Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။

Khuddakanikāye

ခုဒ္ဒကနိကာယ်

Paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathā

ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်အဋ္ဌကထာ

(Dutiyo bhāgo)

(ဒုတိယတွဲ)

68. Indriyaparopariyattañāṇaniddesavaṇṇanā

၆၈. ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဉာဏ်နိဒ္ဒေသအဖွင့် (ဝဏ္ဏနာ)

111. Indriyaparopariyattañāṇaniddese [Pg.1] tathāgatassāti vacane uddese sarūpato avijjamānepi ‘‘cha ñāṇāni asādhāraṇāni sāvakehī’’ti (paṭi. ma. mātikā 1.73) vuttattā ‘‘tathāgatassā’’ti vuttameva hoti. Tasmā uddese atthato siddhassa tathāgatavacanassa niddese gahaṇaṃ kataṃ. Satte passatīti rūpādīsu chandarāgena sattatāya laggatāya sattā, te satte indriyaparopariyattañāṇena cakkhunā passati oloketi. Apparajakkheti paññāmaye akkhimhi appaṃ rāgādirajo etesanti apparajakkhā, appaṃ rāgādirajo etesanti vā apparajakkhā. Te apparajakkhe. Mahārajakkheti paññāmaye akkhimhi mahantaṃ rāgādirajo etesanti mahārajakkhā, mahantaṃ rāgādirajo etesanti vā mahārajakkhā. Tikkhindriye mudindriyeti tikkhāni saddhādīni indriyāni etesanti tikkhindriyā, mudūni saddhādīni indriyāni etesanti mudindriyā. Svākāre dvākāreti sundarā saddhādayo ākārā koṭṭhāsā etesanti svākārā, kucchitā garahitā saddhādayo ākārā koṭṭhāsā etesanti dvākārā. Suviññāpaye duviññāpayeti ye kathitaṃ kāraṇaṃ sallakkhenti sukhena sakkā honti viññāpetuṃ, te suviññāpayā, tabbiparītā duviññāpayā. Appekacce [Pg.2] paralokavajjabhayadassāvinoti api eke paralokañceva rāgādivajjañca bhayato passante, imassa pana padassa niddese paralokasseva na vuttattā khandhādiloke ca rāgādivajje ca paraṃ bāḷhaṃ bhayaṃ passanasīlāti paralokavajjabhayadassāvino. Te paralokavajjabhayadassāvineti evamattho gahetabbo. Appekacce na paralokavajjabhayadassāvinoti tabbiparīte. Lokoti ca lujjanapalujjanaṭṭhena. Vajjanti ca vajjanīyaṭṭhena. Ettāvatā uddesassa niddeso kato hoti.

၁၁၁. ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဉာဏ်နိဒ္ဒေသ၌ 'တထာဂတဿ' ဟူသော စကားသည် မာတိကာ (ဥဒ္ဒေသ) ၌ ကိုယ်တိုင် (သရုပ်အားဖြင့်) မရှိသော်လည်း 'ဉာဏ်ခြောက်ပါးတို့သည် တပည့်သာဝကတို့နှင့် မဆက်ဆံ (အသာဓာရဏ) ကုန်' ဟု ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် 'တထာဂတဿ' ဟု ဟောအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် မာတိကာ၌ သဘောအားဖြင့် ပြီးသော 'တထာဂတ' သဒ္ဒါကို နိဒ္ဒေသ၌ ယူခြင်းကို ပြုအပ်၏။ 'သတ္တေ ပဿတိ' ဟူသည် ရူပစသော တရားတို့၌ တဏှာရာဂဖြင့် ကပ်ငြိတတ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့် 'သတ္တ' (သတ္တဝါ) မည်ကုန်၏။ ထိုသတ္တဝါတို့ကို ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဉာဏ်ဟူသော ပညာမျက်စိဖြင့် ရှုတော်မူ၏။ 'အပ္ပရဇက္ခေ' ဟူသည် ပညာမျက်စိ၌ နည်းသော ရာဂစသော မြူရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် 'အပ္ပရဇက္ခ' မည်ကုန်၏။ ထိုအပ္ပရဇက္ခ ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို (ဆိုလိုသည်)။ 'မဟာရဇက္ခေ' ဟူသည် ပညာမျက်စိ၌ များသော ရာဂစသော မြူရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် 'မဟာရဇက္ခ' မည်ကုန်၏။ 'တိက္ခိန္ဒြိယေ မုဒိန္ဒြိယေ' ဟူသည် ထက်မြက်သော သဒ္ဓါစသော ဣန္ဒြေရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် 'တိက္ခိန္ဒြိယ' မည်ကုန်၏။ နုညံ့ (ညံ့ဖျင်း) သော သဒ္ဓါစသော ဣန္ဒြေရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် 'မုဒိန္ဒြိယ' မည်ကုန်၏။ 'သွာကာရေ ဒွါကာရေ' ဟူသည် ကောင်းသော သဒ္ဓါစသော အမူအရာ အဖို့အစုရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် 'သွာကာရ' မည်ကုန်၏။ စက်ဆုပ်ဖွယ် ကဲ့ရဲ့ဖွယ်ရှိသော သဒ္ဓါစသော အမူအရာ အဖို့အစုရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် 'ဒွာကာရ' မည်ကုန်၏။ 'သုဝိညာပယေ ဒုဝိညာပယေ' ဟူသည် ဟောကြားအပ်သော အကြောင်းအရာကို ကောင်းစွာမှတ်သားနိုင်သဖြင့် လွယ်ကူစွာ သိစေနိုင်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် 'သုဝိညာပယ' မည်ကုန်၏။ ထိုမှ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် 'ဒုဝိညာပယ' မည်ကုန်၏။ 'အပ္ပေကစ္စေ ပရလောကဝဇ္ဇဘယဒဿာဝိနော' ဟူသည် အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် တမလွန်လောကကိုလည်းကောင်း၊ ရာဂစသော အပြစ်ကိုလည်းကောင်း ဘေးအားဖြင့် ရှုလေ့ရှိကုန်၏။ ဤပုဒ်၏ အဖွင့်၌ တမလွန်လောကကိုသာလျှင် ဟောတော်မမူအပ်သောကြောင့် ခန္ဓာအစရှိသော လောက၌လည်းကောင်း၊ ရာဂစသော အပြစ်၌လည်းကောင်း လွန်စွာကြီးမားသော ဘေးကို ရှုလေ့ရှိကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို 'ပရလောကဝဇ္ဇဘယဒဿာဝီ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို 'ပရလောကဝဇ္ဇဘယဒဿာဝိနော' ဟု ဤသို့ အနက်ယူအပ်၏။ 'အပ္ပေကစ္စေ န ပရလောကဝဇ္ဇဘယဒဿာဝိနော' ဟူသည် ထိုမှ ပြောင်းပြန်ဖြစ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'လောက' ဟူသည် ပျက်စီးတတ်သော သဘောကြောင့် 'လောက' မည်၏။ 'ဝဇ္ဇ' ဟူသည် ရှောင်ကြဉ်အပ်သော အနက်ကြောင့် 'ဝဇ္ဇ' မည်၏။ ဤမျှသော စကားစဉ်ဖြင့် မာတိကာ (ဥဒ္ဒေသ) ၏ အဖွင့် (နိဒ္ဒေသ) ကို ပြတော်မူအပ်သည် ဖြစ်၏။

Puna niddesassa paṭiniddesaṃ karonto apparajakkhe mahārajakkhetiādimāha. Tattha tīsu ratanesu okappanasaṅkhātā saddhā assa atthīti saddho. So saddhāsampanno puggalo assaddhiyarajassa ceva assaddhiyamūlakassa sesākusalarajassa ca appakattā apparajakkho. Natthi etassa saddhāti assaddho. So vuttappakārassa rajassa mahantattā mahārajakkho. Āraddhaṃ vīriyamanenāti āraddhavīriyo. So kosajjarajassa ceva kosajjamūlakassa sesākusalarajassa ca appakattā apparajakkho. Hīnavīriyattā kucchitena ākārena sīdatīti kusīdo, kusīdo eva kusīto. So vuttappakārassa rajassa mahantattā mahārajakkho. Ārammaṇaṃ upecca ṭhitā sati assāti upaṭṭhitassati. So muṭṭhassaccarajassa ceva muṭṭhassaccamūlakassa sesākusalarajassa ca appakattā apparajakkho. Muṭṭhā naṭṭhā sati assāti muṭṭhassati. So vuttappakārassa rajassa mahantattā mahārajakkho. Appanāsamādhinā upacārasamādhinā vā ārammaṇe samaṃ, sammā vā āhito ṭhitoti samāhito, samāhitacittoti vā samāhito. So uddhaccarajassa ceva uddhaccamūlakassa sesākusalarajassa ca appakattā apparajakkho. Na samāhito asamāhito. So vuttappakārassa rajassa mahantattā mahārajakkho. Udayatthagāminī paññā assa atthīti paññavā. So moharajassa ceva mohamūlakassa sesākusalarajassa ca appakattā apparajakkho. Mohamūḷhattā duṭṭhā paññā assāti duppañño. So vuttappakārassa rajassa mahantattā mahārajakkho. Saddho puggalo tikkhindriyoti bahulaṃ uppajjamānāya balavatiyā saddhāya saddho, teneva saddhindriyena tikkhindriyo. Assaddho puggalo mudindriyoti bahulaṃ uppajjamānena [Pg.3] assaddhiyena assaddho, antarantarā uppajjamānena dubbalena saddhindriyena mudindriyo. Esa nayo sesesupi. Saddho puggalo svākāroti tāya eva saddhāya sobhanākāro. Assaddho puggalo dvākāroti teneva assaddhiyena virūpākāro. Esa nayo sesesupi. Suviññāpayoti sukhena viññāpetuṃ sakkuṇeyyo. Duviññāpayoti dukkhena viññāpetuṃ sakkuṇeyyo. Paralokavajjabhayadassāvīti ettha yasmā paññāsampannasseva saddhādīni suparisuddhāni honti, tasmā suparisuddhasaddhādisampanno taṃsampayuttāya, suparisuddhasaddhādisampannopi vā tappaccayāya paññāya paralokavajjabhayadassāvī hoti. Tasmā eva hi saddhādayopi cattāro ‘‘paralokavajjabhayadassāvī’’ti vuttā.

တစ်ဖန် နိဒ္ဒေသ၏ ပဋိနိဒ္ဒေသကို ပြုလိုသဖြင့် “အပ္ပရဇက္ခေ မဟာရဇက္ခေ” စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ ရတနာသုံးပါးတို့၌ သက်ဝင်ယုံကြည်ခြင်းဟူသော သဒ္ဓါတရားရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် သဒ္ဓါတရားရှိသူ (သဒ္ဓေါ) မည်၏။ ထိုသဒ္ဓါနှင့်ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် မယုံကြည်ခြင်း (အဿဒ္ဓိယ) တည်းဟူသော ကိလေသာမြူနှင့်လည်းကောင်း၊ မယုံကြည်ခြင်းလျှင် အကြောင်းရင်းရှိသော ကြွင်းသောအကုသိုလ်မြူတို့၏လည်းကောင်း နည်းပါးခြင်းကြောင့် “ကိလေသာမြူနည်းသောသူ (အပ္ပရဇက္ခ)” မည်၏။ သဒ္ဓါတရားမရှိသောသူသည် “အဿဒ္ဓေါ” မည်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ဆိုအပ်ပြီးသော ကိလေသာမြူတို့၏ များပြားခြင်းကြောင့် “ကိလေသာမြူများသောသူ (မဟာရဇက္ခ)” မည်၏။ လုံ့လဝီရိယကို အားထုတ်အပ်ပြီးသောသူသည် “အားထုတ်အပ်သော လုံ့လရှိသူ (အာရဒ္ဓဝီရိယ)” မည်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ပျင်းရိခြင်း (ကောသဇ္ဇ) ဟူသော ကိလေသာမြူနှင့်လည်းကောင်း၊ ပျင်းရိခြင်းလျှင် အကြောင်းရင်းရှိသော ကြွင်းသောအကုသိုလ်မြူတို့၏လည်းကောင်း နည်းပါးခြင်းကြောင့် “ကိလေသာမြူနည်းသောသူ” မည်၏။ ဝီရိယညံ့ဖျင်းသဖြင့် စက်ဆုပ်ဖွယ်သောအခြင်းအရာဖြင့် ဆုတ်နစ်တတ်သောကြောင့် “ပျင်းရိသောသူ (ကုသီဒ သို့မဟုတ် ကုသီတ)” မည်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ဆိုအပ်ပြီးသော ကိလေသာမြူတို့၏ များပြားခြင်းကြောင့် “ကိလေသာမြူများသောသူ” မည်၏။ အာရုံသို့ကပ်၍ တည်သော သတိတရားရှိသောသူသည် “တည်ကြည်သောသတိရှိသူ (ဥပဋ္ဌိတဿတိ)” မည်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် သတိလွတ်ခြင်း (မုဋ္ဌဿစ္စ) ဟူသော ကိလေသာမြူနှင့်လည်းကောင်း၊ သတိလွတ်ခြင်းလျှင် အကြောင်းရင်းရှိသော ကြွင်းသောအကုသိုလ်မြူတို့၏လည်းကောင်း နည်းပါးခြင်းကြောင့် “ကိလေသာမြူနည်းသောသူ” မည်၏။ ပျက်သောသတိရှိသောသူသည် “သတိလွတ်သောသူ (မုဋ္ဌဿတိ)” မည်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ဆိုအပ်ပြီးသော ကိလေသာမြူတို့၏ များပြားခြင်းကြောင့် “ကိလေသာမြူများသောသူ” မည်၏။ အပ္ပနာသမာဓိ သို့မဟုတ် ဥပစာရသမာဓိဖြင့် အာရုံ၌ အညီအညွတ် ကောင်းစွာတည်သောစိတ်ရှိသောကြောင့် “တည်ကြည်သောသူ (သမာဟိတ သို့မဟုတ် သမာဟိတစိတ္တ)” မည်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ပျံ့လွင့်ခြင်း (ဥဒ္ဓစ္စ) ဟူသော ကိလေသာမြူနှင့်လည်းကောင်း၊ ပျံ့လွင့်ခြင်းလျှင် အကြောင်းရင်းရှိသော ကြွင်းသောအကုသိုလ်မြူတို့၏လည်းကောင်း နည်းပါးခြင်းကြောင့် “ကိလေသာမြူနည်းသောသူ” မည်၏။ စိတ်မတည်ကြည်သောသူသည် “အသမာဟိတ” မည်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ဆိုအပ်ပြီးသော ကိလေသာမြူတို့၏ များပြားခြင်းကြောင့် “ကိလေသာမြူများသောသူ” မည်၏။ ဖြစ်ခြင်း ပျက်ခြင်းကို ရှုတတ်သော ပညာရှိသောသူသည် “ပညာရှိသောသူ (ပညာဝါ)” မည်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် တွေဝေခြင်း (မောဟ) ဟူသော ကိလေသာမြူနှင့်လည်းကောင်း၊ တွေဝေခြင်းလျှင် အကြောင်းရင်းရှိသော ကြွင်းသောအကုသိုလ်မြူတို့၏လည်းကောင်း နည်းပါးခြင်းကြောင့် “ကိလေသာမြူနည်းသောသူ” မည်၏။ မောဟဖြင့် ပြင်းစွာတွေဝေသောကြောင့် ယုတ်ညံ့သောပညာရှိသောသူသည် “ပညာနည်းသောသူ (ဒုပ္ပည)” မည်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ဆိုအပ်ပြီးသော ကိလေသာမြူတို့၏ များပြားခြင်းကြောင့် “ကိလေသာမြူများသောသူ” မည်၏။ “သဒ္ဓေါ ပုဂ္ဂလော တိက္ခိန္ဒြိယော” ဟူသည်ကား အဖန်ဖန်ဖြစ်ပွားသော အားရှိသော သဒ္ဓါတရားရှိသဖြင့် သဒ္ဓေါ မည်၏၊ ထိုသဒ္ဓိန္ဒြေကြောင့်ပင် “ထက်မြက်သောဣန္ဒြေရှိသူ (တိက္ခိန္ဒြိယ)” မည်၏။ “အဿဒ္ဓေါ ပုဂ္ဂလော မုဒိန္ဒြိယော” ဟူသည်ကား အဖန်ဖန်ဖြစ်ပွားသော မယုံကြည်ခြင်းဖြင့် အဿဒ္ဓေါ မည်၏၊ အကြားအကြား၌ဖြစ်သော အားနည်းသော သဒ္ဓိန္ဒြေရှိသဖြင့် “နုနယ်သောဣန္ဒြေရှိသူ (မုဒိန္ဒြိယ)” မည်၏။ ကြွင်းသောပုဂ္ဂိုလ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ “သဒ္ဓေါ ပုဂ္ဂလော သွာကာရော” ဟူသည်ကား ထိုသဒ္ဓါတရားကြောင့်ပင် တင့်တယ်ကောင်းမွန်သောအခြင်းအရာ ရှိသူ (သွာကာရ) ဖြစ်၏။ “အဿဒ္ဓေါ ပုဂ္ဂလော ဒွာကာရော” ဟူသည်ကား ထိုမယုံကြည်မှုကြောင့်ပင် ဆိုးဝါးဖောက်ပြန်သောအခြင်းအရာ ရှိသူ (ဒွာကာရ) ဖြစ်၏။ ကြွင်းသောပုဂ္ဂိုလ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ “သုဝိညာပယော” ဟူသည်ကား လွယ်ကူစွာ သိစေအပ်သောသူ (သိလွယ်သောသူ) ဖြစ်၏။ “ဒုဝိညာပယော” ဟူသည်ကား ခဲယဉ်းငြိုငြင်စွာ သိစေအပ်သောသူ (သိခဲသောသူ) ဖြစ်၏။ “ပရလောကဝဇ္ဇဘယဒဿာဝီ” ဟူသော ဤပုဒ်၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့သိအပ်၏— အကြင်ကြောင့် ပညာနှင့် ပြည့်စုံသောသူအားသာလျှင် သဒ္ဓါစသောတရားတို့သည် အလွန်စင်ကြယ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် အလွန်စင်ကြယ်သော သဒ္ဓါစသည်နှင့်ပြည့်စုံသောသူသည် ထိုသဒ္ဓါစသည်တို့နှင့် ယှဉ်တွဲခြင်းကြောင့် ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် အလွန်စင်ကြယ်သော သဒ္ဓါစသည်နှင့် ပြည့်စုံသောပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း ထိုသဒ္ဓါဝီရိယသမာဓိစသည်ကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ပညာဖြင့် နောင်တမလွန်လောက၌ အပြစ်ဘေးကို ရှုလေ့ရှိသူ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် သဒ္ဓါစသည်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်လေးယောက်တို့ကိုလည်း “နောင်တမလွန်လောက၌ အပြစ်ဘေးကို ရှုလေ့ရှိသူ (ပရလောကဝဇ္ဇဘယဒဿာဝီ)” ဟု ဟောတော်မူ၏။

112. Idāni ‘‘paralokavajjabhayadassāvī’’ti ettha vuttaṃ lokañca vajjañca dassetuṃ lokotiādimāha. Ettha khandhā eva lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti khandhaloko. Sesadvayepi eseva nayo. Vipattibhavalokoti apāyaloko. So hi aniṭṭhaphalattā virūpo lābhoti vipatti, bhavatīti bhavo, vipatti eva bhavo vipattibhavo, vipattibhavo eva loko vipattibhavaloko. Vipattisambhavalokoti apāyūpagaṃ kammaṃ. Tañhi sambhavati etasmā phalanti sambhavo, vipattiyā sambhavo vipattisambhavo, vipattisambhavo eva loko vipattisambhavaloko. Sampattibhavalokoti sugatiloko. So hi iṭṭhaphalattā sundaro lābhoti sampatti, bhavatīti bhavo, sampatti eva bhavo sampattibhavo, sampattibhavo eva loko sampattibhavaloko. Sampattisambhavalokoti sugatūpagaṃ kammaṃ. Tañhi sambhavati etasmā phalanti sambhavo, sampattiyā sambhavo sampattisambhavo, sampattisambhavo eva loko sampattisambhavaloko. Eko lokotiādīni heṭṭhā vuttatthāneva.

၁၁၂. ယခုအခါ “ပရလောကဝဇ္ဇဘယဒဿာဝီ” ဟူသော ဤစကား၌ ဟောကြားအပ်သော လောကနှင့် အပြစ် (ဝဇ္ဇ) ကို ပြလိုသဖြင့် “လောကော” စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ ခန္ဓာတို့သည်ပင်လျှင် ပျက်စီးတတ်သော အနက်ကြောင့် လောကမည်၏၊ ထို့ကြောင့် “ခန္ဓလောက” မည်၏။ ကြွင်းသော လောကနှစ်ပါး (အာယတနလောက၊ ဓာတုလောက) တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ “ဝိပတ္တိဘဝလောက” ဟူသည်ကား အပါယ်လောက ဖြစ်၏။ ထိုအပါယ်လောကသည် အလိုမရှိအပ်သော အကျိုးကို ပေးတတ်သဖြင့် မကောင်းသောရခြင်း (ဝိပတ္တိ) မည်၏၊ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် ဘဝ (ဘဝေါ) မည်၏။ ဝိပတ္တိသည်ပင်လျှင် ဘဝဖြစ်သောကြောင့် ဝိပတ္တိဘဝ၊ ဝိပတ္တိဘဝသည်ပင်လျှင် လောကဖြစ်သောကြောင့် “ဝိပတ္တိဘဝလောက” မည်၏။ “ဝိပတ္တိသမ္ဘဝလောက” ဟူသည်ကား အပါယ်သို့ ရောက်စေတတ်သော ကံ ဖြစ်၏။ ထိုကံကြောင့် အကျိုးဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် သမ္ဘဝ (သမ္ဘဝေါ) မည်၏၊ ဝိပတ္တိ၏ ဖြစ်ကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ဝိပတ္တိသမ္ဘဝ၊ ဝိပတ္တိသမ္ဘဝသည်ပင်လျှင် လောကဖြစ်သောကြောင့် “ဝိပတ္တိသမ္ဘဝလောက” မည်၏။ “သမ္ပတ္တိဘဝလောက” ဟူသည်ကား သုဂတိလောက ဖြစ်၏။ ထိုသုဂတိလောကသည် အလိုရှိအပ်သော အကျိုးရှိသဖြင့် ကောင်းသောရခြင်း (သမ္ပတ္တိ) မည်၏၊ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် ဘဝ (ဘဝေါ) မည်၏။ သမ္ပတ္တိသည်ပင်လျှင် ဘဝဖြစ်သောကြောင့် သမ္ပတ္တိဘဝ၊ သမ္ပတ္တိဘဝသည်ပင်လျှင် လောကဖြစ်သောကြောင့် “သမ္ပတ္တိဘဝလောက” မည်၏။ “သမ္ပတ္တိသမ္ဘဝလောက” ဟူသည်ကား သုဂတိသို့ ကပ်ရောက်စေတတ်သော ကုသိုလ်ကံ ဖြစ်၏။ ထိုကုသိုလ်ကံကြောင့် အကျိုးဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် သမ္ဘဝ (သမ္ဘဝေါ) မည်၏၊ သမ္ပတ္တိ၏ ဖြစ်ကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် သမ္ပတ္တိသမ္ဘဝ၊ သမ္ပတ္တိသမ္ဘဝသည်ပင်လျှင် လောကဖြစ်သောကြောင့် “သမ္ပတ္တိသမ္ဘဝလောက” မည်၏။ “ဧကော လောကော” စသော ပုဒ်တို့သည် အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ရှိသည်သာ ဖြစ်၏။

Vajjanti napuṃsakavacanaṃ asukoti aniddiṭṭhattā kataṃ. Kilesāti rāgādayo. Duccaritāti pāṇātipātādayo. Abhisaṅkhārāti puññābhisaṅkhārādayo. Bhavagāmikammāti attano vipākadānavasena bhavaṃ gacchantīti bhavagāmino, abhisaṅkhāresupi vipākajanakāneva kammāni vuttāni. Itīti vuttappakāranidassanaṃ. Imasmiñca loke imasmiñca vajjeti vuttappakāre [Pg.4] loke ca vajje ca. Tibbā bhayasaññāti balavatī bhayasaññā. Tibbāti parasaddassa attho vutto, bhayasaññāti bhayasaddassa, lokavajjadvayampi hi bhayavatthuttā sayañca sabhayattā bhayaṃ, bhayamiti saññā bhayasaññā. Paccupaṭṭhitā hotīti taṃ taṃ paṭicca upecca ṭhitā hoti. Seyyathāpi ukkhittāsike vadhaketi yathā nāma paharituṃ uccāritakhagge paccāmitte tibbā bhayasaññā paccupaṭṭhitā hoti, evameva loke ca vajje ca tibbā bhayasaññā paccupaṭṭhitā hoti. Imehi paññāsāya ākārehīti apparajakkhapañcakādīsu dasasu pañcakesu ekekasmiṃ pañcannaṃ pañcannaṃ ākārānaṃ vasena paññāsāya ākārehi. Imāni pañcindriyānīti saddhindriyādīni pañcindriyāni. Jānātīti tathāgato paññāya pajānāti. Passatīti dibbacakkhunā diṭṭhaṃ viya karoti. Aññātīti sabbākāramariyādāhi jānāti. Paṭivijjhatīti ekadesaṃ asesetvā niravasesadassanavasena paññāya padāletīti.

“ဝဇ္ဇံ” ဟူသော နပုံသကလိမ် ဝုစ်ကို ရာဂ ဒေါသ စသည်ဖြင့် အမည်ကို အသီးအခြား မညွှန်းပြသောကြောင့် သုံးစွဲထားခြင်း ဖြစ်၏။ “ကိလေသာ” ဟူသည် ရာဂစသည်တို့ ဖြစ်၏။ “ဒုစရိုက်” ဟူသည် ပါဏာတိပါတ စသည်တို့ ဖြစ်၏။ “အဘိသင်္ခါရ” ဟူသည် ပုညာဘိသင်္ခါရ စသည်တို့ ဖြစ်၏။ “ဘဝဂါမိကံ” ဟူသည်ကား မိမိ၏ အကျိုးကို ပေးခြင်းအားဖြင့် ဘဝသို့ သွားတတ်သောကြောင့် ဘဝဂါမီ မည်၏၊ အဘိသင်္ခါရတို့တွင်လည်း အကျိုးကို ဖြစ်စေတတ်သော စေတနာကံတို့ကိုသာ ဆိုလို၏။ “ဣတိ” ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော အခြင်းအရာကို ညွှန်ပြသော စကားတည်း။ “ဣမသ္မိဉ္စ လောကေ ဣမသ္မိဉ္စ ဝဇ္ဇေ” ဟူသည်ကား ဆိုအပ်ပြီးသော ခန္ဓာစသော လောက၌လည်းကောင်း၊ ရာဂစသော အပြစ် (ဝဇ္ဇ) ၌လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ “တိဗ္ဗာ ဘယသညာ” ဟူသည်ကား အားကြီးသော ဘေးဟု မှတ်ယူခြင်း (ဘယသညာ) ဖြစ်၏။ “တိဗ္ဗ” သဒ္ဒါဖြင့် ပရလောက၌ရှိသော ပရသဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ဆိုလိုပြီး၊ “ဘယသညာ” သဒ္ဒါဖြင့် ဘယသဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုအပ်၏။ ခန္ဓာစသော လောကနှင့် ရာဂစသော အပြစ် (ဝဇ္ဇ) နှစ်ပါးတို့သည်လည်း ဘေး၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိမိတို့ကိုယ်တိုင် ဇာတိစသော ဘေးနှင့်တကွ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း “ဘေး (ဘယ)” မည်၏။ ဘေးဟူ၍ ဖြစ်ပေါ်သော သညာသည် “ဘယသညာ” မည်၏။ “ပစ္စုပဋ္ဌိတာ ဟောတိ” ဟူသည်ကား ထိုထိုခန္ဓာစသော လောကကို (သို့မဟုတ် ထိုထိုဝိပါက် ကိလေသာစသော ဘေးကို) အမှီပြု၍ ရှေးရှုတည်၏။ “သေယျထာပိ ဥက္ခိတ္တာသိကေ ဝဓကေ” ဟူသည်မှာ ဥပမာအားဖြင့် သတ်ဖြတ်ရန် မြှောက်ချီအပ်သော သန်လျက်ရှိသော ရန်သူကို မြင်ရသောအခါ၌ အားကြီးသော ဘေးဟု မှတ်ယူခြင်း (ဘယသညာ) သည် ရှေးရှုတည်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် လောက၌လည်းကောင်း၊ အပြစ် (ဝဇ္ဇ) ၌လည်းကောင်း အားကြီးသော ဘေးဟု မှတ်ယူခြင်းသည် ရှေးရှုတည်၏။ “ဣမေဟိ ပညာသာယ အာကာရေဟိ” ဟူသည်ကား အပ္ပရဇက္ခပဉ္စက စသော ဆယ်ပါးသော ပဉ္စကတို့တွင် ပဉ္စကတစ်ခုစီ၌ အခြင်းအရာ ငါးပါးစီအားဖြင့် ငါးဆယ်သော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် ဖြစ်၏။ “ဣမာနိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ” ဟူသည် သဒ္ဓိန္ဒြေစသော ဣန္ဒြေငါးပါးတို့ ဖြစ်၏။ “ဇာနာတိ” ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားသည် ပညာတော်ဖြင့် သိတော်မူ၏။ “passatīti” (ပဿတိ) ဟူသည် နတ်မျက်စိ (ဒိဗ္ဗစက္ခု) ဖြင့် မြင်ရသကဲ့သို့ ပြုတော်မူ၏။ “အညာတိ” ဟူသည် ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာ အပိုင်းအခြားတို့ဖြင့် သိတော်မူ၏။ “ပဋိဝိဇ္ဈတိ” ဟူသည် တစ်စိတ်တစ်ဒေသကိုမျှ မချန်မလှပ်ဘဲ အကြွင်းမဲ့ သိမြင်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ပညာတော်ဖြင့် ဖောက်ထွင်းသိမြင်တော်မူ၏ ဟု သိအပ်၏။

Indriyaparopariyattañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဉာဏ်နိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

69. Āsayānusayañāṇaniddesavaṇṇanā

၆၉. အာသယာနုသယဉာဏ်နိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

113. Āsayānusayañāṇaniddese idha tathāgatotiādi pañcadhā ṭhapito niddeso. Tattha āsayānusayā vuttatthā eva. Caritanti pubbe kataṃ kusalākusalaṃ kammaṃ. Adhimuttinti sampati kusale akusale vā cittavosaggo. Bhabbābhabbeti bhabbe ca abhabbe ca. Ariyāya jātiyā sambhavanti jāyantīti bhabbā. Vattamānasamīpe vattamānavacanaṃ. Bhavissanti jāyissantīti vā bhabbā, bhājanabhūtāti attho. Ye ariyamaggapaṭivedhassa anucchavikā upanissayasampannā, te bhabbā. Vuttapaṭipakkhā abhabbā.

၁၁၃. အာသယာနုသယဉာဏ်နိဒ္ဒေသ၌ 'idha tathāgato' အစရှိသည်ဖြင့် ပြဆိုချက် (နိဒ္ဒေသ) ကို ငါးပါးအပြားအားဖြင့် ထားတော်မူအပ်၏။ ထိုငါးပါးတို့တွင် အာသယနိဒ္ဒေသနှင့် အနုသယနိဒ္ဒေသတို့သည် ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ရှိသည်သာ ဖြစ်ကုန်၏။ 'စရိတ' ဟူသည် အတိတ်ဘဝ၌ ပြုခဲ့ဖူးသော ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်ကံ ဖြစ်၏။ 'အဓိမုတ္တိ' ဟူသည် ယခုဘဝ၌ ကုသိုလ်တရား၌လည်းကောင်း၊ အကုသိုလ်တရား၌လည်းကောင်း စိတ်အစဉ်ကို ညွှတ်လွှတ်ခြင်း ဖြစ်၏။ 'ဘဗ္ဗာဘဗ္ဗ' ဟူသည် ကျွတ်ထိုက်သော သတ္တဝါနှင့် မကျွတ်ထိုက်သော သတ္တဝါတို့ကို ဆိုလိုသည်။ မြတ်သော အရိယာဇာတ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာတတ်သောကြောင့် 'ဘဗ္ဗ' မည်၏။ ပစ္စုပ္ပန်နှင့် နီးစပ်သောကြောင့် ဝတ္တမာန်ဝိဘတ်ဖြင့် ပြဆိုခြင်း ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် မြတ်သော အရိယာဇာတ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာလတ္တံ့သောကြောင့် 'ဘဗ္ဗ' မည်၏၊ (တရားတော်၏) တည်ရာ ကောင်းသော အိုးအိမ်သဖွယ် ဖြစ်ကုန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ အရိယမဂ်ကို ထိုးထွင်း၍ သိခြင်းငှာ လျောက်ပတ်သော၊ အကြောင်းဥပနိဿယနှင့် ပြည့်စုံသော သတ္တဝါတို့ကို 'ဘဗ္ဗပုဂ္ဂိုလ်' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုဆိုအပ်ပြီးသည်မှ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော သတ္တဝါတို့ကို 'အဘဗ္ဗပုဂ္ဂိုလ်' ဟု ဆိုအပ်၏။

Katamo sattānaṃ āsayotiādi niddesassa paṭiniddeso. Tattha sassatoti nicco. Lokoti attā. Idha sarīraṃyeva nassati, attā pana idha parattha ca soyevāti maññanti. So hi sayaṃyeva āloketīti katvā ‘‘loko’’ti maññanti. Asassatoti anicco. Attā sarīreneva saha nassatīti maññanti. Antavāti paritte kasiṇe jhānaṃ uppādetvā taṃparittakasiṇārammaṇaṃ cittaṃ sapariyanto [Pg.5] attāti maññanti. Anantavāti na antavā appamāṇe kasiṇe jhānaṃ uppādetvā taṃappamāṇakasiṇārammaṇaṃ cittaṃ apariyanto attāti maññanti. Taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti jīvo ca sarīrañca taṃyeva. Jīvoti attā, liṅgavipallāsena napuṃsakavacanaṃ kataṃ. Sarīranti rāsaṭṭhena khandhapañcakaṃ. Aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīranti añño jīvo aññaṃ khandhapañcakaṃ. Hoti tathāgato paraṃ maraṇāti khandhā idheva vinassanti, satto maraṇato paraṃ hoti vijjati na nassati. ‘‘Tathāgato’’ti cettha sattādhivacananti vadanti. Keci pana ‘‘tathāgatoti arahā’’ti vadanti. Ime ‘‘na hotī’’ti pakkhe dosaṃ disvā evaṃ gaṇhanti. Na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti khandhāpi idheva nassanti, tathāgato ca maraṇato paraṃ na hoti ucchijjati vinassati. Ime ‘‘hotī’’ti pakkhe dosaṃ disvā evaṃ gaṇhanti. Hoti ca na ca hotīti ime ekekapakkhapariggahe dosaṃ disvā ubhayapakkhaṃ gaṇhanti. Neva hoti na na hotīti ime ubhayapakkhapariggahe ubhayadosāpattiṃ disvā ‘‘hotīti ca na hoti, neva hotīti ca na hotī’’ti amarāvikkhepapakkhaṃ gaṇhanti.

'Katamo sattānaṃ āsayo' အစရှိသော စကားသည် ငါးပါးအပြားရှိသော နိဒ္ဒေသကို ပြန်လည်ရှင်းလင်းပြဆိုချက် (ပဋိနိဒ္ဒေသ) ဖြစ်၏။ ထိုရှင်းလင်းချက်၌ 'သဿတော' ဟူသည် မြဲ၏ဟူသော အနက်ဖြစ်၏။ 'လောကော' ဟူသည် အတ္တဘောတည်း။ ဤဝါဒ၌ 'ကိုယ်ခန္ဓာ (သို့မဟုတ် ခန္ဓာငါးပါး) သာလျှင် ပျက်စီး၏၊ အတ္တဘောသည်ကား ယခုပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌လည်းကောင်း၊ တမလွန်ဘဝ၌လည်းကောင်း ထိုအတ္တဘောပင်လျှင် ဖြစ်၏' ဟု အောက်မေ့ယူဆကြကုန်၏။ ထိုအတ္တဘောသည် ကိုယ်တိုင်ပင် ကြည့်ရှုတတ်သောကြောင့် 'လောက' ဟု ခေါ်သည်ဟု နှလုံးသွင်းကြကုန်၏။ 'အသဿတော' ဟူသည် မမြဲခြင်းဖြစ်၏။ 'အတ္တဘောသည် ကိုယ်ခန္ဓာနှင့်အတူ ကွယ်ပျောက်ပျက်စီး၏' ဟု နှလုံးသွင်းကြကုန်၏။ 'အန္တဝါ' (အဆုံးရှိ၏) ဟူသည် ကျဉ်းမြောင်းသော ကသိုဏ်း၌ ဈာန်ကို ဖြစ်စေ၍၊ ကျဉ်းမြောင်းသော ကသိုဏ်းအာရုံရှိသော ထိုဈာန်စိတ်ကို 'အပိုင်းအခြားနှင့်တကွဖြစ်သော အတ္တ' ဟု နှလုံးသွင်းကြကုန်၏။ 'အနန္တဝါ' (အဆုံးမရှိ) ဟူသည် ကျယ်ဝန်းသော ကသိုဏ်း၌ ဈာန်ကို ဖြစ်စေ၍၊ ကျယ်ဝန်းသော ကသိုဏ်းအာရုံရှိသော ထိုဈာန်စိတ်ကို 'အပိုင်းအခြားမရှိသော အတ္တ' ဟု နှလုံးသွင်းကြကုန်၏။ 'တံ ဇီဝံ တံ သရီရံ' ဟူသည် ဇီဝ (အတ္တ) သည်လည်းကောင်း၊ သရီရ (ခန္ဓာကိုယ်) သည်လည်းကောင်း ထိုတစ်ခုတည်းပင် ဖြစ်၏။ 'ဇီဝ' ဟူသည် အတ္တဖြစ်၍၊ လိင်ပြန်လှန်သောအားဖြင့် (ပုလ္လိင်ကို နပုံလိင်ပြု၍) 'ဇီဝံ' ဟု နပုံသကသဒ္ဒါဖြင့် ပြုအပ်၏။ 'သရီရ' ဟူသည် အပေါင်းအစုဟူသောအနက်ဖြင့် ခန္ဓာငါးပါးအပေါင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'အညံ ဇီဝံ အညံ သရီရံ' ဟူသည် ဇီဝ (အတ္တ) သည် တခြားစီဖြစ်၏၊ ခန္ဓာငါးပါးကိုယ်စုသည် တခြားစီဖြစ်၏ဟု ယူဆခြင်းတည်း။ 'ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ' (သေပြီးနောက် တထာဂတသည် ရှိ၏) ဟူသည် ခန္ဓာငါးပါးတို့သည် ဤပစ္စုပ္ပန်၌သာလျှင် ပျက်စီးကုန်၏၊ သတ္တဝါသည် သေပြီးနောက်၌ ရှိ၏၊ တည်ရှိ၏၊ ပျက်စီးမသွားဟု ယူဆခြင်း ဖြစ်၏။ ဤပါဌ်၌ 'တထာဂတ' ဟူသော အမည်သည် သတ္တဝါတို့၏ အမည်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ အချို့ကမူ 'တထာဂတ' ဟူသည် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ဤသို့ ယူဆသောသူတို့သည် 'မရှိ' ဟူသော အဖို့၌ အပြစ်ကိုမြင်၍ 'သေပြီးနောက် တထာဂတသည် ရှိ၏' ဟု ယူကြကုန်၏။ 'န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ' (သေပြီးနောက် တထာဂတသည် မရှိ) ဟူသည် ခန္ဓာငါးပါးတို့သည်လည်းကောင်း၊ သတ္တဝါသည်လည်းကောင်း သေပြီးနောက် မရှိတော့ဘဲ ပြတ်စဲပျက်စီးသွား၏ဟု ယူဆခြင်း ဖြစ်၏။ ဤသို့ ယူဆသောသူတို့သည် 'ရှိ၏' ဟူသော အဖို့၌ အပြစ်ကိုမြင်၍ 'သေပြီးနောက် တထာဂတသည် မရှိ' ဟု ယူကြကုန်၏။ 'ဟောတိ စ န စ ဟောတိ' (ရှိလည်းရှိ၏၊ မရှိလည်းမရှိ) ဟူသည် ဤသို့ယူဆသောသူတို့သည် တစ်ဖက်သတ် အယူတစ်ခုခုကို ယူခြင်း၌ အပြစ်ကိုမြင်၍ နှစ်ဖက်လုံးသော အယူကို ယူကြကုန်၏။ 'နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ' (ရှိသည်လည်းမဟုတ်၊ မရှိသည်လည်းမဟုတ်) ဟူသည် ဤသို့ယူဆသောသူတို့သည် နှစ်ဖက်လုံးသော အယူကို ယူခြင်း၌ နှစ်ဦးလုံးသော အပြစ်သို့ ရောက်သည်ကိုမြင်၍ 'သေပြီးနောက် ရှိသည်လည်းမဟုတ်၊ မရှိသည်လည်းမဟုတ်' ဟု အမရာဝိက္ခေပအယူကို ယူကြကုန်၏။

Ayaṃ panettha aṭṭhakathānayo – ‘‘sassato lokoti vā’’tiādīhi dasahākārehi diṭṭhipabhedova vutto. Tattha sassato lokoti ca khandhapañcakaṃ lokoti gahetvā ‘‘ayaṃ loko nicco dhuvo sabbakāliko’’ti gaṇhantassa sassatanti gahaṇākārappavattā diṭṭhi. Asassatoti tameva lokaṃ ‘‘ucchijjati vinassatī’’ti gaṇhantassa ucchedaggahaṇākārappavattā diṭṭhi. Antavāti parittakasiṇalābhino suppamatte vā sarāvamatte vā kasiṇe samāpannassa antosamāpattiyaṃ pavattitarūpārūpadhamme ‘‘loko’’ti ca kasiṇaparicchedantena ‘‘antavā’’ti ca gaṇhantassa ‘‘antavā loko’’ti gahaṇākārappavattā diṭṭhi. Sā sassatadiṭṭhipi hoti ucchedadiṭṭhipi. Vipulakasiṇalābhino pana tasmiṃ kasiṇe samāpannassa antosamāpattiyaṃ pavattitarūpārūpadhamme ‘‘loko’’ti ca kasiṇaparicchedantena ‘‘na antavā’’ti ca gaṇhantassa ‘‘anantavā loko’’ti gahaṇākārappavattā diṭṭhi. Sā sassatadiṭṭhipi hoti ucchedadiṭṭhipi. Taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti bhedanadhammassa sarīrasseva ‘‘jīva’’nti gahitattā ‘‘sarīre ucchijjamāne jīvampi ucchijjatī’’ti ucchedaggahaṇākārappavattā diṭṭhi. Dutiyapade sarīrato aññassa jīvassa gahitattā ‘‘sarīre ucchijjamānepi [Pg.6] jīvaṃ na ucchijjatī’’ti sassataggahaṇākārappavattā diṭṭhi. Hoti tathāgatotiādīsu ‘‘satto tathāgato nāma, so paraṃ maraṇā hotī’’ti gaṇhato paṭhamā sassatadiṭṭhi. ‘‘Na hotī’’ti gaṇhato dutiyā ucchedadiṭṭhi. ‘‘Hoti ca na ca hotī’’ti gaṇhato tatiyā ekaccasassatadiṭṭhi. ‘‘Neva hoti na na hotī’’ti gaṇhato catutthā amarāvikkhepadiṭṭhīti.

ဤရာ၌ အဋ္ဌကထာနည်းသည်ကား— 'သဿတော လောကောတိ ဝါ' အစရှိသော ဆယ်ပါးသောအခြင်းအရာတို့ဖြင့် ဒိဋ္ဌိအပြားကိုသာလျှင် ပြဆိုအပ်၏။ ထိုဆယ်ပါးတို့တွင် 'သဿတော လောကော' ဟူသည် ခန္ဓာငါးပါးအပေါင်းကို 'လောက' ဟု ယူ၍ 'ဤလောကသည် မြဲ၏၊ ခိုင်ခံ့၏၊ အခါခပ်သိမ်း တည်တံ့၏' ဟု ယူသောသူ၏ မြဲ၏ဟူ၍ ယူသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်သော ဒိဋ္ဌိတည်း။ 'အသဿတော' ဟူသည် ထိုခန္ဓာငါးပါးတည်းဟူသော လောကကိုပင်လျှင် 'သေပြီးနောက် ပြတ်စဲပျက်စီး၏' ဟု ယူသောသူ၏ ပြတ်စဲပျက်စီး၏ဟူ၍ ယူသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်သော ဒိဋ္ဌိတည်း။ 'အန္တဝါ' (အဆုံးရှိ၏) ဟူသည် ကျဉ်းမြောင်းသော (ဗန်းစကောခန့် သို့မဟုတ် ခွက်ခန့်ပမာဏရှိသော) ကသိုဏ်း၌ ဈာန်ကို ရရှိသောပုဂ္ဂိုလ်၏ သမာပတ်အတွင်း၌ ဖြစ်ပေါ်သော ရုပ်နာမ်တရားတို့ကို 'လောက' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ကသိုဏ်း၏ အပိုင်းအခြားအဆုံးဖြင့် 'အဆုံးအပိုင်းအခြား ရှိ၏' ဟူ၍လည်းကောင်း ယူသောသူ၏ 'လောကသည် အဆုံးရှိ၏' ဟု ယူသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်သော ဒိဋ္ဌိတည်း။ ထိုဒိဋ္ဌိသည် သဿတဒိဋ္ဌိလည်း ဖြစ်နိုင်၏၊ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိလည်း ဖြစ်နိုင်၏။ ကျယ်ဝန်းသော ကသိုဏ်း၌ ဈာန်ကိုရသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ ထိုကသိုဏ်းသမာပတ်အတွင်း၌ ဖြစ်ပေါ်သော ရုပ်နာမ်တရားတို့ကို 'လောက' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ကသိုဏ်း၏ အပိုင်းအခြားကို လွန်မြောက်၍ 'အဆုံးမရှိ' ဟူ၍လည်းကောင်း ယူသောသူ၏ 'လောကသည် အဆုံးမရှိ (အနန္တ)' ဟု ယူသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်သော ဒိဋ္ဌိတည်း။ ထိုဒိဋ္ဌိသည်လည်း သဿတဒိဋ္ဌိလည်း ဖြစ်နိုင်၏၊ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိလည်း ဖြစ်နိုင်၏။ 'တံ ဇီဝံ တံ သရီရံ' ဟူသည် ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိသော ခန္ဓာကိုယ်ကိုသာလျှင် 'ဇီဝ' ဟု ယူဆသောကြောင့် 'ကိုယ်ခန္ဓာ ပျက်စီးသည်ရှိသော် ဇီဝသည်လည်း ပျက်စီး၏' ဟု ယူသော ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိတည်း။ ဒုတိယပုဒ် (အညံ ဇီဝံ အညံ သရီရံ) ၌ ခန္ဓာကိုယ်မှ တစ်ပါးသော ဇီဝကို ယူအပ်သောကြောင့် 'ကိုယ်ခန္ဓာ ပျက်စီးသော်လည်း ဇီဝသည် မပျက်စီး' ဟု ယူသော သဿတဒိဋ္ဌိတည်း။ 'ဟောတိ တထာဂတော' အစရှိသည်တို့၌ 'သတ္တဝါကို တထာဂတဟု ခေါ်၏၊ ထိုသတ္တဝါသည် သေပြီးနောက်၌ ဖြစ်သေး၏ (ရှိသေး၏)' ဟု ယူသောသူအား ပထမဖြစ်သော သဿတဒိဋ္ဌိ ဖြစ်၏။ 'န ဟောတီ' ဟု ယူသောသူအား ဒုတိယဖြစ်သော ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ဖြစ်၏။ 'ဟောတိ စ န စ ဟောတိ' ဟု ယူသောသူအား တတိယဖြစ်သော ဧကစ္စသဿတဒိဋ္ဌိ ဖြစ်၏။ 'နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ' ဟု ယူသောသူအား စတုတ္ထဖြစ်သော အမရာဝိက္ခေပဒိဋ္ဌိ ဖြစ်၏။ ဤသည်ကား အဋ္ဌကထာနည်းတည်း။

Itīti vuttappakāradiṭṭhinissayanidassanaṃ. Bhavadiṭṭhisannissitā vā sattā honti vibhavadiṭṭhisannissitā vāti bhavo vuccati sassato, sassatavasena uppajjamānadiṭṭhi bhavadiṭṭhi, bhavoti diṭṭhīti vuttaṃ hoti. Vibhavo vuccati ucchedo, ucchedavasena uppajjamānadiṭṭhi vibhavadiṭṭhi, vibhavoti diṭṭhīti vuttaṃ hoti. Vuttappakārā dasavidhā diṭṭhi bhavadiṭṭhi ca vibhavadiṭṭhi cāti dvidhāva hoti. Tāsu dvīsu ekekaṃ sannissitā apassitā allīnā sattā honti.

'ဣတိ' ဟူသော စကားသည် ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားရှိသော ဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော မှီရာကို ညွှန်ပြသော စကားတည်း။ 'ဘဝဒိဋ္ဌိကို မှီသော သတ္တဝါတို့သည်လည်းကောင်း၊ ဝိဘဝဒိဋ္ဌိကို မှီသော သတ္တဝါတို့သည်လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏' ဟူရာ၌ 'ဘဝ' ဟူသည် သဿတ (မြဲ၏ဟူသော အယူ) ကို ဆိုလို၏။ မြဲ၏ဟူသော အယူ၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဒိဋ္ဌိသည် 'ဘဝဒိဋ္ဌိ' မည်၏။ 'ဘဝ' ဟူသည် မြဲ၏ဟူ၍ ဖြစ်သော ဒိဋ္ဌိဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ 'ဝိဘဝ' ဟူသည် ဥစ္ဆေဒ (ပြတ်စဲပျက်စီးခြင်း) ကို ဆိုလို၏။ သေပြီးနောက် ပြတ်စဲပျက်စီး၏ဟူသော အယူ၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဒိဋ္ဌိသည် 'ဝိဘဝဒိဋ္ဌိ' မည်၏။ 'ဝိဘဝ' ဟူသည် ပြတ်စဲပျက်စီး၏ဟူ၍ ဖြစ်သော ဒိဋ္ဌိဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ ဆိုအပ်ပြီးသော ဆယ်ပါးသော ဒိဋ္ဌိတို့သည် ဘဝဒိဋ္ဌိနှင့် ဝိဘဝဒိဋ္ဌိဟူ၍ နှစ်ပါးအပြားသာ ရှိကုန်၏။ သတ္တဝါတို့သည် ထိုနှစ်ပါးသော ဒိဋ္ဌိတို့တွင် တစ်ပါးပါးသော ဒိဋ္ဌိကို အမြဲမှီဝဲကြကုန်၏၊ (အာရုံပြု၍ သို့မဟုတ် ညွတ်ကိုင်း၍) မှီခိုကြကုန်၏၊ ကပ်ငြိကြကုန်၏။

Ete vā pana ubho ante anupagammāti ettha ‘‘aggito vā udakato vā mithubhedā vā’’tiādīsu (dī. ni. 2.152) viya vā-saddo samuccayattho. Ete vuttappakāre sassatucchedavasena dve pakkhe ca na upagantvā anallīyitvā pahāyāti attho. ‘‘Anulomikā vā khantī’’ti vikappatthova. Idappaccayatāpaṭiccasamuppannesūti imesaṃ jarāmaraṇādīnaṃ paccayā idappaccayā, idappaccayā eva idappaccayatā, idappaccayānaṃ vā samūho idappaccayatā. Lakkhaṇaṃ panettha saddasatthato pariyesitabbaṃ. Te te paccaye paṭicca saha sammā ca uppannā paṭiccasamuppannā. Tassā idappaccayatāya ca tesu paṭiccasamuppannesu ca dhammesu. Anulomikāti lokuttaradhammānaṃ anulomato anulomikā. Khantīti ñāṇaṃ. Ñāṇañhi khamanato khanti. Paṭiladdhā hotīti sattehi adhigatā hoti. Idappaccayatāya khantiyā ucchedattānupagamo hoti paccayuppannadhammānaṃ paccayasāmaggiyaṃ āyattavuttittā paccayānuparamadassanena phalānuparamadassanato. Paṭiccasamuppannesu dhammesu khantiyā sassatattānupagamo hoti paccayasāmaggiyaṃ navanavānaṃ paccayuppannadhammānaṃ uppādadassanato. Evamete ubho ante anupagamma paṭiccasamuppādapaṭiccasamuppannadhammadassanena na ucchedo na sassatoti pavattaṃ sammādassanaṃ ‘‘anulomikā khantī’’ti veditabbaṃ. Evañhi tadubhayadiṭṭhipaṭipakkhabhūtā [Pg.7] sammādiṭṭhi vuttā hoti. Yathābhūtaṃ vā ñāṇanti yathābhūtaṃ yathāsabhāvaṃ neyyaṃ. Tattha pavattañāṇampi visayavohārena ‘‘yathābhūtañāṇa’’nti vuttaṃ. Taṃ pana saṅkhārupekkhāpariyantaṃ vipassanāñāṇaṃ idhādhippetaṃ. Heṭṭhā pana ‘‘yathābhūtañāṇadassana’’nti bhayatūpaṭṭhānañāṇaṃ vuttaṃ. Yathābhūtaṃ vā ñāṇaṃ sattehi paṭiladdhaṃ hotīti sambandho.

"Ete vā pana ubho ante anupagammā" ဟူသော ပုဒ်၌ "aggito vā udakato vā mithubhedā vā" (မီးကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ရေကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ အချင်းချင်း ကွဲပြားခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း ပျက်စီးလတ္တံ) ဟူသော မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်လာ ပါဠိတို့၌ ကဲ့သို့ "vā" သဒ္ဒါသည် ပေါင်းစပ်ခြင်းအနက် (သမုစ္စယတ္ထ) ရှိ၏။ ဆိုလိုသည်မှာ ဖော်ပြပါ သဿတဒိဋ္ဌိ၊ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော ဤနှစ်ဖက်သော အစွန်းတရားတို့သို့ မကပ်ရောက်ဘဲ၊ မငြိကပ်ဘဲ၊ စွန့်ပယ်၍ ဟု အနက်ရ၏။ "Anulomikā vā khantī" ဟူသော "vā" သဒ္ဒါသည် ဝိကပ္ပတ္ထ (ရွေးချယ်ခြင်းအနက်) သာ ဖြစ်၏။ "Idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu" ဟူသည်မှာ ဤဇရာမရဏစသည်တို့၏ အကြောင်းတရားများသည် "ဣဒပ္ပစ္စယ" မည်၏၊ ဣဒပ္ပစ္စယဖြစ်သည်၏ အဖြစ်သည် "ဣဒပ္ပစ္စယတာ" မည်၏။ သို့မဟုတ် ဤဇရာမရဏစသည်တို့၏ အကြောင်းဖြစ်သော ဇာတိစသော တရားတို့၏ အပေါင်းသည် "ဣဒပ္ပစ္စယတာ" ဖြစ်၏။ ဤသဒ္ဒါ၏ လက္ခဏာကို သဒ္ဒါကျမ်းမှ ရှာဖွေအပ်၏။ ထိုထိုအကြောင်းတရားတို့ကို စွဲ၍ အတူတကွလည်းကောင်း၊ အကြောင်းအားလျော်စွာ ကောင်းစွာလည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်တတ်သော တရားတို့သည် "ပဋိစ္စသမုပ္ပန္န" မည်ကုန်၏။ ထိုဇရာမရဏစသည်တို့၏ အကြောင်းဖြစ်သော ဇာတိစသော ဣဒပ္ပစ္စယတာတရား၌လည်းကောင်း၊ ထိုပဋိစ္စသမုပ္ပန္နဖြစ်သော ဇရာမရဏစသော အကျိုးတရားတို့၌လည်းကောင်း။ "Anulomikā" ဟူသည် လောကုတ္တရာတရားတို့အား လျော်ညီသောကြောင့် "အနုလောမိက" မည်၏။ "Khanti" ဟူသည် ဝိပဿနာဉာဏ်တည်း။ ဝိပဿနာဉာဏ်သည် လက္ခဏာရေးသုံးပါးကို နှစ်သက်လက်ခံနိုင်သောကြောင့် (ရှုမြင်နိုင်သောကြောင့်) "ခန္တိ" မည်၏။ "Paṭiladdhā hoti" ဟူသည် သတ္တဝါတို့သည် ရရှိအပ်၏ (ဝိပဿနာပညာကို ရအပ်၏) ဟု အနက်ရ၏။ ဣဒပ္ပစ္စယတာဟူသော အကြောင်းတရား၌ ဖြစ်ပေါ်သော ဝိပဿနာဉာဏ် (ခန္တိ) ကြောင့် ဥစ္ဆေဒအယူသို့ မကပ်ရောက်ခြင်း ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပစ္စယုပ္ပန္နတရားတို့သည် အကြောင်းတရားတို့၏ ညီညွတ်ခြင်း (ပစ္စယသာမဂ္ဂီ) သို့ အစဉ်လိုက်၍ ဖြစ်ပျက်နေသောကြောင့်၊ အကြောင်းတရားတို့၏ မပြတ်ဖြစ်ပေါ်မှုကို ရှုမြင်ခြင်းဖြင့် အကျိုးတရားတို့၏ မပြတ်ဖြစ်ပေါ်မှုကို မြင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နတရားတို့၌ ဖြစ်ပေါ်သော ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် သဿတအယူသို့ မကပ်ရောက်ခြင်း ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အကြောင်းတရားတို့၏ ညီညွတ်မှု၌ အသစ်အသစ်သော ပစ္စယုပ္ပန္နတရားတို့ ဖြစ်ပေါ်လာသည်ကို မြင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤနှစ်ပါးသော အစွန်းတရားတို့သို့ မကပ်ရောက်ဘဲ၊ အကြောင်းအကျိုး (ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်နှင့် ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နတရား) ကို မြင်ခြင်းဖြင့် "ဥစ္ဆေဒလည်းမဟုတ်၊ သဿတလည်းမဟုတ်" ဟု ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝိပဿနာဉာဏ် (သမ္မာဒဿန) ကို "အနုလောမိကခန္တိ" ဟု သိအပ်၏။ ဤသို့ဖြင့် ထိုသဿတ၊ ဥစ္ဆေဒ ဒိဋ္ဌိနှစ်ပါးလုံး၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော သမ္မာဒိဋ္ဌိကို မိန့်ဆိုတော်မူရာ ရောက်၏။ "Yathābhūtaṃ vā ñāṇaṃ" ဟူသည် ဟုတ်မှန်သော သဘောအတိုင်း သိအပ်သောတရား၌ ဖြစ်သောဉာဏ် ဖြစ်၏။ ထိုသိအပ်သောတရား (အာရုံ) ၏ အမည်ကို အာရမ္မဏိကဉာဏ်၌ တင်စား၍ "ယထာဘူတဉာဏ်" ဟု ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ဖြစ်၏။ သို့ရာတွင် ဤနေရာ၌ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ် အဆုံးရှိသော ဝိပဿနာဉာဏ်အပေါင်းကို ဆိုလိုရင်း (အဓိပ္ပာယ်) ရှိ၏။ အောက်၌မူ "ယထာဘူတဉာဏဒဿန" ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် ဘယတူပဋ္ဌာနဉာဏ်ကို ဆိုလိုခဲ့၏။ ယထာဘူတဉာဏ်ကို သတ္တဝါတို့ ရအပ်၏ဟူ၍ စပ်ရမည်။

Idāni ‘‘sassato loko’’tiādīhi micchādiṭṭhiparibhāvitaṃ ‘‘ete vā panā’’tiādīhi sammādiṭṭhiparibhāvitaṃ sattasantānaṃ dassetvā ‘‘kāmaṃ sevantaññevā’’tiādīhi sesākusalehi sesakusalehi ca paribhāvitaṃ sattasantānaṃ dasseti. Tattha kāmaṃ sevantaṃyeva puggalaṃ tathāgato jānātīti yojanā kātabbā. Sevantanti ca abhiṇhasamudācāravasena sevamānaṃ. Pubbe āsevitavasena kilesakāmo garu assāti kāmagaruko. Tatheva kāmo āsaye santāne assāti kāmāsayo. Santānavaseneva kāme adhimutto laggoti kāmādhimutto. Sesesupi eseva nayo. Nekkhammādīni vuttatthāneva. Kāmādīhi ca tīhi sesākusalā, nekkhammādīhi tīhi sesakusalā gahitāva hontīti veditabbā. ‘‘Ayaṃ sattānaṃ āsayo’’ti tidhā vuttaṃ santānameva dasseti.

ယခုအခါ၌ "sassato loko" စသော ပါဌ်တို့ဖြင့် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ထုံမွှမ်းအပ်သော သတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်ကိုလည်းကောင်း၊ "ete vā pana" စသော ပါဌ်တို့ဖြင့် သမ္မာဒိဋ္ဌိ ထုံမွှမ်းအပ်သော သတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်ကိုလည်းကောင်း ပြသပြီး၍၊ "kāmaṃ sevantaññeva" စသော ပါဌ်တို့ဖြင့် ဒိဋ္ဌိမှ ကြွင်းသော အကုသိုလ်တရားတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပညာမှ ကြွင်းသော ကုသိုလ်တရားတို့ဖြင့်လည်းကောင်း ထုံမွှမ်းအပ်သော သတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်ကို ပြတော်မူ၏။ ထို "kāmaṃ sevantaṃ" စသော ပါဌ်၌ "ကာမဂုဏ်ကို အစဉ်မှီဝဲသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို မြတ်စွာဘုရားသည် သိတော်မူ၏" ဟု စပ်ဆိုအပ်၏။ "Sevanta" ဟူသည် အဖန်ဖန်ပြုကျင့်ခြင်း (မပြတ်ပြုကျင့်ခြင်း) ၏ အစွမ်းဖြင့် မှီဝဲနေသောသူကို ဆိုလို၏။ ရှေးဘဝ၌ မှီဝဲခဲ့ဖူးသော အစွမ်းကြောင့် ကိလေသာကာမကို အလေးအမြတ်ပြုတတ်သောကြောင့် "ကာမဂရုက" မည်၏။ ထို့အတူ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ သန္တာန် (အာသယ) ၌ ကာမတရား ရှိနေသောကြောင့် "ကာမာသယ" မည်၏။ သတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်အစဉ်၏ အစွမ်းဖြင့် ကာမဂုဏ်တရားတို့၌ လွန်စွာညွတ်ကိုင်း သက်ဝင်နေသောကြောင့် "ကာမာဓိမုတ္တ" မည်၏။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ နေက္ခမ္မစသည်တို့သည်လည်း ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ရှိကုန်သည်သာတည်း။ ကာမစသော တရားသုံးပါး (ကာမ၊ ဗျာပါဒ၊ ထိနမိဒ္ဓ) ဖြင့် ကြွင်းသော အကုသိုလ်တရားတို့ကို ယူအပ်ပြီးဖြစ်ကြောင်း၊ နေက္ခမ္မစသော တရားသုံးပါး (နေက္ခမ္မ၊ အဗျာပါဒ၊ အာလောကသညာ) ဖြင့် ကြွင်းသော ကုသိုလ်တရားတို့ကို ယူအပ်ပြီးဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ "Ayaṃ sattānaṃ āsayo" ဟု သုံးမျိုးသော တရားတို့ဖြင့် ဟောတော်မူသော သန္တာန်အစဉ်ကိုသာ ပြတော်မူ၏။

Ayaṃ panettha aṭṭhakathānayo – ‘‘iti bhavadiṭṭhisannissitā vā’’ti evaṃ sassatadiṭṭhiṃ vā sannissitā. Sassatadiṭṭhi hi ettha bhavadiṭṭhīti vuttā, ucchedadiṭṭhi ca vibhavadiṭṭhīti. Sabbadiṭṭhīnañhi sassatucchedadiṭṭhīhi saṅgahitattā sabbepime diṭṭhigatikā sattā imāva dve diṭṭhiyo sannissitā honti. Vuttampi cetaṃ ‘‘dvayanissito khvāyaṃ, kaccāna, loko yebhuyyena atthitañceva natthitañcā’’ti (saṃ. ni. 2.15). Ettha hi atthitāti sassataṃ. Natthitāti ucchedo. Ayaṃ tāva vaṭṭanissitānaṃ puthujjanānaṃ sattānaṃ āsayo. Idāni vivaṭṭanissitānaṃ suddhasattānaṃ āsayaṃ dassetuṃ ‘‘ete vā pana ubho ante anupagammā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘ete vā panā’’ti eteyeva. ‘‘Ubho ante’’ti sassatucchedasaṅkhāte dve ante. ‘‘Anupagammā’’ti na allīyitvā. ‘‘Idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesū’’ti idappaccayatāya ceva paṭiccasamuppannadhammesu ca. ‘‘Anulomikā khantī’’ti vipassanāñāṇaṃ. ‘‘Yathābhūtaṃ ñāṇa’’nti maggañāṇaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yā paṭiccasamuppāde ceva paṭiccasamuppannadhammesu [Pg.8] ca ete ubho sassatucchedaante anupagantvā vipassanā paṭiladdhā, yañca tato uttari maggañāṇaṃ, ayaṃ sattānaṃ āsayo. Ayaṃ vaṭṭanissitānañca vivaṭṭanissitānañca sabbesampi sattānaṃ āsayo idaṃ vasanaṭṭhānanti. Ayaṃ ācariyānaṃ samānaṭṭhakathā.

ဤအရာ၌ အဋ္ဌကထာနည်း (သမ္မောဟဝိနောဒနီအဋ္ဌကထာနည်း) ကား - "iti bhavadiṭṭhisannissitā vā" ဟူသည် ဤသို့ သဿတဒိဋ္ဌိကို မှီဝဲကုန်၏။ ဤနေရာ၌ သဿတဒိဋ္ဌိကို "ဘဝဒိဋ္ဌိ" ဟု ခေါ်ဆို၍၊ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိကို "ဝိဘဝဒိဋ္ဌိ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အလုံးစုံသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့ကို သဿတဒိဋ္ဌိနှင့် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိနှစ်ပါးတို့ဖြင့် သိမ်းကျုံးယူငင်အပ်သောကြောင့် မိစ္ဆာအယူရှိသော သတ္တဝါအားလုံးတို့သည် ဤဒိဋ္ဌိနှစ်ပါးတို့ကိုသာ မှီဝဲကြကုန်၏။ ဤသို့လည်း ဟောတော်မူအပ်၏။ "ကစ္စည်း၊ ဤသတ္တဝါအပေါင်းသည် များသောအားဖြင့် သဿတဒိဋ္ဌိ (အတ္ထိတာ) နှင့် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ (နတ္ထိတာ) ဟူသော ဤနှစ်ပါးသော ဒိဋ္ဌိကို မှီဝဲနေ၏။" ဤပါဠိ၌ "atthitā" ဟူသည် သဿတဒိဋ္ဌိတည်း၊ "natthitā" ဟူသည် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိတည်း။ ဤသည်ကား ဝဋ်၌ကျင်လည်သော ပုထုဇဉ်သတ္တဝါတို့၏ အာသယ (စိတ်အလို) ဖြစ်၏။ ယခုအခါ ဝဋ်မှကင်းလွတ်သော စင်ကြယ်သော အရိယာသတ္တဝါတို့၏ အာသယကို ပြခြင်းငှာ "ete vā pana ubho ante anupagammā" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုပါဠိ၌ "ete vā pana" ဟူသည် ထိုတရားနှစ်ပါးတို့ကိုသာတည်း။ "ubho ante" ဟူသည် သဿတဒိဋ္ဌိနှင့် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိဟု ဆိုအပ်သော အစွန်းနှစ်ဖက်တို့တည်း။ "anupagammā" ဟူသည် မကပ်ငြိဘဲ။ "idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu" ဟူသည် ဣဒပ္ပစ္စယတာဖြစ်သော အကြောင်းတရား၌လည်းကောင်း၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နဖြစ်သော အကျိုးတရားတို့၌လည်းကောင်း။ "anulomikā khanti" ဟူသည် ဝိပဿနာဉာဏ်တည်း။ "yathābhūtaṃ ñāṇaṃ" ဟူသည် မဂ်ဉာဏ်တည်း။ အဓိပ္ပာယ်မှာ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်အကြောင်းတရားနှင့် ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နအကျိုးတရားတို့၌ ဤသဿတ၊ ဥစ္ဆေဒဟူသော အစွန်းနှစ်ပါးသို့ မကပ်ရောက်ဘဲ ရရှိအပ်သော ဝိပဿနာဉာဏ်နှင့် ထိုထက်အလွန် ဖြစ်ပေါ်လာသော မဂ်ဉာဏ်သည် သတ္တဝါတို့၏ အာသယ ဖြစ်၏။ ဤဉာဏ်သည် ဝဋ်၌ကျင်လည်သော သတ္တဝါတို့နှင့် ဝဋ်မှကင်းလွတ်သော သတ္တဝါအားလုံးတို့၏ အာသယ ဖြစ်၍၊ ဤသည်ကား နေထိုင်ရာဌာန (ဝါသ) ဖြစ်၏။ ဤသည်ကား ဆရာမြတ်တို့၏ တူညီသော အဋ္ဌကထာစကားတည်း။

Vitaṇḍavādī panāha ‘‘maggo nāma vāsaṃ viddhaṃsento gacchati, tvaṃ maggo vāsoti vadesī’’ti? So vattabbo ‘‘tvaṃ ariyavāsabhāṇako hosi na hosī’’ti? Sace ‘‘na homī’’ti vadati, ‘‘tvaṃ abhāṇakatāya na jānāsī’’ti vattabbo. Sace ‘‘bhāṇakosmī’’ti vadati, ‘‘suttaṃ āharā’’ti vattabbo. Sace āharati, iccetaṃ kusalaṃ. No ce āharati, sayaṃ āharitabbaṃ ‘‘dasayime, bhikkhave, ariyāvāsā, yadariyā āvasiṃsu vā āvasanti vā āvasissanti vā’’ti (a. ni. 10.19). Etañhi suttaṃ maggassa vāsabhāvaṃ dīpeti. Tasmā sukathitamevetanti. Imaṃ pana bhagavā sattānaṃ āsayaṃ jānanto imesañca diṭṭhigatānaṃ imesañca vipassanāñāṇamaggañāṇānaṃ appavattikkhaṇepi jānāti eva. Tasmāyeva ca ‘‘kāmaṃ sevantaṃyeva jānātī’’tiādi vuttanti.

ဝိတဏ္ဍဝါဒီဆရာကမူ "မဂ်မည်သည်ကား နေရာ (ဝါသ) ကို ဖျက်ဆီးလျက် သွားတတ်၏။ သင်ကား မဂ်သည်ပင် နေရာ (ဝါသ) ဖြစ်၏ ဟု ဆိုဘိ၏" ဟု ပြောဆို၏။ ထိုဝိတဏ္ဍဝါဒီအား ပြန်၍ မေးမြန်းအပ်၏။ "သင်သည် အရိယာဝါသသုတ်ကို ရွတ်ဖတ်ပူဇော်သော အရိယာဝါသဘာဏကပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်သလော၊ မဖြစ်သလော" ဟု ဖြစ်၏။ အကယ်၍ "ငါ မဟုတ်ပါ" ဟု ပြောဆိုပါက၊ "သင်သည် အရိယာဝါသသုတ်ကို မဆောင်သောကြောင့် မသိပေ" ဟု ပြန်လည်ပြောဆိုအပ်၏။ အကယ်၍ "ငါသည် အရိယာဝါသဘာဏက ဖြစ်ပါ၏" ဟု ဝန်ခံပြောဆိုပါက၊ "သို့ဖြစ်လျှင် ပါဠိတော်ကို ဆောင်ပြပါဦး" ဟု ဆိုအပ်၏။ အကယ်၍ ထိုပါဠိကို ဆောင်နိုင်ခဲ့ပါက ကောင်းမြတ်လှ၏။ အကယ်၍ မဆောင်နိုင်ခဲ့ပါက မိမိကိုယ်တိုင်ကပင် "ရဟန်းတို့၊ အရိယာတို့၏ နေရာ (အရိယာဝါသ) တရားတို့သည် ဤဆယ်ပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုဆယ်ပါးသော အရိယာဝါသတရားတို့၌ အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် နေထိုင်ခဲ့ကြပြီ၊ နေထိုင်ဆဲဖြစ်ကြပြီ၊ နေထိုင်ကြလတ္တံ့" ဟူသော သုတ္တန်ပါဠိတော် (ဒသင်္ဂုတ္တရပါဠိ) ကို ထုတ်ဆောင်ပြသအပ်၏။ ဤသုတ္တန်ပါဠိတော်သည် မဂ်တရား၏ ဝါသ (နေရာ သို့မဟုတ် အာသယ) ဖြစ်ကြောင်းကို ပြသ၏။ ထို့ကြောင့် ငါတို့ပြောဆိုသော စကားသည် ကောင်းစွာဆိုအပ်သော စကားသာ ဖြစ်၏ ဟု ဆိုအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် သတ္တဝါတို့၏ ဤအာသယကို သိတော်မူသဖြင့်၊ ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့၏လည်းကောင်း၊ ဝိပဿနာဉာဏ်၊ မဂ်ဉာဏ်တို့၏လည်းကောင်း မဖြစ်ပေါ်သေးသော ခဏ (ဥပါဒ်ဆဲမဟုတ်သောခဏ) ၌ပင် သိတော်မူသည်သာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင်လျှင် "kāmaṃ sevantaṃyeva jānāti" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခြင်း ဖြစ်၏ ဟူ၍ အဋ္ဌကထာနည်းကို သိအပ်၏။

Anusayaniddese anusayāti kenaṭṭhena anusayā? Anusayanaṭṭhena. Ko esa anusayanaṭṭho nāmāti? Appahīnaṭṭho. Ete hi appahīnaṭṭhena tassa tassa santāne anusenti nāma. Tasmā ‘‘anusayā’’ti vuccanti. Anusentīti anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjantīti attho. Athāpi siyā – anusayanaṭṭho nāma appahīnākāro, so ca uppajjatīti vattuṃ na yujjati, tasmā na anusayā uppajjantīti. Tatridaṃ paṭivacanaṃ – na appahīnākāro, anusayoti pana appahīnaṭṭhena thāmagatakileso vuccati. So cittasampayutto sārammaṇo sappaccayaṭṭhena sahetuko ekantākusalo atītopi hoti anāgatopi paccuppannopi, tasmā uppajjatīti vattuṃ yujjatīti. Tatridaṃ pamāṇaṃ – idheva tāva abhisamayakathāya (paṭi. ma. 3.21) ‘‘paccuppanne kilese pajahatī’’ti pucchaṃ katvā anusayānaṃ paccuppannabhāvassa atthitāya ‘‘thāmagato anusayaṃ pajahatī’’ti vuttaṃ. Dhammasaṅgaṇiyaṃ mohassa padabhājane ‘‘avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānaṃ avijjālaṅgī moho akusalamūlaṃ, ayaṃ tasmiṃ samaye moho hotī’’ti (dha. sa. 390) akusalacittena saddhiṃ mohassa uppannabhāvo vutto[Pg.9]. Kathāvatthusmiṃ ‘‘anusayā abyākatā anusayā ahetukā anusayā cittavippayuttā’’ti sabbe vādā paṭisedhitā. Anusayayamake sattannaṃ mahāvārānaṃ aññatarasmiṃ uppajjanavāre ‘‘yassa kāmarāgānusayo uppajjati, tassa paṭighānusayo uppajjatī’’tiādi (yama. 2.anusayayamaka.300) vuttaṃ. Tasmā ‘‘anusentīti anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjantī’’ti yaṃ vuttaṃ, taṃ iminā tantippamāṇena yuttanti veditabbaṃ. Yampi ‘‘cittasampayutto sārammaṇo’’tiādi vuttaṃ, tampi suvuttameva. Anusayo hi nāmesa parinipphanno cittasampayutto akusaladhammoti niṭṭhamettha gantabbaṃ.

အနုသယနိဒ္ဒေသ၌ 'အနုသယ' တို့သည် အဘယ်အနက်ကြောင့် အနုသယမည်ကုန်သနည်း။ (အဖန်ဖန်) အစဉ်ကိန်းဝပ်တတ်သော အနက်ကြောင့် သို့မဟုတ် မပယ်အပ်သေးသော အနက်ကြောင့် အနုသယမည်ကုန်၏။ ထို 'အစဉ်ကိန်းဝပ်ခြင်းအနက်' မည်သည် အဘယ်နည်း ဟုမေးသော် မဂ်ဖြင့်မပယ်အပ်သေးသော အနက်တည်း။ ထိုတရားတို့သည် မပယ်အပ်သေးသော အနက်ကြောင့် ထိုထိုသတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်၌ အစဉ်ကိန်းဝပ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'အနုသယ' ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ 'အစဉ်ကိန်းဝပ်ကုန်၏' ဟူသည် လျောက်ပတ်သောအကြောင်းကို ရရှိ၍ ဖြစ်ပေါ်လာတတ်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ အကယ်၍ 'အစဉ်ကိန်းဝပ်ခြင်းအနက်' မည်သည် မပယ်အပ်သေးသော အခြင်းအရာဖြစ်ပြီး ထိုမပယ်အပ်သော အခြင်းအရာသည် ဖြစ်ပေါ်တတ်၏ဟု ဆိုရန်မသင့်လျော်ပါ၊ ထို့ကြောင့် အနုသယတို့သည် မဖြစ်ပေါ်နိုင်ကုန် ဟု စောဒနာငြားအံ့။ ထိုစောဒနာ၌ ဖြေရှင်းချက်ကား— မပယ်အပ်သေးသော အခြင်းအရာမျှကို 'အနုသယ' ဟု မဆိုအပ်၊ စင်စစ်သော်ကား မပယ်အပ်သေးသောအနက်ကြောင့် အင်အားကြီးမားသော ကိလေသာကိုသာ 'အနုသယ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအနုသယသည် စိတ်နှင့်ယှဉ်၏၊ အာရုံရှိ၏၊ အကြောင်းနှင့်တကွဖြစ်သော အနက်ကြောင့် အကြောင်းလည်းရှိ၏၊ စင်စစ် အကုသိုလ်တရားသာဖြစ်၏၊ အတိတ်လည်းဖြစ်၏၊ အနာဂတ်လည်းဖြစ်၏၊ ပစ္စုပ္ပန်လည်းဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဖြစ်ပေါ်တတ်၏' ဟု ဆိုရန် သင့်လျော်ပေ၏။ ထိုအရာ၌ သက်သေအထောက်အထားကား— ရှေးဦးစွာ ဤပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်ပါဠိတော် အဘိသမယကထာ၌ပင်လျှင် 'ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်သော ကိလေသာကို ပယ်၏' ဟု မေးခွန်းထုတ်ပြီးနောက်၊ အနုသယတို့၏ ပစ္စုပ္ပန်အဖြစ် ရှိနေသောကြောင့် 'အင်အားကြီးမားသောအဆင့်သို့ ရောက်သောပုဂ္ဂိုလ်သည် အနုသယကို ပယ်၏' ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ ဓမ္မသင်္ဂဏီပါဠိတော် မောဟ၏ ပဒဘာဇနီ၌ 'အဝိဇ္ဇာအနုသယ၊ အဝိဇ္ဇာပရိယုဋ္ဌာန၊ အဝိဇ္ဇာတံခါးကျည်၊ အကုသိုလ်မူလဖြစ်သော မောဟသည် ထိုအချိန်၌ ဖြစ်၏' ဟု အကုသိုလ်စိတ်နှင့်တကွ မောဟဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ကထာဝတ္ထုပါဠိတော်၌ 'အနုသယတို့သည် အဗျာကတတရားတို့လော၊ အနုသယတို့သည် အကြောင်းမရှိကုန်သလော၊ အနုသယတို့သည် စိတ်နှင့်မယှဉ်ကုန်သလော' ဟူသော အယူဝါဒအားလုံးကို တားမြစ်ပယ်ဖျက်အပ်၏။ အနုသယယမိုက်ပါဠိတော်၌ မဟာဝါရ ခုနစ်ပါးတို့တွင် တစ်ပါးဖြစ်သော ဥပ္ပဇ္ဇနဝါရ၌ 'အကြင်သူအား ကာမရာဂါနုသယ ဖြစ်ပေါ်၏၊ ထိုသူအား ပဋိဃာနုသယ ဖြစ်ပေါ်၏' စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ငါဆိုခဲ့သော 'အစဉ်ကိန်းဝပ်ကုန်၏ဟူသည် လျောက်ပတ်သောအကြောင်းကို ရရှိ၍ ဖြစ်ပေါ်လာတတ်ကုန်၏' ဟူသော စကားသည် ဤပါဠိတော် သက်သေအထောက်အထားဖြင့် ကိုက်ညီသင့်မြတ်လှကြောင်း သိအပ်၏။ 'စိတ်နှင့်ယှဉ်၏၊ အာရုံရှိ၏' စသည်ဖြင့် ငါဆိုခဲ့သော စကားသည်လည်း အလွန်ကောင်းမွန်စွာ ဆိုအပ်သော စကားသာ ဖြစ်ပေသည်။ စင်စစ်သော်ကား ဤအနုသယမည်သည် အကြောင်းတရားတို့က ပြီးစေအပ်သော၊ စိတ်နှင့်ယှဉ်သော အကုသိုလ်တရားသာဖြစ်သည်ဟု ဤနေရာ၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ချအပ်၏။

Kāmarāgānusayotiādīsu kāmarāgo ca so appahīnaṭṭhena anusayo cāti kāmarāgānusayo. Sesapadesupi eseva nayo. Kāmarāgānusayo cettha lobhasahagatacittesu sahajātavasena ārammaṇavasena ca manāpesu avasesakāmāvacaradhammesu ārammaṇavaseneva uppajjamāno lobho. Paṭighānusayo ca domanassasahagatacittesu sahajātavasena ārammaṇavasena ca amanāpesu avasesakāmāvacaradhammesu ārammaṇavaseneva uppajjamāno doso. Mānānusayo diṭṭhigatavippayuttalobhasahagatacittesu sahajātavasena ārammaṇavasena ca dukkhavedanāvajjesu avasesakāmāvacaradhammesu rūpārūpāvacaradhammesu ca ārammaṇavaseneva uppajjamāno māno. Diṭṭhānusayo catūsu diṭṭhigatasampayuttesu. Vicikicchānusayo vicikicchāsahagate. Avijjānusayo dvādasasu akusalacittesu sahajātavasena ārammaṇavasena ca. Tayopi avasesatebhūmakadhammesu ārammaṇavaseneva uppajjamānā diṭṭhivicikicchāmohā. Bhavarāgānusayo catūsu diṭṭhigatavippayuttesu uppajjamānopi sahajātavasena na vutto, ārammaṇavaseneva pana rūpārūpāvacaradhammesu uppajjamāno lobho vutto.

'ကာမရာဂါနုသယ' အစရှိသော ပုဒ်တို့၌ ကာမရာဂလည်း ဖြစ်၍ မဂ်ဖြင့် မပယ်အပ်သေးသော အနက်ကြောင့် အနုသယလည်း ဖြစ်သောကြောင့် 'ကာမရာဂါနုသယ' မည်၏။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ဤခုနစ်ပါးသော အနုသယတို့တွင် ကာမရာဂါနုသယဟူသည် လောဘသဟဂုတ်စိတ်တို့၌ သဟဇာတအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အာရုံပြုခြင်းအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်တတ်သော၊ သာယာဖွယ်အာရုံတို့နှင့်တကွ ကြွင်းသောကာမာဝစရတရားတို့၌ အာရုံပြုခြင်းအစွမ်းသက်သက်ဖြင့်သာ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော 'လောဘ' ကို ဆိုလိုသည်။ ပဋိဃာနုသယဟူသည် ဒေါမနဿသဟဂုတ်စိတ်တို့၌ သဟဇာတအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အာရုံပြုခြင်းအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်တတ်သော၊ မသာယာဖွယ်အာရုံတို့နှင့်တကွ ကြွင်းသော ကာမာဝစရတရားတို့၌ အာရုံပြုခြင်းအစွမ်းသက်သက်ဖြင့်သာ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော 'ဒေါသ' ကို ဆိုလိုသည်။ မာနာနုသယဟူသည် ဒိဋ္ဌိဝိပ္ပယုတ် လောဘသဟဂုတ်စိတ်လေးခုတို့၌ သဟဇာတအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အာရုံပြုခြင်းအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်တတ်သော၊ ဒုက္ခဝေဒနာကြဉ်သော ကြွင်းသော ကာမာဝစရတရားတို့နှင့် ရူပါဝစရ အရူပါဝစရတရားတို့၌ အာရုံပြုခြင်းအစွမ်းသက်သက်ဖြင့်သာ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော 'မာန' ကို ဆိုလိုသည်။ ဒိဋ္ဌာနုသယဟူသည် ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ်စိတ် ၄-ပါးတို့၌လည်းကောင်း၊ ဝိစိကိစ္ဆာနုသယဟူသည် ဝိစိကိစ္ဆာသဟဂုတ်စိတ် ၁-ပါး၌လည်းကောင်း၊ အဝိဇ္ဇာနုသယဟူသည် အကုသိုလ်စိတ် ၁၂-ပါးတို့၌ သဟဇာတအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အာရုံပြုခြင်းအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်တတ်ကုန်သော ဒိဋ္ဌိ၊ ဝိစိကိစ္ဆာ၊ မောဟတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထို ဒိဋ္ဌိ၊ ဝိစိကိစ္ဆာ၊ မောဟ သုံးပါးလုံးသည်ပင် ကြွင်းသော တေဘူမကတရားတို့၌ အာရုံပြုခြင်းအစွမ်းသက်သက်ဖြင့်သာ ဖြစ်ပေါ်တတ်ကုန်သော ဒိဋ္ဌိ၊ ဝိစိကိစ္ဆာ၊ မောဟတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဘဝရာဂါနုသယဟူသည် ဒိဋ္ဌိဝိပ္ပယုတ်စိတ် ၄-ပါးတို့၌ ဖြစ်ပေါ်သော်လည်း သဟဇာတအစွမ်းဖြင့် မဟောအပ်ဘဲ၊ စင်စစ်သော်ကား ရူပါဝစရ အရူပါဝစရတရားတို့၌ အာရုံပြုခြင်းအစွမ်းသက်သက်ဖြင့်သာ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော 'လောဘ' ကို ဆိုအပ်၏။

114. Idāni yathāvuttānaṃ anusayānaṃ anusayanaṭṭhānaṃ dassento yaṃ loketiādimāha. Tattha yaṃ loke piyarūpanti yaṃ imasmiṃ loke piyajātikaṃ piyasabhāvaṃ. Sātarūpanti sātajātikaṃ assādapadaṭṭhānaṃ iṭṭhārammaṇaṃ. Ettha sattānaṃ kāmarāgānusayo anusetīti etasmiṃ [Pg.10] iṭṭhārammaṇe sattānaṃ appahīnaṭṭhena kāmarāgānusayo anuseti. ‘‘Piyarūpaṃ sātarūpa’’nti ca idha kāmāvacaradhammoyeva adhippeto. Yathā nāma udake nimuggassa heṭṭhā ca upari ca samantā ca udakameva hoti, evameva iṭṭhārammaṇe rāguppatti nāma sattānaṃ āciṇṇasamāciṇṇā. Tathā aniṭṭhārammaṇe paṭighuppatti. Iti imesu dvīsu dhammesūti evaṃ imesu dvīsu iṭṭhāniṭṭhārammaṇadhammesu. Avijjānupatitāti kāmarāgapaṭighasampayuttā hutvā ārammaṇakaraṇavasena avijjā anupatitā anugatā. Vicchedaṃ katvāpi pāṭho. Tadekaṭṭhoti tāya avijjāya sahajekaṭṭhavasena ekato ṭhito. Māno ca diṭṭhi ca vicikicchā cāti navavidhamāno, dvāsaṭṭhividhā diṭṭhi, aṭṭhavatthukā vicikicchā, tadekaṭṭho māno ca tadekaṭṭhā diṭṭhi ca tadekaṭṭhā vicikicchā cāti yojanā. Daṭṭhabbāti passitabbā avagantabbā. Tayo ekato katvā bahuvacanaṃ kataṃ. Bhavarāgānusayo panettha kāmarāgānusayeneva saṅgahitoti veditabbo.

၁၁၄. ယခုအခါ ဆိုအပ်ပြီးသော အနုသယတို့၏ ကိန်းအောင်းရာဌာနကို ပြလိုသဖြင့် 'ယံ လောကေ' အစရှိသည်ကို ဟောတော်မူ၏။ ထိုပါဠိ၌ 'ယံ လောကေ ပိယရူပံ' ဟူသည် ဤသတ္တလောက၌ ချစ်ခင်အပ်သော သဘောရှိသော တရားတည်း။ 'သာတရူပံ' ဟူသည် သာယာအပ်သော သဘောရှိသော၊ လောဘဖြစ်ခြင်း၏ နီးစွာသောအကြောင်းရှိသော ဣဋ္ဌာရုံတည်း။ 'ဧတ္ထ သတ္တာနံ ကာမရာဂါနုသယော အနုသေတိ' ဟူသည် ဤဣဋ္ဌာရုံ၌ သတ္တဝါတို့အား မဂ်ဖြင့် မပယ်အပ်သေးသောအနက်ဖြင့် ကာမရာဂါနုသယသည် ကိန်းအောင်း၏။ 'ပိယရူပံ သာတရူပံ' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ဤနေရာ၌ ကာမာဝစရတရားတို့ကိုသာ ရည်ရွယ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ရေ၌ ငုပ်လျှိုးနေသောသူ၏ အောက်၌လည်းကောင်း၊ အထက်၌လည်းကောင်း၊ ပတ်ပတ်လည်၌လည်းကောင်း ရေသာလျှင် ရှိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဣဋ္ဌာရုံ၌ ရာဂဖြစ်ပေါ်ခြင်းမည်သည် သတ္တဝါတို့၏ အမြဲမပြတ် လေ့ကျက်အပ်သော အလေ့အကျင့်ဖြစ်၏။ ထို့အတူ အနိဋ္ဌာရုံ၌ ပဋိဃ (ဒေါသ) ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည်လည်း ဖြစ်၏။ 'ဣတိ ဣမေသု ဒွီသု ဓမ္မေသု' ဟူသည် ဤသို့သော ဣဋ္ဌာရုံ၊ အနိဋ္ဌာရုံ နှစ်ပါးသော တရားတို့၌ ဖြစ်သည်။ 'အဝိဇ္ဇာနုပတိတာ' ဟူသည် ကာမရာဂ၊ ပဋိဃတို့နှင့် ယှဉ်တွဲလျက် အာရုံပြုခြင်းအစွမ်းဖြင့် အဝိဇ္ဇာသည် အစဉ်လိုက်၏။ 'အဝိဇ္ဇာ အနုပတိတာ' ဟု ပုဒ်ဖြတ်၍လည်း ဖတ်ရ၏။ 'တဒေကဋ္ဌော' ဟူသည် ထိုအဝိဇ္ဇာနှင့် သဟဇာတတူညီသော တည်ရာရှိသည်၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်ပေါင်းတည်း တည်သော တရားတည်း။ 'မာနော စ ဒိဋ္ဌိ စ ဝိစိကိစ္ဆာ စ' ဟူသည် ကိုးပါးသော အပြားရှိသော မာန၊ ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော အပြားရှိသော ဒိဋ္ဌိ၊ ရှစ်ပါးသော ဝတ္ထုရှိသော ဝိစိကိစ္ဆာတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုအဝိဇ္ဇာနှင့်တကွ ဖြစ်သော မာန၊ ထိုအဝိဇ္ဇာနှင့်တကွ ဖြစ်သော ဒိဋ္ဌိ၊ ထိုအဝိဇ္ဇာနှင့်တကွ ဖြစ်သော ဝိစိကိစ္ဆာဟု ဤသို့ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ 'ဒဋ္ဌဗ္ဗာ' ဟူသည် ရှုမြင်အပ်ကုန်၏၊ သိအပ်ကုန်၏။ ထိုသုံးပါးတို့ကို တစ်ပေါင်းတည်းပြု၍ ဗဟုဝုစ်ကိရိယာ သုံးထားခြင်းဖြစ်သည်။ ဤကာမရာဂါနုသယစသော ပါဠိ၌ ဘဝရာဂါနုသယကို ကာမရာဂါနုသယဖြင့်သာ သင်္ဂြိုဟ်အပ်၏ (ထည့်သွင်းယူအပ်၏) ဟု သိအပ်၏။

Caritaniddese terasa cetanā puññābhisaṅkhāro. Dvādasa apuññābhisaṅkhāro. Catasso āneñjābhisaṅkhāro. Tattha kāmāvacaro parittabhūmako. Itaro mahābhūmako. Tīsupi vā etesu yo koci appavipāko parittabhūmako, mahāvipāko mahābhūmakoti veditabbo.

စရိတနိဒ္ဒေသ၌ တစ်ဆယ့်သုံးပါးသော (ပဉ္စဝေါကာရ လောကီကုသိုလ်) စေတနာတို့သည် ပုညာဘိသင်္ခါရ မည်၏။ တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော အကုသိုလ်စေတနာတို့သည် အပုညာဘိသင်္ခါရ မည်၏။ လေးပါးသော (အရူပကုသိုလ်) စေတနာတို့သည် အာနဉ္စာဘိသင်္ခါရ မည်၏။ ထိုသင်္ခါရသုံးပါးတို့တွင် ကာမာဝစရတရားသည် ပရိတ္တဘူမက မည်၏။ ဤမှတစ်ပါးသောတရားသည် မဟာဘူမက မည်၏။ သို့မဟုတ် ထိုသင်္ခါရသုံးပါးတို့တွင် အကျိုးပေးနည်းသော သင်္ခါရမှန်သမျှကို ပရိတ္တဘူမက ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အကျိုးပေးများသော သင်္ခါရကို မဟာဘူမက ဟူ၍လည်းကောင်း သိအပ်၏။

115. Adhimuttiniddese santīti saṃvijjanti. Hīnādhimuttikāti lāmakajjhāsayā. Paṇītādhimuttikāti kalyāṇajjhāsayā. Sevantīti nissayanti allīyanti. Bhajantīti upasaṅkamanti. Payirupāsantīti punappunaṃ upasaṅkamanti. Sace hi ācariyupajjhāyā na sīlavanto honti, antevāsikasaddhivihārikā sīlavanto, te attano ācariyupajjhāyepi na upasaṅkamanti, attano sadise sāruppe bhikkhūyeva upasaṅkamanti. Sacepi ācariyupajjhāyā sāruppā bhikkhū, itare asāruppā, tepi na ācariyupajjhāye upasaṅkamanti, attano sadise hīnādhimuttikeyeva upasaṅkamanti. Evaṃ upasaṅkamanaṃ pana na kevalaṃ etarahiyeva, atītānāgatepīti dassetuṃ atītampi addhānantiādimāha. Tattha atītampi addhānanti atītasmiṃ kāle, accantasaṃyogatthe vā upayogavacanaṃ. Sesaṃ [Pg.11] uttānatthameva. Idaṃ pana dussīlānaṃ dussīlasevanameva, sīlavantānaṃ sīlavantasevanameva, duppaññānaṃ duppaññasevanameva, paññavantānaṃ paññavantasevanameva ko niyametīti? Ajjhāsayadhātu niyametīti.

၁၁၅. အဓိမုတ္တိနိဒ္ဒေသ၌ ‘သန္တိ’ ဟူသည် ထင်ရှားရှိကုန်၏ဟု အနက်ရသည်။ ‘ဟီနာဓိမုတ္တိကာ’ ဟူသည် ယုတ်ညံ့သော အလိုဆန္ဒရှိသူများတည်း။ ‘ပဏီတာဓိမုတ္တိကာ’ ဟူသည် မွန်မြတ်သော အလိုဆန္ဒရှိသူများတည်း။ ‘သေဝန္တိ’ ဟူသည် မှီဝဲကြကုန်၏၊ ပူးကပ်ကြကုန်၏။ ‘ဘဇန္တိ’ ဟူသည် ဆည်းကပ်ကြကုန်၏။ ‘ပယိရုပါသန္တိ’ ဟူသည် အဖန်တလဲလဲ ဆည်းကပ်ကြကုန်၏။ အကယ်၍ ဆရာဥပဇ္ဈာယ်တို့သည် သီလမရှိကြဘဲ တပည့်ဖြစ်သော အန္တေဝါသိကနှင့် သဒ္ဓိဝိဟာရိကတို့က သီလရှိကြပါမူ၊ ထိုတပည့်တို့သည် မိမိတို့၏ ဆရာဥပဇ္ဈာယ်တို့ထံသို့ပင် မဆည်းကပ်ကြဘဲ မိမိတို့နှင့်တူသော လျောက်ပတ်သော ရဟန်းတို့ထံသို့သာ ဆည်းကပ်ကြကုန်၏။ အကယ်၍ ဆရာဥပဇ္ဈာယ်တို့သည် လျောက်ပတ်သော ရဟန်းများဖြစ်ကြသော်လည်း တပည့်များက မလျောက်ပတ်သောသူများ ဖြစ်ကြပါမူ၊ ထိုတပည့်တို့သည်လည်း ဆရာဥပဇ္ဈာယ်တို့ထံ မဆည်းကပ်ကြဘဲ မိမိတို့နှင့်တူသော ယုတ်ညံ့သော အလိုဆန္ဒရှိသူတို့ထံသို့သာ ဆည်းကပ်ကြကုန်၏။ ဤသို့ ဆည်းကပ်ခြင်းသည် ယခုအခါ၌သာ မဟုတ်၊ အတိတ် အနာဂတ်ကာလတို့၌လည်း ဖြစ်၏ဟု ပြခြင်းငှာ ‘အတီတမ္ပိ အဒ္ဓါနံ’ အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ထို ‘အတီတမ္ပိ အဒ္ဓါနံ’ ဟူသော ပုဒ်၌ အတိတ်ကာလ၌ ဟူသော အနက်၌ အစ္စန္တသံယောဂအနက်ဖြင့် ဒုတိယာဝိဘတ် သုံးထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောစကားသည် ထင်ရှားလွယ်ကူသော အနက်ရှိသည်။ မေးဖွယ်ရှိသည်မှာ—သီလမရှိသူတို့အား သီလမရှိသူကိုသာ မှီဝဲခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ သီလရှိသူတို့အား သီလရှိသူကိုသာ မှီဝဲခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ပညာမဲ့သူတို့အား ပညာမဲ့သူကိုသာ မှီဝဲခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ပညာရှိသူတို့အား ပညာရှိသူကိုသာ မှီဝဲခြင်းကိုလည်းကောင်း အဘယ်တရားက သတ်မှတ်ပေးသနည်း? အလိုဆန္ဒတည်းဟူသောဓာတ် (အဇ္ဈာသယဓာတ်) က သတ်မှတ်ပေးသည်ဟု ဖြေရမည်။

Bhabbābhabbaniddese chaḍḍetabbe paṭhamaṃ niddisitvā gahetabbe pacchā niddisituṃ uddesassa uppaṭipāṭiyā paṭhamaṃ abhabbā niddiṭṭhā. Uddese pana dvandasamāse accitassa ca mandakkharassa ca padassa pubbanipātalakkhaṇavasena bhabbasaddo pubbaṃ payutto. Kammāvaraṇenāti pañcavidhena ānantariyakammena. Samannāgatāti samaṅgībhūtā. Kilesāvaraṇenāti niyatamicchādiṭṭhiyā. Imāni dve saggamaggānaṃ āvaraṇato āvaraṇāni. Bhikkhunīdūsakādīni kammānipi kammāvaraṇeneva saṅgahitāni. Vipākāvaraṇenāti ahetukapaṭisandhiyā. Yasmā pana duhetukānampi ariyamaggapaṭivedho natthi, tasmā duhetukā paṭisandhipi vipākāvaraṇamevāti veditabbā, assaddhāti buddhādīsu saddhārahitā. Acchandikāti kattukamyatākusalacchandarahitā. Uttarakurukā manussā acchandikaṭṭhānaṃ paviṭṭhā. Duppaññāti bhavaṅgapaññāya parihīnā. Bhavaṅgapaññāya pana paripuṇṇāyapi yassa bhavaṅgaṃ lokuttarassa pādakaṃ na hoti, sopi duppaññoyeva nāma. Abhabbā niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattanti kusalesu dhammesu sammattaniyāmasaṅkhātaṃ ariyamaggaṃ okkamituṃ abhabbā. Ariyamaggo hi sammā sabhāvoti sammattaṃ, soyeva anantaraphaladāne, sayameva vā acalabhāvato niyāmo, taṃ okkamituṃ pavisituṃ abhabbā. Na kammāvaraṇenātiādīni vuttavipariyāyeneva veditabbānīti.

ဘဗ္ဗာဘဗ္ဗနိဒ္ဒေသ၌ စွန့်ပစ်အပ်သော (အဘဗ္ဗ) ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ရှေးဦးစွာပြ၍၊ သိမ်းဆည်းအပ်သော (ဘဗ္ဗ) ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို နောက်မှပြရန် ဥဒ္ဒေသ၏ အစဉ်ကို ပြောင်းပြန်ပြု၍ အဘဗ္ဗပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ရှေးဦးစွာ ပြအပ်ကုန်၏။ သို့သော် ဥဒ္ဒေသ၌မူ ဒွန္ဒသမာသ်၌ အက္ခရာနည်းသော ပုဒ် သို့မဟုတ် ပူဇော်အပ်သော အနက်ရှိသော ပုဒ်ကို ရှေ့၌ထားရမည်ဟူသော ရှေ့ပုဒ်ကျခြင်း လက္ခဏာ၏ အစွမ်းဖြင့် ‘ဘဗ္ဗ’ သဒ္ဒါကို ရှေးဦးစွာ သုံးစွဲထားသည်။ ‘ကမ္မာဝရဏေန’ ဟူသည် ငါးပါးသော အာနန္တရိကကံနှင့် ပြည့်စုံခြင်းတည်း။ ‘သမန္နာဂတာ’ ဟူသည် ပြည့်စုံသည် ဖြစ်၍တည်း။ ‘ကိလေသာဝရဏေန’ ဟူသည် နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတည်း။ ဤနှစ်ပါးသော တရားတို့သည် နတ်ရွာနှင့် မဂ်ဖိုလ်ကို ပိတ်ပင်တတ်သောကြောင့် အာဝရဏ (အပိတ်အပင်) မည်ကုန်၏။ ဘိက္ခုနီမကို ဖျက်ဆီးခြင်း အစရှိသော ကံတို့ကိုလည်း ကမ္မာဝရဏဖြင့်သာ သိမ်းသွင်းအပ်ကုန်၏။ ‘ဝိပါကာဝရဏေန’ ဟူသည် အဟေတုကပဋိသန္ဓေတည်း။ အကယ်စင်စစ် ဒွိဟိတ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့အားလည်း အရိယမဂ်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်နိုင်ခြင်း မရှိသောကြောင့် ဒွိဟိတ်ပဋိသန္ဓေကိုလည်း ဝိပါကာဝရဏဟူ၍သာ သိအပ်၏။ ‘အဿဒ္ဓါ’ ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားစသည်တို့၌ ယုံကြည်ခြင်း သဒ္ဓါကင်းသူတို့တည်း။ ‘အစ္ဆန္ဒိကာ’ ဟူသည် ပြုလိုသောဆန္ဒတည်းဟူသော ကုသိုလ်ဆန္ဒ ကင်းသူတို့တည်း။ မြောက်ကျွန်း၌ နေသော လူတို့သည် ကုသိုလ်ဆန္ဒကင်းသော အဖြစ်သို့ ရောက်ကုန်၏။ ‘ဒုပ္ပညာ’ ဟူသည် ဘဝင်ဉာဏ် (ပဋိသန္ဓေဉာဏ်) ကင်းသောသူတည်း။ ဘဝင်ဉာဏ်နှင့် ပြည့်စုံသော်လည်း ယင်းဘဝင်စိတ်သည် လောကုတ္တရာတရား၏ အခြေခံ မဖြစ်ပါက ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း ဒုပ္ပညာ (ပညာမဲ့) မည်သည်သာတည်း။ ‘အဘဗ္ဗာ နိယာမံ ဩက္ကမိတုံ ကုသလေသု ဓမ္မေသု သမ္မတ္တံ’ ဟူသည် ကုသိုလ်တရားတို့၌ ‘သမ္မတ္တနိယာမ’ ဟု ဆိုအပ်သော အရိယမဂ်သို့ သက်ဝင်ခြင်းငှာ မထိုက်တန်ကြကုန်။ အရိယမဂ်သည် မဖောက်မပြန်သော သဘောရှိသောကြောင့် ‘သမ္မတ္တ’ မည်၏။ ထိုမဂ်သည်ပင် အခြားမဲ့၌ အကျိုးပေးခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ မိမိအကျိုးပေးခြင်း၌ လှုပ်ရှားမှုမရှိသောကြောင့်သော်လည်းကောင်း ‘နိယာမ’ မည်၏။ ထိုသမ္မတ္တနိယာမသို့ သက်ဝင်ခြင်းငှာ မထိုက်တန်ကုန်။ ‘န ကမ္မာဝရဏေန’ စသော စကားတို့ကို အထက်ပါစကားတို့၏ ပြောင်းပြန်အားဖြင့် သိအပ်ကုန်၏။

Āsayānusayañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

အာသယာနုသယဉာဏ်နိဒ္ဒေသအဖွင့် ပြီးပြီ။

70. Yamakapāṭihīrañāṇaniddesavaṇṇanā

၇၀. ယမကပြာဋိဟာရိယဉာဏ်နိဒ္ဒေသအဖွင့်

116. Yamakapāṭihīrañāṇaniddese asādhāraṇaṃ sāvakehīti sesāsādhāraṇañāṇaniddese aññavacanehi okāsābhāvato na vuttaṃ, idha pana aññavacanābhāvato vuttanti veditabbaṃ. Uparimakāyatoti nābhiyā uddhaṃ sarīrato. Aggikkhandho pavattatīti tejokasiṇārammaṇaṃ pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘uparimakāyato aggijālā vuṭṭhātū’’ti āvajjitvā parikammaṃ katvā anantaraṃ abhiññāñāṇena ‘‘uparimakāyato [Pg.12] aggijālā vuṭṭhātū’’ti adhiṭṭhite saha adhiṭṭhānā uparimakāyato aggijālā vuṭṭhāti. Sā hi idha rāsaṭṭhena khandhoti vuttā. Heṭṭhimakāyatoti nābhito heṭṭhā sarīrato. Udakadhārā pavattatīti āpokasiṇārammaṇaṃ pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘heṭṭhimakāyato udakadhārā vuṭṭhātū’’ti āvajjitvā parikammaṃ katvā anantaraṃ abhiññāñāṇena ‘‘heṭṭhimakāyato udakadhārā vuṭṭhātū’’ti adhiṭṭhite saha adhiṭṭhānā heṭṭhimakāyato udakadhārā vuṭṭhāti. Ubhayatthāpi abbocchedavasena pavattatīti vuttaṃ. Adhiṭṭhānassa āvajjanassa ca antare dve bhavaṅgacittāni vattanti. Tasmāyeva yugalā hutvā aggikkhandhaudakadhārā pavattanti, antaraṃ na paññāyati. Aññesaṃ pana bhavaṅgaparicchedo natthi. Puratthimakāyatoti abhimukhapassato. Pacchimakāyatoti piṭṭhipassato. Dakkhiṇaakkhito vāmaakkhitotiādi samāsapāṭhoyeva, na añño. Dakkhiṇanāsikāsotato vāmanāsikāsotatoti pāṭho sundaro. Rassaṃ katvāpi paṭhanti. Aṃsakūṭatoti ettha abbhuggataṭṭhena kūṭo viyāti kūṭo, aṃsoyeva kūṭo aṃsakūṭo. Aṅgulaṅgulehīti aṅgulīhi aṅgulīhi. Aṅgulantarikāhīti aṅgulīnaṃ antarikāhi. Ekekalomato aggikkhandho pavattati, ekekalomato udakadhārā pavattatīti ubhayatthāpi āmeḍitavacanena sabbalomānaṃ pariyādinnattā ekekalomatova aggikkhandhaudakadhārā yugalā yugalā hutvā pavattantīti vuttaṃ hoti. Lomakūpato lomakūpato aggikkhandho pavattati, lomakūpato lomakūpato udakadhārā pavattatīti etthāpi eseva nayo. Kesuci potthakesu ‘‘ekekalomato aggikkhandho pavattati. Lomakūpato lomakūpato udakadhārā pavattati, lomakūpato lomakūpato aggikkhandho pavattati, ekekalomato udakadhārā pavattatī’’ti likhitaṃ. Tampi yujjatiyeva. Pāṭihīrassa atisukhumattadīpanato pana purimapāṭhoyeva sundarataro.

၁၁၆. ယမကပါဋိဟီရဉာဏနိဒ္ဒေသ၌ ‘အသာဓာရဏံ သာဝကေဟိ’ ဟူသော စကားကို ကြွင်းသော အသာဓာရဏဉာဏ် ၅-ပါးကို ပြရာ၌ တစ်ပါးသော သဒ္ဒါတို့ဖြင့် နေရာမရသောကြောင့် မဟောဘဲ၊ ဤယမကပါဋိဟီရဉာဏ်ပြရာ၌သာ တစ်ပါးသော သဒ္ဒါမရှိသောကြောင့် ဟောတော်မူသည်ဟု သိအပ်၏။ ‘ဥပရိမကာယတော’ ဟူသည် ချက်တော်မှ အထက် ကိုယ်တော်မှတည်း။ ‘အဂ္ဂိက္ခန္ဓော ပဝတ္တတိ’ ဟူသည် တေဇောကသိုဏ်းလျှင် အာရုံရှိသော ပါဒကဈာန်ကို ဝင်စား၍ ထပြီးလျှင် ‘အထက်ကိုယ်တော်မှ မီးလျှံထစေသတည်း’ ဟု ဆင်ခြင်နှလုံးသွင်းကာ ပရိကံပြု၍၊ ထိုနောက် အဘိညာဉ်ဉာဏ်ဖြင့် ‘အထက်ကိုယ်တော်မှ မီးလျှံထစေသတည်း’ ဟု အဓိဋ္ဌာန်အပ်သည်ရှိသော် အဓိဋ္ဌာန်စိတ်နှင့်တပြိုင်နက် အထက်ကိုယ်တော်မှ မီးလျှံသည် ထွက်ပေါ်၏။ ထိုမီးလျှံကိုလည်း ဤနေရာ၌ အစုဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ခန္ဓ’ (မီးပုံ/မီးအစု) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘ဟေဋ္ဌိမကာယတော’ ဟူသည် ချက်တော်မှ အောက် ကိုယ်တော်မှတည်း။ ‘ဥဒကဓာရာ ပဝတ္တတိ’ ဟူသည် အာပေါကသိုဏ်းလျှင် အာရုံရှိသော ပါဒကဈာန်ကို ဝင်စား၍ ထပြီးလျှင် ‘အောက်ကိုယ်တော်မှ ရေအလျင်ထစေသတည်း’ ဟု ဆင်ခြင်နှလုံးသွင်းကာ ပရိကံပြု၍၊ ထိုနောက် အဘိညာဉ်ဉာဏ်ဖြင့် ‘အောက်ကိုယ်တော်မှ ရေအလျင်ထစေသတည်း’ ဟု အဓိဋ္ဌာန်အပ်သည်ရှိသော် အဓိဋ္ဌာန်စိတ်နှင့်တပြိုင်နက် အောက်ကိုယ်တော်မှ ရေအလျင်သည် ထွက်ပေါ်၏။ နှစ်နေရာလုံး၌ပင် မပြတ်မစဲ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ‘ပဝတ္တတိ’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အဓိဋ္ဌာန်စိတ်နှင့် အာဝဇ္ဇန်းစိတ်တို့၏ အကြား၌ ဘဝင်စိတ် နှစ်ခု ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် မီးပုံနှင့် ရေအလျင်တို့သည် အစုံလိုက် ဖြစ်ပေါ်ကြသဖြင့် အကြားကို မသိသာ။ ဘုရားရှင်မှတစ်ပါးသော အခြားပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ဘဝင်စိတ်၏ အပိုင်းအခြားသည် မရှိ (မလျင်မြန်)။ ‘ပုရတ္ထိမကာယတော’ ဟူသည် ရှေ့တည့်တည့်မှတည်း။ ‘pacchimakāyatoti’ ဟူသည် နောက်ကျောဘက်မှတည်း။ ‘ဒက္ခိဏအက္ခိတော ဝါမအက္ခိတော’ စသော ပါဌ်သည် သမာသ်ပုဒ်ဖြစ်သော ပါဌ်သာတည်း၊ အခြားမဟုတ်။ ‘ဒက္ခိဏနာသိကာသောတတော ဝါမနာသိကာသောတတော’ ဟူသော ပါဌ်သည် ကောင်း၏။ ရဿပြု၍လည်း ဖတ်ကြကုန်၏။ ‘အံသကူဋတော’ ဟူသော ပုဒ်၌ အထက်သို့ တက်ကြွသော အနက်ကြောင့် အထွတ်နှင့်တူသောကြောင့် ‘ကူဋ’ မည်၏။ ပခုံးသည်ပင် အထွတ်ဖြစ်သောကြောင့် ‘ပခုံးစွန်း’ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘အင်္ဂုလင်္ဂုလေဟိ’ ဟူသည် လက်ချောင်း လက်ချောင်းတို့ဖြင့်တည်း။ ‘အင်္ဂုလန္တရိကာဟိ’ ဟူသည် လက်ချောင်းတို့၏ အကြားတို့မှတည်း။ ‘ဧကေကလောမတော အဂ္ဂိက္ခန္ဓော ပဝတ္တတိ၊ ဧကေကလောမတော ဥဒကဓာရာ ပဝတ္တတိ’ ဟူသော ပုဒ်နှစ်ခုလုံး၌ပင် ဧကေကဟူသော ထပ်ဆင့်စကားဖြင့် မွေးညှင်းတော်အားလုံးကို ကုန်စင်အောင် ယူရမည်ဖြစ်သောကြောင့် မွေးညှင်းတော် တစ်ချောင်းစီ တစ်ချောင်းစီမှ မီးပုံနှင့် ရေအလျင်တို့သည် အစုံလိုက် အစုံလိုက် ဖြစ်ပေါ်ကြကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘လောမကူပတော လောမကူပတော အဂ္ဂိက္ခန္ဓော ပဝတ္တတိ၊ လောမကူပတော လောမကူပတော ဥဒကဓာရာ ပဝတ္တတိ’ ဟူသော နေရာ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင်တည်း။ အချို့သော စာအုပ်များ၌ ‘ဧကေကလောမတော အဂ္ဂိက္ခန္ဓော ပဝတ္တတိ။ လောမကူပတော လောမကူပတော ဥဒကဓာရာ ပဝတ္တတိ၊ လောမကူပတော လောမကူပတော အဂ္ဂိက္ခန္ဓော ပဝတ္တတိ၊ ဧကေကလောမတော ဥဒကဓာရာ ပဝတ္တတိ’ ဟု ရေးသားထား၏။ ထိုသို့ ရေးသားခြင်းသည်လည်း သင့်လျော်သည်သာ ဖြစ်၏။ သို့သော်လည်း ပြာဋိဟာ၏ အလွန်သိမ်မွေ့ပုံကို ပြရာရောက်သောကြောင့် ရှေ့ပါဌ်သည်သာ ပိုမိုကောင်းမွန်ပေသည်။

Idāni channaṃ vaṇṇānanti ko sambandho? Heṭṭhā ‘‘uparimakāyato’’tiādīhi anekehi sarīrāvayavā vuttā. Tena sarīrāvayavasambandho pavattatīti vacanasambandhena ca yamakapāṭihīrādhikārena ca channaṃ vaṇṇānaṃ sarīrāvayavabhūtānaṃ [Pg.13] rasmiyo yamakā hutvā pavattantīti vuttaṃ hoti. Sāmivacanasambandhena ca avassaṃ ‘‘rasmiyo’’ti pāṭhaseso icchitabboyeva. Nīlānanti umāpupphavaṇṇānaṃ. Pītakānanti kaṇikārapupphavaṇṇānaṃ. Lohitakānanti indagopakavaṇṇānaṃ. Odātānanti osadhitārakavaṇṇānaṃ. Mañjiṭṭhānanti mandarattavaṇṇānaṃ. Pabhassarānanti pabhāsanapakatikānaṃ pabhassaravaṇṇānaṃ. Pabhassaravaṇṇe visuṃ avijjamānepi vuttesu pañcasu vaṇṇesu ye ye pabhā samujjalā, te te pabhassarā. Tathā hi tathāgatassa yamakapāṭihīraṃ karontassa yamakapāṭihīrañāṇabaleneva kesamassūnañceva akkhīnañca nīlaṭṭhānehi nīlarasmiyo nikkhamanti, yāsaṃ vasena gaganatalaṃ añjanacuṇṇasamokiṇṇaṃ viya umāpupphanīluppaladalasañchannaṃ viya vītipatantamaṇitālavaṇṭaṃ viya pasāritamecakapaṭaṃ viya ca hoti. Chavito ceva akkhīnañca pītakaṭṭhānehi pītarasmiyo nikkhamanti, yāsaṃ vasena disābhāgā suvaṇṇarasanisiñcamānā viya suvaṇṇapaṭapasāritā viya kuṅkumacuṇṇakaṇikārapupphasamparikiṇṇā viya ca virocanti. Maṃsalohitehi ceva akkhīnañca rattaṭṭhānehi lohitarasmiyo nikkhamanti, yāsaṃ vasena disābhāgā cinapiṭṭhacuṇṇarañjitā viya supakkalākhārasanisiñcamānā viya rattakambalaparikkhittā viya jayasumanapālibhaddakabandhujīvakakusumasamparikiṇṇā viya ca virocanti. Aṭṭhīhi ceva dantehi ca akkhīnañca setaṭṭhānehi odātarasmiyo nikkhamanti, yāsaṃ vasena disābhāgā rajatakuṭehi āsiñcamānakhīradhārāsamparikiṇṇā viya pasāritarajatapaṭṭavitānā viya vītipatantarajatatālavaṇṭā viya kundakumudasinduvārasumanamallikādikusumasañchannā viya ca virocanti. Hatthatalapādatalādīhi mandarattaṭṭhānehi mañjiṭṭharasmiyo nikkhamanti, yāsaṃ vasena disābhāgā pavāḷajālaparikkhittā viya rattakuravakakusumasamokiṇṇā viya ca virocanti. Uṇṇānakhādīhi pabhassaraṭṭhānehi pabhassararasmiyo nikkhamanti, yāsaṃ vasena disābhāgā osadhitārakapuñjapuṇṇā viya vijjupaṭalādiparipuṇṇā viya ca virocanti.

ယခုအခါ "channaṃ vaṇṇānaṃ" (ခြောက်ပါးသော အဆင်းတော်တို့၏) ဟူသော ပုဒ်နှင့်ပတ်သက်၍ ဆက်စပ်ပုံ (သမ္ဗန်) ကား အဘယ်နည်း။ အောက်တွင် "uparimakāyato" (အထက်ကိုယ်မှ) စသည်ဖြင့် များစွာသော ပုဒ်တို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ကိုယ်အင်္ဂါ အစိတ်အပိုင်းများကို ဖော်ပြခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ ထိုကိုယ်အင်္ဂါ အစိတ်အပိုင်းနှင့် ဆက်စပ်မှု ရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ယမကပါဋိဟာရိယ အရာ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း မြတ်စွာဘုရား၏ ကိုယ်အင်္ဂါ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်ကြကုန်သော ခြောက်ပါးသော အဆင်းတော်တို့၏ ရောင်ခြည်တော်တို့သည် အစုံစုံဖြစ်၍ ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏ ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ ပိုင်ဆိုင်ခြင်းပြ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်၏ ဆက်စပ်မှုအစွမ်းကြောင့်လည်း "ရောင်ခြည်တော်တို့" (rasmiyo) ဟူသော ကြွင်းကျန်သော ပါဌ်ကို မချွတ်ဧကန် အလိုရှိအပ်သည်သာ ဖြစ်သည်။ "nīlānaṃ" ဟူသည် ခံတောက်ပွင့် အဆင်းရှိသော (ညိုသော ရောင်ခြည်တော်တို့)။ "pītakānaṃ" ဟူသည် မဟာလှေကားပွင့် အဆင်းရှိသော (ရွှေရောင် ရောင်ခြည်တော်တို့)။ "lohitakānaṃ" ဟူသည် ပိုးပရန်ကောင်၏ အဆင်းရှိသော (နီသော ရောင်ခြည်တော်တို့)။ "odātānaṃ" ဟူသည် သောက်ရှူးကြယ်၏ အဆင်းရှိသော (ဖြူသော ရောင်ခြည်တော်တို့)။ "mañjiṭṭhānaṃ" ဟူသည် အနည်းငယ်နီသော သို့မဟုတ် မောင်းသော အဆင်းရှိသော (မောင်းသော ရောင်ခြည်တော်တို့)။ "pabhassarānaṃ" ဟူသည် အလွန်ထွန်းပသော သဘောရှိကုန်သော၊ ပြိုးပြိုးပြက်ပြက် တောက်ပသော အဆင်းရှိသော ရောင်ခြည်တော်တို့ ဖြစ်သည်။ ပြိုးပြိုးပြက်ပြက် တောက်ပသော အဆင်းဟူ၍ အသီးအခြား မရှိသော်လည်း ဖော်ပြခဲ့ပြီးသော အဆင်းငါးမျိုးတို့တွင် ကောင်းစွာ ထွန်းလင်းတောက်ပသော အဆင်းဟူသမျှကို ပြိုးပြိုးပြက်ပြက် တောက်ပသော အဆင်းဟု ခေါ်သည်။ အမှန်စင်စစ် ယမကပါဋိဟာရိယ ပြုတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားအား ယမကပါဋိဟာရိယဉာဏ်တော်၏ အစွမ်းကြောင့်သာလျှင် ဆံပင်တော်၊ မုတ်ဆိတ်တော်တို့မှ လည်းကောင်း၊ မျက်စိတော်တို့၏ ညိုသော အစိတ်အပိုင်းတို့မှ လည်းကောင်း ညိုသော ရောင်ခြည်တော်တို့သည် ထွက်ပေါ်ကုန်၏။ ထိုရောင်ခြည်တော်တို့ကြောင့် ကောင်းကင်ပြင်တစ်ခုလုံးသည် မျက်စဉ်းညိုမှုန့်တို့ဖြင့် ဖြန့်ကျဲထားသကဲ့သို့ လည်းကောင်း၊ ခံတောက်ပွင့်၊ ကြာညိုပွင့်ချပ်တို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းထားသကဲ့သို့ လည်းကောင်း၊ တလွှဲလွှဲ ခတ်အပ်သော ပတ္တမြားယပ်ဝန်း ကဲ့သို့ လည်းကောင်း၊ ဖြန့်ခင်းထားသော ကတ္တီပါညို (ကျီးဥရောင်) အဝတ်ကဲ့သို့ လည်းကောင်း ဖြစ်လေသည်။ အရေတော်မှ လည်းကောင်း၊ မျက်စိတော်တို့၏ ရွှေသော အစိတ်အပိုင်းတို့မှ လည်းကောင်း ရွှေသော ရောင်ခြည်တော်တို့သည် ထွက်ပေါ်ကုန်၏။ ထိုရောင်ခြည်တော်တို့ကြောင့် အရပ်မျက်နှာတို့သည် ရွှေရည်များ သွန်းလောင်းထားသကဲ့သို့ လည်းကောင်း၊ ရွှေပြားကို ဖြန့်ခင်းထားသကဲ့သို့ လည်းကောင်း၊ ကုံကုမံမှုန့်၊ မဟာလှေကားပွင့်တို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်း ပြွမ်းတီးနေသကဲ့သို့ လည်းကောင်း တောက်ပကုန်၏။ အသားတော်၊ အသွေးတော်တို့မှ လည်းကောင်း၊ မျက်စိတော်တို့၏ နီသော အစိတ်အပိုင်းတို့မှ လည်းကောင်း နီသော ရောင်ခြည်တော်တို့သည် ထွက်ပေါ်ကုန်၏။ ထိုရောင်ခြည်တော်တို့ကြောင့် အရပ်မျက်နှာတို့သည် ဟင်္သပဒါးမှုန့်တို့ဖြင့် ဆိုးအပ်သကဲ့သို့ လည်းကောင်း၊ ကောင်းစွာ ကျိုအပ်သော ချိပ်ရည်တို့ကို သွန်းလောင်းထားသကဲ့သို့ လည်းကောင်း၊ နီသော ကမ္ဗလာနီဖြင့် ရံပတ်အပ်သကဲ့သို့ လည်းကောင်း၊ လျှော်ကန်ရန်းပွင့် (လယ်ခေါင်ရန်းပွင့်)၊ မိုးစွေပန်း၊ ဗန္ဓုဇီဝက (ခေါင်ရန်းပန်း) တို့ဖြင့် ထက်ဝန်းကျင် ဖုံးလွှမ်းပြွမ်းတီးနေသကဲ့သို့ လည်းကောင်း တောက်ပကုန်၏။ အရိုးတော်တို့မှ လည်းကောင်း၊ သွားတော်တို့မှ လည်းကောင်း၊ မျက်စိတော်တို့၏ ဖြူသော အစိတ်အပိုင်းတို့မှ လည်းကောင်း ဖြူသော ရောင်ခြည်တော်တို့သည် ထွက်ပေါ်ကုန်၏။ ထိုရောင်ခြည်တော်တို့ကြောင့် အရပ်မျက်နှာတို့သည် ငွေအိုးတို့မှ သွန်းလောင်းအပ်သော နို့ရည်အလျဉ်တို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းနေသကဲ့သို့ လည်းကောင်း၊ ဖြန့်ကြက်အပ်သော ငွေပြားဗိတာန် ကဲ့သို့ လည်းကောင်း၊ တလွှဲလွှဲ ခတ်အပ်သော ငွေယပ်ဝန်း ကဲ့သို့ လည်းကောင်း၊ သင်းခွေပန်း၊ ကုမုဒြာကြာပန်း၊ ရေအုန်းနှဲ့ပန်း၊ မြတ်လေးပန်း၊ ကြက်ရုံးပန်း စသော ပန်းတို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းထားသကဲ့သို့ လည်းကောင်း တောက်ပကုန်၏။ လက်ဖဝါးပြင်၊ ခြေဖဝါးပြင် စသည်တို့၏ အနည်းငယ် နီသောအရပ်တို့မှ မောင်းသော (နီမောင်းသော) ရောင်ခြည်တော်တို့သည် ထွက်ပေါ်ကုန်၏။ ထိုရောင်ခြည်တော်တို့ကြောင့် အရပ်မျက်နှာတို့သည် သန္တာကွန်ယက်တို့ဖြင့် ရံပတ်ထားသကဲ့သို့ လည်းကောင်း၊ နီသော လိပ်ဆူးရွှေပန်းတို့ဖြင့် ပြွမ်းတီးနေသကဲ့သို့ လည်းကောင်း တောက်ပကုန်၏။ ဥဏ္ဏလုံမွေးရှင်တော်၊ ခြေသည်း လက်သည်း စသော ပြိုးပြိုးပြက်ပြက်ရှိသော အရပ်တို့မှ ပြိုးပြိုးပြက်ပြက် တောက်ပသော ရောင်ခြည်တော်တို့သည် ထွက်ပေါ်ကုန်၏။ ထိုရောင်ခြည်တော်တို့ကြောင့် အရပ်မျက်နှာတို့သည် သောက်ရှူးကြယ်အစုတို့ဖြင့် ပြည့်နှက်နေသကဲ့သို့ လည်းကောင်း၊ လျှပ်စစ်နွယ်အစုတို့ဖြင့် ပြည့်စုံနေသကဲ့သို့ လည်းကောင်း တောက်ပကုန်၏။

Bhagavā caṅkamatītiādi ‘‘bhagavato ca nimmitānañca nānāiriyāpathakaraṇaṃ yamakapāṭihīreneva hotī’’ti dassanatthaṃ vuttaṃ. Tesañhi nimmitānaṃ iriyāpathā yugalāva hutvā vattanti. Yadi nimmitā bahukā honti, ‘‘nimmito’’tiādi kasmā ekavacanaṃ katanti ce? Nimmitesupi ekekassa [Pg.14] nānāiriyāpathabhāvadassanatthaṃ. Bahuvacanena hi vutte sabbepi nimmitā sakiṃ ekekairiyāpathikā viya honti. Ekavacanena pana vutte nimmitesu ekeko nānāiriyāpathikoti ñāyati. Tasmā ekavacananiddeso kato. Cūḷapanthakattheropi tāva nānāiriyāpathikabhikkhūnaṃ sahassaṃ māpesi, kiṃ pana bhagavā yamakapāṭihīre bahū nimmite na karissati. Cūḷapanthakattheraṃ muñcitvā aññesaṃ sāvakānaṃ ekāvajjanena nānāiriyapathikānaṃ nānārūpānañca nimmānaṃ na ijjhati. Aniyametvā hi nimmitā iddhimatā sadisāva honti. Ṭhānanisajjādīsu vā bhāsitatuṇhībhāvādīsu vā yaṃ yaṃ iddhimā karoti, taṃ tadeva karonti, visadisakaraṇaṃ nānākiriyākaraṇañca ‘‘ettakā īdisā hontu, ettakā imaṃ nāma karontū’’ti visuṃ visuṃ āvajjitvā adhiṭṭhānena ijjhati. Tathāgatassa pana ekāvajjanādhiṭṭhāneneva nānappakāranimmānaṃ ijjhati. Evameva aggikkhandhaudakadhārānimmāne ca nānāvaṇṇanimmāne ca veditabbaṃ. Tattha bhagavā caṅkamatīti ākāse vā pathaviyaṃ vā caṅkamati. Nimmitoti iddhiyā māpitabuddharūpaṃ. Tiṭṭhati vātiādīnipi ākāse vā pathaviyaṃ vā. Kappetīti karoti. Bhagavā tiṭṭhatītiādīsupi eseva nayoti.

"bhagavā caṅkamati" စသော စကားကို မြတ်စွာဘုရားရှင်နှင့် ဖန်ဆင်းအပ်သော နိမ္မိတဘုရားရှင်တို့၏ မတူကွဲပြားသော ဣရိယာပုတ် ပြုခြင်းသည် ယမကပါဋိဟာရိယဖြင့်သာ ဖြစ်သည်ကို ပြခြင်းငှါ မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ထိုဖန်ဆင်းအပ်သော ဘုရားရှင်တို့၏ ဣရိယာပုတ်တို့သည် အစုံစုံ ဖြစ်၍သာလျှင် ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏။ အကယ်၍ ဖန်ဆင်းအပ်သော ဘုရားရှင်တို့သည် များစွာရှိကုန်အံ့၊ "nimmito" စသည်ဖြင့် အဘယ်ကြောင့် ဧကဝုစ်ကိန်းဖြင့် ဖော်ပြသနည်း ဟု မေးလျှင်- ဖန်ဆင်းအပ်သော ဘုရားရှင်တို့တွင် တစ်ဆူစီ တစ်ဆူစီ၏ မတူကွဲပြားသော ရပ်ခြင်း၊ ထိုင်ခြင်း စသော ဣရိယာပုတ်ရှိပုံကို ပြလိုသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဗဟုဝုစ်ကိန်းဖြင့် (နိမ္မိတာနံ ဟု) ဟောကြားလျှင် ဖန်ဆင်းအပ်သော ဘုရားရှင် အားလုံးတို့သည် တစ်ကြိမ်တည်းတွင် တစ်မျိုးတည်းသော ဣရိယာပုတ် ရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။ ဧကဝုစ်ကိန်းဖြင့် (နိမ္မိတော ဟု) မိန့်ဆိုလျှင်မူ ဖန်ဆင်းအပ်သော ဘုရားရှင်တို့တွင် တစ်ဆူချင်းစီသည် မတူညီသော ဣရိယာပုတ်များ ရှိကြသည်ဟု သိရသည်။ ထို့ကြောင့် ဧကဝုစ်ကိန်းဖြင့် ညွှန်းဆိုခြင်းကို ပြုတော်မူသည်။ စူဠပန္ထကထေရ်သည်ပင်လျှင် ကွဲပြားသော ဣရိယာပုတ်ရှိကြသော ရဟန်းတစ်ထောင်ကို ဖန်ဆင်းနိုင်ခဲ့သေး၏၊ မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် ယမကပါဋိဟာရိယ ပြာဋိဟာပြရာ၌ များစွာသော နိမ္မိတဘုရားရှင်တို့ကို အဘယ်ကြောင့် မဖန်ဆင်းနိုင်ဘဲ ရှိအံ့နည်း။ စူဠပန္ထကမထေရ်မှတစ်ပါး အခြားသော သာဝကတို့အား တစ်ခုတည်းသော နှလုံးသွင်းခြင်း (အာဝဇ္ဇန်း ဇောဝီထိ) ဖြင့် ကွဲပြားသော ဣရိယာပုတ်ရှိကုန်သော၊ ကွဲပြားသော အဆင်းရှိကုန်သော ရုပ်များကို ဖန်ဆင်းခြင်းသည် မပြီးမြောက်နိုင်ပေ။ အထူးမှတ်သားခြင်း မပြုဘဲ ဖန်ဆင်းလျှင် တန်ခိုးရှင်နှင့် ဖန်ဆင်းအပ်သော ရုပ်သည် တူညီကြသည်သာ ဖြစ်၏။ ရပ်ခြင်း၊ ထိုင်ခြင်း စသည်၌ လည်းကောင်း၊ စကားပြောခြင်း၊ ဆိတ်ဆိတ်နေခြင်း စသည်၌ လည်းကောင်း တန်ခိုးရှင်သည် အကြင်အကြင် အမူအရာကို ပြု၏၊ ဖန်ဆင်းအပ်သော ရုပ်သည်လည်း ထိုထို အမူအရာကိုသာ ပြု၏။ မတူကွဲပြားအောင် ပြုခြင်းနှင့် အထူးထူးသော အမူအရာကို ပြုလုပ်ခြင်းသည် "ဤမျှသော နိမ္မိတရုပ်တို့သည် ဤသို့ ဖြစ်ကြစေ၊ ဤမျှသော နိမ္မိတရုပ်တို့သည် ဤမည်သော အမူအရာကို ပြုကြစေ" ဟု အသီးသီး ဆင်ခြင်နှလုံးသွင်း၍ အဓိဋ္ဌာန်ပြုမှသာ ပြီးမြောက်နိုင်၏။ မြတ်စွာဘုရားရှင်အားမူ တစ်ခုတည်းသော အာဝဇ္ဇန်း အဓိဋ္ဌာန်ဖြင့်သာလျှင် အထူးထူး အပြားပြားသော ဖန်ဆင်းခြင်းတို့သည် ပြီးမြောက်နိုင်၏။ ဤနည်းတူစွာ မီးအစု၊ ရေအလျဉ်ကို ဖန်ဆင်းခြင်း၌ လည်းကောင်း၊ အထူးထူးသော အဆင်းကို ဖန်ဆင်းခြင်း၌ လည်းကောင်း၊ မတူကွဲပြားသော အဖြစ်ကို သိအပ်၏။ ထိုပါဌ်၌ "bhagavā caṅkamati" ဟူသည် ကောင်းကင်၌ ဖြစ်စေ၊ မြေပြင်၌ ဖြစ်စေ စင်္ကြံကြွတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ "nimmito" ဟူသည် တန်ခိုးတော်ဖြင့် ဖန်ဆင်းအပ်သော ဘုရားရှင်၏ ရုပ်ကလာပ်တော်တည်း။ "tiṭṭhati vā" စသော ဣရိယာပုတ်တို့သည်လည်း ကောင်းကင်၌ ဖြစ်စေ၊ မြေပြင်၌ ဖြစ်စေ ဖြစ်ကုန်၏။ "kappeti" ဟူသည် ပြုတော်မူ၏။ "bhagavā tiṭṭhati" စသော ပါဌ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

Yamakapāṭihīrañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ယမကပါဋိဟာရိယဉာဏ်တော်အဖွင့် (ယမကပါဋိဟာရိယဉာဏနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

71. Mahākaruṇāñāṇaniddesavaṇṇanā

၇၁. မဟာကရုဏာဉာဏ်တော်အဖွင့် (မဟာကရုဏာဉာဏနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ)

117. Mahākaruṇāñāṇaniddese bahukehi ākārehīti idāni vuccamānehi ekūnanavutiyā pakārehi. Passantānanti ñāṇacakkhunā ca buddhacakkhunā ca olokentānaṃ. Okkamatīti otarati pavisati. Ādittoti dukkhalakkhaṇavasena pīḷāyogato santāpanaṭṭhena ādīpito. ‘‘Yadaniccaṃ, taṃ dukkha’’nti (saṃ. ni. 3.15) vuttattā sabbasaṅkhatassa ceva dukkhalakkhaṇavasena pīḷitattā dukkhassa ca karuṇāya mūlabhūtattā paṭhamaṃ dukkhalakkhaṇavasena ‘‘āditto’’ti vuttanti veditabbaṃ. Rāgādīhi ādittataṃ pana upari vakkhati. Atha vā ādittoti rāgādīhiyeva āditto. Upari pana ‘‘tassa natthañño koci nibbāpetā’’ti atthāpekkhanavasena puna vuttanti veditabbaṃ[Pg.15]. Lokasannivāsoti pañcakkhandhā lujjanapalujjanaṭṭhena loko, taṇhādiṭṭhivasena sannivasanti ettha sattāti sannivāso, lokova sannivāso lokasannivāso. Dukkhitaṃ khandhasantānaṃ upādāya sattavohārasabbhāvato lokasannivāsayogato sattasamūhopi lokasannivāso. Sopi ca sahakhandhakoyeva. Uyyuttoti anekesu kiccesu niccabyāpāratāya katayogo kataussāho, satatakiccesu saussukkoti attho. Ghaṭṭanayuttoti vā uyyutto. Payātoti pabbateyyā nadī viya anavaṭṭhitagamanena maraṇāya yātuṃ āraddho. Kummaggappaṭipannoti kucchitaṃ micchāmaggaṃ paṭipanno. Upari pana ‘‘vipathapakkhando’’ti nānāpadehi visesetvā vuttaṃ.

၁၁၇. မဟာကရုဏာဉာဏနိဒ္ဒေသ၌ ‘ဗဟုကေဟိ အာကာရေဟိ’ ဟူသည်မှာ ယခုအခါ ဖော်ပြလတ္တံ့ဖြစ်သော ရှစ်ဆယ့်ကိုးပါးသော အပြားတို့ဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ပဿန္တာနံ’ ဟူသည်မှာ သဗ္ဗညုတဉာဏ်နှင့် ဗုဒ္ဓစက္ခုဉာဏ်တို့ဖြင့် ရှုတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားတို့အား ဖြစ်သည်။ ‘ဥက္ကမတိ’ ဟူသည်မှာ သက်ဝင်၏၊ ဝင်ရောက် ဖြစ်ပေါ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘အာဒိတ္တော’ ဟူသည်မှာ ဒုက္ခလက္ခဏာ၏ အစွမ်းဖြင့် နှိပ်စက်ခြင်းနှင့် ယှဉ်သောကြောင့် ပူပန်တတ်သောအနက်ဖြင့် လွန်စွာ တောက်လောင်အပ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘မမြဲသောတရားသည် ဆင်းရဲခြင်း ဖြစ်၏’ ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ သင်္ခတတရားအားလုံး၏ ဒုက္ခလက္ခဏာအစွမ်းဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သည်ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ ဆင်းရဲခြင်းသည် ကရုဏာ၏ အရင်းမူလဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ရှေးဦးစွာ ဒုက္ခလက္ခဏာ၏ အစွမ်းဖြင့် ‘အာဒိတ္တော’ (တောက်လောင်အပ်၏) ဟု ဟောတော်မူကြောင်း သိအပ်၏။ ရာဂစသည်တို့ဖြင့် တောက်လောင်ပုံကိုမူ အထက်၌ ဆိုလတ္တံ့။ သို့မဟုတ် ‘အာဒိတ္တော’ ဟူသည်မှာ ရာဂစသည်တို့ဖြင့်သာလျှင် တောက်လောင်ခြင်း ဖြစ်၏။ အထက်၌ ‘ထိုရာဂစသော မီးကို ငြိမ်းစေနိုင်သူ မြတ်စွာဘုရားမှတစ်ပါး အခြားမရှိ’ ဟူသော စကား၏ အနက်ကို ငဲ့သောအားဖြင့် ‘အာဒိတ္တော’ ဟု တစ်ဖန် ဟောတော်မူသည်ဟု သိအပ်၏။ ‘လောကသန္နိဝါသော’ ဟူသည်မှာ ခန္ဓာငါးပါးတို့သည် ပျက်စီးတတ်သော အနက်ကြောင့် ‘လောက’ မည်၏။ ဤခန္ဓာ၌ သတ္တဝါတို့သည် တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိတို့၏ အစွမ်းဖြင့် အမြဲနေတတ်ကြကုန်သောကြောင့် ‘သန္နိဝါသ’ မည်၏။ ခန္ဓာငါးပါးဟူသော လောကသည်ပင်လျှင် သန္နိဝါသ ဖြစ်သောကြောင့် ‘လောကသန္နိဝါသ’ မည်၏။ ဆင်းရဲခြင်းသို့ ရောက်သော ခန္ဓာအစဉ်ကို စွဲ၍ သတ္တဝါဟူသော ဝေါဟာရ ထင်ရှားရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ လောကသန္နိဝါသနှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း သတ္တဝါအပေါင်းကိုလည်း ‘လောကသန္နိဝါသ’ ဟု ခေါ်၏။ ထိုသတ္တဝါအပေါင်းသည်လည်း ခန္ဓာငါးပါးနှင့်တကွ ဖြစ်သည်သာ ဖြစ်၏။ ‘ဥယျုတ္တော’ ဟူသည်မှာ များစွာသော ကိစ္စတို့၌ အမြဲအားထုတ်လုပ်ကိုင်နေခြင်းကြောင့် သတ္တဝါတို့ ပြုလုပ်အပ်သော ကိစ္စတို့၌ ကြောင့်ကြစိုက်ထုတ်ခြင်းရှိ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် ထိခိုက်ခြင်း၊ ရိုက်ပုတ်ခြင်းနှင့် ယှဉ်သောကြောင့် ‘ဥယျုတ္တော’ မည်၏။ ‘ပယာတော’ ဟူသည်မှာ တောင်ကျစမ်းရေကဲ့သို့ မရပ်မတည် သွားခြင်းဖြင့် သေခြင်းသို့ သွားရန် အားထုတ်သော သတ္တဝါကို ဆိုလိုသည်။ ‘ကုမ္မဂ္ဂပဋိပန္နော’ ဟူသည်မှာ စက်ဆုပ်အပ်သော မိစ္ဆာမဂ်ခရီးသို့ သွားသော သတ္တဝါ ဖြစ်သည်။ အထက်၌မူ ‘ဝိပထပက္ခန္ဒော’ ဟူ၍ အထူးထူးသော ပုဒ်တို့ဖြင့် အထူးပြု၍ ဟောတော်မူအပ်၏။

Upanīyatīti jarāvasena maraṇāya upanīyati harīyati. Jarā hi ‘‘āyuno saṃhānī’’ti (saṃ. ni. 2.2) vuttā. Addhuvoti na thiro, sadā tatheva na hoti. Yasmā addhuvo, tasmā upanīyatīti purimassa kāraṇavacanametaṃ. Etena sakāraṇaṃ jarādukkhaṃ vuttaṃ. Taṃ jarādukkhaṃ disvā jarāpārijuññarahitāpi viññū pabbajanti. Atāṇoti tāyituṃ rakkhituṃ samatthena rahito, anārakkhoti vuttaṃ hoti. Anabhissaroti abhisaritvā abhigantvā byāharaṇena assāsetuṃ samatthena rahito, asahāyoti vā attho. Yasmā anabhissaro, tasmā atāṇoti purimassa kāraṇavacanametaṃ. Etena sakāraṇaṃ piyavippayogadukkhaṃ vuttaṃ. Taṃ piyavippayogadukkhaṃ disvā ñātipārijuññarahitāpi viññū pabbajanti. Assakoti sakabhaṇḍarahito. Sabbaṃ pahāya gamanīyanti sakabhaṇḍanti sallakkhitaṃ sabbaṃ pahāya lokena gantabbaṃ. Yasmā sabbaṃ pahāya gamanīyaṃ, tasmā assakoti purimassa kāraṇavacanametaṃ. Etena sakāraṇaṃ maraṇadukkhaṃ vuttaṃ. Taṃ disvā bhogapārijuññarahitāpi viññū pabbajanti. Aññattha ‘‘kammassakā māṇavasattā’’ti (ma. ni. 3.289) vuttaṃ, idha ca raṭṭhapālasutte ca ‘‘assako loko’’ti (ma. ni. 2.305) vuttaṃ, taṃ kathaṃ yujjatīti ce? Pahāya gamanīyaṃ sandhāya ‘‘assako’’ti vuttaṃ, kammaṃ pana na pahāya gamanīyaṃ. Tasmā ‘‘kammassakā’’ti vuttaṃ. Raṭṭhapālasutteyeva ca evametaṃ vuttaṃ ‘‘tvaṃ pana yathākammaṃ gamissasī’’ti (ma. ni. 2.306). Ūnoti pāripūrirahito. Atittoti bhiyyo bhiyyo patthanāyapi na suhito[Pg.16]. Idaṃ ūnabhāvassa kāraṇavacanaṃ. Taṇhādāsoti taṇhāya vase vattanato taṇhāya dāsabhūto. Idaṃ atittabhāvassa kāraṇavacanaṃ. Etena icchārogāpadesena sakāraṇaṃ byādhidukkhaṃ vuttaṃ. Taṃ byādhidukkhaṃ disvā byādhipārijuññarahitāpi viññū pabbajanti. Atāyanoti puttādīhipi tāyanassa abhāvato atāyano anārakkho, alabbhaneyyakhemo vā. Aleṇoti allīyituṃ nissituṃ anaraho allīnānampi ca leṇakiccākārako. Asaraṇoti nissitānaṃ na bhayasārako na bhayavināsako. Asaraṇībhūtoti pure uppattiyā attano abhāveneva asaraṇo, uppattisamakālameva asaraṇībhūtoti attho.

‘ဥပနီယတိ’ ဟူသည်မှာ ဇရာ၏ အစွမ်းဖြင့် သေခြင်းသို့ ဆောင်အပ်၏၊ သို့မဟုတ် ဆောင်ယူခြင်း ခံရ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ စင်စစ် ဇရာကို ‘အသက်၏ ဆုတ်ယုတ်ခြင်း’ ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ ‘အဒ္ဓုဝေါ’ ဟူသည်မှာ မမြဲ၊ အခါခပ်သိမ်း ထိုရှေ့နည်းအတူ မဖြစ်ပေ။ မမြဲသောကြောင့် သေခြင်းသို့ ဆောင်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤ ‘အဒ္ဓုဝေါ’ ဟူသော ပုဒ်သည် ရှေ့ပုဒ်ဖြစ်သော ‘ဥပနီယတိ’ ဟူသော ပုဒ်၏ အကြောင်းပြစကား ဖြစ်သည်။ ဤ ‘ဥပနီယတိ လောကော အဒ္ဓုဝေါ’ ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် အကြောင်းနှင့်တကွဖြစ်သော ဇရာဒုက္ခကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုဇရာဒုက္ခကို မြင်၍ အိုမင်းရင့်ရော်ခြင်းဟူသော ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးခြင်း ကင်း၍ အသက်ရှည်သေးကုန်သော ပညာရှိတို့သည်လည်း ရဟန်းပြုကြကုန်၏။ ‘အတာဏော’ ဟူသည်မှာ စောင့်ရှောက်ကယ်တင်ရန် စွမ်းနိုင်သောသူမှ ကင်း၏၊ စောင့်ရှောက်မည့်သူ မရှိဟု ဆိုလိုသည်။ ‘အနဘိဿရော’ ဟူသည်မှာ ရှေးရှုသွား၍ နှစ်သိမ့်သက်သာစေရန် စွမ်းနိုင်သူ ကင်း၏၊ သို့မဟုတ် အဖော်မရှိဟု ဆိုလိုသည်။ အစောင့်အရှောက် အကယ်အမမှ ကင်းသောကြောင့် ကိုးကွယ်ရာ ကင်း၏။ ထို့ကြောင့် ဤ ‘အနဘိဿရော’ ဟူသော စကားသည် ရှေ့ပုဒ်ဖြစ်သော ‘အတာဏော’ ဟူသော ပုဒ်၏ အကြောင်းပြစကား ဖြစ်သည်။ ဤပါဌ်ဖြင့် အကြောင်းနှင့်တကွဖြစ်သော ချစ်အပ်သော သတ္တဝါ၊ သင်္ခါရတို့နှင့် ကွေကွင်းရခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော ဒုက္ခကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုပိယဝိပ္ပယောဂဒုက္ခကို မြင်၍ ဆွေမျိုးများ ပျက်စီးခြင်းမှ ကင်း၍ အသက်ရှည်သေးကုန်သော ရဋ္ဌပါလအစရှိသော ပညာရှိတို့သည်လည်း ရဟန်းပြုကြကုန်၏။ ‘အဿကော’ ဟူသည်မှာ မိမိပိုင်ဥစ္စာ ကင်း၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘သဗ္ဗံ ပဟာယ ဂမနီယံ’ ဟူသည်မှာ မိမိဥစ္စာဟု မှတ်ယူအပ်သော ဥစ္စာပစ္စည်းအားလုံးကို စွန့်ပယ်၍ သွားရမည်ဖြစ်၏။ မိမိဥစ္စာအားလုံးကို စွန့်ပယ်၍ သွားရမည် ဖြစ်သောကြောင့် မိမိပိုင်ဥစ္စာ ကင်း၏။ ထို့ကြောင့် ဤ ‘သဗ္ဗံ ပဟာယ ဂမနီယံ’ ဟူသော စကားသည် ရှေ့ပုဒ်ဖြစ်သော ‘အဿကော’ ဟူသော ပုဒ်၏ အကြောင်းပြစကား ဖြစ်သည်။ ဤစကားဖြင့် အကြောင်းနှင့်တကွဖြစ်သော မရဏဒုက္ခကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုမရဏဒုက္ခကို မြင်၍ စည်းစိမ်ဥစ္စာ ပျက်စီးခြင်းမှ ကင်း၍ အသက်ရှည်သေးကုန်သော ပညာရှိတို့သည်လည်း ရဟန်းပြုကြကုန်၏။ တစ်ပါးသော သုဘသုတ်စသည်တို့၌ ‘လုလင်... သတ္တဝါတို့သည် ကံသာလျှင် မိမိဥစ္စာ ရှိကုန်၏’ ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်ပါဠိနှင့် ရဋ္ဌပါလသုတ်တို့၌မူ ‘လောကသည် မိမိပိုင်ဥစ္စာ ကင်း၏’ ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုစကားနှစ်ရပ်သည် မည်သို့ သင့်လျော်သနည်းဟု မေးအံ့။ မိမိဥစ္စာကို စွန့်ပယ်၍ သွားရသည်ကို ရည်ရွယ်၍ ‘အဿကော’ (မိမိပိုင်ဥစ္စာ ကင်း၏) ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ ကံကိုမူ စွန့်ပယ်၍ သွား၍မရပေ။ ထို့ကြောင့် ‘ကမ္မဿကာ’ (ကံသာလျှင် မိမိဥစ္စာ ရှိကုန်၏) ဟု ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ရဋ္ဌပါလသုတ်၌ပင် ‘သင်သည် ကံအားလျော်စွာ သွားရလတ္တံ့’ ဟု ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်၏။ ‘ဦနော’ ဟူသည်မှာ ပြည့်စုံခြင်းမှ ကင်း၏ (ယုတ်လျော့၏)။ ‘အတိတ္တော’ ဟူသည်မှာ ထပ်ခါထပ်ခါ တောင့်တသော်လည်း မရောင့်ရဲနိုင်ပေ။ ဤ ‘အတိတ္တော’ ဟူသော စကားသည် ယုတ်လျော့သော အဖြစ်၏ အကြောင်းပြစကား ဖြစ်သည်။ ‘တဏှာဒါသော’ ဟူသည်မှာ တဏှာ၏ အလိုသို့ လိုက်ရခြင်းကြောင့် တဏှာ၏ ကျွန်ဖြစ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤ ‘တဏှာဒါသော’ ဟူသော စကားသည် မရောင့်ရဲနိုင်ခြင်း၏ အကြောင်းပြစကား ဖြစ်သည်။ ဤ ‘ဦနော လောကော အတိတ္တော တဏှာဒါသော’ ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် တဏှာတည်းဟူသော ရောဂါကို ညွှန်ပြလျက် အကြောင်းနှင့်တကွဖြစ်သော ဗျာဓိဒုက္ခကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုဗျာဓိဒုက္ခကို မြင်၍ ဖျားနာခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော ပျက်စီးခြင်းမှ ကင်း၍ အသက်ရှည်သေးကုန်သော ပညာရှိတို့သည်လည်း ရဟန်းပြုကြကုန်၏။ ‘အတာယနော’ ဟူသည်မှာ သားသမီးစသည်တို့ဖြင့်လည်း စောင့်ရှောက်ကယ်တင်ခြင်း မရှိနိုင်သောကြောင့် ‘အတာယနော’ (စောင့်ရှောက်မည့်သူ မရှိသူ) မည်၏၊ သို့မဟုတ် မရအပ်သော ဘေးကင်းရာ (ချမ်းသာခြင်း) ရှိ၏။ ‘အလေဏော’ ဟူသည်မှာ မှီခိုကပ်ရောက်ရန် မထိုက်တန်၊ သို့မဟုတ် မှီခိုလာသောသူတို့အား ကာကွယ်ပုန်းအောင်းရာကို မပြုပေးနိုင်သူ ဖြစ်သည်။ ‘အသရဏော’ ဟူသည်မှာ မှီခိုလာသော တပည့်သားတို့၏ ဘေးကို ပယ်ဖျက်တတ်သူ မဟုတ်၊ ဘေးကို ဖျက်ဆီးတတ်သူ မဟုတ်ပေ။ ‘အသရဏီဘူတော’ ဟူသည်မှာ မဖြစ်ပေါ်မီ ရှေ့၌ မိမိဟူသော ခန္ဓာငါးပါး လောက မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ကာလ၌ပင် ကိုးကွယ်ရာ မဟုတ်သည် ဖြစ်၍လည်းကောင်း ‘ကိုးကွယ်ရာမရှိ ဖြစ်ပေါ်လာသည်’ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

Uddhatoti sabbākusalesu uddhaccassa uppajjanato sattasantāne ca akusaluppattibāhullato akusalasamaṅgīloko tena uddhaccena uddhato. Avūpasantoti avūpasamanalakkhaṇassa uddhaccasseva yogena avūpasanto bhantamigapaṭibhāgo. ‘‘Upanīyati loko’’tiādīsu catūsu ca ‘‘uddhato loko’’ti ca pañcasu ṭhānesu lokoti āgataṃ, sesesu lokasannivāsoti. Ubhayathāpi lokoyeva. Sasalloti pīḷājanakatāya antotudanatāya dunnīharaṇīyatāya ca sallāti saṅkhaṃ gatehi rāgādīhi sallehi sahavattanako. Viddhoti migādayo kadāci parehi viddhā honti, ayaṃ pana loko niccaṃ attanāva viddho. Puthusallehīti ‘‘satta sallāni – rāgasallaṃ, dosasallaṃ, mohasallaṃ, mānasallaṃ, diṭṭhisallaṃ, kilesasallaṃ, duccaritasalla’’nti (mahāni. 174) vuttehi sattahi sallehi. Tassāti tassa lokasannivāsassa. Sallānaṃ uddhatāti tesaṃ sallānaṃ sattasantānato uddharitā puggalo. Aññatra mayāti maṃ ṭhapetvā. Yepi bhagavato sāvakā sallāni uddharanti, tesaṃ bhagavato vacaneneva uddharaṇato bhagavāva uddharati nāma. Avijjandhakārāvaraṇoti avijjā eva sabhāvadassanacchādanena andhaṃ viya karotīti avijjandhakāro, sova sabhāvāvagamananivāraṇena āvaraṇaṃ etassāti avijjandhakārāvaraṇo. Kilesapañjarapakkhittoti kilesā eva kusalagamanasannirujjhanaṭṭhena pañjaroti kilesapañjaro, avijjāpabhave kilesapañjare pakkhitto pātito. Ālokaṃ dassetāti paññālokaṃ [Pg.17] dassanasīlo, paññālokassa dassetāti vā attho. Avijjāgatoti avijjaṃ gato paviṭṭho. Na kevalaṃ avijjāya āvaraṇamattameva, atha kho gahanagato viya avijjākosassa anto paviṭṭhoti purimato viseso. Aṇḍabhūtotiādayo ca visesāyeva. Aṇḍabhūtoti aṇḍe bhūto nibbatto. Yathā hi aṇḍe nibbattā ekacce sattā ‘‘aṇḍabhūtā’’ti vuccanti, evamayaṃ loko avijjaṇḍakose nibbattattā ‘‘aṇḍabhūto’’ti vuccati. Pariyonaddhoti tena avijjaṇḍakosena samantato onaddho baddho veṭhito.

“ပြန့်လွင့်၏ (uddhato)” ဟူသည်မှာ အလုံးစုံသော အကုသိုလ်တရားတို့၌ ဥဒ္ဓစ္စစေတသိက်၏ ဖြစ်ပွားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်၌ အကုသိုလ်ဖြစ်ပွားမှု များပြားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း အကုသိုလ်နှင့် ပြည့်စုံသော ခန္ဓာငါးပါးတည်းဟူသော လောက (သို့မဟုတ် သတ္တလောက) သည် ထိုဥဒ္ဓစ္စဖြင့် ပြန့်လွင့်ခြင်း ဖြစ်၏။ “မငြိမ်သက် (avūpasanto)” ဟူသည်မှာ မငြိမ်သက်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော ဥဒ္ဓစ္စနှင့်သာလျှင် ယှဉ်စပ်ခြင်းကြောင့် မငြိမ်သက်ဘဲ လန့်ဖျတ်တုန်လှုပ်နေသော သမင်းနှင့် တူခြင်း ဖြစ်၏။ “ဥပနီယတိ လောကော (လောကသည် သေမင်းဆွဲဆောင်အပ်၏)” အစရှိသော သုတ်ပါဌ်လေးခုတို့၌လည်းကောင်း၊ “ဥဒ္ဓတော လောကော” ဟူသော သုတ်ပါဌ်၌လည်းကောင်း ဤနေရာငါးခုတို့၌ “လောက” ဟူသော ပုဒ်သည် လာရှိ၏။ ကြွင်းသောနေရာတို့၌ “လောကသန္နိဝါသ (လောကတည်းဟူသော သတ္တဝါအပေါင်း)” ဟု လာရှိ၏။ နှစ်မျိုးစလုံး၌ လောကကိုပင် ဆိုလိုသည်။ “ငြောင့်နှင့်တကွဖြစ်သော (sasallo)” ဟူသည်မှာ နှိပ်စက်တတ်ခြင်း၊ အတွင်း၌ ထိုးဆွတတ်ခြင်း၊ နုတ်ပယ်ရခဲခြင်းတို့ကြောင့် “ငြောင့်” ဟု ခေါ်ဝေါ်အပ်သော ရာဂစသော ငြောင့်တို့နှင့်တကွ ဖြစ်ခြင်း ဖြစ်၏။ “အဆိပ်လူးမြား အမှန်ထိအပ်သကဲ့သို့ (viddho)” ဟူသည်မှာ သားသမင်းစသည်တို့ကို တရံတခါသာ သူတစ်ပါးတို့က ပစ်ခတ်ထိမှန်အပ်ကုန်၏။ သို့သော် ဤလောကသည်ကား အမြဲမပြတ် မိမိကိုယ်တိုင်သာလျှင် အဆိပ်လူးမြား ထိမှန်အပ်၏။ “များစွာသော ငြောင့်တို့ဖြင့် (puthusallehi)” ဟူသည်မှာ မဟာနိဒ္ဒေသ၌ ဟောကြားတော်မူအပ်သော ရာဂငြောင့်၊ ဒေါသငြောင့်၊ မောဟငြောင့်၊ မာနငြောင့်၊ ဒိဋ္ဌိငြောင့်၊ ကိလေသာငြောင့်၊ ဒုစရိုက်ငြောင့် ဟူသော ငြောင့်ခုနစ်ပါးတို့ဖြင့် ထိမှန်အပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ “ထိုသူအား (tassa)” ဟူသည်မှာ ထိုလောကသန္နိဝါသအား ဖြစ်၏။ “ငြောင့်ကို နုတ်ပေးမည့်သူ (sallānaṃ uddhatā)” ဟူသည်မှာ ထိုငြောင့်တို့ကို သတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်မှ ထုတ်နုတ်ပေးနိုင်မည့်သူ ဖြစ်၏။ “ငါဘုရားမှတစ်ပါး (aññatra mayā)” ဟူသည်မှာ ငါဘုရားကို ချန်လှပ်၍ (အခြားသူမရှိ) ဟု ဆိုလိုသည်။ မြတ်စွာဘုရား၏ တပည့်သာဝကတို့သည်လည်း ရာဂစသော ငြောင့်တို့ကို နုတ်ပယ်ကြသော်လည်း ထိုသို့နုတ်ပယ်နိုင်ခြင်းသည် မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်ကို အမှီပြု၍သာ နုတ်ပယ်ခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် မြတ်စွာဘုရားကိုယ်တိုင် နုတ်ပယ်တော်မူသည်သာ မည်၏။ “အဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော အမိုက်မှောင် ပိတ်ဖုံးအပ်သူ (avijjandhakārāvaraṇo)” ဟူသည်မှာ အဝိဇ္ဇာသည် သစ္စာလေးပါးတရားတို့၏ သဘောမှန်ကို ဖုံးလွှမ်းတတ်သောကြောင့် သတ္တဝါတို့ကို မျက်စိကန်းသူကဲ့သို့ ပြုတတ်သဖြင့် “အဝိဇ္ဇာအမိုက်မှောင်” မည်၏။ ထိုအဝိဇ္ဇာအမိုက်မှောင်သည်ပင်လျှင် သဘောတရားကို သိမြင်ခြင်းကို တားမြစ်တတ်သောကြောင့် ပိတ်ပင်တားမြစ်ခြင်း (အာဝရဏ) ဖြစ်သဖြင့် “အဝိဇ္ဇန္ဓကာရာဝရဏ” မည်၏။ “ကိလေသာတည်းဟူသော လှောင်ချိုင့်၌ ထည့်သွင်းထားအပ်သူ (kilesapañjarapakkhitto)” ဟူသည်မှာ ကိလေသာတို့သည် ကုသိုလ်တရားသို့ သွားခြင်းကို လွန်စွာ ပိတ်ပင်တားမြစ်တတ်သောကြောင့် လှောင်ချိုင့်နှင့်တူသဖြင့် “ကိလေသာလှောင်ချိုင့်” မည်၏။ အဝိဇ္ဇာကြောင့် ဖြစ်ပွားသော ထိုကိလေသာလှောင်ချိုင့်အတွင်းသို့ (ကံတရားက) ပစ်ချအပ်သူ ဖြစ်၏။ “အလင်းရောင်ကို ပြတတ်သူ (ālokaṃ dassetā)” ဟူသည်မှာ ပညာတည်းဟူသော အလင်းရောင်ကို ပြသတတ်သော သဘောရှိသူ၊ သို့မဟုတ် ပညာအလင်းကို ပြသတော်မူသောသူ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “အဝိဇ္ဇာသို့ ရောက်သူ (avijjāgato)” ဟူသည်မှာ အဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော မောဟသို့ ဝင်ရောက်သွားသူ ဖြစ်၏။ အဝိဇ္ဇာ၏ ပိတ်ပင်တားမြစ်ခြင်းမျှသာ မဟုတ်ဘဲ တောအုပ်ကြီးအတွင်းသို့ ရောက်သွားသောသူကဲ့သို့ အဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော ဥခွံ၏ အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်သွားသူ ဖြစ်သောကြောင့် ရှေး၌ဆိုအပ်သော အနက်ထက် ထူးခြား၏။ “ဥ၌ဖြစ်သူ (aṇḍabhūto)” စသော ပုဒ်တို့သည်လည်း ရှေးအနက်ထက် အထူးပင် ဖြစ်၏။ “ဥ၌ဖြစ်သူ (aṇḍabhūto)” ဟူသည်မှာ ဥခွံအတွင်း၌ ဖြစ်ပွားသောသူတည်း။ သာဓကအားဖြင့် ဥခွံအတွင်း၌ ဖြစ်ပွားသော အချို့သော သတ္တဝါတို့ကို “ဥ၌ဖြစ်သူ (aṇḍabhūtā)” ဟု ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့ ထို့အတူ ဤလောကကိုလည်း အဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော ဥခွံအတွင်း၌ ဖြစ်ပွားသောကြောင့် “ဥ၌ဖြစ်သူ (aṇḍabhūto)” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ “အထပ်ထပ် ရစ်ပတ်အပ်သူ (pariyonaddho)” ဟူသည်မှာ ထိုအဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော ဥခွံဖြင့် ပတ်ပတ်လည်မှ မြှေးယှက်အပ်၊ ဖွဲ့ချည်အပ်၊ ရစ်ပတ်အပ်သူ ဖြစ်၏။

Tantākulakajātoti tantaṃ viya ākulabhūto. Yathā nāma dunnikkhittaṃ mūsikacchinnaṃ pesakārānaṃ tantaṃ tahiṃ tahiṃ ākulaṃ hoti, idaṃ aggaṃ idaṃ mūlanti aggena vā aggaṃ, mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ dukkaraṃ hoti, evameva sattā paccayākāre khalitā ākulā byākulā honti, na sakkonti paccayākāraṃ ujuṃ kātuṃ. Tattha tantaṃ paccattapurisakāre ṭhatvā sakkāpi bhaveyya ujuṃ kātuṃ, ṭhapetvā pana dve bodhisatte añño satto attano dhammatāya paccayākāraṃ ujuṃ kātuṃ samattho nāma natthi. Yathā pana ākulaṃ tantaṃ kañjikaṃ datvā kocchena pahaṭaṃ tattha tattha kulakajātaṃ hoti gaṇṭhibaddhaṃ, evamayaṃ loko paccayesu pakkhalitvā paccaye ujuṃ kātuṃ asakkonto dvāsaṭṭhidiṭṭhigatavasena kulakajāto hoti gaṇṭhibaddho. Ye hi keci diṭṭhiyo nissitā, sabbe te paccayaṃ ujuṃ kātuṃ na sakkontiyeva. Kulāgaṇṭhikajātoti kulāgaṇṭhikaṃ viya bhūto. Kulāgaṇṭhikaṃ vuccati pesakārakañjikasuttaṃ. ‘‘Kulā nāma sakuṇikā, tassā kulāvako’’tipi eke. Yathā tadubhayampi ākulaṃ aggena vā aggaṃ, mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ dukkaranti purimanayeneva yojetabbaṃ. Muñjapabbajabhūtoti muñjatiṇaṃ viya pabbajatiṇaṃ viya ca bhūto muñjatiṇapabbajatiṇasadiso jāto. Yathā tāni tiṇāni koṭṭetvā koṭṭetvā katarajju jiṇṇakāle katthaci patitaṃ gahetvā tesaṃ tiṇānaṃ ‘‘idaṃ aggaṃ idaṃ mūla’’nti aggena vā aggaṃ, mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ dukkaraṃ, tampi paccattapurisakāre ṭhatvā sakkā bhaveyya ujuṃ [Pg.18] kātuṃ, ṭhapetvā pana dve bodhisatte añño satto attano dhammatāya paccayākāraṃ ujuṃ kātuṃ samattho nāma natthi. Evamayaṃ loko paccayākāraṃ ujuṃ kātuṃ asakkonto dvāsaṭṭhidiṭṭhigatavasena gaṇṭhijāto hutvā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ saṃsāraṃ nātivattati.

“ရှုပ်ထွေးသော ရက်ကန်းချည်မျှင်ကဲ့သို့ ဖြစ်သော (tantākulakajāto)” ဟူသည်မှာ ရက်ကန်းချည်မျှင်ကဲ့သို့ အရှုပ်အထွေး ဖြစ်နေခြင်း ဖြစ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် မကောင်းသဖြင့် သိမ်းဆည်းအပ်သော၊ သို့မဟုတ် ကြွက်ကိုက်ဖြတ်အပ်သော ရက်ကန်းသည်တို့၏ ချည်မျှင်သည် ထိုထိုအရပ်၌ ရှုပ်ထွေးလျက်ရှိရာ “ဤသည်ကား အဖျားတည်း၊ ဤသည်ကား အရင်းတည်း” ဟု အဖျားအချင်းချင်းသော်လည်းကောင်း၊ အရင်းအချင်းချင်းသော်လည်းကောင်း ညီညွတ်အောင် ပြုလုပ်ရန် ခဲယဉ်းသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ သတ္တဝါတို့သည်လည်း ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်တရား၌ ချော်ချွတ်လျက် ရှုပ်ထွေးပွေလီကာ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်တရားကို ဖြောင့်တန်းအောင် မပြုလုပ်နိုင်ကြကုန်။ ထိုဥပမာ၌ ရှုပ်ထွေးသော ရက်ကန်းချည်မျှင်ကို လူတို့၏ အားထုတ်မှုဖြင့် တည်ဆောက်၍ ဖြောင့်တန်းအောင် ပြုလုပ်နိုင်ကောင်း ပြုလုပ်နိုင်လိမ့်မည်။ သို့သော် မြတ်စွာဘုရားလောင်းနှင့် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါလောင်းတည်းဟူသော အလောင်းတော်နှစ်ပါးတို့ကို ချန်လှပ်၍ အခြားသော သတ္တဝါသည် မိမိ၏ သဘောအားဖြင့် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်တရားကို ဖြောင့်တန်းအောင် ပြုလုပ်နိုင်စွမ်းရှိသူ မည်သည် မရှိပေ။ တဖန် ဥပမာအားဖြင့် ရှုပ်ထွေးသော ရက်ကန်းချည်မျှင်ကို ပအုန်းရည်ဆွတ်၍ ဝက်မှင်ဘီးဖြင့် ဖြီးသင်အပ်သည်ရှိသော် ထိုထိုအရပ်၌ ရှုပ်ထွေးသော အထုံးအဖွဲ့ (kulakajāta) ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤသတ္တလောကသည်လည်း အကြောင်းတရားတို့၌ ချော်ချွတ်၍ အကြောင်းတရားကို ဖြောင့်တန်းအောင် မပြုနိုင်သဖြင့် ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ၏အစွမ်းဖြင့် ရှုပ်ထွေးသော အထုံးအဖွဲ့ ဖြစ်ပွားလျက် ရှိ၏။ မိစ္ဆာအယူတို့ကို မှီဝဲကြကုန်သော ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့သည် အကြောင်းတရားကို ဖြောင့်တန်းအောင် မပြုလုပ်နိုင်ကြသည်သာ ဖြစ်၏။ “ပအုန်းရည်ဆွတ်သော ချည်ထွေးကဲ့သို့ ဖြစ်သော (kulāgaṇṭhikajāto)” ဟူသည်မှာ ကူလာဂဏ္ဌိက (ရက်ကန်းသည်တို့၏ ပအုန်းရည်ဆွတ်သော ချည်ထွေး) ကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ရက်ကန်းသည်တို့၏ ပအုန်းရည်ဆွတ်သော ချည်မျှင်ကို ကူလာဂဏ္ဌိကဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အချို့သော ဆရာတို့က “ကူလာ” မည်သည် စာပေါင်းသိုက်ငှက်မဖြစ်ပြီး “ကုလာဝက” သည် ထိုငှက်မ၏ အသိုက်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြ၏။ ထိုနှစ်ပါးစလုံးသည်လည်း အရှုပ်အထွေးရှိ၍ အဖျားချင်းသော်လည်းကောင်း၊ အရင်းချင်းသော်လည်းကောင်း ညီညွတ်အောင် ဆောင်ရွက်ရန် ခဲယဉ်းသကဲ့သို့ ရှေးနည်းတူပင် ယှဉ်စပ်အပ်၏။ “ဖြူဆံမြက် ပြိတ်မြက်ကဲ့သို့ ဖြစ်သော (muñjapabbajabhūto)” ဟူသည်မှာ ဖြူဆံမြက်နှင့် ပြိတ်မြက်ကဲ့သို့ ဖြစ်ပွားခြင်း ဖြစ်၏။ ဖြူဆံမြက်နှင့် ပြိတ်မြက်တို့ကို ခုတ်စဉ်း၍ ပြုလုပ်ထားသော မြက်ကြိုးသည် ဆွေးမြည့်သောအခါ တစုံတခုသော အရပ်၌ ကျရောက်နေသည်ကို ကောက်ယူပြီးလျှင် ထိုမြက်တို့၏ “ဤသည်ကား အဖျားတည်း၊ ဤသည်ကား အရင်းတည်း” ဟု အဖျားချင်း သို့မဟုတ် အရင်းချင်း တိုက်ဆိုင်ညီညွတ်အောင် ပြုလုပ်ရန် ခဲယဉ်းသကဲ့သို့၊ ထိုဆွေးမြည့်သော မြက်ကြိုးကိုပင် လူတို့၏ အားထုတ်မှုဖြင့် ဖြောင့်တန်းအောင် ပြုလုပ်နိုင်ကောင်း ပြုလုပ်နိုင်လိမ့်မည်။ သို့သော် ဘုရားလောင်းနှစ်ပါးတို့ကို ချန်လှပ်၍ အခြားသော သတ္တဝါသည် မိမိ၏ သဘောအားဖြင့် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်တရားကို ဖြောင့်တန်းအောင် ပြုလုပ်နိုင်စွမ်းရှိသူ မည်သည် မရှိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤလောကသည် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်တရားကို ဖြောင့်တန်းအောင် မပြုနိုင်သဖြင့် ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့၏ အစွမ်းဖြင့် အထုံးအဖွဲ့ ဖြစ်လျက် အပါယ်၊ ဒုဂ္ဂတိ၊ ဝိနိပါတ တည်းဟူသော သံသရာဝဲဩဃမှ မလွန်မြောက်နိုင်ကြပေ။

Tattha apāyoti nirayo tiracchānayoni pettivisayo asurakāyo. Sabbepi hi te vaḍḍhisaṅkhātassa āyassa abhāvato ‘‘apāyo’’ti vuccanti. Tathā dukkhassa gatibhāvato duggati. Sukhasamussayato vinipatitattā vinipāto. Itaro pana –

ထို (အပါယ် ဒုဂ္ဂတိ ဝိနိပါတ သံသရာ ဟူသော ပုဒ်တို့) တွင် “အပါယ် (apāya)” ဟူသည် ငရဲ၊ တိရစ္ဆာန်၊ ပြိတ္တာ၊ အသုရကာယ် ဘုံတို့ ဖြစ်၏။ စင်စစ်အားဖြင့် ထိုဘုံအားလုံးတို့၌ တိုးပွားခြင်းဟု ဆိုအပ်သော အကျိုးစီးပွား (အာယ) မရှိခြင်းကြောင့် “အပါယ်” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ ထို့အတူ ဆင်းရဲခြင်း၏ လားရာဖြစ်ခြင်းကြောင့် “ဒုဂ္ဂတိ (duggati)” မည်၏။ ချမ်းသာခြင်း အပေါင်းမှ ပျက်စီး၍ ကျရောက်ရာ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် “ဝိနိပါတ (vinipāto)” မည်၏။ တစ်ပါးသော သံသရာ ဟူသော ပုဒ်ကိုမူကား -

‘‘Khandhānañca paṭipāṭi, dhātuāyatanāna ca;

Abbocchinnaṃ vattamānā, saṃsāroti pavuccati’’.

“ခန္ဓာတို့၏ အစဉ်လည်းကောင်း၊ ဓာတ်နှင့် အာယတနတို့၏ အစဉ်လည်းကောင်း မပြတ်မစဲ ဆက်တိုက်ဖြစ်ပေါ်နေခြင်းကို သံသရာဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏။”

Taṃ sabbampi nātivattati nātikkamati. Atha kho cutito paṭisandhiṃ, paṭisandhito cutinti evaṃ punappunaṃ cutipaṭisandhiyo gaṇhamāno tīsu bhavesu catūsu yonīsu pañcasu gatīsu sattasu viññāṇaṭṭhitīsu navasu sattāvāsesu mahāsamudde vātukkhittanāvā viya yantagoṇo viya ca paribbhamatiyeva. Avijjāvisadosasallittoti avijjāyeva akusaluppādanena kusalajīvitanāsanato visanti avijjāvisaṃ, tadeva santānadūsanato avijjāvisadoso, tena anusayapariyuṭṭhānaduccaritabhūtena bhusaṃ litto makkhitoti avijjāvisadosasallitto. Kilesakalalībhūtoti avijjādimūlakā kilesā eva osīdanaṭṭhena kalalaṃ kaddamoti kilesakalalaṃ, tadassa atthīti kilesakalalī, evaṃbhūto. Rāgadosamohajaṭājaṭitoti lobhapaṭighāvijjāsaṅkhātā rāgadosamohā eva rūpādīsu ārammaṇesu heṭṭhupariyavasena punappunaṃ uppajjanato saṃsibbanaṭṭhena veḷugumbādīnaṃ sākhājālasaṅkhātā jaṭā viyāti jaṭā, tāya rāgadosamohajaṭāya jaṭito. Yathā nāma veḷujaṭādīhi veḷuādayo, evaṃ tāya jaṭāya ayaṃ loko jaṭito vinaddho saṃsibbitoti attho. Jaṭaṃ vijaṭetāti imaṃ evaṃ tedhātukaṃ lokaṃ jaṭetvā ṭhitaṃ jaṭaṃ vijaṭetā saṃchinditā sampadālayitā.

ထိုဥဿုံသော သံသရာအားလုံးကိုလည်း မလွန်မြောက်နိုင်။ စင်စစ်သော်ကား စုတိမှ ပဋိသန္ဓေသို့၊ ပဋိသန္ဓေမှ စုတိသို့ ဤသို့ အဖန်တလဲလဲ စုတိ ပဋိသန္ဓေတို့ကို ယူလျက် ဘုံသုံးပါး၊ ယောနိလေးပါး၊ ဂတိငါးပါး၊ ဝိညာဏဋ္ဌိတိခုနစ်ပါး၊ သတ္တဝါသကိုးပါးတို့၌ သမုဒ္ဒရာကြီးဝယ် လေဖြင့်လွှင့်သော လှေကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ မောင်းဆုံ၌ ကပ်အပ်သော နွားကဲ့သို့လည်းကောင်း ချာချာလည် လှည့်လည်ရသည်သာ ဖြစ်၏။ 'အဝိဇ္ဇာဝိသဒေါသသလ္လိတ္တ' ဟူသည်ကား—အဝိဇ္ဇာသည်ပင်လျှင် အကုသိုလ်တရားတို့ကို ဖြစ်စေခြင်းဖြင့် ကုသိုလ်တရားတည်းဟူသော အသက်ကို ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် 'အဆိပ်' မည်၏။ ထို့ကြောင့် 'အဝိဇ္ဇာအဆိပ်' ဟု ခေါ်၏။ ထိုအဝိဇ္ဇာအဆိပ်သည်ပင်လျှင် သန္တာန်ကို ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် 'အဝိဇ္ဇာအဆိပ်၏အပြစ်' (အဝိဇ္ဇာဝိသဒေါသ) မည်၏။ အနုသယ၊ ပရိယုဋ္ဌာန်နှင့် ဒုစရိုက်သဖွယ်ဖြစ်သော ထိုအဝိဇ္ဇာအဆိပ်အပြစ်ဖြင့် ပြင်းစွာ လိမ်းကျံအပ် ပွတ်သပ်အပ်သောကြောင့် 'အဝိဇ္ဇာဝိသဒေါသသလ္လိတ္တ' (အဝိဇ္ဇာအဆိပ်အပြစ် လိမ်းကျံအပ်သူ) မည်၏။ 'ကိလေသကလလီဘူတ' ဟူသည်ကား—အဝိဇ္ဇာလျှင် အကြောင်းရင်းရှိသော ကိလေသာတို့သည်ပင်လျှင် နစ်မြုပ်တတ်သောကြောင့် ညွန်ပျောင်းမည်၏။ ထို့ကြောင့် 'ကိလေသာညွန်' (ကိလေသကလလ) မည်၏။ ထိုသူအား ထိုကိလေသာညွန် ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ဤသို့ ကိလေသာညွန်ရှိသူ ဖြစ်၏။ 'ရာဂဒေါသမောဟဇဋာဇဋိတ' ဟူသည်ကား—လောဘ၊ ပဋိဃ၊ အဝိဇ္ဇာဟု ဆိုအပ်သော ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟတို့သည်ပင်လျှင် ရူပါရုံစသော အာရုံတို့၌ အောက်အထက်ဖြစ်၍ အာရုံပြုခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် အဖန်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့်၊ မြှေးယှက်တတ်သော အနက်ဖြင့် ဝါးရုံစသည်တို့၏ အခက်အလက်တည်းဟူသော ကွန်ရက်နှင့်တူသော 'ဇဋာ' (အမြှေးအယှက်) ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဇဋာ' မည်၏။ ထိုရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟတည်းဟူသော အမြှေးအယှက်ဖြင့် ရှုပ်ထွေးအပ်၏။ ဝါးပင်၏ အခက်အလက်စသည်တို့သည် ဝါးပင်စသည်တို့ကို ရစ်ပတ်ရှုပ်ထွေးအပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ထိုအမြှေးအယှက်ဖြင့် ဤသတ္တလောကသည် ရှုပ်ထွေးအပ်၊ ရစ်ပတ်အပ်၊ မြှေးယှက်အပ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဇဋံ ဝိဇဋေတာ' ဟူသည်ကား—ဤသို့ ဘုံသုံးပါးတည်းဟူသော လောကကို မြှေးယှက်၍ တည်သော ဤ (ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟတည်းဟူသော) အမြှေးအယှက်ကို ကောင်းစွာ ရှင်းလင်း ဖြတ်တောက် ဖောက်ခွဲနိုင်သူ ဖြစ်၏။

Taṇhāsaṅghāṭapaṭimukkoti taṇhā eva abbocchinnaṃ pavattito saṅghaṭitaṭṭhena saṅghāṭoti taṇhāsaṅghāṭo, tasmiṃ taṇhāsaṅghāṭe paṭimukko anupaviṭṭho antogatoti taṇhāsaṅghāṭapaṭimukko. Taṇhājālena otthaṭoti [Pg.19] taṇhā eva pubbe vuttanayena saṃsibbanaṭṭhena jālanti taṇhājālaṃ, tena taṇhājālena otthaṭo samantato chādito paliveṭhito. Taṇhāsotena vuyhatīti taṇhā eva saṃsāre ākaḍḍhanaṭṭhena sototi taṇhāsoto, tena taṇhāsotena vuyhati ākaḍḍhīyati. Taṇhāsaññojanena saññuttoti taṇhā eva lokaṃ vaṭṭasmiṃ saṃyojanato bandhanato saṃyojananti taṇhāsaṃyojanaṃ, tena taṇhāsaṃyojanena saññutto baddho. Taṇhānusayena anusaṭoti taṇhā eva anusayanaṭṭhena anusayoti taṇhānusayo, tena taṇhānusayena anusaṭo anugato thāmagato. Taṇhāsantāpena santappatīti taṇhā eva pavattikāle phalakāle ca lokaṃ santāpetīti santāpo, tena taṇhāsantāpena santappati santāpīyati. Taṇhāpariḷāhena pariḍayhatīti taṇhā eva balavabhūtā pavattikāle phalakāle ca samantato dahanaṭṭhena mahāpariḷāhoti taṇhāpariḷāho, tena taṇhāpariḷāhena pariḍayhati samantato ḍahīyati. Diṭṭhisaṅghāṭādayo imināva nayena yojetabbā.

'တဏှာသင်္ဃာဋပဋိမုက္က' ဟူသည်ကား—တဏှာသည်ပင်လျှင် မပြတ်ဖြစ်ပေါ်ခြင်းဖြင့် ပေါင်းစပ်အပ်သော သဘောရှိသောကြောင့် 'သင်္ဃာဋ' (အပေါင်းအစု) မည်၏။ ထို့ကြောင့် 'တဏှာအပေါင်း' (တဏှာသင်္ဃာဋ) မည်၏။ ထိုတဏှာအပေါင်း၌ စွပ်ဘက်အပ်၊ ဝင်ရောက်အပ်၊ အတွင်းသို့ ရောက်အပ်သောကြောင့် 'တဏှာသင်္ဃာဋပဋိမုက္က' (တဏှာအပေါင်း၌ စွပ်ဘက်ဝင်ရောက်နေသူ) မည်၏။ 'တဏှာဇာလေန ဩတ္ထဋ' ဟူသည်ကား—တဏှာသည်ပင်လျှင် ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် မြှေးယှက်တတ်သောကြောင့် 'ကွန်ရက်' (တဏှာဇာလ) မည်၏။ ထိုတဏှာကွန်ရက်ဖြင့် လွှမ်းမိုးအပ်၊ ထက်ဝန်းကျင်မှ ဖုံးလွှမ်းအပ်၊ ရစ်ပတ်အပ်၏။ 'တဏှာသောတေန ဝုယှတိ' ဟူသည်ကား—တဏှာသည်ပင်လျှင် သံသရာ၌ ဆွဲငင်တတ် (နှစ်မြုပ်တတ်) သောကြောင့် 'ရေအလျဉ်' (သောတ) မည်၏။ ထို့ကြောင့် 'တဏှာရေအလျဉ်' (တဏှာသောတ) မည်၏။ ထိုတဏှာရေအလျဉ်ဖြင့် မျောပါအပ်၊ ဆွဲငင်အပ်၏။ 'တဏှာသံယောဇနေန သံယုတ္တ' ဟူသည်ကား—တဏှာသည်ပင်လျှင် သတ္တလောကကို သံသရာဝဋ်၌ ချည်နှောင်တတ်သောကြောင့် 'သံယောဇဉ်' မည်၏။ ထို့ကြောင့် 'တဏှာသံယောဇဉ်' မည်၏။ ထိုတဏှာသံယောဇဉ်ဖြင့် ယှဉ်စပ် တုပ်နှောင်အပ်၏။ 'တဏှာနုသယေန အနုသတ' ဟူသည်ကား—တဏှာသည်ပင်လျှင် အဖန်တလဲလဲ ကိန်းဝပ်တတ်သောကြောင့် (သို့မဟုတ် မဂ်ဖြင့် မပယ်အပ်သေးသောကြောင့်) 'အနုသယ' မည်၏။ ထို့ကြောင့် 'တဏှာနုသယ' မည်၏။ ထိုတဏှာနုသယသည် အစဉ်လိုက်အပ်၊ အားအစွမ်းသို့ ရောက်အပ်၏။ 'တဏှာသန္တာပေန သန္တပ္ပတိ' ဟူသည်ကား—တဏှာသည်ပင်လျှင် ဖြစ်ဆဲအခါ၌လည်းကောင်း၊ အကျိုးပေးသောအခါ၌လည်းကောင်း သတ္တလောကကို ပူပန်စေတတ်သောကြောင့် 'ပူပန်ခြင်း' (သန္တာပ) မည်၏။ ထိုတဏှာသန္တာပဖြင့် ပူပန်စေအပ်၏။ 'တဏှာpariḷāhena pariဍယှတိ' ဟူသည်ကား—တဏှာသည်ပင်လျှင် အားကြီးသည်ဖြစ်၍ ဖြစ်ဆဲအခါ၌လည်းကောင်း၊ အကျိုးပေးသောအခါ၌လည်းကောင်း ထက်ဝန်းကျင်မှ လောင်ကျွမ်းတတ်သောကြောင့် 'ပြင်းစွာပူပန်ခြင်း' (မဟာပရိဠာဟ) မည်၏။ ထို့ကြောင့် 'တဏှာပရိဠာဟ' မည်၏။ ထိုတဏှာပရိဠာဟဖြင့် ထက်ဝန်းကျင်မှ လောင်မြိုက်အပ်၏။ 'ဒိဋ္ဌိသင်္ဃာဋ' စသည်တို့ကိုလည်း ဤနည်းဖြင့်ပင် ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။

Anugatoti anupaviṭṭho. Anusaṭoti anudhāvito. Abhibhūtoti pīḷito. Abbhāhatoti abhiāhato abhimukhaṃ bhusaṃ pahato. Dukkhe patiṭṭhitoti dukkhe khandhapañcake sukhavipallāsena patiṭṭhito abhiniviṭṭho.

'အနုဂတ' ဟူသည်ကား အစဉ်ဝင်ရောက်သော။ 'အနုသတ' ဟူသည်ကား အစဉ်ပြေးသွားသော။ 'အဘိဘူတ' ဟူသည်ကား နှိပ်စက်အပ်သော။ 'အဗ္ဘာဟတ' ဟူသည်ကား ရှေးရှုခတ်အပ်သော၊ ရှေးရှုပြင်းစွာ ခတ်နှိပ်အပ်သော။ 'ဒုက္ခေ ပတိဋ္ဌိတ' ဟူသည်ကား ဆင်းရဲသော ခန္ဓာငါးပါးအစု၌ သုခဝိပ္ပလ္လာသ (ချမ်းသာဟူသော ဖောက်ပြန်သော အမှတ်) ဖြင့် တည်သော၊ စွဲလမ်းတည်ရှိသော။

Taṇhāya uḍḍitoti taṇhāya ullaṅghito. Cakkhu hi taṇhārajjunā āvunitvā rūpanāgadante uḍḍitaṃ, sotādīni taṇhārajjunā āvunitvā saddādināgadantesu uḍḍitāni. Taṃsamaṅgīlokopi uḍḍitoyeva nāma. Jarāpākāraparikkhittoti anatikkamanīyaṭṭhena pākārabhūtāya jarāya parivārito. Maccupāsena parikkhittoti dummocanīyaṭṭhena pāsabhūtena maraṇena baddho. Mahābandhanabaddhoti daḷhattā ducchedattā ca mahantehi bandhanehi baddho. Rāgabandhanenāti rāgo eva bandhati saṃsārato calituṃ na detīti rāgabandhanaṃ. Tena rāgabandhanena. Sesesupi eseva nayo. Kilesabandhanenāti vuttāvasesena kilesabandhanena. Duccaritabandhanenāti tividhena. Sucaritaṃ pana bandhanamokkhassa hetubhūtaṃ bandhanamokkhabhūtañca atthi. Tasmā taṃ na gahetabbaṃ.

'တဏှာယ ဥဒ္ဓိတ' ဟူသည်ကား တဏှာသည် ထောင်အပ်သော (သို့မဟုတ် ချိတ်ဆွဲအပ်သော)။ စင်စစ်သော်ကား စက္ခု (စက္ခုဝိညာဉ်) ကို တဏှာတည်းဟူသော ကြိုးဖြင့် သီကုံး၍ ရူပါရုံတည်းဟူသော သစ်တံကျင်၌ ချိတ်ဆွဲအပ်၏။ သောတဝိညာဉ်စသည်တို့ကို တဏှာတည်းဟူသော ကြိုးဖြင့် သီကုံး၍ သဒ္ဒါရုံစသော သစ်တံကျင်တို့၌ ချိတ်ဆွဲအပ်ကုန်၏။ ထိုစက္ခု၊ သောတစသည်တို့နှင့် ပြည့်စုံသော သတ္တလောကသည်လည်း ချိတ်ဆွဲအပ်သည်သာလျှင် မည်၏။ 'ဇရာပါကာရပရိက္ခိတ္တ' ဟူသည်ကား မလွန်ဆန်နိုင်သောကြောင့် တံတိုင်းသဖွယ်ဖြစ်သော အိုခြင်း (ဇရာ) ဖြင့် ခြံရံအပ်၏။ 'မစ္စုပါသေန ပရိက္ခိတ္တ' ဟူသည်ကား လွတ်မြောက်နိုင်ခဲသောကြောင့် ကျော့ကွင်းသဖွယ်ဖြစ်သော သေခြင်း (မစ္စု) ဖြင့် ချည်နှောင်အပ်၏။ 'မဟာဗန္ဓနဗဒ္ဓ' ဟူသည်ကား ခိုင်ခံ့သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဖြတ်တောက်နိုင်ခဲသောကြောင့်လည်းကောင်း ကြီးကျယ်သော အနှောင်အဖွဲ့တို့ဖြင့် ချည်နှောင်အပ်၏။ 'ရာဂဗန္ဓန' ဟူသည်ကား ရာဂသည်ပင်လျှင် ချည်နှောင်တတ်၏၊ သံသရာမှ ရွေ့လျားခြင်းငှါ (နိဗ္ဗာန်သို့ သွားခြင်းငှါ) မပြု။ ထို့ကြောင့် ရာဂအနှောင်အဖွဲ့ မည်၏။ ထိုရာဂအနှောင်အဖွဲ့ဖြင့် (ချည်နှောင်အပ်၏)။ ကြွင်းသော အနှောင်အဖွဲ့တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင်တည်း။ 'ကိလေသဗန္ဓန' ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသည်မှ ကြွင်းကျန်သော ကိလေသာ အနှောင်အဖွဲ့ဖြင့်။ 'ဒုစ္စရိတဗန္ဓန' ဟူသည် သုံးပါးသော ဒုစရိုက်အနှောင်အဖွဲ့ဖြင့်။ စင်စစ်သော်ကား သုစရိုက်တရားသည် အနှောင်အဖွဲ့မှ လွတ်မြောက်ခြင်း၏ အကြောင်းလည်းဖြစ်၏၊ အနှောင်အဖွဲ့မှ လွတ်မြောက်ခြင်းလည်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ ထိုသုစရိုက်တရားကို အနှောင်အဖွဲ့အဖြစ် မယူအပ်။

Bandhanaṃ [Pg.20] mocetāti tassa bandhanaṃ mocetā. Bandhanā mocetātipi pāṭho, bandhanato taṃ mocetāti attho. Mahāsambādhappaṭipannoti kusalasañcārapīḷanena mahāsambādhasaṅkhātaṃ rāgadosamohamānadiṭṭhikilesaduccaritagahanaṃ paṭipanno. Okāsaṃ dassetāti lokiyalokuttarasamādhipaññāokāsaṃ dassetā. Mahāpalibodhena palibuddhoti mahānivāraṇena nivuto. Mahālepena vā litto. Palibodhoti ca rāgādisattavidho eva. ‘‘Taṇhādiṭṭhipalibodho’’ti eke. Palibodhaṃ chetāti taṃ palibodhaṃ chinditā. Mahāpapāteti pañcagatipapāte, jātijarāmaraṇapapāte vā. Taṃ sabbampi duruttaraṇaṭṭhena papāto. Papātā uddhatāti tamhā papātato uddharitā. Mahākantārappaṭipannoti jātijarābyādhimaraṇasokaparidevadukkhadomanassupāyāsakantāraṃ paṭipanno. Sabbampi taṃ duratikkamanaṭṭhena kantāro, taṃ kantāraṃ tāretā. Kantārā tāretāti vā pāṭho. Mahāsaṃsārappaṭipannoti abbocchinnaṃ khandhasantānaṃ paṭipanno. Saṃsārā mocetāti saṃsārato mocetā. Saṃsāraṃ mocetāti vā pāṭho. Mahāviduggeti saṃsāravidugge. Saṃsāroyeva hi duggamanaṭṭhena viduggo. Samparivattatīti bhusaṃ nivattitvā carati. Mahāpalipeti mahante kāmakaddame. Kāmo hi osīdanaṭṭhena palipo. Palipannoti laggo. Mahāpalipapalipannotipi pāṭho.

'ဗန္ဓနံ မောစေတာ' ဟူသည်ကား ထိုသူ၏ အနှောင်အဖွဲ့ကို လွတ်စေနိုင်သူ ဖြစ်၏။ 'ဗန္ဓနာ မောစေတာ' ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏၊ အနှောင်အဖွဲ့မှ ထိုသူကို လွတ်စေနိုင်သူ ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'မဟာသမ္ဗာဓပ္ပဋိပန္န' ဟူသည်ကား ကုသိုလ်တရားတို့၏ ဖြစ်ခြင်း (သမထဝိပဿနာတရားများ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း) ကို ပိတ်ပင်တားဆီးခြင်းဖြင့် 'မဟာသမ္ဗာဓ' ဟု ဆိုအပ်သော ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိ၊ ကိလေသာ၊ ဒုစရိုက်တည်းဟူသော စေးပျစ်သော တောအုပ်ကြီးသို့ ရောက်သောသူ ဖြစ်၏။ 'ဩကာသံ ဒဿေတာ' ဟူသည်ကား လောကီ လောကုတ္တရာဖြစ်သော သမာဓိ၊ ပညာတည်းဟူသော အရပ် (အခွင့်အလမ်း) ကို ပြသပေးနိုင်သူ မရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'မဟာပလိဗောဓေန ပလိဗုဒ္ဓ' ဟူသည်ကား ကြီးစွာသော နီဝရဏတရားဖြင့် ပိတ်ပင်အပ်သော၊ သို့မဟုတ် ကြီးစွာသော ကိလေသာအလိမ်းအကျံဖြင့် လိမ်းကျံအပ်သော။ ပလိဗောဓတရားဟူသည် ရာဂစသော ခုနစ်ပါးသော တရားတို့ပင် ဖြစ်၏။ အချို့သော ဆရာတို့ကား 'တဏှာနှင့် ဒိဋ္ဌိသည်သာ ပလိဗောဓတည်း' ဟု ဆိုကြကုန်၏။ 'ပလိဗောဓံ ဆေတာ' ဟူသည်ကား ထိုခုနစ်ပါးသော ပလိဗောဓတရားကို ဖြတ်တောက်နိုင်သူ ဖြစ်၏။ 'မဟာပပါတေ' ဟူသည်ကား ဂတိငါးပါးတည်းဟူသော ချောက်ကမ်းပါးပြတ်၌၊ သို့မဟုတ် ဇာတိ ဇရာ မရဏတည်းဟူသော ချောက်ကမ်းပါးပြတ်၌ ဖြစ်၏။ ထိုအားလုံးသော တရားသည်လည်း လွန်မြောက်ရန် ခဲယဉ်းသောကြောင့် ချောက်ကမ်းပါးပြတ် (ပပါတ) မည်၏။ 'ပပါတာ ဥဒ္ဓတာ' ဟူသည်ကား ထိုချောက်ကမ်းပါးပြတ်မှ ထုတ်ယူကယ်တင်နိုင်သူ ဖြစ်၏။ 'မဟာကန္တာရပ္ပဋိပန္န' ဟူသည်ကား ဇာတိ၊ ဇရာ၊ ဗျာဓိ၊ မရဏ၊ သောက၊ ပရိဒေဝ၊ ဒုက္ခ၊ ဒေါမနဿ၊ ဥပါယာသတည်းဟူသော ခရီးခဲ (ကန္တာရ) သို့ ရောက်သောသူ ဖြစ်၏။ ထိုကိုးပါးသော တရားအားလုံးသည်လည်း လွန်မြောက်ရန် ခဲယဉ်းသောကြောင့် ခရီးခဲ (ကန္တာရ) မည်၏။ ထိုခရီးခဲမှ လွန်မြောက်စေနိုင်သူ ဖြစ်၏။ 'ကန္တာရာ တာရေတာ' ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏။ 'မဟာသံသာရပ္ပဋိပန္န' ဟူသည်ကား မပြတ်ဖြစ်သော ခန္ဓာအစဉ် (သို့မဟုတ် ခန္ဓာ၊ အာယတန၊ ဓာတ် အစဉ်) သို့ ရောက်သောသူ ဖြစ်၏။ 'သံသာရာ မောစေတာ' ဟူသည်ကား သံသရာမှ လွတ်စေနိုင်သူ ဖြစ်၏။ 'သံသာရံ မောစေတာ' ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏။ 'မဟာဝိဒုဂ္ဂေ' ဟူသည်ကား သံသရာတည်းဟူသော ခရီးခဲကျဉ်းမြောင်းရာ၌ ဖြစ်၏။ အကယ်စင်စစ် သံသရာသည်ပင်လျှင် ဆင်းရဲငြိုငြင်စွာ သွားရသောကြောင့် 'ဝိဒုဂ္ဂ' မည်၏။ 'သမ္ပရိဝတ္တတိ' ဟူသည်ကား ပြင်းစွာ ပြန်လည်ကာ ချာချာလည် လှည့်လည်သွားရ၏။ 'မဟာပလိပေ' ဟူသည်ကား ကြီးစွာသော ကာမတည်းဟူသော ညွန်ပျောင်း၌ ဖြစ်၏။ ကာမသည် နစ်မြုပ်တတ်သောကြောင့် 'ပလိပ' (ညွန်ပျောင်း) မည်၏။ 'ပလိပန္န' ဟူသည်ကား ကပ်ငြိ နစ်မြုပ်နေသောသူ ဖြစ်၏။ 'မဟာပလိပပလိပန္နော' ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏။

Abbhāhatoti sabbopaddavehi abbhāhato. Rāgaggināti rāgādayoyeva anudahanaṭṭhena aggi, tena rāgagginā. Sesesupi eseva nayo. Unnītakoti uggahetvā nīto, jātiyā uggahetvā jarādiupaddavāya nītoti attho. Ka-kāro panettha anukampāya daṭṭhabbo. Haññati niccamatāṇoti parittāyakena rahito satataṃ pīḷīyati. Pattadaṇḍoti rājādīhi laddhaāṇo. Takkaroti coro. Vajjabandhanabaddhoti rāgādivajjabandhanehi baddho. Āghātanapaccupaṭṭhitoti maraṇadhammagaṇṭhikaṭṭhānaṃ upecca ṭhito. Koci bandhanā mocetā. Koci bandhanaṃ mocetātipi pāṭho. Anāthoti natthi etassa nātho issaro, sayaṃ vā na nātho na issaroti anātho, asaraṇoti vā attho. Paramakāpaññappattoti jarādipaṭibāhane appahutāya atīva kapaṇabhāvaṃ patto. Tāyetāti rakkhitā. Tāyitāti vā pāṭho sundaro[Pg.21]. Dukkhābhitunnoti jātidukkhādīhi anekehi dukkhehi abhitunno atibyādhito atikampito ca. Cirarattaṃ pīḷitoti dukkheheva dīghamaddhānaṃ pīḷito ghaṭṭito. Gadhitoti gedhena giddho, abhijjhākāyaganthena vā ganthito. Niccaṃ pipāsitoti pātuṃ bhuñjituṃ icchā pipāsā, sā taṇhā eva, taṇhāpipāsāya nirantaraṃ pipāsito.

"Abbhāhatoti" ဟူသည်မှာ ခပ်သိမ်းသော ဘေးဥပဒ်တို့ဖြင့် ပြင်းစွာ တိုက်ခတ်နှိပ်စက်အပ်ခြင်း (abbhāhato) ကို ဆိုလိုသည်။ "Rāgaggināti" ဟူသည်မှာ အစဉ်မပြတ် ပူလောင်စေတတ်သော အနက်ကြောင့် ရာဂ အစရှိသည်တို့သည်ပင်လျှင် မီး (aggi) မည်၏၊ ထိုရာဂတည်းဟူသော မီးဖြင့် (tena rāgagginā) ဟု ဆိုလိုသည်။ ကျန်သောပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ "Unnītakoti" ဟူသည်မှာ ဇာတိသည် မကောင်းသဖြင့် ဆွဲယူဆောင်သွားအပ်သော၊ ဇာတိသည် မကောင်းသဖြင့် ဆွဲယူ၍ ဇရာ အစရှိသော ဘေးရန်ဖြစ်ခြင်းငှာ ဆောင်အပ်သော ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ ဤ "ဥန္နီတကော" ဟူသော ပုဒ်၌ "က" အက္ခရာကို အစဉ်သနားခြင်း (anukampā) အနက်၌ ရှုအပ်၏။ "Haññati niccamatāṇoti" ဟူသည်မှာ စောင့်ရှောက်တတ်သောသူ (ကိုးကွယ်ရာ) မှ ကင်းဆဲဖြစ်၍ အမြဲမပြတ် နှိပ်စက်အပ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "Pattadaṇḍoti" ဟူသည်မှာ မင်း အစရှိသည်တို့ထံမှ ပြစ်ဒဏ် (သို့မဟုတ် အမိန့်အာဏာ) ခံယူရရှိထားသူ ဖြစ်သည်။ "Takkaroti" ခိုးသူတည်း။ "Vajjabandhanabaddhoti" ရာဂ အစရှိသော အပြစ် ဖြစ်သော အနှောင်အဖွဲ့တို့ဖြင့် ချည်နှောင်အပ်သော။ "Āghātanapaccupaṭṭhitoti" သေခြင်းတည်းဟူသော သူသတ်သင်္ချိုင်းအရပ်သို့ ကပ်၍ တည်ရှိနေသော။ အနှောင်အဖွဲ့မှ လွတ်စေတတ်သောသူ တစ်စုံတစ်ယောက်မျှ မရှိ။ "Koci bandhanaṃ mocetā" ဟူ၍လည်း စာသားရှိ၏။ "Anāthoti" ထိုသတ္တဝါအပေါင်းအား ကိုးကွယ်ရာ အစိုးရသူ မရှိ၊ သို့မဟုတ် မိမိကိုယ်တိုင်လည်း ကိုးကွယ်ရာ မဟုတ်၊ အစိုးမရသောကြောင့် "Anātho" မည်၏၊ ကိုးကွယ်ရာမရှိသောသူ ဟူ၍လည်း အနက်ရ၏။ "Paramakāpaññappattoti" ဇရာ အစရှိသည်ကို တားမြစ်ခြင်း၌ မစွမ်းနိုင်ခြင်းကြောင့် အလွန်တရာ အထီးကျန်ခြင်း၊ သနားဖွယ်ဖြစ်ခြင်းသို့ ရောက်သော။ "Tāyetāti" စောင့်ရှောက်နိုင်သူ (မရှိ)။ "Tāyitā" ဟူသော စာသားသည်လည်း သင့်လျော် ကောင်းမွန်၏။ "Dukkhābhitunnoti" ဇာတိဒုက္ခ အစရှိသော များစွာသော ဒုက္ခတို့သည် အလွန်တရာ ထိုးကျင့် ဖျက်ဆီး တုန်လှုပ်စေအပ်သော။ "Cirarattaṃ pīḷitoti" ဇာတိဒုက္ခ အစရှိသော ဒုက္ခတို့သည်ပင်လျှင် ရှည်လျားစွာသော ကာလပတ်လုံး နှိပ်စက် ညှဉ်းဆဲအပ်သော။ "Gadhitoti" ပြင်းစွာသော တဏှာဖြင့် တပ်မက်သော၊ သို့မဟုတ် အဘိဇ္ဈာကာယဂန္ထဖြင့် ထုံးဖွဲ့အပ်သော။ "Niccaṃ pipāsitoti" သောက်ခြင်း၊ စားခြင်းငှာ အလိုရှိခြင်းကို မွတ်သိပ်ခြင်း (pipāsā) ဟု ခေါ်၏၊ ထိုမွတ်သိပ်ခြင်းသည် တဏှာပင် ဖြစ်သည်၊ ထိုတဏှာတည်းဟူသော မွတ်သိပ်ခြင်းဖြင့် အမြဲမပြတ် မွတ်သိပ်အပ်သော။

Andhoti dassanaṭṭhena cakkhūti saṅkhaṃ gatāya paññāya abhāvato kāṇo. Paññā hi dhammasabhāvaṃ passati. Acakkhukoti taṃ pana andhattaṃ na pacchā sambhūtaṃ, pakatiyā eva avijjamānacakkhukoti tameva andhattaṃ viseseti. Hatanettoti nayanaṭṭhena nettanti saṅkhaṃ gatāya paññāya abhāvatoyeva vinaṭṭhanettako. Samavisamaṃ dassentaṃ attabhāvaṃ netīti nettanti hi vuttaṃ. Paññāya sugatiñca agatiñca nayati. Hatanettattāyevassa netuabhāvaṃ dassento apariṇāyakoti āha, avijjamānanettakoti attho. Aññopissa netā na vijjatīti vuttaṃ hoti. Vipathapakkhandoti viparīto, visamo vā patho vipatho, taṃ vipathaṃ pakkhando paviṭṭho paṭipannoti vipathapakkhando, micchāpathasaṅkhātaṃ micchādiṭṭhiṃ paṭipannoti attho. Añjasāparaddhoti añjase ujumaggasmiṃ majjhimapaṭipadāya aparaddho viraddho. Ariyapathaṃ ānetāti ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ upanetā paṭipādayitā. Mahoghapakkhandoti yassa saṃvijjanti, taṃ vaṭṭasmiṃ ohananti osīdāpentīti oghā, pakatioghato mahantā oghāti mahoghā. Te kāmogho bhavogho diṭṭhogho avijjoghoti catuppabhedā. Te mahoghe pakkhando paviṭṭhoti mahoghapakkhando, saṃsārasaṅkhātaṃ mahoghaṃ vā pakkhandoti.

"Andhoti" ဟူသည်မှာ အာရုံကို မြင်တတ်သော အနက်ကြောင့် "စက္ခု" ဟု အမည်ရသော ပညာမျက်စိ မရှိခြင်းကြောင့် ကန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား ပညာသည်သာ တရား၏ သဘောကို မြင်တတ်၏။ "Acakkhukoti" ဟူသော ပုဒ်သည် ထိုမျက်စိကန်းခြင်းသည် နောက်မှ ဖြစ်ပေါ်လာသည်မဟုတ်၊ သဘောအားဖြင့်သာလျှင် (ပဋိသန္ဓေကပင် ပညာမျက်စိကင်းသဖြင့်) ထင်ရှားမရှိသော မျက်စိရှိသူဖြစ်၍ ထိုကန်းခြင်းကိုပင် အထူးပြုပြခြင်း ဖြစ်သည်။ "Hatanettoti" သတ္တဝါတို့ကို လမ်းညွှန်ပြသ ဆောင်ယူတတ်သော အနက်ကြောင့် "နေတ္တ" ဟု အမည်ရသော ပညာမျက်စိ ပျက်စီးကင်းမဲ့ခြင်းကြောင့် ပျက်စီးသော မျက်စိရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ညီညွတ် မညီညွတ်သော လမ်းကို ပြသကဲ့သို့ ဖြစ်၍ အတ္တဘောကို ဆောင်တတ်သောကြောင့် "နေတ္တ" ဟု ဆိုအပ်၏။ ပညာမျက်စိသည် သုဂတိသို့လည်းကောင်း၊ နိဗ္ဗာန်သို့လည်းကောင်း ဆောင်တတ်၏။ ပညာမျက်စိ ပျက်စီးသွားခြင်းကြောင့် ထိုမျက်စိ၏ သုဂတိ နိဗ္ဗာန်သို့ ဆောင်ခြင်းမရှိသည်ကို ပြလိုသဖြင့် "Apariṇāyakoti" (လမ်းပြသူမရှိ) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထင်ရှားမရှိသော မျက်စိရှိသူဟူသော အနက် ဖြစ်၏။ ထိုသတ္တဝါအား အခြားသော လမ်းပြဆောင်တတ်သူလည်း မရှိဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ "Vipathapakkhandoti" ဖောက်ပြန်သော သို့မဟုတ် မညီညွတ်သော လမ်းသည် "ဝိပထ" (လမ်းမှား) မည်၏၊ ထိုလမ်းမှားသို့ ပြေးဝင် သွားလာသောကြောင့် "ဝိပထပက္ခန္ဒ" မည်၏။ မှားယွင်းသောလမ်းဟု ဆိုအပ်သော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသို့ ရောက်ရှိနေသူ ဟူသော အနက်တည်း။ "Añjasāparaddhoti" ဖြောင့်မတ်သောခရီးဟု ဆိုအပ်သော မဇ္ဈိမပဋိပဒါ (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါး) အကျင့်လမ်းမှ ချွတ်ယွင်းသူ ဖြစ်သည်။ "Ariyapathaṃ ānetāti" မြတ်သော မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတည်းဟူသော ခရီးလမ်းသို့ ဆောင်ယူ ရောက်စေနိုင်သူ မရှိ။ "Mahoghapakkhandoti" အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်အား ဝဋ်ဆင်းရဲ၌ နစ်မြုပ်စေတတ်သောကြောင့် "ဩဃ" (ရေယာဉ်) မည်ကုန်၏။ သာမန်ရေအလျဉ်ထက် ကြီးမားသောကြောင့် "မဟောဃ" (ကြီးစွာသော ရေယာဉ်) မည်၏။ ထိုမဟောဃတို့သည် ကာမောဃ၊ ဘဝေါဃ၊ ဒိဋ္ဌောဃ၊ အဝိဇ္ဇောဃ ဟု လေးပါးရှိကုန်၏။ ထိုကြီးစွာသော ဩဃတရားတို့သို့ ပြေးဝင်သူကို "မဟောဃပက္ခန္ဒ" မည်၏။ သို့မဟုတ် သံသရာတည်းဟူသော ကြီးစွာသော ရေယာဉ်သို့ ပြေးဝင်သူဟု ဆိုလိုသည်။

118. Idāni ekuttarikanayo. Tattha dvīhi diṭṭhigatehīti sassatucchedadiṭṭhīhi. Tattha diṭṭhiyeva diṭṭhigataṃ ‘‘gūthagataṃ muttagata’’ntiādīni (a. ni. 9.11) viya. Gantabbābhāvato vā diṭṭhiyā gatamattamevetanti diṭṭhigataṃ, diṭṭhīsu gataṃ idaṃ dassanaṃ dvāsaṭṭhidiṭṭhiantogadhattātipi diṭṭhigataṃ. Dvāsaṭṭhitesaṭṭhidiṭṭhiyopi hi sassatadiṭṭhi ucchedadiṭṭhīti dveva diṭṭhiyo honti. Tasmā saṅkhepena sabbā diṭṭhiyo anto karonto ‘‘dvīhi diṭṭhigatehī’’ti vuttaṃ. Pariyuṭṭhitoti pariyuṭṭhānaṃ patto samudācāraṃ patto, uppajjituṃ appadānena kusalacārassa gahaṇaṃ [Pg.22] pattoti attho. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘dvīhi, bhikkhave, diṭṭhigatehi pariyuṭṭhitā devamanussā olīyanti eke, atidhāvanti eke, cakkhumanto ca passantī’’tiādi (itivu. 49).

၁၁၈. ယခုအခါ တစ်ခုသောတရားလွန်သော နည်း (ဧကုတ္တရိကနည်း) ကို ပြအံ့။ ထိုနည်း၌ "Dvīhi diṭṭhigatehīti" ဟူသည်မှာ သဿတဒိဋ္ဌိ၊ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုပုဒ်၌ ဒိဋ္ဌိသည်ပင်လျှင် ဒိဋ္ဌိဂတ မည်၏။ ကျင်ကြီးကို "ဂူထဂတ"၊ ကျင်ငယ်ကို "မုတ္တဂတ" ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် သွားအပ်သော (သိအပ်သော) တရားမရှိခြင်းကြောင့် ဒိဋ္ဌိစေတသိက်၏ ဖြစ်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့် ဒိဋ္ဌိဂတ မည်၏။ သို့မဟုတ် ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော ဒိဋ္ဌိတို့၌ အကျုံးဝင်သောကြောင့် ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော ဒိဋ္ဌိတို့၌ အကျုံးဝင်သော ဤအယူကိုလည်း ဒိဋ္ဌိဂတ ဟု ဆိုသည်။ စင်စစ်သော်ကား ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါး (သို့မဟုတ် ခြောက်ဆယ့်သုံးပါး) သော ဒိဋ္ဌိတို့သည်လည်း သဿတဒိဋ္ဌိ၊ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ဟူ၍ နှစ်ပါးသာ ရှိကုန်၏။ ထို့ကြောင့် အကျဉ်းအားဖြင့် ခပ်သိမ်းသော ဒိဋ္ဌိတို့ကို အတွင်းသွင်းလိုသဖြင့် "Dvīhi diṭṭhigatehīti" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "Pariyuṭṭhitoti" ဟူသည်မှာ လွှမ်းမိုးခြင်း၊ အစဉ်မပြတ် ဖြစ်ခြင်းသို့ ရောက်သော၊ ကုသိုလ်တရား ဖြစ်ပေါ်ခွင့်မရအောင် ပိတ်ပင်တားဆီးလျက် သိမ်းပိုက်ခြင်းသို့ ရောက်သော ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ဤသို့ မိန့်တော်မူအပ်၏ - "ရဟန်းတို့၊ သဿတဒိဋ္ဌိ၊ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ နှစ်ပါးတို့ဖြင့် လွှမ်းမိုးအပ်ကုန်သော အချို့သော နတ်လူတို့သည် တွန့်ဆုတ်ကုန်၏၊ အချို့မူကား လွန်၍ ပြေးသွားကုန်၏၊ ပညာမျက်စိရှိကုန်သော အချို့မူကား မှန်ကန်စွာ မြင်ကုန်၏" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Tīhi duccaritehīti tividhakāyaduccaritena catubbidhavacīduccaritena tividhamanoduccaritena. Vippaṭipannoti virūpaṃ paṭipanno, micchāpaṭipannoti attho. Yogehi yuttoti vaṭṭasmiṃ yojentīti yogā, ītiatthena vā yogā, tehi yogehi yutto samappito. Catuyogayojitoti kāmayogo, bhavayogo, diṭṭhiyogo, avijjāyogoti imehi catūhi yogehi sakaṭasmiṃ yogo viya vaṭṭasmiṃ yojito. Pañcakāmaguṇiko rāgo kāmayogo. Rūpārūpabhavesu chandarāgo, jhānanikanti ca, sassatadiṭṭhisahajāto rāgo bhavavasena patthanā bhavayogo. Dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo diṭṭhiyogo. Aṭṭhasu ṭhānesu aññāṇaṃ avijjāyogo. Te eva cattāro balavabhūtā oghā, dubbalabhūtā yogā.

"Tīhi duccaritehīti" ဟူသည်မှာ သုံးပါးသော ကာယဒုစရိုက်၊ လေးပါးသော ဝစီဒုစရိုက်၊ သုံးပါးသော မနောဒုစရိုက်တို့ဖြင့် ဟူလို။ "Vippaṭipannoti" ဖောက်ပြန်စွာ ကျင့်သော၊ မှားယွင်းစွာ ကျင့်သော ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ "Yogehi yuttoti" ဝဋ်ဆင်းရဲ၌ ယှဉ်စေတတ်သောကြောင့် လည်းကောင်း၊ ဘေးရန် ပျက်စီးခြင်း အနက်ကြောင့် လည်းကောင်း "ယောဂ" မည်ကုန်၏၊ ထိုယောဂတို့နှင့် ယှဉ်စပ်အပ်သော၊ ပြည့်စုံအပ်သော။ "Catuyogayojitoti" ကာမယောဂ၊ ဘဝယောဂ၊ ဒိဋ္ဌိယောဂ၊ အဝိဇ္ဇာယောဂ တည်းဟူသော ဤယောဂလေးပါးတို့ဖြင့် လှည်း၌ ယှဉ်စပ်အပ်သော နွားကဲ့သို့ ဝဋ်ဆင်းရဲ၌ ယှဉ်စပ်အပ်သော။ ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်၌ တပ်မက်သော ရာဂသည် ကာမယောဂ မည်၏။ ရူပ၊ အရူပဘဝတို့၌ တပ်မက်သော ဆန္ဒရာဂ၊ ဈာန်၌ သာယာတပ်မက်ခြင်း၊ သဿတဒိဋ္ဌိနှင့်တကွဖြစ်သော ရာဂတည်းဟူသော ဘဝ၏အစွမ်းဖြင့် တောင့်တခြင်းသည် ဘဝယောဂ မည်၏။ ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော ဒိဋ္ဌိတို့သည် ဒိဋ္ဌိယောဂ မည်၏။ ရှစ်ပါးသော ဌာနတို့၌ မသိခြင်း (အညာဏ) သည် အဝိဇ္ဇာယောဂ မည်၏။ ထိုလေးပါးတို့သည်ပင် အားကောင်းသောအခါ "ဩဃ" မည်၍၊ အားနည်းသောအခါ "ယောဂ" မည်ကုန်၏။

Catūhi ganthehīti yassa saṃvijjanti, taṃ cutipaṭisandhivasena vaṭṭasmiṃ ganthenti ghaṭentīti ganthā. Te abhijjhā kāyagantho, byāpādo kāyagantho, sīlabbataparāmāso kāyagantho, idaṃsaccābhiniveso kāyaganthoti catuppabhedā. Abhijjhāyanti etāya, sayaṃ vā abhijjhāyati, abhijjhāyanamattameva vā esāti abhijjhā, lobhoyeva. Nāmakāyaṃ gantheti cutipaṭisandhivasena vaṭṭasmiṃ ghaṭetīti kāyagantho. Byāpajjati tena cittaṃ pūtibhāvaṃ gacchati, byāpādayati vā vinayācārarūpasampattihitasukhādīnīti byāpādo. Ito bahiddhā samaṇabrāhmaṇānaṃ sīlena suddhi vatena suddhi sīlavatena suddhīti parāmasanaṃ sīlabbataparāmāso. Sabbaññubhāsitampi paṭikkhipitvā ‘‘sassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’’ntiādinā ākārena abhinivisatīti idaṃsaccābhiniveso. Tehi catūhi ganthehi ganthito, baddhoti attho.

"Catūhi ganthehīti" ဟူသည်မှာ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်အား ဂန္ထတရားတို့ ရှိကုန်၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို စုတိပဋိသန္ဓေ၏အစွမ်းဖြင့် ဝဋ်၌ စပ်ထုံးဖွဲ့တတ်သောကြောင့် ဂန္ထမည်ကုန်၏။ ထိုဂန္ထတို့သည် အဘိဇ္ဈာကာယဂန္ထ၊ ဗျာပါဒကာယဂန္ထ၊ သီလဗ္ဗတပရာမာသကာယဂန္ထ၊ ဣဒံသစ္စာဘိနိဝေသကာယဂန္ထ ဟူ၍ လေးမျိုးရှိကုန်၏။ ဤတဏှာဖြင့် ရှေးရှုကြံစည်တတ်သောကြောင့် လည်းကောင်း၊ မိမိကိုယ်တိုင် ရှေးရှုကြံစည်တတ်သောကြောင့် လည်းကောင်း၊ ရှေးရှုကြံစည်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့် လည်းကောင်း "အဘိဇ္ဈာ

Catūhi upādānehīti bhusaṃ ādiyanti daḷhaggāhaṃ gaṇhantīti upādānā. Te kāmupādānaṃ diṭṭhupādānaṃ sīlabbatupādānaṃ attavādupādānanti catuppabhedā. Vatthusaṅkhātaṃ kāmaṃ upādiyatīti kāmupādānaṃ, kāmo ca so upādānañcātipi [Pg.23] kāmupādānaṃ. Diṭṭhi ca sā upādānañcāti diṭṭhupādānaṃ, diṭṭhiṃ upādiyatītipi diṭṭhupādānaṃ. ‘‘Sassato attā ca loko cā’’tiādīsu (paṭi. ma. 1.147) hi purimadiṭṭhiṃ uttaradiṭṭhi upādiyati. Sīlabbataṃ upādiyatīti sīlabbatupādānaṃ, sīlabbatañca taṃ upādānañcātipi sīlabbatupādānaṃ. Gosīlagovatādīni hi evaṃ visuddhīti abhinivesato sayameva upādānāni. Vadanti etenāti vādo, upādiyanti etenāti upādānaṃ. Kiṃ vadanti, upādiyanti vā? Attānaṃ. Attano vādupādānaṃ attavādupādānaṃ, attavādamattameva vā attāti upādiyanti etenāti attavādupādānaṃ. Ṭhapetvā imā dve diṭṭhiyo sabbāpi diṭṭhī diṭṭhupādānaṃ. Tehi catūhi upādānehi. Upādīyatīti bhusaṃ gaṇhīyati. Upādiyatīti vā pāṭho, loko upādānehi taṃ taṃ ārammaṇaṃ bhusaṃ gaṇhātīti attho.

မြဲမြံစွာ ပြင်းထန်စွာ ဆုပ်ကိုင်စွဲလမ်းတတ်သောကြောင့် 'ဥပါဒါန်' မည်၏။ ထိုဥပါဒါန်တရားသည် ကာမုပါဒါန်၊ ဒိဋ္ဌုပါဒါန်၊ သီလဗ္ဗတုပါဒါန်၊ အတ္တဝါဒုပါဒါန် ဟူ၍ လေးပါးအပြားရှိ၏။ ဝတ္ထုကာမဟု ဆိုအပ်သော ကာမဂုဏ်တို့ကို ပြင်းစွာစွဲလမ်းတတ်သောကြောင့် 'ကာမုပါဒါန်' မည်၏။ ကိလေသာကာမလည်းဖြစ်၍ ပြင်းစွာစွဲလမ်းတတ်သော တရားလည်း ဖြစ်သောကြောင့်လည်း 'ကာမုပါဒါန်' မည်၏။ မိစ္ဆာအယူလည်းဖြစ်၍ စွဲလမ်းတတ်သော တရားလည်းဖြစ်သောကြောင့် 'ဒိဋ္ဌုပါဒါန်' မည်၏။ မိစ္ဆာအယူကို ပြင်းစွာစွဲလမ်းတတ်သောကြောင့်လည်း 'ဒိဋ္ဌုပါဒါန်' မည်၏။ 'အတ္တနှင့် လောကသည် မြဲ၏' ဟူသည်အစရှိသော အယူတို့၌ ရှေးဦးစွာဖြစ်သော မိစ္ဆာအယူကို နောက်မှဖြစ်သော အယူက ပြင်းစွာစွဲလမ်းတတ်၏။ နွား၊ ခွေး စသည်တို့၏ အလေ့အကျင့် (သီလဝတ်) ကို ပြင်းစွာစွဲလမ်းတတ်သောကြောင့် 'သီလဗ္ဗတုပါဒါန်' မည်၏။ နွား၊ ခွေးတို့၏ အလေ့အကျင့်လည်းဖြစ်၍ ပြင်းစွာစွဲလမ်းတတ်သောတရားလည်း ဖြစ်သောကြောင့်လည်း 'သီလဗ္ဗတုပါဒါန်' မည်၏။ စင်စစ်သော်ကား 'ဤသို့ နွား၊ ခွေးတို့ကဲ့သို့ ကျင့်ခြင်းဖြင့် ကိလေသာမှ စင်ကြယ်၏' ဟု စွဲမြဲစွာ နှလုံးသွင်းခြင်းကြောင့် ထိုဂေါသီလ ဂေါဝတ စသည်တို့သည်ပင်လျှင် ဥပါဒါန်တရားများ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤမိစ္ဆာအယူဖြင့် ပြောဆိုတတ်ကြသောကြောင့် ဝါဒမည်၏။ ဤအယူဖြင့် ပြင်းစွာစွဲလမ်းတတ်သောကြောင့် ဥပါဒါန်မည်၏။ အဘယ်သို့ ပြောဆိုစွဲလမ်းကြသနည်းဟူမူ အတ္တဘောကိုပင် ဖြစ်၏။ အတ္တဘောကို ပြောဆိုကြောင်း စွဲလမ်းကြောင်း ဖြစ်သောကြောင့် 'အတ္တဝါဒုပါဒါန်' မည်၏။ သို့မဟုတ် အတ္တဟူ၍ ပြောဆိုသော စကားမျှကိုသာလျှင် 'အတ္တ' ဟု ယူဆ၍ ဤအယူဖြင့် စွဲလမ်းတတ်သောကြောင့် 'အတ္တဝါဒုပါဒါန်' မည်၏။ သီလဗ္ဗတုပါဒါန်နှင့် အတ္တဝါဒုပါဒါန်ဟု ဆိုအပ်သော ဤမိစ္ဆာအယူနှစ်ပါးကို ချန်လှပ်၍ ကြွင်းသမျှသော မိစ္ဆာအယူအားလုံးသည် 'ဒိဋ္ဌုပါဒါန်' မည်၏။ 'ထိုဥပါဒါန်တရားလေးပါးတို့ဖြင့်' ဟူသည်မှာ - ပြင်းစွာစွဲလမ်းအပ် (မြဲမြံစွာယူအပ်) သောကြောင့် ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် 'ဥပါဒိယတိ' ဟူသော စာဖတ်နည်းအရ သတ္တလောကသည် ဥပါဒါန်တရားတို့ဖြင့် ထိုထိုအာရုံကို ပြင်းစွာဆုပ်ကိုင်စွဲလမ်းတတ်၏ ဟု အနက်ရ၏။

Pañcagatisamāruḷhoti sukatadukkaṭakāraṇehi gammati upasaṅkamīyatīti gati, sahokāsakā khandhā. Nirayo tiracchānayoni pettivisayo manussā devāti imā pañca gatiyo vokkamanabhāvena bhusaṃ āruḷho. Pañcahi kāmaguṇehīti rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbasaṅkhātehi pañcahi vatthukāmakoṭṭhāsehi. Rajjatīti ayonisomanasikāraṃ paṭicca rāguppādanena tehi rañjīyati, sāratto karīyatīti attho. Pañcahi nīvaraṇehīti cittaṃ nīvaranti pariyonandhantīti nīvaraṇā. Kāmacchandabyāpādathinamiddhauddhaccakukkuccavicikicchāsaṅkhātehi pañcahi nīvaraṇehi. Otthaṭoti uparito pihito.

‘ငါးပါးသောဂတိသို့ တက်ရောက်သော’ ဟူသည်မှာ ကောင်းမှုကံ မကောင်းမှုကံတို့ကြောင့် ကပ်ရောက်အပ်၊ လားရောက်အပ်သောကြောင့် 'ဂတိ' မည်၏။ ၎င်းသည် ဩကာသလောကနှင့်တကွသော ခန္ဓာငါးပါးတို့တည်း။ ငရဲ၊ တိရစ္ဆာန်၊ ပြိတ္တာ၊ လူ၊ နတ် ဟူသော ဤဂတိငါးပါးတို့သို့ သက်ဝင်သောအားဖြင့် လွန်မင်းစွာ တက်ရောက်သော (လားရောက်သော) ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ကာမဂုဏ်ငါးပါးတို့ဖြင့်’ ဟူသည်မှာ ရူပ၊ သဒ္ဒ၊ ဂန္ဓ၊ ရသ၊ ဖောဋ္ဌဗ္ဗ ဟု ဆိုအပ်သော ဝတ္ထုကာမအစု ငါးပါးတို့ဖြင့် ဖြစ်၏။ ‘တပ်မက်၏’ ဟူသည်မှာ အယောနိသောမနသိကာရ (နှလုံးသွင်းမမှန်ခြင်း) ကို အကြောင်းပြု၍ ရာဂဖြစ်ပေါ်လာသဖြင့် ထိုကာမဂုဏ်ငါးပါးတို့၌ သတ္တလောကသည် စွဲမက်အပ်၏၊ ပြင်းစွာ တပ်မက်အောင် ပြုအပ်၏ ဟု အနက်ရ၏။ ‘နီဝရဏတရားငါးပါးတို့ဖြင့်’ ဟူသည်မှာ စိတ်ကို ပိတ်ဆို့တတ်၊ လွှမ်းမိုးပတ်ဖွဲ့တတ်သောကြောင့် 'နီဝရဏ' မည်ကုန်၏။ ကာမစ္ဆန္ဒ၊ ဗျာပါဒ၊ ထိနမိဒ္ဓ၊ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စ၊ ဝိစိကိစ္ဆာ ဟု ဆိုအပ်သော နီဝရဏတရား ငါးပါးတို့ဖြင့် ဖြစ်၏။ ‘ဖုံးလွှမ်းအပ်သော’ ဟူသည်မှာ အထက်မှ ဖုံးအုပ် ပိတ်ဆို့အပ်သော ဟု အနက်ရ၏။

Chahi vivādamūlehīti chahi vivādassa mūlehi. Yathāha –

‘ငြင်းခုံခြင်း၏ အကြောင်းရင်း ခြောက်ပါးတို့ဖြင့်’ ဟူသည်မှာ ငြင်းခုံခြင်း၏ အကြောင်းရင်း ခြောက်ပါးတို့ဖြင့် ဖြစ်၏။ ဟောတော်မူသည့်အတိုင်း -

‘‘Chayimāni, bhikkhave, vivādamūlāni. Katamāni cha? Idha, bhikkhave, bhikkhu kodhano hoti upanāhī. Yo so, bhikkhave, bhikkhu kodhano hoti upanāhī. So sattharipi agāravo viharati appatisso, dhammepi, saṅghepi, sikkhāyapi na paripūrakārī. Yo so, bhikkhave, bhikkhu satthari agāravo viharati appatisso, dhammepi, saṅghepi, sikkhāyapi na paripūrakārī, so saṅghe vivādaṃ janeti. Yo hoti vivādo bahujanāhitāya bahujanāsukhāya bahuno janassa anatthāya [Pg.24] ahitāya dukkhāya devamanussānaṃ. Evarūpaṃ ce tumhe, bhikkhave, vivādamūlaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā samanupasseyyātha, tatra tumhe, bhikkhave, tasseva pāpakassa vivādamūlassa pahānāya vāyameyyātha. Evarūpaṃ ce tumhe, bhikkhave, vivādamūlaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā na samanupasseyyātha. Tatra tumhe, bhikkhave, tasseva pāpakassa vivādamūlassa āyatiṃ anavassavāya paṭipajjeyyātha. Evametassa pāpakassa vivādamūlassa pahānaṃ hoti. Evametassa pāpakassa vivādamūlassa āyatiṃ anavassavo hoti.

“ချစ်သားရဟန်းတို့၊ ငြင်းခုံခြင်း၏ အကြောင်းရင်းတို့သည် ဤခြောက်ပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အဘယ်ခြောက်ပါးတို့နည်းဟူမူ - ချစ်သားရဟန်းတို့၊ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အမျက်ကြီးတတ်၏၊ ရန်ငြိုးဖွဲ့တတ်၏။ ချစ်သားရဟန်းတို့၊ အကြင်ရဟန်းသည် အမျက်ကြီးတတ်၏၊ ရန်ငြိုးဖွဲ့တတ်၏။ ထိုရဟန်းသည် မြတ်စွာဘုရား၌လည်း မရိုမသေ၊ မကျိုးမနွံဘဲ နေတတ်၏။ တရားတော်၌လည်းကောင်း၊ သံဃာတော်၌လည်းကောင်း မရိုမသေ မကျိုးမနွံ နေတတ်၏။ သိက္ခာသုံးပါး၌လည်း ပြည့်စုံအောင် မကျင့်တတ်သူ ဖြစ်၏။ ချစ်သားရဟန်းတို့၊ အကြင်ရဟန်းသည် မြတ်စွာဘုရား၌ မရိုမသေ မကျိုးမနွံဘဲ နေ၏။ တရားတော်၌လည်းကောင်း၊ သံဃာတော်၌လည်းကောင်း၊ သိက္ခာတော်၌လည်းကောင်း မရိုမသေ မကျိုးမနွံဘဲ နေ၏။ သိက္ခာ၌ ပြည့်စုံအောင် မကျင့်တတ်သူ ဖြစ်၏။ ထိုရဟန်းသည် သံဃာ့ဘောင်၌ ငြင်းခုံခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်၏။ အကြင်ငြင်းခုံခြင်းသည် လူအများ၏ အစီးအပွားမဲ့ဖြစ်ခြင်းငှာ၊ လူအများ ဆင်းရဲခြင်းငှာ၊ လူအပေါင်း၏ အကျိုးမဲ့ဖြစ်ခြင်းငှာ၊ နတ်လူတို့၏ စီးပွားမဲ့ခြင်းငှာ၊ ဆင်းရဲခြင်းငှာ ဖြစ်၏။ ချစ်သားရဟန်းတို့၊ သင်တို့သည် ဤသို့သော သဘောရှိသော ငြင်းခုံခြင်း၏ အကြောင်းရင်းကို မိမိသန္တာန်၌ဖြစ်စေ၊ သူတပါးသန္တာန်၌ဖြစ်စေ အကယ်၍ မြင်ကုန်ငြားအံ့။ ချစ်သားရဟန်းတို့၊ သင်တို့သည် ထိုနေရာ၌ ယုတ်မာသော ထိုငြင်းခုံခြင်း၏ အကြောင်းရင်းကို ပယ်ဖျောက်ရန် လုံ့လပြုကြကုန်လော့။ ချစ်သားရဟန်းတို့၊ သင်တို့သည် ဤသို့သော သဘောရှိသော ငြင်းခုံခြင်း၏ အကြောင်းရင်းကို မိမိသန္တာန်၌ဖြစ်စေ၊ သူတပါးသန္တာန်၌ဖြစ်စေ အကယ်၍ မမြင်ကြကုန်ငြားအံ့။ ချစ်သားရဟန်းတို့၊ သင်တို့သည် နောင်အခါ၌ ထိုယုတ်မာသော ငြင်းခုံခြင်း၏ အကြောင်းရင်း မဖြစ်ပေါ်စေရန် ကျင့်ကြကုန်လော့။ ဤသို့ ကျင့်လျှင် ထိုယုတ်မာသော ငြင်းခုံခြင်း၏ အကြောင်းရင်းကို ပယ်စွန့်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဤသို့ဖြင့် ထိုယုတ်မာသော ငြင်းခုံခြင်း၏ အကြောင်းရင်းသည် နောင်အခါ၌ မဖြစ်ပေါ်ခြင်း ဖြစ်၏။”

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu makkhī hoti paḷāsī. Issukī hoti maccharī. Saṭho hoti māyāvī. Pāpiccho hoti micchādiṭṭhi. Sandiṭṭhiparāmāsī hoti ādhānaggāhī duppaṭinissaggī. Yo so, bhikkhave, bhikkhu sandiṭṭhiparāmāsī hoti ādhānaggāhī duppaṭinissaggī, so sattharipi…pe… āyatiṃ anavassavo hotī’’ti (pari. 272; a. ni. 6.36).

“ချစ်သားရဟန်းတို့၊ တစ်ဖန် အခြားတစ်မျိုးသော်ကား ရဟန်းသည် သူတပါးကျေးဇူးကို ချေဖျက်တတ်၏၊ အဖျင်းမူတတ် (ဂုဏ်ပြိုင်တတ်) ၏။ မနာလို ငြူစူတတ်၏၊ ဝန်တိုတတ်၏။ စဉ်းလဲတတ်၏၊ လှည့်ပတ်တတ်၏။ ယုတ်မာသော အလိုဆိုး ရှိ၏၊ မှားသောအယူရှိ၏။ မိမိအယူကိုသာ မှားသောအားဖြင့် သုံးသပ်တတ်၏၊ မြဲမြံစွာ စွဲလမ်းတတ်၏၊ မိမိအယူကို စွန့်လွှတ်နိုင်ခဲ၏။ ချစ်သားရဟန်းတို့၊ အကြင်ရဟန်းသည် မိမိအယူကိုသာ မှားသောအားဖြင့် သုံးသပ်တတ်၏၊ မြဲမြံစွာ စွဲလမ်းတတ်၏၊ မိမိအယူကို စွန့်လွှတ်နိုင်ခဲ၏။ ထိုရဟန်းသည် မြတ်စွာဘုရား၌လည်း...ပ... နောင်အခါ၌ မဖြစ်ပေါ်ခြင်း ဖြစ်၏” ဟူ၍ ဖြစ်၏။

Tattha kodhanoti kujjhanalakkhaṇena kodhena samannāgato. Upanāhīti veraappaṭinissajjanalakkhaṇena upanāhena samannāgato. Ahitāya dukkhāya devamanussānanti dvinnaṃ bhikkhūnaṃ vivādo kathaṃ devamanussānaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattatīti? Kosambakakkhandhake (mahāva. 451 ādayo) viya dvīsu bhikkhūsu vivādaṃ āpannesu tasmiṃ vihāre tesaṃ antevāsikā vivadanti, tesaṃ ovādaṃ gaṇhanto bhikkhunisaṅgho vivadati, tato tesaṃ upaṭṭhākāpi vivadanti. Atha manussānaṃ ārakkhadevatā dve koṭṭhāsā honti. Dhammavādīnaṃ ārakkhadevatā dhammavādiniyo honti adhammavādīnaṃ adhammavādiniyo. Tato ārakkhadevatānaṃ mittā bhummaṭṭhadevatā bhijjanti. Evaṃ paramparāya yāva brahmalokā ṭhapetvā ariyasāvake sabbe devamanussā dve koṭṭhāsā honti. Dhammavādīhi pana adhammavādinova bahutarā honti. Tato yaṃ bahukehi gahitaṃ, sabbaṃ taṃ saccanti dhammaṃ vissajjetvā bahutarāva adhammaṃ gaṇhanti. Te adhammaṃ purakkhatvā viharantā apāyesu nibbattanti. Evaṃ dvinnaṃ bhikkhūnaṃ vivādo devamanussānaṃ ahitāya dukkhāya hoti. Ajjhattaṃ vāti [Pg.25] tumhākaṃ abbhantaraparisāya vā. Bahiddhā vāti paresaṃ parisāya vā. Makkhīti paresaṃ guṇamakkhaṇalakkhaṇena makkhena samannāgato. Paḷāsīti yugaggāhalakkhaṇena paḷāsena samannāgato. Issukīti paresaṃ sakkārādiissāyanalakkhaṇāya issāya samannāgato. Maccharīti āvāsamacchariyādīhi pañcahi macchariyehi samannāgato. Saṭhoti kerāṭiko. Māyāvīti katapāpapaṭicchādako. Pāpicchoti asantasambhāvanicchako dussīlo. Micchādiṭṭhīti natthikavādī ahetukavādī akiriyavādī. Sandiṭṭhiparāmāsīti sayaṃ diṭṭhimeva parāmasati. Ādhānaggāhīti daḷhaggāhī. Duppaṭinissaggīti na sakkā hoti gahitaṃ vissajjāpetuṃ. Khuddakavatthuvibhaṅge pana ‘‘tattha katamāni cha vivādamūlāni? Kodho makkho issā sāṭheyyaṃ pāpicchatā sandiṭṭhiparāmāsitā, imāni cha vivādamūlānī’’ti (vibha. 944) padhānavasena ekekoyeva dhammo vutto.

ထိုပါဠိ၌ ‘ကောဓနော’ ဟူသည် အမျက်ထွက်ခြင်းလက္ခဏာရှိသော အမျက်ဒေါသ (ကောဓ) နှင့် ပြည့်စုံသူကို ဆိုသည်။ ‘ဥပနာဟီ’ ဟူသည် ရန်ကို မစွန့်လွှတ်ခြင်းလက္ခဏာရှိသော ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်း (ဥပနာဟ) တရားနှင့် ပြည့်စုံသူကို ဆိုသည်။ ‘နတ်လူတို့အား စီးပွားမဲ့ခြင်း ဆင်းရဲခြင်းငှာ’ ဟူသည် ရဟန်းနှစ်ပါးတို့၏ ငြင်းခုံခြင်းသည် အဘယ်သို့လျှင် နတ်လူတို့အား စီးပွားမဲ့ခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ဆင်းရဲခြင်းငှာလည်းကောင်း ဖြစ်သနည်းဟူသော မေးခွန်းဖြစ်သည်။ ကောသမ္ဗကက္ခန္ဓက၌ ကဲ့သို့ ရဟန်းနှစ်ပါးတို့ ငြင်းခုံမှု ဖြစ်ကြသော် ထိုကျောင်းတိုက်ရှိ ထိုရဟန်းတို့၏ တပည့်များ (အန္တေဝါသိက) လည်း ငြင်းခုံကြကုန်၏၊ ထိုရဟန်းတို့၏ အဆုံးအမကို ခံယူသော ဘိက္ခုနီသံဃာသည်လည်း ငြင်းခုံ၏၊ ထို့နောက် ထိုရဟန်းတို့၏ အလုပ်အကျွေး ဒါယကာများလည်း ငြင်းခုံကြကုန်၏။ ထိုအခါ လူတို့၏ ကိုယ်စောင့်နတ်တို့သည်လည်း နှစ်စု ကွဲပြားကြကုန်၏။ ဓမ္မဝါဒီတို့ကို စောင့်သော ကိုယ်စောင့်နတ်တို့သည် ဓမ္မဝါဒီနတ်များ ဖြစ်ကြ၍၊ အဓမ္မဝါဒီတို့ကို စောင့်သော ကိုယ်စောင့်နတ်တို့သည် အဓမ္မဝါဒီနတ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထို့နောက် ထိုကိုယ်စောင့်နတ်တို့၏ မိတ်ဆွေဖြစ်သော မြေမှီနတ် (ဘုမ္မစိုးနတ်) တို့သည် ကွဲပြားကြကုန်၏။ ဤနည်းဖြင့် အဆင့်ဆင့်အားဖြင့် ဗြဟ္မာ့ပြည်တိုင်အောင် အရိယာသာဝကတို့ကို ချန်လှပ်၍ ခပ်သိမ်းသော နတ်လူတို့သည် နှစ်စု ကွဲပြားကြကုန်၏။ ဓမ္မဝါဒီတို့ထက် အဓမ္မဝါဒီတို့ကသာ ပို၍ များပြားကြကုန်၏။ ထိုအခါ လူအများ လက်ခံထားသောအရာသည်သာ မှန်ကန်သည်ဟု ယူဆကာ ဟုတ်မှန်သော တရားကို စွန့်ပယ်၍ အဓမ္မကိုသာ များစွာသောသူတို့ လက်ခံကြကုန်၏။ ထိုသူတို့သည် အဓမ္မကို ရှေ့ထား၍ နေထိုင်ကြသဖြင့် အပါယ်ဘဝများ၌ ဖြစ်ကြရကုန်၏။ ဤသို့ဖြင့် ရဟန်းနှစ်ပါးတို့၏ ငြင်းခုံခြင်းသည် နတ်လူတို့၏ စီးပွားမဲ့ခြင်း၊ ဆင်းရဲခြင်း ဖြစ်စေရန် ဖြစ်၏။ ‘မိမိအတွင်း၌ ဖြစ်စေ’ ဟူသည် သင်တို့၏ အတွင်းပရိသတ်၌ လည်းကောင်း။ ‘ပြင်ပ၌ ဖြစ်စေ’ ဟူသည် သူတစ်ပါးတို့၏ ပရိသတ်၌ လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ‘မက္ခီ’ ဟူသည် သူတစ်ပါး၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချေဖျက်ခြင်းလက္ခဏာရှိသော မက္ခတရားနှင့် ပြည့်စုံသူကို ဆိုသည်။ ‘ပဠာသီ’ ဟူသည် အပြိုင်ပြုခြင်း (ဂုဏ်ပြိုင်ခြင်း) လက္ခဏာရှိသော ပဠာသတရားနှင့် ပြည့်စုံသူကို ဆိုသည်။ ‘ဣဿုကီ’ ဟူသည် သူတစ်ပါး၏ ပူဇော်သက္ကာရ စသည်ကို ငြူစူခြင်းလက္ခဏာရှိသော ဣဿာတရားနှင့် ပြည့်စုံသူကို ဆိုသည်။ ‘မစ္ဆရီ’ ဟူသည် အာဝါသမစ္ဆရိယ စသော မစ္ဆရိယတရားငါးပါးနှင့် ပြည့်စုံသူကို ဆိုသည်။ ‘သဌော’ ဟူသည် စဉ်းလဲ ကောက်ကျစ်သူကို ဆိုသည်။ ‘မာယာဝီ’ ဟူသည် ပြုအပ်ပြီးသော မကောင်းမှုကို ဖုံးကွယ်တတ်သူကို ဆိုသည်။ ‘ပါပိစ္ဆော’ ဟူသည် မိမိ၌ မရှိသောဂုဏ်ကို အထင်ကြီးစေလိုသော ယုတ်မာသော အလိုရှိသူ၊ သီလမရှိသူကို ဆိုသည်။ ‘မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ’ ဟူသည် နတ္ထိကဝါဒီ၊ အဟေတုကဝါဒီ၊ အကိရိယဝါဒီ ဖြစ်သူကို ဆိုသည်။ ‘သန္ဒိဋ္ဌိပရာမာသီ’ ဟူသည် မိမိ၏ အယူကိုသာ မှားယွင်းစွာ သုံးသပ်တတ်သူကို ဆိုသည်။ ‘အာဓာနဂ္ဂါဟီ’ ဟူသည် မြဲမြံစွာ စွဲလမ်းတတ်သူကို ဆိုသည်။ ‘ဒုပ္ပဋိနိဿဂ္ဂီ’ ဟူသည် ယူမိသော အယူကို စွန့်လွှတ်စေရန် မလွယ်ကူသူကို ဆိုသည်။ ခုဒ္ဒကဝတ္ထုဝိဘင်း၌မူကား “ထိုငြင်းခုံခြင်း၏ အမြစ်မူလ ခြောက်ပါးတို့သည် အဘယ်နည်း? အမျက်ထွက်ခြင်း (ကောဓ)၊ ကျေးဇူးချေခြင်း (မက္ခ)၊ ငြူစူခြင်း (ဣဿာ)၊ စဉ်းလဲခြင်း (သာဌေယျ)၊ ယုတ်မာသော အလိုရှိခြင်း (ပါပိစ္ဆတာ)၊ မိမိအယူကို စွဲလမ်းခြင်း (သန္ဒိဋ္ဌိပရာမာသိတာ) တို့ ဖြစ်ကုန်၏” ဟု အဓိကအားဖြင့် တရားတစ်ပါးချင်းစီကိုသာ ဟောတော်မူအပ်၏။

Chahi taṇhākāyehīti ‘‘rūpataṇhā, saddataṇhā, gandhataṇhā, rasataṇhā, phoṭṭhabbataṇhā, dhammataṇhā’’ti (vibha. 944) vuttāhi chahi taṇhāhi. Tattha yasmā ekekāyeva taṇhā anekavisayattā ekekasmimpi visaye punappunaṃ uppattito anekā honti, tasmā samūhaṭṭhena kāyasaddena yojetvā taṇhākāyāti vuttaṃ. Taṇhākāyāti vuttepi taṇhā eva. Rajjatīti sayaṃ ārammaṇe rajjati, sāratto hoti.

‘တဏှာအစု ခြောက်ပါးတို့ဖြင့်’ ဟူသည် ‘ရူပတဏှာ၊ သဒ္ဒတဏှာ၊ ဂန္ဓတဏှာ၊ ရသတဏှာ၊ ဖောဋ္ဌဗ္ဗတဏှာ၊ ဓမ္မတဏှာ’ ဟု ဟောတော်မူအပ်သော တဏှာခြောက်ပါးတို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။ ထိုစကား၌ တစ်ပါးချင်းဖြစ်သော တဏှာသည် များစွာသော အာရုံရှိသောကြောင့် လည်းကောင်း၊ တစ်ခုစီသော အာရုံ၌လည်း အဖန်ဖန် ဖြစ်တတ်သောကြောင့် လည်းကောင်း များစွာ ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် အပေါင်းဟူသော အနက်ရှိသော ‘ကာယ’ သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်၍ ‘တဏှာကာယ’ ဟု ဟောတော်မူသည်။ တဏှာကာယဟု ဆိုသော်လည်း တဏှာကိုပင် ဆိုလိုသည်။ ‘တပ်မက်တတ်၏’ ဟူသည် မိမိသည် အာရုံ၌ တပ်မက်တတ်၏၊ ပြင်းစွာ စွဲလမ်းတတ်၏။

Chahi diṭṭhigatehīti sabbāsavasutte vuttehi. Vuttañhi tattha –

‘ဒိဋ္ဌိဂတ ခြောက်ပါးတို့ဖြင့်’ ဟူသည် သဗ္ဗာသဝသုတ်၌ ဟောကြားတော်မူအပ်သော ဒိဋ္ဌိတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသဗ္ဗာသဝသုတ်၌ ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်၏ -

‘‘Tassa evaṃ ayoniso manasikaroto channaṃ diṭṭhīnaṃ aññatarā diṭṭhi uppajjati. ‘Atthi me attā’ti vā assa saccato thetato diṭṭhi uppajjati, ‘natthi me attā’ti vā assa saccato thetato diṭṭhi uppajjati, ‘attanāva attānaṃ sañjānāmī’ti vā assa saccato thetato diṭṭhi uppajjati, ‘attanāva anattānaṃ sañjānāmī’ti vā assa saccato thetato diṭṭhi uppajjati, ‘anattanāva attānaṃ sañjānāmī’ti vā assa saccato thetato diṭṭhi uppajjati. Atha vā panassa evaṃ diṭṭhi hoti ‘yo me ayaṃ attā vado vedeyyo [Pg.26] tatra tatra kalyāṇapāpakānaṃ kammānaṃ vipākaṃ paṭisaṃvedeti, so ca kho pana me ayaṃ attā nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo sassatisamaṃ tatheva ṭhassatī’’’ti (ma. ni. 1.19).

“ထိုသူအား မသင့်လျော်သဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်း (အယောနိသောမနသိကာရ) ကြောင့် ဒိဋ္ဌိခြောက်ပါးတို့တွင် တစ်ပါးပါးသော ဒိဋ္ဌိသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ‘ငါ့အား အတ္တ ရှိ၏’ ဟု သစ္စာအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ တည်မြဲသောအားဖြင့်လည်းကောင်း ဒိဋ္ဌိသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ သို့မဟုတ် ‘ငါ့အား အတ္တ မရှိ’ ဟု သစ္စာအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ တည်မြဲသောအားဖြင့်လည်းကောင်း ဒိဋ္ဌိသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ သို့မဟုတ် ‘ငါသည် အတ္တဖြင့်ပင်လျှင် အတ္တကို သိ၏’ ဟု သစ္စာအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ တည်မြဲသောအားဖြင့်လည်းကောင်း ဒိဋ္ဌိသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ သို့မဟုတ် ‘ငါသည် အတ္တဖြင့်ပင်လျှင် အနတ္တကို သိ၏’ ဟု သစ္စာအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ တည်မြဲသောအားဖြင့်လည်းကောင်း ဒိဋ္ဌိသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ သို့မဟုတ် ‘ငါသည် အနတ္တဖြင့်ပင်လျှင် အတ္တကို သိ၏’ ဟု သစ္စာအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ တည်မြဲသောအားဖြင့်လည်းကောင်း ဒိဋ္ဌိသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ သို့မဟုတ် ထိုသူအား ‘ငါ့အား ပြောဆိုတတ်သော၊ ခံစားတတ်သော၊ ထိုထိုဘဝတို့၌ ကုသိုလ် အကုသိုလ်ကံတို့၏ အကျိုးကို ခံစားရသော ဤအတ္တသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ စင်စစ် ဤငါ၏ အတ္တသည် ဖြစ်ခြင်း ပျက်ခြင်း ကင်း၏၊ မြဲ၏၊ ထာဝရ တည်၏၊ မဖောက်ပြန်သော သဘောရှိ၏၊ မဟာမြင်းမိုရ်တောင် သမုဒ္ဒရာတို့နှင့်အတူ ထိုအတိုင်းပင် တည်လတ္တံ့’ ဟု ဒိဋ္ဌိသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။”

Tattha atthi me attāti sassatadiṭṭhi sabbakālesu attano atthitaṃ gaṇhāti. Saccato thetatoti bhūtato ca thirato ca, ‘‘idaṃ sacca’’nti suṭṭhu daḷhabhāvenāti vuttaṃ hoti. Natthi me attāti ucchedadiṭṭhi sato sattassa tattha tattha vibhavaggahaṇato. Atha vā purimāpi tīsu kālesu atthīti gahaṇato sassatadiṭṭhi, paccuppannameva atthīti gaṇhantī ucchedadiṭṭhi, pacchimāpi atītānāgatesu natthīti gahaṇato ‘‘bhassantā āhutiyo’’ti gahitadiṭṭhigatikānaṃ viya ucchedadiṭṭhi. Atīte eva natthīti gaṇhantī adhiccasamuppannakassa viya sassatadiṭṭhi. Attanāva attānaṃ sañjānāmīti saññākkhandhasīsena khandhe attāti gahetvā saññāya avasesakkhandhe sañjānato iminā attanā imaṃ attānaṃ sañjānāmīti hoti. Attanāva anattānanti saññākkhandhaṃyeva attāti gahetvā, itare cattāropi anattāti gahetvā saññāya te sañjānato evaṃ hoti. Anattanāva attānanti saññākkhandhaṃ anattāti gahetvā, itare cattāropi attāti gahetvā saññāya te sañjānato evaṃ hoti. Sabbāpi sassatucchedadiṭṭhiyova. Vado vedeyyotiādayo pana sassatadiṭṭhiyā eva abhinivesākārā. Tattha vadatīti vado, vacīkammassa kārakoti vuttaṃ hoti. Vedayatīti vedeyyo, jānāti anubhavati cāti vuttaṃ hoti. Kiṃ vedetīti? Tatra tatra kalyāṇapāpakānaṃ kammānaṃ vipākaṃ paṭisaṃvedeti. Tatra tatrāti tesu tesu yonigatiṭhitinivāsanikāyesu ārammaṇesu vā. Niccoti uppādavayarahito. Dhuvoti thiro sārabhūto. Sassatoti sabbakāliko. Avipariṇāmadhammoti attano pakatibhāvaṃ avijahanadhammo, kakaṇṭako viya nānappakārataṃ nāpajjati. Sassatisamanti candasūriyasamuddamahāpathavīpabbatā lokavohārena sassatiyoti vuccanti. Sassatīhi samaṃ sassatisamaṃ. Yāva sassatiyo tiṭṭhanti, tāva tatheva ṭhassatīti gaṇhato evaṃ diṭṭhi hoti.

ထိုသဗ္ဗာသဝသုတ်ပါဠိ၌ ‘ငါ့အား အတ္တရှိ၏’ ဟူသော အယူသည် သဿတဒိဋ္ဌိ ဖြစ်၏။ ခပ်သိမ်းသော ကာလတို့၌ အတ္တ (ခန္ဓာငါးပါး) ၏ ထင်ရှားရှိခြင်းကို ယူတတ်၏။ ‘ဟုတ်မှန်သောအားဖြင့်၊ မြဲမြံခိုင်ခံ့သောအားဖြင့်’ ဟူသည်မှာ ဟုတ်မှန်သော အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ မြဲမြံခိုင်ခံ့သော အားဖြင့်လည်းကောင်း ‘ဤသဘောတရားသည် ဟုတ်မှန်၏’ ဟု လွန်မင်းစွာ မြဲမြံခိုင်ခံ့သော အဖြစ်ဖြင့် ယူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘ငါ့အား အတ္တမရှိ’ ဟူသော အယူသည် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထင်ရှားရှိသော သတ္တဝါ၏ ထိုထိုဘဝ၌ ဘဝ၏ ကင်းပြတ်ခြင်းကို ယူတတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ်ပါက ရှေးဦးဖြစ်သော ‘ငါ့အား အတ္တရှိ၏’ ဟူသော ဒိဋ္ဌိသည်လည်း ကာလသုံးပါးလုံး၌ ‘ရှိ၏’ ဟု ယူခြင်းကြောင့် သဿတဒိဋ္ဌိ မည်၏၊ ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်သော ခန္ဓာငါးပါးသည်သာ ထင်ရှားရှိ၏ဟု ယူသောကြောင့် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ မည်၏၊ နောက်ဖြစ်သော ‘ငါ့အား အတ္တမရှိ’ ဟူသော ဒိဋ္ဌိသည်လည်း အတိတ်နှင့် အနာဂတ်၌ ‘မရှိ’ ဟု ယူခြင်းကြောင့် ‘လှူဖွယ်ဝတ္ထုတို့သည် ပြာလျှင် အဆုံးရှိကုန်၏’ ဟု ယူသော မိစ္ဆာအယူရှိသူတို့ကဲ့သို့ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိလည်း မည်၏။ ‘အတိတ်၌သာ မရှိ’ ဟု ယူသဖြင့် အဓိစ္စသမုပ္ပန္နက (အကြောင်းမဲ့ဖြစ်၏ဟု ယူသော) ပုဂ္ဂိုလ်၏ အယူကဲ့သို့ သဿတဒိဋ္ဌိလည်း မည်၏။ ‘အတ္တဖြင့်သာ အတ္တကို သိ၏’ ဟူသည်မှာ သညာက္ခန္ဓာကို အဦးပြု၍ ခန္ဓာငါးပါးကို အတ္တဟု ယူပြီးလျှင် သညာဖြင့် ကြွင်းသော ခန္ဓာလေးပါးတို့ကို သိခြင်းကြောင့် ‘ဤသညာက္ခန္ဓာတည်းဟူသော အတ္တဖြင့် ဤသညာမှကြွင်းသော ခန္ဓာလေးပါးတည်းဟူသော အတ္တကို ငါသိ၏’ ဟု အယူရှိခြင်း ဖြစ်၏။ ‘အတ္တဖြင့်သာ အနတ္တကို သိ၏’ ဟူသည်မှာ သညာက္ခန္ဓာကိုသာ အတ္တဟု ယူ၍ ကြွင်းသော ခန္ဓာလေးပါးတို့ကို အနတ္တဟု ယူကာ သညာဖြင့် ထိုကြွင်းသော ခန္ဓာလေးပါးတို့ကို သိခြင်းကြောင့် ဤသို့သော အယူဖြစ်၏။ ‘အနတ္တဖြင့်သာ အတ္တကို သိ၏’ ဟူသည်မှာ သညာက္ခန္ဓာကို အနတ္တဟု ယူ၍ ကြွင်းသော ခန္ဓာလေးပါးတို့ကို အတ္တဟု ယူကာ သညာဖြင့် ထိုကြွင်းသော ခန္ဓာလေးပါးတို့ကို သိခြင်းကြောင့် ဤသို့သော အယူဖြစ်၏။ ဤအယူအားလုံးတို့သည် သဿတဒိဋ္ဌိနှင့် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိတို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။ တဖန် ‘ပြောဆိုတတ်၏၊ ခံစားတတ်၏’ အစရှိသော အယူတို့သည် သဿတဒိဋ္ဌိ၏ ဖောက်ပြန်သော (သို့မဟုတ် နှလုံးသွင်းသော) အခြင်းအရာတို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို ‘ဝဒေါ ဝေဒေယျော’ ဟူသော ပုဒ်၌ ‘ပြောဆိုတတ်၏’ ထို့ကြောင့် ‘ဝဒေါ’ (ပြောဆိုသူ) မည်၏။ ဝစီကံကို ပြုတတ်သူဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ခံစားတတ်၏’ သို့မဟုတ် ‘သိတတ်၏’ ထို့ကြောင့် ‘ဝေဒေယျော’ (ခံစားသူ) မည်၏။ သိလည်းသိတတ် ခံလည်းခံစားတတ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘အဘယ်ကို ခံစားတတ်သနည်း’ ဟု မေးမြန်းသော် ‘ထိုထိုဘဝ၌ ကောင်းမှု မကောင်းမှု ကံတို့၏ အကျိုးကို ခံစားတတ်၏’ ဟု ဟောတော်မူ၏။ ‘ထိုထို၌’ ဟူသည်မှာ ထိုထို ယောနိ၊ ဂတိ၊ ဌိတိ၊ သတ္တနိကာယတို့၌ သို့မဟုတ် ထိုထိုအာရုံတို့၌ ဖြစ်၏။ ‘နိစ္စ’ ဟူသည် ဖြစ်ခြင်း ပျက်ခြင်းမှ ကင်း၏။ ‘ဓုဝ’ ဟူသည် မြဲမြံခိုင်ခံ့၏၊ အနှစ်သဖွယ် ဖြစ်၏။ ‘သဿတ’ ဟူသည် အခါခပ်သိမ်း (ကာလအားလုံး) တည်၏။ ‘အဝိပရိဏာမဓမ္မ’ ဟူသည် မိမိ၏ မူလသဘောကို မစွန့်သော သဘောရှိ၏။ ပုတ်သင်ညိုသည် အထူးထူးအပြားပြားသို့ ရောက်သကဲ့သို့ မရောက်။ ‘သဿတိသမ’ ဟူသည် လ၊ နေ၊ သမုဒ္ဒရာ၊ မြေကြီး၊ တောင်တို့ကို လောကဝေါဟာရအားဖြင့် သဿတိ (မြဲသောတရားများ) ဟု ခေါ်ဆိုကြ၏။ ထိုသဿတိ အမည်ရှိသော လ၊ နေ စသည်တို့နှင့် တူသည်တည်း။ ‘သဿတိဟု ခေါ်သော လ၊ နေ စသည်တို့ အကြင်မျှလောက် တည်ကုန်၏၊ ထိုရွေ့လောက် ထိုအခြင်းအရာဖြင့်သာ တည်လတ္တံ့’ ဟု ယူသောသူအား ဤသို့သော ဒိဋ္ဌိ ဖြစ်၏။

Khuddakavatthuvibhaṅge [Pg.27] pana ‘‘tatra tatra dīgharattaṃ kalyāṇapāpakānaṃ kammānaṃ vipākaṃ paccanubhoti, na so jāto nāhosi, na so jāto na bhavissati, nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammoti vā panassa saccato thetato diṭṭhi uppajjatī’’ti (vibha. 948) cha diṭṭhī evaṃ visesetvā vuttā.

ခုဒ္ဒကဝတ္ထုဝိဘင်း၌မူကား ‘ထိုထိုဘဝ၌ ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး ကောင်းမှု မကောင်းမှု ကံတို့၏ အကျိုးကို ခံစား၏၊ ထိုအတ္တသည် အသစ်ဖြစ်ခြင်းသဘောမရှိ (အတိတ်၌ မဖြစ်ဖူးသည်မဟုတ်)၊ ထိုအတ္တသည် အသစ်ဖြစ်ခြင်းသဘောမရှိသဖြင့် အနာဂတ်၌လည်း ဖြစ်လတ္တံ့မဟုတ်၊ ဖြစ်ခြင်းပျက်ခြင်းမှ ကင်း၏၊ မြဲမြံခိုင်ခံ့၏၊ အခါခပ်သိမ်းတည်၏၊ ဖောက်ပြန်သော သဘောမရှိ (သို့မဟုတ် မိမိသဘောကို စွန့်ခြင်းမရှိ)’ ဟု ထိုမိစ္ဆာအယူရှိသူအား ဟုတ်မှန်သောအားဖြင့်၊ မြဲမြံခိုင်ခံ့သောအားဖြင့် အယူဖြစ်၏ဟု ဒိဋ္ဌိခြောက်ပါးတို့ကို ဤသို့ ထူးခြားစွာ ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။

Tattha na so jāto nāhosīti so attā ajātidhammato na jāto nāma, sadā vijjamānoyevāti attho. Teneva atīte nāhosi, anāgate na bhavissati. Yo hi jāto, so ahosi. Yo ca jāyissati, so bhavissatīti vuccati. Atha vā na so jāto nāhosīti so sadā vijjamānattā atītepi na jātu na ahosi, anāgatepi na jātu na bhavissati. Anusayā vuttatthā.

ထိုခုဒ္ဒကဝတ္ထုဝိဘင်းပါဠိ၌ ‘န သော ဇာတော နာဟောသိ’ ဟူသည်မှာ ထိုအတ္တသည် ပဋိသန္ဓေနေခြင်း သဘောမရှိသောကြောင့် ‘နဇာတ’ (မဖြစ်ပေါ်သူ) မည်၏၊ အခါခပ်သိမ်း ထင်ရှားရှိသည်သာလျှင် ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ဖြစ်ပြီးသောအတ္တကို ‘ဖြစ်ခဲ့ဖူး၏’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဖြစ်လတ္တံ့သောအတ္တကို ‘ဖြစ်လတ္တံ့’ ဟူ၍လည်းကောင်း ဆိုရ၏။ သို့မဟုတ်မူကား ‘န သော ဇာတော နာဟောသိ’ ဟူသည်မှာ ထိုအတ္တသည် အခါခပ်သိမ်း ထင်ရှားရှိသောကြောင့် အတိတ်ကာလ၌လည်း စင်စစ်မဖြစ်ဖူးသည်မဟုတ်၊ ဖြစ်ဖူးသည်သာတည်း၊ အနာဂတ်၌လည်း စင်စစ်မဖြစ်လတ္တံ့သည်မဟုတ်၊ ဖြစ်လတ္တံ့သည်သာတည်း။ အနုသယတို့ကို ဆိုခဲ့ပြီးသောအနက်အတိုင်း သိအပ်၏။

Sattahi saññojanehīti sattakanipāte vuttehi. Vuttañhi tattha –

‘သံယောဇဉ် ခုနစ်ပါးတို့ဖြင့်’ ဟူသည် အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် သတ္တကနိပါတ်၌ ဟောတော်မူအပ်သော သံယောဇဉ်တို့နှင့် ဖြစ်၏။ ထိုသတ္တကနိပါတ်၌ ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်၏။

‘‘Sattimāni, bhikkhave, saṃyojanāni. Katamāni satta? Anunayasaṃyojanaṃ, paṭighasaṃyojanaṃ, diṭṭhisaṃyojanaṃ, vicikicchāsaṃyojanaṃ, mānasaṃyojanaṃ, bhavarāgasaṃyojanaṃ, avijjāsaṃyojanaṃ. Imāni kho, bhikkhave, satta saṃyojanānī’’ti (a. ni. 7.8).

“ရဟန်းတို့၊ သံယောဇဉ်တို့သည် ဤခုနစ်ပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ခုနစ်ပါးတို့ဟူသည် အဘယ်နည်း။ အနုနယသံယောဇဉ်၊ ပဋိဃသံယောဇဉ်၊ ဒိဋ္ဌိသံယောဇဉ်၊ ဝိစိကိစ္ဆာသံယောဇဉ်၊ မာနသံယောဇဉ်၊ ဘဝရာဂသံယောဇဉ်၊ အဝိဇ္ဇာသံယောဇဉ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ရဟန်းတို့၊ သံယောဇဉ်တို့သည် ဤခုနစ်ပါးတို့ပင် ဖြစ်ကုန်၏။”

Tattha anunayasaṃyojananti kāmarāgasaṃyojanaṃ. Sabbānevetāni bandhanaṭṭhena saṃyojanāni.

ထိုသံယောဇဉ်တို့တွင် ‘အနုနယသံယောဇဉ်’ ဟူသည် ကာမရာဂသံယောဇဉ်ပင် ဖြစ်၏။ ဤသံယောဇဉ်အားလုံးတို့သည် တုပ်နှောင်တတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် သံယောဇဉ် မည်ကုန်၏။

Sattahi mānehīti khuddakavatthuvibhaṅge vuttehi. Vuttañhi tattha –

‘မာန ခုနစ်ပါးတို့ဖြင့်’ ဟူသည် ခုဒ္ဒကဝတ္ထုဝိဘင်း၌ ဟောတော်မူအပ်သော မာနတို့ဖြင့် ဖြစ်၏။ ထိုဝိဘင်း၌ ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်၏။

‘‘Māno, atimāno, mānātimāno, omāno, adhimāno, asmimāno, micchāmāno’’ti (vibha. 950).

“မာန (ထောင်လွှားခြင်း)၊ အတိမာန (အလွန်ထောင်လွှားခြင်း)၊ မာနာတိမာန (ရှေ့ဖြစ်သော မာန်ကိုလွန်၍ ဖြစ်သောမာန်)၊ ဩမာန (နှိမ့်ချသောမာန်)၊ အဓိမာန (မရဘဲလျက် ရ၏ဟု ထင်မှတ်သောမာန်)၊ အသ္မိမာန (ငါဟူ၍ ထောင်လွှားသောမာန်)၊ မိစ္ဆာမာန (ဖောက်ပြန်သောမာန်) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။”

Tattha mānoti seyyādivasena puggalaṃ anāmasitvā jātiādīsu vatthuvaseneva unnati. Atimānoti jātiādīhi ‘‘mayā sadiso natthī’’ti atikkamitvā unnati. Mānātimānoti ‘‘ayaṃ pubbe mayā sadiso, idāni ahaṃ seṭṭho, ayaṃ hīnataro’’ti uppannamāno. Omānoti jātiādīhi attānaṃ heṭṭhā katvā pavattamāno, hīnohamasmīti mānoyeva. Adhimānoti anadhigateyeva catusaccadhamme adhigatoti māno. Ayaṃ pana adhimāno parisuddhasīlassa kammaṭṭhāne appamattassa nāmarūpaṃ vavatthapetvā paccayapariggahena vitiṇṇakaṅkhassa tilakkhaṇaṃ [Pg.28] āropetvā saṅkhāre sammasantassa āraddhavipassakassa puthujjanassa uppajjati, na aññesaṃ. Asmimānoti rūpādīsu khandhesu asmīti māno, ‘‘ahaṃ rūpa’’ntiādivasena uppannamānoti vuttaṃ hoti. Micchāmānoti pāpakena kammāyatanādinā uppannamāno.

ထိုမာနတို့တွင် ‘မာန’ ဟူသည် သေယျ (ငါမြတ်၏) စသည်တို့ဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်ကို မသုံးသပ်ဘဲ ဇာတ်စသည်တို့၌ အကြောင်းရင်းကို စွဲ၍သာလျှင် တက်ကြွသောမာန် ဖြစ်၏။ ‘အတိမာန’ ဟူသည် ဇာတ်စသည်တို့ဖြင့် ‘ငါနှင့် တူသောသူ မရှိ’ ဟု အခြားသူကို လွန်မင်း၍ တက်ကြွသောမာန် ဖြစ်၏။ ‘မာနာတိမာန’ ဟူသည် ‘ဤသူသည် ရှေးက ငါနှင့် တူ၏၊ ယခုအခါ ငါကမြတ်၏၊ ဤသူကား သာ၍ ယုတ်ညံ့၏’ ဟု ဖြစ်ပေါ်သော မာန ဖြစ်၏။ ‘ဩမာန’ ဟူသည် ဇာတ်စသည်တို့ဖြင့် မိမိကိုယ်ကို အောက်နှိမ့်ချ၍ ဖြစ်သော ‘ငါကား ယုတ်ညံ့၏’ ဟူသော မာနပင် ဖြစ်၏။ ‘အဓိမာန’ ဟူသည် မရအပ်သေးသော သစ္စာလေးပါးတရား၌ ‘ငါရပြီ’ ဟု ဖြစ်သော မာန ဖြစ်၏။ ဤအဓိမာနသည် စင်ကြယ်သော သီလရှိ၍ ကမ္မဋ္ဌာန်း၌ မမေ့မလျော့ဘဲ၊ နာမ်ရုပ်ကို ပိုင်းခြားပြီးလျှင် အကြောင်းတရားတို့ကို သိမ်းဆည်းသဖြင့် ယုံမှားခြင်းကို လွန်မြောက်ပြီး၍၊ လက္ခဏာရေးသုံးပါးသို့ တင်ကာ သင်္ခါရတရားတို့ကို သုံးသပ်သော အားထုတ်အပ်သော ဝိပဿနာရှိသော ပုထုဇဉ်အားသာ ဖြစ်ပေါ်တတ်၏၊ အခြားသူတို့အား မဖြစ်ပေါ်တတ်ပေ။ ‘အသ္မိမာန’ ဟူသည် ရူပက္ခန္ဓာစသော ခန္ဓာတို့၌ ‘ငါဖြစ်၏’ ဟု ဖြစ်သော မာနတည်း၊ ‘ရုပ်သည် ငါဖြစ်၏’ အစရှိသော အယူ၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သောမာန်ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘မိစ္ဆာမာန’ ဟူသည် မကောင်းသော အတတ်ပညာ၊ အလုပ်အကိုင်စသည်တို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သောမာန် ဖြစ်၏။

Lokadhammā vuttatthā. Samparivattatīti lokadhammehi hetubhūtehi lābhādīsu catūsu anurodhavasena, alābhādīsu catūsu paṭivirodhavasena bhusaṃ nivattati, pakatibhāvaṃ jahātīti attho. Micchattāpi vuttatthā. Niyyātoti gato pakkhando, abhibhūtoti attho.

လောကဓံတရားတို့၏ အနက်သည် ဆိုခဲ့ပြီးအတိုင်း ဖြစ်၏။ ‘လည်ပတ်တတ်၏ (သံပရိဝတ္တတိ)’ ဟူသည် အကြောင်းဖြစ်သော လောကဓံတရားတို့ကြောင့် လာဘ်စသော ကောင်းသော တရားလေးပါးတို့၌ လိုက်လျောနှစ်သက်ခြင်း အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ လာဘ်မရှိခြင်းစသော မကောင်းသော တရားလေးပါးတို့၌ ဆန့်ကျင်စိတ်ပျက်ခြင်း အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ပြင်းစွာ ဆုတ်နစ်ပြန်လည်၏၊ မိမိ၏ မူလစိတ်နေသဘောကို စွန့်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ မိစ္ဆတ္တတရားတို့၏ အနက်သည်လည်း ဆိုခဲ့ပြီးအတိုင်း ဖြစ်၏။ ‘နိယျာတော’ ဟူသည် ပြေးဝင်၏၊ ‘အဘိဘူတော’ ဟူသည် နှိပ်စက်အပ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

Aṭṭhahi purisadosehīti aṭṭhakanipāte upamāhi saha, khuddakavatthuvibhaṅge upamaṃ vinā vuttehi. Vuttañhi tattha –

‘ယောကျ်ားတို့၏ အပြစ်ရှစ်ပါးတို့ဖြင့်’ ဟူသည် အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် အဋ္ဌကနိပါတ်၌ ဥပမာများနှင့်တကွ ဟောတော်မူအပ်သော၊ ခုဒ္ဒကဝတ္ထုဝိဘင်း၌ ဥပမာမပါဘဲ ဟောတော်မူအပ်သော ယောကျ်ားတို့၏ အပြစ် (ပုရိသဒေါသ) တို့ဖြင့် ဖြစ်၏။ ထိုအင်္ဂုတ္တိုရ်ပါဠိ၌ ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်၏။

‘‘Katame aṭṭha purisadosā? Idha bhikkhū bhikkhuṃ āpattiyā codenti. So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codiyamāno ‘na sarāmi na sarāmī’ti assatiyāva nibbeṭheti. Ayaṃ paṭhamo purisadoso.

“ယောကျ်ားတို့၏ အပြစ်ရှစ်ပါးတို့ဟူသည် အဘယ်နည်း။ သာသနာတော်၌ ရဟန်းတို့သည် ရဟန်းတစ်ပါးကို အာပတ်ဖြင့် စောဒနာကြကုန်၏။ ထိုစောဒနာခံရသော ရဟန်းသည် ရဟန်းတို့က အာပတ်ဖြင့် စောဒနာအပ်သည်ရှိသော် ‘ငါမမှတ်မိပါ၊ ငါမမှတ်မိပါ’ ဟု သတိမရဟန်ဆောင်၍သာလျှင် မိမိကိုယ်ကို အာပတ်မှ လွတ်စေ၏ (သို့မဟုတ် မေ့ချင်ယောင်ဆောင်၏)။ ဤသည်မှာ ပထမယောကျ်ားအပြစ် ဖြစ်၏။”

‘‘Puna caparaṃ bhikkhū bhikkhuṃ āpattiyā codenti. So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codiyamāno codakaṃyeva paṭippharati ‘kiṃ nu kho tuyhaṃ bālassa abyattassa bhaṇitena, tvampi nāma maṃ bhaṇitabbaṃ maññasī’ti? Ayaṃ dutiyo purisadoso.

“တစ်ဖန် ရဟန်းတို့သည် ရဟန်းတစ်ပါးကို အာပတ်ဖြင့် စောဒနာကြကုန်၏။ ထိုစောဒနာခံရသော ရဟန်းသည် ရဟန်းတို့က အာပတ်ဖြင့် စောဒနာအပ်သည်ရှိသော် စောဒနာသောသူကိုပင် ပြန်လည်ထိပါးလျက် (အမျက်ထွက်လျက်) ‘အလွန်မိုက်မဲ၍ မလိမ္မာသော သင်စောဒက၏ စကားဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း၊ သင်ကဲ့သို့သောသူက ငါ့ကို ပြောဆိုထိုက်၏ဟု အောက်မေ့သလော’ ဟု ပြန်လည်စွပ်စွဲပြောဆို၏။ ဤသည်မှာ ဒုတိယယောကျ်ားအပြစ် ဖြစ်၏။”

‘‘Puna caparaṃ bhikkhū bhikkhuṃ āpattiyā codenti. So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codiyamāno codakaṃyeva paccāropeti ‘tvampi khosi itthannāmaṃ āpattiṃ āpanno, tvaṃ tāva paṭhamaṃ paṭikarohī’ti. Ayaṃ tatiyo purisadoso.

တစ်ဖန်လည်း ရဟန်းတို့သည် ရဟန်းတစ်ပါးကို အာပတ်ဖြင့် စောဒနာကြကုန်၏။ ထိုရဟန်းသည် ရဟန်းတို့က အာပတ်ဖြင့် စောဒနာအပ်သည်ရှိသော် စောဒနာသောသူကိုပင် 'သင်သည်လည်း ဤမည်သော အာပတ်သို့ ရောက်နေသည်ဖြစ်၏၊ သင်သည် ရှေးဦးစွာ (ထိုအာပတ်ကို) အရင်ကုစားချေဦးလော့' ဟု ပြန်၍ အပြစ်တင်၏။ ယင်းသည် သုံးခုမြောက်သော ယောက်ျားတို့၏ အပြစ် ဖြစ်၏။

‘‘Puna caparaṃ bhikkhū bhikkhuṃ āpattiyā codenti. So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codiyamāno aññenaññaṃ paṭicarati, bahiddhā kathaṃ apanāmeti, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Ayaṃ catuttho purisadoso.

တစ်ဖန်လည်း ရဟန်းတို့သည် ရဟန်းတစ်ပါးကို အာပတ်ဖြင့် စောဒနာကြကုန်၏။ ထိုရဟန်းသည် ရဟန်းတို့က အာပတ်ဖြင့် စောဒနာအပ်သည်ရှိသော် အဖျင်းဖျင်းသော စကားဖြင့် ဖုံးလွှမ်း၍ ပြောဆို၏၊ စကားကို အပသို့ လွှဲပယ်၏၊ အမျက်ထွက်ခြင်း၊ ပြစ်မှားခြင်း၊ မကျေနပ်ခြင်း (မနှစ်သက်ခြင်း) သဘောကိုလည်း ထင်စွာပြ၏။ ယင်းသည် လေးခုမြောက်သော ယောက်ျားတို့၏ အပြစ် ဖြစ်၏။

‘‘Puna caparaṃ bhikkhū bhikkhuṃ āpattiyā codenti. So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codiyamāno saṅghamajjhe bāhāvikkhepakaṃ bhaṇati. Ayaṃ pañcamo purisadoso.

တစ်ဖန်လည်း ရဟန်းတို့သည် ရဟန်းတစ်ပါးကို အာပတ်ဖြင့် စောဒနာကြကုန်၏။ ထိုရဟန်းသည် ရဟန်းတို့က အာပတ်ဖြင့် စောဒနာအပ်သည်ရှိသော် သံဃာ့အလယ်၌ လက်ရုံးလက်မောင်းကို မြှောက်လျက် (လွှဲရမ်းလျက်) ပြောဆို၏။ ယင်းသည် ငါးခုမြောက်သော ယောက်ျားတို့၏ အပြစ် ဖြစ်၏။

‘‘Puna [Pg.29] caparaṃ bhikkhū bhikkhuṃ āpattiyā codenti. So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codiyamāno anādiyitvā saṅghaṃ anādiyitvā codakaṃ sāpattikova yena kāmaṃ pakkamati. Ayaṃ chaṭṭho purisadoso.

တစ်ဖန်လည်း ရဟန်းတို့သည် ရဟန်းတစ်ပါးကို အာပတ်ဖြင့် စောဒနာကြကုန်၏။ ထိုရဟန်းသည် ရဟန်းတို့က အာပတ်ဖြင့် စောဒနာအပ်သည်ရှိသော် သံဃာကိုလည်း ဂရုမစိုက်ဘဲ၊ စောဒနာသောသူကိုလည်း ဂရုမစိုက်ဘဲ အာပတ်နှင့်တကွသာလျှင် အလိုရှိရာအရပ်သို့ ဖဲသွား၏။ ယင်းသည် ခြောက်ခုမြောက်သော ယောက်ျားတို့၏ အပြစ် ဖြစ်၏။

‘‘Puna caparaṃ bhikkhū bhikkhuṃ āpattiyā codenti. So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codiyamāno ‘nevāhaṃ āpannomhi, na panāhaṃ anāpannomhī’ti so tuṇhībhūto saṅghaṃ viheseti. Ayaṃ sattamo purisadoso.

တစ်ဖန်လည်း ရဟန်းတို့သည် ရဟန်းတစ်ပါးကို အာပတ်ဖြင့် စောဒနာကြကုန်၏။ ထိုရဟန်းသည် ရဟန်းတို့က အာပတ်ဖြင့် စောဒနာအပ်သည်ရှိသော် 'ငါသည် အာပတ်သို့ ရောက်သည်လည်းမဟုတ်၊ အာပတ်သို့ မရောက်သည်လည်းမဟုတ်' ဟု နှလုံးသွင်းကာ ဆိတ်ဆိတ်နေခြင်းဖြင့် သံဃာကို ညှဉ်းဆဲနှိပ်စက်၏။ ယင်းသည် ခုနစ်ခုမြောက်သော ယောက်ျားတို့၏ အပြစ် ဖြစ်၏။

‘‘Puna caparaṃ bhikkhū bhikkhuṃ āpattiyā codenti. So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codiyamāno evamāha – ‘kiṃ nu kho tumhe āyasmanto atibāḷhaṃ mayi byāvaṭā? Idānāhaṃ sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissāmī’ti. So sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattitvā evamāha ‘idāni kho tumhe āyasmanto attamanā hothā’ti. Ayaṃ aṭṭhamo purisadoso. Ime aṭṭha purisadosā’’ti (vibha. 957; a. ni. 8.14).

တစ်ဖန်လည်း ရဟန်းတို့သည် ရဟန်းတစ်ပါးကို အာပတ်ဖြင့် စောဒနာကြကုန်၏။ ထိုရဟန်းသည် ရဟန်းတို့က အာပတ်ဖြင့် စောဒနာအပ်သည်ရှိသော် ဤသို့ ပြောဆို၏— 'အရှင်ဘုရားတို့... အဘယ်ကြောင့် အကျွန်ုပ်အပေါ်၌ အလွန်အမင်း အားထုတ်ကြကုန်ဘိသနည်း။ ယခုပင် အကျွန်ုပ်သည် သိက္ခာကို စွန့်ပယ်၍ လူထွက်ပါတော့အံ့' ဟု ဆို၏။ ထိုရဟန်းသည် သိက္ခာကို စွန့်ပယ်၍ လူထွက်ပြီးသောအခါ ဤသို့ ပြောဆိုပြန်၏— 'အရှင်ဘုရားတို့... ယခုအခါ အရှင်ဘုရားတို့သည် စိတ်တိုင်းကျ နှစ်သက်ကြပါကုန်လော့' ဟု ဆို၏။ ယင်းသည် ရှစ်ခုမြောက်သော ယောက်ျားတို့၏ အပြစ် ဖြစ်၏။ ဤသည်တို့ကား ရှစ်ပါးသော ယောက်ျားတို့၏ အပြစ် (ပုရိသဒေါသ) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Tattha purisadosāti purisānaṃ dosā, te pana purisasantānaṃ dūsentīti dosā. Na sarāmi na sarāmīti ‘‘mayā etassa kammassa kataṭṭhānaṃ nassarāmi na sallakkhemī’’ti evaṃ assatibhāvena nibbeṭheti moceti. Codakaṃyeva paṭippharatīti paṭiviruddho hutvā pharati, paṭiāṇibhāvena tiṭṭhati. Kiṃ nu kho tuyhanti tuyhaṃ bālassa abyattassa bhaṇitena nāma kiṃ, yo tvaṃ neva vatthuṃ, na āpattiṃ, na codanaṃ jānāsīti dīpeti. Tvampi nāma evaṃ kiñci ajānanto bhaṇitabbaṃ maññasīti ajjhottharati. Paccāropetīti ‘‘tvampi khosī’’tiādīni vadanto patiāropeti. Paṭikarohīti desanāgāminiṃ desehi, vuṭṭhānagāminito vuṭṭhāhi, tato suddhante patiṭṭhito aññaṃ codessasīti dīpeti. Aññenaññaṃ paṭicaratīti aññena kāraṇena, vacanena vā aññaṃ kāraṇaṃ, vacanaṃ vā paṭicchādeti. ‘‘Āpattiṃ āpannosī’’ti vutto ‘‘ko āpanno, kiṃ āpanno, kismiṃ āpanno, kathaṃ āpanno, kaṃ bhaṇatha, kiṃ bhaṇathā’’ti bhaṇati. ‘‘Evarūpaṃ kiñci tayā diṭṭha’’nti vutte [Pg.30] ‘‘na suṇāmī’’ti sotaṃ upaneti. Bahiddhā kathaṃ apanāmetīti ‘‘itthannāmaṃ āpattiṃ āpannosī’’ti puṭṭho ‘‘pāṭaliputtaṃ gatomhī’’ti vatvā puna ‘‘na tava pāṭaliputtagamanaṃ pucchāmā’’ti vutte tato rājagahaṃ gatomhīti. ‘‘Rājagahaṃ vā yāhi brāhmaṇagehaṃ vā, āpattiṃ āpannosī’’ti. ‘‘Tattha me sūkaramaṃsaṃ laddha’’ntiādīni vadanto kathaṃ bahiddhā vikkhipati. Kopanti kupitabhāvaṃ, dosanti duṭṭhabhāvaṃ. Ubhayampetaṃ kodhasseva nāmaṃ. Appaccayanti asantuṭṭhākāraṃ, domanassassetaṃ nāmaṃ. Pātukarotīti dasseti pakāseti. Bāhāvikkhepakaṃ bhaṇatīti bāhaṃ vikkhipitvā vikkhipitvā alajjivacanaṃ vadati. Anādiyitvāti cittīkārena aggahetvā avajānitvā, anādaro hutvāti attho. Vihesetīti viheṭheti bādhati. Atibāḷhanti atidaḷhaṃ atippamāṇaṃ. Mayi byāvaṭāti mayi byāpāraṃ āpannā. Hīnāyāvattitvāti hīnassa gihibhāvassa atthāya āvattitvā, gihī hutvāti attho. Attamanā hothāti tuṭṭhacittā hotha, ‘‘mayā labhitabbaṃ labhatha, mayā vasitabbaṭṭhāne vasatha, phāsuvihāro vo mayā kato’’ti adhippāyena vadati. Dussatīti duṭṭho hoti.

ထိုစကားရပ်တို့တွင် 'ပုရိသဒေါသာ' ဟူသည်မှာ ယောက်ျားတို့၏ အပြစ်များ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုအပြစ်တို့သည် ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သန္တာန်ကို ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် 'ဒေါသ' မည်ကုန်၏။ 'မအောက်မေ့မိပါ၊ မအောက်မေ့မိပါ' ဟူသည်မှာ "ငါသည် ဤအမှုကို ပြုမိသောအရပ်ကို သော်လည်းကောင်း၊ ပြုမိရာဌာနကို သော်လည်းကောင်း မအောက်မေ့မိပါ၊ မမှတ်မိပါ" ဟု ဤသို့ သတိမရဟန်ဆောင်သဖြင့် စောဒနာခြင်းမှ လွတ်အောင် လှည့်ပတ်ဖြေရှင်းခြင်း ဖြစ်၏။ 'စောဒနာသောသူကိုပင် ပြန်၍ အပြစ်တင်၏' ဟူသည်မှာ ဆန့်ကျင်ဘက်ပြု၍ ပြန်လည်ပြောဆိုသည့် အနေဖြင့် တည်၏။ 'သင့်အား အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း' ဟူသည်မှာ "မိုက်မဲလှစွာသော၊ ဝိနည်းသိက္ခာပုဒ်၌ မလိမ္မာသော သင်၏စကားဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း။ စောဒကဖြစ်သော သင်သည် အကြောင်းဝတ္ထုကိုလည်း မသိ၊ အာပတ်ကိုလည်း မသိ၊ စောဒနာခြင်းကိုလည်း မသိ" ဟု ပြလိုခြင်းဖြစ်၏။ "ဤသို့ စိုးစဉ်းမျှ မသိဘဲလျက် သင်ကဲ့သို့သောသူက ပြောဆိုထိုက်သည်ဟု ထင်မှတ်နေသလော" ဟု လွှမ်းမိုးဖိစီး ပြောဆို၏။ 'ပြန်၍ အပြစ်တင်၏' ဟူသည်မှာ "သင်သည်လည်း..." စသည်ဖြင့် ပြောဆိုလျက် ပြန်၍ အပြစ်တင်ခြင်း ဖြစ်၏။ 'ကုစားချေဦးလော့' ဟူသည်မှာ ဒေသနာဂါမ်အာပတ်ကို ဒေသနာကြားချေဦးလော့၊ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီအာပတ်မှ ထမြောက်အောင် ပြုဦးလော့၊ ထို့နောက်မှ စင်ကြယ်ခြင်း၌ တည်လျက် အခြားသူကို စောဒနာရလတ္တံ့ ဟု ပြလိုရင်းဖြစ်၏။ 'အဖျင်းဖျင်းသော စကားဖြင့် ဖုံးလွှမ်း၏' ဟူသည်မှာ တစ်ပါးသော အကြောင်း သို့မဟုတ် စကားဖြင့် အခြားသော အကြောင်း သို့မဟုတ် စကားကို ဖုံးကွယ်ခြင်း ဖြစ်၏။ "အာပတ်သို့ ရောက်သလော" ဟု မေးအပ်သော် "မည့်သူ ရောက်သနည်း၊ အဘယ်အာပတ် ရောက်သနည်း၊ အဘယ်ဝတ္ထုကြောင့် ရောက်သနည်း၊ အဘယ်သို့သော အခြင်းအရာဖြင့် ရောက်သနည်း၊ အဘယ်သူ့ကို ပြောကြသနည်း၊ အဘယ်စကားကို ပြောကြသနည်း" ဟု ဆို၏။ "ဤသို့ သဘောရှိသော တစ်စုံတစ်ခုကို သင် မြင်အပ်ဖူးသလော" ဟု မေးသော် "မကြားဖူးပါ" ဟု နားကို ကပ်ပြ၏ (နားမကြားချင်ယောင် ဆောင်၏)။ 'စကားကို အပသို့ လွှဲပယ်၏' ဟူသည်မှာ "ဤမည်သော အာပတ်သို့ သင် ရောက်သလော" ဟု မေးအပ်သော် "ငါ ပါဋလိပုတ်ပြည်သို့ သွားခဲ့၏" ဟု ဆို၏။ တစ်ဖန် "သင့်အား ပါဋလိပုတ်ပြည်သို့ သွားသည်ကို မမေးပါ" ဟု ဆိုပြန်သော် "ရာဇဂြိုဟ်ပြည်သို့ သွားခဲ့၏" ဟု ဆို၏။ "ရာဇဂြိုဟ်ပြည်သို့ ဖြစ်စေ၊ ပုဏ္ဏားအိမ်သို့ ဖြစ်စေ သွားပါ၊ သင် အာပတ်သို့ ရောက်သလော" ဟု ဆိုပြန်သော် "ထိုရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ ငါ ဝက်သား ရခဲ့၏" စသည်ဖြင့် ပြောဆိုလျက် စကားကို အပသို့ လွှင့်ပစ် (လွှဲဖယ်) ခြင်း ဖြစ်၏။ 'ကောပ' ဟူသည် အမျက်ထွက်သော အဖြစ်တည်း။ 'ဒေါသ' ဟူသည် ပြစ်မှားသော အဖြစ်တည်း။ ဤနှစ်ပါးလုံးသည် အမျက်ထွက်ခြင်း (ဒေါသ) ၏ အမည်များသာ ဖြစ်၏။ 'အပ္ပစ္စယ' ဟူသည် မကျေနပ်သော အခြင်းအရာ ဖြစ်၏။ ယင်းသည် နှလုံးမသာယာခြင်း (ဒေါမနဿ) ၏ အမည်တည်း။ 'ထင်စွာပြု၏' ဟူသည် ပြသခြင်း၊ ထင်ရှားစေခြင်း ဖြစ်၏။ 'လက်ရုံးလက်မောင်းကို မြှောက်လျက် ပြောဆို၏' ဟူသည်မှာ လက်မောင်းကို လွှဲရမ်းမြှောက်လျက် အရှက်ကင်းမဲ့သော သူတို့၏ စကားကို ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်၏။ 'ဂရုမစိုက်ဘဲ' ဟူသည်မှာ ရိုသေသော အခြင်းအရာဖြင့် မယူဘဲ၊ မထီမဲ့မြင်ပြု၍ ရိုသေမှုကင်းမဲ့စွာဖြင့် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'ညှဉ်းဆဲ၏' ဟူသည် ညှဉ်းဆဲနှိပ်စက်ခြင်း ဖြစ်၏။ 'အလွန်အကျွံ' ဟူသည်မှာ အလွန်တရာ မြဲမြံစွာ၊ အတိုင်းထက်အလွန် ဟူ၏။ 'ငါ့အရေး၌ အားထုတ်ကြကုန်၏' ဟူသည်မှာ ငါ့အပေါ်၌ အားထုတ်ခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်၏။ 'လူထွက်ပြီး၍' ဟူသည်မှာ ယုတ်ညံ့သော လူ့အဖြစ်အလို့ငှာ ပြန်လည်ကာ လူဖြစ်ခြင်းသို့ ရောက်၍ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'နှစ်သက်ကြကုန်လော့' ဟူသည်မှာ နှစ်သက်သော စိတ်ရှိကြကုန်လော့။ "ငါ ရထိုက်သော ပစ္စည်းပရိက္ခရာတို့ကို သင်တို့ ရကြကုန်လော့၊ ငါ နေထိုက်သော နေရာ၌ နေကြကုန်လော့၊ ငါသည် သင်တို့အား ချမ်းသာစွာ နေရခြင်းကို ပြုခဲ့ပြီ" ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်၏။ 'ဖျက်ဆီးအပ်၏' ဟူသည်မှာ ပျက်စီးသည် (ပြစ်မှားသည်) ဖြစ်၏။

Navahi āghātavatthūhīti sattesu uppattivaseneva kathitāni. Yathāha –

'ကိုးပါးသော ရန်ငြိုးဖွဲ့စရာ အကြောင်း (အာဃာတဝတ္ထု) တို့ဖြင့်' ဟူသည်မှာ သတ္တဝါတို့၌ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ဟောတော်မူသည်မှာ—

‘‘Navayimāni, bhikkhave, āghātavatthūni. Katamāni nava? ‘Anatthaṃ me acarī’ti āghātaṃ bandhati, ‘anatthaṃ me caratī’ti āghātaṃ bandhati, ‘anatthaṃ me carissatī’ti āghātaṃ bandhati, ‘piyassa me manāpassa anatthaṃ acari, anatthaṃ carati, anatthaṃ carissatī’ti āghātaṃ bandhati, ‘appiyassa me amanāpassa atthaṃ acari, atthaṃ carati, atthaṃ carissatī’ti āghātaṃ bandhati. Imāni kho, bhikkhave, nava āghātavatthūnī’’ti (a. ni. 9.29).

"ရဟန်းတို့... ရန်ငြိုးဖွဲ့စရာ အကြောင်း (အာဃာတဝတ္ထု) တို့သည် ဤကိုးပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အဘယ်ကိုးပါးတို့နည်းဟူမူ— 'ဤသူသည် ငါ့အား အကျိုးမဲ့ကို ပြုခဲ့ဖူးပြီ' ဟု နှလုံးသွင်းကာ ရန်ငြိုးဖွဲ့၏၊ 'ငါ့အား အကျိုးမဲ့ကို ပြုဆဲဖြစ်၏' ဟု နှလုံးသွင်းကာ ရန်ငြိုးဖွဲ့၏၊ 'ငါ့အား အကျိုးမဲ့ကို ပြုလတ္တံ့' ဟု နှလုံးသွင်းကာ ရန်ငြိုးဖွဲ့၏၊ 'ငါချစ်ခင်မြတ်နိုးအပ်သောသူအား အကျိုးမဲ့ကို ပြုခဲ့ဖူးပြီ၊ အကျိုးမဲ့ကို ပြုဆဲဖြစ်၏၊ အကျိုးမဲ့ကို ပြုလတ္တံ့' ဟု နှလုံးသွင်းကာ ရန်ငြိုးဖွဲ့၏၊ 'ငါမချစ်မနှစ်သက်အပ်သောသူအား အကျိုးစီးပွားကို ပြုခဲ့ဖူးပြီ၊ အကျိုးစီးပွားကို ပြုဆဲဖြစ်၏၊ အကျိုးစီးပွားကို ပြုလတ္တံ့' ဟု နှလုံးသွင်းကာ ရန်ငြိုးဖွဲ့၏။ ရဟန်းတို့... ဤသည်တို့ကား ရန်ငြိုးဖွဲ့စရာ အကြောင်း ကိုးပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။"

Tattha āghātavatthūnīti āghātakāraṇāni. Āghātanti cettha kopo, soyeva uparūpari kopassa vatthuttā āghātavatthu. Āghātaṃ bandhatīti kopaṃ bandhati karoti uppādeti. ‘‘Atthaṃ me nācari, na carati, na carissati. Piyassa me manāpassa atthaṃ nācari, na carati, na carissati. Appiyassa me amanāpassa anatthaṃ nācari, na carati, na [Pg.31] carissatī’’ti (mahāni. 85; vibha. 960; dha. sa. 1066) niddese vuttāni aparānipi nava āghātavatthūni imeheva navahi saṅgahitāni. Āghātitoti ghaṭṭito.

ထိုစကားရပ်တို့တွင် 'အာဃာတဝတ္ထု' ဟူသည်မှာ ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်း၏ အကြောင်းများ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤပုဒ်၌ 'အာဃာတ' ဟူသည်မှာ အမျက်ဒေါသပင်တည်း။ ထိုအမျက်ဒေါသသည်ပင်လျှင် အထက်ထက်သော အမျက်ဒေါသ၏ တည်ရာအကြောင်း ဖြစ်သောကြောင့် 'အာဃာတဝတ္ထု' မည်၏။ 'ရန်ငြိုးဖွဲ့၏' ဟူသည်မှာ အမျက်ဒေါသကို ဖွဲ့စပ်၏၊ ပြု၏၊ ဖြစ်စေ၏ ဟူလို။ "ငါ့အား အကျိုးစီးပွားကို မပြုဖူးပြီ၊ မပြုဆဲဖြစ်၏၊ မပြုလတ္တံ့။ ငါချစ်ခင်မြတ်နိုးအပ်သောသူအား အကျိုးစီးပွားကို မပြုဖူးပြီ၊ မပြုဆဲဖြစ်၏၊ မပြုလတ္တံ့။ ငါမချစ်မနှစ်သက်အပ်သောသူအား အကျိုးမဲ့ကို မပြုဖူးပြီ၊ မပြုဆဲဖြစ်၏၊ မပြုလတ္တံ့" ဟု မဟာနိဒ္ဒေသပါဠိ၌ ဟောတော်မူအပ်သော အခြားသော ရန်ငြိုးဖွဲ့စရာ အကြောင်း ကိုးပါးတို့သည်လည်း ဤကိုးပါးသော အာဃာတဝတ္ထုတို့၌သာလျှင် သင်္ဂြိုဟ်အပ် (အကျုံးဝင်) ကုန်၏။ 'အာဃာတိတော' ဟူသည် ထိပါးအပ်၏ ဟူလို။

Navavidhamānehīti katame navavidhamānā? Seyyassa seyyohamasmīti māno, seyyassa sadisohamasmīti māno, seyyassa hīnohamasmīti māno. Sadisassa seyyohamasmīti māno, sadisassa sadisohamasmīti māno, sadisassa hīnohamasmīti māno. Hīnassa seyyohamasmīti māno, hīnassa sadisohamasmīti māno, hīnassa hīnohamasmīti māno. Ime navavidhamānā (vibha. 962).

ကိုးပါးသော မာနတို့ဟူသည် အဘယ်တို့နည်း? (၁) မြတ်သောသူအား 'ငါသည် သာ၍မြတ်၏' ဟု ဖြစ်သော မာန၊ (၂) မြတ်သောသူအား 'ငါသည် တူမျှ၏' ဟု ဖြစ်သော မာန၊ (၃) မြတ်သောသူအား 'ငါသည် ယုတ်ညံ့၏' ဟု ဖြစ်သော မာန။ (၄) တူမျှသောသူအား 'ငါသည် သာ၍မြတ်၏' ဟု ဖြစ်သော မာန၊ (၅) တူမျှသောသူအား 'ငါသည် တူမျှ၏' ဟု ဖြစ်သော မာန၊ (၆) တူမျှသောသူအား 'ငါသည် ယုတ်ညံ့၏' ဟု ဖြစ်သော မာန။ (၇) ယုတ်ညံ့သောသူအား 'ငါသည် သာ၍မြတ်၏' ဟု ဖြစ်သော မာန၊ (၈) ယုတ်ညံ့သောသူအား 'ငါသည် တူမျှ၏' ဟု ဖြစ်သော မာန၊ (၉) ယုတ်ညံ့သောသူအား 'ငါသည် ယုတ်ညံ့၏' ဟု ဖြစ်သော မာနတို့ ဖြစ်သည်။ ဤသည်တို့ကား ကိုးပါးသော မာနတို့ ဖြစ်ကြသည်။

Ettha pana seyyassa seyyohamasmīti māno rājūnañceva pabbajitānañca uppajjati. Rājā hi ‘‘raṭṭhena vā dhanena vā vāhanehi vā ko mayā sadiso atthī’’ti etaṃ mānaṃ karoti, pabbajitopi ‘‘sīladhutaṅgādīhi ko mayā sadiso atthī’’ti etaṃ mānaṃ karoti.

ထိုကိုးပါးသော မာနတို့တွင် 'မြတ်သောသူအား ငါသည် သာ၍မြတ်၏' ဟူသော မာနသည် မင်းတို့အားလည်းကောင်း၊ ရဟန်းတို့အားလည်းကောင်း ဖြစ်တတ်၏။ အမှန်စင်စစ် မင်းသည် 'တိုင်းနိုင်ငံအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ စည်းစိမ်ဥစ္စာအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဆင်မြင်းရထားစသော ဗိုလ်ပါတို့ဖြင့်လည်းကောင်း ငါနှင့်တူသောသူ အဘယ်သူရှိအံ့နည်း' ဟု ဤသေယျမာနကို ပြုတတ်၏။ ရဟန်းသည်လည်း 'သီလဂုဏ်၊ ဓုတင်ဂုဏ် စသည်တို့ဖြင့် ငါနှင့်တူသောသူ အဘယ်သူရှိအံ့နည်း' ဟု ဤသေယျမာနကို ပြုတတ်၏။

Seyyassa sadisohamasmīti mānopi etesaṃyeva uppajjati. Rājā hi ‘‘raṭṭhena vā dhanena vā vāhanehi vā aññarājūhi saddhiṃ mayhaṃ kiṃ nānākaraṇa’’nti etaṃ mānaṃ karoti, pabbajitopi ‘‘sīladhutaṅgādīhi aññena bhikkhunā mayhaṃ kiṃ nānākaraṇa’’nti etaṃ mānaṃ karoti.

'မြတ်သောသူအား ငါသည် တူမျှ၏' ဟူသော မာနသည်လည်း ထိုမင်းနှင့် ရဟန်းတို့အားသာလျှင် ဖြစ်တတ်၏။ အမှန်စင်စစ် မင်းသည် 'တိုင်းနိုင်ငံအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ စည်းစိမ်ဥစ္စာအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဆင်မြင်းဗိုလ်ပါရထားတို့ဖြင့်လည်းကောင်း အခြားမင်းတို့နှင့် ငါ့အား အဘယ်ထူးခြားမှု ရှိအံ့နည်း' ဟု ဤသဒိသမာနကို ပြုတတ်၏။ ရဟန်းသည်လည်း 'သီလဂုဏ်၊ ဓုတင်ဂုဏ် စသည်တို့ဖြင့် အခြားသောရဟန်းနှင့် ငါ့အား အဘယ်ထူးခြားမှု ရှိအံ့နည်း' ဟု ဤသဒိသမာနကို ပြုတတ်၏။

Seyyassa hīnohamasmīti mānopi etesaṃyeva uppajjati. Yassa hi rañño raṭṭhaṃ vā dhanaṃ vā vāhanādīni vā nātisampannāni honti, so ‘‘mayhaṃ rājāti vohārasukhamattakameva, kiṃ rājā nāma aha’’nti etaṃ mānaṃ karoti, pabbajitopi appalābhasakkāro ‘‘ahaṃ dhammakathiko bahussuto mahātheroti kathāmattameva, kiṃ dhammakathiko nāmāhaṃ, kiṃ bahussuto nāmāhaṃ, kiṃ mahāthero nāmāhaṃ, yassa me lābhasakkāro natthī’’ti etaṃ mānaṃ karoti.

'မြတ်သောသူအား ငါသည် ယုတ်ညံ့၏' ဟူသော မာနသည်လည်း ထိုမင်းနှင့် ရဟန်းတို့အားသာလျှင် ဖြစ်တတ်၏။ အမှန်စင်စစ် တိုင်းနိုင်ငံ၊ စည်းစိမ်ဥစ္စာ၊ ဆင်မြင်းဗိုလ်ပါရထား စသည်တို့ လွန်စွာမပြည့်စုံသော မင်းသည် 'ငါ့အား မင်းဟူ၍ ခေါ်ဝေါ်ပြောဆိုရုံမျှသာ ရှိ၏၊ ငါသည် အဘယ်မှာ မင်းစစ်မင်းမှန် ဖြစ်အံ့နည်း' ဟု ဤဟီနမာနကို ပြုတတ်၏။ လာဘ်ပူဇော်သက္ကာရ နည်းပါးသော ရဟန်းသည်လည်း 'ငါ့အား ဓမ္မကထိက၊ ဗဟုသုတရှိသူ၊ မဟာထေရ်ကြီးဟူ၍ ပြောဆိုရုံမျှသာ ရှိ၏၊ လာဘ်ပူဇော်သက္ကာရမရှိသော ငါသည် အဘယ်မှာ ဓမ္မကထိကမည်အံ့နည်း၊ အဘယ်မှာ ဗဟုသုတရှိသူမည်အံ့နည်း၊ အဘယ်မှာ မဟာထေရ်ကြီးမည်အံ့နည်း' ဟု ဤဟီနမာနကို ပြုတတ်၏။

Sadisassa seyyohamasmīti mānādayo amaccādīnaṃ uppajjanti. Amacco vā hi raṭṭhiyo vā ‘‘bhogayānavāhanādīhi ko mayā sadiso añño rājapuriso atthī’’ti vā, ‘‘mayhaṃ aññehi saddhiṃ kiṃ nānākaraṇa’’nti vā, ‘‘amaccoti nāmameva mayhaṃ, ghāsacchādanamattampi me natthi, kiṃ amacco nāmāha’’nti vā etaṃ mānaṃ karoti.

'တူမျှသောသူအား ငါသည် သာ၍မြတ်၏' ဟူသော မာနအစရှိသည်တို့သည် အမတ်စသောသူတို့အား ဖြစ်တတ်ကုန်၏။ အမှန်စင်စစ် အမတ် သို့မဟုတ် တိုင်းပြည်အုပ်ချုပ်သူသည် 'စည်းစိမ်၊ ယာဉ်၊ ဆင်မြင်းဗိုလ်ပါစသည်တို့ဖြင့် ငါနှင့်တူမျှသော အခြားမင်းခစား အဘယ်သူရှိအံ့နည်း' ဟုလည်းကောင်း၊ 'ငါ့အား အခြားသောသူတို့နှင့် အဘယ်ထူးခြားမှု ရှိအံ့နည်း' ဟုလည်းကောင်း၊ 'ငါ့အား အမတ်ဟူသော အမည်မျှသာရှိ၏၊ စားဝတ်နေရေးမျှပင် မပြည့်စုံ၊ ငါသည် အဘယ်မှာ အမတ်မည်အံ့နည်း' ဟုလည်းကောင်း ဤသုံးပါးသော မာနကို ပြုတတ်၏။

Hīnassa [Pg.32] seyyohamasmīti mānādayo dāsādīnaṃ uppajjanti. Dāso hi ‘‘mātito vā pitito vā ko mayā sadiso añño dāso nāma atthi, aññe jīvituṃ asakkontā kucchihetu dāsā nāma jātā, ahaṃ pana paveṇiāgatattā seyyo’’ti vā, ‘‘paveṇiāgatabhāvena ubhatosuddhikadāsattena asukadāsena nāma saddhiṃ mayhaṃ kiṃ nānākaraṇa’’nti vā, ‘‘kucchivasenāhaṃ dāsabyaṃ upagato, mātāpitukoṭiyā pana me dāsaṭṭhānaṃ natthi, kiṃ dāso nāma aha’’nti vā etaṃ mānaṃ karoti. Yathā ca dāso, evaṃ pukkusacaṇḍālādayopi etaṃ mānaṃ karontiyeva. Ettha ca seyyassa seyyohamasmīti uppannamānova yāthāvamāno, itare dve ayāthāvamānā. Tathā sadisassa sadisohamasmīti hīnassa hīnohamasmīti uppannamānova yāthāvamāno, itare dve ayāthāvamānā. Tattha yāthāvamānā arahattamaggavajjhā, ayāthāvamānā sotāpattimaggavajjhāti.

'ယုတ်ညံ့သောသူအား ငါသည် သာ၍မြတ်၏' ဟူသော မာနအစရှိသည်တို့သည် ကျွန်စသောသူတို့အား ဖြစ်တတ်ကုန်၏။ အမှန်စင်စစ် ကျွန်သည် 'အမိဘက်မှလည်းကောင်း၊ အဖဘက်မှလည်းကောင်း ငါနှင့်တူမျှသော အခြားကျွန် အဘယ်မှာရှိအံ့နည်း၊ အခြားသောကျွန်တို့သည် အသက်မွေးရန်မတတ်နိုင်သဖြင့် ဝမ်းရေးကြောင့် ကျွန်ဖြစ်ကြရကုန်၏၊ ငါမူကား မျိုးရိုးစဉ်ဆက် ဆင်းသက်လာသူဖြစ်၍ သာ၍မြတ်၏' ဟုလည်းကောင်း၊ 'စဉ်ဆက်မပြတ် ဆင်းသက်လာသော အဖြစ်ကြောင့် မိဘနှစ်ပါးစုံမှ စင်ကြယ်သောကျွန်ဖြစ်သော ငါ့အား ဟိုမည်သောကျွန်နှင့် အဘယ်ထူးခြားမှု ရှိအံ့နည်း' ဟုလည်းကောင်း၊ 'ငါသည် ဝမ်းရေးကြောင့် ကျွန်အဖြစ်သို့ ရောက်ရ၏၊ မိဘမျိုးရိုးစဉ်ဆက်အားဖြင့် ငါ့အား ကျွန်အရာမရှိပေ၊ ငါသည် အဘယ်မှာ ကျွန်ရင်းဖြစ်အံ့နည်း' ဟုလည်းကောင်း ဤသုံးပါးသော မာနကို ပြုတတ်၏။ ကျွန်ကဲ့သို့ပင် ပန်းမှိုက်သွန် (ပုက္ကုသ)၊ ဒွန်းစဏ္ဍားစသော သူတို့သည်လည်း ဤသုံးပါးသော မာနကို ပြုကြသည်သာတည်း။ ဤမာနတို့တွင် 'မြတ်သောသူအား ငါသည် သာ၍မြတ်၏' ဟု ဖြစ်ပေါ်သော မာနသည်သာ ဟုတ်မှန်သော မာန (ယာထာဝမာန) ဖြစ်၍ အခြားနှစ်ပါးသော မာနတို့သည် မဟုတ်မမှန်သော မာန (အယာထာဝမာန) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ထို့အတူ 'တူမျှသောသူအား ငါသည် တူမျှ၏' ဟုလည်းကောင်း၊ 'ယုတ်ညံ့သောသူအား ငါသည် ယုတ်ညံ့၏' ဟုလည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်သော မာနသည်သာ ဟုတ်မှန်သော မာန ဖြစ်၍ အခြားနှစ်ပါးသော မာနတို့သည် မဟုတ်မမှန်သော မာနတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုမာနတို့တွင် ဟုတ်မှန်သော မာနတို့ကို အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်ကုန်၏၊ မဟုတ်မမှန်သော မာနတို့ကို သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်ကုန်၏။

Taṇhāmūlakā vuttāyeva. Rajjatīti na kevalaṃ rāgeneva rajjati, atha kho taṇhāmūlakānaṃ pariyesanādīnampi sambhavato taṇhāmūlakehi sabbehi akusaladhammehi rajjati, yujjati bajjhatīti adhippāyo.

တဏှာအခြေခံသော တရားတို့ကို ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးပြီ။ 'တပ်မက်၏' ဟူသည် ကိလေသာရာဂသက်သက်ဖြင့်သာ တပ်မက်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ တဏှာလျှင် အခြေခံရှိသော ရှာမှီးခြင်းစသည်တို့သည်လည်း ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် တဏှာလျှင် အခြေခံရှိသော အကုသိုလ်တရားအားလုံးတို့ဖြင့် တပ်မက်၏၊ စပ်ယှဉ်၏၊ နှောင်ဖွဲ့၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Dasahi kilesavatthūhīti katamāni dasa kilesavatthūni? Lobho, doso, moho, māno, diṭṭhi, vicikicchā, thinaṃ, uddhaccaṃ, ahirikaṃ, anottappanti imāni dasa kilesavatthūni (vibha. 966).

'ဆယ်ပါးသော ကိလေသာဝတ္ထုတို့ဖြင့်' ဟူရာ၌ ဆယ်ပါးသော ကိလေသာဝတ္ထုတို့ဟူသည် အဘယ်တို့နည်း? လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ၊ မာန၊ ดိဋ္ဌိ၊ ဝိစိကိစ္ဆာ၊ ထိန၊ ဥဒ္ဓစ္စ၊ အဟိရိက၊ အနောတ္တပ္ပတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဤသည်တို့ကား ဆယ်ပါးသော ကိလေသာဝတ္ထုတို့ ဖြစ်ကြသည်။

Tattha kilesā eva kilesavatthūni, vasanti vā ettha akhīṇāsavā sattā lobhādīsu patiṭṭhitattāti vatthūni, kilesā ca te tappatiṭṭhānaṃ sattānaṃ vatthūni cāti kilesavatthūni. Yasmā cettha anantarapaccayādibhāvena uppajjamānāpi kilesā vasanti eva nāma, tasmā kilesānaṃ vatthūnītipi kilesavatthūni. Lubbhanti tena, sayaṃ vā lubbhati, lubbhanamattameva vā tanti lobho. Dussanti tena, sayaṃ vā dussati, dussanamattameva vā tanti doso. Muyhanti tena, sayaṃ vā muyhati, muyhanamattameva vā tanti moho. Maññatīti māno. Diṭṭhiādayo vuttatthāva. Na hirīyatīti ahiriko, tassa bhāvo ahirikaṃ. Na [Pg.33] ottappatīti anottappī, tassa bhāvo anottappaṃ. Tesu ahirikaṃ kāyaduccaritādīhi ajigucchanalakkhaṇaṃ, anottappaṃ teheva asārajjanalakkhaṇaṃ, kilissatīti upatāpīyati vibādhīyati.

ထိုကိလေသာဝတ္ထုတို့တွင် ကိလေသာတို့သည်သာလျှင် ကိလေသာဝတ္ထု (ကိလေသာ၏ တည်ရာ) မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် လောဘစသော တရားတို့၌ အာသဝေါမကုန်သေးသော သတ္တဝါတို့သည် တည်ကုန်သောကြောင့် ဝတ္ထုမည်ကုန်၏။ ထိုတရားတို့သည် ကိလေသာလည်းဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုကိလေသာတို့၌ တည်နေကြကုန်သော သတ္တဝါတို့၏ တည်ရာလည်း ဖြစ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ကိလေသာဝတ္ထု မည်ကုန်၏။ တစ်နည်းလည်း ဤရှေးရှေးသော ကိလေသာ၌ အနန္တရပစ္စည်း စသည်တို့၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော နောက်နောက်သော ကိလေသာတို့သည် ကိန်းဝပ်ကြသည်သာ မည်ကုန်သောကြောင့် ကိလေသာတို့၏ တည်ရာဖြစ်သောကြောင့်လည်း ကိလေသာဝတ္ထု မည်ကုန်၏။ ထိုသဘောတရားဖြင့် တပ်မက်တတ်ကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ကိုယ်တိုင် တပ်မက်တတ်၏၊ သို့မဟုတ် တပ်မက်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'လောဘ' မည်၏။ ထိုသဘောတရားဖြင့် ပြစ်မှားတတ်ကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ကိုယ်တိုင် ပြစ်မှားတတ်၏၊ သို့မဟုတ် ပြစ်မှားဖျက်ဆီးခြင်းမျှသာ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဒေါသ' မည်၏။ ထိုသဘောတရားဖြင့် တွေဝေတတ်ကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ကိုယ်တိုင် တွေဝေတတ်၏၊ သို့မဟုတ် တွေဝေခြင်းမျှသာ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'မောဟ' မည်၏။ 'ငါလွန်ကဲ၏' ဟု မှတ်ထင်တတ်သောကြောင့် 'မာန' မည်၏။ ဒိဋ္ဌိစသည်တို့ကို ဆိုခဲ့ပြီးပြီ။ မရှက်တတ်သောကြောင့် 'အဟိရိက' မည်၏၊ ထိုမရှက်တတ်သူ၏ အဖြစ်သည် 'အဟိရိက' မည်၏။ မလန့်တတ်သောကြောင့် 'အနောတ္တပ္ပီ' မည်၏၊ ထိုမလန့်တတ်သူ၏ အဖြစ်သည် 'အနောတ္တပ္ပ' မည်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် အဟိရိကသည် ကာယဒုစရိုက်စသည်တို့မှ မစက်ဆုပ်ခြင်းလက္ခဏာ ရှိ၏၊ အနောတ္တပ္ပသည် ထိုကာယဒုစရိုက်စသည်တို့မှ မကြောက်လန့်ခြင်းလက္ခဏာရှိ၏။ 'ညစ်နွမ်း၏' ဟူသည် နှိပ်စက်ခံရ၏၊ ပူပန်စေအပ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

Dasahi āghātavatthūhīti pubbe vuttehi navahi ca ‘‘aṭṭhāne vā panāghāto jāyatī’’ti (dha. sa. 1066) vuttena cāti dasahi. Anatthaṃ me acarītiādīnipi hi avikappetvā khāṇukaṇṭakādimhipi aṭṭhāne āghāto uppajjati.

'ဆယ်ပါးသော အာဃာတဝတ္ထုတို့ဖြင့်' ဟူသည် ရှေး၌ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ကိုးပါးသော အာဃာတဝတ္ထုတို့နှင့်လည်းကောင်း၊ 'အရာမဟုတ်သည်၌လည်း အမျက်ထွက်ခြင်း ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်း ဖြစ်တတ်၏' ဟု ဟောတော်မူအပ်သော ဝတ္ထုနှင့်လည်းကောင်း ဤဆယ်ပါးသော အာဃာတဝတ္ထုတို့ဖြင့် ဖြစ်၏။ 'ငါ့အား အကျိုးမဲ့ကို ပြုခဲ့ပြီ' စသည်ဖြင့် အမျက်ထွက်ခြင်း၏ အကြောင်းတို့ကို အထူးသဖြင့် မနှလုံးသွင်းမိဘဲ သစ်ငုတ်၊ ဆူး စသော အရာမဟုတ်သည်၌လည်း အမျက်ထွက်ခြင်း (ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်း) ဖြစ်တတ်၏။

Dasahi akusalakammapathehīti katame dasa akusalakammapathā (dī. ni. 3.360)? Pāṇātipāto, adinnādānaṃ, kāmesumicchācāro, musāvādo, pisuṇā vācā, pharusā vācā, samphappalāpo, abhijjhā, byāpādo, micchādiṭṭhi. Ime dasa akusalakammapathā. Tattha akusalakammāni ca tāni pathā ca duggatiyāti akusalakammapathā. Samannāgatoti samaṅgībhūto.

'ဆယ်ပါးသော အကုသိုလ်ကမ္မပထတို့ဖြင့်' ဟူရာ၌ ဆယ်ပါးသော အကုသိုလ်ကမ္မပထတို့ဟူသည် အဘယ်တို့နည်း? ပါဏာတိပါတ၊ အဒိန္နာဒါန၊ ကာမေသုမိစ္ဆာစာရ၊ မုသာဝါဒ၊ ပိသုဏဝါစာ၊ ဖရုသဝါစာ၊ သမ္ဖပ္ပလာပ၊ အဘိဇ္ဈာ၊ ဗျာပါဒ၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဤသည်တို့ကား ဆယ်ပါးသော အကုသိုလ်ကမ္မပထတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုအကုသိုလ်ကမ္မပထတို့တွင် ထိုတရားတို့သည် အကုသိုလ်ကံလည်း ဖြစ်ကြကုန်၏၊ ဒုဂ္ဂတိဘုံသို့ ရောက်ကြောင်း လမ်းခရီးလည်း ဖြစ်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် အကုသိုလ်ကမ္မပထဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ 'ပြည်စုံသည်' ဟူသည် ကောင်းစွာ ပြည့်စုံလျက် ဖြစ်ပေါ်လာသည်ကို ဆိုလိုသည်။

Dasahi saññojanehīti katamāni dasa saṃyojanāni (dha. sa. 1118)? Kāmarāgasaṃyojanaṃ, paṭighasaṃyojanaṃ, mānasaṃyojanaṃ, diṭṭhisaṃyojanaṃ, vicikicchāsaṃyojanaṃ, sīlabbataparāmāsasaṃyojanaṃ, bhavarāgasaṃyojanaṃ, issāsaṃyojanaṃ, macchariyasaṃyojanaṃ, avijjāsaṃyojanaṃ, imāni dasa saṃyojanāni. Micchattā vuttāyeva.

'ဆယ်ပါးသော သံယောဇဉ်တို့ဖြင့်' ဟူရာ၌ ဆယ်ပါးသော သံယောဇဉ်တို့ဟူသည် အဘယ်တို့နည်း? ကာမရာဂသံယောဇဉ်၊ ပဋိဃသံယောဇဉ်၊ မာနသံယောဇဉ်၊ ဒိဋ္ဌိသံယောဇဉ်၊ ဝိစိကိစ္ဆာသံယောဇဉ်၊ သီလဗ္ဗတပရာမာသသံယောဇဉ်၊ ဘဝရာဂသံယောဇဉ်၊ ဣဿာသံယောဇဉ်၊ မစ္ဆရိယသံယောဇဉ်၊ အဝိဇ္ဇာသံယောဇဉ်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဤသည်တို့ကား ဆယ်ပါးသော သံယောဇဉ်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ မိစ္ဆတ္တ (မှားယွင်းမှုတရား) တို့ကို ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးပြီ။

Dasavatthukāya micchādiṭṭhiyāti katamā dasavatthukā micchādiṭṭhi (vibha. 971)? Natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ, natthi hutaṃ, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, natthi ayaṃ loko, natthi paro loko, natthi mātā, natthi pitā, natthi sattā opapātikā, natthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedenti. Ayaṃ dasavatthukā micchādiṭṭhi.

"ဆယ်ပါးသော အကြောင်းရှိသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ" ဟူသည် အဘယ်နည်း။ အလှူ၏ အကျိုးသည် မရှိ၊ ပူဇော်ခြင်း၏ အကျိုးသည် မရှိ၊ ပေးကမ်းခြင်း (လက်ဆောင်ပဏ္ဏာ) ၏ အကျိုးသည် မရှိ၊ ကောင်းစွာပြုအပ် မကောင်းသဖြင့် ပြုအပ်ကုန်သော ကုသိုလ်ကံ အကုသိုလ်ကံတို့၏ အကျိုးဆက် (အကျိုးရင်း) သည် မရှိ၊ ဤပစ္စုပ္ပန်လောကသည် မရှိ၊ တမလွန်လောကသည် မရှိ၊ အမိကို လုပ်ကျွေးခြင်း၏ အကျိုးသည် မရှိ၊ အဖကို လုပ်ကျွေးခြင်း၏ အကျိုးသည် မရှိ၊ ကိုယ်ခန္ဓာထင်ရှား (ဥပပါတိက) ဖြစ်ကုန်သော သတ္တဝါတို့သည် မရှိ၊ လူ့ရွာ၌ ကောင်းစွာ ကျင့်ကုန်သော အညီအညွတ် ဖြစ်ကုန်သော၊ ဤပစ္စုပ္ပန်လောကနှင့် တမလွန်လောကကို ကိုယ်တိုင် ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိ၍ မျက်မှောက်ပြုကာ ဟောကြားတတ်ကုန်သော ရဟန်းပုဏ္ဏားတို့သည် မရှိဟူ၍ ယူခြင်းဖြစ်သည်။ ဤသည်ကား ဆယ်ပါးသော အကြောင်းရှိသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတည်း။

Tattha dasavatthukāti dasa vatthūni etissāti dasavatthukā. Natthi dinnanti dinnaṃ nāma atthi, sakkā kassaci kiñci dātunti jānāti. Dinnassa pana phalaṃ vipāko natthīti gaṇhāti. Natthi yiṭṭhanti yiṭṭhaṃ vuccati mahāyāgo, taṃ yajituṃ sakkāti jānāti. Yiṭṭhassa pana phalaṃ vipāko natthīti gaṇhāti. Hutanti āhunapāhunamaṅgalakiriyā, taṃ kātuṃ sakkāti jānāti. Tassa pana [Pg.34] phalaṃ vipāko natthīti gaṇhāti. Sukatadukkaṭānanti ettha dasa kusalakammapathā sukatakammāni nāma, dasa akusalakammapathā dukkaṭakammāni nāma. Tesaṃ atthibhāvaṃ jānāti. Phalaṃ vipāko pana natthīti gaṇhāti. Natthi ayaṃ lokoti paraloke ṭhito imaṃ lokaṃ natthīti gaṇhāti. Natthi paro lokoti idhaloke ṭhito paralokaṃ natthīti gaṇhāti. Natthi mātā natthi pitāti mātāpitūnaṃ atthibhāvaṃ jānāti. Tesu katappaccayena koci phalaṃ vipāko natthīti gaṇhāti. Natthi sattā opapātikāti cavanakaupapajjanakasattā natthīti gaṇhāti. Sammaggatā sammāpaṭipannāti anulomapaṭipadaṃ paṭipannā dhammikasamaṇabrāhmaṇā lokasmiṃ natthīti gaṇhāti. Ye imañca lokaṃ…pe… pavedentīti imañca parañca lokaṃ attanāva abhivisiṭṭhena ñāṇena ñatvā pavedanasamattho sabbaññū buddho natthīti gaṇhāti.

ထိုပါဌ်၌ "ဆယ်ပါးသော အကြောင်းရှိသော" ဟူသည်မှာ ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအား ဆယ်ပါးသော အကြောင်းတို့ ရှိသောကြောင့် ဆယ်ပါးသော အကြောင်းရှိသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဟုခေါ်၏။ "အလှူသည် မရှိ" ဟူသည်မှာ တစ်စုံတစ်ယောက်အား တစ်စုံတစ်ခုကို ပေးကမ်းလှူဒါန်းနိုင်သည်ဟူ၍ သိပါလျက် လှူဒါန်းခြင်း၏ အကျိုးဆက် (အကျိုးရင်း) မရှိဟု ယူခြင်းဖြစ်သည်။ "ပူဇော်ခြင်း မရှိ" ဟူသည်မှာ ကြီးစွာသော ပူဇော်ခြင်းကို ယိဋ္ဌ (ပူဇော်ခြင်း) ဟု ခေါ်၏၊ ထိုကြီးစွာသော ပူဇော်ခြင်းကို ပြုလုပ်နိုင်သည်ဟု သိပါလျက် ထိုပူဇော်ခြင်း၏ အကျိုးဆက် (အကျိုးရင်း) မရှိဟု ယူခြင်းဖြစ်သည်။ "ပေးကမ်းခြင်း မရှိ" ဟူသည်မှာ ရှေးရှုဆောင်၍ ပူဇော်ခြင်း၊ ဧည့်သည်ဝတ်ဖြင့် ပူဇော်ခြင်း၊ မင်္ဂလာအလို့ငှာ ပြုခြင်းကို ဟုတ (ပေးကမ်းခြင်း) ဟု ခေါ်၏၊ ထိုအလုံးစုံကို ပြုနိုင်သည်ဟု သိပါလျက် ထိုပေးကမ်းခြင်း၏ အကျိုးမရှိဟု ယူခြင်းဖြစ်သည်။ "ကောင်းစွာပြုအပ် မကောင်းသဖြင့်ပြုအပ်ကုန်သော" ဟူသော ပါဌ်၌ ဆယ်ပါးသော ကုသိုလ်ကမ္မပထတို့သည် ကောင်းစွာပြုအပ်သော ကံများမည်ကုန်၏၊ ဆယ်ပါးသော အကုသိုလ်ကမ္မပထတို့သည် မကောင်းသဖြင့် ပြုအပ်သော ကံများမည်ကုန်၏။ ထိုကံတို့၏ ရှိသည်ကို သိပါလျက် အကျိုးဆက် (အကျိုးရင်း) မရှိဟု ယူခြင်းဖြစ်သည်။ "ဤလောက မရှိ" ဟူသည်မှာ တမလွန်လောက၌ တည်သောသူအား ဤပစ္စုပ္ပန်လောက၌ တည်သောသူ မရှိဟု ယူခြင်းဖြစ်သည်။ "တမလွန်လောက မရှိ" ဟူသည်မှာ ဤပစ္စုပ္ပန်လောက၌ တည်သောသူအား တမလွန်လောက မရှိဟု ယူခြင်းဖြစ်သည်။ "အမိမရှိ အဖမရှိ" ဟူသည်မှာ မိဘတို့၏ ရှိသည်ကို သိပါလျက် ထိုမိဘတို့၌ ပြုစုလုပ်ကျွေးခြင်းတည်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် တစ်စုံတစ်ခုသော အကျိုးဆက် အကျိုးရင်း မရှိဟု ယူခြင်းဖြစ်သည်။ "ဥပပါတိက သတ္တဝါတို့ မရှိ" ဟူသည်မှာ စုတိ ပဋိသန္ဓေနေတတ်သော သတ္တဝါတို့ မရှိဟု ယူခြင်းဖြစ်သည်။ "ကောင်းစွာကျင့်သောသူတို့" ဟူသည်မှာ လောကုတ္တရာတရားအားလျော်သော အကျင့်ကို ကျင့်ကုန်သော တရားစောင့်သော ရဟန်းပုဏ္ဏားတို့သည် လောက၌ မရှိဟု ယူခြင်းဖြစ်သည်။ "ဤပစ္စုပ္ပန်လောကကိုလည်းကောင်း... ဟောကြားတတ်ကုန်၏" ဟူသည်မှာ ဤပစ္စုပ္ပန်လောကနှင့် တမလွန်လောကကို ကိုယ်တော်တိုင်သာလျှင် ထူးမြတ်သောဉာဏ်တော်ဖြင့် သိ၍ ဟောကြားခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သော သဗ္ဗညုမြတ်စွာဘုရား မရှိဟု ယူခြင်းဖြစ်သည်။

Antaggāhikāya diṭṭhiyāti ‘‘sassato loko’’tiādikaṃ ekekaṃ antaṃ bhāgaṃ gaṇhātīti antaggāhikā. Atha vā antassa gāho antaggāho, antaggāho assā atthīti antaggāhikā. Tāya antaggāhikāya. Sā pana vuttāyeva.

"အန္တဂ္ဂါဟိကဒိဋ္ဌိ" ဟူသည်မှာ "လောကသည် မြဲ၏" အစရှိသဖြင့် တစ်ခုခုသော အစွန်း (အဖို့) ကို ယူတတ်သောကြောင့် အန္တဂ္ဂါဟိက မည်၏။ သို့မဟုတ် အစွန်းတစ်ဖက်ကို ယူခြင်းသည် အန္တဂ္ဂါဟဖြစ်၏၊ ထိုအစွန်းတစ်ဖက်ကို ယူခြင်းရှိသောကြောင့် အန္တဂ္ဂါဟိက မည်၏။ ထိုအန္တဂ္ဂါဟိကဒိဋ္ဌိနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ထိုဒိဋ္ဌိကို ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသာ လျှင်ဖြစ်သည်။

Aṭṭhasatataṇhāpapañcasatehīti aṭṭhuttaraṃ sataṃ aṭṭhasataṃ. Saṃsāre papañceti ciraṃ vasāpetīti papañco, taṇhā eva papañco taṇhāpapañco, ārammaṇabhedena punappunaṃ uppattivasena ca taṇhānaṃ bahukattā bahuvacanaṃ katvā taṇhāpapañcānaṃ sataṃ taṇhāpapañcasataṃ. Tena ‘‘taṇhāpapañcasatenā’’ti vattabbe vacanavipallāsavasena ‘‘taṇhāpapañcasatehī’’ti bahuvacananiddeso kato. Aṭṭhasatanti saṅkhātena taṇhāpapañcasatenāti attho daṭṭhabbo. Aṭṭha abbohārikāni katvā satameva gahitanti veditabbaṃ. Khuddakavatthuvibhaṅge pana taṇhāvicaritānīti āgataṃ. Yathāha –

"တစ်ရာ့ရှစ်ပါးသော တဏှာပပဉ္စ" ဟူသည်မှာ ရှစ်ခုအလွန်ရှိသော တစ်ရာ (၁၀၈) ဖြစ်သည်။ သံသရာ၌ ကြာမြင့်စွာ နေစေတတ်သောကြောင့် ပပဉ္စ မည်၏။ တဏှာသည်ပင်လျှင် ပပဉ္စဖြစ်သောကြောင့် တဏှာပပဉ္စ မည်၏။ အာရုံကွဲပြားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အဖန်ဖန်ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း တဏှာတို့ များပြားလှသဖြင့် ဗဟုဝုစ်ပြု၍ "တဏှာပပဉ္စတို့၏ တစ်ရာ" ဟူ၍ သမာသ်ပုဒ်ဖြတ်ခြင်းကို ဆိုအပ်၏။ ထိုတဏှာပပဉ္စတစ်ရာဖြင့်ဟူ၍ ဧကဝုစ်အားဖြင့် ဆိုသင့်လျက် ဝုစ်ပြောင်းလဲခြင်း (ဝစနဝိပလ္လာသ) အစွမ်းဖြင့် "တဏှာပပဉ္စတို့ဖြင့်" ဟု ဗဟုဝုစ်ဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြတော်မူသည်။ တစ်ရာ့ရှစ်ပါးဟူ၍ ရေတွက်အပ်သော တဏှာပပဉ္စတစ်ရာဖြင့်ဟူသော အနက်ကို မှတ်အပ်၏။ ရှစ်ပါးသော တဏှာတို့ကို မခေါ်ဝေါ်လောက်သဖြင့် ပယ်၍ တစ်ရာကိုသာ ယူအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ခုဒ္ဒကဝတ္ထုဝိဘင်း၌မူ တဏှာဝိစရိုက်များ (ตဏှာဝိစရိတ) ဟု လာရှိ၏။ မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူသည်မှာ—

‘‘Aṭṭhārasa taṇhāvicaritāni ajjhattikassa upādāya, aṭṭhārasa taṇhāvicaritāni bāhirassa upādāya, tadekajjhaṃ abhisaññuhitvā abhisaṅkhipitvā chattiṃsa taṇhāvicaritāni honti. Iti atītāni chattiṃsa taṇhāvicaritāni, anāgatāni chattiṃsa taṇhāvicaritāni, paccuppannāni chattiṃsa taṇhāvicaritāni tadekajjhaṃ [Pg.35] abhisaññuhitvā abhisaṅkhipitvā aṭṭhataṇhāvicaritasataṃ hotī’’ti (vibha. 842).

"ကိုယ်တွင်း (အဇ္ဈတ္တ) သန္တာန်၌ဖြစ်သော ခန္ဓာငါးပါးတရားကို စွဲ၍ဖြစ်သော တဏှာဝိစရိုက်တို့သည် တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါး၊ အပ (ဗာဟိရ) သန္တာန်၌ဖြစ်သော ခန္ဓာငါးပါးတရားကို စွဲ၍ဖြစ်သော တဏှာဝိစရိုက်တို့သည် တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါး ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုတဏှာဝိစရိုက်တို့ကို တစ်ပေါင်းတည်းပြု၍ ချုံးလိုက်သော် သုံးဆယ့်ခြောက်ပါးသော တဏှာဝိစရိုက်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် အတိတ်ဖြစ်သော သုံးဆယ့်ခြောက်ပါးသော တဏှာဝိစရိုက်တို့လည်းကောင်း၊ အနာဂတ်ဖြစ်သော သုံးဆယ့်ခြောက်ပါးသော တဏှာဝိစရိုက်တို့လည်းကောင်း၊ ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်သော သုံးဆယ့်ခြောက်ပါးသော တဏှာဝိစရိုက်တို့လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုသုံးပါးစုံကို တစ်ပေါင်းတည်းပေါင်း၍ ချုံးလိုက်သော် တစ်ရာ့ရှစ်ပါးသော တဏှာဝိစရိုက် ဖြစ်၏" ဟု ဟောတော်မူသည်။

Taṇhāpapañcāyeva panettha taṇhāvicaritānīti vuttā. Taṇhāsamudācārā taṇhāpavattiyoti attho. Ajjhattikassa upādāyāti ajjhattikaṃ khandhapañcakaṃ upādāya. Idañhi upayogatthe sāmivacanaṃ. Vitthāro panassa tassa niddese (vibha. 973) vuttanayeneva veditabbo. Ayaṃ pana aparo nayo – rūpārammaṇāyeva kāmataṇhā, bhavataṇhā, vibhavataṇhāti tisso taṇhā honti, tathā saddādiārammaṇāti chasu ārammaṇesu aṭṭhārasa taṇhā honti, ajjhattārammaṇā aṭṭhārasa, bahiddhārammaṇā aṭṭhārasāti chattiṃsa honti. Tā eva atītārammaṇā chattiṃsa, anāgatārammaṇā chattiṃsa, paccuppannārammaṇā chattiṃsāti aṭṭhataṇhāvicaritasataṃ hoti. Papañcitoti ārammaṇe, saṃsāre vā papañcito ciravāsito.

ထိုခုဒ္ဒကဝတ္ထုဝိဘင်းပါဠိ၌ တဏှာပပဉ္စာတရားတို့ကိုပင်လျှင် တဏှာဝိစရိုက်များ (တဏှာဝိစရိတ) ဟူသောအမည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ တဏှာ၏ ဖြစ်ခြင်းများ ဟူသော အနက်တည်း။ "ကိုယ်တွင်းတရားကို စွဲ၍" ဟူသည်မှာ အဇ္ဈတ္တသန္တာန်၌ဖြစ်သော ခန္ဓာငါးပါးကို စွဲ၍ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤ၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ရှိသော "အဇ္ဈတ္တိကဿ" ဟူသောပုဒ်သည် ဒုတိယောဝိဘတ်အနက်၌ တည်၏။ ၎င်း၏ အကျယ်ကို ထိုဝိဘင်းပါဠိအကျယ်ပြရာ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်၏။ ဤသည်ကား နည်းလမ်းတစ်ပါးတည်း— ရူပါရုံကို အာရုံပြု၍ဖြစ်သော ကာမတဏှာ၊ ဘဝတဏှာ၊ ဝိဘဝတဏှာဟူ၍ တဏှာသုံးပါး ရှိကုန်၏။ ထို့အတူ သဒ္ဒါရုံ အစရှိသည်တို့ကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ကုန်သော တဏှာတို့သည်လည်း ရှိကုန်၏။ ဤသို့လျှင် အာရုံခြောက်ပါးတို့၌ တဏှာတစ်ဆယ့်ရှစ်ပါး ရှိကုန်၏။ အဇ္ဈတ္တတရားကို အာရုံပြုသော တဏှာတစ်ဆယ့်ရှစ်ပါး၊ ဗဟိဒ္ဓတရားကို အာရုံပြုသော တဏှာတစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးအားဖြင့် သုံးဆယ့်ခြောက်ပါး ရှိကုန်၏။ ထိုသုံးဆယ့်ခြောက်ပါးသော တဏှာတို့သည်ပင် အတိတ်အာရုံရှိသော တဏှာသုံးဆယ့်ခြောက်ပါး၊ အနာဂတ်အာရုံရှိသော တဏှာသုံးဆယ့်ခြောက်ပါး၊ ပစ္စုပ္ပန်အာရုံရှိသော တဏှာသုံးဆယ့်ခြောက်ပါးအားဖြင့် တစ်ရာ့ရှစ်ပါးသော တဏှာဝိစရိုက် ဖြစ်၏။ "ပပဉ္စိတ" ဟူသည်မှာ အာရုံ၌လည်းကောင်း၊ သံသရာ၌လည်းကောင်း ကြာမြင့်စွာ နေစေအပ်သည်။

Dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatehīti ‘‘katamāni dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni brahmajāle veyyākaraṇe vuttāni bhagavatā? Cattāro sassatavādā, cattāro ekaccasassatavādā, cattāro antānantikā, cattāro amarāvikkhepikā, dve adhiccasamuppannikā, soḷasa saññīvādā, aṭṭha asaññīvādā, aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā, satta ucchedavādā, pañca diṭṭhadhammanibbānavādāti imāni dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni brahmajāle veyyākaraṇe vuttāni bhagavatā’’ti (vibha. 977). Vitthāro panettha brahmajālasutte vuttanayeneva veditabbo.

"ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့" ဟူသည်မှာ— "မြတ်စွာဘုရားသည် ဗြဟ္မဇာလသုတ် ဝေယျာကရဏအင်္ဂါ၌ ဟောကြားတော်မူအပ်သော ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့သည် အဘယ်နည်း။ သဿတဝါဒ လေးပါး၊ ဧကစ္စသဿတဝါဒ လေးပါး၊ အန္တာနန္တိကဝါဒ လေးပါး၊ အမရာဝိက္ခေပိကဝါဒ လေးပါး၊ အဓိစ္စသမုပ္ပန္နိကဝါဒ နှစ်ပါး၊ သညီဝါဒ တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါး၊ အသညီဝါဒ ရှစ်ပါး၊ နေဝသညီနာသညီဝါဒ ရှစ်ပါး၊ ဥစ္ဆေဒဝါဒ ခုနစ်ပါး၊ ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒ ငါးပါးတို့တည်း။ ဤခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့ကို မြတ်စွာဘုရားသည် ဗြဟ္မဇာလသုတ် ဝေယျာကရဏအင်္ဂါ၌ ဟောကြားတော်မူအပ်ကုန်၏" ဟူသော ပါဠိအတိုင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏အကျယ်ကို ဗြဟ္မဇာလသုတ်၌ ပြဆိုထားသည့် နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်၏။

Ahañcamhi tiṇṇoti ahañca caturoghaṃ, saṃsārasamuddaṃ vā tiṇṇo amhi bhavāmi. Muttoti rāgādibandhanehi mutto. Dantoti nibbisevano nipparipphando. Santoti sītībhūto. Assatthoti nibbānadassane laddhassāso. Parinibbutoti kilesaparinibbānena parinibbuto. Pahomīti samatthomhi. Khoiti ekaṃsatthe nipāto. Pare ca parinibbāpetunti ettha pare ca-saddo ‘‘pare ca tāretu’’ntiādīhipi yojetabboti.

"ငါသည်လည်း ကူးမြောက်ခဲ့ပြီ" ဟူသည်မှာ ငါဘုရားသည်လည်း ဩဃလေးပါးကိုလည်းကောင်း၊ သံသရာတည်းဟူသော သမုဒ္ဒရာကိုလည်းကောင်း ကူးမြောက်ပြီး ဖြစ်၏။ "လွတ်မြောက်ခဲ့ပြီ" ဟူသည်မှာ ရာဂအစရှိသော အနှောင်အဖွဲ့တို့မှ လွတ်ပြီး ဖြစ်၏။ "ယဉ်ကျေးခဲ့ပြီ" ဟူသည်မှာ ကိလေသာတည်းဟူသော တုန်လှုပ်ခြင်းမရှိ၊ အရှိန်အစော်မရှိ ဖြစ်၏။ "ငြိမ်းအေးခဲ့ပြီ" ဟူသည်မှာ ချမ်းအေးသောစိတ် ရှိ၏။ "သက်သာရာရခဲ့ပြီ" ဟူသည်မှာ နိဗ္ဗာန်ကို မြင်ခြင်းကြောင့် သက်သာရာရခဲ့ပြီး ဖြစ်၏။ "ငြိမ်းပြီးပြီ" ဟူသည်မှာ ကိလေသာငြိမ်းခြင်းဖြင့် ငြိမ်းပြီး ဖြစ်၏။ "စွမ်းနိုင်၏" ဟူသည်မှာ စွမ်းဆောင်နိုင်၏။ "ခေါ" ဟူသောပုဒ်သည် စင်စစ်ဟူသော အနက်၌ရှိသော နိပါတ်ဖြစ်၏။ "သူတစ်ပါးတို့ကိုလည်း ငြိမ်းစေနိုင်၏" ဟူသော ဝါကျ၌ "ပရေ စ" ဟူသော သဒ္ဒါကို "သူတစ်ပါးတို့ကိုလည်း ကယ်တင်ခြင်းငှာ" စသည်ဖြင့် ရှေးရှေးသော ပုဒ်တို့နှင့်လည်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဤသို့လျှင် ပြီးဆုံးခြင်းကို မှတ်အပ်၏။

Mahākaruṇāñāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

မဟာကရုဏာဉာဏနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

72-73. Sabbaññutaññāṇaniddesavaṇṇanā

၇၂-၇၃. သဗ္ဗညုတဉာဏနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ။

119. Sabbaññutaññāṇaniddese [Pg.36] katamaṃ tathāgatassa sabbaññutaññāṇanti pucchitvā tena samagatikattā teneva saha anāvaraṇañāṇaṃ niddiṭṭhaṃ. Na hi anāvaraṇañāṇaṃ dhammato visuṃ atthi, ekameva hetaṃ ñāṇaṃ ākārabhedato dvedhā vuccati saddhindriyasaddhābalādīni viya. Sabbaññutaññāṇameva hi natthi etassa āvaraṇanti, kenaci dhammena, puggalena vā āvaraṇaṃ kātuṃ asakkuṇeyyatāya anāvaraṇanti vuccati āvajjanapaṭibaddhattā sabbadhammānaṃ. Aññe pana āvajjitvāpi na jānanti. Keci panāhu ‘‘manoviññāṇaṃ viya sabbārammaṇikattā sabbaññutaññāṇaṃ. Taṃyeva ñāṇaṃ indavajiraṃ viya visayesu appaṭihatattā anāvaraṇañāṇaṃ. Anupubbasabbaññutāpaṭikkhepo sabbaññutaññāṇaṃ, sakiṃsabbaññutāpaṭikkhepo anāvaraṇañāṇaṃ, bhagavā sabbaññutaññāṇapaṭilābhenapi sabbaññūti vuccati, na ca anupubbasabbaññū. Anāvaraṇañāṇapaṭilābhenapi sabbaññūti vuccati, na ca sakiṃsabbaññū’’ti.

၁၁၉. သဗ္ဗညုတဉာဏ်ညွှန်း (သဗ္ဗညုတဉာဏနိဒ္ဒေသ) ၌ «မြတ်စွာဘုရား၏ သဗ္ဗညုတဉာဏ်သည် အဘယ်နည်း» ဟု မေးမြန်း၍၊ ထိုသဗ္ဗညုတဉာဏ်နှင့် လမ်းစဉ်တူမျှသောကြောင့် ထိုသဗ္ဗညုတဉာဏ်နှင့်အတူပင် အနာဝရဏဉာဏ်ကို အကျယ်ပြသအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား အနာဝရဏဉာဏ်သည် တရားကိုယ်အားဖြင့် သဗ္ဗညုတဉာဏ်မှ သီးခြားမရှိပေ။ တစ်ခုတည်းသော ဤဉာဏ်တော်ကိုပင်လျှင် အခြင်းအရာကွဲပြားမှုအားဖြင့် သဒ္ဓိန္ဒြေ၊ သဒ္ဓါဗိုလ် စသည်တို့ကဲ့သို့ နှစ်မျိုးနှစ်ပြား ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကိုပင် တစ်စုံတစ်ခုသော တရားကသော်လည်းကောင်း၊ တစ်စုံတစ်ယောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကသော်လည်းကောင်း ပိတ်ဆီးခြင်းငှာ မတတ်နိုင်သောကြောင့် ထိုဉာဏ်တော်အား ပိတ်ဆီးခြင်းမရှိဟု ဆိုအပ်သဖြင့် «အနာဝရဏ» ဟု ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ခပ်သိမ်းသော သိအပ်သော တရားတို့သည် နှလုံးသွင်းခြင်း (မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်း) နှင့် ဆက်စပ်နေသောကြောင့် ဖြစ်၏။ အခြားပုဂ္ဂိုလ်တို့မူကား နှလုံးသွင်းဆင်ခြင်သော်လည်း မသိနိုင်ကြကုန်။ အချို့သော ဆရာတို့ကမူ - «မနောဝိညာဉ်ကဲ့သို့ အလုံးစုံသော အာရုံရှိသောကြောင့် သဗ္ဗညုတဉာဏ်မည်၏။ ထိုဉာဏ်တော်သည်ပင်လျှင် သိကြားမင်း၏ ဝရဇိန်လက်နက်ကဲ့သို့ အာရုံတို့၌ ဆီးတားပိတ်ပင်ခြင်းမရှိသောကြောင့် အနာဝရဏဉာဏ်မည်၏» ဟု ဆိုကြကုန်၏။ သဗ္ဗညုတဉာဏ်သည် အစဉ်အတိုင်းသိခြင်းကို ပယ်မြစ်ခြင်းဖြစ်၏၊ အနာဝရဏဉာဏ်သည် တစ်ကြိမ်တည်းဖြင့် အလုံးစုံသိခြင်းကို ပယ်မြစ်ခြင်းဖြစ်၏။ မြတ်စွာဘုရားကို သဗ္ဗညုတဉာဏ် ရရှိခြင်းကြောင့်လည်း «သဗ္ဗညူ» ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏၊ သို့သော် «အနုပုဗ္ဗသဗ္ဗညူ» ဟု မခေါ်ဆိုအပ်။ အနာဝရဏဉာဏ် ရရှိခြင်းကြောင့်လည်း «သဗ္ဗညူ» ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏၊ သို့သော် «သကိံသဗ္ဗညူ» ဟု မခေါ်ဆိုအပ်ပေ။

Sabbaṃ saṅkhatamasaṅkhataṃ anavasesaṃ jānātīti ettha sabbanti jātivasena sabbadhammānaṃ nissesapariyādānaṃ. Anavasesanti ekekasseva dhammassa sabbākāravasena nissesapariyādānaṃ. Saṅkhatamasaṅkhatanti dvidhā pabhedadassanaṃ. Saṅkhatañhi eko pabhedo, asaṅkhataṃ eko pabhedo. Paccayehi saṅgamma katanti saṅkhataṃ. Khandhapañcakaṃ. Tathā na saṅkhatanti asaṅkhataṃ. Nibbānaṃ. Saṅkhataṃ aniccadukkhānattādīhi ākārehi anavasesaṃ jānāti, asaṅkhataṃ suññatānimittaappaṇihitādīhi ākārehi anavasesaṃ jānāti. Natthi etassa saṅkhatassa asaṅkhatassa ca avasesoti anavasesaṃ. Saṅkhataṃ asaṅkhatañca. Anekabhedāpi paññatti paccayehi akatattā asaṅkhatapakkhaṃ bhajati. Sabbaññutaññāṇañhi sabbāpi paññattiyo anekabhedato jānāti. Atha vā sabbanti sabbadhammaggahaṇaṃ. Anavasesanti nippadesaggahaṇaṃ. Tattha āvaraṇaṃ natthīti tattha tasmiṃ anavasese saṅkhatāsaṅkhate nissaṅgattā sabbaññutaññāṇassa āvaraṇaṃ natthīti tadeva sabbaññutaññāṇaṃ anāvaraṇañāṇaṃ nāmāti attho.

«သင်္ခတ အသင်္ခတ အလုံးစုံကို အကြွင်းမဲ့ သိတော်မူ၏» ဟူသော ဤပါဌ်၌ «သဗ္ဗံ» (အလုံးစုံ) ဟူသော စကားသည် ဇာတ်၏အစွမ်းဖြင့် အလုံးစုံသော တရားတို့ကို အကြွင်းမဲ့ယူသော သဒ္ဒါဖြစ်၏။ «အနဝသေသံ» (အကြွင်းမဲ့) ဟူသော စကားသည် တရားတစ်ခုချင်းစီ၏ အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် အကြွင်းမဲ့ကုန်စင်အောင် ပြဆိုသော သဒ္ဒါဖြစ်၏။ «သင်္ခတမသင်္ခတံ» (သင်္ခတနှင့် အသင်္ခတ) ဟူသော စကားသည် နှစ်မျိုးကွဲပြားမှုကို ပြဆိုခြင်း ဖြစ်၏။ အကြောင်းမူကား သင်္ခတသည် ကွဲပြားမှုတစ်မျိုး၊ အသင်္ခတသည် ကွဲပြားမှုတစ်မျိုး ဖြစ်၏။ အကြောင်းတရားတို့ ပေါင်းဆုံ၍ ပြုပြင်အပ်သောကြောင့် သင်္ခတမည်၏၊ ၎င်းသည် ခန္ဓာငါးပါးတည်း။ ထိုသို့ အကြောင်းတရားတို့ ပေါင်းစု၍ မပြုပြင်အပ်သောကြောင့် အသင်္ခတမည်၏၊ ၎င်းသည် နိဗ္ဗာန်တည်း။ သင်္ခတတရားကို အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ စသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် အကြွင်းမဲ့ သိတော်မူ၏။ အသင်္ခတတရားကို သုညတ၊ အနိမိတ္တ၊ အပ္ပဏိဟိတ စသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် အကြွင်းမဲ့ သိတော်မူ၏။ ထိုသင်္ခတနှင့် အသင်္ခတတရား၌ မသိရသေးသော အကြွင်းအကျန်မရှိသောကြောင့် «အနဝသေသံ» မည်၏။ သင်္ခတတရား၊ အသင်္ခတတရား (နိဗ္ဗာန်) နှင့် ပညတ်ကိုလည်း ရအပ်၏။ များပြားလှစွာသော ပညတ်သည်လည်း အကြောင်းတရားတို့က မပြုပြင်အပ်သောကြောင့် အသင်္ခတအဖို့၌ အကျုံးဝင်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်သည် အလုံးစုံသော ပညတ်တို့ကို များစွာသော ကွဲပြားမှုတို့ဖြင့် သိတော်မူသောကြောင့် ဖြစ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့်မူ «သဗ္ဗံ» ဟူသော ပုဒ်သည် အလုံးစုံသော တရားတို့ကို ယူခြင်းဖြစ်၏၊ «အနဝသေသံ» ဟူသော ပုဒ်သည် အပိုင်းအခြားမရှိ ယူခြင်းဖြစ်၏။ ထိုသင်္ခတ၊ အသင်္ခတတရားတို့၌ ငြိကပ်မှု မရှိသောကြောင့် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်အား ဆီးတားပိတ်ပင်ခြင်း မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုသဗ္ဗညုတဉာဏ်သည်ပင် အနာဝရဏဉာဏ်မည်၏ ဟူသည်မှာ အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်၏။

120. Idāni [Pg.37] anekavisayabhedato dassetuṃ atītantiādimāha. Tattha atītaṃ anāgataṃ paccuppannanti kālabhedato dassitaṃ, cakkhu ceva rūpā cātiādi vatthārammaṇabhedato. Evaṃ taṃ sabbanti tesaṃ cakkhurūpānaṃ anavasesapariyādānaṃ. Evaṃ sesesu. Yāvatāti anavasesapariyādānaṃ. Aniccaṭṭhantiādi sāmaññalakkhaṇabhedato dassitaṃ. Aniccaṭṭhanti ca aniccākāraṃ. Paccattatthe vā upayogavacanaṃ. Esa nayo edisesu. Rūpassātiādi khandhabhedato dassitaṃ. Cakkhussa…pe… jarāmaraṇassāti heṭṭhā vuttapeyyālanayena yojetabbaṃ. Abhiññāyātiādīsu heṭṭhā vuttañāṇāneva. Abhiññaṭṭhanti abhijānanasabhāvaṃ. Esa nayo edisesu. Khandhānaṃ khandhaṭṭhantiādi heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Kusale dhammetiādi kusalattikavasena bhedo. Kāmāvacare dhammetiādi catubhūmakavasena. Ubhayatthāpi ‘‘sabbe jānātī’’ti bahuvacanapāṭho sundaro. Ekavacanasote patitattā pana potthakesu ekavacanena likhitaṃ. Dukkhassātiādi cuddasannaṃ buddhañāṇānaṃ visayabhedo. Indriyaparopariyatte ñāṇantiādīni cattāri ñāṇāni vatvā sabbaññutaññāṇaṃ kasmā na vuttanti ce? Vuccamānassa sabbaññutaññāṇattā. Visayabhedato hi sabbaññutaññāṇe vuccamāne taṃ ñāṇaṃ na vattabbaṃ hoti, sabbaññutaññāṇaṃ pana sabbaññutaññāṇassa visayo hotiyeva.

၁၂၀. ယခုအခါ များပြားလှသော အာရုံ၏ ကွဲပြားမှုအားဖြင့် ပြသခြင်းငှာ «အတီတံ» စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ «အတီတံ အနာဂတံ ပစ္စုပ္ပန္နံ» ဟူသော စကားသည် ကာလကွဲပြားမှုအားဖြင့် (သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို) ပြဆိုခြင်း ဖြစ်၏။ «စက္ခု စေဝ ရူပါ စ» စသည်သည် ဝတ္ထုနှင့် အာရုံတို့၏ ကွဲပြားမှုအားဖြင့် ပြဆိုခြင်း ဖြစ်၏။ «ဧဝံ တံ သဗ္ဗံ» ဟူသော စကားသည် ထိုစက္ခုဝတ္ထုနှင့် ရူပါရုံတို့ကို အကြွင်းမဲ့ယူခြင်းကို ပြသော စကားတည်း။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်း ဖြစ်၏။ «ယာဝတာ» ဟူသော စကားသည်လည်း အကြွင်းမဲ့ယူခြင်းကို ပြသော စကားတည်း။ «အနိစ္စဋ္ဌံ» စသော စကားကို သာမညလက္ခဏာတို့၏ ကွဲပြားမှုအားဖြင့် ပြအပ်၏။ «အနိစ္စဋ္ဌံ» ဟူသည်မှာ အနိစ္စ၏ အခြင်းအရာပင် ဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် ပထမာဝိဘတ်အနက်၌ ဒုတိယာဝိဘတ် ရှိသော ပုဒ်တည်း။ ဤသို့သော စကားတို့၌ ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ «ရူပဿ» စသည်ကို ခန္ဓာတို့၏ ကွဲပြားမှုအားဖြင့် ပြအပ်၏။ «စက္ခုဿ...ပေ... ဇရာမရဏဿ» ဟူသော စကားကို အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော ပေယျာလနည်းအတိုင်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။ «အဘိညာယ» စသော ပါဠိတို့၌ အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ဉာဏ်တို့ပင် ဖြစ်ကုန်၏။ «အဘိညဋ္ဌံ» ဟူသည်မှာ ထူးခြားစွာ သိတတ်သော သဘောတည်း။ ဤသို့သော စကားတို့၌ ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ «ခန္ဓာနံ ခန္ဓဋ္ဌံ» စသည်ကို အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ «ကုသလေ ဓမ္မေ» စသော စကားသည် ကုသလတိက်၏ အစွမ်းဖြင့် ကွဲပြားခြင်း ဖြစ်၏။ «ကာမာဝစရေ ဓမ္မေ» စသော စကားသည် ဘုံလေးပါး၌ဖြစ်သော တရားတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကွဲပြားခြင်း ဖြစ်၏။ နှစ်ဦးလုံးသော နေရာတို့၌ «သဗ္ဗေ ဇာနာတိ» ဟူသော ဗဟုဝုစ်ပါဌ်သည် ကောင်း၏။ သို့သော်လည်း ဧကဝုစ်အလှည့်၌ ကျရောက်နေသောကြောင့် ပေစာတို့၌ ဧကဝုစ်ဖြင့် ရေးသားအပ်၏။ «ဒုက္ခဿ» စသည်သည် တစ်ဆယ့်လေးပါးသော ဘုရားဉာဏ်တော်တို့၏ အာရုံကွဲပြားမှု ဖြစ်၏။ «ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တေ ဉာဏံ» စသော ဉာဏ်လေးပါးတို့ကို ဟောတော်မူပြီး၍ သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို အဘယ်ကြောင့် မဟောတော်မူသနည်း ဟု မေးငြားအံ့၊ (အဖြေကား) ဟောတော်မူလတ္တံ့သော ဉာဏ်သည် သဗ္ဗညုတဉာဏ် ဖြစ်သောကြောင့် တည်း။ အာရုံကွဲပြားမှုအားဖြင့် သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို ဟောအပ်သည်ရှိသော် ထိုဉာဏ်တော်ကို အာရုံအဖြစ်ဖြင့် မဟောအပ်တော့ပေ။ သို့သော်လည်း သဗ္ဗညုတဉာဏ်သည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်၏ အာရုံ ဖြစ်သည်သာလျှင် တည်း။

Puna kāḷakārāmasuttantādīsu (a. ni. 4.24) vuttanayena sabbaññutaññāṇabhūmiṃ dassento yāvatā sadevakassa lokassātiādimāha. Tattha saha devehi sadevakassa. Saha mārena samārakassa. Saha brahmunā sabrahmakassa lokassa. Saha samaṇabrāhmaṇehi sassamaṇabrāhmaṇiyā. Saha devamanussehi sadevamanussāya pajāya. Pajātattā pajāti sattalokassa pariyāyavacanametaṃ. Tattha sadevakavacanena pañcakāmāvacaradevaggahaṇaṃ, samārakavacanena chaṭṭhakāmāvacaradevaggahaṇaṃ, sabrahmakavacanena brahmakāyikādibrahmaggahaṇaṃ, sassamaṇabrāhmaṇivacanena sāsanassa paccatthikapaccāmittasamaṇabrāhmaṇaggahaṇaṃ samitapāpabāhitapāpasamaṇabrāhmaṇaggahaṇañca, pajāvacanena sattalokaggahaṇaṃ, sadevamanussavacanena sammutidevasesamanussaggahaṇaṃ veditabbaṃ. Evamettha tīhi padehi okāsaloko, dvīhi pajāvasena sattaloko gahitoti veditabbo.

တစ်ဖန် ကာဠကာရာမသုတ် အစရှိသည်တို့၌ ဟောတော်မူအပ်သောနည်းဖြင့် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်၏ ကျက်စားရာဌာန (ဘူမိ) ကို ပြသတော်မူလိုသဖြင့် «ယာဝတာ သဒေဝကဿ လောကဿ» စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ နတ်တို့နှင့်တကွ ဖြစ်သောကြောင့် «သဒေဝက» မည်၏။ မာရ်နတ်နှင့်တကွ ဖြစ်သောကြောင့် «သမာရက» မည်၏။ ဗြဟ္မာနှင့်တကွ ဖြစ်သောကြောင့် «သဗြဟ္မက» မည်၏။ ရဟန်းပုဏ္ဏားတို့နှင့် တကွဖြစ်သောကြောင့် «သဿမဏဗြာဟ္မဏီ» မည်၏။ နတ်လူတို့နှင့် တကွဖြစ်သော သတ္တလောက (ပဇာ) ဖြစ်၏။ ကွဲပြားစွာ ဖြစ်ပွားတတ်သောကြောင့် «ပဇာ» ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏၊ ၎င်းသည် သတ္တလောက၏ ပရိယာယ်စကားတည်း။ ထိုစကားတို့တွင် «သဒေဝက» သဒ္ဒါဖြင့် ငါးထပ်သော ကာမာဝစရနတ်ဘုံကို ယူခြင်းဟု သိအပ်၏။ «သမာရက» သဒ္ဒါဖြင့် ခြောက်ထပ်မြောက် ကာမာဝစရနတ်ဘုံ (ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တီ) ကို ယူခြင်းဟု သိအပ်၏။ «သဗြဟ္မက» သဒ္ဒါဖြင့် ဗြဟ္မကာယိက အစရှိသော ဗြဟ္မာ့ဘုံကို ယူခြင်းဟု သိအပ်၏။ «သဿမဏဗြာဟ္မဏီ» သဒ္ဒါဖြင့် သာသနာတော်၏ ဖျက်ဆီးတတ်သော ရန်သူဖြစ်သော ရဟန်းပုဏ္ဏားများကို ယူခြင်းနှင့် မကောင်းမှုကို ငြိမ်းစေပြီးသော၊ ဖယ်ရှားပြီးသော စစ်မှန်သော ရဟန်းပုဏ္ဏားများကို ယူခြင်းကို သိအပ်၏။ «ပဇာ» သဒ္ဒါဖြင့် သတ္တလောကကို ယူခြင်းဟု သိအပ်၏။ «သဒေဝမနုဿ» သဒ္ဒါဖြင့် သမ္မုတိနတ်ဖြစ်သော မင်းများနှင့် ကြွင်းသော လူအပေါင်းတို့ကို ယူခြင်းဟု သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤနေရာ၌ ပုဒ်သုံးခုဖြင့် ဩကာသလောကကို ယူအပ်ပြီး၊ ပုဒ်နှစ်ခုဖြင့် ပဇာ၏အစွမ်းဖြင့် သတ္တလောကကို ယူအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Aparo [Pg.38] nayo – sadevakaggahaṇena arūpāvacaraloko gahito, samārakaggahaṇena chakāmāvacaradevaloko, sabrahmakaggahaṇena rūpāvacarabrahmaloko, sassamaṇabrāhmaṇādiggahaṇena catuparisavasena, sammutidevehi vā saha manussaloko, avasesasattaloko vā.

အခြားနည်းတစ်နည်းကား - «သဒေဝက» ဟု ယူခြင်းဖြင့် အရူပါဝစရလောကကို ယူအပ်၏။ «သမာရက» ဟု ယူခြင်းဖြင့် ခြောက်ထပ်သော ကာမာဝစရနတ်လောကကို ယူအပ်၏။ «သဗြဟ္မက» စသည်ဖြင့် ယူခြင်းဖြင့် ရူပါဝစရဗြဟ္မာ့ဘုံကို ယူအပ်၏။ «သဿမဏဗြာဟ္မဏ» စသည်ဖြင့် ယူခြင်းဖြင့် ပရိသတ်လေးပါး၏ အစွမ်းဖြင့် သမ္မုတိနတ်တို့နှင့်တကွသော လူ့လောကကို သော်လည်းကောင်း၊ ကြွင်းသော သတ္တလောကကို သော်လည်းကောင်း ယူအပ်၏။

Apicettha sadevakavacanena ukkaṭṭhaparicchedato sabbassapi lokassa diṭṭhādijānanabhāvaṃ sādheti. Tato yesaṃ siyā ‘‘māro mahānubhāvo chakāmāvacarissaro vasavattī, kiṃ tassāpi diṭṭhādiṃ jānātī’’ti, tesaṃ vimatiṃ vidhamanto ‘‘samārakassā’’ti āha. Yesaṃ pana siyā ‘‘brahmā mahānubhāvo ekaṅguliyā ekasmiṃ cakkavāḷasahasse ālokaṃ pharati, dvīhi…pe… dasahi aṅgulīhi dasasu cakkavāḷasahassesu ālokaṃ pharati, anuttarañca jhānasamāpattisukhaṃ paṭisaṃvedeti, kiṃ tassāpi diṭṭhādiṃ jānātī’’ti, tesaṃ vimatiṃ vidhamanto ‘‘sabrahmakassā’’ti āha. Tato yesaṃ siyā ‘‘puthū samaṇabrāhmaṇā sāsanassa paccatthikā, kiṃ tesampi diṭṭhādiṃ jānātī’’ti, tesaṃ vimatiṃ vidhamanto ‘‘sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāyā’’ti āha. Evaṃ ukkaṭṭhānaṃ diṭṭhādijānanabhāvaṃ pakāsetvā atha sammutideve avasesamanusse ca upādāya ukkaṭṭhaparicchedavasena sesasattalokassa diṭṭhādijānanabhāvaṃ pakāseti. Ayamettha anusandhikkamo. Porāṇā panāhu – sadevakassāti devatāhi saddhiṃ avasesalokassa. Samārakassāti mārena saddhiṃ avasesalokassa. Sabrahmakassāti brahmehi saddhiṃ avasesalokassa. Evaṃ sabbepi tibhavūpage satte tīhākārehi tīsu padesu pakkhipitvā puna dvīhākārehi pariyādātuṃ sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāyāti vuttaṃ. Evaṃ pañcahi padehi tena tena ākārena tedhātukameva pariyādinnaṃ hotīti.

တစ်နည်းအားဖြင့် ဤပုဒ်အပေါင်းတို့တွင် 'သဒေဝက' ဟူသော စကားဖြင့် အမြင့်ဆုံးသော အပိုင်းအခြားအားဖြင့် သတ္တလောကအားလုံး၏ ဒိဋ္ဌိအစရှိသည်ကို သိတော်မူသည့်အဖြစ်ကို ပြီးစေတော်မူ၏။ ထို့နောက် 'မာရ်မင်းသည် ကြီးမြတ်သော အာနုဘော်ရှိ၏၊ ခြောက်ထပ်သော နတ်ပြည်ကို အစိုးရ၏၊ မိမိအလိုသို့လည်း လိုက်စေနိုင်၏။ ထိုမာရ်မင်း၏ ဒိဋ္ဌိစသည်ကိုလည်း သိတော်မူပါသလော' ဟု ယုံမှားတွေးတောခြင်း ဖြစ်နိုင်သော သတ္တဝါတို့၏ ယုံမှားခြင်းကို ပယ်ဖျောက်လိုသဖြင့် 'သမာရကဿ' ဟူ၍ မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'ဗြဟ္မာမင်းသည် ကြီးမြတ်သော တန်ခိုးရှိ၏၊ လက်ညှိုးတစ်ချောင်းဖြင့် စကြဝဠာအထောင်၌ အလင်းကို ပျံ့စေနိုင်၏၊ နှစ်ချောင်း စသည်ဖြင့် ဆယ်ချောင်းသော လက်ချောင်းတို့ဖြင့် စကြဝဠာ တစ်သောင်း၌ အလင်းကို ပျံ့စေနိုင်၏၊ အတုမရှိသော ဈာန်သမာပတ်ချမ်းသာကိုလည်း ခံစားနိုင်၏။ ထိုဗြဟ္မာကြီး၏ ဒိဋ္ဌိစသည်ကိုလည်း သိတော်မူပါသလော' ဟု ယုံမှားတွေးတောခြင်း ဖြစ်နိုင်သော သတ္တဝါတို့၏ ယုံမှားခြင်းကို ပယ်ဖျောက်လိုသဖြင့် 'သဗြဟ္မကဿ' ဟူ၍ မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထို့နောက် 'သာသနာတော်၏ ရန်သူဖြစ်ကုန်သော များစွာသော ရဟန်းပုဏ္ဏားတို့ ရှိကြကုန်၏၊ ထိုရဟန်းပုဏ္ဏားတို့၏ ဒိဋ္ဌိစသည်ကိုလည်း သိတော်မူပါသလော' ဟု ယုံမှားတွေးတောခြင်း ဖြစ်နိုင်သော သတ္တဝါတို့၏ ယုံမှားခြင်းကို ပယ်ဖျောက်လိုသဖြင့် 'သသမဏဗြာဟ္မဏိယာ ပဇာယ' ဟူ၍ မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤသို့ မြင့်မြတ်သော သတ္တဝါတို့၏ ဒိဋ္ဌိစသည်ကို သိတော်မူသည့်အဖြစ်ကို ထင်ရှားစွာပြသပြီးနောက်၊ သမ္မုတိနတ်ဖြစ်သော မင်းတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ကြွင်းသော လူတို့ကိုလည်းကောင်း စွဲ၍ မြင့်မြတ်သောအပိုင်းအခြား၏အစွမ်းဖြင့် ကြွင်းသော သတ္တလောက၏ ဒိဋ္ဌိစသည်ကို သိတော်မူသည့်အဖြစ်ကို ပြတော်မူ၏။ ဤကား ဤနေရာ၌ ဆက်စပ်ပုံ အစဉ်တည်း။ ရှေးအဋ္ဌကထာဆရာတို့ကမူ - 'သဒေဝကဿ' ဟူသည် နတ်တို့နှင့်တကွ ကြွင်းသော သတ္တလောက၊ 'သမာရကဿ' ဟူသည် မာရ်မင်းနှင့်တကွ ကြွင်းသော သတ္တလောက၊ 'သဗြဟ္မကဿ' ဟူသည် ဗြဟ္မာတို့နှင့်တကွ ကြွင်းသော သတ္တလောကဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့လျှင် ဘုံသုံးပါးသို့ ကပ်ရောက်ကုန်သော သတ္တဝါအားလုံးကို အခြင်းအရာသုံးပါးတို့ဖြင့် ပုဒ်သုံးခုတို့၌ ထည့်သွင်းပြီး၍၊ တစ်ဖန် အခြင်းအရာ နှစ်ပါးတို့ဖြင့် အကြွင်းမဲ့သိမ်းကျုံးယူရန် 'သသမဏဗြာဟ္မဏိယာ ပဇာယ သဒေဝမနုဿာယ' ဟူ၍ မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဤသို့လျှင် ပုဒ်ငါးခုတို့ဖြင့် ထိုထိုသောအခြင်းအရာအားဖြင့် ဘုံသုံးပါး (တေဓာတုက) ကိုသာလျှင် အကြွင်းမဲ့ သိမ်းကျုံးကုန်စင်စေအပ်သည် ဖြစ်၏ဟု ဆိုကြကုန်၏။

Diṭṭhanti rūpāyatanaṃ. Sutanti saddāyatanaṃ. Mutanti patvā gahetabbato gandhāyatanaṃ, rasāyatanaṃ, phoṭṭhabbāyatanaṃ. Viññātanti sukhadukkhādidhammārammaṇaṃ. Pattanti pariyesitvā vā apariyesitvā vā pattaṃ. Pariyesitanti pattaṃ vā appattaṃ vā pariyesitaṃ. Anuvicaritaṃ manasāti cittena anusañcaritaṃ. Sabbaṃ jānātīti iminā etaṃ dasseti – yaṃ aparimānāsu lokadhātūsu imassa [Pg.39] sadevakassa lokassa ‘‘nīlaṃ pīta’’ntiādi (dha. sa. 619) rūpārammaṇaṃ cakkhudvāre āpāthaṃ āgacchati, ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma rūpārammaṇaṃ disvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jātoti taṃ sabbaṃ tathāgatassa sabbaññutaññāṇaṃ jānāti. Tathā yaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa ‘‘bherisaddo, mudiṅgasaddo’’tiādi saddārammaṇaṃ sotadvāre āpāthaṃ āgacchati, ‘‘mūlagandho tacagandho’’tiādi (dha. sa. 624-627) gandhārammaṇaṃ ghānadvāre āpāthaṃ āgacchati, ‘‘mūlaraso, khandharaso’’tiādi (dha. sa. 628-631) rasārammaṇaṃ jivhādvāre āpāthaṃ āgacchati, ‘‘kakkhaḷaṃ, muduka’’ntiādi (dha. sa. 647-650) pathavīdhātutejodhātuvāyodhātubhedaṃ phoṭṭhabbārammaṇaṃ kāyadvāre āpāthaṃ āgacchati, ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma phoṭṭhabbārammaṇaṃ phusitvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jātoti taṃ sabbaṃ tathāgatassa sabbaññutaññāṇaṃ jānāti. Tathā yaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa sukhadukkhādibhedaṃ dhammārammaṇaṃ manodvāre āpāthaṃ āgacchati, ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma dhammārammaṇaṃ vijānitvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jātoti taṃ sabbaṃ tathāgatassa sabbaññutaññāṇaṃ jānāti. Imassa pana mahājanassa pariyesitvā appattampi atthi, pariyesitvā pattampi atthi. Apariyesitvā appattampi atthi, apariyesitvā pattampi atthi. Sabbaṃ tathāgatassa sabbaññutaññāṇena appattaṃ nāma natthīti.

'ဒိဋ္ဌ' ဟူသည် ရူပါယတန (အဆင်းအာရုံ) ဖြစ်သည်။ 'သုတ' ဟူသည် သဒ္ဒါယတန (အသံအာရုံ) ဖြစ်သည်။ 'မုတ' ဟူသည် ကပ်ရောက်၍ ယူအပ်သောကြောင့် ဂန္ဓာယတန (အနံ့အာရုံ)၊ ရသာယတန (အရသာအာရုံ) နှင့် ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတန (အတွေ့အာရုံ) တို့ ဖြစ်သည်။ 'ဝိညာတ' ဟူသည် သုခ၊ ဒုက္ခ အစရှိသော ဓမ္မာရုံ ဖြစ်သည်။ 'ပတ္တ' ဟူသည် ရှာဖွေ၍ ဖြစ်စေ၊ မရှာဖွေဘဲ ဖြစ်စေ ရရှိအပ်သော အာရုံ ဖြစ်သည်။ 'ပရိယေသိတ' ဟူသည် ရရှိသည်ဖြစ်စေ၊ မရရှိသည်ဖြစ်စေ ရှာဖွေအပ်သော အာရုံ ဖြစ်သည်။ 'အနုဝိစရိတံ မနသာ' ဟူသည် စိတ်ဖြင့် ကြံစည် စူးစမ်းအပ်သော အာရုံ ဖြစ်သည်။ 'ခပ်သိမ်းသည်ကို သိတော်မူ၏' ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဤအနက်ကို ပြတော်မူ၏ - အတိုင်းအရှည်မရှိသော လောကဓာတ်တို့၌ နတ်နှင့်တကွသော ဤသတ္တလောက၏ စက္ခုဒွါရ၌ 'ညိုသော အဆင်း၊ ဝါသော အဆင်း' အစရှိသော အကြင် ရူပါရုံသည် ထင်လာ၏၊ 'ဤသတ္တဝါသည် ဤခဏ၌ ဤမည်သော ရူပါရုံကို မြင်၍ ဝမ်းမြောက်ခြင်း၊ ဝမ်းနည်းခြင်း သို့မဟုတ် အလယ်အလတ် ဖြစ်ခြင်း ဖြစ်၏' ဟု ဤသို့သော အပြားအားဖြင့် ထိုအလုံးစုံကို တထာဂတ၏ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်သည် သိတော်မူ၏။ ထို့အတူ အတိုင်းအရှည်မရှိသော လောကဓာတ်တို့၌ နတ်နှင့်တကွသော ဤသတ္တလောက၏ သောတဒွါရ၌ 'စည်သံ၊ မုရိုးစည်သံ' အစရှိသော အကြင် သဒ္ဒါရုံသည် ထင်လာ၏၊ ဃာနဒွါရ၌ 'အမြစ်နံ့၊ အခေါက်နံ့' အစရှိသော အကြင် ဂန္ဓာရုံသည် ထင်လာ၏၊ ဇိဝှါဒွါရ၌ 'အမြစ်အရသာ၊ ပင်စည်အရသာ' အစရှိသော အကြင် ရသာရုံသည် ထင်လာ၏၊ ကာယဒွါရ၌ 'ကြမ်းတမ်းသော အတွေ့၊ နူးညံ့သော အတွေ့' အစရှိသော ပထဝီဓာတ်၊ တေဇောဓာတ်၊ ဝါယောဓာတ်တို့၏ အပြားဖြစ်သော အကြင် ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံသည် ထင်လာ၏၊ 'ဤသတ္တဝါသည် ဤခဏ၌ ဤမည်သော ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံကို တွေ့ထိ၍ ဝမ်းမြောက်ခြင်း၊ ဝမ်းနည်းခြင်း သို့မဟုတ် အလယ်အလတ် ဖြစ်ခြင်း ဖြစ်၏' ဟု ထိုအလုံးစုံကို တထာဂတ၏ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်သည် သိတော်မူ၏။ ထို့အတူ အတိုင်းအရှည်မရှိသော လောကဓာတ်တို့၌ နတ်နှင့်တကွသော ဤသတ္တလောက၏ မနောဒွါရ၌ သုခ ဒုက္ခ အစရှိသော အပြားရှိသော အကြင် ဓမ္မာရုံသည် ထင်လာ၏၊ 'ဤသတ္တဝါသည် ဤခဏ၌ ဤမည်သော ဓမ္မာရုံကို သိရှိ၍ ဝမ်းမြောက်ခြင်း၊ ဝမ်းနည်းခြင်း သို့မဟုတ် အလယ်အလတ် ဖြစ်ခြင်း ဖြစ်၏' ဟု ထိုအလုံးစုံကို တထာဂတ၏ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်သည် သိတော်မူ၏။ စင်စစ်သော်ကား ဤလူအပေါင်းအား ရှာဖွေ၍ မရအပ်သော အာရုံလည်းရှိ၏၊ ရှာဖွေ၍ ရအပ်သောအာရုံလည်းရှိ၏၊ မရှာဖွေဘဲ မရအပ်သောအာရုံလည်းရှိ၏၊ မရှာဖွေဘဲ ရအပ်သောအာရုံလည်းရှိ၏။ မြတ်စွာဘုရားရှင်အားမူ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ဖြင့် မရအပ် (မသိအပ်) သော အာရုံဟူ၍ လုံးဝ မရှိချေ။

121. Puna aparena pariyāyena sabbaññutaññāṇabhāvasādhanatthaṃ na tassāti gāthamāha. Tattha na tassa addiṭṭhamidhatthi kiñcīti tassa tathāgatassa idha imasmiṃ tedhātuke loke, imasmiṃ paccuppannakāle vā paññācakkhunā addiṭṭhaṃ nāma kiñci appamattakampi na atthi na saṃvijjati. Atthīti idaṃ vattamānakālikaṃ ākhyātapadaṃ. Iminā paccuppannakālikassa sabbadhammassa ñātabhāvaṃ dasseti. Gāthābandhasukhatthaṃ panettha da-kāro saṃyutto. Atho aviññātanti ettha athoiti vacanopādāne nipāto. Aviññātanti atītakālikaṃ aviññātaṃ nāma kiñci dhammajātaṃ. Nāhosīti pāṭhaseso. Abyayabhūtassa atthisaddassa gahaṇe pāṭhasesaṃ vināpi yujjatiyeva. Iminā atītakālikassa sabbadhammassa ñātabhāvaṃ dasseti[Pg.40]. Ajānitabbanti anāgatakālikaṃ ajānitabbaṃ nāma dhammajātaṃ na bhavissati, natthi vā. Iminā anāgatakālikassa sabbadhammassa ñātabhāvaṃ dasseti. Jānanakiriyāvisesanamattameva vā ettha a-kāro. Sabbaṃ abhiññāsi yadatthi neyyanti ettha yaṃ tekālikaṃ vā kālavimuttaṃ vā neyyaṃ jānitabbaṃ kiñci dhammajātaṃ atthi, taṃ sabbaṃ tathāgato abhiññāsi adhikena sabbaññutaññāṇena jāni paṭivijjhi. Ettha atthisaddena tekālikassa kālavimuttassa ca gahaṇā atthi-saddo abyayabhūtoyeva daṭṭhabbo. Tathāgato tena samantacakkhūti kālavasena okāsavasena ca nippadesattā samantā sabbato pavattaṃ ñāṇacakkhu assāti samantacakkhu. Tena yathāvuttena kāraṇena tathāgato samantacakkhu, sabbaññūti vuttaṃ hoti. Imissā gāthāya puggalādhiṭṭhānāya desanāya sabbaññutaññāṇaṃ sādhitaṃ.

၁၂၁. တစ်ဖန် အခြားတစ်မျိုးသော နည်းလမ်းဖြင့် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်၏ အဖြစ်ကို ပြီးစေခြင်းငှာ 'န တဿ' အစရှိသော ဂါထာကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုဂါထာ၌ 'န တဿ အဒ္ဒိဋ္ဌမိဓတ္ထိ ကိဉ္စိ' ဟူသည်မှာ ထိုတထာဂတအား ဤဘုံသုံးပါး (တေဓာတုက) ဟု ဆိုအပ်သော လောက၌ သို့မဟုတ် ဤပစ္စုပ္ပန်ကာလ၌ ပညာမျက်စိ (သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်) ဖြင့် မမြင်အပ်သည်မည်သော အနည်းငယ်မျှသော အာရုံသည်လည်း မရှိ၊ မထင်ရှား။ 'အတ္ထိ' ဟူသော ဤပုဒ်သည် ပစ္စုပ္ပန်ကာလ၌ ဖြစ်သော အာချာတ်ပုဒ် ဖြစ်သည်။ ဤပစ္စုပ္ပန်ကာလ၌ဖြစ်သော 'အတ္ထိ' သဒ္ဒါဖြင့် ပစ္စုပ္ပန်ကာလ၌ ဖြစ်သော ခပ်သိမ်းသောတရားတို့၏ သိတော်မူအပ်သည်၏အဖြစ်ကို ပြတော်မူ၏။ ဤ 'အဒ္ဒိဋ္ဌ' ဟူသော ပုဒ်၌ ဂါထာဖွဲ့ရာ၌ ရွတ်ဖတ်ရ လွယ်ကူစေရန် ဒ-အက္ခရာကို ဆင့်၍ ယှဉ်အပ်၏။ 'အထော အဝိညာတံ' ဟူသော ပုဒ်၌ 'အထော' ဟူသော သဒ္ဒါသည် တစ်ပါးသော ဝါကျကို ယူဆောင်ရာ၌ ဖြစ်သော နိပါတ် ဖြစ်သည်။ 'အဝိညာတံ' ဟူသည် အတိတ်ကာလ၌ မသိအပ်သည်မည်သော အနည်းငယ်သော တရားအပေါင်း မရှိခဲ့ဖူးဟူ၍ 'နာဟောသိ' ဟု ပါဌ်အကြွင်းကို သိအပ်၏။ နိပါတ်ဖြစ်သော (ကာလသုံးပါးလုံး၌ဖြစ်သော) 'အတ္ထိ' သဒ္ဒါကို ယူလျှင်မူကား ပါဌ်အကြွင်းမရှိဘဲလည်း သင့်လျော်သည်သာ ဖြစ်သည်။ ဤနိပါတ်ဖြစ်သော 'အတ္ထိ' သဒ္ဒါဖြင့် အတိတ်ကာလ၌ ဖြစ်သော ခပ်သိမ်းသောတရားတို့၏ သိတော်မူအပ်သည်၏အဖြစ်ကို ပြတော်မူ၏။ 'အဇာနိတဗ္ဗံ' ဟူသည် အနာဂတ်ကာလ၌ မသိအပ်သည်မည်သော တရားအပေါင်းသည် မဖြစ်လတ္တံ့ သို့မဟုတ် မရှိလတ္တံ့။ ဤ 'အဇာနိတဗ္ဗံ' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် အနာဂတ်ကာလ၌ ဖြစ်သော ခပ်သိမ်းသောတရားတို့၏ သိတော်မူအပ်သည်၏အဖြစ်ကို ပြတော်မူ၏။ သို့မဟုတ် ဤ 'အဇာနိတဗ္ဗံ' ဟူသော ပုဒ်၌ 'အ' အက္ခရာသည် သိခြင်းကြိယာကို အထူးပြုရုံမျှသာ ဖြစ်သည်။ 'သဗ္ဗံ အဘိညာသိ ယဒတ္ထိ နေယျံ' ဟူသော ပုဒ်၌ ကာလသုံးပါး၌ ဖြစ်သော သို့မဟုတ် ကာလသုံးပါးမှ လွတ်သော သိအပ်သော (ဉေယျ) အကြင် တစ်စုံတစ်ခုသော တရားအပေါင်းသည် ရှိ၏၊ ထိုအလုံးစုံကို တထာဂတသည် လွန်ကဲသော သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ဖြင့် ထိုးထွင်း၍ သိတော်မူပြီ။ ဤ 'ယဒတ္ထိ' ဟူသော ပုဒ်၌ 'အတ္ထိ' သဒ္ဒါဖြင့် ကာလသုံးပါး၌ ဖြစ်သော အာရုံကိုလည်းကောင်း၊ ကာလသုံးပါးမှ လွတ်သော အာရုံကိုလည်းကောင်း ယူခြင်းကြောင့် 'အတ္ထိ' သဒ္ဒါကို နိပါတ်အဖြစ်ဖြင့်သာ ရှုအပ်၏။ 'တထာဂတော တေန သမန္တစက္ခု' ဟူသည် ကာလအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သြကာသအားဖြင့်လည်းကောင်း အပိုင်းအခြားမရှိဘဲ အကြွင်းမဲ့ ခပ်သိမ်းသောအဖို့အားဖြင့် ဖြစ်သော ဉာဏစက္ခု ရှိတော်မူသောကြောင့် 'သမန္တစက္ခု' မည်တော်မူ၏။ ထိုဆိုအပ်ပြီးသော အကြောင်းကြောင့် တထာဂတသည် သမန္တစက္ခု မည်၏၊ သဗ္ဗညု မည်၏ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ ဤဂါထာ၌ ပုဂ္ဂိုလ်ကို အခြေပြု၍ ဟောကြားအပ်သော ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာန ဒေသနာတော်ဖြင့် သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို ပြီးစေတော်မူ၏။

Puna buddhañāṇānaṃ visayavasena sabbaññutaññāṇaṃ dassetukāmo samantacakkhūti kenaṭṭhena samantacakkhūtiādimāha. Tattha gāthāya samantacakkhūti vuttapade yaṃ taṃ samantacakkhu, taṃ kenaṭṭhena samantacakkhūti attho. Attho panassa yāvatā dukkhassa dukkhaṭṭhotiādīhi vuttoyeva hoti. Sabbaññutaññāṇañhi samantacakkhu. Yathāha – ‘‘samantacakkhu vuccati sabbaññutaññāṇa’’nti (cūḷani. dhotakamāṇavapucchāniddesa 32). Tasmiṃ sabbaññutaññāṇaṭṭhe vutte samantacakkhuṭṭho vuttoyeva hotīti. Buddhasseva ñāṇānīti buddhañāṇāni. Dukkhe ñāṇādīnipi hi sabbākārena buddhasseva bhagavato pavattanti, itaresaṃ pana ekadesamatteneva pavattanti. Sāvakasādhāraṇānīti pana ekadesenāpi atthitaṃ sandhāya vuttaṃ. Sabbo ñātoti sabbo ñāṇena ñāto. Aññāto dukkhaṭṭho natthīti vuttameva atthaṃ paṭisedhena vibhāveti. Sabbo diṭṭhoti na kevalaṃ ñātamattoyeva, atha kho cakkhunā diṭṭho viya kato. Sabbo viditoti na kevalaṃ diṭṭhamattoyeva, atha kho pākaṭo. Sabbo sacchikatoti na kevalaṃ viditoyeva, atha kho tattha ñāṇapaṭilābhavasena paccakkhīkato. Sabbo phassitoti na kevalaṃ sacchikatoyeva, atha kho punappunaṃ yathāruci samudācāravasena phuṭṭhoti. Atha vā ñāto sabhāvalakkhaṇavasena. Diṭṭho sāmaññalakkhaṇavasena. Vidito rasavasena. Sacchikato paccupaṭṭhānavasena[Pg.41]. Phassito padaṭṭhānavasena. Atha vā ñāto ñāṇuppādavasena. Diṭṭho cakkhuppādavasena. Vidito paññuppādavasena. Sacchikato vijjuppādavasena. Phassito ālokuppādavasena. ‘‘Yāvatā dukkhassa dukkhaṭṭho, sabbo diṭṭho, adiṭṭho dukkhaṭṭho natthī’’tiādinā nayena ca ‘‘yāvatā sadevakassa lokassa…pe… anuvicaritaṃ manasā, sabbaṃ ñātaṃ, aññātaṃ natthī’’tiādinā nayena ca vitthāro veditabbo. Paṭhamaṃ vuttagāthā nigamanavasena puna vuttā. Taṃnigamaneyeva hi kate ñāṇanigamanampi katameva hotīti.

တစ်ဖန် တဆယ့်လေးပါးသော ဗုဒ္ဓဉာဏ်တို့တွင် အာရုံ၏ အစွမ်းဖြင့် သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို ပြသလိုသဖြင့် အဋ္ဌကထာဆရာသည် "samantacakkhu" (သမန္တစက္ခု) ဟူသည် အဘယ်အနက်ကြောင့် ဖြစ်သနည်းစသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ ထိုသမန္တစက္ခုအစရှိသော ပါဌ်၌ (နတဿစသော) ဂါထာ၌ "သမန္တစက္ခု" ဟု ဟောတော်မူအပ်သော ပုဒ်တွင် အကြင် သဗ္ဗညုတဉာဏ်သည် ရှိ၏၊ ထိုသဗ္ဗညုတဉာဏ်သည် အဘယ်အနက် သဘောသတ္တိကြောင့် သမန္တစက္ခုမည်သနည်းဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ထိုသမန္တစက္ခု၏ အနက်ကို "yāvatā dukkhassa dukkhaṭṭho" (ဒုက္ခ၏ ဒုက္ခအနက်သည် အမျှရှိ၏) စသည်ဖြင့် ပြဆိုခဲ့ပြီးသည်သာ ဖြစ်၏။ သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကိုသာလျှင် "သမန္တစက္ခု" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "သမန္တစက္ခုကို သဗ္ဗညုတဉာဏ်ဟု ဆိုအပ်၏" ဟု ဟောတော်မူသည်။ ထိုသဗ္ဗညုတဉာဏ်၏ အနက်ကို ပြဆိုအပ်ပြီးရှိသော် သမန္တစက္ခု၏ အနက်ကိုလည်း ပြဆိုပြီးဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရားတို့အားသာလျှင် ဖြစ်ထိုက်သော ဉာဏ်တို့ဖြစ်သောကြောင့် "ဗုဒ္ဓဉာဏ်" မည်ကုန်၏။ အမှန်စင်စစ် ရှစ်ပါးသော ဒုက္ခဉာဏ်စသည်တို့သည် အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် မြတ်စွာဘုရားအားသာလျှင် ဖြစ်ပေါ်တတ်ကုန်၏၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနှင့် သာဝကတို့အားမူကား အစိတ်အပိုင်းမျှသာ ဖြစ်ပေါ်တတ်ကုန်၏။ "သာဝကတို့နှင့် ဆက်ဆံသော ဉာဏ်များ" ဟူသော စကားကိုမူ အစိတ်အပိုင်းအားဖြင့်လည်း တည်ရှိသည်ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ "sabbo ñāto" ဟူသည် အလုံးစုံသော (ဒုက္ခသစ္စာစသော) သဘောတရားကို သဗ္ဗညုတဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ "မသိအပ်သော ဒုက္ခအနက်သည် မရှိ" ဟူသော စကားဖြင့် ပြဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို ငြင်းပယ်ခြင်း (တားမြစ်ခြင်း) အားဖြင့် ထင်ရှားစေ၏။ "sabbo diṭṭho" ဟူသည် သိကာမျှကိုသာ ပြုအပ်သည်မဟုတ်ဘဲ မံသစက္ခု (သားမျက်စိ) ဖြင့် မြင်ရသကဲ့သို့ ပြုအပ်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ "sabbo vidito" ဟူသည် မြင်ကာမျှသာ မဟုတ်သေးဘဲ ထင်ရှားစွာ ပြုအပ်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ "sabbo sacchikato" ဟူသည် ထင်ရှားစွာ သိကာမျှသာ မဟုတ်သေးဘဲ ထိုအာရုံ၌ ဉာဏ်ကို ရခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် မျက်မှောက်ပြုအပ်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ "sabbo phassito" ဟူသည် မျက်မှောက်ပြုရုံမျှသာ မဟုတ်သေးဘဲ အလိုရှိတိုင်း ဖန်ဖန်ထပ်ထပ် ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် တွေ့ထိအပ် (ခံစားအပ်) ၏ဟု သိအပ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့်လည်း ကိုယ်ပိုင်သဘောလက္ခဏာ (သဘာဝလက္ခဏာ) အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။ အနိစ္စစသော သာမညလက္ခဏာအစွမ်းဖြင့် မြင်အပ်၏။ ကိစ္စ (ရသ) အစွမ်းဖြင့် ထင်ရှား၏။ ပစ္စုပဋ္ဌာန် (အကျိုး) အစွမ်းဖြင့် မျက်မှောက်ပြုအပ်၏။ ပဒဋ္ဌာန် (နီးစွာသောအကြောင်း) အစွမ်းဖြင့် တွေ့ထိအပ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့်လည်း သဗ္ဗညုတဉာဏ် ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။ ပညာစက္ခု ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် မြင်အပ်၏။ ပညာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ထင်ရှား၏။ ဝိဇ္ဇာသုံးပါး ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် မျက်မှောက်ပြုအပ်၏။ ပညာတည်းဟူသော အလင်းရောင် ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် တွေ့ထိအပ်၏။ "ဒုက္ခ၏ ဒုက္ခအနက်သည် အမျှရှိ၏၊ အလုံးစုံကို မြင်အပ်၏၊ မမြင်အပ်သော ဒုက္ခအနက်သည် မရှိ" စသော နည်းလမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ "နတ်နှင့်တကွသော လောက၌... စိတ်ဖြင့် အစဉ်လှည့်လည်အပ်၏၊ အလုံးစုံကို သိအပ်၏၊ မသိအပ်သည်မရှိ" စသော နည်းလမ်းဖြင့်လည်းကောင်း အကျယ်ကို သိအပ်၏။ အစဦး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ဂါထာကို နိဂုံးချုပ်ပြသောအားဖြင့် တစ်ဖန် ဟောကြားတော်မူပြန်သည်။ ထိုဂါထာကို နိဂုံးချုပ်အပ်သည်ရှိသော် သဗ္ဗညုတဉာဏ်နှင့် အနာဝရဏဉာဏ်ကိုလည်း နိဂုံးချုပ်ပြီးဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Sabbaññutaññāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

သဗ္ဗညုတဉာဏနိဒ္ဒေသ အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

Saddhammappakāsiniyā paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathāya

သဒ္ဓမ္မပ္ပကာသိနီ အမည်ရှိသော ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်အဋ္ဌကထာ၌

Ñāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ဉာဏကထာအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

2. Diṭṭhikathā

၂. ၂။ ဒိဋ္ဌိကထာ

1. Assādadiṭṭhiniddesavaṇṇanā

၁. ၁။ အဿာဒဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသအဖွင့်

122. Idāni ñāṇakathānantaraṃ kathitāya diṭṭhikathāya anupubbaanuvaṇṇanā anuppattā. Ayañhi diṭṭhikathā ñāṇakathāya katañāṇaparicayassa samadhigatasammādiṭṭhissa micchādiṭṭhimalavisodhanā sukarā hoti, sammādiṭṭhi ca suparisuddhā hotīti ñāṇakathānantaraṃ kathitā. Tattha kā diṭṭhītiādikā pucchā. Kā diṭṭhīti abhinivesaparāmāso diṭṭhītiādikaṃ pucchitapucchāya vissajjanaṃ. Kathaṃ abhinivesaparāmāso diṭṭhītiādiko vissajjitavissajjanassa vitthāraniddeso, sabbāva tā diṭṭhiyo assādadiṭṭhiyotiādikā diṭṭhisuttasaṃsandanāti evamime cattāro paricchedā. Tattha pucchāparicchede tāva kā diṭṭhīti dhammapucchā, sabhāvapucchā. Kati diṭṭhiṭṭhānānīti hetupucchā paccayapucchā, kittakāni diṭṭhīnaṃ kāraṇānīti attho. Kati diṭṭhipariyuṭṭhānānīti samudācārapucchā vikārapucchā. Diṭṭhiyo eva hi samudācāravasena cittaṃ pariyonandhantiyo uṭṭhahantīti diṭṭhipariyuṭṭhānāni [Pg.42] nāma honti. Kati diṭṭhiyoti diṭṭhīnaṃ saṅkhāpucchā gaṇanāpucchā. Kati diṭṭhābhinivesāti vatthuppabhedavasena ārammaṇanānattavasena diṭṭhippabhedapucchā. Diṭṭhiyo eva hi taṃ taṃ vatthuṃ taṃ taṃ ārammaṇaṃ abhinivisanti parāmasantīti diṭṭhiparāmāsāti vuccanti. Katamo diṭṭhiṭṭhānasamugghātoti diṭṭhīnaṃ paṭipakkhapucchā pahānūpāyapucchā. Diṭṭhikāraṇāni hi khandhādīni diṭṭhisamugghātena tāsaṃ kāraṇāni na hontīti tāni ca kāraṇāni samugghātitāni nāma honti. Tasmā diṭṭhiṭṭhānāni sammā bhusaṃ haññanti etenāti diṭṭhiṭṭhānasamugghātoti vuccati.

၁၂၂. ယခုအခါ ဉာဏကထာ၏ အခြားမဲ့၌ ဟောတော်မူအပ်သော ဒိဋ္ဌိကထာ၏ အစဉ်အတိုင်းဖြစ်သော ပုဒ်တို့၏ အဖွင့်သည် အစဉ်အားဖြင့် ဆိုက်ရောက်လာပြီ။ အမှန်စင်စစ် ဤဒိဋ္ဌိကထာကို ဉာဏကထာ၌ ဉာဏ်၏ အလေ့အကျင့်ရှိပြီးသော (သို့မဟုတ်) ကောင်းစွာ ရအပ်ပြီးသော သမ္မာဒိဋ္ဌိရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အား မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော အညစ်အကြေးကို သုတ်သင်ခြင်းသည် ပြုလွယ်၏။ သမ္မာဒိဋ္ဌိသည်လည်း ကောင်းစွာ ထက်ဝန်းကျင်မှ စင်ကြယ်၏။ ထို့ကြောင့် ဉာဏကထာ၏ အခြားမဲ့၌ ဟောကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုဒိဋ္ဌိကထာ၌ "kā diṭṭhī" (ဒိဋ္ဌိဟူသည် အဘယ်နည်း) စသည်တို့သည် အမေး (ပုစ္ဆာ) များ ဖြစ်ကြသည်။ "kā diṭṭhī" ဟူသော အမေးကို "abhinivesaparāmāso diṭṭhī" (မှားသောအားဖြင့် စွဲလမ်းသုံးသပ်ခြင်းသည် ဒိဋ္ဌိဖြစ်၏) စသည်ဖြင့် ဖြေဆိုတော်မူခြင်းသည် အမေးကို ဖြေဆိုခြင်း (ဝိဿဇ္ဇနာ) ဖြစ်သည်။ "အဘယ်သို့ မှားသောအားဖြင့် စွဲလမ်းသုံးသပ်ခြင်းသည် ဒိဋ္ဌိဖြစ်သနည်း" စသည်ဖြင့် အကျယ်ဖြေဆိုခြင်းသည် ဝိဿဇ္ဇနာ၏ အကျယ်ပြသဒ္ဒါ (ဝိတ္ထာရနိဒ္ဒေသ) ဖြစ်သည်။ "sabbā va tā diṭṭhiyo assādadiṭṭhiyo" (ထိုအလုံးစုံသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့သည် အဿာဒဒိဋ္ဌိတို့သာတည်း) စသည်တို့သည် ဒိဋ္ဌိနှင့် ဆက်စပ်သော သုတ်များနှင့် နှီးနှောကြောင်းစကား ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် အပိုင်းအခြား (ပရိစ္ဆေဒ) တို့သည် ဤလေးပါးတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုအပိုင်းအခြားတို့တွင် ပုစ္ဆာအပိုင်းအခြား၌ ရှေးဦးစွာ "kā diṭṭhī" ဟူသော ပုစ္ဆာသည် သဘောတရားကို မေးသော ပုစ္ဆာ (ဓမ္မပုစ္ဆာ၊ သဘာဝပုစ္ဆာ) ဖြစ်သည်။ "kati diṭṭhiṭṭhānāni" (ဒိဋ္ဌိ၏ တည်ရာ အကြောင်းတရားတို့သည် ဘယ်နှစ်ပါးရှိသနည်း) ဟူသော ပုစ္ဆာသည် အကြောင်းတရားကို မေးသော ပုစ္ဆာ (ဟေတုပုစ္ဆာ၊ ပစ္စယပုစ္ဆာ) ဖြစ်သည်။ "ဒိဋ္ဌိတို့၏ အကြောင်းတို့သည် အဘယ်မျှရှိသနည်း" ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ "kati diṭṭhipariyuṭṭhānāni" (ဒိဋ္ဌိပရိယုဋ္ဌာန်တို့သည် ဘယ်နှစ်ပါးရှိသနည်း) ဟူသော ပုစ္ဆာသည် အလေ့အထ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို မေးသော ပုစ္ဆာ (သမုဒါစာရပုစ္ဆာ၊ ဝိကာရပုစ္ဆာ) ဖြစ်သည်။ အမှန်စင်စစ် ဒိဋ္ဌိတို့သည်သာလျှင် ဖန်ဖန်ဖြစ်ပေါ်ခြင်း (သမုဒါစာရ) ၏အစွမ်းဖြင့် စိတ်ကို လွှမ်းမိုးမြှေးယှက်လျက် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာတတ်သောကြောင့် "ဒိဋ္ဌိပရိယုဋ္ဌာန်" မည်ကုန်၏။ "kati diṭṭhiyo" (ဒိဋ္ဌိတို့သည် ဘယ်နှစ်ပါးရှိသနည်း) ဟူသော ပုစ္ဆာသည် ဒိဋ္ဌိတို့၏ အရေအတွက်ကို မေးသော ပုစ္ဆာ (သင်္ချာပုစ္ဆာ၊ ဂဏနာပုစ္ဆာ) ဖြစ်သည်။ "kati diṭṭhābhinivesā" (ဒိဋ္ဌိသို့ စွဲလမ်းခြင်းတို့သည် ဘယ်နှစ်ပါးရှိသနည်း) ဟူသော ပုစ္ဆာသည် (ရူပက္ခန္ဓာစသော) ဝတ္ထုအပြား၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ (ကသိုဏ်းစသော) အာရုံထူး၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဒိဋ္ဌိ၏အပြားကို မေးသော ပုစ္ဆာဖြစ်သည်။ အမှန်စင်စစ် ဒိဋ္ဌိတို့သည်သာလျှင် ထိုထိုဝတ္ထုကိုလည်းကောင်း၊ ထိုထိုအာရုံကိုလည်းကောင်း မှားသောအားဖြင့် စွဲလမ်းတတ်၊ သုံးသပ်တတ်သောကြောင့် "ဒိဋ္ဌိပရာမာသ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ "katamo diṭṭhiṭṭhānasamugghāto" (ဒိဋ္ဌိ၏ အကြောင်းဖြစ်သော ခန္ဓာတို့ကို အမြစ်ပြတ် သတ်ခြင်းသည် အဘယ်နည်း) ဟူသော ပုစ္ဆာသည် ဒိဋ္ဌိ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားကို မေးသော ပုစ္ဆာ (ပဋိပက္ခပုစ္ဆာ၊ ပဟာနူပါယပုစ္ဆာ) ဖြစ်သည်။ အမှန်စင်စစ် ဒိဋ္ဌိ၏ အကြောင်းဖြစ်သော ခန္ဓာစသည်တို့ကို သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်အပ်သဖြင့် ထိုဒိဋ္ဌိတို့၏ အကြောင်းတရားတို့သည် မဖြစ်ပေါ်နိုင်တော့ပေ။ ထိုသို့ အကြောင်းတရားတို့ကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်အပ်သည် မည်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ဤသောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ဒိဋ္ဌိ၏တည်ရာ ဖြစ်သော ခန္ဓာတို့ကို ကောင်းစွာ ပြင်းစွာ သတ်အပ် (ပယ်အပ်) ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် "ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနသမုဂ္ဃါတ" (ဒိဋ္ဌိ၏ တည်ရာ အကြောင်းတရားတို့ကို အမြစ်ပြတ်သတ်ခြင်း) ဟု ဆိုအပ်၏။

Idāni etāsaṃ channaṃ pucchānaṃ kā diṭṭhītiādīni cha vissajjanāni. Tattha kā diṭṭhīti vissajjetabbapucchā. Abhinivesaparāmāso diṭṭhīti vissajjanaṃ. Sā pana aniccādike vatthusmiṃ niccādivasena abhinivisati patiṭṭhahati daḷhaṃ gaṇhātīti abhiniveso. Aniccādiākāraṃ atikkamitvā niccantiādivasena vattamāno parato āmasati gaṇhātīti parāmāso. Atha vā niccantiādikaṃ paraṃ uttamaṃ saccanti āmasati gaṇhātīti parāmāso, abhiniveso ca so parāmāso cāti abhinivesaparāmāso. Evaṃpakāro diṭṭhīti kiccato diṭṭhisabhāvaṃ vissajjeti. Tīṇi satanti tīṇi satāni, vacanavipallāso kato. Katamo diṭṭhiṭṭhānasamugghātoti pucchaṃ anuddharitvāva sotāpattimaggo diṭṭhiṭṭhānasamugghātoti vissajjanaṃ kataṃ.

ယခုအခါ ထိုခြောက်ပါးသော အမေးတို့၏ "kā diṭṭhī" စသော ခြောက်ပါးသော အဖြေ (ဝိဿဇ္ဇနာ) တို့ ရှိကြကုန်၏။ ထိုအဖြေတို့တွင် "kā diṭṭhī" ဟူသည် အဖြေတောင်းသော အမေးပုစ္ဆာ ဖြစ်၏။ "abhinivesaparāmāso diṭṭhī" ဟူသည် အဖြေစကား ဖြစ်၏။ အနက်အစိပ်ကို ဆိုရသော် ထိုမှားသောအားဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်းသည် အနိစ္စစသော ခန္ဓာငါးပါးတည်းဟူသော ဝတ္ထု၌ နိစ္စစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် (နိစ္စ၊ သုဘ၊ သုခ၊ အတ္တတို့၏ အစွမ်းဖြင့်) စွဲကပ်၍ တည်တတ်၏၊ မြဲမြံစွာ ယူတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် "abhinivesa" (စွဲလမ်းခြင်း) မည်၏။ အနိစ္စစသော သဘာဝအခြင်းအရာကို လွန်၍ နိစ္စဟူ၍ စသည်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လျက် အနိစ္စစသည်မှတစ်ပါးသော နိစ္စစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် မှားယွင်းစွာ ယူတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် "parāmāsa" (သုံးသပ်ခြင်း) မည်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့်လည်း နိစ္စစသော အယူကို "အလွန်အကဲ သစ္စာတရားဖြစ်၏" ဟု မှားယွင်းစွာ ယူတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် "parāmāsa" မည်၏။ စွဲလမ်းခြင်းလည်း ဖြစ်၏၊ ထိုစွဲလမ်းခြင်းသည် မှားယွင်းစွာ သုံးသပ်ခြင်းလည်း ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် "abhinivesaparāmāsa" (မှားသောအားဖြင့် စွဲလမ်းသုံးသပ်ခြင်း) မည်၏။ "ဒိဋ္ဌိသည် ဤသို့သော သဘောရှိ၏" ဟု ကိစ္စ (စွဲလမ်းသော အခြင်းအရာ) အားဖြင့် ဒိဋ္ဌိ၏ သဘောကို ဖြေဆိုတော်မူ၏။ "tīṇi sata" ဟူသည် "tīṇi satāni" (သုံးရာ) ကို ဆိုလိုခြင်းဖြစ်၍ ဗဟုဝုစ်ကို ဧကဝုစ် ပြောင်းလဲသုံးနှုန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ "katamo diṭṭhiṭṭhānasamugghāto" ဟူသော အမေးပုစ္ဆာကို ထုတ်ဖော်မပြဘဲသာလျှင် "sotāpattimaggo diṭṭhiṭṭhānasamugghāto" (သောတာပတ္တိမဂ်သည် ဒိဋ္ဌိ၏ တည်ရာ အကြောင်းတရားတို့ကို အမြစ်ပြတ် သတ်ခြင်းဖြစ်၏) ဟူသော အဖြေကိုသာ တိုက်ရိုက် ပြုတော်မူခဲ့သည်။

123. Idāni kathaṃ abhinivesaparāmāsotiādi vitthāraniddeso. Tattha rūpanti upayogavacanaṃ. Rūpaṃ abhinivesaparāmāsoti sambandho. Rūpanti cettha rūpupādānakkhandho kasiṇarūpañca. ‘‘Etaṃ mamā’’ti abhinivesaparāmāso diṭṭhi, ‘‘esohamasmī’’ti abhinivesaparāmāso diṭṭhi, ‘‘eso me attā’’ti abhinivesaparāmāso diṭṭhīti paccekaṃ yojetabbaṃ. Etanti sāmaññavacanaṃ. Teneva ‘‘vedanaṃ etaṃ mama, saṅkhāre etaṃ mamā’’ti napuṃsakavacanaṃ ekavacanañca kataṃ. Esoti pana vattabbamapekkhitvā pulliṅgekavacanaṃ kataṃ. Etaṃ mamāti taṇhāmaññanāmūlikā diṭṭhi. Esohamasmīti mānamaññanāmūlikā diṭṭhi. Eso me attāti diṭṭhimaññanā eva. Keci pana ‘‘etaṃ mamāti mamaṃkārakappanā, esohamasmīti ahaṃkārakappanā, eso me attāti [Pg.43] ahaṃkāramamaṃkārakappito attābhinivesoti ca, tathā yathākkameneva taṇhāmūlaniveso mānapaggāho, taṇhāmūlaniviṭṭho mānapaggahito, attābhinivesoti ca, saṅkhārānaṃ dukkhalakkhaṇādassanaṃ, saṅkhārānaṃ aniccalakkhaṇādassanaṃ, saṅkhārānaṃ tilakkhaṇādassanahetuko attābhinivesoti ca, dukkhe asubhe ca sukhaṃ subhanti vipallāsagatassa, anicce niccanti vipallāsagatassa, catubbidhavipallāsagatassa ca attābhinivesoti ca, pubbenivāsañāṇassa ākārakappanā, dibbacakkhuñāṇassa anāgatapaṭilābhakappanā, pubbantāparantaidappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu kappanissitassa attābhinivesoti ca, nandiyā atītamanvāgameti, nandiyā anāgataṃ paṭikaṅkhati, paccuppannesu dhammesu saṃhīrati attābhinivesoti ca, pubbante aññāṇahetukā diṭṭhi, aparante aññāṇahetukā diṭṭhi, pubbantāparante idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇahetuko attābhiniveso’’ti ca etesaṃ tiṇṇaṃ vacanānaṃ atthaṃ vaṇṇayanti.

၁၂၃. ယခုအခါ "ကထံ အဘိနိဝေသပရာမာသော" စသည်ဖြင့် အကျယ်ပြဆိုချက်ကို ဖော်ပြပါအံ့။ ထိုပါဌ်၌ "ရူပံ" ဟူသော ပုဒ်သည် ဒုတိယာဝိဘတ်ရှိသော ပုဒ်ဖြစ်သည်။ "ရုပ်ကို မှားသောအားဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်း (သို့မဟုတ်) သုံးသပ်ခြင်းသည် ဒိဋ္ဌိမည်၏" ဟု အနက်စပ်ရမည်။ ဤ "ရူပံ" ဟူသော ပုဒ်၌ ဥပါဒါန်၏ အာရုံဖြစ်သော ရူပက္ခန္ဓာနှင့် ကသိုဏ်းရုပ်ကို ရုပ်ဟု ခေါ်သည်။ "ဤရုပ်သည် ငါ၏ ဥစ္စာဖြစ်၏" ဟု မှားသောအားဖြင့် သုံးသပ်ခြင်းသည် ဒိဋ္ဌိမည်၏၊ "ဤရုပ်သည် ငါဖြစ်၏" ဟု မှားသောအားဖြင့် သုံးသပ်ခြင်းသည် ဒိဋ္ဌိမည်၏၊ "ဤရုပ်သည် ငါ၏ အတ္တဖြစ်၏" ဟု မှားသောအားဖြင့် သုံးသပ်ခြင်းသည် ဒိဋ္ဌိမည်၏ ဟု တစ်ခုချင်းစီ ယှဉ်စပ်အပ်သည်။ "ဧတံ" ဟူသော ပုဒ်သည် လိင်သုံးပါးလုံးရှိသော ဒြပ်နှင့် ဆက်ဆံသော သာမညသဒ္ဒါ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် "ဝေဒနာကို ဤဝေဒနာသည် ငါ၏ဥစ္စာဖြစ်၏၊ သင်္ခါရတို့ကို ဤသင်္ခါရသည် ငါ၏ဥစ္စာဖြစ်၏" ဟု နပုံသကလိင် ဧကဝုစ်ကို ပြုတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ "ဧသော" ဟူသော သဒ္ဒါကိုမူ နောက်၌ ဆိုလတ္တံ့သော "အယံ" ဟူသောပုဒ်၊ "အတ္တာ" ဟူသောပုဒ်ကို ငဲ့၍ ပုလ္လိင် ဧကဝုစ်ကို ပြုတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ "ဤရုပ်သည် ငါ၏ဥစ္စာဖြစ်၏" ဟူသော အယူသည် တဏှာဖြင့် ကြံဆခြင်းကို အခြေပြုသော ဒိဋ္ဌိ ဖြစ်သည်။ "ဤရုပ်သည် ငါဖြစ်၏" ဟူသော အယူသည် မာနဖြင့် ကြံဆခြင်းကို အခြေပြုသော ဒိဋ္ဌိ ဖြစ်သည်။ "ဤရုပ်သည် ငါ၏အတ္တဖြစ်၏" ဟူသော အယူသည် ဒိဋ္ဌိဖြင့် ကြံဆခြင်းသက်သက်သာ ဖြစ်သည်။ အချို့သော ဆရာတို့မူကား "ဤရုပ်သည် ငါ၏ဥစ္စာဖြစ်၏ ဟူသောအယူသည် ငါ၏ဥစ္စာဟု ကြံဆခြင်း ဖြစ်သည်၊ ဤရုပ်သည် ငါဖြစ်၏ ဟူသောအယူသည် ငါဟု ကြံဆခြင်း ဖြစ်သည်၊ ဤရုပ်သည် ငါ၏အတ္တဖြစ်၏ ဟူသောအယူသည် ငါဟူ၍လည်းကောင်း၊ ငါ၏ဥစ္စာဟူ၍လည်းကောင်း ကြံဆအပ်သော အတ္တအားဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်း ဖြစ်သည်" ဟု အနက်ဖွင့်ဆိုကြသည်။ ထို့အတူ အစဉ်အတိုင်းပင် "တဏှာလျှင် မူလရှိသော နှလုံးသွင်းခြင်းတည်းဟူသော အတ္တာဘိနိဝေသ၊ မာနသည် ချီးမြှောက်အပ်သော အတ္တာဘိနိဝေသလည်းကောင်း၊ တဏှာလျှင် မူလရှိသော နှလုံးသွင်းခြင်းဟူသော မာနသည် ချီးမြှောက်အပ်သော အတ္တာဘိနိဝေသလည်းကောင်း ရှိ၏" ဟုလည်းကောင်း၊ "သင်္ခါရတရားတို့၏ ဒုက္ခလက္ခဏာကို မရှုမြင်ခြင်း၊ သင်္ခါရတရားတို့၏ အနိစ္စလက္ခဏာကို မရှုမြင်ခြင်းတည်းဟူသော လက္ခဏာရေးသုံးပါးကို မရှုမြင်ခြင်းလျှင် အကြောင်းရင်းရှိသော အတ္တအားဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်း" ဟုလည်းကောင်း၊ "ဒုက္ခနှင့် အသုဘသဘော၌ သုခဟူ၍လည်းကောင်း၊ သုဘဟူ၍လည်းကောင်း ဖောက်ပြန်မှားယွင်းသော ဝိပလ္လာသဖြစ်သူ၏ အတ္တအားဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်း၊ အနိစ္စ၌ နိစ္စဟူ၍ ဖောက်ပြန်မှားယွင်းသော ဝိပလ္လာသဖြစ်သူ၏ အတ္တအားဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်းတည်းဟူသော လေးပါးသော ဝိပလ္လာသရှိသူ၏ အတ္တအားဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်း" ဟုလည်းကောင်း၊ "ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏ်ရှိသူ၏ အခြင်းအရာကို ကြံဆခြင်း၊ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ရှိသူ၏ အနာဂတ်ဘဝ ရရှိမှုကို ကြံဆခြင်းတည်းဟူသော ရှေ့အစွန်း နောက်အစွန်း၌ သင်္ခါရတရားတို့၏ အကြောင်းဖြစ်သော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်တရားတို့၌ မှားယွင်းသော အယူကို မှီ၍ဖြစ်သော အတ္တအားဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်း" ဟုလည်းကောင်း၊ "တဏှာဖြင့် အတိတ်အာရုံသို့ တသသကပ်ငြိခြင်း၊ တဏှာဖြင့် အနာဂတ်အာရုံကို လိုလားခြင်း၊ ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်သော အာရုံတရားတို့၌ တဏှာဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် ဆွဲဆောင်ဖြားယောင်းခံရခြင်းတည်းဟူသော အတ္တအားဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်း" ဟုလည်းကောင်း၊ "ရှေ့အစွန်း၌ အဝိဇ္ဇာဟူသော မသိခြင်းလျှင် အကြောင်းရင်းရှိသော ဒိဋ္ဌိ၊ နောက်အစွန်း၌ အဝိဇ္ဇာလျှင် အကြောင်းရင်းရှိသော ဒိဋ္ဌိ၊ ရှေ့အစွန်း နောက်အစွန်း၌ ဤပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် တရားတို့၌ အဝိဇ္ဇာလျှင် အကြောင်းရင်းရှိသော အတ္တအားဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်း" ဟုလည်းကောင်း ဤသုံးပါးသော စကားတို့၏ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုကြကုန်၏။

Diṭṭhiyo panettha paṭhamaṃ pañcakkhandhavatthukā. Tato chaajjhattikabāhirāyatanaviññāṇa- kāyasamphassakāyavedanākāyasaññākāyacetanākāyataṇhākāyavitakkavicāradhātudasakasiṇa- dvattiṃsākāravatthukā diṭṭhiyo vuttā. Dvattiṃsākāresu ca yattha visuṃ abhiniveso na yujjati, tattha sakalasarīrābhinivesavaseneva visuṃ abhiniveso viya katoti veditabbaṃ. Tato dvādasāyatanaaṭṭhārasadhātuekūnavīsatiindriyavasena yojanā katā. Tīṇi ekantalokuttarindriyāni na yojitāni. Na hi lokuttaravatthukā diṭṭhiyo honti. Sabbatthāpi ca lokiyalokuttaramissesu dhammesu lokuttare ṭhapetvā lokiyā eva gahetabbā. Anindriyabaddharūpañca na gahetabbameva. Tato tedhātukavasena navavidhabhavavasena jhānabrahmavihārasamāpattivasena paṭiccasamuppādaṅgavasena ca yojanā katā. Jātijarāmaraṇānaṃ visuṃ gahaṇe parihāro vuttanayo eva. Sabbāni cetāni rūpādikāni jarāmaraṇantāni aṭṭhanavutisataṃ padāni bhavanti.

ဤပထမမေးခွန်း၏ အဖြေ၌ ရှေးဦးစွာ ခန္ဓာငါးပါးကို အခြေပြုသော ဒိဋ္ဌိတို့ကို ပြဆိုအပ်၏။ ထို့နောက် အဇ္ဈတ္တိကာယတန ၆ ပါး၊ ဗာဟိရာယတန ၆ ပါး၊ ဝိညာဏကာယ ၆ ပါး၊ သမ္ဖဿကာယ ၆ ပါး၊ ဝေဒနာကာယ ၆ ပါး၊ သညာကာယ ၆ ပါး၊ စေတနာကာယ ၆ ပါး၊ တဏှာကာယ ၆ ပါး၊ ဝိတက်၊ ဝိစာရ၊ ဓာတ် ၆ ပါး၊ ကသိုဏ်း ၁၀ ပါး၊ ၃၂ ပါးသော ကောဋ္ဌာသတို့ကို အခြေပြုသော ဒိဋ္ဌိတို့ကို ပြဆိုအပ်၏။ ၃၂ ပါးသော ကောဋ္ဌာသတို့တွင် အသီးအခြား မှားသောအားဖြင့် နှလုံးသွင်းရန် မသင့်လျော်သော အရာ၌ တစ်ကိုယ်လုံးကို နှလုံးသွင်းခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် အသီးအခြား နှလုံးသွင်းသကဲ့သို့ ပြုတော်မူအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ ထို့နောက် ၁၂ ပါးသော အာယတန၊ ၁၈ ပါးသော ဓာတ်၊ ၁၉ ပါးသော ဣန္ဒြေတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ယှဉ်စပ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏။ စင်စစ် လောကုတ္တရာဖြစ်သော ဣန္ဒြေသုံးပါးတို့ကိုကား မယှဉ်အပ်ကုန်။ လောကုတ္တရာတရားကို အခြေပြုသော ဒိဋ္ဌိတို့သည် မရှိကြကုန်သည်သာတည်း။ ခပ်သိမ်းသော နေရာတို့၌လည်း လောကီလောကုတ္တရာ ရောနှောနေသော တရားတို့တွင် လောကုတ္တရာကို ချန်လှပ်၍ လောကီဖြစ်သော တရားတို့ကိုသာ ယူအပ်ကုန်၏။ အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓရုပ်ကိုလည်း ဒိဋ္ဌိ၏ အကြောင်းမဟုတ်သောကြောင့် မယူအပ်သည်သာတည်း။ ထို့နောက် ဓာတ်သုံးပါး၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကိုးပါးသော ဘဝ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဈာန်၊ ဗြဟ္မဝိဟာရ၊ သမာပတ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်အင်္ဂါတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ယှဉ်စပ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏။ ဇာတိ ဇရာ မရဏတို့ကို အသီးအခြား ယူရာ၌ အဖြေကား ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းပင်တည်း။ ရုပ်အစရှိသည်မှ ဇရာမရဏအဆုံးရှိကုန်သော ဤပုဒ်အားလုံးတို့သည် ၁၉၈ ပါးသော ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

124. Diṭṭhiṭṭhānesu khandhāpi diṭṭhiṭṭhānanti vīsativatthukāyapi sakkāyadiṭṭhiyā pañcannaṃ khandhānaṃyeva vatthuttā ‘‘ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā attānaṃ samanupassamānā samanupassanti, sabbe te pañcupādānakkhandhesuyeva [Pg.44] samanupassanti, etesaṃ vā aññatara’’nti (saṃ. ni. 3.47) vuttattā ca pañcupādānakkhandhā diṭṭhīnaṃ kāraṇaṃ. Avijjāpi diṭṭhiṭṭhānanti avijjāya andhīkatānaṃ diṭṭhiuppattito ‘‘yāyaṃ, bhante, diṭṭhi ‘asammāsambuddhesu sammāsambuddhā’ti, ayaṃ nu kho, bhante, diṭṭhi kiṃ paṭicca paññāyatīti? Mahatī kho esā, kaccāna, dhātu, yadidaṃ avijjādhātu. Hīnaṃ, kaccāna, dhātuṃ paṭicca uppajjati hīnā saññā hīnā diṭṭhī’’ti (saṃ. ni. 2.97) vacanato ca avijjā diṭṭhīnaṃ kāraṇaṃ. Phassopi diṭṭhiṭṭhānanti tena phassena phuṭṭhassa diṭṭhiuppattito ‘‘ye te, bhikkhave, samaṇabrāhmaṇā pubbantakappikā pubbantānudiṭṭhino pubbantaṃ ārabbha anekavihitāni adhivuttipadāni abhivadanti, tadapi phassapaccayā’’ti (dī. ni. 1.123) vacanato ca phasso diṭṭhīnaṃ kāraṇaṃ. Saññāpi diṭṭhiṭṭhānanti ākāramattaggahaṇena ayāthāvasabhāvagāhahetuttā saññāya –

၁၂၄. ဒိဋ္ဌိဖြစ်ရာ အကြောင်းတို့၌ ခန္ဓာတို့သည်လည်း ဒိဋ္ဌိ၏ တည်ရာ အကြောင်းရင်းဖြစ်၏ ဟူသည်မှာ အခြင်းအရာ နှစ်ဆယ်ရှိသော သက္ကာယဒိဋ္ဌိအား ငါးပါးသော ခန္ဓာတို့သာလျှင် အခြေခံ အကြောင်းရင်း ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ "ရဟန်းတို့၊ အကြင် ရဟန်း သို့မဟုတ် ပုဏ္ဏားတို့သည် အတ္တဟု ရှုကြကုန်သော် ထိုသူအားလုံးတို့သည် ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ငါးပါးတို့၌သာလျှင် ရှုကြကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ထိုခန္ဓာငါးပါးတို့တွင် တစ်ပါးပါးကို ရှုကြကုန်၏" ဟု ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ငါးပါးသော ဥပါဒါနက္ခန္ဓာတို့သည် ဒိဋ္ဌိတို့၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်၏။ အဝိဇ္ဇာသည်လည်း ဒိဋ္ဌိ၏ ဖြစ်ရာ အကြောင်းရင်းဖြစ်၏ ဟူသည်မှာ အဝိဇ္ဇာဖြင့် မျက်စိကန်းသကဲ့သို့ ဖြစ်ရသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ဒိဋ္ဌိ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ "အရှင်ဘုရား၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမဟုတ်သော ဆရာကြီး ၆ ယောက်တို့၌ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဖြစ်၏ ဟု အယူရှိခြင်းသည် အဘယ်တရားကို အမှီပြု၍ ဖြစ်သနည်း" ဟု မေးလျှောက်ရာ "ကစ္စာန၊ အဝိဇ္ဇာဓာတ်မည်သည် ကြီးမြတ်လှ၏။ ယုတ်ညံ့သော အဝိဇ္ဇာဓာတ်ကို အမှီပြု၍ ယုတ်ညံ့သော သညာ၊ ယုတ်ညံ့သော ဒိဋ္ဌိသည် ဖြစ်ပေါ်၏" ဟု ဟောတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း အဝိဇ္ဇာသည် ဒိဋ္ဌိတို့၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်၏။ ဖဿသည်လည်း ဒိဋ္ဌိ၏ ဖြစ်ရာ အကြောင်းရင်းဖြစ်၏ ဟူသည်မှာ ထိုဖဿဖြင့် တွေ့ထိအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဒိဋ္ဌိဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ "ရဟန်းတို့၊ အတိတ်အစွန်းကို ကြံဆတတ်ကုန်သော၊ အတိတ်အစွန်းသို့ လိုက်၍ ယူလေ့ရှိကုန်သော ထိုရဟန်းပုဏ္ဏားတို့သည် အတိတ်ကို အာရုံပြု၍ များစွာသော အယူဝါဒတို့ကို ပြောဆိုကြကုန်၏၊ ထိုဒိဋ္ဌိသည်လည်း ဖဿကြောင့်သာ ဖြစ်၏" ဟု ဟောတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း ဖဿသည် ဒိဋ္ဌိတို့၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်၏။ သညာသည်လည်း ဒိဋ္ဌိ၏ ဖြစ်ရာ အကြောင်းရင်းဖြစ်၏ ဟူသည်မှာ အခြင်းအရာမျှကိုသာ ယူသဖြင့် မဟုတ်မမှန်သော သဘောကို စွဲလမ်းစေတတ်သော အကြောင်းရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။

‘‘Yāni ca tīṇi yāni ca saṭṭhi, samaṇappavādasitāni bhūripañña;

Saññakkharasaññanissitāni, osaraṇāni vineyya oghatamagā’’ti. (su. ni. 543) –

"အို... ကျယ်ပြန့်သော ပညာရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၊ ရဟန်းပုဏ္ဏားတို့၏ ပြောဆိုခြင်းကို မှီ၍ဖြစ်ကုန်သော သုံးပါးသော ဒိဋ္ဌိတို့သည်လည်းကောင်း၊ ခြောက်ဆယ်သော ဒိဋ္ဌိတို့သည်လည်းကောင်း ရှိကြကုန်၏။ သညာ၏ အက္ခရာ သညာကို မှီ၍ဖြစ်သော ထိုဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော သက်ဆင်းရာတို့ကို ဖယ်ရှား၍ သံသရာဝဲဩဃနှင့် အမှောင်ထုကို လွန်မြောက်တော်မူလေပြီ။"

Vacanato ‘‘saññānidānā hi papañcasaṅkhā’’ti (su. ni. 880; mahāni. 109) vacanato ca saññā diṭṭhīnaṃ kāraṇaṃ. Vitakkopi diṭṭhiṭṭhānanti ākāraparivitakkena diṭṭhiuppattito –

ဟူသော စကားတော်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ "သညာလျှင် အကြောင်းရင်းရှိကုန်သော ပြန့်ပြောကြောင်းတရား (သံသရာချဲ့ထွင်တတ်သော တရားများ) ဖြစ်ကြကုန်၏" ဟူသော စကားတော်ကြောင့်လည်းကောင်း သညာသည် ဒိဋ္ဌိတို့၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်၏။ ဝိတက်သည်လည်း ဒိဋ္ဌိ၏ ဖြစ်ရာအကြောင်းရင်းဖြစ်၏ ဟူသည်မှာ အခြင်းအရာကို ကြံစည်ခြင်းကြောင့် ဒိဋ္ဌိဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း—

‘‘Naheva saccāni bahūni nānā, aññatra saññāya niccāni loke;

Takkañca diṭṭhīsu pakappayitvā, saccaṃ musāti dvayadhammamāhū’’ti. (su. ni. 892) –

"လောက၌ သညာမှတစ်ပါး အခြားသော များပြားလှစွာသော မြဲမြံခိုင်ခံ့သော သစ္စာတရားတို့သည် မရှိကြကုန်။ ဒိဋ္ဌိတို့၌ ကြံစည်ခြင်း 'တက္က' ကို ဖန်တီး၍ 'ဤတရားသည်သာ သစ္စာဖြစ်၏၊ ဤတရားသည် မဟုတ်မမှန် (မုသာ) ဖြစ်၏' ဟု နှစ်ပါးသော တရားတို့ကို ပြောဆိုကြကုန်၏။"

Vacanato ca vitakko diṭṭhīnaṃ kāraṇaṃ. Ayonisomanasikāropi diṭṭhiṭṭhānanti ayoniso manasikārassa akusalānaṃ asādhāraṇahetuttā ‘‘tassevaṃ ayoniso manasikaroto channaṃ diṭṭhīnaṃ aññatarā diṭṭhi uppajjatī’’ti (ma. ni. 1.19) vacanato ca ayoniso manasikāro diṭṭhīnaṃ kāraṇaṃ[Pg.45]. Pāpamittopi diṭṭhiṭṭhānanti pāpamittassa diṭṭhānugatiāpajjanena diṭṭhiuppattito ‘‘bāhiraṃ, bhikkhave, aṅganti karitvā na aññaṃ ekaṅgampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ mahato anatthāya saṃvattati. Yathayidaṃ, bhikkhave, pāpamittatā’’ti (a. ni. 1.110) vacanato ca pāpamitto diṭṭhīnaṃ kāraṇaṃ. Paratopi ghoso diṭṭhiṭṭhānanti durakkhātadhammassavanena diṭṭhiuppattito ‘‘dveme, bhikkhave, hetū dve paccayā micchādiṭṭhiyā uppādāya parato ca ghoso ayoniso ca manasikāro’’ti (a. ni. 2.126) vacanato ca parato ghoso micchādiṭṭhikato micchādiṭṭhipaṭisaññuttakathā diṭṭhīnaṃ kāraṇaṃ.

စကားတော်အရလည်း ကြံစည်မှု (ဝိတက်) သည် ဒိဋ္ဌိတို့၏ အကြောင်း ဖြစ်၏။ "မသင့်တင့်သောအားဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်း (အယောနိသောမနသိကာရ) သည်လည်း ဒိဋ္ဌိ၏ တည်ရာဖြစ်၏" ဟူသည်မှာ မသင့်တင့်သောအားဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်းသည် အကုသိုလ်အားလုံးနှင့် မဆက်ဆံသော အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ "ထိုသူအား ဤသို့ မသင့်တင့်သောအားဖြင့် နှလုံးသွင်းသည်ရှိသော် ခြောက်ပါးသော ဒိဋ္ဌိတို့တွင် တစ်ခုခုသော ဒိဋ္ဌိသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏" ဟူသော စကားတော်ကြောင့်လည်းကောင်း မသင့်တင့်သောအားဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်းသည် ဒိဋ္ဌိတို့၏ အကြောင်းဖြစ်၏။ "ယုတ်မာသော အဆွေခင်ပွန်းသည်လည်း ဒိဋ္ဌိ၏ တည်ရာဖြစ်၏" ဟူသည်မှာ ယုတ်မာသော အဆွေခင်ပွန်းကို အတုလိုက်ခြင်း (ဒိဋ္ဌာနုဂတိသို့ ရောက်ခြင်း) အားဖြင့် ဒိဋ္ဌိဖြစ်ပေါ်လာရခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ "ရဟန်းတို့၊ ပြင်ပအင်္ဂါဟု ပြု၍ ဤယုတ်မာသော အဆွေခင်ပွန်းရှိသည်၏ အဖြစ်မှတစ်ပါး သတ္တဝါတို့အား များစွာသောအကျိုးမဲ့ဖြစ်ရန် ဖြစ်သော အခြားတစ်ခုသော အင်္ဂါကိုမျှ ငါမမြင်" ဟူသော စကားတော်ကြောင့်လည်းကောင်း ယုတ်မာသော အဆွေခင်ပွန်းသည် ဒိဋ္ဌိတို့၏ အကြောင်းဖြစ်၏။ "သူတစ်ပါးထံမှ ကြားရသော အသံသည်လည်း ဒိဋ္ဌိ၏ တည်ရာဖြစ်၏" ဟူသည်မှာ မကောင်းသဖြင့် ဟောကြားအပ်သော တရားကို ကြားနာရခြင်းကြောင့် ဒိဋ္ဌိဖြစ်ပေါ်လာရခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ "ရဟန်းတို့၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဖြစ်ပေါ်ရန် အကြောင်းတရား နှစ်ပါးတို့သည် ရှိကုန်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့ကား သူတစ်ပါးထံမှ ကြားရသော အသံ (ပရတောဃောသ) နှင့် မသင့်တင့်သောအားဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်း (အယောနိသောမနသိကာရ) တို့တည်း" ဟူသော စကားတော်ကြောင့်လည်းကောင်း သူတစ်ပါးထံမှ ကြားနာရသော အသံ၊ တစ်နည်းအားဖြင့် မိစ္ဆာအယူရှိသူ၏ထံမှ ကြားရသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိနှင့်စပ်ဆိုင်သော စကားသည် ဒိဋ္ဌိတို့၏ အကြောင်းဖြစ်၏။

Idāni diṭṭhiṭṭhānanti padassa atthaṃ vivaranto khandhā hetu khandhā paccayotiādimāha. Khandhā eva diṭṭhīnaṃ upādāya, janakahetu ceva upatthambhakapaccayo cāti attho. Samuṭṭhānaṭṭhenāti samuṭṭhahanti uppajjanti etenāti samuṭṭhānaṃ, kāraṇanti attho. Tena samuṭṭhānaṭṭhena, diṭṭhikāraṇabhāvenāti attho.

ယခုအခါ "ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ" ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကို ဖွင့်ပြလိုသဖြင့် "ခန္ဓာတို့သည် အကြောင်းဖြစ်ကုန်၏၊ ခန္ဓာတို့သည် အထောက်အပံ့ဖြစ်ကုန်၏" အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ခန္ဓာငါးပါးတို့သည်သာလျှင် ဒိဋ္ဌိတို့ ဖြစ်ပေါ်ရန်အတွက် ဖြစ်စေတတ်သော အကြောင်း (ဇနကဟေတု) လည်းကောင်း၊ ထောက်ပံ့တတ်သော အထောက်အပံ့ (ဥပတ္ထမ္ဘကပစ္စယ) လည်းကောင်း ဖြစ်၏ ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "သမုဋ္ဌာနဋ္ဌေန" ဟူသည်မှာ ဤခန္ဓာစသော သဘောတရားကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာတတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် သမုဋ္ဌာန (ဖြစ်ကြောင်း) မည်၏၊ အကြောင်းဟူသော အနက်ကို ရ၏။ ထိုသို့ ဖြစ်ပေါ်ကြောင်းဖြစ်သော အနက်အားဖြင့်၊ တစ်နည်းအားဖြင့် ဒိဋ္ဌိ၏ အကြောင်းဖြစ်သော အဖြစ်အားဖြင့် ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

125. Idāni kiccabhedena diṭṭhibhedaṃ dassento katamāni aṭṭhārasa diṭṭhipariyuṭṭhānānītiādimāha. Tattha yā diṭṭhīti idāni vuccamānānaṃ aṭṭhārasannaṃ padānaṃ sādhāraṇaṃ mūlapadaṃ. Yā diṭṭhi, tadeva diṭṭhigataṃ, yā diṭṭhi, tadeva diṭṭhigahananti sabbehi sambandho kātabbo. Ayāthāvadassanaṭṭhena diṭṭhi, tadeva diṭṭhīsu gataṃ dassanaṃ dvāsaṭṭhidiṭṭhiantogadhattāti diṭṭhigataṃ. Heṭṭhāpissa attho vuttoyeva. Dvinnaṃ antānaṃ ekantagatattāpi diṭṭhigataṃ. Sā eva diṭṭhi duratikkamanaṭṭhena diṭṭhigahanaṃ tiṇagahanavanagahanapabbatagahanāni viya. Sāsaṅkasappaṭibhayaṭṭhena diṭṭhikantāraṃ corakantāravāḷakantāranirudakakantāradubbhikkhakantārā viya. Dhammasaṅgaṇiyaṃ ‘‘diṭṭhikantāro’’ti sakaliṅgeneva āgataṃ. Sammādiṭṭhiyā vinivijjhanaṭṭhena paṭilomaṭṭhena ca diṭṭhivisūkaṃ. Micchādassanañhi uppajjamānaṃ sammādassanaṃ vinivijjhati ceva vilometi ca. Dhammasaṅgaṇiyaṃ (dha. sa. 392, 1105) ‘‘diṭṭhivisūkāyika’’nti āgataṃ. Kadāci sassatassa, kadāci ucchedassa gahaṇato diṭṭhiyā virūpaṃ phanditanti diṭṭhivipphanditaṃ. Diṭṭhigatiko hi ekasmiṃ patiṭṭhātuṃ na sakkoti, kadāci sassataṃ anussarati, kadāci ucchedaṃ. Diṭṭhiyeva anatthe saṃyojetīti diṭṭhisaññojanaṃ. Diṭṭhiyeva antotudanaṭṭhena dunnīharaṇīyaṭṭhena ca sallanti diṭṭhisallaṃ[Pg.46]. Diṭṭhiyeva pīḷākaraṇaṭṭhena sambādhoti diṭṭhisambādho. Diṭṭhiyeva mokkhāvaraṇaṭṭhena palibodhoti diṭṭhipalibodho. Diṭṭhiyeva dummocanīyaṭṭhena bandhananti diṭṭhibandhanaṃ. Diṭṭhiyeva duruttaraṭṭhena papātoti diṭṭhipapāto. Diṭṭhiyeva thāmagataṭṭhena anusayoti diṭṭhānusayo. Diṭṭhiyeva attānaṃ santāpetīti diṭṭhisantāpo. Diṭṭhiyeva attānaṃ anudahatīti diṭṭhipariḷāho. Diṭṭhiyeva kilesakāyaṃ ganthetīti diṭṭhigantho. Diṭṭhiyeva bhusaṃ ādiyatīti diṭṭhupādānaṃ. Diṭṭhiyeva ‘‘sacca’’ntiādivasena abhinivisatīti diṭṭhābhiniveso. Diṭṭhiyeva idaṃ paranti āmasati, parato vā āmasatīti diṭṭhiparāmāso.

၁၂၅. ယခုအခါ ကိစ္စအထူးအားဖြင့် ဒိဋ္ဌိ၏ ကွဲပြားခြားနားပုံကို ပြသလိုသဖြင့် "တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော ဒိဋ္ဌိပရိယုဋ္ဌာနတို့သည် အဘယ်တို့နည်း" စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ "ယာ ဒိဋ္ဌိ" (အကြင်ဒိဋ္ဌိ) ဟူသော ပုဒ်သည် ယခု ဖော်ပြလတ္တံ့သော တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော ပုဒ်တို့နှင့် သက်ဆိုင်သော မူလပုဒ် ဖြစ်၏။ "အကြင်ဒိဋ္ဌိသည် ရှိ၏၊ ထိုဒိဋ္ဌိသည်ပင်လျှင် ဒိဋ္ဌိဂတ မည်၏။ အကြင်ဒိဋ္ဌိသည် ရှိ၏၊ ထိုဒိဋ္ဌိသည်ပင်လျှင် ဒိဋ္ဌိဂဟန မည်၏" ဤသို့ စသည်ဖြင့် အလုံးစုံသော ပုဒ်တို့နှင့် ဆက်စပ်မှု ပြုအပ်၏။ မဟုတ်မမှန်သောအားဖြင့် မြင်တတ်သော အနက်ကြောင့် "ဒိဋ္ဌိ" မည်၏။ ထိုမဟုတ်မမှန်သော အမြင်သည်ပင် ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော ဒိဋ္ဌိတို့၌ အကျုံးဝင်သောကြောင့် "ဒိဋ္ဌိဂတ" မည်၏။ ထိုဒိဋ္ဌိဂတသဒ္ဒါ၏ အနက်ကို အောက်၌လည်း ဆိုအပ်ပြီးခဲ့ပြီ။ (ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂနှင့် အတ္တကိလမထာနုယောဂတည်းဟူသော) အစွန်းနှစ်ပါးတို့တွင် တစ်ခုသော အစွန်းသို့ ရောက်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်း "ဒိဋ္ဌိဂတ" မည်၏။ ထိုဒိဋ္ဌိသည်ပင်လျှင် ကျော်လွန်ရန် ခဲယဉ်းသော အနက်ကြောင့် မြက်တော (တိဏဂဟန)၊ တောအုပ် (ဝနဂဟန)၊ တောင်ကန္တာရ (ပဗ္ဗတဂဟန) တို့ကဲ့သို့ "ဒိဋ္ဌိဂဟန" (ဒိဋ္ဌိတောအုပ်) မည်၏။ ယုံမှားဖွယ်ရှိခြင်း၊ ကြောက်မက်ဖွယ် ဘေးနှင့်တကွ ဖြစ်ခြင်းဟူသော အနက်ကြောင့် ခိုးသူကန္တာရ၊ သားရဲကန္တာရ၊ ရေမရှိသောကန္တာရ၊ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးသောကန္တာရတို့ကဲ့သို့ "ဒိဋ္ဌိကန္တာရ" (ဒိဋ္ဌိခရီးခဲ) မည်၏။ ဓမ္မသင်္ဂဏီပါဠိတော်၌ "ဒိဋ္ဌိကန္တာရော" ဟူ၍ မိမိ၏ လိင် (ပုလ္လိင်) ဖြင့်သာ လာရှိ၏။ သမ္မာဒိဋ္ဌိကို ဖောက်ဖျက်တတ်သော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း "ဒိဋ္ဌိဝိသူက" (ဒိဋ္ဌိမျက်လှည့်သို့မဟုတ်ဆူးငြောင့်) မည်၏။ စင်စစ်သော်ကား မိစ္ဆာအမြင်သည် ဖြစ်ပေါ်လာသော် သမ္မာအမြင်ကို ဖောက်ဖျက်သကဲ့သို့လည်း ဖြစ်၏၊ ဖီဆန်ဆန့်ကျင်လည်း ဆန့်ကျင်၏။ ဓမ္မသင်္ဂဏီပါဠိ၌ "ဒိဋ္ဌိဝိသူကာယိကံ" ဟူ၍ လာရှိ၏။ ရံဖန်ရံခါ သဿတအယူကို၊ ရံဖန်ရံခါ ဥစ္ဆေဒအယူကို ယူခြင်းကြောင့် ဒိဋ္ဌိ၏ ဖောက်ပြန်လျက် လှုပ်ရှားတုန်လှုပ်ခြင်းဟူသော အနက်ကြောင့် "ဒိဋ္ဌိဝိပ္ဖန္ဒိတ" (ဒိဋ္ဌိရုန်းကန်လှုပ်ရှားခြင်း) မည်၏။ စင်စစ်အားဖြင့် ဒိဋ္ဌိရှိသောသူသည် တစ်ခုသောအယူ၌ မတည်တံ့နိုင်ဘဲ ရံခါ သဿတအယူကို စဉ်းစားအောက်မေ့၏၊ ရံခါ ဥစ္ဆေဒအယူကို စဉ်းစားအောက်မေ့၏။ ဒိဋ္ဌိသည်ပင်လျှင် အကျိုးမဲ့၌ ယှဉ်စေတတ်သောကြောင့် "ဒိဋ္ဌိသံယောဇန" (ဒိဋ္ဌိနှောင်ကြိုး) မည်၏။ ဒိဋ္ဌိသည်ပင်လျှင် အတွင်း၌ ထိုးဆွတတ်သော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ နှုတ်ပယ်ရခဲသော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း "ဒိဋ္ဌိသလ္လ" (ဒိဋ္ဌိငြောင့်) မည်၏။ ဒိဋ္ဌိသည်ပင်လျှင် နှိပ်စက်တတ်သော အနက်ကြောင့် "ဒိဋ္ဌိသမ္ဗာဓ" (ဒိဋ္ဌိကျဉ်းမြောင်းရာ) မည်၏။ ဒိဋ္ဌိသည်ပင်လျှင် လွတ်မြောက်ခြင်းကို တားဆီးပိတ်ပင်တတ်သော အနက်ကြောင့် "ဒိဋ္ဌိပလိဗောဓ" (ဒိဋ္ဌိအနှောင့်အယှက်) မည်၏။ ဒိဋ္ဌိသည်ပင်လျှင် လွတ်မြောက်ရန် ခဲယဉ်းသော အနက်ကြောင့် "ဒိဋ္ဌိဗန္ဓန" (ဒိဋ္ဌိအနှောင်အဖွဲ့) မည်၏။ ဒိဋ္ဌိသည်ပင်လျှင် ကူးမြောက်ရန် ခဲယဉ်းသော အနက်ကြောင့် "ဒိဋ္ဌိပပါတ" (ဒိဋ္ဌိကမ်းပါးပြတ်) မည်၏။ ဒိဋ္ဌိသည်ပင်လျှင် ခိုင်ခံ့စွဲမြဲသော အနက်ကြောင့် "ဒိဋ္ဌိအနုသယ" (ဒိဋ္ဌိကိန်းအောင်းမှု) မည်၏။ ဒိဋ္ဌိသည်ပင်လျှင် မိမိကိုယ်ကို ပူပန်စေတတ်သောကြောင့် "ဒိဋ္ဌိသန္တာပ" (ဒိဋ္ဌိပူပန်ခြင်း) မည်၏။ ဒိဋ္ဌိသည်ပင်လျှင် မိမိကိုယ်ကို အဖန်တလဲလဲ လောင်မြိုက်စေတတ်သောကြောင့် "ဒိဋ္ဌိပရိဠာဟ" (ဒိဋ္ဌိအပူမီး) မည်၏။ ဒိဋ္ဌိသည်ပင်လျှင် ကိလေသာအပေါင်းကို ထုံးဖွဲ့တတ်သောကြောင့် "ဒိဋ္ဌိဂန္ထ" (ဒိဋ္ဌိအထုံး) မည်၏။ ဒိဋ္ဌိသည်ပင်လျှင် ပြင်းစွာ စွဲလမ်းတတ်သောကြောင့် "ဒိဋ္ဌုပါဒါန" (ဒိဋ္ဌိစွဲလမ်းခြင်း) မည်၏။ ဒိဋ္ဌိသည်ပင်လျှင် "ဤအရာသာ မှန်၏" စသည်ဖြင့် အပြင်းအထန် စွဲလမ်းနှလုံးသွင်းတတ်သောကြောင့် "ဒိဋ္ဌာဘိနိဝေသ" (ဒိဋ္ဌိအစွဲအလမ်း) မည်၏။ ဒိဋ္ဌိသည်ပင်လျှင် "ဤသဘောသည်သာ မြတ်၏" ဟု သုံးသပ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မှားယွင်းသောအားဖြင့် သုံးသပ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း "ဒိဋ္ဌိပရာမာသ" (ဒိဋ္ဌိသုံးသပ်ခြင်း) မည်၏။

126. Idāni rāsivasena soḷasa diṭṭhiyo uddisanto katamā soḷasa diṭṭhiyotiādimāha. Tattha sukhasomanassasaṅkhāte assāde diṭṭhi assādadiṭṭhi. Attānaṃ anugatā diṭṭhi attānudiṭṭhi. Natthīti pavattattā viparītā diṭṭhi micchādiṭṭhi. Sati kāye diṭṭhi, santī vā kāye diṭṭhi sakkāyadiṭṭhi. Kāyoti cettha khandhapañcakaṃ, khandhapañcakasaṅkhāto sakkāyo vatthu patiṭṭhā etissāti sakkāyavatthukā. Sassatanti pavattā diṭṭhi sassatadiṭṭhi. Ucchedoti pavattā diṭṭhi ucchedadiṭṭhi. Sassatādiantaṃ gaṇhātīti antaggāhikā, antaggāho vā assā atthīti antaggāhikā. Atītasaṅkhātaṃ pubbantaṃ anugatā diṭṭhi pubbantānudiṭṭhi. Anāgatasaṅkhātaṃ aparantaṃ anugatā diṭṭhi aparantānudiṭṭhi. Anatthe saṃyojetīti saññojanikā. Ahaṅkāravasena ahanti uppannena mānena diṭṭhiyā mūlabhūtena vinibandhā ghaṭitā uppāditā diṭṭhi ahanti mānavinibandhā diṭṭhi. Tathā mamaṅkāravasena mamanti uppannena mānena vinibandhā diṭṭhi mamanti mānavinibandhā diṭṭhi. Attano vadanaṃ kathanaṃ attavādo, tena paṭisaññuttā baddhā diṭṭhi attavādapaṭisaṃyuttā diṭṭhi. Attānaṃ lokoti vadanaṃ kathanaṃ lokavādo, tena paṭisaññuttā diṭṭhi lokavādapaṭisaṃyuttā diṭṭhi. Bhavo vuccati sassataṃ, sassatavasena uppajjanadiṭṭhi bhavadiṭṭhi. Vibhavo vuccati ucchedo, ucchedavasena uppajjanadiṭṭhi vibhavadiṭṭhi.

၁၂၆. ယခုအခါ အစုအပုံအားဖြင့် တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ဒိဋ္ဌိတို့ကို ဖော်ပြလိုသဖြင့် "တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ဒိဋ္ဌိတို့သည် အဘယ်တို့နည်း" စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ သုခသောမနဿဟု ဆိုအပ်သော သာယာဖွယ် (အဿာဒ) အရာ၌ ဖြစ်သော ဒိဋ္ဌိသည် "အဿာဒဒိဋ္ဌိ" မည်၏။ မိမိကိုယ် (အတ္တ) သို့ အစဉ်လျှောက်သော ဒိဋ္ဌိသည် "အတ္တာနုဒိဋ္ဌိ" မည်၏။ "အလှူ၏ အကျိုးမရှိ" ဟူ၍ ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့် ဖောက်ပြန်မှားယွင်းသော ဒိဋ္ဌိသည် "မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ" မည်၏။ ထင်ရှားရှိသော ခန္ဓာငါးပါး (ကာယ) ၌ ဖြစ်သော ဒိဋ္ဌိသည် "သက္ကာယဒိဋ္ဌိ" မည်၏။ ဤသက္ကာယဒိဋ္ဌိဟူသော ပုဒ်၌ ကာယဟူသည် ခန္ဓာငါးပါးအပေါင်းပင် ဖြစ်၏။ ထိုဒိဋ္ဌိအား ခန္ဓာငါးပါးအပေါင်းဟု ဆိုအပ်သော သက္ကာယတည်းဟူသော တည်ရာဝတ္ထုရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် "သက္ကာယဝတ္ထုရှိသော ဒိဋ္ဌိ" မည်၏။ "မြဲ၏" ဟူ၍ ဖြစ်ပေါ်သော ဒိဋ္ဌိသည် "သဿတဒိဋ္ဌိ" မည်၏။ "ပြတ်၏ (သေလျှင် ပြတ်၏)" ဟူ၍ ဖြစ်ပေါ်သော ဒိဋ္ဌိသည် "ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ" မည်၏။ သဿတစသော အစွန်း (အဖို့) ကို ယူတတ်သောကြောင့် "အန္တဂ္ဂါဟိကဒိဋ္ဌိ" မည်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် ထိုဒိဋ္ဌိအား အစွန်းကို စွဲလမ်းသော အခြင်းအရာ ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် "အန္တဂ္ဂါဟိကဒိဋ္ဌိ" မည်၏။ အတိတ်ဟူ၍ ဆိုအပ်သော ရှေ့အစွန်းသို့ အစဉ်လျှောက်သော ဒိဋ္ဌိသည် "ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ" မည်၏။ အနာဂတ်ဟူ၍ ဆိုအပ်သော နောက်အစွန်းသို့ အစဉ်လျှောက်သော ဒိဋ္ဌိသည် "အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ" မည်၏။ အကျိုးမဲ့၌ ယှဉ်စေတတ်သောကြောင့် "သံယောဇနိကဒိဋ္ဌိ" မည်၏။ ဒိဋ္ဌိ၏ မူလအကြောင်းဖြစ်သော "ငါ" ဟူသော အခြင်းအရာ (အဟင်္ကာရ) စွမ်းဖြင့် "ငါဖြစ်၏" ဟု ဖြစ်ပေါ်လာသော မာနနှင့် ရစ်ပတ်နှောင်ဖွဲ့ကာ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဒိဋ္ဌိသည် "အဟန္တိမာနဝိနိဗန္ဓဒိဋ္ဌိ" (ငါဟူသော မာနဖြင့် ရစ်ပတ်အပ်သော ဒိဋ္ဌိ) မည်၏။ ထို့အတူ ဒိဋ္ဌိ၏ မူလအကြောင်းဖြစ်သော "ငါ့ဥစ္စာ" ဟူသော အခြင်းအရာ (မမင်္ကာရ) စွမ်းဖြင့် "ငါ့ဥစ္စာဖြစ်၏" ဟု ဖြစ်ပေါ်လာသော မာနနှင့် ရစ်ပတ်နှောင်ဖွဲ့အပ်သော ဒိဋ္ဌိသည် "မမန္တိမာနဝိနိဗန္ဓဒိဋ္ဌိ" (ငါ့ဥစ္စာဟူသော မာနဖြင့် ရစ်ပတ်အပ်သော ဒိဋ္ဌိ) မည်၏။ မိမိကိုယ် (အတ္တ) ကို ပြောဆိုခြင်းသည် အတ္တဝါဒမည်၏။ ထိုအတ္တဝါဒနှင့် စပ်ယှဉ်ပတ်သက်သော ဒိဋ္ဌိသည် "အတ္တဝါဒပဋိသံယုတ္တဒိဋ္ဌိ" (အတ္တဝါဒနှင့် စပ်ယှဉ်သော ဒိဋ္ဌိ) မည်၏။ မိမိကိုယ်ကို လောကဟူ၍ ပြောဆိုခြင်းသည် လောကဝါဒမည်၏။ ထိုလောကဝါဒနှင့် စပ်ယှဉ်ပတ်သက်သော ဒိဋ္ဌိသည် "လောကဝါဒပဋိသံယုတ္တဒိဋ္ဌိ" (လောကဝါဒနှင့် စပ်ယှဉ်သော ဒိဋ္ဌိ) မည်၏။ သဿတအယူကို ဘဝဟူ၍ ဆိုအပ်၏၊ သဿတအယူ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဒိဋ္ဌိသည် "ဘဝဒိဋ္ဌိ" မည်၏။ ဥစ္ဆေဒအယူကို ဝိဘဝဟူ၍ ဆိုအပ်၏၊ ဥစ္ဆေဒအယူ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဒိဋ္ဌိသည် "ဝိဘဝဒိဋ္ဌိ" မည်၏။

127-128. Idāni tīṇi sataṃ diṭṭhābhinivese niddisitukāmo katame tīṇi sataṃ diṭṭhābhinivesāti pucchitvā te avissajjetvāva visuṃ visuṃ abhinivesavissajjaneneva te vissajjetukāmo assādadiṭṭhiyā, katihākārehi [Pg.47] abhiniveso hotītiādinā nayena soḷasannaṃ diṭṭhīnaṃ abhinivesākāragaṇanaṃ pucchitvā puna assādadiṭṭhiyā pañcatiṃsāya ākārehi abhiniveso hotīti tāsaṃ soḷasannaṃ diṭṭhīnaṃ abhinivesākāragaṇanaṃ vissajjetvā puna tāni gaṇanāni vissajjento assādadiṭṭhiyā katamehi pañcatiṃsāya ākārehi abhiniveso hotītiādimāha. Tattha rūpaṃ paṭiccāti rūpakkhandhaṃ paṭicca. Uppajjati sukhaṃ somanassanti ‘‘ayaṃ me kāyo īdiso’’ti rūpasampadaṃ nissāya gehasitaṃ rāgasampayuttaṃ sukhaṃ somanassaṃ uppajjati. Heṭṭhā vuttenaṭṭhena sukhañca somanassañca. Taṃyeva rūpassa assādoti rūpanissayo assādo. Tañhi sukhaṃ taṇhāvasena assādīyati upabhuñjīyatīti assādo. Abhinivesaparāmāso diṭṭhīti so assādo sassatoti vā ucchijjissatīti vā sassataṃ vā ucchijjamānaṃ vā attānaṃ sukhitaṃ karotīti vā abhinivesaparāmāso hoti. Tasmā yā ca diṭṭhi yo ca assādoti assādassa diṭṭhibhāvābhāvepi assādaṃ vinā sā diṭṭhi na hotīti katvā ubhayampi samuccitaṃ. Assādadiṭṭhīti assāde pavattā diṭṭhīti vuttaṃ hoti.

၁၂၇-၁၂၈. ယခုအခါ သုံးရာသော ဒိဋ္ဌာဘိနိဝေသ (မှားယွင်းစွာ စွဲလမ်းခြင်း) တို့ကို ပြလိုသော မထေရ်သည် "အဘယ်သုံးရာသော ဒိဋ္ဌာဘိနိဝေသတို့နည်း" ဟု မေးတော်မူ၍၊ ထိုသုံးရာသော ဒိဋ္ဌာဘိနိဝေသတို့ကို ချက်ချင်းမဖြေဆိုသေးဘဲ၊ အသီးသီးသော အဘိနိဝေသတို့ကို ဖြေဆိုခြင်းဖြင့်သာလျှင် ထိုဒိဋ္ဌာဘိနိဝေသတို့ကို ဖြေဆိုလိုသဖြင့် "အဿာဒဒိဋ္ဌိအားဖြင့် အဘယ်မျှသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် စွဲလမ်းခြင်း ဖြစ်သနည်း" စသည်ဖြင့် တင်ပြအပ်သော နည်းဖြင့် ဒိဋ္ဌိတစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးတို့၏ စွဲလမ်းပုံ အခြင်းအရာ အရေအတွက်ကို မေးမြန်းတော်မူပြန်၏။ ထို့နောက် အဿာဒဒိဋ္ဌိ၏ သုံးဆယ့်ငါးပါးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် စွဲလမ်းပုံ အရေအတွက်ကို အကျဉ်းအားဖြင့် ဖြေဆိုပြီးမှ၊ တစ်ဖန် ထိုအရေအတွက်တို့ကို အကျယ်အားဖြင့် ဖြေဆိုလိုသဖြင့် "အဿာဒဒိဋ္ဌိအားဖြင့် အဘယ်သုံးဆယ့်ငါးပါးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် စွဲလမ်းခြင်း ဖြစ်သနည်း" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထို (အဿာဒဒိဋ္ဌိ စသော) ပါဌ်၌ "ရူပံ ပဋိစ္စ" ဟူသည်မှာ ရူပက္ခန္ဓာကို အမှီပြု၍ ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ "ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခံ သောမနဿံ" ဟူသည်မှာ "ငါ၏ ဤကိုယ်သည် ဤသို့သော သဘောရှိ၏" ဟု အဆင်းသဏ္ဌာန်နှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို အမှီပြု၍ ကာမဂုဏ်ကို မှီသော၊ ရာဂနှင့် စပ်ယှဉ်သော သုခနှင့် သောမနဿ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်အားဖြင့် သုခနှင့် သောမနဿသည် ထိုထက်မက တူညီသော သဘောသာ ဖြစ်သည်။ "ရူပဿ အဿာဒေါ" ဟူသည်မှာ ရူပက္ခန္ဓာကို မှီ၍ ဖြစ်သော သာယာခြင်း (အဿာဒ) ဖြစ်၏။ အမှန်စင်စစ် ထိုသုခကို တဏှာ၏ အစွမ်းဖြင့် သာယာအပ်၊ သုံးဆောင်အပ်သောကြောင့် "အဿာဒ" မည်၏။ "အဘိနိဝေသပရာမာသော ဒိဋ္ဌိ" ဟူသည်မှာ ထိုအဿာဒကို မြဲ၏ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ပျက်စီးလတ္တံ့ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မြဲသည်ဖြစ်စေ၊ ပျက်စီးသည်ဖြစ်စေ မိမိကိုယ်ကို ချမ်းသာစေတတ်၏ ဟူ၍လည်းကောင်း မှားယွင်းစွာ စွဲလမ်းခြင်း၊ သုံးသပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် "ယာ စ ဒိဋ္ဌိ ယော စ အဿာဒေါ" ဟု ဆိုရာ၌ အဿာဒကို ကြဉ်၍ ဒိဋ္ဌိမဖြစ်နိုင်သော အကြောင်းကြောင့် ထိုနှစ်ပါးစုံကို ပေါင်းစပ်၍ ပြထားခြင်း ဖြစ်သည်။ "အဿာဒဒိဋ္ဌိ" ဟူသည်မှာ သာယာခြင်း (တဏှာနှင့် ယှဉ်သော သုခ သောမနဿ) ၌ ဖြစ်ပေါ်သော ဒိဋ္ဌိဟု ဆိုလိုသည်။

Idāni nānāsuttehi saṃsandetvā micchādiṭṭhiṃ micchādiṭṭhikañca garahitukāmo assādadiṭṭhi micchādiṭṭhītiādimāha. Tattha diṭṭhivipattīti sammādiṭṭhivināsakamicchādiṭṭhisaṅkhātadiṭṭhiyā vipatti. Diṭṭhivipannoti vipannā vinaṭṭhā sammādiṭṭhi assāti diṭṭhivipanno, vipannadiṭṭhīti vuttaṃ hoti. Micchādiṭṭhiyā vā vipanno vinaṭṭhoti diṭṭhivipanno. Na sevitabbo upasaṅkamanena. Na bhajitabbo cittena. Na payirupāsitabbo upasaṅkamitvā nisīdanena. Taṃ kissa hetūti ‘‘taṃ sevanādikaṃ kena kāraṇena na kātabba’’nti tassa kāraṇapucchā. Diṭṭhi hissa pāpikāti kāraṇavissajjanaṃ. Yasmā assa puggalassa diṭṭhi pāpikā, tasmā taṃ sevanādikaṃ na kātabbanti attho. Diṭṭhiyā rāgoti ‘‘sundarā me diṭṭhī’’ti diṭṭhiṃ ārabbha diṭṭhiyā uppajjanarāgo. Diṭṭhirāgarattoti tena diṭṭhirāgena raṅgena rattaṃ vatthaṃ viya ratto. Na mahapphalanti vipākaphalena. Na mahānisaṃsanti nissandaphalena.

ယခုအခါ အထူးထူးသော သုတ်တို့နှင့် နှီးနှောတိုက်ဆိုင်၍ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကိုလည်းကောင်း၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအယူရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်ကိုလည်းကောင်း ကဲ့ရဲ့လိုသော မထေရ်သည် "အဿာဒဒိဋ္ဌိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ" အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထို (အဿာဒဒိဋ္ဌိ အစရှိသော) ပါဌ်၌ "ဒိဋ္ဌိဝိပတ္တိ" ဟူသည်မှာ သမ္မာဒိဋ္ဌိကို ဖျက်ဆီးတတ်သော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဟူသော ဒိဋ္ဌိ၏ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးခြင်း သို့ ရောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဒိဋ္ဌိဝိပန္နော" ဟူသည်မှာ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် ပျက်စီးပျောက်ကွယ်သွားသောကြောင့် "ဒိဋ္ဌိဝိပန္န" (ပျက်စီးသော အယူရှိသူ) ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကြောင့် ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်သောကြောင့် ဒိဋ္ဌိဝိပန္န ဟု ခေါ်သည်။ "န သေဝိတဗ္ဗော" ဟူသည်မှာ ဆည်းကပ်ခြင်းဖြင့် မမှီဝဲအပ်။ "န ဘဇိတဗ္ဗော" ဟူသည်မှာ စိတ်ဖြင့် မပေါင်းဖော်အပ်။ "န ပယိရုပါသိတဗ္ဗော" ဟူသည်မှာ ချဉ်းကပ်၍ အတူနေထိုင်ခြင်းဖြင့် မဆည်းကပ်အပ်။ "တံ ကိဿ ဟေတု" ဟူသည်မှာ ထိုသို့ မှီဝဲဆည်းကပ်ခြင်းကို အဘယ်အကြောင်းကြောင့် မပြုအပ်သနည်းဟု ထိုမှီဝဲခြင်း၏ အကြောင်းကို မေးသော ပုစ္ဆာဖြစ်သည်။ "ဒိဋ္ဌိ ဟိဿ ပါပိကာ" ဟူသည်မှာ အကြောင်းကို ဖြေဆိုခြင်း ဖြစ်၏။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်၏ အယူသည် ယုတ်မာလှသောကြောင့် ထိုသို့သော ဆည်းကပ်မှီဝဲခြင်းမျိုးကို မပြုအပ်ဟု အနက်ရသည်။ "ဒိဋ္ဌိယာ ရာဂေါ" ဟူသည်မှာ "ငါ၏ အယူသည် ကောင်းမြတ်၏" ဟု မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအယူကို အာရုံပြု၍ ထိုအယူ၌ ဖြစ်ပေါ်သော ရာဂကို ဆိုသည်။ "ဒိဋ္ဌိရာဂရattော" ဟူသည်မှာ ဆိုးရည်ဖြင့် စိမ်ထားသော အဝတ်ကဲ့သို့ ထိုဒိဋ္ဌိကြောင့်ဖြစ်သော ရာဂဖြင့် စွဲလမ်းတပ်မက်နေသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုသည်။ "န မဟပ္ဖလံ" ဟူသည်မှာ အကျိုးကြီးသည်မဟုတ်။ "န မဟာနိသံသံ" ဟူသည်မှာ အကျိုးဆက်အားဖြင့် ကြီးမြတ်သော အကျိုးကျေးဇူး ရှိသည်မဟုတ်။

Purisapuggalassāti purisasaṅkhātassa puggalassa. Lokiyavohārena hi puri vuccati sarīraṃ, tasmiṃ purismiṃ seti pavattatīti puriso, puṃ vuccati [Pg.48] nirayo, taṃ puṃ galati gacchatīti puggalo. Yebhuyyena hi sattā sugatito cutā duggatiyaṃyeva nibbattanti. Taṃ kissa hetūti taṃ na mahapphalattaṃ kena kāraṇena hoti. Diṭṭhi hissa pāpikāti yasmā assa puggalassa diṭṭhi pāpikā, tasmā na mahapphalaṃ hotīti attho. Dveva gatiyoti pañcasu gatīsu dveva gatiyo. Vipajjamānāya diṭṭhiyā nirayo. Sampajjamānāya tiracchānayoni. Yañceva kāyakammanti sakaliṅgadhāraṇapaṭipadānuyogaabhivādanapaccuṭṭhānaañjalikammādi kāyakammaṃ. Yañca vacīkammanti sakasamayapariyāpuṇanasajjhāyanadesanāsamādapanādi vacīkammaṃ. Yañca manokammanti idhalokacintāpaṭisaṃyuttañca paralokacintāpaṭisaṃyuttañca katākatacintāpaṭisaṃyuttañca manokammaṃ. Tiṇakaṭṭhadhaññabījesu sattadiṭṭhissa dānānuppadānapaṭiggahaṇaparibhogesu ca kāyavacīmanokammāni. Yathādiṭṭhīti yā ayaṃ diṭṭhi, tassānurūpaṃ. Samattanti paripuṇṇaṃ. Samādinnanti gahitaṃ.

"ပုရိသပုဂ္ဂလဿ" ဟူသည်မှာ ပုရိသဟု ဆိုအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဆိုလိုသည်။ အမှန်စင်စစ် လောကဝေါဟာရအားဖြင့် ကိုယ်ခန္ဓာကို "ပုရိ" ဟု ခေါ်သည်။ ထိုကိုယ်ခန္ဓာ၌ ကိန်းဝပ်ဖြစ်ပွားတတ်သောကြောင့် "ပုရိသ" မည်၏။ ငရဲကို "ပုမ်" ဟု ခေါ်သည်။ ထိုငရဲသို့ လားရောက်တတ်သောကြောင့် "ပုဂ္ဂလ" မည်၏။ စင်စစ်အားဖြင့် သတ္တဝါတို့သည် သုဂတိမှ စုတေသောအခါ များသောအားဖြင့် ဒုဂ္ဂတိ၌သာ လာရောက်ဖြစ်ကြကုန်၏။ "တံ ကိဿ ဟေတု" ဟူသည်မှာ ထိုသို့ ကြီးမြတ်သောအကျိုး မရှိခြင်းသည် အဘယ်အကြောင်းကြောင့် နည်းဟု မေးခြင်းဖြစ်သည်။ "ဒိဋ္ဌိ ဟိဿ ပါပိကာ" ဟူသည်မှာ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ အယူသည် ယုတ်မာလှသောကြောင့် ကြီးမြတ်သောအကျိုး မရှိခြင်းဖြစ်သည်ဟု အနက်ရသည်။ "ဒွေဝ ဂတိယော" ဟူသည်မှာ ဂတိငါးပါးတို့တွင် ဂတိနှစ်ပါးသာ ဖြစ်သည်။ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသည် မပြည့်စုံသည်ရှိသော် (နွားတို့ကဲ့သို့ ကျင့်ကြံသော အကျင့်မှ ဖောက်ပြန်၍ ပဉ္စာတပအကျင့် ရှိခဲ့သည်ရှိသော်) ငရဲသို့ လားရ၏။ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသည် ပြည့်စုံသည်ရှိသော် (ဂေါသီလ၊ ဂေါဝတ စသည်တို့ကို ပြည့်စုံအောင် ကျင့်သည်ရှိသော်) တိရစ္ဆာန်ဘုံသို့ လားရ၏။ "ယဉ္စေဝ ကာယကမ္မံ" ဟူသည်မှာ မိမိတို့ မိစ္ဆာအယူနှင့်လျော်ညီစွာ အသွင်ဆောင်ခြင်း၊ အကျင့်ကို အားထုတ်ခြင်း၊ ရှိခိုးခြင်း၊ ရှေးရှုလုပ်ကျွေးခြင်း၊ လက်အုပ်ချီခြင်း အစရှိသော ကာယကံကို ဆိုသည်။ "ယဉ္စ ဝစီကမ္မံ" ဟူသည်မှာ မိမိတို့၏ အယူဝါဒကို သင်ကြားခြင်း၊ ရွတ်ဖတ်ခြင်း၊ ဟောပြောခြင်း၊ ဆောက်တည်စေခြင်း အစရှိသော ဝစီကံကို ဆိုသည်။ "ယဉ္စ မနောကမ္မံ" ဟူသည်မှာ ယခုဘဝလောကကို ကြံစည်ခြင်းနှင့် စပ်ယှဉ်သော၊ တမလွန်လောကကို ကြံစည်ခြင်းနှင့် စပ်ယှဉ်သော၊ ပြုအပ် မပြုအပ်သည်ကို ကြံစည်ခြင်းနှင့် စပ်ယှဉ်သော မနောကံကို ဆိုသည်။ သို့မဟုတ် မြက်၊ ထင်း၊ စပါးမျိုးစေ့တို့၌ သတ္တဝါဟု အယူရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ပေးလှူခြင်း၊ အဖန်တလဲလဲ ပေးခြင်း၊ ခံယူခြင်း၊ သုံးဆောင်ခြင်းတို့၌ ဖြစ်ပေါ်သော ကာယကံ၊ ဝစီကံ၊ မနောကံတို့ကို ဆိုသည်။ "ယထာဒိဋ္ဌိ" ဟူသည်မှာ မိမိ၌ရှိသော မိစ္ဆာအယူအား လျော်ညီစွာ ဖြစ်ခြင်းတည်း။ "သမတ္တံ" ဟူသည်မှာ ပြည့်စုံခြင်းတည်း။ "သမာဒိန္နံ" ဟူသည်မှာ ဆောက်တည်အပ်၊ ယူအပ်ခြင်းတည်း။

Aṭṭhakathāyaṃ pana vuttaṃ – tadetaṃ yathādiṭṭhiyaṃ ṭhitakāyakammaṃ, diṭṭhisahajātakāyakammaṃ, diṭṭhānulomikakāyakammanti tividhaṃ hoti. Tattha ‘‘pāṇaṃ hanato adinnaṃ ādiyato micchācarato natthi tatonidānaṃ pāpaṃ, natthi pāpassa āgamo’’ti yaṃ evaṃ diṭṭhikassa sato pāṇātipātaadinnādānamicchācārasaṅkhātaṃ kāyakammaṃ, idaṃ yathādiṭṭhiyaṃ ṭhitakāyakammaṃ nāma. ‘‘Pāṇaṃ hanato adinnaṃ ādiyato micchācarato natthi tatonidānaṃ pāpaṃ, natthi pāpassa āgamo’’ti yaṃ imāya diṭṭhiyā iminā dassanena sahajātaṃ kāyakammaṃ, idaṃ diṭṭhisahajātakāyakammaṃ nāma. Tadeva pana samattaṃ samādinnaṃ gahitaṃ parāmaṭṭhaṃ diṭṭhānulomikakāyakammaṃ nāma. Vacīkammamanokammesupi eseva nayo. Ettha pana musā bhaṇato pisuṇaṃ bhaṇato pharusaṃ bhaṇato samphaṃ palapato abhijjhāluno byāpannacittassa micchādiṭṭhikassa sato natthi tatonidānaṃ pāpaṃ, natthi pāpassa āgamoti yojanā kātabbā. Liṅgadhāraṇādipariyāpuṇanādilokacintādivasena vuttanayo cettha sundaro.

တစ်ဖန် (အင်္ဂုတ္တရ) အဋ္ဌကထာ၌ ဆိုအပ်သည်မှာ - ထိုကာယကံသည် (၁) မိမိအားလျော်သောအယူ၌ တည်သောပုဂ္ဂိုလ်၏ ကာယကံ (ယထာဒိဋ္ဌိယံ ဌိတကာယကမ္မ)၊ (၂) ဒိဋ္ဌိနှင့်တကွဖြစ်သော ကာယကံ (ဒိဋ္ဌိသဟဇာတကာယကမ္မ)၊ (၃) ဒိဋ္ဌိအားလျော်သော ကာယကံ (ဒိဋ္ဌာနုလောမိကကာယကမ္မ) ဟု သုံးပါးရှိ၏။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် "သူ့အသက်ကို သတ်သောသူ၊ သူ့ဥစ္စာကို ခိုးယူသောသူ၊ ကာမဂုဏ်၌ မှားယွင်းစွာ ကျင့်သောသူအား ထိုအပြုအမူများကြောင့် ဖြစ်သော မကောင်းမှုမရှိ၊ မကောင်းမှု၏ လားရောက်ရာလည်းမရှိ" ဟု ဤသို့သော အယူဝါဒရှိလျက် ဖြစ်သော ပါဏာတိပါတ၊ အဒိန္နာဒါန၊ မိစ္ဆာစာရ ဟု ဆိုအပ်သော အကြင်ကာယကံသည် ရှိ၏။ ဤကာယကံကို "မိမိအားလျော်သောအယူ၌ တည်သောပုဂ္ဂိုလ်၏ ကာယကံ" ဟု ခေါ်သည်။ "သူ့အသက်ကို သတ်သောသူ၊ သူ့ဥစ္စာကို ခိုးယူသောသူ၊ ကာမဂုဏ်၌ မှားယွင်းစွာ ကျင့်သောသူအား ထိုအပြုအမူများကြောင့် ဖြစ်သော မကောင်းမှုမရှိ၊ မကောင်းမှု၏ လားရောက်ရာလည်းမရှိ" ဟူသော ဤအယူ၊ ဤအမြင်နှင့်အတူ တပြိုင်နက် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကာယကံကို "ဒိဋ္ဌိနှင့်တကွဖြစ်သော ကာယကံ" ဟု ခေါ်သည်။ ထိုကာယကံ နှစ်ပါးစုံ (သို့မဟုတ် ဒိဋ္ဌိသဟဇာတ ကာယကံပင်လျှင်) အပြည့်အစုံ ဆောက်တည်အပ်၊ ယူအပ်၊ မှားမှားယွင်းယွင်း သုံးသပ်အပ်သည်ရှိသော် "ဒိဋ္ဌိအားလျော်သော ကာယကံ" မည်၏။ ဝစီကံနှင့် မနောကံတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ထူးခြားသည်မှာ ဤဝစီကံ၊ မနောကံတို့၌ "မုသားစကား ပြောဆိုသူ၊ ကုန်းတိုက်စကား ပြောဆိုသူ၊ ကြမ်းတမ်းသောစကား ပြောဆိုသူ၊ ပြိန်ဖျင်းသောစကား ပြောဆိုသူ၊ အဘိဇ္ဈာများသူ၊ ဖျက်ဆီးလိုသောစိတ် ရှိသူ၊ မိစ္ဆာအယူရှိသူ ဖြစ်လျက် ထိုအမှုများကြောင့် ဖြစ်သော မကောင်းမှုမရှိ၊ မကောင်းမှု၏ လားရောက်ရာလည်းမရှိ" ဟု ဤသို့ ယောဇနာစပ်၍ ကြည့်အပ်၏။ ဤသုံးပါးသော ကံတို့၌ ဒိဋ္ဌိတို့၏ အသွင်သဏ္ဌာန်ကို ဆောင်ခြင်း စသော ကာယကံ၊ မိမိတို့၏ အယူဝါဒကို သင်ကြားခြင်း စသော ဝစီကံ၊ ပစ္စုပ္ပန်နှင့် တမလွန်လောကကို ကြံစည်ခြင်း စသော မနောကံတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းသည် ကောင်းမြတ်လှပေ၏။

Cetanādīsu diṭṭhisahajātā cetanā cetanā nāma. Diṭṭhisahajātā patthanā patthanā nāma. Cetanāpatthanānaṃ vasena cittaṭṭhapanā paṇidhi nāma. Tehi pana cetanādīhi sampayuttā phassādayo saṅkhārakkhandhapariyāpannā dhammā [Pg.49] saṅkhārā nāma. Aniṭṭhāyātiādīhi dukkhameva vuttaṃ. Dukkhañhi sukhakāmehi sattehi na esitattā aniṭṭhaṃ. Appiyattā akantaṃ. Manassa avaḍḍhanato, manasi avisappanato ca amanāpaṃ. Āyatiṃ abhaddatāya ahitaṃ. Pīḷanato dukkhanti. Taṃ kissa hetūti taṃ evaṃ saṃvattanaṃ kena kāraṇena hotīti attho. Idānissa kāraṇaṃ diṭṭhi hissa pāpikāti. Yasmā tassa puggalassa diṭṭhi pāpikā lāmakā, tasmā evaṃ saṃvattatīti attho. Allāya pathaviyā nikkhittanti udakena tintāya bhūmiyā ropitaṃ. Pathavīrasaṃ āporasanti tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne pathaviyā ca sampadaṃ āpassa ca sampadaṃ. Bījanikkhittaṭṭhāne hi na sabbā pathavī na sabbo āpo ca bījaṃ phalaṃ gaṇhāpeti. Yo pana tesaṃ padeso bījaṃ phusati, soyeva bījaṃ phalaṃ gaṇhāpeti. Tasmā bījaposanāya paccayabhūtoyeva so padeso pathavīraso āporasoti veditabbo. Rasasaddassa hi sampatti ca attho. Yathāha ‘‘kiccasampattiatthena raso nāma pavuccatī’’ti. Loke ca ‘‘suraso gandhabbo’’ti vutte susampanno gandhabboti attho ñāyati. Upādiyatīti gaṇhāti. Yo hi padeso paccayo hoti, taṃ paccayaṃ labhamānaṃ bījaṃ taṃ gaṇhāti nāma. Sabbaṃ tanti sabbaṃ taṃ rasajātaṃ. Tittakattāyāti so pathavīraso āporaso ca atittako samānopi tittakaṃ bījaṃ nissāya nimbarukkhādīnaṃ tesaṃ phalānañca tittakabhāvāya saṃvattati. Kaṭukattāyāti idaṃ purimasseva vevacanaṃ.

စေတနာအစရှိသည်တို့တွင် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိနှင့်တကွဖြစ်သော စေတနာကို 'စေတနာ' မည်၏။ ဒိဋ္ဌိနှင့်တကွဖြစ်သော တောင့်တခြင်းတဏှာကို 'ပတ္ထနာ' မည်၏။ ထိုစေတနာ၊ ပတ္ထနာတို့၏အစွမ်းဖြင့် စိတ်ကို အာရုံ၌ တည်စေခြင်းကို 'ပဏိဓိ' မည်၏။ ထိုမှတစ်ပါး ထိုစေတနာအစရှိသည်တို့နှင့် ယှဉ်ကုန်သော၊ သင်္ခါရက္ခန္ဓာ၌ အကျုံးဝင်ကုန်သော ဖဿစသော တရားတို့ကို 'သင်္ခါရ' မည်၏။ 'အနိဋ္ဌ' စသော ပုဒ်တို့ဖြင့် ဆင်းရဲ (ဒုက္ခ) ကိုသာ ဆိုအပ်၏။ ဒုက္ခသည် ချမ်းသာကို အလိုရှိသော သတ္တဝါတို့ မရှာမှီးအပ်သောကြောင့် 'အနိဋ္ဌ' (အလိုမရှိအပ်သော အရာ) မည်၏။ မချစ်အပ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့် 'အကန္တ' (မနှစ်သက်အပ်သော အရာ) မည်၏။ စိတ်နှလုံးကို မတိုးပွားစေခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ စိတ်၌ မပြန့်ပြော (မရွေ့လျား) ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း 'အမနာပ' (နှလုံးမမွေ့လျော်အပ်သော အရာ) မည်၏။ နောင်ဘဝ၌ မကောင်းသည်၏အဖြစ်ကြောင့် 'အဟိတ' (စီးပွားမဲ့) မည်၏။ ညှဉ်းဆဲအပ်သောကြောင့် 'ဒုက္ခ' (ဆင်းရဲ) မည်၏။ 'တံ ကိဿ ဟေတု' ဟူသည်မှာ - ထိုသို့ ဆင်းရဲခြင်းစသည် ဖြစ်ခြင်းသည် အဘယ်အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်သနည်း ဟူသောအနက်တည်း။ ယခုအခါ၌ ထိုဆင်းရဲခြင်း၏ အကြောင်းကို 'ဒိဋ္ဌိ ဟိဿ ပါပိကာ' ဟု ဆိုအပ်၏။ အကြင်ကြောင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏အယူသည် ယုတ်မာ၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသို့သော ဆင်းရဲဖြစ်ခြင်းသို့ ရောက်ရ၏ ဟူသောအနက်တည်း။ 'အလ္လာယ ပထဝိယာ နိက္ခိတ္တံ' ဟူသည်မှာ ရေဖြင့် စိုစွတ်သော မြေ၌ စိုက်ပျိုးအပ်သော (မျိုးစေ့) ဟူလို။ 'ပထဝီရသံ အာပေါရသံ' ဟူသည်မှာ ထိုထိုအရပ်၌ မြေ၏ပြည့်စုံခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ရေ၏ပြည့်စုံခြင်းကိုလည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ မျိုးစေ့ချရာအရပ်၌ မြေအားလုံး ရေအားလုံးသည် မျိုးစေ့ကို အသီး ယူစေနိုင်သည်မဟုတ်။ စင်စစ်သော်ကား ထိုမြေရေတို့၏ အကြင်အစိတ်သည် မျိုးစေ့ကို ထိ၏၊ ထိုထိရာအစိတ်သည်သာလျှင် မျိုးစေ့ကို အသီး ယူစေနိုင်၏။ ထို့ကြောင့် မျိုးစေ့ကို မွေးမြူခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ထိုမြေရေ၏အစိတ်ကိုသာလျှင် 'ပထဝီရသ'၊ 'အာပေါရသ' ဟူ၍ သိအပ်၏။ 'ရသ' သဒ္ဒါသည် ကိစ္စ၏ပြည့်စုံခြင်း အနက်ကို ပြ၏။ အဋ္ဌကထာဆရာတို့သည်လည်း 'ကိစ္စ၏ပြည့်စုံခြင်းအနက်ကြောင့် ရသ မည်၏ဟု ဆိုအပ်၏' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ လောက၌လည်း 'ကောင်းသော ရသရှိသော ကန္ဓဗ္ဗ (သီချင်းသည်)' ဟု ဆိုအပ်သော် ကောင်းခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသော သီချင်းသည်ဟူသော အနက်ကို သိရသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ 'ဥပါဒီယတိ' ဟူသည်မှာ ယူ၏ (လက်ခံ၏)။ အကြင်မြေရေအစိတ်သည် အကြောင်းဖြစ်၏၊ ထိုအကြောင်းကို ရရှိသော မျိုးစေ့သည် ထိုမြေရေအစွမ်းကို ယူသည်မည်၏။ 'သဗ္ဗံ တံ' ဟူသည်မှာ ထိုရသအပေါင်း အလုံးစုံကို ဆိုလိုသည်။ 'တိတ္တကတ္တာယ' ဟူသည်မှာ ထိုပထဝီရသနှင့် အာပေါရသတို့သည် ကိုယ်တိုင်မခါးသော်လည်း ခါးသော မျိုးစေ့ကို မှီ၍ တမာပင်စသည်တို့၏လည်းကောင်း၊ ထိုတမာပင်စသည်တို့၏ အသီးတို့၏လည်းကောင်း အခါးဖြစ်ခြင်းငှာ ဖြစ်၏။ 'ကဋုကတ္တာယ' ဟူသော စကားသည် ရှေးဖြစ်သော 'တိတ္တကတ္တာယ' ဟူသော ပုဒ်၏ ဝေဝုစ်သာ ဖြစ်သည်။

‘‘Vaṇṇagandharasūpeto, amboyaṃ ahuvā pure;

Tameva pūjaṃ labhamāno, kenambo kaṭukapphalo’’ti. (jā. 1.2.71) –

«အဆင်း၊ အနံ့၊ အရသာနှင့် ပြည့်စုံသော ဤသရက်ပင်သည် ရှေးက ရှိခဲ့ဖူး၏။ ယခုအခါ၌လည်း ထိုကဲ့သို့သော ပြုစုပူဇော်မှုကို ရရှိပါလျက် အဘယ်ကြောင့် သရက်ပင်သည် ခါးသောအသီး ရှိရပါသနည်း။»

Āgataṭṭhāne viya hi idhāpi tittakameva appiyaṭṭhena kaṭukanti veditabbaṃ. Asātattāyāti amadhurabhāvāya. Asāduttāyātipi pāṭho, asādubhāvāyāti attho. Sādūti hi madhuraṃ. Bījaṃ hissāti assa nimbādikassa bījaṃ. Evamevanti evaṃ evaṃ. Yasmā sukhā vedanā paramo assādo, tasmā micchādiṭṭhiyā dukkhavedanāvasena ādīnavo dassitoti. Puna aṭṭhārasabhedena diṭṭhiyā ādīnavaṃ dassetuṃ assādadiṭṭhi micchādiṭṭhītiādimāha. Taṃ vuttatthameva. Imehi aṭṭhārasahi ākārehi pariyuṭṭhitacittassa saññogoti diṭṭhiyā eva saṃsāre bandhanaṃ dasseti.

လာသောအရပ်၌ကဲ့သို့ ဤပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်ပါဠိ၌လည်း အခါးကိုသာလျှင် မချစ်မနှစ်သက်အပ်သော အနက်ကြောင့် 'ကဋုက' (ခါးစပ်ခြင်း) ဟူ၍ သိအပ်၏။ 'အသာတတ္တာယ' ဟူသည်မှာ မသာယာအပ်သည်၏ (မချိုသာသည်၏) အဖြစ်ငှာ ဟူလို။ 'အသာဒုတ္တာယ' ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏၊ မသာယာအပ်သည်၏ အဖြစ်ငှာဟူ၍ အနက်တည်း။ 'သာဒု' ဟူသည်မှာ ချိုသာ (သာယာ) သော သဘောပင်တည်း။ 'ဗီဇံ ဟိဿ' ဟူသည်မှာ ထိုတမာစသည်တို့၏ မျိုးစေ့တည်း။ 'ဧဝမေဝံ' ဟူသည်မှာ ဤအတူပင် ဖြစ်သည်။ အကြင်ကြောင့် သာယာဖွယ် အဿာဒသည် သုခဝေဒနာလျှင် အပိုင်းအခြားရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ၌ အပြစ် (အာဒီနဝ) ကို ဒုက္ခဝေဒနာ၏ အစွမ်းဖြင့် ပြတော်မူ၏။ တစ်ဖန် တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော အပြားအားဖြင့် ဒိဋ္ဌိ၌ အပြစ်ကို ပြခြင်းငှာ 'အဿာဒဒိဋ္ဌိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားသည် ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ရှိသည်သာတည်း။ 'ဤတစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သော စိတ်ရှိသူ၏ ငြိကပ်ခြင်း (သံယောဂ)' ဟူသော စကားဖြင့် ဒိဋ္ဌိကြောင့်သာလျှင် သံသရာ၌ နှောင်ဖွဲ့ခြင်းကို ပြတော်မူ၏။

129. Yasmā [Pg.50] pana diṭṭhibhūtānipi saññojanāni atthi adiṭṭhibhūtānipi, tasmā taṃ pabhedaṃ dassento atthi saññojanāni cevātiādimāha. Tattha yasmā kāmarāgasaññojanasseva anunayasaññojananti āgataṭṭhānampi atthi, tasmā anunayasaññojananti vuttaṃ. Kāmarāgabhāvaṃ appatvā pavattaṃ lobhaṃ sandhāya etaṃ vuttanti veditabbaṃ. Sesakhandhāyatanādimūlakesupi vāresu imināva nayena attho veditabbo. Vedanāparamattā ca assādassa vedanāpariyosānā eva desanā katā. Saññādayo na gahitā. Imehi pañcatiṃsāya ākārehīti pañcakkhandhā ajjhattikāyatanādīni pañca chakkāni cāti imāni pañcatiṃsa vatthūni nissāya uppannaassādārammaṇavasena pañcatiṃsāya ākārehi.

၁၂၉. ထိုမှတစ်ပါး အကြင်ကြောင့် ဒိဋ္ဌိဖြစ်ကုန်သော သံယောဇဉ်တို့သည်လည်း ရှိကုန်၏၊ ဒိဋ္ဌိမဟုတ်ဘဲ ဖြစ်ကုန်သော သံယောဇဉ်တို့သည်လည်း ရှိကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအပြားကို ပြလိုသဖြင့် မထေရ်မြတ်သည် 'အတ္ထိ သညောဇနာနိ စေဝ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ အကြင်ကြောင့် ကာမရာဂသံယောဇဉ်ကိုပင်လျှင် 'အနုနယသံယောဇဉ်' ဟူ၍ လာသော အရပ်လည်း ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် 'အနုနယသံယောဇဉ်' ဟု ဆိုအပ်၏။ ကာမရာဂအဖြစ်သို့ မရောက်သေးဘဲ ဖြစ်ပေါ်သော လောဘကို ရည်ညွှန်း၍ ဤ 'အနုနယသံယောဇဉ်' ဟူသော ပုဒ်ကို ဆိုအပ်၏ ဟူ၍ သိအပ်၏။ ကြွင်းသော ခန္ဓာ၊ အာယတနအစရှိသည်တို့လျှင် မူလရှိကုန်သော ဝါရတို့၌လည်း ဤနည်းဖြင့်ပင် အနက်ကို သိအပ်၏။ အဿာဒ၏ ဝေဒနာလျှင် အပိုင်းအခြားရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်း ဝေဒနာအဆုံးရှိသည်သာလျှင် ဖြစ်သော ဒေသနာကို ပြုတော်မူ၏။ သညာအစရှိသည်တို့ကို မယူအပ်ကုန်။ 'ဤသုံးဆယ့်ငါးပါးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့်' ဟူသည်မှာ ခန္ဓာငါးပါး၊ အဇ္ဈတ္တိကာယတနစသော ငါးပါးသော ဆက္က (ခြောက်ပါးအစု) တို့တည်း ဟူသော ဤသုံးဆယ့်ငါးပါးသော ဝတ္ထုတို့ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော အဿာဒအာရုံ၏ အစွမ်းဖြင့် သုံးဆယ့်ငါးပါးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် ဟူလို။

Assādadiṭṭhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

အဿာဒဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ ပြီးပြီ။

2. Attānudiṭṭhiniddesavaṇṇanā

၂. အတ္တာနုဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

130. Attānudiṭṭhiyaṃ assutavā puthujjanoti āgamādhigamābhāvā ñeyyo assutavā iti. Yassa hi khandhadhātuāyatanasaccapaccayākārasatipaṭṭhānādīsu uggahaparipucchāvinicchayavirahitattā attānudiṭṭhipaṭisedhakaro neva āgamo, paṭipattiyā adhigantabbassa anadhigatattā na ca adhigamo atthi, so āgamādhigamānaṃ abhāvā ñeyyo assutavā iti. Sutanti hi buddhavacanāgamo ca sutaphalattā hetuvohāravasena adhigamo ca, taṃ sutaṃ assa atthīti sutavā, na sutavā assutavā. Svāyaṃ –

၁၃၀. အတ္တာနုဒိဋ္ဌိ၌ 'အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော' (အကြားအမြင်မရှိသော ပုထုဇဉ်) ဟူသည်မှာ အာဂုံပါဠိနှင့် မဂ်ဖိုလ်အသိဉာဏ် (အဓိဂမ) မရှိခြင်းကြောင့် 'အကြားအမြင်မရှိသူ (အဿုတဝါ)' ဟု သိအပ်၏။ အကြင်သူအား ခန္ဓာ၊ ဓာတ်၊ အာယတန၊ သစ္စာ၊ ပဋိစ္စသမုပါဒ်၊ သတိပဋ္ဌာန် အစရှိသည်တို့၌ သင်ယူခြင်း၊ မေးမြန်းခြင်း၊ ဆုံးဖြတ်ခြင်းတို့မှ ကင်းသောကြောင့် အတ္တာနုဒိဋ္ဌိကို တားမြစ်တတ်သော အာဂုံပါဠိသည်လည်း မရှိ၊ အကျင့်ဖြင့် ရအပ်သော မဂ်ဉာဏ်ဖိုလ်ဉာဏ်ကို မရအပ်သောကြောင့် အဓိဂမသည်လည်း မရှိ။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို အာဂုံပါဠိနှင့် အဓိဂမဉာဏ်တို့ မရှိခြင်းကြောင့် 'အကြားအမြင်မရှိသူ (အဿုတဝါ)' ဟု သိအပ်၏။ 'သုတ' ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရား၏ တရားတော်ဖြစ်သော ပါဠိသည်လည်းကောင်း၊ ကြားနာခြင်း၏ အကျိုးဖြစ်သောကြောင့် အကြောင်းအမည်ကို အကျိုး၌ တင်စား၍ ခေါ်ဝေါ်အပ်သော မဂ်ဖိုလ်အဓိဂမသည်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထိုသုတသည် ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် 'သုတဝါ' မည်၏။ သုတဝါ မဟုတ်သောသူသည် 'အဿုတဝါ' မည်၏။ ထိုအကြားအမြင်မရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် -

Puthūnaṃ jananādīhi, kāraṇehi puthujjano;

Puthujjanantogadhattā, puthuvāyaṃ jano iti.

«များစွာသော ကိလေသာတို့ကို ဖြစ်စေခြင်းစသော အကြောင်းတို့ကြောင့်လည်းကောင်း၊ များစွာသော လူတို့၏အတွင်း၌ အကျုံးဝင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အရိယာတို့နှင့် အသီးအခြားဖြစ်သော လူဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း 'ပုထုဇဉ်' မည်၏။»

So hi puthūnaṃ nānappakārānaṃ kilesādīnaṃ jananādīhi kāraṇehi puthujjano. Yathāha – ‘‘puthu kilese janentīti puthujjanā, puthu avihatasakkāyadiṭṭhikāti puthujjanā, puthu satthārānaṃ mukhullokikāti puthujjanā, puthu sabbagatīhi avuṭṭhitāti puthujjanā, puthu nānābhisaṅkhāre abhisaṅkharontīti puthujjanā, puthu nānāoghehi vuyhantīti puthujjanā, puthu [Pg.51] nānāsantāpehi santappentīti puthujjanā, puthu nānāpariḷāhehi paridayhantīti puthujjanā, puthu pañcasu kāmaguṇesu rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhosannā laggā laggitā palibuddhāti puthujjanā, puthu pañcahi nīvaraṇehi āvutā nivutā ovutā pihitā paṭicchannā paṭikujjitāti puthujjanā’’ti (mahāni. 94). Puthūnaṃ vā gaṇanapathamatītānaṃ ariyadhammaparammukhānaṃ nīcadhammasamudācārānaṃ janānaṃ antogadhattāpi puthujjanā, puthu vā ayaṃ, visuṃyeva saṅkhaṃ gato visaṃsaṭṭho sīlasutādiguṇayuttehi ariyehi janotipi puthujjano. Evametehi ‘‘assutavā puthujjano’’ti dvīhi padehi ye te –

ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် အထူးထူး အပြားပြားရှိသော များစွာသော ကိလေသာတို့ကို ဖြစ်စေခြင်းစသော အကြောင်းတို့ကြောင့် 'ပုထုဇဉ်' မည်၏။ ပါဠိတော်၌ ဟောတော်မူသည်မှာ - “များစွာသော ကိလေသာတို့ကို ဖြစ်စေတတ်ကုန်သောကြောင့် 'ပုထုဇဉ်' မည်ကုန်၏။ သက္ကာယဒိဋ္ဌိကို မပယ်ဖျက်အပ်သေးသူ များပြားသောကြောင့် 'ပုထုဇဉ်' မည်ကုန်၏။ များစွာသော ဆရာတို့၏ မျက်နှာကို မော့ကြည့်တတ်ကုန်သောကြောင့် 'ပုထုဇဉ်' မည်ကုန်၏။ ခပ်သိမ်းသော ဂတိတို့မှ မထမြောက်သေးသူ များပြားသောကြောင့် 'ပုထုဇဉ်' မည်ကုန်၏။ အထူးထူးသော အဘိသင်္ခါရတို့ကို ပြုပြင်တတ်ကုန်သောကြောင့် 'ပုထုဇဉ်' မည်ကုန်၏။ အထူးထူးသော ဩဃတို့ဖြင့် မျှောအပ်ကုန်သောကြောင့် 'ပုထုဇဉ်' မည်ကုန်၏။ အထူးထူးသော ပူပန်ခြင်းတို့ဖြင့် ပူပန်အပ်ကုန်သောကြောင့် 'ပုထုဇဉ်' မည်ကုန်၏။ အထူးထူးသော ပြင်းစွာပူပန်ခြင်းတို့ဖြင့် လောင်အပ်ကုန်သောကြောင့် 'ပုထုဇဉ်' မည်ကုန်၏။ ကာမဂုဏ်ငါးပါးတို့၌ တပ်မက်ခြင်း၊ ပြင်းစွာစွဲလမ်းခြင်း၊ မက်မောခြင်း၊ မိန်းမောခြင်း၊ သက်ဝင်ခြင်း၊ နစ်မွန်းခြင်း၊ ကပ်ငြိခြင်း၊ မြှေးယှက်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်သောကြောင့် 'ပုထုဇဉ်' မည်ကုန်၏။ ငါးပါးသော နီဝရဏတို့ဖြင့် ပိတ်ပင်အပ်၊ အထူးပိတ်ပင်အပ်၊ ဖုံးအပ်၊ ပိတ်အပ်၊ ဖုံးလွှမ်းအပ်၊ မှောက်၍ထားအပ်ကုန်သောကြောင့် 'ပုထုဇဉ်' မည်ကုန်၏” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် ရေတွက်ခြင်းကို လွန်ကုန်သော (ရေတွက်၍ မကုန်နိုင်သော)၊ အရိယာတရားမှ မျက်ကွယ်ပြုနေသော၊ ယုတ်ညံ့သောတရားကို ကျင့်တတ်သော လူတို့၏အတွင်း၌ ဖြစ်သောကြောင့်လည်း 'ပုထုဇဉ်' မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် ဤသူသည် သီလ၊ သုတစသော ဂုဏ်တို့နှင့် ယှဉ်ကုန်သော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့နှင့် မရောနှောဘဲ အသီးအခြားသာလျှင် 'ပုထုဇဉ်' ဟူသော အမည်သို့ ရောက်သောကြောင့်လည်း 'ပုထုဇဉ်' မည်၏။ ဤသို့လျှင် 'အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော' ဟူသော ဤနှစ်ပါးသော ပုဒ်တို့ဖြင့် အကြင် -

‘‘Duve puthujjanā vuttā, buddhenādiccabandhunā;

Andho puthujjano eko, kalyāṇeko puthujjano’’ti. –

«နေမင်း၏အဆွေဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် 'အန္ဓပုထုဇဉ်တစ်ယောက်၊ ကလျာဏပုထုဇဉ်တစ်ယောက်' ဟု နှစ်ယောက်သော ပုထုဇဉ်တို့ကို ဟောတော်မူအပ်၏။»

Dve puthujjanā vuttā, tesu andhaputhujjano vutto hotīti veditabbo.

ပုထုဇဉ်နှစ်မျိုးကို ဟောတော်မူရာ၌ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် 'အန္ဓပုထုဇဉ်' ကို ဆိုလိုသည်ဟူ၍ သိအပ်၏။

Ariyānaṃ adassāvītiādīsu ariyāti ārakattā kilesehi, anaye na iriyanato, aye ca iriyanato, sadevakena ca lokena araṇīyato buddhā ca paccekabuddhā ca buddhasāvakā ca vuccanti, buddhā eva vā idha ariyā. Yathāha – ‘‘sadevake, bhikkhave, loke…pe… tathāgato ariyoti vuccatī’’ti (saṃ. ni. 5.1098).

အရိယာနံ အဒဿာဝီ (အရိယာတို့ကို မဖူးမြော်ဖူးသူ) စသည်တို့တွင် 'အရိယာ' မည်သည်မှာ ကိလေသာတို့မှ ဝေးကွာခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အကျိုးမဲ့၌ မကျင့်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အကျိုးစီးပွား၌သာ ကျင့်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ နတ်နှင့်တကွသော လောကက ပူဇော်ထိုက်သောကြောင့်လည်းကောင်း မြတ်စွာဘုရားများ၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါများနှင့် ဘုရားသာဝကများကို အရိယာဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်သည်။ သို့မဟုတ် ဤနေရာ၌ မြတ်စွာဘုရားတို့ကိုသာ 'အရိယာ' ဟု ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် 'ရဟန်းတို့၊ နတ်နှင့်တကွသော လောက၌...ပ... တထာဂတကို အရိယာဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏' ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။

Sappurisāti ettha pana paccekabuddhā tathāgatasāvakā ca ‘‘sappurisā’’ti veditabbā. Te hi lokuttaraguṇayogena sobhanā purisāti sappurisā. Sabbeyeva vā ete dvedhāpi vuttā. Buddhāpi hi ariyā ca sappurisā ca paccekabuddhā buddhasāvakāpi. Yathāha –

ဤပါဠိ၌ 'သပ္ပုရိသ (သူတော်ကောင်း)' ဟူသည်မှာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါများနှင့် ဘုရားသာဝကများကို ဆိုလိုကြောင်း သိအပ်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် လောကုတ္တရာဂုဏ်တို့နှင့် ယှဉ်သဖြင့် တင့်တယ်သော ပုဂ္ဂိုလ်များဖြစ်သောကြောင့် သူတော်ကောင်း (သပ္ပုရိသ) မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် ထိုသူအားလုံးကိုပင် နှစ်မျိုးလုံး ခေါ်ဆိုနိုင်သည်။ မြတ်စွာဘုရားတို့သည်လည်း အရိယာဖြစ်သလို သူတော်ကောင်းလည်း ဖြစ်ကုန်၏။ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါများနှင့် ဘုရားသာဝကများလည်း ထို့အတူပင် ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ဤသို့ ဟောတော်မူခဲ့သည် -

‘‘Yo ve kataññū katavedi dhīro, kalyāṇamitto daḷhabhatti ca hoti;

Dukhitassa sakkacca karoti kiccaṃ, tathāvidhaṃ sappurisaṃ vadantī’’ti. (jā. 2.17.78);

အကြင်ပညာရှိသည် ကျေးဇူးကို သိတတ်၏၊ သိသည့်အတိုင်း ပြန်၍ပြုတတ်၏၊ မိတ်ကောင်းဆွေကောင်း ရှိ၍ ခိုင်မာသော သဒ္ဓါတရားရှိ၏၊ ဆင်းရဲဒုက္ခရောက်သူ၏ အမှုကိစ္စကို ရိုသေစွာ ဆောင်ရွက်ပေးတတ်၏။ ထိုသို့သောသူကို သူတော်ကောင်းဟူ၍ ဆိုကြကုန်၏။

Ettha hi ‘‘kataññū katavedi dhīro’’ti paccekasambuddho vutto, ‘‘kalyāṇamitto daḷhabhatti cā’’ti buddhasāvako, ‘‘dukhitassa sakkacca karoti kicca’’nti sammāsambuddhoti. Idāni yo tesaṃ ariyānaṃ adassanasīlo[Pg.52], na ca dassane sādhukārī, so ‘‘ariyānaṃ adassāvī’’ti veditabbo. So ca cakkhunā adassāvī ñāṇena adassāvīti duvidho. Tesu ñāṇena adassāvī idhādhippeto. Maṃsacakkhunā hi dibbacakkhunā vā ariyā diṭṭhāpi adiṭṭhāva honti tesaṃ cakkhūnaṃ vaṇṇamattagahaṇato na ariyabhāvagocarato. Soṇasiṅgālādayopi hi cakkhunā ariye passanti, na ca te ariyānaṃ dassāvino, tasmā cakkhunā dassanaṃ na dassanaṃ, ñāṇena dassanameva dassanaṃ. Yathāha – ‘‘kiṃ te, vakkali, iminā pūtikāyena diṭṭhena, yo kho, vakkali, dhammaṃ passati, so maṃ passatī’’ti (saṃ. ni. 3.87). Tasmā cakkhunā passantopi ñāṇena ariyehi diṭṭhaṃ aniccādilakkhaṇaṃ apassanto ariyādhigatañca dhammaṃ anadhigacchanto ariyakaradhammānaṃ ariyabhāvassa ca adiṭṭhattā ‘‘ariyānaṃ adassāvī’’ti veditabbo.

ဤဂါထာ၌ 'ကျေးဇူးကို သိတတ်၍ ပြန်လည်ပြုတတ်သော ပညာရှိ' ဟူသည်မှာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါကို ဆိုလိုသည်။ 'မိတ်ကောင်းဆွေကောင်းရှိ၍ ခိုင်မာသော သဒ္ဓါတရားရှိသူ' ဟူသည်မှာ ဘုရားသာဝကကို ဆိုလိုသည်။ 'ဆင်းရဲဒုက္ခရောက်သူ၏ အမှုကိစ္စကို ရိုသေစွာ ဆောင်ရွက်ပေးသူ' ဟူသည်မှာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားကို ဆိုလိုသည်။ ယခုအခါ၌ ထိုအရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ဖူးမြော်လေ့မရှိ၊ ဖူးမြော်ခြင်း၌လည်း ကောင်းစွာ မပြုလုပ်တတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို 'အရိယာတို့ကို မဖူးမြော်ဖူးသူ' ဟူ၍ သိအပ်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း မျက်စိဖြင့် မဖူးမြော်ဖူးသူနှင့် ဉာဏ်ဖြင့် မဖူးမြော်ဖူးသူဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ထိုနှစ်မျိုးတွင် ဉာဏ်ဖြင့် မဖူးမြော်ဖူးသူကို ဤနေရာ၌ လိုလားအပ်သည်။ စင်စစ်အားဖြင့် သာမန်မျက်စိ (မံသစက္ခု) သို့မဟုတ် နတ်မျက်စိ (ဒိဗ္ဗစက္ခု) ဖြင့် အရိယာတို့ကို မြင်ရသော်လည်း မမြင်ရသည်နှင့် အတူတူပင် ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုမျက်စိတို့သည် အဆင်းမျှကိုသာ ယူနိုင်ပြီး အရိယာ၏အဖြစ်တည်းဟူသော မဂ်ဖိုလ်အာရုံ၌ ကျက်စားနိုင်သောကြောင့် မဟုတ်ပေ။ ခွေးနှင့် မြေခွေးစသည်တို့သည်လည်း မျက်စိဖြင့် အရိယာတို့ကို မြင်ရသော်လည်း ထိုတိရစ္ဆာန်များကို အရိယာတို့ကို ဖူးမြော်ဖူးသူများဟူ၍ မခေါ်ဆိုနိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် မျက်စိဖြင့် မြင်ခြင်းသည် ဖူးမြော်ခြင်းအစစ် မဟုတ်၊ ဉာဏ်ဖြင့် ဖူးမြော်ခြင်းသာလျှင် ဖူးမြော်ခြင်းအစစ် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားက 'ဝက္ကလိ၊ ငါဘုရား၏ ပုပ်စပ်သော ဤကိုယ်ကို မြင်ရခြင်းဖြင့် သင့်အား အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း။ ဝက္ကလိ၊ အကြင်သူသည် တရားကို မြင်၏၊ ထိုသူသည် ငါ့ကို မြင်၏' ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် မျက်စိဖြင့် မြင်နေရသော်လည်း အရိယာတို့ မြင်တော်မူအပ်သော အနိစ္စစသော လက္ခဏာရပ်တို့ကို ဉာဏ်ဖြင့် မမြင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အရိယာတို့ ရရှိအပ်သောတရားကို မရရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အရိယာအဖြစ်ကို ပြုတတ်သော တရားများနှင့် အရိယာ၏ အဖြစ်ကို မသိမမြင်ရခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ထိုသူကို 'အရိယာတို့ကို မဖူးမြော်ဖူးသူ' ဟူ၍သာ သိအပ်၏။

Ariyadhammassa akovidoti satipaṭṭhānādibhede ariyadhamme akusalo. Ariyadhamme avinītoti ettha pana –

'အရိယဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ' (အရိယာတရား၌ မလိမ္မာသူ) ဟူသည်မှာ သတိပဋ္ဌာန်စသည်ဖြင့် ကွဲပြားသော အရိယာတရား၌ မကျွမ်းကျင်၊ မလိမ္မာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'အရိယဓမ္မေ အဝိနီတော' (အရိယာတရား၌ ဆုံးမမှုမရှိသူ) ဟူသော ဤနေရာ၌မူ -

Duvidho vinayo nāma, ekamekettha pañcadhā;

Abhāvato tassa ayaṃ, ‘‘avinīto’’ti vuccati.

ဝိနည်း (ဆုံးမခြင်း) မည်သည်မှာ နှစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုနှစ်မျိုးတွင် တစ်မျိုးစီ၌ ငါးပါးစီ ကွဲပြားပြန်သည်။ ထိုဆုံးမမှု မရှိခြင်းကြောင့် ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို 'အဝိနီတ' (မဆုံးမအပ်သူ) ဟု ဆိုအပ်၏။

Ayañhi saṃvaravinayo pahānavinayoti duvidho vinayo. Ettha ca duvidhepi vinaye ekameko vinayo pañcadhā bhijjati. Saṃvaravinayopi hi sīlasaṃvaro, satisaṃvaro, ñāṇasaṃvaro, khantisaṃvaro, vīriyasaṃvaroti pañcavidho. Pahānavinayopi tadaṅgappahānaṃ, vikkhambhanappahānaṃ, samucchedappahānaṃ, paṭippassaddhippahānaṃ, nissaraṇappahānanti pañcavidho.

ဤဝိနည်းသည် သံဝရဝိနည်း (စောင့်စည်းခြင်းဖြင့် ဆုံးမခြင်း) နှင့် ပဟာနဝိနည်း (ပယ်ခြင်းဖြင့် ဆုံးမခြင်း) ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ဤနှစ်မျိုးသော ဝိနည်းတို့တွင် တစ်မျိုးစီသည် ငါးပါးစီ ကွဲပြား၏။ သံဝရဝိနည်းသည်လည်း သီလသံဝရ၊ သတိသံဝရ၊ ဉာဏသံဝရ၊ ခန္တီသံဝရ၊ ဝီရိယသံဝရဟူ၍ ငါးပါးရှိ၏။ ပဟာနဝိနည်းသည်လည်း တဒင်္ဂပဟာန်၊ ဝိက္ခမ္ဘနပဟာန်၊ သမုစ္ဆေဒပဟာန်၊ ပဋိပဿဒ္ဓိပဟာန်၊ နိဿရဏပဟာန်ဟူ၍ ငါးပါးရှိ၏။

Tattha ‘‘iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti samupeto’’ti (vibha. 511) ayaṃ sīlasaṃvaro. ‘‘Rakkhati cakkhundriyaṃ cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatī’’ti (dī. ni. 1.213; ma. ni. 1.295; saṃ. ni. 4.239; a. ni. 3.16) ayaṃ satisaṃvaro.

ထိုသံဝရတို့တွင် 'ဤပါတိမောက္ခသံဝရသီလနှင့် ပြည့်စုံ၏၊ ကောင်းစွာပြည့်စုံ၏' ဟူသော ဤစောင့်စည်းမှုသည် သီလသံဝရ မည်၏။ 'စက္ခုန္ဒြေကို စောင့်ရှောက်၏၊ စက္ခုန္ဒြေ၌ စောင့်စည်းခြင်းသို့ ရောက်၏' ဟူသော ဤစောင့်စည်းမှုသည် သတိသံဝရ မည်၏။

‘‘Yāni sotāni lokasmiṃ, (ajitāti bhagavā)Sati tesaṃ nivāraṇaṃ;

Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi, paññāyete pidhīyare’’ti. (su. ni. 1041;

cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 4) –

မြတ်စွာဘုရားက 'အဇိတ၊ လောက၌ ကိလေသာတည်းဟူသော စီးဆင်းရာရေအလျဉ် (တဏှာစသည်) တို့သည် ရှိကုန်၏။ သတိတရားသည် ထိုစီးဆင်းရာအလျဉ်တို့ကို ပိတ်ပင်ကြောင်းဖြစ်၏။ ထိုစီးဆင်းရာအလျဉ်တို့ကို စောင့်စည်းခြင်းကို ငါဘုရား ဟောတော်မူ၏။ ထိုစီးဆင်းရာအလျဉ်တို့ကို ပညာဖြင့် ပိတ်ပင်အပ်ကုန်၏' ဟု ဟောတော်မူအပ်သော -

Ayaṃ [Pg.53] ñāṇasaṃvaro. ‘‘Khamo hoti sītassa uṇhassā’’ti (ma. ni. 1.24; a. ni. 4.114; 6.58) ayaṃ khantisaṃvaro. ‘‘Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’ti (ma. ni. 1.26; a. ni. 4.114; 6.58) ayaṃ vīriyasaṃvaro. Sabbopi cāyaṃ saṃvaro yathāsakaṃ saṃvaritabbānaṃ vinetabbānañca kāyaduccaritādīnaṃ saṃvaraṇato ‘‘saṃvaro’’, vinayanato ‘‘vinayo’’ti vuccati. Evaṃ tāva saṃvaravinayo pañcadhā bhijjatīti veditabbo.

ဤစောင့်စည်းမှုသည် ဉာဏသံဝရ မည်၏။ 'အအေး၊ အပူကို သည်းခံနိုင်၏' ဟူသော ဤစောင့်စည်းမှုသည် ခန္တီသံဝရ မည်၏။ 'ဖြစ်ပေါ်လာသော ကာမဝိတက်ကို သည်းမခံ' ဟူသော ဤစောင့်စည်းမှုသည် ဝီရိယသံဝရ မည်၏။ ဤစောင့်စည်းမှု အားလုံးသည် မိမိတို့နှင့် ထိုက်သင့်သလို စောင့်စည်းအပ်၊ ဆုံးမအပ်သော ကာယဒုစရိုက်စသည်တို့ကို စောင့်စည်းပိတ်ပင်သောကြောင့် 'သံဝရ' ဟုလည်းကောင်း၊ ဆုံးမတတ်သောကြောင့် 'ဝိနယ' ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ရှေးဦးစွာ သံဝရဝိနည်းသည် ငါးပါးကွဲပြားကြောင်း သိအပ်၏။

Tathā yaṃ nāmarūpaparicchedādīsu vipassanāñāṇesu paṭipakkhabhāvato dīpālokena viya tamassa tena tena vipassanāñāṇena tassa tassa anatthassa pahānaṃ, seyyathidaṃ – nāmarūpavavatthānena sakkāyadiṭṭhiyā, paccayapariggahena ahetuvisamahetudiṭṭhīnaṃ, kaṅkhāvitaraṇena kathaṃkathībhāvassa, kalāpasammasanena ‘‘ahaṃ mamā’’ti gāhassa, maggāmaggavavatthānena amagge maggasaññāya, udayadassanena ucchedadiṭṭhiyā, vayadassanena sassatadiṭṭhiyā, bhayadassanena sabhaye abhayasaññāya, ādīnavadassanena assādasaññāya, nibbidānupassanena abhiratisaññāya, muñcitukamyatāñāṇena amuñcitukamyatāya, upekkhāñāṇena anupekkhāya, anulomañāṇena dhammaṭṭhitiyaṃ nibbāne ca paṭilomabhāvassa, gotrabhunā saṅkhāranimittagāhassa pahānaṃ, etaṃ tadaṅgappahānaṃ nāma.

ထို့အတူ နာမရူပပရိစ္ဆေဒဉာဏ်စသော ဝိပဿနာဉာဏ်တို့၌ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဆီမီးရောင်ဖြင့် အမှောင်ကို ပယ်သကဲ့သို့ ထိုထိုဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် ထိုထိုအကျိုးမဲ့ ကိလေသာတရားတို့ကို ပယ်ခြင်းသည် ရှိ၏။ ထိုပယ်ခြင်းဟူသည် အဘယ်နည်းဟူမူ - နာမရူပဝဝတ္ထာနဉာဏ်ဖြင့် သက္ကာယဒိဋ္ဌိကို ပယ်ခြင်း၊ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဉာဏ်ဖြင့် အဟေတုကဒိဋ္ဌိနှင့် ဝိသမဟေတုဒိဋ္ဌိတို့ကို ပယ်ခြင်း၊ ကင်္ခါဝိတရဏဉာဏ်ဖြင့် ယုံမှားသံသယရှိခြင်းကို ပယ်ခြင်း၊ ကလာပသမ္မသနဉာဏ်ဖြင့် 'ငါ၊ ငါ့ဥစ္စာ' ဟု စွဲလမ်းခြင်းကို ပယ်ခြင်း၊ မဂ္ဂါမဂ္ဂဝဝတ္ထာနဉာဏ်ဖြင့် မဂ်မဟုတ်သည်၌ မဂ်ဟု မှတ်ထင်ခြင်းကို ပယ်ခြင်း၊ ဖြစ်ခြင်းကို မြင်သောဉာဏ်ဖြင့် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိကို ပယ်ခြင်း၊ ပျက်ခြင်းကို မြင်သောဉာဏ်ဖြင့် သဿတဒိဋ္ဌိကို ပယ်ခြင်း၊ ကြောက်မက်ဖွယ်ကို မြင်သောဉာဏ်ဖြင့် ဘေးရှိသောတရား၌ ဘေးမရှိဟု မှတ်ထင်ခြင်းကို ပယ်ခြင်း၊ အပြစ်ကို မြင်သောဉာဏ်ဖြင့် သာယာဖွယ်ဟု မှတ်ထင်ခြင်းကို ပယ်ခြင်း၊ ငြီးငွေ့သောဉာဏ်ဖြင့် မွေ့လျော်ဖွယ်ဟု မှတ်ထင်ခြင်းကို ပယ်ခြင်း၊ လွတ်မြောက်လိုသောဉာဏ်ဖြင့် မလွတ်မြောက်လိုခြင်းကို ပယ်ခြင်း၊ လျစ်လျူရှုသောဉာဏ်ဖြင့် လျစ်လျူမရှုခြင်းကို ပယ်ခြင်း၊ အနုလောမဉာဏ်ဖြင့် ဓမ္မဋ္ဌိတိ (ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်) ၌လည်းကောင်း၊ နိဗ္ဗာန်၌လည်းကောင်း ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ခြင်းကို ပယ်ခြင်း၊ ဂေါတြဘူဉာဏ်ဖြင့် သင်္ခါရနိမိတ်ကို စွဲလမ်းခြင်းကို ပယ်ခြင်းတို့တည်း။ ဤသို့ ပယ်ခြင်းကို တဒင်္ဂပဟာန် (ခေတ္တအားဖြင့် ပယ်ခြင်း) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

Yaṃ pana upacārappanābhedena samādhinā pavattibhāvanivāraṇato ghaṭappahārena viya udakapiṭṭhe sevālassa tesaṃ tesaṃ nīvaraṇādidhammānaṃ pahānaṃ, idaṃ vikkhambhanappahānaṃ nāma. Yaṃ catunnaṃ ariyamaggānaṃ bhāvitattā taṃtaṃmaggavato attano santāne ‘‘diṭṭhigatānaṃ pahānāyā’’tiādinā (dha. sa. 277; vibha. 628) nayena vuttassa samudayapakkhikassa kilesaggaṇassa accantaappavattibhāvena pahānaṃ, idaṃ samucchedappahānaṃ nāma. Yaṃ pana phalakkhaṇe paṭippassaddhattaṃ kilesānaṃ, idaṃ paṭippassaddhippahānaṃ nāma. Yaṃ sabbasaṅkhatanissaṭattā pahīnasabbasaṅkhataṃ nibbānaṃ, idaṃ nissaraṇappahānaṃ nāma. Sabbampi cetaṃ pahānaṃ yasmā cāgaṭṭhena pahānaṃ, vinayanaṭṭhena vinayo, tasmā ‘‘pahānavinayo’’ti vuccati, taṃtaṃpahānavato vā tassa tassa vinayassa sambhavatopetaṃ ‘‘pahānavinayo’’ti vuccati. Evaṃ pahānavinayopi pañcadhā bhijjatīti veditabbo.

ဝိက္ခမ္ဘနပဟာန်အကြောင်းကို ဆိုဦးအံ့။ ဥပစာရသမာဓိ၊ အပ္ပနာသမာဓိဟူသော အပြားရှိသော သမာဓိဖြင့် ကိလေသာတို့၏ မဖြစ်ခြင်းကို တားမြစ်တတ်သောကြောင့် အိုးဖြင့် ခတ်မိသဖြင့် ရေပြင်မှ မှော်ကို ဖယ်ရှားသကဲ့သို့ ထိုထိုနီဝရဏအစရှိသော တရားတို့ကို ပယ်ခြင်းသည် ဝိက္ခမ္ဘနပဟာန် မည်၏။ အရိယမဂ်လေးပါးကို ပွားများအပ်ပြီးဖြစ်၍ မိမိ၏သန္တာန်၌ “ဒိဋ္ဌိဂတတို့ကို ပယ်ရန်” စသည်ဖြင့် ဟောကြားအပ်သော နည်းလမ်းအတိုင်း သမုဒယသစ္စာအဖို့၌ ပါဝင်သော ကိလေသာအစုကို လုံးဝမဖြစ်ပေါ်လာစေခြင်းဖြင့် ပယ်ခြင်းသည် သမုစ္ဆေဒပဟာန် မည်၏။ ဖိုလ်ခဏ၌ ကိလေသာတို့၏ ငြိမ်းအေးသွားခြင်းသည် ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပဟာန် မည်၏။ အလုံးစုံသော သင်္ခတတရားတို့မှ လွတ်မြောက်ခြင်းကြောင့် အလုံးစုံသော သင်္ခတတရားတို့ကို စွန့်ပယ်ပြီးသော နိဗ္ဗာန်သည် နိဿရဏပဟာန် မည်၏။ ဤပယ်ခြင်းအားလုံးသည် စွန့်လွှတ်ခြင်းအနက်ကြောင့် “ပဟာန” မည်၍၊ ဆုံးမတတ်သော အနက်ကြောင့် “ဝိနယ” မည်သောကြောင့် “ပဟာနဝိနယ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် ထိုထိုပဟာန်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ထိုထိုဝိနည်းတရားများ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကြောင့်လည်း ဤအားလုံးကို “ပဟာနဝိနယ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ပဟာနဝိနယသည်လည်း ငါးပါးအပြားရှိသည်ဟု သိမှတ်အပ်၏။

Evamayaṃ [Pg.54] saṅkhepato duvidho, pabhedato ca dasavidho vinayo bhinnasaṃvarattā pahātabbassa ca appahīnattā yasmā etassa assutavato puthujjanassa natthi, tasmā abhāvato tassa ayaṃ ‘‘avinīto’’ti vuccatīti. Esa nayo sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinītoti etthāpi. Ninnānākāraṇañhi etaṃ atthato. Yathāha – ‘‘yeva te ariyā, teva te sappurisā. Yeva te sappurisā, teva te ariyā. Yova so ariyānaṃ dhammo, sova so sappurisānaṃ dhammo. Yova so sappurisānaṃ dhammo, sova so ariyānaṃ dhammo. Yeva te ariyavinayā, teva te sappurisavinayā. Yeva te sappurisavinayā, teva te ariyavinayā. Ariyeti vā sappuriseti vā, ariyadhammeti vā sappurisadhammeti vā, ariyavinayeti vā sappurisavinayeti vā esese eke ekaṭṭhe same samabhāge tajjāte taññevā’’ti.

ဤသို့လျှင် အကျဉ်းအားဖြင့် နှစ်ပါး၊ အပြားအားဖြင့် ဆယ်ပါးရှိသော ဤဝိနည်းတရားသည် သံဝရသီလ ပျက်စီးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပယ်အပ်သောတရားတို့ကို မပယ်အပ်သေးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အကြားအမြင်မရှိသော ဤပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်အား မရှိပေ။ ထိုသို့ ဝိနည်းတရားမရှိခြင်းကြောင့် ဤပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်ကို “မဆုံးမအပ်သေးသူ (အဝိနီတ)” ဟု ခေါ်ဆိုရခြင်း ဖြစ်သည်။ “သူတော်ကောင်းတို့ကို မဖူးမြင်ဖူးသူ၊ သူတော်ကောင်းတရား၌ မကျွမ်းကျင်သူ၊ သူတော်ကောင်းတရား၌ မဆုံးမအပ်သူ” ဟူသော စကားရပ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိမှတ်အပ်၏။ အမှန်စင်စစ် ဤအလုံးစုံသည် အနက်အားဖြင့် အထူးအခြားမရှိပေ။ ဟောတော်မူအပ်သည့်အတိုင်း— “အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် အရိယာတို့ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်ပင် သူတော်ကောင်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် သူတော်ကောင်းတို့ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်ပင် အရိယာတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အကြင်တရားသည် အရိယာတို့၏တရားဖြစ်၏၊ ထိုတရားသည်ပင် သူတော်ကောင်းတို့၏ တရားဖြစ်၏။ အကြင်တရားသည် သူတော်ကောင်းတို့၏တရားဖြစ်၏၊ ထိုတရားသည်ပင် အရိယာတို့၏ တရားဖြစ်၏။ အကြင်ဝိနည်းသည် အရိယာတို့၏ဝိနည်းဖြစ်၏၊ ထိုဝိနည်းသည်ပင် သူတော်ကောင်းတို့၏ ဝိနည်းဖြစ်၏။ အကြင်ဝိနည်းသည် သူတော်ကောင်းတို့၏ဝိနည်းဖြစ်၏၊ ထိုဝိနည်းသည်ပင် အရိယာတို့၏ ဝိနည်းဖြစ်၏။ အရိယာဟူ၍သော်လည်းကောင်း၊ သူတော်ကောင်းဟူ၍သော်လည်းကောင်း၊ အရိယဓမ္မဟူ၍သော်လည်းကောင်း၊ သူတော်ကောင်းတရားဟူ၍သော်လည်းကောင်း၊ အရိယဝိနည်းဟူ၍သော်လည်းကောင်း၊ သူတော်ကောင်းဝိနည်းဟူ၍သော်လည်းကောင်း ဤစကားရပ်အားလုံးတို့သည် တစ်ခုတည်း၊ အနက်တူ၊ ညီမျှသော၊ တူညီသောအပိုင်းရှိသော၊ ထိုသဘောတူဖြစ်သော အရာများသာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏။”

Kasmā pana thero attānudiṭṭhiyā katamehi vīsatiyā ākārehi abhiniveso hotīti pucchitvā taṃ avissajjetvāva ‘‘idha assutavā puthujjano’’ti evaṃ puthujjanaṃ niddisīti? Puggalādhiṭṭhānāya desanāya taṃ atthaṃ āvikātuṃ paṭhamaṃ puthujjanaṃ niddisīti veditabbaṃ.

အဘယ်ကြောင့် မထေရ်မြတ်သည် “အတ္တာနုဒိဋ္ဌိသည် အဘယ်အချင်းအရာ နှစ်ဆယ်တို့ဖြင့် စွဲလမ်းခြင်းဖြစ်သနည်း” ဟု မေးမြန်းပြီးနောက် ထိုအတ္တာနုဒိဋ္ဌိကို ချက်ချင်းမဖြေဆိုသေးဘဲ “ဤသာသနာတော်၌ အကြားအမြင်မရှိသော ပုထုဇဉ်သည်” ဟု ဤသို့ ပုထုဇဉ်ကို ရှေးဦးစွာ ညွှန်ပြတော်မူသနည်း။ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနဒေသနာတော်အားဖြင့် ထိုအတ္တာနုဒိဋ္ဌိ၏ သဘောအနက်ကို ထင်ရှားစေရန် ရှေးဦးစွာ ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်ကို ညွှန်ပြတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်ဟု သိမှတ်အပ်၏။

131. Evaṃ puthujjanaṃ niddisitvā idāni abhinivesuddesaṃ dassento rūpaṃ attato samanupassatītiādimāha. Tattha rūpaṃ attato samanupassatīti rūpakkhandhaṃ kasiṇarūpañca ‘‘attā’’ti diṭṭhipassanāya samanupassati. Niddese panassa rūpakkhandhe abhiniveso pañcakkhandhādhikārattā pākaṭoti taṃ avatvā kasiṇarūpameva ‘‘rūpa’’nti sāmaññavasena vuttanti veditabbaṃ. Rūpavantaṃ vā attānanti arūpaṃ ‘‘attā’’ti gahetvā taṃ attānaṃ rūpavantaṃ samanupassati. Attani vā rūpanti arūpameva ‘‘attā’’ti gahetvā tasmiṃ attani rūpaṃ samanupassati. Rūpasmiṃ vā attānanti arūpameva ‘‘attā’’ti gahetvā taṃ attānaṃ rūpasmiṃ samanupassati.

၁၃၁. ဤသို့ ပုထုဇဉ်ကို ညွှန်ပြတော်မူပြီးနောက် ယခုအခါ စွဲလမ်းစွဲကပ်ခြင်း၏ အကျဉ်းညွှန်ပြချက် (ဥဒ္ဒေသ) ကို ပြသလိုသဖြင့် “ရုပ်ကို အတ္တဟု ရှု၏” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်တွင် “ရုပ်ကို အတ္တဟု ရှု၏” ဆိုသည်မှာ ရူပက္ခန္ဓာကိုလည်းကောင်း၊ ကသိုဏ်းရုပ်ကိုလည်းကောင်း “အတ္တ” ဟူ၍ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ၏အမြင်ဖြင့် ရှုခြင်းကို ဆိုသည်။ သို့သော် အကျယ်ပြရာ (နိဒ္ဒေသ) ၌မူ ရူပက္ခန္ဓာ၌ စွဲလမ်းခြင်းသည် ခန္ဓာငါးပါး၏ အရာဖြစ်သောကြောင့် ထင်ရှားပြီး ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုရူပက္ခန္ဓာကို မဟောဘဲ ကသိုဏ်းရုပ်ကိုသာလျှင် “ရုပ်” ဟု ယေဘုယျ (သာမည) အားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သည်ဟု သိမှတ်အပ်၏။ “ရုပ်ရှိသော အတ္တဟု ရှု၏” ဆိုသည်မှာ နာမက္ခန္ဓာလေးပါးကို “အတ္တ” ဟု ယူ၍ ထိုအတ္တကို ရုပ်ရှိ၏ဟူ၍ ရှုခြင်းကို ဆိုသည်။ “အတ္တ၌ ရုပ်ရှိ၏ဟု ရှု၏” ဆိုသည်မှာ နာမက္ခန္ဓာလေးပါးကိုပင် “အတ္တ” ဟု ယူ၍ ထိုအတ္တ၌ ရူပက္ခန္ဓာရှိ၏ဟူ၍ ရှုခြင်းကို ဆိုသည်။ “ရုပ်၌ အတ္တရှိ၏ဟု ရှု၏” ဆိုသည်မှာ နာမက္ခန္ဓာလေးပါးကိုပင် “အတ္တ” ဟု ယူ၍ ထိုအတ္တကို ရူပက္ခန္ဓာ၌ တည်ရှိ၏ဟူ၍ ရှုခြင်းကို ဆိုသည်။

Tattha rūpaṃ attato samanupassatīti suddharūpameva ‘‘attā’’ti kathitaṃ. Rūpavantaṃ vā attānaṃ, attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ, vedanaṃ attato samanupassati, saññaṃ, saṅkhāre, viññāṇaṃ attato samanupassatīti imesu sattasu ṭhānesu arūpaṃ ‘‘attā’’ti kathitaṃ. Vedanāvantaṃ vā attānaṃ, attani vā vedanaṃ, vedanāya vā attānanti evaṃ catūsu khandhesu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ [Pg.55] vasena dvādasasu ṭhānesu rūpārūpamissako attā kathito. Tā pana vīsatipi diṭṭhiyo maggāvaraṇā, na saggāvaraṇā, sotāpattimaggavajjhā.

ထိုပါဌ်၌ “ရုပ်ကို အတ္တဟု ရှု၏” ဟူသော စကားရပ်ဖြင့် သက်သက်သော ရူပက္ခန္ဓာကိုသာလျှင် “အတ္တ” ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်။ “ရုပ်ရှိသော အတ္တဟု ရှု၏၊ အတ္တ၌ ရုပ်ရှိ၏ဟု ရှု၏၊ ရုပ်၌ အတ္တရှိ၏ဟု ရှု၏၊ ဝေဒနာကို အတ္တဟု ရှု၏၊ သညာကို၊ သင်္ခါရတို့ကို၊ ဝိညာဉ်ကို အတ္တဟု ရှု၏” ဟူသော ဤခုနစ်ပါးသော နေရာတို့၌ နာမက္ခန္ဓာကို “အတ္တ” ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်။ “ဝေဒနာရှိသော အတ္တဟု ရှု၏၊ အတ္တ၌ ဝေဒနာရှိ၏ဟု ရှု၏၊ ဝေဒနာ၌ အတ္တရှိ၏ဟု ရှု၏” စသည်ဖြင့် ဤသို့ ဝေဒနာစသော နာမက္ခန္ဓာလေးပါးတို့၌ သုံးပါးစီသော အစွမ်းဖြင့် တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော နေရာတို့၌ ရုပ်နာမ်နှစ်ပါး ရောနှောနေသော အတ္တကို ဟောတော်မူအပ်သည်။ ထိုနှစ်ဆယ်သော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအယူတို့သည် မဂ်ဖိုလ်ရခြင်းကို တားမြစ်တတ်ကုန်၏၊ သို့သော် နတ်ပြည်ရောက်ခြင်းကို မတားမြစ်တတ်ကုန်။ ၎င်းတို့ကို သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်ကုန်၏။

Idāni taṃ niddisanto kathaṃ rūpantiādimāha. Tattha pathavīkasiṇanti pathavīmaṇḍalaṃ nissāya uppāditaṃ paṭibhāganimittasaṅkhātaṃ sakalapharaṇavasena pathavīkasiṇaṃ. Ahanti attānameva sandhāya gaṇhāti. Attanti attānaṃ. Advayanti ekameva. Telappadīpassāti telayuttassa padīpassa. Jhāyatoti jalato. Yā acci, so vaṇṇotiādi acciṃ muñcitvā vaṇṇassa abhāvato vuttaṃ. Yā ca diṭṭhi yañca vatthūti tadubhayaṃ ekato katvā rūpavatthukā attānudiṭṭhi vuccatīti attho.

ယခုအခါ၌ ထိုစကားရပ်ကို အကျယ်ဖွင့်ပြလိုသဖြင့် “ကထံ ရူပံ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုပါဌ်၌ “ပထဝီကသိုဏ်း” ဆိုသည်မှာ မြေဝန်းကို မှီ၍ ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော၊ ပဋိဘာဂနိမိတ်ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော၊ အလုံးစုံ ပျံ့နှံ့ခြင်း အစွမ်းရှိသော ပထဝီကသိုဏ်း ဖြစ်သည်။ “ငါ” ဟူသည်မှာ မိမိကိုယ်ကိုသာ ရည်ညွှန်း၍ ယူခြင်း ဖြစ်သည်။ “အတ္တ” ဟူသည်မှာ မိမိကိုယ်တည်း။ “မနှစ်ခု” ဟူသည်မှာ တစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုသည်။ “တေလပ္ပဒီပဿ” ဟူသည်မှာ ဆီနှင့် ယှဉ်သော ဆီမီး၏။ “ဈာယတော” ဟူသည်မှာ တောက်လောင်နေစဉ်။ “အကြင်မီးလျှံသည် ဖြစ်၏၊ ထိုမီးလျှံသည် အဆင်း (အရောင်) ဖြစ်၏” အစရှိသည်မှာ မီးလျှံကို ဖယ်ထုတ်၍ အဆင်းအရောင်ဟူ၍ သီးခြားမရှိနိုင်သောကြောင့် ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ “အကြင်အယူသည်လည်းကောင်း၊ အကြင်ဝတ္ထုသည်လည်းကောင်း” ဆိုသည်မှာ ထိုနှစ်ပါးလုံးကို တစ်ပေါင်းတည်းပြု၍ ရုပ်လျှင် အာရုံဝတ္ထုရှိသော အတ္တာနုဒိဋ္ဌိဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။

Āpokasiṇādīni āpādīni nissāya uppāditakasiṇanimittāneva. Paricchinnākāsakasiṇaṃ pana rūpajjhānassa ārammaṇaṃ hontampi ākāsakasiṇanti vuccamāne arūpajjhānārammaṇena kasiṇugghāṭimākāsena saṃkiṇṇaṃ hotīti na gahitanti veditabbaṃ. Rūpādhikārattā viññāṇakasiṇaṃ na gahetabbamevāti. Idhekacco vedanaṃ saññaṃ saṅkhāre viññāṇaṃ attato samanupassatīti cattāro khandhe abhinditvā ekato gahaṇavasena vuttaṃ. So hi cittacetasikānaṃ visuṃ visuṃ karaṇe asamatthattā sabbe ekato katvā ‘‘attā’’ti gaṇhāti. Iminā rūpena rūpavāti ettha sarīrarūpampi kasiṇarūpampi labbhati. Chāyāsampannoti chāyāya sampanno aviraḷo. Tamenāti ettha ena-saddo nipātamattaṃ, tametanti vā attho. Chāyāvāti vijjamānacchāyo. Rūpaṃ attāti aggahitepi rūpaṃ amuñcitvā diṭṭhiyā uppannattā rūpavatthukāti vuttaṃ.

အာပေါကသိုဏ်း အစရှိသည်တို့သည် ရေ အစရှိသည်တို့ကို မှီ၍ ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော ကသိုဏ်းနိမိတ်များသာ ဖြစ်သည်။ ပရိစ္ဆိန္နာကာသကသိုဏ်းသည် ရူပါဝစရဈာန်၏ အာရုံ ဖြစ်သော်လည်း “အာကာသကသိုဏ်း” ဟု ဟောကြားသောအခါ အရူပဈာန်၏ အာရုံဖြစ်သော ကသိဏုဂ္ဃါဋိမာကာသနှင့် ရောနှောသွားနိုင်သောကြောင့် ဤနေရာ၌ မယူအပ်ဟု သိမှတ်အပ်၏။ ရုပ်၏အရာဖြစ်သောကြောင့် ဝိညာဏကသိုဏ်းကိုလည်း မယူအပ်သည်သာ ဖြစ်သည်။ “ဤသာသနာတော်၌ အချို့သောသူသည် ဝေဒနာကို၊ သညာကို၊ သင်္ခါရတို့ကို၊ ဝိညာဉ်ကို အတ္တဟု ရှု၏” ဟု ဆိုရာ၌ နာမက္ခန္ဓာလေးပါးကို မခွဲခြားဘဲ တစ်ပေါင်းတည်း ယူခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုမိစ္ဆာအယူရှိသူသည် စိတ်နှင့် စေတသိက်တို့ကို အသီးအသီး ခွဲခြားခြင်း၌ မစွမ်းနိုင်သဖြင့် အားလုံးကို တစ်ပေါင်းတည်းပြု၍ “အတ္တ” ဟု ယူသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ “ဤရုပ်ဖြင့် ရုပ်ရှိ၏” ဟူသော စကား၌ ကိုယ်ခန္ဓာတည်းဟူသော ရုပ်ကိုလည်းကောင်း၊ ကသိုဏ်းရုပ်ကိုလည်းကောင်း ရနိုင်သည်။ “ဆာယာသမ္ပန္န” ဆိုသည်မှာ အရိပ်နှင့် ပြည့်စုံသော (သစ်ရွက်မကျဲသော) သစ်ပင် ဖြစ်သည်။ “တမေနံ” ဟူသော ပုဒ်၌ “ဧန” သဒ္ဒါသည် နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် “တမေတံ” ဟု အနက်ရ၏။ “ဆာယာဝါ” ဆိုသည်မှာ အရိပ်ရှိသော။ ရုပ်ကို အတ္တဟူ၍ မယူသော်လည်း ရုပ်ကို မစွန့်လွှတ်ဘဲ မိစ္ဆာအယူ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကြောင့် “ရုပ်လျှင် အာရုံဝတ္ထုရှိသော (ရူပဝတ္ထုက)” ဟု မိန့်တော်မူအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

Attani rūpaṃ samanupassatīti sarīrarūpassa kasiṇarūpassa ca cittanissitattā tasmiṃ arūpasamudāye attani taṃ rūpaṃ samanupassati. Ayaṃ gandhoti ghāyitagandhaṃ āha. Imasmiṃ puppheti pupphanissitattā gandhassa evamāha.

“အတ္တ၌ ရုပ်ကို ရှု၏” ဆိုသည်မှာ ကိုယ်ခန္ဓာရုပ်နှင့် ကသိုဏ်းရုပ်သည် စိတ်ကို မှီ၍ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ထိုနာမက္ခန္ဓာအပေါင်းတည်းဟူသော အတ္တ၌ ထိုရုပ်ကို ရှုခြင်းကို ဆိုသည်။ “ဤအနံ့သည် ဖြစ်၏” ဟူသော စကားရပ်ဖြင့် နမ်းအပ်သော အနံ့ (ဂန္ဓာရုံ) ကို မိန့်တော်မူသည်။ “ဤပန်းပွင့်၌” ဟု ဆိုသည်မှာ အနံ့သည် ပန်းပွင့်ကို မှီ၍ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် ဤသို့ မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

Rūpasmiṃ attānaṃ samanupassatīti yattha rūpaṃ gacchati, tattha cittaṃ gacchati. Tasmā rūpanissitaṃ cittaṃ gahetvā taṃ arūpasamudāyaṃ attānaṃ tasmiṃ rūpe samanupassati. Oḷārikattā rūpassa oḷārikādhāraṃ karaṇḍakamāha.

"ရူပသ္မိံ အတ္တာနံ သမနုပဿတိ" ဟူသည်မှာ အကြင်အရပ်သို့ (သို့မဟုတ် အကြင်အရပ်ဖြင့်) ကိုယ်ဖြစ်သော ရုပ်သည် သွား၏၊ ထိုအရပ်သို့ (သို့မဟုတ် ထိုအရပ်ဖြင့်) စိတ်သည် သွား၏။ ထို့ကြောင့် ရုပ်ကိုမှီသော စိတ် (သို့မဟုတ် စိတ်ဖြင့် ပြဋ္ဌာန်းအပ်သော နာမက္ခန္ဓာလေးပါး) ကို ယူ၍ နာမက္ခန္ဓာလေးပါးအပေါင်းဟု ဆိုအပ်သော ထိုအတ္တကို ထိုကိုယ်ဟု ဆိုအပ်သော ရုပ်၌ ရှု၏။ ကိုယ်ဖြစ်သော ရုပ်၏ ရုန့်ရင်းသော အဖြစ်ကြောင့် ရုန့်ရင်းသော တည်ရာဖြစ်သော ပခြုပ်ကို (ပခြုပ်သမားကို) ဟောတော်မူ၏။

132. Idhekacco [Pg.56] cakkhusamphassajaṃ vedanantiādīsu visuṃ visuṃ vedanāya diṭṭhigahaṇe asatipi vedanāti ekaggahaṇena gahite sabbāsaṃ vedanānaṃ antogadhattā visuṃ visuṃ gahitā eva hontīti visuṃ visuṃ yojanā katāti veditabbā. So hi anubhavanavasena vedanāya oḷārikattā vedanaṃyeva ‘‘attā’’ti gaṇhāti. Saññaṃ saṅkhāre viññāṇaṃ rūpaṃ attato samanupassatīti saññādayo arūpadhamme rūpañca ekato katvā ‘‘attā’’ti samanupassati. Ummattako viya hi puthujjano yathā yathā upaṭṭhāti, tathā tathā gaṇhāti.

၁၃၂. "ဤသာသနာတော်၌ အချို့သောသူသည် စက္ခုသမ္ဖဿဇာ ဝေဒနာ" အစရှိသော ပါဌ်တို့၌ အသီးသီးသော ဝေဒနာ၌ ဒိဋ္ဌိအယူသည် မရှိသော်လည်း "ဝေဒနာ" ဟူ၍ တစ်ပေါင်းတည်း ယူသဖြင့် ယူအပ်သည်ရှိသော် သုခ၊ ဒုက္ခ၊ ဥပေက္ခာ ဝေဒနာအားလုံးတို့၏ အကျုံးဝင်သောကြောင့် အသီးသီး ယူအပ်သည်သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် အသီးသီး ယှဉ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုမိစ္ဆာအယူရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ခံစားခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဝေဒနာ၏ ရုန့်ရင်းသော အဖြစ်ကြောင့် ဝေဒနာကိုသာလျှင် "အတ္တ" ဟူ၍ ယူ၏။ "သညာ၊ သင်္ခါရ၊ ဝိညာဉ်၊ ရုပ်ကို အတ္တအားဖြင့် ရှု၏" ဟူသည်မှာ သညာအစရှိသော နာမ်တရားတို့နှင့် ရုပ်တရားတို့ကို တစ်ပေါင်းတည်း ပြု၍ "အတ္တ" ဟူ၍ ရှု၏။ စင်စစ်သော်ကား ပုထုဇဉ်သည် အရူးကဲ့သို့ စိတ်၌ အကြင်အကြင် အခြင်းအရာအားဖြင့် ထင်၏၊ ထိုထို အခြင်းအရာအားဖြင့် ယူ၏။

133. Cakkhusamphassajaṃ saññantiādīsu sañjānanavasena saññāya pākaṭattā saññaṃ ‘‘attā’ti gaṇhāti. Sesaṃ vedanāya vuttanayena veditabbaṃ.

၁၃၃. "စက္ခုသမ္ဖဿဇာ သညာ" အစရှိသော ပါဌ်တို့၌ မှတ်သားခြင်း အစွမ်းဖြင့် သညာ၏ ထင်ရှားသောကြောင့် သညာကို "အတ္တ" ဟူ၍ ယူ၏။ ကြွင်းသော စကားရပ်ကို ဝေဒနာ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့် သိအပ်၏။

134. Cakkhusamphassajaṃ cetanantiādīsu saṅkhārakkhandhapariyāpannesu dhammesu cetanāya padhānattā pākaṭattā ca cetanā eva niddiṭṭhā. Tāya itarepi niddiṭṭhāva honti. So pana cetasikabhāvavasena pākaṭattā cetanaṃ ‘‘attā’’ti gaṇhāti. Sesaṃ vuttanayameva.

၁၃၄. "စက္ခုသမ္ဖဿဇာ စေတနာ" အစရှိသော ပါဌ်တို့၌ သင်္ခါရက္ခန္ဓာတွင် အကျုံးဝင်ကုန်သော စေတသိက်တို့တွင် စေတနာ၏ အဓိကဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထင်ရှားသောကြောင့်လည်းကောင်း စေတနာကိုသာလျှင် ပြတော်မူ၏။ ထိုပြအပ်သော စေတနာဖြင့် အခြားသော စေတသိက်တို့ကိုလည်း ပြပြီးသား ဖြစ်ကုန်၏။ သို့သော်လည်း ထိုမိစ္ဆာအယူရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် စေတသိက်၏ အဖြစ် အစွမ်းဖြင့် ထင်ရှားသောကြောင့် စေတနာကို "အတ္တ" ဟူ၍ ယူ၏။ ကြွင်းသော စကားရပ်သည် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာ ဖြစ်သည်။

135. Cakkhuviññāṇantiādīsu vijānanavasena cittassa pākaṭattā cittaṃ ‘‘attā’’ti gaṇhāti. Sesametthāpi vuttanayameva.

၁၃၅. "စက္ခုဝိညာဏံ" အစရှိသော ပါဌ်တို့၌ သိတတ်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် စိတ်၏ ထင်ရှားသောကြောင့် စိတ်ကို "အတ္တ" ဟူ၍ ယူ၏။ ဤပါဌ်၌လည်း ကြွင်းသော စကားရပ်သည် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာ ဖြစ်သည်။

Attānudiṭṭhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

အတ္တာနုဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသအဖွင့် ပြီး၏။

3. Micchādiṭṭhiniddesavaṇṇanā

၃. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသအဖွင့်

136. Micchādiṭṭhi heṭṭhā vuttatthāyeva. Ayaṃ pana aparo nayo – natthi dinnanti ucchedadiṭṭhikattā dānaphalaṃ paṭikkhipati. Natthi yiṭṭhanti ettha yiṭṭhanti khuddakayañño. Hutanti mahāyañño. Dvinnampi phalaṃ paṭikkhipati. Natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipākoti dānaphalassa paṭikkhittattā sīlādīnaṃ puññakammānaṃ, pāṇātipātādīnaṃ pāpakammānaṃ phalaṃ paṭikkhipati. Natthi ayaṃ lokoti pure katena kammunā. Natthi paro lokoti idha katena kammunā. Natthi mātā, natthi pitāti tesu katakammānaṃ phalaṃ paṭikkhipati. Natthi sattā opapātikāti kammahetukaṃ upapattiṃ paṭikkhipati. Natthi loke samaṇabrāhmaṇā…pe… pavedentīti idhalokaparaloke passituṃ abhiññāpaṭilābhāya paṭipadaṃ paṭikkhipati. Idha pāḷiyaṃ pana natthi dinnanti vatthūti natthi dinnanti vuccamānaṃ dānaṃ, tassā diṭṭhiyā vatthūti attho[Pg.57]. Evaṃvādo micchāti evaṃ natthi dinnanti vādo vacanaṃ micchā viparītoti attho.

၁၃၆. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဟူသည် အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ရှိသည်သာ ဖြစ်၏။ သို့သော်လည်း ဤကား အခြားသော နည်းတည်း။ "နတ္ထိ ဒိန္နံ" ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ အယူရှိသည် ဖြစ်သောကြောင့် အလှူ၏ အကျိုးကို ပယ်၏။ "နတ္ထိ ယိဋ္ဌံ" ဟူသော ပါဌ်၌ ယိဋ္ဌဟူသည် ငယ်သော ပူဇော်ခြင်းတည်း။ ဟုတဟူသည် ကြီးသော ပူဇော်ခြင်းတည်း။ ထိုနှစ်ပါးတို့၏ အကျိုးကို ပယ်၏။ "နတ္ထိ သုကတဒုက္ကဋာနံ ကမ္မာနံ ဖလံ ဝိပါကော" ဟူသည်မှာ အလှူ၏ အကျိုးကို ပယ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် သီလအစရှိသော ကောင်းမှုကံတို့၏ လည်းကောင်း၊ ပါဏာတိပါတ အစရှိသော မကောင်းမှုကံတို့၏ လည်းကောင်း အကျိုးကို ပယ်၏။ "နတ္ထိ အယံ လောကော" ဟူသည်မှာ ရှေးဘဝက ပြုအပ်သော ကံကြောင့် ဖြစ်သော လောကသည် မရှိ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "နတ္ထိ ပရော လောကော" ဟူသည်မှာ ဤဘဝ၌ ပြုအပ်သော ကံကြောင့် ဖြစ်သော တမလွန်လောကသည် မရှိ ဟူ၍လည်းကောင်း ပယ်၏။ "နတ္ထိ မာတာ၊ နတ္ထိ ပိတာ" ဟူသည်မှာ ထိုမိခင် ဖခင်တို့အပေါ်၌ ပြုအပ်သော ကောင်းမှု၊ မကောင်းမှုတို့၏ အကျိုးကို ပယ်၏။ "နတ္ထိ သတ္တာ ဩပပါတိကာ" ဟူသည်မှာ ကံလျှင် အကြောင်းရှိသော ပဋိသန္ဓေ ဖြစ်ခြင်းကို ပယ်၏။ "နတ္ထိ လောကေ သမဏဗြာဟ္မဏာ... ပေ... ပဝေဒေန္တိ" ဟူသည်မှာ ပစ္စုပ္ပန်လောက၊ တမလွန်လောကကို မြင်နိုင်ခြင်းငှါ အဘိညာဉ်ကို ရရှိခြင်း၏ အကျင့်ကို ပယ်၏။ အထူးသဖြင့် ဤနိဒ္ဒေသပါဠိ၌ "နတ္ထိ ဒိန္နံ ဟူသော အရာ" ဟူသည်မှာ "နတ္ထိ ဒိန္နံ" ဟူ၍ အကျိုးမရှိဟု ဆိုအပ်သော အလှူသည် ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ၏ အာရုံပြုရာ တည်ရာဖြစ်၏ဟု အနက်ရ၏။ "ဧဝံဝါဒေါ မိစ္ဆာ" ဟူသည်မှာ ဤသို့ "နတ္ထိ ဒိန္နံ" ဟူ၍ ပြောဆိုခြင်းသည် ဖောက်ပြန်မှားယွင်းခြင်း ဖြစ်၏ဟု အနက်ရ၏။

Micchādiṭṭhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသအဖွင့် ပြီး၏။

4. Sakkāyadiṭṭhiniddesavaṇṇanā

၄. သက္ကာယဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသအဖွင့်

137. Sakkāyadiṭṭhi pana attānudiṭṭhiyeva, aññattha āgatapariyāyavacanadassanatthaṃ vuttāti veditabbā.

၁၃၇. ထိုမှတစ်ပါး သက္ကာယဒိဋ္ဌိကို အတ္တာနုဒိဋ္ဌိကိုပင်လျှင် အခြားသော ဒေသနာ၌ လာသော ပရိယာယ်စကားကို ပြခြင်းငှါ ဟောတော်မူအပ်၏ဟု သိအပ်၏။

Sakkāyadiṭṭhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

သက္ကာယဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသအဖွင့် ပြီး၏။

5. Sassatadiṭṭhiniddesavaṇṇanā

၅. သဿတဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသအဖွင့်

138. Sakkāyavatthukāya sassatadiṭṭhiyāti kammadhārayasamāso. Rūpavantaṃ vā attānantiādīnaṃ pannarasannaṃ vacanānaṃ ante samanupassatīti sambandho kātabbo, pāṭho vā. Aññathā hi na ghaṭīyatīti. Evaṃ ‘‘rūpavantaṃ vā attānaṃ samanupassatī’’ti ekameva dassetvā sesā cuddasa saṃkhittā.

၁၃၈. "သက္ကာယဝတ္ထုကာယ သဿတဒိဋ္ဌိယာ" ဟူသောပုဒ်သည် ကမ္မဓာရည်းသမာသ် ဖြစ်၏။ "ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ" အစရှိသော တစ်ဆယ့်ငါးပါးသော ပုဒ်တို့၏ အဆုံး၌ "သမနုပဿတိ" ဟူသော ပုဒ်ကို စပ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏။ သို့မဟုတ် ထို "သမနုပဿတိ" ဟူသော ပါဌ်သည် တိုက်ရိုက်ရှိ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အခြားသော အနက်ဖြင့် ယူသော် မစပ်သောကြောင့်တည်းဟု သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် "ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ သမနုပဿတိ" ဟူ၍ တစ်ခုသော ဥဒ္ဒေသ၏ နိဒ္ဒေသကိုသာ ပြ၍ ကြွင်းသော တစ်ဆယ့်လေးပါးသော နိဒ္ဒေသတို့ကို အကျဉ်းချုံ့ထား၏။

Sassatadiṭṭhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

သဿတဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသအဖွင့် ပြီး၏။

6. Ucchedadiṭṭhiniddesavaṇṇanā

၆. ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသအဖွင့်

139. Sakkāyavatthukāya ucchedadiṭṭhiyā evaṃ ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’ti ekameva dassetvā sesā catasso saṃkhittā.

၁၃၉. သက္ကာယဝတ္ထုက ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ၌ "ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ" ဟူ၍ တစ်ခုသော ဥဒ္ဒေသ၏ နိဒ္ဒေသကိုသာ ပြ၍ ကြွင်းသော လေးပါးသော နိဒ္ဒေသတို့ကို အကျဉ်းချုံ့ထား၏။

Ucchedadiṭṭhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသအဖွင့် ပြီး၏။

7. Antaggāhikādiṭṭhiniddesavaṇṇanā

၇. အန္တဂ္ဂါဟိကာဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသအဖွင့်

140. Antaggāhikāya diṭṭhiyā paṭhamavāre ākārapucchā. Dutiye ākāragahaṇaṃ. Tatiye ākāravissajjanaṃ. Tattha lokoti attā. So antoti aññamaññapaṭipakkhesu sassatucchedantesu sassataggāhe sassatanto, asassataggāhe ucchedanto. Parittaṃ okāsanti suppamattaṃ vā sarāvamattaṃ vā khuddakaṃ ṭhānaṃ. Nīlakato pharatīti nīlanti ārammaṇaṃ karoti. Ayaṃ lokoti attānaṃ sandhāya vuttaṃ. Parivaṭumoti samantato paricchedavā. Antasaññīti antavātisaññī. Anto assa atthīti antoti gahetabbaṃ. Yaṃ pharatīti yaṃ kasiṇarūpaṃ pharati. Taṃ vatthu ceva loko cāti taṃ kasiṇarūpaṃ ārammaṇañceva ālokiyaṭṭhena loko ca. Yena pharatīti yena cittena pharati. So attā ceva loko cāti attānamapekkhitvā pulliṅgaṃ kataṃ, taṃ cittaṃ attā ceva ālokanaṭṭhena loko cāti vuttaṃ hoti. Antavāti anto. Okāsakato pharatīti ālokakasiṇavasena tejokasiṇavasena [Pg.58] odātakasiṇavasena vā obhāsoti pharati. Nīlādīnaṃ pañcannaṃ pabhassarakasiṇānaṃyeva gahitattā pathavīāpovāyokasiṇavasena attābhiniveso na hotīti gahetabbaṃ.

၁၄၀. အန္တဂ္ဂါဟိကာဒိဋ္ဌိ၌ "ကတမေဟိ ပညာသာယ အာကာရေဟိ" ဟူသော ပထမဝါရ၌ အခြင်းအရာကို မေးခြင်းဖြစ်၏။ "ကတီဟာရေဟိ အဘိနိဝေသော" ဟူသော ဒုတိယဝါရ၌ အခြင်းအရာကို ယူခြင်းဖြစ်၏။ "ပဉ္စဟာကာရေဟိ အဘိနိဝေသော" အစရှိသော တတိယဝါရ၌ အခြင်းအရာကို ဖြေခြင်းဖြစ်၏။ ထိုပါဌ်၌ "လောကော" ဟူသည် အတ္တကို ဆိုလိုသည်။ "သော အန္တော" ဟူသည် အချင်းချင်း ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော သဿတအစွန်း ဥစ္ဆေဒအစွန်းတို့တွင် သဿတအယူ၌ သဿတဖြစ်သော အစွန်း (သို့မဟုတ် သဿတဖြစ်သော အယုတ်တရား) ကိုလည်းကောင်း၊ ဥစ္ဆေဒအယူ၌ ဥစ္ဆေဒဖြစ်သော အစွန်း (သို့မဟုတ် ဥစ္ဆေဒဖြစ်သော အယုတ်တရား) ကိုလည်းကောင်း ယူအပ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "ပရိတ္တံ ဩကာသံ" ဟူသည် ဗန်းမျှအတိုင်းအရှည်ရှိသော (သို့မဟုတ် ခွက်မျှအတိုင်းအရှည်ရှိသော) ငယ်သော အရပ်ကို ဆိုလိုသည်။ "နီလကတော ဖရတိ" ဟူသည် အညိုဟူ၍လည်းကောင်း၊ နီလကသိုဏ်းဟူ၍လည်းကောင်း အာရုံပြု၏။ "အယံ လောကော" ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် အတ္တ (ကိုယ်) ကို ရည်ညွှန်း၍ ဟောတော်မူ၏။ "ပရိဝဋုမော" ဟူသည် ပတ်ပတ်လည် အပိုင်းအခြား ရှိ၏။ "အန္တသညီ" ဟူသည် အဆုံးရှိ၏ ဟူ၍ အမှတ်ရှိခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုအတ္တဟူသော လောကအား အဆုံးရှိ၏ ထို့ကြောင့် "အန္တော" ဟူ၍ ယူအပ်၏။ "ယံ ဖရတိ" ဟူသည် အကြင် ကသိုဏ်းရုပ်ကို နှံ့၏၊ "တံ ဝတ္ထု စေဝ လောကော စ" ဟူသည် ထိုကသိုဏ်းရုပ်သည် အာရုံလည်းမည်၏၊ ကြည့်ရှုအပ်သော အနက်ကြောင့် လောကလည်းမည်၏။ "ယေန ဖရတိ" ဟူသည် အကြင်စိတ်ဖြင့် နှံ့၏၊ "သော အတ္တာ စေဝ လောကော စ" ဟူသော ပုဒ်၌ အတ္တကို ငဲ့၍ ပုလိင်ကို ပြုအပ်၏၊ ထိုစိတ်သည် အတ္တလည်းမည်၏၊ ကသိုဏ်းကို ရှုတတ်သော အနက်ကြောင့် လောကလည်းမည်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "အန္တဝါ" ဟူသည် အဆုံးရှိ၏။ "ဩကာသกတော ဖရတိ" ဟူသည် အာလောကကသိုဏ်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ တေဇောကသိုဏ်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဩဒါတကသိုဏ်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း အရောင်အလင်းကို နှံ့၏။ နီလအစရှိသော ငါးပါးကုန်သော အဆင်းအရောင်ရှိသော ကသိုဏ်းတို့ကိုသာ ယူသောကြောင့် ပထဝီ၊ အာပေါ၊ ဝါယော ကသိုဏ်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် အတ္တဟူ၍ နှလုံးသွင်းခြင်း မဖြစ်ဟု သိအပ်၏။

Vipulaṃ okāsanti khalamaṇḍalamattādivasena mahantaṃ ṭhānaṃ. Anantavāti vuddhaanantavā. Apariyantoti vuddhaapariyanto. Anantasaññīti anantotisaññī. Taṃ jīvanti so jīvo. Liṅgavipallāso kato. Jīvoti ca attā eva. Rūpādīni pañcapi parivaṭumaṭṭhena sarīraṃ. Jīvaṃ na sarīranti attasaṅkhāto jīvo rūpasaṅkhātaṃ sarīraṃ na hoti. Esa nayo vedanādīsu. Tathāgatoti satto. Arahanti eke. Paraṃ maraṇāti maraṇato uddhaṃ, paraloketi attho. Rūpaṃ idheva maraṇadhammanti attano pākaṭakkhandhasīsena pañcakkhandhaggahaṇaṃ, taṃ imasmiṃyeva loke nassanapakatikanti attho. Sesakkhandhesupi eseva nayo. Kāyassa bhedāti khandhapañcakasaṅkhātassa kāyassa bhedato paraṃ. Iminā vacanena ‘‘paraṃ maraṇā’’ti etassa uddesassa attho vutto. Hotipītiādīsu hotīti mūlapadaṃ. Catūsupi api-saddo samuccayattho. Tiṭṭhatīti sassatattā tiṭṭhati, na cavatīti attho. ‘‘Hotī’’ti padassa vā atthavisesanatthaṃ ‘‘tiṭṭhatī’’ti padaṃ vuttanti veditabbaṃ. Uppajjatīti aṇḍajajalābujayonipavesavasena uppajjati nāma, nibbattatīti saṃsedajaopapātikayonipavesavasena nibbattati nāmāti atthayojanā veditabbā. Ucchijjatīti pabandhābhāvavasena. Vinassatīti bhaṅgavasena. Na hoti paraṃ maraṇāti purimapadānaṃ atthavivaraṇaṃ, cutito uddhaṃ na vijjatīti attho. Hoti ca na ca hotīti ekaccasassatikānaṃ diṭṭhi, ekena pariyāyena hoti, ekena pariyāyena na hotīti attho. Jīvabhāvena hoti, pubbajīvassa abhāvena na hotīti vuttaṃ hoti. Neva hoti na na hotīti amarāvikkhepikānaṃ diṭṭhi, hotīti ca neva hoti, na hotīti ca na hotīti attho. Anuvādabhayā musāvādabhayā ca mandattā momūhattā ca pubbavuttanayassa paṭikkhepamattaṃ karoti. Imehi paññāsāya ākārehīti yathāvuttānaṃ dasannaṃ pañcakānaṃ vasena paññāsāya ākārehīti.

ဝိပုလံ ဩကာသံဟူသည် ကောင်နယ်တလင်း အတိုင်းအရှည်ရှိသော ကသိုဏ်းဝန်း အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကြီးကျယ်သော အရပ်ကို ဆိုသည်။ အနန္တဝါဟူသည် ပွားစီးအပ်သောအားဖြင့် အဆုံးမရှိခြင်း သို့မဟုတ် အဆုံးမရှိသော ပွားစီးခြင်း ဖြစ်သည်။ အပရိယန္တောဟူသည် ပွားစီးသောအားဖြင့် အပိုင်းအခြားမရှိခြင်း သို့မဟုတ် အပိုင်းအခြားမရှိသော ပွားစီးခြင်း ဖြစ်သည်။ အနန္တသညီဟူသည် အဆုံးမရှိဟူ၍ အမှတ်ရှိသည်။ တံ ဇီဝံဟူသည် ထိုဇီဝ (အတ္တ) ဖြစ်သည်။ လိင်ပြန်၍ ထားခြင်းကို ပြုအပ်၏။ ဇီဝဟူသည်လည်း အတ္တပင် ဖြစ်သည်။ ရူပက္ခန္ဓာ အစရှိသော ခန္ဓာငါးပါးတို့သည်လည်း ထက်ဝန်းကျင်မှ လုံးဝန်းသော အနက်ကြောင့် ကိုယ် (သရီရ) မည်၏။ ဇီဝံ န သရီရံဟူသည် အတ္တဟု ဆိုအပ်သော ဇီဝသည် ရူပက္ခန္ဓာဟု ဆိုအပ်သော ကိုယ်မဟုတ်။ ဝေဒနာ အစရှိသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ တထာဂတောဟူသည် သတ္တဝါဖြစ်သည်။ အချို့သော ဆရာတို့သည် ရဟန္တာဟူ၍ ဆိုကြကုန်၏။ ပရံ မရဏာဟူသည် သေသည်မှ အထက်ဖြစ်သော နောက်ကာလ၌ တမလွန်လောက၌ ဟူသော အနက်ဖြစ်သည်။ ရူပံ ဣဓေဝ မရဏဓမ္မံဟူရာ၌ မိမိဟု ဆိုအပ်သော မိစ္ဆာအယူရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ထင်ရှားသော ခန္ဓာကို အဦးပြုသဖြင့် ခန္ဓာငါးပါးကို ယူခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုရူပက္ခန္ဓာသည် ဤပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌သာလျှင် ပျက်စီးခြင်း သဘောရှိ၏ဟူသော အနက်ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသော နာမက္ခန္ဓာလေးပါးတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ကာယဿ ဘေဒါဟူသည် ခန္ဓာငါးပါးဟု ဆိုအပ်သော ကိုယ်၏ ပျက်စီးခြင်းမှ နောက်၌ ဟူလို။ ဤ 'ကာယဿ ဘေဒါ' ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် 'ပရံ မရဏာ' ဟူသော ဤဥဒ္ဒေသပုဒ်၏ အနက်ကို ဆိုအပ်ပြီ။ ဟောတိပီဟူသော အစရှိသော ပါဌ်တို့၌ 'ဟောတိ'ဟူသည် မူလပုဒ် ဖြစ်သည်။ လေးပါးသော 'ဟောတိ၊ တိဋ္ဌတိ၊ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ นိဗ္ဗတ္တတိ' ဟူသော ပုဒ်တို့၌လည်း 'အပိ' သဒ္ဒါသည် ပေါင်းစည်းခြင်းအနက် ရှိ၏။ တိဋ္ဌတီဟူသည် မြဲသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် တည်ပြန်၏၊ မရွေ့ရှားဟူသော အနက်ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် 'ဟောတိ' ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ထူးကို ပြခြင်းငှါ 'တိဋ္ဌတိ' ဟူသော ပုဒ်ကို ဆိုအပ်၏ဟူ၍ သိအပ်သည်။ ဥပ္ပဇ္ဇတီဟူသည် အဏ္ဍဇပဋိသန္ဓေ၊ ဇလာဗုဇပဋိသန္ဓေတို့၏ အမိဝမ်းသို့ ဝင်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်မည်၏။ နိဗ္ဗတ္တတီဟူသည် သံသေဒဇပဋိသန္ဓေ၊ ဥပပါတိကပဋိသန္ဓေသို့ ဝင်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်မည်၏ဟူ၍ အနက်ယှဉ်ခြင်းကို သိအပ်သည်။ ဥစ္ဆိဇ္ဇတီဟူသည် အစဉ်မရှိခြင်း သို့မဟုတ် အစပ်မရှိခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ပြတ်စဲ၏။ ဝိနဿတီဟူသည် ဘင်ခဏ (ပျက်စီးခြင်း) ၏ အစွမ်းဖြင့် ပျက်စီး၏။ န ဟောတိ ပရံ မရဏာဟူသည် ရှေး၌ဖြစ်ကုန်သော ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ၊ ဝိနဿတိဟူသော ပုဒ်တို့၏ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုကြောင်းဖြစ်သော ပုဒ်ဖြစ်၍ စုတိခန္ဓာမှ အထက်၌ မရှိဟူသော အနက်ဖြစ်သည်။ ဟောတိ စ န စ ဟောတီဟူသည် အချို့မြဲ၏ဟု ယူဆသော ဧကစ္စသဿတဝါဒီ တိတ္ထိတို့၏ ဒိဋ္ဌိအယူဖြစ်၍ တစ်ခုသော အကြောင်းဖြင့် ဖြစ်၏၊ တစ်ခုသော အကြောင်းဖြင့် မဖြစ်ဟူသော အနက်ဖြစ်သည်။ ဇီဝအဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ဖြစ်၏၊ ရှေးဦးစွာဖြစ်သော မမြဲသော ဇီဝ၏ မရှိခြင်းကြောင့် မဖြစ်ဟူ၍ ဆိုလိုသည်။ နေဝ ဟောတိ န န ဟောတီဟူသည် အမရာဝိက္ခေပိက တိတ္ထိတို့၏ အယူဖြစ်၍ ဖြစ်သည်လည်းမဟုတ်၊ မဖြစ်သည်လည်း မဟုတ်ဟူသော အနက်ဖြစ်သည်။ သူတစ်ပါး စွပ်စွဲမည်ကို ကြောက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မုသာဝါဒ ဖြစ်မည်ကို ကြောက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပညာနုံ့ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိုက်မဲခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ရှေ့၌ဆိုခဲ့သော အယူနှစ်ပါးကို ငြင်းပယ်ခြင်းမျှကိုသာ ပြု၏။ ဤငါးဆယ်သော အခြင်းအရာတို့ဖြင့်ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော ဆယ်ပါးသော ပဉ္စကတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ငါးဆယ်သော အခြင်းအရာတို့ဖြင့်ဟူ၍ ရှုအပ်၏။

Antaggāhikādiṭṭhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

အန္တဂ္ဂါဟိကဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ ပြီးပြီ။

8. Pubbantānudiṭṭhiniddesavaṇṇanā

၈. ၈။ ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

141. Pubbantāparantānudiṭṭhīsu [Pg.59] sassataṃ vadantīti sassatavādā. Atha vā vadanti etenāti vādo, diṭṭhigatassetaṃ adhivacanaṃ. Sassatanti vādopi sassatayogena sassato, sassato vādo etesanti sassatavādā. Tathā ekaccaṃ sassatanti vādo ekaccasassato, so etesaṃ atthīti ekaccasassatikā. Tathā antavā, anantavā, antavā ca anantavā ca, nevantavā nānantavāti pavatto vādo antānanto, so etesaṃ atthīti antānantikā. Na maratīti amarā. Kā sā? ‘‘Evampi me no’’tiādinā (dī. ni. 1.62-63) nayena pariyantarahitassa diṭṭhigatikassa diṭṭhi ceva vācā ca. Vividho khepo vikkhepo, amarāya diṭṭhiyā, vācāya vā vikkhepo amarāvikkhepo, so etesaṃ atthīti amarāvikkhepikā. Aparo nayo – amarā nāma macchajāti, sā ummujjananimujjanādivasena udake sandhāvamānā gahetuṃ na sakkā hoti, evamevaṃ ayampi vādo ito cito ca sandhāvati, gāhaṃ na upagacchatīti amarāvikkhepoti vuccati, so etesaṃ atthīti amarāvikkhepikā. Adhiccasamuppannoti akāraṇasamuppanno attā ca loko cāti dassanaṃ adhiccasamuppannaṃ, taṃ etesaṃ atthīti adhiccasamuppannikā.

၁၄၁. ပုဗ္ဗန္တာပရန္တာနုဒိဋ္ဌိတို့၌ အကြင်တိတ္ထိတို့သည် သဿတ (မြဲ၏) ဟူ၍ ဆိုတတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသူတို့သည် သဿတဝါဒါ (သဿတဝါဒီ) မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် ဤအယူဖြင့် ဆိုတတ်ကုန်၏ဟူ၍ ဝါဒမည်၏။ ဤဝါဒဟူသောအမည်သည် မိစ္ဆာအယူ (ဒိဋ္ဌိဂတ) ၏ အမည်တည်း။ သဿတဟူ၍ ယူခြင်းသည်လည်း သဿတဒိဋ္ဌိနှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် မြဲ၏။ မြဲသောအယူ (သဿတဝါဒ) သည် ထိုသူတို့အား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် သဿတဝါဒါ မည်ကုန်၏။ ထို့အတူ အချို့သောတရားသည် မြဲ၏ဟူ၍ ဖြစ်သောအယူသည် ဧကစ္စသဿတ မည်၏။ ထိုဧကစ္စသဿတအယူသည် ထိုတိတ္ထိတို့အား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ဧကစ္စသဿတိကာ မည်ကုန်၏။ ထို့အတူ အဆုံးရှိ၏၊ အဆုံးမရှိ၊ အဆုံးလည်းရှိ၏ အဆုံးလည်းမရှိ၊ အဆုံးရှိသည်လည်းမဟုတ် အဆုံးမရှိသည်လည်းမဟုတ်ဟူ၍ ဖြစ်သောအယူသည် အန္တာနန္တ မည်၏။ ထိုအန္တာနန္တအယူသည် ထိုတိတ္ထိတို့အား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် အန္တာနန္တိကာ မည်ကုန်၏။ မသေတတ်သောကြောင့် အမရာ မည်၏။ ထိုအမရာသည် အဘယ်နည်း။ 'ဧဝမ္ပိ မေ နော' အစရှိသောနည်းဖြင့် အပိုင်းအခြားကင်းသော မိစ္ဆာအယူရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ အယူသည်လည်းကောင်း၊ စကားသည်လည်းကောင်း အမရာ မည်၏။ အထူးထူးအပြားပြား ပစ်လွှင့်ခြင်းသည် ဝိက္ခေပမည်၏။ အမရာမည်သော ဒိဋ္ဌိအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ စကားအားဖြင့်လည်းကောင်း ပစ်လွှင့်ခြင်းသည် အမရာဝိက္ခေပ မည်၏။ ထိုအမရာဝိက္ခေပအယူသည် ထိုတိတ္ထိတို့အား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် အမရာဝိက္ခေပိကာ မည်ကုန်၏။ တစ်နည်းကား— အမရာဟူသည် ငါးမျိုးတစ်မျိုးတည်း။ ထိုအမရာမည်သောငါးသည် ရေ၌ ပေါ်ခြင်း၊ ငုပ်ခြင်း အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ပြေးသွားသည်ရှိသော် ဖမ်းယူရန် မတတ်ကောင်းသကဲ့သို့၊ ဤအတူ ဤအမရာဝိက္ခေပအယူသည်လည်း ထိုမှသည်မှ ပြေးသွား၏၊ မြဲမြံစွာ ယူခြင်းသို့ မရောက်၊ ထို့ကြောင့် အမရာဝိက္ခေပဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ထိုအမရာဝိက္ခေပအယူသည် ထိုတိတ္ထိတို့အား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် အမရာဝိက္ခေပိကာ မည်ကုန်၏။ အဓိစ္စသမုပ္ပန္နောဟူသည် အတ္တသည်လည်းကောင်း၊ လောကသည်လည်းကောင်း အကြောင်းမရှိဘဲ ဖြစ်၏ဟူ၍ မြင်ခြင်းသည် အဓိစ္စသမုပ္ပန္န မည်၏။ ထိုအဓိစ္စသမုပ္ပန္နအယူသည် ထိုတိတ္ထိတို့အား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် အဓိစ္စသမုပ္ပန္နိကာ မည်ကုန်၏။

Pubbantānudiṭṭhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ ပြီးပြီ။

9. Aparantānudiṭṭhiniddesavaṇṇanā

၉. ၉။ အပရာန္တာနုဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

142. Saññiṃ vadantīti saññīvādā. Asaññiṃ vadantīti asaññīvādā. Nevasaññīnāsaññiṃ vadantīti nevasaññīnāsaññīvādā. Atha vā saññīti pavatto vādo saññīvādo, so yesaṃ atthīti te saññīvādā, tathā asaññīvādā, nevasaññīnāsaññīvādā ca. Ucchedaṃ vadantīti ucchedavādā. Diṭṭhadhammoti paccakkhadhammo, tattha tattha paṭiladdhaattabhāvassetaṃ adhivacanaṃ. Diṭṭhadhamme nibbānaṃ diṭṭhadhammanibbānaṃ, imasmiṃyeva attabhāve dukkhavūpasamoti attho, taṃ vadantīti diṭṭhadhammanibbānavādā. Imasmiṃ panatthe vitthāriyamāne sāṭṭhakathaṃ sakalaṃ brahmajālasuttaṃ vattabbaṃ hoti. Evañca sati atipapañco hotīti na vitthārito. Tadatthikehi taṃ apekkhitvā gahetabbo.

၁၄၂. သညာရှိ၏ဟူ၍ ဆိုတတ်ကုန်သောကြောင့် သညီဝါဒါ (သညီဝါဒီ) မည်ကုန်၏။ သညာမရှိဟူ၍ ဆိုတတ်ကုန်သောကြောင့် အသညီဝါဒါ မည်ကုန်၏။ သညာရှိသည်လည်းမဟုတ် သညာမရှိသည်လည်းမဟုတ်ဟူ၍ ဆိုတတ်ကုန်သောကြောင့် နေဝသညီနာသညီဝါဒါ မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် သညာရှိဟူ၍ ဖြစ်သောအယူသည် သညီဝါဒ မည်၏၊ ထိုသညီဝါဒအယူသည် အကြင်တိတ္ထိတို့အား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုတိတ္ထိတို့သည် သညီဝါဒါ မည်ကုန်၏၊ ထို့အတူ အသညီဝါဒါ၊ နေဝသညီနာသညီဝါဒါတို့ကိုလည်း သိအပ်ကုန်၏။ ပြတ်၏ဟူ၍ ဆိုတတ်ကုန်သောကြောင့် ဥစ္ဆေဒဝါဒါ (ဥစ္ဆေဒဝါဒီ) မည်ကုန်၏။ ဒိဋ္ဌဓမ္မောဟူသည် မျက်မှောက်ဖြစ်သော အတ္တဘောတည်း။ ဤဒိဋ္ဌဓမ္မဟူသောအမည်သည် ထိုထိုဘဝ၌ ရအပ်သော အတ္တဘော၏ အမည်ဖြစ်သည်။ ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဟူသည် ဤရအပ်သော အတ္တဘော၌သာလျှင် ဆင်းရဲငြိမ်းခြင်းဟူသော အနက်ဖြစ်သည်။ ထိုဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာန်ကို ဆိုတတ်ကုန်သောကြောင့် ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒါ မည်ကုန်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဤခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော ဒိဋ္ဌိဖြစ်ရာအနက်ကို ချဲ့အပ်သည်ရှိသော် အဋ္ဌကထာနှင့်တကွ အလုံးစုံသော ဗြဟ္မဇာလသုတ်ကို ဆိုအပ်သည် ဖြစ်၏။ ဤသို့ ဆိုအပ်သည်ရှိသော် အလွန်ကျယ်လွန်းသောကြောင့် မချဲ့အပ်ပြီ။ ထိုအနက်ကို အလိုရှိသော အမျိုးကောင်းသားတို့သည် ထိုအဋ္ဌကထာနှင့်တကွသော ဗြဟ္မဇာလသုတ်ကို ရှု၍ ယူအပ်၏။

Aparantānudiṭṭhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

အပရာန္တာနုဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ ပြီးပြီ။

10-12. Saññojanikādidiṭṭhiniddesavaṇṇanā

၁၀-၁၂. ၁၀၊ ၁၂။ သညောဇနိကာဒိဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

143. Yasmā [Pg.60] saññojanikā diṭṭhi sabbadiṭṭhisādhāraṇā, tasmā tassā sabbadiṭṭhisaññojanattā sabbadiṭṭhisādhāraṇo attho niddiṭṭho. So heṭṭhā vuttadiṭṭhipariyuṭṭhānāneva.

၁၄၃. အကြင်ကြောင့် သံယောဇဉ်မည်ကုန်သော အကျိုးမဲ့၌ ယှဉ်စေတတ်ကုန်သော ဒိဋ္ဌိသည် ခပ်သိမ်းသော ဒိဋ္ဌိနှင့် ဆက်ဆံ၏၊ ထိုသို့ ဆက်ဆံသောကြောင့် ခပ်သိမ်းသော ဒိဋ္ဌိတို့နှင့် ယှဉ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့် အလုံးစုံသော ဒိဋ္ဌိနှင့် ဆက်ဆံသော အနက်ကို ပြအပ်၏။ ထိုအနက်သည် အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ဒိဋ္ဌိပရိယုဋ္ဌာနတို့ပင် တည်း။

144. Mānavinibandhadiṭṭhīsu cakkhu ahanti abhinivesaparāmāsoti mānapubbako abhinivesaparāmāso. Na hi diṭṭhi mānasampayuttā hoti. Teneva ca mānavinibandhāti vuttaṃ, mānapaṭibandhā mānamūlakāti attho.

၁၄၄. မာနနှင့်စပ်သော ဒိဋ္ဌိတို့၌ 'စက္ခု အဟံ' ဟူ၍ မှားသောအားဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်း၊ သုံးသပ်ခြင်းသည် မာနလျှင် ရှေ့သွားရှိသော မှားသောအားဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်း၊ မှားသောအားဖြင့် သုံးသပ်ခြင်းတည်း။ စင်စစ်သော်ကား ဒိဋ္ဌိသည် မာနနှင့်ယှဉ်သည် မဖြစ်။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် 'မာနဝိနိဗန္ဓာ' ဟူ၍ ဆိုအပ်၏၊ မာနနှင့်စပ်သော ဒိဋ္ဌိ၊ မာနလျှင် အကြောင်းရှိသော ဒိဋ္ဌိဟူသော အနက်တည်း။

145. Cakkhu mamanti abhinivesaparāmāsoti etthāpi eseva nayo. Ettha pana ‘‘mamā’’ti vattabbe ‘‘mama’’nti anunāsikāgamo veditabbo. ‘‘Aha’’nti mānavinibandhāya rūpādīnipi ajjhattikāneva. Na hi kasiṇarūpaṃ vinā bāhirāni ‘‘aha’’nti gaṇhāti. ‘‘Mama’’nti mānavinibandhāya pana bāhirānipi labbhanti. Bāhirānipi hi ‘‘mama’’nti gaṇhāti. Yasmā pana dukkhā vedanā aniṭṭhattā mānavatthu na hoti, tasmā cha vedanā tāsaṃ mūlapaccayā cha phassā ca na gahitā. Saññādayo pana idha pacchinnattā na gahitāti veditabbā.

၁၄၅. 'စက္ခု မမံ' ဟူသော ပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤစက္ခုမမံဟူသောပုဒ်၌ 'မမာ' ဟု ဆိုလိုလျက် 'မမံ' ဟူ၍ နိဂ္ဂဟိတ်သက်လာခြင်း (အနုနာသိကာဂမ) ကို သိအပ်၏။ 'အဟံ' ဟူသော မာနနှင့်စပ်သော ဒိဋ္ဌိ၌ ရူံပံ မမံဟူသော ပုဒ်၌ အကျုံးဝင်သော ရူပါရုံ အစရှိသည်တို့သည်လည်း အဇ္ဈတ္တိကရူပါရုံ အစရှိသည်တို့သာလျှင်တည်း။ ကသိုဏ်းရုပ်ကို ကြဉ်၍ ဗာဟိရာယတနတို့ကို 'ငါ' ဟူ၍ မစွဲလမ်း။ 'မမံ' ဟူသော မာနနှင့်စပ်သော အားဖြင့်မူကား ဗာဟိရာယတနတို့ကိုလည်း 'ငါ၏ဥစ္စာ' ဟူ၍ စွဲလမ်း၏။ စင်စစ်သော်ကား ဆင်းရဲသောဝေဒနာသည် အလိုမရှိအပ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့် မာန၏ အကြောင်းမဖြစ်၊ ထို့ကြောင့် ခြောက်ပါးသော ဝေဒနာတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုခြောက်ပါးသော ဝေဒနာတို့၏ မူလအကြောင်းဖြစ်ကုန်သော ခြောက်ပါးသော ဖဿတို့ကိုလည်းကောင်း မယူအပ်ကုန်။ သညာအစရှိသည်တို့ကိုမူကား ဤဝိညာဏဆက္က၌ ပါဠိတန္တဝေသ ပြတ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့် မယူအပ်ဟူ၍ သိအပ်၏။

Saṃyojanikādidiṭṭhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

သံယောဇနိကာဒိဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ ပြီးပြီ။

13. Attavādapaṭisaṃyuttadiṭṭhiniddesavaṇṇanā

၁၃. ၁၃။ အတ္တဝါဒပဋိသံယုတ္တဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

146. Attavādapaṭisaṃyuttā diṭṭhi attānudiṭṭhiyeva. Attāti vādena paṭisaṃyuttattā puna evaṃ vuttā.

၁၄၆. အတ္တဝါဒပဋိသံယုတ္တဒိဋ္ဌိ (အတ္တဟူသော အယူနှင့် စပ်ယှဉ်သော အယူ) သည် အတ္တာနုဒိဋ္ဌိပင် ဖြစ်သည်။ အတ္တဟူသော စကားနှင့် စပ်ယှဉ်သောကြောင့် တစ်ဖန် ဤသို့ (အတ္တဝါဒပဋိသံယုတ္တဒိဋ္ဌိဟူ၍) ဟောတော်မူသည်။

Attavādapaṭisaṃyuttadiṭṭhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

အတ္တဝါဒပဋိသံယုတ္တဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

14. Lokavādapaṭisaṃyuttadiṭṭhiniddesavaṇṇanā

၁၄. လောကဝါဒပဋိသံယုတ္တဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

147. Attā ca loko cāti so eva attā ca ālokanaṭṭhena loko cāti attho. Sassatoti sassatavādānaṃ diṭṭhi. Asassatoti ucchedavādānaṃ. Sassato ca asassato cāti ekaccasassatikānaṃ. Neva sassato nāsassatoti amarāvikkhepikānaṃ. Antavāti parittakasiṇalābhīnaṃ takkikānañca nigaṇṭhājīvikānañca. Atha vā ucchedavādino ‘‘satto jātiyā pubbantavā, maraṇena aparantavā’’ti vadanti. Adhiccasamuppannikā ‘‘satto jātiyā pubbantavā’’ti vadanti. Anantavāti appamāṇakasiṇalābhīnaṃ. Sassatavādino pana ‘‘pubbantāparantā natthi, tena anantavā’’ti vadanti. Adhiccasamuppannikā ‘‘aparantena anantavā’’ti vadanti.

၁၄၇. “အတ္တလည်း ဖြစ်၏ လောကလည်း ဖြစ်၏” ဟူသည်မှာ ထိုရူပက္ခန္ဓာသည်ပင်လျှင် အတ္တလည်းမည်၏၊ ရှုမြင်အပ်သောအနက်ကြောင့် လောကလည်းမည်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ “မြဲ၏ (သဿတ)” ဟူသည်မှာ သဿတဝါဒီတို့၏ အယူတည်း။ “မမြဲ (အသဿတ)” ဟူသည်မှာ ဥစ္ဆေဒဝါဒီတို့၏ အယူတည်း။ “မြဲလည်းမြဲ၏ မမြဲလည်းမမြဲ” ဟူသည်မှာ ဧကစ္စသဿတဝါဒီတို့၏ အယူတည်း။ “မြဲသည်လည်းမဟုတ် မမြဲသည်လည်းမဟုတ်” ဟူသည်မှာ အမရာဝိက္ခေပိကဝါဒီတို့၏ အယူတည်း။ “အဆုံးရှိ၏ (အန္တဝါ)” ဟူသည်မှာ ငယ်သောကသိုဏ်းကို ရရှိသောပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ လည်းကောင်း၊ တက္ကိက (ကြံဆတတ်သူ) တိတ္ထိတို့၏ လည်းကောင်း၊ နိဂဏ္ဌနှင့် အာဇီဝကတို့၏ လည်းကောင်း အယူတည်း။ တစ်နည်းအားဖြင့် ဥစ္ဆေဒဝါဒီတို့သည် “သတ္တဝါသည် ပဋိသန္ဓေအားဖြင့် ရှေ့အစွန်း (အစ) ရှိ၏၊ သေဆုံးခြင်းအားဖြင့် နောက်အစွန်း (အဆုံး) ရှိ၏” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ အဓိစ္စသမုပ္ပန္နဝါဒီတို့က “သတ္တဝါသည် ပဋိသန္ဓေအားဖြင့် ရှေ့အစွန်းရှိ၏” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ “အဆုံးမရှိ (အနန္တဝါ)” ဟူသည်မှာ အတိုင်းအရှည်မရှိသော ကသိုဏ်းကို ရရှိသောပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ လည်းကောင်း၊ တက္ကိကတိတ္ထိတို့၏ လည်းကောင်း၊ နိဂဏ္ဌနှင့် အာဇီဝကတို့၏ လည်းကောင်း အယူတည်း။ သဿတဝါဒီတို့မူကား “ရှေ့အစွန်း နောက်အစွန်းဟူသည် မရှိ၊ ထို့ကြောင့် အဆုံးမရှိ” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ အဓိစ္စသမုပ္ပန္နဝါဒီတို့သည် “နောက်အစွန်းအားဖြင့် အဆုံးမရှိ” ဟု ဆိုကြကုန်၏။

Antavā [Pg.61] ca anantavā cāti uddhamadho avaḍḍhitvā tiriyaṃ vaḍḍhitakasiṇānaṃ. Neva antavā na anantavāti amarāvikkhepikānaṃ.

“အဆုံးရှိလည်းရှိ၏ အဆုံးမရှိလည်းမရှိ” ဟူသည်မှာ အထက်နှင့်အောက်သို့ ကသိုဏ်းကို မပြန့်ပွားစေဘဲ ဖီလာ (ဘေးတိုက်) အားဖြင့် ပြန့်ပွားစေအပ်သော ကသိုဏ်းရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အယူတည်း။ “အဆုံးရှိသည်လည်းမဟုတ် အဆုံးမရှိသည်လည်းမဟုတ်” ဟူသည်မှာ အမရာဝိက္ခေပိကဝါဒီတို့၏ အယူတည်း။

Lokavādapaṭisaṃyuttadiṭṭhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

လောကဝါဒပဋိသံယုတ္တဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

15-16. Bhavavibhavadiṭṭhiniddesavaṇṇanā

၁၅-၁၆. ဘဝဝိဘဝဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

148. Bhavavibhavadiṭṭhīnaṃ yathāvuttadiṭṭhito visuṃ abhinivesābhāvato visuṃ niddesaṃ akatvā yathāvuttadiṭṭhīnaṃyeva vasena ‘‘olīyanaṃ atidhāvana’’nti ekekaṃ ākāraṃ niddisituṃ pucchaṃ akatvā ca olīyanābhiniveso bhavadiṭṭhi, atidhāvanābhiniveso vibhavadiṭṭhīti āha. Tattha ‘‘bhavanirodhāya dhamme desiyamāne cittaṃ na pakkhandatī’’ti (itivu. 49) vuttaolīyanābhiniveso, sassatasaññāya nibbānato saṅkocanābhinivesoti attho. ‘‘Bhaveneva kho paneke aṭṭīyamānā harāyamānā jigucchamānā vibhavaṃ abhinandantī’’ti vuttaatidhāvanābhiniveso, ucchedasaññāya nirodhagāminipaṭipadātikkamanābhinivesoti attho.

၁၄၈. ဘဝဒိဋ္ဌိနှင့် ဝိဘဝဒိဋ္ဌိတို့သည် အထက်တွင်ဆိုအပ်ပြီးသော ဒိဋ္ဌိတို့မှ သီးခြားဖြစ်သော စွဲလမ်းမှုမရှိခြင်းကြောင့် သီးခြားဖော်ပြချက်ကို မပြုဘဲ ဆိုအပ်ပြီးသော ဒိဋ္ဌိတို့၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် “ဆုတ်နစ်ခြင်း (အိုလီယန)” နှင့် “လွန်၍ပြေးခြင်း (အတိဓာဝန)” ဟူသော တစ်ခုတစ်ခုသော အခြင်းအရာကို ပြသရန် အမေးပုစ္ဆာကိုလည်း မပြုဘဲ “ဆုတ်နစ်သောအားဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်းသည် ဘဝဒိဋ္ဌိမည်၏၊ လွန်၍ပြေးသောအားဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်းသည် ဝိဘဝဒိဋ္ဌိမည်၏” ဟု ဟောတော်မူသည်။ ထို၌ “ဘဝချုပ်ငြိမ်းရန် တရားဟောကြားအပ်သော် စိတ်သည် မပြေးဝင်၊ မသက်ဝင်” ဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်သော ဆုတ်နစ်စွဲလမ်းခြင်း (အိုလီယနာဘိနိဝေသ) မည်သည်မှာ သဿတသညာဖြင့် အသင်္ခတနိဗ္ဗာန်မှ တွန့်ဆုတ်သောအားဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ “စင်စစ်သော်ကား အချို့သောသူတို့သည် ဘဝ၌သာလျှင် ငြီးငွေ့ကုန်လျက်၊ ရှက်နိုးကုန်လျက်၊ စက်ဆုပ်ကုန်လျက် ဘဝပြတ်ခြင်း (ဝိဘဝ) ကို အလွန်နှစ်သက်ကြကုန်၏” ဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်သော လွန်ပြေးစွဲလမ်းခြင်း (အတိဓာဝနာဘိနိဝေသ) မည်သည်မှာ ဥစ္ဆေဒသညာဖြင့် နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော အကျင့်ကို ကျော်လွန်၍ နှလုံးသွင်းခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။

Idāni tāva bhavavibhavadiṭṭhiyo sabbadiṭṭhīsu yojetvā dassetuṃ assādadiṭṭhiyātiādimāha. Tattha yasmā assādadiṭṭhikā sassataṃ vā ucchedaṃ vā nissāya ‘‘natthi kāmesu doso’’ti gaṇhanti, tasmā pañcatiṃsākārāpi assādadiṭṭhiyo siyā bhavadiṭṭhiyo, siyā vibhavadiṭṭhiyoti vuttā. Tattha yasmā ekekāpi diṭṭhiyo sassataggāhavasena bhavadiṭṭhiyo bhaveyyuṃ, ucchedaggāhavasena vibhavadiṭṭhiyo bhaveyyunti attho. Attānudiṭṭhiyā rūpaṃ attato samanupassati, vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassatīti pañcasu rūpādito attano anaññattā tesu ucchinnesu attā ucchinnoti gahaṇato pañca vibhavadiṭṭhiyoti vuttaṃ. Sesesu pañcadasasu ṭhānesu rūpādito attano aññattā tesu ucchinnesupi ‘‘attā sassatoti gahaṇato pannarasa bhavadiṭṭhiyoti vuttaṃ.

ယခုအခါ ရှေးဦးစွာ ဘဝဒိဋ္ဌိ၊ ဝိဘဝဒိဋ္ဌိတို့ကို ခပ်သိမ်းသော ဒိဋ္ဌိတို့၌ ယှဉ်စပ်၍ ပြသရန် “အဿာဒဒိဋ္ဌိယာ” စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုပါဌ်၌ အကြင်ကြောင့် အဿာဒဒိဋ္ဌိရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် သဿတအယူကိုသော်လည်းကောင်း၊ ဥစ္ဆေဒအယူကိုသော်လည်းကောင်း အမှီပြု၍ “ကာမဂုဏ်တို့ကို ခံစားခြင်း၌ အပြစ်မရှိ” ဟု ယူဆကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် သုံးဆယ့်ငါးပါးသော အခြင်းအရာရှိသော အဿာဒဒိဋ္ဌိတို့ကို “ဘဝဒိဋ္ဌိလည်း ဖြစ်နိုင်၏၊ ဝိဘဝဒိဋ္ဌိလည်း ဖြစ်နိုင်၏” ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်။ ထို၌ တစ်ပါးချင်းစီသော ဒိဋ္ဌိတို့သည် သဿတအားဖြင့် ယူဆခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဘဝဒိဋ္ဌိတို့ ဖြစ်နိုင်ကုန်၏၊ ဥစ္ဆေဒအားဖြင့် ယူဆခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဝိဘဝဒိဋ္ဌိတို့ ဖြစ်နိုင်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ အတ္တာနုဒိဋ္ဌိ၌ “ရုပ်ကို အတ္တဟူ၍ ရှု၏၊ ဝေဒနာ... သညာ... သင်္ခါရ... ဝိညာဉ်ကို အတ္တဟူ၍ ရှု၏” ဟူသော ငါးပါးသော ဌာနတို့၌ မိမိ၏ကိုယ်သည် ရုပ်အစရှိသည်တို့နှင့် တစ်ပါးတည်း (ခွဲခြား၍မရ) ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ထိုရုပ်စသည်တို့ ပျက်စီးကြကုန်သည်ရှိသော် အတ္တသည်လည်း ပျက်စီး၏ဟု ယူဆခြင်းကြောင့် “ငါးပါးသော ဝိဘဝဒိဋ္ဌိတို့” ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်။ ကြွင်းသော တစ်ဆယ့်ငါးပါးသော ဌာနတို့၌ မိမိ၏ကိုယ်သည် ရုပ်အစရှိသည်တို့မှ တစ်ပါးအခြား ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ထိုရုပ်စသည်တို့ ပျက်စီးကြသော်လည်း “အတ္တသည် မြဲ၏” ဟု ယူဆခြင်းကြောင့် “တစ်ဆယ့်ငါးပါးသော ဘဝဒိဋ္ဌိတို့” ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်။

Micchādiṭṭhiyā ‘‘sabbāva tā vibhavadiṭṭhiyo’’ti ucchedavasena pavattattā antavānantavādiṭṭhīsu parittārammaṇaappamāṇārammaṇajhānalābhino dibbacakkhunā rūpadhātuyā cavitvā satte aññattha upapanne passitvā bhavadiṭṭhiṃ apassitvā vibhavadiṭṭhiṃ gaṇhanti. Tasmā tattha siyā bhavadiṭṭhiyo, siyā vibhavadiṭṭhiyoti [Pg.62] vuttaṃ. Hoti ca na ca hotīti ettha hoti cāti bhavadiṭṭhi, na ca hotīti vibhavadiṭṭhi. Neva hoti na na hotīti ettha neva hotīti vibhavadiṭṭhi, na na hotīti bhavadiṭṭhi. Tasmā tattha ‘‘siyā’’ti vuttaṃ.

မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ၌ ဥစ္ဆေဒအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့် “ထိုမိစ္ဆာအယူအားလုံးသည် ဝိဘဝဒိဋ္ဌိတို့သာ ဖြစ်ကုန်၏” ဟု ဟောတော်မူသည်။ အန္တဝါဒိဋ္ဌိနှင့် အနန္တဝါဒိဋ္ဌိတို့၌ ကျဉ်းသောအာရုံရှိသော ဈာန်၊ ကျယ်သောအာရုံရှိသော ဈာန်ကို ရရှိသောပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ဖြင့် ရူပဘုံမှ စုတေ၍ တစ်ပါးသောဘုံ၌ ပဋိသန္ဓေနေကုန်သော သတ္တဝါတို့ကို မြင်ရ၍ ဘဝဒိဋ္ဌိကို ယူကြကုန်၏၊ မမြင်ရသဖြင့် ဝိဘဝဒိဋ္ဌိကို ယူကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအန္တဝါဒိဋ္ဌိ အနန္တဝါဒိဋ္ဌိတို့၌ “ဘဝဒိဋ္ဌိလည်း ဖြစ်နိုင်၏၊ ဝိဘဝဒိဋ္ဌိလည်း ဖြစ်နိုင်၏” ဟု ဟောတော်မူသည်။ “ဖြစ်လည်းဖြစ်၏ မဖြစ်လည်းမဖြစ်” ဟူသော ဤပုဒ်၌ “ဖြစ်လည်းဖြစ်၏” ဟူသည်မှာ ဘဝဒိဋ္ဌိတည်း၊ “မဖြစ်လည်းမဖြစ်” ဟူသည်မှာ ဝိဘဝဒိဋ္ဌိတည်း။ “ဖြစ်သည်လည်းမဟုတ် မဖြစ်သည်လည်းမဟုတ်” ဟူသော ဤပုဒ်၌ “ဖြစ်သည်လည်းမဟုတ်” ဟူသည်မှာ ဝိဘဝဒိဋ္ဌိတည်း၊ “မဖြစ်သည်လည်းမဟုတ်” ဟူသည်မှာ ဘဝဒိဋ္ဌိတည်း။ ထို့ကြောင့် ထို၌ “ဖြစ်နိုင်၏ (သိယာ)” ဟု ဟောတော်မူသည်။

Pubbantānudiṭṭhiyā ekaccasassatikā sassatañca paññapenti, asassatañca paññapenti. Tasmā sā bhavadiṭṭhi ca vibhavadiṭṭhi ca hoti. Cattāro antānantikā antānantaṃ attānaṃ paññapenti. Tasmā sā attānudiṭṭhisadisā bhavadiṭṭhi ca vibhavadiṭṭhi ca. Cattāro amarāvikkhepikā bhavadiṭṭhiṃ vā vibhavadiṭṭhiṃ vā nissāya vācāvikkhepaṃ āpajjanti, avasesā pana bhavadiṭṭhiyova. Tasmā te te sandhāya ‘‘siyā’’ti vuttaṃ. Aparantānudiṭṭhiyā satta ucchedavādā vibhavadiṭṭhiyo, avasesā bhavadiṭṭhiyo. Tasmā te te sandhāya ‘‘siyā’’ti vuttaṃ. Saññojanikadiṭṭhiyā sabbadiṭṭhīnaṃ vasena ‘‘siyā’’ti vuttaṃ. Ahanti mānavinibandhāya diṭṭhiyā cakkhādīnaṃ ahanti gahitattā tesaṃ vināse attā vinaṭṭho hotīti sabbāva tā vibhavadiṭṭhiyoti vuttaṃ. Attānudiṭṭhiyo viya mamanti mānavinibandhāya diṭṭhiyā cakkhādito attano aññattā tesaṃ vināsepi attā na vinassatīti sabbāva tā bhavadiṭṭhiyoti vuttaṃ. Lokavādapaṭisaṃyuttāya diṭṭhiyā ‘‘sassato attā ca loko cā’’tiādinā (paṭi. ma. 1.147) nayena vuttattā bhavavibhavadiṭṭhi pākaṭāyeva. Ettāvatā assādadiṭṭhādikā vibhavadiṭṭhipariyosānā soḷasa diṭṭhiyo tīṇisatañca diṭṭhābhinivesā niddiṭṭhā honti. Attānudiṭṭhi ca sakkāyadiṭṭhi ca attavādapaṭisaññuttā diṭṭhi ca atthato ekā pariyāyena tividhā vuttā. Saññojanikā pana diṭṭhi avatthābhedena sabbāpi diṭṭhiyo honti.

ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ၌ ဧကစ္စသဿတဝါဒီတို့သည် သဿတအယူကိုလည်းကောင်း၊ အသဿတအယူကိုလည်းကောင်း ပညတ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဧကစ္စသဿတဒိဋ္ဌိသည် ဘဝဒိဋ္ဌိလည်း ဖြစ်၏၊ ဝိဘဝဒိဋ္ဌိလည်း ဖြစ်၏။ လေးပါးသော အန္တာနန္တိကဝါဒီတို့သည် မိမိ၏အတ္တကို အဆုံးရှိ၊ အဆုံးမရှိဟု ပညတ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအန္တာနန္တိကဒိဋ္ဌိသည် အတ္တာနုဒိဋ္ဌိနှင့် တူသည်ဖြစ်၍ ဘဝဒိဋ္ဌိလည်း ဖြစ်၏၊ ဝိဘဝဒိဋ္ဌိလည်း ဖြစ်၏။ လေးပါးသော အမရာဝိက္ခေပိကဝါဒီတို့သည် ဘဝဒိဋ္ဌိကိုသော်လည်းကောင်း၊ ဝိဘဝဒိဋ္ဌိကိုသော်လည်းကောင်း မှီ၍ စကားကို ပစ်လွှင့်ပြောဆိုခြင်း (မရေမရာပြောဆိုခြင်း) သို့ ရောက်ကြကုန်၏၊ ကြွင်းသော ရှစ်ပါးသော (သဿတဒိဋ္ဌိ ၄ ပါး၊ အဓိစ္စသမုပ္ပန္နဒိဋ္ဌိ ၂ ပါး) အယူရှိသူတို့သည် ဘဝဒိဋ္ဌိတို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုထိုဒိဋ္ဌိတို့ကို ရည်စူး၍ “ဖြစ်နိုင်၏ (သိယာ)” ဟု ဟောတော်မူသည်။ အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ၌ ခုနစ်ပါးသော ဥစ္ဆေဒဝါဒီတို့သည် ဝိဘဝဒိဋ္ဌိတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ကြွင်းသော သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိတို့သည် ဘဝဒိဋ္ဌိတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုထိုဒိဋ္ဌိတို့ကို ရည်စူး၍ “ဖြစ်နိုင်၏” ဟု ဟောတော်မူသည်။ သံယောဇနိကဒိဋ္ဌိ၌ ခပ်သိမ်းသော ဒိဋ္ဌိတို့၏ အစွမ်းဖြင့် “ဖြစ်နိုင်၏” ဟု ဟောတော်မူသည်။ “ငါ” ဟူသော မာနနှင့်စပ်သော ဒိဋ္ဌိ၌ စက္ခုအစရှိသည်တို့ကို “ငါ” ဟု ယူဆသောကြောင့် ထိုစက္ခုစသည်တို့ ပျက်စီးသော် အတ္တသည်လည်း ပျက်စီး၏ဟု ယူဆခြင်းကြောင့် (အတ္တာနုဒိဋ္ဌိ၌ ဝိဘဝဒိဋ္ဌိ ဖြစ်သကဲ့သို့) “ထိုမိစ္ဆာအယူအားလုံးတို့သည် ဝိဘဝဒိဋ္ဌိတို့သာ ဖြစ်ကုန်၏” ဟု ဟောတော်မူသည်။ “ငါ့ဥစ္စာ” ဟူသော မာနနှင့်စပ်သော ဒိဋ္ဌိ၌ မိမိကိုယ်သည် စက္ခုအစရှိသည်တို့မှ တစ်ပါးအခြား ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ထိုစက္ခုစသည်တို့ ပျက်စီးသော်လည်း အတ္တသည် မပျက်စီးဟု ယူဆခြင်းကြောင့် “ထိုမိစ္ဆာအယူအားလုံးတို့သည် ဘဝဒိဋ္ဌိတို့သာ ဖြစ်ကုန်၏” ဟု ဟောတော်မူသည်။ လောကဝါဒပဋိသံယုတ္တဒိဋ္ဌိ၌ “မြဲသော အတ္တလည်း ဖြစ်၏ လောကလည်း ဖြစ်၏” စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် ဘဝဒိဋ္ဌိ၊ ဝိဘဝဒိဋ္ဌိတို့သည် ထင်ရှားသည်သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤမျှသော စကားအစဉ်ဖြင့် အဿာဒဒိဋ္ဌိ အစရှိ၍ ဝိဘဝဒိဋ္ဌိ အဆုံးရှိကုန်သော တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ဒိဋ္ဌိတို့ကိုလည်းကောင်း၊ သုံးရာသော ဒိဋ္ဌာဘိနိဝေသတို့ကိုလည်းကောင်း ပြသအပ်သည် ဖြစ်ကုန်၏။ အတ္တာနုဒိဋ္ဌိ၊ သက္ကာယဒိဋ္ဌိနှင့် အတ္တဝါဒပဋိသံယုတ္တဒိဋ္ဌိတို့သည် အနက်အားဖြင့် အတူတူပင် ဖြစ်ကုန်၏၊ ဝေဝုစ်ပရိယာယ်အားဖြင့်သာ သုံးပါးအပြားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သည်။ သံယောဇနိကဒိဋ္ဌိမူကား အခိုက်အတန့် ကွဲပြားခြင်းအားဖြင့် အလုံးစုံသော ဒိဋ္ဌိတို့ပင် ဖြစ်ကုန်၏။

Idāni sabbāva tā diṭṭhiyo assādadiṭṭhiyotiādi aññena pariyāyena yathāyogaṃ diṭṭhisaṃsandanā. Tattha sabbāva tā diṭṭhiyoti yathāvuttā anavasesā diṭṭhiyo. Diṭṭhirāgarattattā taṇhāssādanissitattā ca assādadiṭṭhiyo, attasinehānugatattā attānudiṭṭhiyo, viparītadassanattā micchādiṭṭhiyo, khandhavatthukattā sakkāyadiṭṭhiyo, ekekassa antassa gahitattā antaggāhikā diṭṭhiyo, anatthasaṃyojanikattā saññojanikā diṭṭhiyo, attavādena yuttattā attavādapaṭisaṃyuttā [Pg.63] diṭṭhiyoti imā satta diṭṭhiyo sabbadiṭṭhisaṅgāhikā, sesā pana nava diṭṭhiyo na sabbadiṭṭhisaṅgāhikā.

ယခုအခါတွင် 'sabbāva tā diṭṭhiyo assādadiṭṭhiyo' အစရှိသော စကားရပ်သည် တစ်ပါးသောနည်းလမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သင့်လျော်သလိုလည်းကောင်း ဒိဋ္ဌိတို့ကို နှီးနှောတိုက်ဆိုင်ကြောင်း စကားဖြစ်သည်။ ထို 'sabbāva tā diṭṭhiyo' အစရှိသော ပါဌ်၌ 'sabbāva tā diṭṭhiyo' ဟူသည်မှာ ဖော်ပြခဲ့ပြီးသော ကြွင်းမဲ့ဥဿုံ ဒိဋ္ဌိအားလုံးကို ဆိုလိုသည်။ ဒိဋ္ဌိနှင့်ယှဉ်သော ရာဂဖြင့် တပ်စွန်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ တဏှာတည်းဟူသော သာယာဖွယ် အဿာဒကို မှီခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း 'အဿာဒဒိဋ္ဌိ' မည်ကုန်၏။ အတ္တ၌ ချစ်ခြင်းတဏှာသို့ အစဉ်လိုက်ခြင်းကြောင့် 'အတ္တာနုဒိဋ္ဌိ' မည်ကုန်၏။ ဖောက်ပြန်စွာ မြင်ခြင်းကြောင့် 'မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ' မည်ကုန်၏။ ခန္ဓာငါးပါးကို တည်ရာအခြေခံပြုခြင်းကြောင့် 'သက္ကာယဒိဋ္ဌိ' မည်ကုန်၏။ စွန်းတစ်ဖက်ဖက်ကို စွဲကိုင်ခြင်းကြောင့် 'အန္တဂ္ဂါဟိကဒိဋ္ဌိ' မည်ကုန်၏။ အကျိုးမဲ့နှင့် ယှဉ်စပ်တတ်သောကြောင့် 'သံယောဇနိကဒိဋ္ဌိ' မည်ကုန်၏။ အတ္တဟူသော အယူဝါဒနှင့် ယှဉ်စပ်ခြင်းကြောင့် 'အတ္တဝါဒပဋိသံယုတ္တဒိဋ္ဌိ' မည်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဤခုနစ်ပါးသော ဒိဋ္ဌိတို့သည် ဒိဋ္ဌိအားလုံးကို သိမ်းကျုံးအကျုံးဝင်စေနိုင်သော်လည်း၊ ကြွင်းသော ကိုးပါးသော ဒိဋ္ဌိတို့မူကား ဒိဋ္ဌိအားလုံးကို သိမ်းကျုံးအကျုံးဝင်စေနိုင်သည်မဟုတ်ပေ။

Idāni vitthārato vuttā sabbāva tā diṭṭhiyo dvīsuyeva diṭṭhīsu saṅkhipitvā sattānaṃ diṭṭhidvayanissayaṃ dassento bhavañca diṭṭhintigāthamāha. Sabbāpi hi tā diṭṭhiyo bhavadiṭṭhī vā honti vibhavadiṭṭhī vā. Bhavañca diṭṭhiṃ vibhavañca diṭṭhinti ettha pana ca-saddo diṭṭhimeva samuccinoti, na nissayaṃ. Na hi eko bhavavibhavadiṭṭhidvayaṃ nissayati. Yathāha – ‘‘iti bhavadiṭṭhisannissitā vā sattā honti vibhavadiṭṭhisannissitā vā’’ti (paṭi. ma. 1.113). Takkikāti takkena vadantīti takkikā. Te hi diṭṭhigatikā sabhāvapaṭivedhapaññāya abhāvā kevalaṃ takkena vattanti. Yepi ca jhānalābhino abhiññālābhino vā diṭṭhiṃ gaṇhanti, tepi takketvā gahaṇato takkikā eva. Nissitāseti nissitāti attho. Ekameva padaṃ, ‘‘se’’ti nipātamattaṃ vā. Tesaṃ nirodhamhi na hatthi ñāṇanti diṭṭhinissayassa kāraṇavacanametaṃ. Sakkāyadiṭṭhinirodhe nibbāne yasmā tesaṃ ñāṇaṃ natthi, tasmā etaṃ diṭṭhidvayaṃ nissitāti attho. ‘‘Na hi atthi ñāṇa’’nti ettha hi-kāro kāraṇopadese nipāto. Yatthāyaṃ loko viparītasaññīti yattha sukhe nirodhamhi ayaṃ sadevako loko ‘‘dukkha’’miti viparītasaññī hoti, tasmiṃ nirodhamhi na hatthi ñāṇanti sambandho. Dukkhamiti viparītasaññitāya idaṃ suttaṃ –

ယခုအခါတွင် အကျယ်အားဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်သော ထိုဒိဋ္ဌိအားလုံးကို 'ဘဝဒိဋ္ဌိ' နှင့် 'ဝိဘဝဒိဋ္ဌိ' ဟူသော ဒိဋ္ဌိနှစ်ပါး၌သာ ကျဉ်းချုပ်၍ သတ္တဝါတို့၏ ဒိဋ္ဌိနှစ်ပါးကို မှီဝဲပုံကို ပြလိုသဖြင့် 'bhavañca diṭṭhiṃ' အစရှိသော ဂါထာကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ စင်စစ်သော်ကား ထိုဒိဋ္ဌိအားလုံးတို့သည် ဘဝဒိဋ္ဌိ သို့မဟုတ် ဝိဘဝဒိဋ္ဌိတို့သာ ဖြစ်ကြကုန်၏။ 'bhavañca diṭṭhiṃ vibhavañca diṭṭhiṃ' ဟူသော ပါဌ်၌ 'ca' သဒ္ဒါသည် ဒိဋ္ဌိကိုသာ စုပေါင်းပြဆိုပြီး၊ မှီရာကို စုပေါင်းပြဆိုသည်မဟုတ်ပေ။ တစ်ဦးတစ်ယောက်တည်းသောသူသည် ဘဝဒိဋ္ဌိနှင့် ဝိဘဝဒိဋ္ဌိ နှစ်မျိုးလုံးကို တစ်ပြိုင်နက် မမှီဝဲနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ပါဠိတော်၌ 'ဤသို့လျှင် သတ္တဝါတို့သည် ဘဝဒိဋ္ဌိကို မှီဝဲသူများ သော်လည်း ဖြစ်ကြကုန်၏၊ ဝိဘဝဒိဋ္ဌိကို မှီဝဲသူများ သော်လည်း ဖြစ်ကြကုန်၏' ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ 'တက္ကိကာ' ဟူသည်မှာ ကြံဆတွေးတောသဖြင့် ပြောဆိုတတ်သောကြောင့် 'တက္ကိက' မည်ကုန်၏။ ထိုမိစ္ဆာအယူရှိသူတို့သည် ဟုတ်မှန်သောသဘောကို ထိုးထွင်းသိမြင်သော ပညာမရှိခြင်းကြောင့် သက်သက် ကြံဆတွေးတောခြင်းဖြင့်သာ ပြောဆိုကြကုန်၏။ ဈာန်ရသူများ သို့မဟုတ် အဘိညာဉ်ရသူများ ဖြစ်စေကာမူ ဒိဋ္ဌိကို စွဲယူကြလျှင် ထိုသူတို့သည်လည်း ကြံဆတွေးတော၍ ယူသောကြောင့် 'တက္ကိက' သာ မည်ကုန်၏။ 'နိဿိတာသေ' ဟူသည်မှာ 'နိဿိတာ' (မှီကြကုန်၏) ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ စကားလုံးတစ်လုံးတည်းသာ ဖြစ်၍ 'သေ' သဒ္ဒါမှာ နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ 'tesaṃ nirodhamhi na hatthi ñāṇaṃ' (သူတို့အား ချုပ်ရာ၌ ဉာဏ်မရှိ) ဟူသော စကားသည် ဒိဋ္ဌိကို မှီဝဲခြင်း၏ အကြောင်းရင်းကို ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ၏ ချုပ်ရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်၌ ထိုကြံဆယူဆသောသူတို့အား သိမြင်သောဉာဏ် မရှိခြင်းကြောင့် ဤဒိဋ္ဌိနှစ်ပါးကို မှီဝဲကြသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'na hi atthi ñāṇaṃ' ဟူသော ပါဌ်၌ 'hi' သဒ္ဒါသည် အကြောင်းကို ညွှန်ပြသော နိပါတ်ဖြစ်သည်။ 'yatthāyaṃ loko viparītasaññī' ဟူသည်မှာ သက္ကာယဒိဋ္ဌိချုပ်ရာ ချမ်းသာစစ်ဖြစ်သော အကြင်နိဗ္ဗာန်၌ နတ်နှင့်တကွသော ဤလောကသားတို့သည် 'ဆင်းရဲ (ဒုက္ခ)' ဟု ဖောက်ပြန်သော အမှတ်သညာ ရှိကြကုန်၏၊ ထိုချုပ်ရာ (နိဗ္ဗာန်) ၌ (ထိုလောကသားတို့အား) သိမြင်သောဉာဏ် မရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ဆက်စပ်ကြည့်ရမည်။ 'ဒုက္ခ' ဟု ဖောက်ပြန်စွာ မှတ်ထင်ပုံနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ဤသုတ်တော်ကို ဟောတော်မူ၏ -

‘‘Rūpā saddā rasā gandhā, phassā dhammā ca kevalā;

Iṭṭhā kantā manāpā ca, yāvatatthīti vuccati.

အလိုရှိအပ်၊ ချစ်ခင်မြတ်နိုးအပ်၊ နှလုံးမွေ့လျော်ဖွယ်ဖြစ်ကုန်သော ရူပါရုံ၊ သဒ္ဒါရုံ၊ ဂန္ဓာရုံ၊ ရသာရုံ၊ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံ၊ ဓမ္မာရုံဟူသော အကြွင်းမဲ့ဥဿုံ ခြောက်ပါးသော အာရုံတို့သည် လောက၌ ရှိသမျှသော အတိုင်းအရှည်အားဖြင့် 'ရှိကြကုန်၏' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။

‘‘Sadevakassa lokassa, ete vo sukhasammatā;

Yattha cete nirujjhanti, taṃ nesaṃ dukkhasammataṃ.

နတ်နှင့်တကွသော သတ္တလောကသည် ဤအာရုံခြောက်ပါးတို့ကို 'ချမ်းသာ (သုခ)' ဟု သမုတ်ကြကုန်၏။ ထိုအာရုံခြောက်ပါးတို့ ချုပ်ငြိမ်းရာ (နိဗ္ဗာန်) ကိုမူကား ထိုသတ္တလောကသားတို့က 'ဆင်းရဲ (ဒုက္ခ)' ဟု သမုတ်ကြကုန်၏။

‘‘Sukhanti diṭṭhamariyehi, sakkāyassuparodhanaṃ;

Paccanīkamidaṃ hoti, sabbalokena passataṃ.

အရိယာသူတော်ကောင်းတို့သည် သက္ကာယခန္ဓာတို့၏ ချုပ်ရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကို 'ချမ်းသာ' ဟု ရှုမြင်တော်မူကြကုန်၏။ ထိုသို့ အမှန်အတိုင်း ရှုမြင်သော အရိယာတို့၏ အမြင်သည် တစ်လောကလုံးရှိ သတ္တဝါတို့၏ အမြင်နှင့် ဆန့်ကျင်လျက် ရှိ၏။

‘‘Yaṃ pare sukhato āhu, tadariyā āhu dukkhato;

Yaṃ pare dukkhato āhu, tadariyā sukhato vidū.

အရိယာမဟုတ်သော အခြားသူတို့က 'ချမ်းသာ' ဟု ဆိုအပ်သော အာရုံကာမတရားကို အရိယာတို့သည် 'ဆင်းရဲ' ဟု ဆိုတော်မူကြကုန်၏။ အခြားသူတို့က 'ဆင်းရဲ' ဟု ဆိုအပ်သော နိဗ္ဗာန်တရားကို အရိယာတို့သည် 'ချမ်းသာ' ဟု သိမြင်တော်မူကြကုန်၏။

‘‘Passa dhammaṃ durājānaṃ, sampamūḷhetthaviddasu;

Nivutānaṃ tamo hoti, andhakāro apassataṃ.

သိရှိနိုင်ခဲသော ဤနိဗ္ဗာန်တရားကို ရှုကြည့်ပါလော့၊ ဤတရား၌ မိုက်မဲသောသူတို့သည် အလွန်တွေဝေကြကုန်၏။ အဝိဇ္ဇာဖြင့် ပိတ်ဖုံးအပ်သောကြောင့် တရားမျက်စိမရှိသူ၊ မမြင်သူတို့အား ဤတရားသည် အမှောင်တိုက်သဖွယ်လည်းကောင်း၊ ကန်းစေတတ်သော မောဟတရားသဖွယ်လည်းကောင်း ဖြစ်နေပေ၏။

‘‘Satañca [Pg.64] vivaṭaṃ hoti, āloko passatāmiva;

Santike na vijānanti, magā dhammassakovidā.

ပညာဖြင့် ရှုမြင်တတ်သော သူတော်ကောင်းတို့အားမူကား ဤနိဗ္ဗာန်သည် ပွင့်လင်းထင်ရှားသော အလင်းရောင်ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ သစ္စာလေးပါးတရား၌ မလိမ္မာသော သတ္တဝါမိုက်တို့သည်ကား မိမိတို့၏ အနီး၌ပင် ထင်ရှားရှိသော နိဗ္ဗာန်ကိုပင် မသိကြကုန်။

‘‘Bhavarāgaparetehi, bhavasotānusāribhi;

Māradheyyānupannehi, nāyaṃ dhammo susambudho.

ဘဝ၌ တပ်မက်ခြင်း 'ဘဝရာဂ' နှိပ်စက်အပ်သူ၊ ဘဝတည်းဟူသော ရေအလျဉ်၌ အစဉ်မျောပါနေသူ၊ မာရ်မင်း၏ ဘုံသုံးပါးနယ်ပယ်သို့ အစဉ်ရောက်ရှိနေသော သတ္တဝါတို့သည် ဤနိဗ္ဗာန်တရားကို ကောင်းစွာ နားလည်သဘောပေါက်နိုင်ကြသည် မဟုတ်ပေ။

‘‘Ko nu aññatra ariyebhi, padaṃ sambuddhumarahati;

Yaṃ padaṃ sammadaññāya, parinibbanti anāsavā’’ti. (su. ni. 764-771);

အရိယာသူတော်ကောင်းတို့မှတစ်ပါး အဘယ်သူသည် ကောင်းစွာသိအပ်သော ထိုနိဗ္ဗာန်ကို သိမြင်ခြင်းငှာ ထိုက်တန်ပါအံ့နည်း။ အကြင်နိဗ္ဗာန်ကို အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် ကောင်းစွာသိ၍၊ အာသဝေါကင်းစင်သော အရဟတ်ဖြစ်တော်မူပြီးနောက် ကိလေသပရိနိဗ္ဗာန် ပြုတော်မူကြကုန်၏။

149. Idāni sabbāsaṃ diṭṭhīnaṃ diṭṭhidvayabhāvaṃ diṭṭhisamugghātakañca sammādiṭṭhiṃ suttato dassetukāmo, dvīhi bhikkhaveti suttaṃ āhari. Tattha devāti brahmānopi vuccanti. Olīyantīti saṅkucanti. Atidhāvantīti atikkamitvā gacchanti. Cakkhumantoti paññavanto. Ca-saddo atirekattho. Bhavārāmāti bhavo ārāmo abhiramaṭṭhānaṃ etesanti bhavārāmā. Bhavaratāti bhave abhiratā. Bhavasammuditāti bhavena santuṭṭhā. Desiyamāneti tathāgatena vā tathāgatasāvakena vā desiyamāne. Na pakkhandatīti dhammadesanaṃ vā bhavanirodhaṃ vā na pavisati. Na pasīdatīti tattha pasādaṃ na pāpuṇāti. Na santiṭṭhatīti tattha na patiṭṭhāti. Nādhimuccatīti tattha ghanabhāvaṃ na pāpuṇāti. Ettāvatā sassatadiṭṭhi vuttā.

၁၄၉. ယခုအခါတွင် ဒိဋ္ဌိအားလုံးတို့၏ ဘဝဒိဋ္ဌိနှင့် ဝိဘဝဒိဋ္ဌိနှစ်ပါး၌ အကျုံးဝင်ပုံကိုလည်းကောင်း၊ ဒိဋ္ဌိကို ပယ်ဖျက်တတ်သော သမ္မာဒိဋ္ဌိကိုလည်းကောင်း သုတ်တော်အားဖြင့် ပြသလိုသဖြင့် အရှင်မဟာကဿပမထေရ်သည် 'dvīhi bhikkhave' ဟူသော သုတ်တော်ကို ဆောင်ခဲ့ပေသည်။ ထိုသုတ်တော်၌ 'ဒေဝါ' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ဗြဟ္မာတို့ကိုလည်း ဆိုလိုသည်။ 'ဩလီယန္တိ' ဟူသည်မှာ တွန့်ဆုတ်ကုန်၏ (တွန့်ကုန်၏) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'အတိဓာဝန္တိ' ဟူသည်မှာ ကျော်လွန်၍ သွားကြကုန်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'စက္ခုမန္တော' ဟူသည်မှာ ပညာမျက်စိရှိသော ပညာရှိတို့တည်း။ 'စ' သဒ္ဒါသည် လွန်ကဲခြင်းအနက်ရှိသည်။ 'ဘဝါရာမာ' ဟူသည်မှာ ထိုနတ်လူတို့အား ဘဝသည်သာ မွေ့လျော်ရာဌာန ဖြစ်ခြင်းကြောင့် 'ဘဝါရာမ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်။ 'ဘဝရတာ' ဟူသည်မှာ ဘဝ၌ အလွန်မွေ့လျော်ကြကုန်၏။ 'ဘဝသမ္မုဒိတာ' ဟူသည်မှာ ဘဝဖြင့် ရောင့်ရဲနှစ်သက်ကြကုန်၏။ 'ဒေသိယမာနေ' ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားသော်လည်းကောင်း၊ မြတ်စွာဘုရား၏ တပည့်သာဝကသော်လည်းကောင်း ဟောကြားတော်မူအပ်သည်ရှိသော်။ 'န ပက္ခန္ဒတိ' ဟူသည်မှာ တရားဒေသနာ သို့မဟုတ် ဘဝချုပ်ရာ နိဗ္ဗာန်သို့ သက်ဝင်ခြင်းမရှိ (အာရုံမပြု)။ 'န ပသီဒတိ' ဟူသည်မှာ ထိုတရားဒေသနာနှင့် ဘဝချုပ်ရာ၌ ကြည်ညိုခြင်းသို့ မရောက်။ 'န သန္တိဋ္ဌတိ' ဟူသည်မှာ ထိုတရား၌ မတည်တံ့။ 'နာဓိမုစ္စတိ' ဟူသည်မှာ ထိုတရား၌ ထိုးထွင်းယုံကြည်ခြင်း (တခဲနက်သော အဖြစ်သို့) မရောက်။ ဤမျှဖြင့် သဿတဒိဋ္ဌိကို ဟောကြားတော်မူပြီး ဖြစ်သည်။

Aṭṭīyamānāti dukkhaṃ pāpuṇamānā. Harāyamānāti lajjaṃ pāpuṇamānā. Jigucchamānāti jigucchaṃ pāpuṇamānā. Vibhavaṃ abhinandantīti ucchedaṃ paṭicca tussanti, ucchedaṃ patthayantīti vā attho. Kirāti anussavanatthe nipāto. Bhoti ālapanametaṃ. Santanti nibbutaṃ. Paṇītanti dukkhābhāvato paṇītaṃ, padhānabhāvaṃ nītanti vā paṇītaṃ. Yāthāvanti yathāsabhāvaṃ. Ettāvatā ucchedadiṭṭhi vuttā.

'အဋ္ဋီယမာနာ' ဟူသည်မှာ ဒုက္ခသို့ ရောက်ကြကုန်သော။ 'ဟရာယမာနာ' ဟူသည်မှာ ရှက်ခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်သော။ 'ဇိဂုစ္ဆမာနာ' ဟူသည်မှာ စက်ဆုပ်ခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်သော။ 'ဝိဘဝံ အဘိနန္ဒန္တိ' ဟူသည်မှာ ဥစ္ဆေဒ (ဘဝပြတ်စဲခြင်း) ကို စွဲ၍ နှစ်သက်ကြကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ဥစ္ဆေဒအယူကို တောင့်တကြကုန်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'ကိရ' သဒ္ဒါသည် တစ်ဆင့်စကား ကြားရခြင်းအနက်ရှိသော နိပါတ်ဖြစ်သည်။ 'ဘော' ဟူသော ဤပုဒ်သည် နှုတ်ခွန်းဆက် စကားပြောဆိုခြင်း (အာလပန) ဖြစ်သည်။ 'သန္တံ' ဟူသည်မှာ ကိလေသာ ငြိမ်းအေးခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ပဏီတံ' ဟူသည်မှာ ဆင်းရဲဒုက္ခ မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မြတ်သည်၏အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း 'မွန်မြတ်သောတရား' မည်၏။ 'ယာထာဝံ' ဟူသည်မှာ သဘာဝအားလျော်စွာ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဤမျှဖြင့် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိကို ဟောကြားတော်မူပြီး ဖြစ်သည်။

Idhāti imasmiṃ sāsane. Bhūtanti hetuto sañjātaṃ khandhapañcakasaṅkhātaṃ dukkhaṃ. Bhūtato passatīti idaṃ bhūtaṃ dukkhanti passati. Nibbidāyāti vipassanatthāya. Virāgāyāti ariyamaggatthāya. Nirodhāyāti nibbānatthāya. Paṭipanno hotīti tadanurūpaṃ paṭipadaṃ paṭipanno hoti. Evaṃ passantīti iminā pakārena pubbabhāge lokiyañāṇena, paṭivedhakāle lokuttarañāṇena passanti. Ettāvatā sammādiṭṭhi vuttā.

'ဣဓ' ဟူသည်မှာ ဤသာသနာတော်၌။ 'ဘူတံ' ဟူသည်မှာ အကြောင်းတရားကြောင့် အဖန်ဖန်ဖြစ်ပေါ်သော ခန္ဓာငါးပါးတည်းဟူသော ဒုက္ခသစ္စာတရားတည်း။ 'ဘူတတော ပဿတိ' ဟူသည်မှာ ဤဖြစ်ပေါ်လာသော ခန္ဓာငါးပါးကို 'ဒုက္ခ' ဟူ၍ အရှိအတိုင်း မြင်ခြင်းဖြစ်သည်။ 'နိဗ္ဗိဒါယ' ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာရှုခြင်း အကျိုးငှာ။ 'ဝိရာဂါယ' ဟူသည်မှာ အရိယာမဂ်ကို ရခြင်းအကျိုးငှာ။ 'နိရောဓာယ' ဟူသည်မှာ နိဗ္ဗာန်ကို ရခြင်းအကျိုးငှာ။ 'ပဋိပန္နော ဟောတိ' ဟူသည်မှာ ထိုနိဗ္ဗာန်အားလျော်သော အကျင့်ကို ကျင့်ကြံအားထုတ်သူ ဖြစ်သည်။ 'ဧဝံ ပဿန္တိ' ဟူသည်မှာ ဤသို့သော နည်းလမ်းအားဖြင့် မဂ်၏ရှေ့အဖို့၌ လောကီဉာဏ်ဖြင့် ရှုမြင်ကြကုန်၏၊ သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်းသိမြင်သော မဂ်ခဏ၌ လောကုတ္တရာဉာဏ်ဖြင့် သိမြင်ကြကုန်၏။ ဤမျှဖြင့် သမ္မာဒိဋ္ဌိကို ဟောကြားတော်မူပြီး ဖြစ်သည်။

Idāni [Pg.65] dvīhi gāthāhi tassā sammādiṭṭhiyā ānisaṃsaṃ dasseti. Tattha yo bhūtaṃ bhūtato disvāti dukkhaṃ pariññābhisamayena abhisametvāti attho. Bhūtassa ca atikkamanti nirodhaṃ sacchikiriyābhisamayena abhisametvāti attho. Yathābhūtedhimuccatīti maggabhāvanābhisamayavasena yathāsabhāve nirodhe ‘‘etaṃ santaṃ, etaṃ paṇīta’’nti adhimuccati. Bhavataṇhā parikkhayāti samudayassa pahānenāti attho. Asatipi cettha saccānaṃ nānābhisamayatte ‘‘disvā’’ti pubbakālikavacanaṃ saddhiṃ pubbabhāgapaṭipadāya vohāravasena vuttanti veditabbaṃ. Na hi pubbaṃ passitvā pacchā adhimuccati. Catusaccābhisamayo samānakālameva hoti. Samānakālepi vā pubbakālikāni padāni bhavantīti na doso. Sa veti ekaṃsena so arahaṃ. Bhūtapariññātoti dukkhaṃ pariññātavā. Vītataṇhoti vigatataṇho. Bhavābhaveti khuddake ca mahante ca bhave. Vuddhiatthepi hi a-kārassa sambhavato abhavoti mahābhavo. So pana khuddakamahantabhāvo upādāyupādāya veditabbo. Atha vā bhaveti sassate. Abhaveti ucchede. Tadubhayepi diṭṭhirāgābhāvena vītataṇho. Bhūtassa vibhavāti vaṭṭadukkhassa samucchedā. Nāgacchati punabbhavanti arahato parinibbānaṃ vuttaṃ.

ယခုအခါ ဂါထာနှစ်ပုဒ်တို့ဖြင့် ထိုသမ္မာဒိဋ္ဌိ၏ အကျိုးအာနိသင်ကို ပြတော်မူ၏။ ထိုဂါထာတို့တွင် 'yo bhūtaṃ bhūtato disvā' ဟူသည်မှာ ခန္ဓာငါးပါးဟု ဆိုအပ်သော ဒုက္ခသစ္စာကို ပရိညာဘိသမယဖြင့် ပိုင်းခြားသိ၍ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'Bhūtassa ca atikkamanti' ဟူသည်မှာ နိရောဓသစ္စာကို သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယဖြင့် မျက်မှောက်ပြု၍ သိ၍ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'Yathābhūtedhimuccatīti' ဟူသည်မှာ မဂ်ကို ပွားခြင်းတည်းဟူသော မဂ္ဂဘာဝနာဘိသမယ၏အစွမ်းဖြင့် သဘောအားလျော်စွာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်၌ 'ဤနိဗ္ဗာန်သည် ငြိမ်သက်၏၊ ဤနိဗ္ဗာန်သည် မြတ်၏' ဟု နှလုံးသွင်း၏။ 'Bhavataṇhā parikkhayā' ဟူသည်မှာ သမုဒယသစ္စာကို ပယ်အပ်သောအားဖြင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ စင်စစ်သော်ကား ဤဂါထာ၌ သစ္စာလေးပါးကို အထူးထူးသော ကာလအားဖြင့် တစ်ပြိုင်နက် မသိသည်၏ အဖြစ်သည် မရှိသော်လည်း 'disvā' (မြင်၍) ဟူသော ပုဗ္ဗကာလကြိယာသဒ္ဒါကို မဂ်၏ရှေ့အဖို့၌ ဖြစ်သော လောကီမဂ်နှင့်တကွ လောကဝေါဟာရ၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ စင်စစ်အားဖြင့် ရှေးဦးစွာ ဒုက္ခသစ္စာကို မြင်ပြီးမှ နောက်၌ နိရောဓသစ္စာကို နှလုံးသွင်းသည်မဟုတ်။ သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်း၍ သိခြင်းသည် တစ်ပြိုင်နက် (တူမျှသောကာလ၌ပင်) ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ်မူလည်း ပုဗ္ဗကာလ၌ဖြစ်သော (တုန၊ တွာန၊ တွာ စသော) ပုဒ်တို့သည် တူမျှသောကာလ (သမာနကာလ) ၌လည်း ဖြစ်နိုင်ကုန်သောကြောင့် 'disvā' ဟု ပုဗ္ဗကာလအားဖြင့် ဟောတော်မူခြင်းသည် အပြစ်မရှိပေ။ 'Sa ve' ဟူသည်မှာ စင်စစ်အားဖြင့် ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည် ဖြစ်၏။ 'Bhūtapariññāto' ဟူသည်မှာ ဒုက္ခကို ပိုင်းခြား၍သိပြီးသော သူတည်း။ 'Vītataṇho' ဟူသည်မှာ ကင်းပြီးသော တဏှာရှိသူတည်း။ 'Bhavābhave' ဟူသည်မှာ ငယ်သောဘဝနှင့် ကြီးသောဘဝ၌ ဖြစ်၏။ ကြီးပွားခြင်းအနက်၌လည်း အ-အက္ခရာ ဖြစ်နိုင်ခြင်းကြောင့် 'abhava' ဟူသည် ကြီးသောဘဝပင် ဖြစ်၏။ ထိုငယ်သည်၏အဖြစ် ကြီးသည်၏အဖြစ်ကိုမူ ထောက်ဆ၍ ထောက်ဆ၍ သိအပ်၏။ တစ်နည်းကား 'bhave' ဟူသည် သဿတအယူ၌၊ 'abhave' ဟူသည် ဥစ္ဆေဒအယူ၌ ဖြစ်၏။ ထိုနှစ်ပါးသော သဿတ၊ ဥစ္ဆေဒ အယူ၌လည်း ဒိဋ္ဌိနှင့်ယှဉ်သော ရာဂ မရှိခြင်းကြောင့် ကင်းပြီးသောတဏှာ ရှိ၏။ 'Bhūtassa vibhavā' ဟူသည် ဝဋ်ဒုက္ခ၏ ပြတ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ 'Nāgacchati punabbhavaṃ' ဟူသည် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ ပရိနိဗ္ဗာန်စံခြင်းကို ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်၏။

150. Tayo puggalātiādi micchādiṭṭhikagarahaṇatthaṃ sammādiṭṭhikapasaṃsanatthaṃ vuttaṃ. Tattha virūpabhāvaṃ pannā gatā diṭṭhi etesanti vipannadiṭṭhī. Sundarabhāvaṃ pannā gatā diṭṭhi etesanti sampannadiṭṭhī. Titthiyoti titthaṃ vuccati diṭṭhi, taṃ paṭipannattā titthe sādhu, titthaṃ yassa atthīti vā titthiyo. Ito bahiddhā pabbajjūpagato. Titthiyasāvakoti tesaṃ diṭṭhānugatimāpanno gahaṭṭho. Yo ca micchādiṭṭhikoti tadubhayabhāvaṃ anupagantvā yāya kāyaci diṭṭhiyā micchādiṭṭhiko.

၁၅၀. 'Tayo puggalā' အစရှိသော စကားရပ်ကို မိစ္ဆာအယူရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ကဲ့ရဲ့ခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ သမ္မာအယူရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ချီးမွမ်းခြင်းငှာလည်းကောင်း ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုပါဌ်၌ 'Vipannadiṭṭhi' ဟူသည် ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ဖောက်ပြန်သည်၏ အဖြစ်သို့ ရောက်သော အယူရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ 'Sampannadiṭṭhi' ဟူသည် ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ကောင်းမွန်သည်၏ အဖြစ်သို့ ရောက်သော အယူရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ 'Titthiyo' ဟူရာ၌ အယူကို 'တိတ္ထ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုအယူသို့ ကပ်ရောက်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အယူ၌ ကောင်းသည်ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'တိတ္ထိယ' မည်၏။ သို့မဟုတ်မူ အကြင်သူအား အယူရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် 'တိတ္ထိယ' မည်၏။ ၎င်းသည် ဤသာသနာတော်မှအပ၌ ရဟန်းအဖြစ်သို့ ကပ်ရောက်သောသူ ဖြစ်၏။ 'Titthiyasāvako' ဟူသည် ထိုတိတ္ထိတို့၏ အယူနောက်သို့ အစဉ်လိုက်သော လူဝတ်ကြောင် ဖြစ်၏။ 'Yo ca micchādiṭṭhiko' ဟူသည် ထိုနှစ်ပါးသော (တိတ္ထိ၊ တိတ္ထိသာဝက) အဖြစ်သို့ မရောက်ဘဲ အမှတ်မရှိသော တစ်စုံတစ်ခုသော မိစ္ဆာအယူဖြင့် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဖြစ်သောသူ ဖြစ်၏။

Tathāgatoti sammāsambuddho. Paccekabuddhopi ettheva saṅgahito. Tathāgatasāvakoti maggappatto phalappatto ca. Yo ca sammādiṭṭhikoti tadubhayavinimutto lokiyasammādiṭṭhiyā sammādiṭṭhiko.

'Tathāgato' ဟူသည် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဘုရားသခင်တည်း။ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါကိုလည်း ဤတထာဂတပုဒ်၌သာလျှင် ထည့်သွင်းရေတွက်အပ်၏။ 'Tathāgatasāvako' ဟူသည် မဂ်သို့ ရောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်နှင့် ဖိုလ်သို့ ရောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်လည်း ဖြစ်၏။ 'Yo ca sammādiṭṭhiko' ဟူသည် ထိုနှစ်ပါးစုံ (တထာဂတနှင့် တထာဂတသာဝက) အဖြစ်မှ လွတ်ကင်း၍ လောကီသမ္မာဒိဋ္ဌိဖြင့် သမ္မာဒိဋ္ဌိဖြစ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တည်း။

Gāthāsu kodhanoti yo abhiṇhaṃ kujjhati, so. Upanāhīti tameva kodhaṃ vaḍḍhetvā upanandhanasīlo. Pāpamakkhīti lāmakabhūtamakkhavā. Māyāvīti katapāpapaṭicchādanavā. Vasaloti hīnajacco. Visuddhoti ñāṇadassanavisuddhiyā [Pg.66] visuddho. Suddhataṃ gatoti maggaphalasaṅkhātaṃ suddhabhāvaṃ gato. Medhāvīti paññavā. Imāya gāthāya lokuttarasammādiṭṭhisampanno eva thomito.

ဂါထာတို့၌ 'Kodhano' ဟူသည် အကြင်သူသည် အစဉ်မပြတ် အမျက်ထွက်တတ်၏၊ ထိုသူတည်း။ 'Upanāhī' ဟူသည် ထိုအမျက်ကိုပင် ပွားစေ၍ ရန်ငြိုးဖွဲ့တတ်သော သဘောရှိသူတည်း။ 'Pāpamakkhī' ဟူသည် ယုတ်ညံ့သော ကျေးဇူးချေဖျက်ခြင်း ရှိသူတည်း။ 'Māyāvī' ဟူသည် ပြုအပ်ပြီးသော မကောင်းမှုကို ဖုံးလွှမ်းတတ်သော သဘောရှိသူတည်း။ 'Vasalo' ဟူသည် ယုတ်သော အမျိုးရှိသူတည်း။ 'Visuddho' ဟူသည် ဉာဏ်အမြင်၏ စင်ကြယ်ခြင်း (ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ) ဖြင့် စင်ကြယ်သောသူတည်း။ 'Suddhataṃ gato' ဟူသည် မဂ်ဖိုလ်ဟု ဆိုအပ်သော စင်ကြယ်သောအဖြစ်သို့ ရောက်သောသူတည်း။ 'Medhāvī' ဟူသည် ပညာရှိသောသူတည်း။ ဤဂါထာဖြင့် လောကုတ္တရာသမ္မာဒိဋ္ဌိနှင့် ပြည့်စုံသောသူကိုသာလျှင် ချီးမွမ်းတော်မူအပ်၏။

Vipannadiṭṭhiyo sampannadiṭṭhiyoti puggalavohāraṃ pahāya dhammameva garahanto thomento ca āha. Etaṃ mamāti taṇhāmaññanavasena diṭṭhi. Esohamasmīti mānamaññanamūlikā diṭṭhi. Eso me attāti diṭṭhimaññanameva.

'Vipannadiṭṭhiyo sampannadiṭṭhiyo' ဟူသော စကားရပ်ကို ပုဂ္ဂိုလ်ဟု ခေါ်ဝေါ်ခြင်းကို ပယ်၍ တရားသက်သက်ကိုသာ ကဲ့ရဲ့လိုသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ချီးမွမ်းလိုသောကြောင့်လည်းကောင်း ဟောတော်မူ၏။ 'Etaṃ mama' (ဤအရာသည် ငါ့ဥစ္စာဖြစ်၏) ဟူသည် တဏှာဖြင့် အောက်မေ့ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော အယူတည်း။ 'Esohamasmi' (ဤအရာသည် ငါဖြစ်၏) ဟူသည် မာနဖြင့် အောက်မေ့ခြင်းလျှင် အကြောင်းအရင်းရှိသော အယူတည်း။ 'Eso me attā' (ဤအရာသည် ငါ့ကိုယ်အတ္တဖြစ်၏) ဟူသည် ဒိဋ္ဌိဖြင့် အောက်မေ့ခြင်းသက်သက်ပင် ဖြစ်၏။

Etaṃ mamāti kā diṭṭhītiādīhi tissannaṃ vipannadiṭṭhīnaṃ vibhāgañca gaṇanañca kālasaṅgahañca pucchitvā vissajjanaṃ kataṃ. Tattha kā diṭṭhīti anekāsu diṭṭhīsu katamā diṭṭhīti attho. Katamantānuggahitāti pubbantāparantasaṅkhātakāladvaye katamena kālena anuggahitā, anubaddhāti attho. Yasmā ‘‘etaṃ mamā’’ti parāmasanto ‘‘etaṃ mama ahosi, evaṃ mama ahosi, ettakaṃ mama ahosī’’ti atītaṃ vatthuṃ apadisitvā parāmasati, tasmā pubbantānudiṭṭhi hoti. Pubbantānuggahitā ca tā diṭṭhiyo honti. Yasmā ‘‘esohamasmī’’ti parāmasanto ‘‘imināhaṃ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā esosmi visujjhissāmī’’ti anāgataphalaṃ upādāya parāmasati, tasmā aparantānudiṭṭhi hoti. Aparantānuggahitā ca tā diṭṭhiyo honti. Yasmā ‘‘eso me attā’’ti parāmasanto atītānāgataṃ upādinnasantatiṃ upādāya ‘‘eso me attā’’ti parāmasati, sakkāyadiṭṭhivasena ca parāmasati, tasmā sakkāyadiṭṭhi hoti. Pubbantāparantānuggahitā ca tā diṭṭhiyo honti. Yasmā pana sakkāyadiṭṭhippamukhāyeva dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo honti, sakkāyadiṭṭhisamugghāteneva ca dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo samugghātaṃ gacchanti, tasmā sakkāyadiṭṭhippamukhena dvāsaṭṭhi diṭṭhigatānīti vuttā, sakkāyadiṭṭhippamukhena sakkāyadiṭṭhidvārena dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni hontīti attho. Sakkāyadiṭṭhippamukhānīti pāṭho sundarataro. Sakkāyadiṭṭhi pamukhā ādi etesanti sakkāyadiṭṭhippamukhāni. Kāni tāni? Dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni.

'Etaṃ mamāti kā diṭṭhī' စသော ပါဌ်တို့ဖြင့် ဖောက်ပြန်သော အယူသုံးမျိုးတို့၏ ခွဲခြားခြင်း၊ ရေတွက်ခြင်းနှင့် ကာလအားဖြင့် သတ်မှတ်ခြင်းတို့ကို မေးမြန်း၍ ဖြေကြားတော်မူအပ်၏။ ထိုပါဌ်၌ 'kā diṭṭhī' ဟူသည် အထူးထူးသော မိစ္ဆာအယူတို့တွင် အဘယ်မည်သော အယူနည်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'Katamantānuggahitā' ဟူသည် ရှေ့အစွန်း နောက်အစွန်းဟု ဆိုအပ်သော ကာလနှစ်ပါးတွင် အဘယ်မည်သော ကာလဖြင့် အစဉ်လိုက်သနည်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် 'Etaṃ mama' (ဤအရာသည် ငါ့ဥစ္စာဖြစ်၏) ဟု မှားမှားယွင်းယွင်း သုံးသပ်သောသူသည် 'ဤဝတ္ထုသည် ငါ့အား ဖြစ်ဖူးပြီ၊ ဤသို့သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ငါ့အား ဖြစ်ဖူးပြီ၊ ဤမျှလောက်သော ကာလပတ်လုံး ငါ့ဥစ္စာ ဖြစ်ဖူးပြီ' ဟု အတိတ်ဝတ္ထုကို ရည်ညွှန်း၍ သုံးသပ်တတ်သောကြောင့် ထိုအယူသည် ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌิ (ရှေ့အစွန်းသို့ အစဉ်လိုက်သော အယူ) ဖြစ်၏။ ထိုအယူတို့သည်လည်း ရှေ့အစွန်းသို့ အစဉ်လိုက်ကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် 'Esohamasmi' (ဤအရာသည် ငါဖြစ်၏) ဟု သုံးသပ်သောသူသည် 'ငါသည် ဤသီလဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဤအကျင့်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဤခြိုးခြံသော အကျင့်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဤမြတ်သောအကျင့်ဖြင့်လည်းကောင်း ဤသီလနှင့် ပြည့်စုံသော သဘောရှိသည်ဖြစ်၍ ကိလေသာတို့မှ စင်ကြယ်ရတော့အံ့' ဟု အနာဂတ်အကျိုးကို အမှီပြု၍ သုံးသပ်တတ်သောကြောင့် ထိုအယူသည် အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ (နောက်အစွန်းသို့ အစဉ်လိုက်သော အယူ) ဖြစ်၏။ ထိုအယူတို့သည်လည်း နောက်အစွန်းသို့ အစဉ်လိုက်ကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် 'Eso me attā' (ဤအရာသည် ငါ့ကိုယ်အတ္တဖြစ်၏) ဟု သုံးသပ်သောသူသည် အတိတ်၊ အနာဂတ်ဖြစ်သော ဥပါဒိန္နသန္တတိ (ရုပ်အစဉ်) ကို စွဲ၍ 'ဤကိုယ်သည် ငါ၏ကိုယ်တည်း' ဟု သုံးသပ်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ၏ အစွမ်းဖြင့် သုံးသပ်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ထိုအယူသည် သက္ကာယဒိဋ္ဌิ ဖြစ်၏။ ထိုအယူတို့သည် ရှေ့အစွန်း၊ နောက်အစွန်း နှစ်ပါးလုံးသို့ အစဉ်လိုက်ကုန်၏။ အထူးအားဖြင့် ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော မိစ္ဆာအယူတို့သည် သက္ကာယဒိဋ္ဌိလျှင် အကြီးအမှူး ရှိကုန်သည်သာ ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သက္ကာယဒိဋ္ဌိကို နုတ်ပယ်သဖြင့်သာလျှင် ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော မိစ္ဆာအယူတို့သည် ပြတ်စဲခြင်းသို့ ရောက်ကုန်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'sakkāyadiṭṭhippamukhena dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni' (သက္ကာယဒိဋ္ဌိလျှင် အဓိကရှိသော ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော မိစ္ဆာအယူတို့) ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ သက္ကာယဒိဋ္ဌိလျှင် အကြောင်းရင်းရှိသောအားဖြင့် ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော မိစ္ဆာအယူတို့ ဖြစ်ကုန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'Sakkāyadiṭṭhippamukhānī' ဟူသော ပါဌ်သည် အလွန်ကောင်း၏။ သက္ကာယဒိဋ္ဌိကို အဦးအစရှိကုန်သောကြောင့် သက္ကာယဒိဋ္ဌိပ္မုခါနိ မည်၏။ ထိုတရားတို့သည် အဘယ်နည်း။ ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော မိစ္ဆာအယူ (ဒိဋ္ဌိဂတ) တို့ ဖြစ်၏။

‘‘Kā diṭṭhī’’ti pucchāya vīsativatthukā attānudiṭṭhi, vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhīti vissajjanaṃ. ‘‘Kati diṭṭhiyo’’ti pucchāya sakkāyadiṭṭhippamukhāni dvāsaṭṭhi diṭṭhigatānīti vissajjanaṃ. Sāyeva pana sakkāyadiṭṭhi ‘‘eso me attā’’ti [Pg.67] vacanasāmaññena attānudiṭṭhīti vuttā. Tassā vuttāya attavādapaṭisaññuttā diṭṭhipi vuttāyeva hoti.

'Kā diṭṭhī' ဟူသော မေးခွန်း၏ အဖြေကား 'အမျိုးအပြားနှစ်ဆယ်ရှိသော အတ္တာနုဒိဋ္ဌိ၊ အမျိုးအပြားနှစ်ဆယ်ရှိသော သက္ကာယဒိဋ္ဌိ' ဟူ၍ ဖြစ်၏။ 'Kati diṭṭhiyo' (ဒိဋ္ဌိ မည်မျှရှိသနည်း) ဟူသော မေးခွန်း၏ အဖြေကား 'သက္ကာယဒိဋ္ဌိလျှင် အကြီးအမှူးရှိသော ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော မိစ္ဆာအယူတို့' ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ထိုသက္ကာယဒိဋ္ဌိကိုပင် 'Eso me attā' ဟူသော ဝေါဟာရအနက် တူမျှခြင်းကြောင့် 'အတ္တာနုဒိဋ္ဌိ' ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုအတ္တာနုဒိဋ္ဌိကို ဟောတော်မူသည်ရှိသော် အတ္တဝါဒနှင့် စပ်ဆိုင်သော ဒိဋ္ဌိကိုလည်း ဟောတော်မူအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။

151. Ye keci, bhikkhavetiādisuttāharaṇaṃ sampannadiṭṭhipuggalasambandhena sampannadiṭṭhipuggalavibhāgadassanatthaṃ kataṃ. Tattha niṭṭhaṃ gatāti maggañāṇavasena sammāsambuddho bhagavāti nicchayaṃ gatā, nibbematikāti attho. Niṭṭhāgatāti pāṭho samāsapadaṃ hoti, attho pana soyeva. Diṭṭhisampannāti diṭṭhiyā sundarabhāvaṃ gatā. Idha niṭṭhāti imissā kāmadhātuyā parinibbānaṃ. Idha vihāya niṭṭhāti imaṃ kāmabhavaṃ vijahitvā suddhāvāsabrahmaloke parinibbānaṃ. Sattakkhattuparamassāti sattakkhattuṃparamā sattavāraparamā bhavūpapatti attabhāvaggahaṇaṃ assa, tato paraṃ aṭṭhamaṃ bhavaṃ nādiyatīti sattakkhattuparamo. Tassa sattakkhattuparamassa sotāpannassa. Kolaṃkolassāti kulato kulaṃ gacchatīti kolaṃkolo. Sotāpattiphalasacchikiriyato hi paṭṭhāya nīce kule upapatti nāma natthi, mahābhogakulesuyeva nibbattatīti attho. Tassa kolaṃkolassa sotāpannassa. Ekabījissāti khandhabījaṃ nāma kathitaṃ. Yassa hi sotāpannassa ekaṃyeva khandhabījaṃ atthi, ekaṃ attabhāvaggahaṇaṃ, so ekabījī nāma. Tassa ekabījissa sotāpannassa. Bhagavatā gahitanāmavasenevetāni etesaṃ nāmāni. Ettakañhi ṭhānaṃ gato sattakkhattuparamo nāma hoti, ettakaṃ kolaṃkolo, ettakaṃ ekabījīti bhagavatā etesaṃ nāmaṃ gahitaṃ. Bhagavā hi ‘‘ayaṃ ettakaṃ ṭhānaṃ gamissati, ayaṃ ettakaṃ ṭhānaṃ gamissatī’’ti ñatvā tesaṃ tāni tāni nāmāni aggahesi. Mudupañño hi sotāpanno satta bhave nibbattento sattakkhattuparamo nāma, majjhimapañño paraṃ chaṭṭhaṃ bhavaṃ nibbattento kolaṃkolo nāma, tikkhapañño ekaṃ bhavaṃ nibbattento ekabījī nāma. Taṃ panetaṃ tesaṃ mudumajjhimatikkhapaññataṃ pubbahetu niyameti. Ime tayopi sotāpannā kāmabhavavasena vuttā, rūpārūpabhave pana bahukāpi paṭisandhiyo gaṇhanti. Sakadāgāmissāti paṭisandhivasena sakiṃ kāmabhavaṃ āgacchatīti sakadāgāmī. Tassa sakadāgāmissa. Diṭṭheva dhamme arahāti imasmiṃyeva attabhāve arahā. Arahantipi pāṭho. Idha niṭṭhāti kāmabhavaṃ [Pg.68] saṃsaranteyeva sandhāya vuttaṃ. Rūpārūpabhave uppannā pana ariyā kāmabhave na uppajjanti, tattheva parinibbāyanti.

၁၅၁. သမ္ပန္နဒိဋ္ဌိ ပုဂ္ဂိုလ်နှင့် စပ်လျဉ်း၍ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ ကွဲပြားခြားနားမှုကို ပြသရန် 'ယေကေစိ ဘိက္ခဝေ' စသော သုတ်တော်ကို ဆောင်ယူပြသအပ်ပါသည်။ ထိုသုတ်တော်၌ 'နိဋ္ဌံဂတ' ဟူသည်မှာ မဂ်ဉာဏ်၏အစွမ်းဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ စင်စစ်ဖြစ်တော်မူ၏ဟု ဆုံးဖြတ်ချက်သို့ ရောက်ကြကုန်သော၊ ယုံမှားခြင်း ကင်းကြကုန်သောသူများဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'နိဋ္ဌာဂတ' ဟုလည်း ပါဌ်ရှိသေး၏။ သမာသ်ပုဒ် ဖြစ်သော်လည်း အနက်ကား ထိုအတူပင် ဖြစ်သည်။ 'ဒိဋ္ဌိသမ္ပန္န' ဟူသည် သမ္မာဒိဋ္ဌိ၏ ကောင်းမြတ်သော အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိနေသူများ ဖြစ်သည်။ 'ဣဓ နိဋ္ဌ' ဟူသည် ဤကာမဓာတ်၌ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာန် သို့မဟုတ် ခန္ဓပရိနိဗ္ဗာန် စံရခြင်းဖြစ်သည်။ 'ဣဓ ဝိဟာယ နိဋ္ဌ' ဟူသည် ဤကာမဘဝကို စွန့်ခွာ၍ သုဒ္ဓါဝါသဗြဟ္မာ့ဘုံ၌ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာန် စံရခြင်းဖြစ်သည်။ 'သတ္တက္ခတ္တုပရမဿ' ဟူသည် ထိုသောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်အား အများဆုံး ခုနစ်ကြိမ်အတိုင်းအရှည်ရှိသော ဘဝ၌ဖြစ်ခြင်း (အတ္တဘောကို ယူခြင်း) ရှိ၏။ ထိုခုနစ်ဘဝထက်လွန်၍ ရှစ်ခုမြောက်ဘဝကို မယူတော့ပေ။ ထို့ကြောင့် ခုနစ်ကြိမ်သာ အတ္တဘောကိုယူသော 'သတ္တက္ခတ္တုပရမ' သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်ဟု ဆိုရသည်။ 'ကောလံကောလဿ' ဟူသည် အမျိုးတစ်ခုမှ အမျိုးတစ်ခုသို့ ကျင်လည်တတ်သောကြောင့် 'ကောလံကောလ' မည်၏။ သောတာပတ္တိဖိုလ်ကို မျက်မှောက်ပြုပြီးသည်မှ စတင်၍ ယုတ်ညံ့သောအမျိုး၌ ပဋိသန္ဓေနေခြင်းမည်သည် မရှိတော့ပေ။ စည်းစိမ်ဥစ္စာ အလွန်များပြားသော အမျိုးတို့၌သာ ပဋိသန္ဓေတည်တတ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထိုကောလံကောလ သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်အား- 'ဧကဗီဇိဿ' ဟူသည် ပဋိသန္ဓေခန္ဓာတည်းဟူသော မျိုးစေ့ကို ဆိုလိုသည်။ အကြင်သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်အား တစ်ကြိမ်သာလျှင်ဖြစ်သော ပဋိသန္ဓေခန္ဓာတည်းဟူသော မျိုးစေ့ရှိ၏၊ တစ်ကြိမ်သာ အတ္တဘောကိုယူခြင်းရှိ၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို 'ဧကဗီဇီ' ဟု ခေါ်သည်။ ထိုဧကဗီဇီ သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်အား- မြတ်စွာဘုရား သတ်မှတ်တော်မူအပ်သော အမည်၏အစွမ်းဖြင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်သုံးဦးတို့၌ ဤအမည်များ ဖြစ်လာကြခြင်း ဖြစ်သည်။ အမှန်စင်စစ် ဤမျှသော အပိုင်းအခြားသို့ ရောက်သောသူသည် သတ္တက္ခတ္တုပရမမည်၏၊ ဤမျှသော အပိုင်းအခြားသို့ ရောက်သောသူသည် ကောလံကောလမည်၏၊ ဤမျှသော အပိုင်းအခြားသို့ ရောက်သောသူသည် ဧကဗီဇီမည်၏ဟု မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အမည်ကို သတ်မှတ်တော်မူခဲ့သည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် 'ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် ဤမျှသော အပိုင်းအခြားသို့ သွားလိမ့်မည်၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် ဤမျှသော အပိုင်းအခြားသို့ သွားလိမ့်မည်' ဟု သိတော်မူ၍ ထိုထိုအမည်များကို သတ်မှတ်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ပညာနုသော သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ခုနစ်ဘဝတိုင်တိုင် ပဋိသန္ဓေတည်နေသဖြင့် သတ္တက္ခတ္တုပရမ မည်၏။ အလတ်စားပညာရှိသော သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ခြောက်ခုမြောက်ဘဝအထိသာ ဖြစ်သဖြင့် ကောလံကောလမည်၏။ ထက်မြက်သောပညာရှိသော သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်သည် တစ်ဘဝတည်း၌သာ ပဋိသန္ဓေတည်သဖြင့် ဧကဗီဇီမည်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းသည် ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ပညာနုခြင်း၊ အလတ်စားဖြစ်ခြင်း၊ ထက်မြက်ခြင်းတို့ကို ရှေးဟေတုဖြစ်သော အကြောင်းတရားက ဆုံးဖြတ်ပေးခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ ဤသောတာပန်သုံးဦးစလုံးကို ကာမဘဝအားဖြင့်သာ ဟောတော်မူအပ်သော်လည်း ရူပဘုံ၊ အရူပဘုံ၌မူကား အကြိမ်များစွာ ပဋိသန္ဓေကို ယူနိုင်ကြကုန်သေးသည်။ 'သကဒါဂါမိဿ' ဟူသည် ပဋိသန္ဓေအားဖြင့် ကာမဘဝသို့ တစ်ကြိမ်သာ လာတတ်သောကြောင့် သကဒါဂါမ် မည်၏။ ထိုသကဒါဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်အား 'ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ အရဟာ' ဟူသည် ဤမျက်မှောက်ဘဝ၌ပင် ရဟန္တာဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'အရဟန္တိ' ဟုလည်း ပါဌ်ရှိသည်။ 'ဣဓ နိဋ္ဌာ' ဟူသည် ကာမဘဝ၌ ကျင်လည်ကုန်သော သာမန်ပုဂ္ဂိုလ် ၅ မျိုးကိုသာ ရည်ရွယ်၍ ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ ရူပဘုံ၊ အရူပဘုံတို့၌ ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်သော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ကာမဘဝ၌ တစ်ဖန်ပြန်၍ မဖြစ်ကြတော့ဘဲ ထိုဘုံတို့၌သာလျှင် ပရိနိဗ္ဗာန်စံကြကုန်၏။

Antarāparinibbāyissāti āyuvemajjhassa antarāyeva kilesaparinibbānena parinibbāyanato antarāparinibbāyī. So pana uppannasamanantarā parinibbāyī, āyuvemajjhaṃ appatvā parinibbāyī, āyuvemajjhaṃ patvā parinibbāyīti tividho hoti. Tassa antarāparinibbāyissa anāgāmino. Upahaccaparinibbāyissāti āyuvemajjhaṃ atikkamitvā vā kālakiriyaṃ upagantvā vā kilesaparinibbānena parinibbāyantassa anāgāmino. Asaṅkhāraparinibbāyissāti asaṅkhārena appayogena adhimattappayogaṃ akatvāva kilesaparinibbānena parinibbāyanadhammassa anāgāmino. Sasaṅkhāraparinibbāyissāti sasaṅkhārena dukkhena kasirena adhimattappayogaṃ katvāva kilesaparinibbānena parinibbāyanadhammassa anāgāmino. Uddhaṃsotassa akaniṭṭhagāminoti uddhaṃvāhibhāvena uddhamassa taṇhāsotaṃ vaṭṭasotaṃ vāti uddhaṃsoto, uddhaṃ vā gantvā paṭilabhitabbato uddhamassa maggasotanti uddhaṃsoto, akaniṭṭhaṃ gacchatīti akaniṭṭhagāmī. Tassa uddhaṃsotassa akaniṭṭhagāmino anāgāmissa. Ayaṃ pana anāgāmī catuppabhedo – yo avihato paṭṭhāya cattāro brahmaloke sodhetvā akaniṭṭhaṃ gantvā parinibbāyati, ayaṃ uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma. Yo heṭṭhā tayo brahmaloke sodhetvā sudassībrahmaloke ṭhatvā parinibbāyati, ayaṃ uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī nāma. Yo ito akaniṭṭhameva gantvā parinibbāyati, ayaṃ na uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma. Yo heṭṭhā catūsu brahmalokesu tattha tattheva parinibbāyati, ayaṃ na uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī nāmāti. Ime pañca anāgāmino suddhāvāsaṃ gahetvā vuttā. Anāgāmino pana rūparāgārūparāgānaṃ appahīnattā ākaṅkhamānā sesarūpārūpabhavesupi nibbattanti. Suddhāvāse nibbattā pana aññattha na nibbattanti. Aveccappasannāti ariyamaggavasena jānitvā bujjhitvā acalappasādena pasannā. Sotāpannāti ariyamaggasotaṃ āpannā. Iminā sabbepi ariyaphalaṭṭhā puggalā gahitāti.

'အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယိဿ' ဟူသည် အသက်တမ်းအပိုင်းအခြား၏ အလယ်အကြား၌သာလျှင် ကိလေသာပရိနိဗ္ဗာန်ဖြင့် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသောကြောင့် အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထိုအန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်သည် (၁) ပဋိသန္ဓေနေပြီးစ အခြားမဲ့၌ ပရိနိဗ္ဗာန်စံသောပုဂ္ဂိုလ်၊ (၂) သက်တမ်းဝက်သို့ မရောက်မီ ပရိနိဗ္ဗာန်စံသောပုဂ္ဂိုလ်၊ (၃) သက်တမ်းဝက်သို့ ရောက်မှ ပရိနိဗ္ဗာန်စံသောပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ သုံးမျိုးရှိ၏။ ထိုအန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်အား- 'ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယိဿ' ဟူသည် အသက်တမ်းဝက်ကို ကျော်လွန်၍သော်လည်းကောင်း၊ သေခြင်းသို့ ရောက်ခါနီးမှသော်လည်းကောင်း ကိလေသပရိနိဗ္ဗာန်ဖြင့် ပရိနိဗ္ဗာန်စံရသော အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်အား ဆိုလိုသည်။ 'အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိဿ' ဟူသည် ထူးခြားသော အားထုတ်မှု (လွန်ကဲသောလုံ့လ) မပြုဘဲ လွယ်ကူစွာ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာန်စံရသော အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်အား ဆိုလိုသည်။ 'သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိဿ' ဟူသည် ဆင်းရဲပင်ပန်းစွာ လွန်ကဲသော လုံ့လကို ပြုမှသာ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာန်စံရသော အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်အား ဆိုလိုသည်။ 'ဥဒ္ဓံသောတဿ အကနိဋ္ဌဂါမိနော' ဟူသည်မှာ ထိုအနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်အား အထက်သို့ ဆောင်ယူတတ်သော သဘောရှိသဖြင့် အထက်၌ တဏှာသောတ သို့မဟုတ် ဝဋ်သောတ ရှိသောကြောင့် 'ဥဒ္ဓံသောတ' မည်၏။ သို့မဟုတ် အထက်ဘုံသို့ သွားရောက်ကာ မဂ်ဉာဏ်ကို ရယူရမည်ဖြစ်သဖြင့် အထက်၌ မဂ်သောတရှိသောကြောင့် 'ဥဒ္ဓံသောတ' မည်၏။ အကနိဋ္ဌဘုံသို့ သွားတတ်သောကြောင့် 'အကနိဋ္ဌဂါမီ' မည်၏။ ထိုဥဒ္ဓံသောတ အကနိဋ္ဌဂါမီ အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်အား- ဤအကနိဋ္ဌဂါမီ အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်သည် လေးမျိုး ကွဲပြား၏။ (၁) အကြင်အနာဂါမ်သည် အဝိဟာဘုံမှစ၍ သုဒ္ဓါဝါသဗြဟ္မာ့ဘုံ ၄ ဘုံလုံးကို အစဉ်အတိုင်း သုတ်သင်ပြီးနောက် အကနိဋ္ဌဘုံသို့ ရောက်မှ ပရိနိဗ္ဗာန်စံ၏။ ထိုသူကို 'ဥဒ္ဓံသောတ အကနိဋ္ဌဂါမီ' ဟု ခေါ်သည်။ (၂) အကြင်အနာဂါမ်သည် အောက်သုဒ္ဓါဝါသဗြဟ္မာ့ဘုံ ၃ ဘုံကို သုတ်သင်ပြီး သုဒဿီဗြဟ္မာ့ဘုံ၌ တည်လျက် ပရိနိဗ္ဗာန်စံ၏။ ထိုသူကို 'ဥဒ္ဓံသောတ' ဟုခေါ်၍ 'အကနိဋ္ဌဂါမီ' မဟုတ်ပေ။ (၃) အကြင်အနာဂါမ်သည် ဤကာမဘုံမှ အကနိဋ္ဌဘုံသို့ တိုက်ရိုက်သွား၍ ပရိနိဗ္ဗာန်စံ၏။ ထိုသူကို 'အကနိဋ္ဌဂါမီ' ဟုခေါ်၍ 'ဥဒ္ဓံသောတ' မဟုတ်ပေ။ (၄) အကြင်အနာဂါမ်သည် ဤကာမဘုံမှ အောက်သုဒ္ဓါဝါသဗြဟ္မာ့ဘုံ ၄ ဘုံတို့တွင် ထိုထိုဘုံ၌သာ တိုက်ရိုက် ပရိနိဗ္ဗာန်စံ၏။ ထိုသူသည် 'ဥဒ္ဓံသောတ' လည်းမဟုတ် 'အကနိဋ္ဌဂါမီ' လည်းမဟုတ်ပေ။ ဤသို့လျှင် လေးပါးအပြား ရှိ၏။ ဤအနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ် ၅ ဦးစလုံးကို သုဒ္ဓါဝါသဘုံနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ဟောကြားအပ်ခြင်းဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ရူပရာဂ၊ အရူပရာဂတို့ကို မပယ်ရသေးသဖြင့် အလိုရှိပါက ကျန်ရှိသော ရူပဘုံ၊ အရူပဘုံတို့၌လည်း ပဋိသန္ဓေဖြစ်ပွားနိုင်ကြကုန်သေး၏။ သုဒ္ဓါဝါသဘုံ၌ ဖြစ်ပြီးသော အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကား ထိုဘုံမှတစ်ပါး အခြားသော ရူပဘုံ၊ အရူပဘုံတို့သို့ ပြောင်းရွှေ့ဖြစ်ပွားခြင်း မရှိကြကုန်။ 'အဝေစ္စပ္ပသန္နာ' ဟူသည် အရိယာမဂ်ဖြင့် ကောင်းစွာသိမြင်၍ မတုန်မလှုပ်သော သက်ဝင်ကြည်ညိုခြင်းဖြင့် ကြည်ညိုကြကုန်သော သူများဖြစ်၏။ 'သောတာပန္နာ' ဟူသည် အရိယာမဂ်တည်းဟူသော အလျဉ်သို့ ရောက်ကြကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်များဖြစ်ပြီး ဤပါဌ်ဖြင့် အရိယာဖလဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ် ၄ ဦးစလုံးကို ယူအပ်ကုန်၏။

Bhavavibhavadiṭṭhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဘဝဝိဘဝဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသအဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Saddhammappakāsiniyā paṭisambhidāmaggaṭṭhakathāya

သဒ္ဓမ္မပ္ပကာသိနီအမည်ရှိသော ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်အဋ္ဌကထာ၌

Diṭṭhikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ဒိဋ္ဌိကထာအဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

3. Ānāpānassatikathā

၃. ၃။ အာနာပါနဿတိကထာ

1. Gaṇanavāravaṇṇanā

၁. ၁။ ဂဏနဝါရအဖွင့်

152. Idāni [Pg.69] diṭṭhikathānantaraṃ kathitāya ānāpānassatikathāya apubbatthānuvaṇṇanā anuppattā. Ayañhi ānāpānassatikathā diṭṭhikathāya suviditadiṭṭhādīnavassa micchādiṭṭhimalavisodhanena suvisuddhacittassa yathābhūtāvabodhāya samādhibhāvanā sukarā hoti, sabbasamādhibhāvanāsu ca sabbasabbaññubodhisattānaṃ bodhimūle imināva samādhinā samāhitacittānaṃ yathābhūtāvabodhato ayameva samādhibhāvanā padhānāti ca diṭṭhikathānantaraṃ kathitā. Tattha soḷasavatthukaṃ ānāpānassatisamādhiṃ bhāvayato samadhikāni dve ñāṇasatāni uppajjantīti ñāṇagaṇanuddeso, aṭṭha paripanthe ñāṇānītiādi ñāṇagaṇananiddeso, katamāni aṭṭha paripanthe ñāṇānītiādi. Imāni ekavīsati vimuttisukhe ñāṇānītipariyantaṃ sabbañāṇānaṃ vitthāraniddeso, ante soḷasavatthukaṃ ānāpānassatisamādhiṃ bhāvayatotiādi nigamananti evaṃ tāva pāḷivavatthānaṃ veditabbaṃ.

၁၅၂. ယခုအခါတွင် ဒိဋ္ဌိကထာ၏ အခြားမဲ့၌ ဟောကြားတော်မူအပ်သော အာနာပါနဿတိကထာ၌ ရှေး၌ မဖြစ်ဖူးသေးသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုခြင်းသည် အစဉ်သို့ ရောက်ရှိလာပြီ။ အမှန်စင်စစ် ဤအာနာပါနဿတိကထာသည် ဒိဋ္ဌိ၌ အပြစ်ကို ကောင်းစွာသိမြင်ပြီး၍ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော အညစ်အကြေးကို သုတ်သင်ရှင်းလင်းပြီးသောအားဖြင့် ကောင်းစွာစင်ကြယ်သော စိတ်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဟုတ်မှန်သော သဘောကို ထိုးထွင်းသိမြင်ရန် အပ္ပနာသမာဓိကို ပွားများခြင်းသည် လွယ်ကူလှ၏။ တစ်နည်းလည်း ခပ်သိမ်းသော သမာဓိပွားများမှုတို့တွင် ဗောဓိပင်ရင်း၌ ဤအာနာပါနဿတိသမာဓိဖြင့်သာလျှင် စိတ်တည်ကြည်ကြကုန်သော ခပ်သိမ်းသော သဗ္ဗညုဘုရားလောင်းတို့အား နာမ်ရုပ်တရားတို့၏ ဟုတ်မှန်သော သဘောကို ထိုးထွင်းသိမြင်ရခြင်းကြောင့် ဤအာနာပါနဿတိနှင့်ယှဉ်သော သမာဓိကို ပွားများခြင်းသည်သာလျှင် အဓိကပြဋ္ဌာန်းသောကြောင့် ဒိဋ္ဌိကထာ၏ အခြားမဲ့၌ ဟောကြားတော်မူအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုအာနာပါနဿတိကထာ၌ "သောဠသဝတ္ထုကံ... ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ" ဟူသော စကားရပ်သည် ဉာဏ်အရေအတွက်ကို အကျဉ်းပြသော "ဉာဏဂဏနုဒ္ဒေသ" မည်၏။ "အဋ္ဌ ပရိပန္ထေ ဉာဏာနိ" အစရှိသော စကားရပ်သည် "ဉာဏဂဏနနိဒ္ဒေသ" မည်၏။ "ကတမာနိ အဋ္ဌ ပရိပန္ထေ ဉာဏာနိ" အစရှိသည်မှ "ဣမာနိ ဧကဝီသတိ ဝိမုတ္တိသုခေ ဉာဏာနိ" အထိ စကားရပ်သည် ခပ်သိမ်းသော နှစ်ရာ့နှစ်ဆယ်သော ဉာဏ်တို့၏ အကျယ်ကို ပြဆိုသော "ဝိတ္ထာရနိဒ္ဒေသ" မည်၏။ အဆုံး၌ "သောဠသဝတ္ထုကံ... ဘာဝယတော" အစရှိသော စကားရပ်သည် နိဂုံးချုပ်ပြသော "နိဂမန" မည်၏။ ဤသို့လျှင် ရှေးဦးစွာ ပါဠိတော်၏ အပိုင်းအခြားကို သိအပ်၏။

Tattha gaṇanuddese gaṇanavāre tāva soḷasavatthukanti dīghaṃ rassaṃ sabbakāyapaṭisaṃvedī passambhayaṃ kāyasaṅkhāranti kāyānupassanācatukkaṃ, pītipaṭisaṃvedī sukhapaṭisaṃvedī cittasaṅkhārapaṭisaṃvedī passambhayaṃ cittasaṅkhāranti vedanānupassanācatukkaṃ, cittapaṭisaṃvedī abhippamodayaṃ cittaṃ samādahaṃ cittaṃ vimocayaṃ cittanti cittānupassanācatukkaṃ, aniccānupassī virāgānupassī nirodhānupassī paṭinissaggānupassīti dhammānupassanācatukkanti imesaṃ catunnaṃ catukkānaṃ vasena soḷasa vatthūni patiṭṭhā ārammaṇāni assāti soḷasavatthuko. Taṃ soḷasavatthukaṃ. Samāsavasena panettha vibhattilopo kato. Ānanti abbhantaraṃ pavisanavāto. Apānanti bahinikkhamanavāto. Keci pana vipariyāyena vadanti. Apānañhi apetaṃ ānatoti apānanti vuccati, niddese (paṭi. ma. 1.160) pana nā-kārassa dīghattamajjhupekkhitvā āpānanti. Tasmiṃ ānāpāne sati ānāpānassati, assāsapassāsapariggāhikāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Ānāpānassatiyā yutto [Pg.70] samādhi, ānāpānassatiyaṃ vā samādhi ānāpānassatisamādhi. Bhāvayatoti nibbedhabhāgiyaṃ bhāventassa. Samadhikānīti saha adhikena vattantīti samadhikāni, sātirekānīti attho. Ma-kāro panettha padasandhikaro. Keci pana ‘‘saṃadhikānī’’ti vadanti. Evaṃ sati dve ñāṇasatāniyeva adhikānīti āpajjati, taṃ na yujjati. Imāni hi vīsatiadhikāni dve ñāṇasatāni hontīti.

ထိုသောဠသဝတ္ထုအစရှိသော ပါဠိတော်၌ ဉာဏ်အရေအတွက်ကို ညွှန်ပြရာ ဂဏနဝါရ၌ ရှေးဦးစွာ "သောဠသဝတ္ထုကံ" ဟူသည်မှာ - "ဒီဃံ၊ ရဿံ၊ သဗ္ဗကာယပဋိသံဝေဒီ၊ ပဿမ္ဘယံ ကာယသင်္ခါရံ" ဟူသော ကာယာနုပဿနာစတုက္ကလည်းကောင်း၊ "ပီတိပဋိသံဝေဒီ၊ သုခပဋိသံဝေဒီ၊ စိတ္တသင်္ခါရပဋိသံဝေဒီ၊ ပဿမ္ဘယံ စိတ္တသင်္ခါရံ" ဟူသော ဝေဒနာနုပဿနာစတုက္ကလည်းကောင်း၊ "စိတ္တပဋိသံဝေဒီ၊ အဘိပ္ပမောဒယံ စိတ္တံ၊ သမာဒဟံ စိတ္တံ၊ ဝိမောစယံ စိတ္တံ" ဟူသော စိတ္တာနုပဿနာစတုက္ကလည်းကောင်း၊ "အနိစ္စာနုပဿီ၊ ဝိရာဂါနုပဿီ၊ นိရောဓာနုပဿီ၊ ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿီ" ဟူသော ဓမ္မာနုပဿနာစတုက္ကလည်းကောင်း ဤစတုက္ကလေးပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုအာနာပါနဿတိသမာဓိအား ဆယ့်ခြောက်ပါးသော တည်ရာအာရုံတို့သည် ရှိကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် "သောဠသဝတ္ထုက" (ဆယ့်ခြောက်ပါးသော တည်ရာအာရုံရှိသော သမာဓိ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုဆယ့်ခြောက်ပါးသော တည်ရာအာရုံရှိသော အာနာပါနဿတိသမာဓိကို "သောဠသဝတ္ထုကံ" ဟု ဆိုရာ၌ သမာသ်အစွမ်းဖြင့် ဝိဘတ်ကို ချေဖျက်ထားသည်။ "အာန" ဟူသည်မှာ အတွင်းသို့ ဝင်သောလေ (ဝင်သက်) တည်း။ "အပါန" ဟူသည်မှာ အပြင်သို့ ထွက်သောလေ (ထွက်သက်) တည်း။ အချို့သော ဆရာတို့သည် ပြောင်းပြန်အားဖြင့် ဆိုကြကုန်၏။ အမှန်စင်စစ် ဝင်သက်မှ ကင်းဝေးသောကြောင့် "အပါန" ဟု ခေါ်ဆို၏။ အကျယ်ပြရာ နိဒ္ဒေသ၌မူ "နာ" သဒ္ဒါ၌ ဒီဃအဖြစ်ကို ငဲ့၍ "အာပါန" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုဝင်သက်ထွက်သက်၌ အာရုံပြု၍ ဖြစ်သော သတိကို "အာနာပါနဿတိ" ဟု ခေါ်၏။ ထွက်သက်ဝင်သက်ကို အာရုံပြု၍ဖြစ်သော သတိ၌ ယှဉ်သော သမာဓိကို "အာနာပါနဿတိသမာဓိ" ဟု ခေါ်၏။ "ဘာဝယတော" ဟူသည်မှာ အရိယာမဂ်ဟူသော အဖို့ရှိသော အပ္ပနာသမာဓိကို ပွားများစေသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဟူလို။ "သမဓိကာနိ" ဟူသည်မှာ အလွန် (အကြွင်း) နှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်သောကြောင့် သမဓိက မည်၏။ နှစ်ရာ့နှစ်ဆယ်အလွန် ရှိကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤ၌ "မ" အက္ခရာသည် ပုဒ်ဆက် သံဓိအက္ခရာ ဖြစ်၏။ အချို့သော ဆရာတို့မူကား "သံအဓိကာနိ" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုသို့ ဆိုပါက "နှစ်ရာသော ဉာဏ်တို့သည်သာ လွန်ကုန်၏" ဟု အဓိပ္ပာယ်သက်ရောက်သဖြင့် မသင့်လျော်ပေ။ အမှန်စင်စစ် ဤဉာဏ်တို့သည် နှစ်ရာ့နှစ်ဆယ် ရှိကုန်၏ဟု သိအပ်၏။

Paripanthe ñāṇānīti paripanthaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattañāṇāni. Tathā upakāre upakkilese ñāṇāni. Vodāne ñāṇānīti vodāyati, tena cittaṃ parisuddhaṃ hotīti vodānaṃ. Kiṃ taṃ? Ñāṇaṃ. ‘‘Vodānañāṇānī’’ti vattabbe ‘‘sutamaye ñāṇa’’ntiādīsu (paṭi. ma. mātikā 1.1; paṭi. ma. 1.1) viya ‘‘vodāne ñāṇānī’’ti vuttaṃ. Sato sampajāno hutvā karotīti satokārī, tassa satokārissa ñāṇāni. Nibbidāñāṇānīti nibbidābhūtāni ñāṇāni. Nibbidānulomañāṇānīti nibbidāya anukūlāni ñāṇāni. Nibbidānulomiñāṇānītipi pāṭho, nibbidānulomo etesaṃ atthīti nibbidānulomīti attho. Nibbidāpaṭippassaddhiñāṇānīti nibbidāya paṭippassaddhiyaṃ ñāṇāni. Vimuttisukhe ñāṇānīti vimuttisukhena sampayuttāni ñāṇāni.

"ပရိပန္ထေ ဉာဏာနိ" ဟူသည်မှာ ကာမစ္ဆန္ဒစသော ဘေးရန်တို့ကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်သော ဉာဏ်တို့တည်း။ ထို့အတူ "ဥပကာရေ (သို့မဟုတ် ဥပက္ကိလေသေ) ဉာဏာနိ" ဟူသည်မှာ နေက္ခမ္မစသော ဥပကာရတရားတို့၌ (သို့မဟုတ် ဥပက္ကိလေသတရားတို့၌) ဖြစ်သော ဉာဏ်တို့တည်း။ "ဝေါဒါနေ ဉာဏာနိ" ဟူသည်မှာ ထိုဉာဏ်ဖြင့် စိတ်သည် စင်ကြယ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် "ဝေါဒါန" (စင်ကြယ်ခြင်း) ဟု ခေါ်၏။ ထိုဝေါဒါနသည် အဘယ်နည်းဟူမူ ဉာဏ်ပင် ဖြစ်၏။ "ဝေါဒါနဉာဏာနိ" ဟု ဆိုသင့်သော်လည်း "သုတမယေ ဉာဏံ" အစရှိသော ပါဠိတို့၌ကဲ့သို့ "ဝေါဒါနေ ဉာဏာနိ" ဟု ဆိုအပ်၏။ သတိနှင့် ပြည့်စုံလျက်၊ ပညာနှင့် ပြည့်စုံလျက် ပြုတတ်သောကြောင့် "သတောကာရီ" မည်၏။ ထိုသတိပညာနှင့် ပြည့်စုံလျက် ပြုတတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ ဉာဏ်တို့တည်း။ "နိဗ္ဗိဒါဉာဏာနိ" ဟူသည်မှာ နိဗ္ဗိဒါသဘောရှိသော ဉာဏ်တို့တည်း။ "နိဗ္ဗိဒါနုလောမဉာဏာနိ" ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာအား လျော်ကုန်သော ဘယဉာဏ်၊ အာဒီနဝဉာဏ်တို့တည်း။ "နိဗ္ဗိဒါနုလောမိဉာဏာနိ" ဟုလည်း ပါဌ်ရှိ၏။ ထိုဉာဏ်တို့အား ဝိပဿနာနှင့် လျော်သော ဘယဉာဏ်၊ အာဒီနဝဉာဏ် ရှိသောကြောင့် "နိဗ္ဗိဒါနုလောမီ" မည်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "နိဗ္ဗိဒါပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဉာဏာနိ" ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာ၏ ငြိမ်းအေးခြင်း၌ ဖြစ်သော သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ်၊ အနုလောမဉာဏ်၊ မဂ်ဉာဏ်တို့တည်း။ "ဝိမုတ္တိသုခေ ဉာဏာနိ" ဟူသည်မှာ ဖိုလ်လေးပါး၌ ဖြစ်သော လွတ်မြောက်ခြင်းချမ်းသာနှင့် ယှဉ်ကုန်သော ဉာဏ်တို့တည်း။

Katamāni aṭṭhātiādīhi paripanthaupakārānaṃ paṭipakkhavipakkhayugalattā tesu ñāṇāni saheva niddiṭṭhāni. Kāmacchandanekkhammādīni heṭṭhā vuttatthāni. Upakāranti ca liṅgavipallāsavasena napuṃsakavacanaṃ kataṃ. Sabbepi akusalā dhammāti vuttāvasesā ye keci akusalā dhammā. Tathā sabbepi nibbedhabhāgiyā kusalā dhammā. ‘‘Paripantho upakāra’’nti ca taṃ tadeva apekkhitvā ekavacanaṃ kataṃ. Ettha ca paripanthe ñāṇāni ca upakāre ñāṇāni ca pucchitvā tesaṃ ārammaṇāneva vissajjitvā teheva tāni vissajjitāni hontīti tadārammaṇāni ñāṇāni nigametvā dassesi. Upakkilese ñāṇādīsupi eseva nayo.

"ကတမာနိ အဋ္ဌ" အစရှိသော ပါဠိတော်တို့ဖြင့် သမာဓိ၏ ဘေးရန်ဖြစ်သော (ပရိပန္ထ) တရားနှင့် ကျေးဇူးပြုတတ်သော (ဥပကာရ) တရားတို့သည် ရှေးရှုဘက်နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် အစုံအဖြစ် ရှိကြသောကြောင့် ထိုပရိပန္ထတရားနှင့် ဥပကာရတရားတို့၌ ဖြစ်သော ဉာဏ်တို့ကို ၎င်းတရားတို့နှင့် တကွသာလျှင် အကျယ်ပြဆိုအပ်ကုန်၏။ "ကာမစ္ဆန္ဒ၊ နေက္ခမ္မ" အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ရှိကုန်၏။ "ဥပကာရံ" ဟု နပုံသကလိမ်အားဖြင့် သုံးနှုန်းထားခြင်းသည် လိမ်ပြောင်းလဲခြင်း (လိင်္ဂဝိပလ္လာသ) အစွမ်းဖြင့် ပြုအပ်၏။ "သဗ္ဗေပိ အကုသလာ ဓမ္မာ" ဟူသည်မှာ အထက်တွင် ဆိုအပ်ပြီးသည်မှ ကြွင်းကျန်ကုန်သော ခပ်သိမ်းသော အကုသိုလ်တရားတို့တည်း။ ထို့အတူ "သဗ္ဗေပိ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယာ ကုသလာ ဓမ္မာ" လည်း ဖြစ်၏။ "ပရိပန္ထော ဥပကာရံ" ဟု ထိုထို ကာမစ္ဆန္ဒ၊ နေက္ခမ္မ စသော တရားတို့ကိုသာ ရည်ညွှန်း၍ ဧကဝုစ်ကို ပြုအပ်၏။ ဤ၌ ပရိပန္ထဉာဏ် ရှစ်ပါးနှင့် ဥပကာရဉာဏ် ရှစ်ပါးတို့ကို မေးမြန်း၍ ၎င်းတို့၏ အာရုံဖြစ်သော ကာမစ္ဆန္ဒစသော တရား၊ နေက္ခမ္မစသော တရားတို့ကိုသာ ဖြေကြားတော်မူပြီးလျှင် ထိုအာရုံတို့နှင့် တကွသာလျှင် ၎င်းဉာဏ်တို့ကို ဖြေဆိုတော်မူအပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုကာမစ္ဆန္ဒစသည်ကိုသာ အာရုံပြု၍ဖြစ်သော ဉာဏ်တို့ကို နိဂုံးချုပ်၍ ပြသတော်မူ၏။ ဥပက္ကိလေသဉာဏ် စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

Gaṇanavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ဂဏနဝါရအဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

2. Soḷasañāṇaniddesavaṇṇanā

၂. သောဠသဉာဏ်နိဒ္ဒေသအဖွင့်။

153. Soḷasahi [Pg.71] ākārehīti ubhayapakkhavasena vuttehi soḷasahi ñāṇakoṭṭhāsehi. Uducitaṃ cittaṃ samuducitanti upacārabhūmiyaṃ cittaṃ uddhaṃ ucitaṃ, sammā uddhaṃ ucitaṃ, uparūpari kataparicayaṃ sammā uparūpari kataparicayanti attho. Udujitaṃ cittaṃ samudujitantipi pāṭho. Uparibhāvāya jitaṃ, uparibhāvakarehi vā ñāṇehi jitaṃ udujitaṃ. Samudujitanti samā uparibhāvāya, uparibhāvakarehi vā ñāṇehi jitaṃ. Samāti cettha visamabhāvapaṭikkhepo. Imasmiṃ pāṭhe u, du-iti dve dve upasaggā honti. Urūjitaṃ cittaṃ sammārūjitantipi pāṭho. Etthāpi jitatthoyeva. Urū arūti idaṃ pana nipātamattamevāti vadanti. Vīṇopamaṭṭhakathāya tajjitaṃ sutajjitanti ca attho vutto, so idha na yujjati. Ekatte santiṭṭhatīti upacārabhūmiyaṃ tāva nānārammaṇavikkhepābhāvena ekatte patiṭṭhāti. Niyyānāvaraṇaṭṭhena nīvaraṇāti ettha aratipi sabbepi akusalā āvaraṇaṭṭhena nīvaraṇāti vuttā. Niyyānāvaraṇaṭṭhenāti niyyānānaṃ āgamanamaggapidahanaṭṭhena. Niyyānavāraṇaṭṭhenātipi pāṭho, niyyānānaṃ paṭikkhepanaṭṭhenāti attho. Nekkhammaṃ ariyānaṃ niyyānanti maggaṭṭhānaṃ ariyānaṃ niyyānasaṅkhātassa ariyamaggassa hetuttā phalūpacārena ariyānaṃ niyyānaṃ. Tena ca hetubhūtena maggakkhaṇe ariyā niyyanti nigacchanti. Keci pana ‘‘niyyānanti maggo’’ti vadanti. Idha upacārassa adhippetattā maggakkhaṇe ca ālokasaññāya sabbakusaladhammānañca abhāvā taṃ na yujjati. Nivutattāti paṭicchannattā. Nappajānātīti puggalavasena vuttaṃ.

၁၅၃. "ဆယ့်ခြောက်ပါးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့်" ဟူသည်မှာ ဘေးရန်အစုနှင့် အထောက်အပံ့အစု နှစ်ဖက်စလုံး၏ အစွမ်းဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သော တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ဉာဏ်အစုတို့ဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ "ထက်ထက်၌ ပွားများအပ်သောစိတ်၊ ကောင်းစွာ ထက်ထက်၌ ပွားများအပ်သောစိတ် (ဥဒုစိတံ စိတ္တံ သမုဒုစိတံ)" ဟူသည်မှာ ဥပစာရဘူမိ၌ ဖြစ်သောစိတ်ကို အထက်အထက်သို့ တိုးပွားစေအပ်၏၊ ကောင်းစွာ အထက်အထက်၌ ပွားများအပ်၏ သို့မဟုတ် အထက်ထက်၌ အဖန်ဖန် လေ့လာအပ်၏၊ ကောင်းစွာ အထက်ထက်၌ အဖန်ဖန် လေ့လာအပ်၏ဟု အနက်ရသည်။ "ဥဒုဇိတံ စိတ္တံ သမုဒုဇိတံ" ဟုလည်း ပါဌ်ရှိသေး၏။ အထက်တရားထူး ဖြစ်ပေါ်ရန် ဆန့်ကျင်ဘက်နီဝရဏကို အောင်အပ်သောစိတ် သို့မဟုတ် အထက်တရားထူးကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော ဉာဏ်တို့ဖြင့် အောင်အပ်သောစိတ်သည် "ဥဒုဇိတ" မည်၏။ "သမုဒုဇိတံ" ဟူသည်မှာ ညီညွတ်စွာ အထက်တရားထူး ဖြစ်ပေါ်ရန် သို့မဟုတ် အထက်တရားထူးကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော ဉာဏ်တို့ဖြင့် အောင်အပ်သော စိတ်တည်း။ ဤ၌ "သမာ" ဟူသော သဒ္ဒါသည် မညီညွတ်သောသဘောကို ပယ်မြစ်ခြင်းအနက်ကို ဟော၏။ ဤပါဌ်၌ "ဥ" နှင့် "ဒု" ဟူသော ဥပသာရ နှစ်ပုဒ်စီ ရှိကြကုန်၏။ "ဥရူဇိတံ စိတ္တံ သမ္မာရူဇိတံ" ဟုလည်း ပါဌ်ရှိသေး၏။ ဤ၌လည်း အောင်ခြင်းအနက်သာတည်း။ "ဥရူ" နှင့် "အရူ" ဟူသော ဤပုဒ်တို့သည် နိပါတ်မျှသာဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ဝီဏောပမသုတ် အဋ္ဌကထာ၌ "တဇ္ဇိတံ သုတဇ္ဇိတံ" ဟု အနက်ဖွင့်ဆိုသော်လည်း ဤနေရာ၌ ထိုအနက်သည် မသင့်လျော်ပေ။ "တစ်ခုတည်းသော အာရုံ၌ တည်၏" ဟူသည်မှာ ဥပစာရဘူမိ၌ ဦးစွာ အထူးထူးသော အာရုံသို့ ပျံ့လွင့်ခြင်း မရှိသည့်အတွက် တစ်ခုတည်းသော အာရုံ၌ တည်ကြည်နေခြင်း ဖြစ်သည်။ "ထွက်မြောက်မှုကို ပိတ်ပင်တတ်သော အနက်ကြောင့် နီဝရဏ မည်၏" ဟူသော ဤပါဌ်၌ မမွေ့လျော်ခြင်း (အရတိ) ကိုလည်းကောင်း၊ အကုသိုလ်အားလုံးကိုလည်းကောင်း ပိတ်ပင်တားဆီးတတ်သော အနက်ကြောင့် နီဝရဏဟု မိန့်တော်မူသည်။ "ထွက်မြောက်မှုကို ပိတ်ပင်တတ်သော အနက်ကြောင့်" ဟူသည်မှာ ထွက်မြောက်ကြောင်းဖြစ်သော အရိယာမဂ်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သည့် ဈာန်တရားကို ပိတ်ဆို့တတ်သော အနက်ကြောင့် ဖြစ်၏။ "နိယျာနဝါရဏဋ္ဌေန" ဟုလည်း ပါဌ်ရှိ၏၊ ထွက်မြောက်ကြောင်းဖြစ်သော အရိယာမဂ်တို့ကို ပယ်မြစ်တတ်သော အနက်ကြောင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ "တောထွက်ခြင်း (နေက္ခမ္မ) သည် အရိယာတို့၏ ထွက်မြောက်ကြောင်း ဖြစ်၏" ဟူသည်မှာ နေက္ခမ္မ (ဈာန်) သည် မဂ္ဂဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ် အရိယာတို့၏ ထွက်မြောက်ကြောင်းဟု ဆိုအပ်သော အရိယာမဂ်၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် အကျိုးတရား၏ အမည်ကို အကြောင်းတရား၌ တင်စားခေါ်ဝေါ်သော ဖလူပစာရအားဖြင့် အရိယာတို့၏ ထွက်မြောက်ကြောင်း မည်၏။ ထိုအကြောင်းဖြစ်သော နေက္ခမ္မကြောင့်လည်း မဂ်ခဏ၌ အရိယာတို့သည် သံသရာမှ ထွက်မြောက်ကြကုန်၏။ အချို့ဆရာတို့ကမူ "ထွက်မြောက်ကြောင်း (နိယျာန) ဟူသည်မှာ မဂ်ဖြစ်သည်" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ဤနေရာ၌ ဥပစာရဈာန်ကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မဂ်ခဏ၌ အာလောကသညာနှင့် အလုံးစုံသော ကုသိုလ်တရားတို့ မရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း ထိုစကားသည် မသင့်လျော်ပေ။ "ဖုံးလွှမ်းအပ်သောကြောင့်" ဟူသည်မှာ ဖုံးကွယ်ထားအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ "မသိနိုင်" ဟူသည်မှာ ပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

Visuddhacittassāti upacārabhūmiyaṃyeva. Khaṇikasamodhānāti cittakkhaṇe cittakkhaṇe uppajjanato khaṇo etesaṃ atthīti khaṇikā, upakkilesā, khaṇikānaṃ samodhāno samāgamo pabandho khaṇikasamodhāno. Tasmā khaṇikasamodhānā, uppajjamānā upakkilesā khaṇikappabandhavasena khaṇikaparamparāvasena uppajjanti, na ekacittakkhaṇavasenāti vuttaṃ hoti.

"စင်ကြယ်သော စိတ်ရှိသူအား" ဟူသည်မှာ ဥပစာရဘူမိ၌သာလျှင် စင်ကြယ်သော စိတ်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အားဟု ဆိုလိုသည်။ "ခဏတ္တယ၏ အစဉ်စုဝေးခြင်း" ဟူသည်မှာ စိတ္တက္ခဏတိုင်း စိတ္တက္ခဏတိုင်း၌ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် ထိုတစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော ဥပက္ကိလေသတို့အား (ဥပါဒ်၊ ဌီ၊ ဘင် ဟူသော) ခဏသုံးပါး ရှိကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် "ခဏိက" (ခဏတ္တယရှိသော ဥပက္ကိလေသတရားများ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုခဏတ္တယရှိသော ဥပက္ကိလေသတရားတို့၏ အစဉ်စုဝေးခြင်း (သမာဂမ သို့မဟုတ် အစဉ်တန်းခြင်း) ကို "ခဏိကသမောဓာန" ဟု ဆိုသည်။ ထိုခဏတ္တယရှိသော ဥပက္ကိလေသတရားတို့၏ အစဉ်စုဝေးခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော ဥပက္ကိလေသတရားတို့သည် ခဏအစဉ်တန်းဖြစ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်၊ တစ်ခဏပြီးတစ်ခဏ အစဉ်ဖြစ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏၊ စိတ်တစ်ခဏမျှ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာကြသည်မဟုတ်ဟု ဆိုလိုသည်။

Soḷasañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ဉာဏ်ကို ပြဆိုရာအခန်း၏ အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

3. Upakkilesañāṇaniddesavaṇṇanā

၃. ဥပက္ကိလေသဉာဏ်ကို ပြဆိုရာအခန်း၏ အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ

Paṭhamacchakkaṃ

ပထမခြောက်ပါးတွဲ (ပထမဆက္က)

154. Paṭhamacchakke [Pg.72] assāsādimajjhapariyosānanti abbhantarapavisanavātassa nāsikaggaṃ vā mukhanimittaṃ vā ādi, hadayaṃ majjhaṃ, nābhi pariyosānaṃ. Taṃ tassa ādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchato yogissa ṭhānanānattānugamanena cittaṃ ajjhattaṃ vikkhepaṃ gacchati, taṃ ajjhattavikkhepagataṃ cittaṃ ekatte asaṇṭhahanato samādhissa paripantho. Passāsādimajjhapariyosānanti bahinikkhamanavātassa nābhi ādi, hadayaṃ majjhaṃ, nāsikaggaṃ vā mukhanimittaṃ vā bahiākāso vā pariyosānaṃ. Yojanā panettha vuttanayeneva veditabbā. Assāsapaṭikaṅkhanā nikantitaṇhācariyāti ‘‘nāsikāvātāyattamidaṃ kammaṭṭhāna’’nti sallakkhetvā oḷārikoḷārikassa assāsassa patthanāsaṅkhātā nikāmanā eva taṇhāpavatti. Taṇhāpavattiyā sati ekatte asaṇṭhahanato samādhissa paripantho. Passāsapaṭikaṅkhanā nikantīti puna assāsapubbakassa passāsassa patthanāsaṅkhātā nikanti. Sesaṃ vuttanayeneva yojetabbaṃ. Assāsenābhitunnassāti atidīghaṃ atirassaṃ vā assāsaṃ karontassa assāsamūlakassa kāyacittakilamathassa sabbhāvato tena assāsena viddhassa pīḷitassa. Passāsapaṭilābhe mucchanāti assāsena pīḷitattāyeva passāse assādasaññino passāsaṃ patthayato tasmiṃ passāsapaṭilābhe rajjanā. Passāsamūlakepi eseva nayo.

၁၅၄. ပထမခြောက်ပါးတွဲ၌ 'ဝင်သက်၏ အစ၊ အလယ်၊ အဆုံး' ဟူသည်မှာ အတွင်းသို့ ဝင်သော လေ၏ နှာခေါင်းဖျား သို့မဟုတ် အထက်နှုတ်ခမ်းသားသည် အစမည်၏၊ နှလုံးသားသည် အလယ်မည်၏၊ ချက်သည် အဆုံးမည်၏။ ထိုဝင်သက်၏ အစ၊ အလယ်၊ အဆုံးကို သတိဖြင့် အစဉ်လိုက်သော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်၏ စိတ်သည် ကွဲပြားခြားနားသော ဌာနများသို့ အစဉ်လိုက်သွားခြင်းဖြင့် အဇ္ဈတ္တဖြစ်သော နှာခေါင်းဖျား၊ နှလုံးသား၊ ချက် ဟူသော အာရုံတို့၌ ပျံ့လွင့်ခြင်းသို့ ရောက်၏။ ထိုသို့ အဇ္ဈတ္တအာရုံ၌ ပျံ့လွင့်ခြင်းသို့ ရောက်သော စိတ်သည် တစ်ခုတည်းသော အာရုံ၌ မတည်ကြည်နိုင်ခြင်းကြောင့် သမာဓိ၏ ဘေးရန် ဖြစ်၏။ 'ထွက်သက်၏ အစ၊ အလယ်၊ အဆုံး' ဟူသည်မှာ အပြင်သို့ ထွက်သော လေ၏ ချက်သည် အစမည်၏၊ နှလုံးသားသည် အလယ်မည်၏၊ နှာခေါင်းဖျား သို့မဟုတ် အထက်နှုတ်ခမ်းသား သို့မဟုတ် အပြင်ဘက် နှာခေါင်းလေထိရာ ကောင်းကင်ပြင်သည် အဆုံးမည်၏။ ဤပါဌ်၌ အနက်ယောဇနာကို ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ 'ဝင်သက်ကို တောင့်တခြင်း၊ သာယာတပ်မက်ခြင်းဖြင့် တဏှာဖြစ်ခြင်း' ဟူသည်မှာ 'ဤကမ္မဋ္ဌာန်းသည် နှာခေါင်းလေနှင့် ဆက်စပ်နေ၏' ဟု နှလုံးသွင်းကာ ကြမ်းတမ်းသော ဝင်သက်ကို တောင့်တခြင်းဟု ဆိုအပ်သော သာယာတပ်မက်ခြင်း တဏှာဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုသို့ တဏှာဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ တစ်ခုတည်းသော အာရုံ၌ မတည်ကြည်နိုင်သောကြောင့် သမာဓိ၏ ဘေးရန် ဖြစ်၏။ 'ထွက်သက်ကို တောင့်တခြင်း၊ သာယာတပ်မက်ခြင်း' ဟူသည်မှာ တစ်ဖန် ဝင်သက်ကို ရှေ့သွားပြုသော ထွက်သက်ကို တောင့်တခြင်း၊ သာယာတပ်မက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသော စကားလုံးတို့၏ အနက်ကို ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ယှဉ်စပ်အပ်၏။ 'ဝင်သက်ဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သူအား' ဟူသည်မှာ အလွန်ရှည်သော သို့မဟုတ် အလွန်တိုသော ဝင်သက်ကို ပြုလုပ်သောသူအား ဝင်သက်လျှင် အကြောင်းရင်းရှိသော ကိုယ်စိတ်၏ ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် ထိုဝင်သက်ဖြင့် ထိခိုက်နှိပ်စက်ခံရသောသူကို ဆိုလိုသည်။ 'ထွက်သက်ကို ရရှိရာ၌ မိန်းမောတွေဝေခြင်း' ဟူသည်မှာ ဝင်သက်ဖြင့် နှိပ်စက်ခံရသည့်အတွက်ကြောင့်ပင် ထွက်သက်၌ သာယာဖွယ်ဟု မှတ်ယူကာ ထွက်သက်ကို တောင့်တသောသူအား ထိုထွက်သက်ကို ရရှိသောအခါ၌ သာယာတပ်မက်ခြင်း (တွယ်တာမိန်းမောခြင်း) ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ထွက်သက်လျှင် အကြောင်းရင်းရှိသော သာယာတပ်မက်ခြင်း၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

Vuttasseva atthassa anuvaṇṇanatthaṃ vuttesu gāthābandhesu anugacchanāti anugacchamānā. Satīti ajjhattabahiddhāvikkhepahetubhūtā sati. Vikkhipati anena cittanti vikkhepo. Ko so? Assāso. Ajjhattaṃ vikkhepo ajjhattavikkhepo, tassa ākaṅkhanā ajjhattavikkhepākaṅkhanā, asammāmanasikāravasena ajjhattavikkhepakassa assāsassa ākaṅkhanāti vuttaṃ hoti. Eteneva nayena bahiddhāvikkhepapatthanā veditabbā. Yehīti yehi upakkilesehi. Vikkhippamānassāti vikkhipiyamānassa vikkhepaṃ āpādiyamānassa. No ca cittaṃ vimuccatīti cittaṃ assāsapassāsārammaṇe ca nādhimuccati, paccanīkadhammehi ca na vimuccati. Cittaṃ no ca vimuccati parapattiyā ca hontīti sambandho. Vimokkhaṃ appajānantāti so vā añño vā ārammaṇādhimuttivimokkhañca [Pg.73] paccanīkavimuttivimokkhañca evaṃ appajānantā. Parapattiyāti parapaccayaṃ parasaddahanaṃ arahanti, na attapaccakkhaṃ ñāṇanti ‘‘parapaccayikā’’ti vattabbe ‘‘parapattiyā’’ti vuttaṃ. Attho pana soyeva.

ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကိုပင် ထပ်မံရှင်းလင်းရန် မိန့်ဆိုအပ်သော ဂါထာဖွဲ့ထုံးတို့၌ - 'အစဉ်လိုက်ခြင်း (အနုဂစ္ဆနာ)' ဟူသည်မှာ အစဉ်လိုက်သော သတိစေတသိက်တည်း။ 'သတိ' ဟူသည်မှာ အဇ္ဈတ္တအာရုံနှင့် ဗဟိဒ္ဓအာရုံတို့၌ ပျံ့လွင့်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော အားနည်းသော သတိကို ဆိုလိုသည်။ 'ဤတရားဖြင့် စိတ်သည် ပျံ့လွင့်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပျံ့လွင့်ခြင်း (ဝိက္ခေပ) မည်၏။' ထိုဝိက္ခေပသည် အဘယ်နည်း။ ပျံ့လွင့်ကြောင်းဖြစ်သော ဝင်သက်တည်း။ နှာခေါင်းဖျားစသော အဇ္ဈတ္တအာရုံ၌ ပျံ့လွင့်ခြင်းသည် 'အဇ္ဈတ္တဝိက္ခေပ' မည်၏၊ ထိုအဇ္ဈတ္တဝိက္ခေပကို အလိုရှိခြင်း (တောင့်တခြင်း) သည် 'အဇ္ဈတ္တဝိက္ခေပါကင်္ခနာ' မည်၏။ နှလုံးသွင်းမမှန်ကန်ခြင်း (အယောနိသောမနသိကာရ) ကြောင့် အဇ္ဈတ္တဝိက္ခေပ ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော ဝင်သက်ကို အလိုရှိခြင်းဟု ဆိုလိုသည်။ ဤနည်းအတိုင်းပင် ဗဟိဒ္ဓဝိက္ခေပတောင့်တခြင်းကိုလည်း သိအပ်၏။ 'အကြင်တရားတို့ဖြင့်' ဟူသည်မှာ သတိ၊ အာကင်္ခနာ၊ ပတ္ထနာစသော ခြောက်ပါးသော ဥပက္ကိလေသတရားတို့ဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ပျံ့လွင့်စေအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏' ဟူသည်မှာ ပျံ့လွင့်ခြင်းသို့ ရောက်စေအပ်သောသူ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'စိတ်သည် လွတ်မြောက်ခြင်းမရှိ' ဟူသည်မှာ စိတ်သည် ဝင်သက်ထွက်သက်အာရုံ၌ စွဲမြဲစွာ နှလုံးမသွင်းနိုင်သလို၊ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော သတိ၊ အာကင်္ခနာ စသောတရားတို့မှလည်း လွတ်မြောက်မှုမရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ 'စိတ်သည် လွတ်မြောက်ခြင်းမရှိ၊ သူတစ်ပါးယုံကြည်စေအပ်သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏' ဟု စကားစပ်ရမည်။ 'လွတ်မြောက်ခြင်း (ဝိမောက္ခ) ကို မသိကုန်သောကြောင့်' ဟူသည်မှာ ထိုယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သော်လည်းကောင်း၊ အခြားသောယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သော်လည်းကောင်း အာရုံ၌ နှလုံးသွင်းခြင်းတည်းဟူသော ဝိမောက္ခကိုလည်းကောင်း၊ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့မှ လွတ်မြောက်ခြင်းတည်းဟူသော ဝိမောက္ခကိုလည်းကောင်း ဤနှစ်ပါးလုံးကို ကောင်းစွာမသိကြခြင်း ဖြစ်သည်။ 'သူတစ်ပါးယုံကြည်စေအပ်ခြင်းဖြင့်' ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးယုံကြည်စေမှုကိုသာ အားကိုးရ၏၊ မိမိကိုယ်တိုင် ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက်ပြုအပ်သော ဉာဏ်မရှိသဖြင့် 'ပရပစ္စယိကာ' ဟု ပြောရမည့်အစား 'ပရပတ္တိယာ' ဟု သုံးနှုန်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့သော် အနက်မှာ ထိုအတူပင် ဖြစ်သည်။

Dutiyacchakkaṃ

ဒုတိယခြောက်ပါးတွဲ (ဒုတိယဆက္က)

155. Dutiyacchakke nimittanti assāsapassāsānaṃ phusanaṭṭhānaṃ. Assāsapassāsā hi dīghanāsikassa nāsāpuṭaṃ ghaṭṭentā pavattanti, rassanāsikassa uttaroṭṭhaṃ. Yadi hi ayaṃ yogī taṃ nimittameva āvajjati, tassa nimittameva āvajjamānassa assāse cittaṃ vikampati, na patiṭṭhātīti attho. Tassa tasmiṃ citte appatiṭṭhite samādhissa abhāvato taṃ vikampanaṃ samādhissa paripantho. Yadi assāsameva āvajjati, tassa cittaṃ abbhantarapavesanavasena vikkhepaṃ āvahati, nimitte na patiṭṭhāti, tasmā nimitte vikampati. Iminā nayena sesesupi yojanā kātabbā. Gāthāsu vikkhippateti vikkhipīyati vikkhepaṃ āpādīyati.

၁၅၅. ဒုတိယခြောက်ပါးတွဲ၌ 'နိမိတ်' ဟူသည်မှာ ဝင်သက်ထွက်သက်တို့၏ ထိရာအရပ် ဖြစ်သည်။ စင်စစ် ဝင်သက်ထွက်သက်တို့သည် နှာခေါင်းရှည်သောသူအား နှာခေါင်းဝကို ထိခတ်လျက် ဖြစ်ပေါ်တတ်ကုန်၏၊ နှာခေါင်းတိုသောသူအား အထက်နှုတ်ခမ်းသားကို ထိခတ်လျက် ဖြစ်ပေါ်တတ်ကုန်၏။ အကယ်၍ ဤယောဂီသည် ထိုနိမိတ် (ထိရာအရပ်) ကိုသာလျှင် ဆင်ခြင်နှလုံးသွင်းပါက ထိုနိမိတ်ကိုသာ ဆင်ခြင်နေသော ယောဂီ၏စိတ်သည် ဝင်သက် (သို့မဟုတ် ထွက်သက်) ၌ တုန်လှုပ်၏၊ မတည်ကြည်နိုင်ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုသို့ စိတ်မတည်ကြည်ပါက သမာဓိ မရှိနိုင်တော့သဖြင့် ထိုတုန်လှုပ်ခြင်းသည် သမာဓိ၏ ဘေးရန် (အဟန့်အတား) ဖြစ်၏။ အကယ်၍ ဝင်သက်ကိုသာလျှင် ဆင်ခြင်ပါက ထိုယောဂီ၏စိတ်သည် အတွင်းသို့ ဝင်သွားသည့်အစွမ်းဖြင့် ပျံ့လွင့်ခြင်းကို ဖြစ်စေပြီး နိမိတ် (ထိရာအရပ်) ၌ မတည်နိုင်ပေ၊ ထို့ကြောင့် နိမိတ်၌ တုန်လှုပ်ခြင်း ဖြစ်ရသည်။ ဤနည်းလမ်းအတိုင်း ကြွင်းသောနေရာတို့၌လည်း အနက်ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဂါထာတို့၌ 'ဝိက္ခိပ္ပတေ' ဟူသည်မှာ ပျံ့လွင့်စေအပ်၏၊ ပျံ့လွင့်ခြင်းသို့ ရောက်စေအပ်၏ဟု အနက်ရသည်။

Tatiyacchakkaṃ

တတိယခြောက်ပါးတွဲ (တတိယဆက္က)

156. Tatiyacchakke atītānudhāvanaṃ cittanti phusanaṭṭhānaṃ atikkamitvā gataṃ assāsaṃ vā passāsaṃ vā anugacchamānaṃ cittaṃ. Vikkhepānupatitanti vikkhepena anugataṃ, vikkhepaṃ vā sayaṃ anupatitaṃ anugataṃ. Anāgatapaṭikaṅkhanaṃ cittanti phusanaṭṭhānaṃ appattaṃ assāsaṃ vā passāsaṃ vā paṭikaṅkhamānaṃ paccāsīsamānaṃ cittaṃ. Vikampitanti tasmiṃ appatiṭṭhāneneva vikkhepena vikampitaṃ. Līnanti atisithilavīriyatādīhi saṅkucitaṃ. Kosajjānupatitanti kusītabhāvānugataṃ. Atipaggahitanti accāraddhavīriyatādīhi atiussāhitaṃ. Uddhaccānupatitanti vikkhepānugataṃ. Abhinatanti assādavatthūsu bhusaṃ nataṃ allīnaṃ. Apanatanti nirassādavatthūsu patihataṃ, tato apagataṃ vā, apagatanataṃ vā, na tato apagatanti attho. Rāgānupatitanti ettha assāsapassāsanimittaṃ manasikaroto uppannapītisukhe vā pubbe hasitalapitakīḷitavatthūsu vā rāgo anupatati. Byāpādānupatitanti ettha manasikāre nirassādagatacittassa uppannadomanassavasena vā pubbe samudāciṇṇesu āghātavatthūsu vā byāpādo anupatati. Gāthāsu na samādhiyatīti na samāhitaṃ hoti. Adhicittanti cittasīsena niddiṭṭho adhiko samādhi.

၁၅၆. တတိယဆက္က (တတိယခြောက်ပါး) ၌ 'အတီတာနုဓာဝနံ စိတ္တံ' ဟူသည် ထွက်သက်ဝင်သက်တို့၏ ထိရာအရပ် (နှာသီးဖျား သို့မဟုတ် အထက်နှုတ်ခမ်းသား) ကို လွန်၍သွားသော ထွက်သက်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ ဝင်သက်ကိုသော်လည်းကောင်း အစဉ်လိုက်သော စိတ်တည်း။ 'ဝိက္ခေပါနုပတိတံ' ဟူသည် ပျံ့လွင့်ခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သောအားဖြင့် အစဉ်လိုက်သောစိတ်၊ သို့မဟုတ် မိမိသည်ပင် ပျံ့လွင့်ခြင်းသို့ အစဉ်လိုက်ဝင်သွားသော စိတ်တည်း။ 'အနာဂတပဋိကင်္ခနံ စိတ္တံ' ဟူသည် ထိရာအရပ်သို့ မရောက်သေးသော ထွက်သက်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ ဝင်သက်ကိုသော်လည်းကောင်း တောင့်တမျှော်လင့်သော စိတ်တည်း။ 'ဝိကမ္ပိတံ' ဟူသည် ထိုမတည်ကြည်ခြင်းသာလျှင်ဖြစ်သော ပျံ့လွင့်မှုကြောင့် တုန်လှုပ်သော စိတ်တည်း။ 'လီနံ' ဟူသည် အလွန်လျော့သော ဝီရိယအစရှိသည်တို့ကြောင့် တွန့်ဆုတ်သော စိတ်တည်း။ 'ကောသဇ္ဇာနုပတိတံ' ဟူသည် ပျင်းရိခြင်းသို့ အစဉ်လိုက်သော စိတ်တည်း။ 'အတိပဂ္ဂဟိတံ' ဟူသည် လွန်စွာအားထုတ်အပ်သော ဝီရိယအစရှိသည်တို့ကြောင့် လွန်စွာတက်ကြွ (ချီးမြှောက်) သော စိတ်တည်း။ 'ဥဒ္ဓစ္စာနုပတိတံ' ဟူသည် ပျံ့လွင့်ခြင်းသို့ အစဉ်လိုက်သော စိတ်တည်း။ 'အဘိနတံ' ဟူသည် သာယာဖွယ် အာရုံဝတ္ထုတို့၌ ပြင်းစွာညွတ်၍ ကပ်ငြိသော စိတ်တည်း။ 'အပနတံ' ဟူသည် သာယာဖွယ်မရှိသော (ဝင်သက်ထွက်သက်) အာရုံဝတ္ထုတို့၌ ငြင်းဆန်သောစိတ် သို့မဟုတ် ထိုသာယာရာမှ ကင်းကွာသောစိတ် သို့မဟုတ် ကင်း၍ညွတ်သောစိတ် (ထိုသာယာရာမှ ကင်းသည်မဟုတ်) ဟူသော အနက်တည်း။ 'ရာဂါနုပတိတံ' ဟူသော ဤပုဒ်၌— ထွက်သက်ဝင်သက်နိမိတ်ကို နှလုံးသွင်းသောသူအား ဖြစ်ပေါ်လာသော ပီတိသုခ၌သော်လည်းကောင်း၊ ရှေး၌ ရယ်မောဖူး၊ ပြောဆိုဖူး၊ ကစားဖူးသော အာရုံဝတ္ထုတို့၌သော်လည်းကောင်း ရာဂ (တပ်မက်မှု) သည် အစဉ်လိုက်၍ ဖြစ်တတ်၏။ 'ဗျာပါဒါနုပတိတံ' ဟူသော ဤပုဒ်၌— နှလုံးသွင်းမှု၌ သာယာမှုကင်းသော စိတ်ရှိသူအား ဖြစ်ပေါ်လာသော ဒေါမနဿ၏အစွမ်းဖြင့် ရှေး၌ မပြတ်လေ့ကျက်အပ်သော အာရုံ၌သော်လည်းကောင်း၊ ရန်ငြိုးဖွဲ့ရာ (အာဃာတ) ဝတ္ထုတို့၌သော်လည်းကောင်း ဒေါသ (ဖျက်ဆီးလိုမှု) သည် အစဉ်လိုက်၍ ဖြစ်တတ်၏။ ဂါထာတို့၌ 'န သမာဓိယတိ' ဟူသည် တည်ကြည်ကြည်လင်သောစိတ် မဖြစ်ပေါ် ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အဓိစိတ္တံ' ဟူသည် စိတ်ကို အဦးပြု၍ ညွှန်ပြအပ်သော သာလွန်ထူးကဲသော သမာဓိတည်း။

157. Ettāvatā [Pg.74] tīhi chakkehi aṭṭhārasa upakkilese niddisitvā idāni tesaṃ upakkilesānaṃ samādhissa paripanthabhāvasādhanena ādīnavaṃ dassento puna assāsādimajjhapariyosānantiādimāha. Tattha kāyopi cittampi sāraddhā ca hontīti vikkhepasamuṭṭhānarūpānaṃ vasena rūpakāyopi, vikkhepasantativasena cittampi mahatā khobhena khubhitā sadarathā ca honti. Tato mandatarena iñjitā kampitā, tato mandatarena phanditā calitā honti. Balavāpi majjhimopi mandopi khobho hotiyeva, na sakkā khobhena na bhavitunti vuttaṃ hoti. Cittaṃ vikampitattāti cittassa vikampitattā. Gāthāsu paripuṇṇā abhāvitāti yathā paripuṇṇā hoti, tathā abhāvitā. Iñjitoti kampito. Phanditoti mandakampito. Heṭṭhā nīvaraṇānaṃ anantarattā ‘‘imehi ca pana nīvaraṇehī’’ti (paṭi. ma. 1.153) accantasamīpanidassanavacanaṃ kataṃ. Idha pana nigamane nīvaraṇānaṃ santarattā tehi ca pana nīvaraṇehīti parammukhanidassanavacanaṃ kataṃ.

၁၅၇. ဤမျှအတိုင်းအရှည်ရှိသော ဆက္က (ခြောက်ပါး) သုံးခုတို့ဖြင့် တဆယ့်ရှစ်ပါးသော ကိလေသာညစ်ညူးကြောင်း (ဥပက္ကိလေသ) တို့ကို ညွှန်ပြပြီးနောက် ယခုအခါ ထိုညစ်ညူးကြောင်းတရားတို့၏ သမာဓိအား ဘေးရန်ဖြစ်ခြင်းကို ဖော်ပြခြင်းဖြင့် အပြစ်ကို ပြလိုသဖြင့် တစ်ဖန် 'အဿာသာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနံ' အစရှိသည်ကို ဟောတော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ 'ကာယောပိ စိတ္တမ္ပိ သာရဒ္ဓါ စ ဟောန္တိ' ဟူသည်မှာ— ပျံ့လွင့်သော အကုသိုလ်စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ရုပ်တို့၏အစွမ်းဖြင့် ရုပ်အပေါင်းသည်လည်းကောင်း၊ ပျံ့လွင့်မှုအစဉ်၏အစွမ်းဖြင့် စိတ်သည်လည်းကောင်း ကြီးစွာသော ချောက်ချားခြင်းဖြင့် ချောက်ချားကုန်သည်ဖြစ်၍ ပူပန်ခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုထက် နုံ့နှေးသော ချောက်ချားမှုဖြင့် တုန်လှုပ်ကုန်၏ (ဣဉ္ဇိတ ဖြစ်ကုန်၏)။ ထိုထက် နုံ့နှေးသော ချောက်ချားမှုဖြင့် လှုပ်ရှားကုန်၏ (ဖန္ဒိတ ဖြစ်ကုန်၏)။ ပြင်းထန်သော၊ အလယ်အလတ်ဖြစ်သော၊ နုံ့နှေးသော ချောက်ချားမှုသည် ဧကန်ဖြစ်သည်သာတည်း၊ ချောက်ချားမှုမရှိဘဲ မဖြစ်နိုင်ဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်သည်။ 'စိတ္တံ ဝိကမ္ပိတတ္တာ' ဟူသည် စိတ်၏ တုန်လှုပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဂါထာတို့၌ 'ပရိပုဏ္ဏာ အဘာဝိတာ' ဟူသည် ပြည့်စုံသည် ဖြစ်သကဲ့သို့ ထို့အတူ မပွားများအပ်သည် ဖြစ်၏။ 'ဣဉ္ဇိတ' ဟူသည် တုန်လှုပ်ခြင်းတည်း။ 'ဖန္ဒိတ' ဟူသည် အနည်းငယ် တုန်လှုပ်ခြင်းတည်း။ အောက်၌ နီဝရဏတို့နှင့် အခြားမရှိ နီးကပ်စွာဖြစ်သောကြောင့် 'ဣမေဟိ စ ပန နီဝရဏေဟိ' ဟု အလွန်နီးကပ်ခြင်းကို ညွှန်ပြသော စကားလုံးကို သုံးစွဲခဲ့၏။ ဤနိဂုံး၌မူကား နီဝရဏတို့နှင့် ကြားခြားမှုရှိသောကြောင့် 'တေဟိ စ ပန နီဝရဏေဟိ' ဟု မျက်ကွက် (အနည်းငယ်ဝေးသော) အနက်ကို ညွှန်ပြသော စကားလုံးကို သုံးစွဲခဲ့၏။

Upakkilesañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဥပက္ကိလေသဉာဏနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ ပြီးပြီ။

4. Vodānañāṇaniddesavaṇṇanā

၄. ၄။ ဝေါဒါနဉာဏနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

158. Vodāne ñāṇānīti visuddhañāṇāni. Taṃ vivajjayitvāti yaṃ pubbe vuttaṃ atītānudhāvanaṃ cittaṃ vikkhepānupatitaṃ, taṃ vivajjayitvāti sambandhitabbaṃ. Ekaṭṭhāne samādahatīti assāsapassāsānaṃ phusanaṭṭhāne samaṃ ādahati patiṭṭhāpeti. Tattheva adhimocetīti ekaṭṭhāneti vutte assāsapassāsānaṃ phusanaṭṭhāneyeva sanniṭṭhapeti sanniṭṭhānaṃ karoti. Paggaṇhitvāti dhammavicayapītisambojjhaṅgabhāvanāya paggahetvā. Viniggaṇhitvāti passaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgabhāvanāya viniggaṇhitvā. ‘‘Satindriyavīriyindriyehi paggahetvā, satindriyasamādhindriyehi viniggahetvā’’tipi vadanti. Sampajāno hutvāti asubhabhāvanādīhi. Puna sampajāno hutvāti mettābhāvanādīhi. Yena rāgena anupatitaṃ, yena byāpādena anupatitaṃ, taṃ pajahatīti sambandho. Taṃ cittaṃ īdisanti sampajānanto tappaṭipakkhena rāgaṃ [Pg.75] pajahati, byāpādaṃ pajahatīti vā attho. Parisuddhanti nirupakkilesaṃ. Pariyodātanti pabhassaraṃ. Ekattagataṃ hotīti taṃ taṃ visesaṃ pattassa taṃ taṃ ekattaṃ gataṃ hoti.

၁၅၈. 'ဝေါဒါနေ ဉာဏာနိ' ဟူသည် စင်ကြယ်သော ဉာဏ်တို့တည်း။ 'တံ ဝိဝဇ္ဇယိတွာ' ဟူသည်ကို ရှေး၌ ဟောခဲ့သော 'လွန်၍သွားသောစိတ်၊ ပျံ့လွင့်ခြင်းသို့ အစဉ်လိုက်သောစိတ်' ဟူသော ထိုစိတ်ကို ကြဉ်ဖယ်၍ ဟူ၍ စပ်စပ်ဖတ်အပ်၏။ 'ဧကဋ္ဌာနေ သမာဒဟတိ' ဟူသည် ထွက်သက်ဝင်သက်တို့၏ ထိရာဖြစ်သော (နှာသီးဖျား သို့မဟုတ် အထက်နှုတ်ခမ်းသား) အရပ်၌ အညီအညွတ် ထား၏၊ တည်စေ၏။ 'တတ္ထေဝ အဓိမောစေတိ' ဟူသည် တစ်ခုသောအရပ်၌ ဟု ဆိုအပ်သော ထွက်သက်ဝင်သက်တို့၏ ထိရာဖြစ်သော နှာသီးဖျား အထက်နှုတ်ခမ်းအရပ်၌ပင်လျှင် အမြဲကောင်းစွာ တည်စေ၏၊ ကောင်းစွာ သက်ဝင်စေ၏ (သို့မဟုတ် ကောင်းစွာ ဆုံးဖြတ်ခြင်းကို ပြု၏)။ 'ပဂ္ဂဏှိတွာ' ဟူသည် ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်၊ ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်ကို ပွားများခြင်းဖြင့် ချီးမြှောက်၍။ 'ဝိနိဂ္ဂဏှိတွာ' ဟူသည် ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်၊ သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်၊ ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်ကို ပွားများခြင်းဖြင့် နှိပ်ကွပ်၍။ 'သတိန္ဒြေ ဝီရိယိန္ဒြေတို့ဖြင့် ချီးမြှောက်၍၊ သတိန္ဒြေ သမာဓိန္ဒြေတို့ဖြင့် နှိပ်ကွပ်၍' ဟုလည်း ဆိုကြကုန်၏။ 'သမ္ပဇာနော ဟုတွာ' ဟူသည် အသုဘဘာဝနာ အစရှိသည်တို့ဖြင့် (ပညာနှင့်ပြည့်စုံသူ ဖြစ်၍)။ တစ်ဖန် 'သမ္ပဇာနော ဟုတွာ' ဟူသည် မေတ္တာဘာဝနာ အစရှိသည်တို့ဖြင့် (ပညာနှင့်ပြည့်စုံသူ ဖြစ်၍)။ 'အကြင်ရာဂဖြင့် အစဉ်လိုက်၏၊ အကြင်ဗျာပါဒဖြင့် အစဉ်လိုက်၏၊ ထိုရာဂ ဗျာပါဒတို့ကို ပယ်ဖျောက်၏' ဟု အနက်စပ်ရမည်။ သို့မဟုတ် 'ထိုစိတ်သည် ဤသို့သော သဘောရှိ၏' ဟု ကောင်းစွာ သိရှိနားလည်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုရာဂ ဗျာပါဒတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရား (အသုဘဘာဝနာ၊ မေတ္တာဘာဝနာစသည်) ဖြင့် ရာဂကို ပယ်၏၊ ဗျာပါဒကို ပယ်၏ ဟု အနက်ရှိသည်ဟု သိအပ်၏။ 'ပရိသုဒ္ဓံ' ဟူသည် ကိလေသာညစ်ညူးခြင်း ကင်းသော စိတ်တည်း။ 'ပရိယောဒါတံ' ဟူသည် ပြိုးပြိုးပြက်ပြက် အရောင်တောက်ပသော စိတ်တည်း။ 'ဧကတ္တဂတံ ဟောတိ' ဟူသည် ထိုထိုထူးခြားသော တရားထူးသို့ ရောက်သောပုဂ္ဂိုလ်အား ထိုထိုတစ်စုတည်းသော အာရုံသို့ ရောက်သည် (ငြိမ်သက်သည်) ဖြစ်၏။

Katame te ekattāti idha yujjamānāyujjamānepi ekatte ekato katvā pucchati. Dānūpasaggupaṭṭhānekattanti dānavatthusaṅkhātassa dānassa upasaggo vosajjanaṃ dānūpasaggo, dānavatthupariccāgacetanā. Tassa upaṭṭhānaṃ ārammaṇakaraṇavasena upagantvā ṭhānaṃ dānūpasaggupaṭṭhānaṃ, tadeva ekattaṃ, tena vā ekattaṃ ekaggabhāvo dānūpasaggupaṭṭhānekattaṃ. Dānavosaggupaṭṭhānekattanti pāṭho sundarataro, so evattho. Etena paduddhāravasena cāgānussatisamādhi vutto. Paduddhāravasena vuttopi cesa itaresaṃ tiṇṇampi ekattānaṃ upanissayapaccayo hoti, tasmā idha niddiṭṭhanti vadanti. Visākhāpi hi mahāupāsikā āha – ‘‘idha, bhante, disāsu vassaṃvuṭṭhā bhikkhū sāvatthiṃ āgacchissanti bhagavantaṃ dassanāya, te bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pucchissanti ‘itthannāmo, bhante, bhikkhu kālaṅkato, tassa kā gati, ko abhisamparāyo’ti? Taṃ bhagavā byākarissati sotāpattiphale vā sakadāgāmiphale vā anāgāmiphale vā arahatte vā. Tyāhaṃ upasaṅkamitvā pucchissāmi ‘āgatapubbā nu kho, bhante, tena ayyena sāvatthī’ti? Sace me vakkhanti ‘āgatapubbā tena bhikkhunā sāvatthī’ti. Niṭṭhamettha gacchissāmi nissaṃsayaṃ paribhuttaṃ tena ayyena vassikasāṭikā vā āgantukabhattaṃ vā gamikabhattaṃ vā gilānabhattaṃ vā gilānupaṭṭhākabhattaṃ vā gilānabhesajjaṃ vā dhuvayāgu vāti. Tassā me tadanussarantiyā pāmojjaṃ jāyissati, pamuditāya pīti jāyissati, pītimanāya kāyo passambhissati, passaddhakāyā sukhaṃ vedayissāmi, sukhiniyā cittaṃ samādhiyissati, sā me bhavissati indriyabhāvanā balabhāvanā bojjhaṅgabhāvanā’’ti (mahāva. 351). Atha vā ekattesu paṭhamaṃ upacārasamādhivasena vuttaṃ, dutiyaṃ appanāsamādhivasena, tatiyaṃ vipassanāvasena, catutthaṃ maggaphalavasenāti veditabbaṃ. Samathassa nimittaṃ samathanimittaṃ. Vayo bhaṅgo eva lakkhaṇaṃ vayalakkhaṇaṃ. Nirodho nibbānaṃ. Sesametesu tīsu vuttanayeneva yojetabbaṃ.

အဘယ်တရားတို့သည် ဧကတ္တတရားတို့နည်း ဟူမူကား- ဤအရာ၌ သင့်လျော်သည်ဖြစ်စေ မသင့်လျော်သည်ဖြစ်စေ လေးပါးသော ဧကတ္တတရားတို့ကို တပေါင်းတည်းပြု၍ မေးတော်မူ၏။ ‘ဒါနူပသဂ္ဂုပဋ္ဌာနေကတ္တံ’ ဟူသည် ဒါနဝတ္ထုဟု ဆိုအပ်သော အလှူပစ္စည်းကို စွန့်လွှတ်ခြင်း ‘ဒါနူပသဂ္ဂ’ (သို့မဟုတ် စွန့်လွှတ်ကြောင်းဖြစ်သော စေတနာ) ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုဒါနူပသဂ္ဂဟု ဆိုအပ်သော စေတနာကို အာရုံပြုခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ကပ်၍တည်ရာအာရုံသည် ‘ဒါနူပသဂ္ဂုပဋ္ဌာန’ မည်၏။ ထိုအာရုံသည်ပင်လျှင် ဧကတ္တ မည်၏။ သို့မဟုတ် ထိုအာရုံကြောင့် စိတ်၏တည်ကြည်ခြင်း (ဧကဂ္ဂဘာဝ) ဖြစ်ခြင်းသည် ‘ဒါနူပသဂ္ဂုပဋ္ဌာနေကတ္တ’ မည်၏။ ‘ဒါနဝေါသဂ္ဂုပဋ္ဌာနေကတ္တံ’ ဟူသော ပါဌ်သည် ပို၍ သင့်လျော်ကောင်းမြတ်ပြီး အနက်ကား ထိုဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ပင် ဖြစ်သည်။ ဤပါဌ်ဖြင့် ပုဒ်ကို ထုတ်ပြခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် စာဂါနုဿတိနှင့်ယှဉ်သော သမာဓိကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ပုဒ်ထုတ်ပြခြင်းဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သော်လည်း ဤသမာဓိသည် ကြွင်းသော သုံးပါးသော ဧကတ္တတရားတို့၏ အားကြီးသော အထောက်အပံ့ (ဥပနိဿယပစ္စည်း) ဖြစ်သောကြောင့် ဤအရာ၌ ပြအပ်၏ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ဝိသာခါ မဟာဥပါသိကာမကြီးသည်လည်း ဤသို့ လျှောက်ထားဖူး၏- ‘အရှင်ဘုရား၊ ဤသာသနာတော်၌ အရပ်မျက်နှာတို့တွင် ဝါကျွတ်ပြီးသော ရဟန်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြော်ရန် သာဝတ္ထိပြည်သို့ ကြွလာကြပါလိမ့်မည်။ ထိုရဟန်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ “အရှင်ဘုရား၊ ဤအမည်ရှိသော ရဟန်းသည် ပျံလွန်တော်မူပြီ၊ ထိုရဟန်း၏ လားရာဂတိကား အဘယ်နည်း၊ တမလွန်ဘဝကား အဘယ်နည်း” ဟု မေးလျှောက်ကြပါလိမ့်မည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရဟန်းအား သောတာပတ္တိဖိုလ်၊ သကဒါဂါမိဖိုလ်၊ အနာဂါမိဖိုလ် သို့မဟုတ် အရဟတ္တဖိုလ်၌ တည်ကြောင်း ဖြေကြားတော်မူလိမ့်မည်။ ထိုအခါ တပည့်တော်မသည် ထိုရဟန်းတို့ထံ ချဉ်းကပ်၍ “အရှင်ဘုရား၊ ထိုအရှင်သည် သာဝတ္ထိပြည်သို့ ကြွရောက်ဖူးပါသလော” ဟု မေးပါမည်။ အကယ်၍ “ထိုရဟန်းသည် သာဝတ္ထိပြည်သို့ ကြွရောက်ဖူးပါသည်” ဟု ဖြေကြားကြပါလျှင် “ထိုအရှင်သည် ငါ၏ မိုးရေခံသင်္ကန်း၊ အာဂန္တုကဆွမ်း၊ ခရီးသွားဆွမ်း၊ သူနာဆွမ်း၊ သူနာပြုဆွမ်း၊ သူနာဆေး သို့မဟုတ် အမြဲလှူသော ယာဂုတို့ကို သုံးဆောင်ဖူးပေလိမ့်မည်” ဟု ဧကန်မလွဲ ဆုံးဖြတ်ချက်သို့ ရောက်ပါလိမ့်မည်။ ထိုသို့ သုံးဆောင်ဖူးသည်ကို ပြန်လည်အောက်မေ့သော တပည့်တော်မအား ဝမ်းမြောက်ခြင်း (ပါမောဇ္ဇ) ဖြစ်ပေါ်လိမ့်မည်၊ ဝမ်းမြောက်သူအား နှစ်သက်ခြင်း (ပီတိ) ဖြစ်ပေါ်လိမ့်မည်၊ နှစ်သက်သော စိတ်ရှိသူအား ကိုယ်ခန္ဓာနှင့် စိတ်နှလုံး (နာမကာယ၊ ရူပကာယ) တို့ ငြိမ်းအေးလိမ့်မည်၊ ကိုယ်စိတ်ငြိမ်းအေးသူသည် ချမ်းသာကို ခံစားရပါလိမ့်မည်၊ ချမ်းသာခြင်းရှိသူ၏ စိတ်သည် တည်ကြည်ပါလိမ့်မည်။ ထိုသို့ တည်ကြည်ခြင်းသည် တပည့်တော်မအတွက် ဣန္ဒြေပွားခြင်း၊ ဗိုလ်ပွားခြင်း၊ ဗောဇ္ဈင်ပွားခြင်း ဖြစ်ပါလိမ့်မည်’ ဟု လျှောက်ထားခဲ့၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် ဧကတ္တတရားတို့တွင် ပထမဧကတ္တကို ဥပစာရသမာဓိ၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဒုတိယဧကတ္တကို အပ္ပနာသမာဓိ၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ တတိယဧကတ္တကို ဝိပဿနာ၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ စတုတ္ထဧကတ္တကို မဂ်ဖိုလ်၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း မိန့်ဆိုအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ သမထ၏ အာရုံသည် သမထနိမိတ် မည်၏။ ပျက်ခြင်း (ဘင်္ဂ) သာလျှင် လက္ခဏာဖြစ်ခြင်းသည် ဝယလက္ခဏာ ဖြစ်၏။ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းသည် နိဗ္ဗာန်ဖြစ်၏။ ကြွင်းသော နောက်ဖြစ်သော ဧကတ္တတရားသုံးပါးတို့၌ ကျန်ရှိသော စကားအဓိပ္ပာယ်ကို ပထမနည်း၌ ဆိုခဲ့သည့်အတိုင်းပင် ယှဉ်စပ်၍ သိအပ်၏။

Cāgādhimuttānanti [Pg.76] dāne adhimuttānaṃ. Adhicittanti vipassanāpādakasamādhi. Vipassakānanti bhaṅgānupassanato paṭṭhāya tīhi anupassanāhi saṅkhāre vipassantānaṃ. Ariyapuggalānanti aṭṭhannaṃ. Dutiyādīni tīṇi ekattāni ānāpānassativasena sesakammaṭṭhānavasena ca yujjanti. Catūhi ṭhānehīti catūhi kāraṇehi. Samādhivipassanāmaggaphalānaṃ vasena ‘‘ekattagataṃ cittaṃ paṭipadāvisuddhipakkhandañceva hoti upekkhānubrūhitañca ñāṇena ca sampahaṃsita’’nti uddesapadāni. ‘‘Paṭhamassa jhānassa ko ādī’’tiādīni tesaṃ uddesapadānaṃ vitthāretukamyatāpucchāpubbaṅgamāni niddesapadāni. Tattha paṭipadāvisuddhipakkhandanti paṭipadā eva nīvaraṇamalavisodhanato visuddhi, taṃ paṭipadāvisuddhiṃ pakkhandaṃ paviṭṭhaṃ. Upekkhānubrūhitanti tatramajjhattupekkhāya brūhitaṃ vaḍḍhitaṃ. Ñāṇena ca sampahaṃsitanti pariyodāpakena ñāṇena sampahaṃsitaṃ pariyodāpitaṃ visodhitaṃ. Paṭipadāvisuddhi nāma sasambhāriko upacāro, upekkhānubrūhanā nāma appanā, sampahaṃsanā nāma paccavekkhaṇāti evameke vaṇṇayanti. Yasmā pana ‘‘ekattagataṃ cittaṃ paṭipadāvisuddhipakkhandañceva hotī’’tiādi vuttaṃ, tasmā antoappanāyameva āgamanavasena paṭipadāvisuddhi, tatramajjhattupekkhāya kiccavasena upekkhānubrūhanā, dhammānaṃ anativattanādibhāvasādhanena pariyodāpakassa ñāṇassa kiccanipphattivasena sampahaṃsanā veditabbā. Kathaṃ? Yasmiñhi vāre appanā uppajjati, tasmiṃ yo nīvaraṇasaṅkhāto kilesagaṇo tassa jhānassa paripantho, tato cittaṃ visujjhati, visuddhattā āvaraṇavirahitaṃ hutvā majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati. Majjhimaṃ samathanimittaṃ nāma samappavatto appanāsamādhiyeva. Tadanantaraṃ pana purimacittaṃ ekasantatipariṇāmanayena tathattaṃ upagacchamānaṃ majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati nāma. Evaṃ paṭipannattā tathattupagamanena tattha pakkhandati nāma. Evaṃ tāva purimacitte vijjamānākāranipphādikā paṭhamassa jhānassa uppādakkhaṇeyeva āgamanavasena paṭipadāvisuddhi veditabbā. Evaṃ visuddhassa pana tassa puna visodhetabbābhāvato visodhane byāpāraṃ akaronto visuddhaṃ cittaṃ ajjhupekkhati nāma. Samathabhāvūpagamanena samathapaṭipannassa puna samādāne byāpāraṃ akaronto samathapaṭipannaṃ ajjhupekkhati nāma. Samathapaṭipannabhāvato eva cassa kilesasaṃsaggaṃ pahāya ekattena upaṭṭhitassa puna ekattupaṭṭhāne byāpāraṃ akaronto ekattupaṭṭhānaṃ ajjhupekkhati nāma. Evaṃ tatramajjhattupekkhāya kiccavasena upekkhānubrūhanā veditabbā.

‘စာဂါဓိမုတ္တာနံ’ ဟူသည်မှာ ပေးကမ်းလှူဒါန်းခြင်း၌ ညွတ်ကိုင်းသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ဆိုလိုသည်။ ‘အဓိစိတ္တံ’ ဟူသည် ဝိပဿနာ၏ အခြေခံဖြစ်သော အပ္ပနာသမာဓိတည်း။ ‘ဝိပဿကာနံ’ ဟူသည်မှာ ဘင်္ဂါနုပဿနာဉာဏ်မှ စတင်၍ အနုပဿနာသုံးပါးတို့ဖြင့် သင်္ခါရတရားတို့ကို ဝိပဿနာရှုပွားကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ဆိုလိုသည်။ ‘အရိယပုဂ္ဂလာနံ’ ဟူသည်မှာ ရှစ်ယောက်သော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ဆိုလိုသည်။ ဒုတိယအစရှိသော သုံးပါးသော ဧကတ္တတရားတို့သည် အာနာပါနဿတိ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကြွင်းသော ကမ္မဋ္ဌာန်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း သင့်လျော်ကုန်၏။ ‘ဌာနလေးပါးတို့ဖြင့်’ ဟူသည်မှာ အကြောင်းလေးပါးတို့ဖြင့် ဆိုလိုသည်။ သမာဓိ၊ ဝိပဿနာ၊ မဂ်၊ ဖိုလ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ‘ဧကတ္တဂတံ စိတ္တံ ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိပက္ခန္ဒဉ္စေဝ ဟောတိ ဥပေက္ခာနုဗြူဟိတဉ္စ ဉာဏေန စ သမ္ပဟံသိတံ’ ဟူသော ပုဒ်တို့သည် အကျဉ်းပြပုဒ် (ဥဒ္ဒေသပုဒ်) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ‘ပထမဈာန်၏ အစသည် အဘယ်နည်း’ အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် ထိုအကျဉ်းပြပုဒ်တို့ကို ချဲ့ထွင်၍ ပြလိုသဖြင့် အမေးကို ရှေ့သွားပြု၍ ဟောကြားသော အကျယ်ပြပုဒ် (နိဒ္ဒေသပုဒ်) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုပုဒ်တို့တွင် ‘ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိပက္ခန္ဒ’ ဟူသည် ပဋိပဒါဟု ဆိုအပ်သော ဈာန်သည်ပင် နီဝရဏတည်းဟူသော အညစ်အကြေးကို သုတ်သင်သောကြောင့် စင်ကြယ်ခြင်း ‘ဝိသုဒ္ဓိ’ မည်၏။ ထိုပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိသို့ ပြေးဝင်သော (ဂေါတြဘူစိတ်) ကို ဆိုလိုသည်။ ‘ဥပေက္ခာနုဗြူဟိတံ’ ဟူသည် တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာဖြင့် တိုးပွားစေအပ်သော တရားတည်း။ ‘ဉာဏေန သမ္ပဟံသိတံ’ ဟူသည်မှာ စင်ကြယ်စေတတ်သော ဉာဏ်ဖြင့် ရွှင်လန်းစေအပ်သော၊ ဖြူစင်စေအပ်သော၊ သုတ်သင်အပ်သော စိတ်တည်း။ ‘ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိ’ မည်သည် ပြင်ဆင်မှု အဆောက်အအုံနှင့်တကွသော ဥပစာရဖြစ်၍၊ ‘ဥပေက္ခာနုဗြူဟန’ မည်သည် အပ္ပနာဖြစ်ပြီး၊ ‘သမ္ပဟံသန’ မည်သည် ပစ္စဝေက္ခဏာဖြစ်သည်ဟု အချို့သော ဆရာတို့က ဖွင့်ဆိုကြကုန်၏။ သို့ရာတွင် ‘ဧကတ္တဂတံ စိတ္တံ ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိပက္ခန္ဒဉ္စေဝ ဟောတိ’ အစရှိသည်ဖြင့် ဟောကြားထားသောကြောင့် အပ္ပနာ၏ အတွင်း၌သာလျှင် ရောက်ရှိခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ‘ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိ’ ကို သိအပ်၏။ တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာ၏ ကိစ္စအစွမ်းဖြင့် ‘ဥပေက္ခာနုဗြူဟန’ ကို သိအပ်၏။ တရားတို့၏ တစ်ခုကိုတစ်ခု လွန်၍မဖြစ်ခြင်း စသည်ကို ပြီးစေခြင်းဖြင့် စင်ကြယ်စေတတ်သော ဉာဏ်၏ ကိစ္စပြီးမြောက်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် ‘သမ္ပဟံသန’ ကို သိအပ်၏။ အဘယ်သို့နည်း ဟူမူကား- အကြင်အခါ၌ အပ္ပနာဇောသည် ဖြစ်ပေါ်၏၊ ထိုအခါ၌ ဈာန်၏ ဆန့်ကျင်ဘက် အနှောင့်အယှက်ဖြစ်သော နီဝရဏဟု ဆိုအပ်သော ကိလေသာအစုမှ စိတ်သည် စင်ကြယ်၏။ စင်ကြယ်ခြင်းကြောင့် ပိတ်ပင်တတ်သော တရားတို့မှ ကင်းလွတ်ကာ အလယ်အလတ်ဖြစ်သော သမထနိမိတ်သို့ ရောက်၏။ အလယ်အလတ်ဖြစ်သော သမထနိမိတ်ဟူသည် ပျံ့လွင့်ခြင်း ကင်း၍ ညီညွတ်စွာ ဖြစ်ပေါ်သော အပ္ပနာသမာဓိပင် ဖြစ်၏။ ထိုအပ္ပနာ၏ အခြားမဲ့၌ ဖြစ်ပေါ်သော ရှေ့စိတ်သည် တစ်ဆက်တည်းသော အစဉ်သို့ ညွတ်ကိုင်းခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိလျက် အလယ်အလတ်ဖြစ်သော သမထနိမိတ်သို့ ရောက်သည်မည်၏။ ဤသို့ ရောက်သည်၏အဖြစ်ကြောင့် ထိုသမာဓိသို့ ပြေးဝင်သည် မည်၏။ ဤသို့လျှင် ရှေးဦးစွာ ရှေ့စိတ်၌ ထင်ရှားရှိသော အခြင်းအရာကို ပြီးစေတတ်သော ပထမဈာန်၏ ဥပါဒ်ခဏ၌သာလျှင် ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော ဂေါတြဘူစိတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိကို သိအပ်၏။ ဤသို့ စင်ကြယ်ပြီးသော ထိုဈာန်စိတ်အား တစ်ဖန် သုတ်သင်ဖွယ် မရှိတော့သဖြင့် သုတ်သင်ခြင်း၌ ကြောင့်ကြမှု မပြုဘဲ စင်ကြယ်သော စိတ်ကို လျစ်လျူရှုခြင်း မည်၏။ သမထသို့ ရောက်ပြီးသော စိတ်ကို တစ်ဖန် အားထုတ်ခြင်း မပြုဘဲ ငြိမ်းအေးပြီးသော စိတ်ကို လျစ်လျူရှုခြင်း မည်၏။ သမထသို့ ရောက်ပြီးသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်သာလျှင် ထိုစိတ်အား ကိလေသာတို့နှင့် ရောနှောခြင်းကို စွန့်ပယ်၍ တစ်ခုတည်းသော အာရုံ၌ ကပ်၍တည်ရာတွင် တစ်ဖန် အားထုတ်ခြင်း မပြုဘဲ တစ်ခုတည်းသော အာရုံ၌ ကပ်၍တည်ခြင်းကို လျစ်လျူရှုခြင်း မည်၏။ ဤသို့ တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာ၏ ကိစ္စအစွမ်းဖြင့် ဥပေက္ခာနုဗြူဟနကို သိအပ်၏။

Ye [Pg.77] panete evaṃ upekkhānubrūhite tattha jātā samādhipaññāsaṅkhātā yuganaddhadhammā aññamaññaṃ anativattamānā hutvā pavattā, yāni ca saddhādīni indriyāni nānākilesehi vimuttattā vimuttirasena ekarasāni hutvā pavattāni, yaṃ cesa tadupagaṃ tesaṃ anativattanaekarasabhāvānaṃ anucchavikaṃ vīriyaṃ vāhayati, yā cassa tasmiṃ khaṇe pavattā āsevanā, sabbepi te ākārā yasmā ñāṇena saṃkilesavodānesu taṃ taṃ ādīnavañca ānisaṃsañca disvā tathā tathā sampahaṃsitattā visodhitattā pariyodāpitattā nipphannā, tasmā dhammānaṃ anativattanādibhāvasādhanena pariyodāpakassa ñāṇassa kiccanipphattivasena sampahaṃsanā veditabbāti vuttaṃ. Tattha yasmā upekkhāvasena ñāṇaṃ pākaṭaṃ hoti, yathāha – ‘‘tathāpaggahitaṃ cittaṃ sādhukaṃ ajjhupekkhati, upekkhāvasena paññāvasena paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti. Upekkhāvasena nānattakilesehi cittaṃ vimuccati, vimokkhavasena paññāvasena paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti. Vimuttattā te dhammā ekarasā honti, ekarasaṭṭhena bhāvanā’’ti (paṭi. ma. 1.201). Tasmā ñāṇakiccabhūtā sampahaṃsanā pariyosānanti vuttā.

ထပ်မံ၍ ပဟံသန (ရွှင်လန်းစေခြင်း) ၏ အကျယ်ကို ဆိုဦးအံ့။ ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းဖြင့် ဥပေက္ခာသည် ပွားစေအပ်သော ထိုတည်ကြည်သောစိတ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော သမာဓိ၊ ပညာဟု ဆိုအပ်သော အကြင်အစုံသော တရားတို့သည် အချင်းချင်း မကျော်လွန်ဘဲ ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။ ဒုတိယလက္ခဏာအားဖြင့် သဒ္ဓါအစရှိသော ဣန္ဒြေတို့သည် အသဒ္ဓိယအစရှိသော ထူးထူးခြားခြား ကိလေသာတို့မှ လွတ်မြောက်ခြင်းကြောင့် ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်ခြင်းဟူသော ကိစ္စတစ်ခုတည်း (ဧကရသ) သာ ရှိကုန်လျက် ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။ တတိယလက္ခဏာအားဖြင့် ဤယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုအချင်းချင်း မကျော်လွန်ခြင်း၊ ကိစ္စတစ်ခုတည်းရှိခြင်းဟူသော သဘောအားလျော်စွာ ထိုသမာဓိ ပညာတရားနှင့် သဒ္ဓါစသော ဣန္ဒြေတရားတို့သို့ ကပ်ရောက်သော ဝီရိယကို ဖြစ်စေ၏။ စတုတ္ထလက္ခဏာအားဖြင့် ထိုဈာန်စိတ် ဖြစ်ပေါ်ရာခဏ၌ ထိုစိတ်၏ မှီဝဲခြင်း (အာသေဝန) ရှိ၏။ ထိုအနတိဝတ္တနစသော အခြင်းအရာ အားလုံးတို့သည် သံကိလေသတရားနှင့် ဝေါဒါနတရားတို့၌ ထိုထိုအပြစ်နှင့် အကျိုးကျေးဇူးကို ဉာဏ်ဖြင့်မြင်၍ ထိုထိုအခြင်းအရာအားဖြင့် ရွှင်လန်းစေအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သုတ်သင်အပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဖြူစင်စေအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ပြီးမြောက်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် တရားတို့၏ မကျော်လွန်ခြင်းစသော သဘောကို ပြီးစေတတ်သဖြင့် ဖြူစင်စေတတ်သော ဉာဏ်၏ ကိစ္စပြီးမြောက်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် 'သမ္ပဟံသန' (ရွှင်လန်းစေခြင်း) ဟု သိအပ်၏ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုဥပေက္ခာ၊ ဗြူဟန၊ သမ္ပဟံသနစသည်တို့တွင် ဥပေက္ခာ၏အစွမ်းဖြင့် ဉာဏ်သည် ထင်ရှားဖြစ်၏။ ပါဠိတော်၌ ဟောတော်မူသည်မှာ- 'ဤသို့ ချီးမြှောက်အပ်သောစိတ်ကို ကောင်းစွာ ဥပေက္ခာပြု၏၊ ဥပေက္ခာအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပညာအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ပညိန္ဒြေသည် လွန်ကဲ၏။ ဥပေက္ခာအစွမ်းဖြင့် စိတ်သည် အထူးထူးသော ကိလေသာတို့မှ လွတ်မြောက်၏။ သို့မဟုတ် ကိလေသာမရှိဘဲ စိတ်သည် လွတ်မြောက်၏။ ဝိမောက္ခအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပညာအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ပညိန္ဒြေသည် လွန်ကဲ၏။ ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်ခြင်းကြောင့် ထိုတရားတို့သည် တူညီသော ကိစ္စ (ဧကရသ) ရှိကြကုန်၏၊ ထိုတူညီသောကိစ္စရှိခြင်း အနက်ကြောင့် ဘာဝနာမည်၏' ဟု ဟောတော်မူသည်။ ထို့ကြောင့် ဉာဏ်၏ကိစ္စဖြစ်သော သမ္ပဟံသန (ရွှင်လန်းစေခြင်း သို့မဟုတ် သုတ်သင်ခြင်း၊ ဖြူစင်စေခြင်း) ကို အဆုံး (ပရိယောသာန) ဟု ဆိုအပ်၏။

Evaṃ tivattagatantiādīni tasseva cittassa thomanavacanāni. Tattha evaṃ tivattagatanti evaṃ yathāvuttena vidhinā paṭipadāvisuddhipakkhandanaupekkhānubrūhanāñāṇasampahaṃsanāvasena tividhabhāvaṃ gataṃ. Vitakkasampannanti kilesakkhobhavirahitattā vitakkena sundarabhāvaṃ pannaṃ gataṃ. Cittassa adhiṭṭhānasampannanti tasmiṃyeva ārammaṇe cittassa nirantarappavattisaṅkhātena adhiṭṭhānena sampannaṃ anūnaṃ. Yathā adhiṭṭhānavasiyaṃ adhiṭṭhānanti jhānappavatti, tathā idhāpi cittassa adhiṭṭhānanti cittekaggatāpi yujjati. Tena hi ekasmiṃyeva ārammaṇe cittaṃ adhiṭṭhāti, na ettha vikkhipatīti. ‘‘Samādhisampanna’’nti visuṃ vuttattā pana vuttanayeneva gahetabbaṃ. Atha vā samādhisseva jhānasaṅgahitattā cittassa adhiṭṭhānasampannanti jhānaṅgapañcakavasena vuttaṃ. Samādhisampannanti indriyasaṅgahitattā indriyapañcakavasena, dutiyajjhānādīsu pana alabbhamānāni padāni pahāya labbhamānakavasena pītisampannantiādi vuttaṃ.

ဤသို့ 'တေဝတ္တဂတ' အစရှိသော သာဓကစကားများသည် ထိုအပ္ပနာစိတ်ကိုသာလျှင် ချီးမွမ်းခြင်း ဖြစ်စေသော စကားများ ဖြစ်ကြသည်။ ထို 'တေဝတ္တဂတ' အစရှိသော ပါဌ်၌ 'တေဝတ္တဂတ' ဟူသည်မှာ- ဖော်ပြပါနည်းလမ်းအတိုင်း ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိ (ဘာဝနာ၏ အပ္ပနာသို့ ပြေးဝင်ခြင်း)၊ ဥပေက္ခာပွားခြင်း၊ ဉာဏ်၏ရွှင်လန်းခြင်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် သုံးပါးသော အခြင်းအရာသို့ ရောက်သော အပ္ပနာစိတ်ကို ဆိုသည်။ 'ဝိတက္ကသမ္ပန္န' ဟူသည်မှာ- ကိလေသာတည်းဟူသော ချောက်ချာခြင်းမှ ကင်းခြင်းကြောင့် ဝိတက်နှင့်တကွ ကောင်းသော အဖြစ်သို့ ရောက်သော အပ္ပနာစိတ် ဖြစ်သည်။ 'စိတ္တဿ အဓိဋ္ဌာနသမ္ပန္န' ဟူသည်မှာ- ထိုကသိုဏ်းအာရုံ၌သာလျှင် အပ္ပနာစိတ်၏ မပြတ်ဖြစ်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော တည်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်း (မယုတ်လျော့ခြင်း) ဖြစ်သည်။ အဓိဋ္ဌာနဝသီ၌ ဈာန်စိတ်ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို 'အဓိဋ္ဌာန်' ဟု ခေါ်သကဲ့သို့၊ ဤနေရာ၌လည်း စိတ်၏ တည်ကြည်ခြင်းကို စိတ္တေကဂ္ဂတာ (သမာဓိ) ဟု ခေါ်ခြင်းသည် သင့်လျော်၏။ အကြောင်းမူကား ထိုစိတ္တေကဂ္ဂတာဖြင့် စိတ်သည် တစ်ခုတည်းသောအာရုံ၌ တည်၍ မပျံ့လွင့်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ သို့သော်လည်း ပါဠိတော်၌ 'သမာဓိသမ္ပန္န' ဟု သီးခြားဟောတော်မူသောကြောင့် ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာ မှတ်ယူအပ်၏။ သို့မဟုတ် သမာဓိကိုသာ ဈာန်ငါးပါး၌ ဈာန်အင်္ဂါအဖြစ် ထည့်သွင်းရေတွက်သောကြောင့် 'စိတ္တဿ အဓိဋ္ဌာနသမ္ပန္န' ဟူသော စကားကို ဈာန်အင်္ဂါငါးပါးအစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူပြီး၊ 'သမာဓိသမ္ပန္န' ဟူသော စကားကို သမာဓိကို ဣန္ဒြေငါးပါး၌ သွင်းယူရေတွက်သောကြောင့် ဣန္ဒြေငါးပါးအစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူသည်။ ဒုတိယဈာန်စသည်တို့၌မူ မရနိုင်သော ပုဒ်များကို ပယ်၍ ရနိုင်သောပုဒ်များ၏ အစွမ်းဖြင့် 'ပီတိသမ္ပန္န' စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သည်။

Aniccānupassanādīsu aṭṭhārasasu mahāvipassanāsu vitakkādayo paripuṇṇāyeva tāsaṃ kāmāvacarattā. Etāsu ca appanāya abhāvato paṭipadāvisuddhiādayo khaṇikasamādhivasena yojetabbā. Catūsu maggesu [Pg.78] paṭhamajjhānikavasena vitakkādīnaṃ labbhanato labbhamānakavaseneva vitakkādayo paripuṇṇā vuttā. Dutiyajjhānikādīsu hi maggesu vitakkādayo jhānesu viya parihāyantīti. Ettāvatā terasa vodānañāṇāni vitthārato niddiṭṭhāni honti. Kathaṃ? Ekaṭṭhāne samādahanena tattheva adhimuccanena kosajjappajahanena uddhaccappajahanena rāgappajahanena byāpādappajahanena sampayuttāni cha ñāṇāni, catūhi ekattehi sampayuttāni cattāri ñāṇāni, paṭipadāvisuddhiupekkhānubrūhanāsampahaṃsanāhi sampayuttāni tīṇi ñāṇānīti evaṃ terasa ñāṇāni niddiṭṭhāni.

အနိစ္စာနုပဿနာ အစရှိသော တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော မဟာဝိပဿနာတို့၌ ဝိတက်စသည်တို့သည် အပြည့်အစုံ ရှိကြကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုမဟာဝိပဿနာတို့သည် ကာမာဝစရတရားများ ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုမဟာဝိပဿနာတို့၌ အပ္ပနာ (ဈာန်) မရှိခြင်းကြောင့် ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိစသည်တို့ကို ခဏိကသမာဓိ၏အစွမ်းဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်၏။ မဂ်လေးပါးတို့၌ ပဌမဈာန်နှင့်ယှဉ်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ဝိတက်စသည်တို့ကို ရရှိနိုင်သောကြောင့်၊ ရရှိနိုင်သော အင်္ဂါတို့၏အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ဝိတက်စသည်တို့ကို အပြည့်အစုံ ဟောတော်မူသည်။ မှန်ပေ၏၊ ဒုတိယဈာန်စသည်တို့နှင့် ယှဉ်သော မဂ်တို့၌ကား လောကီဈာန်တို့၌ကဲ့သို့ ဝိတက်စသည်တို့သည် ယုတ်လျော့သွားကြကုန်၏ဟု သိအပ်၏။ ဤမျှသောစကားဖြင့် ဆယ့်သုံးပါးသော ဝေါဒါန်ဉာဏ်တို့ကို အကျယ်အားဖြင့် ပြသပြီးဖြစ်၏။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ- ဝင်သက်ထွက်သက်၏ ထိရာဖြစ်သော နှာသီးဖျား သို့မဟုတ် အထက်နှုတ်ခမ်းဟူသော တစ်ခုတည်းသော အရပ်၌ ကောင်းစွာထားခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုအရပ်၌ပင် ကောင်းစွာနှလုံးသွင်းခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပျင်းရိခြင်းကို ပယ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပျံ့လွင့်ခြင်းကို ပယ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရာဂကို ပယ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဗျာပါဒကို ပယ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ယှဉ်သော ဉာဏ်ခြောက်ပါး၊ သဂ္ဂုပဋ္ဌာန အစရှိသော ဧကတ္တတရားလေးပါးတို့နှင့် ယှဉ်သော ဉာဏ်လေးပါး၊ ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိ၊ ဥပေက္ခာနုဗြူဟန၊ သမ္ပဟံသနတို့နှင့် ယှဉ်သော ဉာဏ်သုံးပါးဟူ၍ ဤသို့ ဆယ့်သုံးပါးသော ဝေါဒါန်ဉာဏ်တို့ကို ပြသအပ်သတည်း။

159. Evaṃ santepi ānāpānassatisamādhibhāvanāvasena tesaṃ nipphattiṃ dassetukāmo tāni ñāṇāni anigametvāva nimittaṃ assāsapassāsātiādinā nayena codanāpubbaṅgamaṃ ānāpānassatisamādhibhāvanāvidhiṃ dassetvā ante tāni ñāṇāni nigametvā dassesi. Tattha nimittaṃ vuttameva. Anārammaṇāmekacittassāti anārammaṇā ekacittassa. Ma-kāro panettha padasandhikaro. Anārammaṇamekacittassātipi pāṭho, ekassa cittassa ārammaṇaṃ na bhavantīti attho. Tayo dhammeti nimittādayo tayo dhamme. Bhāvanāti ānāpānassatisamādhibhāvanā. Kathanti paṭhamaṃ vuttāya codanāgāthāya anantaraṃ vuttāya parihāragāthāya atthaṃ kathetukamyatāpucchā. Na cimeti na ca ime. Na cametipi pāṭho, soyeva padacchedo. Kathaṃ na ca aviditā honti, kathaṃ na ca cittaṃ vikkhepaṃ gacchatīti evaṃ kathaṃ saddo sesehi pañcahi yojetabbo. Padhānañca paññāyatīti ānāpānassatisamādhibhāvanārambhakaṃ vīriyaṃ sandissati. Vīriyañhi padahanti tenāti padhānanti vuccati. Payogañca sādhetīti nīvaraṇavikkhambhakaṃ jhānañca yogī nipphādeti. Jhānañhi nīvaraṇavikkhambhanāya payuñjīyatīti payogoti vuttaṃ. Visesamadhigacchatīti saṃyojanappahānakaraṃ maggañca paṭilabhati. Maggo hi samathavipassanānaṃ ānisaṃsattā visesoti vutto. Visesassa ca pamukhabhūtattā ca-kārena samuccayo na kato.

၁၅၉. ဤသို့ ဖြစ်သော်လည်း အာနာပါနဿတိသမာဓိပွားခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုတရားတို့၏ ပြီးမြောက်ခြင်းကို ပြသလိုသဖြင့်၊ ထိုဆယ့်သုံးပါးသော ဉာဏ်တို့ကို အကျဉ်းမချုံးသေးဘဲ 'နိမိတ္တံ အဿာသပဿာသာ' စသည်ဖြင့် စောဒနာခြင်းလျှင် ရှေ့သွားရှိသော အာနာပါနဿတိသမာဓိပွားရာ အစီအရင်ကို ပြသပြီးမှ၊ အဆုံး၌ ထိုဝေါဒါန်ဉာဏ်တို့ကို နိဂုံးချုပ်၍ ပြသတော်မူသည်။ ထိုပါဌ်၌ 'နိမိတ္တ' ဟူသောပုဒ်၏ အဓိပ္ပာယ်ကို ဆိုခဲ့ပြီးလေပြီ။ 'အနာရမ္မဏာမေကစိတ္တဿ' ဟူသည်မှာ တစ်ခုတည်းသော စိတ်၏ အာရုံမဟုတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ 'မ' အက္ခရာသည် ပုဒ်စပ်ခြင်းကို ပြုတတ်၏။ 'အနာရမ္မဏံ ဧကစိတ္တဿ' ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏၊ တစ်ခုတည်းသောစိတ်၏ အာရုံမဖြစ်ကုန် ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ 'တယော ဓမ္မေ' ဟူသည်မှာ နိမိတ္တအစရှိသော သုံးပါးသော တရားတို့ကို ဆိုသည်။ 'ဘာဝနာ' ဟူသည်မှာ အာနာပါနဿတိ သမာဓိပွားခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ကထံ' (အဘယ်သို့နည်း) ဟူသော မေးခွန်းသည် ရှေးဦးစွာ ဆိုအပ်ပြီးသော စောဒနာဂါထာ၏အခြားမဲ့၌ ဆိုအပ်သော အဖြေဂါထာ၏အနက်ကို ဖြေကြားလိုသောကြောင့် မေးအပ်သော ပုစ္ဆာ ဖြစ်သည်။ 'န စိမေ' ဟူသည်မှာ 'န စ ဣမေ' ဖြစ်သည်။ 'န စမေ' ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏၊ ထို 'န စ ဣမေ' ဟူ၍ပင် ပုဒ်ဖြတ်အပ်၏။ အဘယ်သို့လျှင် ထိုတရားတို့သည် မထင်ရှားသည် မဟုတ်ကုန်သနည်း၊ အဘယ်သို့လျှင် စိတ်သည် ပျံ့လွင့်ခြင်းသို့ မရောက်သနည်းဟု ဤသို့ 'ကထံ' သဒ္ဒါကို ကြွင်းသော စကားငါးခုတို့နှင့်လည်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။ 'ပဓာနဉ္စ ပညာယတိ' ဟူသည်မှာ အာနာပါနဿတိ သမာဓိပွားခြင်းကို အားထုတ်စေတတ်သော ဝီရိယသည် ထင်ရှားသနည်းဟု ဆိုလိုသည်။ မှန်ပေ၏၊ ထိုဝီရိယဖြင့် အားထုတ်တတ်ကြကုန်သောကြောင့် ဝီရိယကို 'ပဓာန' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ 'ပယောဂဉ္စ သာဓေတိ' ဟူသည်မှာ နီဝရဏကို ကင်းကွာစေတတ်သော ဈာန်ကိုလည်း ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် ပြီးမြောက်စေသနည်းဟု ဆိုလိုသည်။ မှန်ပေ၏၊ နီဝရဏကို ကင်းကွာစေရန် အားထုတ်အပ်သောကြောင့် ဈာန်ကို 'ပယောဂ' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ဝိသေသမဓိဂစ္ဆတိ' ဟူသည်မှာ သံယောဇဉ်တို့ကို ပယ်သတ်တတ်သော အရိယာမဂ်ကိုလည်း ရရှိသနည်းဟု ဆိုလိုသည်။ မှန်ပေ၏၊ မဂ်သည် သမထဝိပဿနာတို့၏ အကျိုးကျေးဇူးဖြစ်သောကြောင့် 'ဝိသေသ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုဝိသေသ (အရိယာမဂ်) ၏ အဓိကအကြီးအမှူးဖြစ်ခြင်းကြောင့် 'စ' အက္ခရာဖြင့် စုစည်းခြင်းကို မပြုအပ်ပေ။

Idāni taṃ pucchitamatthaṃ upamāya sādhento seyyathāpi rukkhotiādimāha. Tassattho – yathā nāma kakacena phālanatthaṃ vāsiyā tacchitvā rukkho phālanakāle niccalabhāvatthaṃ same bhūmipadese payogakkhamaṃ katvā ṭhapito. Kakacenāti hatthakakacena. Āgateti rukkhaṃ [Pg.79] phusitvā attano samīpabhāgaṃ āgate. Gateti rukkhaṃ phusitvā parabhāgaṃ gate. Vā-saddo samuccayattho. Na aviditā hontīti rukkhe kakacadantehi phuṭṭhaṃ purisena pekkhamānaṃ ṭhānaṃ appatvā tesaṃ āgamanagamanābhāvato sabbepi kakacadantā viditāva honti. Padhānanti rukkhacchedanavīriyaṃ. Payoganti rukkhacchedanakiriyaṃ. ‘‘Visesamadhigacchatī’’ti vacanaṃ upamāya natthi. Upanibandhanā nimittanti upanibandhanāya satiyā nimittabhūtaṃ kāraṇabhūtaṃ nāsikaggaṃ vā mukhanimittaṃ vā. Upanibandhati etāya ārammaṇe cittanti upanibandhanā nāma sati. Nāsikagge vāti dīghanāsiko nāsikagge. Mukhanimitte vāti rassanāsiko uttaroṭṭhe. Uttaroṭṭho hi mukhe satiyā nimittanti mukhanimittanti vutto. Āgateti phuṭṭhaṭṭhānato abbhantaraṃ āgate. Gateti phuṭṭhaṭṭhānato bahiddhā gate. Na aviditā hontīti phusanaṭṭhānaṃ appatvā assāsapassāsānaṃ āgamanagamanābhāvato sabbepi te viditā eva honti. Kammaniyaṃ hotīti yena vīriyena kāyopi cittampi kammaniyaṃ bhāvanākammakkhamaṃ bhāvanākammayoggaṃ hoti. Idaṃ vīriyaṃ padhānaṃ nāmāti phalena kāraṇaṃ vuttaṃ hoti. Upakkilesā pahīyantīti vikkhambhanavasena nīvaraṇāni pahīyanti. Vitakkā vūpasammantīti nānārammaṇacārino anavaṭṭhitā vitakkā upasamaṃ gacchanti. Yena jhānena upakkilesā pahīyanti, vitakkā vūpasammanti. Ayaṃ payogoti payogamapekkhitvā pulliṅganiddeso kato. Saññojanā pahīyantīti taṃtaṃmaggavajjhā saññojanā samucchedappahānena pahīyanti. Anusayā byantīhontīti pahīnānaṃ puna anuppattidhammakattā vigato uppādanto vā vayanto vā etesanti byantā, pubbe abyantā byantā hontīti byantīhonti, vinassantīti attho. Saññojanappahānaṃ anusayappahānena hoti, na aññathāti dassanatthaṃ anusayappahānamāha. Yena maggena saññojanā pahīyanti anusayā byantīhonti, ayaṃ visesoti attho. Catutthacatukke ariyamaggassāpi niddiṭṭhattā idha ariyamaggo vutto. Ekacittassa ārammaṇadvayābhāvassa avuttepi siddhattā taṃ avissajjetvāva evaṃ ime tayo dhammā ekacittassa ārammaṇā na hontīti nigamanaṃ kataṃ.

ယခုအခါ မေးအပ်ပြီးသော ထိုအနက်ကို ဥပမာဖြင့် ပြီးစေလိုရကား 'သေယျထာပိ ရုက္ခော' အစရှိသော ပါဌ်ကို ဟောတော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၏ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် လွှဖြင့် ခွဲခြင်းငှာ ပဲခွပ်ဖြင့် ရွေ၍ သစ်တုံးကို ခွဲသောအခါ၌ မလှုပ်မရှား စေခြင်းငှာ ညီညွတ်သော မြေအရပ်၌ ခွဲခြင်းဖြတ်ခြင်းအမှု၌ ယှဉ်ခြင်းငှာ ခံနိုင်အောင် ပြု၍ ထားအပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ 'ကကစေန' ဟူသည်မှာ လက်ဆွဲလွှဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အာဂတေ' ဟူသည်မှာ သစ်တုံးကို ထိဖြတ်၍ မိမိဆီသို့ လာသော လွှသွားတို့ကို လည်းကောင်း၊ 'ဂတေ' ဟူသည်မှာ ထိုမှတစ်ပါးသော ဘက်သို့ ရောက်သွားသော လွှသွားတို့ကို လည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ (ဤ၌ 'ဝါ' သဒ္ဒါသည် ပေါင်းစပ်ခြင်း 'သမုစ္စယ' အနက်ရှိ၏။) 'န အဝိဒိတာ ဟောန္တိ' ဟူသည်မှာ သစ်တုံး၌ လွှသွားတို့ တွေ့ထိအပ်သော လွှတိုက်သော ယောက်ျားသည် ရှုကြည့်အပ်သော အရပ်သို့ မရောက်ဘဲ ထိုလွှသွားတို့၏ လာခြင်း သွားခြင်း ရှိသောကြောင့် လွှသွားအားလုံးတို့သည် ထင်ရှားသည်သာ ဖြစ်ကုန်၏။ 'ပဓာနံ' ဟူသည်မှာ သစ်တုံးကို ဖြတ်သော လုံ့လ (ဝီရိယ) ဖြစ်သည်။ 'ပယောဂံ' ဟူသည်မှာ သစ်တုံးကို ဖြတ်သော အမူအရာကို ဆိုလိုသည်။ 'ဝိသေသမဓိဂစ္ဆတိ' ဟူသော စကားသည် ဥပမာ ဒေသနာ၌ မရှိပေ။ 'ဥပနိဗန္ဓနာ နိမိတ္တံ' ဟူသည်မှာ စိတ်ကို ဖွဲ့တတ်သော သတိ၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်သော နှာသီးဖျား သို့မဟုတ် အထက်နှုတ်ခမ်းသား (မုခနိမိတ်) ဟု သိအပ်၏။ ဤသတိဖြင့် အာရုံ၌ စိတ်ကို ဖွဲ့တတ်သောကြောင့် 'ဥပနိဗန္ဓနာ' မည်သော သတိကို ရအပ်၏။ 'နှာသီးဖျား၌' ဟူသည်မှာ နှာခေါင်းရှည်သောသူသည် နှာသီးဖျား၌ သတိပြုရ၏။ 'မုခနိမိတ်၌' ဟူသည်မှာ နှာခေါင်းတိုသောသူ၏ အထက်နှုတ်ခမ်းသားသည် နှုတ်ခမ်း၌ ထားအပ်သော သတိ၏ အကြောင်း (အာရုံပြုရာ) ဖြစ်သောကြောင့် 'မုခနိမိတ်' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'အာဂတေ' ဟူသည်မှာ ထိရာဌာနဖြစ်သော နှာသီးဖျား သို့မဟုတ် အထက်နှုတ်ခမ်းသားမှ အတွင်းသို့ ဝင်လာသော ဝင်သက်ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဂတေ' ဟူသည်မှာ ထိရာဌာနမှ ပြင်ပသို့ ထွက်သွားသော ထွက်သက်ကို ဆိုလိုသည်။ 'န အဝိဒိတာ ဟောန္တိ' ဟူသည်မှာ ထိရာဌာနသို့ မရောက်ဘဲ ဝင်သက်ထွက်သက်တို့၏ လာခြင်း သွားခြင်း မရှိသောကြောင့် ထိုဝင်သက်ထွက်သက် အားလုံးတို့သည် ထင်ရှားသည်သာ ဖြစ်ကုန်၏။ 'ကမ္မနီယံ ဟောတိ' ဟူသည်မှာ အကြင်အားထုတ်အပ်သော ဝီရိယဖြင့် ရုပ်ကိုယ်တိုင်လည်းကောင်း၊ စိတ်သည်လည်းကောင်း ဘာဝနာအမှုအား ခံနိုင်ရည်ရှိခြင်း၊ ဘာဝနာအမှုနှင့် လျော်ကန်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုအားထုတ်ကြောင်းဖြစ်သော ဝီရိယသည် 'ပဓာန' မည်၏။ ဤသို့ ဘာဝနာအမှု၌ ခံနိုင်ရည်ရှိခြင်းဟူသော အကျိုးဖြင့် အကြောင်းဖြစ်သော ဝီရိယကို ဟောတော်မူအပ်သည် ဖြစ်၏။ 'ဥပက္ကိလေသာ ပဟီယန္တိ' ဟူသည်မှာ ဝိက္ခမ္ဘနပဟာန် (ခွာဖယ်၍ ပယ်ခြင်း) အစွမ်းဖြင့် နီဝရဏတရားတို့ကို ပယ်အပ်ကုန်၏။ 'ဝိတက္ကာ ဝူပသမ္မန္တိ' ဟူသည်မှာ အာရုံအမျိုးမျိုး၌ ပြေးသွား၍ အမြဲမတည်နိုင်သော (သို့မဟုတ် တစ်ခုသော အာရုံ၌ တည်ကြည်စွာ မရပ်တည်နိုင်သော) ဝိတက်တို့သည် ငြိမ်းအေးခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏။ အကြင်ဈာန်ဖြင့် နီဝရဏတရားတို့သည် ပယ်အပ်ကုန်၏၊ ဝိတက်တို့သည် ငြိမ်းကုန်၏၊ ထိုဈာန်သည် 'ပယောဂ' မည်၏။ ဤသို့ ပယောဂသဒ္ဒါကို ငဲ့၍ 'အယံ' ဟူ၍ ပုလ္လိင်အားဖြင့် ညွှန်ပြခြင်းကို ပြုအပ်၏။ 'သံယောဇနာ ပဟီယန္တိ' ဟူသည်မှာ ထိုထိုမဂ်ဖြင့် ပယ်သတ်အပ်သော သံယောဇဉ်တို့ကို သမုစ္ဆေဒပဟာန်ဖြင့် ပယ်အပ်ကုန်၏။ 'အနုသယာ ဗျန္တီ ဟောန္တိ' ဟူသည်မှာ ပယ်သတ်အပ်ပြီးသော အနုသယတို့သည် နောက်ထပ် မဖြစ်ပေါ်ခြင်း သဘောရှိသောကြောင့် ထိုအနုသယတို့အား ဥပ္ပါဒ် (ဖြစ်ခြင်း) ဟူသော အစွန်းလည်းကောင်း၊ ဘင် (ပျက်ခြင်း) ဟူသော အစွန်းလည်းကောင်း ကင်းပျောက်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဗျန္တ' မည်ကုန်၏။ မဂ်မရမီ ရှေးကာလ၌ မကင်းသေးသော အနုသယတို့သည် မဂ်ကို ပွားများသောအခါ ကင်းပြတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဗျန္တီ ဟောန္တိ' ဟူသည် ပျက်စီးကင်းပျောက်ကုန်၏ဟု အနက်ရ၏။ အနုသယကို ပယ်သတ်ခြင်းဖြင့်သာ သံယောဇဉ်ကို ပယ်ခြင်း ဖြစ်နိုင်၏၊ အခြားသောနည်းဖြင့် မဖြစ်နိုင်ဟူသော အနက်ကို ပြခြင်းငှာ အနုသယပယ်ခြင်းကို ဟောတော်မူ၏။ အကြင်မဂ်ဖြင့် သံယောဇဉ်တို့သည် ပယ်အပ်ကုန်၏၊ အနုသယတို့သည် ကင်းပျောက်ကုန်၏၊ ဤမဂ်သည် 'ဝိသေသ' မည်၏ဟု အနက်ရ၏။ စတုတ္ထစတုက္က၌ အရိယာမဂ်ကိုလည်း ပြဆိုအပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ဤနေရာ၌ အရိယာမဂ်ကို ဟောတော်မူ၏။ တစ်ကြိမ်တည်းဖြစ်သော စိတ် (သို့မဟုတ် တစ်ကြိမ်တည်းဖြစ်သော ဇောဝါရ) အဖို့ အာရုံနှစ်ပါးကို တစ်ပြိုင်နက် မယူနိုင်ခြင်းသည် မဟောသော်လည်း ပြီးစီးထင်ရှားပြီးဖြစ်သောကြောင့် ထိုအနက်ကို မစွန့်မူ၍သာလျှင် 'ဧဝံ ဣမေ တယော... ဟောန္တိ' ဟု နိဂုံးချုပ်တော်မူအပ်၏။

160. Idāni taṃ bhāvanāsiddhisādhakaṃ yogāvacaraṃ thunanto ānāpānassati yassāti gāthaṃ vatvā tassā niddesamāha. Tattha ānāpānassatiyo [Pg.80] yathā buddhena desitā, tathā paripuṇṇā subhāvitā anupubbaṃ paricitā yassa atthi saṃvijjanti. So imaṃ lokaṃ pabhāseti. Kiṃ viya? Abbhā muttova candimā yathā abbhādīhi mutto candimā imaṃ okāsalokaṃ pabhāseti, tathā so yogāvacaro imaṃ khandhādilokaṃ pabhāsetīti gāthāya sambandho. ‘‘Abbhā muttova candimā’’ti ca padassa niddese mahikādīnampi vuttattā ettha ādisaddalopo katoti veditabbo. Gāthāniddese no passāso no assāsoti so soyeva attho paṭisedhena visesetvā vutto. Upaṭṭhānaṃ satīti asammussanatāya tameva assāsaṃ upagantvā ṭhānaṃ sati nāmāti attho. Tathā passāsaṃ. Ettāvatā ānāpānesu sati ānāpānassatīti attho vutto hoti.

၁၆၀. ယခုအခါ ထိုဘာဝနာ၏ ပြီးမြောက်ခြင်းကို ပြီးစေတတ်သော ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်ကို ချီးမွမ်းလိုသော မထေရ်သည် 'အာနာပါနဿတိ ယဿ' ဟူသော ဂါထာကို မိန့်ကြား၍ ထိုဂါထာ၏ အကျယ်ဖွင့်ဆိုချက် (နိဒ္ဒေသ) ကို ဟောတော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၌ အကြင်ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်အား မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်သည့်အတိုင်း အာနာပါနဿတိတရားတို့သည် ပြည့်စုံကုန်၏၊ ကောင်းစွာ ပွားများအပ်ကုန်၏၊ အစဉ်အတိုင်း လေ့လာအပ်ကုန်သည်ဖြစ်၍ ထင်ရှားရှိကုန်၏။ ထိုယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် ဤသင်္ခါရလောကကြီးကို ထွန်းလင်းစေ၏။ အဘယ်ကဲ့သို့နည်းဟူမူ တိမ်တိုက်မှ လွတ်သော လဗိမာန်ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ တိမ်တိုက်အစရှိသည်တို့မှ လွတ်သော လမင်းသည် ဤဩကာသလောကကို ထွန်းလင်းစေသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ထိုယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း ဤခန္ဓာအစရှိသော သင်္ခါရလောကကို ထွန်းလင်းစေ၏ဟု ဂါထာ၌ စပ်ဆက်အပ်၏။ ထို့ပြင် 'အဗ္ဘာ မုတ္တောဝ စန္ဒိမာ' ဟူသော ပုဒ်၏ နိဒ္ဒေသ၌ ဆီးနှင်းအစရှိသည်တို့ကိုလည်း ပြဆိုလတ္တံ့ဖြစ်သောကြောင့် ဤဂါထာ၌ 'အာဒိ' သဒ္ဒါ ကျေပျောက်ခြင်းကို ပြုအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ ဂါထာနိဒ္ဒေသ၌ 'နော ပဿာသော နော အဿာသော' ဟူသော စကားသည် ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကိုပင် ငြင်းပယ်ခြင်း (တားမြစ်ခြင်း) အစွမ်းဖြင့် ထူးခြားအောင် ဟောတော်မူအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ 'ဥပဋ္ဌာနံ သတိ' ဟူသည်မှာ မမေ့မလျော့ဘဲ ထိုဝင်သက်သို့သာလျှင် ကပ်၍ တည်ခြင်းသည် သတိမည်၏ဟု အနက်ရ၏။ ထို့အတူ ထွက်သက်သို့ ကပ်၍ တည်ခြင်းသည်လည်း သတိမည်၏။ ဤမျှလောက်သော အာနာပါနဝသေန အစရှိသော စကားစဉ်ဖြင့် 'ထွက်သက်ဝင်သက်တို့၌ ဖြစ်သော သတိသည် အာနာပါနဿတိ ဖြစ်၏' ဟူသော အနက်ကို ဟောတော်မူအပ်၏။

Idāni sativaseneva ‘‘yassā’’ti vuttaṃ puggalaṃ niddisitukāmo yo assasati, tassupaṭṭhāti. Yo passasati, tassupaṭṭhātīti vuttaṃ. Yo assasati, tassa sati assāsaṃ upagantvā tiṭṭhati. Yo passasati, tassa sati passāsaṃ upagantvā tiṭṭhatīti attho. Paripuṇṇāti jhānavipassanāmaggaparamparāya arahattamaggappattiyā paripuṇṇā. Teyeva hi jhānavipassanāmaggadhamme sandhāya pariggahaṭṭhenātiādimāha. Te hi dhammā iminā yoginā pariggayhamānattā pariggahā, tena pariggahaṭṭhena paripuṇṇā. Tattha sabbesaṃ cittacetasikānaṃ aññamaññaparivārattā parivāraṭṭhena paripuṇṇā. Bhāvanāpāripūrivasena paripūraṭṭhena paripuṇṇā. Catasso bhāvanātiādīni subhāvitāti vuttapadassa atthavasena vuttāni. Catasso bhāvanā heṭṭhā vuttāyeva. Yānīkatāti yuttayānasadisā katā. Vatthukatāti patiṭṭhaṭṭhena vatthusadisā katā. Anuṭṭhitāti paccupaṭṭhitā. Paricitāti samantato citā upacitā. Susamāraddhāti suṭṭhu samāraddhā sukatā. Yattha yattha ākaṅkhatīti yesu yesu jhānesu yāsu yāsu vipassanāsu sace icchati. Tattha tatthāti tesu tesu jhānesu tāsu tāsu vipassanāsu. Vasippattoti vasībhāvaṃ bahubhāvaṃ patto. Balappattoti samathavipassanābalappatto. Vesārajjappattoti visāradabhāvaṃ paṭubhāvaṃ patto. Te dhammāti samathavipassanā dhammā. Āvajjanapaṭibaddhāti āvajjanāyattā, āvajjitamatteyeva tassa santānena, ñāṇena vā sampayogaṃ gacchantīti [Pg.81] attho. Ākaṅkhapaṭibaddhāti ruciāyattā, rocitamatteyeva vuttanayena sampayogaṃ gacchantīti attho. Manasikāro panettha āvajjanāya cittuppādo. Ākaṅkhanāya vevacanavasena atthavivaraṇatthaṃ vutto. Tena vuccati yānīkatāti evaṃ katattāyeva te yuttayānasadisā katā hontīti vuttaṃ hoti.

ယခုအခါ သတိ၏အစွမ်းဖြင့်သာ 'ယဿ' ဟူ၍ ဂါထာ၌ ဟောတော်မူအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ပြဆိုလိုသဖြင့် 'ယော အဿသတိ... တဿုပဋ္ဌာတိ' ဟူသော စကားကို ဟောတော်မူ၏။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဝင်သက်ကို ဖြစ်စေ၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ သတိသည် ဝင်သက်ကို ကပ်၍ တည်၏။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ထွက်သက်ကို ဖြစ်စေ၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ သတိသည် ထွက်သက်ကို ကပ်၍ တည်၏ဟု အနက်ရ၏။ 'ပရိပုဏ္ဏာ' ဟူသည်မှာ ဈာန်၊ ဝိပဿနာ၊ မဂ်အဆက်ဆက်အားဖြင့် အရဟတ္တမဂ်သို့ ရောက်သောအားဖြင့် ပြည့်စုံ၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုဈာန်တရား၊ ဝိပဿနာတရား၊ မဂ်တရားတို့ကိုသာ ရည်ညွှန်း၍ 'ပရိဂ္ဂဟဋ္ဌေန' အစရှိသည်ကို ဟောတော်မူ၏။ ထိုတရားတို့သည် ဤယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် သိမ်းဆည်းအပ်သောကြောင့် 'ပရိဂ္ဂဟ' (သိမ်းဆည်းအပ်သော တရား) မည်ကုန်၏။ ထိုသို့ သိမ်းဆည်းအပ်သော သဘောရှိသော ဈာန်၊ ဝိပဿနာ၊ မဂ်တရားတို့ဖြင့် ပြည့်စုံကုန်၏။ ထိုအရဟတ္တမဂ်၌ စိတ် စေတသိက်အားလုံးတို့သည် အချင်းချင်း ခြံရံသော အဖြစ်ကြောင့် ခြံရံအပ်သော အနက်သဘောဖြင့် ပြည့်စုံကုန်၏။ ဘာဝနာ၏ ပြည့်စုံခြင်း အစွမ်းဖြင့် ပြည့်စုံသော အနက်သဘောအားဖြင့် ပြည့်စုံကုန်၏။ 'စတဿော ဘာဝနာ' အစရှိသော စကားတို့ကို ဂါထာ၌ ဟောတော်မူအပ်သော 'သုဘာဝိတာ' ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ ဘာဝနာလေးပါးတို့ကို အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးလေပြီ။ 'ယာနီကတာ' ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာယှဉ်အပ်သော ယာဉ်နှင့်တူအောင် ပြုအပ်ကုန်၏။ 'ဝတ္ထုကတာ' ဟူသည်မှာ တည်ရာဟူသော အနက်သဘောအားဖြင့် တည်ရာမြေနှင့်တူအောင် ပြုအပ်ကုန်၏။ 'အနုဋ္ဌိတာ' ဟူသည်မှာ ရှေးရှုတည်ကုန်၏။ 'ပရိစိတာ' ဟူသည်မှာ အရပ်လေးမျက်နှာပတ်လုံး ဆည်းပူးပွားများအပ်ကုန်၏။ 'သုသမာရဒ္ဓါ' ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ လွန်စွာ အားထုတ်အပ်ကုန်၏၊ ကောင်းစွာ ပြုအပ်ကုန်၏။ 'ယတ္ထ ယတ္ထ အာကင်္ခတိ' ဟူသည်မှာ အကြင်အကြင် ဈာန်တို့၌၊ အကြင်အကြင် ဝိပဿနာတို့၌ အကယ်၍ အလိုရှိအံ့။ 'တတ္ထ တတ္ထ' ဟူသည်မှာ ထိုထိုဈာန်တို့၌၊ ထိုထိုဝိပဿနာတို့၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဝသိပ္ပတ္တော' ဟူသည်မှာ နိုင်နင်းခြင်း၊ များပြားခြင်းသို့ ရောက်၏။ 'ဗလပ္ပတ္တော' ဟူသည်မှာ သမထဝိပဿနာဗလသို့ ရောက်၏။ 'ဝေသာရဇ္ဇပ္ပတ္တော' ဟူသည်မှာ ရဲရင့်ခြင်း၊ ထက်မြက်ခြင်းသို့ ရောက်၏။ 'တေ ဓမ္မာ' ဟူသည်မှာ သမထဝိပဿနာတရားတို့ ဖြစ်သည်။ 'အာဝဇ္ဇနပဋိဗဒ္ဓါ' ဟူသည်မှာ ဆင်ခြင်ခြင်း (အာဝဇ္ဇန်း) နှင့် စပ်ကုန်၏၊ ဆင်ခြင်ကာမျှဖြင့်သာ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ သန္တာန်၌ သော်လည်းကောင်း၊ ဉာဏ်နှင့်သော်လည်းကောင်း ယှဉ်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏ဟု အနက်ရ၏။ 'အာကင်္ခါပဋိဗဒ္ဓါ' ဟူသည်မှာ အလိုရှိခြင်းနှင့် စပ်ကုန်၏၊ အလိုရှိကာမျှဖြင့်သာ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်း ယှဉ်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏ဟု အနက်ရ၏။ ဤနေရာ၌ 'မနသိကာရ' ဟူသော ပုဒ်ကို အာဝဇ္ဇန်း၏ ပရိယာယ်ပုဒ်အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'စိတ္တုပ္ပါဒ' ဟူသော ပုဒ်ကို အလိုရှိခြင်း၏ ပရိယာယ်ပုဒ်အစွမ်းဖြင့် အနက်ကို ဖွင့်ပြခြင်းငှာ ဟောတော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ယာနီကတာ' ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့် ပြုအပ်သောကြောင့်သာလျှင် ထိုသမထဝိပဿနာတရားတို့ကို ကောင်းစွာယှဉ်အပ်သော ယာဉ်နှင့်တူအောင် ပြုအပ်ကုန်၏ဟု ဟောတော်မူအပ်သည် ဖြစ်၏။

Yasmiṃ yasmiṃ vatthusminti soḷasasu vatthūsu ekekasmiṃ. Svādhiṭṭhitanti suppatiṭṭhitaṃ. Sūpaṭṭhitāti suṭṭhu upaṭṭhitā. Sampayuttacittasatīnaṃ saheva sakasakakiccakaraṇato anulomapaṭilomavasena yojetvā te dve dhammā dassitā. Tena vuccati vatthukatāti evaṃ bhūtattāyeva katapatiṭṭhā hontīti vuttaṃ hoti. Yena yena cittaṃ abhinīharatīti pubbappavattito apanetvā yattha yattha bhāvanāvisese cittaṃ upaneti. Tena tena sati anuparivattatīti tasmiṃ tasmiṃyeva bhāvanāvisese sati anukūlā hutvā pubbappavattito nivattitvā pavattati. ‘‘Yena, tenā’’ti cettha ‘‘yena bhagavā tenupasaṅkamī’’tiādīsu (khu. pā. 5.1; su. ni. maṅgalasutta) viya bhummattho veditabbo. Tena vuccati anuṭṭhitāti evaṃ karaṇatoyeva taṃ taṃ bhāvanaṃ anugantvā ṭhitā hontīti vuttaṃ hoti. Ānāpānassatiyā satipadhānattā vatthukatānuṭṭhitapadesu satiyā saha yojanā katāti veditabbā.

"Yasmiṃ yasmiṃ vatthusmi" ဟူသည် အာနာပါနဟု ဆိုအပ်သော တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ဝတ္ထုတို့တွင် တစ်ပါးတစ်ပါးသော ဝတ္ထု၌ ဖြစ်သည်။ "Svādhiṭṭhita" ဟူသည် ကောင်းစွာ တည်ရှိခြင်း (suppatiṭṭhita) ဖြစ်သည်။ "Sūpaṭṭhitā" ဟူသည် ကောင်းစွာ ကပ်ရောက်တည်ရှိခြင်း (suṭṭhu upaṭṭhitā) ဖြစ်သည်။ ကောင်းစွာ ယှဉ်စပ်ကုန်သော သတိနှင့် စိတ်တို့သည် မိမိတို့၏ ကိစ္စကို အသီးသီး ပြုလုပ်ခြင်းကြောင့် အပြန်အလှန် (အနုလုံပဋိလုံ) အားဖြင့် ယှဉ်စပ်၍ ထိုစိတ်တရား သတိတရား နှစ်ပါးတို့ကို ပြသအပ်၏။ ထိုကြောင့် "vatthukatā" ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ ဖြစ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့် ကောင်းစွာ တည်ရာရှိကုန်သည် (katapatiṭṭhā honti) ဟု ဆိုလိုသည်။ "Yena yena cittaṃ abhinīharati" ဟူသည် ရှေ့၌ ဖြစ်သော အာရုံမှ သို့မဟုတ် ရှေ့မှဖြစ်သော စိတ်အစဉ်မှ ဖယ်ရှား၍ ထိုထို ဘာဝနာအထူး၌ စိတ်ကို ညွတ်စေခြင်း ဖြစ်သည်။ "Tena tena sati anuparivattati" ဟူသည် ထိုထို ဘာဝနာအထူး၌ သာလျှင် သတိသည် လျော်သည်ဖြစ်၍ ရှေ့၌ဖြစ်သော အာရုံမှ ပြန်လည်၍ လိုက်ပါဖြစ်ပွားသည်။ ဤနေရာ၌ "yena, tena" ဟူသော ပုဒ်တို့၌ "yena bhagavā tenupasaṅkami" စသည်၌ ကဲ့သို့ သတ္တမီအနက် (bhummattha) ကို သိအပ်၏။ ထိုကြောင့် "anuṭṭhitā" ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ ပြုခြင်းကြောင့်သာလျှင် ထိုထိုဘာဝနာသို့ အစဉ်လျှောက်၍ စိတ်နှင့် သတိတို့သည် တည်ရှိကုန်၏ (ṭhitā honti) ဟု ဆိုလိုသည်။ အာနာပါနဿတိ၌ သတိသည် အဓိကဖြစ်သောကြောင့် (satipadhānattā) "vatthukatā", "anuṭṭhitā" ဟူသော ပုဒ်တို့၌ သတိနှင့် ယှဉ်တွဲ၍ ဟောကြားခြင်းကို ပြုအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Yasmā pana paripuṇṇāyeva paricitā honti vaḍḍhitā laddhāsevanā, tasmā ‘‘paripuṇṇā’’tipade vuttā tayo atthā ‘‘paricitā’’tipadepi vuttā, catuttho visesatthopi vutto. Tattha satiyā pariggaṇhantoti sampayuttāya, pubbabhāgāya vā satiyā pariggahetabbe pariggaṇhanto yogī. Jināti pāpake akusale dhammeti samucchedavasena lāmake kilese jināti abhibhavati. Ayañca puggalādhiṭṭhānā dhammadesanā. Dhammesu hi jinantesu taṃdhammasamaṅgīpuggalopi jināti nāma. Te ca dhammā satiṃ avihāya attano pavattikkhaṇe jinitumāraddhā jitāti vuccanti yathā ‘‘bhuñjitumāraddho bhutto’’ti vuccati. Lakkhaṇaṃ panettha saddasatthato veditabbaṃ. Evaṃ santepi ‘‘parijitā’’ti vattabbe ja-kārassa ca-kāraṃ katvā ‘‘paricitā’’ti [Pg.82] vuttaṃ, yathā sammā gado assāti sugatoti atthavikappe da-kārassa ta-kāro niruttilakkhaṇena kato, evamidhāpi veditabbo. Imasmiṃ atthavikappe paricitāti padaṃ kattusādhanaṃ, purimāni tīṇi kammasādhanāni.

အပြည့်အစုံ ပွားများအပ်သော တရားတို့သည်သာလျှင် လေ့လာအပ်သည် (paricitā)၊ တိုးပွားစေအပ်သည် (vaḍḍhitā)၊ ရအပ်သော အာသေဝနရှိသည် (laddhāsevanā) ဖြစ်သောကြောင့် "paripuṇṇā" ဟူသော ပုဒ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်သုံးပါးတို့ကို "paricitā" ဟူသော ပုဒ်၌လည်း ဟောအပ်၏၊ စတုတ္ထမြောက် ထူးခြားသော အနက်ကိုလည်း ဟောအပ်၏။ ထိုတွင် "satiyā pariggaṇhanto" ဟူသည်မှာ မိမိနှင့်ယှဉ်သော သို့မဟုတ် ရှေ့အဖို့၌ဖြစ်သော သတိဖြင့် သိမ်းဆည်းအပ်သော (အဿာသပဿာသ) တို့ကို သိမ်းဆည်းသော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်သည်။ "Jināti pāpake akusale dhamme" ဟူသည်မှာ သမုစ္ဆေဒပဟာန်အားဖြင့် ယုတ်ညံ့သော ကိလေသာတို့ကို အောင်၏၊ လွှမ်းမိုး၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤဒေသနာသည် ပုဂ္ဂိုလ်ကို အခြေပြု၍ ဟောသော ဒေသနာ (puggalādhiṭṭhānā) ဖြစ်သည်။ တရားတို့ အောင်မြင်သည်ရှိသော် ထိုတရားနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း "အောင်၏" ဟု မည်ပေသည်။ ထိုတရားတို့သည်လည်း သတိကို မစွန့်ဘဲ မိမိတို့ ဖြစ်ပေါ်ဆဲ ခဏ၌ အောင်ခြင်းငှါ အားထုတ်အပ်ကုန်သောကြောင့် "အောင်အပ်ပြီ (jitā)" ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ စားရန် အားထုတ်ဆဲ ဖြစ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို "စားပြီးပြီ (bhutto)" ဟု ဆိုသကဲ့သို့တည်း။ ဤနေရာ၌ သဒ္ဒါ၏ လက္ခဏာကိုမူကား သဒ္ဒါကျမ်းမှ ယူ၍ သိအပ်၏။ ဤသို့ ဖြစ်သော်လည်း "parijitā" ဟု ဆိုသင့်လျက် ဇ-အက္ခရာကို စ-အက္ရာ ပြု၍ "paricitā" ဟု ဆိုအပ်၏။ "သမ္မာ ဂဒေါ အဿာတိ သုဂတော" ဟူသော အနက်ဝိကပ်၌ ဒ-အက္ခရာကို တ-အက္ခရာသို့ နိရုတ္တိနည်းဖြင့် ပြုသကဲ့သို့ ဤနေရာ၌လည်း ထို့အတူ သိအပ်၏။ ဤအနက်ဝိကပ်၌ "paricitā" ဟူသော ပုဒ်သည် ကတ္တုသာဓန ဖြစ်၍ ရှေ့က သုံးပါးတို့သည် ကမ္မသာဓန ဖြစ်ကုန်၏။

Cattāro susamāraddhāti cattāro susamāraddhatthāti vuttaṃ hoti, atthasaddassa lopo daṭṭhabbo. Susamāraddhāti padassa atthāpi hi idha susamāraddhāti vuttāti veditabbā, susamāraddhadhammā vā. Caturatthabhedato cattāroti vuttāti veditabbā, na dhammabhedato. Yasmā pana subhāvitāyeva susamāraddhā honti, na aññe, tasmā tayo bhāvanatthā idhāpi vuttā. Āsevanatthopi tīsu vuttesu vuttoyeva hoti, tasmā taṃ avatvā tappaccanīkānaṃ susamūhatattho vutto. Paccanīkasamugghātena hi āraddhapariyosānaṃ paññāyati, tena susamāraddhassa sikhāppatto attho vutto hoti. Tattha tappaccanīkānanti tesaṃ jhānavipassanāmaggānaṃ paṭipakkhabhūtānaṃ. Kilesānanti kāmacchandādīnaṃ niccasaññādisampayuttānaṃ sakkāyadiṭṭhādīnañca. Susamūhatattāti vikkhambhanatadaṅgasamucchedavasena suṭṭhu samūhatattā nāsitattā. Potthakesu pana ‘‘susamugghātattā’’ti likhanti, taṃ na sundaraṃ.

"Cattāro susamāraddhā" ဟူသည် ကောင်းစွာ အားထုတ်အပ်သော အကျိုးကိစ္စတို့သည် လေးပါးတို့ဖြစ်ကုန်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ "artha" သဒ္ဒါ ကျေပျက်သွားခြင်းကို သိအပ်၏။ "susamāraddhā" ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်တို့ကိုလည်း ဤနိဒ္ဒေသ၌ "susamāraddhā" ဟု ဟောအပ်ကုန်၏ ဟု သိအပ်၏။ သို့မဟုတ် ကောင်းစွာ အားထုတ်အပ်သော သမထဝိပဿနာ တရားတို့ကို အနက်လေးပါး အပြားအားဖြင့် လေးပါးတို့ဖြစ်ကုန်၏ ဟု သိအပ်၏။ တရားတို့၏ အပြားအားဖြင့် လေးပါးဟု ဟောသည်မဟုတ်ပေ။ ကောင်းစွာ ပွားများအပ်သော တရားတို့သည်သာလျှင် ကောင်းစွာ အားထုတ်အပ်သည် (susamāraddhā) ဖြစ်၍ အခြားတရားတို့သည် မဟုတ်သောကြောင့် ဘာဝနာ၏ အနက်သုံးပါးတို့ကို ဤပုဒ်ကို ဝေဖန်ရာ၌လည်း ဟောအပ်၏။ အာသေဝနအနက်ကိုလည်း ရှေ့သုံးပါး၌ ဟောအပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ဤ၌ သီးခြားမဟောဘဲ ထိုတရားတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ကိလေသာတို့ကို ကောင်းစွာ ပယ်ဖျက်ခြင်းအနက် (susamūhatattha) ကို ဟောတော်မူသည်။ ဆန့်ကျင်ဘက် ကိလေသာကို ပယ်သတ်ခြင်းဖြင့် အားထုတ်အပ်သော ဝီရိယ၏ ပြီးဆုံးခြင်းကို သိရသောကြောင့် ကောင်းစွာ အားထုတ်အပ်သော ဝီရိယ၏ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သော အနက်ကို ပြဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုတွင် "tappaccanīkānaṃ" ဟူသည် ထိုဈာန်၊ ဝိပဿနာ၊ မဂ်တို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်ကုန်သော ကာမစ္ဆန္ဒ စသည်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ နိစ္စသညာ စသည်နှင့်ယှဉ်သော သက္ကာယဒိဋ္ဌိ စသည်တို့ကိုလည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ "Susamūhatattā" ဟူသည် ဝိက္ခမ္ဘနပဟာန်၊ တဒင်္ဂပဟာန်၊ သမုစ္ဆေဒပဟာန်တို့ဖြင့် ကောင်းစွာ ပယ်ဖျက် ဖျက်ဆီးအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ပေစာတို့၌ "susamugghātattā" ဟု ရေးကြသော်လည်း ထိုပါဌ်သည် မကောင်းပေ။

161. Puna tasseva padassa aññampi atthavikappaṃ dassento susamantiādimāha. Tattha tattha jātāti tasmiṃ sikhāppattabhāvanāvisese jātā. Anavajjāti kilesānaṃ ārammaṇabhāvānupagamanena kilesadosavirahitā. Kusalāti jātivasena kusalā. Bodhipakkhiyāti bujjhanaṭṭhena bodhīti laddhanāmassa ariyassa pakkhe bhavattā bodhipakkhiyā. Pakkhe bhavattāti hi upakārabhāve ṭhitattā. Te ca ‘‘cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti (ma. ni. 3.35; cūḷani. mettagūmāṇavapucchāniddesa 22; mi. pa. 5.4.1) sattatiṃsa dhammā. Idaṃ samanti idaṃ maggakkhaṇe dhammajātaṃ samucchedavasena kilese sameti vināsetīti samaṃ nāma. Nirodho nibbānanti dukkhanirodhattā nirodho, vānasaṅkhātāya taṇhāya abhāvā nibbānaṃ. Idaṃ susamanti idaṃ nibbānaṃ sabbasaṅkhatavisamāpagatattā suṭṭhu samanti susamaṃ nāma. Ñātanti bodhipakkhiyasaṅkhātaṃ samaṃ asammohato [Pg.83] ñāṇena ñātaṃ, nibbānasaṅkhātaṃ susamaṃ ārammaṇato ñāṇena ñātaṃ. Tadeva dvayaṃ teneva cakkhunā viya diṭṭhaṃ. Viditanti tadeva dvayaṃ santāne uppādanena ārammaṇakaraṇena ca paṭiladdhaṃ. Ñātaṃ viya paññāya sacchikataṃ phassitañca. ‘‘Asallīnaṃ asammuṭṭhā asāraddho ekagga’’nti purimassa purimassa padassa atthappakāsanaṃ. Tattha āraddhanti paṭṭhapitaṃ. Asallīnanti asaṅkucitaṃ. Upaṭṭhitāti upagantvā ṭhitā. Asammuṭṭhāti avinaṭṭhā. Passaddhoti nibbuto. Asāraddhoti niddaratho. Samāhitanti samaṃ ṭhapitaṃ. Ekagganti avikkhittaṃ.

၁၆၁. တစ်ဖန် ထို "susamāraddhā" ဟူသော ပုဒ်၏ အခြားသော အနက်အထူးကို ပြလိုသဖြင့် "susamaṃ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထိုတွင် "tattha jātā" ဟူသည် ထိုအထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သော ဘာဝနာထူး၌ ဖြစ်ကုန်သော တရားများဖြစ်သည်။ "Anavajjā" ဟူသည် ကိလေသာတို့၏ အာရုံအဖြစ်သို့ မရောက်ခြင်းဖြင့် ကိလေသာ အပြစ်တို့မှ ကင်းစင်ကုန်သော တရားများ ဖြစ်သည်။ "Kusalā" ဟူသည် ဇာတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ကုသိုလ်ဖြစ်ကုန်သော တရားများ ဖြစ်သည်။ "Bodhipakkhiyā" ဟူသည် သစ္စာလေးပါးကို သိတတ်သော အနက်ကြောင့် "ဗောဓိ" ဟု အမည်ရသော အရိယမဂ်၏ အဖို့၌ ဖြစ်ကုန်သော တရားများ ဖြစ်သည်။ ကျေးဇူးပြုတတ်သော အဖြစ်၌ တည်သောကြောင့် အရိယမဂ်၏ အဖို့၌ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။ ထိုဗောဓိပက္ခိယတရားတို့သည်လည်း သတိပဋ္ဌာန်လေးပါး၊ သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါး၊ ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါး၊ ဣန္ဒြေငါးပါး၊ ဗိုလ်ငါးပါး၊ ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါး၊ မြတ်သော အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော မဂ် ဟူ၍ သုံးဆယ့်ခုနစ်ပါးသော တရားတို့ ဖြစ်ကုန်သည်။ "Idaṃ samaṃ" ဟူသည် မဂ်ခဏ၌ ဤသတိပဋ္ဌာန် စသော တရားအစုသည် သမုစ္ဆေဒပဟာန်အားဖြင့် ကိလေသာတို့ကို ငြိမ်းစေတတ် ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် "sama" မည်၏။ "Nirodho nibbānaṃ" ဟူသည် ဒုက္ခ၏ချုပ်ရာ ဖြစ်သောကြောင့် "nirodha" မည်၏၊ ဝါနဟု ဆိုအပ်သော တဏှာမရှိခြင်းကြောင့် "nibbāna" မည်၏။ "Idaṃ susamaṃ" ဟူသည် ဤနိဗ္ဗာန်သည် ခပ်သိမ်းသော သင်္ခတတရားတည်းဟူသော မညီညွတ်သော တရားတို့မှ ကင်းစင်သောကြောင့် ကောင်းစွာ ညီညွတ်သော တရား (susama) မည်၏။ "Ñātaṃ" ဟူသည် ဗောဓိပက္ခိယဟု ဆိုအပ်သော သမတရားကို မတွေဝေသောအားဖြင့် မဂ်ဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်၏။ နိဗ္ဗာန်ဟု ဆိုအပ်သော သုသမတရားကို အာရုံပြုခြင်းအားဖြင့် မဂ်ဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်၏။ ထိုနှစ်ပါးကိုပင် ထိုဉာဏ်ဖြင့် မျက်စိဖြင့် မြင်အပ်သကဲ့သို့ မြင်အပ်၏။ "Viditaṃ" ဟူသည် ထိုနှစ်ပါးကိုပင် မိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်စေခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အာရုံပြုခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ရအပ်ပြီးဖြစ်၍ ပညာဖြင့် ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်ပြုအပ် ထိတွေ့အပ်ပြီး ဖြစ်သည်။ "Asallīnaṃ", "asammuṭṭhā", "asāraddho", "ekaggaṃ" ဟူသော ပုဒ်တို့သည် ရှေ့ရှေ့ပုဒ်တို့၏ အနက်ကို ထင်ရှားစေသော ပုဒ်များ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုတွင် "āraddha" ဟူသည် စတင်ဖြစ်စေအပ်သော (paṭṭhapita) ဖြစ်သည်။ "Asallīna" ဟူသည် တွန့်တိုမှုမရှိသော (asaṅkucita) ဖြစ်သည်။ "Upaṭṭhitā" ဟူသည် ကပ်၍ တည်သော (upagantvā ṭhitā) ဖြစ်သည်။ "Asammuṭṭhā" ဟူသည် မပျောက်ပျက်သော (avinaṭṭhā) ဖြစ်သည်။ "Passaddha" ဟူသည် ငြိမ်းအေးသော (nibbuto) ဖြစ်သည်။ "Asāraddha" ဟူသည် ပူပန်မှုမရှိသော (niddaratho) ဖြစ်သည်။ "Samāhita" ဟူသည် အညီအညွတ် ထားအပ်သော (samaṃ ṭhapitaṃ) ဖြစ်သည်။ "Ekagga" ဟူသည် ပျံ့လွင့်မှုမရှိသော (avikkhitta) ဖြစ်သည်။

‘‘Cattāro susamāraddhā’’tiādi sakalassa susamāraddhavacanassa mūlattho. ‘‘Atthi sama’’ntiādi pana susamavacanassa, ‘‘ñāta’’ntiādi āraddhavacanassa vikappatthā. Tatthāyaṃ padatthasaṃsandanā – ‘‘samā ca susamā ca samasusamā’’ti vattabbe ekadesasarūpekasesaṃ katvā ‘‘susamā’’ icceva vuttā yathā nāmañca rūpañca nāmarūpañca nāmarūpanti. ‘‘Idaṃ samaṃ, idaṃ susama’’nti pana anaññāpekkhaṃ katvā napuṃsakavacanaṃ kataṃ. Yasmā pana ñātampi diṭṭhanti vuccati, diṭṭhañca āraddhañca atthato ekaṃ. Viditasacchikataphassitāni pana ñātavevacanāni, tasmā ñātanti āraddhatthoyeva vutto hoti.

“Cattāro susamāraddhā” အစရှိသော ပါဌ်သည် “susamāraddha” ဟူသော စကားလုံးတစ်ခုလုံး၏ မူလအနက်ဖြစ်သည်။ “Atthi samaṃ” အစရှိသော ပါဌ်သည် “susamā” ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်အပြားဖြစ်ပြီး၊ “ñātaṃ” အစရှိသော ပါဌ်သည် “āraddha” ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်အပြား ဖြစ်သည်။ ထိုစကားလုံး၌ ပုဒ်အနက်တို့ကို နှီးနှောခြင်းကား— “samā ca susamā ca samasusamā” ဟု ဆိုသင့်လျက် တစိတ်အားဖြင့် တူသော သရူပဧကသိက်ကို ပြု၍ “susamā” ဟုသာ မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ပမာဏအားဖြင့် နာမ်နှင့်ရုပ်ကို “နာမ်ရုပ်” ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ “Idaṃ samaṃ, idaṃ susamaṃ” ဟု တစ်ပါးကို ငဲ့ခြင်းမရှိစေဘဲ နပုံသကသဒ္ဒါကို ပြုအပ်၏။ အကြောင်းမူကား သိအပ်သောအရာကိုလည်း “ဒိဋ္ဌ” (မြင်အပ်သော) ဟု ဆိုအပ်၏၊ “ဒိဋ္ဌ” နှင့် “အာရဒ္ဓ” သည် အနက်အားဖြင့် တူညီကြသည်။ ဝိဒိတ၊ သစ္ဆိကတ၊ ဖဿိတ သဒ္ဒါတို့သည် ဉာတ သဒ္ဒါ၏ ပရိယာယ်သဒ္ဒါတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် “ñātaṃ” ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် “āraddha” သဒ္ဒါ၏ အနက်ကိုသာလျှင် ဟောတော်မူအပ်သည်။

Āraddhaṃ hoti vīriyaṃ asallīnanti ayaṃ pana āraddhavacanassa ujukatthoyeva. Upaṭṭhitā satītiādīni pana sampayuttavīriyassa upakārakadhammadassanatthaṃ vuttāni, na āraddhavacanassa atthadassanatthaṃ. Purimena atthena suṭṭhu samāraddhāti susamāraddhā ca, iminā atthena susamā āraddhāti susamāraddhā ca ekasese kate ‘‘susamāraddhā’’ti vuccanti. Imamatthaṃ pariggahetvā ‘‘tena vuccati susamāraddhā’’ti vuttaṃ.

“Āraddhaṃ hoti vīriyaṃ asallīnanti” ဟူသော ဤအနက်သည် “āraddha” ဟူသော စကားလုံး၏ တိုက်ရိုက်အနက်သာ ဖြစ်သည်။ “Upaṭṭhitā satī” အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် သမ္ပယုတ်ဖြစ်သော ဝီရိယအား ကျေးဇူးပြုတတ်သော တရားကို ပြခြင်းငှာ မိန့်ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ “āraddha” ဟူသော စကားလုံး၏ အနက်ကို ပြခြင်းငှာ မိန့်ဆိုအပ်သည်မဟုတ်။ ရှေးအနက်အားဖြင့် “လွန်စွာ ကောင်းစွာ အားထုတ်အပ်ကုန်၏” ဟူသော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဤအနက်အားဖြင့် “ကောင်းစွာ အားထုတ်အပ်ကုန်၏” ဟူသော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း ဧကသေသ်ပြုသောအခါ “susamāraddhā” ဟူ၍ ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဤအနက်နှစ်ပါးလုံးကို သိမ်းဆည်း၍ “ထို့ကြောင့် သုသမာရဒ္ဓါ ဟု ဆိုအပ်၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Anupubbanti yathānukkamenāti attho, pubbaṃ pubbaṃ anūti vuttaṃ hoti. Dīghaṃ assāsavasenāti dīghanti vuttaassāsavasena. Purimā purimāti purimā purimā sati. Etena pubbantipadassa attho vutto hoti. Pacchimā pacchimāti satiyeva. Etena anūtipadassa attho vutto hoti. Ubhayena pubbañca anu ca paricitāti attho vutto hoti. Upari soḷasa vatthūni vitthāretvā vacanato idha saṅkhipitvā ‘‘paṭinissaggānupassī’’ti antimameva dassitaṃ. Yasmā sikhāppattabhāvanassa sabbāpi ānāpānassatiyo [Pg.84] punappunaṃ yathāruci pavattanato anuparicitāpi honti. Tena vuttaṃ – ‘‘aññamaññaṃ paricitā ceva honti anuparicitā cā’’ti.

“Anupubbaṃ” ဟူသည်မှာ အစဉ်အတိုင်း ဟု အနက်ရသည်။ ရှေးရှေးဖြစ်သော သတိအား လျော်သော နောက်နောက်၌ဖြစ်သော သတိကို ဆိုလိုသည်။ “Dīghaṃ assāsavasena” ဟူသည်မှာ အရှည်ဟူ၍ ဆိုအပ်သော ဝင်သက်၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ “Purimā purimā” ဟူသည်မှာ ရှေးရှေးဖြစ်သော သတိတရား ဖြစ်သည်။ ဤပုဒ်ဖြင့် “pubbanti” ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကို ဆိုအပ်ပြီး ဖြစ်သည်။ “Pacchimā pacchimā” ဟူသည်မှာလည်း သတိပင် ဖြစ်သည်။ ဤပုဒ်ဖြင့် “anu” ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကို ဆိုအပ်ပြီး ဖြစ်သည်။ ထိုနှစ်ပါးစုံဖြင့် ရှေးရှေး နောက်နောက်ဖြစ်သော သတိတရားတို့ကို ပွားများအပ်ကုန်၏ ဟူသော အနက်ကို ဖွင့်ဆိုအပ်ပြီး ဖြစ်သည်။ အထက်၌ တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ဝတ္ထုတို့ကို ချဲ့၍ ဟောလတ္တံ့ဖြစ်သောကြောင့် ဤနေရာ၌ အကျဉ်းချုံး၍ “paṭinissaggānupassī” ဟူသော အဆုံးစွန်သော ပုဒ်ကိုသာ ပြတော်မူခဲ့သည်။ အကြောင်းမူကား အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သော ဘာဝနာရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အား တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ဝတ္ထုရှိသော အာနာပါနဿတိ အားလုံးတို့သည် အလိုရှိတိုင်း အဖန်ဖန် ဖြစ်ပွားတတ်သောကြောင့် အစဉ်ပွားများအပ်ကုန်သည်လည်း ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် “အချင်းချင်း ပွားများအပ်ကုန်သည်လည်းကောင်း၊ အစဉ်ပွားများအပ်ကုန်သည်လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။

Yathatthāti yathāsabhāvatthā. Attadamathatthoti arahattamaggakkhaṇe attano nibbisevanattho. Samathatthoti sītibhāvattho. Parinibbāpanatthoti kilesaparinibbānena. Abhiññatthoti sabbadhammavasena. Pariññatthādayo maggañāṇakiccavasena. Saccābhisamayattho catunnaṃ saccānaṃ ekapaṭivedhadassanavasena. Nirodhe patiṭṭhāpakattho ārammaṇakaraṇavasena.

“Yathatthā” ဟူသည်မှာ ဟုတ်မှန်သော သဘောရှိသော အနက်တို့ ဖြစ်သည်။ “Attadamathatthoti” ဟူသည်မှာ အရဟတ္တမဂ်ခဏ၌ မိမိ၏ ဖောက်ပြန်သော မှီဝဲခြင်းမှ ငြိမ်းခြင်းအနက် ဖြစ်သည်။ “Samathatthoti” ဟူသည်မှာ ငြိမ်းအေးခြင်းအဖြစ်ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ “Parinibbāpanatthoti” ဟူသည်မှာ ကိလေသာ ငြိမ်းခြင်းဖြင့် ငြိမ်းအေးစေခြင်း အနက် ဖြစ်သည်။ “Abhiññatthoti” ဟူသည်မှာ တရားအားလုံးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်သော အနက် ဖြစ်သည်။ “Pariññatthā” စသည်တို့ကို မဂ်ဉာဏ်၏ ကိစ္စအစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။ “Saccābhisamayattho” ကို သစ္စာလေးပါးတို့ကို တစ်ပြိုင်နက် ထိုးထွင်း၍သိခြင်း (တပြိုင်နက် မြင်ခြင်း) ၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။ “Nirodhe patiṭṭhāpakattho” ကို နိရောဓသစ္စာကို အာရုံပြုခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။

Buddhotipadassa abhāvepi buddhenātipade yo so buddho, taṃ niddisitukāmena buddhoti vuttaṃ. Sayambhūti upadesaṃ vinā sayameva bhūto. Anācariyakoti sayambhūpadassa atthavivaraṇaṃ. Yo hi ācariyaṃ vinā saccāni paṭivijjhati, so sayambhū nāma hoti. Pubbe ananussutesūtiādi anācariyakabhāvassa atthappakāsanaṃ. Ananussutesūti ācariyaṃ ananussutesu. Sāmanti sayameva. Abhisambujjhīti bhusaṃ sammā paṭivijjhi. Tattha ca sabbaññutaṃ pāpuṇīti tesu ca saccesu sabbaññubhāvaṃ pāpuṇi. Yathā saccāni paṭivijjhantā sabbaññuno honti, tathā saccānaṃ paṭividdhattā evaṃ vuttaṃ. Sabbaññutaṃ pattotipi pāṭho. Balesu ca vasībhāvanti dasasu ca tathāgatabalesu issarabhāvaṃ pāpuṇi. Yo so evaṃ bhūto, so buddhoti vuttaṃ hoti. Tattha sabbesu dhammesu appaṭihatañāṇanimittānuttaravimokkhādhigamaparibhāvitaṃ khandhasantānaṃ upādāya paṇṇattiko, sabbaññutapadaṭṭhānaṃ vā saccābhisambodhimupādāya paṇṇattiko sattaviseso buddho. Ettāvatā atthato buddhavibhāvanā katā hoti.

“Buddho” ဟူသော ပုဒ်သည် သံဝဏ္ဏေတဗ္ဗဂါထာ၌ မရှိသော်လည်း “buddhena” ဟူသော ပုဒ်၌ အကြင်ဗုဒ္ဓကို သွင်းယူရေတွက်အပ်၏၊ ထိုဗုဒ္ဓကို ညွှန်ပြလိုသော မထေရ်သည် “buddho” ဟူ၍ မိန့်ဆိုအပ်သည်။ “Sayambhū” ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါး၏ ညွှန်ပြချက် မရှိဘဲ မိမိအလိုလိုသာလျှင် ဖြစ်တော်မူသောသူ ဖြစ်သည်။ “Anācariyako” ဟူသော ပုဒ်သည် “sayambhū” ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကို ဖွင့်ပြသော ပုဒ် ဖြစ်သည်။ အကြင်မြတ်စွာဘုရားသည် ဆရာမရှိဘဲ သစ္စာလေးပါးတို့ကို ထိုးထွင်း၍ သိတော်မူ၏၊ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် “sayambhū” မည်၏။ “Pubbe ananussutesu” အစရှိသော စကားသည် ဆရာမရှိဘဲ ကိုယ်တိုင်သိတော်မူခြင်းကို ထင်ရှားစေသော စကား ဖြစ်သည်။ “Ananussutesu” ဟူသည်မှာ ဆရာ့ထံမှ တစ်ဆင့် မကြားဖူးအပ်သော (သို့မဟုတ် မျက်မှောက်၌ မကြားဖူးသော) အရာတို့၌ ဖြစ်သည်။ “Sāmaṃ” ဟူသည်မှာ မိမိကိုယ်တိုင် ဖြစ်သည်။ “Abhisambujjhi” ဟူသည်မှာ လွန်စွာ ကောင်းမွန်မှန်ကန်စွာ ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူပြီ ဟု အနက်ရသည်။ “Tattha ca sabbaññutaṃ pāpuṇi” ဟူသည်မှာ ထိုသစ္စာလေးပါးတို့၌ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော် (သဗ္ဗညူအဖြစ်) သို့ ရောက်တော်မူပြီ ဟု ဆိုလိုသည်။ အကြင်အကျင့်အားဖြင့် သစ္စာလေးပါးတို့ကို ထိုးထွင်းသိမြင်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် သဗ္ဗညူ ဖြစ်ကုန်သကဲ့သို့၊ ထိုအကျင့်ဖြင့် သစ္စာလေးပါးတို့ကို ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူသောကြောင့် ဤသို့ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်သို့ ရောက်တော်မူပြီ ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ “Sabbaññutaṃ patto” ဟူ၍လည်း စာမူရှိသည်။ “Balesu ca vasībhāvaṃ” ဟူသည်မှာ ဆယ်ပါးသော တထာဂတအားတော်တို့၌ အစိုးရခြင်းသို့ ရောက်တော်မူပြီ ဟု အနက်ရသည်။ ဤသို့သော သဘောရှိသော မြတ်စွာဘုရားသည် “ဗုဒ္ဓ” မည်တော်မူ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုပုဒ်၌— တရားအားလုံးတို့၌ အပိတ်အပင်မရှိသော သဗ္ဗညုတဉာဏ်လျှင် အရင်းခံရှိသော အတုမရှိသော အရဟတ္တမဂ်ကို ရရှိခြင်းတို့ဖြင့် ထုံအပ်သော ခန္ဓာအစဉ်ကို စွဲ၍ “ဗုဒ္ဓ” ဟု ပညတ်အပ်သော သတ္တဝါအထူးသည်လည်းကောင်း၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်၏ နီးစွာသောအကြောင်းဖြစ်သော သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်းသိတတ်သော အရဟတ္တမဂ်ကို စွဲ၍ ပညတ်အပ်သော သတ္တဝါအထူးသည်လည်းကောင်း “ဗုဒ္ဓ” မည်၏။ ဤမျှသော စကားအစဉ်ဖြင့် “ဗုဒ္ဓ” သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ထင်ရှားစွာ ပြုအပ်ပြီး ဖြစ်သည်။

162. Idāni byañjanato vibhāvento buddhoti kenaṭṭhena buddhotiādimāha. Tattha yathā loke avagantā avagatoti vuccati, evaṃ bujjhitā saccānīti buddho. Yathā paṇṇasosā vātā paṇṇasusāti vuccanti, evaṃ bodhetā pajāyāti buddho. Sabbaññutāya buddhoti sabbadhammabujjhanasamatthāya buddhiyā buddhoti vuttaṃ hoti. Sabbadassāvitāya buddhoti sabbadhammānaṃ ñāṇacakkhunā diṭṭhattā buddhoti vuttaṃ hoti. Anaññaneyyatāya [Pg.85] buddhoti aññena abodhanīyato sayameva buddhattā buddhoti vuttaṃ hoti. Visavitāya buddhoti nānāguṇavisavanato padumamiva vikasanaṭṭhena buddhoti vuttaṃ hoti. Khīṇāsavasaṅkhātena buddhotiādīhi chahi pariyāyehi cittasaṅkocakaradhammappahānena niddakkhayavibuddho puriso viya sabbakilesaniddakkhayavibuddhattā buddhoti vuttaṃ hoti. Saṅkhā saṅkhātanti atthato ekattā saṅkhātenāti vacanassa koṭṭhāsenāti attho. Taṇhālepadiṭṭhilepābhāvena nirupalepasaṅkhātena. Savāsanānaṃ sabbakilesānaṃ pahīnattā ekantavacanena visesetvā ekantavītarāgotiādi vuttaṃ. Ekantanikkilesoti rāgadosamohāvasesehi sabbakilesehi nikkileso. Ekāyanamaggaṃ gatoti buddhoti gamanatthānaṃ dhātūnaṃ bujjhanatthattā bujjhanatthāpi dhātuyo gamanatthā honti, tasmā ekāyanamaggaṃ gatattā buddhoti vuttaṃ hoti. Ekāyanamaggoti cettha –

၁၆၂. ယခုအခါတွင် သဒ္ဒါအားဖြင့် ထင်ရှားစွာ ပြလိုသော မထေရ်သည် “buddhoti kenaṭṭhena buddho” အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုပါဌ်၌ လောက၌ သွားဆဲ (သိဆဲ) သောသူကို “avagato” (သွားတတ်သူ၊ သိတတ်သူ) ဟု ဆိုအပ်သကဲ့သို့၊ ထိုအတူ သစ္စာလေးပါးတို့ကို သိတော်မူသောကြောင့် “buddho” မည်၏။ သစ်ရွက်ခြောက်များကို ကြွေစေတတ်သော လေတို့ကို “paṇṇasusa” ဟု ဆိုအပ်သကဲ့သို့၊ သတ္တဝါအပေါင်းကို သိစေတော်မူတတ်သောကြောင့် “buddho” မည်၏။ “Sabbaññutāya buddho” ဟူသည်မှာ တရားအားလုံးကို သိခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သော အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ် (သို့မဟုတ် သဗ္ဗညုတဉာဏ်) ဖြင့် သိတော်မူသောကြောင့် “buddho” မည်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ “Sabbadassāvitāya buddho” ဟူသည်မှာ တရားအားလုံးတို့ကို ဉာဏ်မျက်စိဖြင့် မြင်တော်မူအပ်သောကြောင့် “buddho” မည်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ “Anaññaneyyatāya buddho” ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးက သိစေအပ်သည်မဟုတ်ဘဲ မိမိအလိုလိုသာလျှင် သိတော်မူသောကြောင့် “buddho” မည်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ “Visavitāya buddho” ဟူသည်မှာ အထူးထူးသော ဂုဏ်ထူးတို့ကို ပွင့်စေတော်မူသောကြောင့် ပဒုမ္မာကြာကဲ့သို့ ပွင့်ခြင်းအနက်ဖြင့် “buddho” မည်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ “Khīṇāsavasaṅkhātena buddho” အစရှိသော ခြောက်ပါးသော ပရိယာယ်တို့ဖြင့် စိတ်ကို ကျုံ့စေတတ်သော တရားကို ပယ်သဖြင့် အိပ်စက်ခြင်းမှ နိုးကြားသော ယောက်ျားကဲ့သို့၊ ကိလေသာတည်းဟူသော အိပ်ပျော်ခြင်းမှ လုံးဝနိုးကြားတော်မူသောကြောင့် “buddho” မည်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ “Saṅkhā” နှင့် “saṅkhāta” ဟူသော ပုဒ်တို့သည် အနက်အားဖြင့် တူညီသောကြောင့် “saṅkhātena” ဟူသော သဒ္ဒါ၏အနက်သည် “koṭṭhāsena” (အစု၊ အဖို့) ဟု မှတ်အပ်၏။ တဏှာလေပ ဒိဋ္ဌိလေပတို့ မရှိခြင်းကြောင့် ငြိကပ်တတ်သော တရားမရှိခြင်း အစုကြောင့်၎င်း၊ ဝါသနာနှင့်တကွသော ကိလေသာအားလုံးကို ပယ်အပ်ပြီးဖြစ်၍ “ekanta” (စင်စစ်) ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် ထူးခြားစေပြီးလျှင် “ekantavītarāgo” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သည်။ “Ekantanikkileso” ဟူသည်မှာ ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟ အစရှိသော ကြွင်းကျန်သော ကိလေသာအားလုံးတို့မှ ကင်းစင်သောကြောင့် ကိလေသာမရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ “Ekāyanamaggaṃ gato” ဟူသော ပုဒ်၌ သွားခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်တို့သည် သိခြင်းအနက်လည်း ရှိကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် တစ်ကြောင်းတည်းသောခရီး သို့မဟုတ် မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးသို့ သွားတော်မူအပ်သောကြောင့် (သို့မဟုတ် သိတော်မူသောကြောင့်) “buddho” မည်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤဧကာယနမဂ္ဂပုဒ်၌—

‘‘Maggo pantho patho pajjo, añjasaṃ vaṭumāyanaṃ;

Nāvā uttarasetu ca, kullo ca bhisi saṅkamo’’ti. (cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddesa 101) –

“ခရီး၊ လမ်း၊ လမ်းခရီး၊ ခြေကျင်လမ်း၊ တိုက်ရိုက်လမ်း၊ လမ်း၊ သွားရာလမ်း၊ လှေ၊ တံတား၊ ဖောင်၊ ကုန်းဖောင်၊ ကူးရာတံတား” ဟု ဆိုလိုသည်။

Maggassa bahūsu nāmesu ayananāmena vutto. Tasmā ekamaggabhūto maggo, na dvedhāpathabhūtoti attho. Atha vā ekena ayitabbo maggoti ekāyanamaggo. Ekenāti gaṇasaṅgaṇikaṃ pahāya pavivekena cittena. Ayitabboti paṭipajjitabbo. Ayanti vā etenāti ayano, saṃsārato nibbānaṃ gacchantīti attho. Ekesaṃ ayano ekāyano. Eketi seṭṭhā, sabbasattaseṭṭhā ca sammāsambuddhā, tasmā ekāyanamaggoti sammāsambuddhānaṃ ayanabhūto maggoti vuttaṃ hoti. Ayatīti vā ayano, gacchati pavattatīti attho. Ekasmiṃ ayano maggoti ekāyanamaggo, ekasmiṃyeva buddhasāsane pavattamāno maggo, na aññatthāti vuttaṃ hoti. Api ca ekaṃ ayatīti ekāyano, pubbabhāge nānāmukhabhāvanānayappavattopi aparabhāge ekaṃ nibbānameva gacchatīti vuttaṃ hoti, tasmā ekāyanamaggoti ekanibbānagamanamaggoti attho. Eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti buddhoti na parehi buddhattā buddho, kiṃ pana sayameva anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhattā buddhoti vuttaṃ hoti. Abuddhivihatattā buddhipaṭilābhā buddhoti buddhi buddhaṃ [Pg.86] bodhoti pariyāyavacanametaṃ. Tattha yathā nīlarattaguṇayogā nīlo paṭo ratto paṭoti vuccati, evaṃ buddhaguṇayogā buddhoti ñāpetuṃ vuttaṃ.

မဂ်၏ များစွာသောအမည်တို့တွင် 'အယန' ဟူသောအမည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဧကာယနမဂ္ဂ' ဟူသည် တစ်ခုတည်းသောခရီးလမ်းဖြစ်သော မဂ်ဖြစ်၍၊ လမ်းနှစ်ခွကွဲသော ခရီးမဟုတ်ဟု အနက်ရ၏။ သို့မဟုတ်လျှင်လည်း တစ်ခုတည်းသောစိတ်ဖြင့် သွားအပ်သော မဂ်ဖြစ်သောကြောင့် 'ဧကာယနမဂ္ဂ' မည်၏။ 'တစ်ခုတည်းသောစိတ်ဖြင့်' ဟူသည်မှာ အပေါင်းအဖော်တို့ကို စွန့်ခွာ၍ ဆိတ်ငြိမ်းသော စိတ်ဖြင့် သွားအပ် (ကျင့်ကြံအပ်) ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် ဤမဂ်ဖြင့် နိဗ္ဗာန်သို့ သွားတတ်ကုန်သောကြောင့် 'အယန' မည်၏၊ သံသရာမှ နိဗ္ဗာန်သို့ သွားကြကုန်သည်ဟု အနက်ရ၏။ မြတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သွားရာလမ်းဖြစ်သောကြောင့် 'ဧကာယန' မည်၏။ 'ဧက' ဟူသည် မြတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်များ ဖြစ်ကြသည့် သတ္တဝါအပေါင်းတို့ထက် မြတ်တော်မူသော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် 'ဧကာယနမဂ္ဂ' ဟူသည် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်တို့၏ သွားကြောင်းလမ်းဖြစ်သော မဂ်ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် သွားတတ်၊ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် 'အယန' မည်၏။ တစ်ခုတည်းသော ငါတို့ဘုရားသာသနာ၌သာ ဖြစ်သောမဂ် ဖြစ်သောကြောင့် 'ဧကာယနမဂ္ဂ' ဟု ဆိုအပ်၏၊ တစ်ခုတည်းသော ဘုရားသာသနာတော်၌သာ ဖြစ်၍ အခြားသော တိတ္ထိတို့၏ သာသနာ၌ မဖြစ်ဟု ဆိုလိုသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် တစ်ခုတည်းသော နိဗ္ဗာန်သို့ သွားတတ်သောကြောင့် 'ဧကာယန' မည်၏၊ အစပိုင်းတွင် နည်းလမ်းအမျိုးမျိုးဖြင့် ဖြစ်ပွားသော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် တစ်ခုတည်းသော နိဗ္ဗာန်သို့သာ သွားတတ်သောကြောင့် 'ဧကာယနမဂ္ဂ' ဟူသည် တစ်ခုတည်းသော နိဗ္ဗာန်သို့ သွားကြောင်းမဂ်ဟု အနက်ရ၏။ 'အဖော်မရှိဘဲ တစ်ပါးတည်း အတုမရှိသော သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ်ကို ထိုးထွင်းသိတော်မူသောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏' ဟူရာ၌ သူတစ်ပါးတို့က သိစေအပ်သောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်သည်မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား မိမိကိုယ်တိုင်သာလျှင် အတုမရှိသော သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ်ကို ထိုးထွင်းသိတော်မူသောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'မသိမှု ကင်းပျောက်၍ သိမှုဉာဏ်ကို ရခြင်းကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏' ဟူရာ၌ ဗုဒ္ဓိ၊ ဗုဒ္ဓ၊ ဗောဓ ဟူသော သဒ္ဒါအားလုံးတို့သည် ပရိယာယ်သဒ္ဒါများ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုဗုဒ္ဓိဝိဟတတ္တာစသော ပါဌ်၌ အညိုဂုဏ်၊ အနီဂုဏ်တို့နှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် 'အညိုရောင်ပုဆိုး' 'အနီရောင်ပုဆိုး' ဟု ဆိုအပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တည်းဟူသော ဂုဏ်နှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် 'ဗုဒ္ဓ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကြောင်း သိစေရန် ဆိုအပ်သည်။

Tato paraṃ buddhoti netaṃ nāmantiādi ‘‘atthamanugatā ayaṃ paññattī’’ti ñāpanatthaṃ vuttaṃ. Tattha mittā sahāyā. Amaccā bhaccā. Ñātī pitupakkhikā. Sālohitā mātupakkhikā. Samaṇā pabbajjūpagatā. Brāhmaṇā bhovādino, samitapāpabāhitapāpā vā. Devatā sakkādayo brahmāno ca. Vimokkhantikanti vimokkho arahattamaggo, vimokkhassa anto arahattaphalaṃ, tasmiṃ vimokkhante bhavaṃ vimokkhantikaṃ nāma. Sabbaññubhāvo hi arahattamaggena sijjhati, arahattaphalodaye siddho hoti, tasmā sabbaññubhāvo vimokkhante bhavo hoti. Taṃ nemittikampi nāmaṃ vimokkhante bhavaṃ nāma hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantāna’’nti. Bodhiyā mūle saha sabbaññutaññāṇassa paṭilābhāti mahābodhirukkhamūle yathāvuttakkhaṇe sabbaññutaññāṇassa paṭilābhena saha. Sacchikā paññattīti arahattaphalasacchikiriyāya, sabbadhammasacchikiriyāya vā jātā paññatti. Yadidaṃ buddhoti yā ayaṃ buddhoti paññatti, ayaṃ byañjanato buddhavibhāvanā.

ထိုမှနောက်၌ "ဗုဒ္ဓေါတိ နေတံ နာမံ" အစရှိသော စကားကို "ဤဗုဒ္ဓဟူသော အမည်ပညတ်သည် သဘောဖြစ်သော ဂုဏ်သို့ အစဉ်လိုက်သော ပညတ်ဖြစ်သည်" ဟု သိစေရန် ဆိုအပ်သည်။ ထို၌ "သဟာယ" တို့သည် အပေါင်းအဖော်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ "ဘစ္စ" (သူခစား) တို့သည် အမတ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ အဘ၏ အနွယ်ဖြစ်သော အမျိုးတို့သည် "ဉာတိ" (ဆွေမျိုး) မည်ကုန်၏။ အမိ၏ အနွယ်ဖြစ်သော အမျိုးတို့သည် "သာလောဟိတ" မည်ကုန်၏။ ရဟန်းအဖြစ်သို့ ရောက်ကုန်သောသူတို့သည် "သမဏ" မည်ကုန်၏။ "ဘော ဘော" ဟု ခေါ်ဆိုလေ့ရှိသောသူတို့ သို့မဟုတ် ငြိမ်းစေအပ်သော မကောင်းမှုရှိသောသူ၊ ဖယ်ရှားအပ်သော မကောင်းမှုရှိသောသူတို့သည် "ဗြာဟ္မဏ" မည်ကုန်၏။ သိကြားမင်း အစရှိသော နတ်တို့နှင့် ဗြဟ္မာတို့သည် "ဒေဝတာ" မည်ကုန်၏။ "ဝိမောက္ခန္တိကံ" ဟူရာ၌ အရဟတ္တမဂ်သည် "ဝိမောက္ခ" မည်၏။ အရဟတ္တမဂ်၏ အဆုံးဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ်သည် "ဝိမောက္ခဿ အန္တ" မည်၏။ ထိုအရဟတ္တမဂ်၏ အဆုံးဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ်၌ ဖြစ်သော အမည်တော်သည် "ဝိမောက္ခန္တိက" မည်၏။ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်သည် အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် ပြီးမြောက်၍ အရဟတ္တဖိုလ် ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ ပြီးစီးခြင်းသို့ ရောက်၏။ ထို့ကြောင့် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်သည် အရဟတ္တမဂ်၏ အဆုံးဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုအကြောင်းကြောင့် ဖြစ်သော အမည်သည် အရဟတ္တမဂ်၏ အဆုံး၌ ဖြစ်သောအမည် မည်၏။ ထို့ကြောင့် "ဝိမောက္ခန္တိကမေတံ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "ဗောဓိပင်ရင်း၌ သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို ရခြင်းနှင့်တကွ" ဟူသည်မှာ မဟာဗောဓိပင်ရင်း၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အရဟတ္တဖိုလ်ခဏ၌ သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို ရခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "သစ္ဆိကာ ပညတ္တိ" ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ်ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်းကြောင့် သို့မဟုတ် ခပ်သိမ်းသောတရားတို့ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ပညတ်တော်ဖြစ်သည်။ "ယဒိဒံ ဗုဒ္ဓေါ" ဟူသည် အကြင် ဗုဒ္ဓဟူသော နာမပညတ်တော်သည် ဝစနတ္ထအားဖြင့် ဗုဒ္ဓသဒ္ဒါ၏အနက်ကို ထင်ရှားစေခြင်း ဖြစ်သည်။

‘‘Yathā buddhena desitā’’tigāthāpādassa pana iminā padabhājanīye vuttatthena ayaṃ saṃsandanā – ānāpānassatiyo ca yathā buddhena desitā, yena pakārena desitā. Yathāsaddena saṅgahitā dasa yathatthā ca yathā buddhena desitā, yena pakārena desitāti pakāratthassa ca yathāsaddassa, sabhāvatthassa ca yathāsaddassa sarūpekasesavasena ekasesaṃ katvā ‘‘yathā’’ti vuttanti veditabbaṃ. Padabhājanīye panassa yathatthesu ekekassa yojanāvasena ‘‘desito’’ti ekavacanaṃ kataṃ.

"ယထာ ဗုဒ္ဓေန ဒေသိတာ" ဟူသော ဂါထာပုဒ်၏ ပဒဘာဇနီ၌ ဟောအပ်သောအနက်နှင့် နှိုင်းယှဉ်ရသော်— အာနာပါနဿတိတို့ကို ဘုရားရှင်သည် အကြင်သို့သော အပြားအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏၊ အကြင်အခြင်းအရာအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။ ယထာသဒ္ဒါဖြင့် ယူအပ်သော ဆယ်ပါးသော ယထတ္ထတို့ကိုလည်း ဘုရားရှင်သည် အကြင်သို့သော အပြားအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏၊ အကြင်အခြင်းအရာအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏ ဟူ၍ ပကာရအနက်ရှိသော ယထာသဒ္ဒါကိုလည်းကောင်း၊ သဘာဝအနက်ရှိသော ယထာသဒ္ဒါကိုလည်းကောင်း သရူပေကသေသနည်း (သဒ္ဒါတစ်ခုတည်း ကြွင်းစေခြင်းအစွမ်း) ဖြင့် တစ်ခုကြွင်းပြု၍ ဂါထာ၌ "ယထာ" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ပဒဘာဇနီ၌မူ ထိုဆယ်ပါးသော ယထတ္ထတို့တွင် တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီသော အနက်ကို ယှဉ်စပ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် "ဒေသိတော" ဟု ဧကဝုစ် ပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။

‘‘Soti gahaṭṭho vā hoti pabbajito vā’’ti vuttattā ādipadepi yassa gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vāti vuttameva hoti. Lokattho vuttoyeva. Pabhāsetīti attano ñāṇassa pākaṭaṃ karotīti attho[Pg.87]. Abhisambuddhattāti sāvakapāramiñāṇenapi paṭividdhabhāvena. Obhāsetīti kāmāvacarabhūtaṃ lokaṃ. Bhāsetīti rūpāvacarabhūtaṃ lokaṃ. Pabhāsetīti arūpāvacarabhūtaṃ lokaṃ.

"သော တိ ဂဟဋ္ဌော ဝါ ဟောတိ ပဗ္ဗဇိတော ဝါ" (ထိုသူသည် လူဖြစ်စေ၊ ရဟန်းဖြစ်စေ) ဟု ပဒဘာဇနီ၌ ပြဆိုထားသောကြောင့် ရှေ့ဆုံးပုဒ်ဖြစ်သော "ယဿ" (အကြင်သူ၏) ဟူသော ပုဒ်၌လည်း "အကြင် လူ သို့မဟုတ် ရဟန်း၏" ဟု ဆိုပြီးဖြစ်သည်သာ ဖြစ်၏။ လောကသဒ္ဒါ၏ အနက်ကိုလည်း ဆိုအပ်ပြီးဖြစ်သည်သာ ဖြစ်၏။ "ပဘာသေတိ" ဟူသည် မိမိ၏ဉာဏ်ကို ထင်ရှားအောင် ပြုတတ်၏ဟု အနက်ရ၏။ "အဘိသမ္ဗုဒ္ဓတ္တာ" ဟူသည် သာဝကပါရမီဉာဏ်ဖြင့် ထိုးထွင်း၍ သိအပ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်သည်။ "ဩဘာသေတိ" ဟူသည် ကာမာဝစရဘုံဖြစ်သော သင်္ခါရလောကကို ထွန်းလင်းစေခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဘာသေတိ" ဟူသည် ရူပါဝစရဘုံဖြစ်သော လောကကို တောက်ပစေခြင်း ဖြစ်သည်။ "ပဘာသေတိ" ဟူသည် အရူပါဝစရဘုံဖြစ်သော လောကကို အပြားအားဖြင့် တောက်ပစေခြင်း ဖြစ်သည်။

Ariyañāṇanti arahattamaggañāṇaṃ. Mahikā muttoti mahikāya mutto. Mahikāti nīhāro vuccati. Mahiyā muttotipi pāṭho. Dhūmarajā muttoti dhūmato ca rajato ca mutto. Rāhugahaṇā vippamuttoti rāhuno candassa āsannupakkilesattā dvīhi upasaggehi visesetvā vuttaṃ. Bhāsate iti saobhāsaṭṭhena. Tapate iti satejaṭṭhena. Virocate iti ruciraṭṭhena. Evamevanti evaṃ evaṃ. Yasmā pana candopi sayaṃ bhāsanto tapanto virocanto imaṃ okāsalokaṃ obhāseti, bhikkhu ca paññāya bhāsanto tapanto virocanto imaṃ khandhādilokaṃ paññāya obhāseti, tasmā ubhayatrāpi ‘‘bhāsetī’’ti avatvā ‘‘bhāsate’’ icceva vuttaṃ. Evañhi vutte hetuatthopi vutto hoti. Ativisadatarābhasūriyopamaṃ aggahetvā kasmā candopamā gahitāti ce? Sabbakilesapariḷāhavūpasamena santassa bhikkhuno santaguṇayuttacandopamā anucchavikāti gahitāti veditabbaṃ. Evaṃ ānāpānassatibhāvanāsiddhisādhakaṃ yogāvacaraṃ thunitvā imāni terasa vodāne ñāṇānīti tāni ñāṇāni nigametvā dassetīti.

"အရိယဉာဏ်" ဟူသည် အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏ်ကို ဆိုလိုသည်။ "မဟိကာ မုတ္တော" ဟူသည် ဆီးနှင်းမှ လွတ်မြောက်ခြင်းဖြစ်၏။ "မဟိကာ" ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် ဆီးနှင်း (မြူနှင်း) ကို ဆိုလိုသည်။ "မဟိယာ မုတ္တော" ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏။ "ဓူမရဇာ မုတ္တော" ဟူသည် အခိုးအလျှံနှင့် မြူမှုန်တို့မှ လွတ်မြောက်ခြင်းဖြစ်၏။ "ရာဟုဂဟဏာ ဝိပ္ပမုတ္တော" ဟူသည်မှာ လမင်းအား ရာဟုဖမ်းခြင်းတည်းဟူသော နီးကပ်စွာသော ညစ်ညူးကြောင်း အန္တရာယ်မှ လွတ်မြောက်ခြင်းဖြစ်သောကြောင့် ဝိ- နှင့် ပ- ဟူသော ဥပသာရနှစ်ခုဖြင့် အထူးပြု၍ မိန့်ဆိုထားခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဘာသတေ" ဟူသည် မိမိ၏ကိုယ်ပိုင်အရောင်ဖြင့် ထွန်းလင်းခြင်းဟူသော အနက်ကြောင့် ဖြစ်၏။ "တပတေ" ဟူသည် မိမိ၏တောက်ပသော စွမ်းအင် (တေဇောဂုဏ်) ရှိခြင်းဟူသော အနက်ကြောင့် ဖြစ်၏။ "ဝိရောစတေ" ဟူသည် တင့်တယ်ခြင်း (ပြိုးပြိုးပြက်ပြက်ရှိခြင်း) ဟူသော အနက်ကြောင့် ဖြစ်၏။ "ဧဝမေဝံ" (ထို့အတူသာလျှင်) ဟူရာ၌ ဥပမာနှင့် ဥပမေယျတို့ကို ဆိုရသော်— လဗိမာန် (သို့မဟုတ် လနတ်သား) သည် မိမိကိုယ်တိုင် ထွန်းလင်း၊ တောက်ပ၊ တင့်တယ်လျက် ဤဥကာသလောကကို လင်းစေသကဲ့သို့၊ အာနာပါနဿတိပွားများသော ရဟန်းသည်လည်း အရဟတ္တမဂ်ပညာဖြင့် ထွန်းလင်း၊ တောက်ပ၊ တင့်တယ်လျက် ဤခန္ဓာအစရှိသော သင်္ခါရလောကကို ပညာဖြင့် ထွန်းလင်းစေ၏။ ထို့ကြောင့် ဥပမာရော ဥပမေယျ၌ပါ ကာရိုက်အနက်ဖြစ်သော "ဘာသေတိ" ဟု မဟောဘဲ သုဒ္ဓကတ္တားအနက်ဖြစ်သော "ဘာသတေ" ဟူ၍သာ ဟောတော်မူသည်။ ဤသို့ "ဘာသတေ" ဟု ဟောတော်မူခြင်းဖြင့် ဟေတုကတ္တားအနက် (သူတစ်ပါးအား ထွန်းလင်းစေတတ်သောအနက်) ကိုလည်း ဆိုပြီးဖြစ်၏။ အလွန်အကျွံ စင်ကြယ်စိုပြေလှသော နေမင်းဥပမာကို မယူဘဲ အဘယ်ကြောင့် လမင်းဥပမာကို ယူရသနည်းဟူမူ— ကိလေသာအပူအပေါင်း ငြိမ်းအေးပြီးသော ရဟန်းအား ငြိမ်သက်အေးချမ်းသော ဂုဏ်နှင့်ယှဉ်သော လမင်းဥပမာသည်သာ သင့်လျော်လျောက်ပတ်သောကြောင့် ယူအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ဤသို့ မိန့်ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် အာနာပါနဿတိဘာဝနာ အောင်မြင်ပြီးမြောက်အောင် အားထုတ်သော ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်ကို ချီးမွမ်း၍ "ဤဆယ့်သုံးပါးသော ဝေါဒါနဉာဏ်တို့တည်း" ဟု ထိုဉာဏ်တို့ကို နိဂုံးချုပ်၍ ပြသတော်မူ၏။

Vodānañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဝေါဒါနဉာဏနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

5. Satokāriñāṇaniddesavaṇṇanā

၅. ၅။ သတောကာရိဉာဏနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

163. Satokāriñāṇaniddese mātikāyaṃ idha bhikkhūti imasmiṃ sāsane bhikkhu. Ayañhi ettha idha-saddo sabbappakāraānāpānassatisamādhinibbattakassa puggalassa sannissayabhūtasāsanaparidīpano, aññasāsanassa tathābhāvapaṭisedhano ca. Vuttañhetaṃ – ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo…pe… suññā parappavādā samaṇebhi aññehī’’ti (ma. ni. 1.139; a. ni. 4.241).

၁၆၃. သတောကာရိဉာဏနိဒ္ဒေသ၏ မာတိကာ၌ "ဣဓ ဘိက္ခု" ဟူသည်မှာ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤ "ဣဓ" သဒ္ဒါသည် ခပ်သိမ်းသော အပြားအားဖြင့် အာနာပါနဿတိသမာဓိကို ဖြစ်စေတတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ မှီရာဖြစ်သော သာသနာတော်ကို ပြညွှန်ခြင်းဖြစ်ပြီး အခြားသော တိတ္ထိတို့၏ သာသနာ၌ ထိုသို့သော မှီရာအဖြစ်ကို တားမြစ်ခြင်းလည်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် "ရဟန်းတို့၊ ဤသာသနာတော်၌သာလျှင် သမဏ (သောတာပန် ရဟန်း) ရှိ၏။ ... တစ်ပါးသော တိတ္ထိတို့၏ သာသနာတို့သည် သမဏတို့မှ ဆိတ်ကုန်၏" ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။

Araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vāti idamassa ānāpānassatisamādhi bhāvanānurūpasenāsanapariggahaparidīpanaṃ. Imassa [Pg.88] hi bhikkhuno dīgharattaṃ rūpādīsu ārammaṇesu anuvisaṭaṃ cittaṃ ānāpānassatisamādhiārammaṇaṃ abhiruhituṃ na icchati, kūṭagoṇayuttaratho viya uppathameva dhāvati. Tasmā seyyathāpi nāma gopo kūṭadhenuyā sabbaṃ khīraṃ pivitvā vaḍḍhitaṃ kūṭavacchaṃ dametukāmo dhenuto apanetvā ekamante mahantaṃ thambhaṃ nikhaṇitvā tattha yottena bandheyya, athassa so vaccho ito cito ca vipphanditvā palāyituṃ asakkonto tameva thambhaṃ upanisīdeyya vā upanipajjeyya vā, evameva imināpi bhikkhunā dīgharattaṃ rūpārammaṇādirasapānavaḍḍhitaṃ duṭṭhacittaṃ dametukāmena rūpādiārammaṇato apanetvā araññaṃ vā rukkhamūlaṃ vā suññāgāraṃ vā pavesetvā tattha assāsapassāsathambhe satiyottena bandhitabbaṃ. Evamassa taṃ cittaṃ ito cito ca vipphanditvāpi pubbe āciṇṇārammaṇaṃ alabhamānaṃ satiyottaṃ chinditvā palāyituṃ asakkontaṃ tamevārammaṇaṃ upacārappanāvasena upanisīdati ceva upanipajjati ca. Tenāhu porāṇā –

"တောသို့ သွားသော်လည်းကောင်း၊ သစ်ပင်ရင်းသို့ သွားသော်လည်းကောင်း၊ ဆိတ်ငြိမ်ရာသို့ သွားသော်လည်းကောင်း" ဟူသော ဤစကားရပ်သည် ထိုရဟန်း၏ အာနာပါနဿတိ သမာဓိပွားများခြင်းအား လျောက်ပတ်သော သေနာသနကို သိမ်းဆည်းခြင်းကို ပြဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ရှည်လျားစွာသော ကာလပတ်လုံး ရူပါရုံ စသည်တို့၌ ပြန့်လွင့်နေသော ထိုရဟန်း၏ စိတ်သည် အာနာပါနဿတိ သမာဓိအာရုံသို့ တက်လှမ်းရန် အလိုမရှိပေ။ စဉ်းလဲသော နွားဆိုး ကသော ရထားသည် လမ်းမဟုတ်သည်သို့ ပြေးသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဥပမာအားဖြင့် နွားကျောင်းသားသည် စဉ်းလဲသော နွားမ၏ နို့ရည်ကို သောက်၍ ကြီးပြင်းလာသော စဉ်းလဲသော နွားငယ်ကို ဆုံးမလိုသဖြင့် မိခင်နွားမထံမှ ဖဲခွာစေ၍ သင့်တင့်သော အရပ်၌ တိုင်ကြီးတစ်လုံးကို စိုက်ထူကာ ထိုတိုင်၌ ကြိုးဖြင့် ချည်နှောင်ထားရာ၏။ ထိုအခါ ထိုနွားငယ်သည် ဟိုမှသည်မှ ရုန်းကန်သော်လည်း မပြေးနိုင်တော့သဖြင့် ထိုချည်နှောင်ရာ တိုင်ကိုသာ မှီ၍ နေရ သို့မဟုတ် အိပ်ရလေတော့သည်။ ထို့အတူ ရှည်လျားစွာသော ကာလပတ်လုံး ရူပါရုံ စသည်တို့၌ သာယာကာ ကြီးပြင်းလာသော ကြမ်းတမ်းသောစိတ်ကို ဆုံးမလိုသော ဤရဟန်းသည်လည်း စိတ်ကို ရူပါရုံ စသည်တို့မှ ဖဲခွာစေ၍ တောသို့သော်လည်းကောင်း၊ သစ်ပင်ရင်းသို့သော်လည်းကောင်း၊ ဆိတ်ငြိမ်သော ကျောင်းသို့သော်လည်းကောင်း ဝင်စေပြီးလျှင် ထိုအရပ်၌ ဝင်သက်ထွက်သက်တည်းဟူသော တိုင်၌ သတိတည်းဟူသော ကြိုးဖြင့် ချည်နှောင်အပ်၏။ ဤသို့ ချည်နှောင်အပ်သည်ရှိသော် ထိုရဟန်း၏ စိတ်သည် ဟိုမှသည်မှ ရုန်းကန်လှုပ်ရှားသော်လည်း ရှေးက လေ့ကျက်ဖူးသော အာရုံများကို မရရှိနိုင်တော့သဖြင့် သတိတည်းဟူသော ကြိုးကို ဖြတ်၍ မပြေးနိုင်တော့ဘဲ ထိုဝင်သက်ထွက်သက်တည်းဟူသော အာရုံ၌ပင် ဥပစာရသမာဓိ၊ အပ္ပနာသမာဓိတို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ကပ်၍နေခြင်း၊ ကပ်၍အိပ်ခြင်းသို့ ရောက်ရလေသည်။ ထို့ကြောင့် ရှေးဆရာမြတ်တို့က မိန့်ဆိုတော်မူကြသည် -

‘‘Yathā thambhe nibandheyya, vacchaṃ damaṃ naro idha;

Bandheyyevaṃ sakaṃ cittaṃ, satiyārammaṇe daḷha’’nti. (visuddhi. 1.217;

pārā. aṭṭha. 2.165;

dī. ni. aṭṭha. 2.374;

ma. ni. aṭṭha. 1.107) –

‘‘နွားကျောင်းသားသည် ဆုံးမအပ်သော နွားငယ်ကို တိုင်၌ ချည်နှောင်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤသာသနာတော်၌ ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် မိမိစိတ်ကို သတိဖြင့် အာရုံ၌ မြဲမြံစွာ ချည်နှောင်ရာ၏’’ ဟု ဆိုတော်မူကြသည်။

Evamassa taṃ senāsanaṃ bhāvanānurūpaṃ hoti. Atha vā yasmā idaṃ kammaṭṭhānappabhede muddhabhūtaṃ sabbabuddhapaccekabuddhabuddhasāvakānaṃ visesādhigamadiṭṭhadhammasukhavihārapadaṭṭhānaṃ ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ itthipurisahatthiassādisaddasamākulaṃ gāmantaṃ apariccajitvā na sukaraṃ bhāvetuṃ saddakaṇṭakattā jhānassa. Agāmake pana araññe sukaraṃ yogāvacarena idaṃ kammaṭṭhānaṃ pariggahetvā ānāpānacatukkajjhānaṃ nibbattetvā tadeva pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasitvā aggaphalaṃ arahattaṃ pāpuṇituṃ. Tasmā tassa anurūpaṃ senāsanaṃ upadisanto bhagavā ‘‘araññagato vā’’tiādimāha, tatheva thero.

ဤသို့ဖြင့် ထိုရဟန်းအား ထိုသေနာသနသည် ဘာဝနာပွားများခြင်းအား လျောက်ပတ်သည် ဖြစ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် ကမ္မဋ္ဌာန်းအပြားတို့၌ ထိပ်သီးသဖွယ်ဖြစ်သော၊ ခပ်သိမ်းသော ဘုရား၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနှင့် ဘုရားသားတော်တို့၏ တရားထူးကို ရခြင်းနှင့် မျက်မှောက်ဘဝ ချမ်းသာစွာ နေရခြင်း၏ နီးကပ်သောအကြောင်းဖြစ်သော ဤအာနာပါနဿတိ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို မိန်းမသံ၊ ယောက်ျားသံ၊ ဆင်သံ၊ မြင်းသံ စသည်တို့ဖြင့် ရှုပ်ထွေးဆူညံသော ရွာနီးကျောင်းကို မစွန့်လွှတ်ဘဲ ပွားများရန် မလွယ်ကူပေ။ အကြောင်းမူကား ဆူညံသော အသံသည် ဈာန်၏ ဆူးငြောင့် ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ သို့သော် ရွာနှင့်မနီးသော တော၌မူ ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် ဤကမ္မဋ္ဌာန်းကို သိမ်းဆည်း၍ အာနာပါန စတုတ္ထဈာန်ကို ဖြစ်စေကာ၊ ထိုဈာန်ကိုပင် အခြေခံပြု၍ သင်္ခါရတရားတို့ကို သုံးသပ်ပြီးလျှင် အထွတ်အထိပ်ဖိုလ် ဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရန် လွယ်ကူလှ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုရဟန်းအား လျောက်ပတ်သော သေနာသနကို ညွှန်ပြတော်မူလိုသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ‘‘တောသို့ သွားသော်လည်းကောင်း’’ အစရှိသည်ဖြင့် ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ထို့အတူပင် အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်မြတ်ကလည်း ဟောတော်မူခဲ့သည်။

Vatthuvijjācariyo viya hi bhagavā, so yathā vatthuvijjācariyo nagarabhūmiṃ passitvā suṭṭhu upaparikkhitvā ‘‘ettha nagaraṃ māpethā’’ti upadisati, sotthinā ca nagare niṭṭhite rājakulato mahāsakkāraṃ labhati, evamevaṃ yogāvacarassa anurūpaṃ senāsanaṃ upaparikkhitvā ‘‘ettha kammaṭṭhānaṃ anuyuñjitabba’’nti upadisati, tato tattha kammaṭṭhānamanuyuttena yoginā kamena [Pg.89] arahatte patte ‘‘sammāsambuddho vata so bhagavā’’ti mahantaṃ sakkāraṃ labhati. Ayaṃ pana bhikkhu ‘‘dīpisadiso’’ti vuccati. Yathā hi mahādīpirājā araññe tiṇagahanaṃ vā vanagahanaṃ vā pabbatagahanaṃ vā nissāya nilīyitvā vanamahiṃsagokaṇṇasūkarādayo mige gaṇhāti, evamevaṃ ayaṃ araññādīsu kammaṭṭhānamanuyuñjanto bhikkhu yathākkamena sotāpattisakadāgāmianāgāmiarahattamagge ceva ariyaphalāni ca gaṇhātīti veditabbo. Tenāhu porāṇā –

စင်စစ် မြတ်စွာဘုရားသည် မြေကြန်ဆရာနှင့် တူတော်မူ၏။ ထိုမြေကြန်ဆရာသည် မြို့တည်ရန် သင့်တော်သော မြေအရပ်ကို မြင်၍ ကောင်းစွာ စစ်ဆေးပြီးလျှင် ‘‘ဤနေရာ၌ မြို့တည်ကြလော့’’ ဟု ညွှန်ပြကာ မြို့တော်ကို ဘေးကင်းစွာ ဆောက်လုပ်ပြီးစီးသောအခါ မင်းမျိုးထံမှ များစွာသော ပူဇော်သက္ကာရကို ရရှိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် မြတ်စွာဘုရားသည် ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်အား လျောက်ပတ်သော သေနာသနကို ဆင်ခြင်တော်မူ၍ ‘‘ဤနေရာ၌ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို အားထုတ်အပ်၏’’ ဟု ညွှန်ပြတော်မူသည်။ ထိုသို့ ညွှန်ပြခြင်းကြောင့် ထိုနေရာ၌ ကမ္မဋ္ဌာန်းအားထုတ်သော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် အစဉ်သဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်သောအခါ ‘‘မြတ်စွာဘုရားသည် စင်စစ် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ရှင် ဖြစ်တော်မူပေစွတကား’’ ဟု ပူဇော်ချီးမွမ်းခြင်းဖြင့် ကြီးစွာသော ပူဇော်သက္ကာရကို ရတော်မူသည်။ တစ်ဖန် ဤယောဂီရဟန်းကို ‘‘ကျားသစ်နှင့် တူသူ’’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြီးစွာသော ကျားသစ်မင်းသည် တော၌ မြက်တော၊ သစ်တော သို့မဟုတ် တောင်ဝှမ်းတောကို မှီ၍ ပုန်းအောင်းကာ တောကျွဲ၊ စိုင်၊ တောဝက် စသော သားကောင်တို့ကို ဖမ်းယူစားသောက်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် တောအစရှိသော အရပ်တို့၌ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို အားထုတ်သော ဤရဟန်းသည် အစဉ်အတိုင်း သောတာပတ္တိမဂ် စသော အရဟတ္တမဂ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ အရိယာဖိုလ်တို့ကိုလည်းကောင်း ဖမ်းယူ (ရရှိ) ၏ဟု သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ရှေးဆရာမြတ်တို့က ဆိုတော်မူကြသည် -

‘‘Yathāpi dīpiko nāma, nilīyitvā gaṇhate mige;

Tathevāyaṃ buddhaputto, yuttayogo vipassako;

Araññaṃ pavisitvāna, gaṇhāti phalamuttama’’nti. (mi. pa. 6.1.5);

‘‘ကျားသစ်သည် ပုန်းအောင်း၍ သားကောင်တို့ကို ဖမ်းယူသကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် ဘုရားရှင်၏ သားတော်ဖြစ်သော၊ လုံ့လဝီရိယရှိသော၊ ဝိပဿနာပွားများသော ရဟန်းသည် တောသို့ ဝင်ရောက်၍ မြတ်လှစွာသော အရဟတ္တဖိုလ်ကို ဖမ်းယူ (ရရှိ) ၏’’ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Tenassa parakkamajavayoggabhūmiṃ araññasenāsanaṃ dassento ‘‘araññagato vā’’tiādimāha.

ထို့ကြောင့် ထိုရဟန်းအား အားထုတ်ခြင်းအဟုန်ကို ဖြစ်စေရန် လျောက်ပတ်သော မြေအရပ်ဖြစ်သော တောကျောင်းကို ညွှန်ပြတော်မူလိုသော အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်မြတ်သည် ‘‘တောသို့ သွားသော်လည်းကောင်း’’ အစရှိသည်ကို ဟောတော်မူခဲ့သည်။

Tattha araññagatoti upari vuttalakkhaṇaṃ yaṃkiñci pavivekasukhaṃ araññaṃ gato. Rukkhamūlagatoti rukkhasamīpaṃ gato. Suññāgāragatoti suññaṃ vivittokāsaṃ gato. Ettha ca ṭhapetvā araññañca rukkhamūlañca avasesasattavidhasenāsanaṃ gatopi ‘‘suññāgāragato’’ti vattuṃ vaṭṭati. Navavidhañhi senāsanaṃ. Yathāha – ‘‘so vivittaṃ senāsanaṃ bhajati araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñja’’nti (vibha. 508). Evamassa ututtayānukūlaṃ dhātucariyānukūlañca ānāpānassatibhāvanānurūpaṃ senāsanaṃ upadisitvā alīnānuddhaccapakkhikaṃ santamiriyāpathaṃ upadisanto nisīdatīti āha. Athassa nisajjāya daḷhabhāvaṃ assāsapassāsānaṃ pavattanasamatthataṃ ārammaṇapariggahūpāyañca dassento pallaṅkaṃ ābhujitvātiādimāha. Tattha pallaṅkanti samantato ūrubaddhāsanaṃ. Ābhujitvāti bandhitvā. Ujuṃ kāyaṃ paṇidhāyāti uparimasarīraṃ ujukaṃ ṭhapetvā aṭṭhārasa piṭṭhikaṇṭake koṭiyā koṭiṃ paṭipādetvā. Evañhi nisinnassa dhammamaṃsanhārūni na paṇamanti. Athassa yā tesaṃ paṇamanapaccayā khaṇe khaṇe vedanā uppajjeyyuṃ, tā na uppajjanti. Tāsu anuppajjamānāsu cittaṃ ekaggaṃ hoti, kammaṭṭhānaṃ na paripatati, vuddhiṃ phātiṃ upagacchati.

ထိုပါဠိ၌ ‘‘တောသို့ သွားသော်လည်းကောင်း (အရညဂတော)’’ ဆိုသည်မှာ အထက်တွင် ဆိုလတ္တံ့သော လက္ခဏာရှိသော၊ ဆိတ်ငြိမ်သော ချမ်းသာခြင်းကို ပေးတတ်သော တစ်စုံတစ်ခုသော တောသို့ ရောက်ရှိခြင်းကို ဆိုသည်။ ‘‘သစ်ပင်ရင်းသို့ သွားသော်လည်းကောင်း (ရုက္ခမူလဂတော)’’ ဆိုသည်မှာ သစ်ပင်၏အနီးသို့ ရောက်ရှိခြင်းကို ဆိုသည်။ ‘‘ဆိတ်ငြိမ်ရာသို့ သွားသော်လည်းကောင်း (သုညှာဂါရဂတော)’’ ဆိုသည်မှာ ဆိတ်ငြိမ်သော လွတ်လပ်သော နေရာသို့ ရောက်ရှိခြင်းကို ဆိုသည်။ ဤသုံးပါးတို့တွင် တောနှင့် သစ်ပင်ရင်းတို့ကို ဖယ်ထား၍ ကျန်ရှိသော ခုနစ်ပါးသော သေနာသနတို့သို့ သွားသော ရဟန်းကိုလည်း ‘‘ဆိတ်ငြိမ်ရာသို့ ရောက်သောသူ’’ ဟု ဆိုထိုက်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သေနာသနသည် ကိုးပါးရှိသောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် ပါဠိတော်၌ ‘‘ထိုရဟန်းသည် တော၊ သစ်ပင်ရင်း၊ တောင်၊ ကန္ဒရချောက်၊ တောင်ဂူ၊ သုသာန်၊ တောအုပ်၊ လွင်ပြင်၊ ကောက်ရိုးပုံ စသော ဆိတ်ငြိမ်သော သေနာသနကို မှီဝဲ၏’’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ထိုယောဂီပုဂ္ဂိုလ်အား ဥတုသုံးပါးနှင့် လျော်ညီသော၊ ဓာတ်စရိုက်နှင့် လျော်ညီသော၊ အာနာပါနဿတိပွားများရန် လျောက်ပတ်သော သေနာသနကို ညွှန်ပြတော်မူပြီးနောက် တွန့်ဆုတ်ခြင်း၊ ပျံ့လွင့်ခြင်း မရှိသော ငြိမ်သက်သော ဣရိယာပုထ်ကို ညွှန်ပြလိုသဖြင့် ‘‘ထိုင်၏ (နိသီဒတိ)’’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထို့နောက် ထိုရဟန်း၏ ထိုင်ခြင်း၌ မြဲမြံခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ဝင်သက်ထွက်သက် ဖြစ်ခြင်းငှါ စွမ်းနိုင်သည်ကိုလည်းကောင်း၊ အာရုံကို သိမ်းဆည်းခြင်း၏ အကြောင်းကိုလည်းကောင်း ညွှန်ပြလိုသဖြင့် ‘‘တင်ပလ္လင်ခွေ၍’’ အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကား၌ ‘‘တင်ပလ္လင်’’ ဆိုသည်မှာ ပေါင်ချင်းယှက်၍ ထိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘‘ခွေ၍’’ ဆိုသည်မှာ ချည်နှောင်၍ (ပတ်ခွေ၍) ဟူလို။ ‘‘ကိုယ်ကို ဖြောင့်မတ်စွာ ထား၍’’ ဆိုသည်မှာ အထက်ကိုယ်ကို ဖြောင့်ဖြောင့်ထားလျက် တစ်ဆယ့်ရှစ်ချောင်းသော ကျောရိုးတို့ကို အစွန်းချင်း ထိစပ်စေခြင်းကို ဆိုသည်။ ဤသို့ ထိုင်သော ရဟန်းအား အရေ၊ အသား၊ အကြောတို့သည် ကွေးညွတ်မသွားကုန်။ ထိုသို့ ကွေးညွတ်ခြင်း မရှိသောကြောင့် ခဏတိုင်း ခဏတိုင်း၌ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော ဝေဒနာတို့သည် မဖြစ်ပေါ်တော့ပေ။ ထိုဝေဒနာများ မဖြစ်ပေါ်သောအခါ စိတ်သည် တည်ကြည်လာ၍ ကမ္မဋ္ဌာန်းသည် လျောမကျဘဲ တိုးပွားစည်ပင်ခြင်းသို့ ရောက်ရလေသည်။

Parimukhaṃ [Pg.90] satiṃ upaṭṭhapetvāti kammaṭṭhānābhimukhaṃ satiṃ ṭhapayitvā. So satova assasati sato passasatīti so bhikkhu evaṃ nisīditvā evañca satiṃ upaṭṭhapetvā taṃ satiṃ avijahanto sato eva assasati sato passasati, satokārī hotīti vuttaṃ hoti.

‘‘မျက်မှောက်၌ သတိကို ထား၍ (ပရိမုခံ သတိံ ဥပဋ္ဌပေတွာ)’’ ဆိုသည်မှာ ကမ္မဋ္ဌာန်းသို့ ရှေးရှုလျက် သတိကို ဖြစ်စေ၍ ဟူလို။ ‘‘ထိုရဟန်းသည် သတိရှိလျက်သာလျှင် ဝင်သက်ကို သက်သွင်း၏၊ သတိရှိလျက်သာလျှင် ထွက်သက်ကို သက်ထုတ်၏’’ ဆိုသည်မှာ ထိုရဟန်းသည် ဤသို့ ထိုင်၍၊ ဤသို့ သတိကို ဖြစ်စေပြီးလျှင် ထိုသတိကို မစွန့်ဘဲ သတိနှင့် ပြည့်စုံလျက်သာလျှင် ဝင်သက်ထွက်သက်ကို ဖြစ်စေတတ်သူ (သတိနှင့် ပြုလုပ်သူ) ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

Idāni yehi pakārehi satokārī hoti, te pakāre dassetuṃ dīghaṃ vā assasantotiādimāha. Tattha dīghaṃ vā assasantoti dīghaṃ vā assāsaṃ pavattayanto. Tathā rassaṃ. Yā pana nesaṃ dīgharassatā, sā kālavasena veditabbā. Kadāci hi manussā hatthiahiādayo viya kālavasena dīghaṃ assasanti ca passasanti ca, kadāci sunakhasasādayo viya rassaṃ. Aññathā hi cuṇṇavicuṇṇā assāsapassāsā dīgharassā nāma na honti. Tasmā te dīghaṃ kālaṃ pavisantā ca nikkhamantā ca dīghā, rassaṃ kālaṃ pavisantā ca nikkhamantā ca rassāti veditabbā. Tatrāyaṃ bhikkhu upari vuttehi navahākārehi dīghaṃ assasanto ca passasanto ca dīghaṃ assasāmi, passasāmīti pajānāti, tathā rassaṃ.

ယခုအခါ အကြင်အပြားတို့ဖြင့် သတိနှင့် ပြည့်စုံသည်ဖြစ်၍ ပြုလေ့ရှိ၏၊ ထိုအပြားတို့ကို ပြသခြင်းငှာ "ဒီဃံ ဝါ အဿသန္တော" အစရှိသော စကားရပ်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ထို "ဒီဃံ ဝါ အဿသန္တော" ဟူသော စကားရပ်၌ ရှည်သော ဝင်သက်ကို ဖြစ်စေသော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် ရှည်သော ဝင်သက်ကို ဖြစ်စေ၏။ ထို့အတူ တိုသော ဝင်သက်ကို ဖြစ်စေသော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း တိုသော ဝင်သက်ကို ဖြစ်စေ၏။ ထိုထွက်သက်ဝင်သက်တို့၏ ရှည်သည် တိုသည်၏ အဖြစ်ကို ကာလ (အချိန်အပိုင်းအခြား) ၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ရံခါတွင် လူတို့သည် ဆင်၊ မြွေ အစရှိသည်တို့ကဲ့သို့ အချိန်ကာလကြာမြင့်စွာ ရှည်လျားစွာ ဝင်သက်ထွက်သက်ကို ဖြစ်စေတတ်ကြကုန်၏။ ရံခါတွင် ခွေး၊ ယုန် အစရှိသည်တို့ကဲ့သို့ တိုတောင်းစွာ ဝင်သက်ထွက်သက်ကို ဖြစ်စေတတ်ကြကုန်၏။ ထိုသို့မဟုတ်ဘဲ အခြားတစ်မျိုး ယူဆပါမူ မှုန့်မှုန့်ညက်ညက် ဖြစ်ကုန်သော ဝင်သက်ထွက်သက်တို့သည် အရှည် အတို မည်သည် မဟုတ်ကုန်။ ထို့ကြောင့် ရှည်လျားသော ကာလပတ်လုံး ဝင်သက်ကို ဖြစ်စေသည်လည်းကောင်း၊ ထွက်သက်ကို ဖြစ်စေသည်လည်းကောင်း ဖြစ်သော ထိုဝင်သက်ထွက်သက်တို့သည် "ရှည်သော ဝင်သက်ထွက်သက်" မည်ကုန်၏။ တိုတောင်းသော ကာလပတ်လုံး ဝင်သက်ကို ဖြစ်စေသည်လည်းကောင်း၊ ထွက်သက်ကို ဖြစ်စေသည်လည်းကောင်း ဖြစ်သော ထိုဝင်သက်ထွက်သက်တို့သည် "တိုသော ဝင်သက်ထွက်သက်" မည်ကုန်၏ဟု သိအပ်၏။ ထိုဝင်သက်ထွက်သက်၌ ဤရဟန်းသည် အထက်၌ ဆိုလတ္တံ့သော ကိုးပါးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် ရှည်စွာ ဝင်သက်ကို ဖြစ်စေတတ်သည်လည်းကောင်း၊ ထွက်သက်ကို ဖြစ်စေတတ်သည်လည်းကောင်း ဖြစ်၍ "ရှည်စွာ ဝင်သက်ကို ဖြစ်စေ၏၊ ထွက်သက်ကို ဖြစ်စေ၏" ဟု ကွဲကွဲပြားပြား သိ၏။ ထို့အတူ တိုသော ဝင်သက်ထွက်သက်ကိုလည်း သိ၏။

Evaṃ pajānato ca –

ဤသို့ ကွဲကွဲပြားပြား သိသော ရဟန်းအား -

‘‘Dīgho rasso ca assāso, passāsopi ca tādiso;

Cattāro vaṇṇā vattanti, nāsikaggeva bhikkhuno’’ti. (visuddhi. 1.219;

pārā. aṭṭha. 2.165);

“ရှည်သော ဝင်သက်လည်းကောင်း၊ တိုသော ဝင်သက်လည်းကောင်း၊ ထိုသို့သော သဘောရှိသော ထွက်သက်လည်းကောင်း ဤသို့သော အခြင်းအရာ လေးပါးတို့သည် ရဟန်း၏ နှာသီးဖျား၌ သော်လည်းကောင်း၊ (အပေါ်နှုတ်ခမ်း၌ သော်လည်းကောင်း) ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏။”

Navannañcassa ākārānaṃ ekenākārena kāyānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanā sampajjatīti veditabbā. Sabbakāyapaṭisaṃvedī assasissāmīti sikkhati. Sabbakāyapaṭisaṃvedī passasissāmīti sikkhatīti sakalassa assāsakāyassādimajjhapariyosānaṃ viditaṃ karonto pākaṭaṃ karonto assasissāmīti sikkhati. Sakalassa passāsakāyassādimajjhapariyosānaṃ viditaṃ karonto pākaṭaṃ karonto passasissāmīti sikkhati. Evaṃ viditaṃ karonto pākaṭaṃ karonto ñāṇasampayuttacittena assasati ceva passasati ca. Tasmā ‘‘assasissāmi passasissāmīti sikkhatī’’ti [Pg.91] vuccati. Ekassa hi bhikkhuno cuṇṇavicuṇṇavisaṭe (visuddhi. 1.219; pārā. 2.165) assāsakāye, passāsakāye vā ādi pākaṭo hoti, na majjhapariyosānaṃ. So ādimeva pariggahetuṃ sakkoti, majjhapariyosāne kilamati. Ekassa majjhaṃ pākaṭaṃ hoti, na ādipariyosānaṃ. So majjhameva pariggahetuṃ sakkoti, ādipariyosāne kilamati. Ekassa pariyosānaṃ pākaṭaṃ hoti, na ādimajjhaṃ. So pariyosānaṃyeva pariggahetuṃ sakkoti, ādimajjhe kilamati. Ekassa sabbaṃ pākaṭaṃ hoti, so sabbampi pariggahetuṃ sakkoti, na katthaci kilamati. Tādisena bhavitabbanti dassento āha – ‘‘sabbakāyapaṭisaṃvedī’’tiādi.

ထိုယောဂီပုဂ္ဂိုလ်အား ကိုးပါးသော အခြင်းအရာတို့တွင် တစ်ပါးသော အခြင်းအရာအားဖြင့်လည်း ကာယာနုပဿနာ သတိပဋ္ဌာန်ဘာဝနာသည် ပြည့်စုံ၏ဟူ၍ သိအပ်၏။ "သဗ္ဗကာယပဋိသံဝေဒီ အဿသိဿာမီတိ သိက္ခတိ၊ သဗ္ဗကာယပဋိသံဝေဒီ ပဿသိဿာမီတိ သိက္ခတိ" ဟူသည်ကား အလုံးစုံသော ဝင်သက်အပေါင်း၏ အစ၊ အလယ်၊ အဆုံးကို ထင်ရှားစွာ ပြုလျက် "ငါသည် ဝင်သက်ကို ဖြစ်စေအံ့" ဟု ကျင့်၏။ အလုံးစုံသော ထွက်သက်အပေါင်း၏ အစ၊ အလယ်၊ အဆုံးကို ထင်ရှားစွာ ပြုလျက် "ငါသည် ထွက်သက်ကို ဖြစ်စေအံ့" ဟု ကျင့်၏။ ဤသို့ ထင်ရှားစွာ ပြုလျက် ဉာဏ်နှင့်ယှဉ်သော စိတ်ဖြင့် ဝင်သက်ကိုလည်းကောင်း၊ ထွက်သက်ကိုလည်းကောင်း ဖြစ်စေ၏။ ထို့ကြောင့် "ငါသည် ဝင်သက်ကို ဖြစ်စေအံ့၊ ထွက်သက်ကို ဖြစ်စေအံ့ဟု ကျင့်၏" ဟု ဆိုအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ရဟန်းတစ်ပါးအား မှုန့်မှုန့်ညက်ညက် ကွဲပြား၍ ဖြစ်သော ဝင်သက်အပေါင်း၌ သော်လည်းကောင်း၊ ထွက်သက်အပေါင်း၌ သော်လည်းကောင်း အစသည်သာ ထင်ရှား၏၊ အလယ်နှင့် အဆုံးသည် မထင်ရှား။ ထိုရဟန်းသည် အစကိုသာလျှင် သိမ်းဆည်းခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏၊ အလယ်နှင့် အဆုံး၌ ပင်ပန်း၏။ ရဟန်းတစ်ပါးအား အလယ်သည်သာ ထင်ရှား၏၊ အစနှင့် အဆုံးသည် မထင်ရှား။ ထိုရဟန်းသည် အလယ်ကိုသာ သိမ်းဆည်းခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏၊ အစနှင့် အဆုံး၌ ပင်ပန်း၏။ ရဟန်းတစ်ပါးအား အဆုံးသည်သာ ထင်ရှား၏၊ အစနှင့် အလယ်သည် မထင်ရှား။ ထိုရဟန်းသည် အဆုံးကိုသာ သိမ်းဆည်းခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏၊ အစနှင့် အလယ်၌ ပင်ပန်း၏။ ရဟန်းတစ်ပါးအား အလုံးစုံသော အစ၊ အလယ်၊ အဆုံးသည် ထင်ရှား၏။ ထိုရဟန်းသည် အလုံးစုံကိုလည်း သိမ်းဆည်းခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏၊ တစ်စုံတစ်ခုသော အရာ၌မျှ မပင်ပန်း။ ထိုသို့သော သဘောရှိသော ရဟန်း ဖြစ်အပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် "သဗ္ဗကာယပဋိသံဝေဒီ" အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူ၏။

Tattha sikkhatīti evaṃ ghaṭati vāyamati. Yo vā tathābhūtassa saṃvaro, ayamettha adhisīlasikkhā. Yo tathābhūtassa samādhi, ayaṃ adhicittasikkhā. Yā tathābhūtassa paññā, ayaṃ adhipaññāsikkhāti imā tisso sikkhāyo tasmiṃ ārammaṇe tāya satiyā tena manasikārena sikkhati āsevati bhāveti bahulīkarotīti evamettha attho daṭṭhabbo. Tattha yasmā purimanayena kevalaṃ assasitabbaṃ passasitabbameva ca, na aññaṃ kiñci kātabbaṃ, ito paṭṭhāya pana ñāṇuppādanādīsu yogo karaṇīyo. Tasmā tattha ‘‘assasāmīti pajānāti passasāmīti pajānāti’’cceva vattamānakālavasena pāḷiṃ vatvā ito paṭṭhāya kattabbassa ñāṇuppādanādino ā-kārassa dassanatthaṃ ‘‘sabbakāyapaṭisaṃvedī assasissāmī’’tiādinā nayena anāgatakālavasena pāḷi āropitāti veditabbā.

ထိုပါဌ်၌ "သိက္ခတိ" ဟူသည်မှာ ဤသို့ ထင်ရှားစွာပြုသဖြင့် စေ့ဆော်အားထုတ်၏၊ လုံ့လပြု၏။ ထိုသို့သော သတိကို ပွားစေသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဖြစ်သော သံဝရ (သတိသံဝရ၊ ဝီရိယသံဝရ) သည် ဤအာနာပါန၌ အဓိသီလသိက္ခာ မည်၏။ ထိုသို့သော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဖြစ်သော သမာဓိသည် အဓိစိတ္တသိက္ခာ မည်၏။ ထိုသို့သော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဖြစ်သော ပညာသည် အဓိပညာသိက္ခာ မည်၏။ ဤသို့ ဤသိက္ခာသုံးပါးတို့ကို ထိုဝင်သက်ထွက်သက်တည်းဟူသော အာရုံ၌ ထိုသတိ၊ ထိုနှလုံးသွင်းခြင်းနှင့်အတူ ကျင့်၏၊ မှီဝဲ၏၊ ပွားစေ၏၊ အကြိမ်များစွာ ပြု၏ဟူ၍ ဤ "သိက္ခတိ" ဟူသော ပါဌ်၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ရှုမြင်အပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ရှေးဦးနည်း၌ သက်သက် ဝင်သက်ထွက်သက်ကို ဖြစ်စေအပ်သည်သာ ဖြစ်၍ အခြားတစ်စုံတစ်ခုသော ပြုဖွယ်ကိစ္စ မရှိသောကြောင့်တည်း။ ထိုမှတစ်ပါး ဤ "သဗ္ဗကာယပဋိသံဝေဒီ" အစရှိသော နည်းမှစ၍ ဉာဏ်ဖြစ်စေခြင်း အစရှိသည်တို့၌ အားထုတ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုရှေးဦးနည်း၌ "ဝင်သက်ကို ဖြစ်စေ၏ဟု သိ၏၊ ထွက်သက်ကို ဖြစ်စေ၏ဟု သိ၏" ဟူ၍သာ ပစ္စုပ္ပန်ကာလ၏ အစွမ်းဖြင့် ပါဠိတော်ကို မိန့်တော်မူပြီးလျှင်၊ ဤ "သဗ္ဗကာယပဋိသံဝေဒီ" အစရှိသော နောက်နည်းမှစ၍ ပြုအပ်သော ဉာဏ်ဖြစ်စေခြင်း အစရှိသော အခြင်းအရာကို ပြခြင်းငှာ "သဗ္ဗကာယပဋိသံဝေဒီ အဿသိဿာမိ" အစရှိသော နည်းဖြင့် အနာဂတ်ကာလ၏ အစွမ်းဖြင့် ပါဠိတော်ကို တင်ပြထားတော်မူ၏ဟု သိအပ်ကုန်၏။

Passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ…pe… sikkhatīti oḷārikaṃ assāsapassāsasaṅkhātaṃ kāyasaṅkhāraṃ passambhento paṭippassambhento nirodhento vūpasamento assasissāmi passasissāmīti sikkhati.

"ပဿမ္ဘယံ ကာယသင်္ခါရံ... သိက္ခတိ" ဟူသည်ကား ရုန့်ရင်းသော ဝင်သက်ထွက်သက်ဟု ဆိုအပ်သော ကာယသင်္ခါရကို ငြိမ်းစေလျက်၊ တစ်ဖန် ငြိမ်းစေလျက်၊ ချုပ်စေလျက်၊ အထူးသဖြင့် ငြိမ်သက်စေလျက် "ငါသည် ဝင်သက်ကို ဖြစ်စေအံ့၊ ထွက်သက်ကို ဖြစ်စေအံ့" ဟု ကျင့်၏။

Tatrevaṃ oḷārikasukhumatā ca passaddhi ca veditabbā – imassa hi bhikkhuno pubbe apariggahitakāle kāyo ca cittañca sadarathā honti oḷārikā. Kāyacittānaṃ oḷārikatte avūpasante assāsapassāsāpi oḷārikā honti, balavatarā hutvā pavattanti, nāsikā nappahoti, mukhena assasantopi passasantopi tiṭṭhati. Yadā panassa kāyopi [Pg.92] cittampi pariggahitā honti, tadā te santā honti vūpasantā. Tesu vūpasantesu assāsapassāsā sukhumā hutvā pavattanti, ‘‘atthi nu kho, natthī’’ti vicetabbākārappattā honti. Seyyathāpi purisassa dhāvitvā pabbatā vā orohitvā mahābhāraṃ vā sīsato oropetvā ṭhitassa oḷārikā assāsapassāsā honti, nāsikā nappahoti, mukhena assasantopi passasantopi tiṭṭhati. Yadā panesa taṃ parissamaṃ vinodetvā nhatvā ca pivitvā ca allasāṭakaṃ hadaye katvā sītāya chāyāya nipanno hoti, athassa te assāsapassāsā sukhumā honti ‘‘atthi nu kho, natthī’’ti vicetabbākārappattā, evamevaṃ imassa bhikkhuno apariggahitakāleti vitthāretabbaṃ. Tathā hissa pubbe apariggahitakāle ‘‘oḷārikoḷārike kāyasaṅkhāre passambhemī’’ti ābhogasamannāhāramanasikāro natthi, pariggahitakāle pana atthi. Tenassa apariggahitakālato pariggahitakāle kāyasaṅkhāro sukhumo hoti. Tenāhu porāṇā –

ထိုနည်း၌ ဤသို့ ရုန့်ရင်းသည်၏အဖြစ်၊ သိမ်မွေ့သည်၏အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ငြိမ်သက်ခြင်းကိုလည်းကောင်း သိအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဤရဟန်းအား ရှေးကမ္မဋ္ဌာန်မစီးဖြန်းမီ ဝင်သက်ထွက်သက်ကို မသိမ်းဆည်းရသေးသော ကာလ၌ ကိုယ်သည်လည်းကောင်း၊ စိတ်သည်လည်းကောင်း ပူပန်ခြင်းရှိကုန်၏၊ ရုန့်ရင်းကုန်၏။ ကိုယ်နှင့် စိတ်တို့၏ ရုန့်ရင်းသည်၏အဖြစ် မငြိမ်းအေးသေးသရွေ့ ဝင်သက်ထွက်သက်တို့သည်လည်း ရုန့်ရင်းကုန်၏၊ အလွန်ပြင်းထန်သော အားရှိကုန်လျက် ဖြစ်ပေါ်တတ်ကုန်၏၊ နှာခေါင်းဖြင့် မလုံလောက်ဘဲ ပါးစပ်ဖြင့် ဝင်သက်ကိုလည်းကောင်း၊ ထွက်သက်ကိုလည်းကောင်း ဖြစ်စေလျက် တည်ရ၏။ အကြင်အခါ၌မူ ထိုရဟန်းအား ကိုယ်ကိုလည်းကောင်း၊ စိတ်ကိုလည်းကောင်း သိမ်းဆည်းအပ်ကုန်၏၊ ထိုအခါ၌ ထိုကိုယ်နှင့် စိတ်တို့သည် ငြိမ်သက်ကုန်၏၊ အထူးသဖြင့် ငြိမ်သက်ကုန်၏။ ထိုကိုယ်နှင့် စိတ်တို့ ငြိမ်သက်ကုန်သည်ရှိသော် ဝင်သက်ထွက်သက်တို့သည် သိမ်မွေ့ကုန်လျက် ဖြစ်ပေါ်တတ်ကုန်၏။ "ဝင်သက်ထွက်သက် ရှိသေးသလော၊ သို့မဟုတ် မရှိတော့ပြီလော" ဟု ဆင်ခြင်အပ်သော အခြင်းအရာသို့ ရောက်ကုန်၏။ ဥပမာသော်ကား ပြေး၍လည်းကောင်း၊ တောင်မှဆင်း၍လည်းကောင်း၊ ဦးခေါင်းမှ ဝန်ကြီးကို ချ၍လည်းကောင်း ရပ်နေသော ယောက်ျားအား ရုန့်ရင်းသော ဝင်သက်ထွက်သက်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏၊ နှာခေါင်းဖြင့် မလုံလောက်ဘဲ ပါးစပ်ဖြင့် ဝင်သက်ကိုလည်းကောင်း၊ ထွက်သက်ကိုလည်းကောင်း ဖြစ်စေလျက် တည်ရ၏။ ထိုယောက်ျားသည် အကြင်အခါ၌ ထိုပင်ပန်းခြင်းကို ဖျောက်ဖျက်ပြီး၍၊ ရေချိုး၍လည်းကောင်း၊ ရေသောက်၍လည်းကောင်း၊ ရင်ဘတ်ပေါ်၌ စိုစွတ်သော ပုဆိုးကို တင်လျက် အေးမြသော အရိပ်၌ လျောင်းစက်ရ၏။ ထို့နောက် ထိုယောက်ျား၏ ထိုဝင်သက်ထွက်သက်တို့သည် သိမ်မွေ့ကုန်လျက် "ရှိသေးသလော၊ မရှိတော့ပြီလော" ဟု ဆင်ခြင်အပ်သော အခြင်းအရာသို့ ရောက်ကုန်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် ဤရဟန်းအား ဝင်သက်ထွက်သက်ကို မသိမ်းဆည်းရသေးသော အခါ၌... အစရှိသဖြင့် အကျယ်ချဲ့၍ သိအပ်၏။ ထိုစကားသည် စင်စစ် မှန်ပေ၏။ ထိုရဟန်းအား ရှေးမသိမ်းဆည်းရသေးသော ကာလ၌ "ရုန့်ရင်းကုန်သော ကာယသင်္ခါရတို့ကို ငြိမ်းစေအံ့" ဟူ၍ အာဘောဂ၊ သမန္နာဟာရ၊ မနသိကာရသည် မရှိ။ သိမ်းဆည်းသော အခါ၌မူ "ရုန့်ရင်းကုန်သော ကာယသင်္ခါရတို့ကို ငြိမ်းစေအံ့" ဟူ၍ အာဘောဂ၊ သမန္နာဟာရ၊ မနသိကာရသည် ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုရဟန်းအား မသိမ်းဆည်းရသေးသော ကာလထက် သိမ်းဆည်းသော ကာလ၌ ဖြစ်ပေါ်သော ကာယသင်္ခါရသည် သိမ်မွေ့၏။ ထို့ကြောင့် ရှေးဟောင်းဆရာတို့သည် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့ကြကုန်၏ -

‘‘Sāraddhe kāye citte ca, adhimattaṃ pavattati;

Asāraddhamhi kāyamhi, sukhumaṃ sampavattatī’’ti. (visuddhi. 1.220;

pārā. aṭṭha. 2.165);

“ကိုယ်သည်လည်းကောင်း၊ စိတ်သည်လည်းကောင်း ပူပန်ခြင်းရှိလတ်သော် ကာယသင်္ခါရသည် လွန်စွာဖြစ်ပေါ်၏။ ကိုယ်သည် ပူပန်ခြင်းမရှိသည်ရှိသော် ကာယသင်္ခါရသည် သိမ်မွေ့စွာ ဖြစ်ပေါ်၏” ဟု (မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့ကြကုန်၏။)

Pariggahepi oḷāriko, paṭhamajjhānūpacāre sukhumo. Tasmimpi oḷāriko, paṭhamajjhāne sukhumo. Paṭhamajjhāne ca dutiyajjhānūpacāre ca oḷāriko, dutiyajjhāne sukhumo. Dutiyajjhāne ca tatiyajjhānūpacāre ca oḷāriko, tatiyajjhāne sukhumo. Tatiyajjhāne ca catutthajjhānūpacāre ca oḷāriko, catutthajjhāne atisukhumo appavattimeva pāpuṇāti. Idaṃ tāva dīghabhāṇakasaṃyuttabhāṇakānaṃ mataṃ.

(ဝင်သက်ထွက်သက်သည်) သိမ်းဆည်းစကာလ၌လည်း ရုန့်ရင်း၏၊ ပထမဈာန်၏ ဥပစာရ၌ သိမ်မွေ့၏။ ထိုပထမဈာန်၏ ဥပစာရ၌လည်း ရုန့်ရင်း၏၊ ပထမဈာန်၌ သိမ်မွေ့၏။ ပထမဈာန်၌လည်းကောင်း၊ ဒုတိယဈာန်၏ ဥပစာရ၌လည်းကောင်း ရုန့်ရင်း၏၊ ဒုတိယဈာန်၌ သိမ်မွေ့၏။ ဒုတိယဈာန်၌လည်းကောင်း၊ တတိယဈာန်၏ ဥပစာရ၌လည်းကောင်း ရုန့်ရင်း၏၊ တတိယဈာန်၌ သိမ်မွေ့၏။ တတိယဈာန်၌လည်းကောင်း၊ စတုတ္ထဈာန်၏ ဥပစာရ၌လည်းကောင်း ရုန့်ရင်း၏၊ စတုတ္ထဈာန်၌မူ အလွန်သိမ်မွေ့ခြင်းသို့ ရောက်သဖြင့် လုံးဝမဖြစ်ပေါ်ခြင်းသို့သာလျှင် ရောက်၏။ ဤဆိုအပ်ပြီးသော စကားသည်ကား ရှေးဦးစွာ ဒီဃဘာဏကပုဂ္ဂိုလ်၊ သံယုတ္တဘာဏကပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အယူတည်း။

Majjhimabhāṇakā pana ‘‘paṭhamajjhāne oḷāriko, dutiyajjhānūpacāre sukhumo’’ti evaṃ heṭṭhimaheṭṭhimajjhānato uparūparijjhānūpacārepi sukhumataraṃ icchanti. Sabbesaṃyeva pana matena apariggahitakāle pavattakāyasaṅkhāro pariggahitakāle paṭippassambhati, pariggahitakāle pavattakāyasaṅkhāro paṭhamajjhānūpacāre…pe… catutthajjhānūpacāre pavattakāyasaṅkhāro catutthajjhāne paṭippassambhati. Ayaṃ tāva samathe nayo.

မဇ္ဈိမဘာဏကဆရာတို့ကမူ 'ပထမဈာန်၌ ကြမ်းတမ်းသော ထွက်သက်ဝင်သက်သည် ဒုတိယဈာန်၏ ဥပစာ၌ သိမ်မွေ့၏' ဟု ဤသို့ဖြင့် အောက်အောက်သော ဈာန်ထက် အထက်အထက်သော ဈာန်၏ ဥပစာ၌လည်း သာ၍ သိမ်မွေ့သည်ဟု ယူဆတော်မူကြသည်။ သို့သော်လည်း အားလုံးသော ဘာဏကဆရာတို့၏ အလိုအားဖြင့် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို မသိမ်းဆည်းသောကာလ၌ ဖြစ်သော ကာယသင်္ခါရသည် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို သိမ်းဆည်းသောအခါ၌ ငြိမ်းအေး၏။ သိမ်းဆည်းသောအခါ၌ ဖြစ်သော ကာယသင်္ခါရသည် ပထမဈာန်၏ ဥပစာ၌... ပေ... စတုတ္ထဈာန်၏ ဥပစာ၌ ဖြစ်သော ကာယသင်္ခါရသည် စတုတ္ထဈာန်၌ ငြိမ်းအေး၏။ ဤသည်ကား သမထလမ်းစဉ်၌ နည်းလမ်းဖြစ်၏။

Vipassanāyaṃ [Pg.93] pana apariggahitakāle pavattakāyasaṅkhāro oḷāriko, mahābhūtapariggahe sukhumo. Sopi oḷāriko, upādārūpapariggahe sukhumo. Sopi oḷāriko, sakalarūpapariggahe sukhumo. Sopi oḷāriko, arūpapariggahe sukhumo. Sopi oḷāriko, rūpārūpapariggahe sukhumo. Sopi oḷāriko, paccayapariggahe sukhumo. Sopi oḷāriko, sappaccayanāmarūpadassane sukhumo. Sopi oḷāriko, lakkhaṇārammaṇika vipassanāya sukhumo. Sopi dubbalavipassanāya oḷāriko, balavavipassanāya sukhumo. Tattha pubbe vuttanayeneva purimassa purimassa pacchimena pacchimena paṭippassaddhi veditabbā. Evamettha oḷārikasukhumatā paṭippassaddhi ca veditabbā. Ayaṃ tāvettha kāyānupassanāvasena vuttassa paṭhamacatukkassa anupubbapadavaṇṇanā.

ဝိပဿနာနည်း၌မူ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို မသိမ်းဆည်းသောကာလ၌ ဖြစ်သော ကာယသင်္ခါရသည် ကြမ်းတမ်း၍၊ မဟာဘုတ်ကို သိမ်းဆည်းသောအခါ၌ သိမ်မွေ့၏။ ထိုမဟာဘုတ်ကို သိမ်းဆည်းသောအခါ၌ ဖြစ်သော ထွက်သက်ဝင်သက်သည်လည်း ကြမ်းတမ်း၍၊ ဥပါဒါရုပ်ကို သိမ်းဆည်းသောအခါ၌ သိမ်မွေ့၏။ ထိုဥပါဒါရုပ်ကို သိမ်းဆည်းသောအခါ၌ ဖြစ်သော ထွက်သက်ဝင်သက်သည်လည်း ကြမ်းတမ်း၍၊ ရုပ်အားလုံးကို သိမ်းဆည်းသောအခါ၌ သိမ်မွေ့၏။ ထိုရုပ်အားလုံးကို သိမ်းဆည်းသောအခါ၌ ဖြစ်သော ထွက်သက်ဝင်သက်သည်လည်း ကြမ်းတမ်း၍၊ နာမ်တရားကို သိမ်းဆည်းသောအခါ၌ သိမ်မွေ့၏။ ထိုနာမ်တရားကို သိမ်းဆည်းသောအခါ၌ ဖြစ်သော ထွက်သက်ဝင်သက်သည်လည်း ကြမ်းတမ်း၍၊ ရုပ်နာမ်နှစ်ပါးကို သိမ်းဆည်းသောအခါ၌ သိမ်မွေ့၏။ ထိုရုပ်နာမ်နှစ်ပါးကို သိမ်းဆည်းသောအခါ၌ ဖြစ်သော ထွက်သက်ဝင်သက်သည်လည်း ကြမ်းတမ်း၍၊ နာမ်ရုပ်၏ အကြောင်းတရားကို သိမ်းဆည်းသောအခါ၌ သိမ်မွေ့၏။ ထိုအကြောင်းတရားကို သိမ်းဆည်းသောအခါ၌ ဖြစ်သော ထွက်သက်ဝင်သက်သည်လည်း ကြမ်းတမ်း၍၊ အကြောင်းနှင့်တကွသော နာမ်ရုပ်ကို ရှုမြင်သောအခါ၌ သိမ်မွေ့၏။ ထိုရှုမြင်သောအခါ၌ ဖြစ်သော ထွက်သက်ဝင်သက်သည်လည်း ကြမ်းတမ်း၍၊ လက္ခဏာရေးသုံးပါးကို အာရုံပြုသော ဝိပဿနာ၌ သိမ်မွေ့၏။ ထိုဝိပဿနာ၌ ဖြစ်သော ထွက်သက်ဝင်သက်သည်လည်း အားနည်းသော ဝိပဿနာ၌ ကြမ်းတမ်း၍၊ အားကောင်းသော ဝိပဿနာ၌ သိမ်မွေ့၏။ ထိုဝိပဿနာနည်း၌ ရှေး၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ရှေ့ရှေ့၌ဖြစ်သော ထွက်သက်ဝင်သက်သည် နောက်နောက်၌ဖြစ်သော ထွက်သက်ဝင်သက်ဖြင့် ငြိမ်းအေးသွားပုံကို သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤဝိပဿနာနည်း၌ ကြမ်းတမ်းခြင်း၊ သိမ်မွေ့ခြင်းနှင့် ငြိမ်းအေးခြင်းတို့ကို သိမှတ်အပ်၏။ ဤသည်ကား ဤအာနာပါနဿတိကထာ၌ ကာယာနုပဿနာ၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော ပထမစတုက္က၏ အစဉ်အတိုင်းဖြစ်သော ပုဒ်အဖွင့် ဖြစ်၏။

Yasmā panettha idameva catukkaṃ ādikammikassa kammaṭṭhānavasena vuttaṃ, itarāni pana tīṇi catukkāni ettha pattajjhānassa vedanācittadhammānupassanāvasena, tasmā imaṃ kammaṭṭhānaṃ bhāvetvā ānāpānacatukkajjhānapadaṭṭhānāya vipassanāya saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇitukāmena ādikammikena kulaputtena visuddhimagge vuttanayena sīlaparisodhanādīni sabbakiccāni katvā sattaṅgasamannāgatassa ācariyassa santike pañcasandhikaṃ kammaṭṭhānaṃ uggahetabbaṃ. Tatrime pañca sandhayo uggaho paripucchā upaṭṭhānaṃ appanā lakkhaṇanti. Tattha uggaho nāma kammaṭṭhānassa uggaṇhanaṃ. Paripucchā nāma kammaṭṭhānassa paripucchanaṃ. Upaṭṭhānaṃ nāma kammaṭṭhānassa upaṭṭhānaṃ. Appanā nāma kammaṭṭhānassa appanā. Lakkhaṇaṃ nāma kammaṭṭhānassa lakkhaṇaṃ, ‘‘evaṃ lakkhaṇamidaṃ kammaṭṭhāna’’nti kammaṭṭhānasabhāvūpadhāraṇanti vuttaṃ hoti.

ဤအာနာပါနကထာ၌ ဤပထမစတုက္ကကိုသာလျှင် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို အစဦးအားထုတ်သော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်၏ ကမ္မဋ္ဌာန်းအစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၍ ကျန်ရှိသော စတုက္ကသုံးပါးတို့ကိုမူ ဤပထမစတုက္က၌ ဈာန်ရပြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဝေဒနာနုပဿနာ၊ စိတ္တာနုပဿနာ၊ ဓမ္မာနုပဿနာတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် ဤအာနာပါနကမ္မဋ္ဌာန်းကို ပွားများစေ၍ ဝင်သက်ထွက်သက်၌ ရအပ်သော လေးပါးသော ဈာန်လျှင် နီးစွာသောအကြောင်းရှိသော ဝိပဿနာဖြင့် ပဋိသမ္ဘိဒါလေးပါးနှင့်တကွ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်လိုသော၊ အစဦး ကမ္မဋ္ဌာန်းအားထုတ်သော အမျိုးကောင်းသားသည် ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ပြဆိုထားသော နည်းလမ်းအတိုင်း သီလစင်ကြယ်စေခြင်း အစရှိသော အလုံးစုံသော ကိစ္စတို့ကို ပြုလုပ်ပြီး၍၊ အင်္ဂါခုနစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသော ကလျာဏမိတ္တဆရာသမား၏ ထံ၌ ငါးပါးသောအဆက်အစပ်ရှိသော ကမ္မဋ္ဌာန်းကို သင်ယူအပ်၏။ ထိုသင်ယူအပ်သော ကမ္မဋ္ဌာန်း၌ ငါးပါးသောအစပ်တို့ကား သင်ယူခြင်း (ဥဂ္ဂဟ)၊ မေးမြန်းခြင်း (ပရိပုစ္ဆာ)၊ ထင်ရှားဖြစ်ခြင်း (ဥပဋ္ဌာန)၊ အပ္ပနာဆိုက်ခြင်း (အပ္ပနာ) နှင့် လက္ခဏာ (လက္ခဏ) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုငါးပါးတို့တွင် 'ဥဂ္ဂဟ' မည်သည်ကား ကမ္မဋ္ဌာန်းကို သင်ယူခြင်း ဖြစ်၏။ 'ပရိပုစ္ဆာ' မည်သည်ကား ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ဆွေးနွေးမေးမြန်းခြင်း ဖြစ်၏။ 'ဥပဋ္ဌာန' မည်သည်ကား ကမ္မဋ္ဌာန်းနိမိတ် ထင်ရှားဖြစ်ခြင်း ဖြစ်၏။ 'အပ္ပနာ' မည်သည်ကား ကမ္မဋ္ဌာန်း၌ အပ္ပနာသို့ ဆိုက်ရောက်ခြင်း ဖြစ်၏။ 'လက္ခဏ' မည်သည်ကား ကမ္မဋ္ဌာန်း၏ လက္ခဏာ ဖြစ်၏။ 'ဤကမ္မဋ္ဌာန်းသည် ဤသို့သော လက္ခဏာရှိ၏' ဟု ကမ္မဋ္ဌာန်း၏ သဘောတရားကို စူးစမ်းဆင်ခြင် မှတ်သားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

Evaṃ pañcasandhikaṃ kammaṭṭhānaṃ uggaṇhanto attanāpi na kilamati, ācariyampi na viheseti. Tasmā thokaṃ uddisāpetvā bahuṃ kālaṃ sajjhāyitvā evaṃ pañcasandhikaṃ kammaṭṭhānaṃ uggahetvā ācariyassa santike vā aññattha vā aṭṭhārasa dosayutte vihāre vajjetvā pañcaṅgasamannāgate senāsane vasantena upacchinnakhuddakapalibodhena katabhattakiccena bhattasammadaṃ paṭivinodetvā sukhanisinnena ratanattayaguṇānussaraṇena cittaṃ sampahaṃsetvā ācariyuggahato [Pg.94] ekapadampi aparihāpentena idaṃ ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ manasi kātabbaṃ. Tatrāyaṃ manasikāravidhi –

ဤသို့ ငါးပါးသောအဆက်အစပ်ရှိသော ကမ္မဋ္ဌာန်းကို သင်ယူသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် မိမိကိုယ်တိုင်လည်း မပင်ပန်း၊ ဆရာကိုလည်း မညှဉ်းဆဲရာရောက်ပေ။ ထို့ကြောင့် နည်းငယ်မျှ ပို့ချသင်ယူစေပြီးလျှင် များစွာသောကာလပတ်လုံး ရွတ်ဖတ်ပွားများ၍ ဤသို့ ငါးပါးသော အဆက်အစပ်ရှိသော ကမ္မဋ္ဌာန်းကို သင်ယူပြီးနောက်၊ ဆရာ၏ အထံ၌ ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် အခြားတစ်ပါးသော အရပ်၌ ဖြစ်စေ ပြစ်မျိုးတစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသော ကျောင်းများကို ရှောင်ကြဉ်လျက်၊ အင်္ဂါငါးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော ကျောင်း၌ နေထိုင်သော ရဟန်းသည် ငယ်သော ကြောင့်ကြခြင်း ကိစ္စအဝဝကို ဖြတ်တောက်ပြီး၍၊ ဆွမ်းစားခြင်းကိစ္စကို ပြီးစီးစေကာ ဆွမ်းကြောင့်ဖြစ်သော ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ခြင်းကို ဖျောက်ဖျက်ပြီးနောက်၊ ချမ်းသာစွာ ထိုင်လျက် ရတနာသုံးပါး၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို အောက်မေ့ဆင်ခြင်ခြင်းဖြင့် စိတ်ကို ရွှင်လန်းစေကာ၊ ဆရာ့ထံမှ သင်ယူခဲ့သော ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားမှ တစ်ပုဒ်တစ်လေမျှ မချွတ်ယွင်းစေဘဲ ဤအာနာပါနဿတိကမ္မဋ္ဌာန်းကို နှလုံးသွင်းအပ်၏။ ထိုသို့နှလုံးသွင်းရာ၌ ဤသည်ကား နှလုံးသွင်းရမည့် အစီအရင် ဖြစ်၏—

‘‘Gaṇanā anubandhanā, phusanā ṭhapanā sallakkhaṇā;

Vivaṭṭanā pārisuddhi, tesañca paṭipassanā’’ti.

'ရေတွက်ခြင်း (ဂဏနာ)၊ အစဉ်လိုက်ခြင်း (အနုဗန္ဓနာ)၊ ထိတွေ့ရာ၌ စိတ်ထားခြင်း (ဖုသနာ)၊ တည်ကြည်စွာ ထားခြင်း (ဌပနာ)၊ ရှုဆင်ခြင်ခြင်း (သလ္လက္ခဏာ)၊ ကိလေသာမှ ကင်းဝေးခြင်း (ဝိဝဋ္ဋနာ)၊ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်ခြင်း (ပါရိသုဒ္ဓိ) နှင့် ထိုတရားတို့ကို ပြန်လည် ဆင်ခြင်ခြင်း (ပဋိပဿနာ) တို့ ဖြစ်ကြသည်။'

Tattha gaṇanāti gaṇanāyeva. Anubandhanāti anugamanā. Phusanāti phuṭṭhaṭṭhānaṃ. Ṭhapanāti appanā. Sallakkhaṇāti vipassanā. Vivaṭṭanāti maggo. Pārisuddhīti phalaṃ. Tesañca paṭipassanāti paccavekkhaṇā. Tattha iminā ādikammikena kulaputtena paṭhamaṃ gaṇanāya idaṃ kammaṭṭhānaṃ manasi kātabbaṃ. Gaṇentena pana pañcannaṃ heṭṭhā na ṭhapetabbaṃ, dasannaṃ upari na netabbaṃ, antarā khaṇḍaṃ na dassetabbaṃ. Pañcannaṃ heṭṭhā ṭhapentassa hi sambādhe okāse cittuppādo vipphandati sambādhe vaje sanniruddhagogaṇo viya. Dasannaṃ upari nentassa gaṇananissitova cittuppādo hoti. Antarā khaṇḍaṃ dassentassa ‘‘sikhāppattaṃ nu kho me kammaṭṭhānaṃ, no’’ti cittaṃ vikampati, tasmā ete dose vajjetvā gaṇetabbaṃ.

ထိုရှစ်ပါးတို့တွင် 'ဂဏနာ' ဆိုသည်မှာ ရေတွက်ခြင်းသာ ဖြစ်၏။ 'အနုဗန္ဓနာ' ဆိုသည်မှာ အစဉ်လိုက်ခြင်း ဖြစ်၏။ 'ဖုသနာ' ဆိုသည်မှာ ထိရာဌာန ဖြစ်၏။ 'ဌပနာ' ဆိုသည်မှာ အပ္ပနာ ဖြစ်၏။ 'သလ္လက္ခဏာ' ဆိုသည်မှာ ဝိပဿနာ ဖြစ်၏။ 'ဝိဝဋ္ဋနာ' ဆိုသည်မှာ မဂ် ဖြစ်၏။ 'ပါရိသုဒ္ဓိ' ဆိုသည်မှာ ဖိုလ် ဖြစ်၏။ 'ပဋိပဿနာ' ဆိုသည်မှာ ပစ္စဝေက္ခဏာ ဖြစ်၏။ ထိုသို့သော နှလုံးသွင်းခြင်းများတွင် အစဦး ကမ္မဋ္ဌာန်းအားထုတ်သော အမျိုးကောင်းသားသည် ရှေးဦးစွာ ရေတွက်ခြင်း (ဂဏနာ) အားဖြင့် ဤကမ္မဋ္ဌာန်းကို နှလုံးသွင်းအပ်၏။ သို့သော် ရေတွက်သောအခါ ငါးခုအောက် မထားအပ်၊ ဆယ်ခုထက်လည်း မကျော်စေအပ်၊ အကြား၌ ပျက်ယွင်းခြင်း (ကျိုးပေါက်ခြင်း) မရှိစေအပ်ပေ။ အကြောင်းမူကား ငါးခုအောက် လျှော့၍ရေတွက်ပါက ကျဉ်းမြောင်းသော အရပ်၌ စိတ်ဖြစ်ပေါ်မှုသည် တုန်လှုပ်တတ်၏၊ ကျဉ်းမြောင်းသော နွားခြံ၌ ပိတ်လှောင်ထားသော နွားအုပ်ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဆယ်ခုထက် ကျော်လွန်၍ ရေတွက်ပါက စိတ်ဖြစ်ပေါ်မှုသည် ရေတွက်ခြင်းသို့သာ စောင်းပေးရာ ရောက်သွား၏။ အကြား၌ ပျက်ယွင်းမှု (ကျိုးပေါက်မှု) ကို ပြပါက 'ငါ၏ ကမ္မဋ္ဌာန်းသည် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ပြီလော၊ သို့မဟုတ် မရောက်သေးလော' ဟု စိတ်သည် တုန်လှုပ်တတ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအပြစ်တို့ကို ရှောင်ကြဉ်၍ ရေတွက်အပ်၏။

Gaṇentena ca paṭhamaṃ dandhagaṇanāya dhaññamāpakagaṇanāya gaṇetabbaṃ. Dhaññamāpako hi nāḷiṃ pūretvā ‘‘eka’’nti vatvā okirati, puna pūrento kiñci kacavaraṃ disvā chaḍḍento ‘‘ekaṃ eka’’nti vadati. Eseva nayo dve dvetiādīsu. Evamevaṃ imināpi assāsapassāsesu yo upaṭṭhāti, taṃ gahetvā ‘‘ekaṃ eka’’ntiādiṃ katvā yāva ‘‘dasa dasā’’ti pavattamānaṃ pavattamānaṃ upalakkhetvāva gaṇetabbaṃ. Tassa evaṃ gaṇayato nikkhamantā ca pavisantā ca assāsapassāsā pākaṭā honti.

ထိုသို့ ရေတွက်ရာ၌လည်း ရှေးဦးစွာ နှေးနှေးရေတွက်ခြင်း (စပါးခြင်သောသူ၏ ရေတွက်ခြင်းမျိုး) ဖြင့် ရေတွက်အပ်၏။ စပါးခြင်သောသူသည် တင်းတောင်းကို ပြည့်စေပြီးလျှင် 'တစ်ခု' ဟု ဆို၍ သွန်ချ၏။ တစ်ဖန် ပြန်လည်ဖြည့်သွင်းသောအခါ တစ်စုံတစ်ခုသော အမှိုက်သရိုက်ကို တွေ့လျှင် ဖယ်ရှားစွန့်ပစ်လျက် 'တစ်ခု၊ တစ်ခု' ဟု ဆိုတတ်၏။ 'နှစ်ခု၊ နှစ်ခု' စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ဤနည်းတူစွာ ဤယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း ဝင်သက်ထွက်သက်တို့တွင် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာသော ဝင်သက်ထွက်သက်ကို ယူ၍ 'တစ်ခု၊ တစ်ခု' စသည်ဖြင့် အစပြုကာ 'ဆယ်ခု၊ ဆယ်ခု' အထိ ဖြစ်ပေါ်လာသမျှသော ဝင်သက်ထွက်သက်ကို သတ်မှတ်မှတ်သား၍သာ ရေတွက်အပ်၏။ ထိုသို့ ရေတွက်သော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်အား ထွက်ပေါ်လာသော ဝင်ရောက်သွားသော ဝင်သက်ထွက်သက်တို့သည် ထင်ရှားလာကြကုန်၏။

Athānena taṃ dandhagaṇanaṃ dhaññamāpakagaṇanaṃ pahāya sīghagaṇanāya gopālakagaṇanāya gaṇetabbaṃ. Cheko hi gopālako sakkharādayo ucchaṅgena gahetvā rajjudaṇḍahattho pātova vajaṃ gantvā gāvo piṭṭhiyaṃ paharitvā palighatthambhamatthake nisinno dvāraṃ pattaṃ pattaṃyeva gāvaṃ ‘‘eko dve’’ti sakkharaṃ khipitvā khipitvā gaṇeti. Tiyāmarattiṃ sambādhe okāse dukkhaṃ vutthagogaṇo nikkhamanto aññamaññaṃ upanighaṃsanto vegena vegena puñjapuñjo hutvā nikkhamati. So vegena vegena ‘‘tīṇi cattāri pañca dasā’’ti gaṇetiyeva, evamassāpi purimanayena gaṇayato [Pg.95] assāsapassāsā pākaṭā hutvā sīghaṃ sīghaṃ punappunaṃ sañcaranti. Tato tena ‘‘punappunaṃ sañcarantī’’ti ñatvā anto ca bahi ca aggahetvā dvārappattaṃ dvārappattaṃyeva gahetvā ‘‘eko dve tīṇi cattāri pañca, eko dve tīṇi cattāri pañca cha, eko dve tīṇi cattāri pañca cha satta…pe… aṭṭha nava dasā’’ti sīghaṃ sīghaṃ gaṇetabbameva. Gaṇanāpaṭibaddhe hi kammaṭṭhāne gaṇanabaleneva cittaṃ ekaggaṃ hoti arittupatthambhanavasena caṇḍasote nāvāṭhapanamiva.

ထိုအခါ ဤယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် နှေးကွေးစွာ ရေတွက်ခြင်းတည်းဟူသော စပါးခြင်သူ၏ ရေတွက်ခြင်းနှင့်တူသော ရေတွက်ခြင်းကို စွန့်ပယ်၍ လျင်မြန်စွာ ရေတွက်ခြင်းတည်းဟူသော နွားကျောင်းသား၏ နွားရေတွက်ခြင်းနှင့်တူသော ရေတွက်ခြင်းဖြင့် ရေတွက်အပ်၏။ လိမ္မာသော နွားကျောင်းသားသည် ကျောက်စရစ်ခဲစသည်တို့ကို ခါးပိုက်ဖြင့်လွယ်၍ ကြိုးနှင့်တံဖျာကို လက်၌ကိုင်လျက် စောစောကပင် နွားခြံသို့သွား၍ နွားတို့ကို ကျောကုန်း၌ ရိုက်ခတ်ကာ တံခါးကျည်တိုင်ထိပ်၌ ထိုင်လျက် တံခါးပေါက်သို့ ရောက်လာတိုင်း ရောက်လာတိုင်းသော နွားကို "တစ်၊ နှစ်" ဟု ဆို၍ ကျောက်စရစ်ခဲကို ချ၍ ချ၍ ရေတွက်၏။ ညဉ့်သုံးယံပတ်လုံး ကျဉ်းမြောင်းသောနေရာ၌ ဆင်းရဲစွာ နေခဲ့ရသော နွားအုပ်သည် ထွက်လာသောအခါ အချင်းချင်း တိုးဝှေ့လျက် လျင်မြန်သော အဟုန်ဖြင့် အစုလိုက်အစုလိုက် ဖြစ်၍ ထွက်လာ၏။ ထိုနွားကျောင်းသားသည် အလွန်လျင်မြန်စွာပင် "သုံး၊ လေး၊ ငါး... ဆယ်" ဟု ရေတွက်လေတော့၏။ ဤအတူသာလျှင် ရှေးနည်းဖြင့် ရေတွက်သော ထိုယောဂီပုဂ္ဂိုလ်အားလည်း ဝင်သက်ထွက်သက်တို့သည် ထင်ရှားလာပြီး လျင်မြန်စွာ အဖန်ဖန် တလဲလဲ မပြတ်ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ ထို့နောက် ထိုယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် "ဝင်သက်ထွက်သက်တို့သည် အဖန်ဖန် မပြတ်ဖြစ်ပေါ်နေကြကုန်၏" ဟု သိ၍ အတွင်း၌လည်းကောင်း၊ အပြင်၌လည်းကောင်း မယူဘဲ နှာခေါင်းဝသို့ ရောက်လာ ရောက်လာသော ဝင်သက်ထွက်သက်ကိုသာလျှင် ယူ၍ "တစ်၊ နှစ်၊ သုံး၊ လေး၊ ငါး၊ တစ်၊ နှစ်၊ သုံး၊ လေး၊ ငါး၊ ခြောက်... တစ်၊ နှစ်၊ သုံး၊ လေး၊ ငါး၊ ခြောက်၊ ခုနစ်၊ ရှစ်၊ ကိုး၊ ဆယ်" ဟု လျင်မြန်စွာ ရေတွက်အပ်သည်သာတည်း။ ရေတွက်ခြင်းနှင့်စပ်သော ကမ္မဋ္ဌာန်း၌ ရေတွက်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် စိတ်သည် တည်ကြည် (ဧကဂ္ဂတာဖြစ်) ၏။ အဘယ်ကဲ့သို့နည်းဟူမူ - ထိုးဝါး၏ ထောက်ပံ့မှုအစွမ်းဖြင့် ကြမ်းတမ်းသော ရေအလျင်၌ လှေကို ရပ်တန့်စေသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

Tassevaṃ sīghaṃ sīghaṃ gaṇayato kammaṭṭhānaṃ nirantaraṃ pavattaṃ viya hutvā upaṭṭhāti. Atha ‘‘nirantaraṃ pavattatī’’ti ñatvā anto ca bahi ca vātaṃ apariggahetvā purimanayeneva vegena vegena gaṇetabbaṃ. Antopavisanavātena hi saddhiṃ cittaṃ pavesayato abbhantaraṃ vātabbhāhataṃ medapūritaṃ viya hoti. Bahinikkhamanavātena saddhiṃ cittaṃ nīharato bahiddhā puthuttārammaṇe cittaṃ vikkhipati. Phuṭṭhaphuṭṭhokāse pana satiṃ ṭhapetvā bhāventasseva bhāvanā sampajjati. Tena vuttaṃ – ‘‘anto ca bahi ca vātaṃ apariggahetvā purimanayeneva vegena vegena gaṇetabba’’nti.

ဤသို့ လျင်မြန်စွာ ရေတွက်သော ထိုယောဂီပုဂ္ဂိုလ်အား ကမ္မဋ္ဌာန်းသည် အကြားမရှိ ဆက်တိုက်ဖြစ်ပေါ်နေသကဲ့သို့ ထင်ရှားလာ၏။ ထိုအခါ "အကြားမရှိ ဖြစ်ပေါ်နေ၏" ဟု သိ၍ အတွင်းသို့လည်းကောင်း၊ အပြင်သို့လည်းကောင်း သွားသောလေကို မသိမ်းဆည်းဘဲ ရှေးနည်းအတိုင်းပင် လျင်မြန်စွာ ရေတွက်အပ်၏။ အတွင်းသို့ ဝင်သောလေနှင့်အတူ စိတ်ကို သွင်းသောပုဂ္ဂိုလ်အား အတွင်း၌ လေခတ်ခံရသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အဆီဖြင့် ပြည့်နှက်နေသကဲ့သို့လည်းကောင်း ဖြစ်တတ်၏။ အပြင်သို့ ထွက်သောလေနှင့်အတူ စိတ်ကို ထွက်စေသောပုဂ္ဂိုလ်အားလည်း ပြင်ပရှိ များစွာသောအာရုံတို့၌ စိတ်သည် ပျံ့လွင့်တတ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဝင်သက်ထွက်သက်၏ ထိရာထိရာအရပ်၌ သတိကို ထား၍ ပွားများသောပုဂ္ဂိုလ်အားသာလျှင် ဘာဝနာသည် ပြည့်စုံ၏။ ထို့ကြောင့် "အတွင်းသို့လည်းကောင်း၊ အပြင်သို့လည်းကောင်း သွားသောလေကို မသိမ်းဆည်းဘဲ ရှေးနည်းအတိုင်းပင် လျင်မြန်စွာ ရေတွက်အပ်၏" ဟု ငါအဋ္ဌကထာဆရာ ဆိုအပ်၏။

Kīvaciraṃ panetaṃ gaṇetabbanti? Yāva vinā gaṇanāya assāsapassāsārammaṇe sati santiṭṭhati. Bahi visaṭavitakkavicchedaṃ katvā assāsapassāsārammaṇe sati saṇṭhāpanatthaṃyeva hi gaṇanāti.

အဘယ်မျှလောက် ကြာမြင့်အောင် ဤသို့ ရေတွက်အပ်သနည်းဟူမူ - ရေတွက်ခြင်းမရှိဘဲ ဝင်သက်ထွက်သက်တည်းဟူသော အာရုံ၌ သတိသည် ကောင်းစွာ တည်တံ့နိုင်သမျှကာလပတ်လုံး ရေတွက်အပ်၏။ ပြင်ပသို့ ပျံ့လွင့်သော ဝိတက်များကို ဖြတ်တောက်၍ ဝင်သက်ထွက်သက်တည်းဟူသော အာရုံ၌ သတိကို ကောင်းစွာ တည်ထားရန် အလို့ငှာသာလျှင် ရေတွက်ခြင်းကို ပြုရသည်ဟု သိအပ်၏။

Evaṃ gaṇanāya manasi katvā anubandhanāya manasi kātabbaṃ. Anubandhanā nāma gaṇanaṃ paṭisaṃharitvā satiyā nirantaraṃ assāsapassāsānaṃ anugamanaṃ. Tañca kho na ādimajjhapariyosānānugamanavasena. Ādimajjhapariyosānāni tassānugamane ādīnavā ca heṭṭhā vuttāyeva.

ဤသို့ ရေတွက်ခြင်းဖြင့် နှလုံးသွင်းပြီး၍ အနုဗန္ဓနာ (အစဉ်လိုက်ခြင်း) အစွမ်းဖြင့် နှလုံးသွင်းအပ်၏။ အနုဗန္ဓနာမည်သည်ကား ရေတွက်ခြင်းကို ဖယ်ရှားရုပ်သိမ်း၍ သတိဖြင့် အကြားမရှိ ဖြစ်ပေါ်နေသော ဝင်သက်ထွက်သက်တို့နောက်သို့ အစဉ်လိုက်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုသို့ အစဉ်လိုက်ခြင်းသည်လည်း ဝင်သက်ထွက်သက်၏ အစ၊ အလယ်၊ အဆုံးသို့ အစဉ်လိုက်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် မဟုတ်ပေ။ ဝင်သက်ထွက်သက်၏ အစ၊ အလယ်၊ အဆုံးတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ယင်းသို့ အစဉ်လိုက်ခြင်း၌ ရှိသော အပြစ်တို့ကိုလည်းကောင်း ရှေး၌ ဆိုခဲ့ပြီးသာလျှင် ဖြစ်၏။

Tasmā anubandhanāya manasikarontena na ādimajjhapariyosānavasena manasi kātabbaṃ, apica kho phusanāvasena ca ṭhapanāvasena ca manasi kātabbaṃ. Gaṇanānubandhanāvasena viya hi phusanāṭhapanāvasena visuṃ manasikāro natthi, phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva pana gaṇento gaṇanāya ca phusanāya ca manasi karoti, tattheva gaṇanaṃ paṭisaṃharitvā te satiyā anubandhanto, appanāvasena ca cittaṃ ṭhapento ‘‘anubandhanāya ca phusanāya ca ṭhapanāya ca manasi [Pg.96] karotī’’ti vuccati. Svāyamattho aṭṭhakathāsu vuttapaṅguḷadovārikopamāhi idheva pāḷiyaṃ vuttakakacūpamāya ca veditabbo.

ထို့ကြောင့် အနုဗန္ဓနာဖြင့် နှလုံးသွင်းသောပုဂ္ဂိုလ်သည် အစ၊ အလယ်၊ အဆုံးအားဖြင့် နှလုံးမသွင်းအပ်၊ စင်စစ်သော်ကား ဖုသနာ (ထိရာအရပ်) ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဌပနာ (တည်ထားခြင်း) ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း နှလုံးသွင်းအပ်၏။ ဂဏနာနှင့် အနုဗန္ဓနာတို့၏ အစွမ်းဖြင့် သီးခြားစီ နှလုံးသွင်းခြင်း ရှိသကဲ့သို့ ဖုသနာနှင့် ဌပနာတို့၏ အစွမ်းဖြင့် သီးခြားစီ နှလုံးသွင်းခြင်း မရှိပေ။ စင်စစ်သော်ကား ထိရာထိရာ (နှာသီးဖျား သို့မဟုတ် အထက်နှုတ်ခမ်းသား) ၌သာလျှင် ရေတွက်သောပုဂ္ဂိုလ်သည် ဂဏနာဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဖုသနာဖြင့်လည်းကောင်း နှလုံးသွင်း၏။ ထိုထိရာအရပ်၌သာလျှင် ရေတွက်ခြင်းကို ဖယ်ရှားရုပ်သိမ်း၍ ထိုဝင်သက်ထွက်သက်တို့ကို သတိဖြင့် အစဉ်လိုက်သောပုဂ္ဂိုလ်ကိုလည်းကောင်း၊ အပ္ပနာ၏အစွမ်းဖြင့် စိတ်ကို တည်ထားသောပုဂ္ဂိုလ်ကိုလည်းကောင်း "အနုဗန္ဓနာဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဖုသနာဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဌပနာဖြင့်လည်းကောင်း နှလုံးသွင်း၏" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအနက်ကို အဋ္ဌကထာတို့၌ ပြဆိုအပ်လတ္တံ့သော ခြေမသန်သူဥပမာ၊ တံခါးစောင့်ဥပမာတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဤပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်ပါဠိ၌ပင် ဟောကြားအပ်သော လွှဥပမာဖြင့်လည်းကောင်း သိအပ်၏။

Tatrāyaṃ paṅguḷopamā – seyyathāpi paṅguḷo dolāya kīḷataṃ mātāputtānaṃ dolaṃ khipitvā tattheva dolāthambhamūle nisinno kamena āgacchantassa ca gacchantassa ca dolāphalakassa ubho koṭiyo majjhañca passati, na ca ubhokoṭimajjhānaṃ dassanatthaṃ byāvaṭo hoti, evameva bhikkhu sativasena upanibandhanatthambhamūle ṭhatvā assāsapassāsadolaṃ khipitvā tattheva nimitte satiyā nisīdanto kamena āgacchantānañca gacchantānañca phuṭṭhaṭṭhāne assāsapassāsānaṃ ādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchanto tattheva (visuddhi. 1.225) cittaṃ ṭhapetvā passati, na ca tesaṃ dassanatthaṃ byāvaṭo hoti. Ayaṃ paṅguḷopamā.

ထိုဥပမာတို့တွင် ဤကား ခြေမသန်သူ (ဆွံ့အသူ) ဥပမာတည်း။ ဥပမာသော်ကား ခြေမသန်သူသည် ပုခက်လွှဲ၍ ကစားကြကုန်သော မိခင်နှင့် သားတို့ ပုခက်ကို လွှဲ၍ ထိုင်နေကြစဉ် ထိုပုခက်ဆွဲရာ တိုင်ခြေရင်း၌သာ ထိုင်လျက် အစဉ်အတိုင်း လာလျက် သွားလျက်ရှိသော ပုခက်ပျဉ်၏ အစွန်းနှစ်ဖက်နှင့် အလယ်ကို မြင်သကဲ့သို့၊ ထိုအစွန်းနှစ်ဖက်နှင့် အလယ်ကို မြင်ခြင်းငှာ အထူးတလည် အားထုတ်စရာ မလိုသကဲ့သို့၊ ဤအတူသာလျှင် ရဟန်းသည် သတိ၏အစွမ်းဖြင့် ဝင်သက်ထွက်သက်ကို ဖွဲ့ချည်ရာ နှာသီးဖျား သို့မဟုတ် အထက်နှုတ်ခမ်းသားတည်းဟူသော တိုင်ခြေရင်း၌ တည်လျက်၊ ဝင်သက်ထွက်သက်တည်းဟူသော ပုခက်ကို လွှဲ၍ ထိုနိမိတ်၌သာ သတိဖြင့် ထိုင်နေလျက် အစဉ်အတိုင်း လာကုန် သွားကုန်သော ထိရာနှာသီးဖျား၌ ဝင်သက်ထွက်သက်တို့၏ အစ၊ အလယ်၊ အဆုံးကို သတိဖြင့် အစဉ်လိုက်လျက် ထိုထိရာအရပ်၌သာ စိတ်ကို တည်ထား၍ ရှု၏၊ ထိုအစ၊ အလယ်၊ အဆုံးတို့ကို မြင်ရန် အထူးတလည် အားထုတ်စရာ မလိုပေ။ ဤကား ခြေမသန်သူဥပမာတည်း။

Ayaṃ pana dovārikopamā – seyyathāpi dovāriko nagarassa anto ca bahi ca purise ‘‘ko tvaṃ, kuto vā āgato, kuhiṃ vā gacchasi, kiṃ vā te hatthe’’ti na vīmaṃsati. Na hi tassa te bhārā, dvārappattaṃ dvārappattaṃyeva pana vīmaṃsati, evameva imassa bhikkhuno antopaviṭṭhavātā ca bahinikkhantavātā ca na bhārā honti, dvārappattā dvārappattāyeva bhārāti ayaṃ dovārikopamā.

ဤကား တံခါးစောင့်ဥပမာတည်း။ ဥပမာသော်ကား တံခါးစောင့်သည် မြို့၏အတွင်း၌လည်းကောင်း၊ အပြင်၌လည်းကောင်း သွားလာနေသောသူတို့ကို "သင်သည် အဘယ်သူနည်း၊ အဘယ်အရပ်မှ လာသနည်း၊ အဘယ်အရပ်သို့ သွားမည်နည်း၊ သင့်လက်၌ အဘယ်အရာပါသနည်း" ဟု စုံစမ်းမေးမြန်းခြင်း မပြုပေ။ ထိုသို့မေးမြန်းရန်မှာ ထိုတံခါးစောင့်၏ တာဝန်မဟုတ်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား တံခါးဝသို့ ရောက်လာ ရောက်လာသောသူကိုသာလျှင် စုံစမ်းစစ်ဆေးသကဲ့သို့၊ ဤအတူသာလျှင် ဤရဟန်းအား အတွင်းသို့ ဝင်သောလေတို့သည်လည်းကောင်း၊ အပြင်သို့ ထွက်သောလေတို့သည်လည်းကောင်း တာဝန်မဟုတ်ကုန်၊ နှာခေါင်းဝသို့ ရောက်လာ ရောက်လာသော လေသည်သာလျှင် တာဝန်ဖြစ်၏။ ဤကား တံခါးစောင့်ဥပမာတည်း။

Kakacūpamā pana ‘‘nimittaṃ assāsapassāsā’’tiādinā (paṭi. ma. 1.159) nayena idha vuttāyeva. Idha panassa āgatāgatavasena amanasikāramattameva payojananti veditabbaṃ.

လွှဥပမာကိုမူ "နိမိတ်သည်လည်းကောင်း၊ ဝင်သက်ထွက်သက်သည်လည်းကောင်း" စသည်ဖြင့် ဤပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်ပါဠိတော်၌ ဟောကြားအပ်ပြီးသာလျှင် ဖြစ်၏။ သို့ရာတွင် ဤလွှဥပမာ၌ ဝင်သက်ထွက်သက်၏ လာခြင်းသွားခြင်းအစွမ်းဖြင့် နှလုံးမသွင်းခြင်းမျှသာလျှင် အကျိုးရှိ၏ဟု သိအပ်၏။

Idaṃ kammaṭṭhānaṃ manasikaroto kassaci na cireneva nimittañca uppajjati, avasesajhānaṅgapaṭimaṇḍitā appanāsaṅkhātā ṭhapanā ca sampajjati. Kassaci pana gaṇanāvaseneva manasikārakālato pabhuti yathā sāraddhakāyassa mañce vā pīṭhe vā nisīdato mañcapīṭhaṃ onamati vikūjati, paccattharaṇaṃ valiṃ gaṇhāti, asāraddhakāyassa pana nisīdato neva mañcapīṭhaṃ onamati na vikūjati, na paccattharaṇaṃ valiṃ gaṇhāti, tūlapicupūritaṃ viya mañcapīṭhaṃ hoti[Pg.97]. Kasmā? Yasmā asāraddho kāyo lahuko hoti, evamevaṃ gaṇanāvasena manasikārakālato pabhuti anukkamato oḷārikaassāsapassāsanirodhavasena kāyadarathe vūpasante kāyopi cittampi lahukaṃ hoti, sarīraṃ ākāse laṅghanākārappattaṃ viya hoti.

ဤအာနာပါနကမ္မဋ္ဌာန်းကို နှလုံးသွင်းသော တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူအား မကြာမြင့်မီပင် ပဋိဘာဂနိမိတ်သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ကြွင်းသော ဈာန်အင်္ဂါတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော အပ္ပနာဟုဆိုအပ်သော တည်ကြည်ခြင်း (ဌပနာ) သည်လည်း ပြည့်စုံ၏။ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူအား ရေတွက်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် နှလုံးသွင်းသောကာလမှစ၍... (နှိုင်းယှဉ်ရသော်) ပူပန်ခြင်းရှိသောကိုယ်ဖြင့် ညောင်စောင်း၌သော်လည်းကောင်း၊ အင်းပျဉ်၌သော်လည်းကောင်း ထိုင်သောသူ၏ ညောင်စောင်းအင်းပျဉ်သည် ညွတ်၏၊ ကျိတ်ကျိတ်မြည်၏၊ အိပ်ရာခင်းသည် တွန့်လိပ်၏။ ပူပန်ခြင်းကင်းသောကိုယ်ဖြင့် ထိုင်သောအခါ၌မူ ညောင်စောင်းအင်းပျဉ်သည် မညွတ်၊ မမြည်၊ အိပ်ရာခင်းသည်လည်း မတွန့်လိပ်ပေ၊ လဲဖြင့် ပြည့်နှက်နေသော ညောင်စောင်းအင်းပျဉ်ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - ပူပန်ခြင်းကင်းသောကိုယ်သည် ပေါ့ပါးသောကြောင့်တည်း။ ဤအတူသာလျှင် ရေတွက်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် နှလုံးသွင်းသော ကာလမှစ၍ အစဉ်အတိုင်း ရုန့်ရင်းသော ဝင်သက်ထွက်သက်တို့ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းအစွမ်းဖြင့် ကိုယ်၏ပူပန်ခြင်း (ကာယဒရထ) ငြိမ်းအေးသွားသောအခါ ကိုယ်သည်လည်းကောင်း၊ စိတ်သည်လည်းကောင်း ပေါ့ပါးလာ၏၊ ကိုယ်ခန္ဓာသည် ကောင်းကင်၌ လွင့်ပျံမည့် အခြင်းအရာသို့ ရောက်ဘိသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

Tassa oḷārike assāsapassāse niruddhe sukhumaassāsapassāsanimittārammaṇaṃ cittaṃ pavattati. Tasmimpi niruddhe aparāparaṃ tato sukhumataraṃ sukhumataraṃ assāsapassāsanimittārammaṇaṃ pavattatiyeva. Svāyamattho upari vuttakaṃsathālopamāya veditabbo.

ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ရုန့်ရင်းသော ဝင်သက်ထွက်သက်များ ချုပ်ငြိမ်းသွားသောအခါ သိမ်မွေ့သော ဝင်သက်ထွက်သက် နိမိတ်ကို အာရုံပြုသည့် စိတ်သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုသိမ်မွေ့သော ဝင်သက်ထွက်သက်သည်လည်း ချုပ်ငြိမ်းသွားသောအခါ ထိုထက်ပို၍ အဆင့်ဆင့် သိမ်မွေ့သည်ထက် သိမ်မွေ့သော ဝင်သက်ထွက်သက် နိမိတ်ကို အာရုံပြုသည့် စိတ်သည်သာလျှင် ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်၏။ ထိုအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို နောင်၌ ဟောတော်မူလတ္တံ့သော ကြေးခွက်ဥပမာဖြင့် သိအပ်၏။

Yathā hi aññāni kammaṭṭhānāni uparūpari vibhūtāni honti, na tathā idaṃ. Idaṃ pana uparūpari bhāventassa sukhumattaṃ gacchati, upaṭṭhānampi na upagacchati. Evaṃ anupaṭṭhahante pana tasmiṃ tena bhikkhunā ‘‘ācariyaṃ pucchissāmī’’ti vā ‘‘naṭṭhaṃ dāni me kammaṭṭhāna’’nti vā uṭṭhāyāsanā na gantabbaṃ. Iriyāpathaṃ vikopetvā gacchato hi kammaṭṭhānaṃ navanavameva hoti. Tasmā yathānisinneneva desato āharitabbaṃ.

အခြားသော ကမ္မဋ္ဌာန်းတို့သည် အထက်ထက်သော အဆင့်၌ ပိုမိုထင်ရှားလာတတ်ကြသော်လည်း ဤအာနာပါနကမ္မဋ္ဌာန်းသည် ထိုသို့မဟုတ်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား ဤကမ္မဋ္ဌာန်းကို အထက်ထက်၌ ပွားများအားထုတ်သောသူအား ပို၍ သိမ်မွေ့ခြင်းသို့ ရောက်သွားပြီး ထင်ရှားပေါ်လွင်ခြင်းသို့ မရောက်တော့ပေ။ ဤသို့ ထိုကမ္မဋ္ဌာန်း မထင်ရှားသောအခါ ထိုရဟန်းသည် 'ငါသည် ကမ္မဋ္ဌာန်းပေးသော ဆရာကို မေးမြန်းဦးအံ့' ဟု ဖြစ်စေ၊ 'ယခု ငါ့အား ကမ္မဋ္ဌာန်း ပျောက်ဆုံးသွားပြီ' ဟု ဖြစ်စေ နေရာမှ ထ၍ မသွားအပ်ပေ။ အကြောင်းမူကား ဣရိယာပုထ်ကို ဖျက်၍ သွားသောသူအား ကမ္မဋ္ဌာန်းသည် အသစ်အသစ်သာ ဖြစ်ရသောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် ထိုင်မြဲအတိုင်းသော ဣရိယာပုထ်ဖြင့်သာ ပကတိထိရာအရပ်သို့ စိတ်ကို ပြန်လည်ဆောင်ယူအပ်၏။

Tatrāyaṃ āharaṇūpāyo – tena bhikkhunā kammaṭṭhānassa anupaṭṭhānabhāvaṃ ñatvā iti paṭisañcikkhitabbaṃ ‘‘ime assāsapassāsā nāma kattha atthi, kattha natthi. Kassa vā atthi, kassa vā natthī’’ti. Athevaṃ paṭisañcikkhato ‘‘ime antomātukucchiyaṃ natthi, udake nimuggānaṃ natthi, tathā asaññībhūtānaṃ matānaṃ catutthajjhānasamāpannānaṃ rūpārūpabhavasamaṅgīnaṃ nirodhasamāpannāna’’nti ñatvā evaṃ attanāva attā paṭicodetabbo ‘‘nanu, tvaṃ paṇḍita, neva mātukucchigato, na udake nimuggo, na asaññībhūto, na mato, na catutthajjhānasamāpanno, na rūpārūpabhavasamaṅgī, na nirodhasamāpanno. Atthiyeva te assāsapassāsā, mandapaññatāya pana pariggahetuṃ na sakkosī’’ti. Athānena pakatiphuṭṭhavasena cittaṃ ṭhapetvā manasikāro pavattetabbo. Ime hi dīghanāsikassa nāsāpuṭaṃ ghaṭṭentā pavattanti, rassanāsikassa uttaroṭṭhaṃ. Tasmānena imaṃ nāma ṭhānaṃ ghaṭṭentīti nimittaṃ ṭhapetabbaṃ. Imameva hi atthavasaṃ paṭicca vuttaṃ bhagavatā – ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, muṭṭhassatissa asampajānassa ānāpānassatibhāvanaṃ vadāmī’’ti (ma. ni. 3.149; saṃ. ni. 5.992). Kiñcāpi hi [Pg.98] yaṃkiñci kammaṭṭhānaṃ satassa sampajānasseva sampajjati, ito aññaṃ pana manasikarontassa pākaṭaṃ hoti. Idaṃ pana ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ garukaṃ garukabhāvanaṃ buddhapaccekabuddhabuddhaputtānaṃ mahāpurisānaṃyeva manasikārabhūmibhūtaṃ, na ceva ittaraṃ, na ca ittarasattasamāsevitaṃ. Yathā yathā manasi karīyati, tathā tathā santañceva hoti sukhumañca. Tasmā ettha balavatī sati ca paññā ca icchitabbā.

ထိုသို့ စိတ်ကို ပြန်လည်ဆောင်ယူရာ၌ နည်းလမ်းကား ဤသို့ဖြစ်၏ - ထိုရဟန်းသည် ကမ္မဋ္ဌာန်း မထင်ရှားသည့်အဖြစ်ကို သိရှိသောအခါ 'ဤဝင်သက်ထွက်သက် မည်သည်တို့သည် အဘယ်အရပ်၌ ရှိသနည်း၊ အဘယ်အရပ်၌ မရှိသနည်း။ အဘယ်သူအား ရှိသနည်း၊ အဘယ်သူအား မရှိသနည်း' ဟု ဆင်ခြင်အပ်၏။ ထိုသို့ ဆင်ခြင်သော် 'ဤဝင်သက်ထွက်သက်တို့သည် အမိဝမ်းတွင်းရှိ သန္ဓေသားအား မရှိ၊ ရေထဲ၌ ငုပ်နေသောသူတို့အား မရှိ၊ ထို့အတူ အသညသတ်သတ္တဝါတို့အားလည်းကောင်း၊ သေလွန်သောသူတို့အားလည်းကောင်း၊ စတုတ္ထဈာန်ဝင်စားနေသူတို့အားလည်းကောင်း၊ ရူပဘဝ အရူပဘဝ၌ တည်သောသူတို့အားလည်းကောင်း၊ နိရောဓသမာပတ်ဝင်စားနေသူတို့အားလည်းကောင်း မရှိကုန်' ဟု သိရှိ၍ မိမိကိုယ်ကို မိမိ ဤသို့ ပြန်လည်စောဒနာအပ်၏ - 'အို-ပညာရှိ... သင်သည် အမိဝမ်းတွင်း၌ ရှိနေသူလည်းမဟုတ်၊ ရေထဲ၌ ငုပ်နေသူလည်းမဟုတ်၊ သညာကင်းသော အသညသတ်သတ္တဝါလည်းမဟုတ်၊ သေလွန်သောသူလည်းမဟုတ်၊ စတုတ္ထဈာန်ဝင်စားနေသူလည်းမဟုတ်၊ ရူပဘဝ အရူပဘဝ၌ တည်သောသူလည်းမဟုတ်၊ နိရောဓသမာပတ်ဝင်စားနေသူလည်း မဟုတ်သည် မဟုတ်လော။ သင့်အား ဝင်သက်ထွက်သက်တို့သည် စင်စစ်ရှိနေပေသည်။ သို့သော် ပညာနုံ့သောကြောင့်သာ သင်သည် ၎င်းတို့ကို မသိမှတ်နိုင် ဖြစ်နေရသနည်း' ဟု စောဒနာအပ်၏။ ထို့နောက် ဤယောဂီသည် ပကတိအတိုင်း ထိခတ်ရာအရပ်၌သာ စိတ်ကို တည်စေ၍ နှလုံးသွင်းခြင်းကို ဖြစ်စေအပ်၏။ အကြောင်းမူကား ဤဝင်သက်ထွက်သက်တို့သည် နှာခေါင်းရှည်သောသူအား နှာခေါင်းဝ (နှာသီးဖျား) ကို ထိခတ်၍ ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏။ နှာခေါင်းတိုသောသူအား အထက်နှုတ်ခမ်းသားကို ထိခတ်၍ ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ဤယောဂီသည် 'ဤမည်သော နှာသီးဖျား သို့မဟုတ် အထက်နှုတ်ခမ်းသား အရပ်၌ ထိခတ်၏' ဟု နိမိတ်ပြု၍ စိတ်ကို တည်စေအပ်၏။ ဤအကြောင်းအရာကို ရည်စွဲ၍သာလျှင် မြတ်စွာဘုရားက 'ရဟန်းတို့... သတိကင်းလွတ်သောသူ၊ ပညာဆင်ခြင်ဉာဏ် မရှိသောသူအား အာနာပါနဿတိဘာဝနာကို ငါမဟော' ဟု ဟောကြားတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ အကြင်ကမ္မဋ္ဌာန်းမဆို သတိရှိသူ၊ ပညာရှိသူအားသာ ပြည့်စုံနိုင်သည် မှန်သော်လည်း ဤအာနာပါနမှတစ်ပါး အခြားကမ္မဋ္ဌာန်းတို့သည် နှလုံးသွင်းသူအား ပို၍ထင်ရှားလွယ်ကူလှ၏။ ဤအာနာပါနဿတိကမ္မဋ္ဌာန်းသည်ကား အလွန်လေးနက်လှ၏၊ လေးနက်သောအားဖြင့် ပွားများအပ်၏၊ ဘုရား၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနှင့် ဘုရားသားတော်ဖြစ်သော မဟာပုရိသတို့၏သာ နှလုံးသွင်းရာ ဖြစ်၏။ သာမန်တရားမဟုတ်၊ သာမန်သတ္တဝါတို့ မှီဝဲအပ်သော ကမ္မဋ္ဌာန်းလည်း မဟုတ်ပေ။ ဤကမ္မဋ္ဌာန်းကို အကြင်အကြင် နှလုံးသွင်းအပ်၏၊ ထိုထိုသို့ ပိုမိုငြိမ်သက်၍ ပိုမိုသိမ်မွေ့လာ၏။ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ အားကောင်းသော သတိနှင့် ပညာကို လိုအပ်လှပေသည်။

Yathā hi maṭṭhasāṭakassa tunnakaraṇakāle sūcipi sukhumā icchitabbā, sūcipāsavedhanampi tato sukhumataraṃ, evamevaṃ maṭṭhasāṭakasadisassa imassa kammaṭṭhānassa bhāvanākāle sūcipaṭibhāgā satipi sūcipāsavedhanapaṭibhāgā taṃsampayuttā paññāpi balavatī icchitabbā. Tāhi ca pana satipaññāhi samannāgatena bhikkhunā na te assāsapassāsā aññatra pakatiphuṭṭhokāsā pariyesitabbā.

ဥပမာအားဖြင့် ချောမွေ့နူးညံ့သော ပုဆိုးကို ချုပ်လုပ်သောအခါ သိမ်မွေ့သော အပ်ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုအပ်ထက် ပိုမိုသိမ်မွေ့သော အပ်နဖါးထွင်းစူးကိုလည်းကောင်း လိုအပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ချောမွေ့သော ပုဆိုးနှင့်တူသော ဤအာနာပါနကမ္မဋ္ဌာန်းကို ပွားများအားထုတ်စဉ်အခါ၌လည်း အပ်နှင့်တူသော သတိကိုလည်းကောင်း၊ အပ်နဖါးထွင်းစူးနှင့်တူသော ထိုသတိနှင့် ယှဉ်တွဲလျက်ရှိသည့် အားကောင်းသော ပညာကိုလည်းကောင်း လိုအပ်ပေသည်။ ထိုသတိပညာတို့နှင့် ပြည့်စုံသော ရဟန်းသည် ထိုဝင်သက်ထွက်သက်တို့ကို ပကတိအတိုင်း ထိခတ်ရာအရပ် (နှာသီးဖျား သို့မဟုတ် အထက်နှုတ်ခမ်းသား) မှတစ်ပါး အခြားနေရာများ၌ မရှာဖွေအပ်ပေ။

Yathā hi kassako khettaṃ kasitvā balībadde muñcitvā gocaramukhe katvā chāyāya nisinno vissameyya, athassa te balībaddā vegena aṭaviṃ paviseyyuṃ. Yo hoti cheko kassako, so puna te gahetvā yojetukāmo na tesaṃ anupadaṃ gantvā aṭaviṃ āhiṇḍati. Atha kho rasmiñca patodañca gahetvā ujukameva tesaṃ nipātanatitthaṃ gantvā nisīdati vā nipajjati vā. Atha te goṇe divasabhāgaṃ caritvā nipātanatitthaṃ otaritvā nhatvā ca pivitvā ca paccuttaritvā ṭhite disvā rasmiyā bandhitvā patodena vijjhanto ānetvā yojetvā puna kammaṃ karoti. Evamevaṃ tena bhikkhunā na te assāsapassāsā aññatra pakatiphuṭṭhokāsā pariyesitabbā. Satirasmiṃ pana paññāpatodañca gahetvā pakatiphuṭṭhokāse cittaṃ ṭhapetvā manasikāro pavattetabbo. Evaṃ hissa manasikaroto na cirasseva te upaṭṭhahanti nipātanatitthe viya goṇā. Tato tena satirasmiyā bandhitvā tasmiṃyeva ṭhāne yojetvā paññāpatodena vijjhantena punappunaṃ kammaṭṭhānaṃ anuyuñjitabbaṃ. Tassevamanuyuñjato na cirasseva nimittaṃ upaṭṭhāti. Taṃ panetaṃ na sabbesaṃ ekasadisaṃ hoti, apica kho kassaci sukhasamphassaṃ uppādayamāno tūlapicu viya kappāsapicu viya vātadhārā viya ca upaṭṭhātīti ekacce āhu.

ဥပမာအားဖြင့် လယ်သမားတစ်ဦးသည် လယ်ထွန်ပြီးနောက် နွားများကို ကျက်စားရာအရပ်သို့ လွှတ်ကာ သစ်ပင်ရိပ်၌ နားနေ၏။ ထိုအခါ နွားများသည် တောအုပ်ထဲသို့ လျင်မြန်စွာ ဝင်သွားကြ၏။ ထိုလယ်သမားသည် လိမ္မာပါးနပ်သူဖြစ်ပါက နွားများကို ပြန်လည်ဖမ်းဆီး၍ ထွန်ကလိုသောအခါ နွားများ၏ ခြေရာနောက်သို့ လိုက်ကာ တောနက်ထဲ၌ လှည့်လည်မရှာဖွေတော့ပေ။ စင်စစ်သော်ကား နွားကြိုးနှင့် နှင်တံကို ကိုင်ဆောင်ကာ နွားများ ရေသောက်ရာ ဆိပ်ကမ်းသို့ ဖြောင့်ဖြောင့်တန်းတန်း သွား၍ ထိုင်ကာဖြစ်စေ၊ အိပ်ကာဖြစ်စေ စောင့်ဆိုင်းနေ၏။ ထိုအခါ နွားများသည် တစ်နေ့လုံး ကျက်စားပြီးနောက် ရေသောက်ဆိပ်သို့ သက်ဆင်း၍ ရေချိုး၊ ရေသောက်ပြီးနောက် ကုန်းပေါ်သို့ ပြန်တက်ကာ ရပ်နေသည်ကို မြင်သောအခါ လယ်သမားသည် နွားကြိုးဖြင့် ချည်နှောင်ကာ နှင်တံဖြင့် မောင်းနှင်ခေါ်ဆောင်လျက် လယ်၌ ပြန်လည် ကခိုင်းကာ လုပ်ငန်းကို ဆက်လက်လုပ်ကိုင်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထို့အတူပင် ထိုရဟန်းသည် ထိုဝင်သက်ထွက်သက်တို့ကို ပကတိအတိုင်း ထိခတ်ရာအရပ် (နှာသီးဖျား သို့မဟုတ် အထက်နှုတ်ခမ်းသား) မှတစ်ပါး အခြားနေရာများ၌ လှည့်လည်မရှာဖွေအပ်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား သတိတည်းဟူသော ကြိုးနှင့် ပညာတည်းဟူသော နှင်တံကို ကိုင်ဆောင်ကာ ပကတိအတိုင်း ထိခတ်ရာအရပ်၌သာ စိတ်ကို တည်စေလျက် နှလုံးသွင်းခြင်းကို ဖြစ်စေအပ်၏။ ဤသို့ နှလုံးသွင်းသော ထိုရဟန်းအား မကြာမီပင် ရေသောက်ဆိပ်၌ နွားများ ထင်ရှားလာသကဲ့သို့ ဝင်သက်ထွက်သက်တို့သည် ထင်ရှားလာပေလိမ့်မည်။ ထို့နောက် ထိုရဟန်းသည် သတိကြိုးဖြင့် ချည်နှောင်ကာ ထိုထိခတ်ရာအရပ်၌ပင် ယှဉ်စေပြီးလျှင် ပညာနှင်တံဖြင့် ထိုးဆွမောင်းနှင်လျက် ဤကမ္မဋ္ဌာန်းကို အဖန်ဖန်အထပ်ထပ် အားထုတ်အပ်၏။ ဤသို့ အားထုတ်သော ထိုရဟန်းအား မကြာမီပင် နိမိတ်သည် ထင်ရှားပေါ်လာလိမ့်မည်။ ထိုနိမိတ်သည် လူတိုင်းအတွက် တစ်ပုံစံတည်း တူညီသည်မဟုတ်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား အချို့သောသူအား ကောင်းသော အတွေ့အထိကို ဖြစ်ပေါ်စေလျက် လဲအစုကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဝါဂွမ်းအစုကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ လေအလျင်ကဲ့သို့လည်းကောင်း ထင်ရှားပေါ်လာတတ်၏ ဟု အချို့သော ဆရာတို့က ဆိုကြကုန်၏။

Ayaṃ [Pg.99] pana aṭṭhakathāsu vinicchayo – idañhi kassaci tārakarūpaṃ viya maṇiguḷikā viya muttāguḷikā viya ca, kassaci kharasamphassaṃ hutvā kappāsaṭṭhi viya dārusārasūci viya ca, kassaci dīghapāmaṅgasuttaṃ viya kusumadāmaṃ viya dhūmasikhā viya ca, kassaci vitthataṃ makkaṭakasuttaṃ viya valāhakapaṭalaṃ viya padumapupphaṃ viya rathacakkaṃ viya candamaṇḍalaṃ viya sūriyamaṇḍalaṃ viya ca upaṭṭhāti, tañca panetaṃ yathā sambahulesu bhikkhūsu suttantaṃ sajjhāyitvā nisinnesu ekena bhikkhunā ‘‘tumhākaṃ kīdisaṃ hutvā idaṃ suttaṃ upaṭṭhātī’’ti vutte eko ‘‘mayhaṃ mahatī pabbateyyā nadī viya hutvā upaṭṭhātī’’ti āha. Aparo ‘‘mayhaṃ ekā vanarāji viya’’. Añño ‘‘mayhaṃ eko sītacchāyo sākhāsampanno phalabhārabharito rukkho viyā’’ti. Tesañhi taṃ ekameva suttaṃ saññānānatāya nānato upaṭṭhāti. Evaṃ ekameva kammaṭṭhānaṃ saññānānatāya nānato upaṭṭhāti. Saññajañhi etaṃ saññānidānaṃ saññāpabhavaṃ, tasmā saññānānatāya nānato upaṭṭhātīti veditabbaṃ.

အဋ္ဌကထာတို့၌ အဆုံးအဖြတ်ကား ဤသို့ဖြစ်၏။ အထူးသဖြင့် ဤဥဂ္ဂဟနိမိတ် ပဋိဘာဂနိမိတ်သည် အချို့သောသူအား ကြယ်၏ အရောင်အပေါင်းကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ပတ္တမြားလုံးကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ပုလဲလုံးကဲ့သို့လည်းကောင်း ထင်၏။ အချို့အား ကြမ်းတမ်းသောအတွေ့ရှိသည်ဖြစ်၍ ဝါဂွမ်းစေ့ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ သစ်သားနှစ်ဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော ကညစ်ကဲ့သို့လည်းကောင်း ထင်၏။ အချို့အား ရှည်လျားသော ရတနာဆွဲကြိုး (စလွယ်သွယ်ပြောင်း) ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ပန်းဆိုင်းကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ မီးခိုးညွန့်ကဲ့သို့လည်းကောင်း ထင်၏။ အချို့အား ပြန့်ကျယ်သော ပင့်ကူမျှင်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ တိမ်လွှာကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ပဒုမ္မာကြာပန်းကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ရထားဘီးကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ လဝန်းကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ နေဝန်းကဲ့သို့လည်းကောင်း ထင်၏။ ထိုအကြောင်းကို ထင်ရှားစွာ ပြုဦးအံ့။ ရဟန်းအများအပြား သုတ္တန်ကို ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်ပြီး ထိုင်နေကြစဉ် ရဟန်းတစ်ပါးက “ငါ့ရှင်တို့အား ယခုရွတ်ဆိုသော ဤသုတ်သည် စိတ်၌ မည်သို့ ထင်မြင်ပါသနည်း” ဟု မေးရာ၊ ရဟန်းတစ်ပါးက “ငါ့အား တောင်ထိပ်မှ စီးဆင်းသော မြစ်ကြီးကဲ့သို့ ထင်မြင်ပါသည်” ဟု ဆို၏။ အခြားတစ်ပါးက “ငါ့အား တောတန်းကြီးတစ်ခုကဲ့သို့ ထင်မြင်ပါသည်” ဟု ဆို၏။ အခြားတစ်ပါးကမူ “ငါ့အား အေးမြသော အရိပ်ရှိ၍ အခက်အလက်နှင့် ပြည့်စုံကာ အသီးအနှံများ ဆွဲနေသော သစ်ပင်ကြီးတစ်ပင်ကဲ့သို့ ထင်မြင်ပါသည်” ဟု ဆို၏။ ထိုရဟန်းတို့အား ထိုသုတ်တစ်ခုတည်းပင် ဖြစ်သော်လည်း သညာကွဲပြားခြင်းကြောင့် ကွဲပြားခြားနားစွာ ထင်မြင်ကြသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ကမ္မဋ္ဌာန်းတစ်ခုတည်း ဖြစ်သော်လည်း သညာကွဲပြားခြင်းကြောင့် ကွဲပြားခြားနားစွာ ထင်မြင်ရ၏။ စင်စစ် ဤပဋိဘာဂနိမိတ်သည် သညာကြောင့်ဖြစ်၏၊ သညာလျှင် အကြောင်းရင်းရှိ၏၊ သညာလျှင် အခြေခံရှိ၏။ ထို့ကြောင့် သညာကွဲပြားခြင်းကြောင့် ကွဲပြားခြားနားစွာ ထင်မြင်ရသည်ဟု သိအပ်၏။

Evaṃ upaṭṭhite pana nimitte tena bhikkhunā ācariyassa santikaṃ gantvā ārocetabbaṃ ‘‘mayhaṃ, bhante, evarūpaṃ nāma upaṭṭhātī’’ti. Ācariyena pana ‘‘nimittamidaṃ, āvuso, kammaṭṭhānaṃ punappunaṃ manasi karohi sappurisā’’ti vattabbo. Athānena nimitteyeva cittaṃ ṭhapetabbaṃ. Evamassāyaṃ ito pabhuti ṭhapanāvasena bhāvanā hoti. Vuttañhetaṃ porāṇehi –

ဤသို့ နိမိတ်ထင်လာသောအခါ ထိုရဟန်းသည် ဆရာ့ထံသို့သွား၍ “အရှင်ဘုရား၊ တပည့်တော်အား ဤသို့သဘောရှိသော အာရုံ ထင်လာပါသည်” ဟု လျှောက်ထားအပ်၏။ ဆရာကလည်း “ငါ့ရှင်၊ ဤသည်ကား ပဋိဘာဂနိမိတ်တည်း။ သူတော်ကောင်း၊ အာနာပါနကမ္မဋ္ဌာန်းကို အဖန်ဖန် နှလုံးသွင်းလေဦးလော့” ဟု ပြောဆိုအပ်၏။ ထို့နောက် ထိုရဟန်းသည် ပဋိဘာဂနိမိတ်၌သာလျှင် စိတ်ကို ထားအပ်၏။ ဤသို့သော နည်းလမ်းဖြင့် ထိုရဟန်းအား ဤအခါမှစ၍ ဌပနာ (တည်ကြည်ခြင်း) ၏ စွမ်းအားဖြင့်သာလျှင် ဘာဝနာ ဖြစ်၏။ ယင်းစကားကို ရှေးဆရာတို့ ဆိုအပ်ဖူး၏—

‘‘Nimitte ṭhapayaṃ cittaṃ, nānākāraṃ vibhāvayaṃ;

Dhīro assāsapassāse, sakaṃ cittaṃ nibandhatī’’ti. (pārā. aṭṭha. 2.165;

visuddhi. 1.232);

“ပညာရှိသည် ဘာဝနာစိတ်ကို ပဋိဘာဂနိမိတ်၌ တည်စေလျက်၊ အထူးထူးသော အခြင်းအရာကို ပွားစေလျက် (သို့မဟုတ် ကွယ်ပျောက်စေလျက်)၊ ဝင်သက်ထွက်သက်၏ အကြောင်းဖြစ်သော ပဋိဘာဂနိမိတ်၌ မိမိစိတ်ကို ဖွဲ့ချည်၏။”

Tassevaṃ nimittupaṭṭhānato pabhuti nīvaraṇāni vikkhambhitāneva honti, kilesā sannisinnāva, cittaṃ upacārasamādhinā samāhitameva. Athānena taṃ nimittaṃ neva vaṇṇato manasi kātabbaṃ, na lakkhaṇato paccavekkhitabbaṃ, apica kho khattiyamahesiyā cakkavattigabbho viya kassakena sāliyavagabbho viya ca āvāsādīni satta asappāyāni vajjetvā tāneva satta sappāyāni sevantena sādhukaṃ rakkhitabbaṃ, atha naṃ evaṃ rakkhitvā punappunaṃ manasikāravasena vuddhiṃ virūḷhiṃ gamayitvā dasavidhaṃ appanākosallaṃ sampādetabbaṃ, vīriyasamatā yojetabbā. Tassevaṃ ghaṭentassa [Pg.100] visuddhimagge vuttānukkamena tasmiṃ nimitte catukkapañcakajjhānāni nibbattanti. Evaṃ nibbattacatukkapañcakajjhāno panettha bhikkhu sallakkhaṇāvivaṭṭanāvasena kammaṭṭhānaṃ vaḍḍhetvā pārisuddhiṃ pattukāmo tadeva jhānaṃ pañcahākārehi vasippattaṃ paguṇaṃ katvā nāmarūpaṃ vavatthapetvā vipassanaṃ paṭṭhapeti. Kathaṃ? So hi samāpattito vuṭṭhāya assāsapassāsānaṃ samudayo karajakāyo ca cittañcāti passati. Yathā hi kammāragaggariyā dhamamānāya bhastañca purisassa ca tajjaṃ vāyāmaṃ paṭicca vāto sañcarati, evamevaṃ kāyañca cittañca paṭicca assāsapassāsāti. Tato assāsapassāse ca kāyañca rūpanti, cittañca taṃsampayutte ca dhamme arūpanti vavatthapeti.

ထိုရဟန်းအား ဤသို့ ပဋိဘာဂနိမိတ် ထင်လာသည်မှစ၍ နီဝရဏတို့သည် ကင်းကွာကုန်သည်သာ ဖြစ်၏၊ ကိလေသာတို့သည် ငြိမ်သက်ကုန်သည်သာ ဖြစ်၏၊ စိတ်သည်လည်း ဥပစာရသမာဓိဖြင့် တည်ကြည်သည်သာ ဖြစ်၏။ ထို့နောက် ထိုရဟန်းသည် ထိုပဋိဘာဂနိမိတ်ကို အဆင်းအားဖြင့် နှလုံးမသွင်းအပ်၊ နုခြင်း ကြမ်းခြင်း အတွေ့တည်းဟူသော လက္ခဏာအားဖြင့်လည်း မဆင်ခြင်အပ်။ စင်စစ်သော်ကား မင်း၏မိဖုရားကြီးသည် စကြဝတေးမင်းလောင်း သန္ဓေကို စောင့်ရှောက်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ လယ်သမားသည် သလေးစပါးမုံကို စောင့်ရှောက်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ကျောင်းအစရှိသော မလျောက်ပတ်သော အသပ္ပါယ ခုနစ်ပါးတို့ကို ရှောင်ကြဉ်၍ လျောက်ပတ်သော သပ္ပါယ ခုနစ်ပါးတို့ကိုသာ မှီဝဲခြင်းဖြင့် နိမိတ်ကို ကောင်းစွာ စောင့်ရှောက်အပ်၏။ ယင်းသို့ စောင့်ရှောက်ပြီးလျှင် အဖန်ဖန် နှလုံးသွင်းခြင်းဖြင့် ကြီးပွားခြင်း၊ စည်ပင်ခြင်းသို့ ရောက်စေ၍ ဆယ်ပါးသော အပ္ပနာကောသလ္လ (အပ္ပနာ၌ လိမ္မာခြင်း) ကို ပြည့်စုံစေအပ်၏၊ ဝီရိယ ညီမျှခြင်းကို ဖြစ်စေအပ်၏။ ဤသို့ အားထုတ်သော ထိုယောဂီပုဂ္ဂိုလ်အား ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ဆိုအပ်သော အစဉ်အတိုင်း ထိုပဋိဘာဂနိမိတ်၌ စတုက္ကဈာန်၊ ပဉ္စကဈာန်တို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်လာသော စတုက္ကဈာန်၊ ပဉ္စကဈာန်ရှိသော ရဟန်းသည် ဝိပဿနာအစွမ်း၊ မဂ်အစွမ်းဖြင့် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို တိုးပွားစေ၍ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော ဖိုလ်သို့ ရောက်လိုသဖြင့် ထိုစတုက္ကဈာန်၊ ပဉ္စကဈာန်ကိုပင် အခြင်းအရာ ငါးပါးတို့ဖြင့် ဝသီဘော်သို့ ရောက်အောင် လေ့ကျင့်ပြီးလျှင် နာမ်ရုပ်ကို ပိုင်းခြား၍ ဝိပဿနာကို ဖြစ်စေ၏။ မည်သို့ ဖြစ်စေသနည်းဟူမူ— ထိုရဟန်းသည် သမာပတ်မှ ထပြီးလျှင် ဝင်သက်ထွက်သက်၏ အကြောင်းရင်းသည် ကရဇကာယနှင့် စိတ် ဖြစ်သည်ဟု ရှုမြင်၏။ ပန်းတိမ်ဆရာ၏ ဖိုကို မှုတ်အပ်သည်ရှိသော် ဖိုကိုလည်းကောင်း၊ ဖိုထိုးသော ယောက်ျား၏ လုံ့လကိုလည်းကောင်း အမှီပြု၍ လေသည် လည်ပတ်ဖြစ်ပေါ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ကရဇကာယကိုလည်းကောင်း၊ စိတ်ကိုလည်းကောင်း အမှီပြု၍ ဝင်သက်ထွက်သက်တို့သည် ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏ဟု ရှုမြင်၏။ ထို့နောက် ဝင်သက်ထွက်သက်နှင့် ကရဇကာယကို “ရုပ်” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ စိတ်နှင့် ထိုစိတ်နှင့်ယှဉ်သော စေတသိက်တရားတို့ကို “နာမ်” ဟူ၍လည်းကောင်း ပိုင်းခြား သတ်မှတ်၏။

Evaṃ nāmarūpaṃ vavatthapetvā tassa paccayaṃ pariyesati, pariyesanto ca taṃ disvā tīsupi addhāsu nāmarūpassa pavattiṃ ārabbha kaṅkhaṃ vitarati, vitiṇṇakaṅkho kalāpasammasanavasena ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti tilakkhaṇaṃ āropetvā udayabbayānupassanāya pubbabhāge uppanne obhāsādayo dasa vipassanupakkilese pahāya upakkilesavimuttaṃ udayabbayānupassanāñāṇaṃ ‘‘maggo’’ti vavatthapetvā udayaṃ pahāya bhaṅgānupassanaṃ patvā nirantaraṃ bhaṅgānupassanena bhayato upaṭṭhitesu sabbasaṅkhāresu nibbindanto virajjanto vimuccanto yathākkamena cattāro ariyamagge pāpuṇitvā arahattaphale patiṭṭhāya ekūnavīsatibhedassa paccavekkhaṇāñāṇassa pariyantaṃ patto sadevakassa lokassa aggadakkhiṇeyyo hoti. Ettāvatā cassa gaṇanaṃ ādiṃ katvā vipassanāpariyosānā ānāpānassatisamādhibhāvanā samattā hotīti. Ayaṃ sabbākārato paṭhamacatukkavaṇṇanā.

ဤသို့ နာမ်ရုပ်ကို ပိုင်းခြားပြီးနောက် ထိုနာမ်ရုပ်၏ အကြောင်းကို ရှာဖွေ၏။ ရှာဖွေသောသူသည်လည်း ထိုနာမ်ရုပ်၏ အကြောင်းကို မြင်၍ ကာလသုံးပါးလုံး၌ နာမ်ရုပ်ဖြစ်ပွားခြင်းနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ယုံမှားခြင်းကို လွန်မြောက်၏။ ယုံမှားခြင်း ကင်းစင်ပြီးသော ထိုသူသည် ကလာပသမ္မသနဉာဏ်၏ အစွမ်းဖြင့် “မမြဲ၊ ဆင်းရဲ၏၊ အစိုးမရ” ဟူ၍ လက္ခဏာရေးသုံးပါး တင်ပြီးလျှင်၊ ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနာ၏ အစပိုင်း၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဩဘာသအစရှိသည့် ဆယ်ပါးသော ဝိပဿနုပက္ကိလေသ (ဝိပဿနာညစ်ညူးကြောင်း) တို့ကို ပယ်ရှားကာ၊ ညစ်ညူးကြောင်း ဘေးရန်မှ လွတ်မြောက်သော ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနာဉာဏ်ကိုသာ “မဂ်လမ်းမှန်” ဟု ပိုင်းခြားသတ်မှတ်၍၊ ဖြစ်ခြင်းကို လွှတ်ကာ ပျက်ခြင်းကို ရှုသော ဘင်္ဂါနုပဿနာသို့ ရောက်၍၊ အစဉ်မပြတ် ပျက်ခြင်းကို ရှုသဖြင့် ဘေးအားဖြင့် ထင်လာကုန်သော သင်္ခါရတရားအားလုံးတို့၌ ငြီးငွေ့လျက်၊ စိတ်မကပ်ဘဲ၊ လွတ်မြောက်လိုသည်ဖြစ်၍ အစဉ်အတိုင်း အရိယာမဂ်လေးပါးတို့သို့ ရောက်ကာ အရဟတ္တဖိုလ်၌ တည်လျက်၊ တစ်ဆယ့်ကိုးပါးသော ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်၏ အဆုံးသို့ ရောက်သဖြင့် နတ်နှင့်တကွသော လောက၏ မြတ်သော အလှူခံပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်၏။ ဤမျှလောက်သော အတိုင်းအတာဖြင့် ထိုယောဂီပုဂ္ဂိုလ်အား ရေတွက်ခြင်း (ဂဏနာ) ကို အစပြု၍ ဝိပဿနာလျှင် အဆုံးရှိသော အာနာပါနဿတိသမာဓိဘာဝနာသည် ပြီးပြည့်စုံသည် ဖြစ်၏။ ဤသည်ကား အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ပထမစတုက္က၏ အဖွင့် ဖြစ်သတည်း။

Itaresu pana tīsu catukkesu yasmā visuṃ kammaṭṭhānabhāvanānayo nāma natthi, tasmā anupadavaṇṇanānayeneva tesaṃ evamattho veditabbo. Pītipaṭisaṃvedīti pītiṃ paṭisaṃviditaṃ karonto pākaṭaṃ karonto assasissāmi passasissāmīti sikkhati. Tattha dvīhākārehi pīti paṭisaṃviditā hoti ārammaṇato ca asammohato ca.

ကြွင်းသော သုံးပါးသော စတုက္ကတို့၌မူကား သီးခြား သမထကမ္မဋ္ဌာန်း ပွားများပုံ နည်းလမ်းမရှိသောကြောင့် ပုဒ်အစဉ်အတိုင်း ဖွင့်ဆိုသောနည်းဖြင့်သာလျှင် ထိုစတုက္ကတို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ “ပီတိပဋိသံဝေဒီ” ဟူသည် ပီတိကို ထင်စွာပြုလျက်၊ ထင်ရှားစေလျက် ဝင်သက်ကို ဖြစ်စေအံ့၊ ထွက်သက်ကို ဖြစ်စေအံ့ဟု ကျင့်၏။ ထိုစကားရပ်၌ အာရုံပြုခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ မတွေဝေခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ဤနှစ်ပါးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် ပီတိကို ထင်စွာ ပြုအပ်သည် ဖြစ်၏။

Kathaṃ ārammaṇato pīti paṭisaṃviditā hoti? Sappītike dve jhāne samāpajjati, tassa samāpattikkhaṇe jhānapaṭilābhena ārammaṇato pīti paṭisaṃviditā hoti ārammaṇassa paṭisaṃviditattā.

အာရုံပြုခြင်းအားဖြင့် ပီတိကို ထင်စွာ ပြုအပ်သည် မည်သို့ဖြစ်သနည်း။ ပီတိနှင့်တကွဖြစ်သော ပထမဈာန်၊ ဒုတိယဈာန်တည်းဟူသော နှစ်ပါးသော ဈာန်တို့ကို ဝင်စား၏။ ထိုသူအား သမာပတ်ကို ဝင်စားဆဲခဏ၌ ဈာန်ကို ရရှိသဖြင့် အာရုံကို ခံစားခြင်းကို အဦးပြုသောအားဖြင့် ပီတိကို ထင်စွာပြုအပ်သည် ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုပီတိ၏ အာရုံဖြစ်သော ပဋိဘာဂနိမိတ်ကို ထင်စွာသိရှိရသောကြောင့် ဖြစ်၏။

Kathaṃ [Pg.101] asammohato? Sappītike dve jhāne samāpajjitvā vuṭṭhāya jhānasampayuttaṃ pītiṃ khayato vayato sammasati, tassa vipassanākkhaṇe lakkhaṇapaṭivedhena asammohato pīti paṭisaṃviditā hoti. Eteneva nayena avasesapadānipi atthato veditabbāni. Idaṃ panettha visesamattaṃ – tiṇṇaṃ jhānānaṃ vasena sukhapaṭisaṃviditā hoti. Catunnampi jhānānaṃ vasena cittasaṅkhārapaṭisaṃviditā veditabbā. Cittasaṅkhāroti vedanāsaññākkhandhā. Passambhayaṃ cittasaṅkhāranti oḷārikaṃ oḷārikaṃ cittasaṅkhāraṃ passambhento, nirodhentoti attho. So vitthārato kāyasaṅkhāre vuttanayena veditabbo. Apicettha pītipade pītisīsena vedanā vuttā, sukhapade sarūpeneva vedanā. Dvīsu cittasaṅkhārapadesu ‘‘saññā ca vedanā ca cetasikā, ete dhammā cittapaṭibaddhā cittasaṅkhārā’’ti (paṭi. ma. 1.174; ma. ni. 1.463) vacanato saññāsampayuttā vedanāti evaṃ vedanānupassanānayena idaṃ catukkaṃ bhāsitanti veditabbaṃ.

မတွေဝေဘဲ သိခြင်း (အသမ္မောဟတော) ဆိုသည်မှာ အဘယ်နည်း? ပီတိနှင့်တကွဖြစ်သော ဈာန်နှစ်ပါး (ပထမဈာန်၊ ဒုတိယဈာန်) သို့ ဝင်စား၍ ထပြီးလျှင် ဈာန်နှင့်ယှဉ်သော ပီတိကို ကုန်ခြင်း၊ ပျက်ခြင်းဟု ဝိပဿနာရှု၏။ ထိုသူအား ဝိပဿနာရှုဆဲခဏ၌ (သင်္ခတ) လက္ခဏာကို ထိုးထွင်း၍ သိခြင်းဖြင့် မတွေဝေဘဲ ပီတိကို ထင်ရှားစွာ သိမြင်အပ်ပြီး ဖြစ်၏။ ဤနည်းအတိုင်း ကြွင်းသောပုဒ်တို့ကိုလည်း အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် သိအပ်၏။ သို့ရာတွင် ဤ၌ အထူးထူးသော ကွဲပြားချက်ကား—ဈာန်သုံးပါး၏အစွမ်းဖြင့် သုခကို ထင်ရှားစွာ သိမြင်အပ်ပြီး ဖြစ်၏။ ဈာန်လေးပါးလုံး၏ အစွမ်းဖြင့် စိတ္တသင်္ခါရကို ထင်ရှားစွာ သိမြင်အပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ စိတ္တသင်္ခါရဟူသည် ဝေဒနာက္ခန္ဓာနှင့် သညာက္ခန္ဓာတို့ ဖြစ်သည်။ 'စိတ္တသင်္ခါရကို ငြိမ်းစေလျက်' ဟူသည်မှာ ကြမ်းတမ်းသော စိတ္တသင်္ခါရကို ငြိမ်းစေလျက်၊ ချုပ်စေလျက်ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထိုငြိမ်းစေခြင်းကို အကျယ်အားဖြင့် ကာယသင်္ခါရ၌ ဆိုခဲ့သည့်နည်းအတိုင်း သိအပ်၏။ ထို့ပြင် ဤစတုက္က၌ 'ပီတိ' ဟူသောပုဒ်၌ ပီတိကို အမှူးပြု၍ ဝေဒနာကို ဟောတော်မူ၏။ 'သုခ' ဟူသောပုဒ်၌မူ ကိုယ်ပိုင်သဘော (သရုပ်) အားဖြင့် ဝေဒနာကို ဟောတော်မူ၏။ စိတ္တသင်္ခါရနှင့်စပ်သော ပုဒ်နှစ်ခု၌မူ 'သညာနှင့် ဝေဒနာတို့သည် စေတသိက်တရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ဤတရားတို့သည် စိတ်နှင့်စပ်ကုန်၏၊ စိတ္တသင်္ခါရမည်ကုန်၏' ဟူသော ပါဌ်တော်လာစကားကြောင့် သညာနှင့်ယှဉ်သော ဝေဒနာကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤစတုက္ကကို ဝေဒနာနုပဿနာနည်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Tatiyacatukkepi catunnaṃ jhānānaṃ vasena cittapaṭisaṃviditā veditabbā. Abhippamodayaṃ cittanti cittaṃ modento pamodento hāsento pahāsento assasissāmi passasissāmīti sikkhati. Tattha dvīhākārehi abhippamodo hoti samādhivasena ca vipassanāvasena ca.

တတိယစတုက္က၌လည်း ဈာန်လေးပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် စိတ်ကို ထင်ရှားစွာ သိမြင်အပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ 'စိတ်ကို အလွန်ဝမ်းမြောက်စေလျက်' (အဘိပ္ပမောဒယံ စိတ္တံ) ဟူသည်မှာ စိတ်ကို ရွှင်လန်းဝမ်းမြောက်စေလျက်၊ အထူးသဖြင့် ရွှင်လန်းနှစ်သက်စေလျက် 'ငါသည် ဝင်သက်ကို ဖြစ်စေအံ့၊ ထွက်သက်ကို ဖြစ်စေအံ့' ဟု ကျင့်၏။ ထိုပုဒ်၌ သမာဓိ၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝိပဿနာ၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း အခြင်းအရာနှစ်ပါးတို့ဖြင့် စိတ်ကို အလွန်ဝမ်းမြောက်စေခြင်း ဖြစ်၏။

Kathaṃ samādhivasena? Sappītike dve jhāne samāpajjati, so samāpattikkhaṇe sampayuttāya pītiyā cittaṃ āmodeti pamodeti. Kathaṃ vipassanāvasena? Sappītike dve jhāne samāpajjitvā vuṭṭhāya jhānasampayuttaṃ pītiṃ khayato vayato sammasati. Evaṃ vipassanākkhaṇe jhānasampayuttaṃ pītiṃ ārammaṇaṃ katvā cittaṃ āmodeti pamodeti. Evaṃ paṭipanno ‘‘abhippamodayaṃ cittaṃ assasissāmi passasissāmīti sikkhatī’’ti vuccati.

သမာဓိ၏အစွမ်းဖြင့် စိတ်ကို အလွန်ဝမ်းမြောက်စေပုံမှာ အဘယ်နည်း? ပီတိနှင့်တကွဖြစ်သော ဈာန်နှစ်ပါးသို့ ဝင်စား၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ဝင်စားဆဲသမာပတ်ခဏ၌ သမာပတ်နှင့် ယှဉ်ဖက်ဖြစ်သော ပီတိဖြင့် စိတ်ကို ရှေးဦးစွာ ဝမ်းမြောက်စေ၏၊ ထို့နောက် အထူးဝမ်းမြောက်စေ၏။ ဝိပဿနာ၏အစွမ်းဖြင့် ဝမ်းမြောက်စေပုံမှာ အဘယ်နည်း? ပီတိနှင့်တကွဖြစ်သော ဈာန်နှစ်ပါးသို့ ဝင်စား၍ ထပြီးလျှင် ဈာန်နှင့်ယှဉ်သော ပီတိကို ကုန်ခြင်း၊ ပျက်ခြင်းဟု ဝိပဿနာရှု၏။ ဤသို့လျှင် ဝိပဿနာရှုဆဲခဏ၌ ဈာန်နှင့်ယှဉ်သော ပီတိကို အာရုံပြု၍ စိတ်ကို ရွှင်လန်းဝမ်းမြောက်စေ၏၊ အထူးသဖြင့် ရွှင်လန်းနှစ်သက်စေ၏။ ဤသို့ကျင့်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို 'စိတ်ကို အလွန်ဝမ်းမြောက်စေလျက် ဝင်သက်ကို ဖြစ်စေအံ့၊ ထွက်သက်ကို ဖြစ်စေအံ့ဟု ကျင့်၏' ဟု ဆိုအပ်၏။

Samādahaṃ cittanti paṭhamajjhānādivasena ārammaṇe cittaṃ samaṃ ādahanto samaṃ ṭhapento, tāni vā pana jhānāni samāpajjitvā vuṭṭhāya jhānasampayuttaṃ cittaṃ khayato vayato sammasato vipassanākkhaṇe lakkhaṇapaṭivedhena uppajjati khaṇikacittekaggatā, evaṃ uppannāya khaṇikacittekaggatāya vasenapi ārammaṇe cittaṃ samaṃ ādahanto samaṃ ṭhapento ‘‘samādahaṃ cittaṃ assasissāmi passasissāmīti sikkhatī’’ti vuccati.

'စိတ်ကို တည်ကြည်စေလျက်' (သမာဒဟံ စိတ္တံ) ဟူသည်မှာ ပထမဈာန်စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အာရုံ၌ စိတ်ကို အညီအညွတ် ကောင်းစွာ ထားသော၊ တည်စေသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုလို၏။ သို့မဟုတ် ထိုဈာန်တို့ကို ဝင်စား၍ ထပြီးလျှင် ဈာန်နှင့်ယှဉ်သော စိတ်ကို ကုန်ခြင်း၊ ပျက်ခြင်းဟု ဝိပဿနာရှုသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဝိပဿနာရှုဆဲခဏ၌ လက္ခဏာရေးသုံးပါးကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းဖြင့် ခဏိကစိတ္တေကဂ္ဂတာ (ခဏိကသမထ) ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်လာသော ခဏိကစိတ္တေကဂ္ဂတာ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း အာရုံ၌ စိတ်ကို အညီအညွတ် ကောင်းစွာ ထားသော၊ တည်စေသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို 'စိတ်ကို တည်ကြည်စေလျက် ဝင်သက်ကို ဖြစ်စေအံ့၊ ထွက်သက်ကို ဖြစ်စေအံ့ဟု ကျင့်၏' ဟု ဆိုအပ်၏။

Vimocayaṃ [Pg.102] cittanti paṭhamajjhānena nīvaraṇehi cittaṃ mocento vimocento, dutiyena vitakkavicārehi, tatiyena pītiyā, catutthena sukhadukkhehi cittaṃ mocento vimocento, tāni vā pana jhānāni samāpajjitvā vuṭṭhāya jhānasampayuttaṃ cittaṃ khayato vayato sammasati. So vipassanākkhaṇe aniccānupassanāya niccasaññāto cittaṃ mocento vimocento, dukkhānupassanāya sukhasaññāto, anattānupassanāya attasaññāto, nibbidānupassanāya nandito, virāgānupassanāya rāgato, nirodhānupassanāya samudayato, paṭinissaggānupassanāya ādānato cittaṃ mocento vimocento assasati ceva passasati ca. Tena vuccati – ‘‘vimocayaṃ cittaṃ assasissāmi passasissāmīti sikkhatī’’ti. Evaṃ cittānupassanāvasena idaṃ catukkaṃ bhāsitanti veditabbaṃ.

'စိတ်ကို လွတ်မြောက်စေလျက်' (ဝိမောစယံ စိတ္တံ) ဟူသည်မှာ ပထမဈာန်ဖြင့် နီဝရဏတရားတို့မှ စိတ်ကို လွတ်မြောက်စေလျက်၊ အထူးသဖြင့် လွတ်စေလျက် ဝင်သက်ကိုလည်း ဖြစ်စေ၏၊ ထွက်သက်ကိုလည်း ဖြစ်စေ၏။ ဒုတိယဈာန်ဖြင့် ဝိတက် ဝိစာရတို့မှ လွတ်မြောက်စေလျက်၊ အထူးသဖြင့် လွတ်စေလျက် ဝင်သက်ထွက်သက်ကို ဖြစ်စေ၏။ တတိယဈာန်ဖြင့် ပီတိမှ လည်းကောင်း၊ စတုတ္ထဈာန်ဖြင့် သုခ ဒုက္ခတို့မှ လွတ်မြောက်စေလျက်၊ အထူးသဖြင့် လွတ်စေလျက် ဝင်သက်ထွက်သက်ကို ဖြစ်စေ၏။ သို့မဟုတ် ထိုဈာန်လေးပါးတို့ကို ဝင်စား၍ ထပြီးလျှင် ဈာန်နှင့်ယှဉ်သော စိတ်ကို ကုန်ခြင်း၊ ပျက်ခြင်းဟု ဝိပဿနာရှု၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ဝိပဿနာရှုဆဲခဏ၌ အနိစ္စာနုပဿနာဖြင့် နိစ္စသညာမှ စိတ်ကို လွတ်မြောက်စေလျက်၊ အထူးသဖြင့် လွတ်စေလျက် ဝင်သက်ထွက်သက်ကို ဖြစ်စေ၏။ ဒုက္ခာနုပဿနာဖြင့် သုခသညာမှလည်းကောင်း၊ အနတ္တာနုပဿနာဖြင့် အတ္တသညာမှလည်းကောင်း၊ နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာဖြင့် နှစ်သက်ခြင်းမှလည်းကောင်း၊ ဝိရာဂါနုပဿနာဖြင့် ရာဂမှလည်းကောင်း၊ နိရောဓာနုပဿနာဖြင့် သမုဒယမှလည်းကောင်း၊ ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿနာဖြင့် စွဲလမ်းခြင်းမှလည်းကောင်း စိတ်ကို လွတ်မြောက်စေလျက်၊ အထူးသဖြင့် လွတ်မြောက်စေလျက် ဝင်သက်ထွက်သက်ကို ဖြစ်စေ၏။ ထို့ကြောင့် 'စိတ်ကို လွတ်မြောက်စေလျက် ဝင်သက်ကို ဖြစ်စေအံ့၊ ထွက်သက်ကို ဖြစ်စေအံ့ဟု ကျင့်၏' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤတတိယစတုက္ကကို စိတ္တာနုပဿနာအစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Catutthacatukke pana aniccānupassīti ettha tāva aniccaṃ veditabbaṃ, aniccatā veditabbā, aniccānupassanā veditabbā, aniccānupassī veditabbo. Tattha aniccanti pañcakkhandhā. Kasmā? Uppādavayaññathattabhāvā. Aniccatāti tesaṃyeva uppādavayaññathattaṃ, hutvā abhāvo vā, nibbattānaṃ tenevākārena aṭṭhatvā khaṇabhaṅgena bhedoti attho. Aniccānupassanāti tassā aniccatāya vasena rūpādīsu ‘‘anicca’’nti anupassanā. Aniccānupassīti tāya anupassanāya samannāgato. Tasmā evaṃbhūto assasanto ca passasanto ca idha ‘‘aniccānupassī assasissāmi passasissāmīti sikkhatī’’ti veditabbo.

စတုတ္ထစတုက္က၌မူ 'အနိစ္စာနုပဿီ' ဟူသောပုဒ်၌ ရှေးဦးစွာ အနိစ္စကို သိအပ်၏၊ အနိစ္စတာကို သိအပ်၏၊ အနိစ္စာနုပဿနာကို သိအပ်၏၊ အနိစ္စာနုပဿီကို သိအပ်၏။ ထိုလေးပါးတို့တွင် အနိစ္စဟူသည် ခန္ဓာငါးပါးတို့ ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်နည်း? ဖြစ်ပေါ်ခြင်း (ဥပါဒ်)၊ ပျက်စီးခြင်း (ဝယ)၊ အခြားတစ်ပါးသော အခြင်းအရာသို့ ပြောင်းလဲခြင်း (အညထတ္တ) သဘောရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အနိစ္စတာဟူသည် ထိုခန္ဓာတို့၏ ဖြစ်ခြင်း၊ ပျက်ခြင်း၊ အခြားတစ်ပါးသို့ ပြောင်းလဲခြင်း သို့မဟုတ် ဖြစ်ပြီးလျှင် မရှိခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဖြစ်ပေါ်လာသော ခန္ဓာတို့သည် ဖြစ်ပေါ်သည့် အခြင်းအရာအားဖြင့် မတည်ဘဲ ခဏချင်း ပျက်စီးသွားခြင်းဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ အနိစ္စာနုပဿနာဟူသည် ထိုအနိစ္စတာ၏ အစွမ်းဖြင့် ရူပက္ခန္ဓာ စသည်တို့၌ 'မမြဲ' ဟု အဖန်တလဲလဲ ရှုတတ်သော ပညာတည်း။ အနိစ္စာနုပဿီဟူသည် ထိုအနိစ္စာနုပဿနာနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်တည်း။ ထို့ကြောင့် ဤသို့သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဝင်သက်ကို ဖြစ်စေလျက်လည်းကောင်း၊ ထွက်သက်ကို ဖြစ်စေလျက်လည်းကောင်း ဤခန္ဓာငါးပါးတို့၌ အနိစ္စအားဖြင့် အဖန်တလဲလဲ ရှုသည်ဖြစ်၍ 'ဝင်သက်ကို ဖြစ်စေအံ့၊ ထွက်သက်ကို ဖြစ်စေအံ့' ဟု ကျင့်၏ဟု သိအပ်၏။

Virāgānupassīti ettha pana dve virāgā khayavirāgo ca accantavirāgo ca. Tattha khayavirāgoti saṅkhārānaṃ khaṇabhaṅgo. Accantavirāgoti nibbānaṃ. Virāgānupassanāti tadubhayadassanavasena pavattā vipassanā ca maggo ca. Tāya duvidhāyapi anupassanāya samannāgato hutvā assasanto ca passasanto ca ‘‘virāgānupassī assasissāmi passasissāmīti sikkhatī’’ti veditabbo. Nirodhānupassīpadepi eseva nayo.

ထိုမှတစ်ပါး 'ဝိရာဂါနုပဿီ' ဟူသောပုဒ်၌ ဝိရာဂသည် ခယဝိရာဂနှင့် အစ္စန္တဝိရာဂဟူ၍ နှစ်ပါးရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ခယဝိရာဂဟူသည် သင်္ခါရတရားတို့၏ ဘင်ခဏ ဖြစ်သည်။ အစ္စန္တဝိရာဂဟူသည် နိဗ္ဗာန်ဖြစ်သည်။ ဝိရာဂါနုပဿနာဟူသည် ထိုနှစ်ပါးစုံသော ခယဝိရာဂ၊ အစ္စန္တဝိရာဂ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော ဝိပဿနာဉာဏ်နှင့် မဂ်ဉာဏ်တို့ ဖြစ်သည်။ ထိုနှစ်ပါးသော အနုပဿနာနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ဝင်သက်ကို ဖြစ်စေလျက်၊ ထွက်သက်ကို ဖြစ်စေလျက် 'ဝိရာဂါနုပဿီဖြစ်၍ ဝင်သက်ကို ဖြစ်စေအံ့၊ ထွက်သက်ကို ဖြစ်စေအံ့ဟု ကျင့်၏' ဟု သိအပ်၏။ 'နိရောဓာနုပဿီ' ဟူသောပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

Paṭinissaggānupassīti etthāpi dve paṭinissaggā pariccāgapaṭinissaggo ca pakkhandanapaṭinissaggo ca. Paṭinissaggoyeva anupassanā paṭinissaggānupassanā, vipassanāmaggānametaṃ adhivacanaṃ. Vipassanāti tadaṅgavasena saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilese pariccajati, saṅkhatadosadassanena ca tabbiparīte nibbāne [Pg.103] tanninnatāya pakkhandatīti pariccāgapaṭinissaggo ceva pakkhandanapaṭinissaggo cāti vuccati. Maggo samucchedavasena saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilese pariccajati, ārammaṇakaraṇena ca nibbāne pakkhandatīti pariccāgapaṭinissaggo ceva pakkhandanapaṭinissaggo cāti vuccati. Ubhayampi pana purimapurimañāṇānaṃ anuanu passanato anupassanāti vuccati. Tāya duvidhāyapi paṭinissaggānupassanāya samannāgato hutvā assasanto ca passasanto ca ‘‘paṭinissaggānupassī assasissāmi passasissāmīti sikkhatī’’ti veditabbo.

'ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿီ' ဟူသောပုဒ်၌လည်း ပဋိနိဿဂ္ဂသည် ပရိစ္စာဂပဋိနိဿဂ္ဂနှင့် ပက္ခန္ဒနပဋိနိဿဂ္ဂဟူ၍ နှစ်ပါးရှိ၏။ စွန့်တတ်သော ပဋိနိဿဂ္ဂသည်ပင်လျှင် အနုပဿနာမည်သောကြောင့် ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿနာဟု ခေါ်ဆိုရသည်။ ဤသည်မှာ ဝိပဿနာဉာဏ်နှင့် မဂ်ဉာဏ်တို့၏ အမည်ပင် ဖြစ်သည်။ ရှင်းလင်းဦးအံ့—ဝိပဿနာသည် တဒင်္ဂပဟာန်အစွမ်းဖြင့် ခန္ဓာအဘိသင်္ခါရတို့နှင့်တကွ ကိလေသာတို့ကို စွန့်လွှတ်၏။ သင်္ခါရတရား၌ အပြစ်ကို မြင်သဖြင့် ထိုသင်္ခါရတရားနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ညွတ်ကိုင်းသောအားဖြင့် သက်ဝင်တတ်သောကြောင့် 'ပရိစ္စာဂပဋိနိဿဂ္ဂ' လည်းမည်၏၊ 'ပက္ခန္ဒနပဋိနိဿဂ္ဂ' လည်းမည်၏။ မဂ်ဉာဏ်သည် သမုစ္ဆေဒပဟာန်အစွမ်းဖြင့် ခန္ဓာအဘိသင်္ခါရတို့နှင့်တကွ ကိလေသာတို့ကို စွန့်ပယ်၏။ အာရုံပြုခြင်းအားဖြင့် နိဗ္ဗာန်သို့ ပြေးဝင်သက်ဝင်တတ်သောကြောင့် 'ပရိစ္စာဂပဋိနိဿဂ္ဂ' လည်းမည်၏၊ 'ပက္ခန္ဒနပဋိနိဿဂ္ဂ' လည်းမည်၏။ တစ်ဖန် ဝိပဿနာဉာဏ်နှင့် မဂ်ဉာဏ်နှစ်ပါးလုံးကိုပင် ရှေ့ရှေ့သောဉာဏ်တို့ကို အဖန်တလဲလဲ နောက်မှလိုက်၍ ရှုတတ်သောကြောင့် 'အနုပဿနာ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုနှစ်ပါးသော ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿနာဉာဏ်နှင့် ပြည့်စုံသူဖြစ်၍ ဝင်သက်ထွက်သက်ကို ဖြစ်စေလျက် 'ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿီဖြစ်၍ ဝင်သက်ကို ဖြစ်စေအံ့၊ ထွက်သက်ကို ဖြစ်စေအံ့ဟု ကျင့်၏' ဟု သိအပ်၏။

Ettha ca ‘‘aniccānupassī’’ti taruṇavipassanāya vasena vuttaṃ, ‘‘virāgānupassī’’ti tato balavatarāya saṅkhāresu virajjanasamatthāya vipassanāya vasena, ‘‘nirodhānupassī’’ti tato balavatarāya kilesanirodhanasamatthāya vipassanāya vasena, ‘‘paṭinissaggānupassī’’ti maggassa āsannabhūtāya atitikkhāya vipassanāya vasena vuttanti veditabbaṃ. Yattha pana maggopi labbhati, so abhinnoyeva. Evamidaṃ catukkaṃ suddhavipassanāvasena vuttaṃ, purimāni pana tīṇi samathavipassanāvasenāti.

ဤစတုက္ကတွင် ‘အနိစ္စာနုပဿီ’ (အနိစ္စဟု အစဉ်ရှုသူ) ဟူသော ပုဒ်ကို နုသော ဝိပဿနာ၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ ‘ဝိရာဂါနုပဿီ’ (ဝိရာဂဟု အစဉ်ရှုသူ) ဟူသော ပုဒ်ကို ထိုအနိစ္စာနုပဿနာထက် သာလွန်အားရှိ၍ သင်္ခါရတရားတို့၌ စွဲမက်မှုကင်းခြင်းငှာ တတ်နိုင်သော ဝိပဿနာ၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ ‘နိရောဓာနုပဿီ’ (နိရောဓဟု အစဉ်ရှုသူ) ဟူသော ပုဒ်ကို ထိုဝိရာဂါနုပဿနာထက် သာလွန်အားရှိ၍ ကိလေသာတို့ကို ချုပ်ငြိမ်းစေခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သော ဝိပဿနာ၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ ‘ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿီ’ (ပဋိနိဿဂ္ဂဟု အစဉ်ရှုသူ) ဟူသော ပုဒ်ကို မဂ်ဉာဏ်၏ အနီး၌ဖြစ်သော အလွန်ထက်မြက်သော ဝိပဿနာ၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ အကြင်ဝိရာဂါနုပဿနာ စသည်တို့၌ မဂ်ကိုလည်း ရရှိအပ်၏၊ ထိုမဂ်သည် ကွဲပြားမှုမရှိဘဲ တစ်မျိုးတည်းသာ ဖြစ်၏။ ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့် ဤစတုက္ကကို သက်သက်သော ဝိပဿနာ၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ ရှေး၌ဖြစ်သော စတုက္ကသုံးပါးကိုမူကား သမထဝိပဿနာ၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏ဟု သိအပ်၏။

Ānāpānassatimātikāvaṇṇanā niṭṭhitā.

အာနာပါနဿတိမာတိကာဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

164. Idāni yathānikkhittaṃ mātikaṃ paṭipāṭiyā bhājetvā dassetuṃ idhāti imissā diṭṭhiyātiādi āraddhaṃ. Tattha imissā diṭṭhiyātiādīhi dasahi padehi sikkhattayasaṅkhātaṃ sabbaññubuddhasāsanameva kathitaṃ. Tañhi buddhena bhagavatā diṭṭhattā diṭṭhīti vuccati, tasseva khamanavasena khanti, ruccanavasena ruci, gahaṇavasena ādāyo, sabhāvaṭṭhena dhammo, sikkhitabbaṭṭhena vinayo, tadubhayenapi dhammavinayo, pavuttavasena pāvacanaṃ, seṭṭhacariyaṭṭhena brahmacariyaṃ, anusiṭṭhidānavasena satthusāsananti vuccati. Tasmā ‘‘imissā diṭṭhiyā’’tiādīsu imissā buddhadiṭṭhiyā, imissā buddhakhantiyā, imissā buddharuciyā, imasmiṃ buddhaādāye, imasmiṃ buddhadhamme, imasmiṃ buddhavinaye, imasmiṃ buddhadhammavinaye, imasmiṃ buddhapāvacane, imasmiṃ buddhabrahmacariye, imasmiṃ buddhasatthusāsaneti attho veditabbo. Apicetaṃ sikkhattayasaṅkhātaṃ sakalaṃ pāvacanaṃ bhagavatā diṭṭhattā sammādiṭṭhipaccayattā sammādiṭṭhipubbaṅgamattā ca diṭṭhi. Bhagavato khamanavasena khanti. Ruccanavasena ruci. Gahaṇavasena ādāyo[Pg.104]. Attano kārakaṃ apāye apatamānaṃ dhāretīti dhammo. Sova saṃkilesapakkhaṃ vinetīti vinayo. Dhammo ca so vinayo cāti dhammavinayo, kusaladhammehi vā akusaladhammānaṃ esa vinayoti dhammavinayo. Teneva vuttaṃ – ‘‘ye ca kho tvaṃ, gotami, dhamme jāneyyāsi ime dhammā virāgāya saṃvattanti, no sarāgāya…pe… ekaṃsena, gotami, dhāreyyāsi eso dhammo eso vinayo etaṃ satthusāsana’’nti (a. ni. 8.53; cūḷava. 406). Dhammena vā vinayo, na daṇḍādīhīti dhammavinayo. Vuttampi cetaṃ –

၁၆၄. ယခုအခါတွင် ချမှတ်ထားသည့်အတိုင်း မာတိကာကို အစဉ်အတိုင်း ဝေဖန်၍ ပြသခြင်းငှာ ‘ဣဓ’ ‘ဣမိဿာ ဒိဋ္ဌိယာ’ အစရှိသော စကားကို စတင်အပ်၏။ ထိုပါဠိ၌ ‘ဣမိဿာ ဒိဋ္ဌိယာ’ အစရှိသော တစ်ဆယ်သော ပုဒ်တို့ဖြင့် သိက္ခာသုံးပါးဟု ဆိုအပ်သော သဗ္ဗညုမြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်ကိုသာလျှင် ဟောတော်မူအပ်၏။ အမှန်စင်စစ် ထိုသိက္ခာသုံးပါးဟု ဆိုအပ်သော သာသနာကို မြတ်စွာဘုရားသည် ကိုယ်တိုင်မြင်တော်မူအပ်သောကြောင့် ‘ဒိဋ္ဌိ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရားသခင် လက်ခံသဘောတူတော်မူသောကြောင့် ‘ခန္တိ’ မည်၏။ နှစ်သက်တော်မူသောကြောင့် ‘ရုစိ’ မည်၏။ ဆောက်တည်အပ်သောကြောင့် ‘အာဒါယ’ မည်၏။ မဖောက်မပြန်သော သဘောရှိသောကြောင့် ‘ဓမ္မ’ မည်၏။ ကျင့်ကြံအပ်သောကြောင့် ‘ဝိနယ’ မည်၏။ ထိုနှစ်ပါးစုံသော သဘောရှိသောကြောင့် ‘ဓမ္မဝိနယ’ မည်၏။ အကျယ်တဝန်း ဟောကြားအပ်သောကြောင့် ‘ပါဝစန’ မည်၏။ မြတ်သောသူတို့ ကျင့်အပ်သောကြောင့် ‘ဗြဟ္မစရိယ’ မည်၏။ အဆုံးအမကို ပေးတတ်သောကြောင့် ‘သတ္ထုသာသန’ (ဆရာ့အဆုံးအမ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ဣမိဿာ ဒိဋ္ဌိယာ’ စသော ပုဒ်တို့၌ ‘မြတ်စွာဘုရား မြင်တော်မူအပ်သော ဤသာသနာ၌’၊ ‘မြတ်စွာဘုရား လက်ခံတော်မူအပ်သော ဤသာသနာ၌’၊ ‘မြတ်စွာဘုရား နှစ်သက်တော်မူအပ်သော ဤသာသနာ၌’၊ ‘မြတ်စွာဘုရား ဆောက်တည်အပ်သော ဤသာသနာ၌’၊ ‘မြတ်စွာဘုရား၏ ဤဓမ္မ၌’၊ ‘မြတ်စွာဘုရား၏ ဤဝိနည်း၌’၊ ‘မြတ်စွာဘုရား၏ ဤဓမ္မဝိနည်း၌’၊ ‘မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားအပ်သော ဤစကားတော်၌’၊ ‘မြတ်စွာဘုရား၏ ဤဗြဟ္မစရိယ (မြတ်သောအကျင့်) ၌’၊ ‘မြတ်စွာဘုရား၏ အဆုံးအမဖြစ်သော ဤသာသနာတော်၌’ ဟု အနက်ကို သိအပ်၏။ တစ်နည်းလည်း သိက္ခာသုံးပါးဟု ဆိုအပ်သော အလုံးစုံသော စကားတော်မြတ်သည် မြတ်စွာဘုရား မြင်တော်မူအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိ၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိလျှင် ရှေ့သွားရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း ‘ဒိဋ္ဌိ’ မည်၏။ မြတ်စွာဘုရား လက်ခံတော်မူသောကြောင့် ‘ခန္တိ’ မည်၏။ နှစ်သက်တော်မူသောကြောင့် ‘ရုစိ’ မည်၏။ ဆောက်တည်အပ်သောကြောင့် ‘အာဒါယ’ မည်၏။ မိမိကို (ကျင့်သောပုဂ္ဂိုလ်ကို) အပါယ်လေးပါးသို့ မကျစေဘဲ ဆောင်ထားတတ်သောကြောင့် ‘ဓမ္မ’ မည်၏။ ထိုတရားသည်ပင် ကိလေသာညစ်ညူးမှုကို ဆုံးမပယ်ဖျောက်တတ်သောကြောင့် ‘ဝိနယ’ မည်၏။ ဓမ္မလည်းဖြစ် ဝိနည်းလည်းဖြစ်သောကြောင့် ‘ဓမ္မဝိနယ’ မည်၏။ သို့မဟုတ် ကုသိုလ်တရားတို့ဖြင့် အကုသိုလ်တရားတို့ကို ဆုံးမပယ်ဖျောက်တတ်သောကြောင့် ‘ဓမ္မဝိနယ’ မည်၏။ ထို့ကြောင့်ပင်လျှင်- “ဂေါတမီ၊ သင်သည် အကြင်တရားတို့ကို ‘ဤတရားတို့သည် စွဲမက်မှုကင်းခြင်းငှာ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ စွဲမက်ခြင်းငှာ မဖြစ်ကြကုန်...ပ...’ ဟု သိပါက၊ ‘ဤသည်ကား တရားတည်း၊ ဤသည်ကား ဝိနည်းတည်း၊ ဤသည်ကား ဆရာ့အဆုံးအမတည်း’ ဟု ဧကန်မှတ်သားလေလော့” ဟူ၍ မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူအပ်၏။ သို့မဟုတ် တရားသဖြင့် ဆုံးမတတ်၍ တုတ်လှံတံစသည်တို့ဖြင့် ဆုံးမခြင်းမဟုတ်သောကြောင့် ‘ဓမ္မဝိနယ’ မည်၏။ ဤသို့လည်း ဟောတော်မူအပ်၏-

‘‘Daṇḍeneke damayanti, aṅkusehi kasāhi ca;

Adaṇḍena asatthena, nāgo danto mahesinā’’ti. (ma. ni. 2.352;

cūḷava. 342);

“အချို့သောသူတို့သည် တုတ်လှံတံတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ချွန်းတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကြိမ်လုံးတို့ဖြင့်လည်းကောင်း ဆုံးမတတ်ကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသခင်မူကား တုတ်လှံတံမပါ၊ ဓားလက်နက်မရှိဘဲ ဆင်ပြောင်ကြီးကို ယဉ်ကျေးစေတော်မူအပ်၏။”

Tathā ‘‘dhammena nayamānānaṃ, kā usūyā vijānata’’nti (mahāva. 63). Dhammāya vā vinayo dhammavinayo. Anavajjadhammatthaṃ hesa vinayo, na bhavabhogāmisatthaṃ. Tenāha bhagavā – ‘‘nayidaṃ, bhikkhave, brahmacariyaṃ vussati janakuhanattha’’nti (itivu. 35; a. ni. 4.25) vitthāro. Puṇṇattheropi āha – ‘‘anupādāparinibbānatthaṃ kho, āvuso, bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti (ma. ni. 1.259). Visuddhaṃ vā nayatīti vinayo, dhammato vinayo dhammavinayo. Saṃsāradhammato hi sokādidhammato vā esa visuddhaṃ nibbānaṃ nayati, dhammassa vā vinayo, na titthakarānanti dhammavinayo. Dhammabhūto hi bhagavā, tasseva esa vinayo. Yasmā vā dhammā eva abhiññeyyā pariññeyyā pahātabbā bhāvetabbā sacchikātabbā ca, tasmā esa dhammesu vinayo, na sattesu na jīvesu cāti dhammavinayo. Sātthasabyañjanatādīhi aññesaṃ vacanato padhānaṃ vacananti pavacanaṃ, pavacanameva pāvacanaṃ. Sabbacariyāhi visiṭṭhacariyabhāvena brahmacariyaṃ. Devamanussānaṃ satthubhūtassa bhagavato sāsananti satthusāsanaṃ, satthubhūtaṃ vā sāsanantipi satthusāsanaṃ. ‘‘Yo vo, ānanda, mayā dhammo ca vinayo ca desito paññatto, so vo mamaccayena satthā’’ti (dī. ni. 2.216) hi dhammavinayova satthāti vutto. Evametesaṃ padānaṃ attho veditabbo. Yasmā pana imasmiṃyeva sāsane sabbākāraānāpānassatisamādhinibbattako bhikkhu vijjati, na aññatra, tasmā tattha tattha ‘‘imissā’’ti ca ‘‘imasmi’’nti ca ayaṃ niyamo katoti veditabbo. Ayaṃ ‘‘idhā’’timātikāya niddesassa attho.

ထိုမှတစ်ပါး “တရားသဖြင့် ဆောင်ယူနေသော ပညာရှိတို့အား အဘယ်ကြောင့် ငြူစူခြင်း ဖြစ်ပါအံ့နည်း” ဟူသော ဂါထာကိုလည်း ဟောတော်မူအပ်၏။ သို့မဟုတ် နိဗ္ဗာန် (အရဟတ္တဖိုလ်) အလို့ငှာ ဆုံးမကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ‘ဓမ္မဝိနယ’ မည်၏။ အမှန်စင်စစ် ဤဝိနည်းသည် အပြစ်မရှိသော နိဗ္ဗာန် (အရဟတ္တဖိုလ်) ကို ရရှိရန်သာ ဖြစ်၏၊ ဘဝစည်းစိမ်နှင့် လောကီအာမိသကို ရရှိရန် မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားက- “ရဟန်းတို့၊ ဤဗြဟ္မစရိယ (မြတ်သောအကျင့်) ကို လူတို့ကို လှည့်ပတ်အံ့ဩစေရန် ကျင့်သုံးသည် မဟုတ်ပါ...ပ...” ဟု အကျယ်အားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ အရှင်ပုဏ္ဏမထေရ်ကလည်း “ငါ့ရှင်၊ မြတ်စွာဘုရားထံ၌ မြတ်သောအကျင့်ကို မစွဲလမ်းဘဲ ကိလေသာ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုရန် ကျင့်သုံးခြင်းဖြစ်သည်” ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ သို့မဟုတ် စင်ကြယ်သောနိဗ္ဗာန်သို့ ဆောင်တတ်သောကြောင့် ‘ဝိနယ’ မည်၏။ သံသရာတရား သို့မဟုတ် သောကစသော တရားတို့မှ စင်ကြယ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ဆောင်တတ်သောကြောင့် ‘ဓမ္မဝိနယ’ မည်၏။ သို့မဟုတ် တရားကိုယ်ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ ဝိနည်းဖြစ်ပြီး တိတ္ထိတို့၏ ဝိနည်းမဟုတ်သောကြောင့် ‘ဓမ္မဝိနယ’ မည်၏။ အမှန်စင်စစ် မြတ်စွာဘုရားသည် တရားကိုယ်ဖြစ်တော်မူပြီး ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ ဝိနည်းသာလျှင် ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် အကြင်ကြောင့် တရားတို့ကိုသာလျှင် ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်၏၊ ပိုင်းခြား၍ သိအပ်၏၊ ပယ်အပ်၏၊ ပွားများအပ်၏၊ မျက်မှောက်ပြုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤဝိနည်းသည် တရားတို့၌သာ ဆုံးမခြင်းဖြစ်၍ သတ္တဝါတို့၌လည်းကောင်း၊ ဇီဝတို့၌လည်းကောင်း ဆုံးမခြင်းမဟုတ်သောကြောင့် ‘ဓမ္မဝိနယ’ မည်၏။ အနက်နှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊ သဒ္ဒါနှင့် ပြည့်စုံခြင်း စသည်တို့ကြောင့် တစ်ပါးသောသူတို့၏ စကားထက် သာလွန်ထူးကဲသော စကားတော်ဖြစ်သောကြောင့် ‘ပဝစန’ မည်၏၊ ‘ပဝစန’သည်ပင် ‘ပါဝစန’ ဖြစ်၏။ ခပ်သိမ်းသောအကျင့်တို့ထက် ထူးမြတ်သောအကျင့် ဖြစ်သောကြောင့် ‘ဗြဟ္မစရိယ’ မည်၏။ နတ်လူတို့၏ ဆရာဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ အဆုံးအမဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆရာသဖွယ်ဖြစ်သော အဆုံးအမဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ‘သတ္ထုသာသန’ (ဆရာ့အဆုံးအမ) မည်၏။ “အာနန္ဒာ၊ ငါဘုရား ဟောကြားအပ်သော တရားတော်နှင့် ပညတ်အပ်သော ဝိနည်းတော်သည် ငါဘုရား ကွယ်လွန်ပြီးနောက် သင်တို့၏ ဆရာဖြစ်လတ္တံ့” ဟု ဓမ္မဝိနယကိုပင် ဆရာဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤပုဒ်တို့၏ အနက်ကို သိအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့် ဤ ‘ဣမ’ သဒ္ဒါကို သုံးရသနည်းဟူမူ- ဤမြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၌သာလျှင် အလုံးစုံသောအခြင်းအရာအားဖြင့် အာနာပါနဿတိသမာဓိကို ဖြစ်စေတတ်သော ရဟန်းသည် ရှိ၏၊ တစ်ပါးသော သာသနာ၌ မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုထိုနေရာ၌ ‘ဣမိဿာ’ (ဤ) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘ဣမသ္မိံ’ (ဤ) ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့ သတ်မှတ်၍ သုံးနှုန်းရသည်ဟု သိအပ်၏။ ဤကား ‘ဣဓ’ ဟူသော မာတိကာအဖွင့်၏ အနက်တည်း။

Puthujjanakalyāṇako [Pg.105] vātiādinā ca bhikkhusaddassa vacanatthaṃ avatvā idhādhippetabhikkhuyeva dassito. Tattha puthujjano ca so kilesānaṃ asamucchinnattā, kalyāṇo ca sīlādipaṭipattiyuttattāti puthujjanakalyāṇo, puthujjanakalyāṇova puthujjanakalyāṇako. Adhisīlādīni sikkhatīti sekkho. Sotāpanno vā sakadāgāmī vā anāgāmī vā. Akuppo calayitumasakkuṇeyyo arahattaphaladhammo assāti akuppadhammo. Sopi hi imaṃ samādhiṃ bhāveti.

“ကလျာဏပုထုဇဉ်” အစရှိသော ပါဠိဖြင့် ဘိက္ခုဟူသော သဒ္ဒါ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို တိုက်ရိုက်မဟောဘဲ ဤနေရာ၌ အလိုရှိအပ်သော ရဟန်းကိုသာလျှင် ပြတော်မူအပ်၏။ ထိုပါဠိ၌ ကိလေသာများကို မဖြတ်တောက်ရသေးသောကြောင့် ပုထုဇဉ်လည်း ဖြစ်၏၊ သီလစသောအကျင့်နှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် ကောင်းသောသူလည်း ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကလျာဏပုထုဇဉ် မည်၏။ ကလျာဏပုထုဇဉ်သည်ပင် ကလျာဏပုထုဇဉ်က (ကလျာဏပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်) မည်၏။ အဓိသီလစသည်တို့ကို ကျင့်ကြံသောကြောင့် ‘သေက္ခ’ မည်၏။ သောတာပန်၊ သကဒါဂါမ် သို့မဟုတ် အနာဂါမ် ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုလို၏။ ပျက်စီးလှုပ်ရှားခြင်း မရှိသော အရဟတ္တဖိုလ်တရား ရှိသောကြောင့် ‘အကုပ္ပဓမ္မ’ (ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်) မည်၏။ ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း ဤအာနာပါနဿတိသမာဓိကို ပွားများအားထုတ်ပေ၏။

Araññaniddese vinayapariyāyena tāva ‘‘ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañca avasesaṃ arañña’’nti (pārā. 92) āgataṃ. Suttantapariyāyena āraññakaṃ bhikkhuṃ sandhāya ‘‘āraññakaṃ nāma senāsanaṃ pañcadhanusatikaṃ pacchima’’nti (pāci. 573) āgataṃ. Vinayasuttantā pana ubhopi pariyāyadesanā nāma, abhidhammo nippariyāyadesanāti abhidhammapariyāyena (vibha. 529) araññaṃ dassetuṃ nikkhamitvā bahi indakhīlāti vuttaṃ, indakhīlato bahi nikkhamitvāti attho. Nikkhamitvā bahi indakhīlantipi pāṭho, indakhīlaṃ atikkamitvā bahīti vuttaṃ hoti. Indakhīloti cettha gāmassa vā nagarassa vā ummāro.

တောကို ညွှန်ပြသော အဖွင့်၌ ဝိနည်းဒေသနာ နည်းလမ်းအရ ဦးစွာပထမ “ရွာနှင့် ရွာ၏ အနီးဝန်းကျင်ကို ချန်လှပ်၍ ကြွင်းသောအရပ်ကို တောဟု ခေါ်၏” ဟု လာရှိ၏။ သုတ္တန်ဒေသနာ နည်းလမ်းအရ တော၌နေသော ရဟန်းကို ရည်ညွှန်း၍ “အနည်းဆုံး လေးငါးရာအကွာ၌ရှိသော ကျောင်းတိုက်ကို တောကျောင်းဟု ခေါ်၏” ဟု လာရှိ၏။ ဝိနည်းနှင့် သုတ္တန်ဒေသနာ နှစ်မျိုးစလုံးသည် ပရိယာယ်ဒေသနာ (ပရိယာယ်အားဖြင့် ဟောသော တရား) မည်၏၊ အဘိဓမ္မာတရားတော်သည် နိပ္ပရိယာယဒေသနာ (မုချအားဖြင့် ဟောသော တရား) မည်၏။ ထို့ကြောင့် အဘိဓမ္မာဒေသနာနည်းဖြင့် တောကို ညွှန်ပြရန် ‘နိက္ခမိတွာ ဗဟိ ဣန္ဒခီလာ’ (တံခါးဦးခုံမှ အပြင်သို့ ထွက်၍) ဟု ဟောတော်မူအပ်၏၊ တံခါးဦးခုံမှ အပြင်ဘက်သို့ ထွက်၍ဟု အနက်ရ၏။ ‘နိက္ခမိတွာ ဗဟိ ဣန္ဒခီလံ’ ဟူ၍လည်း စာကိုယ်ရှိ၏၊ တံခါးဦးခုံကို ကျော်လွန်၍ အပြင်ဘက်၌ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤနေရာ၌ ‘ဣန္ဒခီလ’ ဟူသည် ရွာ၏ သို့မဟုတ် မြို့၏ တံခါးဦးခုံ (တံခါးခုံ) ကို ဆိုလိုသည်။

Rukkhamūlaniddese rukkhamūlassa pākaṭattā taṃ avatvāva yatthātiādimāha. Tattha yatthāti yasmiṃ rukkhamūle. Āsanti nisīdanti etthāti āsanaṃ. Paññattanti ṭhapitaṃ. Mañco vātiādīni āsanassa pabhedavacanāni. Mañcopi hi nisajjāyapi okāsattā idha āsanesu vutto. So pana masārakabundikābaddhakuḷīrapādakaāhaccapādakānaṃ aññataro. Pīṭhaṃ tesaṃ aññatarameva. Bhisīti uṇṇābhisicoḷabhisivākabhisitiṇabhisipaṇṇabhisīnaṃ aññatarā. Taṭṭikāti tālapaṇṇādīhi cinitvā katā. Cammakhaṇḍoti nisajjāraho yo koci cammakhaṇḍo. Tiṇasantharādayo tiṇādīni gumbetvā katā. Tatthāti tasmiṃ rukkhamūle. Caṅkamati vātiādīhi rukkhamūlassa catuiriyāpathapavattanayogyatā kathitā. ‘‘Yatthā’’tiādīhi sabbapadehi rukkhamūlassa sandacchāyatā janavivittatā ca vuttā hoti. Kenacīti kenaci samūhena. Taṃ samūhaṃ bhinditvā vitthārento gahaṭṭhehi vā pabbajitehi vāti āha. Anākiṇṇanti asaṃkiṇṇaṃ asambādhaṃ. Yassa senāsanassa samantā gāvutampi aḍḍhayojanampi pabbatagahanaṃ vanagahanaṃ nadīgahanaṃ [Pg.106] hoti, na koci avelāya upasaṅkamituṃ sakkoti, idaṃ santikepi anākiṇṇaṃ nāma. Yaṃ pana aḍḍhayojanikaṃ vā yojanikaṃ vā hoti, idaṃ dūratāya eva anākiṇṇaṃ nāma.

ရုက္ခမူလနိဒ္ဒေသ၌ ရုက္ခမူလသည် ထင်ရှားသောကြောင့် ထိုရုက္ခမူလသဒ္ဒါ၏ အဖွင့်ကို မဟောဘဲသာလျှင် "ယတ္ထ" အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူ၏။ ထို "ယတ္ထ" အစရှိသော ပါဌ်၌ "ယတ္ထ" ဟူသည်မှာ အကြင်သစ်ပင်ရင်း၌ ဟူလို။ ဤနေရာ၌ ထိုင်နေတတ်ကြသောကြောင့် "အာသန" (နေရာ) ဟု ခေါ်၏။ "ပညတ္တံ" ဟူသည်မှာ ခင်းကျင်းထားအပ်သော ဟူလို။ "မဉ္စော" အစရှိသော စကားတို့သည် အာသန (နေရာ) ၏ အပြားကို ပြဆိုသော သဒ္ဒါများ ဖြစ်သည်။ စင်စစ် ညောင်စောင်းကိုလည်း ထိုင်ရာအရပ် ဖြစ်သောကြောင့် ဤနေရာ၌ "အာသန" (နေရာ) ဟု ဟောတော်မူ၏။ ထိုညောင်စောင်းသည်လည်း မသာရက (အခြေ၌ အပေါင်စွပ်သော ညောင်စောင်း)၊ ဗုန္ဒိကာဗဒ္ဓ (ထုတ်လျှောက်ကို တစ်စပ်တည်း ဖွဲ့သော ညောင်စောင်း)၊ ကုဠီရပါဒက (ကောက်သော အခြေရှိသော ညောင်စောင်း)၊ အာဟစ္စပါဒက (အပေါက်၌ အခြေစွပ်သော ညောင်စောင်း) တို့တွင် တစ်မျိုးမျိုး ဖြစ်၏။ အင်းပျဉ်သည်လည်း ထိုမသာရက စသည်တို့တွင် တစ်မျိုးမျိုးပင် ဖြစ်၏။ "ဘိသိ" ဟူသည်မှာ သားမွေးအဆာသွတ်သော ဘုံလျှို (ဥဏ္ဏဘိသိ)၊ ပုဆိုးအဆာသွတ်သော ဘုံလျှို (စောဠဘိသိ)၊ လျှော်မျှင်အဆာသွတ်သော ဘုံလျှို (ဝါကဘိသိ)၊ မြက်အဆာသွတ်သော ဘုံလျှို (တိဏဘိသိ)၊ သစ်ရွက်အဆာသွတ်သော ဘုံလျှို (ပဏ္ဏဘိသိ) တို့တွင် တစ်မျိုးမျိုး ဖြစ်၏။ "တတ္တိကာ" ဟူသည်မှာ ထန်းရွက်စသည်တို့ဖြင့် ရက်လုပ်အပ်သော ဖျာကဲ့သို့သော အခင်းတည်း။ "စမ္မခဏ္ဍ" ဟူသည်မှာ ထိုင်ခြင်းငှာ ထိုက်သော တစ်စုံတစ်ခုသော သားရေပိုင်း ဖြစ်၏။ "တိဏသန္ထရ" အစရှိသည်တို့သည် မြက်စသည်တို့ကို စုစည်း၍ သော်လည်းကောင်း၊ ထုံးဖွဲ့၍ သော်လည်းကောင်း ပြုလုပ်အပ်သော မြက်ခင်း စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ "တတ္ထ" ဟူသည်မှာ ထိုသပင်ရင်း၌ ဟူလို။ "စင်္ကမတိ ဝါ" အစရှိသော ပုဒ်တို့ဖြင့် ရုက္ခမူလ၏ ဣရိယာပုထ်လေးပါးလုံး ဖြစ်ပေါ်ခြင်းငှာ သင့်လျော်သော အဖြစ်ကို ပြဆို၏။ "ယတ္ထ" အစရှိသော ပုဒ်အားလုံးတို့ဖြင့် ရုက္ခမူလ၏ ထူထပ်သော အရိပ်ရှိခြင်းနှင့် လူသူကင်းဆိတ်ခြင်းကို ပြဆိုရာ ရောက်၏။ "ကေနစိ" ဟူသည်မှာ တစ်စုံတစ်ယောက်သော အပေါင်းအဖော်နှင့် ဟူလို။ ထိုအပေါင်းအဖော်ကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ၍ ချဲ့ထွင်လိုသဖြင့် "လူတို့နှင့်သော်လည်းကောင်း၊ ရဟန်းတို့နှင့်သော်လည်းကောင်း" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "အနာကိဏ္ဏ" ဟူသည်မှာ လူတို့နှင့် မရောပြွမ်းသော၊ မကျဉ်းမြောင်းသော ကျောင်းကို ဆိုလိုသည်။ အကြင်ကျောင်း၏ ပတ်ဝန်းကျင်၌ တစ်ဂါဝုတ်သော်လည်းကောင်း၊ ယူဇနာဝက်သော်လည်းကောင်း တောတောင်လျှိုမြောင်၊ တောအုပ်နှင့် မြစ်အစုအဝေးများ ရှိနေသဖြင့် မည်သူမျှ မလျော်သော အခါ၌ မချဉ်းကပ်နိုင်ပါက ဤကျောင်းသည် အနီး၌ ရှိသော်လည်း "အနာကိဏ္ဏ" (လူတို့နှင့် မရောပြွမ်းသောကျောင်း) မည်၏။ ယူဇနာဝက် သို့မဟုတ် တစ်ယူဇနာမျှ ကွာဝေးသော ကျောင်းသည်ကား အဝေး၌ ရှိသောကြောင့်ပင် "အနာကိဏ္ဏ" မည်၏။

Vihāroti aḍḍhayogādimuttako avasesāvāso. Aḍḍhayogoti supaṇṇavaṅkagehaṃ. Pāsādoti dve kaṇṇikā gahetvā kato dīghapāsādo. Hammiyanti upariākāsatale patiṭṭhitakūṭāgārapāsādoyeva. Guhāti iṭṭhakāguhā silāguhā dāruguhā paṃsuguhāti evañhi khandhakaṭṭhakathāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 294) vuttaṃ. Vibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ pana vihāroti samantā parihārapathaṃ antoyeva rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni ca dassetvā katasenāsanaṃ. Guhāti bhūmiguhā, yattha rattindivaṃ dīpaṃ laddhuṃ vaṭṭati. Pabbataguhā vā bhūmiguhā vāti idaṃ dvayaṃ visesetvā vuttaṃ. Mātikāya sabbakālasādhāraṇalakkhaṇavasena ‘‘nisīdatī’’ti vattamānavacanaṃ kataṃ, idha pana nisinnassa bhāvanārambhasabbhāvato nisajjārambhapariyosānadassanatthaṃ nisinnoti niṭṭhānavacanaṃ kataṃ. Yasmā pana ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya nisinnassa kāyo ujuko hoti, tasmā byañjane ādaraṃ akatvā adhippetama eva dassento ujukotiādimāha. Tattha ṭhito supaṇihitoti ujukaṃ paṇihitattā ujuko hutvā ṭhito, na sayamevāti attho. Pariggahaṭṭhoti pariggahitaṭṭho. Kiṃ pariggahitaṃ? Niyyānaṃ. Kiṃ niyyānaṃ? Ānāpānassatisamādhiyeva yāva arahattamaggā niyyānaṃ. Tenāhaniyyānaṭṭhoti mukhasaddassa jeṭṭhakatthavasena saṃsārato niyyānaṭṭho vutto. Upaṭṭhānaṭṭhoti sabhāvaṭṭhoyeva. Sabbehi panetehi padehi pariggahitaniyyānaṃ satiṃ katvāti attho vutto hoti. Keci pana ‘‘pariggahaṭṭhoti satiyā pariggahaṭṭho, niyyānaṭṭhoti assāsapassāsānaṃ pavisananikkhamanadvāraṭṭho’’ti vaṇṇayanti. Pariggahitaassāsapassāsaniyyānaṃ satiṃ upaṭṭhapetvāti vuttaṃ hoti.

"ဝိဟာရ" ဟူသည် အဍ္ဎယောဂကျောင်း (တစ်ဖက်စောင်းမိုးကျောင်း) အစရှိသည်တို့မှ လွတ်သော ကျန်သောကျောင်း ဖြစ်သည်။ "အဍ္ဎယောဂ" ဟူသည် ဂဠုန်တောင်ကဲ့သို့ ကောက်သော အမိုးရှိသော ကျောင်းတည်း။ "ပါသာဒ" ဟူသည် အမိုးအထွတ်နှစ်ခုကို ယူ၍ ပြုလုပ်အပ်သော ပြာသာဒ်ရှည် ဖြစ်သည်။ "ဟမ္မိယ" ဟူသည် အထက်ဟင်းလင်းပြင်၌ တပ်ဆင်အပ်သော စုလစ်မွန်းချွန်ရှိသော ပြာသာဒ်ပင် ဖြစ်၏။ "ဂုဟာ" ဟူသည် အုတ်ဂူ၊ ကျောက်ဂူ၊ သစ်သားဂူ၊ မြေဂူတို့ ဖြစ်သည်ဟု ခုဒ္ဒကနိကာယ် ခန္ဓကအဋ္ဌကထာ၌ ဟောတော်မူ၏။ ဝိဘင်းအဋ္ဌကထာ၌မူကား "ဝိဟာရ" ဟူသည် ပတ်ပတ်လည်၌ လှည့်လည်ရာ လမ်းရှိသော၊ အတွင်း၌သာလျှင် ညဉ့်သန့်ရာ နေ့သန့်ရာ အရပ်တို့ကို ပြသ၍ ပြုလုပ်အပ်သော ကျောင်းတည်း။ "ဂုဟာ" ဟူသည် ညဉ့်နေ့ပတ်လုံး ဆီမီးထွန်းရန် သင့်လျော်သော မြေဂူတည်း။ အရှင်မဟာဗုဒ္ဓဃောသဆရာသည် ပဗ္ဗတဂုဟာ (ကျောက်ဂူ) သို့မဟုတ် ဘူမိဂုဟာ (မြေဂူ) ဟူသော ဤနှစ်ခုကို အထူးပြု၍ ဟောတော်မူ၏။ ပါဠိတော် (မာတိကာ) ၌ အလုံးစုံသော ကာလသုံးပါးလုံးနှင့် သက်ဆိုင်သော လက္ခဏာ၏ အစွမ်းဖြင့် "နိသီဒတိ" ဟု ပစ္စုပ္ပန်ဟော ဝတ္တမာန်ဝိဘတ်ကို သုံးတော်မူ၏။ ဤနိဒ္ဒေသ၌မူကား ထိုင်ပြီးသော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်၏ တရားအားထုတ်ခြင်း၏ အစနှင့် အဆုံးကို ပြခြင်းငှာ "နိသိန္နော" ဟု ပြီးပြီးသော (အတိတ်ဟော) သဒ္ဒါကို သုံးတော်မူ၏။ အကြင်ကြောင့် ကိုယ်ကို ဖြောင့်ဖြောင့်ထား၍ ထိုင်သောသူ၏ ကိုယ်သည် ဖြောင့်မတ်သည် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဗျည်းအက္ခရာကို ရိုသေစွာ မပြုဘဲ အလိုရှိအပ်သော အနက်ကိုသာ ပြလိုသဖြင့် "ဥဇုကံ" စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ "ဌိတော သုပဏိဟိတော" ဟူသည်မှာ ဖြောင့်မတ်စွာ ထားအပ်သောကြောင့် ဖြောင့်မတ်စွာ တည်ရှိသည် ဟူလို၊ အလိုလို တည်နေသည် မဟုတ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "ပရိဂ္ဂဟဋ္ဌော" ဟူသည်မှာ သိမ်းဆည်းအပ်သော သဘောတည်း။ အဘယ်ကို သိမ်းဆည်းသနည်း ဟူမူ၊ နိယျာန (ထွက်မြောက်ကြောင်း) တရားကို သိမ်းဆည်းခြင်းတည်း။ ထွက်မြောက်ကြောင်း တရားဟူသည် အဘယ်နည်း ဟူမူ၊ အရဟတ္တမဂ်တိုင်အောင် ထွက်မြောက်ကြောင်းဖြစ်သော အာနာပါနဿတိသမာဓိပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် "နိယျာနဋ္ဌော" ဟု ဆို၏။ "မုခ" သဒ္ဒါ၏ အကြီးအမှူး အဓိပ္ပာယ်၏ အစွမ်းဖြင့် သံသရာမှ ထွက်မြောက်ကြောင်း ဖြစ်သော အနက်ကို ဆိုလိုသည်။ "ဥပဋ္ဌာနဋ္ဌော" ဟူသည်ကား သတိ၏ ကိုယ်ပိုင်သဘောတည်း။ ဤပုဒ်အားလုံးတို့ဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်တိုင်အောင် ထွက်မြောက်ကြောင်းဖြစ်သော အာနာပါနသတိကို ပြု၍ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား "ပရိဂ္ဂဟဋ္ဌော" ဟူသည် သတိဖြင့် သိမ်းဆည်းအပ်သော အနက် ဖြစ်ကြောင်း၊ "နိယျာနဋ္ဌော" ဟူသည် ဝင်သက်ထွက်သက်တို့၏ ဝင်ရာထွက်ရာ တံခါးဟူသော အနက်ဖြစ်ကြောင်း ဖွင့်ဆိုကြ၏။ သိမ်းဆည်းအပ်သော ဝင်သက်ထွက်သက်တို့၏ ထွက်ရာဝင်ရာ တံခါးရှိရာ၌ သတိကို ထင်စေ၍ ဟု အဓိပ္ပာယ် ရသည်။

165. Bāttiṃsāya ākārehīti tāsu tāsu avatthāsu yathākkamena labbhamānānaṃ anavasesapariyādānavasena vuttaṃ. Dīghaṃ assāsavasenāti mātikāya ‘‘dīgha’’ntivuttaassāsavasena. Evaṃ sesesu. Ekaggatanti ekaggabhāvaṃ. Avikkhepanti avikkhipanaṃ. Ekaggatā eva [Pg.107] hi nānārammaṇesu cittassa avikkhipanato avikkhepoti vuccati. Pajānatoti asammohavasena pajānantassa, vindantassāti vā attho. ‘‘Avikkhepo me paṭiladdho’’ti ārammaṇakaraṇavasena pajānantassa vā. Tāya satiyāti tāya upaṭṭhitāya satiyā. Tena ñāṇenāti tena avikkhepajānanañāṇena. Sato kārī hotīti ettha yasmā ñāṇasampayuttā eva sati satīti adhippetā, yathāha – ‘‘satimā hoti paramena satinepakkena samannāgato’’ti (vibha. 467). Tasmā ‘‘sato’’ti vacaneneva ñāṇampi gahitameva hoti.

၁၆၅. "ဗတ္တံသာယ အာကာရေဟိ" ဟူသည်မှာ ထိုထိုအခိုက်အတန့်တို့၌ အစဉ်အတိုင်း ရရှိအပ်သော ဝင်သက်ထွက်သက်တို့ကို အကြွင်းမဲ့ အကုန်အစင် ယူခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဒီဃံ အဿာသဝသေန" ဟူသည်မှာ မာတိကာ၌ "ဒီဃံ" ဟု ဆိုအပ်သော ဝင်သက်၏ အစွမ်းဖြင့် ဟူလို။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ "ဧကဂ္ဂတံ" ဟူသည် တည်ကြည်သော အဖြစ်ကို ဆိုလိုသည်။ "အဝိက္ခေပံ" ဟူသည် မပြန့်လွင့်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ စင်စစ် ဧကဂ္ဂတာသည်ပင်လျှင် ထူးထူးခြားခြားသော အာရုံတို့၌ စိတ်ကို မပြန့်လွင့်စေသောကြောင့် "အဝိက္ခေပ" (မပြန့်လွင့်ခြင်း) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ "ပဇာနတော" ဟူသည် မတွေဝေဘဲ သိသောသူအား၊ သို့မဟုတ် ရရှိသောသူအား ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ သို့မဟုတ် "ငါသည် သမာဓိကို ရရှိအပ်ပြီ" ဟု အာရုံပြုခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် သိသောသူအား ဟုလည်း ဆိုလိုသည်။ "တာယ သတိယာ" ဟူသည် ထင်ရှားစွာ တည်ရှိသော ထိုသတိဖြင့် ဟူလို။ "တေန ဉာဏေန" ဟူသည် ထိုမပြန့်လွင့်ခြင်းကို သိသော ဉာဏ်ဖြင့် ဟူလို။ "သတော ကာရီ ဟောတိ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ အကြင်ကြောင့် ဉာဏ်နှင့် ယှဉ်သော သတိကိုသာလျှင် "သတိ" ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် "သတိရှိသောသူသည် မြတ်သော သတိပညာနှင့် ပြည့်စုံသော သတိမာ မည်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထို့ကြောင့် "သတော" ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့်ပင် ဉာဏ်ကိုလည်း တစ်ပါတည်း ယူအပ်ပြီး ဖြစ်သည်။

166. Addhānasaṅkhāteti dīghasaṅkhāte kāle. Dīgho hi maggo addhānoti vuccati. Ayampi kālo dīghattā addhāno viya addhānoti vutto. ‘‘Assasatī’’ti ca ‘‘passasatī’’ti ca assāsañca passāsañca visuṃ visuṃ vatvāpi bhāvanāya nirantarappavattidassanatthaṃ ‘‘assasatipi passasatipī’’ti puna samāsetvā vuttaṃ. Chando uppajjatīti bhāvanābhivuddhiyā bhiyyobhāvāya chando jāyati. Sukhumataranti passambhanasabbhāvato vuttaṃ. Pāmojjaṃ uppajjatīti bhāvanāpāripūriyā pīti jāyati. Assāsapassāsāpi cittaṃ vivattatīti assāsapassāse nissāya paṭibhāganimitte uppajjante pakatiassāsapassāsato cittaṃ nivattati. Upekkhā saṇṭhātīti tasmiṃ paṭibhāganimitte upacārappanāsamādhipattiyā puna samādhāne byāpārābhāvato tatramajjhattupekkhā saṇṭhāti nāma. Navahākārehīti ettha bhāvanārambhato pabhuti pure chanduppādā ‘‘assasatipi passasatipī’’ti vuttā tayo ākārā, chanduppādato pabhuti pure pāmojjuppādā tayo, pāmojjuppādato pabhuti tayoti nava ākārā. Kāyoti cuṇṇavicuṇṇāpi assāsapassāsā samūhaṭṭhena kāyo. Pakatiassāsapakatipassāse nissāya uppannanimittampi assāsapassāsāti nāmaṃ labhati. Upaṭṭhānaṃ satīti taṃ ārammaṇaṃ upecca tiṭṭhatīti sati upaṭṭhānaṃ nāma. Anupassanā ñāṇanti samathavasena nimittakāyānupassanā, vipassanāvasena nāmakāyarūpakāyānupassanā ñāṇanti attho. Kāyo upaṭṭhānanti so kāyo upecca tiṭṭhati ettha satīti upaṭṭhānaṃ nāma. No satīti so kāyo sati nāma na hotīti attho. Tāya satiyāti idāni vuttāya satiyā. Tena ñāṇenāti idāneva [Pg.108] vuttena ñāṇena. Taṃ kāyaṃ anupassatīti samathavipassanāvasena yathāvuttaṃ kāyaṃ anugantvā jhānasampayuttañāṇena vā vipassanāñāṇena vā passati.

၁၆၆. “အဒ္ဓါနသင်္ခါတေ”ဟူသည် ရှည်လျားသည်ဟု ဆိုအပ်သော ကာလ၌ ဖြစ်သည်။ စင်စစ် ရှည်လျားသော ခရီးလမ်းကို လောက၌ “အဒ္ဓါန”ဟု ခေါ်ဆိုကြကုန်၏။ ဤကာလကိုလည်း ရှည်လျားသောကြောင့် ရှည်လျားသော ခရီးလမ်းကဲ့သို့ “အဒ္ဓါန”ဟု ဆိုအပ်သည်။ “ဝင်သက်ရှူ၏”ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ထွက်သက်ရှူ၏”ဟူ၍လည်းကောင်း ဝင်သက်နှင့် ထွက်သက်ကို သီးခြားစီ ဟောကြားတော်မူသော်လည်း၊ ဘာဝနာ၏ အဆက်မပြတ် ဖြစ်ပေါ်နေပုံကို ပြသခြင်းငှာ “ဝင်သက်ရှူသော်လည်းကောင်း ထွက်သက်ရှူသော်လည်းကောင်း”ဟူ၍ တစ်ဖန် ပေါင်းစပ်၍ ဟောကြားတော်မူသည်။ “ဆန္ဒဖြစ်ပေါ်၏”ဟူသည် ဘာဝနာ ပိုမိုတိုးတက် ပွားများလာရန်အတွက် ဘာဝနာ၌ ဖြစ်သော ဆန္ဒ တိုးပွားဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ဆိုသည်။ “သာ၍ သိမ်မွေ့၏”ဟူသည် ငြိမ်းအေးခြင်းသဘော တည်ရှိသောကြောင့် ဟောကြားတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ “ဝမ်းမြောက်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်၏”ဟူသည် ဘာဝနာ ပြည့်စုံလာသောကြောင့် ပီတိ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ဆိုသည်။ “ဝင်သက်ထွက်သက်တို့မှလည်း စိတ်သည် ဆုတ်နစ်၏”ဟူသည် ဝင်သက်ထွက်သက်ကို အမှီပြု၍ ပဋိဘာဂနိမိတ် ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ ပကတိဝင်သက်ထွက်သက်မှ ဘာဝနာစိတ်သည် ဆုတ်နစ် (ဖယ်ခွါ) သွားခြင်းကို ဆိုသည်။ “ဥပေက္ခာ ကောင်းစွာတည်၏”ဟူသည် ထိုပဋိဘာဂနိမိတ်၌ ဥပစာရသမာဓိ သို့မဟုတ် အပ္ပနာသမာဓိသို့ ရောက်ရှိသဖြင့် သမာဓိကို တစ်ဖန် ဖြစ်စေရန် အားထုတ်စရာ မလိုတော့သောကြောင့် တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာ ကောင်းစွာတည်ခြင်း မည်၏။ “အခြင်းအရာ ကိုးပါးတို့ဖြင့်”ဟူသော နေရာ၌— ဘာဝနာ စတင်ပွားများချိန်မှစ၍ ဆန္ဒမဖြစ်ပေါ်မီ ရှေ့ကာလ၌ “ဝင်သက်ရှူသော်လည်းကောင်း ထွက်သက်ရှူသော်လည်းကောင်း”ဟူ၍ ဟောကြားအပ်သော အခြင်းအရာ သုံးပါး၊ ဆန္ဒဖြစ်ပေါ်ပြီးသည်မှစ၍ ဝမ်းမြောက်ခြင်း (ပါမောဇ္ဇ) မဖြစ်မီ ရှေ့ကာလ၌ အခြင်းအရာ သုံးပါး၊ ပါမောဇ္ဇ ဖြစ်ပေါ်ပြီးသည်မှစ၍ အခြင်းအရာ သုံးပါးအားဖြင့် ကိုးပါးသော အခြင်းအရာတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ “ကာယ (ကိုယ်)”ဟူသည် အလွန်သိမ်မွေ့ နုနယ်လှသော ဝင်သက်ထွက်သက်တို့၏ အပေါင်းဟူသော အနက်ကြောင့် “ကာယ”မည်၏။ ပကတိဝင်သက်၊ ပကတိထွက်သက်ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ပဋိဘာဂနိမိတ်သည်လည်း “ဝင်သက်ထွက်သက် (အဿာသပဿာသ)”ဟူသော အမည်ကို ရရှိ၏။ “သတိသည် ထင်ရှားစွာတည်ခြင်း”ဟူသည် ထိုအာရုံ (ပဋိဘာဂနိမိတ်) သို့ ကပ်၍ တည်တတ်သောကြောင့် သတိကို “ဥပဋ္ဌာန (ထင်ရှားစွာတည်ခြင်း)”ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ “အနုပဿနာသည် ဉာဏ်ဖြစ်၏”ဟူသည် သမထစွမ်းအားဖြင့် ပဋိဘာဂနိမိတ်တည်းဟူသော ကိုယ်ကို ရှုတတ်သောဉာဏ်၊ ဝိပဿနာစွမ်းအားဖြင့် နာမကာယ၊ ရူပကာယကို ရှုတတ်သောဉာဏ်ကို ဆိုလိုသည်။ “ကာယသည် ထင်ရှားစွာ တည်ရာဖြစ်၏”ဟူသည် ထိုဝင်သက်ထွက်သက်တည်းဟူသော ကာယ၌ သတိသည် ကပ်၍ တည်တတ်သောကြောင့် ထိုကာယကို “ဥပဋ္ဌာန (ထင်ရှားစွာတည်ရာ)”ဟု ဆိုအပ်သည်။ “သတိကား မဟုတ်”ဟူသည် ထိုကာယသည် သတိဟူသောအမည် မရရှိဟု ဆိုလိုသည်။ “ထိုသတိဖြင့်”ဟူသည် ယခုပင် ဆိုအပ်ပြီးသော သတိဖြင့် ဖြစ်သည်။ “ထိုဉာဏ်ဖြင့်”ဟူသည် ယခုပင် ဆိုအပ်ပြီးသော ဉာဏ်ဖြင့် ဖြစ်သည်။ “ထိုကာယကို အဖန်ဖန် ရှု၏”ဟူသည် သမထ ဝိပဿနာ အစွမ်းအားဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော ကာယ (ပဋိဘာဂနိမိတ်၊ နာမကာယ၊ ရူပကာယ) သို့ အစဉ်လိုက်၍ ဈာန်နှင့်ယှဉ်သော ဉာဏ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့်လည်းကောင်း ရှုခြင်းကို ဆိုသည်။

Mātikāya kāyādīnaṃ padānaṃ abhāvepi imassa catukkassa kāyānupassanāvasena vuttattā idāni vattabbaṃ ‘‘kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanā’’ti vacanaṃ sandhāya kāyapadaniddeso kato. Kāye kāyānupassanāti bahuvidhe kāye tassa tassa kāyassa anupassanā. Atha vā kāye kāyānupassanā, na aññadhammānupassanāti vuttaṃ hoti. Aniccadukkhānattāsubhabhūte kāye na niccasukhattasubhānupassanā, atha kho aniccadukkhānattāsubhato kāyasseva anupassanā. Atha vā kāye ahanti vā mamanti vā itthīti vā purisoti vā gahetabbassa kassaci ananupassanato tasseva kāyamattassa anupassanāti vuttaṃ hoti. Upari vedanāsu vedanānupassanātiādīsu tīsupi eseva nayo. Satiyeva upaṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ, kāyānupassanāya sampayuttaṃ satipaṭṭhānaṃ kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ, tassa bhāvanā kāyānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanā.

မာတိကာ၌ ကာယအစရှိသော ပုဒ်တို့ မရှိသော်လည်း ဤပထမစတုက္ကကို ကာယာနုပဿနာ အစွမ်းအားဖြင့် ဟောကြားထားသောကြောင့် ယခုအခါ ဆိုအပ်သော “ကာယ၌ ကာယာနုပဿနာ သတိပဋ္ဌာန်ဘာဝနာ”ဟူသော စကားရပ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ကာယပုဒ်၏ ဖွင့်ဆိုချက် (နိဒ္ဒေသ) ကို ပြုတော်မူသည်။ “ကာယ၌ ကာယကို အဖန်ဖန် ရှုခြင်း”ဟူသည် များပြားလှစွာသော ကာယအစု၌ ထိုထိုကာယ (ဝင်သက်ထွက်သက်အပေါင်း) ကို အဖန်ဖန် ရှုတတ်သော ပညာတည်း။ တစ်နည်းအားဖြင့် ကာယ၌ ကာယာနုပဿနာဟူသည် ဝင်သက်ထွက်သက်အပေါင်း၌ ရှုခြင်းဖြစ်၍ ဝင်သက်ထွက်သက်မှ တစ်ပါးသော တရားကို ရှုခြင်းမဟုတ်ဟု ဆိုလိုသည်။ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ၊ အသုဘ သဘောရှိသော ကာယ၌ နိစ္စ၊ သုခ၊ အတ္တ၊ သုဘ ဟု ရှုခြင်းမဟုတ်ဘဲ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ၊ အသုဘ အားဖြင့် ကာယကိုသာလျှင် ရှုခြင်းဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် ကာယ၌ “ငါ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ငါ့ဥစ္စာ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “မိန်းမ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ယောက်ျား” ဟူ၍လည်းကောင်း စွဲလမ်းစရာ တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မရှုဘဲ၊ ထိုကာယမျှကိုသာလျှင် အဖန်ဖန် ရှုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ နောင်တွင် ဖြစ်ပေါ်လတ္တံ့သော “ဝေဒနာတို့၌ ဝေဒနာကို အဖန်ဖန် ရှုခြင်း” အစရှိသော ဝေဒနာ၊ စိတ္တ၊ ဓမ္မ ဟူသော သုံးပါးတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ သတိသည်သာလျှင် ထင်ရှားစွာ တည်တတ်သောကြောင့် “သတိပဋ္ဌာန်”မည်၏။ ကာယာနုပဿနာနှင့် ယှဉ်သော သတိပဋ္ဌာန်သည် “ကာယာနုပဿနာ သတိပဋ္ဌာန်”မည်၏။ ထိုကာယာနုပဿနာ သတိပဋ္ဌာန်ကို ပွားများခြင်းသည် “ကာယာနုပဿနာ သတိပဋ္ဌာန်ဘာဝနာ”မည်၏။

167. Taṃ kāyanti aniddiṭṭhepi nāmarūpakāye kāyasaddena tassāpi saṅgahitattā niddiṭṭhaṃ viya katvā vuttaṃ. Aniccānupassanādayo hi nāmarūpakāye eva labbhanti, na nimittakāye. Anupassanā ca bhāvanā ca vuttatthā eva. Dīghaṃ assāsapassāsavasenātiādi ānāpānassatibhāvanāya ānisaṃsaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Tassā hi sativepullatāñāṇavepullatā ca ānisaṃso. Tattha cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānatoti paṭiladdhajjhānassa vipassanākāle cittekaggataṃ sandhāya vuttaṃ. Viditā vedanāti sāmaññato udayadassanena viditā vedanā. Viditā upaṭṭhahantīti khayato vayato suññato viditā upaṭṭhahanti. Viditā abbhatthaṃ gacchantīti sāmaññato vayadassanena viditā vināsaṃ gacchanti, bhijjantīti attho. Saññāvitakkesupi eseva nayo. Imesu pana tīsu vuttesu sesā rūpadhammāpi vuttā honti. Kasmā pana ime tayo eva vuttāti ce? Duppariggahattā. Vedanāsu tāva sukhadukkhā pākaṭā, upekkhā pana sukhumā duppariggahā, na suṭṭhu pākaṭā. Sāpi cassa pākaṭā hoti, saññā ākāramattaggāhakattā na yathāsabhāvaggāhinī[Pg.109]. Sā ca sabhāvasāmaññalakkhaṇaggāhakena vipassanāñāṇena sampayuttā ati viya apākaṭā. Sāpi cassa pākaṭā hoti, vitakko ñāṇapatirūpakattā ñāṇato visuṃ katvā duppariggaho. Ñāṇapatirūpako hi vitakko. Yathāha – ‘‘yā cāvuso visākha, sammādiṭṭhi yo ca sammāsaṅkappo, ime dhammā paññākkhandhe saṅgahitā’’ti (ma. ni. 1.462). Sopi cassa vitakko pākaṭo hotīti evaṃ duppariggahesu vuttesu sesā vuttāva hontīti. Imesaṃ pana padānaṃ niddese kathaṃ viditā vedanā uppajjantīti pucchitvā taṃ avissajjetvāva vedanuppādassa viditatteyeva vissajjite vedanāya viditattaṃ vissajjitaṃ hotīti kathaṃ vedanāya uppādo vidito hotītiādimāha. Sesesupi eseva nayo. Avijjāsamudayā avijjānirodhātiādayo heṭṭhā vuttatthā eva. Imināva nayena saññāvitakkāpi veditabbā. Vitakkavāre pana ‘‘phassasamudayā phassanirodhā’’ti avatvā phassaṭṭhāne saññāsamudayā saññānirodhāti vuttaṃ. Taṃ kasmā iti ce? Saññāmūlakattā vitakkassa. ‘‘Saññānānattaṃ paṭicca uppajjati saṅkappanānatta’’nti (dī. ni. 3.359) hi vuttaṃ.

၁၆၇. “ထိုကာယကို”ဟူသည် အောက်၌ မဖော်ပြအပ်သေးသော်လည်း နာမကာယ၊ ရူပကာယ၌ “ကာယ”သဒ္ဒါဖြင့် ၎င်းတို့ကိုလည်း သိမ်းသွင်းရေတွက်အပ်ပြီး ဖြစ်သောကြောင့် ဖော်ပြအပ်ပြီးသကဲ့သို့ ပြု၍ ဟောကြားတော်မူသည်။ အနိစ္စနုပဿနာ အစရှိသည်တို့သည် နာမကာယနှင့် ရူပကာယတို့၌သာ ရရှိနိုင်ကုန်၏၊ ပဋိဘာဂနိမိတ်တည်းဟူသော ကိုယ်၌ မရရှိနိုင်ကုန်။ အနုပဿနာနှင့် ဘာဝနာတို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကား ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသည်အတိုင်းသာ ဖြစ်သည်။ “ရှည်သော ဝင်သက် ထွက်သက်၏ အစွမ်းဖြင့်”စသော စကားကို အာနာပါနဿတိ ဘာဝနာ၏ အကျိုးထူးကို ပြသခြင်းငှာ ဟောတော်မူသည်။ စင်စစ် ထိုအာနာပါနဿတိ ဘာဝနာ၌ သတိ၏ ပြန့်ပြောကြီးထွားလာခြင်းနှင့် ဉာဏ်၏ ပြန့်ပြောကြီးထွားလာခြင်းတို့သည် အကျိုးထူးများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုပါဌ်၌ “စိတ်၏ တည်ငြိမ်ခြင်း၊ မပျံ့လွင့်ခြင်းကို သိသောသူအား”ဟူသည် ဈာန်ကို ရရှိပြီးသောသူအား ဝိပဿနာရှုသောအခါ ဖြစ်ပေါ်လာသော စိတ်၏ တည်ငြိမ်မှု (စိတ္တေကဂ္ဂတာ) ကို ရည်ညွှန်း၍ ဟောကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ “ဝေဒနာတို့သည် ထင်ရှားကုန်၏”ဟူသည် ယေဘုယျအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာပုံကို ရှုမြင်ခြင်းဖြင့် ဝေဒနာတို့ ထင်ရှားလာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ထင်ရှားလျက် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏”ဟူသည် ကုန်ခြင်း၊ ပျက်ခြင်း၊ ဆိတ်သုဉ်းခြင်း သဘောအားဖြင့် သိရှိလျက် ထင်ရှားစွာ တည်ရှိလာကုန်၏။ “ထင်ရှားလျက် ချုပ်ငြိမ်းသွားကုန်၏”ဟူသည် ယေဘုယျအားဖြင့် ပျက်စီးပုံကို ရှုမြင်ခြင်းဖြင့် သိရှိလျက် ပျက်စီးကွယ်ပျောက်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ သညာနှင့် ဝိတက်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ဤသုံးပါးကို ဟောကြားတော်မူသော် ကြွင်းကျန်သော နာမ်တရားတို့သည်လည်း ဟောကြားပြီး ဖြစ်ကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့် ဤသုံးပါး (ဝေဒနာ၊ သညာ၊ ဝိတက်) တို့ကိုသာ ဟောကြားတော်မူသနည်းဟူမူ— သိမ်းဆည်းရန် ခဲယဉ်းသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဝေဒနာတို့တွင် သုခဝေဒနာနှင့် ဒုက္ခဝေဒနာတို့သည် ထင်ရှားကုန်၏၊ ဥပေက္ခာဝေဒနာသည်ကား သိမ်မွေ့သဖြင့် သိမ်းဆည်းရန် ခဲယဉ်းလှ၏၊ ကောင်းစွာ မထင်ရှားပေ။ ထိုဥပေက္ခာဝေဒနာသည်လည်း ထိုသူအား ထင်ရှားလာ၏။ သညာသည် အခြင်းအရာမျှကိုသာ ယူတတ်သဖြင့် ဟုတ်မှန်သော သဘောကို အမှန်အတိုင်း မယူတတ်ပေ။ ထိုသညာသည် သဘောလက္ခဏာနှင့် သာမညလက္ခဏာကို ယူတတ်သော ဝိပဿနာဉာဏ်နှင့် ယှဉ်တွဲသောအခါ အလွန်လျှင် မထင်ရှားဖြစ်တတ်၏။ ထိုသညာသည်လည်း ထိုသူအား ထင်ရှားလာ၏။ ဝိတက်သည် ဉာဏ်နှင့် အသွင်တူသောကြောင့် ဉာဏ်မှ သီးခြားခွဲထုတ်၍ သိမ်းဆည်းရန် ခဲယဉ်းလှ၏။ စင်စစ် ဝိတက်သည် ဉာဏ်နှင့် သဏ္ဌာန်တူပေသည်။ ပါဠိတော်၌ ဟောကြားတော်မူသကဲ့သို့— “ငါ့ရှင် ဝိသာခ၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိနှင့် သမ္မာသင်္ကပ္ပဟူသော ဤနှစ်ပါးသော တရားတို့ကို ပညာက္ခန္ဓာ (ပညာအစု) ၌ သိမ်းသွင်းရေတွက်အပ်၏” ဟု ဟောတော်မူသည်။ ထိုဝိတက်သည်လည်း ထိုသူအား ထင်ရှားလာ၏၊ ဤသို့ သိမ်းဆည်းရန် ခဲယဉ်းလှသော တရားတို့ကို ဟောကြားတော်မူသော် ကြွင်းကျန်သောတရားတို့ကိုလည်း ဟောကြားပြီး ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ဤပုဒ်တို့၏ ဖွင့်ဆိုချက်၌ “ဝေဒနာတို့သည် ထင်ရှားလျက် အဘယ်သို့ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သနည်း”ဟု မေးမြန်းပြီးလျှင် ထိုမေးခွန်းကို တိုက်ရိုက်မဖြေကြားဘဲ ဝေဒနာဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ ထင်ရှားပုံကိုသာ ဖြေကြားတော်မူသဖြင့် ဝေဒနာ၏ ထင်ရှားပုံကို ဖြေကြားပြီး ဖြစ်စေရန် “ဝေဒနာ၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် အဘယ်သို့ ထင်ရှားသနည်း” စသည်ဖြင့် ဟောကြားတော်မူသည်။ ကြွင်းကျန်သော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ “အဝိဇ္ဇာဖြစ်ခြင်းကြောင့်၊ အဝိဇ္ဇာချုပ်ခြင်းကြောင့်” အစရှိသော စကားတို့ကား အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော အနက်အတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤနည်းအတိုင်းပင် သညာနှင့် ဝိတက်တို့ကိုလည်း သိအပ်၏။ သို့သော် ဝိတက်ဝါရ၌ “ဖဿဖြစ်ခြင်းကြောင့်၊ ဖဿချုပ်ခြင်းကြောင့်”ဟု မဟောဘဲ ဖဿ၏နေရာ၌ “သညာဖြစ်ခြင်းကြောင့်၊ သညာချုပ်ခြင်းကြောင့်”ဟု ဟောတော်မူသည်။ ထိုသို့ အဘယ်ကြောင့် ဟောရသနည်းဟူမူ— ဝိတက်သည် သညာလျှင် အကြောင်းရင်းရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ စင်စစ် “သညာအထူးကို စွဲ၍ ဝိတက်အထူး ဖြစ်ပေါ်လာ၏” ဟု ဟောတော်မူအပ်သည် မဟုတ်ပါလော။

Aniccato manasikarototiādīsu ca ‘‘vedanaṃ aniccato manasikaroto’’tiādinā nayena tasmiṃ tasmiṃ vāre so soyeva dhammo yojetabbo. Yasmā pana vipassanāsampayuttā vedanā vipassanākiccakaraṇe asamatthattā vipassanāya anupakārikā, tasmāyeva ca bodhipakkhiyadhammesu nāgatā. Vipassanāsampayuttāya pana saññāya kiccameva aparibyattaṃ, tasmā sā vipassanāya ekantamanupakārikā eva. Vitakkaṃ pana vinā vipassanākiccameva natthi. Vitakkasahāyā hi vipassanā sakakiccaṃ karoti. Yathāha –

ဤသို့အစရှိသော ပါဠိတို့၌လည်း 'ဝေဒနာကို အနိစ္စအားဖြင့် နှလုံးသွင်းသော ပုဂ္ဂိုလ်အား' ဟူသော နည်းလမ်းဖြင့် ထိုထိုဝေဒနာဝါရ စသည်တို့၌ ထိုထိုဝေဒနာ၊ သညာ၊ ဝိတက်တရားတို့ကိုသာလျှင် ယှဉ်စပ်စေအပ်၏။ ဝိပဿနာနှင့်ယှဉ်သော ဝေဒနာသည် ဝိပဿနာ၏ ကိစ္စကို ပြုခြင်း၌ မစွမ်းနိုင်သဖြင့် ဝိပဿနာဉာဏ်အား ကျေးဇူးမပြုနိုင်သောကြောင့်သာလျှင် ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့၌ မပါဝင်ချေ။ ဝိပဿနာနှင့်ယှဉ်သော သညာ၏ မှတ်သားခြင်းကိစ္စသည်လည်း မထင်ရှားသောကြောင့် ထိုသညာသည် ဝိပဿနာဉာဏ်အား စင်စစ် ကျေးဇူးမပြုနိုင်သည်သာ ဖြစ်၏။ ဝိတက်ကိုမူကား မပါဘဲ ဝိပဿနာကိစ္စသည် မရှိနိုင်။ ဝိတက်အဖော်ရှိသော ဝိပဿနာသည်သာ မိမိ၏ကိစ္စကို ပြုနိုင်၏။ ထို့ကြောင့် အဋ္ဌကထာဆရာတို့သည် ဤသို့ ဆိုတော်မူကြ၏ -

‘‘Paññā attano dhammatāya aniccaṃ dukkhamanattāti ārammaṇaṃ nicchetuṃ na sakkoti, vitakke pana ākoṭetvā ākoṭetvā dente sakkoti. Kathaṃ? Yathā hi heraññiko kahāpaṇaṃ hatthe ṭhapetvā sabbabhāgesu oloketukāmo samānopi na cakkhutaleneva parivattetuṃ sakkoti, aṅgulipabbehi pana parivattetvā parivattetvā ito cito ca oloketuṃ sakkoti, evameva na paññā attano dhammatāya aniccādivasena [Pg.110] ārammaṇaṃ nicchetuṃ sakkoti, abhiniropanalakkhaṇena pana āhananapariyāhananarasena vitakkena ākoṭentena viya parivattentena viya ca ādāyādāya dinnameva nicchetuṃ sakkotī’’ti (visuddhi. 2.568).

'ပညာသည် မိမိ၏ သဘောသက်သက်ဖြင့် အာရုံကို အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တဟု ဆုံးဖြတ်ခြင်းငှာ မတတ်နိုင်၊ ဝိတက်က အဖန်ဖန် ခေါက်၍ ပေးအပ်မှသာ ဆုံးဖြတ်ခြင်းငှာ တတ်နိုင်၏။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ - အသပြာတတ်သူ (ရွှေပန်းထိမ်သည်) သည် အသပြာကို လက်ဝါးပေါ်၌ တင်ထား၍ အလုံးစုံသော မျက်နှာပြင်တို့ကို ကြည့်လိုသော်လည်း မျက်စိဖြင့်သာ လှည့်ပတ်ကြည့်ရှုခြင်းငှာ မတတ်နိုင်၊ လက်ချောင်း လက်ဆစ်တို့ဖြင့် လှည့်ပတ်၍ လှည့်ပတ်၍သာ ဤမှထိုမှ ကြည့်ရှုခြင်းငှာ တတ်နိုင်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် ပညာသည် မိမိ၏ သဘောသက်သက်ဖြင့် အနိစ္စစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အာရုံကို ဆုံးဖြတ်ခြင်းငှာ မတတ်နိုင်၊ အာရုံသို့ ရှေးရှုတင်ခြင်း လက္ခဏာရှိ၍၊ ရှေးရှုခေါက်ခြင်း ထက်ဝန်းကျင်မှ ခေါက်ခြင်း ကိစ္စရှိသော ဝိတက်က ခေါက်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ လှည့်ပတ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း အဖန်ဖန် ယူ၍ ပေးအပ်သော အာရုံကိုသာလျှင် ဆုံးဖြတ်ခြင်းငှာ တတ်နိုင်၏' ဟု ဖြစ်၏။

Tasmā vedanāsaññānaṃ vipassanāya anupakārattā lakkhaṇamattavaseneva dassetuṃ ‘‘vedanāya saññāyā’’ti tattha tattha ekavacanena niddeso kato. Yattako pana vipassanāya bhedo, tattako eva vitakkassāti dassetuṃ ‘‘vitakkāna’’nti tattha tattha bahuvacanena niddeso katoti vattuṃ yujjati.

ထို့ကြောင့် ဝေဒနာနှင့် သညာတို့သည် ဝိပဿနာအား ကျေးဇူးမပြုတတ်သောကြောင့် လက္ခဏာမျှ၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ပြသရန် 'ဝေဒနာ၏၊ သညာ၏' ဟု ထိုထိုနေရာ၌ ဧကဝုစ်ဖြင့် ညွှန်ပြချက်ကို ပြုတော်မူ၏။ ဝိပဿနာ၏ ကွဲပြားမှုသည် အဘယ်မျှလောက်ရှိသနည်း၊ ဝိတက်၏ ကွဲပြားမှုသည်လည်း ထိုမျှလောက်ပင် ရှိ၏ဟု ပြသရန် 'ဝိတက်တို့၏' ဟု ထိုထိုနေရာ၌ ဗဟုဝုစ်ဖြင့် ညွှန်ပြချက်ကို ပြုတော်မူသည်ဟု ဆိုထိုက်၏။

168. Puna dīghaṃ assāsapassāsavasenātiādi ānāpānassatibhāvanāya sampattiṃ bhāvanāphalañca dassetuṃ vuttaṃ. Tattha samodhānetīti ārammaṇaṃ ṭhapeti, ārammaṇaṃ patiṭṭhāpetīti vā attho. Samodahanabyāpārābhāvepi bhāvanāpāripūriyā eva samodahati nāma. Gocaranti vipassanākkhaṇe saṅkhārārammaṇaṃ, maggakkhaṇe phalakkhaṇe ca nibbānārammaṇaṃ. Samatthanti samameva attho, samassa vā atthoti samattho. Taṃ samatthaṃ. Sesesupi eseva nayo. Maggaṃ samodhānetīti maggaphalakkhaṇeyeva gocaraṃ nibbānameva. Ayaṃ puggaloti ānāpānassatibhāvanaṃ anuyutto yogāvacarova. Imasmiṃ ārammaṇeti ettha pana ‘‘kāye’’tipadena saṅgahite nāmarūpakāyasaṅkhāte saṅkhatārammaṇe teneva kamena magge nibbānārammaṇe ca. Yaṃ tassātiādīhi ārammaṇagocarasaddānaṃ ekatthatā vuttā. Tassāti tassa puggalassa. Pajānātīti puggalo pajānanā paññāti puggalo paññāya pajānātīti vuttaṃ hoti. Ārammaṇassa upaṭṭhānanti vipassanākkhaṇe saṅkhārārammaṇassa, maggaphalakkhaṇe nibbānārammaṇassa upaṭṭhānaṃ sati. Ettha ca kammatthe sāmivacanaṃ yathā rañño upaṭṭhānanti. Avikkhepoti samādhi. Adhiṭṭhānanti yathāvuttasaṅkhārārammaṇaṃ nibbānārammaṇañca. Tañhi adhiṭṭhāti ettha cittanti adhiṭṭhānaṃ. Vodānanti ñāṇaṃ. Tañhi vodāyati visujjhati tena cittanti vodānaṃ. Līnapakkhiko samādhi alīnabhāvappattiyā samabhūtattā samaṃ, uddhaccapakkhikaṃ ñāṇaṃ anuddhatabhāvappattiyā samabhūtattā samaṃ. Tena vipassanāmaggaphalakkhaṇesu samathavipassanānaṃ [Pg.111] yuganaddhatā vuttā hoti. Sati pana sabbatthikattā tadubhayasamatāya upakārikāti samaṃ, ārammaṇaṃ samatādhiṭṭhānattā samaṃ. Anavajjaṭṭhoti vipassanāya anavajjasabhāvo. Niklesaṭṭhoti maggassa nikkilesasabhāvo. Nikkilesaṭṭhoti vā pāṭho. Vodānaṭṭhoti phalassa parisuddhasabhāvo. Paramaṭṭhoti nibbānassa sabbadhammuttamasabhāvo. Paṭivijjhatīti taṃ taṃ sabhāvaṃ asammohato paṭivijjhati. Ettha ca ‘‘ārammaṇassa upaṭṭhāna’’ntiādīhi sammā paṭivedho vutto. Ettheva ca vodānaṭṭhapaṭivedhassa vuttattā tena ekalakkhaṇā anavajjaṭṭhanikkilesaṭṭhaparamaṭṭhā lakkhaṇahāravasena vuttāyeva honti. Yathāha –

၁၆၈. တစ်ဖန် 'ဒီဃံ အဿာသပဿာသဝသေန' အစရှိသော စကားကို အာနာပါနဿတိဘာဝနာ၏ ပြည့်စုံခြင်းနှင့် ဘာဝနာ၏ အကျိုးကို ပြသရန် ဟောတော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ 'သမောဓာနေတိ' ဟူသည် အာရုံ၌ ထား၏ သို့မဟုတ် အာရုံ၌ တည်စေ၏ဟု အနက်ရှိ၏။ အာရုံ၌ ပေါင်း၍ ထားခြင်း၌ အားထုတ်မှုမရှိသော်လည်း ဘာဝနာပြည့်စုံခြင်းကြောင့်သာလျှင် 'ပေါင်းထားသည်' မည်၏။ 'ဂေါစရံ' ဟူသည် ဝိပဿနာခဏ၌ သင်္ခါရအာရုံကို၊ မဂ်ခဏနှင့် ဖိုလ်ခဏ၌ နိဗ္ဗာန်အာရုံကို သိခြင်းတည်း။ 'သမတ္ထံ' ဟူသည် ညီမျှသော လေးပါးသော သမတရားသည်ပင်လျှင် အပြစ်မရှိသော အနက်တည်း၊ ထို့ကြောင့် သမတ္ထမည်၏။ သို့မဟုတ် ညီမျှသော လေးပါးသော သမတရားတို့၏ အနက်ဖြစ်သောကြောင့် သမတ္ထမည်၏။ ထိုသမတ္ထတရားကို ကြွင်းသော ဖလာနိ အစရှိသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ 'မဂ္ဂံ သမောဓာနေတိ' ဟူသည် မဂ်ဖိုလ်ခဏ၌သာလျှင် နိဗ္ဗာန်သည်သာ အာရုံ (ဂေါစရ) မည်၏။ 'အယံ ပုဂ္ဂလော' ဟူသည် အာနာပါနဿတိဘာဝနာကို အားထုတ်သော ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်ပင်တည်း။ 'ဤအာရုံ၌' ဟူသော နေရာ၌ ကာယဟူသောပုဒ်ဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်အပ်သော နာမကာယ၊ ရူပကာယဟု ဆိုအပ်သော သင်္ခတအာရုံ၌ ထိုနည်းအတိုင်း မဂ်၌လည်းကောင်း၊ နိဗ္ဗာန်အာရုံ၌လည်းကောင်း၊ 'ယံ တဿ' အစရှိသည်တို့ဖြင့် အာရမ္မဏသဒ္ဒါနှင့် ဂေါစရသဒ္ဒါတို့၏ အနက်တူညီပုံကို ဟောတော်မူ၏။ 'တဿ' ဟူသည် ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏။ 'ပဇာနာတိ' ဟူသည် ပုဂ္ဂိုလ်သည် ပညာဖြင့် သိ၏ဟု ဆိုလို၏။ 'အာရမ္မဏဿ ဥပဋ္ဌာနံ' ဟူသည် ဝိပဿနာခဏ၌ သင်္ခါရအာရုံသို့၊ မဂ်ဖိုလ်ခဏ၌ နိဗ္ဗာန်အာရုံသို့ ကပ်၍တည်သော သတိတည်း။ ဤ၌ ကမ္မအနက်၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် သုံးထားခြင်းဖြစ်၍ 'မင်းထံ ကပ်၍တည်ခြင်း (ခစားခြင်း)' ဟု ဆိုသကဲ့သို့တည်း။ 'အဝိက္ခေပေါ' ဟူသည် သမာဓိတည်း။ 'အဓိဋ္ဌာနံ' ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော သင်္ခါရအာရုံနှင့် နိဗ္ဗာန်အာရုံတည်း။ ထိုအာရုံ၌ စိတ်သည် စင်ကြယ်၏၊ ထို့ကြောင့် ၎င်းကို အဓိဋ္ဌာန် (အဓိဋ္ဌာန) မည်၏။ 'ဝေါဒါနံ' ဟူသည် ဉာဏ်တည်း။ ထိုဉာဏ်သည် စိတ်ကို ဖြူစင်စေတတ် စင်ကြယ်စေတတ်သောကြောင့် ဝေါဒါနမည်၏။ တွန့်ဆုတ်သောဘက်၌ ဖြစ်သော သမာဓိသည် မတွန့်ဆုတ်သော အဖြစ်သို့ ရောက်သဖြင့် ညီမျှသည်ဖြစ်၍ 'သမ' မည်၏။ ပျံ့လွင့်သောဘက်၌ ဖြစ်သော ဉာဏ်သည် မပျံ့လွင့်သော အဖြစ်သို့ ရောက်သဖြင့် ညီမျှသည်ဖြစ်၍ 'သမ' မည်၏။ ထိုနှစ်ပါးသော သမထဝိပဿနာဖြင့် ဝိပဿနာ မဂ် ဖိုလ်ခဏတို့၌ သမထနှင့် ဝိပဿနာတို့၏ အစုံတွဲဖက်မိပုံ (ယုဂနဒ္ဓတ္တ) ကို ဟောတော်မူ၏။ သတိသည်မူကား ခပ်သိမ်းသောနေရာ၌ အသုံးဝင်သောကြောင့် ထိုနှစ်ပါးသော သမထဝိပဿနာတို့ ညီမျှခြင်း၌ ကျေးဇူးပြုတတ်သဖြင့် 'သမ' မည်၏။ အာရုံသည် သတိ၊ သမာဓိ၊ ဉာဏ်တည်းဟူသော သမတရားသုံးပါးတို့၏ တည်ရာဖြစ်သောကြောင့် 'သမ' မည်၏။ 'အနဝဇ္ဇဋ္ဌော' ဟူသည် ဝိပဿနာ၏ အပြစ်မရှိသော သဘောတည်း။ 'နိက္ကိလေသဋ္ဌော' ဟူသည် မဂ်၏ ကိလေသာမရှိသော သဘောတည်း။ (နိက္ကိလေသဋ္ဌော ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏။) 'ဝေါဒါနဋ္ဌော' ဟူသည် ဖိုလ်၏ စင်ကြယ်သော သဘောတည်း။ 'ပရမဋ္ဌော' ဟူသည် နိဗ္ဗာန်၏ ခပ်သိမ်းသောတရားတို့ထက် မြင့်မြတ်သော သဘောတည်း။ 'ပဋိဝိဇ္ဈတိ' ဟူသည် ထိုထိုသဘောကို မတွေမဝေ ထိုးထွင်း၍ သိ၏။ ဤ၌လည်း 'အာရမ္မဏဿ ဥပဋ္ဌာနံ' အစရှိသည်တို့ဖြင့် မှန်ကန်စွာ ထိုးထွင်းသိမြင်သောမဂ်ကို ဟောတော်မူ၏။ ဤပါဌ်၌ပင် ဝေါဒါန်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းကို ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် ထိုပါဌ်ဖြင့် တူညီသော လက္ခဏာရှိကုန်သော အနဝဇ္ဇအနက်၊ နိက္ကိလေသအနက်၊ ပရမအနက်တို့ကို လက္ခဏာဟာရ၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောအပ်ပြီးသာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏။ အဋ္ဌကထာ၌ ဤသို့ ဆိုတော်မူ၏ -

‘‘Vuttamhi ekadhamme, ye dhammā ekalakkhaṇā keci;

Vuttā bhavanti sabbe, so hāro lakkhaṇo nāmā’’ti. (netti. 4.5 niddesavāra);

'တစ်ခုသော တရားကို ဟောအပ်သည်ရှိသော် တူညီသော လက္ခဏာရှိကြကုန်သော အကြင်တရားအားလုံးတို့ကို ထိုဟောအပ်သော တရားဖြင့် ဟောအပ်သည်မည်ကုန်၏။ ထိုသို့ ဆိုအပ်သောနည်းသည် လက္ခဏာဟာရမည်၏' ဟု ဟောတော်မူ၏။

Anavajjaṭṭho nikkilesaṭṭho cettha avikkhepasaṅkhātassa samassa attho payojananti samattho, vodānaṭṭho vipassanāmaggavodānaṃ sandhāya samameva atthoti samattho, phalavodānaṃ sandhāya maggavodānasaṅkhātassa samassa atthoti samattho, paramaṭṭho pana samameva atthoti vā nibbānapayojanattā sabbassa samassa atthoti vā samattho, taṃ vuttappakāraṃ samañca samatthañca ekadesasarūpekasesaṃ katvā samatthañca paṭivijjhatīti vuttaṃ. Indriyabalabojjhaṅgadhammā vipassanāmaggaphalakkhaṇepi labbhanti, maggo ca tisso ca visuddhiyo maggaphalakkhaṇeyeva, vimokkho ca vijjā ca khaye ñāṇañca maggakkhaṇeyeva, vimutti ca anuppāde ñāṇañca phalakkhaṇeyeva, sesā vipassanākkhaṇepīti. Dhammavāre ime dhamme imasmiṃ ārammaṇe samodhānetīti nibbānaṃ ṭhapetvā sesā yathāyogaṃ veditabbā. Idaṃ pana yebhuyyavasena vuttaṃ. Avuttatthā panettha heṭṭhā vuttā eva. Ekekacatukkavasenettha niyyāne dassitepi catukkantogadhassa ekekassāpi bhāgassa niyyānassa upanissayattā ekekabhāgavasena niyyānaṃ dassitaṃ. Na hi ekekaṃ vinā niyyānaṃ hotīti.

ဤ၌ အပြစ်မရှိသော သဘောနှင့် ကိလေသာမရှိသော သဘောသည် အဝိက္ခေပဟု ဆိုအပ်သော သမာဓိ (သမ) တရား၏ အကျိုးကျေးဇူး ဖြစ်သောကြောင့် သမတ္ထမည်၏။ ဝေါဒါနအနက်သည် ဝိပဿနာနှင့် မဂ်ဟူသော ဝေါဒါနကို ရည်ညွှန်း၍ သမဖြစ်၍သာ ဖြစ်သော သဘောဖြစ်သောကြောင့် သမတ္ထမည်၏။ သို့မဟုတ် ဖိုလ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မဂ်ဉာဏ်ဟု ဆိုအပ်သော သမတရား၏ အကျိုးဖြစ်သောကြောင့် သမတ္ထမည်၏။ ပရမတ္ထသည်မူကား သမဖြစ်၍သာ ဖြစ်သော သဘောဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် နိဗ္ဗာန်၏ အကျိုးဖြစ်ခြင်းကြောင့် ခပ်သိမ်းသော သမတရားတို့၏ အကျိုးဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း သမတ္ထမည်၏။ ထိုဆိုအပ်ပြီးသော အပြားရှိသော သမတရားနှင့် သမတ္ထတရားတို့ကို တစိတ်တဒေသအားဖြင့် ပေါင်းစပ်၍ 'သမတ္ထဉ္စ ပဋိဝိဇ္ဈတိ' ဟု ဟောတော်မူ၏။ ဣန္ဒြေ၊ ဗိုလ်၊ ဗောဇ္ဈင်တရားတို့သည် ဝိပဿနာခဏ၊ မဂ်ခဏ၊ ဖိုလ်ခဏတို့၌လည်း ရအပ်ကုန်၏။ မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးနှင့် သုံးပါးသော ဝိသုဒ္ဓိတို့ကို မဂ်ခဏ၊ ဖိုလ်ခဏ၌သာ ရအပ်၏။ ဝိမောက္ခ၊ ဝိဇ္ဇာနှင့် ခယဉာဏ်တို့ကို မဂ်ခဏ၌သာ ရအပ်၍ ဝိမုတ္တိနှင့် အနုပ္ပါဒဉာဏ်တို့ကို ဖိုလ်ခဏ၌သာ ရအပ်၏။ ကြွင်းသော သတိပဋ္ဌာန်၊ ဣဒ္ဓိပါဒ် စသောတရားတို့ကို ဝိပဿနာခဏ၌လည်း ရအပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ဓမ္မဝါရ၌ 'ဤတရားတို့ကို ဤအာရုံ၌ ပေါင်းထား၏' ဟူသော ပါဌ်၌ နိဗ္ဗာန်ကို ချန်လှပ်၍ ကြွင်းသော တရားတို့ကို သင့်လျော်သလို သိအပ်၏။ ဤသည်ကား အများအားဖြင့် ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ ဤ၌ မဟောအပ်သော အနက်တို့သည် အောက်၌ ဟောအပ်ပြီးသည်သာ ဖြစ်၏။ ဤ၌ စတုက္ကတစ်ခုချင်းစီ၏ အစွမ်းဖြင့် ထွက်မြောက်ကြောင်းကို ပြသော်လည်း စတုက္က၌ အကျုံးဝင်သော အဖို့တစ်ခုချင်းစီသည်လည်း ထွက်မြောက်ကြောင်းအား ကျေးဇူးပြုတတ်သောကြောင့် ထိုအဖို့တစ်ခုချင်းစီ၏ အစွမ်းဖြင့် ထွက်မြောက်ကြောင်းကို ပြတော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် တစ်ခုတစ်ခုသော အဖို့ကို မပါဘဲ ထွက်မြောက်ကြောင်းသည် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။

Dīghaṃassāsapassāsaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဒီဃအဿာသပဿာသနိဒ္ဒေသအဖွင့် ပြီးပြီ။

169. Rassaniddese ittarasaṅkhāteti parittasaṅkhāte kāle. Sesamettha vuttanayena veditabbaṃ.

၁၆၉. ရဿနိဒ္ဒေသ၌ 'ဣတ္တရသံခါတေ' ဟူသည် အနည်းငယ်မျှသော သို့မဟုတ် အတိုဟု ဆိုအပ်သော ကာလ၌ (ဟု ဆိုလိုသည်။) ဤရဿနိဒ္ဒေသ၌ ကြွင်းသော စကားရပ်ကို ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်၏။

170. Sabbakāyapaṭisaṃvediniddese [Pg.112] arūpadhammesu vedanāya oḷārikattā sukhaggahaṇatthaṃ paṭhamaṃ iṭṭhāniṭṭhārammaṇasaṃvedikā vedanā vuttā, tato yaṃ vedeti, taṃ sañjānātīti evaṃ vedanāvisayassa ākāraggāhikā saññā, tato saññāvasena abhisaṅkhārikā cetanā, tato ‘‘phuṭṭho vedeti, phuṭṭho sañjānāti, phuṭṭho cetetī’’ti (saṃ. ni. 4.93) vacanato phasso, tato sabbesaṃ sādhāraṇalakkhaṇo manasikāro, cetanādīhi saṅkhārakkhandho vutto. Evaṃ tīsu khandhesu vuttesu taṃnissayo viññāṇakkhandho vuttova hoti. Nāmañcāti vuttappakāraṃ nāmañca. Nāmakāyo cāti idaṃ pana nāmena nibbānassapi saṅgahitattā lokuttarānañca avipassanupagattā taṃ apanetuṃ vuttaṃ. ‘‘Kāyo’’ti hi vacanena nibbānaṃ apanītaṃ hoti nibbānassa rāsivinimuttattā. Ye ca vuccanti cittasaṅkhārāti ‘‘saññā ca vedanā ca cetasikā ete dhammā cittapaṭibaddhā cittasaṅkhārā’’ti (paṭi. ma. 1.174; ma. ni. 1.463) evaṃ vuccamānāpi cittasaṅkhārā idha nāmakāyeneva saṅgahitāti vuttaṃ hoti. Mahābhūtāti mahantapātubhāvato mahābhūtasāmaññato mahāparihārato mahāvikārato mahantabhūtattā cāti mahābhūtā. Te pana – pathavī āpo tejo vāyoti cattāro. Catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpanti upayogatthe sāmivacanaṃ, cattāro mahābhūte upādāya nissāya amuñcitvā pavattarūpanti attho. Taṃ pana – cakkhu sotaṃ ghānaṃ jivhā kāyo rūpaṃ saddo gandho raso itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriyaṃ hadayavatthu ojā kāyaviññatti vacīviññatti ākāsadhātu rūpassa lahutā mudutā kammaññattā upacayo santati jaratā aniccatāti catuvīsatividhaṃ. Assāso ca passāso cāti pākatikoyeva. Assāsapassāse nissāya uppannaṃ paṭibhāganimittampi tadeva nāmaṃ labhati pathavīkasiṇādīni viya. Rūpasarikkhakattā rūpanti ca nāmaṃ labhati ‘‘bahiddhā rūpāni passatī’’tiādīsu (dha. sa. 204; dī. ni. 3.338) viya. Nimittañca upanibandhanāti satiupanibandhanāya nimittabhūtaṃ assāsapassāsānaṃ phusanaṭṭhānaṃ. Ye ca vuccanti kāyasaṅkhārāti ‘‘assāsapassāsā kāyikā ete dhammā kāyapaṭibaddhā kāyasaṅkhārā’’ti (paṭi. ma. 1.171; ma. ni. 1.463) evaṃ vuccamānāpi kāyasaṅkhārā idha rūpakāyeneva saṅgahitāti vuttaṃ hoti.

၁၇၀. သဗ္ဗကာယပဋိသံဝေဒီနိဒ္ဒေသ၌ နာမ်တရားတို့တွင် ဝေဒနာသည် ရုန့်ရင်းသောအဖြစ်ရှိသောကြောင့် အလွယ်တကူ သိရှိနိုင်စေရန်အတွက် ရှေးဦးစွာ ဣဋ္ဌာရုံ၊ အနိဋ္ဌာရုံကို ခံစားခြင်းသဘောရှိသော ဝေဒနာကို ဟောတော်မူ၏။ ထိုမှတစ်ပါး 'အကြင် ဣဋ္ဌာရုံ အနိဋ္ဌာရုံကို ခံစား၏၊ ထိုခံစားအပ်သော အာရုံကို အမှတ်ပြု၍ သိ၏' ဟူသော နည်းဖြင့် ဝေဒနာ၏ အာရုံဖြစ်သော အခြင်းအရာကို ယူတတ်သော သညာကို ဟောတော်မူ၏။ ထို့နောက် သညာ၏အစွမ်းဖြင့် ပြုပြင်စီရင်တတ်သော စေတနာကို ဟောတော်မူ၏။ ထို့နောက် 'တွေ့ထိအပ်သည်ရှိသော် ခံစား၏၊ တွေ့ထိအပ်သည်ရှိသော် အမှတ်ပြု၏၊ တွေ့ထိအပ်သည်ရှိသော် စေ့ဆော်၏' ဟူသော ဒေသနာတော်အရ ဖဿကို ဟောတော်မူ၏။ ထို့နောက် စိတ်အားလုံးနှင့် သက်ဆိုင်သော လက္ခဏာရှိသော မနသိကာရနှင့် စေတနာ စသည်တို့ဖြင့် သင်္ခါရက္ခန္ဓာကို ဟောတော်မူ၏။ ဤသို့ ခန္ဓာသုံးပါး (ဝေဒနာက္ခန္ဓာ၊ သညာက္ခန္ဓာ၊ သင်္ခါရက္ခန္ဓာ) တို့ကို ဟောအပ်ပြီးသော် ထိုခန္ဓာသုံးပါး၏ မှီရာဖြစ်သော ဝိညာဏက္ခန္ဓာကိုလည်း ဟောအပ်ပြီးသည်သာ ဖြစ်၏။ 'နာမဉ္စ' ဟူသည် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နာမ်တရားလည်း ဖြစ်၏။ 'နာမကာယော စ' ဟူသော ဤစကားကိုမူကား နာမသဒ္ဒါဖြင့် နိဗ္ဗာန်ကိုလည်း သိမ်းသွင်းရေတွက်အပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ လောကုတ္တရာတရားတို့သည် ဝိပဿနာရှုရန် မသင့်လျော်သောကြောင့်လည်းကောင်း ထိုလောကုတ္တရာနာမ်ကို ပယ်ထုတ်ရန်အတွက် ဟောတော်မူ၏။ 'ကာယ' ဟူသော စကားဖြင့် နိဗ္ဗာန်ကို ပယ်အပ်ပြီး ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် နိဗ္ဗာန်သည် အစု (ရာသိ) တို့မှ လွတ်မြောက်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'အကြင် စိတ်သင်္ခါရတို့ကို ဟောတော်မူ၏' ဟူသည်မှာ— 'သညာနှင့် ဝေဒနာဟူသော ဤစေတသိက်တရားတို့သည် စိတ်နှင့် စပ်ယှက်ကုန်၏၊ စိတ်သင်္ခါရ မည်ကုန်၏' ဟု ဤသို့ အာနာပါနကထာ၌ ဟောတော်မူအပ်သော်လည်း ထိုစိတ်သင်္ခါရတို့ကို ဤနေရာ၌ နာမကာယဖြင့်သာ သိမ်းသွင်းရေတွက်အပ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'မဟာဘူတာ' ဟူသည်— ကြီးမားစွာ ထင်ရှားဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မဟာဘုတ်နှင့် တူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ များစွာ စောင့်ရှောက်ရခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကြီးစွာသော ဖောက်ပြန်ခြင်းရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကြီးစွာ ဖြစ်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း မဟာဘုတ်မည်ကုန်၏။ ထိုမဟာဘုတ်တို့သည် ပထဝီ၊ အာပေါ၊ တေဇော၊ ဝါယော ဟု လေးပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'စတုန္နဉ္စ မဟာဘူတာနံ ဥပါဒါရူပံ' ဟူသော စကား၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်သည် ဒုတိယာအနက်၌ တည်၏။ မဟာဘုတ်လေးပါးတို့ကို မှီ၍ မစွန့်ဘဲ ဖြစ်သော ရုပ်ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထိုဥပါဒါရုပ်သည် စက္ခု၊ သောတ၊ ဃာန၊ ဇိဝှါ၊ ကာယ၊ ရူပ၊ သဒ္ဒ၊ Gandha (အနံ့)၊ ရသ၊ ဣတ္ထိန္ဒြေ၊ ပုရိသိန္ဒြေ၊ ဇီဝိတိန္ဒြေ၊ ဟဒယဝတ္ထု၊ ဩဇာ၊ ကာယဝိညတ်၊ ဝစီဝညတ်၊ အာကာသဓာတ်၊ ရုပ်၏ လဟုတာ၊ မုဒုတာ၊ ကမ္မညတာ၊ ဥပစယ၊ သန္တတိ၊ ဇရတာ၊ အနိစ္စတာ ဟူ၍ နှစ်ဆယ့်လေးပါး အပြားရှိ၏။ 'အဿာသော စ ပဿာသော စ' ဟူသည် ပြਕတေ့ (သာမန်) ဖြစ်သော ဝင်သက် ထွက်သက်ပင် ဖြစ်၏။ ဝင်သက် ထွက်သက်ကို မှီ၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ပဋိဘာဂနိမိတ်သည်လည်း ပထဝီကသိဏ်း စသည်တို့ကဲ့သို့ပင် ထိုအဿာသပဿာသဟူသော အမည်ကိုပင် ရ၏။ ရုပ်နှင့် ဆင်တူသဖြင့် 'ရူပံ' ဟူ၍လည်း 'ပြင်ပရုပ်တို့ကို ရှု၏' ဟူသော စကားများ၌ကဲ့သို့ အမည်ရ၏။ 'နိမိတ္တဉ္စ ဥပနိဗန္ဓနာ' ဟူသည် သတိကို စွဲမြဲစွာ ဖွဲ့ချည်ရန် အကြောင်းဖြစ်သော ဝင်သက် ထွက်သက်တို့၏ ထိတွေ့ရာအရပ် ဖြစ်၏။ 'အကြင် ကာယသင်္ခါရတို့ကို ဟောတော်မူ၏' ဟူသည်မှာ— 'ဝင်သက် ထွက်သက်တို့သည် ကိုယ်၌ ဖြစ်ကုန်၏၊ ကိုယ်နှင့် စပ်ယှက်ကုန်၏၊ ကာယသင်္ခါရ မည်ကုန်၏' ဟု ဤသို့ ဟောတော်မူသော်လည်း ဤအရာ၌ ကာယသင်္ခါရတို့ကို ရူပကာယဖြင့်သာ သိမ်းသွင်းအပ်သည်ဟု ဆိုလို၏။ (ဝင်သက်ထွက်သက်တို့သည် ကရဇကာယနှင့် စပ်ယှက်ကုန်၏၊ ကရဇကာယကို ပြုပြင်တတ်ကုန်၏။)

Te [Pg.113] kāyā paṭividitā hontīti jhānakkhaṇe assāsapassāsanimittakāyā vipassanākkhaṇe avasesarūpārūpakāyā ārammaṇato paṭividitā honti, maggakkhaṇe asammohato paṭividitā honti. Assāsapassāsavasena paṭiladdhajjhānassa yogissa uppannavipassanāmaggepi sandhāya dīghaṃ assāsapassāsavasenātiādi vuttaṃ.

'တေ ကာယာ ပဋိဝိဒိတာ ဟောန္တိ' ဟူသည်— ဈာန်စိတ် ဖြစ်ပေါ်သော ခဏ၌ ဝင်သက်ထွက်သက်နိမိတ်ဖြစ်သော ကာယတို့သည် အာရုံပြုသောအားဖြင့် ထင်ရှားသိမြင်အပ်ကုန်၏။ ဝိပဿနာစိတ် ဖြစ်ပေါ်သော ခဏ၌ ဝင်သက်ထွက်သက်မှ ကြွင်းသော (ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော) ရုပ်နာမ်ဟူသော နာမကာယနှင့် ရူပကာယတို့သည် အာရုံပြုသောအားဖြင့် သိအပ်ကုန်၏။ မဂ်စိတ် ဖြစ်ပေါ်သော ခဏ၌ ထိုကြွင်းသော ရုပ်နာမ်ကာယတို့သည် မတွေဝေသောအားဖြင့် (အာရုံကို ထိုးထွင်းသိသောအားဖြင့်) သိအပ်ကုန်၏။ ဝင်သက်ထွက်သက်၏ အစွမ်းဖြင့် ဈာန်ကို ရပြီးသော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်အား ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝိပဿနာနှင့် မဂ်တို့ကို ရည်ညွှန်း၍ 'ဒီဃံ အဿာသပဿာသဝသေန' (ရှည်သော ဝင်သက်ထွက်သက်၏ အစွမ်းဖြင့်) စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူ၏။

Āvajjato pajānatotiādīni sīlakathāyaṃ vuttatthāni. Te vuttappakāre kāye antokaritvā ‘‘sabbakāyapaṭisaṃvedī’’ti vuttaṃ.

'အာဝဇ္ဇတော ပဇာနာတိ' စသောအစရှိသော ပုဒ်တို့သည် သီလကထာ၌ ဖွင့်ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ရှိကုန်၏။ ထိုဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော သဘောရှိသော နာမကာယ၊ ရူပကာယတို့ကို အတွင်းသွင်း၍ (အကျုံးဝင်စေ၍) 'သဗ္ဗကာယပဋိသံဝေဒီ' ဟု ဟောတော်မူ၏။

Sabbakāyapaṭisaṃvedī assāsapassāsānaṃ saṃvaraṭṭhenātiādīsu ‘‘sabbakāyapaṭisaṃvedī’’tivuttaassāsapassāsato uppannajjhānavipassanāmaggesu saṃvaroyeva saṃvaraṭṭhena sīlavisuddhi. Avikkhepoyeva avikkhepaṭṭhena cittavisuddhi. Paññāyeva dassanaṭṭhena diṭṭhivisuddhi. Jhānavipassanāsu viratiabhāvepi pāpābhāvamattameva saṃvaro nāmāti veditabbaṃ.

'သဗ္ဗကာယပဋိသံဝေဒီ အဿာသပဿာသာနံ သံဝရဋ္ဌေန' စသော ပါဌ်တို့၌— 'သဗ္ဗကာယပဋိသံဝေဒီ' ဟု ဆိုအပ်ပြီးသော ဝင်သက်ထွက်သက်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဈာန်၊ ဝိပဿနာ၊ မဂ်တို့၌ ဖြစ်ပေါ်သော စောင့်စည်းမှု (သံဝရ) သည်ပင် စောင့်စည်းခြင်းအနက်ကြောင့် 'သီလဝိသုဒ္ဓိ' မည်၏။ မပျံ့လွင့်ခြင်း (သမာဓိ) သည်ပင် မပျံ့လွင့်ခြင်းအနက်ကြောင့် 'စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ' မည်၏။ ဝိပဿနာပညာသည်ပင် သိမြင်ခြင်းအနက်ကြောင့် 'ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ' မည်၏။ ဈာန်နှင့် ဝိပဿနာတို့၌ (ဝိရတီစေတသိက် မရှိသော်လည်း) မကောင်းမှုတရားတို့ မရှိခြင်းမျှသည်ပင် သံဝရမည်၏ဟု သိအပ်၏။

171. Passambhayantiādīnaṃ niddese kāyikāti rūpakāye bhavā. Kāyapaṭibaddhāti kāyaṃ paṭibaddhā kāyaṃ nissitā, kāye sati honti, asati na honti, tasmāyeva te kāyena saṅkharīyantīti kāyasaṅkhārā. Passambhentoti nibbāpento sannisīdāpento. Passambhanavacaneneva oḷārikānaṃ passambhanaṃ siddhaṃ. Nirodhentoti oḷārikānaṃ anuppādanena nirodhento. Vūpasamentoti oḷārikeyeva ekasantatipariṇāmanayena santabhāvaṃ nayanto. Sikkhatīti adhikāravasena assasissāmīti sikkhatīti sambandho, tisso sikkhā sikkhatīti vā attho.

၁၇၁. 'ပဿမ္ဘယံ' စသောအစရှိသော ပုဒ်တို့၏ ဖွင့်ဆိုချက်၌— 'ကာယိကာ' ဟူသည် ရူပကာယ၌ ဖြစ်ကုန်သော။ 'ကာယပဋိဗဒ္ဓါ' ဟူသည် ရူပကာယနှင့် စပ်ယှက်ကုန်သော၊ ရူပကာယကို မှီကုန်သော (ရူပကာယ ရှိလျှင် ဝင်သက်ထွက်သက်တို့ ဖြစ်၍၊ ရူပကာယ မရှိလျှင် မဖြစ်ကုန်။ ထို့ကြောင့်ပင် ထိုဝင်သက်ထွက်သက်တို့ကို ရူပကာယဖြင့် ပြုပြင်အပ်ကုန်သောကြောင့်) 'ကာယသင်္ခါရ' မည်ကုန်၏။ 'ပဿမ္ဘေန္တော' ဟူသည် ငြိမ်းစေလျက်၊ ဆုတ်နစ်စေလျက်။ ပဿမ္ဘန (ငြိမ်းစေခြင်း) ဟူသော စကားဖြင့်ပင် ရုန့်ရင်းသော ဝင်သက်ထွက်သက်တို့၏ ငြိမ်းခြင်းသည် ပြီး၏။ 'နိရောဓေန္တော' ဟူသည် (ရုန့်ရင်းသော ဝင်သက်ထွက်သက်တို့ကို ထပ်မဖြစ်စေခြင်းဖြင့်) ချုပ်ငြိမ်းစေလျက်။ 'ဝူပသမေန္တော' ဟူသည် ရုန့်ရင်းသော ဝင်သက်ထွက်သက်တို့ကိုသာလျှင် တစ်ခုသော အစဉ်၌ ညွတ်စေသောနည်းဖြင့် ငြိမ်သက်ခြင်းသို့ ဆောင်လျက်။ 'သိက္ခတိ' ဟူသော ပုဒ်သည် နောက်ဝါကျမှ 'အဿသိဿာမိ' ဟူသော ပုဒ် လိုက်လာခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် 'ဝင်သက်ကို ဖြစ်စေအံ့ဟု ကျင့်၏' ဟု အနက်စပ်ရ၏။ သို့မဟုတ် 'သိက္ခာသုံးပါးတို့ကို ကျင့်၏' ဟုလည်း အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

Idāni oḷārikapassambhanaṃ dassetuṃ yathārūpehītiādimāha. Tattha yathārūpehīti yādisehi. Ānamanāti pacchato namanā. Vinamanāti ubhayapassato namanā. Sannamanāti sabbatopi namantassa suṭṭhu namanā. Paṇamanāti purato namanā. Iñjanāti kampanā. Phandanāti īsakaṃ calanā. Pakampanāti bhusaṃ kampanā. Yathārūpehi kāyasaṅkhārehi kāyassa ānamanā…pe… pakampanā, tathārūpaṃ kāyasaṅkhāraṃ passambhayanti ca, yā kāyassa ānamanā…pe… pakampanā, tañca passambhayanti ca sambandho kātabbo. Kāyasaṅkhāresu hi passambhitesu kāyassa ānamanādayo ca passambhitāyeva hontīti. Yathārūpehi kāyasaṅkhārehi kāyassa [Pg.114] na ānamanādikā hoti, tathārūpaṃ santaṃ sukhumampi kāyasaṅkhāraṃ passambhayanti ca, yā kāyassa na ānamanādikā, tañca santaṃ sukhumaṃ passambhayanti ca sambandhato veditabbaṃ. Santaṃ sukhumanti ca bhāvanapuṃsakavacanametaṃ. Iti kirāti ettha iti evamatthe, kira yadiatthe. Yadi evaṃ sukhumakepi assāsapassāse passambhayaṃ assasissāmi passasissāmīti sikkhatīti codakena codanā āraddhā hoti. Atha vā kirāti codakavacanattā asaddahanatthe asahanatthe parokkhatthe ca yujjatiyeva, evaṃ sukhumānampi passambhanaṃ sikkhatīti na saddahāmi na sahāmi apaccakkhaṃ meti vuttaṃ hoti.

ယခုအခါ ရုန့်ရင်းသော ဝင်သက်ထွက်သက်တို့၏ ငြိမ်းခြင်းကို ပြခြင်းငှါ 'ယထာရူပေဟိ' စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ 'ယထာရူပေဟိ' ဟူသည် အကြင်သို့ သဘောရှိကုန်သော။ 'အာနမနာ' ဟူသည် နောက်သို့ ညွတ်ခြင်းတည်း။ 'ဝိနမနာ' ဟူသည် ဘေးနှစ်ဖက် (လက်ဝဲလက်ယာ) သို့ ညွတ်ခြင်းတည်း။ 'သန္နမနာ' ဟူသည် အရပ်မျက်နှာအားလုံးသို့ ညွတ်သောသူ၏ ကောင်းစွာ ညွတ်ခြင်းတည်း။ 'ပဏမနာ' ဟူသည် ရှေ့သို့ ညွတ်ခြင်းတည်း။ 'အိဉ္ဇနာ' ဟူသည် တုန်လှုပ်ခြင်းတည်း။ 'ဖန္ဒနာ' ဟူသည် စဉ်းငယ် လှုပ်ရှားခြင်းတည်း။ 'ပကမ္ပနာ' ဟူသည် ပြင်းစွာ တုန်လှုပ်ခြင်းတည်း။ 'အကြင်သို့ သဘောရှိသော (ရုန့်ရင်းသော) ကာယသင်္ခါရတို့ကြောင့် ကိုယ်၏ နောက်သို့ညွတ်ခြင်း...ပ... ပြင်းစွာ တုန်လှုပ်ခြင်းသည် ရှိ၏၊ ထိုသို့ သဘောရှိသော ကာယသင်္ခါရကို Ngraimsayလျက်လည်းကောင်း'၊ 'ကိုယ်၏ နောက်သို့ညွတ်ခြင်း...ပ... ပြင်းစွာ တုန်လှုပ်ခြင်းသည် အကြင်သို့ ဖြစ်၏၊ ထိုနောက်သို့ညွတ်ခြင်း စသည်ကိုလည်း ငြိမ်းစေလျက်' ဟု ဤသို့ အနက်စပ်ရမည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကာယသင်္ခါရ (ရုန့်ရင်းသော ဝင်သက်ထွက်သက်) တို့ ငြိမ်းသွားသောအခါ ကိုယ်၏ နောက်သို့ညွတ်ခြင်း စသည်တို့သည်လည်း ငြိမ်းသွားသည်သာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် ထိုစကားကို ဟောတော်မူ၏။ သို့မဟုတ် 'အကြင်သို့ သဘောရှိသော (သိမ်မွေ့သော) ကာယသင်္ခါရတို့ကြောင့် ကိုယ်၏ နောက်သို့ညွတ်ခြင်း စသည်တို့ မဖြစ်ပေါ်ကုန်၊ ထိုသို့ သဘောရှိသော ငြိမ်သက်သိမ်မွေ့စွာ ဖြစ်သော ကာယသင်္ခါရကို ငြိမ်းစေလျက်လည်းကောင်း'၊ 'ကိုယ်၏ နောက်သို့ညွတ်ခြင်း စသည်တို့ မဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် အကြင်သို့ ဖြစ်၏၊ ထိုငြိမ်သက်သိမ်မွေ့စွာ ဖြစ်သော အခြင်းအရာကိုလည်း ငြိမ်းစေလျက်' ဟု အနက်စပ်ရမည်။ 'သန္တံ သုခုမံ' ဟူသော စကားရပ်သည် ကြိယာဝိသေသနသဒ္ဒါ (ဘာဝနပုံသကဝစန) တည်း။ 'ဣတိ ကိရ' ဟူသော နေရာ၌ 'ဣတိ' သဒ္ဒါသည် 'ဧဝ' သဒ္ဒါ၏ အနက်၌ ရှိ၏၊ 'ကိရ' သဒ္ဒါသည် 'ယဒိ' (အကယ်၍) သဒ္ဒါ၏ အနက်၌ ရှိ၏။ 'အကယ်၍ ဤသို့ သိမ်မွေ့သော ဝင်သက်ထွက်သက်တို့ကိုလည်း ငြိမ်းစေလျက် ဝင်သက်ကို ဖြစ်စေအံ့၊ ထွက်သက်ကို ဖြစ်စေအံ့ ဟု ကျင့်၏' ဟု ဆိုပါက စောဒကပုဂ္ဂိုလ်က ကန့်ကွက်စောဒနာအပ်သည် ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် 'ကိရ' သဒ္ဒါသည် စောဒက၏ စကားဖြစ်သောကြောင့် မယုံကြည်ခြင်းအနက်၊ သည်းမခံနိုင်ခြင်းအနက်၊ မျက်ကွက် (မိမိမသိမြင်နိုင်ခြင်း) အနက်တို့၌ သင့်လျော်လှ၏။ 'ဤသို့ သိမ်မွေ့သော ဝင်သက်ထွက်သက်တို့၏ ငြိမ်းခြင်းကိုလည်း ကျင့်၏ ဟု ဆိုသောစကားကို ငါမယုံကြည်နိုင်၊ ငါသည်းမခံနိုင်၊ ငါ့မျက်မှောက်လည်း မဟုတ်' ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။

Evaṃ santeti evaṃ sukhumānaṃ passambhane sante. Vātūpaladdhiyā ca pabhāvanā na hotīti assāsapassāsavātassa upaladdhiyā. Upaladdhīti viññāṇaṃ. Assāsapassāsavātaṃ upalabbhamānassa tadārammaṇassa bhāvanāviññāṇassa pabhāvanā uppādanā na hoti, tassa ārammaṇassa bhāvanā na hotīti attho. Assāsapassāsānañca pabhāvanā na hotīti bhāvanāya sukhumakānampi assāsapassāsānaṃ nirodhanato tesañca uppādanā pavattanā na hotīti attho. Ānāpānassatiyā ca pabhāvanā na hotīti assāsapassāsābhāvatoyeva tadārammaṇāya bhāvanāviññāṇasampayuttāya satiyā ca pavattanā na hoti. Tasmāyeva taṃsampayuttassa ānāpānassatisamādhissa ca bhāvanā na hoti. Na ca naṃ tanti ettha ca nanti nipātamattaṃ ‘‘bhikkhu ca na’’ntiādīsu (pārā. 273) viya. Taṃ vuttavidhiṃ samāpattiṃ paṇḍitā na samāpajjantipi tato na vuṭṭhahantipīti sambandho. Codanāpakkhassa parihāravacane iti kirāti evameva. Ettha evakāratthe kirasaddo daṭṭhabbo. Evaṃ santeti evaṃ passambhane sante eva.

ထိုသို့ သိမ်မွေ့သော ဝင်သက်ထွက်သက်များ ငြိမ်းသွားသောအခါ။ “လေကို ရရှိသိမြင်ခြင်းမှ (ဘာဝနာ) တိုးပွားခြင်း မဖြစ်ပေါ်တော့ပြီ” ဟူသည်မှာ ဝင်သက်ထွက်သက်လေကို အာရုံပြုရရှိသော၊ ထိုဝင်သက်ထွက်သက်ကို အာရုံပြုသော ဘာဝနာဝိညာဉ်၏ ဖြစ်ပေါ်တိုးပွားခြင်း မရှိ၊ ထိုဝင်သက်ထွက်သက်အာရုံကို ပွားများခြင်း မရှိတော့ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “ဝင်သက်ထွက်သက်တို့၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းလည်း မရှိတော့ပြီ” ဟူသည်မှာ ဘာဝနာကြောင့် အလွန်သိမ်မွေ့သော ဝင်သက်ထွက်သက်များပင် ချုပ်ငြိမ်းသွားသောကြောင့် ထိုဝင်သက်ထွက်သက်တို့ တဖန်ဖြစ်ပွားလည်ပတ်ခြင်း မရှိတော့ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “အာနာပါနဿတိကို ပွားများခြင်းလည်း မဖြစ်တော့ပြီ” ဟူသည်မှာ ဝင်သက်ထွက်သက် မရှိတော့ခြင်းကြောင့်သာလျှင် ထိုဝင်သက်ထွက်သက်ကို အာရုံပြုသော ဘာဝနာဝိညာဉ်နှင့် ယှဉ်ဖော်ယှဉ်ဖက် ဖြစ်သော သတိ၏ ဖြစ်ပွားခြင်း မရှိတော့ပေ။ ထို့ကြောင့်ပင် ထိုသတိနှင့် ယှဉ်ဖက်ဖြစ်သော အာနာပါနဿတိသမာဓိကို ပွားများခြင်းလည်း မရှိတော့ပေ။ “na ca naṃ taṃ” ဟူသော ပါဌ်၌ “ca naṃ” ဟူသည်မှာ “bhikkhu ca naṃ” အစရှိသော ပါဌ်တို့၌ကဲ့သို့ နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ “ပညာရှိတို့သည် ထိုဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ထိုသမာပတ်ကို ဝင်စားခြင်းလည်း မပြု၊ ထိုသမာပတ်မှ ထခြင်းလည်း မပြု” ဟူ၍ ဆက်စပ်မှု (သမ္ဗန်) ရှိသည်။ စောဒနာခြင်းအစုကို ဖြေဆိုရာစကား၌ “iti kira” ဟူသည်မှာ ဤသို့သာလျှင် ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ “kira” သဒ္ဒါကို “eva (သာလျှင်)” သဒ္ဒါ၏ အနက်၌ ရှိသည်ဟု သိအပ်၏။ “evaṃ santeti” ဟူသည်မှာ ဤသို့ ငြိမ်းခြင်းရှိသောအခါ၌သာလျှင် ဖြစ်သည်။

Yathā kathaṃ viyāti yathā taṃ vuttavidhānaṃ hoti, tathā taṃ kathaṃ viyāti upamaṃ pucchati. Idāni seyyathāpīti taṃ upamaṃ dasseti. Kaṃseti kaṃsamayabhājane. Nimittanti tesaṃ saddānaṃ ākāraṃ. ‘‘Nimitta’’nti ca sāmiatthe upayogavacanaṃ, nimittassāti attho. Saddanimittañca saddato anaññaṃ. Suggahitattāti suṭṭhu uggahitattā. Sugahitattātipi pāṭho, suṭṭhu gahitattāti [Pg.115] attho. Sumanasikatattāti suṭṭhu āvajjitattā. Sūpadhāritattāti suṭṭhu citte ṭhapitattā. Sukhumasaddanimittārammaṇatāpīti tadā sukhumānampi saddānaṃ niruddhattā anuggahitasaddanimittassa anārammaṇampi sukhumataraṃ saddanimittaṃ ārammaṇaṃ katvā sukhumataraṃ saddanimittārammaṇampi cittaṃ pavattati, sukhumatarasaddanimittārammaṇabhāvatopīti vā attho. Imināva nayena appanāyampi attho veditabbo.

“မည်ကဲ့သို့ ဖြစ်သနည်း” ဟူသည်မှာ “ထိုဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အစီအရင်သည် မည်သည့်ဥပမာကဲ့သို့ ဖြစ်သနည်း” ဟု ဥပမာကို မေးခြင်း ဖြစ်သည်။ ယခုအခါတွင် “seyyathāpi (ဥပမာသော်ကား)” ဟူသော စကားဖြင့် ထိုဥပမာကို ပြသတော်မူ၏။ “kaṃse” ဟူသည်မှာ ကြေးညိုဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော ခွက်၌ ဖြစ်သည်။ “nimittaṃ” ဟူသည်မှာ ထိုကြေးခွက်မှ ထွက်ပေါ်လာသော အသံတို့၏ ပြင်းထန်သော အခြင်းအရာကို ဆိုလိုသည်။ ဤနေရာ၌ “nimittaṃ” ဟူသော ဒုတိယာဝိဘက်စကားလုံးသည် သာမီ (ဆဋ္ဌီ) အနက်၌ သုံးသောကြောင့် “သဒ္ဒနိမိတ်၏” ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ သဒ္ဒနိမိတ်သည်လည်း အသံမှတစ်ပါး အခြားမဟုတ်ပေ။ “suggahitattā” ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ မှတ်သားထားအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ “sugahitattā” ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိရာ “ကောင်းစွာ စွဲယူအပ်သောကြောင့်” ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “sumanasikatattā” ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ နှလုံးသွင်းအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ “sūpadhāritattā” ဟူသည်မှာ စိတ်ထဲ၌ ကောင်းစွာ ထိန်းသိမ်းထားအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ “sukhumasaddanimittārammaṇatāpi” ဟူသည်မှာ ထိုအခါ၌ သိမ်မွေ့သော အသံများပင် ချုပ်ငြိမ်းသွားသောအခါ (သဒ္ဒနိမိတ်ကို ကောင်းစွာ မမှတ်သားဖူးသောသူအား အာရုံမဖြစ်သော်လည်း၊ ကောင်းစွာ စွဲလမ်းမှတ်သားဖူးသောသူအား) သာ၍သိမ်မွေ့သော သဒ္ဒနိမိတ်ကို အာရုံပြု၍ သာ၍သိမ်မွေ့သော သဒ္ဒနိမိတ်အာရုံရှိသော စိတ်သည် ဖြစ်ပေါ်လည်ပတ်သည်။ သို့မဟုတ် သာ၍သိမ်မွေ့သော သဒ္ဒနိမိတ်ကို အာရုံပြုသော အဖြစ်ကြောင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဤနည်းလမ်းဖြင့်ပင် အပ္ပနာဈာန်၌လည်း အဓိပ္ပာယ်ကို သိရှိအပ်သည်။

Passambhayantiādīsu ‘‘passambhayaṃ kāyasaṅkhāra’’nti vuttā assāsapassāsā kāyoti vā ‘‘passambhayaṃ kāyasaṅkhāra’’nti ettha assāsapassāsā kāyoti vā yojanā veditabbā. Bhāvanāvisuddhiyā kāyasaṅkhāre passambhamānepi oḷārikaṃ kāyasaṅkhāraṃ passambhemīti yogino ābhoge sati tenādarena ativiya passambhati. Anupaṭṭhahantampi sukhumaṃ suānayaṃ hoti.

“passambhayanti” အစရှိသော ပါဌ်တို့၌ “passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ” ဟု ဆိုအပ်သော ဝင်သက်ထွက်သက်တို့သည် “ကာယ” ၌ တည်ရှိသည် ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် “passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ” ဟူသော ဤနေရာ၌ ဝင်သက်ထွက်သက်လေသည် ကာယ (ကိုယ်၏ ပြုပြင်မှု) ဖြစ်သည်ဟူ၍လည်းကောင်း ဆက်စပ်မှုကို သိအပ်၏။ ဘာဝနာ၏ စင်ကြယ်မှုကြောင့် ကာယသင်္ခါရ (ဝင်သက်ထွက်သက်) သည် ငြိမ်းအေးသွားသော်လည်း “ကြမ်းတမ်းသော ကာယသင်္ခါရကို ငါငြိမ်းစေအံ့” ဟု ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်၏ နှလုံးသွင်းမှု ရှိသောအခါ ထိုသို့ နှလုံးသွင်းခြင်းတည်းဟူသော အားထုတ်မှု (ရိုသေမှု) ကြောင့် အလွန်တရာ ငြိမ်းအေးသွားပြန်သည်။ ထင်ရှားမပေါ်သော်လည်း သိမ်မွေ့သော ဝင်သက်ထွက်သက်သည် ကောင်းစွာ ဆောင်ယူရရှိအပ်သည် ဖြစ်လာသည်။

Aṭṭha anupassanāñāṇānīti ‘‘dīghaṃ rassaṃ sabbakāyapaṭisaṃvedī passambhayaṃ kāyasaṅkhāra’’nti vuttesu catūsu vatthūsu assāsavasena catasso, passāsavasena catassoti aṭṭha anupassanāñāṇāni. Aṭṭha ca upaṭṭhānānussatiyoti ‘‘dīghaṃ assāsavasena cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānato sati upaṭṭhitā hotī’’tiādinā (paṭi. ma. 1.170) nayena vuttesu catūsu vatthūsu assāsavasena catasso, passāsavasena catassoti aṭṭha ca upaṭṭhānānussatiyo. Aṭṭha cupaṭṭhānānussatiyotipi pāṭho. Cattāri suttantikavatthūnīti bhagavatā ānāpānassatisuttante (ma. ni. 3.144 ādayo) vuttattā paṭhamacatukkavasena cattāri suttantikavatthūnīti.

“အနုပဿနာဉာဏ် ရှစ်ပါး” ဟူသည်မှာ “dīghaṃ (ရှည်ခြင်း)၊ rassaṃ (တိုခြင်း)၊ sabbakāyapaṭisaṃvedī (ခပ်သိမ်းသော ကာယကို သိခြင်း)၊ passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ (ကာယသင်္ခါရကို ငြိမ်းစေခြင်း)” ဟု ဆိုအပ်သော အရာလေးပါးတို့၌ ဝင်သက်၏အစွမ်းဖြင့် လေးပါး၊ ထွက်သက်၏အစွမ်းဖြင့် လေးပါး ဖြစ်သဖြင့် အနုပဿနာဉာဏ် ရှစ်ပါး ဖြစ်သည်။ “ဥပဋ္ဌာနာနုဿတိ ရှစ်ပါး” ဟူသည်မှာ “dīghaṃ assāsavasena... hotī” အစရှိသော နည်းလမ်းဖြင့် ဟောကြားအပ်သော အရာလေးပါးတို့၌ ဝင်သက်၏အစွမ်းဖြင့် လေးပါး၊ ထွက်သက်၏အစွမ်းဖြင့် လေးပါး ဖြစ်သဖြင့် ဥပဋ္ဌာနာနုဿတိ ရှစ်ပါး ဖြစ်သည်။ “aṭṭha cupaṭṭhānānussatiyo” ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိသည်။ “သုတ္တန်လာ အရာလေးပါး” ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားသည် အာနာပါနဿတိသုတ်၌ ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် ပထမစတုက္ကအစွမ်းဖြင့် လေးပါးသော သုတ္တန်လာအရာဝတ္ထုတို့ ဖြစ်ကြသည်။

Paṭhamacatukkaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ပထမစတုက္ကနိဒ္ဒေသအဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

172. Dutiyacatukkassa pītipaṭisaṃvediniddese uppajjati pīti pāmojjanti ettha pītīti mūlapadaṃ. Pāmojjanti tassa atthapadaṃ, pamuditabhāvoti attho. Yā pīti pāmojjantiādīsu [Pg.116] yā ‘‘pītī’’ti ca ‘‘pāmojja’’nti ca evamādīni nāmāni labhati, sā pītīti vuttaṃ hoti. Tattha pītīti sabhāvapadaṃ. Pamuditassa bhāvo pāmojjaṃ. Āmodanākāro āmodanā. Pamodanākāro pamodanā. Yathā vā bhesajjānaṃ vā telānaṃ vā uṇhodakasītodakānaṃ vā ekatokaraṇaṃ modanāti vuccati, evamayampi dhammānaṃ ekatokaraṇena modanā, upasaggavasena pana padaṃ maṇḍetvā āmodanā pamodanāti vuttaṃ. Hāsetīti hāso, pahāsetīti pahāso, haṭṭhapahaṭṭhākārānametaṃ adhivacanaṃ. Vittīti vittaṃ, dhanassetaṃ nāmaṃ. Ayaṃ pana somanassapaccayattā vittisarikkhatāya vitti. Yathā hi dhanino dhanaṃ paṭicca somanassaṃ uppajjati, evaṃ pītimatopi pītiṃ paṭicca somanassaṃ uppajjati. Tasmā ‘‘vittī’’ti vuttā. Tuṭṭhisabhāvasaṇṭhitāya hi pītiyā etaṃ nāmaṃ. Pītimā pana puggalo kāyacittānaṃ uggatattā abbhuggatattā ‘‘udaggo’’ti vuccati, udaggassa bhāgo odagyaṃ. Attano manatā attamanatā. Anabhiraddhassa hi mano dukkhapadaṭṭhānattā na attano mano nāma hoti, abhiraddhassa sukhapadaṭṭhānattā attano mano nāma hoti, iti attano manatā attamanatā, sakamanatā sakamanassa bhāvoti attho. Sā pana yasmā na aññassa kassaci attano manatā, cittasseva paneso bhāvo cetasiko dhammo, tasmā attamanatā cittassāti vuttā. Sesamettha ca upari ca heṭṭhā vuttanayena yojetvā veditabbaṃ.

၁၇၂. ဒုတိယစတုက္က၏ ပီတိပဋိသံဝေဒိနိဒ္ဒေသ၌ “uppajjati pīti pāmojjaṃ” ဟူသော ဤနေရာ၌ “pīti” ဟူသော ပုဒ်သည် မူလပုဒ် ဖြစ်သည်။ “pāmojja” ဟူသော ပုဒ်သည် ထိုပီတိပုဒ်၏ အနက်ကို ပြသော အတ္ထပုဒ်ဖြစ်၍ “ဝမ်းမြောက်သောသူ၏ အဖြစ်” ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “yā pīti pāmojjaṃ” အစရှိသော ပါဠိတို့၌ “yā pīti” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “yā pāmojjaṃ” ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့အစရှိသော အမည်တို့ကို ရရှိသော တရားသည် ထိုပီတိစေတသိက်ပင် ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုပါဌ်၌ “pīti” ဟူသည်မှာ သဘောပြပုဒ် (သဘာဝပုဒ်) ဖြစ်သည်။ ဝမ်းမြောက်သောသူ၏ အဖြစ်သည် “pāmojja (ပါမောဇ္ဇ)” မည်၏။ ဝမ်းမြောက်စရာ အခြင်းအရာသည် “āmodanā (အာမောဒနာ)” မည်၏။ အလွန်ဝမ်းမြောက်စရာ အခြင်းအရာသည် “pamodanā (ပမောဒနာ)” မည်၏။ သို့မဟုတ် ဆေးဝါးများကိုလည်းကောင်း၊ ဆီများကိုလည်းကောင်း၊ ရေပူရေအေးများကိုလည်းကောင်း တစ်ပေါင်းတည်းပြုခြင်းကို “modanā” ဟု ခေါ်သကဲ့သို့၊ ဤပီတိသည်လည်း သမ္ပယုတ်တရားတို့ကို တစ်ပေါင်းတည်းဖြစ်အောင် စုစည်းပေးတတ်သောကြောင့် “modanā” မည်၏။ ဥပသာရ (အာ-၊ ပ-) တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုမောဒနာပုဒ်ကို တန်ဆာဆင်၍ “āmodanā”၊ “pamodanā” ဟု ဆိုအပ်သည်။ ရွှင်လန်းစေတတ်သောကြောင့် “hāso” မည်၏။ အပြားအားဖြင့် ရွှင်လန်းစေတတ်သောကြောင့် “pahāso” မည်၏။ ထိုနှစ်မျိုးလုံးသည် ဝမ်းမြောက်ရွှင်လန်းသော အခြင်းအရာတို့၏ အမည်သာ ဖြစ်သည်။ နှစ်သက်ခြင်းသည် “vitti” မည်၏။ ထို “vitta” ဟူသော စကားလုံးသည် ဥစ္စာ၏ အမည် ဖြစ်သည်။ ဤပီတိသည်လည်း သောမနဿ၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ဥစ္စာနှင့်တူသည်၏ အဖြစ်ဖြင့် “vitti” ဟု ခေါ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား ဥစ္စာရှိသောသူအား ဥစ္စာကို စွဲ၍ သောမနဿ ဖြစ်ပေါ်လာသကဲ့သို့၊ ပီတိရှိသောသူအားလည်း ပီတိကို စွဲ၍ သောမနဿ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ ထို့ကြောင့် “vitti” ဟု ဆိုအပ်သည်။ နှစ်သက်သောသဘော၌ ကောင်းစွာတည်သော ပီတိ၏ အမည်ပင် ဖြစ်သည်။ ပီတိရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်ကိုမူ ကိုယ်နှင့်စိတ်တို့ တက်ကြွသောကြောင့် “udagga (တက်ကြွသူ)” ဟု ခေါ်သည်။ တက်ကြွသောသူ၏ အဖြစ်သည် “odagya (တက်ကြွခြင်း)” မည်၏။ မိမိ၏ စိတ်ရှိသောအဖြစ်သည် “attamanatā” မည်၏။ မွေ့လျော်ခြင်းမရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ စိတ်သည် ဒုက္ခလျှင် နီးစွာသောအကြောင်းရှိသောကြောင့် မိမိ၏စိတ်အစစ်အမှန် မဖြစ်နိုင်ပေ။ မွေ့လျော်ဝမ်းမြောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ စိတ်သည်မူ သုခလျှင် နီးစွာသောအကြောင်းရှိသောကြောင့် မိမိ၏စိတ်အစစ်အမှန် ဖြစ်နိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် မိမိစိတ်၏ ဖြစ်ခြင်းသည် “attamanatā” မည်၏။ မိမိစိတ်ရှိသူ၏ အဖြစ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထိုအတ္တမနတာ (ဝမ်းမြောက်ခြင်း) သည် အခြားမည်သည့်တရားမျှ မဟုတ်ဘဲ စိတ်၏ အဖြစ်သာလျှင်ဖြစ်သော စေတသိက်တရား ဖြစ်သောကြောင့် “attamanatā cittassa (စိတ်၏ အတ္တမနတာဖြစ်ခြင်း)” ဟု ဆိုအပ်သည်။ ဤဒုတိယစတုက္က၌လည်းကောင်း၊ အထက်စတုက္ကတို့၌လည်းကောင်း ကြွင်းသောစကားကို အောက်၌ဖြစ်သော ပထမစတုက္က၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ယှဉ်စပ်၍ သိအပ်၏။

173. Sukhapaṭisaṃvediniddese dve sukhānīti samathavipassanābhūmidassanatthaṃ vuttaṃ. Kāyikañhi sukhaṃ vipassanāya bhūmi, cetasikaṃ sukhaṃ samathassa ca vipassanāya ca bhūmi. Kāyikanti pasādakāyaṃ vinā anuppattito kāye niyuttanti kāyikaṃ. Cetasikanti avippayogavasena cetasi niyuttanti cetasikaṃ. Tattha kāyikapadena cetasikaṃ sukhaṃ paṭikkhipati, sukhapadena kāyikaṃ dukkhaṃ. Tathā cetasikapadena kāyikaṃ sukhaṃ paṭikkhipati, sukhapadena cetasikaṃ dukkhaṃ. Sātanti madhuraṃ sumadhuraṃ. Sukhanti sukhameva, na dukkhaṃ. Kāyasamphassajanti kāyasamphasse jātaṃ. Sātaṃ sukhaṃ vedayitanti sātaṃ vedayitaṃ, na asātaṃ vedayitaṃ. Sukhaṃ vedayitaṃ, na dukkhaṃ vedayitaṃ. Parato tīṇi padāni itthiliṅgavasena vuttāni. Sātā vedanā, na asātā. Sukhā vedanā, na dukkhāti ayameva panettha attho.

၁၇၃. သုခပဋိသံဝေဒီနိဒ္ဒေသ၌ 'ဒွေ သုခါနိ' ဟူသော စကားကို သမထဝိပဿနာတို့၏ ဖြစ်ရာဘူမိကို ပြခြင်းငှာ ဟောတော်မူအပ်သည်။ ကိုယ်၌ဖြစ်သောသုခ (ကာယိကသုခ) သည် ဝိပဿနာ၏ ဘူမိ (အရာ) ဖြစ်သည်။ စိတ်၌ဖြစ်သောသုခ (စေတသိကသုခ) သည် သမထ၏လည်းကောင်း၊ ဝိပဿနာ၏လည်းကောင်း ဘူမိဖြစ်သည်။ 'ကာယိက' ဟူသည်မှာ ကာယပသာဒကို ကြဉ်၍ သုခဝေဒနာ မဖြစ်နိုင်ခြင်းကြောင့် ကာယပသာဒ၌ ယှဉ်စပ်တတ်သောကြောင့် ကာယိက မည်၏။ 'စေတသိက' ဟူသည်မှာ စိတ်နှင့် မကွေမကွာ ယှဉ်သည်၏အစွမ်းဖြင့် စိတ်၌ ယှဉ်စပ်တတ်သောကြောင့် စေတသိက မည်၏။ ထိုကာယိကသုခ စသော ပါဌ်၌ 'ကာယိက' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် စိတ်နှင့်ယှဉ်သော သုခကို ပယ်၏။ 'သုခ' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ကာယ၌ယှဉ်သော ဒုက္ခကို ပယ်၏။ ထို့အတူ 'စေတသိက' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ကာယ၌ယှဉ်သော သုခကို ပယ်၏။ 'သုခ' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် စိတ်၌ယှဉ်သော ဒုက္ခကို ပယ်၏။ 'သာတံ' ဟူသည်မှာ သာယာအပ်သော၊ အလွန်သာယာအပ်သော သဘောတည်း။ 'သုခံ' ဟူသည်မှာ သုခသက်သက်သာ ဖြစ်၏၊ ဒုက္ခမဟုတ်။ 'ကာယသမ္ဖဿဇံ' ဟူသည်မှာ ကာယသမ္ဖဿကြောင့် ဖြစ်သော သုခတည်း။ 'သာတံ သုခံ ဝေဒယိတံ' ဟူသည်မှာ သာယာအပ်သော ဝေဒနာသာ ဖြစ်၏၊ မသာယာအပ်သော ဝေဒနာမဟုတ်။ သုခဖြစ်သော ဝေဒနာသာ ဖြစ်၏၊ ဒုက္ခဝေဒနာမဟုတ်။ နောက်၌ရှိသော ပုဒ်သုံးခုတို့ကို ဣတ္ထိလိင်အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ သာယာအပ်သော ဝေဒနာသာ ဖြစ်၏၊ မသာယာအပ်သော ဝေဒနာမဟုတ်။ သုခဖြစ်သော ဝေဒနာသာ ဖြစ်၏၊ ဒုက္ခဝေဒနာမဟုတ်။ ဤသို့လျှင် ဤအနက်ကို သိအပ်၏။

Cetasikasukhaniddeso vuttapaṭipakkhanayena yojetabbo. Te sukhāti liṅgavipallāso kato, tāni sukhānīti vuttaṃ hoti. Sesamettha [Pg.117] catukke heṭṭhā paṭhamacatukke vuttanayeneva veditabbaṃ. Cattāri suttantikavatthūni dutiyacatukkavasena veditabbānīti.

စေတသိကသုခနိဒ္ဒေသကို ဆိုအပ်ပြီးသော ပြောင်းပြန်နည်းဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်၏။ 'တေ သုခါ' ဟူ၍ လိင်ပြန်ခြင်းကို ပြုအပ်၏။ 'တာနိ သုခါနိ' ဟူ၍ ဆိုလိုရင်းဖြစ်သည်။ ဤဒုတိယစတုက္က၌ ကြွင်းသော စကားရပ်ကို အောက်ဖြစ်သော ပထမစတုက္က၌ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။ လေးပါးသော သုတ္တန္တိကဝတ္ထုတို့ကို ဒုတိယစတုက္က၏အစွမ်းဖြင့် သိအပ်ကုန်၏။ ဒုတိယစတုက္က ပြီး၏။

Dutiyacatukkaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဒုတိယစတုက္ကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ ပြီး၏။

176. Tatiyacatukkaniddese cittanti mūlapadaṃ. Viññāṇanti atthapadaṃ. Yaṃ cittantiādi pītiyaṃ vuttanayena yojetabbaṃ. Tattha cittantiādīsu cittavicittatāya cittaṃ. Ārammaṇaṃ minamānaṃ jānātīti mano. Mānasanti manoyeva. ‘‘Antalikkhacaro pāso, yvāyaṃ carati mānaso’’ti (saṃ. ni. 1.151; mahāva. 33) hi ettha pana sampayuttakadhammo mānasoti vutto.

၁၇၆. တတိယစတုက္ကနိဒ္ဒေသ၌ 'စိတ္တံ' ဟူသော ပုဒ်သည် မူလပုဒ်တည်း။ 'ဝိညာဏံ' ဟူသော ပုဒ်သည် 'စိတ္တံ' ပုဒ်၏ အနက်ကို ပြသော ပုဒ်တည်း။ 'ယံ စိတ္တံ' စသည်ကို ပီတိနိဒ္ဒေသ၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ထိုစိတ္တံစသော ပါဌ်၌ ဆန်းကြယ်ထူးခြားစွာ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် 'စိတ္တ' မည်၏။ အာရုံကို နှိုင်းချိန်သကဲ့သို့ သိတတ်သောကြောင့် 'မန' မည်၏။ 'မာနသ' ဟူသည်မှာ စိတ်ပင်လျှင် ဖြစ်၏။ 'အန္တလိက္ခစရော ပါသော၊ ယွာယံ စရတိ မာနသော' ဟူသော ပါဠိ၌ကား ယှဉ်ဘက်တရား (သမ္ပယုတ်တရား) ကို 'မာနသ' ဟု ဆိုအပ်၏။ (အနက်ကား - ကောင်းကင်၌ သွားတတ်သော စိတ်ဖြင့်ပြီးသော အကြင်ရာဂတည်းဟူသော ကြိုးကွင်းသည် သွားလာ၏။)

‘‘Kathañhi bhagavā tuyhaṃ, sāvako sāsane rato;

Appattamānaso sekkho, kālaṃ kayirā jane sutā’’ti. (saṃ. ni. 1.159) –

"မြတ်စွာဘုရား... အရှင်ဘုရား၏ သာသနာတော်၌ မွေ့လျော်သော၊ လူအပေါင်းတို့အကြား ကျော်စောထင်ရှားသော၊ မရအပ်သေးသော အရဟတ္တဖိုလ်ရှိသော သေက္ခရဟန်းဖြစ်သော တပည့်သည် အဘယ်ကြောင့် သေခြင်းကို ပြုရပါသနည်း" ဟု မေးလျှောက်၏။

Ettha arahattaṃ mānasanti vuttaṃ. Idha pana manova mānasaṃ. Byañjanavasena hetaṃ padaṃ vaḍḍhitaṃ.

ဤဂါထာ၌ အရဟတ္တဖိုလ်ကို 'မာနသ' ဟု ဟောတော်မူ၏။ ဤစိတ္တနိဒ္ဒေသ၌မူကား စိတ်ကိုသာလျှင် 'မန' သို့မဟုတ် 'မာနသ' ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ ဤ 'မာနသ' ဟူသော ပုဒ်သည် သဒ္ဒါအစွမ်းဖြင့် တိုးပွားစေအပ်သော ပုဒ်ဖြစ်၏။

Hadayanti cittaṃ. ‘‘Cittaṃ vā te khipissāmi, hadayaṃ vā te phālessāmī’’ti (saṃ. ni. 1.237; su. ni. āḷavakasutta) ettha uro hadayanti vuttaṃ. ‘‘Hadayā hadayaṃ maññe aññāya tacchatī’’ti (ma. ni. 1.63) ettha cittaṃ. ‘‘Vakkaṃ hadaya’’nti (dī. ni. 2.377; ma. ni. 1.110) ettha hadayavatthu. Idha pana cittameva abbhantaraṭṭhena ‘‘hadaya’’nti vuttaṃ. Tadeva parisuddhaṭṭhena paṇḍaraṃ. Bhavaṅgaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Yathāha – ‘‘pabhassaramidaṃ, bhikkhave, cittaṃ, tañca kho āgantukehi upakkilesehi upakkiliṭṭha’’nti (a. ni. 1.49). Tato nikkhantattā pana akusalampi gaṅgāya nikkhantā nadī gaṅgā viya, godhāvarito nikkhantā godhāvarī viya ca ‘‘paṇḍara’’ntveva vuttaṃ. Yasmā pana ārammaṇavijānanalakkhaṇaṃ cittaṃ upakkilesena kileso na hoti, sabhāvato parisuddhameva hoti, upakkilesayoge pana sati upakkiliṭṭhaṃ nāma hoti, tasmāpi ‘‘paṇḍara’’nti vattuṃ yujjati.

'ဟဒယ' ဟူသည်မှာ စိတ်တည်း။ "သင့်စိတ်ကို ပျံ့လွင့်စေအံ့ သို့မဟုတ် သင့်ရင်ဘတ်ကို ခွဲအံ့" ဟူသော ပါဠိ၌ 'ဟဒယ' ဟူသည် ရင်ဘတ်ကို ဆိုလိုသည်။ "မိမိစိတ်ဖြင့် သူတစ်ပါးစိတ်ကို သိ၍ ရွေသကဲ့သို့ ဖြစ်၏" ဟူသော ပါဠိ၌ စိတ်ကို 'ဟဒယ' ဟု ဆိုသည်။ "အညှို့နှင့် နှလုံးသား" ဟူသော ပါဠိ၌ ဟဒယဝတ္ထုကို 'ဟဒယ' ဟု ဆိုသည်။ ဤနေရာ၌မူ စိတ်ကိုသာလျှင် အတွင်း၌ဖြစ်သော အနက်ကြောင့် 'ဟဒယ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုစိတ်သည်ပင် စင်ကြယ်သော အနက်ကြောင့် 'ပဏ္ဍရ' မည်၏။ ဤအမည်ကို ဘဝင်စိတ်ကို ရည်၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ပါဠိတော်၌ "ရဟန်းတို့၊ ဤစိတ်သည် ပြိုးပြိုးပြက်ပြက် တောက်ပ၏။ ထိုစိတ်သည် ဧည့်သည်ဖြစ်ကုန်သော ညစ်ညူးကြောင်း ကိလေသာတို့ကြောင့် ညစ်နွမ်းရ၏" ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ထိုဘဝင်စိတ်မှ ထွက်ပေါ်လာခြင်းကြောင့် အကုသိုလ်စိတ်ကိုလည်း ဂင်္ဂါမြစ်မှ ထွက်သောမြစ်ကို 'ဂင်္ဂါမြစ်' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဂေါဓာဝရီမြစ်မှ ထွက်သောမြစ်ကို 'ဂေါဓာဝရီမြစ်' ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်သကဲ့သို့ 'ပဏ္ဍရ' ဟူ၍သာ ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အာရုံကိုသိခြင်း လက္ခဏာရှိသော စိတ်သည် ကိလေသာကြောင့် ညစ်နွမ်းခြင်းမရှိ၊ မိမိသဘောအားဖြင့် စင်ကြယ်သည်သာ ဖြစ်၏၊ သို့သော်လည်း ကိလေသာနှင့် ယှဉ်သောအခါ 'ညစ်နွမ်းသည်' မည်၏၊ ထို့ကြောင့်လည်း စိတ်ကို 'ပဏ္ဍရ' ဟု ဆိုထိုက်ပေသည်။

Mano manāyatananti idha pana manogahaṇaṃ manasseva āyatanabhāvadīpanatthaṃ. Tenetaṃ dīpeti – ‘‘nayidaṃ devāyatanaṃ viya manassa āyatanattā manāyatanaṃ, atha kho mano eva āyatanaṃ manāyatana’’nti.

'မနော မနာယတနံ' ဟူသော ပါဠိ၌ 'မနော' ဟူသော ပုဒ်ကို ယူခြင်းသည် စိတ်၏ အာယတနအဖြစ်ကို ပြခြင်းအကျိုးရှိ၏။ ထို့ကြောင့် "ဤမနာယတနသည် နတ်တို့၏ တည်ရာဖြစ်သော နတ်ဗိမာန်ကဲ့သို့ စိတ်၏ တည်ရာဖြစ်သောကြောင့် မနာယတန မည်သည်မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား စိတ်သည်ပင်လျှင် အာယတနဖြစ်သောကြောင့် မနာယတန မည်၏" ဟူသော အနက်ကို ပြတော်မူသည်။

Āyatanaṭṭho [Pg.118] heṭṭhā vuttoyeva. Manate iti mano, vijānātīti attho. Aṭṭhakathācariyā panāhu – nāḷiyā minamāno viya mahātulāya dhārayamāno viya ca ārammaṇaṃ jānātīti mano, tadeva mananalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, manova indriyaṃ manindriyaṃ.

အာယတန၏ အနက်ကို အောက်၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။ 'မနတေ' (သိတတ်၏) ဟူသော အနက်ကြောင့် 'မန' မည်၏၊ 'သိတတ်၏' ဟူသော အနက်တည်း။ အဋ္ဌကထာဆရာတို့ကမူ - စလယ်ဖြင့် ခြင်ဘိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ချိန်ကြီးဖြင့် ချိန်ဘိသကဲ့သို့လည်းကောင်း အာရုံကို သိတတ်သောကြောင့် 'မန' မည်၏၊ ထို 'မန' သည်ပင်လျှင် အာရုံကိုသိခြင်းလက္ခဏာ၌ မိမိအစိုးရသည်၏အဖြစ်ကို သမ္ပယုတ်တရားတို့အား ပြုစေတတ်သောကြောင့် 'ဣန္ဒြေ' မည်၏၊ စိတ်သည်ပင် ဣန္ဒြေဖြစ်သောကြောင့် 'မနိန္ဒြေ' မည်၏ ဟု ဆိုကြကုန်၏။

Vijānātīti viññāṇaṃ. Viññāṇameva khandho viññāṇakkhandho. Ruḷhito khandho vutto. Rāsaṭṭhena hi viññāṇakkhandhassa ekadeso ekaṃ viññāṇaṃ. Tasmā yathā rukkhassa ekadesaṃ chindanto rukkhaṃ chindatīti vuccati, evameva viññāṇakkhandhassa ekadesabhūtaṃ ekampi viññāṇaṃ ruḷhito ‘‘viññāṇakkhandho’’ti vuttaṃ. Yasmā pana rāsaṭṭhoyeva khandhaṭṭho na hoti, koṭṭhāsaṭṭhopi khandhaṭṭhoyeva, tasmā koṭṭhāsaṭṭhena viññāṇakoṭṭhāsotipi attho. Tajjā manoviññāṇadhātūti tesaṃ phassādīnaṃ sampayuttadhammānaṃ anucchavikā manoviññāṇadhātu. Imasmiñhi pade ekameva cittaṃ minanaṭṭhena mano, vijānanaṭṭhena viññāṇaṃ, sabhāvaṭṭhena, nissattaṭṭhena vā dhātūti tīhi nāmehi vuttaṃ.

အာရုံကို အထူးသိတတ်သောကြောင့် 'ဝိညာဉ်' မည်၏။ ဝိညာဉ်သည်ပင်လျှင် အစုဖြစ်သောကြောင့် 'ဝိညာဏက္ခန္ဓာ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤ၌ အများသုံးနှုန်းသော အနေဖြင့် 'ခန္ဓာ' ဟု ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ အစုဟူသော အနက်ဖြင့် ဝိညာဏက္ခန္ဓာ၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသသည် တစ်ခုသော ဝိညာဉ်ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် သစ်ပင်၏ တစိတ်တဒေသကို ဖြတ်သောသူကို 'သစ်ပင်ကို ဖြတ်သူ' ဟု လောက၌ ပြောဆိုကြသကဲ့သို့ ထို့အတူ ဝိညာဏက္ခန္ဓာ၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသဖြစ်သော တစ်ခုတည်းသော ဝိညာဉ်စိတ်ကိုလည်း အသုံးအနှုန်း (ရူဠှီ) အားဖြင့် 'ဝိညာဏက္ခန္ဓာ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်။ အစုဟူသော အနက်သည်သာ ခန္ဓသဒ္ဒါ၏ အနက်မဟုတ်၊ အဖို့အစုဟူသော အနက်သည်လည်း ခန္ဓသဒ္ဒါ၏ အနက်ပင်ဖြစ်သောကြောင့် 'ဝိညာဉ်အဖို့အစု' ဟုလည်း အနက်မှတ်အပ်၏။ 'တဇ္ဇာ မနောဝိညာဏဓာတု' ဟူသည်မှာ ဖဿစသော ယှဉ်ဘက်တရားတို့အား လျောက်ပတ်သော မနောဝိညာဏဓာတ်တည်း။ ဤပုဒ်၌ တစ်ခုတည်းသော စိတ်ကိုပင် နှိုင်းချိန်တတ်သော အနက်ကြောင့် 'မန' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အထူးသိတတ်သော အနက်ကြောင့် 'ဝိညာဉ်' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သဘောဖြစ်သော အနက်ကြောင့် သို့မဟုတ် သတ္တဝါမဟုတ်သော အနက်ကြောင့် 'ဓာတ်' ဟူ၍လည်းကောင်း အမည်သုံးမျိုးဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သည်။

177.

၁၇၇။

Abhippamodoti adhikā tuṭṭhi.

'အဘိပ္ပမောဒ' ဟူသည်မှာ လွန်ကဲသော နှစ်သက်ခြင်းတည်း။

178. Samādhiniddese acalabhāvena ārammaṇe tiṭṭhatīti ṭhiti. Parato padadvayaṃ upasaggavasena vaḍḍhitaṃ. Apica sampayuttadhamme ārammaṇamhi sampiṇḍetvā tiṭṭhatīti saṇṭhiti. Ārammaṇaṃ ogāhetvā anupavisitvā tiṭṭhatīti avaṭṭhiti. Kusalapakkhasmiṃ hi cattāro dhammā ārammaṇaṃ ogāhanti saddhā sati samādhi paññāti. Teneva saddhā ‘‘okappanā’’ti vuttā, sati ‘‘apilāpanatā’’ti, samādhi ‘‘avaṭṭhitī’’ti, paññā ‘‘pariyogāhanā’’ti. Akusalapakkhe pana tayo dhammā ārammaṇaṃ ogāhanti taṇhā diṭṭhi avijjāti. Teneva te ‘‘oghā’’ti vuttā. Uddhaccavicikicchāvasena pavattassa visāhārassa paṭipakkhato avisāhāro, avisāharaṇanti attho. Uddhaccavicikicchāvaseneva gacchantaṃ cittaṃ vikkhipati nāma, ayaṃ pana tathā na hotīti avikkhepo. Uddhaccavicikicchāvaseneva cittaṃ visāhaṭaṃ nāma hoti, ito cito ca harīyati, ayaṃ pana avisāhaṭassa mānasassa bhāvoti avisāhaṭamānasatā.

၁၇၈. သမာဓိနိဒ္ဒေသ၌ မလှုပ်မယှက် ရွေ့ရှားခြင်းမရှိဘဲ အာရုံ၌ တည်တတ်သောကြောင့် 'ဌိတိ' မည်၏။ နောက်ထပ် ပုဒ်နှစ်ခုတို့ကား ဥပသာရ၏ အစွမ်းဖြင့် တိုးပွားစေအပ်သော ပုဒ်များ ဖြစ်ကြသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့်လည်း ယှဉ်ဘက်တရားတို့ကို အာရုံ၌ ပေါင်းစည်း၍ တည်စေတတ်သောကြောင့် 'သဏ္ဌိတိ' မည်၏။ အာရုံသို့ သက်ဝင်စိမ့်ဝင်၍ တည်တတ်သောကြောင့် 'အဝဋ္ဌိတိ' မည်၏။ ကုသိုလ်ဘက်၌ သဒ္ဒါ၊ သတိ၊ သမာဓိ၊ ပညာ ဟူသော တရားလေးပါးတို့သည် အာရုံသို့ သက်ဝင်တတ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် သဒ္ဒါကို 'ဩကပ္ပနာ' (သက်ဝင်ယုံကြည်ခြင်း)၊ သတိကို 'အပိလာပနတာ' (မမျောပါခြင်း)၊ သမာဓိကို 'အဝဋ္ဌိတိ' (သက်ဝင်တည်တံ့ခြင်း)၊ ပညာကို 'ပရိယောဂါဟနာ' (သက်ဝင်ဆင်ခြင်ခြင်း) ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်။ အကုသိုလ်ဘက်၌မူ တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိ၊ အဝိဇ္ဇာ ဟူသော တရားသုံးပါးတို့သည် အာရုံသို့ သက်ဝင်တတ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုတရားတို့ကို 'ဩဃ' (ရေယဉ်) ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်။ ဥဒ္ဓစ္စနှင့် ဝိစိကိစ္ဆာတို့၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော ပျံ့လွင့်ခြင်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့် 'အဝိသာဟာရ' (မပျံ့လွင့်ခြင်း) မည်၏၊ မပြန့်ပြောခြင်းဟု အနက်ရသည်။ ဥဒ္ဓစ္စနှင့် ဝိစိကိစ္ဆာတို့၏အစွမ်းဖြင့်သာ စိတ်သည် ဖရိုဖရဲ ပျံ့လွင့်တတ်၏၊ ဤသမာဓိသည် ထိုသို့မဖြစ်သောကြောင့် 'အဝိက္ခေပ' (မပျံ့လွင့်ခြင်း) မည်၏။ ဥဒ္ဓစ္စနှင့် ဝိစိကိစ္ဆာတို့၏ အစွမ်းဖြင့်သာ စိတ်သည် ပျံ့လွင့်သည်မည်၏၊ ထိုမှ ဤမှ ဆွဲဆောင်အပ်၏၊ ဤသမာဓိသည်ကား မပျံ့လွင့်သော စိတ်၏အဖြစ် ဖြစ်သောကြောင့် 'အဝိသာဟဋမာနသတာ' (မပျံ့လွင့်သော စိတ်ရှိသည်၏အဖြစ်) မည်၏။

Samathoti [Pg.119] tividho samatho cittasamatho adhikaraṇasamatho sabbasaṅkhārasamathoti. Tattha aṭṭhasu samāpattīsu cittekaggatā cittasamatho nāma. Tañhi āgamma cittacalanaṃ cittavipphandanaṃ sammati vūpasammati, tasmā so ‘‘cittasamatho’’ti vuccati. Sammukhāvinayādisattavidho adhikaraṇasamatho nāma. Tañhi āgamma tāni tāni adhikaraṇāni sammanti vūpasammanti, tasmā so ‘‘adhikaraṇasamatho’’ti vuccati. Yasmā pana sabbe saṅkhārā nibbānaṃ āgamma sammanti vūpasammanti, tasmā taṃ sabbasaṅkhārasamathoti vuccati. Imasmiṃ atthe cittasamatho adhippeto. Samādhilakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti samādhindriyaṃ. Uddhacce na kampatīti samādhibalaṃ. Sammāsamādhīti yāthāvasamādhi niyyānikasamādhi kusalasamādhi.

သမထဟူသည် စိတ္တသမထ (စိတ်၏ ငြိမ်ခြင်း)၊ အဓိကရုဏသမထ (အဓိကရုဏ်း၏ ငြိမ်းခြင်း)၊ သဗ္ဗသင်္ခါရသမထ (သင်္ခါရအားလုံး၏ ငြိမ်းခြင်း) ဟု သုံးမျိုးရှိ၏။ ထိုတွင် သမာပတ်ရှစ်ပါး၌ ဖြစ်သော စိတ္တေကဂ္ဂတာ (စိတ်၏ တည်ကြည်မှု) ကို စိတ္တသမထဟု ခေါ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုစိတ္တေကဂ္ဂတာကို အမှီပြု၍ ဖြစ်သော မဂ်ဖြင့် စိတ်၏ လှုပ်ရှားမှု၊ တုန်လှုပ်မှုသည် ငြိမ်းအေးသွားသောကြောင့် ထိုသမာဓိကို “စိတ္တသမထ” ဟု ဆိုအပ်၏။ သမ္မုခါဝိနည်း အစရှိသော ခုနစ်ပါးသော ဝိနည်းတရားကို အဓိကရုဏသမထဟု ခေါ်၏။ ထိုခုနစ်ပါးသော သမထကို အမှီပြု၍ ထိုထိုအဓိကရုဏ်းတို့သည် ငြိမ်းအေးသွားသောကြောင့် ထိုခုနစ်ပါးသော သမထကို “အဓိကရုဏသမထ” ဟု ဆိုအပ်၏။ စင်စစ်အားဖြင့် သင်္ခါရအားလုံးတို့သည် နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြု၍ ငြိမ်းအေးသွားကြသောကြောင့် ထိုနိဗ္ဗာန်ကို “သဗ္ဗသင်္ခါရသမထ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤနေရာ၌ စိတ္တသမထကို ရည်ရွယ်သည်။ သမာဓိလက္ခဏာ၌ အစိုးရသည်၏အဖြစ်ကို ပြုတတ်သောကြောင့် “သမာဓိန္ဒြေ” မည်၏။ ပျံ့လွင့်မှု “ဥဒ္ဓစ္စ” ကြောင့် တုန်လှုပ်ခြင်းမရှိသောကြောင့် “သမာဓိဗလ” မည်၏။ “သမ္မာသမာဓိ” ဟူသည်မှာ ဟုတ်မှန်သောသမာဓိ၊ ထွက်မြောက်ကြောင်းဖြစ်သောသမာဓိ သို့မဟုတ် ကုသိုလ်သမာဓိ ဖြစ်သည်။

179. Rāgato vimocayaṃ cittantiādīhi dasahi kilesavatthūhi vimocanaṃ vuttaṃ. Thinaggahaṇeneva cettha middhaggahaṇaṃ, uddhaccaggahaṇeneva ca kukkuccaggahaṇaṃ kataṃ hotīti aññesu pāṭhesu sahacārittā kilesavatthuto vimocanavacaneneva paṭhamajjhānādīhi nīvaraṇādito vimocanaṃ, aniccānupassanādīhi niccasaññādito ca vimocanaṃ vuttameva hotīti. Kathaṃ taṃ cittaṃ anupassatīti ettha peyyāle ca aniccānupassanādīhi niccasaññādīnaṃ pahānaṃ vuttameva. Cattāri suttantikavatthūni tatiyacatukkavasena veditabbānīti.

၁၇၉. “ရာဂတော ဝိမောစယံ စိတ္တံ” အစရှိသော စကားဖြင့် ကိလေသာဝတ္ထု တစ်ဆယ်ပါးတို့မှ လွတ်မြောက်ခြင်းကို ဟောကြားတော်မူသည်။ ဤပါဌ်၌ “ထိန” ကို ယူခြင်းဖြင့်ပင် “မိဒ္ဓ” ကို ယူပြီးဖြစ်၍၊ “ဥဒ္ဓစ္စ” ကို ယူခြင်းဖြင့်လည်း “ကုက္ကုစ္စ” ကို ယူပြီးဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အခြားသောပါဌ်တို့၌ (၎င်းတို့၏) အတူတကွ ဖြစ်ဖော်ဖြစ်ဖက် သဘောကြောင့် ဖြစ်၏။ ကိလေသာဝတ္ထုမှ လွတ်မြောက်ကြောင်း ဟောကြားချက်ဖြင့်ပင် ပထမဈာန် စသည်တို့ဖြင့် နီဝရဏ စသည်တို့မှ လွတ်မြောက်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ အနိစ္စာနုပဿနာ စသည်တို့ဖြင့် နိစ္စသညာ စသည်တို့မှ လွတ်မြောက်ခြင်းကိုလည်းကောင်း ဟောကြားပြီးသားပင် ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ “ကထံ တံ စိတ္တံ အနုပဿတိ” ဟူသော ဤပေယျာလ၌လည်း အနိစ္စာနုပဿနာ စသည်တို့ဖြင့် နိစ္စသညာ စသည်တို့ကို ပယ်စွန့်ခြင်းကို ဟောကြားပြီးသားသာ ဖြစ်၏။ သုတ္တန်လာ ဝတ္ထုလေးပါးတို့ကို တတိယစတုက္က၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်ကုန်၏ဟု ဤနိဂုံးချုပ်ကို မှတ်ယူအပ်၏။

Tatiyacatukkaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

တတိယစတုတ္ထနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

180. Catutthacatukkaniddese ‘‘aniddiṭṭhe napuṃsaka’’nti vacanato asukanti aniddiṭṭhattā ‘‘aniccanti kiṃ anicca’’nti napuṃsakavacanena pucchā katā. Uppādavayaṭṭhenāti uppādavayasaṅkhātena atthena, uppādavayasabhāvenāti attho. Ettha ca pañcakkhandhā sabhāvalakkhaṇaṃ, pañcannaṃ khandhānaṃ uppādavayā vikāralakkhaṇaṃ. Etena hutvā abhāvena aniccāti vuttaṃ hoti. Teneva ca aṭṭhakathāyaṃ ‘‘saṅkhatalakkhaṇavasena aniccatāti tesaṃyeva uppādavayaññathatta’’nti ca vatvāpi ‘‘hutvā abhāvo vā’’ti vuttaṃ. Etena hutvā abhāvākāro aniccalakkhaṇanti vuttaṃ hoti. ‘‘Pañcannaṃ khandhānaṃ udayabbayaṃ passanto imāni paññāya lakkhaṇānī’’ti peyyālaṃ katvā vuttaṃ. Dhammāti rūpakkhandhādayo yathāvuttadhammā.

၁၈၀. စတုတ္ထစတုက္ကနိဒ္ဒေသ၌ “ညွှန်းဆိုခြင်းမရှိလျှင် နပုံလိင် ဖြစ်သည်” ဟူသော စကားအရ ဤမည်သော တရား၏ အနိစ္စဖြစ်သည်ဟု အတိအကျ ညွှန်းဆိုမထားသောကြောင့် “အနိစ္စန္တိ ကိံ” (အနိစ္စဟူသည် အဘယ်နည်း) ဟု နပုံလိင် ဧကဝုစ်သဒ္ဒါဖြင့် မေးခွန်းထုတ်ထားခြင်း ဖြစ်၏။ “ဥပ္ပါဒဝယဋ္ဌေန” ဟူသည်မှာ ဖြစ်ခြင်း ပျက်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော သဘောအားဖြင့် သို့မဟုတ် ဖြစ်ခြင်းပျက်ခြင်းသဘာဝအားဖြင့်ဟု အနက်ရ၏။ ဤနေရာ၌ ပဉ္စက္ခန္ဓာတို့သည် သဘာဝလက္ခဏာဖြစ်၍၊ ပဉ္စက္ခန္ဓာတို့၏ ဖြစ်ခြင်း ပျက်ခြင်းသည် ဝိကာရလက္ခဏာ ဖြစ်၏။ ဤဖြစ်ပျက်မှုလက္ခဏာဖြင့် ဖြစ်ပြီးလျှင် မရှိတော့ခြင်းကြောင့် “အနိစ္စ” မည်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် အဋ္ဌကထာ၌ “သင်္ခတလက္ခဏာ၏ အစွမ်းဖြင့် အနိစ္စဟူသည် ထိုခန္ဓာတို့၏ ဖြစ်ခြင်း ပျက်ခြင်းနှင့် ဖောက်ပြန်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်” ဟု ဆိုပြီးနောက်၌လည်း “ဖြစ်ပြီးလျှင် မရှိတော့ခြင်းသာလျှင် ဖြစ်၏” ဟု ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ဤစကားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ပြီးနောက် မရှိတော့သော အခြင်းအရာသည် “အနိစ္စလက္ခဏာ” ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ “ပဉ္စက္ခန္ဓာတို့၏ ဖြစ်ခြင်း ပျက်ခြင်းကို ရှုမြင်သောသူအား ဤပညာလက္ခဏာ ငါးဆယ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏” ဟု ပေယျာလပြု၍ မိန့်တော်မူသည်။ “ဓမ္မာ” ဟူသည်မှာ ရူပက္ခန္ဓာ အစရှိသော ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော တရားတို့ပင် ဖြစ်သည်။

Virāgānupassīniddese [Pg.120] rūpe ādīnavaṃ disvāti bhaṅgānupassanato paṭṭhāya parato vuttehi aniccaṭṭhādīhi rūpakkhandhe ādīnavaṃ disvā. Rūpavirāgeti nibbāne. Nibbānañhi āgamma rūpaṃ virajjati apunaruppattidhammataṃ āpajjanena nirujjhati, tasmā nibbānaṃ ‘‘rūpavirāgo’’ti vuccati. Chandajāto hotīti anussavavasena uppannadhammacchando hoti. Saddhādhimuttoti tasmiṃyeva nibbāne saddhāya ca adhimutto nicchito. Cittañcassa svādhiṭṭhitanti assa yogissa cittaṃ khayavirāgasaṅkhāte rūpabhaṅge ārammaṇavasena, accanta virāgasaṅkhāte rūpavirāge nibbāne anussavavasena suṭṭhu adhiṭṭhitaṃ suṭṭhu patiṭṭhitaṃ hotīti sambandhato veditabbaṃ. Rūpe virāgānupassīti rūpassa khayavirāgo rūpe virāgoti pakatibhummavacanena vutto. Rūpassa accantavirāgo rūpe virāgoti nimittatthe bhummavacanena vutto. Taṃ duvidhampi virāgaṃ ārammaṇato ajjhāsayato ca anupassanasīlo ‘‘rūpe virāgānupassī’’ti vutto. Esa nayo vedanādīsu. Nirodhānupassīpadaniddesepi eseva nayo.

ဝိရာဂါနုပဿီနိဒ္ဒေသ၌ “ရူပေ အာဒီနဝံ ဒိသွာ” ဟူသည် ဘင်္ဂါနုပဿနာဉာဏ်မှ စ၍ နောက်မှ ဟောကြားအပ်သော အနိစ္စသဘော စသည်တို့ဖြင့် ရူပက္ခန္ဓာ၌ အပြစ်ကို မြင်၍ဟု ဆိုလိုသည်။ “ရူပဝိရာဂေ” ဟူသည် နိဗ္ဗာန်၌ ဖြစ်၏။ စင်စစ်အားဖြင့် နိဗ္ဗာန်ကို အမှီပြု၍ ရူပက္ခန္ဓာသည် ကင်းပျောက်ကာ တဖန်ဖြစ်ခြင်းသဘော မရှိသည်၏အဖြစ်သို့ ရောက်လျက် ချုပ်ငြိမ်းသွား၏၊ ထို့ကြောင့် နိဗ္ဗာန်ကို “ရူပဝိရာဂ” ဟု ဆိုအပ်၏။ “ဆန္ဒဇာတော ဟောတိ” ဟူသည် ကြားနာဖူးသောအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အပြစ်မရှိသော တရားဆန္ဒ (ကုသိုလ်ဆန္ဒ) ရှိသည် ဖြစ်၏။ “သဒ္ဓါဓိမုတ္တော” ဟူသည် ထိုနိဗ္ဗာန်၌ပင် သဒ္ဓါတရားဖြင့် သက်ဝင်ဆုံးဖြတ်ပြီး ဖြစ်၏။ “စိတ္တဉ္စဿ သွာဓိဋ္ဌိတံ” ဟူသည် ထိုယောဂီပုဂ္ဂိုလ်၏ စိတ်သည် ခယဝိရာဂဟု ဆိုအပ်သော ရူပက္ခန္ဓာ၏ ချုပ်ရာ (ပျက်စီးရာ) ၌ အာရုံပြုခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အစ္စန္တဝိရာဂဟု ဆိုအပ်သော ရူပက္ခန္ဓာ၏ ချုပ်ငြိမ်းရာ နိဗ္ဗာန်၌ ကြားနာဖူးခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ကောင်းစွာ သက်ဝင်တည်ကြည်၏၊ ကောင်းစွာ တည်တံ့၏ဟူ၍ ဆက်စပ်မှုအားဖြင့် သိအပ်၏။ “ရူပေ ဝိရာဂါနုပဿီ” ဟူရာ၌ ရူပက္ခန္ဓာ၏ ကုန်ခြင်းတည်းဟူသော ခယဝိရာဂကို “ရူပေ ဝိရာဂေါ” ဟု သတ္တမီဝိဘတ်ဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ ရူပက္ခန္ဓာ၏ အပြီးတိုင် ချုပ်ငြိမ်းခြင်းတည်းဟူသော အစ္စန္တဝိရာဂကို “ရူပေ ဝိရာဂေါ” ဟု နိမိတ္တတ္ထ၌ သတ္တမီဝိဘတ်ဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ ထိုနှစ်ပါးသော ဝိရာဂကို အာရုံ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အလို (အဇ္ဈာသယ) ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ရှုလေ့ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို “ရူပေ ဝိရာဂါနုပဿီ” ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ဝေဒနာ အစရှိသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ နိရောဓာနုပဿီပဒနိဒ္ဒေသ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

181. Katihākārehītiādi panettha viseso – tattha avijjādīnaṃ paṭiccasamuppādaṅgānaṃ ādīnavanirodhadassaneneva rūpādīnampi ādīnavanirodhā dassitā honti tesampi paṭiccasamuppādaṅgānativattanato. Iminā eva ca visesavacanena virāgānupassanato nirodhānupassanāya visiṭṭhabhāvo vutto hoti. Tattha aniccaṭṭhenāti khayaṭṭhena, hutvā abhāvaṭṭhena vā. Dukkhaṭṭhenāti bhayaṭṭhena, paṭipīḷanaṭṭhena vā. Anattaṭṭhenāti asārakaṭṭhena, avasavattanaṭṭhena vā. Santāpaṭṭhenāti kilesasantāpanaṭṭhena. Vipariṇāmaṭṭhenāti jarābhaṅgavasena dvidhā pariṇāmanaṭṭhena. Nidānanirodhenāti mūlapaccayābhāvena. Nirujjhatīti na bhavati. Samudayanirodhenāti āsannapaccayābhāvena. Mūlapaccayo hi byādhissa asappāyabhojanaṃ viya nidānanti vutto, āsannapaccayo byādhissa vātapittasemhā viya samudayoti vutto. Nidānañhi nicchayena dadāti phalamiti nidānaṃ, samudayo pana suṭṭhu udeti etasmā phalamiti samudayo. Jātinirodhenāti mūlapaccayassa uppattiabhāvena. Pabhavanirodhenāti āsannapaccayassa uppattiabhāvena. Jātiyeva hi pabhavati etasmā dukkhanti pabhavoti vattuṃ yujjati. Hetunirodhenāti janakapaccayābhāvena. Paccayanirodhenāti upatthambhakapaccayābhāvena. Mūlapaccayopi hi āsannapaccayo ca janakapaccayo upatthambhakapaccayo ca hotiyeva. Etehi tikkhavipassanākkhaṇe [Pg.121] tadaṅganirodho, maggakkhaṇe samucchedanirodho vutto hoti. Ñāṇuppādenāti tikkhavipassanāñāṇassa vā maggañāṇassa vā uppādena. Nirodhupaṭṭhānenāti vipassanākkhaṇe paccakkhato khayanirodhassa anussavavasena nirodhasaṅkhātassa nibbānassa upaṭṭhānena, maggakkhaṇe paccakkhato ca nibbānassa upaṭṭhānena. Etehi visayavisayiniyamova kato hoti, tadaṅgasamucchedanirodho ca vutto hoti.

၁၈၁. ဤနိရောဓာနုပဿီပဒ၏ နိဒ္ဒေသ၌ “ကတိဟာကာရေဟိ” အစရှိသော စကားသည် ထူးခြားချက် ဖြစ်၏။ ထိုပါဌ်၌ အဝိဇ္ဇာ အစရှိသော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်အင်္ဂါတို့၏ အပြစ်နှင့် ချုပ်ငြိမ်းမှုကို ပြခြင်းဖြင့်ပင် ရူပအစရှိသည်တို့၏လည်း အပြစ်နှင့် ချုပ်ငြိမ်းမှုကို ပြပြီးဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုရူပစသည်တို့သည်လည်း ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်အင်္ဂါတို့ကို မလွန်ဆန်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤထူးခြားသော စကားဖြင့်သာလျှင် ဝိရာဂါနုပဿနာမှ နိရောဓာနုပဿနာ၏ ထူးခြားသော အဖြစ်ကို မိန့်တော်မူအပ်ပြီး ဖြစ်၏။ ထိုနိရောဓာနုပဿီနိဒ္ဒေသ၌ “အနိစ္စဋ္ဌေန” ဟူသည် ကုန်ခမ်းတတ်သောသဘော (ခယဋ္ဌ) ကြောင့် သို့မဟုတ် ဖြစ်ပေါ်ပြီးနောက် မရှိတော့သောသဘော (အဘာဝဋ္ဌ) ကြောင့် ဖြစ်၏။ “ဒုက္ခဋ္ဌေန” ဟူသည် ဘေးဟူသောသဘော (ဘယဋ္ဌ) ကြောင့် သို့မဟုတ် အစဉ်မပြတ် နှိပ်စက်တတ်သောသဘော (ပဋိပီဠနဋ္ဌ) ကြောင့် ဖြစ်၏။ “အနတ္တဋ္ဌေန” ဟူသည် အနှစ်သာရမရှိသောသဘော (အသာရကဋ္ဌ) ကြောင့် သို့မဟုတ် အလိုသို့ မလိုက်သောသဘော (အဝသဝတ္တနဋ္ဌ) ကြောင့် ဖြစ်၏။ “သန္တာပဋ္ဌေန” ဟူသည် ကိလေသာဖြင့် ပူပန်စေတတ်သောသဘော (Kilesasantāpanaṭṭha) ကြောင့် ဖြစ်၏။ “ဝိပရိဏာမဋ္ဌေန” ဟူသည် ဌီခဏ၊ ဘင်ခဏ၏ အစွမ်းအားဖြင့် နှစ်ပါးသော အပြားအားဖြင့် ဖောက်ပြန်တတ်သောသဘော (ပရိဏာမနဋ္ဌ) ကြောင့် ဖြစ်၏။ “နိဒါနနိရောဓေန” ဟူသည် မူလအကြောင်း (အာသဝ) မရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ “နိရုဇ္ဈတိ” ဟူသည် မဖြစ်တော့ခြင်း ဖြစ်၏။ “သမုဒယနိရောဓေန” ဟူသည် နီးသောအကြောင်း မရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ အနာရောဂါ၏ မလျောက်ပတ်သော အစားအစာ (အသပ္ပါယဘောဇဉ်) ကို ဝေးသောအကြောင်း (နိဒါန) ဟု ဆိုသကဲ့သို့၊ မူလအကြောင်းကို “နိဒါန” ဟု ဆိုအပ်၏။ အနာရောဂါ၏ လေ၊ သည်းခြေ၊ သလိပ်တို့ကို နီးသောအကြောင်း (သမုဒယ) ဟု ဆိုသကဲ့သို့၊ နီးသောအကြောင်းကို “သမုဒယ” ဟု ဆိုအပ်၏။ စင်စစ်အားဖြင့် ဝေးသောအကြောင်း (နိဒါန) သည် အကျိုးတရားကို အမှန်တကယ် ပေးတတ်သောကြောင့် “နိဒါန” မည်၏။ နီးသောအကြောင်း (သမုဒယ) သည် ထိုနီးသောအကြောင်းမှ အကျိုးတရားသည် ကောင်းစွာ ဖြစ်ပေါ်လာတတ်သောကြောင့် “သမုဒယ” မည်၏။ “ဇာတိနိရောဓေန” ဟူသည် မူလအကြောင်း၏ ဖြစ်ပေါ်မှုမရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ “ပဘဝနိရောဓေန” ဟူသည် နီးသောအကြောင်း၏ ဖြစ်ပေါ်မှုမရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ စင်စစ်အားဖြင့် ဇာတိသည်ပင် ထိုဇာတိမှ ဆင်းရဲဒုက္ခ စ၍ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် “ပဘဝ” (ဖြစ်ကြောင်း) ဟု ဆိုထိုက်၏။ “ဟေတုနိရောဓေန” ဟူသည် ဇနကအကြောင်း (ဖြစ်စေတတ်သောအကြောင်း) မရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ “ပစ္စယနိရောဓေန” ဟူသည် ဥပတ္ထမ္ဘကအကြောင်း (ထောက်ပံ့တတ်သောအကြောင်း) မရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ မူလအကြောင်းသည်လည်းကောင်း၊ နီးသောအကြောင်းသည်လည်းကောင်း ဇနကအကြောင်းနှင့် ဥပတ္ထမ္ဘကအကြောင်းလည်း ဖြစ်၏။ ဤစကားတို့ဖြင့် ထက်မြက်သော ဝိပဿနာခဏ၌ တဒင်္ဂနိရောဓ (တဒင်္ဂပဟာန်ဖြင့် ချုပ်ခြင်း) ကို ဟောတော်မူ၏၊ မဂ်ခဏ၌ သမုစ္ဆေဒနိရောဓ (သမုစ္ဆေဒပဟာန်ဖြင့် ချုပ်ခြင်း) ကို ဟောတော်မူ၏။ “ဉာဏုပ္ပါဒေန” ဟူသည် ထက်မြက်သော ဝိပဿနာဉာဏ်၏ သို့မဟုတ် မဂ်ဉာဏ်၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ “နိရောဓုပဋ္ဌာနေန” ဟူသည် ဝိပဿနာခဏ၌ မျက်မှောက်အားဖြင့် ခန္ဓာတို့၏ ခဏနိရောဓ ထင်ရှားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကြားနာဖူးသောအစွမ်းဖြင့် နိရောဓဟု ဆိုအပ်သော နိဗ္ဗာန် ထင်ရှားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မဂ်ခဏ၌ မျက်မှောက်အားဖြင့် နိဗ္ဗာန် ထင်ရှားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဤဉာဏုပ္ပါဒနှင့် နိရောဓုပဋ္ဌာန ပုဒ်တို့ဖြင့် အာရုံနှင့် အာရမ္မဏိက (အာရုံကို သိတတ်သောတရား) တို့၏ သတ်မှတ်မှုကိုသာ ပြုအပ်ပြီး ဖြစ်၏၊ တဒင်္ဂနိရောဓနှင့် သမုစ္ဆေဒနိရောဓတို့ကိုလည်း ပြဆိုပြီး ဖြစ်သည်။

182. Paṭinissaggānupassīpadaniddese rūpaṃ pariccajatīti ādīnavadassanena nirapekkhatāya rūpakkhandhaṃ pariccajati. Pariccāgapaṭinissaggoti pariccāgaṭṭhena paṭinissaggoti vuttaṃ hoti. Etena paṭinissaggapadassa pariccāgaṭṭho vutto, tasmā kilesānaṃ pajahananti attho. Ettha ca vuṭṭhānagāminī vipassanā kilese tadaṅgavasena pariccajati, maggo samucchedavasena. Rūpanirodhe nibbāne cittaṃ pakkhandatīti vuṭṭhānagāminī taṃninnatāya pakkhandati, maggo ārammaṇakaraṇena. Pakkhandanapaṭinissaggoti pakkhandanaṭṭhena paṭinissaggoti vuttaṃ hoti. Etena paṭinissaggapadassa pakkhandanaṭṭho vutto, tasmā cittassa nibbāne vissajjananti attho. Cattāri suttantikavatthūni catutthacatukkavasena veditabbāni. Imasmiṃ catukke jarāmaraṇe vattabbaṃheṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Satipaṭṭhānesu ca ‘‘kāye kāyānupassanā, citte cittānupassanā’’ti kāyacittānaṃ ekattavohāravasena ekavacananiddeso kato. ‘‘Vedanāsu vedanānupassanā, dhammesu dhammānupassanā’’ti vedanādhammānaṃ nānattavohāravasena bahuvacananiddeso katoti veditabboti.

၁၈၂. ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿီပဒနိဒ္ဒေသ၌ 'ရူပံ ပရိစ္စဇတိ' ဟူသည်မှာ ဘေးအပြစ်ကို မြင်သဖြင့် ငဲ့ကွက်ခြင်း မရှိသည့်အတွက် ရူပက္ခန္ဓာကို စွန့်ပယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ပရိစ္စာဂပဋိနိဿဂ္ဂ' ဟူသည်မှာ လုံးဝစွန့်ပစ်တတ်သော အနက်သဘောကြောင့် ပဋိနိဿဂ္ဂ (စွန့်လွှတ်ခြင်း) မည်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤ 'ပရိစ္စာဂပဋိနိဿဂ္ဂ' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ပဋိနိဿဂ္ဂပုဒ်၏ စွန့်ပယ်ခြင်းအနက်ကို ဆိုအပ်သည်၊ ထို့ကြောင့် ကိလေသာတို့ကို ပယ်ခြင်းဟူသော အနက်ရရှိသည်။ ဤပဋိနိဿဂ္ဂနှစ်ပါးတို့တွင် ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာသည် ကိလေသာတို့ကို တဒင်္ဂပဟာန်အားဖြင့် စွန့်ပယ်၏။ မဂ်သည် သမုစ္ဆေဒပဟာန်အားဖြင့် စွန့်ပယ်၏။ 'ရူပနိရောဓေ နိဗ္ဗာနေ စိတ္တံ ပက္ခန္ဒတိ' ဟူသည်မှာ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာသည် ထိုနိဗ္ဗာန်သို့ ညွတ်ကိုင်းသည့်အစွမ်းဖြင့် ပြေးဝင်၏၊ မဂ်သည် နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုခြင်းအားဖြင့် ပြေးဝင်၏။ 'ပက္ခန္ဒနပဋိနိဿဂ္ဂ' ဟူသည်မှာ ပြေးဝင်သက်ဝင်တတ်သော အနက်သဘောကြောင့် ပဋိနိဿဂ္ဂမည်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤ 'ပက္ခန္ဒနပဋိနိဿဂ္ဂ' ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် ပဋိနိဿဂ္ဂပုဒ်၏ သက်ဝင်ပြေးဝင်ခြင်းအနက်ကို ဆိုအပ်သည်၊ ထို့ကြောင့် စိတ်၏ နိဗ္ဗာန်၌ ပြေးဝင်ခြင်းဟူသော အနက်ရရှိသည်။ လေးပါးသော သုတ္တန်လာဝတ္ထုတို့ကို စတုတ္ထစတုက္ကအစွမ်းဖြင့် သိအပ်ကုန်၏။ ဤစတုက္က၌ ဇရာမရဏ၌ ဆိုဖွယ်စကားကို အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။ သတိပဋ္ဌာန်တို့၌လည်း 'ကာယေ ကာယာနုပဿနာ... စိတ္တေ စိတ္တာနုပဿနာ' ဟု ကာယနှင့် စိတ်တို့၏ တစ်ခုတည်းသော လောကဝေါဟာရအစွမ်းဖြင့် ဧကဝုစ်အဖြစ် ညွှန်ပြခြင်းကို ပြုအပ်၏။ 'ဝေဒနာသု ဝေဒနာနုပဿနာ... ဓမ္မေသု ဓမ္မာနုပဿနာ' ဟု ဝေဒနာတရား၊ ဓမ္မတရားတို့၏ ထူးခြားကွဲပြားသော လောကဝေါဟာရအစွမ်းဖြင့် ဗဟုဝုစ်အဖြစ် ညွှန်ပြခြင်းကို ပြုအပ်၏ဟု သိအပ်သည်။

Catutthacatukkaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

စတုတ္ထစတုက္ကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

Niṭṭhitā ca satokāriñāṇaniddesavaṇṇanā.

သတောကာရီဉာဏ်နိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာသည်လည်း ပြီးဆုံးပါပြီ။

6. Ñāṇarāsichakkaniddesavaṇṇanā

၆. ၆။ ဉာဏရာသိဆက္ကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

183. Idāni chahi rāsīhi uddiṭṭhañāṇesu catuvīsatisamādhiñāṇaniddese tāva kāyānupassanādīnaṃ tiṇṇaṃ catukkānaṃ vasena dvādasannaṃ vatthūnaṃ ekekasmiṃ assāsavasena eko, passāsavasena ekoti dve [Pg.122] dve samādhīti dvādasasu vatthūsu catuvīsati samādhayo honti. Jhānakkhaṇe tehi sampayuttāni catuvīsatisamādhivasena ñāṇāni.

၁၈၃. ယခုအခါ အစုခြောက်ခုတို့ဖြင့် ပြသအပ်သော ဉာဏ်တို့တွင် စတုဝီသတိသမာဓိဉာဏ်၏ နိဒ္ဒေသ၌ ဦးစွာ ကာယာနုပဿနာအစရှိသော သုံးပါးသော စတုက္ကတို့၏အစွမ်းဖြင့် တဆယ့်နှစ်ပါးသော ဝတ္ထုတို့တွင် တစ်ခုချင်းစီသော ဝတ္ထု၌ ဝင်သက်၏အစွမ်းဖြင့် သမာဓိတစ်ခု၊ ထွက်သက်၏အစွမ်းဖြင့် သမာဓိတစ်ခု ဟု ဤသို့ သမာဓိနှစ်ခုစီ ဖြစ်ကြကုန်၏။ သို့ဖြစ်၍ တဆယ့်နှစ်ပါးသော ဝတ္ထုတို့၌ သမာဓိနှစ်ဆယ့်လေးပါးတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ဈာန်ဖြစ်သော ခဏ၌ ထိုသမာဓိတို့နှင့် ယှဉ်ဖက်ဖြစ်ကုန်သော နှစ်ဆယ့်လေးပါးသော သမာဓိတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော ဉာဏ်တို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။

Dvāsattativipassanāñāṇaniddese dīghaṃ assāsāti ‘‘dīgha’’ntivuttaassāsato. Kiṃ vuttaṃ hoti? Dīghaṃ assāsahetu jhānaṃ paṭilabhitvā samāhitena cittena vipassanākkhaṇe aniccato anupassanaṭṭhena vipassanāti vuttaṃ hoti. Esa nayo uttaratrāpi. Tesaṃyeva dvādasannaṃ vatthūnaṃ ekekasmiṃ assāsavasena tisso, passāsavasena tissoti cha cha anupassanāti dvādasasu vatthūsu dvāsattati anupassanā honti. Tā eva dvāsattati anupassanā dvāsattativipassanāvasena ñāṇāni.

ဒွါသတ္တတိဝိပဿနာဉာဏ်နိဒ္ဒေသ၌ 'ဒီဃံ အဿာသာ' ဟူသည်မှာ 'ဒီဃ' ဟု ဆိုအပ်သော အဿာသ (ဝင်သက်) ကြောင့် အဘယ်သို့ ဆိုလိုသနည်း။ 'ဒီဃ' ဟူ၍ ဆိုအပ်သော အဿာသဟူသော အကြောင်းကြောင့် ရရှိပြီးသော ဈာန်ကို တဖန်ပြန်လည်ရရှိစေ၍ တည်ကြည်ပြီးသော စိတ်ဖြင့် ဝိပဿနာရှုသော ခဏ၌ အနိစ္စအားဖြင့် အဖန်တလဲလဲ ရှုတတ်သော သဘောသတ္တိဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော ဝိပဿနာကို ဆိုလိုသည်။ နောင်ဖြစ်လတ္တံ့သောအရာ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထိုတဆယ့်နှစ်ပါးသော ဝတ္ထုတို့ကိုပင် တစ်ပါးစီသော ဝတ္ထု၌ ဝင်သက်၏အစွမ်းဖြင့် အနုပဿနာ သုံးပါးစီလည်းကောင်း၊ ထွက်သက်၏အစွမ်းဖြင့် အနုပဿနာ သုံးပါးစီလည်းကောင်း ဤသို့ ခြောက်ပါးစီသော အနုပဿနာတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ သို့ဖြစ်၍ တဆယ့်နှစ်ပါးသော ဝတ္ထုတို့၌ ခုနစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော အနုပဿနာတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုခုနစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော အနုပဿနာတို့သည်ပင်လျှင် ခုနစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော ဝိပဿနာ၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ကုန်သော ဉာဏ်တို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။

Nibbidāñāṇaniddese aniccānupassī assasanti aniccānupassī hutvā assasanto, aniccānupassī hutvā vattentoti attho. ‘‘Assasa’’nti ca idaṃ vacanaṃ hetuatthe daṭṭhabbaṃ. Yathābhūtaṃ jānāti passatīti nibbidāñāṇanti kalāpasammasanato paṭṭhāya yāva bhaṅgānupassanā pavattavipassanāñāṇena saṅkhārānaṃ yathāsabhāvaṃ jānāti, cakkhunā diṭṭhamiva ca teneva ñāṇacakkhunā passati. Tasmā nibbidāñāṇaṃ nāmāti attho, saṅkhāresu nibbindañāṇaṃ nāmāti vuttaṃ hoti. Upari bhayatūpaṭṭhānādīnaṃ muñcitukamyatādīnañca ñāṇānaṃ visuṃ āgatattā idha yathāvuttāneva vipassanāñāṇāni nibbidāñāṇānīti veditabbāni.

နိဗ္ဗိဒါဉာဏ်နိဒ္ဒေသ၌ 'အနိစ္စာနုပဿီ အဿသန္တိ' ဟူသည်မှာ အနိစ္စအားဖြင့် ရှုလေ့ရှိသူဖြစ်၍ ဝင်သက်ကို ဖြစ်စေသောကြောင့် (သို့မဟုတ်) အနိစ္စအားဖြင့် ရှုလေ့ရှိသူဖြစ်၍ အဿာသကို ဖြစ်စေသောကြောင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အဿသန္တိ' ဟူသော ဤသဒ္ဒါကို အကြောင်းပြအနက်၌ ရှုအပ်၏။ 'ယထာဘူတံ ဇာနာတိ ပဿတီတိ နိဗ္ဗိဒါဉာဏံ' ဟူသည်မှာ ကလာပသမ္မသနဉာဏ်မှ စ၍ ဘင်္ဂါနုပဿနာဉာဏ်တိုင်အောင် ဖြစ်သော ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် သင်္ခါရတို့၏ ဟုတ်မှန်သော သဘောကို သိမြင်၏၊ မျက်စိဖြင့် မြင်အပ်သကဲ့သို့ ထိုပညာစက္ခုဖြင့်သာလျှင် မြင်၏။ ထို့ကြောင့် နိဗ္ဗိဒါဉာဏ်မည်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ သင်္ခါရတို့၌ ငြီးငွေ့တတ်သောဉာဏ်ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ အထက်၌ ဘယတူပဋ္ဌာနဉာဏ်အစရှိကုန်သော ဉာဏ်တို့၏လည်းကောင်း၊ မုဉ္စိတုကမျတာဉာဏ်အစရှိကုန်သော ဉာဏ်တို့၏လည်းကောင်း အသီးအခြား လာလတ္တံ့သောကြောင့် ဤနိဗ္ဗိဒါဉာဏ်နိဒ္ဒေသ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ဝိပဿနာဉာဏ်တို့သည်သာလျှင် နိဗ္ဗိဒါဉာဏ်တို့မည်ကုန်၏ဟု သိအပ်ကုန်၏။

Nibbidānulomañāṇaniddese aniccānupassī assasanti aniccānupassino assasantassa. Sāmiatthe paccattavacanaṃ. Bhayatupaṭṭhāne paññātivacaneneva bhayatupaṭṭhānaādīnavānupassanānibbidānupassanāñāṇāni vuttāni honti tiṇṇaṃ ekalakkhaṇattā. Imāni tīṇi ñāṇāni anantarā vuttānaṃ nibbidāñāṇānaṃ anukūlabhāvena anulomato nibbidānulomañāṇānīti vuttāni.

နိဗ္ဗိဒါနုလောမဉာဏ်နိဒ္ဒေသ၌ 'အနိစ္စာနုပဿီ အဿသန္တိ' ဟူသည်မှာ အနိစ္စအားဖြင့် ရှုလေ့ရှိလျက် ဝင်သက်ကို ဖြစ်စေသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ ဟူသော အနက်ဖြစ်၏။ သာမိအနက် (ပိုင်ရှင်အနက်) ၌ ပထမာဝိဘတ် (ပစ္စတ္တဝစန) ကို သုံးစွဲထားခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဘယတုပဋ္ဌာနေ ပညာ' ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့်ပင် ဘယတုပဋ္ဌာနဉာဏ်၊ အာဒီနဝါနုပဿနာဉာဏ်၊ နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာဉာဏ်တို့ကို ဟောအပ်ပြီး ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုသုံးပါးသော ဉာဏ်တို့သည် တူညီသော သဘောလက္ခဏာရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤသုံးပါးသော ဉာဏ်တို့ကို အခြားမဲ့၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နိဗ္ဗိဒါဉာဏ်တို့အား လျော်ညီသည်ဖြစ်၍ မဆန့်ကျင်သောကြောင့် 'နိဗ္ဗိဒါနုလောမဉာဏ်တို့' ဟူ၍ ဆိုအပ်ကုန်၏။

Nibbidāpaṭippassaddhiñāṇaniddese aniccānupassī assasanti anantarasadisameva. Paṭisaṅkhā santiṭṭhanā paññātivacaneneva muñcitukamyatāpaṭisaṅkhānupassanāsaṅkhārupekkhāñāṇāni vuttāni honti tiṇṇaṃ ekalakkhaṇattā. ‘‘Paṭisaṅkhā santiṭṭhanā’’tivacaneneva anulomañāṇamaggañāṇānipi gahitāni honti[Pg.123]. Saṅkhārupekkhāñāṇaanulomañāṇānipi hi nibbidāya sikhāppattattā nibbidājananabyāpārappahānena nibbidāpaṭippassaddhiñāṇāni nāma honti. Maggañāṇaṃ pana nibbidāpaṭippassaddhante uppajjanato nibbidāpaṭippassaddhiñāṇaṃ nāma hotīti ativiya yujjatīti. Nibbidānulomañāṇesu viya ādibhūtaṃ muñcitukamyatāñāṇaṃ aggahetvā ‘‘paṭisaṅkhā santiṭṭhanā’’ti ante ñāṇadvayaggahaṇaṃ maggañāṇasaṅgahaṇatthaṃ. Muñcitukamyatāti hi vutte anulomañāṇaṃ saṅgayhati, na maggañāṇaṃ. Maggañāṇañhi muñcitukamyatā nāma na hoti, kiccasiddhiyaṃ santiṭṭhanato pana santiṭṭhanā nāma hoti. Aṭṭhakathāyampi ca ‘‘phusanāti appanā’’ti vuttaṃ. Idañca maggañāṇaṃ nibbāne appanāti katvā santiṭṭhanā nāma hotīti ‘‘santiṭṭhanā’’tivacanena maggañāṇampi saṅgayhati. Nibbidānulomañāṇānipi atthato nibbidāñāṇāneva hontīti tānipi nibbidāñāṇehi saṅgahetvā nibbidāpaṭippassaddhiñāṇānīti nibbidāgahaṇameva kataṃ, na nibbidānulomaggahaṇaṃ. Tīsupi cetesu ñāṇaṭṭhakaniddesesu catutthassa dhammānupassanācatukkassa vasena vuttānaṃ catunnaṃ vatthūnaṃ ekekasmiṃ assāsavasena ekaṃ, passāsavasena ekanti dve dve ñāṇānīti catūsu vatthūsu aṭṭha ñāṇāni honti.

နိဗ္ဗိဒါပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဉာဏ်နိဒ္ဒေသ၌ 'အနိစ္စာနုပဿီ အဿသန္တိ' ဟူသည်မှာ အခြားမဲ့ဖြစ်သော နိဗ္ဗိဒါနုလောမဉာဏ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသည်နှင့် တူလှစွာ၏။ 'ပဋိသင်္ခါ သန္တိဋ္ဌနာ ပညာ' ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့်သာလျှင် မုဉ္စိတုကမျတာဉာဏ်၊ ပဋိသင်္ခါနုပဿနာဉာဏ်၊ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ်တို့ကို ဟောအပ်ပြီး ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုဉာဏ်သုံးပါးတို့သည် တူညီသော သဘောလက္ခဏာရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'ပဋိသင်္ခါ သန္တိဋ္ဌနာ' ဟူသော စကားဖြင့်ပင် အနုလောမဉာဏ်နှင့် မဂ်ဉာဏ်တို့ကိုလည်း သိမ်းယူအပ်ပြီး ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ်နှင့် အနုလောမဉာဏ်တို့သည်လည်း နိဗ္ဗိဒါ (ငြီးငွေ့ခြင်း) ၏ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သဖြင့် ငြီးငွေ့မှုကို ဖြစ်စေသော လုံ့လကို စွန့်ပယ်သဖြင့် 'နိဗ္ဗိဒါပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဉာဏ်တို့' မည်ကုန်၏။ မဂ်ဉာဏ်သည်ကား နိဗ္ဗိဒါပဋိပ္ပဿဒ္ဓိ၏ အဆုံး၌ ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့် 'နိဗ္ဗိဒါပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဉာဏ်' ဟု ခေါ်ဆိုထိုက်ခြင်းသည် အလွန်ပင် သင့်လျော်လှပေသည်။ နိဗ္ဗိဒါနုလောမဉာဏ်တို့၌ကဲ့သို့ အစဦး၌ဖြစ်သော မုဉ္စိတုကမျတာဉာဏ်ကို မယူဘဲ၊ အဆုံး၌ ဖြစ်သော 'ပဋိသင်္ခါ သန္တိဋ္ဌနာ' ဟူသော ဉာဏ်နှစ်ပါးကို ယူခြင်းသည် မဂ်ဉာဏ်ကို သိမ်းသွင်းရေတွက်ရန် အလို့ငှာ ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် 'မုဉ္စိတုကမျတာ' ဟု ဆိုလျှင် အနုလောမဉာဏ်သည် သက်ဝင်နိုင်ပြီး မဂ်ဉာဏ် မသက်ဝင်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ မဂ်ဉာဏ်သည် မုဉ္စိတုကမျတာဉာဏ် မည်သည်မဟုတ်ပေ၊ သစ္စာလေးပါးတရားကို မြင်ခြင်းကိစ္စပြီးမြောက်ခြင်း၌ ကောင်းစွာတည်သောကြောင့် 'သန္တိဋ္ဌနာ' မည်၏။ အဋ္ဌကထာ၌လည်း 'ဖုသနာသည် အပ္ပနာဖြစ်သည်' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤမဂ်ဉာဏ်သည်လည်း နိဗ္ဗာန်၌ သက်ဝင်တည်ရှိသဖြင့် 'သန္တိဋ္ဌနာ' မည်ထိုက်သောကြောင့် 'သန္တိဋ္ဌနာ' ဟူသော စကားဖြင့် မဂ်ဉာဏ်ကိုလည်း သိမ်းယူအပ်သည်။ နိဗ္ဗိဒါနုလောမဉာဏ်တို့သည်လည်း အနက်သဘောအားဖြင့် နိဗ္ဗိဒါဉာဏ်တို့သာ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဉာဏ်တို့ကိုလည်း နိဗ္ဗိဒါဉာဏ်တို့ဖြင့် သိမ်းယူ၍ 'နိဗ္ဗိဒါပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဉာဏ်တို့' ဟု ဆိုရာ၌ နိဗ္ဗိဒါသဒ္ဒါကိုသာ ယူပြီး၊ နိဗ္ဗိဒါနုလောမသဒ္ဒါကို မယူခဲ့ပေ။ ထိုဉာဏဋ္ဌကနိဒ္ဒေသ သုံးမျိုးတို့၌လည်း လေးခုမြောက်ဖြစ်သော ဓမ္မာနုပဿနာစတုက္ကအစွမ်းဖြင့် ပြအပ်သော ဝတ္ထုလေးပါးတို့တွင် တစ်ပါးစီသော ဝတ္ထု၌ ဝင်သက်၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော ဉာဏ်တစ်ခု၊ ထွက်သက်၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော ဉာဏ်တစ်ခု ဟု ဤသို့ ဉာဏ်နှစ်ပါးစီ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ဝတ္ထုလေးပါးတို့၌ ရှစ်ပါးသော ဉာဏ်တို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။

Vimuttisukhañāṇaniddese pahīnattāti pahānaṃ dassetvā tassa pahānassa samucchedappahānattaṃ dassento samucchinnattāti āha. Vimuttisukhe ñāṇanti phalavimuttisukhasampayuttañāṇañca phalavimuttisukhārammaṇapaccavekkhaṇañāṇañca. Anusayavatthussa kilesassa pahānena pariyuṭṭhānaduccaritavatthuppahānaṃ hotīti dassanatthaṃ puna anusayānaṃ pahānaṃ vuttaṃ. Ekavīsatiphalañāṇaṃ sandhāya pahīnakilesagaṇanāyapi ñāṇagaṇanā katā hoti, paccavekkhaṇañāṇañca sandhāya pahīnakilesapaccavekkhaṇagaṇanāya phalapaccavekkhaṇañāṇagaṇanā katā hotīti.

ဝိမုတ္တိသုခဉာဏနိဒ္ဒေသ၌ 'ပဟီနတ္တာ' ဟူ၍ ပယ်ခြင်းကို ပြပြီး၍ ထိုပယ်ခြင်း၏ သမုစ္ဆေဒပဟာန်အဖြစ်ကို ပြလိုသဖြင့် 'သမုစ္ဆိန္နတ္တာ' ဟူ၍ ဆိုတော်မူ၏။ ဝိမုတ္တိသုခ၌ ဉာဏ်ဟူသည် ဖိုလ်တည်းဟူသော ဝိမုတ္တိသုခနှင့် ယှဉ်သော ဉာဏ်လည်းကောင်း၊ ဖိုလ်တည်းဟူသော ဝိမုတ္တိသုခလျှင် အာရုံရှိသော ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ အနုသယဝတ္ထုဟု ဆိုအပ်သော ကိလေသာကို ပယ်ခြင်းဖြင့် ပရိယုဋ္ဌာနဒုစရိုက်တည်းဟူသော ဝတ္ထုကို ပယ်ခြင်း ဖြစ်သည်ဟူသော ဤအနက်ကို ပြခြင်းငှာ တစ်ဖန် အနုသယတို့ကို ပယ်ခြင်းကို ဆိုအပ်၏။ နှစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော ဖိုလ်ဉာဏ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ပယ်အပ်ပြီးသော ကိလေသာတို့၏ အရေအတွက်ဖြင့်လည်း ဉာဏ်အရေအတွက်ကို ပြုအပ်သည် ဖြစ်၏။ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်ကိုလည်း ရည်ညွှန်း၍ ပယ်အပ်ပြီးသော ကိလေသာကို ဆင်ခြင်သော ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်တို့၏ အရေအတွက်ဖြင့် ဖိုလ်ကို ဆင်ခြင်သော ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်တို့၏ အရေအတွက်ကို ပြုအပ်သည် ဖြစ်၏။

Ñāṇarāsichakkaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဉာဏရာသိဆက္ကနိဒ္ဒေသအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

Saddhammappakāsiniyā paṭisambhidāmaggaṭṭhakathāya

သဒ္ဓမ္မပ္ပကာသိနီမည်သော ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်အဋ္ဌကထာ၌

Ānāpānassatikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

အာနာပါနဿတိကထာအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

4. Indriyakathā

၄. ၄။ ဣန္ဒြိယကထာ

1. Paṭhamasuttantaniddesavaṇṇanā

၁. ၁။ ပထမသုတ္တန္တနိဒ္ဒေသအဖွင့်

184. Idāni [Pg.124] ānāpānassatikathānantaraṃ kathitāya indriyakathāya apubbatthānuvaṇṇanā anuppattā. Ayañhi indriyakathā ānāpānassatibhāvanāya upakārakānaṃ indriyānaṃ abhāve ānāpānassatibhāvanāya abhāvato tadupakārakānaṃ indriyānaṃ visodhanādividhidassanatthaṃ ānāpānassatikathānantaraṃ kathitāti tañca kathetabbaṃ indriyakathaṃ attanā bhagavato sammukhā sutaṃ viññātādhippāyasuttantikadesanaṃ pubbaṅgamaṃ katvā tadatthappakāsanavasena kathetukāmo paṭhamaṃ tāva evaṃ me sutantiādimāha.

၁၈၄. ယခုအခါ အာနာပါနဿတိကထာ၏ အခြားမဲ့၌ ဟောအပ်သော ဣန္ဒြိယကထာ၌ မရှေးဖူးသေးသော အနက်ကို ဖွင့်ဆိုခြင်းသည် အစဉ်သို့ ရောက်လာပြီ။ စင်စစ်သော်ကား ဤဣန္ဒြိယကထာသည် အာနာပါနဿတိဘာဝနာအား ပကတူပနိဿယသတ္တိ၊ သဟဇာတသတ္တိတို့ဖြင့် ကျေးဇူးပြုတတ်ကုန်သော ဣန္ဒြေတို့ မရှိပါက အာနာပါနဿတိဘာဝနာလည်း မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ထိုဘာဝနာအား ကျေးဇူးပြုတတ်ကုန်သော ဣန္ဒြေတို့ကို သုတ်သင်ခြင်း အစရှိသော အစီအရင်ကို ပြခြင်းငှာ အာနာပါနဿတိကထာ၏ အခြားမဲ့၌ ဟောကြားတော်မူအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ ထိုဟောကြားအပ်သော ဣန္ဒြိယကထာကိုလည်း မိမိ (ဓမ္မသေနာပတိမထေရ်) သည် မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်မှောက်တော်မှ ကြားနာခဲ့ရ၍ သိအပ်ပြီးသော အဓိပ္ပါယ်ရှိသော သုတ္တန်လာဒေသနာကို ရှေ့သွားပြုကာ ထိုသုတ္တန်ဒေသနာ၏ အနက်ကို ထင်ရှားစေခြင်းအားဖြင့် ဟောကြားလိုတော်မူသဖြင့် ရှေးဦးစွာ အစဉ်အတိုင်း 'ဧဝံ မေ သုတံ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။

Tattha evanti nipātapadaṃ. Metiādīni nāmapadāni. Viharatīti ettha vi-iti upasaggapadaṃ, haratīti ākhyātapadanti iminā tāva nayena padavibhāgo veditabbo.

ထို 'ဧဝံ မေ သုတံ' အစရှိသော ပါဌ်၌ 'ဧဝံ' ဟူသော ပုဒ်သည် နိပါတ်ပုဒ် ဖြစ်၏။ 'မေ' အစရှိသည်တို့သည် နာမ်ပုဒ်များ ဖြစ်ကြ၏။ 'ဝိဟရတိ' ဟူသော ပုဒ်၌ 'ဝိ' ဟူသည် ဥပသာရပုဒ် ဖြစ်ပြီး 'ဟရတိ' ဟူသည် အာချာတ်ပုဒ် ဖြစ်၏။ ဤနည်းအားဖြင့် ရှေးဦးစွာ ပုဒ်ခွဲခြားခြင်းကို သိအပ်၏။

Atthato pana upamūpadesagarahapasaṃsanākāravacanaggahaṇesu evaṃ-saddo dissati nidassanatthe ca avadhāraṇatthe ca. Idha pana evaṃsaddo ākāratthe nidassanatthe ca viññujanena pavutto, tatheva avadhāraṇatthe ca.

အနက်အားဖြင့်မူ 'ဧဝံ' သဒ္ဒါကို ဥပမာ၊ ညွှန်ပြခြင်း၊ ကဲ့ရဲ့ခြင်း၊ ချီးမွမ်းခြင်း၊ အခြင်းအရာ၊ စကားကို ဝန်ခံခြင်းဟူသော အနက်တို့၌ တွေ့ရ၏။ နိဒဿန (ညွှန်ပြခြင်း) အနက်နှင့် အဝဓာရဏ (အမြဲသတ်မှတ်ခြင်း) အနက်တို့၌လည်း တွေ့ရ၏။ သို့ရာတွင် ဤနေရာ၌ 'ဧဝံ' သဒ္ဒါကို အာကာရ (အခြင်းအရာ) အနက်၊ နိဒဿန (ညွှန်ပြခြင်း) အနက်နှင့် အဝဓာရဏ (အမြဲသတ်မှတ်ခြင်း) အနက်တို့၌ ပညာရှိတို့သည် သုံးနှုန်းတော်မူအပ်၏။

Tattha ākāratthena evaṃsaddena etamatthaṃ dīpeti – nānānayanipuṇamanekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ atthabyañjanasampannaṃ vividhapāṭihāriyaṃ dhammatthadesanāpaṭivedhagambhīraṃ sabbasattānaṃ sakasakabhāsānurūpato sotapathamāgacchantaṃ tassa bhagavato vacanaṃ sabbappakārena ko samattho viññātuṃ, sabbathāmena pana sotukāmataṃ janetvāpi evaṃ me sutaṃ, mayāpi ekenākārena sutanti.

ထိုသုံးပါးသော အနက်တို့တွင် အာကာရ (အခြင်းအရာ) အနက်ရှိသော 'ဧဝံ' သဒ္ဒါဖြင့် ဤသို့သော အနက်ကို ထင်ရှားစေ၏— 'အထူးထူးသော နည်းတို့ဖြင့် သိမ်မွေ့၍ သတ္တဝါအပေါင်းတို့၏ အလိုဆန္ဒအလိုက် ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ အနက်နှင့် ဗျည်း (ပါဠိပုဒ်ဝါကျ) နှင့် ပြည့်စုံသော၊ အထူးထူးသော တန်ခိုးပြာဋိဟာရှိသော၊ ဓမ္မ အတ္ထ ဒေသနာ ပဋိဝေဓတည်းဟူသော နက်နဲခြင်းရှိသော၊ ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့၏ မိမိတို့ဘာသာစကားအလျောက် သောတဒွါရ (နားလမ်းကြောင်း) သို့ ရောက်ရှိလာသော ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ တရားစကားတော်ကို အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ခွဲခြားသိမြင်ရန် မည်သူသည် စွမ်းဆောင်နိုင်အံ့နည်း။ သို့ရာတွင် အလုံးစုံသော အစွမ်းဖြင့် နာယူလိုစိတ်ကို ဖြစ်စေလျက် ငါ (ဓမ္မသေနာပတိမထေရ်) သည်လည်း ဤသို့သော တစ်ခုသောအခြင်းအရာအားဖြင့် ကြားနာမှတ်သားခဲ့ရ၏' ဟု ပြသတည်း။

Nidassanatthena ‘‘nāhaṃ sayambhū, na mayā idaṃ sacchikata’’nti attānaṃ parimocento ‘‘evaṃ me sutaṃ, mayāpi evaṃ suta’’nti idāni vattabbaṃ sakalaṃ suttaṃ nidasseti.

နိဒဿနအနက်ရှိသော 'ဧဝံ' သဒ္ဒါဖြင့် 'ငါသည် သယမ္ဘူလည်းမဟုတ်၊ ငါသည် ဤတရားကို ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်ပြုအပ်သည်လည်း မဟုတ်' ဟု မိမိကိုယ်ကို လွတ်ငြိမ်းစေလျက် 'ငါသည်လည်း ဤသို့ ကြားနာခဲ့ရဖူး၏' ဟု ဆိုကာ ယခု ဟောကြားလတ္တံ့သော အလုံးစုံသော သုတ်တော်ကို ညွှန်ပြတော်မူ၏။

Avadhāraṇatthena thero sāriputto ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ mahāpaññānaṃ yadidaṃ sāriputto’’ti (a. ni. 1.188-189), ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekapuggalampi [Pg.125] samanupassāmi, yo evaṃ tathāgatena anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattitaṃ sammadeva anuppavatteti yathayidaṃ, bhikkhave, sāriputto. Sāriputto, bhikkhave, tathāgatena anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattitaṃ sammadeva anuppavattetī’’tievamādinā (a. ni. 1.187) nayena bhagavatā pasatthabhāvānurūpaṃ attano dhāraṇabalaṃ dassento sattānaṃ sotukāmataṃ janeti ‘‘evaṃ me sutaṃ, tañca kho atthato vā byañjanato vā anūnamanadhikaṃ, evameva, na aññathā daṭṭhabba’’nti.

အဝဓာရဏအနက်ရှိသော 'ဧဝံ' သဒ္ဒါဖြင့် သာရိပုတ္တရာမထေရ်သည်— 'ရဟန်းတို့၊ ငါ၏ သာဝကဖြစ်ကုန်သော ကြီးမြတ်သော ပညာရှိသော ရဟန်းတို့တွင် သာရိပုတ္တရာသည် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ရဟန်းတို့၊ သာရိပုတ္တရာမှတစ်ပါး မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော အတူမရှိသော ဓမ္မစကြာတရားတော်ကို ကောင်းစွာ လျှောက်ပတ်စွာ လည်စေနိုင်သော အခြားတစ်ယောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကိုမျှ ငါမမြင်။ သာရိပုတ္တရာသည် တထာဂတမြတ်စွာဘုရား ဟောကြားအပ်သော အတူမရှိသော ဓမ္မစကြာတရားတော်ကို ကောင်းစွာ လျှောက်ပတ်စွာ လည်စေနိုင်၏' ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့စသော နည်းဖြင့် မြတ်စွာဘုရား ချီးမွမ်းတော်မူအပ်သော သဘောအားလျော်စွာ မိမိ၏ မှတ်သားဆောင်ထားနိုင်သော သတိဗလ ပညာဗလကို ပြတော်မူလျက် သတ္တဝါတို့အား နာယူလိုစိတ်ကို ဖြစ်စေတော်မူ၏— 'ဤသို့ ငါကြားနာခဲ့ရ၏၊ ထိုသို့ ကြားနာအပ်သော တရားသည်လည်း အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဗျည်းအားဖြင့်လည်းကောင်း မယုတ်မလွန်၊ ဤသို့သာလျှင် ရှုမြင်မှတ်သားအပ်၏၊ တစ်ပါးသောအားဖြင့် မမှတ်အပ်' ဟု ဖြစ်စေတော်မူ၏။

Mesaddo karaṇasampadānasāmiatthesu dissati. Idha pana ‘‘mayā sutaṃ, mama suta’’nti ca atthadvaye yujjati.

'မေ' သဒ္ဒါသည် ကရိုဏ်းအနက်၊ သမ္ပဒါန်အနက်၊ သာမီအနက်တို့၌ တွေ့ရ၏။ သို့ရာတွင် ဤနေရာ၌ 'ငါသည် ကြားအပ်၏ (မယာ သုတံ)'၊ 'ငါ၏ ကြားနာခြင်းသည် ဖြစ်၏ (မမ သုတံ)' ဟူသော အနက်နှစ်ပါးတို့၌ သင့်လျော်ပေ၏။

Sutanti ayaṃsaddo saupasaggo anupasaggo ca vissutagamanakilinnaupacitaanuyogasotaviññeyyesu dissati viññātepi ca sotadvārānusārena. Idha panassa sotadvārānusārena upadhāritanti vā upadhāraṇanti vā attho. Me-saddassa hi mayātiatthe sati ‘‘evaṃ mayā sutaṃ sotadvārānusārena upadhārita’’nti yujjati, mamātiatthe sati ‘‘evaṃ mama sutaṃ sotadvārānusārena upadhāraṇa’’nti yujjati.

'သုတ' ဟူသော ဤသဒ္ဒါသည် ဥပသာရနှင့်တကွ ဖြစ်စေ၊ ဥပသာရမရှိဘဲ ဖြစ်စေ ကျော်စောထင်ရှားခြင်း၊ သွားခြင်း၊ စွတ်စိုခြင်း၊ ဆည်းပူးခြင်း၊ သောတဝိညာဉ်ဖြင့် သိအပ်သော သဒ္ဒါရုံဟူသော အနက်တို့၌ တွေ့ရ၏။ သောတဒွါရသို့ အစဉ်လိုက်သဖြင့် သိအပ်သော အာရုံ၌လည်း တွေ့ရ၏။ သို့ရာတွင် ဤနေရာ၌ သောတဒွါရလမ်းကြောင်းဖြင့် ကောင်းစွာ မှတ်သားအပ်၏ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သောတဒွါရလမ်းကြောင်းဖြင့် မှတ်သားခြင်း ဟူ၍လည်းကောင်း အနက်ရ၏။ 'မေ' သဒ္ဒါကို 'မယာ' ဟူသော အနက်၌ ယူပါက 'ဤသို့ ငါ (သာရိပုတ္တရာမထေရ်) သည် သောတဒွါရကို အစဉ်မှီသောအားဖြင့် မှတ်သားအပ်၏' ဟု သင့်လျော်ပြီး၊ 'မမ' ဟူသော အနက်၌ ယူပါက 'ဤသို့ ငါ၏ သောတဒွါရကို အစဉ်လျှောက်သဖြင့် မှတ်သားခြင်းသည် ဖြစ်၏' ဟူသော ဘာဝသာဓနအနက်၌ သင့်လျော်၏။

Apica ‘‘evaṃ me suta’’nti attanā uppāditabhāvaṃ appaṭijānanto purimasavanaṃ vivaranto ‘‘sammukhā paṭiggahitamidaṃ mayā tassa bhagavato catuvesārajjavisāradassa dasabaladharassa āsabhaṭṭhānaṭṭhāyino sīhanādanādino sabbasattuttamassa dhammissarassa dhammarājassa dhammādhipatino dhammadīpassa dhammasaraṇassa saddhammavaracakkavattino sammāsambuddhassa vacanaṃ, na ettha atthe vā dhamme vā pade vā byañjane vā kaṅkhā vā vimati vā kātabbā’’ti imasmiṃ dhamme assaddhiyaṃ vināseti, saddhāsampadaṃ uppādetīti. Tenetaṃ vuccati –

တစ်နည်းလည်း 'ဧဝံ မေ သုတံ' ဟု ဆိုခြင်းဖြင့် မိမိကိုယ်တိုင် ဖြစ်စေအပ်သော တရားမဟုတ်ကြောင်း ဝန်ခံလျက် ရှေး၌ ကြားနာခဲ့ဖူးသော တရားကို ဖွင့်လှစ်ပြလိုသဖြင့်— 'လေးပါးသော ဝေသာရဇ္ဇဉာဏ်တို့ဖြင့် ရဲရင့်တော်မူထသော၊ ရဲရင့်သော စကားကိုလည်း ဆိုတော်မူထသော၊ ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့ထက် သာလွန်မြင့်မြတ်တော်မူထသော၊ တရားကြောင့် နတ်လူတို့၏ အရှင်လည်း ဖြစ်တော်မူထသော၊ တရားမင်းလည်း ဖြစ်တော်မူထသော၊ တရား၏ အရှင်လည်း ဖြစ်တော်မူထသော၊ တရားတည်းဟူသော ဆီမီးတန်ဆောင်လည်း ရှိတော်မူထသော၊ တရားတည်းဟူသော ကိုးကွယ်ရာလည်း ရှိတော်မူထသော၊ သူတော်ကောင်းတရားတည်းဟူသော မြတ်သော စကြာရတနာကို လည်စေတော်မူထသော၊ ခပ်သိမ်းသော တရားကို သိမြင်တော်မူထသော ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ မျက်မှောက်တော်မှ ဤသုတ်တော်ကို ငါခံယူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤခံယူအပ်သော သုတ်တော်၌ အနက်၌လည်းကောင်း၊ ပါဠိ၌လည်းကောင်း၊ ပုဒ်၌လည်းကောင်း၊ ဝါကျ၌လည်းကောင်း ယုံမှားခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ တွေးတောခြင်းကိုလည်းကောင်း မပြုအပ်' ဟု ဤဟောကြားအပ်သော တရားတော်အပေါ်၌ မယုံကြည်မှုကို ဖျက်ဆီးတတ်၏၊ သဒ္ဓါတရားနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို ဖြစ်စေ၏ဟု သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ရှေးဆရာတို့သည် ဤသို့ မိန့်ဆိုကြ၏—

‘‘Vināsayati assaddhaṃ, saddhaṃ vaḍḍheti sāsane;

Evaṃ me sutamiccevaṃ, vadaṃ gotamasāvako’’ti.

ဂေါတမမြတ်စွာဘုရား၏ တပည့်သားသည် 'ဧဝံ မေ သုတံ' ဟု ဤသို့ ရွတ်ဆိုသည်ရှိသော် သာသနာတော်၌ မယုံကြည်မှုကို ဖျက်ဆီးတတ်၏၊ သဒ္ဓါတရားကို ပွားများစေ၏။

Ekanti gaṇanaparicchedaniddeso. Samayanti paricchinnaniddeso. Ekaṃ samayanti aniyamitaparidīpanaṃ. Tattha samayasaddo –

'ဧကံ' ဟူသော သဒ္ဒါသည် အရေအတွက်ကို ပိုင်းခြားပြသော သဒ္ဒါတည်း။ 'သမယံ' ဟူသော သဒ္ဒါသည် ပိုင်းခြားအပ်သော တရားကို ညွှန်ပြသော သဒ္ဒါတည်း။ 'ဧကံ သမယံ' ဟူသော ပုဒ်သည် မသတ်မှတ်အပ်သော ကာလကို ပြသော ပုဒ်တည်း။ ထို 'ဧကံ သမယံ' ဟူသော ပုဒ်၌ သမယသဒ္ဒါကို—

Samavāye khaṇe kāle, samūhe hetudiṭṭhisu;

Paṭilābhe pahāne ca, paṭivedhe ca dissati.

အကြောင်းညီညွတ်ခြင်းအနက်၊ အခွင့်အနက်၊ အခါအနက်၊ အပေါင်းအနက်၊ အကြောင်းအနက်၊ အယူအနက်၊ ရခြင်းအနက်၊ ပယ်ခြင်းအနက်၊ ထိုးထွင်း၍ သိခြင်းအနက်တို့၌ တွေ့မြင်အပ်၏။

Idha [Pg.126] panassa kālo attho. Tena saṃvaccharautumāsaddhamāsarattindivapubbaṇhamajjhanhikasāyanhapaṭhama- majjhimapacchimayāmamuhuttādīsu kālappabhedabhūtesu samayesu ekaṃ samayanti dīpeti.

သို့ရာတွင် ဤနေရာ၌ ထိုသမယသဒ္ဒါ၏ အနက်မှာ 'အခါ (ကာလ)' ဟူ၍ သိအပ်၏။ ထိုကာလအနက်ရှိသော သမယသဒ္ဒါဖြင့် နှစ်၊ ဥတု၊ လ၊ လခွဲ၊ နေ့၊ ည၊ နံနက်၊ မွန်းတည့်၊ ညချမ်း၊ ပထမယံ၊ မဇ္ဈိမယံ၊ ပစ္ဆိမယံ၊ မုဟုတ္တ အစရှိသော ကာလအပြားအဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ကုန်သော အခါတို့တွင် 'တစ်ခုသောအခါ၌' ဟု ပြသတည်း။

Tattha kiñcāpi etesu saṃvaccharādīsu samayesu yaṃ yaṃ suttaṃ yamhi yamhi saṃvacchare utumhi māse pakkhe rattibhāge divasabhāge vā vuttaṃ, sabbaṃ taṃ therassa suviditaṃ suvavatthāpitaṃ paññāya. Yasmā pana ‘‘evaṃ me sutaṃ asukasaṃvacchare asukautumhi asukamāse asukapakkhe asukarattibhāge asukadivasabhāge vā’’ti evaṃ vutte na sakkā sukhena dhāretuṃ vā uddisituṃ vā uddisāpetuṃ vā, bahu ca vattabbaṃ hoti, tasmā ekeneva padena tamatthaṃ samodhānetvā ‘‘ekaṃ samaya’’nti āha.

ထိုကာလအပြား၌ ဖြစ်ကုန်သော (သို့မဟုတ်) ထိုသုတ္တန်ပိဋကတ်၌ နှစ်၊ ဥတု စသည်တို့တွင် အကြင်အကြင်သုတ္တန်ကို အကြင်အကြင်နှစ်၊ အကြင်အကြင်ဥတု၊ အကြင်အကြင်လ၊ အကြင်အကြင်လပက္ခ၊ ညဉ့်အပိုင်းအခြား သို့မဟုတ် နေ့အပိုင်းအခြား၌ ဟောတော်မူအပ်၏၊ ထိုဟောတော်မူအပ်သမျှသော သုတ္တန်ကို ဓမ္မသေနာပတိ အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်မြတ်သည် ဉာဏ်တော်ဖြင့် ကောင်းစွာသိမြင်တော်မူအပ်ပြီးဖြစ်၍ ကောင်းစွာလည်း ပိုင်းခြားမှတ်သားတော်မူအပ်ပြီး ဖြစ်၏။ သို့ရာတွင် 'ဤသို့ ငါကြားနာခဲ့ရပါသည်—ဤမည်သောနှစ်၊ ဤမည်သောဥတု၊ ဤမည်သောလ၊ ဤမည်သောလပက္ခ၊ ဤမည်သောညဉ့်အပိုင်းအခြား သို့မဟုတ် နေ့အပိုင်းအခြား၌' ဟူ၍ ဤသို့ အသေးစိတ်ကာလကို ဖော်ထုတ်ဟောကြားခဲ့ပါမူ လွယ်ကူစွာ ဆောင်ထားရန်၊ သင်ယူရန် သို့မဟုတ် ပို့ချရန် မစွမ်းနိုင်ပေ၊ ပြောဆိုရန် စကားလည်း များလှပေလိမ့်မည်။ ထို့ကြောင့် ဓမ္မသေနာပတိမထေရ်မြတ်သည် 'သမယ' ဟူသော တစ်ခုတည်းသောပုဒ်ဖြင့်ပင် ထိုနှစ်၊ လ၊ ဥတုစသော အနက်အဓိပ္ပာယ်အားလုံးကို ပေါင်းစုခြုံငုံ၍ 'ဧကံ သမယံ' ဟူ၍ မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။

Ye vā ime gabbhokkantisamayo jātisamayo saṃvegasamayo abhinikkhamanasamayo dukkarakārikasamayo māravijayasamayo abhisambodhisamayo diṭṭhadhammasukhavihārasamayo desanāsamayo parinibbānasamayotievamādayo bhagavato devamanussesu ativiya pakāsā anekakālappabhedā eva samayā, tesu samayesu desanāsamayasaṅkhātaṃ ekaṃ samayanti dīpeti. Yo cāyaṃ ñāṇakaruṇākiccasamayesu karuṇākiccasamayo, attahitaparahitapaṭipattisamayesu parahitapaṭipattisamayo, sannipatitānaṃ karaṇīyadvayasamayesu dhammikathāsamayo, desanāpaṭipattisamayesu desanāsamayo, tesupi samayesu aññataraṃ samayaṃ sandhāya ‘‘ekaṃ samaya’’nti āha.

တစ်နည်းအားဖြင့် မယ်တော်ဝမ်းတိုက်သို့ သက်ဝင်တော်မူသောအခါ၊ ဖွားမြင်တော်မူသောအခါ၊ သံဝေဂရတော်မူသောအခါ၊ တောထွက်တော်မူသောအခါ၊ ဒုက္ကရစရိယာကျင့်တော်မူသောအခါ၊ မာရ်ငါးပါးကို အောင်တော်မူသောအခါ၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော် ရတော်မူသောအခါ၊ မျက်မှောက်ဘဝ၌ ချမ်းသာစွာ နေတော်မူသောအခါ၊ တရားဟောတော်မူသောအခါ၊ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူသောအခါ စသည်ဖြင့် နတ်လူတို့အလယ်၌ အလွန်ထင်ရှားလှသော မြတ်စွာဘုရား၏ များပြားလှစွာသော အချိန်ကာလ အသီးသီးတို့ရှိကြရာ ထိုအခါတို့အနက် 'ဒေသနာသမယ' ဟု ဆိုအပ်သော ကာလအပိုင်းအခြားတစ်ခုကို ရည်ညွှန်း၍ 'ဧကံ သမယံ' ဟု ပြတော်မူ၏။ ထို့ပြင် ဉာဏ်၏ကိစ္စ ကရုဏာ၏ကိစ္စကို ပြုတော်မူရာအခါတို့တွင် 'ကရုဏာကိစ္စပြုသောအခါ'၊ ကိုယ်ကျိုးသူတော်ကောင်းကျိုး ကျင့်တော်မူရာအခါတို့တွင် 'သူတစ်ပါးအကျိုးကို ကျင့်တော်မူသောအခါ'၊ စည်းဝေးရောက်လာကြသော ပရိသတ်တို့အား ပြုအပ်သော အာမိသပဋိသန္ဓာရ ဓမ္မပဋိသန္ဓာရ နှစ်ပါးသော ကိစ္စအခါတို့တွင် 'တရားဟောတော်မူသောအခါ'၊ တရားဟောချိန်နှင့် ပဋိပတ်ကျင့်ချိန်တို့တွင် 'တရားဟောတော်မူသောအခါ' တို့ရှိရာ ထိုအခါတို့အနက် သင့်တော်ရာ တစ်ခုခုကို ရည်ရွယ်၍ ဓမ္မသေနာပတိမထေရ်က 'ဧကံ သမယံ' ဟူ၍ မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Yasmā pana ‘‘ekaṃ samaya’’nti accantasaṃyogattho sambhavati. Yañhi samayaṃ bhagavā imaṃ aññaṃ vā suttantaṃ desesi, accantameva taṃ samayaṃ karuṇāvihārena vihāsi, tasmā tadatthajotanatthaṃ idha upayogavacananiddeso katoti.

စင်စစ်သော်ကား 'ဧကံ သမယံ' ဟူသော ပုဒ်၌ ကာလအပိုင်းအခြား အဆက်မပြတ် ဆက်စပ်ခြင်းဟူသော အစ္စန္တသံယောဂအနက်သည် ဖြစ်ထိုက်ပေ၏။ အကြောင်းမူကား မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသုတ္တန်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ အခြားသုတ္တန်ကိုသော်လည်းကောင်း ဟောကြားတော်မူသည့် ကာလပတ်လုံး အပိုင်းအခြားမရှိ ကရုဏာဝိဟာရဖြင့် အစဉ်သဖြင့် နေတော်မူသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအစ္စန္တသံယောဂ အနက်ကို ထင်ရှားစေရန် ဤသုတ္တန်ဒေသနာတော်၌ ဒုတိယာဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြတော်မူအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Tenetaṃ vuccati –

ထို့ကြောင့် ဤသို့ မိန့်ဆိုအပ်ပါသည်—

‘‘Taṃ taṃ atthamapekkhitvā, bhummena karaṇena ca;

Aññatra samayo vutto, upayogena so idhā’’ti.

“ထိုထို အာဓာရအနက်နှင့် ကရိုဏ်းအနက်တို့ကို ငဲ့၍ အခြားသော အဘိဓမ္မာနှင့် ဝိနည်းပိဋကတ်တို့၌ သမယသဒ္ဒါကို သတ္တမီဝိဘတ် (ဘုမ္မ) ဖြင့်လည်းကောင်း၊ တတိယာဝိဘတ် (ကရိုဏ်း) ဖြင့်လည်းကောင်း ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ ဤသုတ္တန်ပိဋကတ်၌မူကား ထိုသမယသဒ္ဒါကို ဒုတိယာဝိဘတ် (ဥပယောဂ) ဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်၏။”

Porāṇā pana vaṇṇayanti – ‘‘tasmiṃ samaye’’ti vā ‘‘tena samayenā’’ti vā ‘‘taṃ samaya’’nti vā abhilāpamattabhedo esa, sabbattha bhummamevatthoti. Tasmā [Pg.127] ‘‘ekaṃ samaya’’nti vuttepi ‘‘ekasmiṃ samaye’’ti attho veditabbo.

ရှေးဟောင်းဆရာမြတ်တို့ကမူ 'တသ္မိံ သမယေ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'တေန သမယေန' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'တံ သမယံ' ဟူ၍လည်းကောင်း မိန့်ဆိုခြင်းသည် စကားအသုံးအနှုန်းမျှသာ ကွဲပြားခြင်းဖြစ်ပြီး ခပ်သိမ်းသော ပိဋကတ်တို့၌ အာဓာရအနက် (သတ္တမီဝိဘတ်အနက်) သာလျှင် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်၏ဟု ဖွင့်ဆိုတော်မူကြသည်။ ထို့ကြောင့် 'ဧကံ သမယံ' ဟု ဆိုသော်လည်း 'ဧကသ္မိံ သမယေ' (တစ်ပါးသော အခါ၌) ဟူသော အနက်အဓိပ္ပာယ်အတိုင်းသာ မှတ်သားအပ်၏။

Bhagavāti garu. Garuñhi loke ‘‘bhagavā’’ti vadanti. Ayañca sabbaguṇavisiṭṭhatāya sabbasattānaṃ garu, tasmā ‘‘bhagavā’’ti veditabbo. Porāṇehipi vuttaṃ –

‘ဘဂဝါ’ ဟူသည် အလေးအမြတ်ပြုအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ် (ဂရု) ဖြစ်၏။ လောက၌ အလေးအမြတ်ပြုအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ‘ဘဂဝါ’ ဟူ၍ ခေါ်ဆိုကြကုန်၏။ ဤမြတ်စွာဘုရားသည်လည်း အလုံးစုံသော ဂုဏ်တော်တို့ဖြင့် ထူးကဲလွန်မြတ်တော်မူသောကြောင့် သတ္တဝါအားလုံးတို့၏ အလေးအမြတ်ပြုအပ်သော ဂရုပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ‘ဘဂဝါ’ ဟူ၍ သိအပ်၏။ ရှေးဆရာမြတ်တို့ကလည်း ဤသို့ မိန့်ဆိုခဲ့ကြသည်—

‘‘Bhagavāti vacanaṃ seṭṭhaṃ, bhagavāti vacanamuttamaṃ;

Garu gāravayutto so, bhagavā tena vuccatī’’ti.

“'ဘဂဝါ' ဟူသော စကားလုံးသည် အလွန်ချီးမွမ်းအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဟောသော စကားလုံး ဖြစ်၏။ 'ဘဂဝါ' ဟူသော စကားလုံးသည် အမြတ်ဆုံးသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဟောသော စကားလုံး ဖြစ်၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် အလေးအမြတ်ပြုအပ်သောဂုဏ်၊ အရိုအသေပြုအပ်သောဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသောကြောင့် 'ဘဂဝါ' ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏။”

Apica –

တစ်နည်းအားဖြင့်လည်း—

‘‘Bhāgyavā bhaggavā yutto, bhagehi ca vibhattavā;

Bhattavā vantagamano, bhavesu bhagavā tato’’ti. –

“ပါရမီကုသိုလ်ဆည်းပူးခဲ့သည့် ဘုန်းကံရှိတော်မူခြင်း (ဘာဂျဝါ)၊ ကိလေသာတို့ကို ဖျက်ဆီးပြီးဖြစ်ခြင်း (ဘဂ္ဂဝါ)၊ ဘုန်းတော်ခြောက်ပါးနှင့် ပြည့်စုံတော်မူခြင်း (ဘဂေဟိ ယုတ္တော)၊ ကုသိုလ်အစရှိသောတရားတို့ကို ခွဲခြမ်းဝေဖန်၍ ဟောကြားတော်မူတတ်ခြင်း (ဝိဘတ္တဝါ)၊ အဋ္ဌာရသစသော အဖို့ရှိတော်မူခြင်း (ဘတ္တဝါ)၊ ဘဝတို့၌ လည်စေတတ်သော တဏှာကို အန်ထုတ်ပြီးဖြစ်ခြင်း (ဝန္တဂမနော) တို့ကြောင့် 'ဘဂဝါ' မည်တော်မူ၏။”

Imissāpi gāthāya vasena assa padassa vitthārato attho veditabbo. So ca visuddhimagge buddhānussatiniddese (visuddhi. 1.123 ādayo) vuttoyeva.

ဤဂါထာ၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်း ထို ‘ဘဂဝါ’ ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို အကျယ်အားဖြင့် သိမှတ်အပ်၏။ ထိုအကျယ်အနက်ကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၊ ဗုဒ္ဓါနုဿတိနိဒ္ဒေသ၌ ဟောကြားတော်မူအပ်ပြီး ဖြစ်၏။

Ettāvatā cettha evanti vacanena desanāsampattiṃ niddisati, me sutanti sāvakasampattiṃ, ekaṃ samayanti kālasampattiṃ, bhagavāti desakasampattiṃ.

ဤမျှသော စကားဖြင့် ဤ 'ဧဝံ မေ သုတံ' စသော သုတ္တန်၌ 'ဧဝံ' ဟူသော စကားလုံးဖြင့် ဒေသနာတော်၏ ပြည့်စုံခြင်း (ဒေသနာသမ္ပတ္တိ) ကို ပြတော်မူ၏။ 'မေ သုတံ' ဟူသော စကားလုံးဖြင့် သာဝက၏ ပြည့်စုံခြင်း (သာဝကသမ္ပတ္တိ) ကို ညွှန်ပြတော်မူ၏။ 'ဧကံ သမယံ' ဖြင့် ကာလ၏ ပြည့်စုံခြင်း (ကာလသမ္ပတ္တိ) ကို ပြတော်မူ၏။ 'ဘဂဝါ' ဟူသော စကားလုံးဖြင့် ဟောကြားတော်မူသော ဘုရားရှင်၏ ပြည့်စုံခြင်း (ဒေသကသမ္ပတ္တိ) ကို ညွှန်ပြတော်မူ၏။

Sāvatthiyanti ettha ca savatthassa isino nivāsaṭṭhānabhūtā nagarī sāvatthī, yathā kākandī mākandīti evaṃ tāva akkharacintakā. Aṭṭhakathācariyā pana bhaṇanti – yaṃ kiñci manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ sabbamettha atthīti sāvatthī, satthasamāyoge ca kiṃ bhaṇḍamatthīti pucchite sabbamatthītipi vacanamupādāya sāvatthī.

ဤ 'သာဝတ္ထိယံ' ဟူသော ပုဒ်၌ သဝတ္ထမည်သော ရသေ့၏ နေရာဌာနဖြစ်သော မြို့ဖြစ်သောကြောင့် 'သာဝတ္ထိ' မည်၏။ ကာကန္ဒီမြို့ (ကာကန္ဒရသေ့၏ နေရာ)၊ မာကန္ဒီမြို့ (မာကန္ဒရသေ့၏ နေရာ) တို့ကဲ့သို့တည်း။ ဤကား သဒ္ဒါဆရာတို့၏ အယူအဆဖြစ်၏။ အဋ္ဌကထာဆရာတို့ကမူ—လူတို့၏ အသုံးအဆောင် ဖြစ်သမျှသော ဝတ္ထုပစ္စည်း အလုံးစုံတို့သည် ဤမြို့၌ ရှိ၏ (သဗ္ဗံ ဧတ္ထ အတ္ထိ)၊ ထို့ကြောင့် သာဝတ္ထိမည်၏ဟု မိန့်ဆိုကြကုန်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် ကုန်သည်ချင်း တွေ့ဆုံကြရာ၌ 'အဘယ်ကုန်ပစ္စည်း ရှိသနည်း' ဟု မေးမြန်းကြသောအခါ 'အလုံးစုံ ရှိပါသည်' (သဗ္ဗံ အတ္ထိ) ဟု ပြောဆိုသော စကားကို အမှီပြု၍ 'သာဝတ္ထိ' ဟူ၍ ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်၏။

‘‘Sabbadā sabbūpakaraṇaṃ, sāvatthiyaṃ samohitaṃ;

Tasmā sabbamupādāya, sāvatthīti pavuccatī’’ti. –

“အလုံးစုံသော အသုံးအဆောင် ကိရိယာသည် သာဝတ္ထိပြည်၌ အခါခပ်သိမ်း စုဝေးတည်ရှိနေ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအလုံးစုံသော အဆောက်အဦ အသုံးအဆောင်ကို စွဲ၍ 'သာဝတ္ထိ' ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏။”

Tassaṃ sāvatthiyaṃ. Samīpatthe bhummavacanaṃ. Viharatīti avisesena iriyāpathadibbabrahmaariyavihāresu aññataravihārasamaṅgiparidīpanametaṃ, idha pana ṭhānagamanāsanasayanappabhedesu iriyāpathesu aññatarairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ. Tena ṭhitopi gacchantopi nisinnopi sayānopi bhagavā ‘‘viharati’’cceva veditabbo. So hi bhagavā ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ aññena iriyāpathena vicchinditvā aparipatantamattabhāvaṃ harati pavatteti, tasmā ‘‘viharatī’’ti vuccati.

'တဿံ သာဝတ္ထိယံ' ဟူရာ၌ သတ္တမီဝိဘတ်သည် အနီး (သမီပ) အနက်ကို ပြ၏။ 'ဝိဟရတိ' ဟူသော ပုဒ်သည် ယေဘုယျအားဖြင့် ဣရိယာပထဝိဟာရ၊ ဒိဗ္ဗဝိဟာရ၊ ဗြဟ္မဝိဟာရ၊ အရိယဝိဟာရတို့တွင် တစ်ပါးပါးသော ဝိဟာရနှင့် ပြည့်စုံတော်မူခြင်းကို ပြသော်လည်း ဤသုတ္တန်၌မူ ရပ်ခြင်း၊ သွားခြင်း၊ ထိုင်ခြင်း၊ လျောင်းခြင်း စသော ဣရိယာပုထ်တို့အနက် တစ်ပါးပါးသော ဣရိယာပုထ်နှင့် ညီညွတ်မျှတစွာ နေတော်မူခြင်းကို ပြသော ပုဒ် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ရပ်တော်မူသည်ဖြစ်စေ၊ ကြွတော်မူသည်ဖြစ်စေ၊ ထိုင်တော်မူသည်ဖြစ်စေ၊ လျောင်းတော်မူသည်ဖြစ်စေ မြတ်စွာဘုရားကို 'ဝိဟရတိ' (နေတော်မူ၏) ဟူ၍သာ မှတ်သားအပ်၏။ အကြောင်းမူကား ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် တစ်ပါးသော ဣရိယာပုထ်၏ နှိပ်စက်ခြင်းကို အခြားသော ဣရိယာပုထ်တစ်ခုဖြင့် ဖြတ်တောက်လျက်၊ ခန္ဓာကိုယ် (အတ္တဘော) ကို မလဲပြိုအောင် မျှတစေကာ ဖြစ်ပွားစေတော်မူ၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဝိဟရတိ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်။

Jetavaneti [Pg.128] ettha attano paccatthikajanaṃ jinātīti jeto, rañño vā attano paccatthikajane jite jātoti jeto, maṅgalakamyatāya vā tassa evaṃnāmameva katanti jeto, vanayatīti vanaṃ, attasampadāya sattānaṃ bhattiṃ kāreti, attani sinehaṃ uppādetīti attho. Vanute iti vā vanaṃ, nānāvidhakusumagandhasammodamattakokilādivihaṅgābhirutehi mandamārutacalitarukkhasākhāviṭapapallavapalāsehi ‘‘etha maṃ paribhuñjathā’’ti pāṇino yācati viyāti attho. Jetassa vanaṃ jetavanaṃ. Tañhi jetena rājakumārena ropitaṃ saṃvaddhitaṃ paripālitaṃ, so ca tassa sāmī ahosi, tasmā jetavananti vuccati. Tasmiṃ jetavane. Vanañca nāma ropimaṃ sayaṃjātanti duvidhaṃ. Idañca veḷuvanādīni ca ropimāni, andhavanamahāvanādīni sayaṃjātāni.

'ဇေတဝနေ' ဟူသော ဤပုဒ်၌—မိမိ၏ ရန်သူဖြစ်သောသူကို အောင်တတ်သောကြောင့် 'ဇေတ' မည်၏။ သို့မဟုတ် ကောသလမင်းသည် မိမိ၏ ရန်သူအပေါင်းကို အောင်မြင်ပြီးသောအခါ၌ ဖွားမြင်သော မင်းသားဖြစ်သောကြောင့် 'ဇေတ' မည်၏။ သို့မဟုတ် မင်္ဂလာကို လိုလားသောကြောင့် ထိုမင်းသားအား 'ဇေတ' ဟူသော အမည်ကိုသာ မှည့်ခေါ်အပ်သောကြောင့် 'ဇေတ' မည်၏။ 'ဝန' ဟူသည် ချစ်မြတ်နိုးခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် 'ဝန' (တော/ဥယျာဉ်) ဟု ဆိုအပ်၏၊ မိမိ၏ ပြည့်စုံခြင်းဖြင့် သတ္တဝါတို့အား ချစ်ခင်မြတ်နိုးမှုကို ပြုစေတတ်၏၊ မိမိ၌ စွဲလမ်းမှုကို ဖြစ်စေတတ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် တောင်းပန်တတ်သောကြောင့် 'ဝန' ဟု ဆိုအပ်၏။ အထူးထူးအပြားပြားသော ပန်းနံ့တို့ဖြင့် ရစ်မူးကာ တွန်ကျူးနေကြသော ဥဩစသော ငှက်တို့၏ သာယာသော အသံတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ လေညင်းကြောင့် လှုပ်ရှားနေသော သစ်ကိုင်း၊ သစ်ခက်၊ အညွန့်၊ အရွက်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း 'ငါ့ထံသို့ လာကြပါကုန်၊ ငါ့ကို သုံးဆောင်ကြပါကုန်' ဟု သတ္တဝါတို့ကို တောင်းပန်သကဲ့သို့ ဖြစ်နေသောကြောင့် ဥယျာဉ် (ဝန) မည်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဇေတမင်းသား၏ ဥယျာဉ်ဖြစ်သောကြောင့် 'ဇေတဝန်' မည်၏။ ထိုဥယျာဉ်ကို ဇေတမင်းသားကိုယ်တိုင် စိုက်ပျိုးအပ်၊ ကြီးပွားစေအပ်၊ ကောင်းစွာ စောင့်ရှောက်အပ်သဖြင့် ထိုမင်းသားသည် ဥယျာဉ်၏ အရှင်သခင် ဖြစ်ခဲ့သောကြောင့် 'ဇေတဝန်' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုဇေတဝန်ဥယျာဉ်၌ ဖြစ်၏။ တော (ဝန) မည်သည်ကား လူတို့စိုက်ပျိုးအပ်သောတော (ရောပိမ) နှင့် အလိုလိုပေါက်သောတော (သယံဇာတ) ဟု နှစ်မျိုးရှိရာ ဤဇေတဝန်ဥယျာဉ်နှင့် ဝေဠုဝန်ဥယျာဉ်စသည်တို့သည် လူတို့စိုက်ပျိုးအပ်သော ဥယျာဉ်တောများ ဖြစ်ကြပြီး၊ အန္ဓဝန်တောနှင့် မဟာဝုန်တောစသည်တို့သည် အလိုလိုပေါက်သော တောကြီးများ ဖြစ်ကြသည်။

Anāthapiṇḍikassa ārāmeti sudatto nāma so gahapati mātāpitūhi katanāmavasena. Sabbakāmasamiddhatāya pana vigatamaccheratāya karuṇādiguṇasamaṅgitāya ca niccakālaṃ anāthānaṃ piṇḍamadāsi, tena anāthapiṇḍikoti saṅkhaṃ gato. Āramanti ettha pāṇino, visesena vā pabbajitāti ārāmo, tassa pupphaphalādisobhāya nātidūranaccāsannatādipañcavidhasenāsanaṅgasampattiyā ca tato tato āgamma ramanti abhiramanti, anukkaṇṭhitā hutvā nivasantīti attho. Vuttappakārāya vā sampattiyā tattha tattha gatepi attano abbhantaraṃ ānetvā ramāpetīti ārāmo. So hi anāthapiṇḍikena gahapatinā jetassa rājakumārassa hatthato aṭṭhārasahi hiraññakoṭīhi koṭisantharena kīṇitvā aṭṭhārasahi hiraññakoṭīhi senāsanāni kārāpetvā aṭṭhārasahi hiraññakoṭīhi vihāramahaṃ niṭṭhāpetvā evaṃ catupaññāsahiraññakoṭipariccāgena buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa niyyādito, tasmā ‘‘anāthapiṇḍikassa ārāmo’’ti vuccati. Tasmiṃ anāthapiṇḍikassa ārāme.

“အနာထပိဏ်သူဋ္ဌေး၏ ကျောင်းတိုက်၌” ဟူရာဝယ် ထိုသူကြွယ်သည် မိဘတို့ မှည့်ခေါ်အပ်သော အမည်အရ “သုဒတ္တ” ဟု အမည်ရှိ၏။ သို့သော်လည်း ခပ်သိမ်းသော အလိုဆန္ဒနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် လည်းကောင်း၊ ဝန်တိုခြင်း ကင်းခြင်းကြောင့် လည်းကောင်း၊ ကရုဏာ အစရှိသော ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် လည်းကောင်း အမြဲမပြတ် ကိုးကွယ်ရာမဲ့သော သူတို့အား ဆွမ်းခဲဖွယ်တို့ကို ပေးလှူတတ်သောကြောင့် “အနာထပိဏ်” (ကိုးကွယ်ရာမဲ့တို့အား ဆွမ်းကျွေးသူ) ဟူသော အမည်သို့ ရောက်လေသည်။ ဤအရပ်၌ သတ္တဝါတို့သည် လည်းကောင်း၊ အထူးသဖြင့် ရဟန်းတော်များသည် လည်းကောင်း လာရောက်၍ မွေ့လျော်တတ်သောကြောင့် “အာရာမ” (မွေ့လျော်ရာ ဥယျာဉ်) ဟု ခေါ်၏။ ထိုကျောင်းတိုက်၏ အပွင့်အသီး အစရှိသည်တို့ဖြင့် တင့်တယ်ခြင်းကြောင့် လည်းကောင်း၊ မဝေးလွန်း မနီးလွန်းခြင်း စသော ငါးပါးသော သေနာသနအင်္ဂါနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် လည်းကောင်း ထိုထိုအရပ်မှ လာရောက်ကြပြီးလျှင် မငြီးမငွေ့ ပျော်မွေ့စွာ နေထိုင်တတ်ကြကုန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ သို့မဟုတ် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ပြည့်စုံမှုများကြောင့် ထိုထိုအရပ်သို့ ရောက်သွားသော သတ္တဝါတို့ကိုလည်း မိမိဥယျာဉ်အတွင်းသို့ ဆွဲဆောင်ကာ မွေ့လျော်စေတတ်သောကြောင့် “အာရာမ” ဟု ဆိုအပ်၏။ အမှန်စင်စစ် ထိုကျောင်းတိုက်ကို အနာထပိဏ်သူဋ္ဌေးသည် ဇေတမင်းသား၏ လက်မှ တစ်ဆယ့်ရှစ်ကုဋေသော ရွှေပြားတို့ကို မြေ၌ အပြည့်ခင်း၍ ဝယ်ယူခဲ့ပြီးနောက်၊ တစ်ဆယ့်ရှစ်ကုဋေသော ရွှေတို့ကို အသုံးပြုကာ ကျောင်းဆောက်လုပ်လှူဒါန်းခဲ့ပြီး၊ တစ်ဆယ့်ရှစ်ကုဋေသော ရွှေတို့ကို သုံး၍ ကျောင်းရေစက်ချပွဲကို ပြုလုပ်ခဲ့သဖြင့် ဤသို့လျှင် စုစုပေါင်း ငါးဆယ့်လေးကုဋေသော ရွှေတို့ကို စွန့်လွှတ်လှူဒါန်းခြင်းဖြင့် မြတ်စွာဘုရားအမှူးရှိသော သံဃာတော်အား ရည်ညွှန်းလှူဒါန်းအပ်သောကြောင့် “အနာထပိဏ်သူဋ္ဌေး၏ အာရာမ (ကျောင်းတိုက်)” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ပေသည်။ ထိုအနာထပိဏ်သူဋ္ဌေး၏ ကျောင်းတိုက်၌ (နေတော်မူစဉ်)။

Ettha ca ‘‘jetavane’’tivacanaṃ purimasāmiparikittanaṃ, ‘‘anāthapiṇḍikassa ārāme’’ti pacchimasāmiparikittanaṃ. Kimetesaṃ parikittane payojananti? Puññakāmānaṃ diṭṭhānugatiāpajjanaṃ. Tattha hi dvārakoṭṭhakapāsādamāpane bhūmivikkayaladdhā aṭṭhārasa hiraññakoṭiyo anekakoṭiagghanakā rukkhā ca jetassa pariccāgo, catupaññāsa hiraññakoṭiyo anāthapiṇḍikassa[Pg.129]. Iti tesaṃ parikittanena evaṃ puññakāmā puññāni karontīti dassento āyasmā sāriputto aññepi puññakāme tesaṃ diṭṭhānugatiāpajjane niyojeti.

ဤပါဠိတော်၌ “ဇေတဝနေ” ဟူသော စကားသည် ရှေးဦးပိုင်ရှင် (ဇေတမင်းသား) ကို ဖော်ပြခြင်းဖြစ်ပြီး၊ “အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေ” ဟူသော စကားသည် နောက်ပိုင်ရှင် (အနာထပိဏ်သူဋ္ဌေး) ကို ဖော်ပြခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသူနှစ်ဦးလုံးကို ဖော်ပြရခြင်း၏ အကျိုးတရားမှာ အဘယ်နည်း။ ကောင်းမှုကို လိုလားသော သူတို့အား စံနမူနာယူ၍ လိုက်နာစေရန် (ဒိဋ္ဌာနုဂတိသို့ ရောက်စေရန်) ဖြစ်သည်။ ထိုဇေတဝန်ကျောင်း၌ တံခါးမုခ်ပြာသာဒ် ဆောက်လုပ်ရာ မြေနေရာနှင့် ဥယျာဉ်ကို ရောင်းချရာမှ ရရှိသော တစ်ဆယ့်ရှစ်ကုဋေသော ရွှေအသပြာတို့ကို လည်းကောင်း၊ ကုဋေများစွာ ထိုက်တန်သော သစ်ပင်တို့ကို လည်းကောင်း ဇေတမင်းသားက စွန့်လှူခဲ့ပြီး၊ အနာထပိဏ်သူဋ္ဌေးကမူ ငါးဆယ့်လေးကုဋေသော ရွှေအသပြာတို့ကို စွန့်လှူခဲ့သည်။ ဤသို့လျှင် ထိုဒါယကာနှစ်ဦး၏ အမည်ကို ထုတ်ဖော်ပြောကြားခြင်းဖြင့် “ကောင်းမှုကို လိုလားသူတို့သည် ဤသို့သော ကုသိုလ်ကောင်းမှုတို့ကို ပြုကြကုန်၏” ဟူသော အကျိုးတရားကို ပြလိုသဖြင့် အရှင်သာရိပုတ္တရာသည် အခြားသော ကုသိုလ်လိုလားသူတို့အားလည်း ထိုသူတို့၏ စံနမူနာကို လိုက်နာကျင့်သုံးရန် တိုက်တွန်းနှိုးဆော်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

Tattha siyā – yadi tāva bhagavā sāvatthiyaṃ viharati, ‘‘jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme’’ti na vattabbaṃ. Atha tattha viharati, ‘‘sāvatthiya’’nti na vattabbaṃ. Na hi sakkā ubhayattha ekaṃ samayaṃ viharitunti. Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ, nanu avocumha ‘‘samīpatthe bhummavacana’’nti. Tasmā yathā gaṅgāyamunādīnaṃ samīpe goyūthāni carantāni ‘‘gaṅgāya caranti, yamunāya carantī’’ti vuccanti, evamidhāpi yadidaṃ sāvatthiyā samīpe jetavanaṃ anāthapiṇḍikassa ārāmo, tattha viharanto vuccati ‘‘sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme’’ti. Gocaragāmanidassanatthaṃ hissa sāvatthivacanaṃ, pabbajitānurūpanivāsaṭṭhānanidassanatthaṃ sesavacanaṃ.

ထိုပါဠိတော်၌ “သာဝတ္ထိပြည်အနီး ဇေတဝန်ကျောင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူသည်” ဟူသော ပုဒ်နှင့် စပ်လျဉ်း၍ “အကယ်၍ မြတ်စွာဘုရားသည် သာဝတ္ထိပြည်၌ သီတင်းသုံးတော်မူသည်ဖြစ်ပါက ဇေတဝန်ကျောင်းတိုက်၌ သီတင်းသုံးသည်ဟု မဆိုသင့်ပေ။ သို့မဟုတ် ထိုကျောင်း၌ သီတင်းသုံးသည် ဖြစ်ပါကလည်း သာဝတ္ထိပြည်၌ သီတင်းသုံးသည်ဟု မဆိုအပ်ပေ။ တစ်ချိန်တည်း၊ တစ်ပြိုင်တည်းတွင် အရပ်နှစ်ခုစလုံး၌ သီတင်းသုံးရန် မဖြစ်နိုင်ပေ” ဟု စောဒကတက်သူတို့ ကြံစည်စရာ ရှိပေသည်။ သို့သော်လည်း ထိုသို့ မမှတ်ယူသင့်ပေ။ ငါတို့သည် (သတ္တမီဝိဘတ်ကို) “အနီးအနား အနက်၌ သုံးသော ဘုမ္မဝုစ်” ဟု ဆိုခဲ့ပြီး မဟုတ်ပါလော။ ထို့ကြောင့် ဂင်္ဂါမြစ်၊ ယမုံနာမြစ်တို့၏ အနီး၌ ကျက်စားနေသော နွားအုပ်ကို “ဂင်္ဂါမြစ်၌ ကျက်စားသည်၊ ယမုံနာမြစ်၌ ကျက်စားသည်” ဟု ဆိုကြသကဲ့သို့ပင်၊ ဤ၌လည်း သာဝတ္ထိပြည်၏ အနီးတွင်ရှိသော ဇေတဝန်မည်သော အနာထပိဏ်သူဋ္ဌေး၏ ကျောင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို “သာဝတ္ထိပြည်အနီး ဇေတဝန်ကျောင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူသည်” ဟု ဆိုရခြင်း ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား မြတ်စွာဘုရား၏ ဆွမ်းခံရာရွာကို ညွှန်ပြရန် “သာဝတ္ထိ” ဟူသော စကားကို သုံးနှုန်းခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ရဟန်းတို့နှင့် လျောက်ပတ်သော သီတင်းသုံးရာ နေရာဌာနကို ညွှန်ပြရန် “ဇေတဝနေ” စသော ကြွင်းသော စကားလုံးများကို သုံးနှုန်းခြင်း ဖြစ်သည်။

Tattha sāvatthikittanena āyasmā sāriputto bhagavato gahaṭṭhānuggahakaraṇaṃ dasseti, jetavanādikittanena pabbajitānuggahakaraṇaṃ. Tathā purimena paccayaggahaṇato attakilamathānuyogavivajjanaṃ, pacchimena vatthukāmappahānato kāmasukhallikānuyogavivajjanūpāyaṃ. Atha vā purimena ca dhammadesanābhiyogaṃ, pacchimena vivekādhimuttiṃ. Purimena karuṇāya upagamanaṃ, pacchimena paññāya apagamanaṃ. Purimena sattānaṃ hitasukhanipphādanādhimuttataṃ, pacchimena parahitasukhakaraṇe nirupalepataṃ. Purimena dhammikasukhāpariccāganimittaṃ phāsuvihāraṃ, pacchimena uttarimanussadhammānuyoganimittaṃ. Purimena manussānaṃ upakārabahulataṃ, pacchimena devānaṃ. Purimena loke jātassa loke saṃvaddhabhāvaṃ, pacchimena lokena anupalittataṃ. Purimena ‘‘ekapuggalo, bhikkhave, loke uppajjamāno uppajjati bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ. Katamo ekapuggalo? Tathāgato arahaṃ sammāsambuddho’’ti (a. ni. 1.170) vacanato yadatthaṃ bhagavā uppanno, tadatthaparidīpanaṃ, pacchimena yattha uppanno, tadanurūpavihāraparidīpanaṃ. Bhagavā hi paṭhamaṃ lumbinivane, dutiyaṃ bodhimaṇḍeti lokiyalokuttarassa uppattiyā vaneyeva uppanno, tenassa vaneyeva vihāraṃ dassetīti evamādinā nayenettha atthayojanā veditabbā.

ထိုဖော်ပြချက်နှစ်ရပ်တို့တွင် “သာဝတ္ထိ” မြို့ကို ဖော်ပြခြင်းဖြင့် အရှင်သာရိပုတ္တရာသည် မြတ်စွာဘုရား၏ လူဝတ်ကြောင်တို့အား ချီးမြှောက်တော်မူခြင်းကို ပြသ၍၊ “ဇေတဝန” အစရှိသည်ကို ဖော်ပြခြင်းဖြင့် ရဟန်းတော်တို့အား ချီးမြှောက်တော်မူခြင်းကို ပြသတော်မူသည်။ ထို့ပြင် ရှေးဦးစကားဖြစ်သော “သာဝတ္ထိ” ဖြင့် ဒါယကာတို့၏ ပစ္စည်းလေးပါးကို သုံးဆောင်တော်မူခြင်းအားဖြင့် မိမိကိုယ်ကို ပင်ပန်းစေသော “အတ္တကိလမထာနုယောဂ” မှ ကင်းလွတ်တော်မူခြင်းကို ပြသ၍၊ နောက်စကားဖြစ်သော “ဇေတဝန” ဖြင့် ဝတ္ထုကာမတို့ကို စွန့်ပယ်ခြင်းကြောင့် ကာမဂုဏ်၌ ခံစားပျော်မွေ့သော “ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂ” မှ ကင်းလွတ်ကြောင်း နည်းလမ်းကို ပြသတော်မူသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် ရှေးဦးစကားဖြင့် တရားဓမ္မ ဟောကြားရန် အားထုတ်တော်မူခြင်းကို ပြသ၍၊ နောက်စကားဖြင့် ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း (ဝိဝေက) သို့ ညွတ်ကိုင်းတော်မူခြင်းကို ပြသတော်မူသည်။ ရှေးဦးစကားဖြင့် မဟာကရုဏာတော်ဖြင့် (ဆွမ်းခံရွာသို့) ချဉ်းကပ်တော်မူခြင်းကို ပြသ၍၊ နောက်စကားဖြင့် ပညာတော်ဖြင့် (ဆွမ်းခံရွာမှ) ဖဲခွာတော်မူခြင်းကို ပြသတော်မူသည်။ ရှေးဦးစကားဖြင့် သတ္တဝါတို့၏ အကျိုးစီးပွားနှင့် ချမ်းသာကို ပြီးစီးစေရန် အလေးဂရုပြုတော်မူခြင်းကို ပြသ၍၊ နောက်စကားဖြင့် သူတစ်ပါး၏ အကျိုးစီးပွားကို ဆောင်ရွက်ရာ၌ ကပ်ငြိမှု ကင်းတော်မူခြင်းကို ပြသတော်မူသည်။ ရှေးဦးစကားဖြင့် တရားနှင့်အညီ ရရှိသော သုခကို မစွန့်လွှတ်ခြင်းဟူသော အကြောင်းရင်းရှိသည့် ချမ်းသာစွာ နေထိုင်တော်မူခြင်းကို ပြသ၍၊ နောက်စကားဖြင့် ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မကို အားထုတ်ခြင်းလျှင် အကြောင်းရှိသည့် ချမ်းသာစွာ နေထိုင်တော်မူခြင်းကို ပြသတော်မူသည်။ ရှေးဦးစကားဖြင့် လူတို့အား ကျေးဇူးပြုခြင်း များပြားပုံကို ပြသ၍၊ နောက်စကားဖြင့် နတ်ဗြဟ္မာတို့အား ကျေးဇူးပြုခြင်း များပြားပုံကို ပြသတော်မူသည်။ ရှေးဦးစကားဖြင့် လောက၌ ဖွားမြင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် လောက၌ (ဘောဇဉ်စသည်ဖြင့်) ကြီးပွားတော်မူခြင်းကို ပြသ၍၊ နောက်စကားဖြင့် လောကနှင့် ကပ်ငြိမှုမရှိပုံကို ပြသတော်မူသည်။ ရှေးဦးစကားဖြင့် “ရဟန်းတို့၊ လောက၌ တစ်ဦးတည်းသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ပွင့်ထွန်းလာပါက များစွာသော လူတို့၏ အစီးအပွားအလို့ငှါ... ပွင့်ထွန်းလာ၏။ ထိုတစ်ဦးတည်းသော ပုဂ္ဂိုလ်ကား အဘယ်သူနည်း၊ ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ မြတ်စွာဘုရားပေတည်း” ဟူသော ဒေသနာတော်အရ မြတ်စွာဘုရားသည် အကြင်နတ်လူတို့၏ အကျိုးစီးပွားအလို့ငှါ ပွင့်တော်မူခဲ့၏၊ ထိုအကျိုးစီးပွားကို ပြခြင်းဖြစ်၍၊ နောက်စကားဖြင့် မြတ်စွာဘုရား ပွင့်တော်မူရာ အရပ်နှင့် လျောက်ပတ်သော သီတင်းသုံးမှုပုံစံကို ပြခြင်းဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား မြတ်စွာဘုရားသည် ပထမအကြိမ် လုမ္ဗိနီတော၌ လည်းကောင်း၊ ဒုတိယအကြိမ် ဗောဓိမဏ္ဍိုင်၌ လည်းကောင်း လောကီလောကုတ္တရာ ဖြစ်ပေါ်ရာ တောအရပ်၌သာ ဖွားမြင်၊ ပွင့်တော်မူခဲ့သဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ တောရကျောင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူခြင်းကို ပြသခြင်းဖြစ်သည်။ ဤသို့ အစရှိသော နည်းလမ်းတို့ဖြင့် ဤအရပ်၌ အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုချက်ကို သိမှတ်အပ်ပေသည်။

Tatrāti [Pg.130] desakālaparidīpanaṃ. Tañhi yaṃ samayaṃ viharati, tatra samaye, yasmiñca jetavane viharati, tatra jetavaneti dīpeti. Bhāsitabbayutte vā desakāle dīpeti. Na hi bhagavā ayutte dese kāle vā dhammaṃ deseti. ‘‘Akālo kho tāva bāhiyā’’tiādi (udā. 10) cettha sādhakaṃ. Khoti padapūraṇamatte avadhāraṇatthe ādikālatthe vā nipāto. Bhagavāti lokagarudīpanaṃ. Bhikkhūti kathāsavanayuttapuggalavacanaṃ. Apicettha ‘‘bhikkhakoti bhikkhu, bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti bhikkhū’’tiādinā (vibha. 510; pārā. 45) nayena vacanattho veditabbo. Āmantesīti ālapi abhāsi sambodhesi, ayamettha attho. Aññatra pana ñāpanepi pakkosanepi. Bhikkhavoti āmantanākāradīpanaṃ. Tena tesaṃ bhikkhūnaṃ bhikkhanasīlatābhikkhanadhammatābhikkhanesādhukāritādiguṇayogasiddhena vacanena hīnādhikajanasevitaṃ vuttiṃ pakāsento uddhatadīnabhāvaniggahaṃ karoti. ‘‘Bhikkhavo’’ti iminā ca karuṇāvipphārasommahadayanayananipātapubbaṅgamena vacanena te attano mukhābhimukhe karonto teneva kathetukamyatādīpakena vacanena nesaṃ sotukamyataṃ janeti. Teneva ca sambodhanatthena vacanena sādhukasavanamanasikārepi te niyojeti. Sādhukasavanamanasikārāyattā hi sāsanasampatti.

“တတြ” ဟူသော စကားလုံးသည် အရပ်နှင့် ကာလကို ပြသသော သဒ္ဒါ ဖြစ်သည်။ အမှန်စင်စစ် မြတ်စွာဘုရားသည် အကြင်အခါ၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏၊ ထိုအခါ၌ လည်းကောင်း၊ အကြင်ဇေတဝန်ကျောင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏၊ ထိုကျောင်း၌ လည်းကောင်း ဟု ပြသခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားတော်နှင့် သင့်လျော်လျောက်ပတ်သော အရပ်နှင့် ကာလကို ပြသခြင်း ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် မသင့်လျော်သော အရပ်နှင့် မသင့်လျော်သော အချိန်ကာလတို့၌ တရားဟောကြားတော်မမူပေ။ “ဗာဟိယ၊ ယခုအချိန်သည် တရားဟောရန် အချိန်မဟုတ်သေးပေ၊ ခေတ္တဆိုင်းငံ့ပါဦးလော့” ဟု အစရှိသော ဒေသနာတော်သည် ဤအချက်၌ သက်သေသာဓက ဖြစ်ပေသည်။ (ဤ၌ “ခေါ” ဟူသော သဒ္ဒါသည် ပုဒ်ကို ပြည့်စေရုံမျှသာ ဖြစ်သော ပဒပူရဏအနက်၊ သို့မဟုတ် အဝဓာရဏအနက်၊ သို့မဟုတ် ကာလဦးအနက်၌ ဖြစ်သော နိပါတ် ဖြစ်သည်။) “ဘဂဝါ” ဟူသော သဒ္ဒါသည် လောကသားတို့၏ အလေးအမြတ် ပူဇော်မှုကို ခံထိုက်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို ပြသော သဒ္ဒါ ဖြစ်သည်။ “ဘိက္ခူ” ဟူသည်မှာ ဟောကြားတော်မူသော စကားကို နာယူခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ဟောသော သဒ္ဒါ ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် “တောင်း၍ စားတတ်သောကြောင့် ဘိက္ခုမည်၏၊ ဆွမ်းခံခြင်းအကျင့်သို့ ကပ်ရောက်သောကြောင့် ဘိက္ခုမည်၏” စသည်ဖြင့် ဝိနည်းကျမ်းလာ နည်းလမ်းများအရ အဓိပ္ပာယ်ကို နားလည်အပ်ပေသည်။ “အာမန္တေသိ” ဟူသည်မှာ ရှေးဦးစွာ ခေါ်တော်မူ၏၊ နှုတ်ဆက်စကား ဆိုတော်မူ၏၊ သိစေတော်မူ၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ အခြားနေရာများ၌မူ သိစေခြင်း သို့မဟုတ် ခေါ်ယူခြင်း အနက်တို့၌ သုံးသည်။ “ဘိက္ခဝေါ” ဟူသည်မှာ ခေါ်တော်မူသော အခြင်းအရာကို ပြသသော သဒ္ဒါ ဖြစ်သည်။ ထိုရဟန်းတို့၏ ဆွမ်းခံလေ့ရှိခြင်း၊ ဆွမ်းခံသော သဘောရှိခြင်း၊ ဆွမ်းခံခြင်း၌ ကောင်းစွာ ဆောင်ရွက်ခြင်း စသော ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံစေသည့် ထို “ဘိက္ခဝေါ” ဟူသော စကားလုံးဖြင့် ဆင်းရဲသား လူအောက်တန်းစားများမှစ၍ မင်းစိုးရာဇာ လူကုံထံများအထိ မှီဝဲအပ်သော ဆွမ်းခံအသက်မွေးခြင်းကို ပြသတော်မူလျက်၊ မြတ်သော မာန်တက်ခြင်းနှင့် ယုတ်သော စိတ်အားငယ်ခြင်းတို့ကို ပယ်ဖျောက်တော်မူသည်။ ထို့ပြင် “ဘိက္ခဝေါ” ဟူသော မဟာကရုဏာတော်၏ ပျံ့နှံ့ခြင်းကြောင့် အေးမြကြည်လင်သော နှလုံးသားဖြင့် ကြည့်ရှုတော်မူခြင်းလျှင် ရှေ့သွားရှိသော ဤစကားဖြင့် ရဟန်းတို့ကို မိမိ၏ ရှေ့မှောက်၌ အာရုံစိုက်လာစေသော မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောကြားလိုသော ဆန္ဒကို ပြသသော ထိုစကားဖြင့်ပင် ထိုရဟန်းတို့၏ နာယူလိုစိတ်ကို နိုးကြားစေတော်မူ၏။ ထိုခေါ်ဝေါ်ခြင်းအနက်ရှိသော စကားလုံးဖြင့်ပင်လျှင် ကောင်းစွာ နာယူခြင်းနှင့် ကောင်းစွာ နှလုံးသွင်းခြင်းတို့၌လည်း ရဟန်းတို့ကို တိုက်တွန်းတော်မူ၏။ အမှန်စင်စစ် သာသနာတော်၏ ပြည့်စုံခြင်းသည် ကောင်းစွာ နာယူခြင်း၊ ကောင်းစွာ နှလုံးသွင်းခြင်းတို့အပေါ်၌သာ တည်မှီနေသောကြောင့် ဖြစ်သည်။

Aparesu devamanussesu vijjamānesu kasmā bhikkhūyeva āmantesīti ce? Jeṭṭhaseṭṭhāsannasadāsannihitabhājanabhāvato. Sabbaparisasādhāraṇā hi bhagavato dhammadesanā. Parisāya ca jeṭṭhā bhikkhū paṭhamuppannattā, seṭṭhā anagāriyabhāvaṃ ādiṃ katvā satthu cariyānuvidhāyakattā sakalasāsanapaṭiggāhakattā ca, āsannā tattha nisinnesu satthusannikattā, sadāsannihitā satthusantikāvacarattā, dhammadesanāya ca te eva bhājanaṃ yathānusiṭṭhaṃ paṭipattisabbhāvato.

အခြားသော နတ်လူတို့ ရှိပါလျက် အဘယ်ကြောင့် ရဟန်းတို့ကိုသာ ခေါ်တော်မူသနည်းဟု မေးစရာရှိအံ့။ ရဟန်းတို့၏ ကြီးမြတ်သူဖြစ်ခြင်း၊ မြတ်သောသူဖြစ်ခြင်း၊ နီးစပ်သူဖြစ်ခြင်း၊ အမြဲမပြတ် နီးကပ်စွာ တည်ရှိသူဖြစ်ခြင်းနှင့် တရားဒေသနာတော်၏ တည်ရာ (ခွက်) ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ရဟန်းတို့ကိုသာ ခေါ်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား မြတ်စွာဘုရား၏ တရားဒေသနာတော်သည် အလုံးစုံသော ပရိသတ်လေးပါးနှင့် သက်ဆိုင်သည်မှာ မှန်ပေ၏။ သို့ရာတွင် ထိုပရိသတ်လေးပါးတို့၌ ရဟန်းပရိသတ်သည် ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ကြီးမြတ်ကုန်၏။ အိမ်ရာမရှိသော ရဟန်းအဖြစ်ကို အစပြု၍ ဘုရားရှင်၏ အကျင့်တော်နှင့်အညီ ကျင့်ဆောင်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အလုံးစုံသော သာသနာတော်ကို ခံယူစောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ရဟန်းတို့သည် မြတ်ကုန်၏။ ထိုပရိသတ်အလယ်တွင် နေကြသူတို့အနက် ဘုရားရှင်နှင့် နီးကပ်စွာ နေထိုင်သောကြောင့် နီးစပ်သူများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ဘုရားရှင်၏ အထံတော်၌ ကျင်လည်ကျက်စားသူများ ဖြစ်ကြသောကြောင့် အမြဲမပြတ် နီးကပ်စွာ ရှိနေသူများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ဆုံးမတော်မူသည့်အတိုင်း ကျင့်ကြံခြင်း ထင်ရှားရှိသောကြောင့် ထိုရဟန်းတို့သည်သာ တရားဒေသနာတော်၏ တည်ရာ (ခွက်) လည်း ဖြစ်ကုန်၏။

Tattha siyā – kimatthaṃ pana bhagavā dhammaṃ desento paṭhamaṃ bhikkhū āmantesi, na dhammameva desesīti? Satijananatthaṃ. Parisāya hi bhikkhū aññaṃ cintentāpi vikkhittacittāpi dhammaṃ paccavekkhantāpi kammaṭṭhānaṃ manasikarontāpi nisinnā honti, te anāmantetvā dhamme desiyamāne ‘‘ayaṃ desanā kiṃnidānā kiṃpaccayā katamāya atthuppattiyā desitā’’ti sallakkhetuṃ asakkontā vikkhepaṃ āpajjeyyuṃ, duggahitaṃ vā gaṇheyyuṃ[Pg.131]. Tena tesaṃ satijananatthaṃ bhagavā paṭhamaṃ āmantetvā pacchā dhammaṃ deseti.

ထိုပါဌ်၌ စောဒနာရှင်တစ်ဦး၏ စောဒနာချက် ရှိကောင်းရှိပေအံ့။ 'အဘယ်ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် တရားဟောတော်မူရာ၌ ရှေးဦးစွာ ရဟန်းတို့ကို ခေါ်တော်မူသနည်း၊ တရားတော်ကိုသာ အဘယ်ကြောင့် တိုက်ရိုက်မဟောသနည်း' ဟူမူ - သတိဖြစ်စေရန် ဖြစ်၏။ ပရိသတ်အလယ်၌ ရှိနေကြသော ရဟန်းတို့သည် အခြားတစ်ပါးသောအရာကို ကြံစည်နေသူများ၊ စိတ်ပျံ့လွင့်နေသူများ၊ တရားတော်ကို ဆင်ခြင်နေသူများ၊ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို နှလုံးသွင်းနေသူများ ဖြစ်၍ ထိုင်နေကြကုန်၏။ ထိုရဟန်းတို့ကို မခေါ်ဘဲ တရားတော်ကိုသာ တိုက်ရိုက် ဟောကြားတော်မူခဲ့လျှင် 'ဤတရားဒေသနာသည် အဘယ်နိဒါန်းရှိသနည်း၊ အဘယ်အကြောင်းကြောင့်၊ အဘယ်သို့သော အကြောင်းအရာ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကြောင့် ဟောကြားတော်မူအပ်သနည်း' ဟု သတ်မှတ်မှတ်သားရန် မစွမ်းနိုင်ဘဲ စိတ်ပျံ့လွင့်ခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်ရာ၏။ သို့မဟုတ် တရားတော်ကို မှားယွင်းစွာလည်း ယူငင်မှတ်သားကြကုန်ရာ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုရဟန်းတို့အား သတိဖြစ်ပေါ်စေရန်အတွက် မြတ်စွာဘုရားသည် ရှေးဦးစွာ ခေါ်တော်မူပြီးမှ နောက်၌ တရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူသည်။

Bhadanteti gāravavacanametaṃ, satthuno paṭivacanadānaṃ vā. Apicettha ‘‘bhikkhavo’’ti vadamāno bhagavā te bhikkhū ālapati, ‘‘bhadante’’ti vadamānā te bhagavantaṃ paccālapanti. Tathā ‘‘bhikkhavo’’ti bhagavā ābhāsati, ‘‘bhadante’’ti te paccābhāsanti. ‘‘Bhikkhavo’’ti paṭivacanaṃ dāpeti, bhadanteti paṭivacanaṃ denti. Te bhikkhūti ye bhagavā āmantesi. Bhagavato paccassosunti bhagavato āmantanaṃ paṭiassosuṃ, abhimukhā hutvā suṇiṃsu sampaṭicchiṃsu paṭiggahesunti attho. Bhagavā etadavocāti bhagavā etaṃ idāni vattabbaṃ sakalasuttaṃ avoca.

'ဘဒန္တေ' ဟူသော စကားသည် ရိုသေစွာ ပြောဆိုသော စကားဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ဘုရားရှင်အား ပြန်လည်၍ စကားတုံ့ပြန်သော စကားဖြစ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့်လည်း ဤ၌ 'ဘိက္ခဝေ' ဟု မိန့်တော်မူလျက် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရဟန်းတို့ကို ခေါ်တော်မူ၏၊ ထိုရဟန်းတို့သည် 'ဘဒန္တေ' ဟု လျှောက်ထားလျက် မြတ်စွာဘုရားအား ပြန်လည်၍ စကားတုံ့ပြန်ကြကုန်၏။ ထိုနည်းတူစွာ 'ဘိက္ခဝေ' ဟု မြတ်စွာဘုရားသည် ရှေးဦးစွာ မိန့်တော်မူ၏၊ 'ဘဒန္တေ' ဟု ထိုရဟန်းတို့သည် ပြန်လည်ပြောဆိုကြကုန်၏။ 'ဘိက္ခဝေ' ဟူသော စကားဖြင့် စကားတုံ့ပြန်ခြင်းကို ပေးစေတော်မူ၏၊ 'ဘဒန္တေ' ဟူသော စကားဖြင့် ပြန်လည်ဖြေကြားခြင်းကို ပေးကြကုန်၏။ 'ထိုရဟန်းတို့' ဆိုသည်မှာ မြတ်စွာဘုရား ခေါ်တော်မူအပ်သော ရဟန်းတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'မြတ်စွာဘုရားအား ပြန်လည်လျှောက်ထားကြကုန်ပြီ' ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရား၏ ခေါ်တော်မူသံကို ရှေ့ရှုနာယူကြကုန်ပြီ၊ ရှေးရှုမျက်နှာမူလျက် နာယူကြကုန်၏၊ ဝန်ခံယူကြကုန်၏၊ ခံယူကြကုန်၏ ဟု အနက်ရသည်။ 'မြတ်စွာဘုရားသည် ဤစကားကို မိန့်တော်မူပြီ' ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားသည် ယခုအခါ ဟောကြားအပ်သော ဤအလုံးစုံသော သုတ်တော်ကို ဟောကြားတော်မူပြီ ဟု အနက်ရသည်။

Ettāvatā ca yaṃ āyasmatā sāriputtena kamalakuvalayujjalavimalasādurasasalilāya pokkharaṇiyā sukhāvataraṇatthaṃ nimmalasilātalaracanavilāsasopānaṃ vippakiṇṇamuttājālasadisavālikākiṇṇapaṇḍarabhūmibhāgaṃ titthaṃ viya, suvibhattabhittivicitravedikāparikkhittassa nakkhattapathaṃ phusitukāmatāya viya, vijambhitasamussayassa pāsādavarassa sukhārohaṇatthaṃ dantamayasaṇhamuduphalakakañcanalatāvinaddhamaṇigaṇappabhāsamudayujjalasobhaṃ sopānaṃ viya, suvaṇṇavalayanūpurādisaṅghaṭṭanasaddasammissitakathitahasitamadhurassaragehajanavicaritassa uḷārissariyavibhavasobhitassa mahāgharassa sukhappavesanatthaṃ suvaṇṇarajatamaṇimuttāpavāḷādijutivisadavijjotitasuppatiṭṭhitavisāladvārakavāṭaṃ mahādvāraṃ viya atthabyañjanasampannassa buddhānaṃ desanāñāṇagambhīrabhāvasaṃsūcakassa imassa suttassa sukhāvagāhaṇatthaṃ kāladesadesakaparisāpadesapaṭimaṇḍitaṃ nidānaṃ bhāsitaṃ, tassa atthavaṇṇanā samattā.

ဤမျှအတိုင်းအရှည်ရှိသော စကားအစဉ်ဖြင့် နိဂုံးချုပ်ရသော် - အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်သည် ကြာပဒုမ္မာ ကြာညို စသည်တို့ဖြင့် တောက်ပပြီး အညစ်အကြေးကင်း၍ ချိုမြိန်သော ရေရှိသော ရေကန်သို့ လွယ်ကူစွာ သက်ဆင်းနိုင်ရန် အညစ်အကြေးကင်းသော ကျောက်ဖျာဖြင့် စီမံထားသော တင့်တယ်သော လှေကားရှိသော၊ ပုလဲကွန်ရက်ကို ဖြန့်ခင်းထားသကဲ့သို့ ဖြူဖွေးသော သဲပြင်ရှိသော ဆိပ်ကမ်းကဲ့သို့လည်းကောင်း။ ကောင်းစွာခွဲခြားအပ်သော နံရံ၊ ဆန်းကြယ်သော ရတနာအတန်းတို့ဖြင့် ခြံရံအပ်သော၊ နက္ခတ်တို့၏ လမ်းခရီးဖြစ်သော ကောင်းကင်ပြင်ကို ထိလိုသကဲ့သို့ ကွန့်မြူးသော ရွှေစုလစ်မွန်းချွန်တို့ဖြင့် တင့်တယ်သော မြတ်သော ပြာသာဒ်ထက်သို့ လွယ်ကူစွာ တက်ရောက်နိုင်ရန် ဆင်စွယ်ဖြင့်ပြုလုပ်အပ်သော သိမ်မွေ့နူးညံ့သော ပျဉ်ချပ်ရှိသော၊ ရွှေနွယ်တို့ဖြင့် ရစ်ပတ်ကာ ပတ္တမြားအပေါင်းတို့၏ အရောင်အဝါဖြင့် တောက်ပသော စောင်းတန်းလှေကားကဲ့သို့လည်းကောင်း။ ရွှေလက်ကောက်၊ ရွှေခြေချင်း စသည်တို့၏ အချင်းချင်း ထိခိုက်သံတို့နှင့် ရောနှောနေသော ပြောဆိုသံ၊ ရယ်မောသံ၊ သာယာသောအသံရှိသော အိမ်သူတို့ သွားလာရာဖြစ်သော၊ ပြန့်ပြောသော စည်းစိမ်အာဏာတို့ဖြင့် တင့်တယ်သော အိမ်ကြီးနန်းတော်သို့ လွယ်ကူစွာ ဝင်ရောက်နိုင်ရန် ရွှေ၊ ငွေ၊ ပတ္တမြား၊ ပုလဲ၊ သန္တာ စသည်တို့၏ အရောင်တို့ဖြင့် စင်ကြယ်စွာ တောက်ပလျက် ကောင်းစွာတည်ဆောက်ထားသော ကျယ်ပြန့်သော တံခါးရွက်ရှိသော တံခါးမကြီးကဲ့သို့လည်းကောင်း။ အနက်သဒ္ဒါနှင့် ပြည့်စုံသော၊ ဘုရားရှင်တို့၏ ဒေသနာဉာဏ်တော်၏ နက်နဲမှုကို ပြသတတ်သော ဤဣန္ဒြိယသုတ်တော်ကို လွယ်ကူစွာ သက်ဝင်နားလည်နိုင်ရန်အလို့ငှာ၊ ဟောကြားရာ ကာလ၊ ဟောကြားတော်မူသော ပုဂ္ဂိုလ်၊ နာကြားသော ပရိသတ်၊ ဟောကြားရာ အရပ်ဒေသတို့ဖြင့် ထက်ဝန်းကျင်မှ တန်ဆာဆင်လျက် ဟောကြားအပ်သော အကြင်နိဒန်း၏ အနက်ဖွင့်ဆိုချက်သည် ပြီးပြည့်စုံပြီ။

Suttante pañcāti gaṇanaparicchedo. Imāni indriyānīti paricchinnadhammanidassanaṃ. Indriyaṭṭho heṭṭhā vutto.

သုတ်တော်၌ 'ပဉ္စ' (ငါးပါး) ဟူသော စကားသည် အရေအတွက်ကို ပိုင်းခြားကြောင်းပြသော သဒ္ဒါတည်း။ 'ဣမာနိ ဣန္ဒြိယာနိ' (ဤဣန္ဒြေတို့) ဟူသော စကားသည် ပိုင်းခြားအပ်သော တရားကို ညွှန်ပြကြောင်းဖြစ်သော သဒ္ဒါတည်း။ ဣန္ဒြေ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ရှေး၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးပြီ။

185. Idāni imaṃ suttantaṃ dassetvā imasmiṃ suttante vuttānaṃ indriyānaṃ visuddhibhāvanāvidhānaṃ bhāvitattaṃ paṭippassaddhiñca dassetukāmo imāni pañcindriyānītiādimāha. Tattha visujjhantīti visuddhiṃ pāpuṇanti. Assaddheti tīsu ratanesu saddhāvirahite. Saddheti tīsu ratanesu saddhāsampanne. Sevatoti [Pg.132] cittena sevantassa. Bhajatoti upasaṅkamantassa. Payirupāsatoti sakkaccaṃ upanisīdantassa. Pasādanīye suttanteti pasādajanake ratanattayaguṇapaṭisaṃyutte suttante. Kusīteti kucchitena ākārena sīdantīti kusīdā, kusīdā eva kusītā. Te kusīte. Sammappadhāneti catukiccasādhakavīriyapaṭisaṃyuttasuttante. Muṭṭhassatīti naṭṭhassatike. Satipaṭṭhāneti satipaṭṭhānādhikārake suttante. Jhānavimokkheti catutthajjhānaaṭṭhavimokkhatividhavimokkhādhikārake suttante. Duppaññeti nippaññe, paññābhāvato vā duṭṭhā paññā etesanti duppaññā. Te duppaññe. Gambhīrañāṇacariyanti catusaccapaṭiccasamuppādādipaṭisaṃyutte suttante, ñāṇakathāsadise vā. Suttantakkhandheti suttantakoṭṭhāse. Assaddhiyantiādīsu assaddhiyanti assaddhabhāvaṃ. Assaddhiye ādīnavadassāvī assaddhiyaṃ pajahanto saddhindriyaṃ bhāveti, saddhindriye ānisaṃsadassāvī saddhindriyaṃ bhāvento assaddhiyaṃ pajahati. Esa nayo sesesu. Kosajjanti kusītabhāvaṃ. Pamādanti sativippavāsaṃ. Uddhaccanti uddhatabhāvaṃ, vikkhepanti attho. Pahīnattāti appanāvasena jhānapāripūriyā pahīnattā. Suppahīnattāti vuṭṭhānagāminivasena vipassanāpāripūriyā suṭṭhu pahīnattā. Bhāvitaṃ hoti subhāvitanti vuttakkameneva yojetabbaṃ. Vipassanāya hi vipakkhavasena pahīnattā ‘‘suppahīnattā’’ti vattuṃ yujjati. Tasmāyeva ca ‘‘subhāvita’’nti, na tathā jhānena. Yasmā pana pahātabbānaṃ pahānena bhāvanāsiddhi, bhāvanāsiddhiyā ca pahātabbānaṃ pahānasiddhi hoti, tasmā yamakaṃ katvā niddiṭṭhaṃ.

၁၈၅. ယခုအခါ၌ ဤဣန္ဒြိယသုတ်တော်ကို ပြသပြီးနောက် ဤသုတ်၌ ဟောကြားအပ်သော ဣန္ဒြေတို့၏ စင်ကြယ်သော ဘာဝနာအစီအရင်၊ ပွားများအပ်သော အဖြစ်နှင့် ငြိမ်းအေးခြင်းတို့ကို ပြလိုသော မထေရ်သည် 'ဣမာနိ ပဉ္စ ဣန္ဒြိယာနိ' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ 'ဝိသုဇ္ဈန္တိ' ဟူသည်မှာ စင်ကြယ်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏ ဟု အနက်ရသည်။ 'အဿဒ္ဓေ' ဟူသည်မှာ ရတနာသုံးပါးတို့၌ ယုံကြည်မှု ကင်းသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'သဒ္ဓေ' ဟူသည်မှာ ရတနာသုံးပါးတို့၌ သဒ္ဓါတရားနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'သေဝတော' ဟူသည်မှာ စိတ်ဖြင့် ဆည်းကပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဆိုလိုသည်။ 'ဘဇတော' ဟူသည်မှာ ဆည်းကပ်ချဉ်းကပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဆိုလိုသည်။ 'ပယိရုပါသတော' ဟူသည်မှာ ရိုသေစွာ ဆည်းကပ်ထိုင်နေသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဆိုလိုသည်။ 'ပသာဒနီယေ သုတ္တန္တေ' ဟူသည်မှာ ကြည်ညိုခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော၊ ရတနာသုံးပါး၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးနှင့် စပ်ယှဉ်သော သုတ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'ကုသီတေ' ဟူသည်မှာ စက်ဆုပ်ဖွယ်သော အခြင်းအရာဖြင့် ဆုတ်နစ်တတ်သောကြောင့် 'ကုသီဒါ' (ပျင်းရိသူ) ဟု ခေါ်၏။ ကုသီဒါ ဟူသော ပုဒ်သည်ပင် 'ကုသီတာ' ဖြစ်၏။ ထိုပျင်းရိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'သမ္မပ္ပဓာနေ' ဟူသည်မှာ ကိစ္စလေးပါးကို ပြီးစေတတ်သော ဝီရိယနှင့် စပ်ယှဉ်သော သုတ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'မုဋ္ဌဿတီ' ဟူသည်မှာ သတိလွတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'သတိပဋ္ဌာနေ' ဟူသည်မှာ သတိပဋ္ဌာန်ကို စွဲ၍ဖြစ်သော သုတ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဈာနဝိမောက္ခေ' ဟူသည်မှာ စတုတ္ထဈာန်၊ ဝိမောက္ခရှစ်ပါး၊ သုံးပါးသော ဝိမောက္ခတို့ကို စွဲ၍ ဖြစ်ကုန်သော သုတ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဒုပ္ပညေ' ဟူသည်မှာ ပညာမရှိသော သူတို့ကို ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် ပညာမရှိခြင်းကြောင့် ဖျက်ဆီးအပ်သော ပညာရှိသောသူတို့ကို 'ဒုပ္ပညာ' ဟု ခေါ်၏။ ထိုဉာဏ်နည်းသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဂမ္ဘီရဉာဏစရိယံ' ဟူသည်မှာ သစ္စာလေးပါး၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် စသည်နှင့် စပ်ယှဉ်သော သုတ်တို့ကို၊ သို့မဟုတ် ဉာဏဝိဘင်းနှင့် တူသော တရားစုတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'သုတ္တန္တက္ခန္ဓေ' ဟူသည်မှာ သုတ်အစုအဝေးတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'အဿဒ္ဓိယံ' အစရှိသော ပုဒ်တို့တွင် 'အဿဒ္ဓိယံ' ဟူသည်မှာ မယုံကြည်သော အဖြစ်ကို ဆိုလိုသည်။ မယုံကြည်ခြင်း၌ အပြစ်ကို ရှုလေ့ရှိသဖြင့် မယုံကြည်ခြင်းကို စွန့်ပယ်သောပုဂ္ဂိုလ်သည် သဒ္ဓိန္ဒြေကို ပွားများစေ၏။ သဒ္ဓိန္ဒြေ၌ အကျိုးကျေးဇူးကို ရှုလေ့ရှိသဖြင့် သဒ္ဓိန္ဒြေကို ပွားများစေသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် မယုံကြည်ခြင်းကို စွန့်ပယ်၏။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ 'ကောသဇ္ဇံ' ဟူသည်မှာ ပျင်းရိခြင်း အဖြစ်ကို ဆိုလိုသည်။ 'ပမာဒံ' ဟူသည်မှာ သတိကင်းလွတ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဥဒ္ဓစ္စံ' ဟူသည်မှာ ပျံ့လွင့်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ပဟီနတ္တာ' ဟူသည်မှာ အပ္ပနာဈာန်အစွမ်းဖြင့် ဈာန်ပြည့်စုံသောကြောင့် (ကိလေသာကို) ပယ်အပ်ပြီးသော အဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်၏။ 'သုပ္ပဟီနတ္တာ' ဟူသည်မှာ ဝုဋ္ဌာနဂါမိဝိပဿနာအစွမ်းဖြင့် ဝိပဿနာပြည့်စုံခြင်းကြောင့် ကောင်းစွာ ပယ်အပ်ပြီးသော အဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်၏။ 'ပွားများအပ်ပြီ၊ ကောင်းစွာ ပွားများအပ်ပြီ' (ဘဝိတံ ဟောတိ သုဘာဝိတံ) ဟူသည်ကို ဟောကြားတော်မူအပ်သော အစဉ်အတိုင်းပင် ယှဉ်စပ်အပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဝိပဿနာအားဖြင့် ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့၏ အစွမ်းကြောင့် ပယ်အပ်ပြီးဖြစ်၍ 'ကောင်းစွာ ပယ်အပ်ပြီးသော အဖြစ်ကြောင့်' (သုပ္ပဟီနတ္တာ) ဟု ဆိုရန် သင့်လျော်ပေ၏။ ထိုသို့ ဝိပဿနာဖြင့် ဆန့်ကျင်ဘက်အစွမ်းကြောင့် ပယ်အပ်ပြီးသောကြောင့်သာလျှင် 'ကောင်းစွာ ပွားများအပ်ပြီ' (သုဘာဝိတံ) ဟု ဆိုရန် သင့်လျော်ပေ၏၊ ဈာန်ဖြင့် ပယ်သကဲ့သို့ မဟုတ်ပေ။ သို့ရာတွင် ပယ်အပ်သော တရားတို့ကို စွန့်ပယ်ခြင်းဖြင့် ဘာဝနာပြီးမြောက်ခြင်းဖြစ်၍ ဘာဝနာပြီးမြောက်ခြင်းကြောင့်လည်း ပယ်အပ်သော တရားတို့ကို စွန့်ပယ်ခြင်း ပြီးမြောက်သောကြောင့် အစုံ (အယုဂ်) ပြု၍ ပြဆိုတော်မူအပ်၏။

186. Paṭippassaddhivāre bhāvitāni ceva honti subhāvitāni cāti bhāvitānaṃyeva subhāvitatā. Paṭippassaddhāni ca suppaṭippassaddhāni cāti paṭippassaddhānaṃyeva suppaṭippassaddhatā vuttā. Phalakkhaṇe maggakiccanibbattivasena bhāvitatā paṭippassaddhatā ca veditabbā. Samucchedavisuddhiyoti maggavisuddhiyoyeva. Paṭippassaddhivisuddhiyoti phalavisuddhiyo eva.

၁၈၆. ငြိမ်းအေးစေခြင်းအခန်း (ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝါရ) ၌ ‘ပွားများအပ်ကုန်သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏၊ ကောင်းစွာ ပွားများအပ်ကုန်သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏’ ဟူသော စကားဖြင့် ပွားများအပ်ပြီးသော ဣန္ဒြေတို့၏ ကောင်းစွာ ပွားများအပ်ပြီးသည်၏ အဖြစ်ကိုသာ ဆိုသည်။ ‘ငြိမ်းအေးစေအပ်ကုန်သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏၊ ကောင်းစွာ ငြိမ်းအေးစေအပ်ကုန်သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏’ ဟူသော စကားဖြင့် ငြိမ်းအေးစေအပ်ပြီးသော ဣန္ဒြေတို့၏ ကောင်းစွာ ငြိမ်းအေးပြီးသည်၏ အဖြစ်ကိုသာ ဆိုသည်။ ဖိုလ်ခဏ၌ မဂ်ကိစ္စပြီးမြောက်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ပွားများပြီးသည်၏ အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ငြိမ်းအေးပြီးသည်၏ အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း သိအပ်၏။ ‘သမူစ္ဆေဒဝိသုဒ္ဓိ’ ဟူသည် မဂ်ဝိသုဒ္ဓိကိုသာ ဆိုလိုသည်။ ‘ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိသုဒ္ဓိ’ ဟူသည် ဖလဝိသုဒ္ဓိကိုသာ ဆိုလိုသည်။

Idāni tathā vuttavidhānāni indriyāni kārakapuggalavasena yojetvā dassetuṃ katinaṃ puggalānantiādimāha. Tattha savanena buddhoti sammāsambuddhato dhammakathāsavanena catusaccaṃ buddhavā, ñātavāti attho. Idaṃ [Pg.133] bhāvitindriyabhāvassa kāraṇavacanaṃ. Bhāvanābhisamayavasena hi maggassa buddhattā phalakkhaṇe bhāvitindriyo hoti. Aṭṭhannampi ariyānaṃ tathāgatassa sāvakattā visesetvā arahattaphalaṭṭhameva dassento khīṇāsavoti āha. Soyeva hi sabbakiccanipphattiyā bhāvitindriyoti vutto. Itarepi pana taṃtaṃmaggakiccanipphattiyā pariyāyena bhāvitindriyā eva. Tasmā eva ca catūsu phalakkhaṇesu ‘‘pañcindriyāni bhāvitāni ceva honti subhāvitāni cā’’ti vuttaṃ. Yasmā pana tesaṃ uparimaggatthāya indriyabhāvanā atthiyeva, tasmā te na nippariyāyena bhāvitindriyā. Sayaṃ bhūtaṭṭhenāti anācariyo hutvā sayameva ariyāya jātiyā bhūtaṭṭhena jātaṭṭhena bhagavā. Sopi hi bhāvanāsiddhivasena phalakkhaṇe sayambhū nāma hoti. Evaṃ sayaṃ bhūtaṭṭhena bhāvitindriyo. Appameyyaṭṭhenāti anantaguṇayogato pamāṇetuṃ asakkuṇeyyaṭṭhena. Bhagavā phalakkhaṇe bhāvanāsiddhito appameyyoti. Tasmāyeva bhāvitindriyo.

ယခုအခါ၌ ထိုသို့ဆိုအပ်ပြီးသော အစီအရင်ရှိသော ဣန္ဒြေတို့ကို ပြုလုပ်တတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏အစွမ်းဖြင့် ယှဉ်စပ်၍ ပြသခြင်းငှာ ‘katinaṃ puggalānaṃ’ အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ ‘savanena buddho’ ဟူသည် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်၏ အထံတော်မှ တရားစကား နာကြားရသဖြင့် သစ္စာလေးပါးကို သိသော၊ သိပြီးသောသူ ဟူသောအနက် ဖြစ်၏။ ဤသည်ကား ပွားများအပ်ပြီးသော ဣန္ဒြေရှိသည်၏ အဖြစ်ကို ပြဆိုသော အကြောင်းပြစကား ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား မဂ်တည်းဟူသော ဘာဝနာဘိသမယ၏ အစွမ်းဖြင့် မဂ်ကို သိပြီးဖြစ်သောကြောင့် ဖိုလ်ခဏ၌ ပွားများအပ်ပြီးသော ဣန္ဒြေရှိသူ ဖြစ်၏။ အရိယာရှစ်ပါးတို့သည်လည်း တထာဂတ၏ တပည့်သာဝကဖြစ်ခြင်းကြောင့် အထူးပြု၍ အရဟတ္တဖိုလ်၌ တည်သောသူကိုသာ ပြလိုသဖြင့် ‘ခီဏာသဝ’ (ရဟန္တာ) ဟူ၍ မိန့်တော်မူ၏။ ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည်သာလျှင် အလုံးစုံသော ကိစ္စပြီးမြောက်ခြင်းကြောင့် ‘ပွားများပြီးသော ဣန္ဒြေရှိသူ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့သော်လည်း အခြားသော သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်လည်း ထိုထိုမိမိတို့၏ မဂ်ကိစ္စ ပြီးမြောက်ခြင်းကြောင့် သွယ်ဝိုက်သောနည်း (ပရိယာယ်) အားဖြင့် ပွားများပြီးသော ဣန္ဒြေရှိသူများသာ ဖြစ်ကြ၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ဖိုလ်ခဏလေးပါးတို့၌ ‘ဣန္ဒြေငါးပါးတို့ကို ပွားများအပ်ကုန်သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏၊ ကောင်းစွာ ပွားများအပ်ကုန်သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ သို့သော်လည်း ထိုသေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့အား အထက်မဂ်အလို့ငှာ ဣန္ဒြေပွားများရန် ရှိနေသေးသောကြောင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် မုချအားဖြင့် (နိပ္ပရိယာယ်အားဖြင့်) ပွားများပြီးသော ဣန္ဒြေရှိသူများ မဟုတ်ကြကုန်။ ‘sayaṃ bhūtaṭṭhena’ ဟူသည် ဆရာမရှိဘဲ မိမိအလိုလိုသာလျှင် မြတ်သောဇာတ်ဖြင့် ဖြစ်တတ်သော အနက်ကြောင့် မြတ်စွာဘုရား (သို့မဟုတ် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ) ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါသည်လည်း ဘာဝနာပြီးမြောက်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖိုလ်ခဏ၌ ‘သယမ္ဘူ’ မည်၏။ ဤသို့လျှင် အလိုလိုဖြစ်တတ်သော အနက်ကြောင့် ပွားများအပ်ပြီးသော ဣန္ဒြေရှိသူ မည်၏။ ‘appameyyaṭṭhena’ ဟူသည် အဆုံးမရှိသော ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် အတိုင်းအရှည် မပြုနိုင်သော အနက်ကြောင့် ဖြစ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဖိုလ်ခဏ၌ ဘာဝနာပြီးမြောက်ခြင်းကြောင့် ‘အပ္ပမေယျ’ မည်တော်မူ၏။ ထိုသို့ အတိုင်းအရှည်မရှိသောကြောင့်သာလျှင် ပွားများအပ်ပြီးသော ဣန္ဒြေရှိတော်မူ၏။

Paṭhamasuttantaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ပထမသုတ်၏ နိဒ္ဒေသအဖွင့် ပြီးစီးပြီ။

2. Dutiyasuttantaniddesavaṇṇanā

၂. ဒုတိယသုတ်၏ နိဒ္ဒေသအဖွင့်

187. Puna aññaṃ suttantaṃ nikkhipitvā indriyavidhānaṃ niddisitukāmo pañcimāni, bhikkhavetiādikaṃ suttantaṃ dasseti. Tattha ye hi kecīti anavasesapariyādānaṃ, hi-kāro padapūraṇamatte nipāto. Samaṇā vā brāhmaṇā vāti lokavohāravasena vuttaṃ. Samudayanti paccayaṃ. Atthaṅgamanti uppannānaṃ abhāvagamanaṃ, anuppannānaṃ anuppādaṃ vā. Assādanti ānisaṃsaṃ. Ādīnavanti dosaṃ. Nissaraṇanti niggamanaṃ. Yathābhūtanti yathāsabhāvaṃ. Samaṇesūti samitapāpesu. Samaṇasammatāti na mayā samaṇāti sammatā. ‘‘Sammatā’’ti vattamānakālavasena vuccamāne saddalakkhaṇavasena ‘‘me’’ti ettha sāmivacanameva hoti. Brāhmaṇesūti bāhitapāpesu. Sāmaññatthanti samaṇabhāvassa atthaṃ. Brahmaññatthanti brāhmaṇabhāvassa atthaṃ. Dvayenāpi arahattaphalameva vuttaṃ. Atha vā sāmaññatthanti heṭṭhā tīṇi phalāni. Brahmaññatthanti arahattaphalaṃ. Sāmaññabrahmaññanti hi ariyamaggoyeva. Diṭṭheva dhammeti paccakkheyeva attabhāve. Sayaṃ abhiññā sacchikatvāti attanāyeva adhikena ñāṇena paccakkhaṃ katvā. Upasampajjāti pāpuṇitvā, nipphādetvā vā.

၁၈၇. တစ်ဖန် အခြားသော သုတ်ကိုတင်ပြ၍ ဣန္ဒြေအစီအရင်ကို ပြသလိုသဖြင့် ‘pañcimāni, bhikkhave’ အစရှိသော သုတ်ကို ပြတော်မူ၏။ ထိုသုတ်၌ ‘ye hi keci’ ဟူသော စကားသည် အကြွင်းမဲ့ သက်ဝင်ယူငင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘hi’ အက္ခရာသည် ပုဒ်ပြည့်ရုံမျှဖြစ်သော နိပါတ်တည်း။ ‘samaṇā vā brāhmaṇā vā’ ဟူသည် လောကဝေါဟာရအားဖြင့် မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ ‘samudaya’ ဟူသည် အကြောင်းတရားကို ဆိုလိုသည်။ ‘atthaṅgama’ ဟူသည် ဖြစ်ပြီးသော ဣန္ဒြေတို့၏ ကင်းပျောက်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် မဖြစ်သေးသော ဣန္ဒြေတို့၏ မဖြစ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ ‘assāda’ ဟူသည် သာယာဖွယ်အကျိုးကျေးဇူး ဖြစ်၏။ ‘ādīnava’ ဟူသည် အပြစ် ဖြစ်၏။ ‘nissaraṇa’ ဟူသည် ထွက်မြောက်ရာ ဖြစ်၏။ ‘yathābhūta’ ဟူသည် သဘောအတိုင်း (ဟုတ်မှန်စွာ) ဖြစ်၏။ ‘samaṇesu’ ဟူသည် ငြိမ်းစေအပ်ပြီးသော မကောင်းမှုရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် ဖြစ်၏။ ‘samaṇasammata’ ဟူသည် ငါဘုရားသည် ရဟန်းဟူ၍ သမုတ်အပ်သူများ မဟုတ်ကုန်။ ‘sammatā’ ဟု ပစ္စုပ္ပန်ကာလ၏ အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်သည်ရှိသော် သဒ္ဒါလက္ခဏာ၏ အစွမ်းဖြင့် ‘me’ ဟူသောပုဒ်သည် ဆဋ္ဌီဝိဘတ် (သမ္ဗန်) သာ ဖြစ်၏။ ‘brāhmaṇesu’ ဟူသည် ဖယ်ရှားအပ်ပြီးသော မကောင်းမှုရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် ဖြစ်၏။ ‘sāmaññattha’ ဟူသည် ရဟန်းအဖြစ် (သာမည) ၏ အကျိုးကို ဆိုလိုသည်။ ‘brahmaññattha’ ဟူသည် ဗြာဟ္မဏအဖြစ် (ဗြဟ္မည) ၏ အကျိုးကို ဆိုလိုသည်။ ထိုနှစ်ပါးစုံသော ပုဒ်တို့ဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်ကိုသာ ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် တနည်းအားဖြင့် ‘sāmaññattha’ ဟူသည် အောက်ဖိုလ်သုံးပါးကို ဆို၍ ‘brahmaññattha’ ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ်ကို ဆိုသည်။ စင်စစ်သော်ကား ‘သာမည၊ ဗြဟ္မည’ ဟူသည် အရိယာမဂ်၏ အမည်သာလျှင် ဖြစ်၏။ ‘diṭṭheva dhamme’ ဟူသည် မျက်မှောက်သော ဘဝ၌ပင် ဖြစ်၏။ ‘sayaṃ abhiññā sacchikatvā’ ဟူသည် မိမိကိုယ်တိုင် လွန်ကဲသောဉာဏ်ဖြင့် မျက်မှောက်ပြု၍ ဖြစ်၏။ ‘upasampajja’ ဟူသည် ဆိုက်ရောက်၍ သော်လည်းကောင်း၊ ပြီးမြောက်စေ၍ သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

188. Suttantaniddese [Pg.134] paṭhamaṃ indriyasamudayādīnaṃ pabhedagaṇanaṃ pucchitvā puna pabhedagaṇanā vissajjitā. Tattha asītisatanti asītiuttaraṃ sataṃ. Paṇḍitehi ‘‘asītisata’’nti vuttehi ākārehīti yojanā.

၁၈၈. သုတ္တန္တနိဒ္ဒေသ၌ ရှေးဦးစွာ ဣန္ဒြေငါးပါးတို့၏ ဖြစ်ကြောင်းအစရှိသည်တို့၏ အပြားအရေအတွက်ကို မေးမြန်းပြီး၍ တစ်ဖန် ထိုအပြားအရေအတွက်ကို ဖြေကြားအပ်၏။ ထိုအဖြေ၌ ‘asītisata’ ဟူသည် တစ်ရာ့ရှစ်ဆယ် (၁၈၀) ဖြစ်၏။ ပညာရှိတို့သည် ‘တစ်ရာ့ရှစ်ဆယ်’ ဟု ဆိုအပ်သော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် ဟု စပ်ကူးအပ်၏။

Puna pabhedagaṇanāpucchāpubbaṅgame gaṇanāniddese adhimokkhatthāyāti adhimuccanatthāya saddahanatthāya. Āvajjanāya samudayoti manodvārāvajjanacittassa samudayo. Saddhindriyassa samudayoti saddhindriyassa paccayo, saddhaṃ uppādessāmīti pubbabhāgāvajjanaṃ saddhindriyassa upanissayapaccayo, saddhindriyajavanassa āvajjanaṃ paṭhamassa javanassa anantarapaccayo, dutiyajavanādīnaṃ upanissayapaccayo. Adhimokkhavasenāti chandasampayuttaadhimokkhavasena. Chandassa samudayoti pubbabhāgāvajjanapaccayā uppannassa adhimokkhasampayuttassa yevāpanakabhūtassa dhammacchandassa samudayo. So pana saddhindriyassa sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatavasena paccayo hoti, chandādhipatikāle adhipatipaccayo ca hoti, soyeva dutiyassa anantarasamanantaraanantarūpanissayāsevananatthivigatavasena paccayo hoti. Imināva nayena manasikārassapi yojanā kātabbā. Kevalañhettha manasikāroti sāraṇalakkhaṇo yevāpanakamanasikāro. Adhipatipaccayatā panassa na hoti. Sampayuttesu imesaṃ dvinnaṃyeva gahaṇaṃ balavapaccayattāti veditabbaṃ. Saddhindriyassa vasenāti bhāvanābhivuddhiyā indriyabhāvaṃ pattassa saddhindriyassa vasena. Ekattupaṭṭhānanti ekārammaṇe acalabhāvena bhusaṃ ṭhānaṃ uparūpari saddhindriyassa paccayo hoti. Saddhindriye vuttanayeneva sesindriyānipi veditabbāni. Evamekekassa indriyassa cattāro cattāro samudayāti pañcannaṃ indriyānaṃ vīsati samudayā honti. Puna catunnaṃ samudayānaṃ ekekasmiṃ samudaye pañca pañca indriyāni yojetvā vīsati samudayā vuttā. Paṭhamavīsati nānāmaggavasena daṭṭhabbā, dutiyavīsati ekamaggavasena daṭṭhabbāti vadanti. Evaṃ cattālīsa ākārā honti. Atthaṅgamavāropi imināva nayena veditabbo. So pana atthaṅgamo indriyabhāvanaṃ ananuyuttassa appaṭiladdhā paṭilābhatthaṅgamo, indriyabhāvanāya parihīnassa paṭiladdhaparihāni atthaṅgamo, phalappattassa paṭippassaddhiatthaṅgamo. Ekattaanupaṭṭhānanti ekatte anupaṭṭhānaṃ.

တစ်ဖန် အပြားအရေအတွက်ကို မေးမြန်းခြင်းလျှင် ရှေ့သွားရှိသော အရေအတွက်နိဒ္ဒေသ၌ 'adhimokkhatthāya' ဟူသည် သက်ဝင်ယုံကြည်ခြင်းငှာ ဖြစ်၏။ 'āvajjanāya samudayo' ဟူသည် မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ်၏ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း (ဥပါဒ်ခြင်း) တည်း။ 'saddhindriyassa samudayo' ဟူသည် သဒ္ဓိန္ဒြေ၏ အကြောင်းပင် ဖြစ်၏။ 'သဒ္ဓါတရားကို ဖြစ်စေအံ့' ဟု ကျင့်ကြံအားထုတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား ရှေးအဖို့၌ ဖြစ်သော အာဝဇ္ဇန်း (သို့မဟုတ် သဒ္ဓိန္ဒြေဖြစ်သော ဇော၏ ရှေးအဖို့၌ အထူးထူးသော အာဝဇ္ဇန်းဒွေး) သည် သဒ္ဓိန္ဒြေ၏ ဥပနိဿယအကြောင်း ဖြစ်၏။ သဒ္ဓိန္ဒြေဖြစ်သော ဇောဝါရ၌ မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းသည် ပထမဇောအား အနန္တရပစ္စည်းဖြင့် ကျေးဇူးပြု၏၊ ဒုတိယဇော အစရှိသည်တို့အား ဥပနိဿယပစ္စည်းဖြင့် ကျေးဇူးပြု၏။ 'adhimokkhavasena' ဟူသည် ဆန္ဒနှင့်ယှဉ်သော အဓိမောက္ခစေတသိက်၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏။ 'chandassa samudayo' ဟူသည် ရှေးအဖို့၌ဖြစ်သော အာဝဇ္ဇန်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ အဓိမောက္ခနှင့် ယှဉ်သော၊ ယေဝါပနကစေတသိက် ဖြစ်၍ ဖြစ်သော ဓမ္မဆန္ဒ (ဆန္ဒစေတသိက်) ၏ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းတည်း။ ထိုသဒ္ဓါနှင့်ယှဉ်သော ဆန္ဒသည်ကား သဒ္ဓိန္ဒြေအား သဟဇာတ၊ အညမည၊ နိဿယ၊ သမ္ပယုတ္တ၊ အတ္ထိ၊ အဝိဂတ သတ္တိတို့၏ အစွမ်းဖြင့် အကြောင်းပြု၏။ ဆန္ဒကို အကြီးအမှူးပြု၍ ဖြစ်သောအခါ၌ အဓိပတိပစ္စည်းသတ္တိလည်း ဖြစ်၏။ ထိုပထမဇော၌ ရှိသော သဒ္ဓါနှင့်ယှဉ်သော ဆန္ဒသည်ပင်လျှင် ဒုတိယဇောအား အနန္တရ၊ သမနန္တရ၊ အနန္တရူပနိဿယ၊ အာသေဝန၊ နတ္ထိ၊ ဝိဂတ သတ္တိတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကျေးဇူးပြု၏။ ဤဆန္ဒ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် မနသိကာရစေတသိက်၏ ယှဉ်စပ်ခြင်းကိုလည်း ပြုအပ်၏။ အထူးသဖြင့် ဤမနသိကာရဝါရ၌ အခြားနည်းနှင့် မရောမယှက်ဘဲ သက်သက်ဖြစ်သော 'manasikāro' ဟူသည်ကား အောက်မေ့ခြင်းလက္ခဏာရှိသော ယေဝါပနက၌လာသော မနသိကာရစေတသိက်ပင် ဖြစ်၏။ သို့သော် ထိုမနသိကာရစေတသိက်၏ အဓိပတိပစ္စည်း သတ္တိကား မရှိချေ။ သဒ္ဓိန္ဒြေနှင့် ယှဉ်ဖော်ဖြစ်သော တရားတို့အနက် ဤဆန္ဒနှင့် မနသိကာရ နှစ်ပါးတို့ကိုသာ ယူခြင်းမှာ အားကြီးသော အကြောင်းတရား ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ 'saddhindriyassa vasena' ဟူသည် ဘာဝနာပွားများခြင်းကြောင့် ဣန္ဒြေအဖြစ်သို့ ရောက်သော သဒ္ဓိန္ဒြေ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏။ 'ekattupaṭṭhānaṃ' ဟူသည် တစ်ခုတည်းသော အာရုံ၌ မလှုပ်မယှက် တည်ငြိမ်စွာ လွန်စွာ တည်ခြင်းသည် အထက်ထက်၌ ဖြစ်သော သဒ္ဓိန္ဒြေ၏ အကြောင်း ဖြစ်၏။ သဒ္ဓိန္ဒြေ၌ ဆိုအပ်ခဲ့သော နည်းအတိုင်းပင် ကြွင်းသော လေးပါးသော ဣန္ဒြေတို့ကိုလည်း သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် တစ်ပါးတစ်ပါးသော ဣန္ဒြေ၌ အကြောင်းလေးပါးစီ ရှိကြသဖြင့် ငါးပါးသော ဣန္ဒြေတို့၌ နှစ်ဆယ်သော အကြောင်းတရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ တစ်ဖန် အကြောင်းလေးပါးတို့တွင် တစ်ပါးတစ်ပါးသော အကြောင်း၌ ငါးပါးစီသော ဣန္ဒြေတို့ကို ယှဉ်စပ်၍ နှစ်ဆယ်သော အကြောင်းတို့ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုအနက် ရှေးဦးစွာသော အကြောင်းနှစ်ဆယ်ကို အထူးထူးသော မဂ်၏ အစွမ်းဖြင့် ရှုမြင်အပ်၏၊ ဒုတိယ အကြောင်းနှစ်ဆယ်ကိုမူ တစ်ခုတည်းသော မဂ်၏ အစွမ်းဖြင့် ရှုမြင်အပ်၏ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ဤသို့ဖြင့် အခြင်းအရာ လေးဆယ် ဖြစ်ကုန်၏။ ချုပ်ခြင်းဝါရကိုလည်း ဤနည်းဖြင့်သာလျှင် သိအပ်၏။ သို့သော် ထိုချုပ်ခြင်းဟူသည် ဣန္ဒြေပွားများခြင်းကို အားမထုတ်သောသူအား မရသေးသော ဣန္ဒြေတို့ကို မရခြင်းတည်းဟူသော ချုပ်ခြင်းလည်းကောင်း၊ ဣန္ဒြေပွားများခြင်းမှ ဆုတ်ယုတ်သောသူအား ရပြီးသော ဣန္ဒြေတို့ ဆုတ်ယုတ်ခြင်းတည်းဟူသော ချုပ်ခြင်းလည်းကောင်း၊ ဖိုလ်သို့ ရောက်ပြီးသောသူအား ငြိမ်းအေးခြင်းတည်းဟူသော ချုပ်ခြင်းလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ 'ekattaanupaṭṭhānaṃ' ဟူသည် တစ်ခုတည်းသော အာရုံ၌ မတည်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။

Ka. assādaniddesavaṇṇanā

က။ အဿာဒနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

189. Assādaniddese [Pg.135] assaddhiyassa anupaṭṭhānanti assaddhe puggale parivajjayato saddhe puggale sevato pasādanīyasuttante paccavekkhato tattha yonisomanasikāraṃ bahulīkaroto ca assaddhiyassa anupaṭṭhānaṃ hoti. Assaddhiyapariḷāhassa anupaṭṭhānanti ettha assaddhassa saddhākathāya pavattamānāya dukkhaṃ domanassaṃ uppajjati. Ayaṃ assaddhiyapariḷāho. Adhimokkhacariyāya vesārajjanti saddhāvatthuvasena vā bhāvanāya vā vasippattassa saddhāpavattiyā visāradabhāvo hoti. Santo ca vihārādhigamoti samathassa vā vipassanāya vā paṭilābho. Sukhaṃ somanassanti ettha cetasikasukhabhāvadassanatthaṃ somanassavacanaṃ. Saddhindriyasamuṭṭhitapaṇītarūpaphuṭṭhakāyassa kāyikasukhampi labbhatiyeva. Sukhasomanassassa padhānassādattā ‘‘ayaṃ saddhindriyassa assādo’’ti visesetvā vuttaṃ. Imināva nayena sesindriyassādāpi yojetvā veditabbā.

၁၈၉. အဿာဒနိဒ္ဒေသ၌ 'assaddhiyassa anupaṭṭhānaṃ' ဟူသည် သဒ္ဓါတရားကင်းမဲ့သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ရှောင်ကြဉ်သော ပုဂ္ဂိုလ်အားလည်းကောင်း၊ သဒ္ဓါတရားနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို မှီဝဲဆည်းကပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်အားလည်းကောင်း၊ ကြည်ညိုဖွယ်ရှိသော သုတ်တရားတို့ကို ဆင်ခြင်နှလုံးသွင်းသော ပုဂ္ဂိုလ်အားလည်းကောင်း၊ ထိုသုတ်တရားတို့၌ (ကြည်ညိုခြင်း၊ မှီဝဲခြင်း၊ ဆင်ခြင်ခြင်းတို့၌) သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ နှလုံးသွင်းခြင်းကို များစွာပြုသော ပုဂ္ဂိုလ်အားလည်းကောင်း အဿဒ္ဓိယတရား (သဒ္ဓါတရားမရှိခြင်း) မဖြစ်ပေါ်ခြင်း (မထင်ရှားခြင်း) သည် ဖြစ်၏။ 'assaddhiyapariḷāhassa anupaṭṭhānaṃ' ဟူသော ပုဒ်၌ သဒ္ဓါတရား ကင်းမဲ့သူအား သဒ္ဓါတရားနှင့်စပ်သော စကားကို ဟောပြောဆွေးနွေးအပ်သည်ရှိသော် ဆင်းရဲခြင်း၊ နှလုံးမသာယာခြင်း ဖြစ်ပေါ်တတ်၏၊ ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို 'အဿဒ္ဓိယပရိဠာဟ' (သဒ္ဓါတရားမရှိမှုကြောင့် ဖြစ်သော ပူပန်ခြင်း) ဟု ခေါ်၏။ 'adhimokkhacariyāya vesārajjaṃ' ဟူသည် သဒ္ဓါတရား၏ အကြောင်းဖြစ်သော ရတနာသုံးပါး၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဘာဝနာ၌လည်းကောင်း လေ့လာနိုင်နင်းခြင်းသို့ ရောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား သဒ္ဓါတရားဖြစ်ခြင်း၌ ရဲရင့်သော အဖြစ်သည် ဖြစ်၏။ 'santo ca vihārādhigamo' ဟူသည် သမထကိုသော်လည်းကောင်း၊ ဝိပဿနာကိုသော်လည်းကောင်း ရခြင်းတည်း။ 'sukhaṃ somanassaṃ' ဟူသော ပုဒ်၌ စေတသိက်သုခ၏ အဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ သောမနဿသဒ္ဒါကို ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ သဒ္ဓိန္ဒြေကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မွန်မြတ်သော ရုပ်အတွေ့နှင့် တွေ့ထိရသော ကိုယ်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ကိုယ်၌ဖြစ်သော သုခကိုလည်း ရအပ်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏။ ချမ်းသာခြင်း၊ ဝမ်းမြောက်ခြင်းဟူသော ပြဓာန်းသော အဿာဒ (သာယာဖွယ်) တရား ဖြစ်ခြင်းကြောင့် 'ဤသည်ကား သဒ္ဓိန္ဒြေ၏ သာယာဖွယ် (အဿာဒ) ဖြစ်၏' ဟု အထူးပြု၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤနည်းလမ်းအတိုင်းပင် ကြွင်းသော ဣန္ဒြေတို့၏ သာယာဖွယ် (အဿာဒ) တို့ကိုလည်း ယှဉ်စပ်၍ သိအပ်ကုန်၏။

Kha. ādīnavaniddesavaṇṇanā

ခ။ အာဒီနဝနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

190. Ādīnavaniddese aniccaṭṭhenāti saddhindriyassa aniccaṭṭhena. So aniccaṭṭho saddhindriyassa ādīnavoti vuttaṃ hoti. Itaradvayepi eseva nayo. Ime samudayatthaṅgamassādādīnavā lokiyaindriyānamevāti veditabbā.

၁၉၀. အာဒီနဝနိဒ္ဒေသ၌ 'aniccaṭṭhena' ဟူသည် သဒ္ဓိန္ဒြေ၏ မမြဲသော သဘောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုအနိစ္စသဘောသည် သဒ္ဓိန္ဒြေ၏ အပြစ် (အာဒီနဝ) ဖြစ်၏ဟု ဟောတော်မူလိုရင်း ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသော နှစ်ပုဒ် (ဒုက္ခ၊ အနတ္တ သဘော) တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ဤသမုဒယ၊ အတ္ထင်္ဂမ၊ အဿာဒ၊ အာဒီနဝတို့သည် လောကီဖြစ်သော သဒ္ဓါအစရှိသော ငါးပါးသော ဣန္ဒြေတို့အားသာ ဖြစ်ကုန်၏ဟု သိအပ်ကုန်၏။

Ga. nissaraṇaniddesavaṇṇanā

ဂ။ နိဿရဏနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

191. Nissaraṇaniddese adhimokkhaṭṭhenātiādīsu ekekasmiṃ indriye pañca pañca katvā pañcannaṃ indriyānaṃ pañcavīsati nissaraṇāni maggaphalavasena niddiṭṭhāni. Tattha tato paṇītatarasaddhindriyassa paṭilābhāti tato vipassanākkhaṇe pavattasaddhindriyato maggakkhaṇe paṇītatarassa saddhindriyassa paṭilābhavasena. Purimatarasaddhindriyā nissaṭaṃ hotīti tasmiṃ maggakkhaṇe saddhindriyaṃ purimatarato vipassanākkhaṇe pavattasaddhindriyato nikkhantaṃ hoti. Imināva nayena phalakkhaṇe saddhindriyampi ubhayattha sesindriyānipi yojetabbāni.

၁၉၁. နိဿရဏနိဒ္ဒေသ၌ 'adhimokkhaṭṭhena' အစရှိသော ပုဒ်တို့၌ တစ်ပါးတစ်ပါးသော ဣန္ဒြေ၌ ငါးပါးစီ ငါးပါးစီ ပြု၍ ငါးပါးသော ဣန္ဒြေတို့၌ နှစ်ဆယ့်ငါးပါးသော နိဿရဏတို့ကို မဂ်ဖိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် ပြသအပ်ကုန်၏။ ထိုနိဿရဏနိဒ္ဒေသ၌ 'tato paṇītatarasaddhindriyassa paṭilābhā' ဟူသည် ထိုဝိပဿနာခဏ၌ ဖြစ်သော သဒ္ဓိန္ဒြေထက် မဂ်ခဏ၌ ပိုမိုမွန်မြတ်သော သဒ္ဓိန္ဒြေကို ရခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏။ 'purimatarasaddhindriyā nissaṭaṃ hoti' ဟူသည် ထိုမဂ်ခဏ၌ ဖြစ်သော သဒ္ဓိန္ဒြေသည် ရှေးဦးစွာဖြစ်သော ဝိပဿနာခဏ၌ ဖြစ်သော သဒ္ဓိန္ဒြေမှ လွတ်မြောက်သည် (ထွက်မြောက်သည်) ဖြစ်၏။ ဤနည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖိုလ်ခဏ၌ ဖြစ်သော သဒ္ဓိန္ဒြေကိုလည်းကောင်း၊ မဂ်ဖိုလ်နှစ်ပါးစုံ၌ ကြွင်းသော လေးပါးသော ဣန္ဒြေတို့ကိုလည်းကောင်း ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။

192. Pubbabhāge [Pg.136] pañcahi indriyehīti paṭhamajjhānūpacāre pañcahi indriyehi paṭhamajjhānādiaṭṭhasamāpattivasena aṭṭha nissaraṇāni, aniccānupassanādiaṭṭhārasamahāvipassanāvasena aṭṭhārasa nissaraṇāni, sotāpattimaggādivasena aṭṭha lokuttaranissaraṇāni. Evaṃ jhānasamāpattimahāvipassanāmaggaphalavasena catuttiṃsa nissaraṇāni purimapurimasamatikkamato niddiṭṭhāni. Nekkhamme pañcindriyānītiādīni pana sattatiṃsa nissaraṇāni paṭipakkhapahānavasena paṭipakkhato niddiṭṭhāni. Tattha nekkhammādīsu sattasu satta nissaraṇāni upacārabhūmivasena vuttāni, phalāni pana paṭipakkhapahānābhāvato na vuttāni.

၁၉၂. 'pubbabhāge pañcahi indreyehi' ဟူသည် ပထမဈာန်၏ ဥပစာရ၌ ဖြစ်သော ငါးပါးသော ဣန္ဒြေတို့ဖြင့် ပထမဈာန် အစရှိသော ရှစ်ပါးသော သမာပတ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော ရှစ်ပါးသော နိဿရဏတို့ကိုလည်းကောင်း၊ အနိစ္စာနုပဿနာ အစရှိသော တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော မဟာဝိပဿနာတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော နိဿရဏတို့ကိုလည်းကောင်း၊ သောတာပတ္တိမဂ် အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော ရှစ်ပါးသော လောကုတ္တရာနိဿရဏတို့ကိုလည်းကောင်း ပြသအပ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဈာန်သမာပတ်၊ မဟာဝိပဿနာ၊ မဂ်ဖိုလ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော သုံးဆယ့်လေးပါးသော နိဿရဏတို့ကို ရှေးရှေးဖြစ်သော တရားတို့ကို ကျော်လွန်သည့် အစွမ်းဖြင့် ပြသအပ်ကုန်၏။ 'nekkhamme pañcindriyāni' အစရှိသော သုံးဆယ့်ခုနစ်ပါးသော နိဿရဏတို့ကိုမူ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို ပယ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် ပြသအပ်ကုန်၏။ ထိုသုံးဆယ့်ခုနစ်ပါးသော နိဿရဏတို့တွင် နေက္ခမ္မ အစရှိသော ခုနစ်ပါးသော ပုဒ်တို့၌ ခုနစ်ပါးသော နိဿရဏတို့ကို ဥပစာရဘုံ၏ အစွမ်းအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။ သို့သော် ဖိုလ်နှင့်ယှဉ်သော နိဿရဏတရားတို့ကိုမူ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားကို ပယ်ခြင်းမရှိသောကြောင့် ဟောတော်မမူအပ်ကုန်။

193. Diṭṭhekaṭṭhehīti yāva sotāpattimaggā diṭṭhiyā saha ekasmiṃ puggale ṭhitāti diṭṭhekaṭṭhā. Tehi diṭṭhekaṭṭhehi. Oḷārikehīti thūlehi kāmarāgabyāpādehi. Aṇusahagatehīti sukhumabhūtehi kāmarāgabyāpādehiyeva. Sabbakilesehīti rūparāgādīhi. Tesu hi pahīnesu sabbakilesā pahīnā honti, tasmā ‘‘sabbakilesehī’’ti vuttaṃ. Avuttatthāni panettha padāni heṭṭhā vuttatthānevāti. Sabbesaññeva khīṇāsavānaṃ tattha tattha pañcindriyānīti ‘‘adhimokkhaṭṭhenā’’tiādīsu pubbe vuttesu ṭhānesu tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne pañcindriyāni buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ khīṇāsavānaṃ yathāyogaṃ tato tato nissaṭāni honti. Imasmiṃ vāre paṭhamaṃ vuttanayā eva yathāyogaṃ khīṇāsavavasena vuttā.

၁၉၃. ဒိဋ္ဌေကဋ္ဌေဟိ-ဟူသည်မှာ သောတာပတ္တိမဂ်တိုင်အောင် ဒိဋ္ဌိနှင့်အတူ တစ်ဦးတည်းသော ပုဂ္ဂိုလ်၌ တည်ရှိသောကြောင့် ဒိဋ္ဌေကဋ္ဌ မည်ကုန်၏။ ထိုဒိဋ္ဌေကဋ္ဌ တရားတို့မှ။ ဩဠာရိကေဟိ-ဟူသည်မှာ ရုန့်ရင်းကုန်သော ကာမရာဂ၊ ဗျာပါဒ ကိလေသာတို့မှ။ အဏုသဟဂတေဟိ-ဟူသည်မှာ သိမ်မွေ့သည်ဖြစ်၍ ဖြစ်ပေါ်ကုန်သော ကာမရာဂ၊ ဗျာပါဒ ကိလေသာတို့မှသာလျှင်။ သဗ္ဗကိလေသေဟိ-ဟူသည်မှာ ရူပရာဂ အစရှိသော ကိလေသာတို့မှ။ ထိုရူပရာဂ အစရှိသည်တို့ကို ပယ်သတ်ပြီးသော် ခပ်သိမ်းသော ကိလေသာတို့သည် ပယ်သတ်ပြီး ဖြစ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'သဗ္ဗကိလေသေဟိ' ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ဤပထမဝါရ၌ အနက်မဟောအပ်သေးသော ပုဒ်တို့သည် အောက်၌ ဟောအပ်ပြီးသော အနက်ရှိကုန်သည်သာတည်းဟု သိအပ်၏။ 'သဗ္ဗေသညေဝ ခီဏာသဝါနံ တတ္ထ တတ္ထ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ' ဟူသော ဒုတိယဝါရ၌ 'အဓိမောက္ခဋ္ဌေန' အစရှိသည်ဖြင့် ရှေးပထမဝါရ၌ ဟောအပ်ပြီးသော အရာတို့တွင် ထိုထိုအရာ၌ ပဉ္စိန္ဒြေတို့သည် မြတ်စွာဘုရား၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနှင့် သာဝကဟု ဆိုအပ်ကုန်သော ရဟန္တာ (ခီဏာသဝ) ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား အားလျော်စွာ ထိုထိုကိလေသာတို့မှ လွတ်မြောက်ကုန်၏။ ဤဒုတိယဝါရ၌ ရှေးဦးစွာ ဟောကြားအပ်သော နည်းလမ်းကိုသာလျှင် အားလျော်စွာ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် ထပ်မံ၍ ဟောကြားအပ်ကုန်၏။

Kathaṃ panetāni nissaraṇāni asītisataṃ hontīti? Vuccate – maggaphalavasena vuttāni pañcavīsati, samatikkamavasena vuttāni catuttiṃsa, paṭipakkhavasena vuttāni sattatiṃsāti paṭhamavāre sabbāni channavuti nissaraṇāni honti, etāniyeva dutiyavāre khīṇāsavānaṃ vasena dvādasasu apanītesu caturāsīti honti. Iti purimāni channavuti, imāni ca caturāsītīti asītisataṃ honti. Katamāni pana dvādasa khīṇāsavānaṃ apanetabbāni? Samatikkamato vuttesu maggaphalavasena vuttāni aṭṭha nissaraṇāni, paṭipakkhato vuttesu maggavasena vuttāni cattārīti imāni dvādasa apanetabbāni. Arahattaphalavasena vuttāni kasmā apanetabbānīti ce? Sabbapaṭhamaṃ vuttānaṃ pañcavīsatiyā nissaraṇānaṃ maggaphalavaseneva labbhanato. Arahattaphalavasena nissaraṇāni vuttāneva honti[Pg.137]. Heṭṭhimaṃ heṭṭhimaṃ pana phalasamāpattiṃ uparimā uparimā na samāpajjantiyevāti heṭṭhā tīṇipi phalāni na labbhantiyeva. Jhānasamāpattivipassanānekkhammādīni ca kiriyāvasena labbhanti. Pañcapi cetāni indriyāni pubbameva paṭipakkhānaṃ paṭippassaddhattā paṭipakkhato nissaṭāneva hontīti.

ထိုနိဿရဏ (လွတ်မြောက်ကြောင်း) တရားတို့သည် တစ်ရာ့ရှစ်ဆယ် မည်သို့ ဖြစ်ကုန်သနည်းဟု မေးသော်— ဖြေဆိုအံ့၊ ပထမဝါရ၌ မဂ်ဖိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောကြားအပ်သော နိဿရဏ နှစ်ဆယ့်ငါးပါး၊ သမတိက္ကမ (လွန်မြောက်ခြင်း) ၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောကြားအပ်သော နိဿရဏ သုံးဆယ့်လေးပါး၊ ပဋိပက္ခ (ဆန့်ကျင်ဘက်) ၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောကြားအပ်သော နိဿရဏ သုံးဆယ့်ခုနစ်ပါးအားဖြင့် အားလုံး ကိုးဆယ့်ခြောက်ပါးသော နိဿရဏတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုကိုးဆယ့်ခြောက်ပါးသော နိဿရဏတို့သည်ပင် ဒုတိယဝါရ၌ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ပယ်အပ်သော နိဿရဏ တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးကို နှုတ်ပယ်အပ်သည်ရှိသော် ရှစ်ဆယ့်လေးပါး ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ရှေး၌ဖြစ်သော ကိုးဆယ့်ခြောက်ပါးနှင့် ယခု ဤရှစ်ဆယ့်လေးပါးတို့ ပေါင်းသော် တစ်ရာ့ရှစ်ဆယ် ဖြစ်ကုန်၏။ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ပယ်အပ်သော တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော နိဿရဏတို့သည် အဘယ်တို့နည်း? သမတိက္ကမအားဖြင့် ဟောအပ်သော နိဿရဏတို့တွင် မဂ်ဖိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောအပ်သော နိဿရဏ ရှစ်ပါး၊ ပဋိပက္ခအားဖြင့် ဟောအပ်သော နိဿရဏတို့တွင် မဂ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောအပ်သော နိဿရဏ လေးပါးအားဖြင့် ဤတစ်ဆယ့်နှစ်ပါးတို့ကို ပယ်အပ်ကုန်၏။ 'အရဟတ္တဖိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောကြားအပ်သော နိဿရဏတို့ကို အဘယ်ကြောင့် ပယ်အပ်သနည်း' ဟု မေးအံ့။ ခပ်သိမ်းသောအရာတို့၌ ရှေးဦးစွာ ဟောအပ်သော နိဿရဏ နှစ်ဆယ့်ငါးပါးတို့တွင် မဂ်ဖိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ရရှိအပ်သောကြောင့် အရဟတ္တဖိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော နိဿရဏတို့ကို ဟောကြားပြီးသားသာ ဖြစ်ကုန်၏။ အထူးသဖြင့် အထက်ထက်သော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် အောက်အောက်သော ဖလသမာပတ်ကို မဝင်စားနိုင်ကြကုန်သည်သာတည်း။ ထို့ကြောင့် အောက်ဖိုလ်သုံးပါးတို့ကို ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့အား မရအပ်ကုန်သည်သာတည်း။ ဈာန်သမာပတ်၊ ဝိပဿနာ၊ နေက္ခမ္မ အစရှိသည်တို့ကိုမူ ကိရိယာစိတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ရရှိအပ်ကုန်၏။ ဤဣန္ဒြေငါးပါးတို့သည်လည်း အရဟတ္တဖိုလ်၏ ရှေးအဖို့၌ ဖြစ်သော ဝိပဿနာနှင့်တကွသော မဂ်၌သာလျှင် ဆန့်ကျင်ဘက် ကိလေသာတို့ ငြိမ်းအေးပြီးဖြစ်သောကြောင့် ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့မှ လွတ်မြောက်ပြီး ဖြစ်ကုန်သည်သာတည်းဟု သိအပ်၏။

Dutiyasuttantaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဒုတိယသုတ္တန္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ ပြီးပြီ။

3. Tatiyasuttantaniddesavaṇṇanā

၃. ၃။ တတိယသုတ္တန္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

194. Puna aññaṃ suttantaṃ nikkhipitvā indriyavidhānaṃ niddisitukāmo pañcimāni, bhikkhavetiādimāha. Tattha sotāpattiyaṅgesūti ettha soto ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, sotassa āpatti bhusaṃ pāpuṇanaṃ sotāpatti, sotāpattiyā aṅgāni sambhārāni sotāpattiaṅgāni. Sotāpannatāya pubbabhāgapaṭilābhaaṅgāni. Sappurisasaṃsevo sotāpattiaṅgaṃ, saddhammassavanaṃ sotāpattiaṅgaṃ, yonisomanasikāro sotāpattiaṅgaṃ, dhammānudhammapaṭipatti sotāpattiaṅgaṃ, imāni cattāri sotāpattiaṅgāni. Sesā heṭṭhā vuttā eva. Idañca imesaṃ indriyānaṃ sakavisaye jeṭṭhakabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Yathā hi cattāro seṭṭhiputtā rājātirājapañcamesu sahāyesu ‘‘nakkhattaṃ kīḷissāmā’’ti vīthiṃ otiṇṇesu ekassa seṭṭhiputtassa gehaṃ gatakāle itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova ‘‘imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha, imesaṃ gandhamālālaṅkārādīni dethā’’ti gehe vicāreti, dutiyassa tatiyassa catutthassa gehaṃ gatakāle itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova ‘‘imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha, imesaṃ gandhamālālaṅkārādīni dethā’’ti gehe vicāreti, atha sabbapacchā rañño gehaṃ gatakāle kiñcāpi rājā sabbattha issarova, imasmiṃ pana kāle attano geheyeva ‘‘imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha, imesaṃ gandhamālālaṅkārādīni dethā’’ti vicāreti, evameva saddhāpañcamakesu indriyesu tesu sahāyesu ekato vīthiṃ otarantesu viya ekārammaṇe uppajjamānesupi yathā paṭhamassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti[Pg.138], evaṃ sotāpattiaṅgāni patvā adhimokkhalakkhaṇaṃ saddhindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Yathā dutiyassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṃ sammappadhānāni patvā paggahaṇalakkhaṇaṃ vīriyindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Yathā tatiyassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṃ satipaṭṭhānāni patvā upaṭṭhānalakkhaṇaṃ satindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Yathā catutthassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṃ jhānāni patvā avikkhepalakkhaṇaṃ samādhindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Sabbapacchā rañño gehaṃ gatakāle pana yathā itare cattāro tuṇhī nisīdanti, rājāva vicāreti, evaṃ ariyasaccāni patvā pajānanalakkhaṇaṃ paññindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni hontīti.

၁၉၄. တစ်ဖန် အခြားသော သုတ်ကိုထား၍ ဣန္ဒြေအစီအရင်ကို အကျယ်ပြလိုသော မထေရ်သည် 'ပဉ္စိမာနိ ဘိက္ခဝေ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ 'သောတာပတ္တိယင်္ဂေသု' ဟူသော ပုဒ်၌— မြတ်သော အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော မဂ်သည် 'သောတ' (ရေအယဉ်) မည်၏၊ ထိုသောတသို့ လွန်စွာရောက်ခြင်းသည် 'သောတာပတ္တိ' မည်၏၊ သောတာပတ္တိ၏ အဆောက်အဦ (အင်္ဂါ) တို့သည် 'သောတာပတ္တိယင်္ဂ' (သောတာပတ္တိအင်္ဂါ) မည်ကုန်၏။ သောတာပန်အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်း၏ ရှေ့အဖို့၌ ရအပ်သော အင်္ဂါတို့ဟူလို။ သူတော်ကောင်းတို့နှင့် ပေါင်းဖော်ခြင်း (သပ္ပုရိသသံသေဝ) တည်းဟူသော သောတာပတ္တိအင်္ဂါလည်းကောင်း၊ သူတော်ကောင်းတို့၏ တရားကို နာကြားခြင်း (သဒ္ဓမ္မဿဝန) တည်းဟူသော သောတာပတ္တိအင်္ဂါလည်းကောင်း၊ အသင့်အားဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်း (ယောနိသောမနသိကာရ) တည်းဟူသော သောတာပတ္တိအင်္ဂါလည်းကောင်း၊ လောကုတ္တရာတရားအားလျော်သော ရှေးအဖို့၌ ဖြစ်သော အကျင့်ကို ကျင့်ခြင်း (ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပတ္တိ) တည်းဟူသော သောတာပတ္တိအင်္ဂါလည်းကောင်း ဤသည်တို့ကား လေးပါးသော သောတာပတ္တိအင်္ဂါတို့တည်း။ (တစ်နည်း— သောတာပတ္တိအင်္ဂါတို့သည် ဤလေးပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။) ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၏အနက်သည် အောက်၌ ဟောအပ်ပြီးသည်သာလျှင် တည်း။ ဤတတိယသုတ်ကိုလည်း ဤငါးပါးသော ဣန္ဒြေတို့၏ မိမိတို့၏ အာရုံ၌ အကြီးအမှူးဖြစ်ခြင်းကို ပြခြင်းငှါ ဟောကြားအပ်၏။ ထိုအချက်ကို ရှင်းလင်းစွာ ပြအံ့— ဥပမာအားဖြင့် သူဌေးသားလေးယောက်နှင့် မင်းတကာတို့ထက် လွန်ကဲသော မင်းကြီးလျှင် ငါးယောက်မြောက်ရှိသော အပေါင်းအဖော်တို့သည် 'နက္ခတ်သဘင်ကို ကစားကြကုန်အံ့' ဟု လမ်းမသို့ သက်ဆင်းကြရာ၊ သူဌေးသားတစ်ဦး၏ အိမ်သို့ ရောက်ကြသောအခါ၌ အိမ်ရှင်သူဌေးသားမှတစ်ပါး ကြွင်းသော လေးယောက်တို့သည် ဆိတ်ဆိတ် နေကြကုန်၏။ အိမ်ရှင်သူဌေးသားသည်သာလျှင် 'ဤသူတို့အား စားဖွယ် သောက်ဖွယ်တို့ကို ပေးကြကုန်၊ ဤသူတို့အား နံ့သာ၊ ပန်း၊ တန်ဆာ အစရှိသည်တို့ကို ပေးကြကုန်' ဟု အိမ်၌ စီမံ၏။ ဒုတိယ၊ တတိယ၊ စတုတ္ထသူဌေးသားတို့၏ အိမ်သို့ ရောက်သောအခါ၌လည်း ထို့အတူပင် အိမ်ရှင်မှတစ်ပါး ကြွင်းသော လေးယောက်တို့သည် ဆိတ်ဆိတ်နေကြကုန်လျက် အိမ်ရှင်သူဌေးသားသည်သာလျှင် 'ဤသူတို့အား စားဖွယ် သောက်ဖွယ်တို့ကို ပေးကြကုန်၊ ဤသူတို့အား နံ့သာ၊ ပန်း၊ တန်ဆာ အစရှိသည်တို့ကို ပေးကြကုန်' ဟု အိမ်၌ စီမံ၏။ ထို့နောက် ခပ်သိမ်းသောသူတို့၏ နောက်ဆုံး၌ မင်းကြီး၏ အိမ်သို့ ရောက်သောအခါ မင်းကြီးသည် ခပ်သိမ်းသောအရာတို့၌ အစိုးရသူ ဖြစ်သော်လည်း ဤအပေါင်းအဖော်အဖြစ်ဖြင့် လာသောအခါ၌ မိမိအိမ်၌သာလျှင် 'ဤသူတို့အား စားဖွယ် သောက်ဖွယ်တို့ကို ပေးကြကုန်၊ ဤသူတို့အား နံ့သာ၊ ပန်း၊ တန်ဆာ အစရှိသည်တို့ကို ပေးကြကုန်' ဟု စီမံ၏။ ထို့အတူပင် သဒ္ဓါလျှင် ငါးခုမြောက်ရှိကုန်သော ဣန္ဒြေငါးပါးတို့သည် ထိုအပေါင်းအဖော်တို့ တပေါင်းတည်း လမ်းမသို့ သက်ဆင်းကြသကဲ့သို့ တစ်ခုတည်းသောအာရုံ၌ ဖြစ်ပေါ်ကြသော်လည်း၊ ပထမသူဌေးသား၏ အိမ်၌ ကြွင်းသော လေးယောက်တို့ ဆိတ်ဆိတ်နေ၍ အိမ်ရှင်သူဌေးသားသာ စီမံသကဲ့သို့၊ သောတာပတ္တိမဂ်အင်္ဂါတို့သို့ ရောက်၍ သက်ဝင်ယုံကြည်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော သဒ္ဓိန္ဒြေသည်သာလျှင် အကြီးအမှူး ရှေ့သွား ဖြစ်၏။ ကြွင်းသော ဣန္ဒြေလေးပါးတို့သည် ထိုသဒ္ဓိန္ဒြေသို့ အစဉ်လိုက်ကုန်၏။ ဒုတိယသူဌေးသား၏ အိမ်၌ ကြွင်းသော လေးယောက်တို့ ဆိတ်ဆိတ်နေ၍ အိမ်ရှင်သူဌေးသားသာ စီမံသကဲ့သို့၊ သမ္မပ္ပဓာန်တို့သို့ ရောက်၍ ချီးမြှောက်ခြင်း (ကြိုးစားအားထုတ်ခြင်း) လက္ခဏာရှိသော ဝီရိယိန္ဒြေသည်သာလျှင် အကြီးအမှူး ရှေ့သွား ဖြစ်၏။ ကြွင်းသော ဣန္ဒြေတို့သည် ဝီရိယိန္ဒြေသို့ အစဉ်လိုက်ကုန်၏။ တတိယသူဌေးသား၏ အိမ်၌ ကြွင်းသော လေးယောက်တို့ ဆိတ်ဆိတ်နေ၍ အိမ်ရှင်သူဌေးသားသာ စီမံသကဲ့သို့၊ သတိပဋ္ဌာန်တို့သို့ ရောက်၍ ဆိုက်ရောက်ထင်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော သတိန္ဒြေသည်သာလျှင် အကြီးအမှူး ရှေ့သွား ဖြစ်၏။ ကြွင်းသော ဣန္ဒြေတို့သည် သတိန္ဒြေသို့ အစဉ်လိုက်ကုန်၏။ စတုတ္ထသူဌေးသား၏ အိမ်၌ ကြွင်းသော လေးယောက်တို့ ဆိတ်ဆိတ်နေ၍ အိမ်ရှင်သူဌေးသားသာ စီမံသကဲ့သို့၊ ဈာန်တို့သို့ ရောက်၍ မပြန့်လွင့်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော သမာဓိန္ဒြေသည်သာလျှင် အကြီးအမှူး ရှေ့သွား ဖြစ်၏။ ကြွင်းသော ဣန္ဒြေတို့သည် သမာဓိန္ဒြေသို့ အစဉ်လိုက်ကုန်၏။ ထို့နောက် ခပ်သိမ်းသောသူတို့၏ နောက်၌ မင်းကြီး၏ အိမ်သို့ ရောက်သောအခါ ကြွင်းသော လေးယောက်တို့ ဆိတ်ဆိတ်နေ၍ မင်းကြီးသာလျှင် စီမံသကဲ့သို့၊ အရိယသစ္စာတို့သို့ ရောက်သောအခါ၌ သိမြင်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော ပညိန္ဒြေမှ ကြွင်းကုန်သော လေးပါးသော ဣန္ဒြေတို့သည် ထိုပညိန္ဒြေသို့ အစဉ်လိုက်ကုန်၏ ဟု သိအပ်၏။

Ka. pabhedagaṇananiddesavaṇṇanā

က။ ပဘေဒဂဏနနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

195. Suttantassa pabhedagaṇanāpucchāpubbaṅgameva pabhedagaṇananiddese sappurisasaṃseveti sobhanānaṃ purisānaṃ sammā sevane. Adhimokkhādhipateyyaṭṭhenāti adhimokkhasaṅkhātena sesindriyesu adhipatibhāvaṭṭhena, sesindriyānaṃ pubbaṅgamaṭṭhenāti attho. Saddhammasavaneti sataṃ dhammo, sobhano vā dhammoti saddhammo. Tassa saddhammassa savane. Yonisomanasikāreti upāyena manasikāre. Dhammānudhammapaṭipattiyāti ettha nava lokuttaradhamme anugato dhammo dhammānudhammo, sīlasamādhipaññāsaṅkhātassa dhammānudhammassa paṭipatti paṭipajjanaṃ dhammānudhammapaṭipatti. Sammappadhānādīsupi eseva nayo.

၁၉၅. သုတ္တန်၏ အပြားအရေအတွက်ကို မေးခြင်းလျှင် ရှေ့သွားရှိသော အပြားအရေအတွက် ပြရာနိဒ္ဒေသ၌ 'သပ္ပုရိသသံသေဝေ' ဟူသည် တင့်တယ်ကောင်းမြတ်သော သူတော်ကောင်းတို့ကို ကောင်းစွာ မှီဝဲခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'အဓိမောက္ခာဓိပတေယျဋ္ဌေန' ဟူသည် အဓိမောက္ခဟု ဆိုအပ်သော သတိန္ဒြေမှ ကြွင်းသော လေးပါးသော ဣန္ဒြေတို့၌ အစိုးရသည်၏ အဖြစ်တည်းဟူသော သဘောအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကြွင်းသော ဣန္ဒြေတို့၏ ရှေ့သွားဖြစ်သော သဘောအားဖြင့်လည်းကောင်း ဟူသော အနက်တည်း။ 'သဒ္ဓမ္မသဝနေ' ဟူသည် သူတော်ကောင်းတို့၏ တရား၊ သို့မဟုတ် တင့်တယ်ကောင်းမြတ်သော တရားသည် 'သဒ္ဓမ္မ' မည်၏၊ ထိုသူတော်ကောင်းတရားကို ကြားနာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ယောနိသောမနသိကာရေ' ဟူသည် သင့်တင့်လျောက်ပတ်သော နည်းလမ်းဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပတ္တိယာ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရားသို့ အစဉ်လိုက်သော (လျော်သော) တရားသည် ဓမ္မာနုဓမ္မ မည်၏၊ သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာဟု ဆိုအပ်သော လောကုတ္တရာတရားတို့သို့ အစဉ်လိုက်သော တရားကို ကျင့်ခြင်းသည် 'ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပတ္တိ' မည်၏။ သမ္မပ္ပဓာန် စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

Kha. cariyāvāravaṇṇanā

ခ။ စရိယဝါရ အဖွင့်။

196. Cariyāvārepi imināva nayena attho veditabbo. Kevalaṃ paṭhamavāro indriyānaṃ uppādanakālavasena vutto, cariyāvāro uppannānaṃ āsevanakālavasena ca pāripūrikālavasena ca vutto. Cariyā pakati ussannatāti hi atthato ekaṃ.

၁၉၆. စရိယဝါရ၌လည်း ဤပထမဝါရ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့်သာလျှင် အနက်ကို သိအပ်၏။ ထူးခြားသည်မှာ ပထမဝါရကို ဣန္ဒြေတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ရာကာလ၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ပြီး၊ စရိယဝါရကိုမူ ဖြစ်ပေါ်ပြီးသော ဣန္ဒြေတို့ကို မှီဝဲဆည်းကပ်သော ကာလ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပြည့်စုံသော ကာလ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဟောတော်မူအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား စရိယာ၊ ပကတိ၊ ဥဿန္နတာ ဟူသော ဤပုဒ်သုံးခုတို့သည် အနက်အားဖြင့် တူညီကြကုန်၏။

Cāravihāraniddesavaṇṇanā

စာရဝိဟာရနိဒ္ဒေသ အဖွင့်။

197. Idāni [Pg.139] cariyāsambandheneva cāravihāraniddesavasena aparena pariyāyena indriyavidhānaṃ niddisitukāmo cāro ca vihāro cātiādikaṃ uddesaṃ uddisitvā tassa niddesamāha. Tattha uddese tāva yathā carantaṃ viharantaṃ viññū sabrahmacārī gambhīresu ṭhānesu okappeyyuṃ – addhā ayamāyasmā patto vā pāpuṇissati vāti, tathā indriyasampannassa cāro ca vihāro ca viññūhi sabrahmacārīhi anubuddho hoti paṭividdhoti uddesassa sambandho veditabbo. Uddesaniddese cariyā cāroyeva. Cāro cariyāti hi atthato ekaṃ. Tasmā ‘‘cāro’’tipadassa niddese ‘‘cariyā’’ti vuttaṃ. Iriyāpathacariyāti iriyāpathānaṃ cariyā, pavattananti attho. Sesesupi eseva nayo. Āyatanacariyā pana āyatanesu satisampajaññānaṃ cariyā. Pattīti phalāni. Tāni hi pāpuṇiyantīti ‘‘pattī’’ti vuttā. Sattalokassa diṭṭhadhammikasamparāyikā atthā lokatthāti ayaṃ viseso.

၁၉၇. ယခုအခါ၌ စရိယာနှင့် စပ်သဖြင့်သာလျှင် စာရနိဒ္ဒေသ၊ ဝိဟာရနိဒ္ဒေသတို့၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်ပါးသော အကြောင်းအားဖြင့် ဣန္ဒြေအစီအရင်ကို အကျယ်ပြလိုသော အရှင်မဟာသာရိပုတ္တရာမထေရ်သည် 'စာရော စ ဝိဟာရော စ' အစရှိသော ဥဒ္ဒေသကို ညွှန်းဆိုပြသ၍ ထိုဥဒ္ဒေသ၏ နိဒ္ဒေသကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုဥဒ္ဒေသနှင့် နိဒ္ဒေသတို့တွင် ရှေးဦးစွာ ဥဒ္ဒေသ၌— အကြင်သို့ သဒ္ဓါစသည်ဖြင့် ကျင့်ကြံနေထိုင်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို နက်နဲသောအရာတို့၌ လိမ္မာသိမြင်သော သီတင်းသုံးဖော်တို့သည် 'ဤအရှင်သည် မချွတ်ဧကန် ဈာန်မဂ်ဖိုလ် စသည်တို့ကို ရလည်းရပြီ၊ သို့မဟုတ် ရလည်း ရလတ္တံ့' ဟု သက်ဝင်ယုံကြည်ကြကုန်ရာ၏။ ထိုအခြင်းအရာအားဖြင့် ဣန္ဒြေနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ ကျင့်ခြင်း (စာရ) နှင့် နေခြင်း (ဝိဟာရ) ကို သိကြားလိမ္မာသော သီတင်းသုံးဖော်တို့သည် လျောက်ပတ်စွာ သိအပ်၏၊ ထိုးထွင်း၍ သိအပ်၏ ဟု ဥဒ္ဒေသ၏ ဆက်စပ်မှုကို သိအပ်၏။ ဥဒ္ဒေသ၏ နိဒ္ဒေသ၌ 'စာရ' သည် စရိယာပင် ဖြစ်၏။ စင်စစ် 'စာရ' နှင့် 'စရိယာ' ဟူသော ပုဒ်နှစ်ခုတို့သည် အနက်အားဖြင့် အတူတူပင် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'စာရ' ဟူသော ပုဒ်၏ နိဒ္ဒေသ၌ 'စရိယာ' ဟု မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဣရိယာပထစရိယာ' ဟူသည် ဣရိယာပုထ်တို့၏ ဖြစ်ခြင်း၊ ဖြစ်ပွားခြင်း ဟူသော အနက်တည်း။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ 'အာယတနစရိယာ' ဟူသည်မူ စက္ခုစသော အာယတနတို့၌ သတိနှင့် သမ္ပဇဉ်တို့၏ ကျင့်ခြင်း (ဖြစ်ခြင်း) ဖြစ်၏။ 'ပတ္တိ' ဟူသည် ဖိုလ်တရားတို့ကို ဆိုလို၏။ ထိုဖိုလ်တရားတို့ကို ရောက်ရှိအပ်သောကြောင့် 'ပတ္တိ' ဟု ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ သတ္တလောက၏ မျက်မှောက်ဘဝအကျိုး၊ တမလွန်ဘဝအကျိုးဟု ဆိုအပ်သော အကျိုးစီးပွားတို့သည် 'လောကတ္ထ' မည်ကုန်၏။ ဤသည်ကား စရိယာတို့၏ ထူးခြားသော အနက်တည်း။

Idāni tāsaṃ cariyānaṃ bhūmiṃ dassento catūsu iriyāpathesūtiādimāha. Satipaṭṭhānesūti ārammaṇasatipaṭṭhānesu. Satipaṭṭhānesupi vuccamānesu satito anaññāni vohāravasena aññāni viya katvā vuttaṃ. Ariyasaccesūti pubbabhāgalokiyasaccañāṇena visuṃ visuṃ saccapariggahavasena vuttaṃ. Ariyamaggesu sāmaññaphalesūti ca vohāravaseneva vuttaṃ. Padeseti lokatthacariyāya ekadese. Nippadesato hi lokatthacariyaṃ buddhā eva karonti. Puna tā eva cariyāyo kārakapuggalavasena dassento paṇidhisampannānantiādimāha. Tattha paṇidhisampannā nāma iriyāpathānaṃ santattā iriyāpathaguttiyā sampannā akampitairiyāpathā bhikkhubhāvānurūpena santena iriyāpathena sampannā. Indriyesu guttadvārānanti cakkhādīsu chasu indriyesu attano attano visaye pavattaekekadvāravasena guttaṃ dvāraṃ etesanti guttadvārā. Tesaṃ guttadvārānaṃ. Dvāranti cettha uppattidvāravasena cakkhādayo eva. Appamādavihārīnanti sīlādīsu appamādavihāravataṃ. Adhicittamanuyuttānanti vipassanāya pādakabhāvena adhicittasaṅkhātaṃ samādhimanuyuttānaṃ. Buddhisampannānanti nāmarūpavavatthānaṃ ādiṃ katvā yāva gotrabhu, tāva pavattena ñāṇena [Pg.140] sampannānaṃ. Sammāpaṭipannānanti catumaggakkhaṇe. Adhigataphalānanti catuphalakkhaṇe.

ယခုအခါ၌ ထိုစရိယာတို့၏ ကျင်လည်ရာဌာန (ဘူမိ) ကို ပြလိုသဖြင့် 'စတူသု ဣရိယာပထေသု' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ 'သတိပဋ္ဌာနေသု' ဟူသည် အာရုံဖြစ်သော သတိပဋ္ဌာန်တို့၌ ဖြစ်၏။ သတိပဋ္ဌာန်တို့ကို ဟောတော်မူအပ်သည်ရှိသော် သတိမှ မကွဲပြားသော တရားတို့ကို ဝေါဟာရအစွမ်းဖြင့် အခြားသောတရားတို့ကဲ့သို့ ပြု၍ ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အရိယသစ္စေသု' ဟူသည် မဂ်၏ရှေ့အဖို့၌ဖြစ်သော သစ္စာလေးပါးကို သိသောလောကီဉာဏ်ဖြင့် အသီးအသီး သစ္စာကို သိမ်းဆည်းခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အရိယမဂ္ဂေသု' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'သာမညဖလေသု' ဟူ၍လည်းကောင်း ဟောခြင်းသည် ဝေါဟာရ၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ဖြစ်၏။ 'ပဒေသေ' ဟူသည် လောကတ္ထစရိယ၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ၌ ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား အကြွင်းမဲ့ အလုံးစုံသော လောကတ္ထစရိယကို မြတ်စွာဘုရားတို့သာလျှင် ပြုတော်မူကုန်၏။ တစ်ဖန် ထိုစရိယာတို့ကိုပင် ကျင့်ဆောင်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် ပြလိုသဖြင့် 'ပဏိဓိသမ္ပန္နာနံ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုပုဒ်၌ ပဏိဓိသမ္ပန္န မည်သည်တို့ကား ဣရိယာပုထ်တို့၏ ငြိမ်သက်ခြင်းကြောင့် ဣရိယာပုထ်ကို စောင့်ရှောက်လုံခြုံခြင်းနှင့် ပြည့်စုံကုန်သော၊ မတုန်လှုပ်သော ဣရိယာပုထ် ရှိကုန်သော၊ ရဟန်းအဖြစ်နှင့် လျော်ညီသော ငြိမ်သက်သော ဣရိယာပုထ်နှင့် ပြည့်စုံကုန်သော သူတို့တည်း။ 'ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရာနံ' ဟူသည် စက္ခုစသော ခြောက်ပါးသော ဣန္ဒြေတို့၌ မိမိမိမိ၏ အာရုံ၌ ဖြစ်ပေါ်သော တစ်ပါးတစ်ပါးသော ดွါရ၏အစွမ်းဖြင့် လုံခြုံသော ดွါရရှိကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုဂုတ္တဒွါရဟူသော ပုဒ်၌ ดွါရဟူသည်မှာ ဖြစ်ပေါ်ရာ ဖြစ်ကြောင်းဖြစ်သော ดွါရ၏ အစွမ်းဖြင့် စက္ခုစသည်တို့ပင် ဖြစ်၏။ 'အပ္ပမာဒဝိဟာရီနံ' ဟူသည် သီလစသည်တို့၌ မမေ့မလျော့ နေလေ့ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ဆိုလိုသည်။ 'အဓိစိတ္တမနုယုတ္တာနံ' ဟူသည် ဝိပဿနာ၏ အခြေခံအဖြစ်ဖြင့် အဓိစိတ္တဟု ဆိုအပ်သော သမာဓိကို အားထုတ်ကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ဆိုလိုသည်။ 'ဗုဒ္ဓိသမ္ပန္နာနံ' ဟူသည် နာမ်ရုပ်ကို ပိုင်းခြားခြင်းကို အစပြု၍ ဂေါတြဘူတိုင်အောင် ဖြစ်သော ဉာဏ်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ဆိုလိုသည်။ 'သမ္မာပဋိပန္နာနံ' ဟူသည် မဂ်လေးပါးတို့၏ ခဏ၌ (ရှိကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ဆိုလိုသည်)။ 'အဓိဂတဖလာနံ' ဟူသည် ဖိုလ်လေးပါးတို့၏ ခဏ၌ (ရှိကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ဆိုလိုသည်)။

Adhimuccantoti adhimokkhaṃ karonto. Saddhāya caratīti saddhāvasena pavattati. Paggaṇhantoti catusammappadhānavīriyena padahanto. Upaṭṭhāpentoti satiyā ārammaṇaṃ upaṭṭhāpento. Avikkhepaṃ karontoti samādhivasena vikkhepaṃ akaronto. Pajānantoti catusaccapajānanapaññāya pakārena jānanto. Vijānantoti indriyasampayuttajavanapubbaṅgamena āvajjanaviññāṇena ārammaṇaṃ vijānanto. Viññāṇacariyāyāti āvajjanaviññāṇacariyavasena. Evaṃ paṭipannassāti sahajavanāya indriyacariyāya paṭipannassa. Kusalā dhammā āyāpentīti samathavipassanāvasena pavattā kusalā dhammā bhusaṃ yāpenti, pavattantīti attho. Āyatanacariyāyāti kusalānaṃ dhammānaṃ bhusaṃ yatanacariyāya, ghaṭanacariyāya pavattanacariyāyāti vuttaṃ hoti. Visesamadhigacchatīti vikkhambhanatadaṅgasamucchedapaṭippassaddhivasena visesaṃ adhigacchati. Dassanacariyādayo vuttatthāyeva.

'အဓိမုစ္စန္တော' ဟူသည် သက်ဝင်ယုံကြည်ခြင်းကိစ္စကို ပြုသောသူ ဖြစ်သည်။ 'သဒ္ဓါယ စရတိ' ဟူသည် သဒ္ဓါတရား၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပွားခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ပဂ္ဂဏှန္တော' ဟူသည် လေးပါးသော သမ္မပ္ပဓာန်ဝီရိယဖြင့် အားထုတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်သည်။ 'ဥပဋ္ဌာပေန္တော' ဟူသည် သတိဖြင့် အာရုံကို ဖြစ်စေသော ပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်သည်။ 'အဝိက္ခေပံ ကရောန္တော' ဟူသည် သမာဓိ၏အစွမ်းဖြင့် ပျံ့လွင့်မှုကို မပြုသော ပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်သည်။ 'ပဇာနန္တော' ဟူသည် သစ္စာလေးပါးကို သိသောပညာဖြင့် အပြားအားဖြင့် သိသောပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်သည်။ 'ဝိဇာနန္တော' ဟူသည် ဣန္ဒြေနှင့် ယှဉ်သော ဇော၏ ရှေ့သွားဖြစ်သော အာဝဇ္ဇန်းဝိညာဉ်ဖြင့် အာရုံကို သိသောပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်သည်။ 'ဝိညာဏစရိယာယ' ဟူသည် အာဝဇ္ဇန်းဝိညာဉ်စရိယာ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ 'ဧဝံ ပဋိပန္နဿ' ဟူသည် ဇောနှင့်တကွဖြစ်သော ဣန္ဒြေစရိယာ၌ ကျင့်သောပုဂ္ဂိုလ်အား ဆိုလိုသည်။ 'ကုသလာ ဓမ္မာ အာယာပေန္တိ' ဟူသည် သမထဝိပဿနာ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ကုန်သော ကုသိုလ်တရားတို့သည် လွန်စွာ ဖြစ်ပွားကုန်၏၊ ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏ ဟူသော အနက်တည်း။ 'အာယတနစရိယာယ' ဟူသည် ကုသိုလ်တရားတို့၏ လွန်စွာ အားထုတ်ခြင်းတည်းဟူသော စရိယာဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိတွေ့မှုတည်းဟူသော စရိယာဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ပွားစေခြင်းတည်းဟူသော စရိယာဖြင့်လည်းကောင်း ဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်သည် ဖြစ်၏။ 'ဝိသေသမဓိဂစ္ဆတိ' ဟူသည် ဝိက္ခမ္ဘန၊ တဒင်္ဂ၊ သမုစ္ဆေဒ၊ ပဋိပဿဒ္ဓိ ဟူသော ပဟာန်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် တရားထူးကို ရရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ဒဿနစရိယာ အစရှိသည်တို့သည် ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ရှိသည်တို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။

Saddhāya viharatītiādīsu saddhādisamaṅgissa iriyāpathavihāro daṭṭhabbo. Anubuddhoti anumānabuddhiyā. Paṭividdhoti paccakkhabuddhiyā. Yasmā adhimokkhaṭṭhādīsu anubuddhesu paṭividdhesu ca cāro ca vihāro ca anubuddho hoti paṭividdho, tasmā anubodhapaṭivedhesu adhimokkhaṭṭhādayo ca niddiṭṭhā.

'သဒ္ဓါယ ဝိဟရတိ' အစရှိသည်တို့၌ သဒ္ဓါစသည်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ ဣရိယာပုထ်ဖြင့် နေခြင်းကို သိအပ်၏။ 'အနုဗုဒ္ဓေါ' ဟူသည် ဆင်ခြင်နှိုင်းဆသောပညာ (အနုမာနဉာဏ်) ဖြင့် သိခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ပဋိဝိဒ္ဓေါ' ဟူသည် မျက်မှောက်သိသောပညာ (ပစ္စက္ခဉာဏ်) ဖြင့် ထိုးထွင်းသိခြင်း ဖြစ်သည်။ အကြင်ကြောင့် အဓိမောက္ခအနက် စသည်တို့၌ ဆင်ခြင်သိအပ်သည်လည်းကောင်း၊ မျက်မှောက်ထိုးထွင်းသိအပ်သည်လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်သော်၊ ကျင့်ခြင်း (စာရ) နှင့် နေခြင်း (ဝိဟာရ) ကိုလည်း ဆင်ခြင်သိအပ်သည်၊ မျက်မှောက်ထိုးထွင်းသိအပ်သည် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဆင်ခြင်သိခြင်းနှင့် မျက်မှောက်ထိုးထွင်းသိခြင်းတို့၌ အဓိမောက္ခအနက် စသည်တို့ကိုလည်း ပြညွှန်တော်မူအပ်ကုန်၏။

Evaṃ saddhāya carantantiādīsu evanti vuttappakāraṃ niddisanto yathāsaddassa atthaṃ niddisati. Viññūtiādīsupi yathāsabhāvaṃ jānantīti viññū. Viññātaṃ sabhāvaṃ vibhāventi pākaṭaṃ karontīti vibhāvī. Asani viya siluccaye kilese medhati hiṃsatīti medhā, khippaṃ gahaṇadhāraṇaṭṭhena vā medhā, medhā etesaṃ atthīti medhāvī. Ñāṇagatiyā paṇḍanti gacchanti pavattantīti paṇḍitā. Buddhisampadāya samannāgatattā buddhisampannā. Saha brahmaṃ cariyaṃ uttamaṃ paṭipadaṃ carantīti sabrahmacārino. Apalokanakammādicatubbidhaṃ kammaṃ ekato karaṇavasena ekaṃ kammaṃ. Tathā pañcavidho pātimokkhuddeso ekuddeso. Samā sikkhā etesanti samasikkhā, samasikkhānaṃ bhāvo samasikkhatā. Samasikkhātātipi paṭhanti. Yesaṃ ekaṃ kammaṃ eko uddeso samasikkhatā, te sabrahmacārīti vuttaṃ hoti. ‘‘Jhānānī’’ti [Pg.141] vattabbe jhānāti liṅgavipallāso kato. Vimokkhāti tayo vā aṭṭha vā vimokkhā. Samādhīti savitakkasavicāraavitakkavicāramattaavitakkāvicārā tayo samādhī. Samāpattiyoti suññatānimittāppaṇihitā. Abhiññāyoti cha abhiññā.

„ဧဝံ သဒ္ဓါယ စရန္တိ“ အစရှိသော စကားတို့၌ „ဧဝံ“ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ဆိုခဲ့ပြီးသော အခြင်းအရာကို ညွှန်ပြလိုသော ဆရာသည် „ယထာ“ သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ညွှန်ပြတော်မူ၏။ „ဝိညူ“ အစရှိသော စကားတို့၌လည်း သဘောအတိုင်း သိတတ်ကုန်သောကြောင့် „ဝိညူ“ (ပညာရှိ) မည်ကုန်၏။ သိအပ်ပြီးသော သဘောကို ထင်ရှားအောင် ပြုတတ်ကုန်သောကြောင့် „ဝိဘာဝီ“ မည်ကုန်၏။ မိုးကြိုးသည် ကျောက်တောင်ကို ဖျက်ဆီးသကဲ့သို့ ကိလေသာတို့ကို ညှဉ်းဆဲတတ်သောကြောင့် „မေဓာ“ မည်၏၊ သို့မဟုတ် လျင်မြန်စွာ ယူတတ်၊ ဆောင်တတ်သော သတ္တိကြောင့် „မေဓာ“ မည်၏။ ထိုပညာရှိသူတို့အား မေဓာပညာ ရှိသောကြောင့် „မေဓာဝီ“ မည်ကုန်၏။ ဉာဏ်၏ သွားခြင်း (ဖြစ်ခြင်း) ဖြင့် ဖြစ်တတ်ကုန်သောကြောင့် „ပဏ္ဍိတ“ မည်ကုန်၏။ ပညာပြည့်စုံခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် „ဗုဒ္ဓိသမ္ပန္န“ မည်ကုန်၏။ မြတ်သော အကျင့်ကို အတူတကွ ကျင့်တတ်ကုန်သောကြောင့် „သဗြဟ္မစာရီ“ မည်ကုန်၏။ အပလောကနကံ အစရှိသော လေးပါးသော ဝိနည်းကံကို တပေါင်းတည်း ပြုခြင်းကြောင့် „ဧကကံ“ မည်၏။ ထို့အတူ ငါးပါးသော ပါတိမောက်ပြခြင်းကို „ဧကုဒ္ဒေသ“ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုသူတို့အား တူညီသော သိက္ခာရှိသောကြောင့် „သမသိက္ခာ“ မည်ကုန်၏။ တူညီသော သိက္ခာရှိသူတို့၏ အဖြစ်ကို „သမသိက္ခတာ“ ဟု ခေါ်၏။ „သမသိက္ခာ“ ဟူ၍လည်း ရွတ်ဖတ်ကြကုန်၏။ အကြင်ရဟန်းတို့အား တူညီသော ဝိနည်းကံ၊ တူညီသော ပါတိမောက်ပြခြင်း၊ တူညီသော သိက္ခာရှိသည်၏ အဖြစ် ရှိ၏၊ ထိုရဟန်းတို့ကို „သဗြဟ္မစာရီ“ ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ „ဈာနာနိ“ ဟု ဆိုရမည့်အစား „ဈာနာ“ ဟု နပုလ္လိင်ကို ပုလ္လိင်အဖြစ် ပြောင်းလဲ သုံးစွဲထားသည်။ „ဝိမောက္ခ“ ဟူသည် ဝိမောက္ခ သုံးပါး သို့မဟုတ် ရှစ်ပါးကို ဆိုသည်။ „သမာဓိ“ ဟူသည် သဝိတက္ကသဝိစာရသမာဓိ၊ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တသမာဓိ၊ အဝိတက္ကအဝိစာရသမာဓိ ဟူသော သမာဓိသုံးပါးတို့ ဖြစ်သည်။ „သမာပတ္တိ“ ဟူသည် သုညတသမာပတ်၊ အနိမိတ္တသမာပတ်၊ အပ္ပဏိဟိတသမာပတ်တို့ ဖြစ်သည်။ „အဘိညာ“ ဟူသည် အဘိညာဉ် ခြောက်ပါးတို့ ဖြစ်သည်။

Eko aṃso bhāgo, na dutiyoti ekaṃso, ekaṃsassa atthassa vacanaṃ ekaṃsavacanaṃ. Evaṃ sesesupi yojanā kātabbā. Visesato pana samaṃ, samantā vā seti pavattatīti saṃsayo, natthettha saṃsayoti nissaṃsayo. Ekasmiṃyeva anicchayatā hutvā itarampi kaṅkhatīti kaṅkhā, natthettha kaṅkhāti nikkaṅkho. Dvidhā bhāvo dvejjhaṃ, natthettha dvejjhanti advejjho. Dvidhā elayati kampetīti dveḷhakaṃ, natthettha dveḷhakanti adveḷhako. Niyogena niyamena vacanaṃ niyogavacanaṃ. Niyyogavacanantipi paṭhanti. Apaṇṇakassa aviraddhassa niyyānikassa atthassa vacanaṃ apaṇṇakavacanaṃ. Avatthāpanavacananti nicchayavacanaṃ. Sabbampi hetaṃ vicikicchābhāvassa vevacanaṃ. Piyassa atthassa sabbhāvato vacanaṃ, piyamevāti piyavacanaṃ. Tathā garuvacanaṃ. Saha gāravena garubhāvena sagāravaṃ. Patissayanaṃ patissayo paraṃ garuṃ katvā nissayanaṃ apassayananti attho. Patissavanaṃ vā patissavo, nivātavuttitāya paravacanasavananti attho. Ubhayathāpi parajeṭṭhakabhāvassetaṃ nāmaṃ. Saha gāravena vattatīti sagāravaṃ. Saha patissayena, patissavena vā vattatīti sappatissayaṃ. ‘‘Sappatissava’’nti vā vattabbe ya-kāraṃ, va-kāraṃ vā lopaṃ katvā ‘‘sappatissa’’nti vuttaṃ. Adhikaṃ visiṭṭhaṃ vacanaṃ adhivacanaṃ, sagāravañca taṃ sappatissañcāti sagāravasappatissaṃ, sagāravasappatissaṃ adhivacanaṃ sagāravasappatissādhivacanaṃ. Ubhayatthāpi vevacanavikappanānattavasena punappunaṃ etanti vuttaṃ. Patto vā pāpuṇissati vāti jhānādīniyevāti.

တစ်ခုတည်းသော အစိတ်အပိုင်း (အဖို့) ဖြစ်၍ ဒုတိယအဖို့ မဟုတ်သောကြောင့် „ဧကံသ“ မည်၏။ ထိုဧကံသဖြစ်သော အနက်ကို ပြောဆိုခြင်းသည် „ဧကံသဝစန“ မည်၏။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။ အထူးသဖြင့် ညီညွတ်စွာ သို့မဟုတ် ထက်ဝန်းကျင်မှ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် „သံသယ“ မည်၏။ ဤတရား၌ သံသယမရှိသောကြောင့် „နိဿံသယ“ မည်၏။ တစ်ခုသော အနက်၌သာ ဆုံးဖြတ်ချက် မချနိုင်ဘဲ အခြားအနက်ကိုပါ ယုံမှားတတ်သောကြောင့် „ကင်္ခါ“ (ယုံမှားခြင်း) မည်၏။ ဤအနက်၌ ယုံမှားခြင်းမရှိသောကြောင့် „နိက္ကင်္ခ“ မည်၏။ နှစ်ပါးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ခြင်းသည် „ဒွေဇ္ဈ“ မည်၏။ ဤအနက်၌ နှစ်ပါးသော အခြင်းအရာ မရှိသောကြောင့် „အဒွေဇ္ဈ“ မည်၏။ နှစ်ပါးသော အပြားအားဖြင့် တုန်လှုပ်တတ်သောကြောင့် „ဒွေဠှက“ မည်၏။ ဤအနက်၌ နှစ်ပါးအပြားအားဖြင့် တုန်လှုပ်ခြင်း မရှိသောကြောင့် „အဒွေဠှက“ မည်၏။ ဧကန်အမြဲ ညွှန်ကြားချက်ဖြင့် ပြောဆိုခြင်းကို „နိယောဂဝစန“ ဟု ဆို၏။ „နိယျောဂဝစန“ ဟူ၍လည်း ဖတ်ကြကုန်၏။ မချွတ်ယွင်းသော၊ ဝဋ်မှ ထွက်မြောက်စေတတ်သော အနက်ကို ပြောဆိုခြင်းကို „အပဏ္ဏကဝစန“ ဟု ဆို၏။ „အဝတ္ထာပနဝစန“ ဟူသည်မှာ ဆုံးဖြတ်ချက်ပေးသော စကား (နိစ္ဆယဝစန) တည်း။ ဤအလုံးစုံသော စကားတို့သည် ဝိစိကိစ္ဆာ (ယုံမှားခြင်း) မရှိခြင်း၏ ဝေဝုစ် (ပရိယာယ်) ပုဒ်များသာ ဖြစ်သည်။ နှစ်သက်ဖွယ်သော အနက် ထင်ရှားရှိသောကြောင့် နှစ်သက်ဖွယ် ပြောဆိုခြင်းကို „ပိယဝစန“ ဟု ဆို၏။ ထို့အတူ ဂရုပြုဖွယ်သော စကားကို „ဂရုဝစန“ ဟု ဆို၏။ ရိုသေခြင်း၊ အလေးပြုခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သောကြောင့် „သဂါရဝ“ မည်၏။ „ပတိဿယန“ သို့မဟုတ် „ပတိဿယ“ ဟူသည် သူတစ်ပါးကို အလေးအမြတ်ပြု၍ မှီခိုခြင်း၊ အမှီပြုခြင်းဟု အနက်ရ၏။ သို့မဟုတ် „ပတိဿဝန“ သို့မဟုတ် „ပတိဿဝ“ ဟူသည် နှိမ့်ချသော အမူအရာဖြင့် သူတစ်ပါး၏ စကားကို နားထောင်ခြင်းဟု အနက်ရ၏။ နှစ်မျိုးလုံးသည် သူတစ်ပါးကို မိမိထက် ကြီးမြတ်သူအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်း၏ အမည်များ ဖြစ်ကြသည်။ ရိုသေခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သောကြောင့် „သဂါရဝ“ မည်၏။ အလေးအမြတ်ပြုခြင်း သို့မဟုတ် နားထောင်ခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သောကြောင့် „သပ္ပတိဿယ“ မည်၏။ „သပ္ပတိဿဝ“ ဟု ဆိုရမည် ဖြစ်သော်လည်း ယ-ကုမ္ပတ် သို့မဟုတ် ဝ-ကုမ္ပတ်ကို ချေဖျက်၍ „သပ္ပတိဿ“ ဟု သုံးစွဲထားသည်။ လွန်ကဲထူးခြားသော စကားကို „အဓိဝစန“ ဟု ခေါ်၏။ အလေးဂရုပြုအပ်သည်လည်းဖြစ်၊ ရိုသေမှုနှင့်တကွလည်းဖြစ်သော စကားသည် „သဂါရဝသပ္ပတိဿ“ မည်၏။ ထိုကဲ့သို့သော ထူးခြားသောစကားကို „သဂါရဝသပ္ပတိဿာဓိဝစန“ ဟု ခေါ်၏။ နှစ်ပါးလုံး၌ ဝေဝုစ်အထူး၊ ဝိကပ်အထူး၏အစွမ်းဖြင့် „ဧတံ“ ဟူသော ပုဒ်ကို ထပ်ခါတလဲလဲ ဆိုအပ်၏။ „ရောက်ပြီး သို့မဟုတ် ရောက်လတ္တံ့“ ဟူသည်မှာ ဈာန်အစရှိသော တရားတို့ကိုသာ ရရှိပြီး ဖြစ်ခြင်း သို့မဟုတ် ရောက်လတ္တံ့ ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုကြောင်း သိအပ်၏။

Tatiyasuttantaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

တတိယသုတ္တန္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

4. Catutthasuttantaniddesavaṇṇanā

၄. စတုတ္ထသုတ္တန္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

198. Puna paṭhamasuttameva nikkhipitvā aparena ākārena indriyāni niddisati. Tattha katihākārehi kenaṭṭhena daṭṭhabbānīti katihi ākārehi [Pg.142] daṭṭhabbāni. Kenaṭṭhena daṭṭhabbānīti daṭṭhabbākāre ca daṭṭhabbaṭṭhañca pucchati. Chahākārehi tenaṭṭhena daṭṭhabbānīti chahi ākārehi daṭṭhabbāni, teneva chaākārasaṅkhātenaṭṭhena daṭṭhabbāni. Ādhipateyyaṭṭhenāti adhipatibhāvaṭṭhena. Ādivisodhanaṭṭhenāti kusalānaṃ dhammānaṃ ādibhūtassa sīlassa visodhanaṭṭhena. Adhimattaṭṭhenāti balavaṭṭhena. Balavañhi adhikā mattā pamāṇaṃ assāti adhimattanti vuccati. Adhiṭṭhānaṭṭhenāti patiṭṭhānaṭṭhena. Pariyādānaṭṭhenāti khepanaṭṭhena. Patiṭṭhāpakaṭṭhenāti patiṭṭhāpanaṭṭhena.

၁၉၈. တစ်ဖန် ပထမသုတ်ကိုပင် အခြေပြုလျက် အခြားသော နည်းလမ်း (အခြင်းအရာ) အားဖြင့် ဣန္ဒြေတို့ကို အကျယ်ပြတော်မူ၏။ ထိုနိဒ္ဒေသ၌ „ဘယ်နှစ်ပါးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့်၊ အဘယ်အနက်သဘောအားဖြင့် ရှုမှတ်အပ်သနည်း“ ဟူသော စကားဖြင့် ရှုမှတ်အပ်သော အခြင်းအရာနှင့် ရှုမှတ်အပ်သော အနက်သဘောကို မေးမြန်းတော်မူ၏။ „ခြောက်ပါးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့်၊ ထိုအနက်သဘောအားဖြင့် ရှုမှတ်အပ်ကုန်၏“ ဟူသော စကားဖြင့် ခြောက်ပါးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် ရှုအပ်ကုန်၏၊ ထိုခြောက်ပါးသော အခြင်းအရာဟု ဆိုအပ်သော အနက်သဘောအားဖြင့်သာလျှင် ရှုမှတ်အပ်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ „အာဓိပတေယျဋ္ဌ“ ဟူသည်မှာ အကြီးအမှူး (အစိုးရခြင်း) ဖြစ်သည့် အနက်သဘောအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ „အာဒိဝိသောဓနဋ္ဌ“ ဟူသည်မှာ ကုသိုလ်တရားတို့၏ အစဖြစ်သော သီလကို သုတ်သင်ခြင်း အနက်သဘောအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ „အဓိမတ္တဋ္ဌ“ ဟူသည်မှာ အားရှိသော အနက်သဘောအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား အားရှိသော ဣန္ဒြေအား လွန်ကဲသော အတိုင်းအတာရှိသောကြောင့် „အဓိမတ္တ“ ဟု ဆိုအပ်၏။ „အဓိဋ္ဌာနဋ္ဌ“ ဟူသည်မှာ တည်ရာ (တည်ကြည်ရာ) အနက်သဘောအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ „ပရိယာဒါနဋ္ဌ“ ဟူသည်မှာ ကုန်စေခြင်း အနက်သဘောအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ „ပတိဋ္ဌာပကဋ္ဌ“ ဟူသည်မှာ တည်စေခြင်း အနက်သဘောအားဖြင့် ဖြစ်သည်။

Ka. ādhipateyyaṭṭhaniddesavaṇṇanā

က။ အာဓိပတေယျဋ္ဌနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

199. Ādhipateyyaṭṭhaniddese assaddhiyaṃ pajahatotiādi ekekasseva indriyassa paṭipakkhapajahanavacanaṃ ekakkhaṇepi attano attano paṭipakkhapahānakiccasādhane adhipatibhāvasādhanatthaṃ vuttaṃ. Sesāni cattāri indriyāni taṃsampayuttāneva vuttāni. Nānākkhaṇesu vā ekekaṃ indriyaṃ dhuraṃ katvā tassa tassa paṭipakkhassa taṃ taṃ indriyaṃ jeṭṭhakaṃ katvā sesāni tadanvayāni katvā vuttantipi veditabbaṃ. Kāmacchandaṃ pajahatotiādi pana ekakkhaṇavaseneva vuttaṃ.

၁၉၉. အာဓိပတေယျဋ္ဌနိဒ္ဒေသ၌ „မယုံကြည်ခြင်း (အသဒ္ဓိယ) ကို ပယ်၏“ စသည်ဖြင့် ဣန္ဒြေတစ်ပါးစီ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားကို ပယ်ခြင်းဆိုင်ရာ စကားကို တစ်ပြိုင်နက်တည်းသော ခဏ၌လည်း မိမိမိမိ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားကို ပယ်ဖျက်သည့် ကိစ္စပြီးမြောက်စေရာ၌ အစိုးရခြင်း (အကြီးအမှူးဖြစ်ခြင်း) ကို ပြီးစေခြင်းငှာ ဟောတော်မူ၏။ ကြွင်းသော ဣန္ဒြေလေးပါးတို့ကို ထိုအစိုးရသော ဣန္ဒြေနှင့် ယှဉ်တွဲလျက်သာ ဟောတော်မူ၏။ သို့မဟုတ်ပါကလည်း ထူးခြားသော ခဏတို့၌ တစ်ပါးစီသော ဣန္ဒြေကို ဦးဆောင်ပြုကာ ထိုထိုဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို ပယ်ဖျက်ရာ၌ ထိုထိုဣန္ဒြေကို အကြီးအမှူးပြုလျက်, ကြွင်းသော ဣန္ဒြေတို့ကို ထိုဣန္ဒြေ၏ အစဉ်လိုက်ဖြစ်စေ၍ ဟောတော်မူ၏ဟုလည်း မှတ်ယူအပ်၏။ „ကာမစ္ဆန္ဒကို ပယ်၏“ စသည်ဖြင့် ဟောသော စကားကိုမူ တစ်ခုသော ခဏ၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ဟောတော်မူ၏။

Kha. ādivisodhanaṭṭhaniddesavaṇṇanā

ခ။ အာဒိဝိသောဓနဋ္ဌနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

200. Ādivisodhanaṭṭhaniddese assaddhiyasaṃvaraṭṭhena sīlavisuddhīti assaddhiyassa nivāraṇaṭṭhena viratiatthena sīlamalavisodhanato sīlavisuddhi nāma. Saddhindriyassa ādivisodhanāti saddhindriyassa upanissayavasena ādibhūtassa sīlassa visodhanā. Imināva nayena sesānipi kāmacchandādisaṃvaraṇamūlakāni ca indriyāni veditabbāni.

၂၀၀. အာဒိဝိသောဓနဋ္ဌနိဒ္ဒေသ၌ „မယုံကြည်ခြင်းကို စောင့်စည်းခြင်း အနက်သဘောဖြင့် သီလစင်ကြယ်ခြင်း“ ဟူသည်မှာ မယုံကြည်ခြင်းကို တားမြစ်တတ်သော အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကြဉ်ရှောင်တတ်သော အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း သီလ၏ အညစ်အကြေးကို သုတ်သင်တတ်သောကြောင့် သီလဝိသုဒ္ဓိ (သီလစင်ကြယ်ခြင်း) မည်၏။ „သဒ္ဓိန္ဒြေ၏ အစကို သုတ်သင်ခြင်း“ ဟူသည်မှာ သဒ္ဓိန္ဒြေ၏ မှီရာအကြောင်း (ဥပနိဿယ) အစွမ်းဖြင့် အစဖြစ်သော သီလကို သုတ်သင်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဤနည်းလမ်းအတိုင်းပင် ကြွင်းသော ကာမစ္ဆန္ဒ စသည်တို့ကို စောင့်စည်းခြင်းလျှင် အကြောင်းရင်းရှိသော ဣန္ဒြေတို့ကိုလည်း မှတ်ယူအပ်၏။

Ga. adhimattaṭṭhaniddesavaṇṇanā

ဂ။ အဓိမတ္တဋ္ဌနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

201. Adhimattaṭṭhaniddese saddhindriyassa bhāvanāya chando uppajjatīti saddhassa puggalassa saddhāpaṭisaṃyuttaṃ dhammaṃ sutvā vā saddhindriyabhāvanāya assādaṃ disvā vā saddhindriye kusalo dhammacchando jāyati. Pāmojjaṃ uppajjatīti chandajātattā dubbalapīti uppajjati. Pīti uppajjatīti pamuditattā balavapīti uppajjati. Passaddhi uppajjatīti pītiyā pīṇitattā kāyacittapassaddhi uppajjati. Sukhaṃ uppajjatīti passaddhakāyacittattā cetasikaṃ sukhaṃ uppajjati[Pg.143]. Obhāso uppajjatīti sukhena abhisannattā ñāṇobhāso uppajjati. Saṃvego uppajjatīti ñāṇobhāsena viditasaṅkhārādīnavattā saṅkhārapavattiyaṃ saṃvego uppajjati. Saṃvejetvā cittaṃ samādahatīti saṃvegaṃ uppādetvā teneva saṃvegena cittaṃ samāhitaṃ karoti. Sādhukaṃ paggaṇhātīti līnuddhatabhāvaṃ mocetvā suṭṭhu paggaṇhāti. Sādhukaṃ ajjhupekkhatīti vīriyassa samaṃ hutvā pavattattā puna vīriyasamatāniyojane byāpāraṃ akaronto tatramajjhattupekkhāvasena sādhukaṃ ajjhupekkhati nāma. Upekkhāvasenāti samavāhitalakkhaṇāya tatramajjhattupekkhāya vasena. Nānattakilesehīti vipassanāya paṭipakkhabhūtehi nānāsabhāvehi kilesehi. Vimokkhavasenāti bhaṅgānupassanato paṭṭhāya nānattakilesehi vimuccanavasena. Vimuttattāti nānattakilesehi vimuttattā.

၂၀၁. အဓိမတ္တဋ္ဌနိဒ္ဒေသ၌ 'သဒ္ဓိန္ဒြေကို ပွားများခြင်းကြောင့် ဆန္ဒဖြစ်ပေါ်၏' ဟူသည်မှာ သဒ္ဓါတရားနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်အား သဒ္ဓါတရားနှင့် စပ်ယှဉ်သော တရားတော်ကို နာကြားရခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ သဒ္ဓိန္ဒြေပွားများခြင်း၌ သာယာမှု (အဿာဒသုခ) ကို (ပညာမျက်စိဖြင့်) မြင်ရခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း သဒ္ဓိန္ဒြေ၌ အပြစ်မရှိသော ကုသိုလ်ဖြစ် ဓမ္မစ္ဆန္ဒ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဝမ်းမြောက်ခြင်း (ပါမောဇ္ဇ) ဖြစ်ပေါ်၏' ဟူသည်မှာ ဓမ္မစ္ဆန္ဒ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် အားနည်းသော ပီတိ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ပီတိဖြစ်ပေါ်၏' ဟူသည်မှာ ဝမ်းမြောက်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် အားကောင်းသော ပီတိ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ငြိမ်းအေးခြင်း (ပဿဒ္ဓိ) ဖြစ်ပေါ်၏' ဟူသည်မှာ ပီတိဖြင့် နှစ်သက်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါး၏ ငြိမ်းအေးခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ချမ်းသာခြင်း (သုခ) ဖြစ်ပေါ်၏' ဟူသည်မှာ ကိုယ်စိတ်ငြိမ်းအေးသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် စိတ်၌မှီသော သောမနဿသုခ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'အရောင်အလင်း (ဩဘာသ) ဖြစ်ပေါ်၏' ဟူသည်မှာ သောမနဿသုခဖြင့် ထက်ဝန်းကျင်မှ ပျံ့နှံ့သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ဉာဏ်၏ အရောင်အလင်း ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ထိတ်လန့်ခြင်း (သံဝေဂ) ဖြစ်ပေါ်၏' ဟူသည်မှာ အရောင်အလင်းနှင့်တကွဖြစ်သော ဉာဏ်ဖြင့် သင်္ခါရတရားတို့၏ အပြစ်ကို သိမြင်ရသဖြင့် သင်္ခါရတရားတို့၏ ဖြစ်ပျက်လှည့်ပတ်မှု၌ ထိတ်လန့်ခြင်း သို့မဟုတ် သံဝေဂ (ဩတ္တပ္ပနှင့်တကွဖြစ်သော ဉာဏ်) ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'စိတ်ကို ထိတ်လန့်စေ၍ ကောင်းစွာ တည်ကြည်စေ၏' ဟူသည်မှာ သံဝေဂကို ဖြစ်စေ၍ ထိုဩတ္တပ္ပနှင့်တကွဖြစ်သော ဉာဏ်ဖြင့်သာလျှင် ဝိပဿနာစိတ်ကို တည်ကြည်ငြိမ်သက်စေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ကောင်းစွာ ချီးမြှောက်၏' ဟူသည်မှာ တွန့်ဆုတ်ခြင်းနှင့် ပျံ့လွင့်ခြင်းသဘောတို့မှ လွတ်ကင်းစေ၍ ကောင်းစွာ ချီးမြှောက်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ကောင်းစွာ လျစ်လျူရှု၏' ဟူသည်မှာ ဝီရိယသည် ကြွင်းသော ဣန္ဒြေတို့နှင့် ညီညွတ်မျှတစွာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် တစ်ဖန် ဝီရိယကို မျှတအောင် တိုက်တွန်းအားထုတ်ခြင်း၌ ကြောင့်ကြခြင်းကို မပြုဘဲ တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာ၏ အစွမ်းဖြင့် ကောင်းစွာ လျစ်လျူရှုခြင်းကို ဆိုလိုသည် (သို့မဟုတ် ဝီရိယသည် ကြွင်းသော ဣန္ဒြေတို့နှင့် ညီညွတ်မျှတစွာ ဖြစ်ခြင်း ဖြစ်သည်)။ 'ဥပေက္ခာ၏ အစွမ်းဖြင့်' ဟူသည်မှာ အညီအညွတ် ဆောင်ခြင်းလက္ခဏာရှိသော တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ 'အထူးထူးသော ကိလေသာတို့မှ' ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ကုန်သော အထူးထူးသော သဘောရှိသော ကာမစ္ဆန္ဒအစရှိသော ကိလေသာတို့မှ ဖြစ်သည်။ 'လွတ်မြောက်ခြင်း အစွမ်းဖြင့်' ဟူသည်မှာ ဘင်္ဂါနုပဿနာဉာဏ်မှ စတင်၍ အထူးထူးသော ကိလေသာတို့မှ လွတ်မြောက်ခြင်း၏ အစွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ 'လွတ်မြောက်အပ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်' ဟူသည်မှာ အထူးထူးသော ကိလေသာတို့မှ လွတ်မြောက်ပြီး ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။

Te dhammāti chandādayo dhammā. Ekarasā hontīti vimuttirasena ekarasā honti. Bhāvanāvasenāti ekarasabhāvanāvasena. Tato paṇītatare vivaṭṭantīti tena kāraṇena vipassanārammaṇato paṇītatare nibbānārammaṇe vivaṭṭanānupassanāsaṅkhātena gotrabhuñāṇena chandādayo dhammā nivattanti, saṅkhārārammaṇato apagantvā nibbānārammaṇe pavattantīti attho. Vivaṭṭanāvasenāti evaṃ gotrabhukhaṇe saṅkhārārammaṇato vivaṭṭanavasena. Vivaṭṭitattā tato vosajjatīti maggasamaṅgipuggalo maggassa uppādakkhaṇeyeva dubhatovuṭṭhānavasena vivaṭṭitattā teneva kāraṇena kilese ca khandhe ca vosajjati. Vosajjitattā tato nirujjhantīti maggassa uppādakkhaṇeyeva kilese ca khandhe ca vosajjitattā teneva kāraṇena kilesā ca khandhā ca anuppattinirodhavasena nirujjhanti. Vosajjitattāti ca āsaṃsāyaṃ bhūtavacanaṃ kataṃ. Kilesanirodhe sati khandhanirodhasabbhāvato ca khandhanirodho vutto. Nirodhavasenāti yathāvuttanirodhavasena. Tasseva maggassa uppādakkhaṇe dve vosagge dassetukāmo nirodhavasena dve vosaggātiādimāha. Dvepi heṭṭhā vuttatthā eva. Assaddhiyassa pahānāya chando uppajjatītiādīsupi imināva nayena vitthārato attho veditabbo. Vīriyindriyādimūlakesupi vāresu eseva nayo. Imināva nayena adhiṭṭhānaṭṭhaniddesopi vitthārato veditabbo. Kevalañhettha adhiṭṭhātīti viseso, patiṭṭhātīti attho.

'ထိုတရားတို့သည်' ဟူသည်မှာ ဆန္ဒအစရှိသော တရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'တူညီသော ကိစ္စရှိကုန်၏' ဟူသည်မှာ ကိလေသာတို့မှ လွတ်မြောက်ခြင်းကိစ္စ (ဝိမုတ္တိရသ) အစွမ်းအားဖြင့် တူညီသော ကိစ္စရှိကြကုန်၏။ 'ပွားများခြင်း အစွမ်းကြောင့်' ဟူသည်မှာ တူညီသော ကိစ္စရှိသော ဘာဝနာ၏ အစွမ်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'ထိုထက် မြတ်သောတရားသို့ လည်ပြန်လှည့်ကုန်၏' ဟူသည်မှာ ထိုသို့ပွားများခြင်းကြောင့် ဝိပဿနာ၏ အာရုံဖြစ်သော တေဘူမကသင်္ခါရတရားတို့ထက် သာလွန်ထူးကဲမွန်မြတ်လှသော နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော အာရုံသို့ ဝိဝဋ္ဋနာနုပဿနာဟု ဆိုအပ်သော ဂေါတြဘူဉာဏ်ဖြင့် ဆန္ဒအစရှိသော (ဝိပဿနာနှင့်တကွဖြစ်သော) တရားတို့သည် ပြန်လည်ဆုတ်နစ်၍၊ သင်္ခါရတရားတည်းဟူသော အာရုံမှ လွတ်မြောက်ကာ နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော အာရုံ၌ ဖြစ်ပေါ်လှည့်ပတ်ကုန်၏ ဟူသော အနက်ဖြစ်သည်။ 'ပြန်လည်ဆုတ်နစ်ခြင်း အစွမ်းဖြင့်' ဟူသည်မှာ ဤသို့လျှင် ဂေါတြဘူဥပါဒ်ဆဲခဏ၌ သင်္ခါရတရားတည်းဟူသော အာရုံမှ ဆုတ်နစ်လှည့်ပြန်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ 'ထိုသို့ ဆုတ်နစ်သောကြောင့် စွန့်၏' ဟူသည်မှာ မဂ်စိတ်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် မဂ်၏ ဥပါဒ်ဆဲခဏ၌သာလျှင် (ဝိဝဋ္ဋတရားနှင့် နိမိတ္တတရားနှစ်ပါးစုံမှ) ထမြောက်ခြင်း (ဒုဘတောဝုဋ္ဌာန) အစွမ်းဖြင့် ဆုတ်နစ်သောကြောင့် ထိုဆုတ်နစ်ခြင်းကြောင့်သာလျှင် ကိလေသာတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ခန္ဓာတို့ကိုလည်းကောင်း စွန့်ခြင်းဖြစ်သည်။ 'စွန့်အပ်သောကြောင့် ထိုမှ ချုပ်ငြိမ်းကုန်၏' ဟူသည်မှာ မဂ်၏ ဥပါဒ်ဆဲခဏ၌သာလျှင် ကိလေသာတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ခန္ဓာတို့ကိုလည်းကောင်း စွန့်လွှတ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ထိုစွန့်လွှတ်ခြင်းကြောင့်သာလျှင် တစ်ဖန်မဖြစ်သော ချုပ်ငြိမ်းခြင်း (အနုပ္ပတ္တိနိရောဓ) အစွမ်းဖြင့် ကိလေသာနှင့် ခန္ဓာတို့ ချုပ်ငြိမ်းကုန်၏။ 'စွန့်အပ်သောကြောင့်' ဟူသော စကားဖြင့် အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်၏ အလိုတော်ရှိသော စိတ်ဖြစ်ခြင်း၌ ဖြစ်ပြီးဟူသော သဒ္ဒါ (အတိတ်ကတ္တုကာရက) ကို သုံးနှုန်းတော်မူသည်။ ကိလေသာတို့၏ ချုပ်ခြင်းရှိသော် ခန္ဓာတို့၏ ချုပ်ခြင်းလည်း ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ခန္ဓာတို့၏ ချုပ်ခြင်းကိုလည်း ဟောတော်မူသည်။ 'ချုပ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်' ဟူသည်မှာ အထက်တွင် ဆိုအပ်ပြီးသော ကိလေသာ ခန္ဓာတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်း အစွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ ထိုမဂ်၏ ဥပါဒ်ဆဲခဏ၌သာလျှင် နှစ်ပါးသော စွန့်လွှတ်ခြင်း (ဝေါသဂ္ဂ) တို့ကို ပြလိုရကား 'နိရောဓဝသေန' အစရှိသည်ဖြင့် 'ဒွေ ဝေါသဂ္ဂါ' စသည်တို့ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုနှစ်ပါးသော ဝေါသဂ္ဂတို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကိုလည်း အောက်တွင် ဆိုခဲ့ပြီးသည့်အတိုင်းသာ မှတ်အပ်၏။ 'မယုံကြည်မှုကို ပယ်ခြင်းငှာ ဆန္ဒဖြစ်ပေါ်၏' အစရှိသော ပါဠိတို့၌လည်း ဤနည်းလမ်းအတိုင်းပင် အကျယ်အားဖြင့် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ ဝီရိယိန္ဒြေ အစရှိသည်တို့လျှင် မူလရှိသော ဝါရတို့၌လည်း ဤနည်းတူပင် ဖြစ်သည်။ ဤနည်းလမ်းအတိုင်းပင် အဓိဋ္ဌာနနိဒ္ဒေသကိုလည်း အကျယ်အားဖြင့် သိအပ်၏။ အထူးသဖြင့် ဤအဓိဋ္ဌာနနိဒ္ဒေသ၌ 'အဓိဋ္ဌာတိ' ဟူသော စကားလုံးသည် 'ပတိဋ္ဌာတိ' (တည်၏) ဟူသော အနက်ရှိသည်ဟူသော ခြားနားချက်မျှသာ ရှိသည်။

Gha-ṅa. pariyādānaṭṭhapatiṭṭhāpakaṭṭhaniddesavaṇṇanā

ဃ၊ င။ ပရိယာဒါနဋ္ဌနှင့် ပတိဋ္ဌာပကဋ္ဌနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ။

202-203. Pariyādānaṭṭhaniddese [Pg.144] pariyādiyatīti khepeti. Patiṭṭhāpakaṭṭhaniddese saddho saddhindriyaṃ adhimokkhe patiṭṭhāpetīti saddhāsampanno ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā dukkhā anattā’’ti adhimuccanto saddhindriyaṃ adhimokkhe patiṭṭhāpeti. Iminā puggalavisesena indriyabhāvanāviseso niddiṭṭho. Saddhassa saddhindriyaṃ adhimokkhe patiṭṭhāpetīti saddhāsampannassa puggalassa saddhindriyaṃ taṃyeva saddhaṃ patiṭṭhāpeti. Tathā adhimuccantaṃ adhimokkhe patiṭṭhāpetīti. Iminā indriyabhāvanāvisesena puggalaviseso niddiṭṭho. Evaṃ cittaṃ paggaṇhanto paggahe patiṭṭhāpeti, satiṃ upaṭṭhāpento upaṭṭhāne patiṭṭhāpeti, cittaṃ samādahanto avikkhepe patiṭṭhāpeti, aniccaṃ dukkhaṃ anattāti passanto dassane patiṭṭhāpetīti sesesupi yojanā veditabbā. Yogāvacaroti samathayoge, vipassanāyoge vā avacaratīti yogāvacaro. Avacaratīti pavisitvā caratīti.

၂၀၂-၂၀၃. ပရိယာဒါနဋ္ဌနိဒ္ဒေသ၌ 'ပရိယာဒိယတိ' ဟူသည်မှာ ကုန်စေတတ်၏ ဟူသော အနက်ဖြစ်သည်။ ပတိဋ္ဌာပကဋ္ဌနိဒ္ဒေသ၌ 'သဒ္ဓါတရားရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် သဒ္ဓိန္ဒြေကို ဆုံးဖြတ်ခြင်း (အဓိမောက္ခ) ၌ တည်စေ၏' ဟူသည်မှာ သဒ္ဓါတရားနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် 'သင်္ခါရတရားအားလုံးတို့သည် မမြဲ၊ ဆင်းရဲ၊ အတ္တမဟုတ်' ဟု သက်ဝင်ယုံကြည်လျက် သဒ္ဓိန္ဒြေကို အဓိမောက္ခ (ဆုံးဖြတ်သက်ဝင်ခြင်း) သဘော၌ တည်စေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ ပုဂ္ဂိုလ်ထူးကို ပြသဖြင့် ဣန္ဒြေပွားများမှု အထူးကို ပြသတော်မူသည်။ 'သဒ္ဓါတရားရှိသူအား သဒ္ဓိန္ဒြေကို ဆုံးဖြတ်ခြင်း၌ တည်စေ၏' ဟူသည်မှာ သဒ္ဓါတရားနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ သဒ္ဓိန္ဒြေကို ထိုသဒ္ဓါတရား၌သာလျှင် တည်စေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထိုနည်းတူစွာ သက်ဝင်ယုံကြည်သူကို အဓိမောက္ခ၌ တည်စေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ ဣန္ဒြေပွားများမှု အထူးဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်ထူးကို ပြသတော်မူသည်။ ထို့အတူ စိတ်ကို ချီးမြှောက်သောသူသည် ချီးမြှောက်ခြင်းသဘော၌ တည်စေ၏။ သတိကို ထင်စေသောသူသည် သတိထင်ခြင်းသဘော၌ တည်စေ၏။ စိတ်ကို ကောင်းစွာ ထားသောသူသည် မပြန့်လွင့်ခြင်းသဘော၌ တည်စေ၏။ မမြဲ၊ ဆင်းရဲ၊ အစိုးမရဟု ရှုသောသူသည် ရှုခြင်းသဘော၌ တည်စေ၏ ဟူ၍ ကြွင်းသော တရားတို့၌လည်း ယှဉ်စပ်ပုံကို သိအပ်၏။ 'ယောဂါဝစရ' ဟူသည်မှာ သမထ အားထုတ်ခြင်း၌လည်းကောင်း၊ ဝိပဿနာ အားထုတ်ခြင်း၌လည်းကောင်း သက်ဝင်၍ ကျင့်ကြံတတ်သောကြောင့် 'ယောဂါဝစရ' မည်၏။ 'အဝစရတိ' ဟူသည်မှာ သက်ဝင်ဝင်ရောက်၍ ကျင့်ကြံဖြစ်ပွားတတ်၏ ဟူသောအနက်ဖြင့် ဤနိဂုံးချုပ် စကားရပ်ကို မှတ်ယူအပ်၏။

Catutthasuttantaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

စတုတ္ထသုတ္တန္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

5. Indriyasamodhānavaṇṇanā

၅. ဣန္ဒြိယသမောဓာနဝဏ္ဏနာ

204. Idāni samādhiṃ bhāvayato vipassanaṃ bhāvayato ca indriyasamodhānaṃ dassetukāmo paṭhamaṃ tāva upaṭṭhānakosallappabhedaṃ niddisituṃ puthujjano samādhiṃ bhāventotiādimāha. Tattha puthujjano samādhiṃ bhāventoti nibbedhabhāgiyaṃ samādhiṃ bhāvento. Sekkhassa vītarāgassa ca pana lokuttaropi samādhi labbhati. Āvajjitattāti kasiṇādinimittassa āvajjitattā, kasiṇādiparikammaṃ katvā tattha uppāditanimittattāti vuttaṃ hoti. Ārammaṇūpaṭṭhānakusaloti tassa uppāditassa nimittasseva upaṭṭhāne kusalo. Samathanimittūpaṭṭhānakusaloti accāraddhavīriyatādīhi uddhate citte passaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgabhāvanāvasena cittopasamanimittassa upaṭṭhāne kusalo. Paggahanimittūpaṭṭhānakusaloti atisithilavīriyatādīhi līne citte dhammavicayavīriyapītisambojjhaṅgabhāvanāvasena cittapaggahanimittassa upaṭṭhāne kusalo. Avikkhepūpaṭṭhānakusaloti [Pg.145] anuddhatālīnacittassa sampayuttassa samādhissa upaṭṭhāne kusalo. Obhāsūpaṭṭhānakusaloti paññāpayogamandatāya nirassāde citte aṭṭhasaṃvegavatthupaccavekkhaṇena cittaṃ saṃvejetvā ñāṇobhāsassa upaṭṭhāne kusalo. Aṭṭha saṃvegavatthūni nāma jātijarābyādhimaraṇāni cattāri, apāyadukkhaṃ pañcamaṃ, atīte vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, anāgate vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhanti. Sampahaṃsanūpaṭṭhānakusaloti upasamasukhānadhigamena nirassāde citte buddhadhammasaṅghaguṇānussaraṇena cittaṃ pasādento sampahaṃsanassa upaṭṭhāne kusalo. Upekkhūpaṭṭhānakusaloti uddhatādidosavirahite citte niggahapaggahādīsu byāpārābhāvakaraṇena upekkhāya upaṭṭhāne kusalo. Sekkhoti tisso sikkhā sikkhatīti sekkho. Ekattūpaṭṭhānakusaloti sakkāyadiṭṭhādīnaṃ pahīnattā nekkhammādino ekattassa upaṭṭhāne kusalo.

၂၀၄. ယခုအခါ သမာဓိကို ပွားများသောသူနှင့် ဝိပဿနာကို ပွားများသောသူတို့၏ ဣန္ဒြေတို့ကို အာရုံ၌ ကောင်းစွာထားခြင်း (ဣန္ဒြေတို့ကို အာရုံ၌ သွင်းခြင်း) ကို ပြလိုသဖြင့်၊ ရှေးဦးစွာ အစဉ်အတိုင်း ဥပဋ္ဌာနကောသလ္လ (ထင်ရှားဖြစ်ခြင်း၌ လိမ္မာခြင်း) အပြားကို ညွှန်ပြခြင်းငှာ "ပုထုဇ္ဇနော သမာဓိံ ဘာဝေန္တော" အစရှိသည်ကို ဟောတော်မူသည်။ ထို "ပုထုဇ္ဇနော သမာဓိံ ဘာဝေန္တော" ဟူသော စကား၌ "ပုထုဇ္ဇနော သမာဓိံ ဘာဝေန္တော" ဆိုသည်မှာ ဝိပဿနာနှင့်စပ်သော အပ္ပနာသမာဓိကို ပွားစေသော ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုမှတစ်ပါး သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်နှင့် ကင်းပြီးသော ရာဂရှိသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အားလည်း လောကုတ္တရာဖြစ်သော သမာဓိကို ရနိုင်သည်။ "အာဝဇ္ဇိတတ္တာ" ဟူသည်မှာ ကသိုဏ်းအစရှိသော အာရုံကို ဆင်ခြင်အပ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်၊ ကသိုဏ်းအစရှိသည်တို့၌ စီးဖြန်းခြင်း ပရိကံကို ပြု၍ ထိုကသိုဏ်းအစရှိသော အာရုံ၌ ဖြစ်စေအပ်သော ပရိကမ္မနိမိတ်၊ ဥဂ္ဂဟနိမိတ်၊ ပဋိဘာဂနိမိတ် ရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ဤသို့ ဆိုလိုသည်။ "အာရမ္မဏူပဋ္ဌာနကုသလော" ဆိုသည်မှာ ထိုကသိုဏ်းအစရှိသည်တို့၌ ဖြစ်စေအပ်သော ပရိကမ္မနိမိတ်အစရှိသည်၏သာလျှင် ထင်ရှားဖြစ်သော အခြင်းအရာ၌ လိမ္မာသူ ဖြစ်သည်။ "သမထနိမိတ္တူပဋ္ဌာနကုသလော" ဆိုသည်မှာ လွန်စွာ အားထုတ်အပ်သော ဝီရိယရှိသည်၏ အဖြစ်စသည်တို့ကြောင့် စိတ်သည် ပြန့်လွင့်သောအခါ ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်၊ သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်၊ ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်ကို ပွားစေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် စိတ်၏ငြိမ်းခြင်း အကြောင်းဖြစ်သော နိမိတ်၏ (စိတ်ငြိမ်းခြင်း၏ အကြောင်း၏) ထင်ရှားဖြစ်သော အခြင်းအရာ၌ လိမ္မာသူ ဖြစ်သည်။ "ပဂ္ဂဟနိမိတ္တူပဋ္ဌာနကုသလော" ဆိုသည်မှာ အလွန်လျော့သော ဝီရိယရှိသည်၏ အဖြစ်စသည်တို့ကြောင့် စိတ်သည် တွန့်ဆုတ်သောအခါ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်၊ ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်၊ ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်ကို ပွားစေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် စိတ်ကို ချီးမြှောက်ခြင်းဟူသော နိမိတ်၏ (စိတ်ကို ချီးမြှောက်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော အာရုံ၏) ထင်ရှားဖြစ်ခြင်း၌ လိမ္မာသူ ဖြစ်သည်။ "အဝိက္ခေပူပဋ္ဌာနကုသလော" ဆိုသည်မှာ မပြန့်လွင့် မတွန့်ဆုတ်သော စိတ်နှင့် သမ္ပယုတ်ဖြစ်သော သမာဓိ၏ ထင်ရှားဖြစ်ခြင်း၌ လိမ္မာသူ ဖြစ်သည်။ "ဩဘာသူပဋ္ဌာနကုသလော" ဆိုသည်မှာ ပညာ၏အစွမ်းဟုဆိုအပ်သော ဖြစ်ခြင်း၌ အားနည်းသည်၏အဖြစ်ကြောင့် စိတ်သည် သာယာခြင်းမရှိသောအခါ ရှစ်ပါးသော သံဝေဂဝတ္ထုကို ဆင်ခြင်ခြင်းဖြင့် စိတ်ကို ထိတ်လန့်စေ၍ ဉာဏ်တည်းဟူသော အရောင်အလင်း၏ ထင်ရှားဖြစ်ခြင်း၌ လိမ္မာသူ ဖြစ်သည်။ ရှစ်ပါးသော သံဝေဂဝတ္ထုတို့ဟူသည်ကား ပဋိသန္ဓေနေရခြင်း၊ အိုရခြင်း၊ နာရခြင်း၊ သေရခြင်းဟူသော လေးပါး၊ ငါးခုမြောက်ဖြစ်သော အပါယ်ဆင်းရဲ၊ အတိတ်ဘဝ၌ ဝဋ်လျှင် အကြောင်းရှိသော ဆင်းရဲ၊ အနာဂတ်ဘဝ၌ ဝဋ်လျှင် အကြောင်းရှိသော ဆင်းရဲ၊ ပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌ အာဟာရကို ရှာမှီးခြင်းလျှင် အရင်းရှိသော ဆင်းရဲတို့ ဖြစ်သည်။ "သမ္ပဟံသနူပဋ္ဌာနကုသလော" ဆိုသည်မှာ ကိလေသာတို့ကို ငြိမ်းစေသော သုခကို မရခြင်းကြောင့် စိတ်သည် သာယာခြင်းမရှိသောအခါ ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာတော်တို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို အောက်မေ့သဖြင့် စိတ်ကို ကြည်လင်စေလျက် ရွှင်လန်းခြင်း၏ ထင်ရှားဖြစ်ခြင်း၌ လိမ္မာသူ ဖြစ်သည်။ "ဥပေက္ခူပဋ္ဌာနကုသလော" ဆိုသည်မှာ စိတ်သည် ပြန့်လွင့်ခြင်းအစရှိသော အပြစ်တို့မှ ကင်းသောအခါ နှိမ်ခြင်း၊ ချီးမြှောက်ခြင်းစသည်တို့၌ ကြောင့်ကြမှုမရှိခြင်းကို ပြုသဖြင့် ဥပေက္ခာ၏ ထင်ရှားဖြစ်ခြင်း၌ လိမ္မာသူ ဖြစ်သည်။ "သေက္ခ" ဟူသည်ကား သိက္ခာသုံးပါးကို ကျင့်ဆဲဖြစ်သောကြောင့် သေက္ခမည်၏။ "ဧကတ္တူပဋ္ဌာနကုသလော" ဆိုသည်မှာ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ အစရှိသည်တို့ကို ပယ်အပ်ပြီးဖြစ်ခြင်းကြောင့် နေက္ခမ္မ (ဈာန်) အစရှိသော ဧကတ္တတရား၏ ထင်ရှားဖြစ်ခြင်း၌ လိမ္မာသူ ဖြစ်သည်။

Vītarāgoti sabbaso pahīnarāgattā vītarāgo khīṇāsavo. Ñāṇūpaṭṭhānakusaloti arahā dhammesu vigatasammohattā tattha tattha asammohañāṇassa upaṭṭhāne kusalo. Vimuttūpaṭṭhānakusaloti arahattaphalavimuttiyā upaṭṭhāne kusalo. Vimuttīti hi sabbakilesehi vimuttattā arahattaphalavimutti adhippetā.

"ဝီတရာဂေါ" ဆိုသည်မှာ ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ပယ်အပ်ပြီးသော ရာဂရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ကင်းပြီးသော ရာဂရှိသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုသည်။ "ဉာဏူပဋ္ဌာနကုသလော" ဆိုသည်မှာ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည် တရားတို့ (သစ္စာထိုက်သောတရား၊ သစ္စာမထိုက်သောတရားတို့) ၌ ကင်းပြီးသော တွေဝေခြင်းရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ထိုထိုအရာ၌ မတွေဝေသောအားဖြင့် ဖြစ်သောဉာဏ်၏ ထင်ရှားဖြစ်ခြင်း၌ လိမ္မာသူ ဖြစ်သည်။ "ဝိမုတ္တူပဋ္ဌာနကုသလော" ဆိုသည်မှာ အရဟတ္တဖိုလ်တည်းဟူသော ဝိမုတ္တိ၏ ထင်ရှားဖြစ်ခြင်း၌ လိမ္မာသူ ဖြစ်သည်။ အမှန်စင်စစ် "ဝိမုတ္တိ" ဟူသည်မှာ ကိလေသာအားလုံးတို့မှ ကင်းလွတ်ပြီးဖြစ်ခြင်းကြောင့် အရဟတ္တဖိုလ်ဝိမုတ္တိကို ဆိုလိုသည်။

205. Vipassanābhāvanāya upaṭṭhānānupaṭṭhānesu aniccatotiādīni niccatotiādīni ca sīlakathāyaṃ vuttanayeneva veditabbāni. Pāṭhato pana ‘‘āyūhanānupaṭṭhānakusalo vipariṇāmūpaṭṭhānakusalo animittūpaṭṭhānakusalo nimittānupaṭṭhānakusalo appaṇihitūpaṭṭhānakusalo paṇidhianupaṭṭhānakusalo abhinivesānupaṭṭhānakusalo’’ti etesu sāmivacanena samāsapadacchedo kātabbo. Sesesu pana nissakkavacanena pāṭho.

၂၀၅. ဝိပဿနာဘာဝနာ၌ ထင်ခြင်း၊ မထင်ခြင်းတို့နှင့် စပ်လျဉ်း၍ "အနိစ္စတော" အစရှိသော စကားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ "နိစ္စတော" အစရှိသော စကားတို့ကိုလည်းကောင်း သီလကထာ၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်ကုန်၏။ ပါဠိတော်အားဖြင့်မူကား ဤသည်ကား ထူးခြားချက်တည်း။ "အာယူဟနာနုပဋ္ဌာနကုသလော"၊ "ဝိပရိဏာမူပဋ္ဌာနကုသလော"၊ "အနိမိတ္တူပဋ္ဌာနကုသလော"၊ "နိမိတ္တာနုပဋ္ဌာနကုသလော"၊ "အပ္ပဏိဟိတူပဋ္ဌာနကုသလော"၊ "ပဏိဓိအနုပဋ္ဌာနကုသလော"၊ "အဘိနိဝေသာနုပဋ္ဌာနကုသလော" ဟူသော ဤပုဒ်တို့၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ဖြင့် သမာသ်ပုဒ်ကို ဖြတ်ခြင်း (ဝါကျခွဲခြင်း) ကို ပြုအပ်၏။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌မူကား ပဉ္စမီဝိဘတ် (တော-ပစ္စည်း) ဖြင့် ပါဠိတော်ကို ပြဆိုအပ်၏။

206. Suññatūpaṭṭhānakusaloti panettha suññato upaṭṭhānakusaloti vā suññatāya upaṭṭhānakusaloti vā padacchedo kātabbo. Yasmā pana nibbidāvirāganirodhapaṭinissaggānupassanā adhipaññādhammavipassanā yathābhūtañāṇadassanaṃ paṭisaṅkhānupassanā vivaṭṭanānupassanāti imā aṭṭha mahāvipassanā [Pg.146] attano sabhāvavisesena visesitā, na ārammaṇavisesena, tasmā imāsaṃ aṭṭhannaṃ ‘‘aniccato upaṭṭhānakusalo hotī’’tiādīni vacanāni viya ‘‘nibbidāto upaṭṭhānakusalo hotī’’tiādīni vacanāni na yujjanti. Tasmā eva imā aṭṭha na yojitā. Ādīnavānupassanā pana ‘‘suññatūpaṭṭhānakusalo hoti, abhinivesānupaṭṭhānakusalo hotī’’ti iminā yugalakavacaneneva atthato ‘‘ādīnavato upaṭṭhānakusalo hoti, ālayābhinivesānupaṭṭhānakusalo hotī’’ti yojitāva hotīti sarūpena na yojitā. Iti purimā ca aṭṭha, ayañca ādīnavānupassanāti aṭṭhārasasu mahāvipassanāsu imā nava ayojetvā itarā eva nava yojitāti veditabbā. Ñāṇūpaṭṭhānakusaloti sekkho vipassanūpakkilesānaṃ abhāvato vipassanābhāvanāya ñāṇassa upaṭṭhāne kusalo. Samādhibhāvanāya pana nikantisabbhāvato ñāṇūpaṭṭhāne kusaloti na vutto.

၂၀၆. "သုညတူပဋ္ဌာနကုသလော" ဟူသော ပုဒ်၌ "သုညတော ဥပဋ္ဌာနကုသလော" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "သုညတာယ ဥပဋ္ဌာနကုသလော" ဟူ၍လည်းကောင်း ပုဒ်ဖြတ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏။ ကိုးပါးသော ဝိပဿနာကို မဟောခြင်း အကြောင်းကို ဆိုရသော်— နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာ၊ ဝိရာဂါနုပဿနာ၊ နိရောဓာနုပဿနာ၊ ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿနာ၊ အဓိပညာဓမ္မဝိပဿနာ၊ ယထာဘူတဉာဏဒဿန၊ ပဋိသင်္ခါနုပဿနာ၊ ဝိဝဋ္ဋနာနုပဿနာဟူသော ဤရှစ်ပါးသော မဟာဝိပဿနာကြီးတို့ကို မိမိတို့၏ သဘောထူးအားဖြင့် အထူးပြုအပ်ကုန်၏၊ အာရုံ၏ ထူးခြားမှုအားဖြင့် အထူးမပြုအပ်ကုန်။ ထို့ကြောင့် ဤရှစ်ပါးသော အနုပဿနာတို့အား "အနိစ္စတော ဥပဋ္ဌာနကုသလော ဟောတိ" အစရှိသော သဒ္ဒါတို့ကဲ့သို့ "နိဗ္ဗိဒါတော ဥပဋ္ဌာနကုသလော ဟောတိ" အစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် မယှဉ်အပ်ကုန်။ ထိုကြောင့်သာလျှင် ဤရှစ်ပါးသော အနုပဿနာတို့ကို ဤနေရာ၌ မယှဉ်အပ်ကုန်။ အာဒီနဝါနုပဿနာကိုမူကား "သုညတူပဋ္ဌာနကုသလော ဟောတိ၊ အဘိနိဝေသာနုပဋ္ဌာနကုသလော ဟောတိ" ဟူသော ဤအစုံဖြစ်သော သဒ္ဒါဖြင့်သာလျှင် အနက်သဘောအားဖြင့် "အာဒီနဝတော ဥပဋ္ဌာနကုသလော ဟောတိ ... လတ္တံ့ ... အာလယာဘိနိဝေသာနုပဋ္ဌာနကုသလော ဟောတိ" ဟု ယှဉ်ပြီးသား ဖြစ်ပေသည်။ ထို့ကြောင့် သရုပ်အားဖြင့် သီးခြားမယှဉ်အပ်ပေ။ ဤသို့လျှင် ရှေးဦးဖြစ်သော ရှစ်ပါးသော ဝိပဿနာနှင့် ဤအာဒီနဝါနုပဿနာ အပါအဝင် မဟာဝိပဿနာ တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးတို့တွင် ဤကိုးပါးသော ဝိပဿနာတို့ကို မယှဉ်ဘဲ (မဟောဘဲ) ဤမှတစ်ပါးသော ကြွင်းကျန်သော ကိုးပါးသော ဝိပဿနာတို့ကိုသာ ယှဉ်အပ် (ဟောအပ်) ကုန်၏ဟု သိအပ်ကုန်၏။ "ဉာဏူပဋ္ဌာနကုသလော" ဆိုသည်မှာ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်သည် ဝိပဿနာညစ်ညူးကြောင်းဖြစ်သော ဘေးရန်တို့ မရှိခြင်းကြောင့် ဝိပဿနာပွားများခြင်း၌ ဉာဏ်၏ ထင်ရှားဖြစ်ခြင်း၌ လိမ္မာသူ ဖြစ်သည်။ သမာဓိပွားများခြင်း၌မူကား တဏှာဖြင့် တပ်မက်ခြင်းဖြစ်ပေါ်နိုင်သောကြောင့် "ဉာဏူပဋ္ဌာနကုသလော" ဟု မဟောအပ်ပေ။

Visaññogūpaṭṭhānakusaloti ‘‘kāmayogavisaññogo bhavayogavisaññogo diṭṭhiyogavisaññogo avijjāyogavisaññogo’’ti (dī. ni. 3.312) catudhā vuttassa visaññogassa upaṭṭhāne kusalo. Saññogānupaṭṭhānakusaloti kāmayogabhavayogadiṭṭhiyogāvijjāyogavasena catudhā vuttassa saññogassa anupaṭṭhāne kusalo. Nirodhūpaṭṭhānakusaloti ‘‘puna caparaṃ, bhikkhave, khīṇāsavassa bhikkhuno nibbānaninnaṃ cittaṃ hoti nibbānapoṇaṃ nibbānapabbhāraṃ vivekaṭṭhaṃ nekkhammābhirataṃ byantībhūtaṃ sabbaso āsavaṭṭhāniyehi dhammehī’’ti (a. ni. 10.90; paṭi. ma. 2.44 atthato samānaṃ) vuttakhīṇāsavabalavasena nibbānaninnacittattā khīṇāsavova nirodhasaṅkhātassa nibbānassa upaṭṭhāne kusalo.

"ဝိသညောဂူပဋ္ဌာနကုသလော" ဆိုသည်မှာ "ကာမယောဂမှ ကင်းခြင်း၊ ဘဝယောဂမှ ကင်းခြင်း၊ ดိဋ္ဌိယောဂမှ ကင်းခြင်း၊ အဝိဇ္ဇာယောဂမှ ကင်းခြင်း" ဟု လေးပါးသော အပြားအားဖြင့် ဟောအပ်သော ဝိသညောဂတရား (ယောဂမှ ကင်းခြင်းတရား) ၏ ထင်ရှားဖြစ်ခြင်း၌ လိမ္မာသူ ဖြစ်သည်။ "သညောဂါနုပဋ္ဌာနကုသလော" ဆိုသည်မှာ ကာမယောဂ၊ ဘဝယောဂ၊ ဒိဋ္ဌိယောဂ၊ အဝိဇ္ဇာယောဂတို့၏ အစွမ်းဖြင့် လေးပါးသော အပြားအားဖြင့် ဟောအပ်သော သညောဂတရားတို့၏ မထင်ရှားဖြစ်ခြင်း၌ လိမ္မာသူ ဖြစ်သည်။ "နိရောဓူပဋ္ဌာနကုသလော" ဆိုသည်မှာ "ရဟန်းတို့၊ တစ်ဖန်ထပ်မံ၍ ကုန်ပြီးသော အာသဝရှိသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ စိတ်သည် နိဗ္ဗာန်သို့ညွတ်၏၊ နိဗ္ဗာန်သို့ ကိုင်း၏၊ နိဗ္ဗာန်သို့ ရှိုင်း၏၊ ကိလေသာတို့မှ ကင်းဆိတ်၏၊ နေက္ခမ္မ (ရဟန်းတရား) ၌ မွေ့လျော်၏၊ အာသဝေါတရားတို့၏ အာရုံဖြစ်ကုန်သော တရားတို့မှ ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ကင်းစင်၏" ဟု ဟောအပ်သော ခီဏာသဝဗလ၏ အစွမ်းဖြင့် နိဗ္ဗာန်သို့ညွတ်သော စိတ်ရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည်သာလျှင် နိရောဓဟု ဆိုအပ်သော နိဗ္ဗာန်၏ ထင်ရှားဖြစ်ခြင်း၌ လိမ္မာသူ ဖြစ်သည်။

Ārammaṇūpaṭṭhānakusalavasenātiādīsu kusalanti ñāṇaṃ. Ñāṇampi hi kusalapuggalayogato kusalaṃ yathā paṇḍitapuggalayogato ‘‘paṇḍitā dhammā’’ti (dha. sa. dukamātikā 103). Tasmā kosallavasenāti attho.

"အာရမ္မဏူပဋ္ဌာနကုသလဝသေန" အစရှိသော ပါဠိတို့၌ "ကုသလ" ဟူသည်ကား ဉာဏ်ကို ဆိုလိုသည်။ အမှန်စင်စစ် ဉာဏ်သည်လည်း လိမ္မာသောပုဂ္ဂိုလ်နှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် "ကုသလ" မည်၏။ ပညာရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်နှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် တရားတို့သည် "ပဏ္ဍိတ" မည်ကုန်သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် လိမ္မာသောသူ၏အဖြစ်ဟူသော ဉာဏ်၏အစွမ်းဖြင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

207. Idāni catusaṭṭhiyā ākārehītiādi ñāṇakathāyaṃ (paṭi. ma. 1.107) vuttampi indriyakathāsambandhena idhānetvā vuttaṃ. Taṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ.

၂၀၇. ယခုအခါ "စတုသဋ္ဌိယာ အာကာရေဟိ" အစရှိသော စကားကို ဉာဏကထာ၌ ဟောအပ်ပြီး ဖြစ်သော်လည်း ဣန္ဒြိယကထာနှင့် စပ်လျဉ်းသဖြင့် ဤဣန္ဒြိယကထာသို့ ဆောင်ယူ၍ ဟောတော်မူသည်။ ထိုစကားကို အောက်၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

208. Puna [Pg.147] samantacakkhusambandhena indriyavidhānaṃ vattukāmo na tassa addiṭṭhamidhatthi kiñcītiādimāha. Tattha samantacakkhūti sabbaññutaññāṇaṃ. Paññindriyassa vasenātiādinā pañcannaṃ indriyānaṃ aviyogitaṃ dasseti. Saddahanto paggaṇhātītiādīhi ekekindriyamūlakehi pañcahi catukkehi pañcannaṃ indriyānaṃ ninnapayogakāle vā maggakkhaṇe vā ekarasabhāvaṃ aññamaññapaccayabhāvañca dasseti. Saddahitattā paggahitantiādīhi ekekindriyamūlakehi pañcahi catukkehi pañcannaṃ indriyānaṃ nibbattikāle vā phalakāle vā ekarasabhāvaṃ aññamaññapaccayabhāvañca dasseti. Puna buddhacakkhusambandhena indriyavidhānaṃ vattukāmo yaṃ buddhacakkhūtiādimāha. Tattha buddhacakkhūti indriyaparopariyattañāṇaṃ āsayānusayañāṇañca. Buddhañāṇanti ca idaṃ tadeva dvayaṃ, sesaṃ heṭṭhā vuttatthamevāti.

၂၀၈. တစ်ဖန် သဗ္ဗညုတဉာဏ် (သမန္တစက္ခု) နှင့် စပ်လျဉ်း၍ ဣန္ဒြေအစီအရင်ကို ဟောကြားလိုသော မထေရ်သည် “န တဿ အဒိဋ္ဌမိဓတ္ထိ ကိဉ္စိ” အစရှိသော စကားကို ဟောတော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ “သမန္တစက္ခု” ဟူသည် သဗ္ဗညုတဉာဏ် ဖြစ်သည်။ “ပညိန္ဒြိယဿ ဝသေန” အစရှိသော စကားဖြင့် ဣန္ဒြေငါးပါးတို့ မကွေမကွာ ယှဉ်တွဲလျက် ရှိသည်ကို ပြတော်မူ၏။ “သဒ္ဒဟန္တော ပဂ္ဂဏှာတိ” အစရှိသော တစ်ပါးစီသော ဣန္ဒြေလျှင် မူလရှိသော ငါးပါးသော စတုက္ကတို့ဖြင့် ဣန္ဒြေငါးပါးတို့၏ အားကြီးသော ဝိပဿနာကို အားထုတ်သောအခါ၌ လည်းကောင်း၊ မဂ်ခဏ၌ လည်းကောင်း တူညီသော ကိစ္စရှိသည်၏ အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ အချင်းချင်း အညမညပစ္စည်းအဖြစ်ဖြင့် ထောက်ပံ့ကြသည်၏ အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း ပြတော်မူ၏။ “သဒ္ဒဟိတတ္တာ ပဂ္ဂဟိတံ” အစရှိသော တစ်ပါးစီသော ဣန္ဒြေလျှင် မူလရှိသော ငါးပါးသော စတုက္ကတို့ဖြင့် ဣန္ဒြေငါးပါးတို့၏ ဖြစ်ပေါ်သောအခါ၌ လည်းကောင်း၊ ဖိုလ်ဖြစ်ရာ အခါ၌ လည်းကောင်း တူညီသော ကိစ္စရှိသည်၏ အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ အချင်းချင်း အညမညပစ္စည်းအဖြစ်ဖြင့် ထောက်ပံ့ကြသည်၏ အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း ပြတော်မူ၏။ တစ်ဖန် ဗုဒ္ဓစက္ခုနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ဣန္ဒြေအစီအရင်ကို ဟောကြားလိုသော မထေရ်သည် “ယံ ဗုဒ္ဓစက္ခု” အစရှိသော စကားကို ဟောတော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ “ဗုဒ္ဓစက္ခု” ဟူသည် ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဉာဏ်နှင့် အာသယာနုသယဉာဏ်တို့ပင် ဖြစ်သည်။ ဗုဒ္ဓဉာဏ်ဟူသည်လည်း ထိုဉာဏ်နှစ်ပါးကိုပင် ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသောစကား၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်သည် အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသည့်အတိုင်းပင် ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Indriyasamodhānavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဣန္ဒြေတို့ကို ပေါင်းစပ်ပြသခြင်းဆိုင်ရာအဖွင့် (ဣန္ဒြိယသမောဓာနဝဏ္ဏနာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

Saddhammappakāsiniyā paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathāya

သဒ္ဓမ္မပကာသိနီမည်သော ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်အဋ္ဌကထာ၌

Indriyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ဣန္ဒြိယကထာအဖွင့် (ဣန္ဒြိယကထာဝဏ္ဏနာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

5. Vimokkhakathā

၅. ၅။ ဝိမောက္ခကထာ

1. Vimokkhuddesavaṇṇanā

၁. ၁။ ဝိမောက္ခဥဒ္ဒေသအဖွင့်

209. Idāni indriyakathānantaraṃ kathitāya vimokkhakathāya apubbatthānuvaṇṇanā anuppattā. Ayañhi vimokkhakathā indriyabhāvanānuyuttassa vimokkhasabbhāvato indriyakathānantaraṃ kathitā. Tañca kathento bhagavato sammukhā sutasuttantadesanāpubbaṅgamaṃ katvā kathesi. Tattha suttante tāva suññato vimokkhotiādīsu suññatākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto ariyamaggo suññato vimokkho. So hi suññatāya dhātuyā uppannattā suññato, kilesehi vimuttattā vimokkho. Eteneva nayena animittākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto animitto, appaṇihitākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto appaṇihitoti veditabbo.

၂၀၉. ယခုအခါ ဣန္ဒြိယကထာ၏ အခြားမဲ့၌ ဟောကြားအပ်သော ဝိမောက္ခကထာ၌ အသစ်ဖြစ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုခြင်းသည် အစဉ်သို့ ရောက်လာပေပြီ။ အကြောင်းမူကား ဤဝိမောက္ခကထာကို ဣန္ဒြေပွားများခြင်း၌ အားထုတ်သူအား ဝိမောက္ခတို့ ဖြစ်ပေါ်လာတတ်သောကြောင့် ဣန္ဒြိယကထာ၏ အခြားမဲ့၌ ဟောကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုဝိမောက္ခကထာကို ဟောကြားတော်မူသော ရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်မှောက်တော်မှ ကြားနာအပ်သော သုတ္တန်ဒေသနာတော်ကို ရှေ့သွားပြု၍ ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုဝိမောက္ခကထာ သုတ္တန်ပိုင်း၌ ဦးစွာပထမ “သုညတော ဝိမောက္ခော” အစရှိသော ပါဠိတို့၌ အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟတို့မှ ဆိတ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ပေါ်သော အရိယာမဂ်သည် သုညတဝိမောက္ခ မည်၏။ ထိုအရိယာမဂ်သည် ဆိတ်ငြိမ်သောဓာတ် (နိဗ္ဗာန်) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရသဖြင့် သုညတ မည်၏၊ ကိလေသာတို့မှ လွတ်မြောက်သောကြောင့် ဝိမောက္ခ မည်၏။ ဤနည်းလမ်းအတိုင်းပင် ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟ နိမိတ်မရှိသော အခြင်းအရာအားဖြင့် နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ပေါ်သော အရိယာမဂ်သည် အနိမိတ္တဝိမောက္ခ မည်၏၊ ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟတည်းဟူသော တောင့်တခြင်း (ပဏိဓိ) မရှိသော အခြင်းအရာအားဖြင့် နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ပေါ်သော အရိယာမဂ်သည် အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခ မည်၏ဟု သိအပ်၏။

Eko [Pg.148] hi āditova aniccato saṅkhāre sammasati. Yasmā pana na aniccato sammasanamatteneva maggavuṭṭhānaṃ hoti, dukkhatopi anattatopi sammasitabbameva, tasmā dukkhatopi anattatopi sammasati. Tassa evaṃ paṭipannassa aniccato ce sammasanakāle maggavuṭṭhānaṃ hoti, ayaṃ aniccato abhinivisitvā aniccato vuṭṭhāti nāma. Sace panassa dukkhato anattato sammasanakāle maggavuṭṭhānaṃ hoti, ayaṃ aniccato abhinivisitvā dukkhato, anattato vuṭṭhāti nāma. Esa nayo dukkhato anattato abhinivisitvā vuṭṭhānesupi. Ettha ca yopi aniccato abhiniviṭṭho, yopi dukkhato, yopi anattato. Vuṭṭhānakāle ce aniccato vuṭṭhānaṃ hoti, tayopi janā adhimokkhabahulā honti, saddhindriyaṃ paṭilabhanti, animittavimokkhena vimuccanti, paṭhamamaggakkhaṇe saddhānusārino honti, sattasu ṭhānesu saddhāvimuttā. Sace pana dukkhato vuṭṭhānaṃ hoti, tayopi janā passaddhibahulā honti, samādhindriyaṃ paṭilabhanti, appaṇihitavimokkhena vimuccanti, sabbattha kāyasakkhino honti. Yassa panettha arūpajjhānaṃ pādakaṃ hoti, so aggaphale ubhatobhāgavimutto hoti. Atha nesaṃ anattato vuṭṭhānaṃ hoti, tayopi janā vedabahulā honti, paññindriyaṃ paṭilabhanti, suññatavimokkhena vimuccanti, paṭhamamaggakkhaṇe dhammānusārino honti, chasu ṭhānesu diṭṭhippattā, aggaphale paññāvimuttāti.

အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် အစကပင် သင်္ခါရတရားတို့ကို အနိစ္စဟူသော အခြင်းအရာအားဖြင့် သုံးသပ်ဆင်ခြင်၏။ သို့ရာတွင် အနိစ္စဟု သုံးသပ်ဆင်ခြင်ရုံမျှဖြင့် မဂ်သို့ တက်လှမ်းခြင်း (မဂ္ဂဝုဋ္ဌာန) မဖြစ်နိုင်သဖြင့် ဒုက္ခဟုလည်းကောင်း၊ အနတ္တဟုလည်းကောင်း ဆက်လက်၍ သုံးသပ်ဆင်ခြင်အပ်သည်သာ ဖြစ်သောကြောင့် ဒုက္ခဟုလည်းကောင်း၊ အနတ္တဟုလည်းကောင်း သုံးသပ်ဆင်ခြင်၏။ ဤသို့ ကျင့်ကြံအားထုတ်သော ထိုယောဂီပုဂ္ဂိုလ်အား အနိစ္စဟု ဆင်ခြင်သောအခါ၌ မဂ်သို့ တက်လှမ်းခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာပါက ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် အနိစ္စ၌ စွဲမြဲစွာ နှလုံးသွင်းလျက် အနိစ္စာနုပဿနာဖြင့် မဂ်သို့ တက်လှမ်းသည် မည်၏။ အကယ်၍ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ဒုက္ခဟုလည်းကောင်း၊ အနတ္တဟုလည်းကောင်း ဆင်ခြင်သောအခါ၌ မဂ်သို့ တက်လှမ်းခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာပါက ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် အနိစ္စ၌ စွဲမြဲစွာ နှလုံးသွင်းသော်လည်း ဒုက္ခာနုပဿနာဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ အနတ္တာနုပဿနာဖြင့် သော်လည်းကောင်း မဂ်သို့ တက်လှမ်းသည် မည်၏။ ဒုက္ခ သို့မဟုတ် အနတ္တ၌ စွဲမြဲစွာ နှလုံးသွင်း၍ မဂ်သို့ တက်လှမ်းခြင်းတို့၌လည်း ဤနည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤသုံးပါးသော သုံးသပ်နှလုံးသွင်းခြင်းတို့တွင်လည်း အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တတို့၌ စွဲမြဲစွာ နှလုံးသွင်းသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် မဂ်သို့ တက်လှမ်းသောအခါ၌ အနိစ္စအားဖြင့် တက်လှမ်းခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာပါက ထိုသုံးမျိုးသော ပုဂ္ဂိုလ်အားလုံးတို့သည် သက်ဝင်ယုံကြည်ခြင်း (အဓိမောက္ခ) များပြားသူများ ဖြစ်ကြပြီး သဒ္ဓိန္ဒြေကို ရရှိကြကာ အနိမိတ္တဝိမောက္ခဖြင့် ကိလေသာတို့မှ လွတ်မြောက်ကြကုန်၏။ ပထမမဂ်ခဏ (သောတာပတ္တိမဂ်ခဏ) ၌ သဒ္ဓါနုသာရီ ပုဂ္ဂိုလ်များ ဖြစ်ကြပြီး၊ အထက်မဂ်သုံးပါးနှင့် ဖိုလ်လေးပါးတည်းဟူသော ဌာနခုနစ်ပါးတို့၌ သဒ္ဓါဝိမုတ္တ ပုဂ္ဂိုလ်များ ဖြစ်ကြ၏။ အကယ်၍ ဒုက္ခအားဖြင့် မဂ်သို့ တက်လှမ်းခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာပါက ထိုသုံးမျိုးသော ပုဂ္ဂိုလ်အားလုံးတို့သည် ငြိမ်းအေးခြင်း (ပဿဒ္ဓိ) များပြားသူများ ဖြစ်ကြပြီး သမာဓိန္ဒြေကို ရရှိကြကာ အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခဖြင့် ကိလေသာတို့မှ လွတ်မြောက်ကြကုန်၏။ ခပ်သိမ်းသော လောကုတ္တရာဌာနတို့၌ ကာယသက္ခီ ပုဂ္ဂိုလ်များ ဖြစ်ကြ၏။ ထိုယောဂီပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် အရူပဈာန်ကို အခြေခံ (ပါဒက) ပြု၍ ဒုက္ခာနုပဿနာဖြင့် မဂ်သို့ တက်လှမ်းသူသည် အထက်မဂ်၏ အထွတ်အထိပ်ဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ်၌ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ ပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်၏။ အကယ်၍ ထိုယောဂီပုဂ္ဂိုလ်တို့အား အနတ္တအားဖြင့် မဂ်သို့ တက်လှမ်းခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာပါက ထိုသုံးမျိုးသော ပုဂ္ဂိုလ်အားလုံးတို့သည် ပညာ (ဝေဒ) များပြားသူများ ဖြစ်ကြပြီး ပညိန္ဒြေကို ရရှိကြကာ သုညတဝိမောက္ခဖြင့် ကိလေသာတို့မှ လွတ်မြောက်ကြကုန်၏။ ပထမမဂ်ခဏ၌ ဓမ္မာနုသာရီ ပုဂ္ဂိုလ်များ ဖြစ်ကြပြီး၊ အထက်မဂ်သုံးပါးနှင့် အောက်ဖိုလ်သုံးပါးတည်းဟူသော ဌာနခြောက်ပါးတို့၌ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တ ပုဂ္ဂိုလ်များ ဖြစ်ကြကာ၊ အရဟတ္တဖိုလ်၌ ပညာဝိမုတ္တ ပုဂ္ဂိုလ်များ ဖြစ်ကြသည်ဟု သိအပ်၏။

Apica maggo nāma pañcahi kāraṇehi nāmaṃ labhati sarasena vā paccanīkena vā saguṇena vā ārammaṇena vā āgamanena vā. Sace hi saṅkhārupekkhā aniccato saṅkhāre sammasitvā vuṭṭhāti, animittavimokkhena vimuccati. Sace dukkhato sammasitvā vuṭṭhāti, appaṇihitavimokkhena vimuccati. Sace anattato sammasitvā vuṭṭhāti, suññatavimokkhena vimuccati. Idaṃ sarasato nāmaṃ nāma. Aniccānupassanāya pana saṅkhārānaṃ ghanavinibbhogaṃ katvā niccanimittadhuvanimittasassatanimittāni pahāya āgatattā animitto, dukkhānupassanāya sukhasaññaṃ pahāya paṇidhipatthanaṃ sukkhāpetvā āgatattā appaṇihito, anattānupassanāya attasattapuggalasaññaṃ pahāya saṅkhāre suññato diṭṭhattā suññatoti idaṃ paccanīkato nāmaṃ nāma. Rāgādīhi pana suññattā suññato, rūpanimittādīnaṃ, rāganimittādīnaṃyeva [Pg.149] vā abhāvena animitto, rāgapaṇidhiādīnaṃ abhāvato appaṇihitoti idamassa saguṇato nāmaṃ nāma. Soyaṃ suññaṃ animittaṃ appaṇihitañca nibbānaṃ ārammaṇaṃ karotītipi suññato animitto appaṇihitoti vuccati. Idamassa ārammaṇato nāmaṃ nāma. Āgamanaṃ pana duvidhaṃ vipassanāgamanaṃ maggāgamanañca. Tattha magge vipassanāgamanaṃ labbhati, phale maggāgamanaṃ. Anattānupassanā hi suññatā nāma, suññatavipassanāya maggo suññato, suññatamaggassa phalaṃ suññataṃ. Aniccānupassanā animittā nāma, animittavipassanāya maggo animitto. Idaṃ pana nāmaṃ abhidhammapariyāye na labbhati, suttantapariyāye pana labbhati. Tattha hi gotrabhuñāṇaṃ animittaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā animittanāmakaṃ hutvā sayaṃ āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā maggassa nāmaṃ detīti vadanti. Tena maggo animittoti vutto. Maggāgamanena phalaṃ animittanti yujjatiyeva. Dukkhānupassanā saṅkhāresu paṇidhiṃ sukkhāpetvā āgatattā appaṇihitā nāma, appaṇihitavipassanāya maggo appaṇihito, appaṇihitamaggassa phalaṃ appaṇihitanti evaṃ vipassanā attano nāmaṃ maggassa deti, maggo phalassāti idaṃ āgamanato nāmaṃ nāma. Evaṃ saṅkhārupekkhā vimokkhavisesaṃ niyametīti.

တနည်းလည်း မဂ်မည်သည်ကား မိမိကိစ္စအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ မိမိဂုဏ်အားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အာရုံအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ဝိပဿနာတည်းဟူသော ရောက်ခြင်းအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း ဤအကြောင်းငါးပါးတို့ဖြင့် (သုညတ၊ အနိမိတ္တ၊ အပ္ပဏိဟိတဟူသော) အမည်ကို ရရှိ၏။ အကျယ်အားဖြင့်ဆိုသော် အကယ်၍ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ်သည် တေဘူမကသင်္ခါရတရားတို့ကို အနိစ္စဟု သုံးသပ်ပြီးလျှင် မဂ်သို့ တက်ခဲ့အံ့၊ အနိမိတ္တဝိမောက္ခဖြင့် ကိလေသာတို့မှ လွတ်မြောက်၏။ အကယ်၍ ဒုက္ခဟု သုံးသပ်ပြီးလျှင် မဂ်သို့ တက်ခဲ့အံ့၊ အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခဖြင့် လွတ်မြောက်၏။ အကယ်၍ အနတ္တဟု သုံးသပ်ပြီးလျှင် မဂ်သို့ တက်ခဲ့အံ့၊ သုညတဝိမောက္ခဖြင့် လွတ်မြောက်၏။ ဤသို့ ရရှိသောအမည်သည် မိမိကိစ္စ (သရသ) အားဖြင့် ပြီးသော အမည်မည်၏။ အထူးသဖြင့် အနိစ္စာနုပဿနာဉာဏ်ဖြင့် သင်္ခါရတရားတို့၏ အပေါင်းအစုကို အသီးသီး ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ၍ နိစ္စနိမိတ်၊ ဓုဝနိမိတ်၊ သဿတနိမိတ်တို့ကို ပယ်စွန့်ကာ မဂ်သို့ ရောက်လာသောကြောင့် ထိုမဂ်သည် အနိမိတ္တမည်၏။ ဒုက္ခာနုပဿနာဉာဏ်ဖြင့် သုခသညာကို ပယ်စွန့်ကာ ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟဟူသော တောင့်တခြင်းကို ခြောက်သွေ့စေပြီး ရောက်လာသောကြောင့် အပ္ပဏိဟိတမည်၏။ အနတ္တာနုပဿနာဉာဏ်ဖြင့် အတ္တသညာ၊ သတ္တသညာ၊ ပုဂ္ဂလသညာတို့ကို ပယ်စွန့်၍ သင်္ခါရတရားတို့ကို ဆိတ်သုဉ်းသောအကျိုးအားဖြင့် မြင်ခြင်းကြောင့် သုညတမည်၏။ ဤသို့ရရှိသော အမည်သည် ဆန့်ကျင်ဘက် (ပစ္စနိက်) အားဖြင့် ပြီးသော အမည်မည်၏။ တဖန် မိမိဂုဏ်အားဖြင့် ဆိုရသော် ရာဂစသည်တို့မှ ဆိတ်သုဉ်းသည်ဖြစ်သောကြောင့် သုညတမည်၏။ ရူပက္ခန္ဓာဟူသော နိမိတ်အစရှိသည်တို့ မရှိခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ရာဂနိမိတ်အစရှိသည်တို့ မရှိခြင်းကြောင့်သာလျှင်လည်းကောင်း အနိမိတ္တမည်၏။ ရာဂပဏိဓိ (တောင့်တခြင်း) အစရှိသည်တို့ မရှိခြင်းကြောင့် အပ္ပဏိဟိတမည်၏။ ဤသို့ရရှိသော အမည်သည် ထိုမဂ်၏ မိမိဂုဏ် (သဂုဏ်) အားဖြင့် ပြီးသော အမည်မည်၏။ ထိုမဂ်သည် ရာဂအစရှိသည်တို့မှ ဆိတ်သုဉ်းရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကိုလည်းကောင်း၊ ရာဂပဏိဓိအစရှိသည်တို့ ကင်းရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကိုလည်းကောင်း အာရုံပြုသောကြောင့်လည်း သုညတ၊ အနိမိတ္တ၊ အပ္ပဏိဟိတဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ရရှိသော အမည်သည် ထိုမဂ်၏ အာရုံအားဖြင့် ပြီးသော အမည်မည်၏။ ရောက်ခြင်း (အာဂမန) မည်သည်ကား ဝိပဿနာတည်းဟူသော ရောက်ခြင်း၊ မဂ်တည်းဟူသော ရောက်ခြင်းဟု နှစ်ပါးရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် မဂ်၌ ဝိပဿနာတည်းဟူသော ရောက်ခြင်းကို ရရှိ၍၊ ဖိုလ်၌ မဂ်တည်းဟူသော ရောက်ခြင်းကို ရရှိ၏။ အကျယ်အားဖြင့်ဆိုသော် အနတ္တာနုပဿနာသည် သုညတာမည်၏။ သုညတာဝိပဿနာကြောင့် မဂ်သည် သုညတမည်၏။ သုညတမဂ်၏ ဖိုလ်သည် သုညတဖိုလ်မည်၏။ အနိစ္စာနုပဿနာသည် အနိမိတ္တာမည်၏။ အနိမိတ္တာဝိပဿနာကြောင့် မဂ်သည် အနိမိတ္တမည်၏။ ဤ 'အနိမိတ္တာဝိပဿနာ' ဟူသောအမည်ကို အဘိဓမ္မာဒေသနာတော်နည်းအရ မရရှိနိုင်သော်လည်း သုတ္တန်ဒေသနာတော်နည်းအရမူ ရရှိနိုင်၏။ အကျယ်အားဖြင့်ဆိုသော် ထိုသုတ္တန်ဒေသနာတော်၌ ဂေါတြဘူဉာဏ်သည် အနိမိတ္တမည်သော နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြု၍ အနိမိတ္တအမည်ရှိသည်ဖြစ်ကာ မိမိကိုယ်တိုင် ရောက်ကြောင်း၏အရာ၌ တည်၍ မဂ်အား အနိမိတ္တဟူသော အမည်ကို ပေး၏ဟု ဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏။ ထိုဂေါတြဘူဉာဏ်ကြောင့် မဂ်သည် အနိမိတ္တမဂ်မည်၏ဟု ဆိုအပ်၏။ မဂ်တည်းဟူသော ရောက်ခြင်းကြောင့် ဖိုလ်သည် အနိမိတ္တဖိုလ်မည်၏ဟု ဆိုရခြင်းသည် သင့်လျော်လှပေ၏။ ဒုက္ခာနုပဿနာသည် သင်္ခါရတရားတို့၌ တောင့်တခြင်းကို ခြောက်သွေ့စေ၍ ရောက်လာသောကြောင့် အပ္ပဏိဟိတာမည်၏။ အပ္ပဏိဟိတာဝိပဿနာကြောင့် မဂ်သည် အပ္ပဏိဟိတမဂ်မည်၏။ အပ္ပဏိဟိတမဂ်၏ ဖိုလ်သည် အပ္ပဏိဟိတဖိုလ်မည်၏။ ဤသို့ ဝိပဿနာသည် မိမိ၏ သုညတအစရှိသောအမည်ကို မဂ်အား ပေး၏၊ မဂ်သည်လည်း ဖိုလ်အား ပေး၏။ ဤသို့ရရှိသော အမည်သည် ရောက်ခြင်း (အာဂမန) အားဖြင့် ပြီးသော အမည်မည်၏။ ဤသို့ဖြင့် သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ်သည် ဝိမောက္ခအထူး (မဂ်၏ထူးခြားမှု) ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်၏ဟု သိအပ်၏။

Evaṃ bhagavatā desite tayo mahāvatthuke vimokkhe uddisitvā taṃniddesavaseneva aparepi vimokkhe niddisitukāmo apica aṭṭhasaṭṭhi vimokkhātiādimāha. Tattha apicāti aparapariyāyadassanaṃ. Kathaṃ te aṭṭhasaṭṭhi honti, nanu te pañcasattatīti? Saccaṃ yathārutavasena pañcasattati. Bhagavatā pana desite tayo vimokkhe ṭhapetvā aññavimokkhe niddisanato imesaṃ tadavarodhato ca ime tayo na gaṇetabbā, ajjhattavimokkhādayo tayopi vimokkhā catudhā vitthāravacaneyeva antogadhattā na gaṇetabbā, ‘‘paṇihito vimokkho, appaṇihito vimokkho’’ti ettha appaṇihito vimokkho paṭhamaṃ uddiṭṭhena ekanāmikattā na gaṇetabbo, evaṃ imesu sattasu apanītesu sesā aṭṭhasaṭṭhi vimokkhā honti. Evaṃ sante suññatavimokkhādayo tayo puna kasmā uddiṭṭhāti ce? Uddesena saṅgahetvā tesampi niddesakaraṇatthaṃ. Ajjhattavuṭṭhānādayo pana tayo pabhedaṃ vinā mūlarāsivasena [Pg.150] uddiṭṭhā, paṇihitavimokkhapaṭipakkhavasena puna appaṇihito vimokkho uddiṭṭhoti veditabbo.

ဤသို့ မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူအပ်သော မြတ်သော နိဗ္ဗာန်၏အကြောင်းဖြစ်သော (သို့မဟုတ် များစွာသော ဝိမောက္ခသာလျှင် အကြောင်းရှိသော) သုညတမဂ်၊ အနိမိတ္တမဂ်၊ အပ္ပဏိဟိတမဂ်တည်းဟူသော ဝိမောက္ခသုံးပါးတို့ကို ညွှန်ပြတော်မူပြီး၍ ထိုဝိမောက္ခတို့နှင့် ဆက်စပ်သော ဝိမောက္ခသဒ္ဒါ၏အစွမ်းဖြင့်ပင် အခြားသော ဝိမောက္ခတို့ကိုလည်း အကျယ်ပြလိုသဖြင့် 'အပိစ အဋ္ဌသဋ္ဌိ ဝိမောက္ခာ' စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ 'အပိစ' ဟူသောသဒ္ဒါသည် တစ်ပါးသောအကြောင်းအရာကို ပြခြင်းဖြစ်၏။ 'ထိုဝိမောက္ခတို့သည် အဘယ်သို့ ခြောက်ဆယ့်ရှစ်ပါး ဖြစ်ကုန်သနည်း၊ ခုနစ်ဆယ့်ငါးပါး မဟုတ်ပါလော' ဟု မေးခဲ့အံ့။ အမှန်စင်စစ် တိုက်ရိုက်ပါဠိတော်၏အစွမ်းဖြင့် ခုနစ်ဆယ့်ငါးပါး ဖြစ်ကုန်၏။ သို့သော်လည်း မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်သော (သုညတ၊ အနိမိတ္တ၊ အပ္ပဏိဟိတ) ဝိမောက္ခသုံးပါးတို့ကို ချန်လှပ်၍ အခြားသော ဝိမောက္ခတို့ကို ပြခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုအခြားသော ဝိမောက္ခတို့သည် ဤသုံးပါးသော ဝိမောက္ခတို့၌ အကျုံးဝင်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဤသုံးပါးတို့ကို မရေတွက်အပ်ပေ။ အဇ္ဈတ္တဝုဋ္ဌာနဝိမောက္ခ အစရှိသော ဝိမောက္ခသုံးပါးတို့သည်လည်း လေးပါးသောအားဖြင့် အကျယ်ဟောကြားရာ၌သာ အကျုံးဝင်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် မရေတွက်အပ်ပေ။ 'ပဏိဟိတော ဝိမောက္ခော၊ အပ္ပဏိဟိတော ဝိမောက္ခော' ဟူသော ဤပါဌ်၌ အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခသည် ရှေးဦးစွာပြအပ်သော (အပ္ပဏိဟိတ) ဝိမောက္ခနှင့် အမည်တူဖြစ်သောကြောင့် မရေတွက်အပ်ပေ။ ဤသို့လျှင် ဤဝိမောက္ခခုနစ်ပါးတို့ကို ပယ်နုတ်လိုက်လျှင် ကြွင်းသော ဝိမောက္ခတို့သည် ခြောက်ဆယ့်ရှစ်ပါး ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့ဖြစ်ပါလျက် သုညတဝိမောက္ခအစရှိသော သုံးပါးတို့ကို အဘယ်ကြောင့် တဖန် ပြန်လည်ပြသနည်းဟု မေးခဲ့အံ့။ အကျဉ်းညွှန်ပြခြင်းဖြင့် သိမ်းကျုံးယူ၍ ထိုဝိမောက္ခတို့၏ နိဒ္ဒေသ (အကျယ်ဖွင့်ဆိုချက်) ကို ပြုလုပ်ခြင်းငှါ ပြသခြင်းဖြစ်၏။ အဇ္ဈတ္တဝုဋ္ဌာန အစရှိသော သုံးပါးတို့ကိုမူ အပြားအားဖြင့် မခွဲခြားဘဲ မူလအစု၏အစွမ်းဖြင့် ပြသတော်မူ၏။ တဖန် ပဏိဟိတဝိမောက္ခ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အစွမ်းဖြင့် အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခကို တဖန်ပြသတော်မူ၏ဟု သိအပ်၏။

Ajjhattavuṭṭhānādīsu ajjhattato vuṭṭhātīti ajjhattavuṭṭhāno. Anulomentīti anulomā. Ajjhattavuṭṭhānānaṃ paṭippassaddhi apagamā ajjhattavuṭṭhānapaṭippassaddhi. Rūpīti ajjhattaṃ kesādīsu uppāditaṃ rūpajjhānaṃ rūpaṃ, taṃ rūpamassa atthīti rūpī rūpāni passatīti bahiddhā nīlakasiṇādirūpāni jhānacakkhunā passati. Iminā ajjhattabahiddhāvatthukesu kasiṇesu jhānapaṭilābho dassito. Ajjhattaṃ arūpasaññīti ajjhattaṃ na rūpasaññī, attano kesādīsu anuppāditarūpāvacarajjhānoti attho. Iminā bahiddhā parikammaṃ katvā bahiddhāva paṭiladdhajjhānatā dassitā. Subhanteva adhimuttoti ‘‘subha’’micceva ārammaṇe adhimutto. Tattha kiñcāpi antoappanāyaṃ ‘‘subha’’nti ābhogo natthi, yo pana appaṭikūlākārena sattārammaṇaṃ pharanto viharati, so yasmā ‘‘subha’’nteva adhimutto hoti, tasmā evaṃ uddeso katoti. Appitappitasamaye eva vikkhambhanavimuttisabbhāvato samayavimokkho. Soyeva sakiccakaraṇavasena appitasamaye eva niyuttoti sāmayiko. Sāmāyikotipi pāṭho. Kopetuṃ bhañjituṃ sakkuṇeyyatāya kuppo. Lokaṃ anatikkamanato loke niyuttoti lokiko. Lokiyotipi pāṭho. Lokaṃ uttarati, uttiṇṇoti vā lokuttaro. Ārammaṇakaraṇavasena saha āsavehīti sāsavo. Ārammaṇakaraṇavasena sampayogavasena ca natthettha āsavāti anāsavo. Rūpasaṅkhātena saha āmisenāti sāmiso. Sabbaso rūpārūpappahānā nirāmisatopi nirāmisataroti nirāmisā nirāmisataro. Paṇihitoti taṇhāvasena paṇihito patthito. Ārammaṇakaraṇavasena saññojanehi saṃyuttattā saññutto. Ekattavimokkhoti kilesehi anajjhāruḷhattā ekasabhāvo vimokkho. Saññāvimokkhoti vipassanāñāṇameva viparītasaññāya vimuccanato saññāvimokkho. Tadeva vipassanāñāṇaṃ sammohato vimuccanavasena ñāṇameva vimokkhoti ñāṇavimokkho. Sītisiyāvimokkhoti vipassanāñāṇameva sīti bhaveyyāti [Pg.151] pavatto vimokkho sītisiyāvimokkho. Sītisikāvimokkhotipi pāṭho, sītibhāvikāya vimokkhoti tassa atthaṃ vaṇṇayanti. Jhānavimokkhoti upacārappanābhedaṃ lokiyalokuttarabhedañca jhānameva vimokkho. Anupādā cittassa vimokkhoti anupādiyitvā gahaṇaṃ akatvā cittassa vimokkho. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbanti.

အဇ္ဈတ္တဝုဋ္ဌာန အစရှိသော ပုဒ်တို့တွင် - မိမိ၏ အဇ္ဈတ္တသန္တာန်မှ ထမြောက်တတ်သောကြောင့် ‘အဇ္ဈတ္တဝုဋ္ဌာန’ မည်၏။ (ဈာန်သို့) လျော်စေတတ်သောကြောင့် ‘အနုလောမ’ မည်ကုန်၏။ အဇ္ဈတ္တဝုဋ္ဌာန ဝိမောက္ခတို့၏ ငြိမ်းအေးခြင်း၊ ကင်းပြတ်ခြင်းကို ‘အဇ္ဈတ္တဝုဋ္ဌာနပဋိပ္ပဿဒ္ဓိ’ ဟု ခေါ်၏။ ‘ရူပီ’ ဟူသည် မိမိသန္တာန်ရှိ ဆံပင် အစရှိသည်တို့၌ ဖြစ်စေအပ်သော ရူပါဝစရဈာန် ‘ရုပ်’ ရှိသောကြောင့်၊ ထိုရူပါဝစရဈာန် ‘ရုပ်’ ရှိသူကို ‘ရူပီ’ ဟု ခေါ်၏။ ‘ရူပါနိ ပဿတိ’ ဟူသည် ပြင်ပရှိ နီလကသိုဏ်း အစရှိသော ရူပါရုံတို့ကို ဈာန်မျက်စိဖြင့် ရှုမြင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤ ‘ရူပီ ရူပါနိ ပဿတိ’ ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် အဇ္ဈတ္တဝတ္ထု၊ ဗဟိဒ္ဓဝတ္ထု ဖြစ်ကုန်သော ကသိုဏ်းတို့၌ ဈာန်ကို ရရှိခြင်းကို ပြတော်မူသည်။ ‘အဇ္ဈတ္တံ အရူပသညီ’ ဟူသည် မိမိသန္တာန်၌ ကသိုဏ်းရုပ်ဟူသော အမှတ်မရှိခြင်း၊ မိမိ၏ ဆံပင် အစရှိသည်တို့၌ ရူပါဝစရဈာန်ကို ဖြစ်ပေါ်စေခြင်း မရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်ဟု အနက်ရသည်။ ဤပါဌ်ဖြင့် ပြင်ပ၌ ပရိကမ္မပြု၍ ပြင်ပ၌သာ ဈာန်ကို ရရှိခြင်းကို ပြတော်မူသည်။ ‘သုဘန္တေဝ အဓိမုတ္တော’ ဟူသည် ‘တင့်တယ်၏’ ဟူ၍သာ ကသိုဏ်းအာရုံ၌ ညွတ်ကိုးစား နှလုံးသွင်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ နှလုံးသွင်းရာ၌ အပ္ပနာအတွင်း၌ ‘တင့်တယ်၏’ ဟု စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်း (အာဘောဂ) အကယ်၍ မရှိသော်လည်း၊ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် မစက်ဆုပ်အပ်သော အခြင်းအရာဖြင့် သတ္တဝါပညတ်တည်းဟူသော အာရုံကို ပြန့်နှံ့စေလျက် နေ၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ‘တင့်တယ်၏’ ဟူ၍သာ ညွတ်ကိုးစား နှလုံးသွင်းသည် မည်သောကြောင့် ဤသို့ ညွှန်းဆိုတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ အပ္ပနာသို့ ဝင်စားဆဲ ဝင်စားဆဲသော အခါ၌သာ ဝိက္ခမ္ဘနပဟာန်ဖြင့် (ကိလေသာမှ) လွတ်မြောက်ခြင်း ရှိသောကြောင့် ‘သမယဝိမောက္ခ’ ဟု ခေါ်၏။ ထိုသမယဝိမောက္ခသည်ပင် မိမိကိစ္စကို ပြီးစေခြင်း အစွမ်းဖြင့် အပ္ပနာသို့ ဝင်စားသော အခါ၌သာ ယှဉ်စပ်တတ်သောကြောင့် ‘သာမယိက’ မည်၏။ ‘သာမာယိကော’ ဟုလည်း ပါဌ်ရှိ၏။ ပျက်စီးစေရန်၊ ဖျက်ဆီးရန် လွယ်ကူသောကြောင့် ‘ကုပ္ပ’ မည်၏။ လောကကို မလွန်မြောက်သောကြောင့် လောက၌ ယှဉ်စပ်အပ်သဖြင့် ‘လောကိယ’ မည်၏။ ‘လောကိယော’ ဟုလည်း ပါဌ်ရှိ၏။ လောကကို လွန်မြောက်တတ်သောကြောင့် သို့မဟုတ် လွန်မြောက်ပြီးသောကြောင့် ‘လောကုတ္တရာ’ မည်၏။ အာရုံပြုခြင်း အစွမ်းဖြင့် အာသဝေါတရားတို့နှင့် တကွ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် ‘သာသဝ’ မည်၏။ အာရုံပြုခြင်း အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သမ္ပယုတ်ဖြစ်ခြင်း အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဤဝိမောက္ခ၌ အာသဝေါတရားတို့ မရှိသောကြောင့် ‘အနာသဝ’ မည်၏။ ကသိုဏ်းရုပ်ဟု ဆိုအပ်သော အာမိသနှင့် တကွ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် ‘သာမိသ’ မည်၏။ အလုံးစုံသော အခြင်းအရာဖြင့် ရူပတရား၊ အရူပတရားတို့ကို ပယ်ခြင်းကြောင့် နိရာမိသဝိမောက္ခထက် ပိုမို၍ နိရာမိသဖြစ်သောကြောင့် ‘နိရာမိသ နိရာမိသတရ’ မည်၏။ ‘ပဏိဟိတ’ ဟူသည် တဏှာအစွမ်းဖြင့် တောင့်တအပ်သော ဝိမောက္ခ ဖြစ်သည်။ အာရုံပြုခြင်း အစွမ်းဖြင့် သံယောဇဉ်တို့နှင့် ယှဉ်စပ်သောကြောင့် ‘သံယုတ္တ’ မည်၏။ ‘ဧကတ္တဝိမောက္ခ’ ဟူသည် ကိလေသာတို့ မလွှမ်းမိုးအပ်သဖြင့် တစ်ခုတည်းသော သဘောရှိသော ဝိမောက္ခ ဖြစ်သည်။ ‘သညာဝိမောက္ခ’ ဟူသည် ဝိပဿနာဉာဏ်သည်ပင်လျှင် ဖောက်ပြန်သော သညာမှ လွတ်မြောက်ခြင်းကြောင့် သညာဝိမောက္ခ မည်၏။ ထိုဝိပဿနာဉာဏ်သည်ပင်လျှင် တွေဝေခြင်းမှ လွတ်မြောက်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် ‘ဉာဏ်သည်ပင် ဝိမောက္ခ’ ဖြစ်သောကြောင့် ‘ဉာဏ်ဝိမောက္ခ’ မည်၏။ ‘သီတိသိယာဝိမောက္ခ’ ဟူသည် ဝိပဿနာဉာဏ်သည်ပင်လျှင် ‘ငါ့အား ငြိမ်းအေးခြင်း ဖြစ်ရာ၏’ ဟု ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝိမောက္ခ ဖြစ်သည်။ ‘သီတိသိကာဝိမောက္ခော’ ဟုလည်း ပါဌ်ရှိ၏၊ ထိုပါဌ်၏ အနက်ကို ‘ငြိမ်းအေးခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော (စိတ်အစဉ်၌ ဖြစ်သော) ဝိမောက္ခ’ ဟု ဖွင့်ဆိုကြကုန်၏။ ‘ဈာနဝိမောက္ခ’ ဟူသည် ဥပစာရ၊ အပ္ပနာ အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ လောကိယ၊ လောကုတ္တရာ အားဖြင့်လည်းကောင်း ကွဲပြားသော ဈာန်သည်ပင် ဝိမောက္ခ မည်၏။ ‘အနုပါဒါ စိတ္တဿ ဝိမောက္ခော’ ဟူသည် စွဲလမ်းခြင်းကို မပြုဘဲ (မစွဲလမ်းဘဲ) စိတ်၏ လွတ်မြောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသော စကားရပ်တို့ကို ဟောအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

Vimokkhuddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဝိမောက္ခဥဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

2. Vimokkhaniddesavaṇṇanā

၂. ဝိမောက္ခနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

210. Katamotiādike uddesassa niddese iti paṭisañcikkhatīti evaṃ upaparikkhati. Suññamidanti idaṃ khandhapañcakaṃ suññaṃ. Kena suññaṃ? Attena vā attaniyena vā. Tattha attena vāti bālajanaparikappitassa attano abhāvā tena attanā ca suññaṃ. Attaniyena vāti tassa parikappitassa attano santakena ca suññaṃ. Attano abhāveneva attaniyābhāvo. Attaniyañca nāma niccaṃ vā siyā sukhaṃ vā, tadubhayampi natthi. Tena niccapaṭikkhepena aniccānupassanā, sukhapaṭikkhepena dukkhānupassanā ca vuttā hoti. Suññamidaṃ attena vāti anattānupassanāyeva vuttā. Soti so evaṃ tīhi anupassanāhi vipassamāno bhikkhu. Abhinivesaṃ na karotīti anattānupassanāvasena attābhinivesaṃ na karoti.

၂၁၀. ‘ကတမော’ အစရှိသော ဥဒ္ဒေသ၏ နိဒ္ဒေသ၌ ‘ဤသို့ စူးစမ်းဆင်ခြင်၏’ ဟူသည်မှာ ဤသို့ ပညာဖြင့် စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်း သို့မဟုတ် လွန်စွာ ထက်ဝန်းကျင်မှ ရှုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘သုညမိဒံ’ ဟူသည် ဤခန္ဓာငါးပါးအပေါင်းသည် ဆိတ်သုဉ်း၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ အဘယ်တရားမှ ဆိတ်သုဉ်းသနည်းဟူမူ - အတ္တဖြင့်လည်းကောင်း၊ အတ္တ၏ ဥစ္စာ (အတ္တနိယ) ဖြင့်လည်းကောင်း ဆိတ်သုဉ်း၏။ ထိုပါဌ်၌ ‘အတ္တေန ဝါ’ ဟူသည် လူမိုက်တို့ ကြံစည်အပ်သော အတ္တမရှိခြင်းကြောင့် ထိုကြံစည်အပ်သော အတ္တဖြင့် ဆိတ်သုဉ်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘အတ္တနိယေန ဝါ’ ဟူသည် ထိုလူမိုက်တို့ ကြံစည်အပ်သော အတ္တ၏ ဥစ္စာဖြင့် ဆိတ်သုဉ်းခြင်း ဖြစ်သည်။ အတ္တမရှိခြင်းကြောင့်သာလျှင် အတ္တ၏ ဥစ္စာ (အတ္တနိယ) မရှိခြင်း ဖြစ်၏။ အတ္တ၏ ဥစ္စာ (အတ္တနိယ) မည်သည် မြဲသောသဘော (နိစ္စ) သော်လည်းကောင်း၊ ချမ်းသာသောသဘော (သုခ) သော်လည်းကောင်း ဖြစ်ရာ၏။ ထိုနိစ္စ၊ သုခ နှစ်ပါးစုံသည် ခန္ဓာ၌ မရှိပေ။ ထိုသို့ နိစ္စသဘောကို ပယ်ခြင်းဖြင့် အနိစ္စာနုပဿနာကိုလည်းကောင်း၊ သုခသဘောကို ပယ်ခြင်းဖြင့် ဒုက္ခာနုပဿနာကိုလည်းကောင်း ဟောတော်မူရာ ရောက်၏။ ‘သုညမိဒံ အတ္တေန ဝါ’ ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် အနတ္တာနုပဿနာကိုသာ ဟောတော်မူသည်။ ‘သော’ ဟူသည် ဤသို့ အနုပဿနာသုံးပါးတို့ဖြင့် ဝိပဿနာရှုသော ရဟန်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘နှလုံးသွင်းခြင်းကို မပြု’ ဟူသည်မှာ အနတ္တာနုပဿနာ အစွမ်းဖြင့် အတ္တဟု စွဲလမ်းနှလုံးသွင်းသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကို မပြုခြင်း ဖြစ်သည်။

Nimittaṃ na karotīti aniccānupassanāvasena niccanimittaṃ na karoti. Paṇidhiṃ na karotīti dukkhānupassanāvasena paṇidhiṃ na karoti. Ime tayo vimokkhā pariyāyena vipassanākkhaṇe tadaṅgavasenāpi labbhanti, nippariyāyena pana samucchedavasena maggakkhaṇeyeva. Cattāri jhānāni ajjhattaṃ nīvaraṇādīhi vuṭṭhānato ajjhattavuṭṭhāno vimokkho. Catasso arūpasamāpattiyo ārammaṇehi vuṭṭhānato bahiddhāvuṭṭhāno vimokkho. Ārammaṇampi hi bāhirāyatanāni viya idha ‘‘bahiddhā’’ti vuttaṃ. Ime dve vikkhambhanavimokkhā, dubhato vuṭṭhāno pana samucchedavimokkho.

‘နိမိတ်ကို မပြု’ ဟူသည်မှာ အနိစ္စာနုပဿနာ အစွမ်းဖြင့် နိစ္စနိမိတ်ကို မပြုခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘တောင့်တမှုကို မပြု’ ဟူသည်မှာ ဒုက္ခာနုပဿနာ အစွမ်းဖြင့် တောင့်တမှုကို မပြုခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤဝိမောက္ခသုံးပါးတို့ကို ပရိယာယ်အားဖြင့် ဝိပဿနာခဏ၌ တဒင်္ဂပဟာန် အစွမ်းဖြင့်လည်း ရရှိနိုင်သော်လည်း၊ မုချအားဖြင့်မူ သမုစ္ဆေဒပဟာန် အစွမ်းဖြင့် မဂ်ခဏ၌သာ ရရှိနိုင်၏။ ရူပဈာန်လေးပါးတို့သည် အတွင်း၌ဖြစ်သော နီဝရဏ အစရှိသော တရားတို့မှ ထမြောက်သောကြောင့် ‘အဇ္ဈတ္တဝုဋ္ဌာနဝိမောက္ခ’ မည်၏။ အရူပသမာပတ်လေးပါးတို့သည် (ကသိုဏ်း အစရှိသော) အာရုံတို့မှ ထမြောက်သောကြောင့် ‘ဗဟိဒ္ဓါဝုဋ္ဌာနဝိမောက္ခ’ မည်၏။ အမှန်အားဖြင့် ကသိုဏ်းအာရုံကိုလည်း ပြင်ပအာယတနများကဲ့သို့ ဤနေရာ၌ ‘ဗဟိဒ္ဓါ’ (ပြင်ပ) ဟု ဟောတော်မူသည်။ ဤ (အဇ္ဈတ္တဝုဋ္ဌာနနှင့် ဗဟိဒ္ဓါဝုဋ္ဌာန) ဝိမောက္ခနှစ်ပါးတို့သည် ဝိက္ခမ္ဘနဝိမောk္ခ ဖြစ်ကြပြီး၊ ဒုဘတောဝုဋ္ဌာန (မဂ်) သည်ကား သမုစ္ဆေဒဝိမောက္ခ ဖြစ်သည်။

Nīvaraṇehi vuṭṭhātītiādīhi ajjhattavuṭṭhānaṃ sarūpato vuttaṃ. Rūpasaññāyātiādīhi kasiṇādiārammaṇasamatikkamassa pākaṭattā taṃ [Pg.152] avatvā suttantesu vuttarūpasaññādisamatikkamo vutto. Sakkāyadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsāti samāsapadaṃ, sakkāyadiṭṭhiyā vicikicchāya sīlabbataparāmāsāti vicchedo. Ayameva vā pāṭho.

‘နီဝရဏေဟိ ဝုဋ္ဌာတိ’ အစရှိသော ပါဌ်တို့ဖြင့် အဇ္ဈတ္တဝုဋ္ဌာနတရားကို သရုပ်အားဖြင့် ဟောတော်မူသည်။ ‘ရူပသညာယ’ အစရှိသော ပါဌ်တို့ဖြင့် ကသိုဏ်း အစရှိသော အာရုံတို့ကို လွန်မြောက်ခြင်းသည် ထင်ရှားသဖြင့် ထိုကသိုဏ်းအာရုံ လွန်မြောက်ခြင်းကို တိုက်ရိုက်မဟောဘဲ၊ သုတ္တန်တို့၌ ဟောတော်မူအပ်သော ရူပသညာ အစရှိသည်တို့ကို လွန်မြောက်ခြင်းကိုသာ ဟောတော်မူသည်။ ‘သက္ကာယဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာသီလဗ္ဗတပရာမာသာ’ ဟူသည်မှာ သမာသ်ပုဒ် ဖြစ်ပြီး၊ ‘သက္ကာယဒိဋ္ဌိမှလည်းကောင်း၊ ဝိစိကိစ္ဆာမှလည်းကောင်း၊ သီလဗ္ဗတပရာမာသမှလည်းကောင်း’ ဟု ဝိဂြိုဟ်ခွဲ၍ ဖြတ်ရမည်။ သို့မဟုတ် ဤပါဌ်အတိုင်းပင် ရှိသင့်သည်။

211. Vitakko cātiādīhi jhānānaṃ samāpattīnañca upacārabhūmiyo vuttā. Aniccānupassanātiādīhi catunnaṃ maggānaṃ pubbabhāgavipassanā vuttā. Paṭilābho vāti pañcavidhavasippattiyā byāpito patthaṭo lābhoti paṭilābho. Vasippattiyā hi sabbo jhānapayogo ca samāpattipayogo ca paṭippassaddho hoti, tasmā paṭilābho ‘‘paṭippassaddhivimokkho’’ti vutto. Vipāko pana jhānassa samāpattiyā ca paṭippassaddhi hotīti ujukameva. Keci pana ‘‘upacārapayogassa paṭippassaddhattā jhānassa samāpattiyā ca paṭilābho hoti, tasmā jhānasamāpattipaṭilābho ‘paṭippassaddhivimokkho’ti vuccatī’’ti vadanti.

၂၁၁. ‘ဝိတက္ကော စ’ အစရှိသော ပါဌ်တို့ဖြင့် ဈာန်နှင့် သမာပတ်တို့၏ ဥပစာရဘူမိ (ဥပစာရအဆင့်) တို့ကို ဟောတော်မူသည်။ ‘အနိစ္စာနုပဿနာ’ အစရှိသော ပါဌ်တို့ဖြင့် မဂ်လေးပါးတို့၏ ရှေ့အဖို့၌ဖြစ်သော ဝိပဿနာတို့ကို ဟောတော်မူသည်။ ‘ပဋိလာဘော’ ဟူသည်မှာ ငါးပါးသော ဝသီဘော်သို့ ရောက်ခြင်းဖြင့် ပျံ့နှံ့ရရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဝသီဘော်သို့ ရောက်သဖြင့် အလုံးစုံသော ဈာန်ပယောဂနှင့် သမာပတ်ပယောဂတို့သည် ငြိမ်းအေးသွားသောကြောင့် ထိုသို့ ရရှိခြင်းကို ‘ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိမောက္ခ’ ဟု ဟောတော်မူသည်။ ဝိပါက်သည်ကား ဈာန်နှင့် သမာပတ်တို့၏ ငြိမ်းအေးရာ ဖြစ်သည်ဟု တိုက်ရိုက်ဆိုလျှင်လည်း မှန်ပေသည်။ သို့သော် အချို့သော ဆရာတို့ကမူ “ဥပစာရပယောဂ၏ ငြိမ်းအေးသွားခြင်းကြောင့် ဈာန်နှင့် သမာပတ်ကို ရရှိခြင်း ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဈာန်သမာပတ်ကို ရရှိခြင်းကို ‘ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိမောက္ခ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏” ဟု ဆိုကြကုန်၏။

212. Ajjhattanti attānaṃ adhikicca pavattaṃ. Paccattanti attānaṃ paṭicca pavattaṃ. Ubhayenāpi niyakajjhattameva dīpeti nīlanimittanti nīlameva. Nīlasaññaṃ paṭilabhatīti tasmiṃ nīlanimitte nīlamitisaññaṃ paṭilabhati. Suggahitaṃ karotīti parikammabhūmiyaṃ suṭṭhu uggahitaṃ karoti. Sūpadhāritaṃ upadhāretīti upacārabhūmiyaṃ suṭṭhu upadhāritaṃ katvā upadhāreti. Svāvatthitaṃ avatthāpetīti appanābhūmiyaṃ suṭṭhu nicchitaṃ nicchināti. Vavatthāpetītipi pāṭho. Ajjhattañhi nīlaparikammaṃ karonto kese vā pitte vā akkhitārakāyaṃ vā karoti. Bahiddhā nīlanimitteti nīlapupphanīlavatthanīladhātūnaṃ aññatare nīlakasiṇe. Cittaṃ upasaṃharatīti cittaṃ upaneti. Pītādīsupi eseva nayo. Āsevatīti tameva saññaṃ ādito sevati. Bhāvetīti vaḍḍheti. Bahulīkarotīti punappunaṃ karoti. Rūpanti nīlanimittaṃ rūpaṃ. Rūpasaññīti tasmiṃ rūpe saññā rūpasaññā, sā assa atthīti rūpasaññī. Ajjhattaṃ pītanimittādīsu pītaparikammaṃ karonto mede vā chaviyā vā akkhīnaṃ pītaṭṭhāne vā karoti. Lohitaparikammaṃ karonto maṃse vā lohite vā jivhāya vā hatthatalapādatalesu vā akkhīnaṃ rattaṭṭhāne vā karoti. Odātaparikammaṃ karonto aṭṭhimhi vā dante vā nakhe vā akkhīnaṃ setaṭṭhāne vā karoti. Ajjhattaṃ arūpanti ajjhattaṃ rūpanimittaṃ natthīti attho.

၂၁၂. အဇ္ဈတ္တဟူသည်မှာ မိမိ၏ အတ္တဘောကို အမှီပြု၍ ဖြစ်သောတရား ဖြစ်သည်။ ပစ္စတ္တဟူသည်မှာ မိမိ၏ အတ္တဘောကို စွဲ၍ ဖြစ်သောတရား ဖြစ်သည်။ ဤနှစ်ပါးစုံသော ပုဒ်တို့ဖြင့် မိမိ၏ အဇ္ဈတ္တကိုသာ ပြသည်။ နီလနိမိတ်ဟူသည်မှာ နီလကသိုဏ်း သို့မဟုတ် နီလကသိုဏ်း၌ ရအပ်သော ဥဂ္ဂဟနိမိတ်ပင် ဖြစ်သည်။ နီလသညာကို ရ၏ဟူသည်မှာ ထိုနီလကသိုဏ်း၌ (သို့မဟုတ် ထိုကသိုဏ်း၌ရအပ်သော ဥဂ္ဂဟနိမိတ်၊ ပဋိဘာဂနိမိတ်၌) 'အညို' ဟူ၍ အမှတ်သညာကို ရခြင်း ဖြစ်သည်။ ကောင်းစွာ ယူအပ်သည်ကို ပြု၏ဟူသည်မှာ ပရိကမ္မဘာဝနာအရာ၌ ကောင်းစွာ သင်ယူမှတ်သားခြင်းကို ပြုခြင်း ဖြစ်သည်။ ကောင်းစွာ ဆုံးဖြတ်အပ်သည်ကို ဆုံးဖြတ်၏ဟူသည်မှာ ဥပစာရဘာဝနာအရာ၌ ကောင်းစွာ နှလုံးသွင်းအပ်သည်ကို ပြု၍ နှလုံးသွင်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ကောင်းစွာ တည်တံ့စေ၏ဟူသည်မှာ အပ္ပနာဘာဝနာအရာ၌ ကောင်းစွာ တပ်အပ်သေချာစွာ ဆုံးဖြတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဝဝတ္ထာပေတိ' ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိသည်။ အဇ္ဈတ္တသန္တာန်၌ နီလကသိုဏ်း ပရိကမ္မကို ပြုလိုသောသူသည် ဆံပင်၌ ဖြစ်စေ၊ သည်းခြေ၌ ဖြစ်စေ၊ မျက်လုံး၏ မျက်နက်ဝန်း၌ ဖြစ်စေ ပရိကမ္မကို ပြုသည်။ ပြင်ပနီလနိမိတ်၌ဟူသည်မှာ ညိုသောပန်း၊ ညိုသောအဝတ်၊ ညိုသော ကျောက်ဓာတ် စသည်တို့တွင် တစ်ပါးပါးသော နီလကသိုဏ်း၌ ဖြစ်သည်။ စိတ်ကို ရှေးရှုဆောင်၏ဟူသည်မှာ ပရိကမ္မဘာဝနာစိတ် သို့မဟုတ် စိတ်အစဉ်ကို ဆောင်ယူခြင်း ဖြစ်သည်။ ပီတကသိုဏ်း စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ မှီဝဲ၏ဟူသည်မှာ ထိုနီလကသိုဏ်းဖြစ်သော သညာကိုသာလျှင် အစမှစ၍ မှီဝဲခြင်း ဖြစ်သည်။ ပွားစေ၏ဟူသည်မှာ တိုးပွားစေခြင်း ဖြစ်သည်။ အဖန်ဖန်ပြု၏ဟူသည်မှာ ထပ်ခါတလဲလဲ စီးဖြန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ရုပ်ဟူသည်မှာ နီလကသိုဏ်းတည်းဟူသော ရုပ် ဖြစ်သည်။ ရူပသညာရှိသူဟူသည်မှာ ထိုရုပ်၌ ဖြစ်သော သညာသည် ရူပသညာမည်၏၊ ထိုရူပသညာသည် ထိုယောဂီပုဂ္ဂိုလ်အား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ရူပသညာရှိသူ မည်သည်။ အဇ္ဈတ္တသန္တာန်၌ ပီတနိမိတ်စသည်တို့၌ ပီတကသိုဏ်း ပရိကမ္မကို ပြုလိုသော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် အဆီခဲ၌ ဖြစ်စေ၊ အပေါ်အရေပြား၌ ဖြစ်စေ၊ မျက်စိတို့၏ ဝါသောအရပ်၌ ဖြစ်စေ ပြုသည်။ လောဟိတကသိုဏ်း ပရိကမ္မကို ပြုလိုသောသူသည် အသား၌ ဖြစ်စေ၊ အသွေး၌ ဖြစ်စေ၊ လျှာ၌ ဖြစ်စေ၊ လက်ဖဝါး ခြေဖဝါးတို့၌ ဖြစ်စေ၊ မျက်စိတို့၏ နီမြန်းသောအရပ်၌ ဖြစ်စေ ပြုသည်။ ဩဒါတကသိုဏ်း ပရိကမ္မကို ပြုလိုသောသူသည် အရိုး၌ ဖြစ်စေ၊ သွား၌ ဖြစ်စေ၊ ခြေသည်း လက်သည်း၌ ဖြစ်စေ၊ မျက်စိတို့၏ ဖြူသောအရပ်၌ ဖြစ်စေ ပြုသည်။ အဇ္ဈတ္တသန္တာန်၌ ရုပ်မရှိဟူသည်မှာ အဇ္ဈတ္တသန္တာန်၌ ကသိုဏ်းရုပ်နိမိတ် မရှိဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။

Mettāsahagatenāti [Pg.153] paṭhamadutiyatatiyajjhānavasena mettāya samannāgatena. Cetasāti cittena. Ekaṃ disanti ekaṃ ekissā disāya paṭhamapariggahitaṃ sattaṃ upādāya ekadisāpariyāpannasattapharaṇavasena vuttaṃ. Pharitvāti phusitvā ārammaṇaṃ katvā. Viharatīti brahmavihārādhiṭṭhitaṃ iriyāpathavihāraṃ pavatteti. Tathā dutiyanti yathā puratthimādīsu yaṃkiñci ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tatheva tadanantaraṃ dutiyaṃ tatiyaṃ catutthaṃ vāti attho. Iti uddhanti eteneva nayena uparimaṃ disanti vuttaṃ hoti. Adho tiriyanti adhodisampi tiriyaṃ disampi evameva. Tattha ca adhoti heṭṭhā. Tiriyanti anudisā. Evaṃ sabbadisāsu assamaṇḍalikāya assamiva mettāsahagataṃ cittaṃ sāretipi paccāsāretipīti. Ettāvatā ekamekaṃ disaṃ pariggahetvā odhiso mettāpharaṇaṃ dassitaṃ. Sabbadhītiādi pana anodhiso dassanatthaṃ vuttaṃ. Tattha sabbadhīti sabbattha. Sabbattatāyāti sabbesu hīnamajjhimukkaṭṭhamittasapattamajjhattādippabhedesu attatāya, ‘‘ayaṃ parasatto’’ti vibhāgaṃ akatvā attasamatāyāti vuttaṃ hoti. Atha vā sabbattatāyāti sabbena cittabhāvena, īsakampi bahi avikkhipamānoti vuttaṃ hoti. Sabbāvantanti sabbasattavantaṃ, sabbasattayuttanti attho. Sabbavantantipi pāṭho. Lokanti sattalokaṃ.

မေတ္တာနှင့်တကွဖြစ်သော စိတ်ဖြင့်ဟူသည်မှာ ပထမဈာန်၊ ဒုတိယဈာန်၊ တတိယဈာန်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် မေတ္တာနှင့် ယှဉ်စပ်သော၊ စိတ်ဖြင့်ဟူသည်မှာ စိတ်အစဉ်ဖြင့် ဖြစ်သည်။ တစ်ခုသော အရပ်ကိုဟူသည်မှာ တစ်ခုခုသော အရပ်၌ ရှေးဦးစွာ သိမ်းဆည်းအပ်သော သတ္တဝါကို အာရုံပြု၍ ထိုအရပ်၌ အကျုံးဝင်သော သတ္တဝါအားလုံးသို့ မေတ္တာနှံ့ပြန့်စေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သည်။ ပြန့်စေ၍ဟူသည်မှာ အာရုံပြု တွေ့ထိ၍ ဖြစ်သည်။ နေ၏ဟူသည်မှာ ဗြဟ္မဝိဟာရဈာန်က ထောက်ပံ့အပ်သော ဣရိယာပုထ်ဖြင့် နေခြင်းကို ဖြစ်စေသည်။ ထို့အတူ ဒုတိယအရပ်ကိုလည်းကောင်းဟူသည်မှာ အရှေ့အရပ်စသည်တို့တွင် တစ်ခုခုသော အရပ်၌ သတ္တဝါတို့ကို မေတ္တာဖြန့်၍ နေသကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် ထိုရှေးဦးစွာ ယူအပ်သော အရပ်၏ အခြားမဲ့၌ ဒုတိယမြောက်၊ တတိယမြောက်၊ စတုတ္ထမြောက်သော အရပ်တို့ကိုလည်း မေတ္တာဖြန့်၍ နေ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ အထက်အရပ်သို့လည်းကောင်းဟူသည်မှာ ဤနည်းအတိုင်းပင် အထက်အရပ်၌ရှိသော သတ္တဝါတို့ကိုလည်း မေတ္တာဖြန့်၍ နေ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ အောက်အရပ်ကိုလည်းကောင်း၊ ဖီလာအရပ်ကိုလည်းကောင်းဟူသည်မှာ အောက်အရပ်နှင့် ဖီလာအရပ်တို့ကိုလည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် မေတ္တာဖြန့်၍ နေခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစကားရပ်၌ 'အဓော' ဟူသည် အောက်အရပ် ဖြစ်သည်။ 'တိရိယံ' ဟူသည် အထောင့်အရပ် (ဖီလာအရပ်) ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် ခပ်သိမ်းသော အရပ်တို့၌ မြင်းတင်းကုပ်အတွင်း၌ မြင်းကို တပတ်ပတ် ပြေးစေသကဲ့သို့ မေတ္တာနှင့်ယှဉ်သော စိတ်ကို လှည့်လည်ပြေးစေခြင်း၊ တပတ်ပတ် ပြေးစေခြင်းကို ပြုရမည်ဟု သိအပ်သည်။ ဤမျှသော စကားဖြင့် တစ်ခုချင်းစီသော အရပ်ကို ပိုင်းခြား၍ မေတ္တာဖြန့်ခြင်း (ဩဓိသမေတ္တာဖြန့်ခြင်း) ကို ပြသတော်မူသည်။ 'သဗ္ဗဓိ' စသည်တို့ကိုမူကား အပိုင်းအခြားမရှိဘဲ မေတ္တာဖြန့်ခြင်း (အနောဓိသမေတ္တာဖြန့်ခြင်း) ကို ပြခြင်းငှာ ဟောတော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၌ 'သဗ္ဗဓိ' ဟူသည် ခပ်သိမ်းသော အရပ်တို့၌ ဖြစ်သည်။ 'သဗ္ဗတ္တတာယ' ဟူသည်မှာ ယုတ်၊ လတ်၊ မြတ်၊ အဆွေခင်ပွန်း၊ ရန်သူ၊ အလယ်အလတ်ဖြစ်သူ စသော အပြားရှိသော သတ္တဝါအားလုံးတို့၌ 'ဤသူကား သူတစ်ပါးသတ္တဝါ ဖြစ်၏' ဟု ပိုင်းခြားမှု မပြုဘဲ မိမိနှင့် ထပ်တူပြုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် 'သဗ္ဗတ္တတာယ' ဟူသည် စိတ်အပြည့်အဝဖြင့် အနည်းငယ်မျှလည်း အပြင်သို့ ပျံ့လွင့်ခြင်း မရှိစေဘဲ စီးဖြန်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'သဗ္ဗာဝန္တံ' ဟူသည်မှာ သတ္တဝါအားလုံးနှင့် စပ်ယှဉ်သော အနက် ဖြစ်သည်။ 'သဗ္ဗဝန္တံ' ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိသည်။ 'လောကံ' ဟူသည် သတ္တလောကကို ဖြစ်သည်။

Vipulenāti evamādipariyāyadassanato panettha puna ‘‘mettāsahagatenā’’ti vuttaṃ. Yasmā vā ettha odhiso pharaṇe viya puna tathāsaddo vā iti-saddo vā na vutto, tasmā puna ‘‘mettāsahagatena cetasā’’ti vuttaṃ, nigamanavasena vā etaṃ vuttaṃ. Vipulenāti ettha pharaṇavasena vipulatā daṭṭhabbā. Bhūmivasena pana taṃ mahaggataṃ. Tañhi kilesavikkhambhanasamatthatāya vipulaphalatāya dīghasantānatāya ca mahantabhāvaṃ gataṃ, mahantehi vā uḷāracchandavīriyacittapaññehi gataṃ paṭipannanti mahaggataṃ. Paguṇavasena appamāṇasattārammaṇavasena ca appamāṇaṃ. Byāpādapaccatthikappahānena averaṃ. Domanassappahānato abyāpajjaṃ, niddukkhanti vuttaṃ hoti. Appaṭikūlā hontīti bhikkhuno cittassa appaṭikūlā hutvā upaṭṭhahanti. Sesesupi vuttanayeneva karuṇāmuditāupekkhāvasena yojetabbaṃ. Karuṇāya vihesāpaccatthikappahānena averaṃ, muditāya aratipaccatthikappahānena.

ပြန့်ပြောသော စိတ်ဖြင့် (ဝိပုလေန) စသည်ဖြင့် ဤသို့သော ပရိယာယ်စကားကို ပြသရန်အတွက် ဤ၌ 'မေတ္တာနှင့်ယှဉ်သော' ဟု တစ်ဖန် ဟောတော်မူပြန်သည်။ သို့မဟုတ် အပိုင်းအခြားဖြင့် ဖြန့်ရာ၌ကဲ့သို့ ဤအနောဓိသမေတ္တာဖြန့်ခြင်း၌ 'တထာ' သဒ္ဒါ သို့မဟုတ် 'ဣတိ' သဒ္ဒါကို မဟောခဲ့သောကြောင့် 'မေတ္တာနှင့်ယှဉ်သော စိတ်ဖြင့်' ဟု တစ်ဖန် ဟောတော်မူပြန်ခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် နိဂုံးချုပ်အနေဖြင့် ဤသို့ ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဝိပုလေန' ဟူသော ဤစကားရပ်၌ သတ္တဝါတို့အား နှံ့ပြန့်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ပြန့်ပြောသည်၏ အဖြစ်ကို မှတ်အပ်သည်။ ဘူမိဘေဒအရမူကား ထိုမေတ္တာသည် မဟဂ္ဂုတ်တရား ဖြစ်သည်။ အကြောင်းမူကား ထိုမေတ္တာသည် ကိလေသာများကို ခွာနိုင်စွမ်းရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကြီးမြတ်ပြန့်ပြောသော အကျိုးကျေးဇူးရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရှည်လျားစွာ ဖြစ်တတ်သော စိတ်အစဉ်ရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ကြီးမြတ်သော အဖြစ်သို့ ရောက်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် ပြန့်ပြောကြီးမြတ်သော ဆန္ဒ၊ ဝီရိယ၊ စိတ်၊ ပညာရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်မြတ်တို့သည် ဆည်းကပ်ကျင့်သုံးအပ်သောကြောင့် 'မဟဂ္ဂုတ်' မည်သည်။ လေ့လာဆည်းကပ်မှု၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အတိုင်းအရှည်မရှိသော သတ္တဝါတို့အား အာရုံပြုခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း 'အပ္ပမာဏ' (အတိုင်းအရှည်မရှိ) မည်သည်။ ဗျာပါဒတည်းဟူသော ဆန့်ကျင်ဘက်ရန်သူကို ပယ်သတ်နိုင်သောကြောင့် 'ဘေးရန်မရှိ' (အဝေရ) ဟု မည်သည်။ ဒေါမနဿကို ပယ်ခြင်းကြောင့် 'ပူပန်ခြင်းမရှိ' (အဗြာပဇ္ဇ) သို့မဟုတ် ဆင်းရဲခြင်းမရှိဟု ဆိုလိုသည်။ 'စက်ဆုပ်ဖွယ်မရှိ ဖြစ်ကုန်၏' ဟူသည်မှာ ရဟန်း၏စိတ်အား စက်ဆုပ်ရွံရှာဖွယ် မရှိဘဲ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ကြွင်းကျန်သော ဗြဟ္မဝိဟာရတရားတို့၌လည်း ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ကရုဏာ၊ မုဒိတာ၊ ဥပေက္ခာတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်သည်။ ကရုဏာ၌ ညှဉ်းဆဲခြင်း (ဝိဟေသာ) ဟူသော ဆန့်ကျင်ဘက်ရန်သူကို ပယ်သတ်သောကြောင့် 'အဝေရ' မည်၏။ မုဒိတာ၌ မမွေ့လျော်ခြင်း (အရတိ) ဟူသော ဆန့်ကျင်ဘက်ရန်သူကို ပယ်သတ်သောကြောင့် 'အဝေရ' မည်၏။

Upekkhāsahagatenāti [Pg.154] catutthajjhānavasena upekkhāya samannāgatena. Rāgapaccatthikappahānena averaṃ, gehasitasomanassappahānato abyāpajjaṃ. Sabbampi hi akusalaṃ kilesapariḷāhayogato sabyāpajjamevāti ayametesaṃ viseso.

ဥပေက္ခာနှင့်တကွဖြစ်သော စိတ်ဖြင့်ဟူသည်မှာ စတုတ္ထဈာန်၏ အစွမ်းဖြင့် ဥပေက္ခာနှင့် ပြည့်စုံသော စိတ်ဖြင့် ဖြစ်သည်။ ရာဂတည်းဟူသော ဆန့်ကျင်ဘက်ရန်သူကို ပယ်သတ်နိုင်သောကြောင့် 'ဘေးရန်မရှိ' (အဝေရ) မည်၏။ ကာမဂုဏ်ကို မှီသော သောမနဿ (ဂေဟသိတသောမနဿ) ကို ပယ်သတ်နိုင်သောကြောင့် 'ပူပန်ခြင်းမရှိ' (အဗြာပဇ္ဇ) မည်၏။ အကြောင်းမူကား အကုသိုလ်တရားအားလုံးသည် ကိလေသာပူပန်ခြင်းနှင့် ယှဉ်တွဲနေသောကြောင့် ပူပန်ခြင်းနှင့်တကွသာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ဤသည်ကား ထိုကရုဏာ စသည်တို့၏ ထူးခြားချက် ဖြစ်သည်။

213. Sabbasoti sabbākārena, sabbāsaṃ vā, anavasesānanti attho. Rūpasaññānanti saññāsīsena vuttarūpāvacarajjhānānañceva tadārammaṇānañca. Rūpāvacarajjhānampi hi rūpanti vuccati ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīsu (paṭi. ma. 1.209; dha. sa. 248), tassa ārammaṇampi bahiddhā rūpāni passati ‘‘suvaṇṇadubbaṇṇānī’’tiādīsu (dha. sa. 223). Tasmā idha rūpe saññā rūpasaññāti evaṃ saññāsīsena vuttarūpāvacarajjhānassetaṃ adhivacanaṃ. Rūpaṃ saññā assāti rūpasaññaṃ, rūpamassa nāmanti vuttaṃ hoti. Evaṃ pathavīkasiṇādibhedassa tadārammaṇassa cetaṃ adhivacananti veditabbaṃ. Samatikkamāti virāgā nirodhā ca. Kiṃ vuttaṃ hoti? Etāsaṃ kusalavipākakiriyāvasena pañcadasannaṃ jhānasaṅkhātānaṃ rūpasaññānaṃ, etesañca pathavīkasiṇādivasena navannaṃ ārammaṇasaṅkhātānaṃ rūpasaññānaṃ sabbākārena, anavasesānaṃ vā virāgā ca nirodhā ca virāgahetu ceva nirodhahetu ca ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Na hi sakkā sabbaso anatikkantarūpasaññena etaṃ upasampajja viharitunti. Yasmā pana ārammaṇasamatikkamena pattabbā etā samāpattiyo, na ekasmiṃyeva ārammaṇe paṭhamajjhānādīni viya. Ārammaṇe avirattassa ca saññāsamatikkamo na hoti, tasmā ayaṃ ārammaṇasamatikkamavasenāpi atthavaṇṇanā katāti veditabbā.

၂၁၃. ‘သဗ္ဗသော’ ဟူသည်မှာ ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ အကြွင်းမရှိသော (ခပ်သိမ်းသော) ရူပသညာတို့၏ သော်လည်းကောင်း ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘ရူပသညာနံ’ ဟူသည်မှာ သညာကို အဦးပြု၍ ဆိုအပ်သော ရူပါဝစရဈာန်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုဈာန်၏ အာရုံတို့ကိုလည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ စင်စစ်အားဖြင့် ‘ရူပီ ရူပါနိ ပဿတိ’ (ရူပါဝစရဈာန်ရှိသောသူသည် ရူပကသိုဏ်းတို့ကို ရှု၏) အစရှိသော ပါဠိတော်တို့၌ ရူပါဝစရဈာန်ကိုလည်း ‘ရူပ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုဈာန်၏ အာရုံကိုလည်း ‘ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါနိ ပဿတိ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနိ’ (အပ၌ဖြစ်သော ကောင်းသော အဆင်း၊ မကောင်းသော အဆင်းရှိသော ကသိုဏ်းရုပ်တို့ကို ရှု၏) အစရှိသော ပါဠိတို့၌ ‘ရူပ’ ဟုပင် ခေါ်ဆိုသည်။ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ ရူပါဝစရဈာန်၌ဖြစ်သော သညာစေတသိက်သည် ‘ရူပသညာ’ မည်၏။ ဤသို့ သညာကို အဦးပြု၍ ဆိုအပ်သော ရူပါဝစရဈာန်၏ အမည်ပင် ဖြစ်သည်။ ထိုကသိုဏ်းရုပ်အား ‘ရူပ’ ဟူသော အမည်ရှိသောကြောင့် ‘ရူပသညာ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့လျှင် ဤရူပသညာဟူသော အမည်သည် ပထဝီကသိုဏ်း အစရှိသည်ဖြင့် ပြားသော ထိုရူပါဝစရဈာန်၏ အာရုံ၏ အမည်လည်း ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ‘သမတိက္ကမာ’ ဟူသည်မှာ တပ်ခြင်းကင်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ချုပ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ အဘယ်အဓိပ္ပာယ်ကို ဆိုလိုသနည်း။ ကုသိုလ်၊ ဝိပါက်၊ ကြိယာ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ကုန်သော ဈာန်ဟု ဆိုအပ်သော ထိုတစ်ဆယ့်ငါးပါးသော ရူပသညာတို့၏လည်းကောင်း၊ ပထဝီကသိုဏ်း အစရှိသော အစွမ်းဖြင့် ကိုးပါးသော အာရုံဟု ဆိုအပ်သော ထိုရူပသညာတို့၏လည်းကောင်း ခပ်သိမ်းသောအခြင်းအရာအားဖြင့် အကြွင်းမရှိ ကင်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ချုပ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကင်းခြင်းတည်းဟူသော အကြောင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ချုပ်ခြင်းတည်းဟူသော အကြောင်းကြောင့်လည်းကောင်း အာကာသာနဉ္စာယတနဈာန်သို့ ရောက်၍ ဝင်စားကာ နေ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ စင်စစ်အားဖြင့် ရူပသညာကို အလုံးစုံ မလွန်မြောက်နိုင်သေးသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဤအာကာသာနဉ္စာယတနဈာန်ကို ဝင်စား၍ မနေနိုင်ဟု ဆိုလိုသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် တစ်ခုတည်းသော အာရုံ၌သာလျှင် ပထမဈာန် အစရှိသည်တို့သို့ ရောက်အပ်သကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ၊ ဤအရူပသမာပတ်တို့သည် ကသိုဏ်းအစရှိသော အာရုံကို လွန်မြောက်သဖြင့်သာ ရောက်အပ်ကုန်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ အာရုံ၌ တပ်မက်ခြင်း မကင်းသေးသော ပုဂ္ဂိုလ်အားလည်းကောင်း၊ တပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်အားလည်းကောင်း ရူပသညာကို လွန်မြောက်ခြင်းသည် မဖြစ်နိုင်၊ ထို့ကြောင့် ဤအနက်အဖွင့်ကို အာရုံကို လွန်မြောက်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း ပြုအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Paṭighasaññānaṃ atthaṅgamāti cakkhādīnaṃ vatthūnaṃ rūpādīnaṃ ārammaṇānañca paṭighātena uppannā saññā paṭighasaññā, rūpasaññādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Tāsaṃ kusalavipākānaṃ pañcannaṃ, akusalavipākānaṃ pañcannanti sabbaso dasannampi paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā pahānā asamuppādā, appavattiṃ katvāti vuttaṃ hoti. Kāmañcetā paṭhamajjhānādīni samāpannassapi na santi, na hi tasmiṃ samaye pañcadvāravasena cittaṃ pavattati, evaṃ santepi aññattha pahīnānaṃ sukhadukkhānaṃ catutthajjhāne viya sakkāyadiṭṭhādīnaṃ tatiyamagge viya ca imasmiṃ jhāne ussāhajananatthaṃ imassa jhānassa pasaṃsāvasena etāsaṃ ettha [Pg.155] vacanaṃ veditabbaṃ. Atha vā kiñcāpi tā rūpāvacaraṃ samāpannassa na santi, atha kho na pahīnattā na santi. Na hi rūpavirāgāya rūpāvacarabhāvanā saṃvattati, rūpāyattāyeva ca etāsaṃ pavatti. Ayaṃ pana bhāvanā rūpavirāgāya saṃvattati, tasmā tā ettha pahīnāti vattuṃ vaṭṭati. Na kevalañca vattuṃ, ekaṃseneva evaṃ dhāretumpi vaṭṭati. Tāsañhi ito pubbe appahīnattāyeva ‘‘paṭhamajjhānaṃ samāpannassa saddo kaṇṭako’’ti (a. ni. 10.72) vutto bhagavatā. Idha ca pahīnattāyeva arūpasamāpattīnaṃ āneñjatā santavimokkhatā ca vuttā.

‘ပဋိဃသညာနံ အတ္ထင်္ဂမာ’ ဟူသည်မှာ စက္ခုအစရှိသော ဝတ္ထုရုပ်တို့နှင့် ရူပါရုံအစရှိသော အာရုံတို့၏ တိုက်ခိုက်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော သညာသည် ‘ပဋိဃသညာ’ မည်၏။ ဤအမည်သည် ရူပသညာအစရှိသည်တို့၏ အမည်တည်း။ ထိုပဋိဃသညာတို့သည် ကုသလဝိပါက် ဒွေပဉ္စဝိညာဉ်ငါးပါး၌ ဖြစ်သော သညာငါးပါး၊ အကုသလဝိပါက် ဒွေပဉ္စဝိညာဉ်ငါးပါး၌ ဖြစ်သော သညာငါးပါး အားဖြင့် ခပ်သိမ်းသော ဆယ်ပါးသော ပဋိဃသညာတို့၏ ချုပ်ခြင်း၊ ပယ်ခြင်း၊ မဖြစ်ပေါ်စေခြင်း၊ မဖြစ်အောင် ပြုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤပဋိဃသညာတို့သည် ပထမဈာန် အစရှိသည်တို့ကို ဝင်စားသော ပုဂ္ဂိုလ်အားလည်း အကယ်၍ မရှိကြသည်မှာ မှန်၏။ အကြောင်းမူကား ထိုဈာန်ဝင်စားသော အခါ၌ ငါးဒွါရ အစွမ်းဖြင့် စိတ်သည် မဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ဤသို့ မရှိသော်လည်း အခြားသော နေရာ၌ ပယ်အပ်ပြီးသော သုခ ဒုက္ခတို့ကို စတုတ္ထဈာန်၌ ဟောသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အခြားသောမဂ်၌ ပယ်အပ်ပြီးသော သက္ကာယဒိဋ္ဌိ အစရှိသည်တို့ကို တတိယမဂ်၌ ဟောသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဤအာကာသာနဉ္စာယတနဈာန်သို့ ရောက်ရန် အားထုတ်ခြင်းကို ဖြစ်စေခြင်းငှာ ဤဈာန်ကို ချီးမွမ်းခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဤနေရာ၌ ထိုပဋိဃသညာတို့ ချုပ်ငြိမ်းပုံကို ဟောခြင်းဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် ထိုပဋိဃသညာတို့သည် ရူပါဝစရဈာန်ကို ဝင်စားသော ပုဂ္ဂိုလ်အား မရှိကြသော်လည်း၊ ပယ်အပ်ပြီးသောကြောင့် မရှိကြသည်မဟုတ်။ အကြောင်းမူကား ရူပါဝစရဘာဝနာသည် ရူပက္ခန္ဓာ၌ တပ်ခြင်းကင်းရန် မဖြစ်နိုင်၊ ထိုပဋိဃသညာတို့၏ ဖြစ်ခြင်းသည် ရုပ်နှင့်သာ စပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ သို့သော် ဤအရူပဘာဝနာသည် ရူပက္ခန္ဓာ၌ တပ်ခြင်းကင်းရန် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ ထိုပဋိဃသညာတို့ကို ပယ်အပ်ပြီဟု ပြောရန် သင့်လျော်ရုံတင်မက၊ စင်စစ်အားဖြင့် ထိုသို့ပင် မှတ်ယူရန်လည်း သင့်လျော်ပေသည်။ အကြောင်းမူကား ဤအာကာသာနဉ္စာယတနဈာန်ထက် ရှေးဦးဖြစ်သော ရူပါဝစရဈာန်တို့၌ ထိုပဋိဃသညာတို့ကို မပယ်ရသေးသောကြောင့်သာလျှင် ‘ပထမဈာန် ဝင်စားသော ပုဂ္ဂိုလ်အား အသံသည် ဆူးငြောင့်ဖြစ်၏’ ဟု မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ဤအရူပဈာန်၌မူကား ထိုပဋိဃသညာတို့ကို ပယ်အပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့်သာလျှင် အရူပသမာပတ်တို့၏ မတုန်မလှုပ် တည်ငြိမ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ငြိမ်သက်သော ဝိမောက္ခဖြစ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

Nānattasaññānaṃ amanasikārāti nānatte vā gocare pavattānaṃ saññānaṃ, nānattānaṃ vā saññānaṃ. Yasmā hetā rūpasaddādibhede nānatte nānāsabhāve gocare pavattanti, yasmā cetā aṭṭha kāmāvacarakusalasaññā, dvādasa akusalasaññā, ekādasa kāmāvacarakusalavipākasaññā, dve akusalavipākasaññā, ekādasa kāmāvacarakiriyāsaññāti evaṃ catucattālīsampi saññā nānattā nānāsabhāvā aññamaññavisadisā, tasmā ‘‘nānattasaññā’’ti vuttā. Tāsaṃ sabbaso nānattasaññānaṃ amanasikārā anāvajjanā citte ca anuppādanā. Yasmā tā nāvajjati citte ca na uppādeti na manasikaroti na paccavekkhati, tasmāti vuttaṃ hoti. Yasmā cettha purimā rūpasaññā paṭighasaññā ca iminā jhānena nibbatte bhavepi na vijjanti, pageva tasmiṃ bhave imaṃ jhānaṃ upasampajja viharaṇakāle, tasmā tāsaṃ samatikkamā atthaṅgamāti dvedhāpi abhāvoyeva vutto. Nānattasaññāsu pana yasmā aṭṭha kāmāvacarakusalasaññā, nava kiriyāsaññā, dasākusalasaññāti imā sattavīsati saññā iminā jhānena nibbatte bhave vijjanti, tasmā tāsaṃ amanasikārāti vuttanti veditabbaṃ. Tatthāpi hi imaṃ jhānaṃ upasampajja viharanto tāsaṃ amanasikārāyeva upasampajja viharati. Tā pana manasikaronto asamāpanno hotīti. Saṅkhepato cettha ‘‘rūpasaññānaṃ samatikkamā’’tiiminā sabbarūpāvacaradhammānaṃ pahānaṃ vuttaṃ. ‘‘Paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā’’tiiminā sabbesaṃ kāmāvacaracittacetasikānaṃ pahānañca amanasikāro ca vuttoti veditabbo.

‘နာနတ္တသညာနံ အမနသိကာရာ’ ဟူသည်မှာ အထူးထူးသော သဘောရှိသော အာရုံ၌ ဖြစ်ကုန်သော သညာတို့ကိုလည်းကောင်း၊ အထူးထူးသော သဘောရှိကုန်သော သညာတို့ကိုလည်းကောင်း (နှလုံးမသွင်းခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏)။ အကျယ်အားဖြင့်ဆိုသော်၊ ထိုသညာတို့သည် ရူပါရုံ၊ သဒ္ဒါရုံ အစရှိသည်ဖြင့် ပြားကုန်သော အထူးထူး ကွဲပြားသော သဘောရှိသော အာရုံ၌ ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကာမာဝစရကုသိုလ်သညာ ရှစ်ပါး၊ အကုသိုလ်သညာ တစ်ဆယ့်နှစ်ပါး၊ ကာမာဝစရကုသလဝိပါက်သညာ တစ်ဆယ့်တစ်ပါး (မဟာဝိပါတ် ရှစ်ခု၊ ကုသလဝိပါက် သမ္ပဋိစ္ဆိုင်း၊ သန္တီရဏ တို့ကိုယူ)၊ အကုသလဝိပါက်သညာ နှစ်ပါး၊ ကာမာဝစရကြိယာသညာ တစ်ဆယ့်တစ်ပါး ဤသို့အားဖြင့် လေးဆယ့်လေးပါးသော သညာတို့သည် အချင်းချင်းမတူ ကွဲပြားခြားနားသော သဘောရှိကုန်သောကြောင့် ‘နာနတ္တသညာ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုနာနတ္တသညာတို့ကို ခပ်သိမ်းသောအခြင်းအရာအားဖြင့် နှလုံးမသွင်းခြင်း (မဆင်ခြင်ခြင်း) ကြောင့်လည်းကောင်း၊ စိတ်၌ မဖြစ်စေခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုနာနတ္တသညာတို့ကို ဆင်ခြင်နှလုံးမသွင်း၊ စိတ်၌လည်း မဖြစ်စေ၊ အဖန်ဖန် မဆင်ခြင်သောကြောင့် ဤသို့ ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ဤနေရာ၌ ရူပသညာနှင့် ပဋိဃသညာတို့သည် ဤအာကာသာနဉ္စာယတနဈာန်ကြောင့် ဖြစ်ရာဖြစ်သော အာကာသာနဉ္စာယတနဘုံ၌လည်း မရှိကြကုန်။ ထိုဘုံ၌ ဤဈာန်ကို ဝင်စား၍ နေသောအခါ၌မူကား အဘယ်ဆိုဖွယ်ရာ ရှိအံ့နည်း၊ လုံးဝမရှိကြသည်သာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုရူပသညာ၊ ပဋိဃသညာတို့၏ မရှိခြင်းကိုသာ ‘သမတိက္ကမာ’ နှင့် ‘အတ္ထင်္ဂမာ’ ဟူသော နှစ်ပါးသောပုဒ်တို့ဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ နာနတ္တသညာ လေးဆယ့်လေးပါးတို့တွင်မူ ကာမာဝစရကုသိုလ်သညာ ရှစ်ပါး၊ ကာမာဝစရကြိယာသညာ ကိုးပါး (ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်းနှင့် ဟသိတုပ္ပါဒ်ကို ကြဉ်)၊ အကုသိုလ်သညာ ဆယ်ပါး (ဒေါသမူဒွေးကို ကြဉ်) ဟူသော ဤနှစ်ဆယ့်ခုနစ်ပါးသော သညာတို့သည် ဤအာကာသာနဉ္စာယတနဈာန်ကြောင့် ဖြစ်ရာဖြစ်သော အာကာသာနဉ္စာယတနဘုံ၌ ရှိကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသညာတို့ကို ‘သမတိက္ကမာ’ ‘အတ္ထင်္ဂမာ’ ဟု မဟောဘဲ ‘အမနသိကာရာ’ ဟု ဟောတော်မူသည်ဟု သိအပ်၏။ အကြောင်းမူကား ထိုဘုံ၌လည်း ဤဈာန်ကို ဝင်စား၍ နေသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုနာနတ္တသညာတို့ကို နှလုံးမသွင်းခြင်းကြောင့်သာလျှင် ဝင်စား၍ နေနိုင်၏။ ထိုသညာတို့ကို နှလုံးသွင်းနေသောသူသည် ဈာန်မဝင်စားနိုင်သူ ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် ဤပါဠိ၌ ‘ရူပသညာနံ သမတိက္ကမာ’ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် အလုံးစုံသော ရူပါဝစရတရားတို့ကို ပယ်ခြင်းကို ဟောတော်မူ၏။ ‘ပဋိဃသညာနံ အတ္ထင်္ဂမာ၊ နာနတ္တသညာနံ အမနသိကာရာ’ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် အလုံးစုံသော ကာမာဝစရစိတ် စေတသိက်တို့ကို ပယ်ခြင်းနှင့် နှလုံးမသွင်းခြင်းကို ဟောတော်မူသည်ဟု သိအပ်၏။

Ananto [Pg.156] ākāsoti ettha paññattimattattā nāssa uppādanto vā vayanto vā paññāyatīti ananto, anantapharaṇavasenāpi ananto. Na hi so yogī ekadesavasena pharati, sakalavaseneva pharati. Ākāsoti kasiṇugghāṭimākāso. Ākāsānañcāyatanādīni vuttatthāni. Upasampajja viharatīti taṃ patvā nipphādetvā tadanurūpena iriyāpathena viharati. Tadeva samāpajjitabbato samāpatti.

‘အနန္တော အာကာသော’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ကောင်းကင်ပညတ်သည် ပညတ်မျှသာ ဖြစ်သောကြောင့် ထိုကောင်းကင်အား ဖြစ်ခြင်းတည်းဟူသော အဆုံး (ဥပါဒ်) သည်လည်းကောင်း၊ ပျက်ခြင်းတည်းဟူသော အဆုံး (ဝယ) သည်လည်းကောင်း မထင်ရှားသောကြောင့် ‘အနန္တ’ (အဆုံးမရှိ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အဆုံးမရှိ ပြန့်နှံ့စေခြင်း အစွမ်းဖြင့်လည်း ‘အနန္တ’ မည်၏။ စင်စစ်အားဖြင့် ထိုယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် ပြန့်နှံ့စေသည်မဟုတ်၊ အလုံးစုံသော အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ပြန့်နှံ့စေ၏။ ‘အာကာသ’ ဟူသည်မှာ ကသိုဏ်းပညတ် ပရိဘာဂနိမိတ်၏ ခွာရာဖြစ်သော ကောင်းကင်ပြင်တည်း။ အာကာသာနဉ္စာယတန အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်အဓိပ္ပာယ် ရှိကုန်၏။ ‘ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ’ ဟူသည်မှာ ထိုဈာန်သို့ ရောက်၍၊ ဖြစ်ပေါ်စေ၍ ထိုဈာန်နှင့် လျော်ညီသော ဣရိယာပုတ်ဖြင့် နေ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုဈာန်သည်ပင်လျှင် ဆိုက်ရောက်အပ် (ဝင်စားအပ်) သောကြောင့် ‘သမာပတ်’ မည်၏။

Ākāsānañcāyatanaṃ samatikkammāti pubbe vuttanayena jhānampi ākāsānañcāyatanaṃ ārammaṇampi. Ārammaṇampi hi pubbe vuttanayeneva ākāsānañcaṃ ca taṃ paṭhamassa āruppajjhānassa ārammaṇattā devānaṃ devāyatanaṃ viya adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanañcāti ākāsānañcāyatanaṃ, tathā ākāsānañcaṃ ca taṃ tassa jhānassa sañjātihetuttā ‘‘kambojā assānaṃ āyatana’’ntiādīni viya sañjātidesaṭṭhena āyatanañcātipi ākāsānañcāyatanaṃ. Evametaṃ jhānañca ārammaṇañcāti ubhayampi appavattikaraṇena ca amanasikaraṇena ca samatikkamitvāva yasmā idaṃ viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja vihātabbaṃ, tasmā ubhayampetamekajjhaṃ katvā ‘‘ākāsānañcāyatanaṃ samatikkammā’’ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ. Anantaṃ viññāṇanti taṃyeva ‘‘ananto ākāso’’ti pharitvā pavattaṃ viññāṇaṃ ‘‘anantaṃ viññāṇa’’nti manasikarontoti vuttaṃ hoti. Manasikāravasena vā anantaṃ. So hi taṃ ākāsārammaṇaṃ viññāṇaṃ anavasesato manasikaronto anantaṃ manasi karoti.

"အာကာသာနဉ္စာယတနံ သမတိက္ကမ္မ" ဟူသော စကား၌ ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဈာန်သည်လည်း ဥပစာအားဖြင့် "အာကာသာနဉ္စာယတန" မည်၏၊ (ကသိုဏ်း၏ခွာရာ ကောင်းကင်ပညတ်တည်းဟူသော) အာရုံသည်လည်း မုချအားဖြင့် "အာကာသာနဉ္စာယတန" မည်၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုကောင်းကင်ပညတ်အာရုံသည် ရှေး၌ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းပင် "အာကာသာနဉ္စ" လည်း မည်၏၊ ထိုအာကာသာနဉ္စမည်သော ကောင်းကင်ပညတ်သည် ပထမအရူပဈာန်၏ အာရုံဖြစ်သောကြောင့် နတ်တို့၏ တည်ရာဖြစ်သော နတ်ဗိမာန် (ဒေဝါယတန) ကဲ့သို့ တည်ရာဖြစ်သော အနက်ကြောင့် "အာယတန" လည်း ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် "အာကာသာနဉ္စာယတန" မည်၏။ ထို့ပြင် ထိုအာကာသာနဉ္စမည်သော ကောင်းကင်ပညတ်သည် ထိုပထမအရူပဈာန်၏ ဖြစ်ရာအကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် "ကမ္ဗောဇတိုင်းသည် မြင်းတို့၏ တည်ရာ (ဖြစ်ရာအရပ်) ဖြစ်၏" စသည်တို့ကဲ့သို့ ဖြစ်ရာအရပ်ဟူသော အနက်ကြောင့်လည်း "အာယတန" ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့်လည်း "အာကာသာနဉ္စာယတန" မည်၏။ ဤသို့ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ဤအရူပဈာန်ကိုလည်းကောင်း၊ ဤကောင်းကင်ပညတ်အာရုံကိုလည်းကောင်း နှစ်ပါးစုံကို မဖြစ်စေခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ နှလုံးမသွင်းခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း လွန်မြောက်၍သာလျှင် အကြင်ကြောင့် ဤဝိညာဏဉ္စာယတနဈာန်သို့ ရောက်၍ နေအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုနှစ်ပါးစုံကို တပေါင်းတည်းပြု၍ "အာကာသာနဉ္စာယတနဈာန်ကို လွန်မြောက်၍" ဟူသော ဤစကားကို မိန့်တော်မူအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ "အဆုံးမရှိသော ဝိညာဉ်" ဟူသည်မှာ "ကောင်းကင်သည် အဆုံးမရှိ" ဟု ပြန့်နှံ့၍ဖြစ်သော ထိုပထမအရူပဝိညာဉ်ကိုပင် "အဆုံးမရှိသော ဝိညာဉ်" ဟု နှလုံးသွင်းလျက် ဆိုက်ရောက်၍နေ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် နှလုံးသွင်းခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် အဆုံးမရှိဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် ကောင်းကင်အာရုံရှိသော ထိုဝိညာဉ်ကို အကြွင်းမရှိ နှလုံးသွင်းသည်ရှိသော် အဆုံးမရှိသည်ကို နှလုံးသွင်းသည်မည်၏။

Viññāṇañcāyatanaṃ samatikkammāti etthāpi ca pubbe vuttanayeneva jhānampi viññāṇañcāyatanaṃ ārammaṇampi. Ārammaṇampi hi pubbe vuttanayeneva viññāṇañcaṃ ca taṃ dutiyassa āruppajjhānassa ārammaṇattā adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanañcāti viññāṇañcāyatanaṃ, tathā viññāṇañcaṃ ca taṃ tasseva jhānassa sañjātihetuttā sañjātidesaṭṭhena āyatanañcātipi viññāṇañcāyatanaṃ. Evametaṃ jhānañca ārammaṇañcāti ubhayampi appavattikaraṇena ca amanasikaraṇena ca samatikkamitvāva yasmā idaṃ ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja vihātabbaṃ, tasmā ubhayampetamekajjhaṃ katvā ‘‘viññāṇañcāyatanaṃ samatikkammā’’ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ. Natthi kiñcīti natthi natthi, suññaṃ suññaṃ, vivittaṃ vivittanti evaṃ manasikarontoti vuttaṃ hoti.

"ဝိညာဏဉ္စာယတနံ သမတိက္ကမ္မ" ဟူသော ဤပုဒ်၌လည်း ရှေး၌ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းပင် ဈာန်သည်လည်း ဥပစာအားဖြင့် "ဝိညာဏဉ္စာယတန" မည်၏၊ အာရုံသည်လည်း မုချအားဖြင့် "ဝိညာဏဉ္စာယတန" မည်၏။ စင်စစ်သော်ကား ပထမအရူပဝိညာဉ်ဟူသော အာရုံသည် ရှေးနည်းအတိုင်းပင် "ဝိညာဏဉ္စ" လည်း မည်၏၊ ထိုဝိညာဉ်သည် ဒုတိယအရူပဈာန်၏ အာရုံဖြစ်သောကြောင့် တည်ရာဟူသောအနက်ဖြင့် "အာယတန" လည်း ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် "ဝိညာဏဉ္စာယတန" မည်၏။ ထို့အတူ ထိုဝိညာဉ်သည် ထိုဒုတိယအရူပဈာန်၏ ဖြစ်ရာအကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်ရာအရပ်ဟူသောအနက်ဖြင့်လည်း "အာယတန" ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့်လည်း "ဝိညာဏဉ္စာယတန" မည်၏။ ဤသို့ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် ထိုဈာန်ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုအာရုံကိုလည်းကောင်း နှစ်ပါးစုံကို မဖြစ်စေခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ နှလုံးမသွင်းခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း လွန်မြောက်၍သာလျှင် အကြင်ကြောင့် ဤအာကိဉ္စညာယတနဈာန်သို့ ရောက်၍ နေအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုနှစ်ပါးစုံကို တပေါင်းတည်းပြု၍ "ဝိညာဏဉ္စာယတနဈာန်ကို လွန်မြောက်၍" ဟူသော ဤစကားကို မိန့်တော်မူအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ "တစ်စုံတစ်ခုမျှ မရှိ" ဟူသည်မှာ "မရှိပြီ မရှိပြီ၊ ဆိတ်ငြိမ်လှစွာ၏ ဆိတ်ငြိမ်လှစွာ၏၊ ကင်းဆိတ်လှစွာ၏ ကင်းဆိတ်လှစွာ၏" ဟု ဤသို့ နှလုံးသွင်းလျက် ဆိုက်ရောက်၍နေ၏ဟု ဆိုလိုသည်။

Ākiñcaññāyatanaṃ [Pg.157] samatikkammāti etthāpi pubbe vuttanayeneva jhānampi ākiñcaññāyatanaṃ ārammaṇampi. Ārammaṇampi hi pubbe vuttanayeneva ākiñcaññañca taṃ tatiyassa āruppajjhānassa ārammaṇattā adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanañcāti ākiñcaññāyatanaṃ, tathā ākiñcaññañca taṃ tasseva jhānassa sañjātihetuttā sañjātidesaṭṭhena āyatanañcātipi ākiñcaññāyatanaṃ. Evametaṃ jhānañca ārammaṇañcāti ubhayampi appavattikaraṇena ca amanasikaraṇena ca samatikkamitvāva yasmā idaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja vihātabbaṃ, tasmā ubhayampetamekajjhaṃ katvā ‘‘ākiñcaññāyatanaṃ samatikkammā’’ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ. Saññāvedayitanirodhakathā heṭṭhā kathitāva.

"အာကိဉ္စညာယတနံ သမတိက္ကမ္မ" ဟူသောပါဌ်၌လည်း ရှေး၌ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းပင် ဈာန်သည်လည်း "အာကိဉ္စညာယတန" မည်၏၊ (ပထမအရူပဝိညာဉ်၏မရှိခြင်းတည်းဟူသော နတ္ထိဘောပညတ်) အာရုံသည်လည်း မုချအားဖြင့် "အာကိဉ္စညာယတန" မည်၏။ စင်စစ်သော်ကား နတ္ထိဘောပညတ်အာရုံသည် ရှေးနည်းအတိုင်းပင် "အာကိဉ္စည" လည်း မည်၏၊ ထိုနတ္ထိဘောပညတ်သည် တတိယအရူပဈာန်၏ အာရုံဖြစ်သောကြောင့် တည်ရာဟူသောအနက်ဖြင့် "အာယတန" လည်း ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် "အာကိဉ္စညာယတန" မည်၏။ ထို့အတူ ထိုနတ္ထိဘောပညတ်သည် ထိုတတိယအရူပဈာန်၏ ဖြစ်ရာအကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်ရာအရပ်ဟူသောအနက်ဖြင့်လည်း "အာယတန" ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့်လည်း "အာကိဉ္စညာယတန" မည်၏။ ဤသို့လျှင် ဤဈာန်ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုအာရုံကိုလည်းကောင်း နှစ်ပါးစုံကို မဖြစ်စေခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ နှလုံးမသွင်းခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း လွန်မြောက်၍သာလျှင် အကြင်ကြောင့် ဤနေဝသညာနာသညာယတနဈာန်သို့ ရောက်၍ နေအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုနှစ်ပါးစုံကို တပေါင်းတည်းပြု၍ "အာကိဉ္စညာယတနဈာန်ကို လွန်မြောက်၍" ဟူသော ဤစကားကို မိန့်တော်မူအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ သညာဝေဒယိတနိရောဓကို ပြဆိုရာစကားကို အောက်၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသာလျှင်တည်း။

‘‘Rūpī rūpāni passatī’’tiādikā satta vimokkhā paccanīkadhammehi suṭṭhu vimuccanaṭṭhena ārammaṇe abhirativasena suṭṭhu muccanaṭṭhena ca vimokkhā, nirodhasamāpatti pana cittacetasikehi vimuttaṭṭhena vimokkho. Samāpattisamāpannasamaye vimutto hoti, vuṭṭhitasamaye avimutto hotīti samayavimokkho. Samucchedavimuttivasena accantavimuttattā ariyamaggā, paṭippassaddhivimuttivasena accantavimuttattā sāmaññaphalāni, nissaraṇavimuttivasena accantavimuttattā nibbānaṃ asamayavimokkho. Tathā sāmayikāsāmayikavimokkhā.

"ရူပီ ရူပါနိ ပဿတိ" အစရှိသော ခုနစ်ပါးသော ဝိမောက္ခတို့သည် ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့မှ ကောင်းစွာ လွတ်မြောက်ခြင်းဟူသောအနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကသိုဏ်းစသောအာရုံ၌ အလွန်မွေ့လျော်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ကောင်းစွာ သက်ဝင်ညွတ်ကိုင်းခြင်းဟူသောအနက်ကြောင့်လည်းကောင်း "ဝိမောက္ခ" မည်ကုန်၏။ နိရောဓသမာပတ်သည်ကား စိတ် စေတသိက်တို့မှ လွတ်မြောက်ခြင်းဟူသောအနက်ကြောင့် "ဝိမောက္ခ" မည်၏။ သမာပတ်ကို ဝင်စားစဉ်အခါ၌သာ လွတ်မြောက်သည်ဖြစ်၍၊ သမာပတ်မှ ထသောအခါ၌ မလွတ်မြောက်သည်ဖြစ်သောကြောင့် "သမယဝိမောက္ခ" မည်၏။ သမုစ္ဆေဒဝိမုတ္တိ၏အစွမ်းဖြင့် ကိလေသာတို့မှ အပြီးတိုင် လွတ်မြောက်သောကြောင့် အရိယာမဂ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ပဋိပဿဒ္ဓိဝိမုတ္တိ၏အစွမ်းဖြင့် ကိလေသာတို့မှ အပြီးတိုင် လွတ်မြောက်သောကြောင့် သာမညဖိုလ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ နိဿရဏဝိမုတ္တိ၏အစွမ်းဖြင့် ကိလေသာတို့မှ အပြီးတိုင် လွတ်မြောက်သောကြောင့် နိဗ္ဗာန်သည်လည်းကောင်း "အသမယဝိမောက္ခ" မည်၏။ ထို့အတူ သာမယိကဝိမောက္ခနှင့် အသာမယိကဝိမောက္ခတို့သည်လည်း ထို့အတူပင် ဖြစ်ကုန်၏။

Pamādaṃ āgamma parihāyatīti kuppo. Tathā na parihāyatīti akuppo. Lokāya saṃvattatīti lokiyo. Ariyamaggā lokaṃ uttarantīti lokuttarā, sāmaññaphalāni nibbānañca lokato uttiṇṇāti lokuttarā. Ādittaṃ ayoguḷaṃ makkhikā viya tejussadaṃ lokuttaraṃ dhammaṃ āsavā nālambantīti anāsavo. Rūpappaṭisaññuttoti rūpajjhānāni. Arūpappaṭisaññuttoti arūpasamāpattiyo. Taṇhāya ālambito paṇihito. Anālambito appaṇihito. Maggaphalāni ekārammaṇattā ekaniṭṭhattā ca ekattavimokkho, nibbānaṃ adutiyattā ekattavimokkho, ārammaṇanānattā vipākanānattā ca nānattavimokkho.

မေ့လျော့ခြင်းကိုစွဲ၍ ဆုတ်ယုတ်တတ်သောကြောင့် "ကုပ္ပ" မည်၏။ ထို့အတူ မဆုတ်ယုတ်တတ်သောကြောင့် "အကုပ္ပ" မည်၏။ လောကအကျိုးငှါ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် "လောကီ" မည်၏။ အရိယာမဂ်တို့သည် လောကကို လွန်မြောက်ကုန်ဆဲဖြစ်သောကြောင့် "လောကုတ္တရာ" မည်ကုန်၏။ သာမညဖိုလ်တို့နှင့် နိဗ္ဗာန်သည် သင်္ခတလောကမှ လွတ်မြောက်ကုန်ပြီဖြစ်သောကြောင့် "လောကုတ္တရာ" မည်ကုန်၏။ ပြောင်ပြောင်တောက်သော သံတွေခဲကို ယင်ကောင်တို့သည် မနားဝံ့ကုန်သကဲ့သို့ ပြောင်မြတ်သောတန်ခိုးရှိသော လောကုတ္တရာတရားကို အာသဝေါတရားတို့သည် အာရုံမပြုနိုင်ကုန်၊ ထို့ကြောင့် "အနာသဝ" မည်၏။ "ရူပပ္ပဋိသံယုတ္တ" ဟူသည် ရူပဈာန်တို့ကို ဆိုလို၏။ "အရူပပ္ပဋိသံယုတ္တ" ဟူသည် အရူပသမာပတ်တို့ကို ဆိုလို၏။ တဏှာဖြင့် အာရုံပြုအပ်သောတရားသည် "ပဏိဟိတ" မည်၏။ တဏှာဖြင့် အာရုံမပြုအပ်သော (လောကုတ္တရာတရားကိုးပါး) သည် "အပ္ပဏိဟိတ" မည်၏။ မဂ်ဖိုလ်တို့သည် တစ်ခုတည်းသောအာရုံရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ နိဗ္ဗာန် (သို့မဟုတ် အရဟတ္တဖိုလ်) တည်းဟူသော ထူးခြားသောပြီးမြောက်ခြင်းရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း "ဧကတ္တဝိမောက္ခ" မည်၏။ နိဗ္ဗာန်သည် အဖော်မရှိသောကြောင့် (တစ်ခုတည်းသောတရားဖြစ်သောကြောင့်) "ဧကတ္တဝိမောက္ခ" မည်၏။ အာရုံထူးခြားသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဝိပါက်ထူးခြားသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း "နာနတ္တဝိမောက္ခ" မည်၏။

214. Siyāti bhaveyya, dasa hontīti ca eko hotīti ca bhaveyyāti attho. ‘‘Siyā’’ti ca etaṃ vidhivacanaṃ, na pucchāvacanaṃ. Vatthuvasenāti niccasaññādidasavatthuvasena dasa honti. Pariyāyenāti vimuccanapariyāyena [Pg.158] eko hoti. Siyāti kathañca siyāti yaṃ vā siyāti vihitaṃ, taṃ kathaṃ siyāti pucchati. Aniccānupassanañāṇanti samāsapadaṃ. Aniccānupassanāñāṇanti vā pāṭho. Tathā sesesupi. Niccato saññāyāti niccato pavattāya saññāya, ‘‘nicca’’nti pavattāya saññāyāti attho. Esa nayo sukhato attato nimittato saññāyāti etthāpi. Nimittatoti ca niccanimittato. Nandiyā saññāyāti nandivasena pavattāya saññāya, nandisampayuttāya saññāyāti attho. Esa nayo rāgato samudayato ādānato paṇidhito abhinivesato saññāyāti etthāpi. Yasmā pana khayavayavipariṇāmānupassanā tisso aniccānupassanādīnaṃ balavabhāvāya balavapaccayabhūtā bhaṅgānupassanāvisesā. Bhaṅgadassanena hi aniccānupassanā balavatī hoti. Aniccānupassanāya ca balavatiyā jātāya ‘‘yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ, yaṃ dukkhaṃ tadanattā’’ti (saṃ. ni. 3.15) dukkhānattānupassanāpi balavatiyo honti. Tasmā aniccānupassanādīsu vuttāsu tāpi tisso vuttāva honti. Yasmā ca suññatānupassanā ‘‘abhinivesato saññāya muccatī’’ti vacaneneva sārādānābhinivesasammohābhinivesaālayābhinivesasaññogābhinivesato saññāya muccatīti vuttameva hoti, abhinivesābhāveneva appaṭisaṅkhāto saññāya muccatīti vuttameva hoti, tasmā adhipaññādhammavipassanādayo pañcapi anupassanā na vuttāti veditabbā. Evaṃ aṭṭhārasasu mahāvipassanāsu etā aṭṭha anupassanā avatvā daseva anupassanā vuttāti veditabbā.

၂၁၄. "Siyā" ဟူသည် ဖြစ်ရာ၏ (bhaveyya) ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ "ဆယ်ပါး ဖြစ်ကုန်၏" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "တစ်ပါး ဖြစ်၏" ဟူ၍လည်းကောင်း ဖြစ်ရာ၏ ဟူသော အနက်တည်း။ "Siyā" ဟူသော ဤပုဒ်သည် အစီအရင်ကို ပြသော (ဝိဓိဝစန) သဒ္ဒါဖြစ်၍ မေးခွန်းစကား (ပုစ္ဆာဝစန) မဟုတ်ပေ။ "ဝတ္ထုအားဖြင့်" (Vatthuvasena) ဟူသည်မှာ နိစ္စသညာ စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဆယ်ပါး ဖြစ်ကုန်၏ ဟူလို။ "ပရိယာယ်အားဖြင့်" (Pariyāyena) ဟူသည်မှာ လွတ်မြောက်ခြင်း ပရိယာယ်အားဖြင့် တစ်ပါးတည်း ဖြစ်၏ ဟူလို။ "ဖြစ်ရာ၏၊ အသို့လျှင် ဖြစ်ရာအံ့နည်း" ဟူသည်မှာ ဖြစ်ရာ၏ဟု ကြံဆအပ်သော သဘောတရားသည် အသို့လျှင် ဖြစ်ရာသနည်းဟု မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ "Aniccānupassanañāṇaṃ" ဟူသည် သမတ်ပုဒ် ဖြစ်သည်။ "Aniccānupassanāñāṇaṃ" ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိသည်။ ကြွင်းသော (ဒုက္ခာနုပဿနာဉာဏ် စသော) ပုဒ်တို့၌လည်း ထို့အတူပင် ဖြစ်သည်။ "Niccatosaññāya" ဟူသည်မှာ မြဲ၏ဟူသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်သော သညာဖြင့် ဟူသော အနက်တည်း။ သုခတော၊ အတ္တတော၊ နိမိတ္တတော သညာဖြင့် ဟူသော ဤပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ နိမိတ္တတော ဟူသည် နိစ္စနိမိတ်မှ ဟူလို။ "Nandiyā saññāya" ဟူသည်မှာ နှစ်သက်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော သညာဖြင့် သို့မဟုတ် တဏှာနှင့် ယှဉ်သော သညာဖြင့် ဟူသော အနက်တည်း။ ရာဂတော၊ သမုဒယတော၊ အာဒါနတော၊ ပဏိဓိတော၊ အဘိနိဝေသာတော သညာဖြင့် ဟူသော ဤပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ တစ်ဖန် ခယဝယာနုပဿနာ၊ ဝိပရိဏာမာနုပဿနာ ဟူသော အနုပဿနာ သုံးပါးတို့သည် အနိစ္စာနုပဿနာ စသည်တို့ အားကောင်းစေရန် အားကြီးသော အကြောင်းဖြစ်သော ဘင်္ဂါနုပဿနာ အထူးများ ဖြစ်ကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား ဘင် (ပျက်ခြင်း) ကို ရှုမြင်ခြင်းဖြင့် အနိစ္စာနုပဿနာသည် အားကောင်းလာ၏။ အနိစ္စာနုပဿနာ အားကောင်းလာသောအခါ "မမြဲသောတရားသည် ဆင်းရဲ၏၊ ဆင်းရဲသောတရားသည် အတ္တမဟုတ်" ဟူ၍ ဖြစ်ပွားသော ဒုက္ခာနုပဿနာ၊ အနတ္တာနုပဿနာတို့သည်လည်း အားကောင်းလာကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် အနိစ္စာနုပဿနာ စသည်တို့ကို ဟောတော်မူအပ်သည်ရှိသော် ထို (ခယ၊ ဝယ၊ ဝိပရိဏာမ) အနုပဿနာ သုံးပါးတို့ကိုလည်း ဟောတော်မူပြီးသားပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် သုညတာနုပဿနာသည် "နှလုံးသွင်းခြင်းဖြင့် ဖြစ်သော သညာမှ လွတ်မြောက်၏" ဟူသော စကားဖြင့်ပင် သာရာဒါန၊ သမ္မောဟ၊ အာလယ၊ သံယောဂ၊ အဘိနိဝေသ သညာမှ လွတ်မြောက်၏ဟု ဟောတော်မူပြီး ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အဘိနိဝေသ မရှိခြင်းကြောင့်ပင်လျှင် အပ္ပဋိသံခါတ သညာမှ လွတ်မြောက်၏ဟု ဟောတော်မူပြီး ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အဓိပညာဓမ္မဝိပဿနာ စသော အနုပဿနာ ငါးပါးတို့ကို မဟောအပ်ဟု သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် မဟာဝိပဿနာ တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးတို့တွင် ဤအနုပဿနာ ရှစ်ပါးတို့ကို မဟောဘဲ ဆယ်ပါးတို့ကိုသာ ဟောတော်မူသည်ဟု သိအပ်၏။

215. Aniccānupassanā yathābhūtaṃ ñāṇanti aniccānupassanāyeva yathābhūtañāṇaṃ. Ubhayampi paccattavacanaṃ. Yathābhūtañāṇanti ñāṇattho vutto. Evaṃ sesesupi. Sammohā aññāṇāti sammohabhūtā aññāṇā. Muccatīti vimokkhattho vutto.

၂၁၅. "Aniccānupassanā yathābhūtaṃ ñāṇaṃ" ဟူရာ၌ အနိစ္စာနုပဿနာသည်ပင်လျှင် ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိသောဉာဏ် (ယထာဘူတဉာဏ်) မည်၏။ ပုဒ်နှစ်ပါးစလုံးသည် ပထမာဝိဘတ်ရှိသော ပုဒ် (ပစ္စတ္တဝစန) များ ဖြစ်ကြသည်။ "ယထာဘူတဉာဏ်" ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် ဉာဏ်၏ အနက်ကို ဟောတော်မူသည်။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ "Sammohā aññāṇā" ဟူသည်မှာ ပြင်းစွာ တွေဝေခြင်းဖြစ်သော အဝိဇ္ဇာ (မောဟ) မှ ဟူလို။ "လွတ်မြောက်၏" (Muccatī) ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် လွတ်မြောက်ခြင်း (ဝိမောက္ခ) ၏ အနက်ကို ဟောတော်မူသည်။

216. Aniccānupassanā anuttaraṃ sītibhāvañāṇanti ettha sāsaneyeva sabbhāvato uttamaṭṭhena anuttaraṃ, anuttarassa paccayattā vā anuttaraṃ, sītibhāvo eva ñāṇaṃ sītibhāvañāṇaṃ. Taṃ aniccānupassanāsaṅkhātaṃ anuttaraṃ sītibhāvañāṇaṃ. ‘‘Chahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu bhabbo [Pg.159] anuttaraṃ sītibhāvaṃ sacchikātu’’nti (a. ni. 6.85) ettha nibbānaṃ anuttaro sītibhāvo nāma. Idha pana vipassanā anuttaro sītibhāvo. Niccato santāpapariḷāhadarathā muccatīti etthāpi ‘‘nicca’’nti pavattakilesā eva idha cāmutra ca santāpanaṭṭhena santāpo, paridahanaṭṭhena pariḷāho, uṇhaṭṭhena darathoti vuccanti.

၂၁၆. "Aniccānupassanā anuttaraṃ sītibhāvañāṇaṃ" ဟူသော ပါဌ်၌ သာသနာတော်၌သာ ထင်ရှားရှိသောကြောင့် မြတ်သော အနက်ဖြင့် "အတုမရှိသော" (အနုတ္တရ) ဟု ခေါ်၏။ သို့မဟုတ် အတုမရှိသော မဂ်ဖိုလ်နိဗ္ဗာန်၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် "အတုမရှိသော" (အနုတ္တရ) ဟု ခေါ်၏။ ငြိမ်းအေးခြင်း သဘောသည်ပင်လျှင် ဉာဏ်ဖြစ်သောကြောင့် "ငြိမ်းချမ်းမှုဉာဏ်" (သီတိဘာဝဉာဏ်) ဟု ခေါ်သည်။ ထိုဉာဏ်သည် အနိစ္စာနုပဿနာဟု ဆိုအပ်သော အတုမရှိသော ငြိမ်းချမ်းမှုဉာဏ် ဖြစ်သည်။ "ရဟန်းတို့... တရားခြောက်ပါးတို့နှင့် ပြည့်စုံသော ရဟန်းသည် အတုမရှိသော ငြိမ်းအေးမှုကို မျက်မှောက်ပြုခြင်းငှါ ထိုက်တန်၏" ဟူသော ဤဆက္ကအင်္ဂုတ္တိုရ်ပါဠိ၌ နိဗ္ဗာန်ကို အတုမရှိသော ငြိမ်းအေးမှု (သီတိဘာဝ) ဟု ခေါ်၏။ ဤပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်ပါဠိ၌ကား ဝိပဿနာကို အတုမရှိသော ငြိမ်းအေးမှု ဟု ခေါ်၏။ "မြဲ၏ဟု ဖြစ်ပေါ်သော ကိလေသာဟူသော ပူပန်ခြင်း၊ ပြင်းစွာပူလောင်ခြင်း၊ တုန်လှုပ်ခြောက်ခြားခြင်းတို့မှ လွတ်မြောက်၏" ဟူသော ပါဌ်၌လည်း "မြဲ၏" ဟု ယူဆ၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကိလေသာတို့ကိုပင် ဤပစ္စုပ္ပန်နှင့် တမလွန်လောက၌ ပူပန်စေတတ်သော အနက်ကြောင့် "ပူပန်ခြင်း" (သန္တာပ) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ပြင်းစွာ ပူလောင်စေတတ်သော အနက်ကြောင့် "ပြင်းစွာပူလောင်ခြင်း" (ပရိဠာဟ) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ပူအိုက်တုန်လှုပ်စေတတ်သော အနက်ကြောင့် "တုန်လှုပ်ခြောက်ခြားခြင်း" (ဒရထ) ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြသည်။

217. Nekkhammaṃ jhāyatīti jhānantiādayo heṭṭhā vuttatthā. Nekkhammādīni cettha aṭṭha samāpattiyo ca nibbedhabhāgiyāneva.

၂၁၇. "နေက္ခမ္မကို ကြံဆတတ်သောကြောင့် ဈာန်မည်၏" အစရှိသော စကားတို့သည် အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ရှိကုန်၏။ ဤအရာ၌ နေက္ခမ္မ အစရှိသည်တို့သည်လည်းကောင်း၊ သမာပတ်ရှစ်ပါးတို့သည်လည်းကောင်း ဝိပဿနာသို့ ကပ်ရောက်သော (နိဗ္ဗေဓဘာဂိယ) တရားတို့သာ ဖြစ်ကြသည်။

218. Anupādā cittassa vimokkhoti idha vipassanāyeva. ‘‘Etadatthā kathā, etadatthā mantanā, yadidaṃ anupādā cittassa vimokkho’’ti (pari. 366; a. ni. 3.68) ettha pana nibbānaṃ anupādā cittassa vimokkho. Katihupādānehīti katihi upādānehi. Katamā ekupādānāti katamato ekupādānato. Idaṃ ekupādānāti ito ekato upādānato. Idanti pubbañāṇāpekkhaṃ vā. Upādānato muccanesu yasmā ādito saṅkhārānaṃ udayabbayaṃ passitvā passitvā aniccānupassanāya vipassati, pacchā saṅkhārānaṃ bhaṅgameva passitvā animittānupassanāya vipassati. Aniccānupassanāvisesoyeva hi animittānupassanā. Saṅkhārānaṃ udayabbayadassanena ca bhaṅgadassanena ca attābhāvo pākaṭo hoti. Tena diṭṭhupādānassa ca attavādupādānassa ca pahānaṃ hoti. Diṭṭhippahāneneva ca ‘‘sīlabbatena attā sujjhatī’’ti dassanassa abhāvato sīlabbatupādānassa pahānaṃ hoti. Yasmā ca anattānupassanāya ujukameva attābhāvaṃ passati, anattānupassanāvisesoyeva ca suññatānupassanā, tasmā imāni cattāri ñāṇāni diṭṭhupādānādīhi tīhi upādānehi muccanti. Dukkhānupassanādīnaṃyeva pana catassannaṃ taṇhāya ujuvipaccanīkattā aniccānupassanādīnaṃ catassannaṃ kāmupādānato muccanaṃ na vuttaṃ. Yasmā ādito dukkhānupassanāya ‘‘saṅkhārā dukkhā’’ti passato pacchā appaṇihitānupassanāya ca ‘‘saṅkhārā dukkhā’’ti passato saṅkhārānaṃ patthanā pahīyati. Dukkhānupassanāvisesoyeva hi appaṇihitānupassanā. Yasmā ca saṅkhāresu nibbidānupassanāya nibbindantassa virāgānupassanāya [Pg.160] virajjantassa saṅkhārānaṃ patthanā pahīyati, tasmā imāni cattāri ñāṇāni kāmupādānato muccanti. Yasmā nirodhānupassanāya kilese nirodheti, paṭinissaggānupassanāya kilese pariccajati, tasmā imāni dve ñāṇāni catūhi upādānehi muccantīti evaṃ sabhāvanānattena ca ākāranānattena ca aṭṭhasaṭṭhi vimokkhā niddiṭṭhā.

၂၁၈. "မစွဲလမ်းဘဲ စိတ်၏ လွတ်မြောက်ခြင်း" (Anupādā cittassa vimokkho) ဟူသည် ဤအရာ၌ ဝိပဿနာကိုသာ ဆိုလိုသည်။ "မစွဲလမ်းဘဲ စိတ်၏ လွတ်မြောက်ခြင်းတည်းဟူသော ဤအကျိုးငှါ ဝိနည်းဒေသနာကို ဟောပြောခြင်း၊ တိုင်ပင်ခြင်း ဖြစ်၏" ဟူသော ဤပါဠိ၌မူ နိဗ္ဗာန်ကို "မစွဲလမ်းဘဲ စိတ်၏ လွတ်မြောက်ခြင်း" ဟု ခေါ်သည်။ "ဘယ်မျှလောက်သော ဥပါဒါန်တို့ဖြင့်နည်း" (Katihupādānehi) ဟူသည် အဘယ်မျှသော ဥပါဒါန်တို့မှ ဟူလို။ "အဘယ်တစ်ခုသော ဥပါဒါန်နည်း" (Katamā ekupādānā) ဟူသည် အဘယ်မည်သော တစ်ခုသော ဥပါဒါန်မှ ဟူလို။ "ဤတစ်ခုသော ဥပါဒါန်" (Idaṃ ekupādānā) ဟူသည် ဤကာမုပါဒါန်ဟူသော တစ်ခုသော ဥပါဒါန်မှ ဟူလို။ "Idaṃ" ဟူသော ပုဒ်သည် ရှေ့၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ဉာဏ်ကို ငဲ့သော ပုဒ်ဖြစ်သည်။ ဥပါဒါန်တို့မှ လွတ်မြောက်ရာ၌ ယခုဆိုလတ္တံ့သော နည်းဖြင့် သိအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် လက်ဦးပထမ၌ သင်္ခါရတို့၏ ဖြစ်ပျက်ခြင်းကို ထပ်ခါထပ်ခါ ရှုမြင်၍ အနိစ္စာနုပဿနာဖြင့် ဝိပဿနာရှုပြီးလျှင်၊ နောက်ကာလ၌ သင်္ခါရတို့၏ ပျက်ခြင်း (ဘင်) ကိုသာ ရှုမြင်၍ အနိမိတ္တာနုပဿနာဖြင့် ဝိပဿနာရှုသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အနိမိတ္တာနုပဿနာသည် အနိစ္စာနုပဿနာ၏ အထူးပင် ဖြစ်သည်။ သင်္ခါရတို့၏ ဖြစ်ပျက်ခြင်းကို ရှုမြင်ခြင်း၊ ပျက်ခြင်းကို ရှုမြင်ခြင်းတို့ဖြင့် အတ္တမရှိခြင်း (အတ္တမှ ဆိတ်သုဉ်းခြင်း) သည် ထင်ရှားလာ၏။ ထိုသို့ ရှုမြင်ခြင်းကြောင့် ဒိဋ္ဌုပါဒါန်နှင့် အတ္တဝါဒုပါဒါန်တို့ကို ပယ်စွန့်နိုင်၏။ ဒိဋ္ဌိကို ပယ်စွန့်နိုင်သဖြင့်လည်း "သီလဗ္ဗတ (အလေ့အကျင့်) ဖြင့် အတ္တသည် စင်ကြယ်၏" ဟူသော မိစ္ဆာအမြင် မရှိတော့ခြင်းကြောင့် သီလဗ္ဗတုပါဒါန်ကို ပယ်စွန့်ပြီး ဖြစ်၏။ အနတ္တာနုပဿနာဖြင့် အတ္တမရှိခြင်းကို ဖြောင့်ဖြောင့်ကြီး ရှုမြင်ရသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သုညတာနုပဿနာသည် အနတ္တာနုပဿနာ၏ အထူးပင် ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ထို (အနိစ္စာနုပဿနာဉာဏ်၊ အနိမိတ္တာနုပဿနာဉာဏ်၊ အနတ္တာနုပဿနာဉာဏ်၊ သုညတာနုပဿနာဉာဏ်) ဟူသော ဉာဏ်လေးပါးတို့သည် ဒိဋ္ဌုပါဒါန် အစရှိသော ဥပါဒါန်သုံးပါးတို့မှ လွတ်မြောက်ကုန်၏။ ဒုက္ခာနုပဿနာ စသော အနုပဿနာ လေးပါးတို့သည်သာ တဏှာနှင့် တိုက်ရိုက်ဆန့်ကျင်သောကြောင့် အနိစ္စာနုပဿနာ စသော လေးပါးတို့သည် ကာမုပါဒါန်မှ လွတ်မြောက်သည်ဟု မဟောအပ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ရှေးဦးစွာ ဒုက္ခာနုပဿနာဖြင့် "သင်္ခါရတို့သည် ဆင်းရဲကုန်၏" ဟု ရှုသောသူအားလည်းကောင်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် အပ္ပဏိဟိတာနုပဿနာဖြင့် "သင်္ခါရတို့သည် ဆင်းရဲကုန်၏" ဟု ရှုသောသူအားလည်းကောင်း သင်္ခါရတို့ကို တောင့်တခြင်းသည် ကင်းပျောက်၏။ အပ္ပဏိဟိတာနုပဿနာသည် ဒုက္ခာနုပဿနာ၏ အထူးပင် ဖြစ်သည်။ သင်္ခါရတို့အပေါ် နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာဖြင့် ငြီးငွေ့သောသူအားလည်းကောင်း၊ ဝိရာဂါနုပဿနာဖြင့် စွဲမက်မှု ကင်းသောသူအားလည်းကောင်း သင်္ခါရတို့ကို တောင့်တခြင်းသည် ကင်းပျောက်သောကြောင့် ထို (ဒုက္ခာနုပဿနာ၊ အပ္ပဏိဟိတာနုပဿနာ၊ နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာ၊ ဝိရာဂါနုပဿနာ) ဉာဏ်လေးပါးတို့သည် ကာမုပါဒါန်မှ လွတ်မြောက်ကြကုန်၏။ နိရောဓာနုပဿနာဖြင့် ကိလေသာတို့ကို ချုပ်ငြိမ်းစေပြီး၊ ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿနာဖြင့် ကိလေသာတို့ကို စွန့်လွှတ်သောကြောင့် ထိုဉာဏ်နှစ်ပါးတို့သည် ဥပါဒါန်လေးပါးလုံးမှ လွတ်မြောက်ကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် သဘောတရား ထူးခြားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အခြင်းအရာ ထူးခြားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ခြောက်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော ဝိမောက္ခတို့ကို ပြသအပ်ကုန်၏။

219. Idāni ādito uddiṭṭhānaṃ tiṇṇaṃ vimokkhānaṃ mukhāni dassetvā vimokkhamukhapubbaṅgamaṃ indriyavisesaṃ puggalavisesañca dassetukāmo tīṇi kho panimānītiādimāha. Tattha vimokkhamukhānīti tiṇṇaṃ vimokkhānaṃ mukhāni. Lokaniyyānāya saṃvattantīti tedhātukalokato niyyānāya niggamanāya saṃvattanti. Sabbasaṅkhāre paricchedaparivaṭumato samanupassanatāyāti sabbesaṃ saṅkhārānaṃ udayabbayavasena paricchedato ceva parivaṭumato ca samanupassanatāya. Lokaniyyānaṃ hotīti pāṭhaseso. Aniccānupassanā hi udayato pubbe saṅkhārā natthīti paricchinditvā tesaṃ gatiṃ samannesamānā vayato paraṃ na gacchanti, ettheva antaradhāyantīti parivaṭumato pariyantato samanupassati. Sabbasaṅkhārā hi udayena pubbantaparicchinnā, vayena aparantaparicchinnā. Animittāya ca dhātuyā cittasampakkhandanatāyāti vipassanākkhaṇepi nibbānaninnatāya animittākārena upaṭṭhānato animittasaṅkhātāya nibbānadhātuyā cittapavisanatāya ca lokaniyyānaṃ hoti. Manosamuttejanatāyāti cittasaṃvejanatāya. Dukkhānupassanāya hi saṅkhāresu cittaṃ saṃvijjati. Appaṇihitāya ca dhātuyāti vipassanākkhaṇepi nibbānaninnatāya appaṇihitākārena upaṭṭhānato appaṇihitasaṅkhātāya nibbānadhātuyā. Sabbadhammeti nibbānassa avipassanupagattepi anattasabhāvasabbhāvato ‘‘sabbasaṅkhāre’’ti avatvā ‘‘sabbadhamme’’ti vuttaṃ. Parato samanupassanatāyāti paccayāyattattā avasatāya avidheyyatāya ca ‘‘nāhaṃ na mama’’nti evaṃ anattato samanupassanatāya. Suññatāya ca dhātuyāti vipassanākkhaṇepi nibbānaninnatāya suññatākārena upaṭṭhānato suññatāsaṅkhātāya nibbānadhātuyā. Iti imāni tīṇi vacanāni aniccadukkhānattānupassanānaṃ vasena vuttāni. Teneva tadanantaraṃ aniccato manasikarototiādi vuttaṃ. Tattha khayatoti khīyanato. Bhayatoti sabhayato. Suññatoti attarahitato.

၂၁၉. ယခုအခါတွင် ရှေးဦးစွာ (အကျဉ်းအားဖြင့်) ညွှန်ပြအပ်သော သုညတ၊ အနိမိတ္တ၊ အပ္ပဏိဟိတ ဝိမောက္ခဟူသော နိဗ္ဗာန်သုံးပါးတို့၏ အကြောင်းဖြစ်သော ဝိပဿနာ (ဝိမောက္ခမုခ) တို့ကို ပြသပြီး၍၊ ဝိမောက္ခမုခလျှင် ရှေ့သွားရှိသော သဒ္ဓါ စသော ဣန္ဒြေတို့၏ အထူးကိုလည်းကောင်း၊ ပုဂ္ဂိုလ်အထူးကိုလည်းကောင်း ပြလိုသောကြောင့် "တီဏိ ခေါ ပနိမာနိ" အစရှိသော ပါဠိကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုပါဠိ၌ "ဝိမောက္ခမုခါနိ" ဟူသည်ကား သုံးပါးသော ဝိမောက္ခ (နိဗ္ဗာန်) တို့၏ အကြောင်းဖြစ်သော ဝိပဿနာတို့ ဖြစ်သည်။ "လောကနိယျာနာယ သံဝတ္တန္တိ" ဟူသည်ကား ကာမ၊ ရူပ၊ အရူပတည်းဟူသော သုံးပါးသော လောကဓာတ်မှ ထွက်မြောက်ခြင်းငှာ ဖြစ်ကုန်၏။ "သဗ္ဗသင်္ခါရေ ပရိစ္ဆေဒပရိဝဋုမတော သမနုပဿနတာယ" ဟူသည်ကား ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတရားတို့ကို ဖြစ်ခြင်း ပျက်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် အပိုင်းအခြားအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထက်ဝန်းကျင် အလုံးစုံသော အားဖြင့်လည်းကောင်း အညီအညွတ် ရှုခြင်းကြောင့် "လောကမှ ထွက်မြောက်ခြင်းသည် ဖြစ်၏" ဟု ပါဌ်ကြွင်းကို သိအပ်၏။ အနိစ္စာနုပဿနာသည် ဖြစ်ပေါ်ခြင်း (ဥပါဒ်ခဏ) မတိုင်မီ ရှေး၌ သင်္ခါရတရားတို့သည် မရှိကြကုန်ဟု ပိုင်းခြားပြီး၍ ထိုသင်္ခါရတရားတို့၏ လားရာကို ကောင်းစွာရှာဖွေလတ်သော် ပျက်စီးခြင်း (ဘင်ခဏ) ၏ နောက်၌ တစ်ပါးသောအရပ်သို့ မသွားကြကုန်၊ ဤဘင်ခဏ၌သာလျှင် ကွယ်ပျောက်ကုန်၏ဟု ထက်ဝန်းကျင် အဆုံးအပိုင်းအခြားအားဖြင့် ရှု၏။ စင်စစ်သော်ကား ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတရားတို့သည် ဖြစ်ခြင်း (ဥပါဒ်ခဏ) ဖြင့် ရှေ့အစွန်း၌ ပိုင်းခြားအပ်ကုန်၏၊ ပျက်ခြင်း (ဘင်ခဏ) ဖြင့် နောက်အစွန်း၌ ပိုင်းခြားအပ်ကုန်၏။ "အနိမိတ္တာယ စ ဓာတုယာ စိတ္တသမ္ပက္ခန္ဒနတာယ" ဟူသည်ကား ဝိပဿနာခဏ၌လည်း နိဗ္ဗာန်သို့ ညွှတ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့် အနိမိတ္တအခြင်းအရာအားဖြင့် ထင်ရှားပေါ်ပေါက်သောကြောင့် အနိမိတ္တဟု ဆိုအပ်သော နိဗ္ဗာန်ဓာတ်သို့ စိတ်ပြေးဝင်ခြင်းကြောင့် လောကမှ ထွက်မြောက်ခြင်း ဖြစ်၏။ "မနောသမုတ္တေဇနတာယ" ဟူသည်ကား စိတ်ကို ထိတ်လန့်စေခြင်း၏ အဖြစ်ကြောင့် (လောကမှ ထွက်မြောက်ခြင်း) ဖြစ်၏။ ဒုက္ခာနုပဿနာဖြင့် သင်္ခါရတရားတို့၌ စိတ်သည် ထိတ်လန့်ခြင်းသို့ ရောက်၏။ "အပ္ပဏိဟိတာယ စ ဓာတုယာ" ဟူသည်ကား ဝိပဿနာခဏ၌လည်း နိဗ္ဗာန်သို့ ညွှတ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့် အပ္ပဏိဟိတအခြင်းအရာအားဖြင့် ထင်ရှားပေါ်ပေါက်သောကြောင့် အပ္ပဏိဟိတဟု ဆိုအပ်သော နိဗ္ဗာန်ဓာတ်သို့ စိတ်ပြေးဝင်ခြင်းကြောင့် (လောကမှ ထွက်မြောက်ခြင်းဖြစ်၏)။ "သဗ္ဗဓမ္မေ" ဟူသည်ကား နိဗ္ဗာန်သည် ဝိပဿနာရှုရန် မသင့်သော်လည်း အနတ္တသဘော ထင်ရှားရှိနေသောကြောင့် "သဗ္ဗသင်္ခါရေ" ဟု မဟောဘဲ "သဗ္ဗဓမ္မေ" ဟု ဟောတော်မူ၏။ "ပရတော သမနုပဿနတာယ" ဟူသည်ကား အကြောင်းကို မှီ၍ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အလိုသို့ မလိုက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မစီရင်အပ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း "ငါမဟုတ်၊ ငါ့ဥစ္စာမဟုတ်" ဟု ဤသို့ အနတ္တအားဖြင့် ရှုခြင်းကြောင့် (လောကမှ ထွက်မြောက်ခြင်းဖြစ်၏)။ "သုညတာယ စ ဓာတုယာ" ဟူသည်ကား ဝိပဿနာခဏ၌လည်း နိဗ္ဗာန်သို့ ညွှတ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့် သုညတအခြင်းအရာအားဖြင့် ထင်ရှားပေါ်ပေါက်သောကြောင့် သုညတဟု ဆိုအပ်သော နိဗ္ဗာန်ဓာတ်သို့ စိတ်ပြေးဝင်ခြင်းကြောင့် (လောကမှ ထွက်မြောက်ခြင်းဖြစ်၏)။ ဤသို့လျှင် ဤစကားသုံးပါးတို့ကို အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တာနုပဿနာတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့်ပင်လျှင် ထိုဝိမောက္ခမုခသုံးပါးတို့၏ အခြားမဲ့၌ "အနိစ္စတော မနသိကရောတိ" အစရှိသည်ကို ဟောတော်မူသည်။ ထိုပါဠိ၌ "khayatoti" (ခယတော) ဟူသည်ကား ကုန်ခြင်းအားဖြင့်၊ "bhayatoti" (ဘယတော) ဟူသည်ကား ဘေးနှင့်တကွဖြစ်သောအားဖြင့်၊ "suññatoti" (သုညတော) ဟူသည်ကား အတ္တမှ ကင်းခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်သည်။

Adhimokkhabahulanti [Pg.161] aniccānupassanāya ‘‘khaṇabhaṅgavasena saṅkhārā bhijjantī’’ti saddhāya paṭipannassa paccakkhato khaṇabhaṅgadassanena ‘‘saccaṃ vatāha bhagavā’’ti bhagavati saddhāya saddhābahulaṃ cittaṃ hoti. Atha vā paccuppannānaṃ padesasaṅkhārānaṃ aniccataṃ passitvā ‘‘evaṃ aniccā atītānāgatapaccuppannā sabbe saṅkhārā’’ti adhimuccanato adhimokkhabahulaṃ cittaṃ hoti. Passaddhibahulanti dukkhānupassanāya cittakkhobhakarāya paṇidhiyā pajahanato cittadarathābhāvena passaddhibahulaṃ cittaṃ hoti. Atha vā dukkhānupassanāya saṃvegajananato saṃviggassa ca yoniso padahanato vikkhepābhāvena passaddhibahulaṃ cittaṃ hoti. Vedabahulanti anattānupassanāya bāhirakehi adiṭṭhaṃ gambhīraṃ anattalakkhaṇaṃ passato ñāṇabahulaṃ cittaṃ hoti. Atha vā ‘‘sadevakena lokena adiṭṭhaṃ anattalakkhaṇaṃ diṭṭha’’nti tuṭṭhassa tuṭṭhibahulaṃ cittaṃ hoti.

"အဓိမောက္ခဗဟုလံ" ဟူသည်ကား အနိစ္စာနုပဿနာဖြင့် "သင်္ခါရတရားတို့သည် ခဏချင်းပျက်စီးခြင်းအစွမ်းဖြင့် ပျက်စီးကုန်၏" ဟု သဒ္ဓါတရားဖြင့် ကျင့်သောပုဂ္ဂိုလ်အား မျက်မှောက်၌ ခဏချင်းပျက်စီးခြင်းကို မြင်ရသဖြင့် "မြတ်စွာဘုရားသည် စင်စစ် ဧကန် မှန်ကန်သောစကားကို မိန့်တော်မူပေ၏" ဟု မြတ်စွာဘုရား၌ သဒ္ဓါတရားလွန်ကဲများပြားသော စိတ်သည် ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်သော တစ်စိတ်တစ်ဒေသ သင်္ခါရတရားတို့၏ အမြဲမရှိပုံကို မြင်၍ "ဤသို့လျှင် အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန် ဖြစ်ကုန်သော ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတရားတို့သည် အမြဲမရှိကြကုန်" ဟု သက်ဝင်ယုံကြည်ခြင်းကြောင့် သဒ္ဓါ (အဓိမောက္ခ) များသော စိတ်သည် ဖြစ်၏။ "ပဿဒ္ဓိဗဟုလံ" ဟူသည်ကား ဒုက္ခာနုပဿနာဖြင့် စိတ်ကို ချောက်ခြားစေတတ်သော တဏှာ (တောင့်တမှု) ကို စွန့်ပယ်ခြင်းကြောင့် စိတ်၏ ပူပန်မှုမရှိခြင်းကြောင့် ပဿဒ္ဓိများသော စိတ်သည် ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ဒုက္ခာနုပဿနာဖြင့် ထိတ်လန့်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်စေခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိတ်လန့်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ အားထုတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ စိတ်ပြန့်လွင့်မှုမရှိခြင်းကြောင့် ပဿဒ္ဓိများသော စိတ်သည် ဖြစ်၏။ "ဝေဒဗဟုလံ" ဟူသည်ကား အနတ္တာနုပဿနာဖြင့် သာသနာပ တိတ္ထိတို့ မမြင်အပ်သော နက်နဲလှစွာသော အနတ္တလက္ခဏာကို မြင်ရသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဉာဏ် (ဝေဒ) များသော စိတ်သည် ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် "နတ်နှင့်တကွသော သတ္တလောကကြီး မမြင်အပ်သော အနတ္တလက္ခဏာကို ငါမြင်ရလေပြီ" ဟု ဝမ်းမြောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား ပီတိ (ဝေဒ) များသော စိတ်သည် ဖြစ်၏။

Adhimokkhabahulo saddhindriyaṃ paṭilabhatīti pubbabhāge adhimokkho bahulaṃ pavattamāno bhāvanāpāripūriyā saddhindriyaṃ nāma hoti, taṃ so paṭilabhati nāma. Passaddhibahulo samādhindriyaṃ paṭilabhatīti pubbabhāge passaddhibahulassa ‘‘passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, sukhino cittaṃ samādhiyatī’’ti (paṭi. ma. 1.73; a. ni. 5.26) vacanato bhāvanāpāripūriyā passaddhipaccayā samādhindriyaṃ hoti, taṃ so paṭilabhati nāma. Vedabahulo paññindriyaṃ paṭilabhatīti pubbabhāge vedo bahulaṃ pavattamāno bhāvanāpāripūriyā paññindriyaṃ nāma hoti, taṃ so paṭilabhati nāma.

"အဓိမောက္ခဗဟုလော သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ပဋိလဘတိ" ဟူသည်ကား ရှေးဦးအဖို့ (ဝိပဿနာအခြေအနေ) ၌ သက်ဝင်ယုံကြည်မှု (အဓိမောက္ခ) သည် များစွာဖြစ်ပေါ်လတ်သော် ဘာဝနာပြည့်စုံခြင်းကြောင့် သဒ္ဓိန္ဒြေမည်သည် ဖြစ်လာ၏၊ ထိုသဒ္ဓိန္ဒြေကို ထို (အနိစ္စအားဖြင့် နှလုံးသွင်းသော) ပုဂ္ဂိုလ်သည် ရရှိသည်မည်၏။ "ပဿဒ္ဓိဗဟုလော သမာဓိန္ဒြိယံ ပဋိလဘတိ" ဟူသည်ကား ရှေးဦးအဖို့၌ ပဿဒ္ဓိများသော ပုဂ္ဂိုလ်အား "ကိုယ်ငြိမ်းချမ်းသောသူသည် ချမ်းသာကို ခံစားရ၏၊ ချမ်းသာသူ၏ စိတ်သည် တည်ကြည်၏" ဟု ဟောတော်မူသည့်အတိုင်း ဘာဝနာပြည့်စုံခြင်းကြောင့် ပဿဒ္ဓိကို အကြောင်းပြု၍ သမာဓိန္ဒြေသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ထိုသမာဓိန္ဒြေကို ထို (ဒုက္ခအားဖြင့် နှလုံးသွင်းသော) ပုဂ္ဂိုလ်သည် ရရှိသည်မည်၏။ "ဝေဒဗဟုလော ပညာဝိန္ဒြိယံ ပဋိလဘတိ" ဟူသည်ကား ရှေးဦးအဖို့၌ သိတတ်သောဉာဏ် (ဝေဒ) သည် အဖန်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်လတ်သော် ဘာဝနာပြည့်စုံခြင်းကြောင့် ပညိန္ဒြေမည်သည် ဖြစ်လာ၏၊ ထိုပညိန္ဒြေကို ထို (အနတ္တအားဖြင့် နှလုံးသွင်းသော) ပုဂ္ဂိုလ်သည် ရရှိ၏။

Ādhipateyyaṃ hotīti chandādike adhipatibhūtepi sakiccanipphādanavasena adhipati hoti padhāno hoti. Bhāvanāyāti bhummavacanaṃ, uparūpari bhāvanatthāya vā. Tadanvayā hontīti taṃ anugāminī taṃ anuvattinī honti. Sahajātapaccayā hontīti uppajjamānā ca sahauppādanabhāvena upakārakā honti pakāsassa padīpo viya. Aññamaññapaccayā hontīti aññamaññaṃ uppādanupatthambhanabhāvena upakārakā honti aññamaññūpatthambhakaṃ tidaṇḍaṃ viya. Nissayapaccayā hontīti adhiṭṭhānākārena nissayākārena ca upakārakā honti tarucittakammānaṃ pathavīpaṭādi viya. Sampayuttapaccayā hontīti ekavatthukaekārammaṇaekuppādaekanirodhasaṅkhātena sampayuttabhāvena upakārakā honti.

"အာဓိပတေယျံ ဟောတိ" ဟူသည်ကား ဆန္ဒစသော အဓိပတိတရားလေးပါးတို့ ဖြစ်ပေါ်နေသော်လည်း မိမိ၏ ဝိမောက္ခကိစ္စကို ပြီးမြောက်စေသည့် အစွမ်းဖြင့် သဒ္ဓါတရားသည်ပင် အစိုးရ၏၊ ပြဋ္ဌာန်းရာ (အဓိက) ဖြစ်၏။ "ဘာဝနာယ" ဟူသည်မှာ သတ္တမီဝိဘတ်ပုဒ်ဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် အထက်ထက်၌ ပွားများခြင်းငှာ ဖြစ်၏။ "တဒနွယာ ဟောန္တိ" ဟူသည်ကား ထိုသဒ္ဓိန္ဒြေသို့ အစဉ်လိုက်၍ ဖြစ်ကြကုန်၏။ "သဟဇာတပစ္စယာ ဟောန္တိ" ဟူသည်ကား ဖြစ်ပေါ်ဆဲတရားတို့သည် အတူတကွ ဖြစ်ပေါ်စေသည့် အဖြစ်ဖြင့် အချင်းချင်း ကျေးဇူးပြုကြကုန်၏၊ ဆီမီးသည် အလင်းရောင်အား ကျေးဇူးပြုသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ "အညမညပစ္စယာ ဟောန္တိ" ဟူသည်ကား အချင်းချင်း ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၊ ထောက်ပံ့ခြင်း အဖြစ်ဖြင့် ကျေးဇူးပြုကြကုန်၏၊ သစ်သားသုံးခွသည် အချင်းချင်း ထောက်ကန်မှီတွယ်နေသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ "နိဿယပစ္စယာ ဟောန္တိ" ဟူသည်ကား တည်ရာအဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ မှီရာအဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း ကျေးဇူးပြုကြကုန်၏၊ မြေနှင့် ပုဆိုးစသည်တို့သည် သစ်ပင်နှင့် ပန်းချီဆေးရေးမှုတို့အား ကျေးဇူးပြုသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ "သမ္ပယုတ္တပစ္စယာ ဟောန္တိ" ဟူသည်ကား တူသောမှီရာ၊ တူသောအာရုံ၊ တူသောဖြစ်ခြင်း၊ တူသောချုပ်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော အပြည့်အဝယှဉ်စပ်သည့် အဖြစ်ဖြင့် ကျေးဇူးပြုကြကုန်၏။

220. Paṭivedhakāleti [Pg.162] maggakkhaṇe saccapaṭivedhakāle. Paññindriyaṃ ādhipateyyaṃ hotīti maggakkhaṇe nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā saccadassanakiccakaraṇavasena ca kilesappahānakiccakaraṇavasena ca paññindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti. Paṭivedhāyāti saccapaṭivijjhanatthāya. Ekarasāti vimuttirasena. Dassanaṭṭhenāti saccadassanaṭṭhena. Evaṃ paṭivijjhantopi bhāveti, bhāventopi paṭivijjhatīti maggakkhaṇe sakiṃyeva bhāvanāya ca paṭivedhassa ca sabbhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Anattānupassanāya vipassanākkhaṇepi paññindriyasseva ādhipateyyattā ‘‘paṭivedhakālepī’’ti apisaddo payutto.

၂၂၀. "ပဋိဝေဓကာလေ" ဟူသည်ကား မဂ်ခဏ၌ သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်း၍ သိသောအခါ၌ ဖြစ်သည်။ "ပညိန္ဒြိယံ အာဓိပတေယျံ ဟောတိ" ဟူသည်ကား မဂ်ခဏ၌ နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြု၍ သစ္စာလေးပါးကို မြင်ခြင်းကိစ္စကို ပြီးစေခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကိလေသာကို ပယ်ခြင်းကိစ္စကို ပြီးစေခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ပညိန္ဒြေသည်သာလျှင် အဓိက အကြီးအမှူး ဖြစ်၏။ "ပဋိဝေဓါယ" ဟူသည်ကား သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်း၍ သိမြင်ခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။ "ဧကရသာ" ဟူသည်ကား ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်ခြင်း (ဝိမုတ္တိရသ) ကိစ္စအားဖြင့် တူညီသော ကိစ္စရှိကြကုန်၏။ "ဒဿနဋ္ဌေန" ဟူသည်ကား သစ္စာလေးပါးကို မြင်ခြင်းဟူသော အနက်အားဖြင့် ဖြစ်သည်။ "ဤသို့ ထိုးထွင်းသိမြင်စဉ်တွင်လည်း ပွားများ၏၊ ပွားများစဉ်တွင်လည်း ထိုးထွင်းသိမြင်၏" (ဧဝံ ပဋိဝိဇ္ဈန္တောပိ ဘာဝေတိ၊ ဘာဝေန္တောပိ ပဋိဝိဇ္ဈတိ) ဟူသော စကားကို မဂ်ခဏ၌ ဘာဝနာတရား၏လည်းကောင်း၊ ပဋိဝေဓ (ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း) ၏လည်းကောင်း တစ်ပြိုင်နက်တည်း ထင်ရှားရှိပုံကို ပြခြင်းငှာ မိန့်တော်မူသည်။ အနတ္တာနုပဿနာ၏ အစွမ်းဖြင့် ဝိပဿနာရှုသော ခဏ၌လည်း ပညိန္ဒြေသည်သာလျှင် အကြီးအမှူး ဖြစ်သောကြောင့် "ပဋိဝေဓကာလေပိ" ဟူ၍ "အပိ" သဒ္ဒါကို ထည့်သွင်းအသုံးပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။

221. Aniccato manasikaroto katamindriyaṃ adhimattaṃ hotītiādi indriyavisesena puggalavisesaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Tattha adhimattanti adhikaṃ. Tattha saddhindriyasamādhindriyapaññindriyānaṃ adhimattatā saṅkhārupekkhāya veditabbā. Saddhāvimuttoti ettha avisesetvā vuttepi upari visesetvā vuttattā sotāpattimaggaṃ ṭhapetvā sesesu sattasu ṭhānesu saddhāvimuttoti vuttaṃ hoti. Saddhāvimutto saddhindriyassa adhimattattā hoti, na saddhindriyassa adhimattattā sabbattha saddhāvimuttotipi vuttaṃ hoti. Sotāpattimaggakkhaṇe saddhindriyassa adhimattattāyeva sesesu samādhindriyapaññindriyādhimattattepi sati saddhāvimuttoyeva nāma hotīti vadanti. Kāyasakkhī hotīti aṭṭhasupi ṭhānesu kāyasakkhī nāma hoti. Diṭṭhippatto hotīti saddhāvimutte vuttanayeneva veditabbaṃ.

၂၂၁. “အနိစ္စဟု နှလုံးသွင်းသောသူအား အဘယ်ဣန္ဒြေသည် လွန်ကဲသနည်း” ဟူသော ဤသို့အစရှိသော စကားကို ဣန္ဒြေအထူးဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်အထူးကို ပြသခြင်းငှာ ဟောတော်မူအပ်သည်။ ထိုပါဌ်၌ “အဓိမတ္တ” ဟူသည် လွန်ကဲခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထိုမဂ်ခဏ၌ သဒ္ဓိန္ဒြေ၊ သမာဓိန္ဒြေ၊ ပညိန္ဒြေတို့၏ လွန်ကဲသည်၏အဖြစ်ကို သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်သည်။ “သဒ္ဓါဝိမုတ္တ” ဟူသော ဤပုဒ်၌ အထူးမပြုဘဲ ယေဘုယျအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော်လည်း၊ အထက်၌ အထူးပြု၍ ဟောထားသောကြောင့် သောတာပတ္တိမဂ်ကို ချန်လှပ်၍ ကျန်သော အထက်မဂ်သုံးပါး ဖိုလ်လေးပါးတည်းဟူသော အရာခုနစ်ပါးတို့၌ သဒ္ဓါဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ ဆိုလိုသည်။ သဒ္ဓိန္ဒြေ လွန်ကဲသည်၏အဖြစ်ကြောင့် သဒ္ဓါဝိမုတ္တဖြစ်၏၊ သို့သော် သဒ္ဓိန္ဒြေ လွန်ကဲတိုင်း ခပ်သိမ်းသော မဂ်ဖိုလ်တို့၌ သဒ္ဓါဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ် မည်သည်မဟုတ်ဟုလည်း ဆိုလိုသည်။ သောတာပတ္တိမဂ်ခဏ၌ သဒ္ဓိန္ဒြေ လွန်ကဲသည်၏အဖြစ်ကြောင့်သာလျှင် ကျန်သောမဂ်ခဏတို့၌ သမာဓိန္ဒြေ၊ ပညိန္ဒြေတို့ လွန်ကဲမှု ရှိသော်လည်း သဒ္ဓါဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍သာ မည်၏ဟု ဆရာတို့ မိန့်ဆိုကြသည်။ “ကာယသက္ခီ ဖြစ်၏” ဟူသော စကား၌ မဂ်လေးပါး ဖိုလ်လေးပါးတည်းဟူသော အရာရှစ်ပါးလုံးတို့၌ ကာယသက္ခီပုဂ္ဂိုလ် မည်၏။ “ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တ ဖြစ်၏” ဟူသော စကား၌ သဒ္ဓါဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်သည်။

Saddahanto vimuttoti saddhāvimuttoti saddhindriyassa adhimattattā sotāpattimaggakkhaṇe saddahanto catūsupi phalakkhaṇesu vimuttoti saddhāvimuttoti vuttaṃ hoti. Uparimaggattayakkhaṇe saddhāvimuttattaṃ idāni vakkhati. Sotāpattimaggakkhaṇe pana saddhānusārittaṃ pacchā vakkhati. Phuṭṭhattā sacchikatoti kāyasakkhīti sukkhavipassakatte sati upacārajjhānaphassassa rūpārūpajjhānalābhitte sati rūpārūpajjhānaphassassa phuṭṭhattā nibbānaṃ sacchikatoti kāyasakkhī, nāmakāyena vuttappakāre jhānaphasse ca nibbāne ca sakkhīti vuttaṃ hoti. Diṭṭhattā pattoti diṭṭhippattoti sotāpattimaggakkhaṇe sampayuttena paññindriyena paṭhamaṃ nibbānassa diṭṭhattā pacchā sotāpattiphalādivasena nibbānaṃ pattoti diṭṭhippatto, paññindriyasaṅkhātāya diṭṭhiyā [Pg.163] nibbānaṃ pattoti vuttaṃ hoti. Sotāpattimaggakkhaṇe pana dhammānusārittaṃ pacchā vakkhati. Saddahanto vimuccatīti saddhāvimuttoti saddhindriyassa adhimattattā sakadāgāmianāgāmiarahattamaggakkhaṇesu saddahanto vimuccatīti saddhāvimutto. Ettha vimuccamānopi āsaṃsāya bhūtavacanavasena ‘‘vimutto’’ti vutto. Jhānaphassanti tividhaṃ jhānaphassaṃ. ‘‘Jhānaphassa’’ntiādīni ‘‘dukkhā saṅkhārā’’tiādīni ca paṭhamaṃ vuttaṃ dvayameva visesetvā vuttāni. Ñātaṃ hotītiādīni heṭṭhā vuttatthāni. Ettha ca jhānalābhī puggalo samādhindriyassa anukūlāya dukkhānupassanāya eva vuṭṭhahitvā maggaphalāni pāpuṇātīti ācariyānaṃ adhippāyo.

“ယုံကြည်၍ လွတ်မြောက်သောကြောင့် သဒ္ဓါဝိမုတ္တ မည်၏” ဟူသည် သဒ္ဓိန္ဒြေ လွန်ကဲသဖြင့် သောတာပတ္တိမဂ်ခဏ၌ ယုံကြည်သောသူသည် ဖိုလ်ခဏလေးပါးလုံး၌ လွတ်မြောက်သောကြောင့် သဒ္ဓါဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်ဟု ဆိုလိုသည်။ အထက်မဂ်သုံးပါး၏ ခဏ၌ သဒ္ဓါဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်ခြင်းကို ယခုပင် ပြဆိုပါအံ့။ သောတာပတ္တိမဂ်ခဏ၌ သဒ္ဓါနုသာရီပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်ခြင်းကိုမူ နောက်မှ ပြဆိုပါအံ့။ “အတွေ့ကြောင့် မျက်မှောက်ပြုသောကြောင့် ကာယသက္ခီ မည်၏” ဟူရာ၌ သုက္ခဝိပဿကပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်ပါက ဥပစာရဈာန်တည်းဟူသော အတွေ့ကို တွေ့ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရူပါဝစရ အရူပါဝစရဈာန်ကို ရသောပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်ပါက ရူပါဝစရ အရူပါဝစရဈာန်တည်းဟူသော အတွေ့ကို တွေ့ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုသောကြောင့် ကာယသက္ခီပုဂ္ဂိုလ် မည်၏။ နာမ်ကိုယ် (နာမကာယ) ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော ဈာန်အတွေ့၌လည်းကောင်း၊ နိဗ္ဗာန်၌လည်းကောင်း မျက်မှောက်ပြုသောသူ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ “မြင်သောကြောင့် ရောက်သောကြောင့် ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တ မည်၏” ဟူသည် သောတာပတ္တိမဂ်ခဏ၌ ယှဉ်သော ပညိန္ဒြေဖြင့် နိဗ္ဗာန်ကို ဦးစွာ မြင်တွေ့သောကြောင့်၊ ထိုနောက်မှ သောတာပတ္တိဖိုလ် စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်သဖြင့် ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တပုဂ္ဂိုလ် မည်၏။ ပညိန္ဒြေဟု ဆိုအပ်သော အမြင် (ဒိဋ္ဌိ) ဖြင့် နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ သောတာပတ္တိမဂ်ခဏ၌ ဓမ္မာနုသာရီပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်ခြင်းကိုမူ နောက်မှ ပြဆိုပါအံ့။ “ယုံကြည်၍ လွတ်မြောက်၏ဟူ၍ သဒ္ဓါဝိမုတ္တ မည်၏” ဟူသည် သဒ္ဓိန္ဒြေ လွန်ကဲခြင်းကြောင့် သကဒါဂါမိမဂ်၊ အနာဂါမိမဂ်၊ အရဟတ္တမဂ်ခဏတို့၌ ယုံကြည်၍ လွတ်မြောက်သောကြောင့် သဒ္ဓါဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ် မည်၏။ ဤမဂ်ခဏတို့၌ လွတ်မြောက်ဆဲ ဖြစ်သော်လည်း မျှော်လင့်ချက် (အာသံသာ) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အတိတ်ဟော ဝါစကအစွမ်း (ဘူတဝစနဝသ) အားဖြင့်လည်းကောင်း “လွတ်ပြီးသူ (ဝိမုတ္တ)” ဟု ဆိုအပ်သည်။ “ဈာန်အတွေ့” ဟူသည် ကာမ၊ ရူပ၊ အရူပအားဖြင့် သုံးပါးသော ဈာန်အတွေ့ကို ဆိုလိုသည်။ “ဈာန်အတွေ့” အစရှိသော ပုဒ်တို့နှင့် “သင်္ခါရတို့သည် ဆင်းရဲကုန်၏” အစရှိသော ပုဒ်တို့ကို ရှေးဦးစွာ ဆိုအပ်ပြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်နှစ်ဦးတို့ကိုသာ အထူးပြု၍ ဟောတော်မူအပ်သည်။ “သိအပ်ပြီဖြစ်၏” အစရှိသော ပုဒ်တို့၏ အနက်ကို အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီ။ ဤနေရာ၌ ဈာန်ရသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် သမာဓိန္ဒြေအား လျော်သော ဒုက္ခာနုပဿနာဖြင့်သာလျှင် (ဝိပဿနာမှ) ထမြောက်၍ မဂ်ဖိုလ်တို့သို့ ရောက်၏ဟူသည်မှာ ဆရာတို့၏ အလိုဆန္ဒ ဖြစ်သည်။

Siyāti siyuṃ, bhaveyyunti attho. ‘‘Siyā’’ti etaṃ vidhivacanameva. Tayo puggalāti vipassanāniyamena indriyaniyamena ca vuttā tayo puggalā. Vatthuvasenāti tīsu anupassanāsu ekekaindriyavatthuvasena. Pariyāyenāti teneva pariyāyena. Iminā vārena kiṃ dassitaṃ hoti? Heṭṭhā ekekissā anupassanāya ekekassa indriyassa ādhipaccaṃ yebhuyyavasena vuttanti ca, kadāci tīsupi anupassanāsu ekekasseva indriyassa ādhipaccaṃ hotīti ca dassitaṃ hoti. Atha vā pubbabhāgavipassanākkhaṇe tissannampi anupassanānaṃ sabbhāvato tāsu pubbabhāgavipassanāsu tesaṃ tesaṃ indriyānaṃ ādhipaccaṃ apekkhitvā maggaphalakkhaṇesu saddhāvimuttādīni nāmāni hontīti. Evañhi vuccamāne heṭṭhā vuṭṭhānagāminivipassanāya upari ca kato indriyādhipaccapuggalaniyamo sukatoyeva niccaloyeva ca hoti. Anantaravāre siyāti aññoyevāti evaṃ siyāti attho. Ettha pubbe vuttoyeva niyamo.

“သိယာ” ဟူသည် “ဖြစ်ကုန်ရာ၏” ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ ဤ “သိယာ” ဟူသော စကားသည် ဝိဓိအနက်ကို ပြသော စကားသာ ဖြစ်သည်။ “ပုဂ္ဂိုလ်သုံးဦး” ဟူသည် ဝိပဿနာသတ်မှတ်ချက်နှင့် ဣန္ဒြေသတ်မှတ်ချက်တို့ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်သုံးဦးကို ဆိုလိုသည်။ “ဝတ္ထု၏အစွမ်းဖြင့်” ဟူသည် အနုပဿနာသုံးပါးတို့၌ တစ်ပါးပါးသော ဣန္ဒြေ၏ အကြောင်းဖြစ်သော ဝတ္ထုအစွမ်းဖြင့် ဆိုလိုသည်။ “အကြောင်းအပြားအားဖြင့်” ဟူသည် ထိုဝတ္ထုဟု ဆိုအပ်သော အကြောင်းဖြင့်သာလျှင် ဖြစ်သည်။ ဤဝါရဖြင့် အဘယ်အနက်ကို ပြသသနည်း။ အောက်၌ ဖော်ပြထားသော ဝါရ၌ တစ်ပါးပါးသော အနုပဿနာ၌ တစ်ပါးပါးသော ဣန္ဒြေ၏ ကြီးစိုးမှုကို များသောအားဖြင့် ဟောတော်မူကြောင်းကိုလည်းကောင်း၊ ရံခါ၌ အနုပဿနာသုံးပါးလုံးတို့၌ တစ်ပါးတည်းသော ဣန္ဒြေ၏သာလျှင် ကြီးစိုးမှု ရှိတတ်ကြောင်းကိုလည်းကောင်း ပြသလိုရင်း ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် မဂ်၏ရှေ့အဖို့၌ဖြစ်သော ဝိပဿနာခဏ၌ အနုပဿနာသုံးပါးလုံး ထင်ရှားရှိသောကြောင့် ထိုပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာတို့၌ ထိုထိုဣန္ဒြေတို့၏ ကြီးစိုးမှုကို ငဲ့ကွက်၍ မဂ်ဖိုလ်ခဏတို့၌ သဒ္ဓါဝိမုတ္တ အစရှိသော အမည်များ ဖြစ်လာကြသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်သည်ရှိသော် အောက်၌ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာ၌လည်းကောင်း၊ အထက်၌လည်းကောင်း ပြုအပ်သော ဣန္ဒြေကြီးစိုးမှုနှင့် ပုဂ္ဂိုလ်သတ်မှတ်ချက်သည် ကောင်းစွာ ပြုအပ်သည်သာလျှင် ဖြစ်၍ မလှုပ်မယိမ်း အတည်ဖြစ်လေသည်။ နောက်ဆက်တွဲဝါရ၌ “သိယာ” ဟူသည် “အခြားသူသာ ဖြစ်ရာ၏” ဟူသော ပုဒ်၌သာ ဤသို့ ယှဉ်စပ်ရမည်ဟု အနက်ရသည်။ ဤနေရာ၌ ရှေး၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော သတ်မှတ်ချက်အတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

Idāni maggaphalavasena puggalavisesaṃ vibhajitvā dassetuṃ aniccato manasikaroto…pe… sotāpattimaggaṃ paṭilabhatītiādimāha. Tattha saddhaṃ anussarati anugacchati, saddhāya vā nibbānaṃ anussarati anugacchatīti saddhānusārī. Sacchikatanti paccakkhakataṃ. Arahattanti arahattaphalaṃ. Paññāsaṅkhātaṃ dhammaṃ anussarati, tena vā dhammena nibbānaṃ anussaratīti dhammānusārī.

ယခုအခါ၌ မဂ်ဖိုလ်၏အစွမ်းဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်အထူးကို ခွဲခြား၍ ပြသခြင်းငှာ “အနိစ္စဟု နှလုံးသွင်းသောသူသည်…။ပ။ သောတာပတ္တိမဂ်ကို ရ၏” အစရှိသည်ကို ဟောတော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၌ သဒ္ဓိန္ဒြေသို့ အစဉ်လိုက်တတ်၏ (သို့မဟုတ်) သဒ္ဓါတရားဖြင့် နိဗ္ဗာန်သို့ အစဉ်လိုက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် “သဒ္ဓါနုသာရီ” မည်၏။ “မျက်မှောက်ပြုအပ်သော” ဟူသည် ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်ပြုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ “အရဟတ္တ” ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။ ပညာဟု ဆိုအပ်သော တရားသို့ အစဉ်လိုက်တတ်၏ (သို့မဟုတ်) ထိုပညာတရားဖြင့် နိဗ္ဗာန်သို့ အစဉ်လိုက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် “ဓမ္မာနုသာရီ” မည်၏။

222. Puna [Pg.164] aparehi pariyāyehi indriyattayavisesena puggalavisesaṃ vaṇṇetukāmo ye hi kecītiādimāha. Tattha bhāvitā vāti atīte bhāvayiṃsu vā. Bhāventi vāti paccuppanne. Bhāvissanti vāti anāgate. Adhigatā vātiādi ekekantikaṃ purimassa purimassa atthavivaraṇatthaṃ vuttaṃ. Phassitā vāti ñāṇaphusanāya phusiṃsu vā. Vasippattāti issarabhāvaṃ pattā. Pāramippattāti vosānaṃ pattā. Vesārajjappattāti visāradabhāvaṃ pattā. Sabbattha saddhāvimuttādayo heṭṭhā vuttakkhaṇesuyeva, satipaṭṭhānādayo maggakkhaṇeyeva. Aṭṭha vimokkheti ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādike (paṭi. ma. 1.209; dha. sa. 248) paṭisambhidāmaggappattiyā eva pattā.

၂၂၂. တစ်ဖန် အခြားသောအကြောင်းတို့ဖြင့် ဣန္ဒြေသုံးပါးအထူးအားဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်အထူးကို ဖွင့်ဆိုလိုသဖြင့် “အကြင်သူတို့သည်…” အစရှိသော စကားကို ဟောတော်မူသည်။ ထိုစကား၌ “ပွားများအပ်ကုန်ပြီ” ဟူသည် အတိတ်ကာလ၌ ပွားများခဲ့ကုန်ပြီဟု ဆိုလိုသည်။ “ပွားများကုန်ဆဲ” ဟူသည် ပစ္စုပ္ပန်ကာလ၌ ပွားများနေဆဲဟု ဆိုလိုသည်။ “ပွားများလတ္တံ့” ဟူသည် အနာဂတ်ကာလ၌ ပွားများကြလတ္တံ့ဟု ဆိုလိုသည်။ “ရရှိအပ်ကုန်ပြီ” အစရှိသော စကားသည် တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီသော ဝါ-သဒ္ဒါကို အဆုံးရှိစေလျက် မိမိရှေ့၌ရှိသော ပုဒ်တို့၏ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုရန် ဟောတော်မူအပ်သည်။ “တွေ့ထိအပ်ကုန်ပြီ” ဟူသည် ဉာဏ်ဖြင့် တွေ့ထိခဲ့ကြကုန်ပြီဟု ဆိုလိုသည်။ “ဝသီဘောသို့ ရောက်ကုန်ပြီ” ဟူသည် အစိုးရခြင်းသို့ ရောက်ကုန်ပြီဟု ဆိုလိုသည်။ “ပါရမီသို့ ရောက်ကုန်ပြီ” ဟူသည် အဆုံးစွန်သော ပြီးမြောက်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်ပြီဟု ဆိုလိုသည်။ “ရဲရင့်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်ပြီ” ဟူသည် ရဲရင့်သော အဖြစ်သို့ ရောက်ကုန်ပြီဟု ဆိုလိုသည်။ ခပ်သိမ်းသောနေရာ၌ သဒ္ဓါဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ် အစရှိသည်တို့ကို အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ခဏတို့၌သာလျှင် သိအပ်၍၊ သတိပဋ္ဌာန် အစရှိသည်တို့ကိုမူ မဂ်ခဏ၌သာလျှင် သိအပ်သည်။ “ဝိမောက္ခရှစ်ပါး” ဟူသည် “ရူပက္ခန္ဓာရှိသောသူသည် ရူပက္ခန္ဓာတို့ကို မြင်၏” အစရှိသော ဝိမောက္ခတို့ကို ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်သို့ ဆိုက်ရောက်ခြင်းဖြင့်သာ ရရှိကြသည်။

Tisso sikkhāti adhisīlasikkhā adhicittasikkhā adhipaññāsikkhā maggappattā eva sikkhamānā. Dukkhaṃ parijānantītiādīni maggakkhaṇeyeva. Pariññāpaṭivedhaṃ paṭivijjhatīti pariññāpaṭivedhena paṭivijjhati, pariññāya paṭivijjhitabbanti vā pariññāpaṭivedhaṃ. Evaṃ sesesupi. Sabbadhammādīhi visesetvā abhiññāpaṭivedhādayo vuttā. Sacchikiriyāpaṭivedho pana maggakkhaṇeyeva nibbānapaccavekkhaṇañāṇasiddhivasena veditabboti. Evamidha pañca ariyapuggalā niddiṭṭhā honti, ubhatobhāgavimutto ca paññāvimutto cāti ime dve aniddiṭṭhā. Aññattha (visuddhi. 2.773) pana ‘‘yo pana dukkhato manasikaronto passaddhibahulo samādhindriyaṃ paṭilabhati, so sabbattha kāyasakkhī nāma hoti, arūpajjhānaṃ pana patvā aggaphalaṃ patto ubhatobhāgavimutto nāma hoti. Yo pana anattato manasikaronto vedabahulo paññindriyaṃ paṭilabhati, sotāpattimaggakkhaṇe dhammānusārī hoti, chasu ṭhānesu diṭṭhippatto, aggaphale paññāvimutto’’ti vuttaṃ. Te idha kāyasakkhidiṭṭhippattehiyeva saṅgahitā. Atthato pana arūpajjhānena ceva ariyamaggena cāti ubhatobhāgena vimuttoti ubhatobhāgavimutto. Pajānanto vimuttoti paññāvimuttoti. Ettāvatā indriyapuggalavisesā niddiṭṭhā honti.

“သိက္ခာသုံးပါး” ဟူသည် အဓိသီလသိက္ခာ၊ အဓိစိတ္တသိက္ခာ၊ အဓိပညာသိက္ခာတို့ ဖြစ်သည်။ ထိုသိက္ခာတို့ကို ကျင့်ကြံအားထုတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် မဂ်သို့ ရောက်သောအခါ ကျင့်ကြံပြီး ဖြစ်ကုန်၏။ “ဒုက္ခကို ပိုင်းခြားသိခြင်း” အစရှိသည်တို့ကို မဂ်ခဏ၌သာလျှင် သိအပ်ကုန်၏။ “ပရိညာပဋိဝေဓကို ထိုးထွင်းသိမြင်၏” ဟူသည်မှာ ဒုက္ခသစ္စာကို ပိုင်းခြားသိတတ်သော မဂ်ဉာဏ်ဖြင့် ထိုးထွင်း၍ သိခြင်းဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ပရိညာဖြင့် ထိုးထွင်း၍ သိအပ်သော ဒုက္ခသစ္စာဖြစ်သောကြောင့် ပရိညာပဋိဝေဓ မည်၏။ ကြွင်းသော ပဟာနပဋိဝေဓ အစရှိသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်း သိအပ်၏။ “သဗ္ဗဓမ္မ” အစရှိသော ပုဒ်တို့ဖြင့် ထူးခြားစေ၍ အဘိညာပဋိဝေဓ အစရှိသည်တို့ကို ဟောတော်မူ၏။ စင်စစ်သော်ကား သစ္ဆိကိရိယပဋိဝေဓကို နိဗ္ဗာန်ကို ဆင်ခြင်သော ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်၏ အကြောင်းဖြစ်သော မဂ်ဉာဏ် ပြီးစီးခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် မဂ်ခဏ၌သာလျှင် သိအပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤပါဠိတော်၌ အရိယာပုဂ္ဂိုလ် ငါးဦးတို့ကို ပြဆိုအပ်ကုန်၏။ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်နှင့် ပညာဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ် ဟူသော ဤနှစ်ဦးတို့ကိုမူ ဤနေရာ၌ မပြဆိုအပ်ကုန်။ သို့ရာတွင် အခြားသော ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်း၌မူ— “အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဒုက္ခဟု နှလုံးသွင်းလျက် ငြိမ်းအေးခြင်းများပြားသည်ဖြစ်၍ သမာဓိန္ဒြေကို ရ၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ခပ်သိမ်းသောနေရာ၌ ကာယသက္ခီပုဂ္ဂိုလ် မည်၏။ အရူပဈာန်သို့ ရောက်၍ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ် မည်၏။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် အနတ္တဟု နှလုံးသွင်းလျက် ပညာများပြားသည်ဖြစ်၍ ပညိန္ဒြေကို ရ၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် သောတာပတ္တိမဂ်ခဏ၌ ဓမ္မာနုသာရီပုဂ္ဂိုလ် မည်၏။ အထက်မဂ်ဖိုလ်ဌာန ခြောက်ခုတို့၌ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တပုဂ္ဂိုလ် မည်၏။ အရဟတ္တဖိုလ်၌ ပညာဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ် မည်၏” ဟု ဟောတော်မူ၏။ ထို ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်နှင့် ပညာဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ဤပါဠိတော်၌ ကာယသက္ခီပုဂ္ဂိုလ်၊ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တပုဂ္ဂိုလ်တို့ဖြင့်သာလျှင် သင်္ဂြိုဟ်အပ်ကုန်၏။ အနက်အားဖြင့်သော်ကား အရူပဈာန်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အရိယာမဂ်ဖြင့်လည်းကောင်း ဤနှစ်ဘို့သော အဖို့ဖြင့် လွတ်မြောက်သောကြောင့် “ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ” မည်၏။ အပြားအားဖြင့် သိ၍ လွတ်မြောက်သောကြောင့် “ပညာဝိမုတ္တ” မည်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ဤမျှဖြင့် ဣန္ဒြေအထူးနှင့် ပုဂ္ဂိုလ်အထူးတို့ကို ပြပြီးဖြစ်ကုန်၏။

223-226. Idāni vimokkhapubbaṅgamameva vimokkhavisesaṃ puggalavisesañca dassetukāmo aniccato manasikarototiādimāha. Tattha dve vimokkhāti appaṇihitasuññatavimokkhā. Aniccānupassanāgamanavasena hi animittavimokkhoti laddhanāmo maggo rāgadosamohapaṇidhīnaṃ abhāvā [Pg.165] saguṇato ca tesaṃyeva paṇidhīnaṃ abhāvā appaṇihitanti laddhanāmaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ karotīti ārammaṇato ca appaṇihitavimokkhoti nāmampi labhati. Tathā rāgadosamohehi suññattā saguṇato ca rāgādīhiyeva suññattā suññatanti laddhanāmaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ karotīti ārammaṇato ca suññatavimokkhoti nāmampi labhati. Tasmā te dve vimokkhā animittavimokkhanvayā nāma honti. Animittamaggato anaññepi aṭṭhannaṃ maggaṅgānaṃ ekekassa maggaṅgassa vasena sahajātādipaccayā ca hontīti veditabbā. Puna dve vimokkhāti suññatānimittavimokkhā. Dukkhānupassanāgamanavasena hi appaṇihitavimokkhoti laddhanāmo maggo rūpanimittādīnaṃ rāganimittādīnaṃ niccanimittādīnañca abhāvā saguṇato ca tesaṃyeva nimittānaṃ abhāvā animittasaṅkhātaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ karotīti ārammaṇato ca animittavimokkhoti nāmampi labhati. Sesaṃ vuttanayeneva yojetabbaṃ. Puna dve vimokkhāti animittaappaṇihitavimokkhā. Yojanā panettha vuttanayā eva.

၂၂၃-၂၂၆. ယခုအခါ ဝိမောက္ခရှေ့သွားရှိသော ဝိမောက္ခအထူးနှင့် ပုဂ္ဂိုလ်အထူးကို ပြလိုသဖြင့် “aniccato manasikaroto” အစရှိသည်ကို ဟောတော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ “ဝိမောက္ခနှစ်ပါး” ဟူသည် အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခနှင့် သုညတဝိမောက္ခတို့ ဖြစ်သည်။ ရှင်းပြရသော်— အနိစ္စာနုပဿနာတည်းဟူသော ဆိုက်ရောက်ကြောင်း၏အစွမ်းဖြင့် “အနိမိတ္တဝိမောက္ခ” ဟု အမည်ရသော မဂ်သည် ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟတည်းဟူသော ပဏိဓိ (တောင့်တမှု) တို့ မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိမိဂုဏ်အားဖြင့်လည်း ထိုရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟတည်းဟူသော ပဏိဓိတို့ မရှိခြင်းကြောင့် “အပ္ပဏိဟိတ” ဟု အမည်ရသော နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုသောကြောင့် အာရုံ၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း “အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခ” ဟူသော အမည်ကို ရ၏။ ထို့အတူ ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟတို့မှ ဆိတ်ညံခြင်းကြောင့် မိမိဂုဏ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရာဂစသည်တို့မှ ဆိတ်ညံခြင်းကြောင့် “သုညတ” ဟု အမည်ရသော နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုသောကြောင့် အာရုံ၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း “သုညတဝိမောက္ခ” ဟူသော အမည်ကို ရ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဝိမောက္ခနှစ်ပါးတို့သည် အနိမိတ္တဝိမောက္ခသို့ အစဉ်လိုက်သည်မည်ကုန်၏။ အနိမိတ္တမဂ်နှင့် တစ်ပါးမဟုတ်ကုန်သော ထိုဝိမောက္ခနှစ်ပါးတို့သည် မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့တွင် မဂ္ဂင်တစ်ခုချင်းစီ၏ အစွမ်းဖြင့် သဟဇာတပစ္စည်းစသည်တို့ဖြင့် ယှဉ်စပ်ကုန်၏ဟု သိအပ်၏။ တစ်ဖန် “ဝိမောက္ခနှစ်ပါး” ဟူသည် သုညတဝိမောက္ခနှင့် အနိမိတ္တဝိမောက္ခတို့ ဖြစ်သည်။ ရှင်းပြရသော်— ဒုက္ခာနုပဿနာတည်းဟူသော ဆိုက်ရောက်ကြောင်း၏အစွမ်းဖြင့် “အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခ” ဟု အမည်ရသော မဂ်သည် ရူပနိမိတ်၊ ရာဂနိမိတ်၊ နိစ္စနိမိတ်အစရှိသည်တို့ မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိမိဂုဏ်အားဖြင့်လည်းကောင်း ထိုနိမိတ်တို့ မရှိခြင်းကြောင့် “အနိမိတ္တ” ဟု ဆိုအပ်သော နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုသောကြောင့် အာရုံ၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း “အနိမိတ္တဝိမောက္ခ” ဟူသော အမည်ကို ရ၏။ ကြွင်းသောစကားအစဉ်ကို ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာလျှင် ယှဉ်စပ်အပ်၏။ တစ်ဖန် “ဝိမောက္ခနှစ်ပါး” ဟူသည် အနိမိတ္တဝိမောက္ခနှင့် အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခတို့ ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ ယှဉ်စပ်ပုံမှာလည်း ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

Paṭivedhakāleti indriyānaṃ vuttakkameneva vuttaṃ. Maggakkhaṇaṃ pana muñcitvā vipassanākkhaṇe vimokkho nāma natthi. Paṭhamaṃ vuttoyeva pana maggavimokkho ‘‘paṭivedhakāle’’ti vacanena visesetvā dassito. ‘‘Yo cāyaṃ puggalo saddhāvimutto’’tiādikā dve vārā ca ‘‘aniccato manasikaronto sotāpattimaggaṃ paṭilabhatī’’tiādiko vāro ca saṅkhitto, vimokkhavasena pana yojetvā vitthārato veditabbo. Ye hi keci nekkhammantiādiko vāro vuttanayeneva veditabboti. Ettāvatā vimokkhapuggalavisesā niddiṭṭhā hontīti.

“ထိုးထွင်းသိမြင်သော အခါ၌” ဟူသော စကားကို ဣန္ဒြေတို့၏ အခန်း၌ ဟောပြခဲ့သော အစဉ်အတိုင်းပင် ဟောတော်မူ၏။ စင်စစ်သော်ကား မဂ်ခဏကို ဖယ်ထား၍ ဝိပဿနာခဏ၌ ဝိမောက္ခဟူ၍ မရှိပေ။ သို့သော် ရှေးဦးစွာ ဟောတော်မူအပ်ပြီးသော မဂ်ဝိမောက္ခကိုပင်လျှင် “ထိုးထွင်းသိမြင်သော အခါ၌” ဟူသော စကားဖြင့် ထူးခြားစေ၍ ပြတော်မူ၏။ “ယော စာယံ ပုဂ္ဂလော သဒ္ဓါဝိမုတ္တော” အစရှိသော ဝါရနှစ်ပါးကိုလည်းကောင်း၊ “အနိစ္စဟု နှလုံးသွင်းလျက် သောတာပတ္တိမဂ်ကို ရ၏” အစရှိသော ဝါရကိုလည်းကောင်း အကျဉ်းချုံး၍ ပြတော်မူအပ်၏။ ထိုသို့ အကျဉ်းချုံးအပ်သော်လည်း ဝိမောက္ခ၏အစွမ်းဖြင့် ယှဉ်စပ်၍ အကျယ်အားဖြင့် သိအပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ “အကြင်သူတို့သည် တောထွက်ကုန်၏” အစရှိသော ဝါရကိုလည်း ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ဤမျှသော ပါဠိတော်ဖြင့် ဝိမောက္ခအထူးနှင့် ပုဂ္ဂိုလ်အထူးတို့ကို ပြဆိုအပ်ကုန်ပြီဟု သိအပ်၏။

227. Puna vimokkhamukhāni ca vimokkhe ca anekadhā niddisitukāmo aniccato manasikarontotiādimāha. Tattha yathābhūtanti yathāsabhāvena. Jānātīti ñāṇena jānāti. Passatīti teneva ñāṇena cakkhunā viya passati. Tadanvayenāti tadanugamanena, tassa paccakkhato ñāṇena diṭṭhassa anugamanenāti attho. Kaṅkhā pahīyatīti aniccānupassanāya niccāniccakaṅkhā, itarāhi itarakaṅkhā. Nimittanti santatighanavinibbhogena niccasaññāya pahīnattā ārammaṇabhūtaṃ saṅkhāranimittaṃ yathābhūtaṃ jānāti. Tena vuccati sammādassananti tena yathābhūtajānanena taṃ ñāṇaṃ ‘‘sammādassana’’nti [Pg.166] vuccati. Pavattanti dukkhappattākāre sukhasaññaṃ ugghāṭetvā sukhasaññāya pahānena paṇidhisaṅkhātāya taṇhāya pahīnattā sukhasammatampi vipākapavattaṃ yathābhūtaṃ jānāti. Nimittañca pavattañcāti nānādhātumanasikārasambhavena samūhaghanavinibbhogena ubhayathāpi attasaññāya pahīnattā saṅkhāranimittañca vipākapavattañca yathābhūtaṃ jānāti. Yañca yathābhūtaṃ ñāṇantiādittayaṃ idāni vuttameva, na aññaṃ. Bhayato upaṭṭhātīti niccasukhaattābhāvadassanato yathākkamaṃ taṃ taṃ bhayato upaṭṭhāti. Yā ca bhayatupaṭṭhāne paññātiādinā ‘‘udayabbayānupassanāñāṇaṃ bhaṅgānupassanāñāṇaṃ bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ ādīnavānupassanāñāṇaṃ nibbidānupassanāñāṇaṃ muñcitukamyatāñāṇaṃ paṭisaṅkhānupassanāñāṇaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ anulomañāṇa’’nti vuttesu paṭipadāñāṇadassanavisuddhisaṅkhātesu navasu vipassanāñāṇesu bhayatupaṭṭhānasambandhena avatthābhedena bhinnāni ekaṭṭhāni tīṇi ñāṇāni vuttāni, na sesāni.

၂၂၇. တစ်ဖန် ဝိမောက္ခမုခ (ဝိမောက္ခ၏ တံခါးဝ) တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ဝိမောက္ခတို့ကိုလည်းကောင်း များစွာသောအပြားအားဖြင့် ပြလိုသော မထေရ်သည် “aniccato manasikaronto” အစရှိသည်ကို ဟောတော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ “ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ” ဟူသည် သဘောအတိုင်း ဖြစ်၏။ “သိ၏” ဟူသည် ဉာဏ်ဖြင့် သိခြင်းဖြစ်၏။ “မြင်၏” ဟူသည် ထိုဉာဏ်ဖြင့်ပင်လျှင် မျက်စိဖြင့် မြင်ရသကဲ့သို့ မြင်ခြင်းဖြစ်၏။ “ထိုဉာဏ်သို့ လျှောက်သဖြင့်” ဟူသည် ထိုဉာဏ်ဖြင့် မျက်မှောက်၌ မြင်အပ်သော တရားသို့ လိုက်၍ သိခြင်းအားဖြင့်ဟု အနက်ရ၏။ “ယုံမှားခြင်း ကင်းပျောက်၏” ဟူသည် အနိစ္စာနုပဿနာဉာဏ်ဖြင့် မြဲ၏၊ မမြဲ၏ဟူသော ယုံမှားခြင်း ကင်းပျောက်ခြင်းဖြစ်ပြီး ကြွင်းသော ဒုက္ခာနုပဿနာ စသည်တို့ဖြင့် ဒုက္ခသုခ၊ အတ္တအနတ္တ အစရှိသော အခြားသော ယုံမှားခြင်းများ ကင်းပျောက်ခြင်း ဖြစ်၏။ “နိမိတ်” ဟူသည် သန္တတိ (အစဉ်) နှင့် ဃန (အစုအပေါင်း) ကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ၍ နိစ္စသညာကို ပယ်အပ်သောကြောင့် အာရုံဖြစ်သော သင်္ခါရနိမိတ်ကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိခြင်းဖြစ်၏။ ထိုသို့ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိခြင်းကြောင့် ထိုအနိစ္စာနုပဿနာဉာဏ်ကို “သမ္မာဒဿန” ဟု ဆိုအပ်၏။ “ဖြစ်ပေါ်ပုံ ပဝတ္တ” ဟူသည် ဆင်းရဲခြင်းသို့ ရောက်သော အခြင်းအရာရှိသော သင်္ခါရတရားတို့၌ သုခသညာကို ခွာ၍ ပယ်သဖြင့် ပဏိဓိဟု ဆိုအပ်သော တဏှာကို ပယ်အပ်သောကြောင့် သုခဟု သမုတ်အပ်သော ဝိပါက်ဖြစ်သော ပဝတ္တတရားကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိခြင်းဖြစ်၏။ “နိမိတ်နှင့် ပဝတ္တ” ဟူသည် အထူးထူးသော ဓာတ်တို့ကို နှလုံးသွင်းခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော၊ အစုအပေါင်း တခဲနက်ကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာတတ်သော ဉာဏ်ဖြင့် နှစ်ပါးစုံ၌ အတ္တသညာကို ပယ်သောကြောင့် သင်္ခါရနိမိတ်ကိုလည်းကောင်း၊ ဝိပါက်ပဝတ္တတရားကိုလည်းကောင်း ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိခြင်းဖြစ်၏။ “ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိသောဉာဏ်” အစရှိသော သုံးပါးသောဉာဏ်တို့၏ အပေါင်းသည် ယခုဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ဉာဏ်ပင် ဖြစ်သည်၊ အခြားတစ်ပါးသော ဉာဏ်မဟုတ်ပေ။ “ဘေးအားဖြင့် ထင်၏” ဟူသည်မှာ နိစ္စ၊ သုခ၊ အတ္တသဘောတို့ မရှိခြင်းကို မြင်သောကြောင့် ထိုထိုနိမိတ္တတရား၊ ပဝတ္တတရားနှင့် နိမိတ္တပဝတ္တတရားတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဘေးအားဖြင့် ထင်လာခြင်းဖြစ်၏။ “ဘယတုပဋ္ဌာန၌ ဖြစ်သော ပညာ” အစရှိသော စကားဖြင့် — ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိမည်သော ဝိပဿနာဉာဏ် ကိုးပါး (ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနာဉာဏ်၊ ဘင်္ဂါနုပဿနာဉာဏ်၊ ဘယတုပဋ္ဌာနဉာဏ်၊ အာဒီနဝါနုပဿနာဉာဏ်၊ နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာဉာဏ်၊ မုဉ္စိတုကမျတာဉာဏ်၊ ပဋိသင်္ခါနုပဿနာဉာဏ်၊ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ်၊ အနုလောမဉာဏ်) တို့တွင် ဘယတုပဋ္ဌာနဉာဏ်နှင့် စပ်ယှဉ်သဖြင့် အခိုက်အတန့်အားဖြင့် ကွဲပြားသော်လည်း တူညီသောအနက်ရှိသော ဉာဏ်သုံးပါးတို့ကိုသာ ဟောတော်မူ၏၊ ကြွင်းသော ခြောက်ပါးသော ဉာဏ်တို့ကို မဟောတော်မူပေ။

Puna tīsu anupassanāsu ante ṭhitāya anantarāya anattānupassanāya sambandhena tāya saha suññatānupassanāya ekaṭṭhataṃ dassetuṃ yā ca anattānupassanā yā ca suññatānupassanātiādimāha. Imāni hi dve ñāṇāni atthato ekameva, avatthābhedena pana bhinnāni. Yathā ca imāni, tathā aniccānupassanā ca animittānupassanā ca atthato ekameva ñāṇaṃ, dukkhānupassanā ca appaṇihitānupassanā ca atthato ekameva ñāṇaṃ, kevalaṃ avatthābhedeneva bhinnāni. Anattānupassanāsuññatānupassanānañca ekaṭṭhatāya vuttāya tesaṃ dvinnaṃ dvinnampi ñāṇānaṃ ekalakkhaṇattā ekaṭṭhatā vuttāva hotīti. Nimittaṃ paṭisaṅkhā ñāṇaṃ uppajjatīti ‘‘saṅkhāranimittaṃ addhuvaṃ tāvakālika’’nti aniccalakkhaṇavasena jānitvā ñāṇaṃ uppajjati. Kāmañca na paṭhamaṃ jānitvā pacchā ñāṇaṃ uppajjati, vohāravasena pana ‘‘manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇa’’ntiādīni (saṃ. ni. 4.60; ma. ni. 1.400; 3.421) viya evaṃ vuccati. Saddasatthavidūpi ca ‘‘ādiccaṃ pāpuṇitvā tamo vigacchatī’’tiādīsu viya samānakālepi imaṃ padaṃ icchanti. Ekattanayena vā purimañca pacchimañca ekaṃ katvā evaṃ vuttanti veditabbaṃ. Iminā nayena itarasmimpi padadvaye attho veditabbo. Muñcitukamyatādīnaṃ tiṇṇaṃ ñāṇānaṃ ekaṭṭhatā heṭṭhā vuttanayā eva.

တစ်ဖန် ဝိပဿနာသုံးပါးတို့တွင် အဆုံး၌တည်သော၊ အခြားမဲ့၌ ဟောအပ်သော အနတ္တာနုပဿနာနှင့် စပ်ယှဉ်သောအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုအနတ္တာနုပဿနာနှင့်တကွ သုညတာနုပဿနာ၏ တူညီသောသဘောရှိသည်၏အဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ 'yā ca anattānupassanā yā ca suññatānupassanā' (အကြင်အနတ္တာနုပဿနာသည်လည်းကောင်း၊ အကြင်သုညတာနုပဿနာသည်လည်းကောင်း) စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ စင်စစ်သော်ကား ဤအနတ္တာနုပဿနာဉာဏ်နှင့် သုညတာနုပဿနာဉာဏ် နှစ်ပါးတို့သည် အနက်သဘောအားဖြင့် တူညီကြသည်သာလျှင် ဖြစ်၏။ အခိုက်အတန့်အားဖြင့်သာ ကွဲပြားကြကုန်၏။ ဤအနတ္တာနုပဿနာဉာဏ်နှင့် သုညတာနုပဿနာဉာဏ်တို့သည် တူခြင်း၊ ကွဲပြားခြင်း ရှိကြကုန်သကဲ့သို့ ထို့အတူ အနိစ္စာနုပဿနာသည်လည်းကောင်း၊ အနိမိတ္တာနုပဿနာသည်လည်းကောင်း အနက်သဘောအားဖြင့် တူညီသော ဉာဏ်သာလျှင်ဖြစ်၏။ ဒုက္ခာနုပဿနာသည်လည်းကောင်း၊ အပ္ပဏိဟိတာနုပဿနာသည်လည်းကောင်း အနက်သဘောအားဖြင့် တူညီသော ဉာဏ်သာလျှင်ဖြစ်၏။ သက်သက် အခိုက်အတန့်အပြားအားဖြင့်သာ ကွဲပြားကြကုန်၏။ အနတ္တာနုပဿနာနှင့် သုညတာနုပဿနာတို့၏ တူသောသဘောရှိသည်၏အဖြစ်ကို ဟောအပ်သည်ရှိသော် ထိုအနိစ္စ-အနိမိတ္တ၊ ဒုက္ခ-အပ္ပဏိဟိတ ဉာဏ်နှစ်ပါးစီတို့၏ တူသောလက္ခဏာရှိခြင်းကြောင့် တူသောအနက်သဘောရှိသည်၏အဖြစ်ကို (သရုပ်ထုတ်၍ မဟောအပ်သော်လည်း အတ္ထာပတ္တိအားဖြင့်) ဟောအပ်သည်သာလျှင် မည်၏။ 'နိမိတ္တံ ပဋိသင်္ခါ ဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ' (နိမိတ်ကို သိ၍ ပဋိသင်္ခါဉာဏ် ဖြစ်ပေါ်၏) ဟူသည်မှာ 'သင်္ခါရနိမိတ်သည် မမြဲ၊ ခဏမျှသာဖြစ်၏' ဟု အနိစ္စလက္ခဏာအားဖြင့် သိ၍ ဉာဏ်ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အကယ်၍ ရှေးဦးစွာ သိပြီးမှ နောက်မှ ဉာဏ်ဖြစ်ပေါ်သည် မဟုတ်သော်လည်း ဝေါဟာရအားဖြင့် 'မနဉ္စ ပဋိစ္စ ဓမ္မေ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ မနောဝိညာဏံ' (စိတ်နှင့် တရားတို့ကို စွဲ၍ မနောဝိညာဉ်ဖြစ်၏) စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ဤသို့ ပဋိသင်္ခါဉာဏ်ဟူ၍ ဟောဆိုအပ်၏။ ထိုမှတစ်ပါး သဒ္ဒါကျမ်း၌ ကျွမ်းကျင်သူတို့သည်လည်း 'နေမင်းပေါ်ထွက်သည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် အမှောင်ကင်းသကဲ့သို့' ဟူသော ဥဒါဟရုဏ်တို့၌ကဲ့သို့ တစ်ပြိုင်နက်တည်းဖြစ်သော ကာလ၌လည်း ဤ 'ပဋိသင်္ခါ ဉာဏံ' ဟူသော ပုဒ်ကို ဖြစ်ပေါ်၏ (ဥပ္ပဇ္ဇတိ) ဟု အလိုရှိကြကုန်၏။ သို့မဟုတ်ပါက ဧကတ္တနည်းဖြင့် ရှေ့ပုဒ်နှင့် နောက်ပုဒ်ကို တစ်ပေါင်းတည်းပြု၍ 'ပဋိသင်္ခါဉာဏ်' ဟု ဤသို့ ဟောအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ဤနည်းဖြင့် အခြားဖြစ်သော ဒုက္ခာနုပဿနာ၊ အနတ္တာနုပဿနာနှင့် စပ်သော ပုဒ်နှစ်ခုတို့၌လည်း အနက်ကို သိအပ်၏။ မုဉ္စိတုကမျတာဉာဏ် အစရှိသော ဉာဏ်သုံးပါးတို့၏ တူသောအနက်ရှိသည်၏အဖြစ်သည်လည်း အထက်၌ ဟောအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

Nimittā [Pg.167] cittaṃ vuṭṭhātīti saṅkhāranimitte dosadassanena tattha anallīnatāya saṅkhāranimittā cittaṃ vuṭṭhāti nāma. Animitte cittaṃ pakkhandatīti saṅkhāranimittapaṭipakkhena animittasaṅkhāte nibbāne tanninnatāya cittaṃ pavisati. Sesānupassanādvayepi iminā nayena attho veditabbo. Nirodhe nibbānadhātuyāti idha vutteneva paṭhamānupassanādvayampi vuttameva hoti. Nirodhetipi pāṭho. Bahiddhāvuṭṭhānavivaṭṭane paññāti vuṭṭhānasambandhena gotrabhuñāṇaṃ vuttaṃ. Gotrabhū dhammāti gotrabhuñāṇameva. Itarathā hi ekaṭṭhatā na yujjati. ‘‘Asaṅkhatā dhammā, appaccayā dhammā’’tiādīsu (dha. sa. dukamātikā 7, 8) viya vā catumaggavasena vā bahuvacanaṃ katanti veditabbaṃ. Yasmā vimokkhoti maggo, maggo ca dubhatovuṭṭhāno, tasmā tena sambandhena yā ca dubhatovuṭṭhānavivaṭṭane paññātiādi vuttaṃ.

'နိမိတ္တာ စိတ္တံ ဝုဋ္ဌာတိ' (နိမိတ်မှ စိတ်သည် ထမြောက်၏) ဟူသည်မှာ သင်္ခါရနိမိတ်၌ အပြစ်ကို မြင်ခြင်းကြောင့် ထိုသင်္ခါရနိမိတ်၌ မကပ်ငြိသဖြင့် သင်္ခါရနိမိတ်မှ စိတ်သည် ထမြောက်သည်မည်၏။ 'အနိမိတ္တေ စိတ္တံ ပက္ခန္ဒတိ' (အနိမိတ္တ၌ စိတ်သည် ဝင်စား၏) ဟူသည်မှာ သင်္ခါရနိမိတ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် ဖြစ်သော၊ အနိမိတ္တဟု ဆိုအပ်သော နိဗ္ဗာန်၌ ညွတ်ကိုင်းသောကြောင့် စိတ်သည် ဝင်ရောက်၏ (သို့မဟုတ် ဝင်ရောက်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏)။ ကြွင်းကျန်သော ဒုက္ခာနုပဿနာ၊ အနတ္တာနုပဿနာ နှစ်ပါးတို့၌လည်း ဤနည်းဖြင့် အနက်ကို သိအပ်၏။ 'နိရောဓေ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ' ဟူသည်မှာ ဤနေရာ၌ ဤပုဒ်ကို ဟောခြင်းဖြင့်ပင် ရှေ့ဖြစ်သော အနိစ္စာနုပဿနာ၊ ဒုက္ခာနုပဿနာ နှစ်ပါးတို့၌လည်း ဟောပြီးဖြစ်သည်သာလျှင် မည်၏။ 'နိရောဓေတိ' ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏။ 'ဗဟိဒ္ဓါဝုဋ္ဌာနဝိဝဋ္ဋနေ ပညာ' ဟူသည်မှာ ဝုဋ္ဌာနသဒ္ဒါ (သို့မဟုတ် ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာ) နှင့် စပ်သောကြောင့် ဂေါတြဘူဉာဏ်ကို ဟောတော်မူ၏။ 'ဂေါတြဘူတရားတို့' ဟူသည် ဂေါတြဘူဉာဏ်ကိုပင် ဆိုလိုသည်။ အကြောင်းမူကား ဤမှတစ်ပါးသော အနက်ကို ယူသော် တူသောအနက်ရှိသည်၏အဖြစ်သည် မသင့်လျော်ပေ။ သို့မဟုတ် 'အသင်္ခတတရားတို့၊ အပစ္စယတရားတို့' စသည်တို့၌ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် မဂ်လေးပါး၌ရှိသော ဂေါတြဘူဉာဏ်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း အများဝုစ် (ဗဟုဝုစ်) ကို ပြုအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ အကြင်ကြောင့် ဝိမောက္ခဟူသည် မဂ်ပင်ဖြစ်၏၊ မဂ်သည်လည်း ကိလေသာနှင့် သင်္ခါရဟူသော နှစ်ပါးစုံမှ ထမြောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုဝိမောက္ခ (သို့မဟုတ် ဝုဋ္ဌာန) နှင့် စပ်သောအားဖြင့် 'yā ca dubhatovuṭṭhānavivaṭṭane paññā' စသည်ကို ဟောတော်မူ၏။

228. Puna vimokkhānaṃ nānākkhaṇānaṃ ekakkhaṇapariyāyaṃ dassetukāmo katihākārehītiādimāha. Tattha ādhipateyyaṭṭhenāti jeṭṭhakaṭṭhena. Adhiṭṭhānaṭṭhenāti patiṭṭhānaṭṭhena. Abhinīhāraṭṭhenāti vipassanāvīthito nīharaṇaṭṭhena. Niyyānaṭṭhenāti nibbānupagamanaṭṭhena. Aniccato manasikarototi vuṭṭhānagāminivipassanākkhaṇeyeva. Animitto vimokkhoti maggakkhaṇeyeva. Esa nayo sesesu. Cittaṃ adhiṭṭhātīti cittaṃ adhikaṃ katvā ṭhāti, cittaṃ patiṭṭhāpetīti adhippāyo. Cittaṃ abhinīharatīti vipassanāvīthito cittaṃ nīharati. Nirodhaṃ nibbānaṃ niyyātīti nirodhasaṅkhātaṃ nibbānaṃ upagacchatīti evaṃ ākāranānattato catudhā nānākkhaṇatā dassitā.

၂၂၈. တစ်ဖန် အထူးထူးသော ခဏ၌ ဖြစ်ကုန်သော ဝိမောက္ခတို့၏ တစ်ခဏတည်း၌ ဖြစ်ခြင်း၏အကြောင်းကို ပြလိုသော ဆရာတော်သည် 'ကတိဟာကာရေဟိ' စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ 'အာဓိပတေယျဋ္ဌေန' ဟူသည် အကြီးအမှူးဖြစ်သော အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'အဓိဋ္ဌာနဋ္ဌေန' ဟူသည် တည်ရာဟူသော အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'အဘိနီဟာရဋ္ဌေန' ဟူသည် ဝိပဿနာအစဉ်မှ ထုတ်ဆောင်ခြင်းဟူသော အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'နိယျာနဋ္ဌေန' ဟူသည် နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ခြင်းဟူသော အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အနိစ္စတော မနသိကရောတော' ဟူသည် ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာခဏ၌သာ ဖြစ်၏။ 'အနိမိတ္တော ဝိမောက္ခော' ဟူသည် မဂ်ခဏ၌သာ ဖြစ်၏။ ကြွင်းသော ဒုက္ခတော မနသိကရောတော စသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ 'စိတ္တံ အဓိဋ္ဌာတိ' ဟူသည် စိတ်ကို အကြီးအမှူးပြု၍ တည်၏၊ စိတ်ကို တည်စေ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'စိတ္တံ အဘိနီဟရတိ' ဟူသည် ဝိပဿနာအစဉ်မှ စိတ်ကို မဂ်သို့ ထုတ်ဆောင်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'နိရောဓံ นိဗ္ဗာနံ နိယျာတိ' ဟူသည် နိရောဓဟု ဆိုအပ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ကပ်ရောက်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့လျှင် အခြင်းအရာ အထူးထူးဖြစ်ခြင်းကြောင့် လေးပါးသော အပြားအားဖြင့် အထူးထူးသော ခဏ၌ ဖြစ်သည်၏အဖြစ်ကို ပြတော်မူအပ်၏။

Ekakkhaṇatāya samodhānaṭṭhenāti ekajjhaṃ samosaraṇaṭṭhena. Adhigamanaṭṭhenāti vindanaṭṭhena. Paṭilābhaṭṭhenāti pāpuṇanaṭṭhena. Paṭivedhaṭṭhenāti ñāṇena paṭivijjhanaṭṭhena. Sacchikiriyaṭṭhenāti paccakkhakaraṇaṭṭhena. Phassanaṭṭhenāti ñāṇaphusanāya phusanaṭṭhena. Abhisamayaṭṭhenāti abhimukhaṃ samāgamanaṭṭhena. Ettha ‘‘samodhānaṭṭhenā’’ti mūlapadaṃ, sesāni adhigamavevacanāni. Tasmāyeva hi sabbesaṃ ekato vissajjanaṃ kataṃ. Nimittā muccatīti niccanimittato muccati. Iminā vimokkhaṭṭho vutto. Yato muccatīti yato nimittato muccati. Tattha na paṇidahatīti tasmiṃ nimitte [Pg.168] patthanaṃ na karoti. Yattha na paṇidahatīti yasmiṃ nimitte na paṇidahati. Tena suññoti tena nimittena suñño. Yena suññoti yena nimittena suñño. Tena nimittena animittoti iminā animittaṭṭho vutto.

တစ်ခဏတည်း၌ ဖြစ်သည်၏အဖြစ်၌ 'သမောဓာနဋ္ဌေန' ဟူသည် တစ်ပေါင်းတည်း စုဝေးရာဟူသော အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'အဓိဂမနဋ္ဌေန' ဟူသည် ရခြင်းဟူသော အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'ပဋိလာဘဋ္ဌေန' ဟူသည် ဆိုက်ရောက်ခြင်းဟူသော အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'ပဋိဝေဓဋ္ဌေန' ဟူသည် ဉာဏ်ဖြင့် ထိုးထွင်း၍ သိခြင်းဟူသော အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'သစ္ဆိကိရိယဋ္ဌေန' ဟူသည် မျက်မှောက်ပြုခြင်းဟူသော အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'ဖဿနဋ္ဌေန' ဟူသည် ဉာဏ်ဖြင့် တွေ့ထိခြင်းဟူသော အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'အဘိသမယဋ္ဌေန' ဟူသည် ရှေးရှု ကောင်းစွာ ရောက်ခြင်းဟူသော အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ဤခုနစ်ပါးသော ပုဒ်တို့တွင် 'သမောဓာနဋ္ဌေန' ဟူသော ပုဒ်သည် မူလပုဒ်ဖြစ်ပြီး ကြွင်းသော ခြောက်ပါးသော ပုဒ်တို့သည် အဓိဂမ (ရခြင်း) သဒ္ဒါ၏ ဝေဝုစ်ပရိယာယ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ စင်စစ်သော်ကား ထို့ကြောင့်သာလျှင် အလုံးစုံသော ထိုခုနစ်ပါးသော ပုဒ်တို့၏ အဖြေကို တစ်ပေါင်းတည်း ပြုတော်မူအပ်၏။ 'နိမိတ္တာ မုစ္စတိ' ဟူသည် နိစ္စနိမိတ်မှ လွတ်မြောက်၏။ ဤပါဌ်ဖြင့် ဝိမောက္ခသဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ဟောတော်မူ၏။ 'ယတော မုစ္စတိ' ဟူသည် အကြင် နိစ္စနိမိတ်မှ လွတ်မြောက်၏။ 'တတ္ထ န ပဏိဒဟတိ' ဟူသည် ထိုနိစ္စနိမိတ်၌ တောင့်တခြင်းကို မပြု။ 'ယတ္ထ န ပဏိဒဟတိ' ဟူသည် အကြင်နိစ္စနိမိတ်၌ တောင့်တခြင်းကို မပြု။ 'တေန သုညော' ဟူသည် ထိုနိစ္စနိမိတ်မှ ဆိတ်သုဉ်း၏။ 'ယေန သုညော' ဟူသည် အကြင်နိစ္စနိမိတ်မှ ဆိတ်သုဉ်း၏။ 'တေန နိမိတ္တေန အနိမိတ္တော' ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် အနိမိတ္တသဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ဟောတော်မူ၏။

Paṇidhiyā muccatīti paṇidhito muccati. ‘‘Paṇidhi muccatī’’ti pāṭho nissakkatthoyeva. Iminā vimokkhaṭṭho vutto. Yattha na paṇidahatīti yasmiṃ dukkhe na paṇidahati. Tena suññoti tena dukkhena suñño. Yena suññoti yena dukkhanimittena suñño. Yena nimittenāti yena dukkhanimittena. Tattha na paṇidahatīti iminā appaṇihitaṭṭho vutto. Abhinivesā muccatīti iminā vimokkhaṭṭho vutto. Yena suññoti yena abhinivesanimittena suñño. Yena nimittenāti yena abhinivesanimittena. Yattha na paṇidahati, tena suññoti yasmiṃ abhinivesanimitte na paṇidahati, tena abhinivesanimittena suñño. Iminā suññataṭṭho vutto.

'ပဏိဓိယာ မုစ္စတိ' ဟူသည် တဏှာဟူသော တောင့်တခြင်းမှ လွတ်မြောက်၏။ 'ပဏိဓိ မုစ္စတိ' ဟု ပါဌ်ရှိရာ၌လည်း ပဉ္စမီအနက် (မှ) ပင် ဖြစ်၏။ ဤပါဌ်ဖြင့် ဝိမောက္ခသဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ဟောတော်မူ၏။ 'ယတ္ထ န ပဏိဒဟတိ' ဟူသည် အကြင် ဒုက္ခ၌ တောင့်တခြင်းကို မပြု။ 'တေန သုညော' ဟူသည် ထိုဒုက္ခဖြင့် ဆိတ်သုဉ်း၏။ 'ယေန သုညော' ဟူသည် အကြင် ဒုက္ခနိမိတ်မှ ဆိတ်သုဉ်း၏။ 'ယေန နိမိတ္တေန' ဟူသည် အကြင် ဒုက္ခနိမိတ်ဖြင့် ဖြစ်၏။ 'တတ္ထ န ပဏိဒဟတိ' ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် အပ္ပဏိဟိတသဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ဟောတော်မူ၏။ 'အဘိနိဝေသာ မုစ္စတိ' ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် ဝိမောက္ခသဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ဟောတော်မူ၏။ 'ယေန သုညော' ဟူသည် အကြင် ငါ-အတ္တဟု စွဲလမ်းသော အဘိနိဝေသနိမိတ်မှ ဆိတ်သုဉ်း၏။ 'ယေန နိမိတ္တေန' ဟူသည် အကြင် စွဲလမ်းသော အဘိနိဝေသနိမိတ်ဖြင့် ဖြစ်၏။ 'ယတ္ထ န ပဏိဒဟတိ တေန သုညော' ဟူသည် အကြင် စွဲလမ်းသော အဘိနိဝေသနိမိတ်၌ မတောင့်တ၊ ထိုစွဲလမ်းသော အဘိနိဝေသနိမိတ်မှ ဆိတ်သုဉ်း၏။ ဤပါဌ်ဖြင့် သုညတသဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ဟောတော်မူ၏။

229. Puna aṭṭhavimokkhādīni niddisitukāmo atthi vimokkhotiādimāha. Tattha niccato abhinivesātiādīni saññāvimokkhe vuttanayena veditabbāni. Sabbābhinivesehīti vuttappakārehi abhinivesehi. Iti abhinivesamuccanavasena suññatavimokkhā nāma jātā, teyeva niccādinimittamuccanavasena animittavimokkhā, niccantiādipaṇidhīhi muccanavasena appaṇihitavimokkhā. Ettha ca paṇidhi muccatīti sabbattha nissakkattho veditabbo. Paṇidhiyā muccatīti vā pāṭho. ‘‘Sabbapaṇidhīhi muccatī’’ti cettha sādhakaṃ. Evaṃ tisso anupassanā tadaṅgavimokkhattā ca samucchedavimokkhassa paccayattā ca pariyāyena vimokkhāti vuttā.

၂၂၉. တစ်ဖန် ရှစ်ပါးသော ဝိမောက္ခ အစရှိသည်တို့ကို ပြဆိုလိုသဖြင့် 'အတ္ထိ ဝိမောက္ခော' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုအဋ္ဌဝိမောက္ခ အစရှိသော ပါဌ်၌ 'နိစ္စတော အဘိနိဝေသာ' အစရှိသော ပါဌ်တို့ကို သညာဝိမောက္ခ၌ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် သိအပ်ကုန်၏။ 'သဗ္ဗာဘိနိဝေသေဟိ' ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားရှိကုန်သော အဘိနိဝေသတို့မှ လွတ်ခြင်း ဟူလို။ ဤသို့ အဘိနိဝေသမှ လွတ်မြောက်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် 'သုညတဝိမောက္ခ' မည်ကုန်၏။ ထိုသုညတဝိမောက္ခတို့ကိုပင်လျှင် နိစ္စနိမိတ် အစရှိသော နိမိတ်တို့မှ လွတ်မြောက်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် 'အနိမိတ္တဝိမောက္ခ' မည်ကုန်၏။ 'နိစ္စ' အစရှိသော တောင့်တခြင်းတို့မှ လွတ်မြောက်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် 'အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခ' မည်ကုန်၏။ ဤ၌လည်း တောင့်တခြင်းမှ လွတ်မြောက်၏ဟူသော ပုဒ်တို့၌ ပဉ္စမီဝိဘတ်အနက်ကို သိအပ်၏။ 'ပဏိဓိယာ မုစ္စတိ' ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏။ ထို၌ 'သဗ္ဗပဏိဓီဟိ မုစ္စတိ' ဟူသော ပါဌ်သည် သက်သေသာဓက ဖြစ်၏။ ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် ဝိပဿနာသုံးပါးတို့သည် အခိုက်အတန့်အားဖြင့် ဝိမောက္ခမည်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ မဂ်တည်းဟူသော ဝိမောက္ခ၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ပရိယာယ်အားဖြင့် ဝိမောက္ခဟူ၍ မိန့်ဆိုအပ်ကုန်၏။

230. Tattha jātāti anantare vipassanāvimokkhepi sati imissā kathāya maggavimokkhādhikārattā tasmiṃ maggavimokkhe jātāti vuttaṃ hoti. Anavajjakusalāti rāgādivajjavirahitā kusalā. Vicchedaṃ katvā vā pāṭho. Bodhipakkhiyā dhammāti ‘‘cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgā[Pg.169], ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti (ma. ni. 3.35, 43; cūḷani. mettagūmāṇavapucchāniddesa 22; mi. pa. 5.4.1) vuttā sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā. Idaṃ mukhanti idaṃ vuttappakāraṃ dhammajātaṃ ārammaṇato nibbānapavesāya mukhattā mukhaṃ nāmāti vuttaṃ hoti. Tesaṃ dhammānanti tesaṃ bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ. Idaṃ vimokkhamukhanti nibbānaṃ vikkhambhanatadaṅgasamucchedapaṭippassaddhinissaraṇavimokkhesu nissaraṇavimokkhova, ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā, virāgo tesaṃ dhammānaṃ aggamakkhāyatī’’ti (itivu. 90; a. ni. 4.34) vuttattā uttamaṭṭhena mukhañcāti vimokkhamukhaṃ. Vimokkhañca taṃ mukhañca vimokkhamukhanti kammadhārayasamāsavasena ayameva attho vutto. Vimokkhañcāti ettha liṅgavipallāso kato. Tīṇi akusalamūlānīti lobhadosamohā. Tīṇi duccaritānīti kāyavacīmanoduccaritāni. Sabbepi akusalā dhammāti akusalamūlehi sampayuttā duccaritehi sampayuttā ca asampayuttā ca sevitabbadomanassādīni ṭhapetvā sabbepi akusalā dhammā. Kusalamūlasucaritāni vuttapaṭipakkhena veditabbāni. Sabbepi kusalā dhammāti vuttanayeneva sampayuttā asampayuttā ca vimokkhassa upanissayabhūtā sabbepi kusalā dhammā. Vivaṭṭakathā heṭṭhā vuttā. Vimokkhavivaṭṭasambandhena panettha sesavivaṭṭāpi vuttā. Āsevanāti ādito sevanā. Bhāvanāti tasseva vaḍḍhanā. Bahulīkammanti tasseva vasippattiyā punappunaṃ karaṇaṃ. Maggassa pana ekakkhaṇeyeva kiccasādhanavasena āsevanādīni veditabbāni. Paṭilābho vā vipāko vātiādīni heṭṭhā vuttatthānevāti.

၂၃၀. ထိုပါဠိ၌ 'ဇာတာ' ဟူသည် အခြားမဲ့၌ ဝိပဿနာဝိမောက္ခ ရှိသော်လည်း ဤစကားသည် မဂ်ဝိမောက္ခကို အရာအဖြစ် ယူအပ်သောကြောင့် ထိုမဂ်ဝိမောက္ခ၌ ဖြစ်ကုန်သည်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'အနဝဇ္ဇကုသလာ' ဟူသည် ရာဂ အစရှိသော အပြစ်မှ ကင်းကုန်သော ကုသိုလ်တရားတို့တည်း။ ဝါကျကို ဖြတ်၍ 'အနဝဇ္ဇာ ကုသလာ' ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏။ 'ဗောဓိပက္ခိယာ ဓမ္မာ' ဟူသည် သတိပဋ္ဌာန်လေးပါး၊ သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါး၊ ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါး၊ ဣန္ဒြေငါးပါး၊ ဗိုလ်ငါးပါး၊ ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါး၊ မြတ်သော အင်္ဂါရှစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသော မဂ် ဟု ဆိုအပ်သော သုံးဆယ့်ခုနစ်ပါးသော ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့တည်း။ 'ဣဒံ မုခံ' ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားရှိသော ဤဗောဓိပက္ခိယတရားအပေါင်းသည် အာရုံပြုသောအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ နိဗ္ဗာန်သို့ ဝင်ရောက်ရန် တံခါးသဖွယ် ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'မုခ' (တံခါးဝ) မည်၏ ဟူလို။ 'တေသံ ဓမ္မာနံ' ဟူသည် ထိုဗောဓိပက္ခိယတရားတို့၏။ 'ဣဒံ ဝိမောက္ခမုခံ' ဟူသည် နိဗ္ဗာန်သည် ဝိက္ခမ္ဘနဝိမောက္ခ၊ တဒင်္ဂဝိမောက္ခ၊ သမုစ္ဆေဒဝိမောက္ခ၊ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိမောက္ခ၊ နိဿရဏဝိမောk္ခတို့တွင် နိဿရဏဝိမောက္ခလည်း ဖြစ်၏။ 'ရဟန်းတို့၊ သင်္ခတတရား သို့မဟုတ် အသင်္ခတတရားတို့တွင် ဝိရာဂသည် အမြတ်ဆုံးဟု ဆိုအပ်၏' ဟု ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် မြတ်သောအနက်ဖြင့် 'မုခ' လည်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဝိမောက္ခမုခ မည်၏။ 'ဝိမောက္ခလည်းဖြစ်၊ မုခလည်းဖြစ်သောကြောင့် ဝိမောက္ခမုခ' ဟု ကမ္မဓာရည်းသမာသ်အစွမ်းဖြင့် ဤအနက်ကိုပင် ဟောတော်မူအပ်၏။ 'ဝိမောက္ခဉ္စ' ဟူသော ပါဌ်၌ လိင်ပြန်ခြင်းကို ပြုအပ်၏။ 'တီဏိ အကုသလမူလာနိ' ဟူသည် လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟတို့တည်း။ 'တီဏိ ဒုစ္စရိတာနိ' ဟူသည် ကာယဒုစရိုက်၊ ဝစီဒုစရိုက်၊ မနောဒုစရိုက်တို့တည်း။ 'သဗ္ဗေပိ အကုသလာ ဓမ္မာ' ဟူသည် အကုသိုလ်မူလတို့နှင့် ယှဉ်သည်လည်းဖြစ်စေ၊ မယှဉ်သည်လည်းဖြစ်စေ၊ မှီဝဲအပ်သော ဒေါမနဿ အစရှိသည်တို့ကို ချန်လှပ်၍ အလုံးစုံသော အကုသိုလ်တရားတို့တည်း။ 'ကုသလမူလသုစရိတာနိ' ကို ဆိုအပ်ပြီးသော အကုသိုလ်တရားတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် သိအပ်ကုန်၏။ 'သဗ္ဗေပိ ကုသလာ ဓမ္မာ' ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့်ပင် ယှဉ်သည်လည်းဖြစ်စေ၊ မယှဉ်သည်လည်းဖြစ်စေ၊ ဝိမောက္ခ၏ အားကြီးသောမှီရာ (ဥပနိဿယ) ဖြစ်ကုန်သော အလုံးစုံသော ကုသိုလ်တရားတို့တည်း။ 'ဝိဝဋ္ဋကထာ' ကို အောက်၌ ဖွင့်ဆိုအပ်ပြီးပြီ။ ဤဝိမောက္ခဝိဝဋ္ဋ၌ ဝိမောက္ခဝိဝဋ္ဋနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ကြွင်းသော သညာဝိဝဋ္ဋ အစရှိသည်တို့ကိုလည်း ဟောတော်မူအပ်၏။ 'အာသေဝနာ' ဟူသည် အစဦးမှစ၍ မှီဝဲခြင်းတည်း။ 'ဘာဝနာ' ဟူသည် ထိုတရားကိုပင် ပွားများခြင်းတည်း။ 'ဗဟုလီကမ္မံ' ဟူသည် ထိုတရားကိုပင် ဝသီဘော်သို့ ရောက်သည်တိုင်အောင် အဖန်ဖန် ပြုလုပ်ခြင်းတည်း။ လောကုတ္တရာမဂ်၏ အာသေဝန အစရှိသည်တို့ကိုမူကား တစ်ခုတည်းသော ကိစ္စပြီးမြောက်စေသော ခဏ၌သာ သိအပ်ကုန်၏။ 'ပဋိလာဘော ဝါ ဝိပါကော ဝါ' အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ရှိသည်သာတည်း။ ဤကား ပြီးဆုံးခြင်းကို ပြဆိုခြင်း ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။

Vimokkhaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဝိမောက္ခနိဒ္ဒေသအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

Saddhammappakāsiniyā paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathāya

သဒ္ဓမ္မပ္ပကာသိနီမည်သော ပဋိသံဘိဒါမဂ်အဋ္ဌကထာ၌

Vimokkhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ဝိမောက္ခကထာအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

6. Gatikathā

၆. ဂတိကထာ

Gatikathāvaṇṇanā

ဂတိကထာအဖွင့်

231. Idāni tassā vimokkhuppattiyā hetubhūtaṃ hetusampattiṃ dassentena kathitāya gatikathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Duhetukapaṭisandhikassāpi hi ‘‘natthi jhānaṃ apaññassā’’ti (dha. pa. 372) vacanato jhānampi na uppajjati, kiṃ [Pg.170] pana vimokkho. Tattha gatisampattiyāti nirayatiracchānayonipettivisayamanussadevasaṅkhātāsu pañcasu gatīsu manussadevasaṅkhātāya gatisampattiyā. Etena purimā tisso gativipattiyo paṭikkhipati. Gatiyā sampatti gatisampatti, sugatīti vuttaṃ hoti. Gatīti ca sahokāsā khandhā. Pañcasu ca gatīsu pettivisayaggahaṇeneva asurakāyopi gahito. Devāti cha kāmāvacaradevā brahmāno ca. Devaggahaṇena asurāpi saṅgahitā. Ñāṇasampayutteti ñāṇasampayuttapaṭisandhikkhaṇe. Khaṇopi hi ñāṇasampayuttayogena teneva vohārena vuttoti veditabbo. Katinaṃ hetūnanti alobhādosāmohahetūsu katinaṃ hetūnaṃ. Upapattīti upapajjanaṃ, nibbattīti attho.

၂၃၁. ယခုအခါ ထိုဝိမောက္ခ၏ ဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ပဋိသန္ဓေအကြောင်း ပြည့်စုံခြင်း (ဟေတုသမ္ပတ္တိ) ကို ပြလိုသဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော ဂတိကထာ၌ အသစ်သော အနက်၏အဖွင့်ကို ဆိုအံ့။ စင်စစ်သော်ကား ဒွိဟိတ်ပဋိသန္ဓေရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အားလည်းကောင်း၊ ပဋိသန္ဓေပညာ ကင်းသောသူအားလည်းကောင်း 'ပညာမရှိသူအား ဈာန်မရှိ' ဟု အဋ္ဌကထာ၌ ဆိုခြင်းကြောင့် အပ္ပနာဈာန်မျှလည်း မဖြစ်၊ သမုစ္ဆေဒဝိမောက္ခကား အဘယ်မှာ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း။ ထိုဂတိကထာ၌ 'ဂတိသမ္ပတ္တိယာ' ဟူသည် ငရဲဂတိ၊ တိရစ္ဆာန်ဂတိ၊ ပြိတ္တာဂတိ၊ လူဂတိ၊ နတ်ဂတိဟု ဆိုအပ်သော ဂတိငါးပါးတို့တွင် လူဂတိနှင့် နတ်ဂတိဟု ဆိုအပ်သော ဂတိသမ္ပတ္တိအားဖြင့် ဟူလို။ ဤဂတိသမ္ပတ္တိဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ရှေးဖြစ်ကုန်သော ငရဲ၊ တိရစ္ဆာန်၊ ပြိတ္တာ ဟူသော ဂတိဝိပတ္တိသုံးပါးတို့ကို ပယ်မြစ်၏။ ဂတိ၏ ပြည့်စုံခြင်းသည် ဂတိသမ္ပတ္တိ၊ သုဂတိဘဝ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဂတိ' ဟူသည်လည်း ဘုံနှင့်တကွဖြစ်သော ခန္ဓာတို့တည်း။ ဂတိငါးပါးတို့တွင် ပြိတ္တာဂတိ (ပေတ္တိဝိသယ) သဒ္ဒါကို ယူခြင်းဖြင့်သာလျှင် အသူရကာယ်ကိုလည်း ယူအပ်၏။ 'ဒေဝါ' ဟူသည် ခြောက်ထပ်သော ကာမာဝစရနတ်တို့လည်းကောင်း၊ ဗြဟ္မာတို့လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ 'ဒေဝ' သဒ္ဒါကို ယူခြင်းဖြင့် နတ်အသုရာတို့ကိုလည်း ယူအပ်၏။ 'ဉာဏသမ္ပယုတ္တေ' ဟူသည် ဉာဏသမ္ပယုတ္တ ပဋိသန္ဓေစိတ်၏ ခဏ၌ ဟူလို။ ပဋိသန္ဓေစိတ်ခဏကိုလည်း ဉာဏသမ္ပယုတ္တစိတ်နှင့် ယှဉ်သောကြောင့် ထိုဉာဏသမ္ပယုတ္တဟူသော ဝေါဟာရဖြင့်ပင် ဆိုအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ 'ကတီနံ ဟေတူနံ' ဟူသည် အလောဘဟိတ်၊ အဒေါသဟိတ်၊ အမောဟဟိတ်တို့တွင် အဘယ်မျှသော ဟိတ်တို့၏ ဟူလို။ 'ဥပပတ္တိ' ဟူသည် ဖြစ်ခြင်းတည်း၊ 'နိဗ္ဗတ္တိ' ဟူသော အနက်တည်း။

Yasmā pana suddakulajātāpi tihetukā honti, tasmā te sandhāya paṭhamapucchā. Yasmā ca yebhuyyena mahāpuññā tīsu mahāsālakulesu jāyanti, tasmā tesaṃ tiṇṇaṃ kulānaṃ vasena tisso pucchā. Pāṭho pana saṅkhitto. Mahatī sālā etesanti mahāsālā, mahāgharā mahāvibhavāti attho. Atha vā mahā sāro etesanti mahāsārāti vattabbe ra-kārassa la-kāraṃ katvā ‘‘mahāsālā’’ti vuttaṃ. Khattiyā mahāsālā, khattiyesu vā mahāsālāti khattiyamahāsālā. Sesesupi eseva nayo. Tattha yassa khattiyassa gehe pacchimantena koṭisataṃ dhanaṃ nidhānagataṃ hoti, kahāpaṇānañca vīsati ambaṇāni divasaṃ valañje nikkhamanti, ayaṃ khattiyamahāsālo nāma. Yassa brāhmaṇassa gehe pacchimantena asītikoṭidhanaṃ nidhānagataṃ hoti, kahāpaṇānañca dasa ambaṇāni divasaṃ valañje nikkhamanti, ayaṃ brāhmaṇamahāsālo nāma. Yassa gahapatissa gehe pacchimantena cattālīsakoṭidhanaṃ nidhānagataṃ hoti, kahāpaṇānañca pañca ambaṇāni divasaṃ valañje nikkhamanti, ayaṃ gahapatimahāsālo nāma.

ဆင်းရဲသော အမျိုး၌ ဖြစ်သောသူတို့သည်လည်း တိဟိတ်ပဋိသန္ဓေရှိသူများ ဖြစ်ကြသောကြောင့် ထိုတိဟိတ်ပဋိသန္ဓေနေသူ အချို့တို့ကို ရည်မှတ်၍ ပထမအမေးကို ပြုအပ်၏။ အများအားဖြင့် ဘုန်းကြီးသောသူတို့သည် မဟာသာလအမျိုးသုံးပါးတို့၌ ဖြစ်ကြသောကြောင့် ထိုမင်း၊ ပုဏ္ဏား၊ သူကြွယ် မဟာသာလအမျိုးသုံးပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် အမေးသုံးခုတို့ကို ပြုအပ်၏။ ပါဠိတော်သည် ကျဉ်းမြောင်းလှ၏။ ထိုသူတို့အား ကြီးမားသော အိမ် သို့မဟုတ် များစွာသော စည်းစိမ်တို့ ရှိကြသောကြောင့် 'မဟာသာလ' မည်ကုန်၏။ ကြီးမားသောအိမ်ရှိခြင်း၊ များစွာသော စည်းစိမ်ရှိခြင်း ဟူသော အနက်တည်း။ တစ်နည်းကား ထိုသူတို့အား ကြီးမြတ်သော ဥစ္စာ (သာရ) ရှိသောကြောင့် 'မဟာသာရ' ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ 'ရ' အက္ခရာကို 'လ' အက္ခရာပြု၍ 'မဟာသာလ' ဟု ဆိုအပ်၏။ မင်းမျိုး၌ ဖြစ်ကုန်သော မဟာသာလတို့ သို့မဟုတ် မင်းတို့တွင် များစွာသော ဥစ္စာရှိသောသူတို့သည် 'ခတ္တိယမဟာသာလ' မည်ကုန်၏။ ကြွင်းသော အမျိုးတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ထိုသုံးမျိုးတို့တွင် အကြင်မင်း၏ နန်းအိမ်၌ အနည်းဆုံးအားဖြင့် ကုဋေတစ်ရာသော ဥစ္စာကို မြှုပ်နှံထားအပ်၏၊ နေ့စဉ် သုံးဆောင်ခြင်းကြောင့် အသပြာ နှစ်ဆယ်သောအမ္ဗဏတို့သည် ကုန်ဆုံးခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏၊ ဤမင်းကို 'ခတ္တိယမဟာသာလ' ဟု ခေါ်၏။ အကြင်ပုဏ္ဏား၏ အိမ်၌ အနည်းဆုံးအားဖြင့် ကုဋေရှစ်ဆယ်သော ဥစ္စာကို မြှုပ်နှံထားအပ်၏၊ နေ့စဉ် သုံးဆောင်ခြင်းကြောင့် အသပြာ တစ်ဆယ်သောအမ္ဗဏတို့သည် ကုန်ဆုံးခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏၊ ဤပုဏ္ဏားကို 'ဗြာဟ္မဏမဟာသာလ' ဟု ခေါ်၏။ အကြင်သူကြွယ်၏ အိမ်၌ အနည်းဆုံးအားဖြင့် ကုဋေလေးဆယ်သော ဥစ္စာကို မြှုပ်နှံထားအပ်၏၊ နေ့စဉ် သုံးဆောင်ခြင်းကြောင့် အသပြာ ငါးအမ္ဗဏတို့သည် ကုန်ဆုံးခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏၊ ဤသူကြွယ်ကို 'ဂဟပတိမဟာသာလ' ဟု ခေါ်၏။

Rūpāvacarānaṃ arūpāvacarānañca ekantatihetukattā ‘‘ñāṇasampayutte’’ti na vuttaṃ, manussesu pana duhetukāhetukānañca sabbhāvato, kāmāvacaresu devesu duhetukānañca sabbhāvato sesesu ‘‘ñāṇasampayutte’’ti vuttaṃ. Ettha ca kāmāvacaradevā pañcakāmaguṇaratiyā kīḷanti, sarīrajutiyā ca jotantīti devā, rūpāvacarabrahmāno jhānaratiyā kīḷanti[Pg.171], sarīrajutiyā ca jotantīti devā, arūpāvacarabrahmāno jhānaratiyā kīḷanti, ñāṇajutiyā ca jotantīti devā.

ရူပါဝစရဗြဟ္မာများနှင့် အရူပါဝစရဗြဟ္မာများသည် စင်စစ် တိဟိတ်ပဋိသန္ဓေရှိသည်ဖြစ်သောကြောင့် ‘ဉာဏသမ္ပယုတ္တ’ ဟူ၍ သီးခြားမဟောကြားအပ်ပေ။ လူတို့တွင်မူ ဒွိဟိတ်ပုဂ္ဂိုလ်နှင့် အဟိတ်ပုဂ္ဂိုလ်များလည်း ရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကာမာဝစရနတ်တို့တွင် ဒွိဟိတ်ပုဂ္ဂိုလ်များလည်း ရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း ကြွင်းသောနတ်လူတို့၌ ‘ဉာဏသမ္ပယုတ္တ’ ဟူ၍ ဟောတော်မူ၏။ ဤ၌ ကာမာဝစရနတ်တို့သည် ကာမဂုဏ်ငါးပါး၌ မွေ့လျော်ခြင်းဖြင့် မြူးတူးပျော်ပါးကြသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါဖြင့် တောက်ပကြသောကြောင့်လည်းကောင်း ‘ဒေဝ’ (နတ်) မည်ကုန်၏။ ရူပါဝစရဗြဟ္မာတို့သည် ဈာန်၌ မွေ့လျော်ခြင်းဖြင့် ပျော်မွေ့ကြသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်မှထွက်သော အရောင်ဖြင့် ပြိုးပြိုးပြက်ပြက် တောက်ပကြသောကြောင့်လည်းကောင်း ‘ဒေဝ’ မည်ကုန်၏။ အရူပါဝစရဗြဟ္မာတို့သည် ဈာန်၌ မွေ့လျော်ခြင်းဖြင့် ပျော်မွေ့ကြသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဉာဏ်တည်းဟူသော အရောင်ဖြင့် တောက်ပကြသောကြောင့်လည်းကောင်း ‘ဒေဝ’ မည်ကုန်၏။

232. Kusalakammassa javanakkhaṇeti atītajātiyā idha tihetukapaṭisandhijanakassa tihetukakāmāvacarakusalakammassa ca javanavīthiyaṃ punappunaṃ uppattivasena sattavāraṃ javanakkhaṇe, pavattanakāleti attho. Tayo hetū kusalāti alobho kusalahetu adoso kusalahetu amoho kusalahetu. Tasmiṃ khaṇe jātacetanāyāti tasmiṃ vuttakkhaṇeyeva jātāya kusalacetanāya. Sahajātapaccayā hontīti uppajjamānā ca sahauppādanabhāvena upakārakā honti. Tena vuccatīti tena sahajātapaccayabhāveneva vuccati. Kusalamūlapaccayāpi saṅkhārāti ekacittakkhaṇikapaccayākāranayena vuttaṃ. ‘‘Saṅkhārā’’ti ca bahuvacanena tattha saṅkhārakkhandhasaṅgahitā sabbe cetasikā gahitāti veditabbaṃ. Apisaddena saṅkhārapaccayāpi kusalamūlānītipi vuttaṃ hoti.

၂၃၂. “kusalakammassa javanakkhaṇe” ဟူသည် အတိတ်ဘဝ၌ ဤလူ့ဘုံတွင် တိဟိတ်ပဋိသန္ဓေကို ဖြစ်စေတတ်သော တိဟိတ်ကာမာဝစရကုသိုလ်ကံ၏ ဇောဝီထိ၌ အဖန်ဖန်ဖြစ်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ဇောအဆင့်တွင် ခုနစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် ဖြစ်ပေါ်နေသောအခါကို ဆိုလိုသည်။ “tayo hetū kusalā” ဟူသည် အလောဘကုသိုလ်ဟိတ်၊ အဒေါသကုသိုလ်ဟိတ်၊ အမောဟကုသိုလ်ဟိတ်တို့ ဖြစ်သည်။ “tasmiṃ khaṇe jātacetanāya” ဟူသည် ထိုဆိုအပ်ပြီးသော အတိတ်ဘဝ၌ ကာမာဝစရကုသိုလ်ဇောဖြစ်သောအခါ၌သာလျှင် ဖြစ်သော ကုသိုလ်စေတနာအား ဆိုလိုသည်။ “sahajātapaccayā honti” ဟူသည် အတူတကွဖြစ်ပေါ်လာခြင်းဖြင့် အချင်းချင်း ကျေးဇူးပြုတတ်ကြသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ “tena vuccati” ဟူသည် ထိုသို့ သဟဇာတပစ္စည်းအဖြစ်ဖြင့် စေတနာနှင့်တကွဖြစ်၍ ကျေးဇူးပြုတတ်သောကြောင့်ပင် ဆိုအပ်၏။ “kusalamūlapaccayāpi saṅkhārā” ဟူသည် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ဝိဘင်းကျမ်း၌ လာသည့်အတိုင်း စိတ္တက္ခဏတစ်ခုတည်း၌ ကျေးဇူးပြုပုံနည်းလမ်းအားဖြင့် ဟောကြားထားခြင်းဖြစ်သည်။ “saṅkhārā” ဟူသော ဗုဒ္ဓဝုစ်ကိန်းဖြင့် ထိုဇောခဏ၌ သင်္ခါရက္ခန္ဓာတွင် အကျုံးဝင်သော ကုသိုလ်ဟိတ်သုံးပါးမှ ကြွင်းကုန်သော စေတသိက်အားလုံးကို ယူရမည်ဟု သိအပ်၏။ “api” သဒ္ဒါဖြင့် သင်္ခါရတည်းဟူသော အကြောင်းကြောင့်လည်း ကုသိုလ်မူလတို့ ဖြစ်ကြသည်ဟူ၍လည်း ဆိုလိုရာရောက်ပေသည်။

Nikantikkhaṇeti attano vipākaṃ dātuṃ paccupaṭṭhitakamme vā tathā paccupaṭṭhitakammena upaṭṭhāpite kammanimitte vā gatinimitte vā uppajjamānānaṃ nikantikkhaṇe. Nikantīti nikāmanā patthanā. Āsannamaraṇassa hi mohena ākulacittattā avīcijālāyapi nikanti uppajjati, kiṃ pana sesesu nimittesu. Dve hetūti lobho akusalahetu moho akusalahetu. Bhavanikanti pana paṭisandhianantaraṃ pavattabhavaṅgavīthito vuṭṭhitamattasseva attano khandhasantānaṃ ārabbha sabbesampi uppajjati. ‘‘Yassa vā pana yattha akusalā dhammā na uppajjittha, tassa tattha kusalā dhammā na uppajjitthāti āmantā’’ti evamādi idameva sandhāya vuttaṃ. Tasmiṃ khaṇe jātacetanāyāti akusalacetanāya.

“nikantikkhaṇe” ဟူသည် မိမိအား အကျိုးဝိပါက်ကို ပေးရန် ရှေးရှုထင်လာသော ဇနကကံ၌လည်းကောင်း၊ ထိုကံက ထင်ရှားစေအပ်သော ကမ္မနိမိတ် သို့မဟုတ် ဂတိနိမိတ်၌လည်းကောင်း အာရုံပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော ဇောစိတ်တို့၏ တပ်မက်နှစ်သက်သောအခါ၌ ဖြစ်သည်။ “nikanti” ဟူသည် လိုလားတောင့်တခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အလွန်သေခါနီးဖြစ်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား မောဟကြောင့် စိတ်အစဉ်ရှုပ်ထွေးချောက်ချားသဖြင့် အဝီစိငရဲမီးလျှံ၌ပင် တပ်မက်ခြင်းဖြစ်ပေါ်တတ်သေး၏၊ ကြွင်းသောအာရုံတို့၌ ဆိုဖွယ်ရာ ရှိအံ့နည်း။ “dve hetū” ဟူသည် လောဘအကုသိုလ်ဟိတ်နှင့် မောဟအကုသိုလ်ဟိတ်တို့ ဖြစ်သည်။ ဘဝနိကန္တိကလောဘဇောသည် ပဋိသန္ဓေစိတ်၏ အခြားမဲ့၌ ဖြစ်သော ဘဝင်စိတ္တုပ္ပါဒ်မှ ထစဉ်မျှ၌သာလျှင် မိမိ၏ ခန္ဓာအစဉ်ကို အာရုံပြု၍ (အသညသတ်မှကြွင်းသော) ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့အား ဖြစ်ပေါ်တတ်သည်။ “yassa vā pana yattha akusalā dhammā na uppajjittha, tassa tattha kusalā dhammā na uppajjitthāti āmantā” အစရှိသော ယမိုက်ပါဠိတော်ကို ဤဘဝနိကန္တိကလောဘဇောကိုသာ ရည်ရွယ်၍ ဟောကြားထားခြင်းဖြစ်သည်။ “tasmiṃ khaṇe jātacetanāya” ဟူသည် အကုသိုလ်စေတနာကို ဆိုလိုသည်။

Paṭisandhikkhaṇeti tena kammena gahitapaṭisandhikkhaṇe. Tayo hetūti alobho abyākatahetu adoso abyākatahetu amoho abyākatahetu. Tasmiṃ khaṇe jātacetanāyāti vipākābyākatacetanāya. Nāmarūpapaccayāpi viññāṇanti ettha tasmiṃ paṭisandhikkhaṇe tayo vipākahetū sesacetasikā ca nāmaṃ, hadayavatthu rūpaṃ. Tato [Pg.172] nāmarūpapaccayatopi paṭisandhiviññāṇaṃ pavattati. Viññāṇapaccayāpi nāmarūpanti etthāpi nāmaṃ vuttappakārameva, rūpaṃ pana idha sahetukamanussapaṭisandhiyā adhippetattā gabbhaseyyakānaṃ vatthudasakaṃ kāyadasakaṃ bhāvadasakanti samatiṃsa rūpāni, saṃsedajānaṃ opapātikānañca paripuṇṇāyatanānaṃ cakkhudasakaṃ sotadasakaṃ ghānadasakaṃ jivhādasakañcāti samasattati rūpāni. Taṃ vuttappakāraṃ nāmarūpaṃ paṭisandhikkhaṇe paṭisandhiviññāṇapaccayā pavattati.

“paṭisandhikkhaṇe” ဟူသည် ထိုဇနကကံကြောင့် ရရှိအပ်သော ပဋိသန္ဓေခဏ၌ ဖြစ်သည်။ “tayo hetū” ဟူသည် အလောဘအဗျာကတဟိတ်၊ အဒေါသအဗျာကတဟိတ်၊ အမောဟအဗျာကတဟိတ်တို့ ဖြစ်သည်။ “tasmiṃ khaṇe jātacetanāya” ဟူသည် ပဋိသန္ဓေဝိပါက်စိတ်ခဏ၌ ဖြစ်သော အဗျာကတစေတနာကို ဆိုလိုသည်။ “nāmarūpapaccayāpi viññāṇaṃ” ဟူသော ဤပုဒ်၌ ထိုပဋိသန္ဓေခဏတွင် ဝိပါက်ဟိတ်သုံးပါးနှင့် ကြွင်းသော (၃၀ သော) စေတသိက်တို့သည် နာမ်မည်၏၊ ဟဒယဝတ္ထုသည် ရုပ်မည်၏။ ထိုဆိုအပ်ပြီးသော နာမ်ရုပ်တည်းဟူသော အကြောင်းကြောင့်လည်း ပဋိသန္ဓေဝိညာဉ်သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ “viññāṇapaccayāpi nāmarūpaṃ” ဟူသော ပုဒ်၌လည်း နာမ်ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်း ဝိပါက်ဟိတ်မှ ကြွင်းသော စေတသိက်ပင် ဖြစ်သည်။ ရုပ်ကိုမူ ဤပါဠိ၌ သဟိတ်ပဋိသန္ဓေနေသော လူ၏ပဋိသန္ဓေကို ရည်ရွယ်သောကြောင့် သားအိမ်၌ပဋိသန္ဓေနေသော သတ္တဝါ (ဂဗ္ဘသေယျက) တို့အား ဝတ္ထုဒသက၊ ကာယဒသက၊ ဘာဝဒသက ဟူသော သုံးဆယ်သော ရုပ်တို့သည် ရုပ်မည်၏။ အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းနှင့် ပြည့်စုံသော သံသေဒဇနှင့် ဥပပါတိကသတ္တဝါတို့အား စက္ခုဒသက၊ သောတဒသက၊ ဃာနဒသက၊ ဇိဝှါဒသက စသည်ဖြင့် (ဒသကကလာပ် ခုနစ်ပါးပေါင်း) ခုနစ်ဆယ်သော ရုပ်တို့သည် ရုပ်မည်၏။ ထိုဆိုအပ်ပြီးသော နာမ်ရုပ်သည် ပဋိသန္ဓေခဏ၌ ပဋိသန္ဓေဝိညာဉ်တည်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။

Pañcakkhandhāti ettha paṭisandhicittena paṭisandhikkhaṇe labbhamānāni rūpāni rūpakkhandho, sahajātā vedanā vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, sesacetasikā saṅkhārakkhandho, paṭisandhicittaṃ viññāṇakkhandho. Sahajātapaccayā hontīti cattāro arūpino khandhā aññamaññaṃ sahajātapaccayā honti, rūpakkhandhe cattāro mahābhūtā aññamaññaṃ sahajātapaccayā honti, arūpino khandhā ca hadayarūpañca aññamaññaṃ sahajātapaccayā honti, mahābhūtāpi upādārūpānaṃ sahajātapaccayā honti. Aññamaññapaccayā hontīti aññamaññaṃ uppādanupatthambhanabhāvena upakārakā honti, cattāro arūpino khandhā ca aññamaññapaccayā honti, cattāro mahābhūtā aññamaññapaccayā honti. Nissayapaccayā hontīti adhiṭṭhānākārena nissayākārena ca upakārakā honti, cattāro arūpino khandhā ca aññamaññaṃ nissayapaccayā hontīti sahajātā viya vitthāretabbā. Vippayuttapaccayā hontīti ekavatthukādibhāvānupagamanena vippayuttabhāvena upakārakā honti, arūpino khandhā paṭisandhirūpānaṃ vippayuttapaccayā honti, hadayarūpaṃ arūpīnaṃ khandhānaṃ vippayuttapaccayo hoti. ‘‘Pañcakkhandhā’’ti hettha evaṃ yathālābhavasena vuttaṃ.

“pañcakkhandhā” ဟူသော ဤပုဒ်၌ ပဋိသန္ဓေခဏဝယ် ပဋိသန္ဓေစိတ်နှင့်အတူ ရရှိအပ်ကုန်သော ရုပ်တို့သည် ရူပက္ခန္ဓာမည်၏။ အတူတကွဖြစ်သော ဝေဒနာသည် ဝေဒနာက္ခန္ဓာမည်၏။ သညာသည် သညာက္ခန္ဓာမည်၏။ အတူတကွဖြစ်သော ကြွင်းကုန်သော စေတသိက်တို့သည် သင်္ခါရက္ခန္ဓာမည်၏။ ပဋိသန္ဓေစိတ်သည် ဝိညာဏက္ခန္ဓာမည်၏။ “sahajātapaccayā honti” ဟူသည် နာမ်ခန္ဓာလေးပါးတို့သည် အချင်းချင်း သဟဇာတပစ္စည်းဖြင့် ကျေးဇူးပြုကုန်၏၊ ရူပက္ခန္ဓာ၌ မဟာဘုတ်လေးပါးတို့သည် အချင်းချင်း သဟဇာတပစ္စည်းဖြင့် ကျေးဇူးပြုကုန်၏၊ နာမ်ခန္ဓာတို့နှင့် ဟဒယရုပ်သည် အချင်းချင်း သဟဇာတပစ္စည်းဖြင့် ကျေးဇူးပြုကုန်၏၊ မဟာဘုတ်တို့သည်လည်း ဥပါဒါရုပ်တို့အား သဟဇာတပစ္စည်းဖြင့် ကျေးဇူးပြုကုန်၏။ “aññamaññapaccayā honti” ဟူသည် ဖြစ်စေခြင်း (ဥပ္ပါဒန)၊ ထောက်ပံ့ခြင်း (ဥပတ္ထမ္ဘန) အစွမ်းဖြင့် အချင်းချင်း ကျေးဇူးပြုတတ်ကုန်၏၊ နာမ်ခန္ဓာလေးပါးတို့သည်လည်းကောင်း၊ မဟာဘုတ်လေးပါးတို့သည်လည်းကောင်း အချင်းချင်း အညမညပစ္စည်းဖြင့် ကျေးဇူးပြုကုန်၏။ “nissayapaccayā honti” ဟူသည် တည်ရာအခြင်းအရာအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ မှီရာအခြင်းအရာအားဖြင့်လည်းကောင်း ကျေးဇူးပြုတတ်ကုန်၏၊ နာမ်ခန္ဓာလေးပါးတို့သည် အချင်းချင်း နိဿယပစ္စည်းဖြင့် ကျေးဇူးပြုကုန်၏ စသည်ဖြင့် သဟဇာတပစ္စည်းကဲ့သို့ ချဲ့၍ သိအပ်၏။ “vippayuttapaccayā honti” ဟူသည် ဧကဝတ္ထုအစရှိသော သဘောသို့ မရောက်ခြင်းအားဖြင့် ဝိပ္ပယုတ္တသတ္တိဖြင့် ကျေးဇူးပြုတတ်ကုန်၏၊ နာမ်ခန္ဓာတို့သည် ပဋိသန္ဓေရုပ်တို့အား ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စည်းဖြင့် ကျေးဇူးပြုကုန်၏၊ ဟဒယရုပ်သည် နာမ်ခန္ဓာတို့အား ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စည်းဖြင့် ကျေးဇူးပြုကုန်၏။ ဤ၌ “pañcakkhandhā” ဟူ၍ ရရှိနိုင်သည့်အားလျော်စွာ (ယထာလာဘနည်းဖြင့်) ဟောတော်မူအပ်၏။

Cattāro mahābhūtāti ettha tayo paccayā paṭhamaṃ vuttāyeva. Tayo jīvitasaṅkhārāti āyu ca usmā ca viññāṇañca. Āyūti rūpajīvitindriyaṃ arūpajīvitindriyañca. Usmāti tejodhātu. Viññāṇanti paṭisandhiviññāṇaṃ. Etāni hi uparūpari jīvitasaṅkhāraṃ saṅkharonti pavattentīti jīvitasaṅkhārā. Sahajātapaccayā hontīti arūpajīvitindriyaṃ paṭisandhiviññāṇañca sampayuttakānaṃ khandhānañca hadayarūpassa ca aññamaññasahajātapaccayā honti, tejodhātu tiṇṇaṃ mahābhūtānaṃ aññamaññasahajātapaccayo hoti, upādārūpānaṃ sahajātapaccayova, rūpajīvitindriyaṃ [Pg.173] sahajātarūpānaṃ pariyāyena sahajātapaccayo hotīti veditabbaṃ. Aññamaññapaccayā honti, nissayapaccayā hontīti dvayaṃ arūpajīvitindriyaṃ paṭisandhiviññāṇañca sampayuttakhandhānaṃ aññamaññapaccayā honti. Aññamaññanissayapaccayā hontīti vuttanayeneva yojetvā veditabbaṃ. Vippayuttapaccayā hontīti arūpajīvitindriyaṃ paṭisandhiviññāṇañca paṭisandhirūpānaṃ vippayuttapaccayā honti. Rūpajīvitindriyaṃ pana aññamaññanissayavippayuttapaccayatte na yujjati. Tasmā ‘‘tayo jīvitasaṅkhārā’’ti yathālābhavasena vuttaṃ. Nāmañca rūpañca vuttanayeneva catupaccayatte yojetabbaṃ. Cuddasa dhammāti pañcakkhandhā, cattāro mahābhūtā, tayo jīvitasaṅkhārā, nāmañca rūpañcāti evaṃ gaṇanāvasena cuddasa dhammā. Tesañca upari aññesañca sahajātādipaccayabhāvo vuttanayo eva. Sampayuttapaccayā hontīti puna ekavatthukaekārammaṇaekuppādaekanirodhasaṅkhātena sampayuttabhāvena upakārakā honti.

မဟာဘုတ်လေးပါးဟူသော ပုဒ်၌ သဟဇာတ၊ အညမည၊ နိဿယပစ္စည်းသုံးပါးတို့ကို ရှေးဦးစွာ ဟောတော်မူအပ်ပြီးသည်သာတည်း။ ဇီဝိတသင်္ခါရသုံးပါးဟူသည်မှာ ရုပ်ဇီဝိတိန္ဒြေနှင့် နာမ်ဇီဝိတိန္ဒြေ (အာယု)၊ တေဇောဓာတ် (ဥသ္မာ) နှင့် ပဋိသန္ဓေဝိညာဉ် (ဝိညာဉ်) တို့ ဖြစ်သည်။ အာယုဟူသည်မှာ ရုပ်ဇီဝိတိန္ဒြေနှင့် နာမ်ဇီဝိတိန္ဒြေ ဖြစ်သည်။ ဥသ္မာဟူသည် တေဇောဓာတ် ဖြစ်၍ ဝိညာဉ်ဟူသည် ပဋိသန္ဓေဝိညာဉ် ဖြစ်သည်။ စင်စစ်အားဖြင့် ထိုတရားတို့သည် အဆင့်ဆင့် ဇီဝိတဟုဆိုအပ်သော တရားတို့ကို ပြုပြင်တတ်၊ ဖြစ်စေတတ်ကုန်သောကြောင့် ဇီဝိတသင်္ခါရ မည်ကုန်၏။ သဟဇာတပစ္စည်း ဖြစ်ကုန်၏ဟူရာ၌ နာမ်ဇီဝိတိန္ဒြေနှင့် ပဋိသန္ဓေဝိညာဉ်တို့သည် သမ္ပယုတ္တခန္ဓာတို့အားလည်းကောင်း၊ ဟဒယဝတ္ထုရုပ်အားလည်းကောင်း အချင်းချင်း အညမညသတ္တိ၊ သဟဇာတသတ္တိဖြင့် ကျေးဇူးပြုတတ်ကုန်၏။ တေဇောဓာတ်သည် ကြွင်းသော မဟာဘုတ်သုံးပါးတို့အား အညမညသတ္တိ၊ သဟဇာတသတ္တိဖြင့် ကျေးဇူးပြုတတ်၏၊ ဥပါဒါရုပ်တို့အား သဟဇာတသတ္တိဖြင့်သာ ကျေးဇူးပြုတတ်၏။ ရုပ်ဇီဝိတိန္ဒြေသည် သဟဇာတ်ဖြစ်သော ရုပ်တို့အား သွယ်ဝိုက်သောအားဖြင့် သဟဇာတပစ္စည်း ဖြစ်၏ဟူ၍ သိအပ်၏။ 'အညမညပစ္စည်း ဖြစ်ကုန်၏၊ နိဿယပစ္စည်း ဖြစ်ကုန်၏' ဟူသော ပစ္စည်းနှစ်ပါးအပေါင်း၌ နာမ်ဇီဝိတိန္ဒြေနှင့် ပဋိသန္ဓေဝိညာဉ်တို့သည် သမ္ပယုတ္တခန္ဓာတို့အား အညမညပစ္စည်း၊ အညမညနိဿယပစ္စည်း ဖြစ်ကုန်၏ဟူ၍ ဟောအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့်ပင် ယှဉ်စပ်၍ သိအပ်၏။ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စည်း ဖြစ်ကုန်၏ဟူရာ၌ နာမ်ဇီဝိတိန္ဒြေနှင့် ပဋိသန္ဓေဝိညာဉ်တို့သည် ပဋိသန္ဓေကမ္မဇရုပ်တို့အား ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စည်း ဖြစ်ကုန်၏ဟူ၍ ဟောအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့်ပင် ယှဉ်စပ်၍ သိအပ်၏။ ရုပ်ဇီဝိတိန္ဒြေသည်ကား ပဋိသန္ဓေရုပ်တို့အား အညမည၊ နိဿယ၊ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စည်းအဖြစ်ဖြင့် ကျေးဇူးပြုရာ၌ မသင့်လျော်ပေ။ ထို့ကြောင့် 'ဇီဝိတသင်္ခါရသုံးပါး' ဟူသော ပုဒ်၌ ရသင့်ရထိုက်သော စွမ်းအားအလျောက် ဟောတော်မူအပ်၏။ နာမ်နှင့် ရုပ်ကိုလည်း ဟောအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့်ပင် သဟဇာတစသော လေးပစ္စည်းအဖြစ်၌ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ တရားတစ်ဆယ့်လေးပါးဟူသည်မှာ ခန္ဓာငါးပါး၊ မဟာဘုတ်လေးပါး၊ ဇီဝိတသင်္ခါရသုံးပါး၊ နာမ်နှင့် ရုပ်ဟူ၍ ဤသို့ အရေအတွက်အားဖြင့် တရားတစ်ဆယ့်လေးပါး ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုတစ်ဆယ့်လေးပါးသော တရားတို့၏အထက်၌ အခြားသော ဣန္ဒြေ၊ ဟိတ်စသည်တို့၏ သဟဇာတစသည်ဖြင့် ကျေးဇူးပြုတတ်သော အဖြစ်သည် ဟောပြီးသောနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ သမ္ပယုတ္တပစ္စည်း ဖြစ်ကုန်၏ဟူရာ၌ တစ်ဖန် တစ်ခုတည်းသော မှီရာဝတ္ထု၊ တစ်ခုတည်းသော အာရုံ၊ တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဖြစ်ခြင်း၊ တစ်ပြိုင်နက်တည်း ချုပ်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော သမ္ပယုတ္တသဘောဖြင့် ကျေးဇူးပြုတတ်ကုန်၏။

Pañcindriyānīti saddhindriyādīni. Nāmañcāti idha vedanādayo tayo khandhā. Viññāṇañcāti paṭisandhiviññāṇaṃ. Puna cuddasa dhammāti cattāro khandhā, pañcindriyāni, tayo hetū, nāmañca viññāṇañcāti evaṃ gaṇanāvasena cuddasa dhammā. Aṭṭhavīsati dhammāti purimā ca cuddasa, ime ca cuddasāti aṭṭhavīsati. Idha rūpassāpi paviṭṭhattā sampayuttapaccayaṃ apanetvā vippayuttapaccayo vutto.

ဣန္ဒြေငါးပါးဟူသည် သဒ္ဓိန္ဒြေစသည်တို့ ဖြစ်သည်။ နာမ်ဟူသည် ဤအရာ၌ ဝေဒနာစသော ခန္ဓာသုံးပါး ဖြစ်သည်။ ဝိညာဉ်ဟူသည် ပဋိသန္ဓေဝိညာဉ် ဖြစ်သည်။ တစ်ဖန် တရားတစ်ဆယ့်လေးပါးဟူသည်မှာ ခန္ဓာလေးပါး၊ ဣန္ဒြေငါးပါး၊ ဟိတ်သုံးပါး၊ နာမ်နှင့် ဝိညာဉ်ဟု ဤသို့ အရေအတွက်အားဖြင့် တရားတစ်ဆယ့်လေးပါး ဖြစ်သည်။ တရားနှစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးဟူသည်မှာ ရှေးဦးစွာသော တစ်ဆယ့်လေးပါးနှင့် ဤတစ်ဆယ့်လေးပါး ပေါင်း၍ နှစ်ဆယ့်ရှစ်ပါး ဖြစ်သည်။ ဤနှစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော တရားတို့၌ ရုပ်သည်လည်း ပါဝင်လာသောကြောင့် သမ္ပယုတ္တပစ္စည်းကို ဖယ်ရှား၍ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စည်းကို ဟောတော်မူအပ်သည်။

Evaṃ paṭisandhikkhaṇe vijjamānassa tassa tassa paccayuppannassa dhammassa taṃ taṃ paccayabhedaṃ dassetvā paṭhamaṃ niddiṭṭhe hetū nigametvā dassento imesaṃ aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hotīti āha. Kammāyūhanakkhaṇe tayo kusalahetū, nikantikkhaṇe dve akusalahetū, paṭisandhikkhaṇe tayo abyākatahetūti evaṃ aṭṭha hetū. Tattha tayo kusalahetū, dve akusalahetū ca idha paṭisandhikkhaṇe pavattiyā upanissayapaccayā honti. Tayo abyākatahetū yathāyogaṃ hetupaccayasahajātapaccayavasena paccayā honti. Sesavāresupi eseva nayo.

ဤသို့ ပဋိသန္ဓေခဏ၌ ရှိသော ထိုထိုပစ္စယုပ္ပန်တရားအား ထိုထိုကျေးဇူးပြုတတ်သော ပစ္စည်းအပြားကို ပြတော်မူ၍၊ ရှေးဦးစွာ ပြအပ်ပြီးသော ဟိတ်တို့ကို နိဂုံးချုပ်၍ ပြလိုသဖြင့် 'ဤဟိတ်ရှစ်ပါးတို့ကြောင့် ပဋိသန္ဓေဖြစ်ရ၏' ဟု ဟောတော်မူ၏။ ကံကို အားထုတ်စဉ်အခါ၌ ကုသိုလ်ဟိတ်သုံးပါး၊ နိကန္တိ (တဏှာရာဂ) ခဏ၌ အကုသိုလ်ဟိတ်နှစ်ပါး၊ ပဋိသန္ဓေခဏ၌ အဗျာကတဟိတ်သုံးပါးဟူ၍ ဤသို့ ဟိတ်ရှစ်ပါး ရှိသည်။ ထိုဟိတ်ရှစ်ပါးတို့တွင် ကုသိုလ်ဟိတ်သုံးပါးနှင့် အကုသိုလ်ဟိတ်နှစ်ပါးတို့သည် ဤဘဝပဋိသန္ဓေခဏ၌ ဖြစ်ပေါ်သော တရားအား ဥပနိဿယပစ္စည်းဖြင့် ကျေးဇူးပြုကုန်၏။ အဗျာကတဟိတ်သုံးပါးတို့သည် သင့်လျော်သလို ဟေတုပစ္စည်း၊ သဟဇာတပစ္စည်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ပစ္စည်းဖြစ်ကုန်၏။ ကြွင်းသော ဝါရတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

Arūpāvacarānaṃ pana rūpābhāvā nāmapaccayāpi viññāṇaṃ, viññāṇapaccayāpi nāmanti vuttaṃ. Rūpamissakacuddasakopi ca parihīno. Tassa parihīnattā ‘‘aṭṭhavīsati dhammā’’ti vāro ca na labbhati.

အရူပဘုံသားတို့အား ရုပ်မရှိခြင်းကြောင့် 'နာမ်ကြောင့်လည်း ဝိညာဉ်ဖြစ်၏၊ ဝိညာဉ်ကြောင့်လည်း နာမ်ဖြစ်၏' ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်။ ရုပ်နှင့် ရောနှောသော တရားတစ်ဆယ့်လေးပါးဝါရသည်လည်း မရအပ်တော့ပေ။ ထိုဝါရ မရအပ်သောကြောင့် 'တရားနှစ်ဆယ့်ရှစ်ပါး' ဟူသော ဝါရကိုလည်း မရအပ်ပေ။

233. Idāni [Pg.174] vimokkhassa paccayabhūtaṃ tihetukapaṭisandhiṃ dassetvā teneva sambandhena duhetukapaṭisandhivisesañca dassetukāmo gatisampattiyā ñāṇavippayuttetiādimāha. Kusalakammassa javanakkhaṇeti atītajātiyā idha paṭisandhijanakassa duhetukakusalakammassa vuttanayeneva javanakkhaṇe. Dve hetūti ñāṇavippayuttattā alobho kusalahetu adoso kusalahetu. Dve abyākatahetūpi alobhādosāyeva.

၂၃၃. ယခုအခါ၌ ဝိမောက္ခ၏ အကြောင်းဖြစ်သော တိဟိတ်ပဋိသန္ဓေကို ပြတော်မူ၍၊ ထိုအဆက်အစပ်အားဖြင့်ပင် ဒွိဟိတ်ပဋိသန္ဓေအထူးကို ပြလိုသဖြင့် 'ဂတိသမ္ပတ္တိယံ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တေ' အစရှိသည်ကို ဟောတော်မူ၏။ ကုသိုလ်ကံ၏ ဇောခဏ၌ဟူသည် အတိတ်ဘဝ၌ ဤပဋိသန္ဓေကို ဖြစ်စေတတ်သော ဒွိဟိတ်ကုသိုလ်ကံ၏ ဟောအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းပင် ဇောခဏ၌ ဖြစ်သည်။ ဟိတ်နှစ်ပါးဟူသည်မှာ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် အလောဘကုသိုလ်ဟိတ်၊ အဒေါသကုသိုလ်ဟိတ်တို့ ဖြစ်သည်။ အဗျာကတဟိတ်နှစ်ပါးတို့သည်လည်း အလောဘ၊ အဒေါသတို့ပင် ဖြစ်သည်။

Cattāri indriyānīti paññindriyavajjāni saddhindriyādīni cattāri. Dvādasa dhammāti paññindriyassa amohahetussa ca parihīnattā dvādasa. Tesaṃ dvinnaṃyeva parihīnattā chabbīsati. Channaṃ hetūnanti dvinnaṃ kusalahetūnaṃ, dvinnaṃ akusalahetūnaṃ, dvinnaṃ vipākahetūnanti evaṃ channaṃ hetūnaṃ. Rūpārūpāvacarā panettha ekantatihetukattā na gahitā. Sesaṃ paṭhamavāre vuttanayeneva veditabbaṃ. Imasmiṃ vāre duhetukapaṭisandhiyā duhetukakammasseva vuttattā tihetukakammena duhetukapaṭisandhi na hotīti vuttaṃ hoti. Tasmā yaṃ dhammasaṅgahaṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 498) tipiṭakamahādhammarakkhitattheravāde ‘‘tihetukakammena paṭisandhi tihetukāva hoti, duhetukāhetukā na hoti. Duhetukakammena duhetukāhetukā hoti, tihetukā na hotī’’ti vuttaṃ, taṃ imāya pāḷiyā sameti. Yaṃ pana tipiṭakacūḷanāgattherassa ca moravāpivāsimahādattattherassa ca vādesu ‘‘tihetukakammena paṭisandhi tihetukāpi hoti duhetukāpi, ahetukā na hoti. Duhetukakammena duhetukāpi hoti ahetukāpi, tihetukā na hotī’’ti vuttaṃ, taṃ imāya pāḷiyā viruddhaṃ viya dissati. Imissā kathāya hetuadhikārattā ahetukapaṭisandhi na vuttāti.

ဣန္ဒြေလေးပါးဟူသည် ပညိန္ဒြေကို ဖယ်ချန်၍ သဒ္ဓိန္ဒြေစသော လေးပါးတို့ ဖြစ်သည်။ တရားတစ်ဆယ့်နှစ်ပါးဟူသည် ပညိန္ဒြေနှင့် အမောဟဟိတ်တို့ မရအပ် (မရှိ) သောကြောင့် တစ်ဆယ့်နှစ်ပါး ဖြစ်သည်။ ထိုတရားနှစ်ပါး မရအပ်သောကြောင့် နှစ်ဆယ့်ခြောက်ပါး ဖြစ်သည်။ ဟိတ်ခြောက်ပါးဟူသည် ကုသိုလ်ဟိတ်နှစ်ပါး၊ အကုသိုလ်ဟိတ်နှစ်ပါး၊ ဝိပါက်ဟိတ်နှစ်ပါးဟူ၍ ဤသို့ ဟိတ်ခြောက်ပါး ဖြစ်သည်။ ဤဉာဏဝိပ္ပယုတ္တဝါရ၌ ရူပါဝစရ၊ အရူပါဝစရပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို စင်စစ် တိဟိတ်ပဋိသန္ဓေနေရသူများ ဖြစ်သောကြောင့် မယူအပ်ကုန်။ ကြွင်းသောစကားကို ပထမဝါရ၌ ပြခဲ့သော နည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ဤဝါရ၌ ဒွိဟိတ်ပဋိသန္ဓေဖြစ်ရန် ဒွိဟိတ်ကံကိုသာ ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် တိဟိတ်ကံကြောင့် ဒွိဟိတ်ပဋိသန္ဓေ မဖြစ်နိုင်ဟု ဟောလိုရင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဓမ္မသင်္ဂဏီအဋ္ဌကထာ၌ တိပိဋကမဟာဓမ္မရက္ခိတမထေရ်၏ အယူဝါဒတွင် 'တိဟိတ်ကံကြောင့် ဖြစ်သော ပဋိသန္ဓေသည် တိဟိတ်ပဋိသန္ဓေသာ ဖြစ်၏၊ ဒွိဟိတ်၊ အဟိတ်ပဋိသန္ဓေ မဖြစ်။ ဒွိဟိတ်ကံကြောင့် ဖြစ်သော ပဋိသန္ဓေသည် ဒွိဟိတ်၊ အဟိတ်ပဋိသန္ဓေ ဖြစ်၏၊ တိဟိတ်ပဋိသန္ဓေ မဖြစ်' ဟူ၍ ဆိုအပ်သော စကားသည် ဤပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်ပါဠိတော်နှင့် ညီညွတ်၏။ တိပိဋကစူဠနာဂမထေရ်နှင့် မောရဝါပီဝါသီမဟာဒတ္တမထေရ်တို့၏ အယူဝါဒများ၌ 'တိဟိတ်ကံကြောင့် ဖြစ်သော ပဋိသန္ဓေသည် တိဟိတ်လည်း ဖြစ်၏၊ ဒွိဟိတ်လည်း ဖြစ်၏၊ အဟိတ်မဖြစ်။ ဒွိဟိတ်ကံကြောင့် ဖြစ်သော ပဋိသန္ဓေသည် ဒွိဟိတ်လည်း ဖြစ်၏၊ အဟိတ်လည်း ဖြစ်၏၊ တိဟိတ်မဖြစ်' ဟု ဆိုအပ်သော စကားသည် ဤပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်ပါဠိတော်နှင့် ဆန့်ကျင်သကဲ့သို့ ထင်ရ၏။ ဤကထာ၌ ဟိတ်အရာကို လွန်ကဲစွာ ယူဆသောကြောင့် အဟိတ်ပဋိသန္ဓေကို မဟောအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်ဟူ၍ သိအပ်၏။

Gatikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ဂတိကထာအဖွင့် ပြီး၏။

7. Kammakathāvaṇṇanā

၇. ကမ္မကထာအဖွင့်

Kammakathāvaṇṇanā

ကမ္မကထာအဖွင့်

234. Idāni tassā hetusampattiyā paccayabhūtaṃ kammaṃ dassentena kathitāya kammakathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Tattha ahosi kammaṃ ahosi kammavipākotiādīsu atītabhavesu katassa kammassa atītabhavesuyeva [Pg.175] vipakkavipākaṃ gahetvā ‘‘ahosi kammaṃ ahosi kammavipāko’’ti vuttaṃ. Tasseva atītassa kammassa diṭṭhadhammavedanīyassa upapajjavedanīyassa ca paccayavekallena atītabhavesuyeva avipakkavipākañca atīteyeva parinibbutassa ca diṭṭhadhammavedanīyaupapajjavedanīyaaparapariyāyavedanīyassa kammassa avipakkavipākañca gahetvā ahosi kammaṃ nāhosi kammavipākoti vuttaṃ. Atītasseva kammassa avipakkavipākassa paccuppannabhave paccayasampattiyā vipaccamānaṃ vipākaṃ gahetvā ahosi kammaṃ atthi kammavipākoti vuttaṃ. Atītasseva kammassa atikkantavipākakālassa ca paccuppannabhave parinibbāyantassa ca avipaccamānaṃ vipākaṃ gahetvā ahosi kammaṃ natthi kammavipākoti vuttaṃ. Atītasseva kammassa vipākārahassa avipakkavipākassa anāgate bhave paccayasampattiyā vipaccitabbaṃ vipākaṃ gahetvā ahosi kammaṃ bhavissati kammavipākoti vuttaṃ. Atītasseva kammassa atikkantavipākakālassa ca anāgatabhave parinibbāyitabbassa ca avipaccitabbaṃ vipākaṃ gahetvā ahosi kammaṃ na bhavissati kammavipākoti vuttaṃ. Evaṃ atītakammaṃ atītapaccuppannānāgatavipākāvipākavasena chadhā dassitaṃ.

၂၃၄. ယခုအခါ ထိုဟေတုသမ္ပတ္တိ၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော ကံကို ပြဆိုလိုသဖြင့် ဟောကြားအပ်သော ကမ္မကထာ၌ အသစ်ဖြစ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုချက် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုကမ္မကထာ၌ 'ahosi kammaṃ ahosi kammavipāko' (ကံသည်လည်း ဖြစ်ခဲ့ဖူးပြီ၊ ကံ၏အကျိုးသည်လည်း ဖြစ်ခဲ့ဖူးပြီ) စသည်တို့တွင် အတိတ်ဘဝများ၌ ပြုခဲ့ဖူးသော ကံ၏ အတိတ်ဘဝများ၌သာလျှင် ရင့်ကျက်ပြီးသော အကျိုးကို ယူ၍ 'ကံသည်လည်း ဖြစ်ခဲ့ဖူးပြီ၊ ကံ၏အကျိုးသည်လည်း ဖြစ်ခဲ့ဖူးပြီ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအတိတ်ကံများအနက် မျက်မှောက်ဘဝ၌ ခံစားအပ်သော အကျိုးရှိသော ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယကံ၊ ဒုတိယဘဝ၌ ခံစားအပ်သော အကျိုးရှိသော ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယကံတို့၏ အကြောင်းတရား ချို့တဲ့ခြင်းကြောင့် အတိတ်ဘဝများ၌သာလျှင် မရင့်ကျက်သေးသော အကျိုးကို ယူ၍လည်းကောင်း၊ အတိတ်ဘဝ၌ပင် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုပြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယကံ၊ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယကံ၊ အပရာပရိယဝေဒနီယကံတို့၏ မရင့်ကျက်သေးသော အကျိုးကို ယူ၍လည်းကောင်း 'ကံသည် ဖြစ်ခဲ့ဖူးသော်လည်း ကံ၏အကျိုးကား မဖြစ်ခဲ့ဖူးပြီ' ဟု ဆိုအပ်၏။ မရင့်ကျက်သေးသော အကျိုးရှိသော အတိတ်ကံ၏ ပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌ အကြောင်းတရား ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် ရင့်ကျက်ဆဲဖြစ်သော အကျိုးကို ယူ၍ 'ကံသည် ဖြစ်ခဲ့ဖူးပြီ၊ ကံ၏အကျိုးကား ယခု ရှိ၏' ဟု ဆိုအပ်၏။ အကျိုးပေးရမည့် ကာလ လွန်မြောက်သွားသော အတိတ်ကံ၏လည်းကောင်း၊ ပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုဆဲဖြစ်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ မရင့်ကျက်သေးသော အကျိုးကို ယူ၍လည်းကောင်း 'ကံသည် ဖြစ်ခဲ့ဖူးပြီ၊ ကံ၏အကျိုးကား မရှိတော့ပြီ' ဟု ဆိုအပ်၏။ အကျိုးပေးထိုက်သော၊ မရင့်ကျက်သေးသော အကျိုးရှိသော အတိတ်ကံ၏ အနာဂတ်ဘဝ၌ အကြောင်းတရား ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် ရင့်ကျက်ရမည့် အကျိုးကို ယူ၍ 'ကံသည် ဖြစ်ခဲ့ဖူးပြီ၊ ကံ၏အကျိုးကား နောင်ဖြစ်လတ္တံ့' ဟု ဆိုအပ်၏။ အကျိုးပေးရမည့် ကာလ လွန်မြောက်သွားသော အတိတ်ကံ၏လည်းကောင်း၊ အနာဂတ်ဘဝ၌ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုရမည့် ပုဂ္ဂိုလ်၏ မရင့်ကျက်ထိုက်သော အကျိုးကို ယူ၍လည်းကောင်း 'ကံသည် ဖြစ်ခဲ့ဖူးပြီ၊ ကံ၏အကျိုးကား နောင်ဖြစ်လိမ့်မည်မဟုတ်' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် အတိတ်ကံကို အတိတ်၊ ပစ္စုပ္ပန်၊ အနာဂတ် ဖြစ်သော အကျိုးပေးခြင်း၊ အကျိုးမပေးခြင်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ခြောက်ပါးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ပြအပ်၏။

Paccuppannabhave katassa diṭṭhadhammavedanīyassa kammassa idheva vipaccamānaṃ vipākaṃ gahetvā atthi kammaṃ atthi kammavipākoti vuttaṃ. Tasseva paccuppannassa kammassa paccayavekallena idha avipaccamānañca diṭṭheva dhamme parinibbāyantassa idha avipaccamānañca vipākaṃ gahetvā atthi kammaṃ natthi kammavipākoti vuttaṃ. Paccuppannasseva kammassa upapajjavedanīyassa ca aparapariyāyavedanīyassa ca anāgatabhave vipaccitabbaṃ vipākaṃ gahetvā atthi kammaṃ bhavissati kammavipākoti vuttaṃ. Paccuppannasseva kammassa upapajjavedanīyassa paccayavekallena anāgatabhave avipaccitabbañca anāgatabhave parinibbāyitabbassa aparapariyāyavedanīyassa avipaccitabbañca vipākaṃ gahetvā atthi kammaṃ na bhavissati kammavipākoti vuttaṃ. Evaṃ paccuppannakammaṃ paccuppannānāgatavipākāvipākavasena catudhā dassitaṃ.

ပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌ ပြုအပ်သော မျက်မှောက်ဘဝ၌ ခံစားအပ်သော အကျိုးရှိသော ကံ၏ ဤပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌ပင် ရင့်ကျက်ဆဲဖြစ်သော အကျိုးကို ယူ၍ 'ကံသည်လည်း ရှိ၏၊ ကံ၏အကျိုးသည်လည်း ရှိ၏' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုပစ္စုပ္ပန်ကံ၏ပင် အကြောင်းတရား ချို့တဲ့ခြင်းကြောင့် ဤဘဝ၌ မရင့်ကျက်သော အကျိုးကိုလည်းကောင်း၊ မျက်မှောက်ဘဝ၌ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုဆဲဖြစ်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ ဤဘဝ၌ မရင့်ကျက်သော အကျိုးကိုလည်းကောင်း ယူ၍ 'ကံကား ရှိ၏၊ ကံ၏အကျိုးကား မရှိပြီ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဒုတိယဘဝ၌ ခံစားအပ်သော အကျိုးရှိသော ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယကံ၊ သံသရာတစ်လျှောက် ခံစားအပ်သော အကျိုးရှိသော အပရာပရိယဝေဒနီယကံ ဖြစ်သော ပစ္စုပ္ပန်ကံ၏ပင် အနာဂတ်ဘဝ၌ ရင့်ကျက်ရမည့် အကျိုးကို ယူ၍ 'ကံကား ရှိ၏၊ ကံ၏အကျိုးကား နောင်ဖြစ်လတ္တံ့' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယ ပစ္စုပ္ပန်ကံ၏ အကြောင်းတရား ချို့တဲ့ခြင်းကြောင့် အနာဂတ်ဘဝ၌ မရင့်ကျက်ထိုက်သော အကျိုးကိုလည်းကောင်း၊ အနာဂတ်ဘဝ၌ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုရမည့် ပုဂ္ဂိုလ်၏ အပရာပရိယဝေဒနီယကံ၏ မရင့်ကျက်ထိုက်သော အကျိုးကိုလည်းကောင်း ယူ၍ 'ကံကား ရှိ၏၊ ကံ၏အကျိုးကား နောင်ဖြစ်လိမ့်မည်မဟုတ်' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ပစ္စုပ္ပန်ကံကို ပစ္စုပ္ပန်၊ အနာဂတ် ဖြစ်သော အကျိုးပေးခြင်း၊ အကျိုးမပေးခြင်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် လေးပါးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ပြအပ်၏။

Anāgatabhave kātabbassa kammassa anāgatabhave vipaccitabbaṃ vipākaṃ gahetvā bhavissati kammaṃ bhavissati kammavipākoti vuttaṃ. Tasseva anāgatassa [Pg.176] kammassa paccayavekallena avipaccitabbañca anāgatabhave parinibbāyitabbassa avipaccitabbañca vipākaṃ gahetvā bhavissati kammaṃ na bhavissati kammavipākoti vuttaṃ. Evaṃ anāgatakammaṃ anāgatavipākāvipākavasena dvidhā dassitaṃ. Taṃ sabbaṃ ekato katvā dvādasavidhena kammaṃ dassitaṃ hoti.

အနာဂတ်ဘဝ၌ ပြုလတ္တံ့သော ကံ၏ အနာဂတ်ဘဝ၌ပင် ရင့်ကျက်ရမည့် အကျိုးကို ယူ၍ 'ကံသည်လည်း နောင်ဖြစ်လတ္တံ့၊ ကံ၏အကျိုးသည်လည်း နောင်ဖြစ်လတ္တံ့' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအနာဂတ်ကံ၏ပင် အကြောင်းတရား ချို့တဲ့ခြင်းကြောင့် မရင့်ကျက်ထိုက်သော အကျိုးကိုလည်းကောင်း၊ အနာဂတ်ဘဝ၌ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုရမည့် ပုဂ္ဂိုလ်၏ မရင့်ကျက်ထိုက်သော အကျိုးကိုလည်းကောင်း ယူ၍ 'ကံသည် နောင်ဖြစ်လတ္တံ့၊ ကံ၏အကျိုးကား နောင်ဖြစ်လိမ့်မည်မဟုတ်' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် အနာဂတ်ကံကို အနာဂတ်ဖြစ်သော အကျိုးပေးခြင်း၊ အကျိုးမပေးခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် နှစ်ပါးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ပြအပ်၏။ ထိုကံအားလုံးကို တစ်ပေါင်းတည်းပြု၍ တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော အပြားအားဖြင့် ကံကို ပြအပ်သည် ဖြစ်၏။

Imasmiṃ ṭhāne ṭhatvā tīṇi kammacatukkāni āharitvā vuccanti – tesu hi vuttesu ayamattho pākaṭataro bhavissatīti. Catubbidhañhi kammaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ upapajjavedanīyaṃ aparapariyāyavedanīyaṃ ahosikammanti. Tesu ekajavanavīthiyaṃ sattasu cittesu kusalā vā akusalā vā paṭhamajavanacetanā diṭṭhadhammavedanīyakammaṃ nāma. Taṃ imasmiṃyeva attabhāve vipākaṃ deti. Tathā asakkontaṃ pana ‘‘ahosi kammaṃ nāhosi kammavipāko, na bhavissati kammavipāko, natthi kammavipāko’’ti imassa tikassa vasena ahosikammaṃ nāma hoti. Atthasādhikā pana sattamajavanacetanā upapajjavedanīyakammaṃ nāma. Taṃ anantare attabhāve vipākaṃ deti. Tathā asakkontaṃ vuttanayeneva ahosikammaṃ nāma hoti. Ubhinnaṃ antare pana pañcajavanacetanā aparapariyāyavedanīyakammaṃ nāma. Taṃ anāgate yadā okāsaṃ labhati, tadā vipākaṃ deti. Sati saṃsārappavattiyā ahosikammaṃ nāma na hoti.

ဤနေရာ၌ တည်၍ ကမ္မစတုက္က (ကံလေးပါးအုပ်စု) သုံးစုတို့ကို ဆောင်ယူ၍ ပြဆိုကြကုန်၏။ ထိုစတုက္ကသုံးစုတို့ကို ပြဆိုအပ်သည်ရှိသော် ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်သည် သာလွန်ထင်ရှားလတ္တံ့သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ကံသည် (၁) ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယကံ၊ (၂) ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယကံ၊ (၃) အပရာပရိယဝေဒနီယကံ၊ (၄) အဟောသိကံ ဟု လေးပါး ရှိ၏။ ထိုကံတို့တွင် တစ်ခုသော ဇောဝီထိ၌ ရှိသော ခုနစ်ပါးသော ဇောစိတ်တို့တွင် ကုသိုလ်ဖြစ်စေ၊ အကုသိုလ်ဖြစ်စေ ပထမဇော၌ ရှိသော စေတနာသည် 'ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယကံ' မည်၏။ ထိုကံသည် ဤပစ္စုပ္ပန်အတ္တဘော၌သာလျှင် အကျိုးပေး၏။ ထိုသို့ အကျိုးမပေးနိုင်သောအခါ၌မူ 'ahosi kammaṃ nāhosi kammavipāko, na bhavissati kammavipāko, natthi kammavipāko' ဟူသော ဤတိက၏ အစွမ်းဖြင့် 'အဟောသိကံ' မည်၏။ အကျိုးကို ပြီးစေတတ်သော သတ္တမဇော၌ ရှိသော စေတနာသည် 'ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယကံ' မည်၏။ ထိုကံသည် ဒုတိယ (အခြားမဲ့) ဘဝ၌ အကျိုးပေး၏။ ထိုသို့ အကျိုးမပေးနိုင်လျှင် ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းပင် 'အဟောသိကံ' မည်၏။ ထိုပထမဇောနှင့် သတ္တမဇော နှစ်ပါးတို့၏ အကြား၌ရှိသော ငါးကြိမ်သော ဇော၌ရှိသော စေတနာသည် 'အပရာပရိယဝေဒနီယကံ' မည်၏။ ထိုကံသည် အနာဂတ်ဘဝတို့၌ အခွင့်ရသည့်အခါ အကျိုးပေး၏။ သံသရာလည်ပတ်မှု ရှိနေသရွေ့ ထိုကံသည် 'အဟောသိကံ' မည်သည် မဖြစ်ပေ။

Aparampi catubbidhaṃ kammaṃ yaggarukaṃ yabbahulaṃ yadāsannaṃ kaṭattā vā pana kammanti. Tattha kusalaṃ vā hotu akusalaṃ vā, garukāgarukesu yaṃ garukaṃ mātughātādikammaṃ vā mahaggatakammaṃ vā, tadeva paṭhamaṃ vipaccati. Tathā bahulābahulesupi yaṃ bahulaṃ hoti susīlyaṃ vā dussīlyaṃ vā, tadeva paṭhamaṃ vipaccati. Yadāsannaṃ nāma maraṇakāle anussaritakammaṃ vā katakammaṃ vā. Yañhi āsannamaraṇe anussarituṃ sakkoti kātuṃ vā, teneva upapajjati. Etehi pana tīhi muttaṃ punappunaṃ laddhāsevanaṃ kaṭattā vā pana kammaṃ nāma hoti. Tesaṃ abhāve taṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍhati.

အခြားသော ကံလေးပါးလည်း ရှိသေး၏၊ ၎င်းတို့မှာ (၁) ဂရုကံ၊ (၂) ဗဟုလကံ၊ (၃) အာသန္နကံ၊ (၄) ကဋတ္တာကံ တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုကံတို့တွင် ကုသိုလ်ဖြစ်စေ၊ အကုသိုလ်ဖြစ်စေ ဂရုကံနှင့် လဟုကံ (ဂရုမဟုတ်သောကံ) တို့၌ မာတုဃာတကအစရှိသောကံ သို့မဟုတ် မဟဂ္ဂုတ်ကံ ဖြစ်သော အကြင် ဂရုကံသည် ရှိ၏၊ ထိုဂရုကံသည်သာလျှင် အဦးဆုံး အကျိုးပေး၏။ ထိုနည်းတူစွာ အဖန်တလဲလဲ ပြုအပ်သော ဗဟုလကံနှင့် အဖန်တလဲလဲ မပြုအပ်သောကံတို့တွင်လည်း အကြင် ကောင်းသော သီလရှိခြင်း (သုသီလျ) သို့မဟုတ် မကောင်းသော သီလရှိခြင်း (ဒုဿီလျ) စသော ဗဟုလကံသည် ရှိ၏၊ ထိုကံသည်သာလျှင် အဦးဆုံး အကျိုးပေး၏။ သေခါနီးကာလ၌ အောက်မေ့အပ်သော သို့မဟုတ် ပြုအပ်သော ကံသည် 'အာသန္နကံ' မည်၏။ သေခါနီးသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် အကြင်ကံကို အောက်မေ့ခြင်း သို့မဟုတ် ပြုခြင်းငှါ တတ်နိုင်၏၊ ထိုအာသန္နကံကြောင့်သာလျှင် ပဋိသန္ဓေအားဖြင့် ဖြစ်ရ၏။ ထိုသုံးပါးသော ကံတို့မှ လွတ်လျက် အဖန်တလဲလဲ အာသေဝနပစ္စည်းကို ရအပ်သောကံသည် 'ကဋတ္တာကံ' မည်၏။ ထို (ဂရုကံ၊ ဗဟုလကံ၊ အာသန္နကံ) သုံးပါးသော ကံတို့ မရှိကုန်သည်ရှိသော် ထိုကဋတ္တာကံသည် ပဋိသန္ဓေကို ဆွဲငင် (အကျိုးပေး) တတ်၏။

Aparaṃ vā catubbidhaṃ kammaṃ janakaṃ upatthambhakaṃ upapīḷakaṃ upaghātakanti. Tattha janakaṃ nāma kusalampi hoti akusalampi. Taṃ paṭisandhiyaṃ pavattepi rūpārūpavipākaṃ [Pg.177] janeti. Upatthambhakaṃ pana janetuṃ na sakkoti, aññena kammena dinnāya paṭisandhiyā janite vipāke uppajjanakasukhadukkhaṃ upatthambheti, addhānaṃ pavatteti. Upapīḷakaṃ aññena kammena dinnāya paṭisandhiyā janite vipāke uppajjanakasukhadukkhaṃ pīḷeti bādhati, addhānaṃ pavattituṃ na deti. Upaghātakaṃ pana kusalampi akusalampi samānaṃ aññaṃ dubbalakammaṃ ghātetvā tassa vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassa okāsaṃ karoti. Evaṃ pana kammena kate okāse taṃ vipākaṃ uppannaṃ nāma vuccati.

အခြားနည်းဖြင့် ကံသည် ဇနကကံ၊ ဥပတ္ထမ္ဘကကံ၊ ဥပပီဠကကံ၊ ဥပဃာတကကံ ဟု လေးပါးအပြားရှိ၏။ ထိုလေးပါးတို့တွင် ဇနကကံမည်သည် ကုသိုလ်လည်းဖြစ်၏၊ အကုသိုလ်လည်းဖြစ်၏။ ထိုဇနကကံသည် ပဋိသန္ဓေအခါ၌လည်းကောင်း၊ ပဝတ္တိအခါ၌လည်းကောင်း ရုပ်နာမ်ဝိပါက်အကျိုးတရားကို ဖြစ်စေတတ်၏။ ဥပတ္ထမ္ဘကကံသည်ကား (ဝိပါက်နှင့် ကဋတ္တာရုပ်တို့ကို) ကိုယ်တိုင် ဖြစ်စေခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်၊ အခြားသော ဇနကကံက ပေးအပ်သော ပဋိသန္ဓေကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝိပါက်အကျိုး၌ ဖြစ်လတ္တံ့သော ချမ်းသာဆင်းရဲကို ထောက်ပံ့တတ်၏၊ အဓွန့်ရှည်စွာ ဖြစ်ပေါ်စေတတ်၏။ ဥပပီဠကကံသည် အခြားသော ဇနကကံက ပေးအပ်သော ပဋိသန္ဓေကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝိပါက်အကျိုး၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ချမ်းသာဆင်းရဲကို နှိပ်စက်ညှဉ်းပန်းတတ်၏၊ အဓွန့်ရှည်စွာ ဖြစ်ခွင့်မပေးပေ။ ဥပဃာတကကံသည်ကား မိမိကိုယ်တိုင် ကုသိုလ်ဖြစ်စေ၊ အကုသိုလ်ဖြစ်စေ ဖြစ်လျက် အခြားသော အားနည်းသော ဇနကကံကို သတ်ဖြတ်၍ ထိုအားနည်းသော ဇနကကံ၏ ပေးပြီးသောအကျိုးကို ဖျက်ဆီးကာ မိမိ၏အကျိုးပေးရန် အခွင့်အလမ်းကို ပြုတတ်၏။ ဤသို့လျှင် ဥပဃာတကကံသည် အခွင့်ပြုအပ်သည်ရှိသော် ထိုကံ၏အကျိုးသည် ဖြစ်ပေါ်လာသည်မည်၏ဟု ဆိုအပ်၏။

Iti imesaṃ dvādasannaṃ kammānaṃ kammantarañca vipākantarañca buddhānaṃ kammavipākañāṇasseva yāthāvasarasato pākaṭaṃ hoti asādhāraṇaṃ sāvakehi. Vipassakena pana kammantaraṃ vipākantarañca ekadesato jānitabbaṃ. Tasmā ayaṃ mukhamattadassanena kammaviseso pakāsitoti.

ဤသို့လျှင် ထိုတစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော ကံတို့၏ ကံအထူးကိုလည်းကောင်း၊ ဝိပါက်အကျိုးအထူးကိုလည်းကောင်း မြတ်စွာဘုရားတို့၏ ကမ္မဝိပါကဉာဏ်တော်အားသာလျှင် အဟုတ်အမှန်အတိုင်း ထင်ရှားစွာ သိမြင်နိုင်၏၊ သာဝကတို့နှင့် မဆက်ဆံပေ။ သို့သော်လည်း ဝိပဿနာရှုသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ကံအထူးနှင့် ဝိပါက်အကျိုးအထူးကို တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤကံ၏ ထူးခြားချက်ကို အမြွက်မျှပြသခြင်းဖြင့် ဖော်ပြအပ်၏ဟု သိအပ်၏။

235. Evaṃ suddhikakammavasena paṭhamavāraṃ vatvā tadeva kammaṃ dvidhā vibhajitvā kusalākusalādiyugalavasena dasahi pariyāyehi apare dasa vārā vuttā. Tattha ārogyaṭṭhena kusalaṃ, anārogyaṭṭhena akusalaṃ, idaṃ dukaṃ jātivasena vuttaṃ. Akusalameva rāgādidosasaṃyogena sāvajjaṃ, kusalaṃ tadabhāvena anavajjaṃ. Akusalaṃ aparisuddhattā, kaṇhābhijātihetuttā vā kaṇhaṃ, kusalaṃ parisuddhattā, sukkābhijātihetuttā vā sukkaṃ. Kusalaṃ sukhavuddhimattā sukhudrayaṃ, akusalaṃ dukkhavuddhimattā dukkhudrayaṃ. Kusalaṃ sukhaphalavattā sukhavipākaṃ, akusalaṃ dukkhaphalavattā dukkhavipākanti evametesaṃ nānākāro veditabboti.

၂၃၅. ဤသို့လျှင် သက်သက်သော ကံ၏အစွမ်းဖြင့် ပထမဝါရကို ဟောတော်မူပြီး၍ ထိုကံကိုပင် နှစ်မျိုးခွဲခြားကာ ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်စသည်တို့၏ အစုံ (ယုဂဠ) အစွမ်းဖြင့် အခြားသော ဝါရဆယ်ပါးတို့ကို ပရိယာယ်တစ်ဆယ်တို့ဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ ထိုဆယ်ပါးသော ဝါရ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ အနာရောဂါ ကင်းငြိမ်းသော သဘောရှိသဖြင့် ကုသိုလ်မည်၏၊ အနာရောဂါ ရှိသော သဘောရှိသဖြင့် အကုသိုလ်မည်၏။ ဤကုသိုလ် အကုသိုလ်ဟူသော ဒုကကို ဖြစ်ရာဇာတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ ရာဂစသော အပြစ်တရားတို့နှင့် ယှဉ်စပ်ခြင်းကြောင့် အကုသိုလ်တရားသည်သာလျှင် အပြစ်ရှိသော ‘သာဝဇ္ဇ’ မည်၏။ ထိုအပြစ်တရားများ ကင်းဆိတ်ခြင်းကြောင့် ကုသိုလ်တရားသည် အပြစ်မရှိသော ‘အနဝဇ္ဇ’ မည်၏။ မစင်ကြယ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ယုတ်ညံ့သော သဘာဝ (ဇာတ်) သို့ ရောက်စေတတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း အကုသိုလ်တရားသည် မည်းညစ်သော ‘ကဏှ’ မည်၏။ စင်ကြယ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မြင့်မြတ်သော သဘာဝ (ဇာတ်) သို့ ရောက်စေတတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ကုသိုလ်တရားသည် ဖြူစင်သော ‘သုက္က’ မည်၏။ တိုးပွားတတ်သော ချမ်းသာသော အကျိုးရှိသဖြင့် ကုသိုလ်တရားသည် ချမ်းသာလျှင် နောက်ဆက်တွဲအကျိုးရှိသော ‘သုခုဒြယ’ မည်၏။ တိုးပွားတတ်သော ဆင်းရဲသော အကျိုးရှိသဖြင့် အကုသိုလ်တရားသည် ဆင်းရဲလျှင် နောက်ဆက်တွဲအကျိုးရှိသော ‘ဒုက္ခုဒြယ’ မည်၏။ ချမ်းသာသော အကျိုးပေးတတ်သည်ဖြစ်၍ ကုသိုလ်တရားသည် ‘သုခဝိပါက’ မည်၏။ ဆင်းရဲသော အကျိုးပေးတတ်သည်ဖြစ်၍ အကုသိုလ်တရားသည် ‘ဒုက္ခဝိပါက’ မည်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုကုသိုလ်စသော ပုဒ်တို့၏ ထူးခြားချက်ကို သိအပ်၏။

Kammakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ကမ္မကထာအဖွင့် ပြီး၏။

8. Vipallāsakathā

၈. ဝိပလ္လာသကထာ

Vipallāsakathāvaṇṇanā

ဝိပလ္လာသကထာအဖွင့်

236. Idāni tassa kammassa paccayabhūte vipallāse dassentena kathitāya suttantapubbaṅgamāya vipallāsakathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Suttante tāva saññāvipallāsāti saññāya vipallatthabhāvā viparītabhāvā, viparītasaññāti attho. Sesadvayesupi eseva nayo. Cittakiccassa dubbalaṭṭhāne diṭṭhivirahitāya akusalasaññāya sakakiccassa balavakāle saññāvipallāso. Diṭṭhivirahitasseva akusalacittassa sakakiccassa [Pg.178] balavakāle cittavipallāso. Diṭṭhisampayutte citte diṭṭhivipallāso. Tasmā sabbadubbalo saññāvipallāso, tato balavataro cittavipallāso, sabbabalavataro diṭṭhivipallāso. Ajātabuddhidārakassa kahāpaṇadassanaṃ viya hi saññā ārammaṇassa upaṭṭhānākāramattaggahaṇato. Gāmikapurisassa kahāpaṇadassanaṃ viya cittaṃ lakkhaṇapaṭivedhassāpi sampāpanato. Kammārassa mahāsaṇḍāsena ayogahaṇaṃ viya diṭṭhi abhinivissa parāmasanato. Anicce niccanti saññāvipallāsoti anicce vatthusmiṃ ‘‘niccaṃ ida’’nti evaṃ gahetvā uppajjanakasaññā saññāvipallāso. Iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo. Na saññāvipallāso na cittavipallāso na diṭṭhivipallāsoti catūsu vatthūsu dvādasannaṃ vipallāsaggāhānaṃ abhāvā yāthāvaggahaṇaṃ vuttaṃ.

၂၃၆. ယခုအခါ ထိုပြသခဲ့ပြီးသော ကံ၏ အကြောင်းတရားဖြစ်ကုန်သော ဝိပလ္လာသ (ဖောက်ပြန်မှားယွင်းခြင်း) တရားတို့ကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် သုတ္တန်ဒေသနာတော် ရှေ့သွားရှိသော ဝိပလ္လာသကထာ၌ မဖွင့်ဆိုရသေးသော ပုဒ်တို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ် အဖွင့်ကို ပြဆိုပေအံ့။ ရှေးဦးစွာ သုတ္တန်ပါဠိ၌ ‘သညာဝိပလ္လာသ’ ဆိုသည်မှာ သညာ၏ ဖောက်ပြန်မှားယွင်းသော အဖြစ်ကြောင့် ‘ဖောက်ပြန်မှားယွင်းသော သညာ’ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ကြွင်းသော ပုဒ်နှစ်ခု (စိတ္တဝိပလ္လာသ၊ ဒိဋ္ဌိဝိပလ္လာသ) တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ စိတ်၏ ကိစ္စ အားနည်းသောအခါ၌ ဒိဋ္ဌိနှင့် ကင်းသော အကုသိုလ်သညာသည် မိမိ၏ အမှတ်ပြုခြင်းကိစ္စ အားကြီးသောအခါ ‘သညာဝိပလ္လာသ’ ဖြစ်၏။ ဒိဋ္ဌိနှင့် ကင်းသော အကုသိုလ်စိတ်သည် မိမိ၏ အာရုံကို ကြံစည်ခြင်းကိစ္စ အားကြီးသောအခါ ‘စိတ္တဝိပလ္လာသ’ ဖြစ်၏။ ဒိဋ္ဌိနှင့် ယှဉ်သောစိတ်၌ ‘ဒိဋ္ဌိဝိပလ္လာသ’ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် သညာဝိပလ္လာသသည် အလုံးစုံသော ဝိပလ္လာသတို့တွင် အားအနည်းဆုံးဖြစ်၏။ ထိုသညာဝိပလ္လာသထက် စိတ္တဝိပလ္လာသသည် သာ၍ အားကြီး၏။ ဒိဋ္ဌိဝိပလ္လာသသည် အားလုံးထက် သာ၍ အားအကြီးဆုံး ဖြစ်၏။ အမှန်စင်စစ် ထိုအကြောင်းကို ထင်ရှားအောင် ပြuအံ့ - သညာကို ရွှေ၊ ငွေစသည်ကို ကောင်းစွာ မသိနားမလည်သေးသော ကလေးငယ်တစ်ဦးသည် အသပြာကို မြင်ရခြင်းကဲ့သို့ ရှုအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အာရုံ၏ ထင်ရှားပေါ်လွင်သော အခြင်းအရာမျှကိုသာ ယူတတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ စိတ်ကို ရွာကြီးသား ယောက်ျားတစ်ဦးသည် အသပြာကို မြင်ရခြင်းကဲ့သို့ ရှုအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဝိသေသလက္ခဏာ၊ သာမညလက္ခဏာတို့ကို ထိုးထွင်း၍ သိခြင်းသို့လည်း ကောင်းစွာ ရောက်စေတတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဒိဋ္ဌိကို ပန်းပဲဆရာသည် ကြီးစွာသော ညှပ်ဖြင့် သံပူကို ကိုင်ခြင်းကဲ့သို့ ရှုအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် (အမှန်ကို လွှတ်၍) အခြားသော အခြင်းအရာအားဖြင့် စွဲလမ်းသုံးသပ်တတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ‘အမြဲမရှိသော (အနိစ္စ) တရား၌ အမြဲရှိ၏ (နိစ္စ) ဟု ယူဆခြင်းသည် သညာဝိပလ္လာသမည်၏’ ဆိုရာ၌ အနိစ္စဖြစ်သော ခန္ဓာငါးပါးတည်းဟူသော ဝတ္ထု၌ ‘ဤခန္ဓာငါးပါးသည် အမြဲရှိ၏’ ဟု ဤသို့ မှားယွင်းစွာ ယူ၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော သညာကို သညာဝိပလ္လာသဟု ခေါ်၏။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် ကြွင်းသောပုဒ်အားလုံး၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ ‘သညာဝိပလ္လာသမဟုတ်၊ စိတ္တဝိပလ္လာသမဟုတ်၊ ဒိဋ္ဌိဝိပလ္လာသမဟုတ်’ ဟု ဆိုရာ၌ ဝတ္ထုလေးပါးတို့တွင် ဆယ့်နှစ်ပါးသော ဝိပလ္လာသအယူများ မရှိခြင်းကြောင့် အမှန်အတိုင်း ယူခြင်းကို ဟောတော်မူ၏။

Gāthāsu anattani ca attāti anattani attāti evaṃsaññinoti attho. Micchādiṭṭhihatāti na kevalaṃ saññinova, saññāya viya uppajjamānāya micchādiṭṭhiyāpi hatā. Khittacittāti saññādiṭṭhīhi viya uppajjamānena khittena vibbhantena cittena samannāgatā. Visaññinoti desanāmattametaṃ, viparītasaññācittadiṭṭhinoti attho. Atha vā saññāpubbaṅgamattā diṭṭhiyā paṭhamaṃ catūhi padehi saññāvipallāso vutto, tato micchādiṭṭhihatāti diṭṭhivipallāso, khittacittāti cittavipallāso. Visaññinoti tīhi vipallāsaggāhehi pakatisaññāvirahitā mohaṃ gatā ‘‘mucchito visavegena, visaññī samapajjathā’’tiettha (jā. 2.22.328) viya. Te yogayuttā mārassāti te janā sattā mārassa yoge yuttā nāma honti. Ayogakkheminoti catūhi yogehi ītīhi khemaṃ nibbānaṃ appattā. Sattā gacchanti saṃsāranti teyeva puggalā saṃsāraṃ saṃsaranti. Kasmā? Jātimaraṇagāmino hi te, tasmā saṃsarantīti attho. Buddhāti catusaccabuddhā sabbaññuno. Kālattayasādhāraṇavasena bahuvacanaṃ. Lokasminti okāsaloke. Pabhaṅkarāti lokassa paññālokaṃ karā. Imaṃ dhammaṃ pakāsentīti vipallāsappahānaṃ dhammaṃ jotenti. Dukkhūpasamagāminanti dukkhavūpasamaṃ nibbānaṃ gacchantaṃ. Tesaṃ sutvānāti tesaṃ buddhānaṃ dhammaṃ sutvāna. Sappaññāti bhabbabhūtā paññavanto. Sacittaṃ paccaladdhūti vipallāsavajjitaṃ sakacittaṃ paṭilabhitvā. Paṭialaddhūti padacchedo. Atha vā paṭilabhiṃsu paṭialaddhunti [Pg.179] padacchedo. Aniccato dakkhunti aniccavaseneva addasaṃsu. Anattani anattāti anattānaṃ anattāti addakkhuṃ. Atha vā anattani vatthusmiṃ attā natthīti addakkhuṃ. Sammādiṭṭhisamādānāti gahitasammādassanā. Sabbaṃ dukkhaṃ upaccagunti sakalaṃ vaṭṭadukkhaṃ samatikkantā.

ဂါထာများ၌ ‘anattani ca attā’ (အတ္တမဟုတ်သည်၌ အတ္တ) ဟူသည်မှာ အတ္တမဟုတ်သော ခန္ဓာငါးပါး၌ အတ္တဟု ဤသို့ အမှတ်ရှိကုန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘micchādiṭṭhihatā’ ဟူသည်မှာ သညာဝိပလ္လာသရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်များသာလျှင် သညာကြောင့် ဖျက်ဆီးအပ်သည်မဟုတ်သေး၊ သညာကြောင့် ဖျက်ဆီးအပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်လာသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကြောင့်လည်း ဖျက်ဆီးအပ်ကုန်၏။ ‘khittacittā’ ဟူသည်မှာ သညာ၊ ဒိဋ္ဌိတို့ကြောင့် ဖျက်ဆီးအပ်သကဲ့သို့ လျင်မြန်စွာ ပျံ့လွင့်သောစိတ်နှင့် ပြည့်စုံကုန်၏။ ‘visaññino’ ဟူသည်မှာ ဒေသနာအသုံးအနှုန်းမျှသာတည်း၊ ဖောက်ပြန်မှားယွင်းသော သညာ၊ ဖောက်ပြန်မှားယွင်းသော စိတ်၊ ဖောက်ပြန်မှားယွင်းသော ဒိဋ္ဌိရှိကုန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ သို့မဟုတ်ပါက ဒိဋ္ဌိ၏ ရှေ့သွားဖြစ်သော သညာရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ရှေးဦးစွာ ဂါထာလေးပုဒ်တို့ဖြင့် သညာဝိပလ္လာသကို ဟောတော်မူ၏။ ထိုမှနောက် ‘micchādiṭṭhihatā’ ဟူ၍ ဒိဋ္ဌိဝိပလ္လာသကို ဟောတော်မူ၏။ ‘khittacittā’ ဟူ၍ စိတ္တဝိပလ္လာသကို ဟောတော်မူ၏။ ‘visaññino’ ဟူသည်မှာ ဝိပလ္လာသအယူ သုံးမျိုးတို့ကြောင့် ပကတိသညာမှ ကင်းကွာကာ မောဟဖုံးလွှမ်းခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏။ သုဝဏ္ဏသာမဇာတ်တော်ပါဠိ၌ ‘အဆိပ်၏ အဟုန်ကြောင့် ပြင်းစွာ မိန်းမောတွေဝေကာ သညာကင်းမဲ့ခြင်းသို့ ရောက်၏’ ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ‘te yogayuttā mārassa’ ဟူသည်မှာ ထိုသတ္တဝါတို့သည် မာရ်မင်း၏ ကာမယောဂစသော ယောဂတရား လေးပါးတို့၌ ယှဉ်စပ်ကုန်သည်မည်၏။ ‘ayogakkhemino’ ဟူသည်မှာ ကာမယောဂစသော ဘေးရန်တရား လေးပါးတို့ကြောင့် ဘေးမရှိရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ မရောက်နိုင်ကြကုန်။ ‘sattā gacchanti saṃsāraṃ’ ဟူသည်မှာ ထိုမာရ်မင်း၏ ယောဂတရား၌ ယှဉ်ကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်ပင် သံသရာ၌ ကျင်လည်ကြရကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ပဋိသန္ဓေနေခြင်း၊ သေခြင်းသို့ သွားကြရကုန်သောကြောင့် သံသရာ၌ ကျင်လည်ကြရကုန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘buddhā’ ဟူသည်မှာ သစ္စာလေးပါးကို သိတော်မူကြကုန်သော သဗ္ဗညုဘုရားရှင်တို့ကို ကာလသုံးပါးလုံးနှင့် ဆက်ဆံသောကြောင့် အများကိန်း (ဗဟုဝုစ်) ဖြင့် သုံးနှုန်းထားခြင်းဖြစ်၏။ ‘lokasmiṃ’ ဟူသည်မှာ ဩကာသလောက၌ ဖြစ်၏။ ‘pabhaṅkarā’ ဟူသည်မှာ သတ္တလောကအား ပညာအလင်းရောင်ကို ပြုတော်မူတတ်ကြကုန်သော ဘုရားရှင်တို့ ဖြစ်၏။ ‘imaṃ dhammaṃ pakāsentī’ ဟူသည်မှာ ဝိပလ္လာသကို ပယ်ဖျက်တတ်သော တရားတော်ကို တောက်ပထင်ရှားစေကုန်၏။ ‘dukkhūpasamagāminaṃ’ ဟူသည်မှာ ဆင်းရဲငြိမ်းရာ နိဗ္ဗာန်သို့ သွားကြောင်းဖြစ်သော တရားကို ဆိုလို၏။ ‘tesaṃ sutvāna’ ဟူသည်မှာ ထိုဘုရားရှင်တို့၏ တရားတော်ကို ကြားနာရ၍ ဖြစ်၏။ ‘sappaññā’ ဟူသည်မှာ ကျွတ်ထိုက်သော ပညာရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ဖြစ်၏။ ‘sacittaṃ paccaladdhū’ ဟူသည်မှာ ဝိပလ္လာသမှ ကင်းဆိတ်သော မိမိ၏ဥစ္စာဖြစ်သော ဝိပဿနာစိတ်ကို ရရှိကြကုန်ပြီ။ ‘paṭialaddhū’ ဟု ပုဒ်ဖြတ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏။ သို့မဟုတ်မူ ‘paṭilabhiṃsu’ (ရရှိကြကုန်ပြီ) ဟူသော အနက်ကို ‘paṭialaddhuṃ’ ဟု ပုဒ်ဖြတ်၍ ပြုအပ်၏။ ‘aniccato dakkhuṃ’ ဟူသည်မှာ အနိစ္စအစွမ်းဖြင့်သာလျှင် မြင်ကြကုန်ပြီ။ ‘anattani anattā’ ဟူသည်မှာ အတ္တမဟုတ်သော ခန္ဓာငါးပါးကို အတ္တမဟုတ်ဟု မြင်ကြကုန်ပြီ။ သို့မဟုတ်မူ အတ္တမဟုတ်သော ဝတ္ထု (ခန္ဓာငါးပါး) ၌ တိတ္ထိတို့ ကြံဆအပ်သော အတ္တသည် မရှိဟု မြင်ကြကုန်ပြီ။ ‘sammādiṭṭhisamādānā’ ဟူသည်မှာ ခံယူဆောက်တည်အပ်သော ကောင်းသော အမြင် (သမ္မာဒိဋ္ဌိ) ရှိကြကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ဖြစ်၏။ ‘sabbaṃ dukkhaṃ upaccaguṃ’ ဟူသည်မှာ ခပ်သိမ်းသော ဝဋ်ဆင်းရဲအားလုံးကို ကောင်းစွာ လွန်မြောက်တော်မူကြကုန်ပြီ။

Pahīnāpahīnapucchāya diṭṭhisampannassāti sotāpannassa. Dukkhe sukhanti saññā uppajjati. Cittaṃ uppajjatīti mohakālussiyassa appahīnattā saññāmattaṃ vā cittamattaṃ vā uppajjati, anāgāmissapi uppajjati, kiṃ pana sotāpannassa. Ime dve arahatoyeva pahīnā. Asubhe subhanti saññā uppajjati. Cittaṃ uppajjatīti sakadāgāmissapi uppajjati, kiṃ pana sotāpannassa. Ime dve anāgāmissa pahīnāti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Tasmā idaṃ dvayaṃ sotāpannasakadāgāmino sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Anāgāmino kāmarāgassa pahīnattā ‘‘asubhe subha’’nti saññācittavipallāsānañca pahānaṃ vuttanti veditabbaṃ. Dvīsu vatthūsūtiādīhi padehi pahīnāpahīne nigametvā dasseti. Tattha ‘‘anicce nicca’’nti, ‘‘anattani attā’’ti imesu dvīsu vatthūsu cha vipallāsā pahīnā. ‘‘Dukkhe sukha’’nti, ‘‘asubhe subha’’nti imesu dvīsu vatthūsu dve diṭṭhivipallāsā pahīnā. Kesuci potthakesu dveti paṭhamaṃ likhitaṃ, pacchā chāti. Catūsu vatthūsūti cattāri ekato katvā vuttaṃ. Aṭṭhāti dvīsu cha, dvīsu dveti aṭṭha. Cattāroti dukkhāsubhavatthūsu ekekasmiṃ dve dve saññācittavipallāsāti cattāro. Kesuci potthakesu ‘‘cha dvīsū’’ti vuttaṭṭhānesupi evameva likhitanti.

ပယ်အပ် မပယ်အပ်သော ဝိပလ္လာသတို့ကို မေးမြန်းရာ၌ 'ဒိဋ္ဌိသမ္ပန္နဿ' ဟူသည် သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဒုက္ခ၌ သုခဟု သညာဖြစ်၏၊ စိတ်ဖြစ်၏' ဟူသည်မှာ မောဟ၏ နောက်ကျုခြင်း (ချောက်ခြားခြင်း) ကို မပယ်ရသေးသောကြောင့် သညာမျှသာလည်းကောင်း၊ စိတ်မျှသာလည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ ထိုသညာမျှ၊ စိတ်မျှသည် အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်အားလည်း ဖြစ်သေး၏၊ သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်အား အဘယ်ကြောင့် မဖြစ်ဘဲ ရှိပါအံ့နည်း (ဖြစ်သည်သာတည်း)။ ဤနှစ်ပါးသော ဝိပလ္လာသ (သညာနှင့် စိတ်) တို့သည် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်ကျမှသာလျှင် ကုန်စင်အောင် ပယ်အပ်ကုန်၏။ 'အသုဘ၌ သုဘဟု သညာဖြစ်၏၊ စိတ်ဖြစ်၏' ဟူသည်မှာ သကဒါဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်အားလည်း ဖြစ်ပေါ်တတ်၏၊ သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်အား အဘယ်ကြောင့် မဖြစ်ဘဲ ရှိပါအံ့နည်း။ ဤနှစ်ပါးသော ဝိပလ္လာသတို့သည် အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်အား ပယ်အပ်ပြီးဖြစ်ကုန်၏ဟု အဋ္ဌကထာ၌ ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤနှစ်ပါးသော စကားကို သောတာပန်နှင့် သကဒါဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ကာမရာဂကို ပယ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် 'အသုဘ၌ သုဘ' ဟု ဖြစ်ပေါ်တတ်သော သညာဝိပလ္လာသ၊ စိတ္တဝိပလ္လာသတို့ကိုလည်း ပယ်ပြီးဖြစ်ကြောင်း ဆိုလိုသည်ဟု သိအပ်၏။ 'ဒွီသု ဝတ္ထူသု' စသော ပုဒ်တို့ဖြင့် ပယ်အပ် မပယ်အပ်သော ဝိပလ္လာသတို့ကို နိဂုံးချုပ်၍ ပြတော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ 'အနိစ္စ၌ နိစ္စ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'အနတ္တ၌ အတ္တ' ဟူ၍လည်းကောင်း ဤနှစ်ပါးသော ဝတ္ထုတို့၌ ဝိပလ္လာသ ခြောက်ပါးတို့ကို ပယ်အပ်ကုန်၏။ 'ဒုက္ခ၌ သုခ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'အသုဘ၌ သုဘ' ဟူ၍လည်းကောင်း ဤနှစ်ပါးသော ဝတ္ထုတို့၌ ဒိဋ္ဌိဝိပလ္လာသ နှစ်ပါးတို့ကို ပယ်အပ်ကုန်၏။ အချို့သော စာအုပ်မူတို့၌ 'ဒွေ' ဟူသော စကားကို ရှေးဦးစွာ ရေးသား၍ 'ဆ' ဟူသော စကားကို နောက်၌ ရေးသားအပ်၏။ 'စတူသု ဝတ္ထူသု' ဟူသည်ကား အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ၊ အသုဘ ဝတ္ထု လေးပါးတို့ကို တစ်ပေါင်းတည်း ပြု၍ ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အဋ္ဌ' ဟူသည်မှာ နှစ်ပါးသော ဝတ္ထုတို့၌ ခြောက်ပါး၊ နှစ်ပါးသော ဝတ္ထုတို့၌ နှစ်ပါးအားဖြင့် ရှစ်ပါး ဖြစ်ကုန်၏။ 'စတ္တာရော' ဟူသည်မှာ ဒုက္ခဝတ္ထု၊ အသုဘဝတ္ထုတို့တွင် တစ်ခုစီ၌ နှစ်ပါးစီသော သညာဝိပလ္လာသ၊ စိတ္တဝိပလ္လာသတို့ ဖြစ်ကုန်၏ဟူ၍ လေးပါး ဖြစ်သည်။ အချို့သော စာအုပ်မူတို့၌ 'ဆ ဒွီသု' ဟု ဟောအပ်သော နေရာတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ရေးသားအပ်၏။

Vipallāsakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ဝိပလ္လာသကထာအဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

9. Maggakathā

၉. မဂ္ဂကထာ

Maggakathāvaṇṇanā

မဂ္ဂကထာအဖွင့်

237. Idāni tesaṃ tiṇṇaṃ vipallāsānaṃ pahānakaraṃ ariyamaggaṃ dassentena kathitāya maggakathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Tattha maggoti kenaṭṭhena maggoti yo buddhasāsane maggoti vuccati, so kenaṭṭhena maggo nāma hotīti attho. Micchādiṭṭhiyā pahānāyātiādīsu dasasu [Pg.180] pariyāyesu paṭhamo paṭhamo tassa tassa maggaṅgassa ujuvipaccanīkavasena vutto. Maggo ceva hetu cāti tassa tassa kiccassa karaṇāya paṭipadaṭṭhena maggo, sampāpakaṭṭhena hetu. Tena maggassa paṭipadaṭṭho sampāpakaṭṭho ca vutto hoti. ‘‘Ayaṃ maggo ayaṃ paṭipadā’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.5, 48) hi paṭipadā maggo, ‘‘maggassa niyyānaṭṭho hetuṭṭho’’tiādīsu (paṭi. ma. 2.8) sampāpako hetu. Evaṃ dvīhi dvīhi padehi ‘‘maggoti kenaṭṭhena maggo’’ti pucchāya vissajjanaṃ kataṃ hoti. Sahajātānaṃ dhammānaṃ upatthambhanāyāti attanā sahajātānaṃ arūpadhammānaṃ sahajātaaññamaññanissayādibhāvena upatthambhanabhāvāya. Kilesānaṃ pariyādānāyāti taṃtaṃmaggavajjhānaṃ vuttāvasesakilesānaṃ khepanāya. Paṭivedhādivisodhanāyāti ettha yasmā ‘‘ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ, sīlañca suvisuddhaṃ diṭṭhi ca ujukā’’ti (saṃ. ni. 5.369, 381) vacanato sīlañca diṭṭhi ca saccapaṭivedhassa ādi. So ca ādimaggakkhaṇe visujjhati. Tasmā ‘‘paṭivedhādivisodhanāyā’’ti vuttaṃ. Cittassa adhiṭṭhānāyāti sampayuttacittassa sakakicce patiṭṭhānāya. Cittassa vodānāyāti cittassa parisuddhabhāvāya. Visesādhigamāyāti lokiyato visesapaṭilābhāya. Uttari paṭivedhāyāti lokiyato uttari paṭivijjhanatthāya. Saccābhisamayāyāti catunnaṃ saccānaṃ ekābhisamayāya kiccanipphattivasena ekapaṭivedhāya. Nirodhe patiṭṭhāpanāyāti cittassa vā puggalassa vā nibbāne patiṭṭhāpanatthāya. Sakadāgāmimaggakkhaṇādīsu aṭṭha maggaṅgāni ekato katvā taṃtaṃmaggavajjhakilesappahānaṃ vuttaṃ. Evaṃ vacane kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva. Yasmā uparūparimaggenāpi suṭṭhu ādivisodhanā suṭṭhu cittavodānañca hoti, tasmā tānipi padāni vuttāni.

၂၃၇. ယခုအခါတွင် ထိုသုံးပါးသော ဝိပလ္လာသတို့ကို ပယ်ခြင်းကို ပြုတတ်သော အရိယမဂ်ကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် ဟောကြားအပ်သော မဂ္ဂကထာ၌ မသိသေးသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုပါအံ့။ ထိုမဂ္ဂကထာ၌ 'မဂ်သည် အဘယ်အနက်ကြောင့် မဂ်မည်သနည်း' ဟူသော စကား၌ ဘုရားသာသနာတော်၌ အကြင်တရားကို 'မဂ်' ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုတရားသည် အဘယ်အနက်ကြောင့် မဂ်မည်သနည်းဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြစ်သည်။ 'မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကို ပယ်ခြင်းငှာ' စသော ဆယ်ပါးသော ဒေသနာတို့တွင် ရှေးဦးစွာသော (သမ္မာဒိဋ္ဌိ စသော) ပုဒ်ကို ထိုထိုမဂ်၏ တိုက်ရိုက်ဆန့်ကျင်ဘက် အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်၏။ 'မဂ်လည်းဖြစ်၊ အကြောင်းလည်းဖြစ်၏' ဟူရာ၌ ထိုထို (ကိလေသာပယ်ခြင်း တည်းဟူသော) ကိစ္စကို ပြုခြင်းငှာ ကျင့်ရာလမ်းကြောင်း အနက်ကြောင့် 'မဂ်' မည်၏၊ (နိဗ္ဗာန်သို့) ရောက်ကြောင်း ဖြစ်သော အနက်ကြောင့် 'အကြောင်း (ဟေတု)' မည်၏။ ထိုမဂ်နှင့် ဟေတု ဟူသော ပုဒ်နှစ်ခုဖြင့် မဂ်၏ ကျင့်ရာလမ်းကြောင်း ဖြစ်သော အနက်ကိုလည်းကောင်း၊ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော အနက်ကိုလည်းကောင်း ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ 'ဤသည်ကား မဂ်တည်း၊ ဤသည်ကား အကျင့်တည်း' စသော ပါဌ်တို့၌ အကျင့်ဖြစ်သောကြောင့် 'မဂ်' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'မဂ်၏ လွတ်မြောက်ကြောင်း အနက်၊ အကြောင်းအနက်' စသော စကားတို့၌ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် 'အကြောင်း (ဟေတု)' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် နှစ်ခုစီသော ပုဒ်တို့ဖြင့် 'မဂ်သည် အဘယ်အနက်ကြောင့် မဂ်မည်သနည်း' ဟူသော မေးခွန်း၏ အဖြေကို ပြုအပ်ပြီး ဖြစ်သည်။ 'အတူဖြစ်ဖော်ဖြစ်ဖက် နာမ်တရားတို့ကို ထောက်ပံ့ခြင်းငှာ' ဟူသည်မှာ မိမိနှင့် အတူတကွ ဖြစ်ကုန်သော နာမ်တရားတို့အား သဟဇာတ၊ အညမည၊ နိဿယ စသော အစွမ်းသဘောဖြင့် အားပေးထောက်ပံ့ခြင်း အကျိုးငှာ ဖြစ်သည်။ 'ကိလေသာတို့ကို ကုန်စင်စေခြင်းငှာ' ဟူသည်မှာ ထိုထိုမဂ်ဖြင့် ပယ်သတ်အပ်ကုန်သော ဆိုအပ်ပြီးသော ဒိဋ္ဌိမှ ကြွင်းသော ကိလေသာတို့ကို ကုန်ဆုံးစေခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။ 'ထိုးထွင်း၍ သိခြင်း၏ အစကို သုတ်သင်ရန်' ဟူသော ပုဒ်၌ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် 'ကုသိုလ်တရားတို့၏ အစကား အဘယ်နည်း၊ အလွန်စင်ကြယ်သော သီလနှင့် ဖြောင့်မတ်သော အယူတည်း' ဟု သံယုတ္တနိကာယ်၌ ဟောတော်မူခြင်းကြောင့် သီလနှင့် မိစ္ဆာမဟုတ်သော ဖြောင့်မတ်သော အယူသည် သစ္စာတရားကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း၏ အစဦး မည်၏။ ထိုအစဦးဖြစ်သော သီလနှင့် ပညာသည်လည်း သောတာပတ္တိမဂ်ခဏ၌ အလွန်စင်ကြယ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း၏ အစကို သုတ်သင်ရန်' ဟု ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'စိတ်ကို တည်ဆောက်ခြင်းငှာ' ဟူသည်မှာ မိမိနှင့် ယှဉ်ဘက်စိတ်ကို မိမိ၏ လုပ်ငန်းကိစ္စ၌ တည်တံ့စေရန် ဖြစ်သည်။ 'စိတ်ကို ဖြူစင်စေခြင်းငှာ' ဟူသည်မှာ စိတ်၏ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်ခြင်း အကျိုးငှာ ဖြစ်သည်။ 'ထူးခြားသော တရားကို ရခြင်းငှာ' ဟူသည်မှာ လောကီတရားထက် ထူးမြတ်သော လောကုတ္တရာတရားကို ရယူရန် ဖြစ်သည်။ 'အထက်အထက်၌ ထိုးထွင်းသိခြင်းငှာ' ဟူသည်မှာ လောကီတရားထက် မြင့်မြတ်သောတရားကို ထိုးထွင်းသိမြင်ရန် ဖြစ်သည်။ 'သစ္စာတရားကို ကောင်းစွာ သိခြင်းငှာ' ဟူသည်မှာ သစ္စာလေးပါးတို့ကို တစ်ပြိုင်နက် သိမြင်ခြင်းငှာ၊ ကိစ္စပြီးမြောက်မှု အစွမ်းဖြင့် တစ်ပေါင်းတည်း ထိုးထွင်းသိမြင်ရန် ဖြစ်သည်။ 'ချုပ်ငြိမ်းရာ၌ တည်စေခြင်းငှာ' ဟူသည်မှာ စိတ်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ ပုဂ္ဂိုလ်ကိုသော်လည်းကောင်း နိဗ္ဗာန်၌ တည်စေခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။ သကဒါဂါမိမဂ်ခဏ စသည်တို့၌ မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့ကို တစ်ပေါင်းတည်း ပြု၍ ထိုထိုမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သော ကိလေသာတို့ကို ပယ်ခြင်းကို ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ တစ်ပေါင်းတည်း ပြု၍ ဟောခြင်း၏ အကြောင်းရင်းကို အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသည်အတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အထက်အထက်သော မဂ်ဖြင့်လည်း သီလနှင့် အယူကို သာလွန်စင်ကြယ်စွာ သုတ်သင်ခြင်း၊ စိတ်ကို သာလွန်ဖြူစင်စေခြင်းတို့သည် ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် ထို (ပဋိဝေဓာယ၊ စိတ္တဿဝေါဒါနာယ) ပုဒ်တို့ကိုလည်း ဟောကြားအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

Dassanamaggotiādīhi yāva pariyosānā tassa dhammassa lakkhaṇavasena maggaṭṭho vutto. Tāni sabbānipi padāni abhiññeyyaniddese vuttatthāneva. Evamettha yathāsambhavaṃ lokiyalokuttaro maggo niddiṭṭho. Hetuṭṭhena maggoti ca aṭṭhaṅgiko maggo niddiṭṭho. Nippariyāyamaggattā cassa puna ‘‘maggo’’ti na vuttaṃ. Ādhipateyyaṭṭhena indriyāti ādīni ca indriyādīnaṃ atthavasena vuttāni, na maggaṭṭhavasena. Saccānīti cettha saccañāṇāni. Sabbepi te dhammā nibbānassa paṭipadaṭṭhena maggo. Ante vuttaṃ nibbānaṃ [Pg.181] pana saṃsāradukkhābhibhūtehi dukkhanissaraṇatthikehi sappurisehi maggīyati gavesīyatīti maggoti vuttanti veditabbanti.

'ဒဿနမဂ္ဂေါ' စသော ပုဒ်တို့ဖြင့် အဆုံးတိုင်အောင် ထိုသမ္မာဒိဋ္ဌိ စသော တရားတို့၏ မြင်တတ်သော လက္ခဏာစသည်၏ အစွမ်းဖြင့် မဂ်၏ အနက်ကို ဆိုအပ်၏။ ထိုပုဒ်အားလုံးသည် အဘိညေယျနိဒ္ဒေသ၌ ပြဆိုပြီးသော ပါဌ်များသာတည်း။ ဤသို့လျှင် ဤမဂ္ဂကထာ၌ အားလျော်စွာ လောကီလောကုတ္တရာ မဂ်ကို ပြဆိုတော်မူ၏။ 'အကြောင်းဟူသော အနက်ကြောင့် မဂ်မည်၏' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့်လည်း အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော မဂ်ကို ပြဆိုအပ်၏။ ထိုဟေတုမဂ်သည် မုချအားဖြင့် မဂ်ဖြစ်သောကြောင့် ဒုတိယအကြိမ် 'မဂ်' ဟု ထပ်မံ မဆိုတော့ပေ။ 'အစိုးရခြင်း အနက်ကြောင့် အိန္ဒြေမည်၏' စသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း အိန္ဒြေတို့၏ အနက်အစွမ်းဖြင့် ပြဆိုအပ်သည် ဖြစ်၍ မဂ်၏ အနက်အစွမ်းဖြင့် ပြဆိုခြင်း မဟုတ်ပေ။ ဤ၌ 'သစ္စာ' ဟူသည် သစ္စာဉာဏ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသမ္မာဒိဋ္ဌိစသော တရားအားလုံးသည် နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်း အကျင့်ဖြစ်သော အနက်ကြောင့် 'မဂ်' ဟူ၍ မည်၏။ အဆုံး၌ ဟောကြားအပ်သော နိဗ္ဗာန်ကိုမူ သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲ နှိပ်စက်အပ်သဖြင့် ထိုဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်လိုကြကုန်သော သူတော်ကောင်းတို့သည် ရှာမှီးအပ် (တောင့်တအပ်) သောကြောင့် 'မဂ်' ဟု ဆိုအပ်၏ဟု သိအပ်သည်။

Maggakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

မဂ္ဂကထာအဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

10. Maṇḍapeyyakathā

၁၀. မဏ္ဍပေယျကထာ

Maṇḍapeyyakathāvaṇṇanā

မဏ္ဍပေယျကထာအဖွင့်

238. Idāni tassa maggassa maṇḍapeyyattaṃ dassentena kathitāya bhagavato vacanekadesapubbaṅgamāya maṇḍapeyyakathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Tattha maṇḍapeyyanti yathā sampannaṃ nimmalaṃ vippasannaṃ sappi sappimaṇḍoti vuccati, evaṃ vippasannaṭṭhena maṇḍo, pātabbaṭṭhena peyyaṃ. Yañhi pivitvā antaravīthiyaṃ patitā visaññino attano sāṭakādīnampi assāmikā honti, taṃ pasannampi na pātabbaṃ. Mayhaṃ pana idaṃ sikkhattayasaṅgahitaṃ sāsanabrahmacariyaṃ sampannattā nimmalattā vippasannattā maṇḍañca hitasukhāvahattā peyyañcāti maṇḍapeyyanti dīpeti. Maṇḍo peyyo etthāti maṇḍapeyyaṃ. Kiṃ taṃ? Sāsanabrahmacariyaṃ. Kasmā sikkhattayaṃ brahmacariyaṃ nāma? Uttamaṭṭhena nibbānaṃ brahmaṃ nāma, sikkhattayaṃ nibbānatthāya pavattanato brahmatthāya cariyāti brahmacariyanti vuccati. Sāsanabrahmacariyanti taṃyeva. Satthā sammukhībhūtoti idamettha kāraṇavacanaṃ. Yasmā pana satthā sammukhībhūto, tasmā vīriyapayogaṃ katvā pivathetaṃ maṇḍaṃ. Bāhirakañhi bhesajjamaṇḍaṃ vejjassa asammukhā pivantānaṃ pamāṇaṃ vā uggamananiggamanaṃ vā na jānāmāti āsaṅkā hoti. Vejjassa sammukhā pana vejjo jānissatīti nirāsaṅkā pivanti. Evamevaṃ amhākañca dhammassāmī satthā sammukhībhūtoti vīriyaṃ katvā pivathāti maṇḍapāne sanniyojeti. Diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi yathārahaṃ anusāsatīti satthā. Apica ‘‘satthā bhagavā satthavāho’’tiādinā (mahāni. 190) niddesanayenapettha attho veditabbo. Sandissamāno mukho bhūtoti sammukhībhūto.

၂၃၈. ယခုအခါ ထိုမဂ်၏ မဏ္ဍပေယျဖြစ်သည်၏အဖြစ်ကို ပြလိုသော မထေရ်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ ဒေသနာတော်တစ်စိတ်တစ်ဒေသကို ရှေ့သွားပြု၍ ဟောကြားအပ်သော မဏ္ဍပေယျကထာ၌ မထင်ရှားသေးသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုအပ်၏။ ထိုမဏ္ဍပေယျကထာ၌ မဏ္ဍပေယျဟူသည်မှာ- ပြည့်စုံသဖြင့် အညစ်အကြေးမရှိ ကြည်လင်သော ထောပတ်ကို 'ထောပတ်ကြည်' ဟု ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ အထူးသဖြင့် ကြည်လင်သော အနက်ကြောင့် 'မဏ္ဍ' မည်၏။ သောက်အပ်သော အနက်ကြောင့် 'ပေယျ' မည်၏။ သေရည်အဖျော်ကို သောက်ပြီးနောက် လမ်းအလယ်၌ လဲလျောင်းကာ သတိလစ်မေ့မြောလျက် မိမိ၏ အဝတ်ပုဆိုးစသည်တို့ကိုပင် မသိမ်းဆည်းနိုင် (အစိုးမရ) ကြကုန်၊ ထိုသို့သော သေရည်အဖျော်ကို ကြည်လင်စေကာမူ မသောက်အပ်ပေ။ ငါဘုရား၏ သိက္ခာသုံးပါး အကျုံးဝင်သော ဤသာသနာတော်၌ ကျင့်အပ်သော မြတ်သော အကျင့် (သာသနဗြဟ္မစရိယ) သည်ကား- ပြည့်စုံခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကိလေသာညစ်ကြေးကင်းစင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အထူးသဖြင့် ကြည်လင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း 'မဏ္ဍ' လည်း မည်၏။ စီးပွားချမ်းသာကို ဆောင်တတ်သောကြောင့် 'ပေယျ' လည်း မည်၏။ ထို့ကြောင့် 'မဏ္ဍပေယျ' ဟု ပြတော်မူ၏။ ထိုသာသနာတော်၌ ကြည်လင်သော မဏ္ဍလည်းရှိ၏၊ စီးပွားချမ်းသာကို ဆောင်တတ်သဖြင့် သောက်အပ်သော ပေယျလည်းရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် 'မဏ္ဍပေယျ' မည်၏။ ထိုမဏ္ဍပေယျသည် အဘယ်နည်း? သာသနဗြဟ္မစရိယ (သာသနာတော်၌ မြတ်သောအကျင့်) ပင်တည်း။ အဘယ်ကြောင့် သိက္ခာသုံးပါးကို 'ဗြဟ္မစရိယ' ဟု ခေါ်သနည်း? မြတ်သော အနက်ကြောင့် နိဗ္ဗာန်ကို 'ဗြဟ္မ' ဟု ခေါ်၏။ သိက္ခာသုံးပါးအပေါင်းသည် နိဗ္ဗာန်အလို့ငှာ ဖြစ်သောကြောင့် 'ဗြဟ္မတ္ထာယ စရိယာ (နိဗ္ဗာန်အကျိုးငှာ ကျင့်ခြင်း)' ဖြစ်၍ 'ဗြဟ္မစရိယ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ သာသနဗြဟ္မစရိယဟူသည်လည်း ထိုသိက္ခာသုံးပါးအပေါင်း သို့မဟုတ် ပရိယတ္တိသာသနာပင်တည်း။ 'မြတ်စွာဘုရားသည် မျက်မှောက်ဖြစ်တော်မူ၏' ဟူသော ဤစကားသည် ဤ၌ (မဏ္ဍပေယျကို သောက်ခြင်း၏) အကြောင်းပြစကားတည်း။ မြတ်စွာဘုရားသည် မျက်မှောက်ဖြစ်တော်မူသောကြောင့် လုံ့လဝီရိယကို အားထုတ်၍ ထိုမဏ္ဍ (မဂ်တည်းဟူသော ထောပတ်ကြည်) ကို သောက်ကြကုန်လော့။ ပြင်ပ၌ဖြစ်သော ဆေးထောပတ်ကြည်ကို ဆေးဆရာ၏ မျက်ကွယ်၌ သောက်ကြသောသူတို့အား 'ဆေးပမာဏကိုသော်လည်းကောင်း၊ အထက်သို့ဆန်ခြင်း အောက်သို့သက်ခြင်းကိုသော်လည်းကောင်း ငါတို့မသိကြကုန်' ဟု ယုံမှားသံသယဖြစ်တတ်၏။ ဆေးဆရာ၏ မျက်မှောက်၌ သောက်ကြသောသူတို့အားမူကား 'ဆေးဆရာသည် သိလိမ့်မည်' ဟု ယုံမှားသံသယကင်းလျက် သောက်ကြကုန်၏။ ထို့အတူပင် 'ငါတို့၏ တရားအရှင်ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် မျက်မှောက်ဖြစ်တော်မူ၏' ဟု ယုံမှားကင်းလျက် ဝီရိယကို အားထုတ်၍ မဏ္ဍပေယျဟူသော သာသနာတော်ကို သောက်ကြကုန်လော့ဟု မဏ္ဍကိုသောက်ခြင်း၌ တိုက်တွန်းနှိုးဆော်တော်မူ၏။ မျက်မှောက်ဘဝအကျိုး၊ တမလွန်ဘဝအကျိုး၊ အတုမဲ့အကျိုး (နိဗ္ဗာန်) တို့ဖြင့် ထိုက်သည်အားလျော်စွာ အဆုံးအမပေးတော်မူတတ်သောကြောင့် 'သတ္ထာ (ဆရာ)' မည်တော်မူ၏။ တစ်နည်းလည်း 'သတ္ထာ ဘဂဝါ သတ္ထဝါဟော' အစရှိသော နိဒ္ဒေသနည်းဖြင့်လည်း ဤပုဒ်၏ အနက်ကို သိအပ်၏။ ထင်ရှားသော မျက်နှာရှိတော်မူသောကြောင့် 'သမ္မုခီဘူတ (မျက်မှောက်ဖြစ်တော်မူသော)' မည်၏။

Maṇḍapeyyaniddese tidhattamaṇḍoti tidhābhāvo tidhattaṃ. Tidhattena maṇḍo tidhattamaṇḍo, tividhena maṇḍoti attho. Satthari sammukhībhūteti idaṃ sabbākāraparipuṇṇamaṇḍattayadassanatthaṃ vuttaṃ. Parinibbutepi pana [Pg.182] satthari ekadesena maṇḍattayaṃ pavattatiyeva. Teneva cassa niddese ‘‘satthari sammukhībhūte’’ti avatvā katamo desanāmaṇḍotiādi vuttanti veditabbaṃ.

မဏ္ဍပေယျညွှန်းဆိုချက် (မဏ္ဍပေယျနိဒ္ဒေသ) ၌ 'တိမတ္တမဏ္ဍ' ဟူသည် သုံးပါးအပြားရှိသော သဘောတည်း။ သုံးပါးအပြားရှိသော မဏ္ဍဟူသော အနက်ရ၏။ 'မြတ်စွာဘုရား မျက်မှောက်ရှိတော်မူစဉ်' ဟူသော ဤစကားကို ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာဖြင့် ပြည့်စုံသော မဏ္ဍသုံးပါးအပေါင်းကို ပြခြင်းငှာ မိန့်တော်မူအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်စံပြီးသော်လည်း တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် မဏ္ဍသုံးပါးသည် ဖြစ်သည်သာတည်း။ ထို့ကြောင့်လည်း ထိုမဏ္ဍကို အကျယ်ညွှန်းဆိုပြရာ၌ 'မြတ်စွာဘုရား မျက်မှောက်ဖြစ်တော်မူသောအခါ' ဟု မမိန့်ဘဲ 'အဘယ်သည် ဒေသနာမဏ္ဍနည်း' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Desanāmaṇḍoti dhammadesanā eva maṇḍo. Paṭiggahamaṇḍoti desanāpaṭiggāhako eva maṇḍo. Brahmacariyamaṇḍoti maggabrahmacariyameva maṇḍo.

ဒေသနာမဏ္ဍဟူသည် တရားဒေသနာတော်သည်ပင်လျှင် မဏ္ဍမည်၏။ ပဋိဂ္ဂဟမဏ္ဍဟူသည် ဒေသနာတော်ကို ခံယူသော ပုဂ္ဂိုလ်သည်ပင်လျှင် မဏ္ဍမည်၏။ ဗြဟ္မစရိယမဏ္ဍဟူသည် မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးဟူသော မြတ်သောအကျင့် (မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယ) သည်ပင်လျှင် မဏ္ဍမည်၏။

Ācikkhanāti desetabbānaṃ saccādīnaṃ imāni nāmānīti nāmavasena kathanā. Desanāti dassanā. Paññāpanāti jānāpanā, ñāṇamukhe ṭhapanā vā. Āsanaṃ ṭhapento hi ‘‘āsanaṃ paññāpetī’’ti vuccati. Paṭṭhapanāti paññāpanā, pavattanāti attho, ñāṇamukhe ṭhapanā vā. Vivaraṇāti vivaṭakaraṇaṃ, vivaritvā dassanāti attho. Vibhajanāti vibhāgakiriyā, vibhāgato dassanāti attho. Uttānīkammanti pākaṭabhāvakaraṇaṃ. Atha vā ācikkhanāti desanādīnaṃ channaṃ padānaṃ mūlapadaṃ. Desanādīni cha padāni tassa atthavivaraṇatthaṃ vuttāni. Tattha desanāti ugghaṭitaññūnaṃ vasena saṅkhepato paṭhamaṃ uddesavasena desanā. Ugghaṭitaññū hi saṅkhepena vuttaṃ paṭhamaṃ vuttañca paṭivijjhanti. Paññāpanāti vipañcitaññūnaṃ vasena tesaṃ cittatosanena buddhinisānena ca paṭhamaṃ saṅkhittassa vitthārato niddesavasena paññāpanā. Paṭṭhapanāti tesaṃyeva niddiṭṭhassa niddesassa paṭiniddesavasena vitthārataravacanena paññāpanā. Vivaraṇāti niddiṭṭhassāpi punappunaṃ vacanena vivaraṇā. Vibhajanāti punappunaṃ vuttassāpi vibhāgakaraṇena vibhajanā. Uttānīkammanti vivaṭassa vitthārataravacanena, vibhattassa ca nidassanavacanena uttānīkaraṇaṃ. Ayaṃ desanā neyyānampi paṭivedhāya hoti. Yevāpanaññepi kecīti piyaṅkaramātādikā vinipātikā gahitā. Viññātāroti paṭivedhavasena lokuttaradhammaṃ viññātāro. Ete hi bhikkhuādayo paṭivedhavasena dhammadesanaṃ paṭiggaṇhantīti paṭiggahā. Ayamevātiādīni paṭhamañāṇaniddese vuttatthāni. Ariyamaggo nibbānena saṃsandanato brahmatthāya cariyāti brahmacariyanti vuccati.

အာစိက္ခနာ (ဟောကြားခြင်း) ဟူသည် ဟောအပ်သော သစ္စာတရားစသည်တို့ကို 'ဤအမည်ရှိကုန်၏' ဟု အမည်အားဖြင့် ဟောပြောခြင်းတည်း။ ဒေသနာ (ပြသခြင်း) ဟူသည် ထိုသစ္စာတို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြသခြင်းတည်း။ ပညာပနာ (သိစေခြင်း) ဟူသည် သိရှိစေခြင်း သို့မဟုတ် ဉာဏ်၏ ရှေ့ရှုရာအရပ်၌ ထားခြင်းတည်း။ နေရာထိုင်ခင်းကို ခင်းကျင်းသောသူအား 'နေရာကို ခင်းကျင်း (ပညာပေတိ) ၏' ဟု ပြောဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ပဋ္ဌပနာ (တည်ထားခြင်း) ဟူသည် အပြားအားဖြင့် သိစေခြင်း၊ ဖြစ်စေခြင်း သို့မဟုတ် ဉာဏ်၏ ရှေ့ရှုရာအရပ်၌ တည်ထားခြင်းဟု အနက်ရ၏။ ဝိဝရဏာ (ဖွင့်ထုတ်ခြင်း) ဟူသည် ဟင်းလင်းဖွင့်ခြင်း သို့မဟုတ် ဖွင့်ဟ၍ ပြသခြင်းဟု အနက်ရ၏။ ဝိဘဇနာ (ဝေဖန်ခြင်း) ဟူသည် ဝေဖန်ခြင်းကို ပြုခြင်း သို့မဟုတ် အဖို့အပိုင်းအားဖြင့် ဝေဖန်ပြသခြင်းဟု အနက်ရ၏။ ဥတ္တာနီကမ္မ (ထင်ရှားအောင်ပြုခြင်း) ဟူသည် ထင်ရှားစေခြင်းတည်း။ တစ်နည်းကား- အာစိက္ခနာဟူသည် ဒေသနာအစရှိသော ပုဒ်ခြောက်ခုတို့၏ မူလပုဒ်ရင်းတည်း။ ဒေသနာအစရှိသော ပုဒ်ခြောက်ခုကို ထိုအာစိက္ခနာဟူသော မူလပုဒ်၏ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုခြင်းငှာ မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထိုခြောက်ခုသော ပုဒ်တို့တွင် ဒေသနာဟူသည် ဥဂ္ဃဋိတညူပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အကျဉ်းအားဖြင့် ရှေးဦးစွာ ညွှန်းဆိုဟောကြားခြင်း (ဥဒ္ဒေသ) တည်း။ ဥဂ္ဃဋိတညူပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် အကျဉ်းအားဖြင့် ဟောအပ်သော၊ ရှေးဦးစွာ ဟောအပ်သော တရားကို ထိုးထွင်း၍ သိမြင်ကြကုန်၏။ ပညာပနာဟူသည် ဝိပဉ္စိတညူပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ စိတ်ကို နှစ်သက်စေခြင်း၊ ပညာကို ထက်သန်စေခြင်းတို့ဖြင့် ရှေးဦးစွာ အကျဉ်းဟောအပ်သော တရားကို အကျယ်ညွှန်းဆိုကာ သိစေခြင်း (နိဒ္ဒေသ) တည်း။ ပဋ္ဌပနာဟူသည် ထိုဝိပဉ္စိတညူပုဂ္ဂိုလ်တို့အားပင် အကျယ်ညွှန်းဆိုအပ်သော တရားကို အဆင့်ဆင့်ညွှန်းဆိုခြင်း (ပဋိနိဒ္ဒေသ) ဖြင့် သာ၍အကျယ်ချဲ့ကာ တည်ထားပြသခြင်းတည်း။ ဝိဝရဏာဟူသည် အကျယ်ညွှန်းဆိုပြီးသော တရားကိုလည်း ထပ်ဖန်တလဲလဲ ဟောကြားပြသခြင်းဖြင့် ဖွင့်ထုတ်ခြင်းတည်း။ ဝိဘဇနာဟူသည် ထပ်တလဲလဲ ဟောအပ်သော တရားကိုလည်း အပိုင်းအခြား ဝေဖန်ပိုင်းခြားခြင်းဖြင့် ဝေဖန်ခြင်းတည်း။ ဥတ္တာနီကမ္မဟူသည် ဖွင့်ဟအပ်ပြီးသော စကားကို သာ၍အကျယ်ချဲ့ဟောသဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝေဖန်အပ်ပြီးသောစကားကို သာဓကဥပမာစကားဖြင့်လည်းကောင်း ထင်ရှားအောင် ပြုခြင်းတည်း။ ဤသို့ (ဥပမာတို့ဖြင့်) ထင်ရှားအောင်ပြသော ဒေသနာသည် နေယျပုဂ္ဂိုလ်တို့အားလည်း အရိယာမဂ်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းငှာ ဖြစ်၏။ 'ယေဝါပနညေပိ ကေစိ' ဟူသည် ပိယင်္ကရ၏ အမိအစရှိသော ဝိနိပါတိကပြိတ္တာတို့ကို ယူအပ်၏။ ဝိညာတာရောဟူသည် ထိုးထွင်းသိမြင်မှုအရိယာမဂ်၏ အစွမ်းဖြင့် လောကုတ္တရာတရားကို သိလွယ်သောသူတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုရဟန်းအစရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ထိုးထွင်းသိမြင်မှုအရိယာမဂ်ဖြင့် တရားဒေသနာကို ခံယူနိုင်ကြသောကြောင့် 'ပဋိဂ္ဂဟ (ခံယူသူ)' မည်ကုန်၏။ 'အယမေဝ' အစရှိသော စကားတို့သည် ပထမဉာဏနိဒ္ဒေသ၌ ဖွင့်ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ရှိကုန်၏။ အရိယာမဂ်သည် နိဗ္ဗာန်နှင့် နှီးနွှဲစပ်ယှဉ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ နိဗ္ဗာန်အကျိုးငှာ ကျင့်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း 'ဗြဟ္မစရိယ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

239. Idāni adhimokkhamaṇḍotiādīhi tasmiṃ maggakkhaṇe vijjamānāni indriyabalabojjhaṅgamaggaṅgāni maṇḍapeyyavidhāne yojetvā dasseti. Tattha [Pg.183] adhimokkhamaṇḍoti adhimokkhasaṅkhāto maṇḍo. Kasaṭoti pasādavirahito āvilo. Chaḍḍetvāti samucchedavasena pahāya. Saddhindriyassa adhimokkhamaṇḍaṃ pivatīti maṇḍapeyyanti saddhindriyato adhimokkhamaṇḍassa anaññattepi sati aññaṃ viya katvā vohāravasena vuccati, yathā loke nisadapotako nisadapotasarīrassa anaññattepi sati nisadapotassa sarīranti vuccati, yathā ca pāḷiyaṃ ‘‘phusitatta’’ntiādīsu dhammato anaññopi bhāvo añño viya vutto, yathā ca aṭṭhakathāyaṃ ‘‘phusanalakkhaṇo phasso’’tiādīsu (dha. sa. aṭṭha. 1 dhammuddesavāra phassapañcamakarāsivaṇṇanā) dhammato anaññampi lakkhaṇaṃ aññaṃ viya vuttaṃ, evamidanti veditabbaṃ. Pivatīti cettha taṃsamaṅgipuggaloti vuttaṃ hoti. Taṃsamaṅgipuggalo taṃ maṇḍaṃ pivatīti katvā tena puggalena so maṇḍo pātabbato maṇḍapeyyaṃ nāma hotīti vuttaṃ hoti. ‘‘Maṇḍapeyyo’’ti ca vattabbe ‘‘maṇḍapeyya’’nti liṅgavipallāso kato. Sesānampi iminā nayena attho veditabbo. Apubbesu pana pariḷāhoti pīṇanalakkhaṇāya pītiyā paṭipakkho kilesasantāpo. Duṭṭhullanti upasamapaṭipakkho kilesavasena oḷārikabhāvo asantabhāvo. Appaṭisaṅkhāti paṭisaṅkhānapaṭipakkho kilesavasena asamavāhitabhāvo.

၂၃၉. ယခုအခါ 'အဓိမောက္ခမဏ္ဍော' အစရှိသော ပါဌ်တို့ဖြင့် ထိုမဂ်ခဏ၌ ထင်ရှားရှိကုန်သော ဣန္ဒြေ၊ ဗိုလ်၊ ဗောဇ္ဈင်၊ မဂ္ဂင်တို့ကို မဏ္ဍပေယျ အစီအရင်၌ ယှဉ်စပ်၍ ပြတော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ 'အဓိမောက္ခမဏ္ဍော' ဟူသည် အဓိမောက္ခဟု ဆိုအပ်သော မဏ္ဍ (ဦးရေ) ဖြစ်သည်။ 'ကသဋော' ဟူသည် ကြည်လင်ခြင်းကင်းလျက် နောက်ကျခြင်းတည်း။ 'ဆဍ္ဍေတွာ' ဟူသည် သမုစ္ဆေဒအစွမ်းဖြင့် ပယ်၍ဟု ဆိုလိုသည်။ သဒ္ဓိန္ဒြေမှ သဒ္ဓါစေတသိက်ဟူသော အဓိမောက္ခမဏ္ဍသည် အစစ်အမှန်အားဖြင့် တစ်ခုတည်းဖြစ်သော်လည်း အခြားတစ်ပါးကဲ့သို့ ပြု၍ လောကဝေါဟာရအစွမ်းဖြင့် 'သဒ္ဓိန္ဒြေ၏ အဓိမောက္ခမဏ္ဍကို သောက်၏' ဟု ခေါ်ဝေါ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် လောက၌ ဆေးကြိတ်ကျောက်လုံးငယ်သည် ကျောက်လုံးငယ်၏ ကိုယ်ထည်နှင့် တစ်ပါးတည်းဖြစ်သော်လည်း 'ကျောက်လုံး၏ ကိုယ်ထည်' ဟု ခေါ်ဝေါ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဓမ္မသင်္ဂဏီပါဠိတော်၌ 'ဖုသိတတ္တံ' အစရှိသော ပါဠိတို့၌ ဖဿတရားကိုယ်မှ သဘောသည် တစ်ပါးတည်းဖြစ်သော်လည်း တစ်ပါးကဲ့သို့ ဟောတော်မူသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဓမ္မသင်္ဂဏီအဋ္ဌကထာ၌ 'ဖုသနလက္ခဏော ဖဿော' အစရှိသည်တို့၌ ဖဿတရားကိုယ်မှ ဖုသနလက္ခဏာသည် တစ်ပါးတည်းဖြစ်သော်လည်း တစ်ပါးကဲ့သို့ ဟောတော်မူသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဤဥပမာအတိုင်း ဤသရုပ်ကိုလည်း သိအပ်၏။ 'ပိဝတိ' (သောက်၏) ဟူသော ဤစကား၌ ထိုသဒ္ဓိန္ဒြေနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုမဏ္ဍကို သောက်၏ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ် သောက်အပ်သော ထိုမဏ္ဍကို 'မဏ္ဍပေယျ' မည်၏ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ 'မဏ္ဍပေယျော' ဟု ဆိုသင့်လျက် 'မဏ္ဍပေယျံ' ဟု လိင်ပြန်လှန်ခြင်းကို ပြုအပ်၏။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၏ အနက်ကိုလည်း ဤနည်းဖြင့် သိအပ်၏။ အသစ်ဖြစ်သော (မဖွင့်ရသေးသော) ပုဒ်တို့တွင် 'ပရိဠာဟော' ဟူသည် နှစ်သက်ခြင်းလက္ခဏာရှိသော ပီတိစေတသိက်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ကိလေသာပူပန်ခြင်းတည်း။ 'ဒုဋ္ဌုလ္လံ' ဟူသည် ငြိမ်သက်ခြင်း (ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်) ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ကိလေသာအစွမ်းဖြင့် ရုန့်ရင်းသည်၏အဖြစ်၊ မငြိမ်သက်သော သဘောတည်း။ 'အပ္ပဋိသံခါ' ဟူသည် ဆင်ခြင်ခြင်း (ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်) ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ကိလေသာအစွမ်းဖြင့် စိတ်ကို ညီညွတ်စွာ မဆောင်နိုင်ခြင်းတည်း။

240. Puna aññena pariyāyena maṇḍapeyyavidhiṃ niddisitukāmo atthi maṇḍotiādimāha. Tattha tatthāti tasmiṃ saddhindriye. Attharasotiādīsu saddhindriyassa adhimuccanaṃ attho, saddhindriyaṃ dhammo, tadeva nānākilesehi vimuttattā vimutti, tassa atthassa sampatti attharaso. Tassa dhammassa sampatti dhammaraso. Tassā vimuttiyā sampatti vimuttiraso. Atha vā atthapaṭilābharati attharaso, dhammapaṭilābharati dhammaraso, vimuttipaṭilābharati vimuttiraso. Ratīti ca taṃsampayuttā, tadārammaṇā vā pīti. Iminā nayena sesapadesupi attho veditabbo. Imasmiṃ pariyāye maṇḍassa peyyaṃ maṇḍapeyyanti attho vutto hoti.

၂၄၀. တစ်ဖန် အခြားသောနည်းလမ်းဖြင့် မဏ္ဍပေယျအစီအရင်ကို ညွှန်ပြလိုသဖြင့် 'အတ္ထိ မဏ္ဍော' အစရှိသော ပါဌ်ကို ဟောတော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ 'တတ္ထ' ဟူသည် ထိုသဒ္ဓိန္ဒြေ၌ ဖြစ်၏။ 'အတ္ထရသော' အစရှိသော ပါဌ်တို့၌ သဒ္ဓိန္ဒြေ၏ အာရုံ၌ သက်ဝင်ခြင်းသဘောသည် 'အတ္ထ' မည်၏။ သဒ္ဓိန္ဒြေသည် 'ဓမ္မ' မည်၏။ ထိုသဒ္ဓိန္ဒြေသည်ပင်လျှင် ကိလေသာအမျိုးမျိုးမှ လွတ်မြောက်ခြင်းကြောင့် 'ဝိမုတ္တိ' မည်၏။ ထိုအာရုံ၌ သက်ဝင်ခြင်းသဘော၏ ပြည့်စုံခြင်းသည် 'အတ္ထရသ' မည်၏။ ထိုသဒ္ဓိန္ဒြေဟူသော တရား၏ ပြည့်စုံခြင်းသည် 'ဓမ္မရသ' မည်၏။ ထိုဝိမုတ္တိ၏ ပြည့်စုံခြင်းသည် 'ဝိမုတ္တိရသ' မည်၏။ သို့မဟုတ်ပါက သဒ္ဓိန္ဒြေ၏ သဘောကိုရခြင်းကြောင့် နှစ်သက်ခြင်းသည် 'အတ္ထရသ' မည်၏။ သဒ္ဓိန္ဒြေဟူသော တရားကို ရခြင်းကြောင့် နှစ်သက်ခြင်းသည် 'ဓမ္မရသ' မည်၏။ ဝိမုတ္တိကို ရခြင်းကြောင့် နှစ်သက်ခြင်းသည် 'ဝိမုတ္တိရသ' မည်၏။ နှစ်သက်ခြင်း (ရတိ) ဟူသည် ထိုသဒ္ဓိန္ဒြေနှင့် ယှဉ်သော ပီတိ သို့မဟုတ် ထိုသဒ္ဓိန္ဒြေလျှင် အာရုံရှိသော ပီတိစေတသိက်တည်း။ ဤနည်းဖြင့် ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း အနက်ကို သိအပ်၏။ ဤဒေသနာနည်း၌ 'မဏ္ဍ၏ နှစ်သက်ခြင်းသည် မဏ္ဍပေယျမည်၏' ဟု အနက်ကို ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။

Evaṃ indriyādibodhipakkhiyadhammapaṭipāṭiyā indriyabalabojjhaṅgamaggaṅgānaṃ vasena maṇḍapeyyaṃ dassetvā puna ante ṭhitaṃ brahmacariyamaṇḍaṃ dassento maggassa padhānattā maggaṃ pubbaṅgamaṃ katvā uppaṭipāṭivasena maggaṅgabojjhaṅgabalaindriyāni dassesi[Pg.184]. Ādhipateyyaṭṭhena indriyā maṇḍotiādayo yathāyogaṃ lokiyalokuttarā maṇḍā. Taṃ heṭṭhā vuttanayena veditabbaṃ. Tathaṭṭhena saccā maṇḍoti ettha pana dukkhasamudayānaṃ maṇḍattābhāvā mahāhatthipadasutte (ma. ni. 1.300) viya saccañāṇāni saccāti vuttanti veditabbaṃ.

ဤသို့ ဣန္ဒြေအစရှိသော ဗောဓိပက္ခိယတရားအစဉ်အားဖြင့် ဣန္ဒြေ၊ ဗိုလ်၊ ဗောဇ္ဈင်၊ မဂ္ဂင်တို့၏အစွမ်းဖြင့် မဏ္ဍပေယျကို ပြတော်မူပြီး၍ တစ်ဖန် အဆုံး၌ တည်သော 'ဗြဟ္မစရိယမဏ္ဍ' ကို ပြလိုသဖြင့် မဂ်၏ အဓိကဖြစ်ခြင်းကြောင့် မဂ်ကို ရှေ့သွားပြု၍ အစဉ်ကို ချွတ်ခြင်း (ပြောင်းပြန်ပြုခြင်း) ဖြင့် မဂ္ဂင်၊ ဗောဇ္ဈင်၊ ဗိုလ်၊ ဣန္ဒြေတို့ကို ပြတော်မူ၏။ 'အစိုးရသော အနက်ကြောင့် ဣန္ဒြေတို့သည် မဏ္ဍမည်၏' အစရှိသော မဏ္ဍတို့သည် သင့်လျော်သလို လောကီ လောကုတ္တရာဖြစ်သော မဏ္ဍတို့တည်း။ ထိုမဏ္ဍကို အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းဖြင့် သိအပ်၏။ သို့သော် 'မှန်ကန်သော အနက်ကြောင့် သစ္စာတို့သည် မဏ္ဍမည်၏' ဟူသော အရပ်၌ ဒုက္ခသစ္စာ၊ သမုဒယသစ္စာတို့၏ မဏ္ဍသဘောမရှိခြင်းကြောင့် မဟာဟတ္ထိပဒေါပမသုတ်၌ ကဲ့သို့ သစ္စာဉာဏ်တို့ကို 'သစ္စာ' ဟု ဟောတော်မူကြောင်း သိအပ်၏။

Saddhammappakāsiniyā paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathāya

သဒ္ဓမ္မပ္ပကာသိနီ အမည်ရှိသော ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ် အဋ္ဌကထာ၌

Maṇḍapeyyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

မဏ္ဍပေယျကထာ အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

Niṭṭhitā ca mahāvaggavaṇṇanā.

မဟာဝဂ် အဖွင့်သည်လည်း ပြီးဆုံးပြီ။

(2) Yuganaddhavaggo

(၂) ယုဂနဒ္ဓဝဂ်

1. Yuganaddhakathā

၁. ယုဂနဒ္ဓကထာ

Yuganaddhakathāvaṇṇanā

ယုဂနဒ္ဓကထာ အဖွင့်။

1. Idāni [Pg.185] maṇḍapeyyaguṇassa ariyamaggassa yuganaddhaguṇaṃ dassentena kathitāya suttantapubbaṅgamāya yuganaddhakathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Yasmā pana dhammasenāpati dhammarāje dharamāneyeva dhammarājassa parinibbānasaṃvacchare parinibbuto, tasmā dhammarāje dharamāneyeva dhammabhaṇḍāgārikena desitaṃ idaṃ suttantaṃ tasseva sammukhā sutvā evaṃ me sutantiādimāhāti veditabbaṃ. Tattha āyasmāti piyavacanaṃ garuvacanaṃ sagāravasappatissavacanaṃ, āyumāti attho. Ānandoti tassa therassa nāmaṃ. So hi jāyamānoyeva kule ānandaṃ bhusaṃ tuṭṭhiṃ akāsi. Tasmāssa ‘‘ānando’’ti nāmaṃ katanti veditabbaṃ. Kosambiyanti evaṃnāmake nagare. Tassa hi nagarassa ārāmapokkharaṇīādīsu tesu tesu ṭhānesu kosambarukkhā ussannā ahesuṃ, tasmā taṃ kosambīti saṅkhaṃ agamāsi. ‘‘Kusambassa isino assamato avidūre māpitattā’’ti eke.

၁. ယခုအခါ မဏ္ဍပေယျ၏ဂုဏ်ဖြစ်သော အရိယမဂ်၏ သမထဝိပဿနာအစုံဟူသော ဂုဏ်ကို ပြတော်မူလိုသော ဆရာမြတ်သည် အင်္ဂုတ္တိုရ်ပါဠိတော်၌ ဟောတော်မူအပ်သော သုတ်လျှင်ရှေ့သွားရှိသော ယုဂနဒ္ဓကထာ၌ မဖွင့်ရသေးသော အနက်ကို ဖွင့်ဆိုပေအံ့။ သို့သော် 'ဧဝံ မေ သုတံ' ဟု ဟောရခြင်း၏ အကြောင်းကို ဆိုအံ့။ တရားစစ်သူကြီး (ရှင်သာရိပုတ္တရာ) သည် တရားမင်းဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား ထင်ရှားရှိတော်မူစဉ် ကာလဖြစ်သော ဘုရားရှင် ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူမည့် နှစ်၌ပင် ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် တရားမင်းဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား ထင်ရှားရှိတော်မူစဉ် ကာလ၌သာလျှင် တရားဘဏ္ဍာစိုး (ရှင်အာနန္ဒာ) သည် ဟောတော်မူအပ်သော ဤသုတ္တန်ကို ထိုအရှင်အာနန္ဒာ၏ ထံမှ တိုက်ရိုက်ကြားနာရသဖြင့် 'ဧဝံ မေ သုတံ' အစရှိသည်ဖြင့် ဟောကြားတော်မူကြောင်း သိအပ်၏။ ထိုပါဌ်၌ 'အာယသ္မာ' ဟူသည် ချစ်ဖွယ်သောစကား၊ ရိုသေလေးစားသော စကား၊ အလေးအမြတ်ပြုခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော စကားတည်း။ အသက်ရှည်၏ဟူသော အနက်ရ၏။ 'အာနန္ဒော' ဟူသည် ထိုမထေရ်၏ အမည်တည်း။ စင်စစ်အားဖြင့် ထိုမထေရ်သည် ဖွားမြင်စအခါ၌ ဆွေမျိုးတစုတို့အား လွန်စွာ နှစ်သက်ခြင်းကို ဖြစ်စေ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသူငယ်အား 'အာနန္ဒာ' ဟု အမည်မှည့်အပ်ကြောင်း သိအပ်၏။ 'ကောသမ္ဗိယံ' ဟူသည် ဤသို့သော အမည်ရှိသော ကောသမ္ဗီပြည်၌ ဖြစ်၏။ ထိုပြည်၏ အရံ၊ ရေကန် အစရှိသော ထိုထိုအရပ်တို့၌ ကြို့ပင် (ကောသမ္ဗရုက္ခ) တို့သည် အလွန်ပေါများကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုပြည်သည် ကောသမ္ဗီဟူသော အမည်သို့ ရောက်လေသည်။ ကုသမ္ဗအမည်ရှိသော ရသေ့၏ သင်္ခမ်းကျောင်းနှင့် မဝေးသောအရပ်၌ တည်ဆောက်ထားသောကြောင့် 'ကောသမ္ဗီ' ဟု ခေါ်တွင်ကြောင်း အချို့သောဆရာတို့က ဆိုကြကုန်၏။

Ghositārāmeti ghositaseṭṭhinā kārite ārāme. Kosambiyañhi tayo seṭṭhino ahesuṃ ghositaseṭṭhi kukkuṭaseṭṭhi pāvārikaseṭṭhīti. Te tayopi ‘‘loke buddho uppanno’’ti sutvā pañcahi pañcahi sakaṭasatehi dānūpakaraṇāni gāhāpetvā sāvatthiṃ gantvā jetavanasamīpe khandhāvāraṃ bandhitvā satthu santikaṃ gantvā vanditvā paṭisanthāraṃ katvā nisinnā satthu dhammadesanaṃ sutvā sotāpattiphale patiṭṭhahitvā satthāraṃ nimantetvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa aḍḍhamāsamattaṃ mahādānaṃ datvā bhagavato pādamūle nipajjitvā sakajanapadagamanatthaṃ bhagavantaṃ yācitvā ‘‘suññāgāre kho gahapatayo tathāgatā abhiramantī’’ti bhagavatā vutte ‘‘dinnā no bhagavatā paṭiññā’’ti ñatvā ativiya tuṭṭhā dasabalaṃ vanditvā nikkhantā antarāmagge yojane yojane bhagavato nivāsatthaṃ vihāraṃ kārentā anupubbena kosambiṃ patvā attano attano ārāme mahantaṃ dhanapariccāgaṃ katvā bhagavato vihāre [Pg.186] kārāpayiṃsu. Tattha ghositaseṭṭhinā kārito ghositārāmo nāma ahosi, kukkuṭaseṭṭhinā kārito kukkuṭārāmo nāma, pāvārikaseṭṭhinā ambavane kārito pāvārikambavanaṃ nāma. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ghositaseṭṭhinā kārite ārāme’’ti.

'ဃောသိတာရာမေ' ဟူသည် ဃောသိတသူဌေး ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းအပ်သော ကျောင်းတိုက်၌ ဖြစ်၏။ စင်စစ် ကောသမ္ဗီပြည်၌ ဃောသိတသူဌေး၊ ကုက္ကုဋသူဌေး၊ ပါဝါရိကသူဌေး ဟု သူဌေးသုံးယောက် ရှိခဲ့ကုန်၏။ ထိုသူဌေးသုံးဦးတို့သည်လည်း 'လောက၌ ဘုရားပွင့်တော်မူပြီ' ဟု ကြားသိရသဖြင့် လှူဖွယ်ပစ္စည်းတို့ကို လှည်းငါးရာစီဖြင့် အသီးသီးတင်ဆောင်စေကာ သာဝတ္ထိပြည်သို့ သွားကြ၍ ဇေတဝန်ကျောင်းတော်အနီး၌ သစ်တပ်စခန်းချကာ မြတ်စွာဘုရားထံတော်သို့ သွားရောက်ရှိခိုးလျက် ပျူငှာစွာ နှုတ်ဆက်ကာ နေကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ တရားတော်ကို နာယူကြရသဖြင့် သောတာပတ္တိဖိုလ်၌ တည်ကြပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရားကို ပင့်ဖိတ်၍ ဘုရားအမှူးရှိသော သံဃာတော်အား လခွဲပတ်လုံး (တစ်လခွဲမျှ) အလှူကြီး ပေးလှူကြပြီးသော် မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်ရင်း၌ ဝပ်စင်းကာ မိမိတို့၏ ဇနပုဒ်သို့ ကြွရောက်တော်မူပါရန် လျှောက်ထား ပန်ကြားကြကုန်၏။ 'သူဌေးတို့... တထာဂတတို့သည် လူဆိတ်ငြိမ်သော အရပ်၌သာ မွေ့လျော်ကြကုန်၏' ဟု မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူသောအခါ 'မြတ်စွာဘုရားသည် ငါတို့အား ကတိပေးတော်မူပြီ' ဟု သိနားလည်ကြသဖြင့် လွန်စွာ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ကြလျက် ဘုရားရှင်ကို ရှိခိုးပြီး ထွက်ခွာခဲ့ကြလေသည်။ လမ်းခရီးအကြား၌ တစ်ယူဇနာစီ ကွာဝေးသော အရပ်တိုင်း၌ မြတ်စွာဘုရား သီတင်းသုံးတော်မူရန် ကျောင်းဇရပ်များကို ဆောက်လုပ်ကြလျက် အစဉ်အတိုင်း ကောသမ္ဗီပြည်သို့ ရောက်ရှိကာ မိမိတို့၏ ဥယျာဉ်ခြံမြေ၌ များစွာသော ဥစ္စာပစ္စည်းတို့ကို စွန့်လွှတ်ကာ မြတ်စွာဘုရားအလို့ငှာ ကျောင်းတိုက်များကို ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းကြကုန်၏။ ထိုကောသမ္ဗီပြည်၌ ဃောသိတသူဌေး ဆောက်လုပ်သောကျောင်းသည် ဃောသိတာရုံကျောင်း မည်၏။ ကုက္ကုဋသူဌေး ဆောက်လုပ်သောကျောင်းသည် ကုက္ကုဋာရုံကျောင်း မည်၏။ ပါဝါရိကသူဌေးသည် သရက်တော၌ ဆောက်လုပ်သောကျောင်းသည် ပါဝါရိကသရက်တော (ပါဝါရိကမ္ဗဝန) ကျောင်း မည်၏။ ထိုကျောင်းများကို ရည်ညွှန်း၍ အဋ္ဌကထာဆရာက 'ဃောသိတသူဌေး ဆောက်လုပ်အပ်သော ကျောင်း၌' ဟု ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

Āvuso bhikkhavoti ettha buddhā bhagavanto sāvake ālapantā ‘‘bhikkhavo’’ti ālapanti. Sāvakā pana ‘‘buddhehi sadisā mā homā’’ti ‘‘āvuso’’ti paṭhamaṃ vatvā pacchā ‘‘bhikkhavo’’ti vadanti. Buddhehi ca ālapite bhikkhusaṅgho ‘‘bhadante’’ti paṭivacanaṃ deti, sāvakehi ālapite ‘‘āvuso’’ti.

"ငါ့သျှင် ရဟန်းတို့" (အာဝုသော ဘိက္ခဝေ) ဟူသော ဤပါဌ်၌ မြတ်စွာဘုရားတို့သည် တပည့်သား သာဝကတို့ကို ခေါ်တော်မူလိုသောအခါ "ရဟန်းတို့" (ဘိက္ခဝေ) ဟု ခေါ်တော်မူကြကုန်၏။ သာဝကတို့မူကား "ငါတို့သည် ဘုရားရှင်တို့နှင့် မတူပါစေလင့်" ဟု နှလုံးသွင်းကာ "ငါ့သျှင်" (အာဝုသော) ဟု ရှေးဦးစွာ ပြောဆိုပြီးမှ နောက်၌ "ရဟန်းတို့" (ဘိက္ခဝေ) ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။ ထို့ပြင် မြတ်စွာဘုရားတို့က ခေါ်တော်မူအပ်သည်ရှိသော် ရဟန်းသံဃာသည် "အရှင်ဘုရား" (ဘဒ္ဒန္တေ) ဟူ၍ ပြန်လည်လျှောက်ထား၏။ သာဝကတို့က ခေါ်အပ်သည်ရှိသော် "ငါ့သျှင်" (အာဝုသော) ဟူ၍ တုံ့ပြန်စကားကို ပေး၏။

Yo hi kocīti aniyamavacanaṃ. Etena tādisānaṃ sabbabhikkhūnaṃ pariyādānaṃ. Mama santiketi mama samīpe. Arahattappattanti attanā arahattassa pattaṃ. Napuṃsake bhāve siddhavacanaṃ. Arahattaṃ pattanti vā padacchedo, attanā pattaṃ arahattanti attho. Arahattappattaṃ attānanti vā pāṭhaseso. Catūhi maggehīti upari vuccamānehi catūhi paṭipadāmaggehi, na ariyamaggehi. ‘‘Catūhi maggehī’’ti visuñca vuttattā kassaci arahato paṭhamassa ariyamaggassa dhammuddhaccapubbaṅgamo maggo, ekassa ariyamaggassa samathapubbaṅgamo, ekassa vipassanāpubbaṅgamo, ekassa yuganaddhapubbaṅgamoti evaṃ cattāropi paṭipadā maggā hontīti veditabbaṃ. Etesaṃ vā aññatarenāti etesaṃ catunnaṃ paṭipadānaṃ maggānaṃ ekena vā, paṭipadāmaggena arahattappattaṃ byākarotīti attho. Sukkhavipassakassa hi arahato dhammuddhaccapubbaṅgamaṃ sotāpattimaggaṃ patvā sesamaggattayampi suddhavipassanāhiyeva pattassa arahattappatti dhammuddhaccapubbaṅgamamaggā hoti. Dhammuddhaccaviggahaṃ patvā vā appatvā vā samathapubbaṅgamādīnaṃ tiṇṇaṃ paṭipadānaṃ maggānaṃ ekekassa vasena pattacatumaggassa arahato arahattappatti itaraekekamaggapubbaṅgamā hoti. Tasmā āha – ‘‘etesaṃ vā aññatarenā’’ti.

"အကြင်သူသည်လည်းကောင်း" (ယော ဟိ ကောစိ) ဟူသည် အနိယမဝစန (အတည်မမြဲသော စကား) ဖြစ်၏။ ဤသဒ္ဒါဖြင့် ထိုသို့သဘောရှိသော ရဟန်းအားလုံးကို အကြွင်းမဲ့ ခြုံငုံယူခြင်း ဖြစ်၏။ "ငါ့ထံ၌" (မမ သန္တိကေ) ဟူသည် ငါအာနန္ဒာ၏ အနီးပါး၌ ဟူသော အနက်တည်း။ "အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်သည်ကို" (အရဟတ္တပတ္တံ) ဟူသည် မိမိကိုယ်တိုင် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ခြင်းဖြစ်၏။ ၎င်းသည် နပုံလိင် ဘာဝဝစနဖြင့် ပြီးသော သဒ္ဒါ ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် "အရဟတ္တံ ပတ္တံ" ဟု ပုဒ်ဖြတ်၍ "မိမိကိုယ်တိုင် ရောက်အပ်သော အရဟတ္တဖိုလ်တရား" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် "အရဟတ္တပတ္တံ အတ္တာနံ" ဟူ၍ မိမိကိုယ်ကို အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်သည်ဟု ကြွင်းသောပုဒ်ကို ဖြည့်စွက်၍လည်းကောင်း သိအပ်၏။ "မဂ်လေးပါးတို့ဖြင့်" (စတူဟိ မဂ္ဂေဟိ) ဟူသည်ကား နောင်၌ ပြလတ္တံ့သော ပဋိပဒါမဂ် လေးပါးတို့ဖြင့်ဖြစ်ပြီး အရိယမဂ်တို့ဖြင့် မဟုတ်ပေ။ "မဂ်လေးပါးတို့ဖြင့်" ဟု သီးခြားဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် အချို့သော ရဟန္တာအရှင်မြတ်အား ပထမ အရိယမဂ် (သောတာပတ္တိမဂ်) သည် ဓမ္မုဒ္ဓစ္စပုဗ္ဗင်္ဂမမဂ် ဖြစ်၍၊ အချို့အား သမထပုဗ္ဗင်္ဂမမဂ်၊ အချို့အား ဝိပဿနာပုဗ္ဗင်္ဂမမဂ်၊ အချို့အား ယုဂနဒ္ဓပုဗ္ဗင်္ဂမမဂ် ဖြစ်သည်ဟု ဤသို့ ပဋိပဒါမဂ် လေးပါးလုံးပင် ရှိနိုင်သည်ဟု သိအပ်၏။ "ထိုပဋိပဒါတို့တွင် တစ်ပါးပါးသော မဂ်ဖြင့်" (ဧတေသံ ဝါ အညတရေန) ဟူသည်မှာ ထိုပဋိပဒါမဂ် လေးပါးတို့တွင် တစ်ပါးသော ပဋိပဒါမဂ်ဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်သည်ကို ဖြေကြား၏ဟူသော အနက်တည်း။ အကျယ်ပြရသော် သုက္ခဝိပဿက ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ ဓမ္မုဒ္ဓစ္စပုဗ္ဗင်္ဂမ သောတာပတ္တိမဂ်သို့ ရောက်၍ ကျန်မဂ်သုံးပါးကိုလည်း သမထနှင့်မရောသော သက်သက်သော ဝိပဿနာဖြင့်သာ ရောက်သဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ခြင်းသည် ဓမ္မုဒ္ဓစ္စပုဗ္ဗင်္ဂမမဂ်ကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုဆယ်ပါးသော ဝိပဿနုပက္ကိလေသဖြစ်သော ဓမ္မုဒ္ဓစ္စသို့ ရောက်၍ဖြစ်စေ၊ မရောက်ဘဲဖြစ်စေ သမထပုဗ္ဗင်္ဂမ အစရှိသော ပဋိပဒါမဂ် သုံးပါးတို့တွင် တစ်ပါးစီ၏ အစွမ်းဖြင့် ရအပ်သော မဂ်လေးပါးရှိသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ခြင်းသည် ဓမ္မုဒ္ဓစ္စပုဗ္ဗင်္ဂမမဂ်မှ တစ်ပါးသော ပဋိပဒါမဂ်လျှင် ရှေ့သွားရှိသည် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "ဧတေသံ ဝါ အညတရေန" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

Samathapubbaṅgamaṃ vipassanaṃ bhāvetīti samathaṃ pubbaṅgamaṃ purecārikaṃ katvā vipassanaṃ bhāveti, paṭhamaṃ samādhiṃ uppādetvā pacchā vipassanaṃ bhāvetīti attho. Maggo sañjāyatīti paṭhamo lokuttaramaggo nibbattati. So taṃ maggantiādīsu ekacittakkhaṇikassa maggassa āsevanādīni nāma natthi, dutiyamaggādayo pana uppādento tameva maggaṃ ‘‘āsevati bhāveti [Pg.187] bahulīkarotī’’ti vuccati. Saññojanāni pahīyanti, anusayā byantīhontīti yāva arahattamaggā kamena sabbe saññojanā pahīyanti, anusayā byantīhonti. Anusayā byantīhontīti ca puna anuppattiyā vigatantā hontīti attho.

"သမထလျှင် ရှေ့သွားရှိသော ဝိပဿနာကို ပွားစေ၏" (သမထပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဝိပဿနံ ဘာဝေတိ) ဟူသည်မှာ သမထကို ရှေ့သွားပြု၍ ဝိပဿနာကို ပွားစေ၏၊ ရှေးဦးစွာ သမာဓိ (အပ္ပနာသမာဓိ) ကို ဖြစ်စေပြီးမှ နောက်၌ ဝိပဿနာကို ပွားစေ၏ ဟူသော အနက်တည်း။ "မဂ်သည် ဖြစ်၏" (မဂ္ဂေါ သဉ္ဇာယတိ) ဟူသော် ပထမဖြစ်သော လောကုတ္တရာမဂ် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ "သော တံ မဂ္ဂံ" ဟူသော ဤသို့အစရှိသော ပါဌ်တို့၌ စိတ္တက္ခဏတစ်ချက်မျှသာရှိသော လောကုတ္တရာမဂ်၌ အာသေဝန (မှီဝဲခြင်း) စသည်တို့သည် မရှိကုန်။ စင်စစ်သော်ကား ဒုတိယမဂ် (သကဒါဂါမိမဂ်) အစရှိသည်တို့ကို ဖြစ်စေသောသူသည် ထိုပထမမဂ်ကိုပင်လျှင် "မှီဝဲ၏၊ ပွားစေ၏၊ အကြိမ်များစွာ ပြု၏" ဟု ဆိုအပ်၏။ "သံယောဇဉ်တို့ကို ပယ်ကုန်၏၊ အနုသယတို့သည် ကင်းကုန်၏" ဟူသော် အရဟတ္တမဂ်တိုင်အောင် အစဉ်အတိုင်း အလုံးစုံသော သံယောဇဉ်တို့ကို ပယ်စွန့်ကုန်၏၊ အနုသယတို့သည် ကင်းငြိမ်းကုန်၏။ "အနုသယတို့သည် ကင်းငြိမ်းကုန်၏" ဟူသည်မှာလည်း နောက်ထပ်တစ်ဖန် မဖြစ်ခြင်းအားဖြင့် အပြီးတိုင် ကင်းစင်သွားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

Puna caparanti puna ca aparaṃ kāraṇaṃ. Vipassanāpubbaṅgamaṃ samathaṃ bhāvetīti vipassanaṃ pubbaṅgamaṃ purecārikaṃ katvā samathaṃ bhāveti, paṭhamaṃ vipassanaṃ uppādetvā pacchā samādhiṃ bhāvetīti attho. Yuganaddhaṃ bhāvetīti yuganaddhaṃ katvā bhāveti. Ettha teneva cittena samāpattiṃ samāpajjitvā teneva saṅkhāre sammasituṃ na sakkā. Ayaṃ pana yāvatā samāpattiyo samāpajjati, tāvatā saṅkhāre sammasati. Yāvatā saṅkhāre sammasati, tāvatā samāpattiyo samāpajjati. Kathaṃ? Paṭhamajjhānaṃ samāpajjati, tato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasati. Saṅkhāre sammasitvā dutiyajjhānaṃ samāpajjati, tato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasati. Saṅkhāre sammasitvā tatiyajjhānaṃ…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ samāpajjati, tato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasati. Evaṃ samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ bhāveti nāma.

တစ်ဖန် တစ်ပါးသော အကြောင်းလည်း ရှိသေး၏ (ပုန စာပရံ)။ "ဝိပဿနာလျှင် ရှေ့သွားရှိသော သမထကို ပွားစေ၏" (ဝိပဿနာပုဗ္ဗင်္ဂမံ သမထံ ဘာဝေတိ) ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာကို ရှေ့သွားပြု၍ သမထကို ပွားစေ၏၊ ရှေးဦးစွာ ဝိပဿနာကို ဖြစ်ပေါ်စေပြီးမှ နောက်၌ သမာဓိ (အပ္ပနာသမာဓိ) ကို ပွားစေ၏ ဟူသော အနက်တည်း။ "ယုဂနဒ္ဓ (သမထဝိပဿနာအစုံ) ကို ပွားစေ၏" (ယုဂနဒ္ဓံ ဘာဝေတိ) ဟူသည်မှာ သမထနှင့် ဝိပဿနာကို အစုံပြု၍ ပွားစေ၏။ ဤယုဂနဒ္ဓဘာဝနာ၌ ထိုစိတ်ဖြင့်ပင် ဈာန်သမာပတ်ကို ဝင်စားပြီး ထိုစိတ်ဖြင့်ပင် သင်္ခါရတရားတို့ကို သုံးသပ်ခြင်းငှါ မတတ်ကောင်း။ စင်စစ်သော်ကား ဤယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် အကြင်မျှလောက်သော ကာလ၌ ဈာန်သမာပတ်တို့ကို ဝင်စား၏၊ ထိုမျှလောက်သော ကာလ၌ သင်္ခါရတရားတို့ကို သုံးသပ်၏။ အကြင်မျှလောက်သော ကာလ၌ သင်္ခါရတရားတို့ကို သုံးသပ်၏၊ ထိုမျှလောက်သော ကာလ၌ ဈာန်သမာပတ်တို့ကို ဝင်စား၏။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူကား— ပထမဈာန်ကို ဝင်စား၏၊ ထိုပထမဈာန်မှ ထ၍ သင်္ခါရတရားတို့ကို သုံးသပ်၏။ သင်္ခါရတရားတို့ကို သုံးသပ်ပြီး၍ ဒုတိယဈာန်ကို ဝင်စား၏၊ ထိုဒုတိယဈာန်မှ ထ၍ သင်္ခါရတရားတို့ကို သုံးသပ်၏။ သင်္ခါရတရားတို့ကို သုံးသပ်ပြီး၍ တတိယဈာန် ...ပ... နေဝသညာနာသညာယတန သမာပတ်ကို ဝင်စား၏၊ ထိုသမာပတ်မှ ထ၍ သင်္ခါရတရားတို့ကို သုံးသပ်၏။ ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် သမထနှင့် ဝိပဿနာကို အစုံပြု၍ ပွားစေသည်မည်၏။

Dhammuddhaccaviggahitaṃ mānasaṃ hotīti ettha mandapaññānaṃ vipassakānaṃ upakkilesavatthuttā vipassanupakkilesasaññitesu obhāsādīsu dasasu dhammesu bhantatāvasena uddhaccasahagatacittuppattiyā vikkhepasaṅkhātaṃ uddhaccaṃ dhammuddhaccaṃ, tena dhammuddhaccena viggahitaṃ virūpaggahitaṃ virodhamāpāditaṃ mānasaṃ cittaṃ dhammuddhaccaviggahitaṃ mānasaṃ hoti, tena vā dhammuddhaccena kāraṇabhūtena tammūlakataṇhāmānadiṭṭhuppattiyā viggahitaṃ mānasaṃ hoti. Dhammuddhaccaviggahitamānasanti vā pāṭho. Hoti so āvuso samayoti iminā maggāmaggavavatthānena taṃ dhammuddhaccaṃ paṭibāhitvā puna vipassanāvīthiṃ paṭipannakālaṃ dasseti. Yaṃ taṃ cittanti yasmiṃ samaye taṃ vipassanāvīthiṃ okkamitvā pavattaṃ cittaṃ. Ajjhattameva santiṭṭhatīti vipassanāvīthiṃ paccotaritvā tasmiṃ samaye gocarajjhattasaṅkhāte ārammaṇe santiṭṭhati patiṭṭhāti. Sannisīdatīti tattheva pavattivasena sammā nisīdati. Ekodi hotīti ekaggaṃ hoti. Samādhiyatīti sammā ādhiyati suṭṭhu ṭhitaṃ hotīti.

"ဓမ္မုဒ္ဓစ္စကြောင့် ဖောက်ပြန်သောစိတ် ဖြစ်၏" (ဓမ္မုဒ္ဓစ္စဝိဂ္ဂဟိတံ မာနသံ ဟောတိ) ဟူသော ဤပါဌ်၌ ပညာနုသော ဝိပဿကပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ဝိပဿနုပက္ကိလေသာ၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ဝိပဿနုပက္ကိလေသဟု ဆိုအပ်သော ဩဘာသ (အရောင်အလင်း) အစရှိသော ဆယ်ပါးသော တရားတို့၌ ယုံမှားခြင်း (ဘန္တတာ) ၏အစွမ်းဖြင့် ဥဒ္ဓစ္စနှင့် ယှဉ်သောစိတ် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော ပျံ့လွင့်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ဥဒ္ဓစ္စသည် "ဓမ္မုဒ္ဓစ္စ" မည်၏။ ထိုဓမ္မုဒ္ဓစ္စကြောင့် ဖောက်ပြန်သောအားဖြင့် ယူအပ်သော (ဆန့်ကျင်ခြင်းသို့ ရောက်စေအပ်သော) စိတ်သည် "ဓမ္မုဒ္ဓစ္စဝိဂ္ဂဟိတံ မာနသံ" မည်၏။ သို့မဟုတ် အကြောင်းဖြစ်သော ထိုဓမ္မုဒ္ဓစ္စကြောင့် ထိုဥဒ္ဓစ္စလျှင် အရင်းခံရှိသော တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိတို့ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းဖြင့် ဖောက်ပြန်သောစိတ် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ "ဓမ္မုဒ္ဓစ္စဝိဂ္ဂဟိတမာနသံ" ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏။ "ငါ့သျှင်တို့ ထိုအခါမျိုး ရှိ၏" (ဟောတိ သော အာဝုသော သမယော) ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် မဂ်ဟုတ်သည် မဟုတ်သည်ကို ပိုင်းခြားဆုံးဖြတ်ခြင်းအားဖြင့် ထိုဓမ္မုဒ္ဓစ္စကို တားမြစ်ပယ်ဖျက်၍ တစ်ဖန် ဝိပဿနာလမ်းစဉ် (ဝိပဿနာခရီး) သို့ သက်ဝင်ကျင့်သုံးသောအခါကို ပြတော်မူ၏။ "အကြင်စိတ်သည်" (ယံ တံ စိတ္တံ) ဟူသည် အကြင်အခါ၌ ထိုဝိပဿနာခရီးသို့ တစ်ဖန်သက်ဝင်၍ ဖြစ်သော စိတ်တည်း။ "အတွင်း၌သာလျှင် ကောင်းစွာတည်၏" (အဇ္ဈတ္တမေဝ သန္တိဋ္ဌတိ) ဟူသည် ဝိပဿနာခရီးသို့ တစ်ဖန်သက်ဝင်၍ ထိုအခါ၌ ဂေါစရဇ္ဈတ္တ (အာရုံငါးပါး၏ အတွင်းအာရုံ) ဟု ဆိုအပ်သော အာရုံ၌ တည်၏၊ အကြိမ်ကြိမ် တည်၏။ "ကောင်းစွာငြိမ်ဝပ်စွာ တည်၏" (သန္နိသီဒတိ) ဟူသည် ထိုဂေါစရဇ္ဈတ္တဟု ဆိုအပ်သော အာရုံ၌သာလျှင် ဖြစ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ကောင်းစွာတည်၏။ "တစ်ကိုယ်တည်းဖြစ်၏ (တည်ကြည်၏)" (ဧကောဒိ ဟောတိ) ဟူသည် သမာဓိတည်ကြည်ခြင်း (ဧကဂ္ဂတာ) ဖြစ်၏။ "ကောင်းစွာ တည်ကြည်၏" (သမာဓိယတိ) ဟူသည် ကောင်းစွာထားအပ်၏၊ ကောင်းမွန်စွာ တည်တံ့ခြင်း ဖြစ်၏။

Ayaṃ suttantavaṇṇanā.

ဤသည်ကား သုတ္တန္တ (သုတ်) အဖွင့် ဖြစ်သည်။

1. Suttantaniddesavaṇṇanā

၁. ၁။ သုတ္တန္တနိဒ္ဒေသအဖွင့်

2. Tassa [Pg.188] suttantassa niddesakathāya tattha jāte dhammeti tasmiṃ samādhismiṃ jāte cittacetasike dhamme. Aniccato anupassanaṭṭhenātiādinā vipassanāya bhedaṃ dasseti. Sammādiṭṭhi maggoti sammādiṭṭhisaṅkhāto maggo. Aṭṭhasu maggaṅgesu ekekopi hi maggoti vuccati.Āsevatīti sotāpattimaggavasena. Bhāvetīti sakadāgāmimagguppādanena. Bahulīkarotīti anāgāmiarahattamagguppādanena. Imesaṃ tiṇṇaṃ avatthābhedepi sati āvajjanādīnaṃ sādhāraṇattā sadisameva vissajjanaṃ kataṃ.

၂. ၂။ ထိုသုတ်တော်၏ နိဒ္ဒေသကထာ၌ "ထိုသမာဓိ၌ ဖြစ်ကုန်သော တရားတို့ကို" (တတ္ထ ဇာတေ ဓမ္မေ) ဟူသည်မှာ ထိုအပ္ပနာသမာဓိ၌ ဖြစ်ကုန်သော စိတ်၊ စေတသိက် တရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "အနိစ္စဟု အဖန်ဖန် ရှုသောအားဖြင့်" (အနိစ္စတော အနုပဿနဋ္ဌေန) အစရှိသော ပါဌ်ဖြင့် ဝိပဿနာ၏ အပြားကို ပြတော်မူ၏။ "သမ္မာဒိဋ္ဌိမဂ်" (သမ္မာဒိဋ္ဌိ မဂ္ဂေါ) ဟူသည်မှာ သမ္မာဒိဋ္ဌိဟု ဆိုအပ်သော မဂ်တည်း။ စင်စစ်မူကား ရှစ်ပါးသော မဂ္ဂင်တို့တွင် တစ်ပါးစီကိုလည်း "မဂ်" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ "မှီဝဲ၏" (အာသေဝတိ) ဟူသည် သောတာပတ္တိမဂ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏။ "ပွားစေ၏" (ဘာဝေတိ) ဟူသည် သကဒါဂါမိမဂ်ကို ဖြစ်စေခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်၏။ "အကြိမ်များစွာ ပြု၏" (ဗဟုလီကရောတိ) ဟူသည် အနာဂါမိမဂ်၊ အရဟတ္တမဂ်တို့ကို ဖြစ်စေခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်၏။ ဤပုဒ်သုံးပါးတို့၏ အခိုက်အတန့်အားဖြင့် ကွဲပြားမှု ရှိသော်လည်း အာဝဇ္ဇန (နှလုံးသွင်းခြင်း) အစရှိသည်တို့၌ သာဓာရဏဖြစ်သောကြောင့် တူညီသော အဖြေကိုပင် ပြုအပ်၏။

3. Ālokasaññāpaṭinissaggānupassanānaṃ antarāpeyyāle avikkhepādīni ca jhāna samāpattikasiṇānussatiasubhā ca dīghaṃ assāsādīni ca ānantarikasamādhiñāṇaniddese (paṭi. ma. 1.80-81) niddiṭṭhattā saṅkhittāni. Tattha ca avikkhepavasenāti pubbabhāgāvikkhepavasena gahetabbaṃ. Aniccānupassī assāsavasenātiādike suddhavipassanāvasena vuttacatukke pana taruṇavipassanākāle vipassanāsampayuttasamādhipubbaṅgamā balavavipassanā veditabbā.

၃. အာလောကသညာနှင့် ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿနာတို့၏ အကြားရှိ ပေယျာလ၌ အဝိက္ခေပ အစရှိသည်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ဈာနသမာပတ္တိ၊ ကသိဏ၊ အနုဿတိ၊ အသုဘတို့ကိုလည်းကောင်း၊ 'ဒီဃံ အဿာသာ' အစရှိသည်တို့ကိုလည်းကောင်း အာနန္တရိကသမာဓိဉာဏနိဒ္ဒေသ၌ ပြဆိုအပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် အကျဉ်းချုံး၍ ဖော်ပြထားသည်။ ထိုဖော်ပြချက်တို့တွင် 'အဝိက္ခေပဝသေန' ဟူသည်မှာ (မဂ်၏) ရှေ့အဖို့၌ ဖြစ်သော သမာဓိ၏အစွမ်းဖြင့် ယူအပ်သည်။ 'အနိစ္စာနုပဿီ အဿာသဝသေန' အစရှိသော သက်သက်သော ဝိပဿနာအစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော စတုက္က၌မူကား နုသောဝိပဿနာကာလ၌ ဝိပဿနာနှင့်ယှဉ်သော သမာဓိလျှင် ရှေ့သွားရှိသော အားကြီးသော ဝိပဿနာကို သိအပ်သည်။

4. Vipassanāpubbaṅgamavāre paṭhamaṃ aniccatotiādinā ārammaṇaṃ aniyametvā vipassanā vuttā, pacchā rūpaṃ aniccatotiādinā ārammaṇaṃ niyametvā vuttā. Tattha jātānanti tassā vipassanāya jātānaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ. Vosaggārammaṇatāti ettha vosaggo nibbānaṃ. Nibbānañhi saṅkhatavosaggato pariccāgato ‘‘vosaggo’’ti vutto. Vipassanā ca taṃsampayuttadhammā ca nibbānaninnatāya ajjhāsayavasena nibbāne patiṭṭhitattā nibbānapatiṭṭhā nibbānārammaṇā. Patiṭṭhāpi hi ālambīyatīti ārammaṇaṃ nāma hoti, nibbāne patiṭṭhaṭṭheneva nibbānārammaṇā. Aññattha pāḷiyampi hi patiṭṭhā ‘‘ārammaṇa’’nti vuccanti. Yathāha – ‘‘seyyathāpi, āvuso, naḷāgāraṃ vā tiṇāgāraṃ vā sukkhaṃ koḷāpaṃ terovassikaṃ puratthimāya cepi disāya puriso ādittāya tiṇukkāya upasaṅkameyya, labhetha aggi otāraṃ, labhetha aggi ārammaṇa’’ntiādi (saṃ. ni. 4.243). Tasmā tattha jātānaṃ dhammānaṃ vosaggārammaṇatāya nibbānapatiṭṭhābhāvena hetubhūtena uppādito yo cittassa ekaggatāsaṅkhāto upacārappanābhedo avikkhepo, so [Pg.189] samādhīti vipassanāto pacchā uppādito nibbedhabhāgiyo samādhi niddiṭṭho hoti. Tasmāyeva hi iti paṭhamaṃ vipassanā, pacchā samathoti vuttaṃ.

၄. ဝိပဿနာပုဗ္ဗင်္ဂမဝါရ၌ ရှေးဦးစွာ 'အနိစ္စတော' အစရှိသည်ဖြင့် အာရုံကို မသတ်မှတ်ဘဲ ဝိပဿနာကို ဟောတော်မူ၍၊ နောက်မှ 'ရူပံ အနိစ္စတော' အစရှိသည်ဖြင့် အာရုံကို သတ်မှတ်၍ ဟောတော်မူသည်။ ထိုဟောတော်မူချက်၌ 'ဇာတာနံ' ဟူသည် ထိုဝိပဿနာ၌ ဖြစ်ကုန်သော စိတ်စေတသိက်တရားတို့၏ (ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်)။ 'ဝေါသဂ္ဂါရမ္မဏတာ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ 'ဝေါသგ္ဂ' ဟူသည် နိဗ္ဗာန်ပင် ဖြစ်သည်။ အမှန်အားဖြင့် နိဗ္ဗာန်သည် သင်္ခတတရားတို့ကို စွန့်လွှတ်သောကြောင့် 'ဝေါသგ္ဂ' ဟု ဆိုအပ်သည်။ ဝိပဿနာနှင့် ထိုဝိပဿနာနှင့်ယှဉ်သော တရားတို့သည် နိဗ္ဗာန်သို့ ညွှတ်ကိုင်းသော အလိုရှိသည်၏အစွမ်းဖြင့် နိဗ္ဗာန်၌ တည်နေသောကြောင့် 'နိဗ္ဗာန်၌ တည်ခြင်း (နိဗ္ဗာနပတိဋ္ဌာ)'၊ 'နိဗ္ဗာန်လျှင် အာရုံရှိခြင်း (နိဗ္ဗာနာရမ္မဏာ)' မည်ကုန်၏။ တည်ရာကိုလည်း 'အာလမ္ဗီယတိ' (မှီခိုအပ်၏) ဟူသော ဝစနတ္ထအရ 'အာရုံ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သောကြောင့် နိဗ္ဗာန်၌ တည်သောအနက်ဖြင့်ပင် နိဗ္ဗာန်လျှင် အာရုံရှိသည် မည်၏။ အခြားသော ပါဠိတော်တို့၌လည်း တည်ရာကို 'အာရုံ' ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ 'ငါ့ရှင်တို့... ဥပမာသော်ကား ခြောက်သွေ့၍ အရည်ဓာတ် ကင်းပြီးသော၊ တစ်နှစ်ကျော်လွန်ပြီးသော ကျူအိမ် သို့မဟုတ် မြက်အိမ်သို့ ယောက်ျားတစ်ဦးသည် တောက်လောင်နေသော မြက်မီးရှူးကို ကိုင်ဆောင်၍ အရှေ့အရပ်မှ ချဉ်းကပ်ငြားအံ့၊ မီးသည် လောင်ကျွမ်းခွင့်ကို ရရာ၏၊ မီးသည် တည်ရာ (အကြောင်း) ကို ရရာ၏' စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူသည့်အတိုင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုဝိပဿနာ၌ ဖြစ်ကုန်သော တရားတို့၏ နိဗ္ဗာန်လျှင် အာရုံရှိသည်၏ အဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ နိဗ္ဗာန်၌ တည်သည်၏အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ စိတ်၏ တည်ငြိမ်ခြင်း (စိတ္တဿ ဧကဂ္ဂတာ) ဟု ဆိုအပ်သော၊ ဥပစာရ အပ္ပနာ အားဖြင့် ပြားသော မပြန့်လွင့်ခြင်း (အဝိက္ခေပ) သည် သမာဓိ မည်၏။ ဤသို့သော စကားဖြင့် ဝိပဿနာ၏ နောက်၌ ဖြစ်စေအပ်သော ကိလေသာဖောက်ခွဲကြောင်း ဖြစ်သော (နိဗ္ဗေဓဘာဂိယ) သမာဓိကို ပြဆိုရာရောက်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် 'ဤသို့ ရှေးဦးစွာ ဝိပဿနာ၊ နောက်မှ သမထ' ဟု ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

5. Yuganaddhaniddese yasmā heṭṭhā suttantavaṇṇanāyaṃ vutto yuganaddhakkamo purimadvayaniddesanayeneva pākaṭo, maggakkhaṇe yuganaddhakkamo pana na pākaṭo, tasmā pubbabhāge anekantikaṃ yuganaddhabhāvanaṃ avatvā maggakkhaṇe ekantena labbhamānayuganaddhabhāvanameva dassento soḷasahi ākārehītiādimāha. Tattha ārammaṇaṭṭhenātiādīsu sattarasasu ākāresu ante uddiṭṭhaṃ yuganaddhaṃ mūlapadena ekaṭṭhattā taṃ vippahāya sesānaṃ vasena ‘‘soḷasahī’’ti vuttaṃ. Ārammaṇaṭṭhenāti ālambanaṭṭhena, ārammaṇavasenāti attho. Evaṃ sesesupi. Gocaraṭṭhenāti ārammaṇaṭṭhepi sati nissayitabbaṭṭhānaṭṭhena. Pahānaṭṭhenāti pajahanaṭṭhena. Pariccāgaṭṭhenāti pahānepi sati puna anādiyanena pariccāgaṭṭhena. Vuṭṭhānaṭṭhenāti uggamanaṭṭhena. Vivaṭṭanaṭṭhenāti uggamanepi sati apunarāvaṭṭanena nivattanaṭṭhena. Santaṭṭhenāti nibbutaṭṭhena. Paṇītaṭṭhenāti nibbutaṭṭhepi sati uttamaṭṭhena, atappakaṭṭhena vā. Vimuttaṭṭhenāti bandhanāpagataṭṭhena. Anāsavaṭṭhenāti bandhanamokkhepi sati ārammaṇaṃ katvā pavattamānāsavavirahitaṭṭhena. Taraṇaṭṭhenāti anosīditvā pilavanaṭṭhena, atikkamanaṭṭhena vā. Animittaṭṭhenāti saṅkhāranimittavirahitaṭṭhena. Appaṇihitaṭṭhenāti paṇidhivirahitaṭṭhena. Suññataṭṭhenāti abhinivesavirahitaṭṭhena. Ekarasaṭṭhenāti ekakiccaṭṭhena. Anativattanaṭṭhenāti aññamaññaṃ anatikkamanaṭṭhena. Yuganaddhaṭṭhenāti yugalakaṭṭhena.

၅. ယုဂနဒ္ဓနိဒ္ဒေသ၌ အောက်၌ဖော်ပြအပ်သော သုတ္တန္တဝဏ္ဏနာလာ ယုဂနဒ္ဓအစဉ်သည် ရှေ့၌ ဖြစ်သော နိဒ္ဒေသနှစ်မျိုး၏ နည်းဖြင့်သာ ထင်ရှားပြီးဖြစ်သည်။ မဂ်ခဏ၌ ဖြစ်သော ယုဂနဒ္ဓအစဉ်သည်ကား မထင်ရှားပေ။ ထို့ကြောင့် မဂ်၏ ရှေ့အဖို့၌ ဧကန်မဟုတ်သော ယုဂနဒ္ဓဘာဝနာကို မဟောကြားဘဲ၊ မဂ်ခဏ၌ ဧကန်အားဖြင့် ရရှိအပ်သော ယုဂနဒ္ဓဘာဝနာကိုသာ ပြလိုသဖြင့် 'သောဠသဟိ အာကာရေဟိ' (အခြင်းအရာ တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးတို့ဖြင့်) အစရှိသည်ကို ဟောတော်မူသည်။ ထို 'အာရမ္မဏဋ္ဌေန' အစရှိသော အခြင်းအရာ တစ်ဆယ့်ခုနစ်ပါးတို့တွင် အဆုံး၌ ပြဆိုအပ်သော 'ယုဂနဒ္ဓ' ဟူသော ပုဒ်သည် မူလပုဒ်နှင့် အနက်တူသောကြောင့် ထိုပုဒ်ကို ပယ်၍ ကြွင်းသော တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ပုဒ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် 'သောဠသဟိ' ဟု ဟောတော်မူသည်။ 'အာရမ္မဏဋ္ဌေန' ဟူသည် နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုတတ်သောအနက် အာလမ္ဗနဋ္ဌအားဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ အာရုံပြုခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် သော်လည်းကောင်း အနက်ရသည်။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်း အနက်ကို သိအပ်သည်။ 'ဂေါစရဋ္ဌေန' ဟူသည် အာရုံပြုတတ်သောသဘော ရှိသော်လည်း မှီခိုအပ်သော တည်ရာဟူသောအနက်အားဖြင့်။ 'ပဟာနဋ္ဌေန' ဟူသည် ပယ်စွန့်တတ်သော အနက်အားဖြင့်။ 'ပရိစ္စာဂဋ္ဌေန' ဟူသည် ပယ်ခြင်းသဘောရှိသော်လည်း တစ်ဖန် ပြန်၍မယူခြင်းဖြင့် စွန့်လွှတ်တတ်သောအနက်အားဖြင့်။ 'ဝုဋ္ဌာနဋ္ဌေန' ဟူသည် ကိလေသာမှ ထွက်မြောက်တတ်သော အနက်အားဖြင့်။ 'ဝိဝဋ္ဋနဋ္ဌေန' ဟူသည် ထွက်မြောက်ခြင်းရှိသော်လည်း တစ်ဖန် ပြန်မလှည့်ခြင်းဖြင့် ကင်းဆိတ်တတ်သော အနက်အားဖြင့်။ 'သန္တဋ္ဌေန' ဟူသည် ငြိမ်းအေးတတ်သော အနက်အားဖြင့်။ 'ပဏီတဋ္ဌေန' ဟူသည် ငြိမ်းအေးခြင်းသဘောရှိသော်လည်း မွန်မြတ်သော အနက်အားဖြင့် သို့မဟုတ် မရောင့်ရဲနိုင်သော အနက်အားဖြင့်။ 'ဝိမုတ္တဋ္ဌေန' ဟူသည် အနှောင်အဖွဲ့မှ ကင်းလွတ်တတ်သော အနက်အားဖြင့်။ 'အနာသဝဋ္ဌေန' ဟူသည် အနှောင်အဖွဲ့မှ လွတ်မြောက်ခြင်းရှိသော်လည်း နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်တတ်သော အာသဝေါတရားတို့မှ ကင်းဝေးတတ်သော အနက်အားဖြင့်။ 'တရဏဋ္ဌေန' ဟူသည် မနစ်မြုပ်ဘဲ ပေါ်ထွက်တတ်သော အနက်အားဖြင့် သို့မဟုတ် လွန်မြောက်တတ်သော အနက်အားဖြင့်။ 'အနိမိတ္တဋ္ဌေန' ဟူသည် သင်္ခါရနိမိတ်မှ ကင်းသော အနက်အားဖြင့်။ 'အပ္ပဏိဟိတဋ္ဌေန' ဟူသည် တောင့်တခြင်းမှ ကင်းသော အနက်အားဖြင့်။ 'သုညတဋ္ဌေန' ဟူသည် မှားယွင်းစွာ စွဲလမ်းခြင်းမှ ကင်းသော အနက်အားဖြင့်။ 'ဧကရသဋ္ဌေန' ဟူသည် တူညီသော ကိစ္စရှိသော အနက်အားဖြင့်။ 'အနတိဝတ္တနဋ္ဌေန' ဟူသည် အချင်းချင်း မကျော်လွန်တတ်သော အနက်အားဖြင့်။ 'ယုဂနဒ္ဓဋ္ဌေန' ဟူသည် အစုံပြုတတ်သောအနက်အားဖြင့် ဖြစ်သည်။

Uddhaccaṃ pajahato, avijjaṃ pajahatoti yogino tassa tassa paṭipakkhappahānavasena vuttaṃ. Nirodho cettha nibbānameva. Aññamaññaṃ nātivattantīti samatho ce vipassanaṃ ativatteyya, līnapakkhikattā samathassa cittaṃ kosajjāya saṃvatteyya. Vipassanā ce samathaṃ ativatteyya, uddhaccapakkhikattā vipassanāya cittaṃ uddhaccāya saṃvatteyya. Tasmā samatho ca vipassanaṃ anativattamāno kosajjapātaṃ na karoti, vipassanā samathaṃ anativattamānā uddhaccapātaṃ na karoti. Samatho samaṃ pavattamāno [Pg.190] vipassanaṃ uddhaccapātato rakkhati, vipassanā samaṃ pavattamānā samathaṃ kosajjapātato rakkhati. Evamime ubho aññamaññaṃ anativattanakiccena ekakiccā, samā hutvā pavattamānena aññamaññaṃ anativattamānā atthasiddhikarā honti. Tesaṃ maggakkhaṇe yuganaddhattaṃ vuṭṭhānagāminivipassanākkhaṇe yuganaddhattāyeva hoti. Pahānapariccāgavuṭṭhānavivaṭṭanakaraṇānaṃ maggakiccavasena vuttattā sakalassa maggakiccassa dassanatthaṃ uddhaccasahagatakilesā ca khandhā ca avijjāsahagatakilesā ca khandhā ca niddiṭṭhā. Sesānaṃ na tathā vuttattā paṭipakkhadhammamattadassanavasena uddhaccāvijjā eva niddiṭṭhā. Vivaṭṭatoti nivattantassa.

'ဥဒ္ဓစ္စံ ပဇဟတော'၊ 'အဝိဇ္ဇံ ပဇဟတော' ဟူသော စကားကို ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်အား ထိုထိုဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ဥဒ္ဓစ္စ အစရှိသည်တို့ကို ပယ်စွန့်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သည်။ ဤနေရာ၌ 'နိရောဓ' ဟူသည် နိဗ္ဗာန်ကိုသာ ဆိုလိုသည်။ 'အချင်းချင်း မကျော်လွန်ကုန်' (အညမညံ နာတိဝတ္တန္တိ) ဟူသည်မှာ အကယ်၍ သမထသည် ဝိပဿနာကို ကျော်လွန်သွားပါက သမထ၏ ပျင်းရိငြီးငွေ့သော အဖို့ရှိသည်၏အဖြစ်ကြောင့် စိတ်သည် ပျင်းရိခြင်း (ကောသဇ္ဇ) သို့ ရောက်သွားပေလိမ့်မည်။ အကယ်၍ ဝိပဿနာသည် သမထကို ကျော်လွန်သွားပါက ဝိပဿနာ၏ ပြန့်လွင့်တတ်သောအဖို့ ရှိသည်၏အဖြစ်ကြောင့် စိတ်သည် ပြန့်လွင့်ခြင်း (ဥဒ္ဓစ္စ) သို့ ရောက်သွားပေလိမ့်မည်။ ထို့ကြောင့် သမထသည်လည်း ဝိပဿနာကို မကျော်လွန်စေဘဲ ပျင်းရိခြင်းသို့ ကျရောက်မှုကို မပြုရ။ ဝိပဿနာသည်လည်း သမထကို မကျော်လွန်စေဘဲ ပြန့်လွင့်ခြင်းသို့ ကျရောက်မှုကို မပြုရ။ ဝိပဿနာနှင့် အညီအမျှ ဖြစ်စေအပ်သော သမထသည် ဝိပဿနာကို ပြန့်လွင့်ခြင်းသို့ ကျရောက်ခြင်းမှ စောင့်ရှောက်၏။ သမထနှင့် အညီအမျှ ဖြစ်စေအပ်သော ဝိပဿနာသည်လည်း သမထကို ပျင်းရိခြင်းသို့ ကျရောက်ခြင်းမှ စောင့်ရှောက်၏။ ဤသို့လျှင် ဤသမထနှင့် ဝိပဿနာ နှစ်ပါးတို့သည် အချင်းချင်း မကျော်လွန်သော ကိစ္စဖြင့် တူညီသော ကိစ္စရှိကြကုန်သည်ဖြစ်၍၊ ညီညွတ်စွာ ဖြစ်ပေါ်လျက် အချင်းချင်း မကျော်လွန်ကြဘဲ မိမိတို့၏ ကိစ္စဖြစ်သော ယုဂနဒ္ဓသဘော၏ ပြီးမြောက်ခြင်းကို ပြုတတ်ကုန်၏။ ထိုသမထ ဝိပဿနာတို့၏ မဂ်ခဏ၌ အစုံဖြစ်ခြင်း (ယုဂနဒ္ဓတ္ထ) သည် ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာခဏ၌ အစုံဖြစ်ခဲ့ပြီးသော အဖြစ်ကြောင့်သာလျှင် ဖြစ်၏။ ပယ်ခြင်း၊ စွန့်ခြင်း၊ ထမြောက်ခြင်းနှင့် ပြန်မလှည့်ခြင်း (ကင်းဆိတ်ခြင်း) တို့ကို ပြုတတ်သော သဘောတို့ကို မဂ်ကိစ္စ၏အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် အလုံးစုံသော မဂ်ကိစ္စကို ပြခြင်းငှါ ဥဒ္ဓစ္စနှင့်တကွဖြစ်သော ကိလေသာတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ခန္ဓာတို့ကိုလည်းကောင်း၊ အဝိဇ္ဇာနှင့်တကွဖြစ်သော ကိလေသာတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ခန္ဓာတို့ကိုလည်းကောင်း ပြဆိုထားသည်။ ကြွင်းသော (အာရမ္မဏဋ္ဌ၊ ဂေါစရဋ္ဌ အစရှိသော) တစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော အနက်တို့ကိုမူကား ထိုကဲ့သို့ မဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် ဆန့်ကျင်ဘက်တရားမျှကိုသာ ပြလိုသဖြင့် ဥဒ္ဓစ္စနှင့် အဝိဇ္ဇာတို့ကိုသာ ပြဆိုထားသည်။ 'ဝိဝဋ္ဋတော' ဟူသည် ကိလေသာဝဋ်မှ လည်ခြင်းကင်းသော ပုဂ္ဂိုလ်အား (ဆိုလိုသည်)။

Samādhi kāmāsavā vimutto hotīti samādhissa kāmacchandapaṭipakkhattā vuttaṃ. Rāgavirāgāti rāgassa virāgo samatikkamo etissā atthīti rāgavirāgā, ‘‘rāgavirāgato’’ti nissakkavacanaṃ vā. Tathā avijjāvirāgā. Cetovimuttīti maggasampayutto samādhi. Paññāvimuttīti maggasampayuttā paññā. Taratoti tarantassa. Sabbapaṇidhīhīti rāgadosamohapaṇidhīhi, sabbapatthanāhi vā. Evaṃ cuddasa ākāre vissajjitvā ekarasaṭṭhañca anativattanaṭṭhañca avibhajitvāva imehi soḷasahi ākārehīti āha. Kasmā? Tesaṃ cuddasannaṃ ākārānaṃ ekekassa avasāne ‘‘ekarasā honti, yuganaddhā honti, aññamaññaṃ nātivattantī’’ti niddiṭṭhattā te dvepi ākārā niddiṭṭhāva honti. Tasmā ‘‘soḷasahī’’ti āha. Yuganaddhaṭṭho pana uddesepi na bhaṇitoyevāti.

"သမာဓိကြောင့် ကာမအာသဝေါမှ လွတ်မြောက်၏" (Samādhi kāmāsavā vimutto hotī) ဟု ဆိုရာ၌ သမာဓိသည် ကာမစ္ဆန္ဒ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့် ထိုသို့ မိန့်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ "ရာဂဝိရာဂါ" ဟူသည်မှာ ထိုစေတောဝိမုတ္တိအား ရာဂကို လွန်မြောက်ခြင်း ရှိသောကြောင့် "ရာဂဝိရာဂါ" ဟု ခေါ်သည်။ သို့မဟုတ် "ရာဂဝိရာဂတော" (ရာဂကို လွန်မြောက်ခြင်းမှ) ဟူသော ပဉ္စမီဝဘတ်သဒ္ဒါ ဖြစ်သည်။ "အဝိဇ္ဇာဝိရာဂါ" ဟူသော ပုဒ်သည်လည်း ထို့အတူပင် ဖြစ်သည်။ "စေတောဝိမုတ္တိ" ဟူသည်မှာ မဂ်နှင့်ယှဉ်သော သမာဓိ ဖြစ်သည်။ "ပညာဝိမုတ္တိ" ဟူသည်မှာ မဂ်နှင့်ယှဉ်သော ပညာ ဖြစ်သည်။ "တရတော" ဟူသည်မှာ လွန်မြောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား (ဟု ဆိုလိုသည်)။ "သဗ္ဗပဏိဓီဟိ" ဟူသည်မှာ ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟဟူသော တောင့်တခြင်းတို့ဖြင့် လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ခပ်သိမ်းသော တောင့်တခြင်းတို့ဖြင့် လည်းကောင်း (ဟု ဆိုလိုသည်)။ ဤသို့လျှင် တစ်ဆယ့်လေးခုသော အခြင်းအရာတို့ကို ဖြေဆို၍ ဧကရသအနက်ကိုလည်းကောင်း၊ အနတိဝတ္တနအနက်ကိုလည်းကောင်း မဝေဖန်သေးဘဲ "ဤတစ်ဆယ့်ခြောက်ခုသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့်" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ အဘယ်ကြောင့်နည်း? ထိုတစ်ဆယ့်လေးခုသော အခြင်းအရာတို့တွင် တစ်ပါးချင်းစီ၏ အဆုံး၌ "ဧကရသ ဖြစ်ကုန်၏၊ ယုဂနဒ္ဓ ဖြစ်ကုန်၏၊ အချင်းချင်း မလွန်ဆန်ကုန်" ဟု ပြဆိုအပ်ပြီး ဖြစ်သောကြောင့် ထိုအခြင်းအရာနှစ်ခုလုံးကို ပြဆိုပြီး ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် "တစ်ဆယ့်ခြောက်ခုသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့်" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ယုဂနဒ္ဓအနက်ကိုမူကား ဥဒ္ဒေသ၌ မရေတွက်အပ်သည်သာ ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။

2. Dhammuddhaccavāraniddesavaṇṇanā

၂. ၂။ ဓမ္မုဒ္ဓစ္စဝါရနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

6. Dhammuddhaccavāre aniccato manasikaroto obhāso uppajjatīti udayabbayānupassanāya ṭhitassa tīhi anupassanāhi punappunaṃ saṅkhāre vipassantassa vipassantassa vipassanāñāṇesu paripākagatesu tadaṅgavasena kilesappahānena parisuddhacittassa aniccato vā dukkhato vā anattato vā manasikārakkhaṇe vipassanāñāṇānubhāvena pakatiyāva obhāso uppajjatīti paṭhamaṃ tāva aniccato manasikaroto obhāso kathito. Akusalo vipassako tasmiṃ obhāse uppanne ‘‘na ca vata me ito pubbe evarūpo obhāso uppannapubbo, addhā maggaṃ pattomhi, phalaṃ pattomhī’’ti [Pg.191] amaggaṃyeva ‘‘maggo’’ti, aphalameva ‘‘phala’’nti gaṇhāti. Tassa amaggaṃ ‘‘maggo’’ti, aphalaṃ ‘‘phala’’nti gaṇhato vipassanāvīthi ukkantā hoti. So attano vipassanāvīthiṃ vissajjetvā vikkhepamāpanno vā obhāsameva taṇhādiṭṭhimaññanāhi maññamāno vā nisīdati. So kho panāyaṃ obhāso kassaci bhikkhuno pallaṅkaṭṭhānamattameva obhāsento uppajjati, kassaci antogabbhaṃ, kassaci bahigabbhampi, kassaci sakalavihāraṃ, gāvutaṃ aḍḍhayojanaṃ yojanaṃ dviyojanaṃ…pe… kassaci pathavitalato yāva akaniṭṭhabrahmalokā ekālokaṃ kurumāno. Bhagavato pana dasasahassilokadhātuṃ obhāsento udapādi. Ayañhi obhāso caturaṅgasamannāgatepi andhakāre taṃ taṃ ṭhānaṃ obhāsento uppajjati.

၆. ဓမ္မုဒ္ဓစ္စဝါရ၌ "အနိစ္စဟု နှလုံးသွင်းသော ပုဂ္ဂိုလ်အား အလင်းရောင် (ဩဘာသ) ဖြစ်ပေါ်၏" ဟူသည်မှာ ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနာဉာဏ်၌ တည်သောပုဂ္ဂိုလ်အား အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ အနုပဿနာသုံးပါးတို့ဖြင့် သင်္ခါရတရားတို့ကို အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ဝိပဿနာရှုသောအခါ ဝိပဿနာဉာဏ်များ ရင့်ကျက်လာသောအခါ တဒင်္ဂပဟာန်အားဖြင့် ကိလေသာတို့ကို ပယ်ရှားခြင်းကြောင့် စင်ကြယ်သော စိတ်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အား အနိစ္စအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဒုက္ခအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနတ္တအားဖြင့်လည်းကောင်း နှလုံးသွင်းသော ခဏ၌ ဝိပဿနာဉာဏ်၏ စွမ်းအားကြောင့် ပင်ကိုယ်သဘာဝအတိုင်းပင် အလင်းရောင် (ဩဘာသ) ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ဤသို့လျှင် ရှေးဦးစွာ အစဉ်အတိုင်း အနိစ္စဟု နှလုံးသွင်းသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဖြစ်ပေါ်သော အလင်းရောင်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဉာဏ်မလိမ္မာသော ဝိပဿနာရှုသူသည် ထိုအလင်းရောင် ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ "ငါ့အား ဤကာလမတိုင်မီက ဤကဲ့သို့သော အလင်းရောင်မျိုး တစ်ခါမျှ မဖြစ်ပေါ်ဖူးချေ၊ မလွဲဧကန် ငါသည် မဂ်သို့ ရောက်ပြီ၊ ဖိုလ်သို့ ရောက်ပြီ" ဟု မဂ်မဟုတ်သည်ကိုပင် "မဂ်" ဟုလည်းကောင်း၊ ဖိုလ်မဟုတ်သည်ကိုပင် "ဖိုလ်" ဟုလည်းကောင်း မှတ်ယူတတ်၏။ မဂ်မဟုတ်သည်ကို မဂ်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဖိုလ်မဟုတ်သည်ကို ဖိုလ်ဟူ၍လည်းကောင်း မှတ်ယူသော ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ဝိပဿနာလမ်းစဉ်သည် လမ်းလွဲသွား၏။ (သို့မဟုတ် ဝိပဿနာလမ်းစဉ်မှ ဖဲခွာသွား၏။) ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် မိမိ၏ ဝိပဿနာလမ်းစဉ်ကို စွန့်လွှတ်၍ စိတ်ပျံ့လွင့်ခြင်းသို့ ရောက်သည်ဖြစ်၍ လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ထိုအလင်းရောင်ကိုသာလျှင် တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိ၊ မာနတို့ဖြင့် ငါ့ဟာ၊ ငါ၊ ငါ့ကိုယ် ဟု ထင်မှတ်လျက် နေ၏။ ထိုအလင်းရောင်သည် အချို့သော ရဟန်းအား ပလ္လင်နေရာခန့်မျှသာ ထွန်းလင်းစေလျက် ဖြစ်ပေါ်၏။ အချို့သော ရဟန်းအား တိုက်ခန်းအတွင်း၌လည်းကောင်း၊ အချို့သော ရဟန်းအား တိုက်ခန်းပြင်ပ၌လည်းကောင်း၊ အချို့သော ရဟန်းအား ကျောင်းတိုက်တစ်ခုလုံး၌လည်းကောင်း၊ တစ်ဂါဝုတ်၊ ယူဇနာဝက်၊ တစ်ယူဇနာ၊ နှစ်ယူဇနာ စသည်ဖြင့်... အချို့သော ရဟန်းအား မြေပြင်မှသည် အကနိဋ္ဌဗြဟ္မာဘုံတိုင်အောင် တခဲနက်သော အလင်းရောင်ကို ပြုလျက် ဖြစ်ပေါ်၏။ မြတ်စွာဘုရားအားမူကား လောကဓာတ်တစ်သောင်းလုံးကို ထွန်းလင်းစေလျက် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့၏။ စင်စစ်သော်ကား ဤအလင်းရောင်သည် အင်္ဂါလေးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော ပြင်းထန်သော မှောင်မိုက်၌ပင် ထိုထိုနေရာကို ထွန်းလင်းစေလျက် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်၏။

Obhāso dhammoti obhāsaṃ āvajjatīti ayaṃ obhāso maggadhammo phaladhammoti vā taṃ taṃ obhāsaṃ manasi karoti. Tato vikkhepo uddhaccanti tato obhāsato dhammoti āvajjanakaraṇato vā yo uppajjati vikkhepo, so uddhaccaṃ nāmāti attho. Tena uddhaccena viggahitamānasoti tena evaṃ uppajjamānena uddhaccena virodhitacitto, tena vā uddhaccena kāraṇabhūtena tammūlakakilesuppattiyā virodhitacitto vipassako vipassanāvīthiṃ okkamitvā vikkhepaṃ vā tammūlakakilesesu vā ṭhitattā aniccato dukkhato anattato upaṭṭhānāni yathābhūtaṃ nappajānāti. ‘‘Tena vuccati dhammuddhaccaviggahitamānaso’’ti evaṃ iti-saddo yojetabbo. Hoti so samayoti evaṃ assādavasena upakkiliṭṭhacittassāpi yogino sace upaparikkhā uppajjati, so evaṃ pajānāti – ‘‘vipassanā nāma saṅkhārārammaṇā, maggaphalāni nibbānārammaṇāni, imāni ca cittāni saṅkhārārammaṇāni, tasmā nāyamobhāso maggo, udayabbayānupassanāyeva nibbānassa lokiko maggo’’ti maggāmaggaṃ vavatthapetvā taṃ vikkhepaṃ parivajjayitvā udayabbayānupassanāya ṭhatvā sādhukaṃ saṅkhāre aniccato dukkhato anattato vipassati. Evaṃ upaparikkhantassa so samayo hoti. Evaṃ apassanto pana ‘‘maggaphalappattomhī’’ti adhimāniko hoti.

"အလင်းရောင် (ဩဘာသ) သည် တရားတည်း" ဟူ၍ အလင်းရောင်ကို ဆင်ခြင်နှလုံးသွင်း၏ (obhāso dhammoti obhāsaṃ āvajjatīti) ဆိုရာ၌ "ဤအလင်းရောင်သည် မဂ်တရား ဖိုလ်တရားတည်း" ဟု ထိုထိုအလင်းရောင်ကို နှလုံးသွင်း၏။ "ထိုအလင်းရောင်ကြောင့် စိတ်ပျံ့လွင့်ခြင်းသည် ဥဒ္ဓစ္စမည်၏" (Tato vikkhepo uddhaccanti) ဆိုရာ၌ ထိုအလင်းရောင်ကြောင့် လည်းကောင်း၊ မဂ်ဖိုလ်တရားဟူ၍ နှလုံးသွင်းခြင်းကြောင့် လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော စိတ်ပျံ့လွင့်ခြင်းကို ဥဒ္ဓစ္စဟု ခေါ်ဆို၏ဟု အနက်ရရှိသည်။ "ထိုဥဒ္ဓစ္စဖြင့် စိတ်နှလုံး ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ပုဂ္ဂိုလ်" (Tena uddhaccena viggahitamānasoti) ဟူသည်မှာ ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်လာသော ထိုဥဒ္ဓစ္စကြောင့် လည်းကောင်း၊ ထိုဥဒ္ဓစ္စကို အခြေခံ၍ ကိလေသာများ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကြောင့် လည်းကောင်း စိတ်ဆန့်ကျင်ခြင်းသို့ ရောက်သော ဝိပဿနာရှုသူ ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် ဝိပဿနာအစဉ်သို့ သက်ဝင်ပြီးနောက် စိတ်ပျံ့လွင့်ခြင်းကြောင့် လည်းကောင်း၊ ထိုဥဒ္ဓစ္စကို အခြေခံသော ကိလေသာတို့၌ တည်နေခြင်းကြောင့် လည်းကောင်း ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်သော သင်္ခါရတရားတို့ကို အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တဟု ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ မသိတော့ပေ။ ထို့ကြောင့် "ဓမ္မုဒ္ဓစ္စဝိဂ္ဂဟိတမာနသ" ဟု ဆိုအပ်၏ဟူ၍ ဣတိသဒ္ဒါကို ယှဉ်စပ်ရမည်။ "ထိုအချိန်အခါသည် ဖြစ်၏" (Hoti so samayoti) ဟူသည်မှာ ဤသို့ အလင်းရောင်၌ မဂ်ဖိုလ်တရားဟု သာယာမက်မောခြင်းကြောင့် ညစ်နွမ်းသော စိတ်ရှိသော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်အား အကယ်၍ စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်းဉာဏ် ဖြစ်ပေါ်လာပါက ထိုယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် ဤသို့ သိမြင်၏— "ဝိပဿနာဉာဏ်ဟူသည် သင်္ခါရတရားတို့ကို အာရုံပြု၏၊ မဂ်ဖိုလ်တရားတို့သည်ကား နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုကုန်၏၊ ငါ၏ ဤစိတ်များသည်လည်း သင်္ခါရတရားတို့ကိုသာ အာရုံပြုနေကြ၏။ ထို့ကြောင့် ဤအလင်းရောင်သည် မဂ်မဟုတ်ပေ၊ ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနာဉာဏ်သည်သာလျှင် နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်း လောကီမဂ် ဖြစ်ပေသည်" ဟု မဂ်ဟုတ်သည် မဟုတ်သည်ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ပြီးလျှင် ထိုဥဒ္ဓစ္စကို ဖယ်ရှား၍ ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနာဉာဏ်၌ တည်ကာ သင်္ခါရတရားတို့ကို အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တဟု ကောင်းစွာ ဝိပဿနာရှု၏ဟု သိမြင်၏။ ဤသို့ စူးစမ်းဆင်ခြင်သော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်အား ထိုဝိပဿနာအစဉ်သို့ ပြန်လည်သက်ဝင်သော အချိန်အခါသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ သို့ရာတွင် ဤသို့ မရှုဆင်ခြင်နိုင်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည်ကား "ငါသည် မဂ်ဖိုလ်သို့ ရောက်ပြီ" ဟု မှားယွင်းစွာ မှတ်ထင်တတ်သော အဓိမာနိကပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်လာပေသည်။

Yaṃ taṃ cittanti yaṃ taṃ vipassanācittaṃ. Ajjhattamevāti aniccānupassanāya ārammaṇe gocarajjhatteyeva. Ñāṇaṃ uppajjatīti tasseva yogāvacarassa rūpārūpadhamme tulayantassa tīrayantassa vissaṭṭhaindavajiramiva avihatavegaṃ [Pg.192] tikhiṇaṃ sūramativisadaṃ vipassanāñāṇaṃ uppajjati. Pīti uppajjatīti tasseva tasmiṃ samaye khuddikā pīti, khaṇikā pīti, okkantikā pīti, ubbegā pīti, pharaṇā pītīti ayaṃ pañcavidhā vipassanāsampayuttā pīti sakalasarīraṃ pūrayamānā uppajjati. Passaddhi uppajjatīti tasseva tasmiṃ samaye kāyacittānaṃ neva daratho, na gāravatā, na kakkhaḷatā, na akammaññatā, na gelaññatā, na vaṅkatā hoti. Atha kho panassa kāyacittāni passaddhāni lahūni mudūni kammaññāni paguṇāni suvisadāni ujukāniyeva honti. So imehi passaddhādīhi anuggahitakāyacitto tasmiṃ samaye amānusiṃ nāma ratiṃ anubhavati. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

"အကြင်ထိုစိတ်" (Yaṃ taṃ cittanti) ဟူသည်မှာ အကြင်ဝိပဿနာစိတ်ကို ဆိုလိုသည်။ "မိမိအတွင်း၌သာလျှင်" (Ajjhattamevāti) ဟူသည်မှာ အနိစ္စအနုပဿနာ၏ အာရုံဖြစ်သော မိမိကျက်စားရာ အတွင်းအာရုံ၌သာလျှင် ဖြစ်၏။ "ဉာဏ်ဖြစ်ပေါ်၏" (Ñāṇaṃ uppajjatīti) ဟူသည်မှာ ထိုယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်အားသာလျှင် ရုပ်နာမ်တရားတို့ကို နှိုင်းချိန်ဆင်ခြင်၍ ဆုံးဖြတ်သောအခါ သိကြားမင်း ပစ်လွှတ်အပ်သော ဝရဇိန်လက်နက်ကဲ့သို့ မပျက်စီးနိုင်သော အဟုန်ရှိသော၊ ထက်မြက်သော၊ ရဲရင့်သော၊ အလွန်စင်ကြယ်သော ဝိပဿနာဉာဏ် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ "ပီတိဖြစ်ပေါ်၏" (Pīti uppajjatīti) ဟူသည်မှာ ထိုယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်အားသာလျှင် ထိုဥဒယဗ္ဗယဉာဏ်ဖြစ်ပေါ်သော အခါ၌ ခုဒ္ဒကာပီတိ၊ ခဏိကာပီတိ၊ ဩက္ကန္တိကာပီတိ၊ ဥဗ္ဗေဂါပီတိ၊ ဖရဏာပီတိဟူသော ဝိပဿနာနှင့်ယှဉ်သော ဤငါးပါးသော ပီတိသည် တစ်ကိုယ်လုံးကို ပြည့်နှံ့စေလျက် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ "ပဿဒ္ဓိဖြစ်ပေါ်၏" (Passaddhi uppajjatīti) ဟူသည်မှာ ထိုယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်အားသာလျှင် ထိုအခါ၌ ကိုယ်နှင့်စိတ်တို့၏ ပူပန်ခြင်းသည် မဖြစ်၊ လေးလံခြင်းသည် မဖြစ်၊ ကြမ်းတမ်းခြင်းသည် မဖြစ်၊ အမှု၌ မခန့်ညားခြင်းသည် မဖြစ်၊ နာကျင်ကိုက်ခဲခြင်းသည် မဖြစ်၊ ကောက်ကွေ့ခြင်းသည် မဖြစ်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ ကိုယ်နှင့်စိတ်တို့သည် ငြိမ်းအေးကုန်သည်သာလျှင်၊ ပေါ့ပါးကုန်သည်သာလျှင်၊ နူးညံ့ကုန်သည်သာလျှင်၊ အမှု၌ သင့်လျော်ကုန်သည်သာလျှင်၊ လေ့လာကျွမ်းကျင်ကုန်သည်သာလျှင်၊ အလွန်ကြည်လင်စင်ကြယ်ကုန်သည်သာလျှင်၊ ဖြောင့်မတ်ကုန်သည်သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် ဤပဿဒ္ဓိအစရှိသော တရားတို့ဖြင့် ချီးမြှောက်အပ်သော ကိုယ်စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ ထိုအခါ၌ လူတို့၏ ဘောင်ကိုလွန်သော (အမာနုသီ) မည်သော မွေ့လျော်ခြင်းကို ခံစားရ၏။ ထိုမွေ့လျော်ခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ ဤသို့ မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်—

‘‘Suññāgāraṃ paviṭṭhassa, santacittassa bhikkhuno;

Amānusī ratī hoti, sammā dhammaṃ vipassato.

"ဆိပ်ငြိမ်သောကျောင်းသို့ ဝင်ရောက်လျက် (သို့မဟုတ် ဝိပဿနာလမ်းစဉ်သို့ သက်ဝင်လျက်) ကိလေသာတို့ ကင်းငြိမ်းသဖြင့် ငြိမ်သက်သော စိတ်ရှိကာ ရုပ်နာမ်တရားတို့၏ ဖြစ်ပျက်မှုကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ဝိပဿနာရှုနေသော ရဟန်းအား လူတို့၏ ကာမဂုဏ်ကို လွန်မြောက်သော (ဝိပဿနာဈာန် သမာပတ်တည်းဟူသော၊ သို့မဟုတ် ဝိပဿနာနှင့်ယှဉ်သော ပီတိသုခဟု ဆိုအပ်သော) မွေ့လျော်ခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်၏။"

‘‘Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ;

Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānata’’nti. (dha. pa. 373-4) –

"အကြင်အကြင်အခါ၌ (သို့မဟုတ် အကြင်အကြင် ရုပ်နာမ်တရားအားဖြင့်) ခန္ဓာတို့၏ ဖြစ်ခြင်း ပျက်ခြင်းကို သုံးသပ်ဆင်ခြင်၏။ ထိုသို့ သုံးသပ်ဆင်ခြင်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ပီတိပါမောဇ္ဇကို ရရှိ၏။ ထိုပီတိပါမောဇ္ဇကို ရရှိခြင်းသည် ထိုးထွင်း၍ သိမြင်ကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အတွက် သေခြင်းကင်းရာ နိဗ္ဗာန်၏ အကြောင်း ဖြစ်ပေသတည်း။"

Evamassa imaṃ amānusiṃ ratiṃ sādhayamānā lahutādīhi sahitā vipassanāsampayuttā kāyacittapassaddhi uppajjati. Sukhaṃ uppajjatīti tasseva tasmiṃ samaye sakalasarīraṃ abhisandayamānaṃ vipassanāsampayuttaṃ sukhaṃ uppajjati. Adhimokkho uppajjatīti tasseva tasmiṃ samaye cittacetasikānaṃ atisayapasādabhūtā vipassanāsampayuttā saddhā uppajjati. Paggaho uppajjatīti tasseva tasmiṃ samaye asithilamanaccāraddhaṃ supaggahitaṃ vipassanāsampayuttaṃ vīriyaṃ uppajjati. Upaṭṭhānaṃ uppajjatīti tasseva tasmiṃ samaye sūpaṭṭhitā suppatiṭṭhitā nikhātā acalā pabbatarājasadisā vipassanāsampayuttā sati uppajjati. So yaṃ yaṃ ṭhānaṃ āvajjati samannāharati manasi karoti paccavekkhati, taṃ taṃ ṭhānamassa okkantitvā pakkhanditvā dibbacakkhuno paraloko viya satiyā upaṭṭhāti (visuddhi. 2.734).

ထိုယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်အား လူတို့၏ ကာမဂုဏ်ကို လွန်သော ဤဝိပဿနာနှင့်ယှဉ်သော မွေ့လျော်ခြင်း (ပီတိသုခ) ကို ပြီးစေတတ်သည်ဖြစ်၍၊ လဟုတာ (ပေါ့ပါးခြင်း) စသည်တို့နှင့် (လဟုတာ၊ မုဒုတာ၊ ကမ္မညတာတို့နှင့်) တကွဖြစ်သော ဝိပဿနာနှင့်ယှဉ်သော ကာယပဿဒ္ဓိ၊ စိတ္တပဿဒ္ဓိသည် ဖြစ်ပေါ်၏။ 'sukhaṃ uppajjati' (သုခ ဖြစ်ပေါ်၏) ဟူသည်ကား ထိုယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်အားသာလျှင် ထိုအချိန်၌ တစ်ကိုယ်လုံးကို စိမ့်စိုယိုစီးစေလျက် ဝိပဿနာနှင့်ယှဉ်သော သုခသည် ဖြစ်ပေါ်၏။ 'adhimokkho uppajjati' (အဓိမောက္ခ ဖြစ်ပေါ်၏) ဟူသည်ကား ထိုယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်အားသာလျှင် ထိုအချိန်၌ စိတ်စေတသိက်တို့၏ အလွန်ကြည်လင်ခြင်း သဘောရှိသော ဝိပဿနာနှင့်ယှဉ်သော သဒ္ဓါစေတသိက်သည် ဖြစ်ပေါ်၏။ 'paggaho uppajjati' (ပဂ္ဂဟ ဖြစ်ပေါ်၏) ဟူသည်ကား ထိုယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်အားသာလျှင် ထိုအချိန်၌ လွန်စွာမလျော့၊ လွန်စွာလည်း အားမထုတ်ဘဲ ကောင်းစွာချီးမြှောက်အပ်သော ဝိပဿနာနှင့်ယှဉ်သော ဝီရိယစေတသိက်သည် ဖြစ်ပေါ်၏။ 'upaṭṭhānaṃ uppajjati' (ဥပဋ္ဌာန ဖြစ်ပေါ်၏) ဟူသည်ကား ထိုယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်အားသာလျှင် ထိုအချိန်၌ ကောင်းစွာတည်သော၊ စိုက်ထူထားသကဲ့သို့ တုန်လှုပ်ခြင်းမရှိသော၊ မဟာမေရုတောင်မင်းနှင့်တူသော ဝိပဿနာနှင့်ယှဉ်သော သတိသည် ဖြစ်ပေါ်၏။ ထိုယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် အကြင်အကြင်အာရုံကို ဆင်ခြင်၏၊ နှလုံးသွင်း၏၊ ကောင်းစွာ ဆင်ခြင်သုံးသပ်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ထိုထိုအာရုံသို့ သက်ဝင်စီးဝင်၍၊ ဒိဗ္ဗစက္ခုအဘိညာဉ်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အား တမလွန်လောကသည် ထင်ရှားသကဲ့သို့ သတိဖြင့် ထင်ရှားလာ၏။

Upekkhāti vipassanupekkhā ceva āvajjanupekkhā ca. Tasmiñhi samaye sabbasaṅkhāresu majjhattabhūtā vipassanupekkhāpi balavatī uppajjati, manodvāre āvajjanupekkhāpi. Sā hissa taṃ taṃ ṭhānaṃ āvajjantassa vissaṭṭhaindavajiramiva pattapuṭe pakkhandatattanārāco viya ca sūrā tikhiṇā hutvā vahati[Pg.193]. Evañhi visuddhimagge (visuddhi. 2.734) vuttaṃ. Vipassanupekkhāti cettha ‘‘vipassanāsampayuttā tatramajjhattupekkhā’’ti ācariyā vadanti. Vipassanāñāṇe hi gayhamāne ‘‘ñāṇaṃ uppajjatī’’ti vipassanāñāṇassa āgatattā punaruttidoso hoti. Tatiyajjhānavaṇṇanāyañca ‘‘saṅkhārupekkhāvipassanupekkhānampi atthato ekībhāvo. Paññā eva hi sā, kiccavasena dvidhā bhinnā’’ti vuttaṃ. Tasmā vipassanāsampayuttāya tatramajjhattupekkhāya vuccamānāya punaruttidoso ca na hoti, tatiyajjhānavaṇṇanāya ca sameti. Yasmā ca pañcasu indriyesu ‘‘ñāṇaṃ adhimokkho paggaho upaṭṭhāna’’nti paññindriyasaddhindriyavīriyindriyasatindriyāni niddiṭṭhāni, samādhindriyaṃ pana aniddiṭṭhaṃ hoti, yuganaddhavasenāpi ca samādhindriyaṃ niddisitabbameva hoti, tasmā samappavatto samādhi puna samādhāne byāpārappahānakaraṇena ‘‘upekkhā’’ti vuttoti veditabbaṃ.

'upekkhā' (ဥပေက္ခာ) ဟူသည်ကား ဝိပဿနုပေက္ခာနှင့် အာဝဇ္ဇနုပေက္ခာတို့ ဖြစ်ကြသည်။ စင်စစ်သော်ကား ထိုအချိန်၌ သင်္ခါရတရားအားလုံးတို့အပေါ်၌ လျစ်လျူရှုတတ်သော ဝိပဿနုပေက္ခာသည်လည်း အားကောင်းစွာ ဖြစ်ပေါ်၏။ မနောဒွါရ၌ အာဝဇ္ဇနုပေက္ခာ (အာဝဇ္ဇန်း) သည်လည်း အားကောင်းစွာ ဖြစ်ပေါ်၏။ ထိုအာဝဇ္ဇနုပေက္ခာသည် ထိုထိုအာရုံကို ဆင်ခြင်သော ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား သိကြားမင်း ပစ်လွှတ်အပ်သော ဝရဇိန်လက်နက်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဖက်ရွက်ဖြင့် ထုပ်ထားသော အရာ၌ စူးဝင်သွားသော ရဲရဲနီသော သံမျှားကဲ့သို့လည်းကောင်း ထက်မြက်ရဲရင့်စွာ လည်ပတ်ဆောင်ရွက်၏။ ဤသို့လျှင် ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ မိန့်ဆိုထား၏။ ဤဥပေက္ခာနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ဆရာမြတ်တို့ကမူ 'ဝိပဿနာနှင့်ယှဉ်သော တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာ' ဟု ဆိုကြ၏။ အကယ်၍ ဝိပဿနာဉာဏ်ကိုသာ ယူပါမူ 'ñāṇaṃ uppajjati' (ဉာဏ်ဖြစ်ပေါ်၏) ဟု ဝိပဿနာဉာဏ်အဖြစ် ဖော်ပြပြီး ဖြစ်သောကြောင့် ထပ်ခါတလဲလဲ ဖြစ်ခြင်းတည်းဟူသော ပုနရုတ္တိဒေါသ သင့်ရောက်ပေမည်။ တတိယဈာန်အဖွင့်၌လည်း 'သင်္ခါရုပေက္ခာနှင့် ဝိပဿနုပေက္ခာတို့သည် တရားကိုယ်အားဖြင့် တစ်ခုတည်း ဖြစ်၏။ ပညာသည်သာလျှင် ကိစ္စအားဖြင့် နှစ်မျိုးကွဲပြားခြင်းဖြစ်၏' ဟု မိန့်ဆိုထား၏။ ထို့ကြောင့် ဝိပဿနာနှင့်ယှဉ်သော တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာကို ဆိုခြင်းအားဖြင့် ပုနရုတ္တိဒေါသလည်း မသင့်ရောက်တော့ဘဲ တတိယဈာန်အဖွင့်စကားနှင့်လည်း ညီညွတ်ပေသည်။ တစ်နည်းလည်း - ဣန္ဒြေငါးပါးတို့တွင် 'ဉာဏ်၊ အဓိမောက္ခ၊ ပဂ္ဂဟ၊ ဥပဋ္ဌာန' ဟူ၍ ပညိန္ဒြေ၊ သဒ္ဓိန္ဒြေ၊ ဝီရိယိန္ဒြေ၊ သတိန္ဒြေတို့ကို တိုက်ရိုက်ပြဆိုပြီးဖြစ်သော်လည်း သမာဓိန္ဒြေကိုမူ တိုက်ရိုက်မပြဆိုအပ်သေးပေ။ ထိုသို့ မပြဆိုအပ်သော်လည်း သမထနှင့် ဝိပဿနာ ကပ်လျက်ယှဉ်တွဲဖြစ်ခြင်း (ယုဂနဒ္ဓ) အစွမ်းအားဖြင့် သမာဓိန္ဒြေကိုလည်း ညွှန်ပြရမည်သာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ညီညွတ်စွာ ဖြစ်ပေါ်သော သမာဓိကို တစ်ဖန် အာရုံ၌ ကောင်းစွာထားခြင်း (သမာဓာန) အမှု၌ ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှုကို ပယ်စွန့်ခြင်းကို ပြုသောကြောင့် 'ဥပေက္ခာ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကြောင်း သိအပ်၏။

Nikanti uppajjatīti evaṃ obhāsādipaṭimaṇḍitāya vipassanāya ālayaṃ kurumānā sukhumā santākārā nikanti uppajjati, yā kilesoti pariggahetumpi na sakkā hoti. Yathā ca obhāse, evaṃ etesupi aññatarasmiṃ uppanne yogāvacaro ‘‘na ca vata me ito pubbe evarūpaṃ ñāṇaṃ uppannapubbaṃ, evarūpā pīti passaddhi sukhaṃ adhimokkho paggaho upaṭṭhānaṃ upekkhā nikanti uppannapubbā, addhā maggaṃ pattomhi, phalaṃ pattomhī’’ti amaggameva ‘‘maggo’’ti, aphalameva ‘‘phala’’nti gaṇhāti. Tassa amaggaṃ ‘‘maggo’’ti, aphalañca ‘‘phala’’nti gaṇhato vipassanāvīthi ukkantā hoti. So attano mūlakammaṭṭhānaṃ vissajjetvā nikantimeva assādento nisīdati. Ettha ca obhāsādayo upakkilesavatthutāya upakkilesāti vuttā, na akusalattā. Nikanti pana upakkileso ceva upakkilesavatthu ca. Vatthuvaseneva cete dasa, gāhavasena pana samatiṃsa honti. Kathaṃ? ‘‘Mama obhāso uppanno’’ti gaṇhato hi diṭṭhiggāho hoti, ‘‘manāpo vata obhāso uppanno’’ti gaṇhato mānaggāho, obhāsaṃ assādayato taṇhāggāho. Iti obhāse diṭṭhimānataṇhāvasena tayo gāhā. Tathā sesesupīti evaṃ gāhavasena samatiṃsa upakkilesā honti. Dukkhato manasikaroto, anattato manasikarototi vāresupi [Pg.194] imināva nayena attho veditabbo. Ekekaanupassanāvasena hettha ekekassa vipassanupakkilesuppatti veditabbā, na ekasseva.

'nikanti uppajjati' (နိကန္တိ ဖြစ်ပေါ်၏) ဟူသည်ကား ဤသို့ ဩဘာသ (အလင်းရောင်) စသည်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော ဝိပဿနာ၌ သာယာတွယ်တာမှုကို ဖြစ်စေတတ်သော၊ သိမ်မွေ့ငြိမ်သက်သော အခြင်းအရာရှိသော နိကန္တိ (တဏှာသာယာခြင်း) သည် ဖြစ်ပေါ်၏။ ယင်းနိကန္တိကို ကိလေသာဟူ၍ မှတ်ယူရန်ပင် မဖြစ်နိုင်ချေ။ ဩဘာသ၌ စွဲလမ်းသကဲ့သို့ ထိုနည်းတူစွာ ဤဉာဏ်၊ ပီတိ စသည်တို့တွင် တစ်ပါးပါး ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ၌လည်း ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် 'ငါ့အား ဤမတိုင်မီက ဤကဲ့သို့သော ဉာဏ်၊ ပီတိ၊ ပဿဒ္ဓိ၊ သုခ၊ အဓိမောက္ခ၊ ပဂ္ဂဟ၊ ဥပဋ္ဌာန၊ ဥပေက္ခာ၊ နိကန္တိတို့သည် စင်စစ် တစ်ခါမျှ မဖြစ်ဖူးချေ။ ငါသည် စင်စစ် အရိယာမဂ်သို့ ရောက်ပြီ၊ ဖိုလ်သို့ ရောက်ပြီ' ဟု မဂ်မဟုတ်သည်ကိုပင် မဂ်ဟုလည်းကောင်း၊ ဖိုလ်မဟုတ်သည်ကိုပင် ဖိုလ်ဟုလည်းကောင်း မှားယွင်းစွာ ယူတတ်၏။ မဂ်မဟုတ်သည်ကို မဂ်ဟု၊ ဖိုလ်မဟုတ်သည်ကို ဖိုလ်ဟု ယူသော ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ဝိပဿနာလမ်းစဉ်သည် လမ်းမှားသို့ ရောက်သွား၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် မိမိ၏ မူလကမ္မဋ္ဌာန်းကို စွန့်လွှတ်ပြီးလျှင် နိကန္တိကိုသာ သာယာလျက် နေတော့၏။ ဤအရာ၌ ဩဘာသစသည်တို့ကို ကိလေသာညစ်ညူးခြင်း၏ အကြောင်း (အာရုံ) ဖြစ်သောကြောင့် 'ဝိပဿနုပက္ကိလေသ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ခြင်းဖြစ်၏၊ အကုသိုလ်ဖြစ်သောကြောင့် 'ဥပက္ကိလေသ' ဟု ခေါ်ဆိုခြင်းမဟုတ်ပေ။ နိကန္တိသည်မူကား ဥပက္ကိလေသ (တဏှာကိလေသာ) လည်း မည်၏၊ ညစ်ညူးကြောင်း အာရုံလည်း မည်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဤဆယ်ပါးတို့သည် အာရုံဖြစ်ခြင်း အစွမ်းဖြင့်သာ ဖြစ်ကုန်၏။ သို့ရာတွင် စွဲလမ်းမှု၏ အစွမ်းဖြင့် သုံးဆယ် ဖြစ်လာပုံမှာ အသို့နည်း? 'ငါ့အား ဩဘာသ ဖြစ်ပေါ်လာပြီ' ဟု စွဲလမ်းသောသူအား ဒိဋ္ဌိဖြင့် စွဲလမ်းခြင်း (ဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟ) ဖြစ်၏။ 'ငါ့အား ဖြစ်ပေါ်လာသော ဩဘာသသည် အလွန်နှစ်သက်ဖွယ် ကောင်းလှ၏' ဟု ယူသောသူအား မာနဖြင့် စွဲလမ်းခြင်း (မာနဂ္ဂါဟ) ဖြစ်၏။ ဩဘာသကို သာယာသောသူအား တဏှာဖြင့် စွဲလမ်းခြင်း (တဏှာဂ္ဂါဟ) ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ဩဘာသတစ်ခု၌ ဒိဋ္ဌိ၊ မာန၊ တဏှာ အစွမ်းဖြင့် စွဲလမ်းမှု သုံးပါး ဖြစ်၏။ ကြွင်းသော ကိုးပါးသော အရာတို့၌လည်း ထို့အတူပင် ဖြစ်၍ ဤသို့လျှင် စွဲလမ်းမှု အစွမ်းဖြင့် ဝိပဿနုပက္ကိလေသ သုံးဆယ် ဖြစ်ကုန်၏။ 'ဒုက္ခတော မနသိကရောတော' (ဒုက္ခဟု နှလုံးသွင်းသောအခါ)၊ 'အနတ္တတော မနသိကရောတော' (အနတ္တဟု နှလုံးသွင်းသောအခါ) ဟူသော ဝါရတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ အကယ်စင်စစ် ဤသုံးပါးသော အနုပဿနာတို့တွင် တစ်ပါးချင်းစီသော အနုပဿနာ အစွမ်းဖြင့် တစ်ဦးစီသော ယောဂီအား ဝိပဿနာ ညစ်ညူးကြောင်း (ဥပက္ကိလေသ) ဖြစ်ပေါ်တတ်ကြောင်း သိအပ်၏။ အနုပဿနာ သုံးပါးလုံး၌ တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဖြစ်ပေါ်သည်မဟုတ်။

Tīsu anupassanāsu. Evaṃ abhedato vipassanāvasena upakkilese dassetvā puna bhedavasena dassento rūpaṃ aniccato manasikarototiādimāha. Tattha jarāmaraṇaṃ aniccato upaṭṭhānanti jarāmaraṇassa aniccato upaṭṭhānaṃ.

အနုပဿနာ သုံးပါးတို့၌ ဤသို့ အပြားမရှိသောအားဖြင့် (ရူပက္ခန္ဓာ စသည်တို့နှင့် မခွဲခြားဘဲ) ဝိပဿနာအစွမ်းဖြင့် ဆယ်ပါးသော ဥပက္ကိလေသတို့ကို ပြဆိုပြီး၍၊ တစ်ဖန် ရူပက္ခန္ဓာ စသည်တို့၏ အပြားအစွမ်းဖြင့် ပြဆိုလိုသဖြင့် 'ရူပံ အနိစ္စတော မနသိကရောတိ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထို 'ရူပံ အနိစ္စတော' စသော ပါဌ်၌ 'ဇရာမရဏံ အနိစ္စတော ဥပဋ္ဌာနံ' ဟူသည်ကား ဇရာမရဏကို အနိစ္စအားဖြင့် ထင်မြင်ခြင်း ဖြစ်သည်။

7. Yasmā pubbe vuttānaṃ samatiṃsāya upakkilesānaṃ vasena akusalo abyatto yogāvacaro obhāsādīsu vikampati, obhāsādīsu ekekaṃ ‘‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti samanupassati, tasmā tamatthaṃ dassento obhāse ceva ñāṇe cātiādigāthādvayamāha. Tattha vikampatīti obhāsādike ārammaṇe nānākilesavasena vividhā kampati vedhati. Yehi cittaṃ pavedhatīti yehi passaddhisukhehi cittaṃ nānākilesavasena nānappakārena vedhati kampati. Tasmā passaddhiyā sukhe ceva yogāvacaro vikampatīti sambandho veditabbo. Upekkhāvajjanāya cevāti upekkhāsaṅkhātāya āvajjanāya ceva vikampati, āvajjanupekkhāya ceva vikampatīti attho. Visuddhimagge (visuddhi. 2.736) pana ‘‘upekkhāvajjanāyañcā’’ti vuttaṃ. Upekkhāya cāti heṭṭhā vuttappakārāya upekkhāya ca vikampati, nikantiyā ca vikampatīti attho. Ettha ca dvinnaṃ upekkhānaṃ niddiṭṭhattā heṭṭhā ‘‘upekkhā uppajjatī’’ti vuttaṭṭhāne ca ubhayathā attho vutto. Aniccānupassanādīsu ca ekekissāyeva āvajjanupekkhāya sabbhāvato ekekāyeva anupassanā aniccaṃ aniccaṃ, dukkhaṃ dukkhaṃ, anattā anattāti punappunaṃ bhāvīyatīti vuttaṃ hoti. Yasmā pana kusalo paṇḍito byatto buddhisampanno yogāvacaro obhāsādīsu uppannesu ‘‘ayaṃ kho me obhāso uppanno, so kho panāyaṃ anicco saṅkhato paṭiccasamuppanno khayadhammo vayadhammo virāgadhammo nirodhadhammo’’ti iti vā naṃ paññāya paricchindati upaparikkhati. Atha vā panassa evaṃ hoti – sace obhāso attā bhaveyya, ‘‘attā’’ti gahetuṃ vaṭṭeyya. Anattāva panāyaṃ ‘‘attā’’ti gahito. Tasmāyaṃ avasavattanaṭṭhena anattāti passanto diṭṭhiṃ ugghāṭeti. Sace obhāso nicco [Pg.195] bhaveyya, ‘‘nicco’’ti gahetuṃ vaṭṭeyya. Aniccova panāyaṃ ‘‘nicco’’ti gahito. Tasmāyaṃ hutvā abhāvaṭṭhena aniccoti passanto mānaṃ samugghāṭeti. Sace obhāso sukho bhaveyya, ‘‘sukho’’ti gahetuṃ vaṭṭeyya. Dukkhova panāyaṃ ‘‘sukho’’ti gahito. Tasmāyaṃ uppādavayapaṭipīḷanaṭṭhena dukkhoti passanto nikantiṃ pariyādiyati. Yathā ca obhāse, evaṃ sesesupi.

၇. အကြင်ကြောင့် အထက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော သုံးဆယ်သော ဥပက္ကိလေသတို့၏ အစွမ်းဖြင့် မလိမ္မာသော၊ ပညာမရှိသော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် ဩဘာသ (အလင်းရောင်) စသည်တို့၌ တုန်လှုပ်တတ်၏၊ ဩဘာသစသည်တို့တွင် တစ်ပါးပါးသော တရားကို “ဤတရားသည် ငါ၏ဥစ္စာဖြစ်၏၊ ဤအလင်းရောင်သည် ငါဖြစ်၏၊ ဤအလင်းရောင်သည် ငါ၏ကိုယ်တည်း” ဟု ရှုတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုတုန်လှုပ်ခြင်းအနက်ကို ပြလိုသဖြင့် “ဩဘာသေ စေဝ ဉာဏေ စ” အစရှိသော ဂါထာနှစ်ခုကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာတို့၌ “ဝိကမ္ပတိ” ဟူသည်မှာ ဩဘာသစသော အာရုံ၌ ကိလေသာအမျိုးမျိုးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် အဖန်ဖန် တုန်လှုပ်ချောက်ချားခြင်း ဖြစ်၏။ “ယေဟိ စိတ္တံ ပဝေဓတိ” ဟူသည်မှာ ထိုပဿဒ္ဓိ၊ သုခတို့ကြောင့် စိတ်သည် ကိလေသာအမျိုးမျိုးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် အဖန်ဖန် တုန်လှုပ်တတ်၏။ ထို့ကြောင့် ပဿဒ္ဓိနှင့် သုခတို့၌လည်းကောင်း ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် တုန်လှုပ်၏ဟု စပ်စပ်ပုံကို သိအပ်၏။ “ဥပေက္ခာဝဇ္ဇနာယ စေဝ” ဟူသည်မှာ ဥပေက္ခာဟု ဆိုအပ်သော အာဝဇ္ဇန်း၌လည်းကောင်း တုန်လှုပ်၏ဟူ၍ အနက်ရ၏။ ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌မူကား “ဥပေက္ခာဝဇ္ဇနာယဉ္စ” ဟု ဆိုအပ်၏။ “ဥပေက္ခာယ စ” ဟူသည်မှာ အထက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော သမာဓိန္ဒြေတည်းဟူသော ဥပေက္ခာ၌လည်းကောင်း တုန်လှုပ်၏၊ နှစ်သက်ခြင်း (နိကန္တိ) ၌လည်းကောင်း တုန်လှုပ်၏ဟူ၍ အနက်ရ၏။ ဤဂါထာ၌ ဥပေက္ခာနှစ်ပါးတို့ကို ညွှန်းဆိုအပ်သောကြောင့် အထက်ပါ “ဥပေက္ခာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ” ဟု ဟောအပ်သော နေရာ၌လည်း နှစ်ပါးစုံသော အာဝဇ္ဇနဥပေက္ခာ၊ သမာဓိဥပေက္ခာ အခြင်းအရာအားဖြင့် အနက်ကို ဟောအပ်၏။ အနိစ္စာနုပဿနာ စသည်တို့၌လည်း တစ်ပါးပါးသော အာဝဇ္ဇနုပေက္ခာသာ ဖြစ်ထိုက်သောကြောင့် တစ်ပါးပါးသော အနုပဿနာကို “မမြဲ၊ မမြဲ၊ ဆင်းရဲ၊ ဆင်းရဲ၊ အစိုးမရ (အနတ္တ)၊ အစိုးမရ” ဟု အဖန်ဖန် ပွားများအပ်၏ဟု ဟောရာရောက်၏။ အမှန်သော်ကား လိမ္မာကျွမ်းကျင်၍ ပညာရှိသော၊ အာဂုံပါဠိ၌ သိမြင်ခြင်းရှိသော၊ ပညာနှင့်ပြည့်စုံသော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် ဩဘာသစသည်တို့ ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ “ငါ့အား ဤဩဘာသသည် ဖြစ်ပေါ်လာပြီ၊ ထိုဩဘာသသည်ကား မမြဲ၊ အကြောင်းတရားတို့ ပြုပြင်အပ်၏၊ အကြောင်းတရားကို စွဲ၍ ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ပျက်စီးခြင်းသဘော၊ ချုပ်ပျောက်ခြင်းသဘော၊ ပြကင်းခြင်းသဘော၊ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းသဘော ရှိ၏” ဟု ထိုအလင်းရောင်ကို ပညာဖြင့် ပိုင်းခြား၍ ဆင်ခြင်၏။ သို့မဟုတ်လျှင်လည်း ထိုလိမ္မာသော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်အား ဤသို့ စိတ်အကြံ ဖြစ်၏— “အကယ်၍ ဩဘာသသည် အတ္တဖြစ်ငြားအံ့၊ ‘အတ္တ’ ဟု ယူခြင်းငှါ သင့်ရာ၏။ စင်စစ်သော်ကား ‘အတ္တ’ ဟု ယူအပ်သော ဤဩဘာသသည် အနတ္တသာလျှင်တည်း။ ထို့ကြောင့် မိမိအလိုသို့ မလိုက်သောကြောင့် အနတ္တဖြစ်၏” ဟု ရှုလျက် ဒိဋ္ဌိကို ပယ်ဖျောက်၏။ “အကယ်၍ ဩဘာသသည် မြဲငြားအံ့၊ ‘မြဲ၏’ ဟု ယူခြင်းငှါ သင့်ရာ၏။ စင်စစ်သော်ကား ‘မြဲ၏’ ဟု ယူအပ်သော ဤဩဘာသသည် အနိစ္စသာလျှင်တည်း။ ထို့ကြောင့် ဖြစ်ပြီးလျှင် မရှိတော့သောကြောင့် အနိစ္စဖြစ်၏” ဟု ရှုလျက် မာနကို ပယ်ဖျောက်၏။ “အကယ်၍ ဩဘာသသည် ချမ်းသာဖြစ်ငြားအံ့၊ ‘ချမ်းသာ၏’ ဟု ယူခြင်းငှါ သင့်ရာ၏။ စင်စစ်သော်ကား ‘ချမ်းသာ၏’ ဟု ယူအပ်သော ဤဩဘာသသည် ဒုက္ခသာလျှင်တည်း။ ထို့ကြောင့် ဖြစ်ခြင်းပျက်ခြင်းတို့ဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သောကြောင့် ဒုက္ခဖြစ်၏” ဟု ရှုလျက် နှစ်သက်ခြင်း (နိကန္တိ) ကို ကုန်စေ၏။ ဩဘာသ၌ ဆင်ခြင်သကဲ့သို့ ကြွင်းသော ကိုးပါးသော တရားတို့၌လည်း ထို့အတူပင် ဆင်ခြင်၏။

Evaṃ upaparikkhitvā obhāsaṃ ‘‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’’ti samanupassati. Ñāṇaṃ…pe… nikantiṃ ‘‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’’ti samanupassati. Evaṃ samanupassanto obhāsādīsu na kampati na vedhati. Tasmā tamatthaṃ dassento imāni dasa ṭhānānīti gāthamāha. Tattha dasa ṭhānānīti obhāsādīni. Paññā yassa pariccitāti yassa upakkilesavimuttāya paññāya paricitāni punappunaṃ phuṭṭhāni paribhāvitāni. Dhammuddhaccakusalo hotīti so paññāya paricitadasaṭṭhāno yogāvacaro pubbe vuttappakārassa dhammuddhaccassa yathāsabhāvapaṭivedhena cheko hoti. Na ca sammoha gacchatīti dhammuddhaccakusalattāyeva taṇhāmānadiṭṭhugghāṭavasena sammohañca na gacchati.

ဤသို့ ဆင်ခြင်သုံးသပ်ပြီးလျှင် ဩဘာသ (အလင်းရောင်) ကို “ဤအလင်းရောင်သည် ငါ၏ဥစ္စာမဟုတ်၊ ဤအလင်းရောင်သည် ငါမဟုတ်၊ ဤအလင်းရောင်သည် ငါ၏ကိုယ်မဟုတ်” ဟု ရှု၏။ ဉာဏ်... စသည်မှသည် နှစ်သက်ခြင်း (နိကန္တိ) တိုင်အောင်သော တရားတို့ကို “ဤတရားသည် ငါ၏ဥစ္စာမဟုတ်၊ ဤတရားသည် ငါမဟုတ်၊ ဤတရားသည် ငါ၏ကိုယ်မဟုတ်” ဟု ရှု၏။ ဤသို့ ရှုသော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် ဩဘာသစသည်တို့၌ တုန်လှုပ်ခြင်း၊ ချောက်ချားခြင်း မရှိတော့ပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုမတုန်လှုပ်ခြင်းအနက်ကို ပြလိုသဖြင့် “ဣမာနိ ဒသ ဌာနာနိ” အစရှိသော ဂါထာကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၌ “ဒသ ဌာနာနိ” ဟူသည်မှာ ဩဘာသစသော ဆယ်ပါးသော ဌာနတို့ကို ဆိုလိုသည်။ “ပညာ ယဿ ပရိစိတာ” ဟူသည်မှာ အကြင်ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်အား ဥပက္ကိလေသမှ လွတ်မြောက်သော ဝိပဿနာပညာဖြင့် လေ့လာအပ်၊ အဖန်ဖန် တွေ့ထိအပ်၊ ထုံမွမ်းပွားများအပ်ကုန်၏။ “ဓမ္မုဒ္ဓစ္စကုသလော ဟောတိ” ဟူသည်မှာ ထိုသို့ ဝိပဿနာပညာဖြင့် လေ့လာအပ်ပြီးသော ဆယ်ပါးသော ဌာနရှိသော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် အထက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ဓမ္မုဒ္ဓစ္စ (ဩဘာသစသော တရားတို့၌ ပြန့်လွင့်ခြင်း) ကို သဘောအတိုင်း ထိုးထွင်း၍ သိခြင်းဖြင့် လိမ္မာကျွမ်းကျင်သူ ဖြစ်၏။ “န စ သမ္မောဟံ ဂစ္ဆတိ” ဟူသည်မှာ ဓမ္မုဒ္ဓစ္စ၌ လိမ္မာပြီးသောကြောင့်သာလျှင် တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိတို့ကို ပယ်ရှားခြင်းအားဖြင့် ပြင်းစွာ တွေဝေခြင်းသို့ မရောက်တော့ပေ။

Idāni pubbe vuttameva vidhiṃ aparena pariyāyena vibhāvetvā dassento vikkhipati ceva kilissati cātiādigāthamāha. Tattha mandapañño yogāvacaro obhāsādīsu vikkhepañca avasesakilesuppattiñca pāpuṇāti. Majjhimapañño vikkhepameva pāpuṇāti, nāvasesakilesuppattiṃ, so adhimāniko hoti. Tikkhapañño vikkhepaṃ pāpuṇitvāpi taṃ adhimānaṃ pahāya vipassanaṃ ārabhati. Atitikkhapañño na vikkhepaṃ pāpuṇāti, na cāvasesakilesuppattiṃ. Vikkhippati cevāti tesu mandapañño dhammuddhaccasaṅkhātaṃ vikkhepañceva pāpuṇīyati. Kilissati cāti taṇhāmānadiṭṭhikilesehi kilesīyati ca, upatāpīyati vibādhīyatīti attho. Cavati cittabhāvanāti tassa mandapaññassa vipassanācittabhāvanā kilesesuyeva ṭhānato paṭipakkhāvihatattā cavati, paripatatīti attho. Vikkhipati na kilissatīti majjhimapañño vikkhepena vikkhipati, kilesehi na kilissati. Bhāvanā parihāyatīti tassa majjhimapaññassa adhimānikattā vipassanārambhābhāvena vipassanā parihāyati, nappavattatīti [Pg.196] attho. Vikkhipati na kilissatīti tikkhapaññopi vikkhepena vikkhipati, kilesehi na kilissati. Bhāvanā na parihāyatīti tassa tikkhapaññassa santepi vikkhepe taṃ adhimānavikkhepaṃ pahāya vipassanārambhasabbhāvena vipassanābhāvanā na parihāyati, pavattatīti attho. Na ca vikkhipate cittaṃ na kilissatīti atitikkhapaññassa cittaṃ na vikkhepena vikkhipati, na ca kilesehi kilissati. Na cavati cittabhāvanāti tassa vipassanācittabhāvanā na cavati, vikkhepakilesābhāvena yathāṭhāne tiṭṭhatīti attho.

ယခုအခါ၌ အထက်တွင် ဆိုအပ်ပြီးသော တုန်လှုပ်ခြင်းအစီအရင်ကို အခြားသောအကြောင်းဖြင့် ထင်ရှားစွာပြသလို၍ “ဝိက္ခိပတိ စေဝ ကိလိဿတိ စ” အစရှိသော ဂါထာကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၌ ပညာနုံ့သော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် ဩဘာသစသည်တို့၌ ပြန့်လွင့်ခြင်း (ဝိက္ခေပ) သို့လည်းကောင်း၊ ပြန့်လွင့်ခြင်းမှ ကြွင်းကျန်သော တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိ ကိလေသာတို့ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသို့လည်းကောင်း ရောက်၏။ ပညာအလတ်စားရှိသော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် ပြန့်လွင့်ခြင်းသို့သာ ရောက်၏၊ ကြွင်းသော ကိလေသာဖြစ်ခြင်းသို့ မရောက်၊ ထိုသူသည် မိမိကိုယ်ကို မဂ်ရပြီဟု ထင်မှတ်တတ်သော အဓိမာနရှိသူ ဖြစ်၏။ ပညာထက်မြက်သော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် ပြန့်လွင့်ခြင်းသို့ ရောက်သော်လည်း ထိုမဂ်ရပြီဟု ထင်မှတ်ခြင်း (အဓိမာန) ကို ပယ်စွန့်၍ ဝိပဿနာကို ကြိုးပမ်းအားထုတ်၏။ အလွန်ထက်မြက်သော ပညာရှိသော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် ဩဘာသစသည်တို့၌ ပြန့်လွင့်ခြင်းသို့လည်း မရောက်၊ ကြွင်းသော ကိလေသာဖြစ်ခြင်းသို့လည်း မရောက်ပေ။ “ဝိက္ခိပတိ စေဝ” ဟူသည်မှာ ထိုလေးယောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် ပညာနုံ့သော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် ဓမ္မုဒ္ဓစ္စဟု ဆိုအပ်သော ပြန့်လွင့်ခြင်းသို့လည်း ရောက်ရ၏။ “ကိလိဿတိ စ” ဟူသည်မှာ တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော ကိလေသာတို့ဖြင့် ညစ်နွမ်းစေအပ်၏၊ ပူပန်စေအပ်၏၊ နှိပ်စက်အပ်၏ဟု အနက်ရ၏။ “စဝတိ စိတ္တဘာဝနာ” ဟူသည်မှာ ထိုပညာနုံ့သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ ဝိပဿနာစိတ်ကို ပွားများခြင်းသည် ကိလေသာတို့၌သာလျှင် သာယာသောအားဖြင့် တည်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ဝိပဿနာဖြင့် ထိုကိလေသာတို့ကို မပယ်နိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဆုတ်ယုတ်ရွေ့လျောတတ်၏ဟူ၍ အနက်ရ၏။ “ဝိက္ခိပတိ န ကိလိဿတိ” ဟူသည်မှာ ပညာအလတ်စားရှိသော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် ပြန့်လွင့်ခြင်းကြောင့် ပြန့်လွင့်၏၊ ကိလေသာတို့ကြောင့် မညစ်နွမ်းပေ။ “ဘာဝနာ ပရိဟာယတိ” ဟူသည်မှာ ထိုပညာအလတ်စားရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အား မိမိကိုယ်ကို မဂ်ရပြီဟု ထင်မှတ်ခြင်းရှိသောကြောင့် ဝိပဿနာကို ဆက်လက်အားထုတ်ခြင်း မရှိသဖြင့် (သို့မဟုတ် ဝိပဿနာကို ထောက်ပံ့သော အကြောင်းတရား မရှိသဖြင့်) ဝိပဿနာသည် ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီး၏၊ ဆက်လက်မဖြစ်ပေါ်တော့ပေဟူ၍ အနက်ရ၏။ “ဝိက္ခိပတိ န ကိလိဿတိ” ဟူသည်မှာ ပညာထက်မြက်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း ပြန့်လွင့်ခြင်းကြောင့် ပြန့်လွင့်၏၊ ကိလေသာတို့ကြောင့် မညစ်နွမ်းပေ။ “ဘာဝနာ န ပရိဟာယတိ” ဟူသည်မှာ ထိုပညာထက်မြက်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား ပြန့်လွင့်မှုရှိစေကာမူ ထိုအဓိမာနကြောင့်ဖြစ်သော ပြန့်လွင့်မှုကို စွန့်ပယ်၍ ဝိပဿနာကို ဆက်လက်အားထုတ်မှု ရှိသောကြောင့် (သို့မဟုတ် ဝိပဿနာ၏ အထောက်အပံ့ရှိသောကြောင့်) ဝိပဿနာဘာဝနာသည် ယုတ်လျော့ခြင်းမရှိဘဲ ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်၏ဟူ၍ အနက်ရ၏။ “န စ ဝိက္ခိပတေ စိတ္တံ န ကိလိဿတိ” ဟူသည်မှာ အလွန်ထက်မြက်သော ပညာရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ စိတ်သည် ပြန့်လွင့်ခြင်းကြောင့် မပြန့်လွင့်၊ ကိလေသာတို့ကြောင့်လည်း မညစ်နွမ်းပေ။ “န စဝတိ စိတ္တဘာဝနာ” ဟူသည်မှာ ထိုသူ၏ ဝိပဿနာစိတ်ကို ပွားများခြင်းသည် ရွေ့လျောခြင်းမရှိ၊ ပြန့်လွင့်မှုနှင့် ကိလေသာတို့ မရှိခြင်းကြောင့် တည်မြဲသောနေရာ၌ တည်ရှိနေ၏ဟူ၍ အနက်ရ၏။

Imehi catūhi ṭhānehītiādīsu idāni vuttehi imehi catūhi ṭhānehi hetubhūtehi, karaṇabhūtehi vā obhāsādike dasa ṭhāne cittassa saṅkhepena ca vikkhepena ca viggahitaṃ mānasaṃ vikkhepakilesuppattivirahito catuttho kusalo mahāpañño yogāvacaro mandapaññādīnaṃ tiṇṇaṃ yogāvacarānaṃ mānasaṃ evañca evañca hotīti nānappakārato jānātīti sambandhato atthavaṇṇanā veditabbā. Saṅkhepoti cettha vikkhepassa ceva kilesānañca uppattivasena cittassa līnabhāvo veditabbo. Vikkhepoti ‘‘vikkhipati na kilissatī’’ti dvīsu ṭhānesu vuttavikkhepavasena cittassa uddhatabhāvo veditabboti.

“Imehi catūhi ṭhānehi” အစရှိသော စကား၌ ယခုဆိုအပ်ပြီးသော ဟိတ်ဖြစ်ကုန်သော သို့မဟုတ် ကရိုဏ်းဖြစ်ကုန်သော ဤအကြောင်းလေးပါးတို့ကြောင့် အလင်းရောင်အစရှိသော ဆယ်ပါးသော အရာတို့၌ စိတ်၏ တွန့်ခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပြန့်လွင့်ခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ဆန့်ကျင်သောစိတ်ကို အပြားအမျိုးမျိုးအားဖြင့် သိ၏။ ဥဒ္ဓစ္စဖြစ်ခြင်း၊ ကိလေသာဖြစ်ခြင်းတို့မှ ကင်းသော စတုတ္ထမြောက် လိမ္မာသော ပညာကြီးသော ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် ပညာနည်းသော ပုဂ္ဂိုလ်အစရှိသော သုံးပါးသော ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ စိတ်သည် “ဤသို့လည်း ဖြစ်၏၊ ဤသို့လည်း ဖြစ်၏” ဟု အပြားအမျိုးမျိုးအားဖြင့် သိ၏ဟူ၍ စပ်စပ်လျဉ်းလျဉ်း အနက်ဖွင့်ဆိုချက်ကို သိအပ်၏။ ထိုတွင် “saṅkhepa” ဟူသည် ဥဒ္ဓစ္စ၏လည်းကောင်း၊ ကိလေသာတို့၏လည်းကောင်း ဖြစ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် စိတ်၏ တွန့်တိုသောသဘော (ဆုတ်နစ်သောသဘော) ကို သိအပ်၏။ “vikkhepa” ဟူသည် “ပျံ့လွင့်၏၊ ကိလေသာမဖြစ်” ဟု နှစ်ပါးသော ဌာနတို့၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ဝိက္ခေပ၏အစွမ်းဖြင့် စိတ်၏ ပျံ့လွင့်သောသဘောကို သိအပ်၏။

Yuganaddhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ယုဂနဒ္ဓကထာအဖွင့် ပြီး၏။

2. Saccakathā

၂. သစ္စကထာ

Saccakathāvaṇṇanā

သစ္စကထာအဖွင့်

8. Idāni yuganaddhaguṇassa ariyamaggassa vasena saccaṭṭhaṃ saccapaṭivedhavisesaṃ saccalakkhaṇādividhānañca dassentena kathitāya suttantapubbaṅgamāya saccakathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Tattha suttante tāva tathānīti yathāsabhāvavasena tacchāni. Yathāsabhāvabhūtāneva hi dhammajātāni saccaṭṭhena saccāni. Saccaṭṭho paṭhamañāṇaniddesavaṇṇanāyaṃ vutto. Avitathānīti vuttasabhāve vipariyāyavirahitāni. Na hi saccāni asaccāni nāma honti. Anaññathānīti aññasabhāvavirahitāni. Na hi asaccāni saccāni nāma honti. Idaṃ dukkhanti, bhikkhave, tathametanti bhikkhave, idaṃ [Pg.197] dukkhanti yaṃ vuccati, etaṃ yathāsabhāvattā tathaṃ. Dukkhameva hi dukkhaṃ. Vuttasabhāve vipariyāyābhāvato avitathaṃ. Na hi dukkhaṃ adukkhaṃ nāma hoti. Aññasabhāvavirahitattā anaññathaṃ. Na hi dukkhaṃ samudayādisabhāvaṃ hoti. Samudayādīsupi eseva nayo.

၈. ယခုအခါ ယုဂနဒ္ဓဂုဏ်ရှိသော အရိယာမဂ်၏အစွမ်းဖြင့် ဟုတ်မှန်သော သစ္စာအနက်ကိုလည်းကောင်း၊ သစ္စာကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း အထူးကိုလည်းကောင်း၊ သစ္စာ၏ လက္ခဏာအစရှိသော အစီအရင်ကိုလည်းကောင်း ပြသတော်မူလိုသော အရှင်သာရိပုတြာမထေရ် ဟောကြားအပ်သော သုတ္တန်လျှင် ရှေ့သွားရှိသော သစ္စာကထာ၌ အသစ်ဖြစ်သော အနက်၏အဖွင့် ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖွင့်ရာတွင် သုတ္တန်၌ ရှေးဦးစွာ “tathāni” ဟူသည် အဟုတ်အမှန် သဘောတရားအတိုင်း ဖြစ်သောကြောင့် ဟုတ်မှန်သော တရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အဟုတ်အမှန် သဘောတရားအတိုင်း ဖြစ်ကုန်သော တရားတို့သည်သာ သစ္စာအနက်ကြောင့် သစ္စာတို့ မည်ကုန်၏။ သစ္စာအနက်ကို ပထမဉာဏနိဒ္ဒေသအဖွင့်၌ ဆိုခဲ့ပြီ။ “avitathāni” ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော သဘော၌ ဖောက်ပြန်ခြင်းမှ ကင်းကုန်၏။ သစ္စာတို့မည်သည် မဟုတ်မမှန်သောတရား (ကသိုဏ်းအစရှိသည်) မည်သည် မဖြစ်ကုန်။ “anaññathāni” ဟူသည် တခြားသော သဘောမှ ကင်းကုန်၏။ သစ္စာမဟုတ်သော တရားတို့သည် သစ္စာမည်သည် မဖြစ်ကုန်။ “idaṃ dukkhanti, bhikkhave, tathametaṃ” ဟူရာ၌ ရဟန်းတို့၊ “ဤသည်ကား ဒုက္ခတည်း” ဟု အကြင်သဘောတရားကို ဆိုအပ်၏၊ ထိုဒုက္ခသစ္စာသည် ဟုတ်မှန်သော သဘောရှိသည်၏အဖြစ်ကြောင့် ဟုတ်မှန်၏။ ဒုက္ခသည်သာလျှင် ဒုက္ခဖြစ်၏။ ဆိုအပ်ပြီးသော သဘော၌ ဖောက်ပြန်ခြင်းမရှိသောကြောင့် မချွတ်မယွင်း (မှန်ကန်) ၏။ ဒုက္ခသည် မဆင်းရဲသောသဘော (အဒုက္ခ) မည်သည် မဖြစ်။ တခြားသော သစ္စာတို့၏ သဘောမှ ကင်းသောကြောင့် တခြားသော အခြင်းအရာအားဖြင့် မဖြစ်။ ဒုက္ခသည် သမုဒယအစရှိသော သစ္စာတို့၏ သဘောမဖြစ်။ သမုဒယအစရှိသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

1. Paṭhamasuttantaniddesavaṇṇanā

၁. ပထမသုတ္တန္တနိဒ္ဒေသအဖွင့်

Tathaṭṭhenāti yathāsabhāvaṭṭhena. Pīḷanaṭṭhādayo ñāṇakathāyaṃ vuttatthāyeva.

“tathaṭṭhena” ဟူသည် ဟုတ်မှန်သော သဘောအနက်အားဖြင့်တည်း။ ပီဠနဋ္ဌအစရှိသည်တို့သည် ဉာဏကထာ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ရှိကုန်သည်သာတည်း။

9. Ekappaṭivedhānīti ekena maggañāṇena paṭivedho, ekato vā paṭivedho etesanti ekappaṭivedhāni. Anattaṭṭhenāti catunnampi saccānaṃ attavirahitattā anattaṭṭhena. Vuttañhetaṃ visuddhimagge (visuddhi. 2.567) – paramatthato hi sabbāneva saccāni vedakakārakanibbutagamakābhāvato suññānīti veditabbāni. Tenetaṃ vuccati –

၉. “ekappaṭivedhāni” ဟူသည် တစ်ခုတည်းသော မဂ်ဉာဏ်ဖြင့် ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း သို့မဟုတ် တစ်ပြိုင်နက်တည်း (တပေါင်းတည်း) ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းသည် ထိုသစ္စာလေးပါးတို့အား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် “ဧကပဋိဝေဓ” မည်ကုန်၏။ “anattaṭṭhena” ဟူသည် သစ္စာလေးပါးလုံးတို့၏ အတ္တမှ ဆိတ်သုဉ်းသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် အတ္တမဟုတ်သော အနက်အားဖြင့်တည်း။ ထိုစကားကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ “ပရမတ်အားဖြင့် သစ္စာအားလုံးတို့သည် ခံစားတတ်သူ၊ ပြုလုပ်တတ်သူ၊ ငြိမ်းအေးတတ်သူ၊ သွားတတ်သူ မရှိခြင်းကြောင့် ဆိတ်သုဉ်းကုန်၏ဟု သိအပ်ကုန်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤသို့ ဆိုအပ်၏ -

‘‘Dukkhameva hi, na koci dukkhito, kārako na, kiriyāva vijjati;

Atthi nibbuti, na nibbuto pumā, maggamatthi, gamako na vijjatī’’ti. (visuddhi. 2.567);

“ဒုက္ခသည်သာလျှင် ရှိ၏၊ ဒုက္ခသို့ရောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တစ်စုံတစ်ယောက်မျှ မရှိ။ ပြုလုပ်ခြင်း (ကံ) သာလျှင် ရှိ၏၊ ပြုလုပ်တတ်သောသူ (အတ္တ) မရှိ။ ငြိမ်းအေးခြင်း (နိဗ္ဗာန်) ရှိ၏၊ ငြိမ်းအေးသော ပုဂ္ဂိုလ်မရှိ။ မဂ်သည်သာ ရှိ၏၊ သွားတတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်မရှိ။”

Atha vā –

သို့မဟုတ် -

‘‘Dhuvasubhasukhattasuññaṃ, purimadvayamattasuññamamatapadaṃ;

Dhuvasukhaattavirahito, maggo iti suññatā tesū’’ti. (visuddhi. 2.567);

“ရှေ့သစ္စာနှစ်ပါး (ဒုက္ခနှင့် သမုဒယ) အပေါင်းသည် မြဲခြင်း၊ တင့်တယ်ခြင်း၊ ချမ်းသာခြင်း၊ အတ္တ (အစိုးရခြင်း) တို့မှ ဆိတ်သုဉ်း၏။ သေခြင်းမရှိသော နိဗ္ဗာန်သည် အတ္တမှ ဆိတ်သုဉ်း၏။ အရိယာမဂ်သည် မြဲခြင်း၊ ချမ်းသာခြင်း၊ အတ္တတို့မှ ကင်း၏။ ဤသို့လျှင် ထိုသစ္စာလေးပါးတို့၌ ဆိတ်သုဉ်းသောသဘော (သုညတ) ကို သိအပ်၏။”

Saccaṭṭhenāti avisaṃvādakaṭṭhena. Paṭivedhaṭṭhenāti maggakkhaṇe paṭivijjhitabbaṭṭhena. Ekasaṅgahitānīti tathaṭṭhādinā ekekeneva atthena saṅgahitāni, ekagaṇanaṃ gatānīti attho. Yaṃ ekasaṅgahitaṃ, taṃ ekattanti yasmā ekena saṅgahitaṃ, tasmā ekattanti attho. Saccānaṃ bahuttepi ekattamapekkhitvā ekavacanaṃ kataṃ. Ekattaṃ ekena ñāṇena paṭivijjhatīti pubbabhāge catunnaṃ saccānaṃ nānattekattaṃ svāvatthitaṃ vavatthapetvā ṭhito maggakkhaṇe [Pg.198] ekena maggañāṇena tathaṭṭhāditaṃtaṃekattaṃ paṭivijjhati. Kathaṃ? Nirodhasaccassa tathaṭṭhādike ekatte paṭividdhe sesasaccānampi tathaṭṭhādikaṃ ekattaṃ paṭividdhameva hoti. Yathā pubbabhāge pañcannaṃ khandhānaṃ nānattekattaṃ svāvatthitaṃ vavatthapetvā ṭhitassa maggavuṭṭhānakāle aniccato vā dukkhato vā anattato vā vuṭṭhahantassa ekasmimpi khandhe aniccādito diṭṭhe sesakhandhāpi aniccādito diṭṭhāva honti, evamidanti daṭṭhabbaṃ. Dukkhassa dukkhaṭṭho tathaṭṭhoti dukkhasaccassa pīḷanaṭṭhādiko catubbidho attho sabhāvaṭṭhena tathaṭṭho. Sesasaccesupi eseva nayo. Soyeva catubbidho attho attābhāvato anattaṭṭho. Vuttasabhāve avisaṃvādakato saccaṭṭho. Maggakkhaṇe paṭivijjhitabbato paṭivedhaṭṭho vuttoti veditabbaṃ.

“saccaṭṭhena” ဟူသည် မချွတ်မယွင်းသော (မှန်ကန်သော) အနက်အားဖြင့်တည်း။ “paṭivedhaṭṭhena” ဟူသည် မဂ်ခဏ၌ ထိုးထွင်းသိအပ်သော အနက်အားဖြင့်တည်း။ “ekasaṅgahitāni” ဟူသည် တထဋ္ဌအစရှိသော သို့မဟုတ် တထဋ္ဌ၊ အနတ္တဋ္ဌ၊ သစ္စဋ္ဌ၊ ပဋိဝေဓဋ္ဌဟု ဆိုအပ်သော တစ်ခုတည်းသော အနက်သဘောအားဖြင့် သိမ်းသွင်းအပ်ကုန်၏၊ တူညီသော ရေတွက်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏ဟု အနက်ရ၏။ “yaṃ ekasaṅgahitaṃ, taṃ ekattaṃ” ဟူသည် အကြင်ကြောင့် တစ်ခုတည်းသော အဖြစ်ဖြင့် သိမ်းသွင်းအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် တစ်ခုတည်းသော အဖြစ် (ဧကတ္တ) ဟု ဆိုအပ်၏ဟု အနက်ရ၏။ သစ္စာလေးပါးတို့သည် အပြားအားဖြင့် များသော်လည်း “ဧကတ္တ” ဟူသော ပုဒ်ကို ငဲ့၍ ဧကဝုစ် (တစ်ဝုစ်) အဖြစ် ပြုအပ်၏။ “ekattaṃ ekena ñāṇena paṭivijjhati” ဟူသည် မဂ်၏ ရှေ့အဖို့၌ သစ္စာလေးပါးတို့၏ ကွဲပြားသော သဘော (နာနတ္တ)၊ တူညီသော သဘော (ဧကတ္တ) ကို သုတမယဉာဏ်ဖြင့် ကောင်းစွာ သတ်မှတ်၍ တည်သောပုဂ္ဂိုလ်သည် မဂ်ခဏ၌ တစ်ခုတည်းသော မဂ်ဉာဏ်ဖြင့် တထဋ္ဌအစရှိသော ထိုထိုသစ္စာတို့၏ တူညီသော အဖြစ်ကို ထိုးထွင်း၍ သိ၏။ မည်သို့ သိသနည်း? နိရောဓသစ္စာ၏ တထဋ္ဌအစရှိသော တူညီသော သဘောကို အသမ္မောဟအားဖြင့် ထိုးထွင်း၍ သိအပ်သည်ရှိသော် ကျန်သော သစ္စာတို့၏ တထဋ္ဌအစရှိသော တူညီသော သဘောကိုလည်း ထိုးထွင်း၍ သိအပ်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် မဂ်၏ ရှေ့အဖို့၌ ခန္ဓာငါးပါးတို့၏ ကွဲပြားသောသဘော၊ တူညီသောသဘောကို ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် ကောင်းစွာ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်၍ တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား မဂ်မှထသောအခါ၌ အနိစ္စအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ဒုက္ခအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အနတ္တအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း ထမြောက်သောအခါ တစ်ခုသော ခန္ဓာ၌ အနိစ္စအစရှိသောအားဖြင့် မြင်အပ်သည်ရှိသော် ကျန်သောခန္ဓာတို့ကိုလည်း အနိစ္စအစရှိသောအားဖြင့် မြင်အပ်သည်သာ ဖြစ်သကဲ့သို့ ထို့အတူ ဤဥပမာ၏ ပြည့်စုံခြင်းကို ရှုအပ်၏။ “dukkhassa dukkhaṭṭho tathaṭṭho” ဟူသည် ဒုက္ခသစ္စာ၏ ပီဠနဋ္ဌ၊ သင်္ခတဋ္ဌ၊ သန္တာပဋ္ဌ၊ ဝိပရိဏာမဋ္ဌ ဟုဆိုအပ်သော လေးပါးသော အနက်သဘောကို သဘောဖြစ်သော အနက်အားဖြင့် “တထဋ္ဌ” မည်၏ ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ကျန်သော သစ္စာတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ထိုလေးပါးသော အနက်သဘောကိုပင် အတ္တမရှိခြင်းကြောင့် “အနတ္တဋ္ဌ” မည်၏။ ဆိုအပ်ပြီးသော သဘော၌ မချွတ်ယွင်းသောကြောင့် “သစ္စဋ္ဌ” ဟုလည်းကောင်း၊ မဂ်ခဏ၌ ထိုးထွင်းသိအပ်သောကြောင့် “ပဋိဝေဓဋ္ဌ” ဟုလည်းကောင်း ဆိုအပ်၏ဟု သိအပ်၏။

10. Yaṃ aniccantiādi sāmaññalakkhaṇapubbaṅgamaṃ katvā dassitaṃ. Tattha yaṃ aniccaṃ, taṃ dukkhaṃ. Yaṃ dukkhaṃ, taṃ aniccanti dukkhasamudayamaggā gahitā. Tāni hi tīṇi saccāni aniccāni ceva aniccattā dukkhāni ca. Yaṃ aniccañca dukkhañca, taṃ anattāti tāniyeva tīṇi gahitāni. Yaṃ aniccañca dukkhañca anattā cāti tehi tīhi saha nirodhasaccañca saṅgahitaṃ. Cattāripi hi anattāyeva. Taṃ tathanti taṃ saccacatukkaṃ sabhāvabhūtaṃ. Taṃ saccanti tadeva saccacatukkaṃ yathāsabhāve avisaṃvādakaṃ. Navahākārehītiādīsu ‘‘sabbaṃ, bhikkhave, abhiññeyya’’nti (paṭi. ma. 1.3; saṃ. ni. 4.46) vacanato abhiññaṭṭhena, dukkhassa pariññaṭṭhe, samudayassa pahānaṭṭhe, maggassa bhāvanaṭṭhe, nirodhassa sacchikiriyaṭṭhe āvenikepi idha catūsupi saccesu ñātapariññāsabbhāvato pariññaṭṭhena, catusaccadassanena pahānasabbhāvato pahānaṭṭhena, catusaccabhāvanāsabbhāvato bhāvanaṭṭhena, catunnaṃ saccānaṃ sacchikiriyasabbhāvato sacchikiriyaṭṭhenāti niddiṭṭhanti veditabbaṃ. Navahākārehi tathaṭṭhenātiādīsu paṭhamaṃ vuttanayeneva yojanā kātabbā.

၁၀. “Yaṃ aniccaṃ” အစရှိသော စကားကို သာမညလက္ခဏာကို ရှေ့သွားပြု၍ ပြအပ်၏။ ထိုတွင် “yaṃ aniccaṃ, taṃ dukkhaṃ. yaṃ dukkhaṃ, taṃ aniccaṃ” ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် ဒုက္ခသစ္စာ၊ သမုဒယသစ္စာ၊ မဂ္ဂသစ္စာတို့ကို ယူအပ်ကုန်၏။ ထိုသစ္စာသုံးပါးတို့သည် အနိစ္စလည်း ဖြစ်ကုန်၏၊ အနိစ္စဖြစ်သောကြောင့် ဒုက္ခလည်း ဖြစ်ကုန်၏။ “yaṃ aniccañca dukkhañca, taṃ anattā” ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် ထိုသစ္စာသုံးပါးတို့ကိုပင် ယူအပ်ကုန်၏။ “yaṃ aniccañca dukkhañca anattā ca” ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် ထိုသစ္စာသုံးပါးတို့နှင့်အတူ နိရောဓသစ္စာကိုလည်း သိမ်းသွင်းအပ်၏။ သစ္စာလေးပါးလုံးတို့သည် အနတ္တသာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏။ “taṃ tathaṃ” ဟူသည် ထိုသစ္စာလေးပါးတို့သည် သဘောအားဖြင့် ဟုတ်မှန်၏။ “taṃ saccaṃ” ဟူသည် ထိုသစ္စာလေးပါးအပေါင်းသည်ပင် ဟုတ်မှန်သော သဘော၌ မချွတ်ယွင်း။ “navahākārehi” အစရှိသော ပါဌ်တို့၌ “ရဟန်းတို့၊ ခပ်သိမ်းသော တရားကို ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်၏” ဟူသော ဟောတော်မူချက်ကြောင့် ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်သော အနက် (အဘိညတ္ထ) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဒုက္ခသစ္စာ၏ ပိုင်းခြား၍သိအပ်သော အနက်၊ သမုဒယသစ္စာ၏ ပယ်အပ်သော အနက်၊ မဂ္ဂသစ္စာ၏ ပွားအပ်သော အနက်၊ နိရောဓသစ္စာ၏ မျက်မှောက်ပြုအပ်သော အနက်ဟူ၍ အသီးအသီးအပြား ရှိသော်လည်း ဤအရာ၌ သစ္စာလေးပါးလုံးတို့၌ ဉာတပရိညာ ဖြစ်ထိုက်သောကြောင့် ပိုင်းခြား၍သိအပ်သော အနက် (ပရိညတ္ထ) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သစ္စာလေးပါးကို မြင်သဖြင့် သမုဒယသစ္စာကို ပယ်ခြင်း ဖြစ်ထိုက်သောကြောင့် ပွားအပ်သော အနက် (ဘာဝနတ္ထ) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သစ္စာလေးပါးတို့၏ မျက်မှောက်ပြုအပ်သော သဘော ဖြစ်ထိုက်သောကြောင့် မျက်မှောက်ပြုအပ်သော အနက် (သစ္ဆိကိရိယတ္ထ) အားဖြင့်လည်းကောင်း ဤသို့ ကိုးပါးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် ပြအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ “navahākārehi tathaṭṭhena” အစရှိသည်တို့၌ ရှေးဦးစွာ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ယှဉ်စပ်မှုကို ပြုအပ်၏။

11. Dvādasahi ākārehītiādīsu tathaṭṭhādayo ñāṇakathāyaṃ vuttatthā. Etesaṃ niddesepi vuttanayeneva yojanā veditabbā.

၁၁. “dvādasahi ākārehi” အစရှိသော ပါဌ်တို့၌ တထဋ္ဌအစရှိသည်တို့သည် ဉာဏကထာ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ရှိကုန်၏။ ထိုတထဋ္ဌအစရှိသော တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော ပုဒ်တို့၏ နိဒ္ဒေသ၌လည်း ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့်သာ ယှဉ်စပ်ခြင်းကို သိအပ်၏။

12. Saccānaṃ kati lakkhaṇānītiādīsu upari vattabbāni cha lakkhaṇāni saṅkhatāsaṅkhatavasena dvidhā bhinditvā dve lakkhaṇānīti āha. Tattha [Pg.199] saṅkhatalakkhaṇañca asaṅkhatalakkhaṇañcāti ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, saṅkhatassa saṅkhatalakkhaṇāni uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyati. Tīṇimāni, bhikkhave, asaṅkhatassa asaṅkhatalakkhaṇāni na uppādo paññāyati, na vayo paññāyati, na ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī’’ti (a. ni. 3.47-48) evaṃ vuttaṃ saṅkhatassa saṅkhatamiti lakkhaṇañca asaṅkhatassa asaṅkhatamiti lakkhaṇañca. Saṅkhataṃ pana na lakkhaṇaṃ, lakkhaṇaṃ na saṅkhataṃ. Na ca saṅkhataṃ vinā lakkhaṇaṃ paññāpetuṃ sakkā, napi lakkhaṇaṃ vinā saṅkhataṃ. Lakkhaṇena pana saṅkhataṃ pākaṭaṃ hoti.

၁၂. “သစ္စာတို့၏ လက္ခဏာ မည်မျှရှိသနည်း” အစရှိသော ပါဌ်တို့၌ အထက်တွင် ဟောကြားလတ္တံ့သော လက္ခဏာခြောက်ပါးတို့ကို သင်္ခတနှင့် အသင်္ခတ အစွမ်းဖြင့် နှစ်မျိုးခွဲခြား၍ “လက္ခဏာနှစ်ပါး” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုနှစ်ပါးသော လက္ခဏာတို့တွင် သင်္ခတလက္ခဏာနှင့် အသင်္ခတလက္ခဏာဟူသည်မှာ- “ရဟန်းတို့၊ သင်္ခတတရား၏ သင်္ခတလက္ခဏာတို့သည် ဤသုံးပါးတို့တည်း။ အဘယ်သုံးပါးတို့နည်းဟူမူ- ဖြစ်ပေါ်ခြင်း (ဥပါဒ်) သည်လည်း ထင်ရှား၏၊ ပျက်စီးခြင်း (ဝယ) သည်လည်း ထင်ရှား၏၊ တည်ဆဲဖြစ်သော တရား၏ ဖောက်ပြန်ခြင်း (ဌီ၏ အညထတ္တ) သည်လည်း ထင်ရှား၏။ ရဟန်းတို့၊ အသင်္ခတတရား၏ အသင်္ခတလက္ခဏာတို့သည် ဤသုံးပါးတို့တည်း။ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် မထင်ရှား၊ ပျက်စီးခြင်းသည် မထင်ရှား၊ တည်ဆဲဖြစ်သော တရား၏ ဖောက်ပြန်ခြင်းသည် မထင်ရှား” ဟု ဤသို့ ဟောကြားတော်မူအပ်သော သင်္ခတတရား၏ “သင်္ခတတရား” ဟူသော အမှတ်အသားလက္ခဏာလည်းကောင်း၊ အသင်္ခတတရား၏ “အသင်္ခတတရား” ဟူသော အမှတ်အသားလက္ခဏာလည်းကောင်း ဤနှစ်ပါးတို့ပင် ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား သင်္ခတတရားသည် လက္ခဏာမဟုတ်၊ လက္ခဏာသည်လည်း သင်္ခတတရားမဟုတ်ပေ။ သင်္ခတတရားကို ချန်လှပ်၍ လက္ခဏာကို မသိစေနိုင်၊ လက္ခဏာကို ချန်လှပ်၍လည်း သင်္ခတတရားကို မသိစေနိုင်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား လက္ခဏာအားဖြင့်သာ သင်္ခတတရားသည် ထင်ရှားဖြစ်ရလေသည်။

Puna tadeva lakkhaṇadvayaṃ vitthārato dassento cha lakkhaṇānīti āha. Saṅkhatānaṃ saccānanti dukkhasamudayamaggasaccānaṃ. Tāni hi paccayehi saṅgamma katattā saṅkhatāni. Uppādoti jāti. Paññāyatīti jānīyati. Vayoti bhaṅgo. Ṭhitānaṃ aññathattanti ṭhitippattānaṃ aññathābhāvo jarā. Tiṇṇaṃ saṅkhatasaccānaṃ nipphannattā uppādavayaññathattaṃ vuttaṃ, tesaṃyeva pana uppādassa, jarāya bhaṅgassa ca anipphannattā uppādavayaññathattaṃ na vattabbaṃ. Saṅkhatanissitattā uppādavayaññathattaṃ na paññāyatīti na vattabbaṃ. Saṅkhatavikārattā pana saṅkhatanti vattabbaṃ. Dukkhasamudayānaṃ uppādajarābhaṅgā saccapariyāpannā, maggasaccassa uppādajarābhaṅgā na saccapariyāpannāti vadanti. Tattha ‘‘saṅkhatānaṃ uppādakkhaṇe saṅkhatāpi uppādalakkhaṇampi kālasaṅkhāto tassa khaṇopi paññāyati, uppāde vītivatte saṅkhatāpi jarālakkhaṇampi kālasaṅkhāto tassa khaṇopi paññāyati, bhaṅgakkhaṇe saṅkhatāpi jarāpi bhaṅgalakkhaṇampi kālasaṅkhāto tassa khaṇopi paññāyatī’’ti khandhakavaggaṭṭhakathāyaṃ (saṃ. ni. aṭṭha. 2.3.37-38) vuttaṃ. Asaṅkhatassa saccassāti nirodhasaccassa. Tañhi paccayehi samāgamma akatattā sayameva nipphannanti asaṅkhataṃ. Ṭhitassāti niccattā ṭhitassa, na ṭhānappattattā. Puna tadeva lakkhaṇadvayaṃ vitthārato dassento dvādasa lakkhaṇānīti āha.

တစ်ဖန် ထိုလက္ခဏာနှစ်ပါးကိုပင် အကျယ်အားဖြင့် ပြသတော်မူလိုသဖြင့် “လက္ခဏာခြောက်ပါး” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “သင်္ခတတရားဖြစ်သော သစ္စာတို့၏” ဟူသည်မှာ ဒုက္ခသစ္စာ၊ သမုဒယသစ္စာ၊ မဂ္ဂသစ္စာတို့၏ ဖြစ်သည်။ ထိုသစ္စာသုံးပါးတို့သည် အကြောင်းတရားတို့ ပေါင်းဆုံ၍ ပြုပြင်အပ်သောကြောင့် သင်္ခတတရားများ မည်ကုန်၏။ “ဥပါဒ်” ဟူသည်မှာ ဇာတိ (ဖြစ်ပေါ်ခြင်း) တည်း။ “ထင်ရှား၏” ဟူသည်မှာ သိအပ်၏ ဟူလို။ “ဝယ” ဟူသည်မှာ ပျက်စီးခြင်း (ဘင်ခဏ) တည်း။ “တည်ဆဲဖြစ်သော တရား၏ ဖောက်ပြန်ခြင်း” ဟူသည်မှာ ဌီခဏသို့ ရောက်သောတရားတို့၏ အခြားတစ်ပါးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်း (ဇရာ/ရင့်ခြင်း) ဖြစ်သည်။ သင်္ခတသစ္စာသုံးပါးတို့ ပြီးမြောက်ခြင်းကြောင့် ၎င်းတို့၌ ဥပါဒ်၊ ဝယ၊ ဌီ (ဇရာ) ခဏတို့ကို ဟောတော်မူ၏။ သို့သော်လည်း ထိုတရားတို့၏ ဥပါဒ်ခဏ၊ ဇရာခဏ၊ ဘင်ခဏတို့သည် ကိုယ်တိုင်မပြီးမြောက်ခြင်း (ထပ်ဆင့်ပြုပြင်စရာမရှိခြင်း) ကြောင့် ၎င်းတို့အား ဥပါဒ်၊ ဝယ၊ ဌီခဏရှိသည်ဟု မဆိုအပ်ပေ။ သင်္ခတတရားကို မှီသောကြောင့် “ဥပါဒ်၊ ဝယ၊ ဌီခဏ မထင်ရှား” ဟုလည်း မဆိုအပ်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား သင်္ခတတရားတို့၏ ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲသော သဘောရှိသောကြောင့် “သင်္ခတ” ဟုသာ ဆိုအပ်၏။ ဒုက္ခသစ္စာ၊ သမုဒယသစ္စာတို့၏ ဥပါဒ်၊ ဇရာ၊ ဘင်တို့သည် သစ္စာ၌ အကျုံးဝင်ကုန်၏၊ မဂ္ဂသစ္စာ၏ ဥပါဒ်၊ ဇရာ၊ ဘင်တို့သည် သစ္စာ၌ အကျုံးမဝင်ကုန်ဟု အချို့ဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကား၌ “သင်္ခတတရားတို့၏ ဥပါဒ်ခဏ၌ သင်္ခတတရားသည်လည်းကောင်း၊ ဥပါဒ်လက္ခဏာသည်လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ဆဲကာလဟု ဆိုအပ်သော ထိုသင်္ခတတရား၏ ခဏသည်လည်းကောင်း ထင်ရှား၏။ ဥပါဒ်ခဏ လွန်မြောက်သောအခါ သင်္ခတတရားသည်လည်းကောင်း၊ ဇရာလက္ခဏာသည်လည်းကောင်း၊ ရင့်ဆဲကာလဟု ဆိုအပ်သော ထိုသင်္ခတတရား၏ ခဏသည်လည်းကောင်း ထင်ရှား၏။ ဘင်ခဏ၌ သင်္ခတတရားသည်လည်းကောင်း၊ ဇရာသည်လည်းကောင်း၊ ဘင်္ဂလက္ခဏာသည်လည်းကောင်း၊ ပျက်ဆဲကာလဟု ဆိုအပ်သော ထိုသင်္ခတတရား၏ ခဏသည်လည်းကောင်း ထင်ရှား၏” ဟု သံယုတ္တနိကာယ်၊ ခန္ဓကဝဂ္ဂအဋ္ဌကထာ၌ ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ “အသင်္ခတတရားဖြစ်သော သစ္စာ၏” ဟူသည်မှာ နိရောဓသစ္စာ၏ ဖြစ်သည်။ ထိုနိရောဓသစ္စာသည် အကြောင်းတရားတို့ စုပေါင်း၍ မပြုပြင်အပ်သောကြောင့်၊ မိမိအလိုလိုသာ ပြီးမြောက်သောကြောင့် အသင်္ခတတရား မည်၏။ “တည်သောတရား၏” ဟူသည်မှာ မြဲသောကြောင့် တည်နေခြင်းဖြစ်သည်၊ ဌီခဏသို့ ရောက်သောကြောင့် မဟုတ်ပေ။ တစ်ဖန် ထိုလက္ခဏာနှစ်ပါးကိုပင် အကျယ်အားဖြင့် ပြသတော်မူလိုသဖြင့် “လက္ခဏာတစ်ဆယ့်နှစ်ပါး” ဟု မိန့်တော်မူ၏။

Catunnaṃ saccānaṃ kati kusalātiādīsu abyākatanti vipākābyākataṃ kiriyābyākataṃ rūpābyākataṃ nibbānābyākatanti catūsu abyākatesu nibbānābyākataṃ. Cattāripi hi kusalākusalalakkhaṇena na byākatattā abyākatāni. Siyā kusalanti kāmāvacararūpāvacarārūpāvacarakusalānaṃ vasena [Pg.200] kusalampi bhaveyya. Siyā akusalanti taṇhaṃ ṭhapetvā sesākusalavasena. Siyā abyākatanti kāmāvacararūpāvacarārūpāvacaravipākakiriyānaṃ rūpānañca vasena. Siyā tīṇi saccānītiādīsu saṅgahitānīti gaṇitāni. Vatthuvasenāti akusalakusalābyākatadukkhasamudayanirodhamaggasaṅkhātavatthuvasena. Yaṃ dukkhasaccaṃ akusalanti ṭhapetvā taṇhaṃ avasesaṃ akusalaṃ. Akusalaṭṭhena dve saccāni ekasaccena saṅgahitānīti imāni dve dukkhasamudayasaccāni akusalaṭṭhena ekasaccena saṅgahitāni, akusalasaccaṃ nāma hotīti attho. Ekasaccaṃ dvīhi saccehi saṅgahitanti ekaṃ akusalasaccaṃ dvīhi dukkhasamudayasaccehi saṅgahitaṃ. Yaṃ dukkhasaccaṃ kusalanti tebhūmakaṃ kusalaṃ. Imāni dve dukkhamaggasaccāni kusalaṭṭhena ekasaccena saṅgahitāni, kusalasaccaṃ nāma hoti. Ekaṃ kusalasaccaṃ dvīhi dukkhamaggasaccehi saṅgahitaṃ. Yaṃ dukkhasaccaṃ abyākatanti tebhūmakavipākakiriyā rūpañca. Imāni dve dukkhanirodhasaccāni abyākataṭṭhena ekasaccena saṅgahitāni, ekaṃ abyākatasaccaṃ nāma hoti. Ekaṃ abyākatasaccaṃ dvīhi dukkhanirodhasaccehi saṅgahitaṃ. Tīṇi saccāni ekasaccena saṅgahitānīti samudayamagganirodhasaccāni ekena akusalakusalābyākatabhūtena dukkhasaccena saṅgahitāni. Ekaṃ saccaṃ tīhi saccehi saṅgahitanti ekaṃ dukkhasaccaṃ visuṃ akusalakusalaabyākatabhūtehi samudayamagganirodhasaccehi saṅgahitaṃ. Keci pana ‘‘dukkhasamudayasaccāni akusalaṭṭhena samudayasaccena saṅgahitāni, dukkhamaggasaccāni kusalaṭṭhena maggasaccena saṅgahitāni, na dassanaṭṭhena. Dukkhanirodhasaccāni abyākataṭṭhena nirodhasaccena saṅgahitāni, na asaṅkhataṭṭhenā’’ti vaṇṇayanti.

သစ္စာလေးပါးတို့တွင် ကုသိုလ် မည်မျှရှိသနည်း စသည်တို့၌ “အဗျာကတ” ဟူသည်မှာ ဝိပါက်အဗျာကတ၊ ကိရိယာအဗျာကတ၊ ရုပ်အဗျာကတ၊ နိဗ္ဗာန်အဗျာကတ ဟူသော အဗျာကတလေးပါးတို့တွင် နိဗ္ဗာန်ဟူသော အဗျာကတဖြစ်သည်။ ထိုလေးပါးစလုံးပင် ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ် လက္ခဏာတို့ဖြင့် မဟောကြားအပ်သဖြင့် အဗျာကတ မည်ကုန်၏။ “ကုသိုလ်လည်း ဖြစ်ရာ၏” ဟူသည်မှာ ကာမကုသိုလ်၊ ရူပကုသိုလ်၊ အရူပကုသိုလ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကုသိုလ်လည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ “အကုသိုလ်လည်း ဖြစ်ရာ၏” ဟူသည်မှာ တဏှာကို ချန်လှပ်၍ ကျန်သော အကုသိုလ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အကုသိုလ်လည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ “အဗျာကတလည်း ဖြစ်ရာ၏” ဟူသည်မှာ ကာမဝိပါက် ကာမကိရိယာ၊ ရူပဝိပါက် ရူပကိရိယာ၊ အရူပဝိပါက် အရူပကိရိယာတို့၏ လည်းကောင်း၊ ရုပ်တို့၏ လည်းကောင်း အစွမ်းဖြင့် အဗျာကတလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ “သစ္စာသုံးပါး ဖြစ်ရာသနည်း” အစရှိသည်တို့၌ “သိမ်းသွင်းအပ်ကုန်၏” ဟူသည်မှာ ရေတွက်အပ်ကုန်၏ (အကျုံးဝင်ကုန်၏) ဟူလို။ “ဝတ္ထု၏အစွမ်းဖြင့်” ဟူသည်မှာ အကုသိုလ်၊ ကုသိုလ်၊ အဗျာကတ၊ ဒုက္ခသစ္စာ၊ သမုဒယသစ္စာ၊ နိရောဓသစ္စာ၊ မဂ္ဂသစ္စာ ဟူသော တရားကိုယ် ဝတ္ထုတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ “အကြင်ဒုက္ခသစ္စာသည် အကုသိုလ်ဖြစ်၏” ဟူသည်မှာ တဏှာကို ချန်လှပ်၍ ကျန်သော အကုသိုလ်တရား ဖြစ်သည်။ “အကုသိုလ်သဘောအားဖြင့် သစ္စာနှစ်ပါးကို သစ္စာတစ်ပါးဖြင့် သိမ်းသွင်းအပ်ကုန်၏” ဟူသည်မှာ ဤဒုက္ခသစ္စာနှင့် သမုဒယသစ္စာ နှစ်ပါးတို့ကို အကုသိုလ်သဘောအားဖြင့် တစ်ခုသော အကုသိုလ်သစ္စာ၌ သိမ်းသွင်းအပ်ကုန်၏၊ အကုသိုလ်သစ္စာ မည်၏ ဟူသော အနက်ဖြစ်သည်။ “သစ္စာတစ်ပါးကို သစ္စာနှစ်ပါးဖြင့် သိမ်းသွင်းအပ်၏” ဟူသည်မှာ တစ်ခုသော အကုသိုလ်သစ္စာကို ဒုက္ခသစ္စာ၊ သမုဒယသစ္စာ နှစ်ပါးတို့ဖြင့် သိမ်းသွင်းအပ်၏ ဟူလို။ “အကြင်ဒုက္ခသစ္စာသည် ကုသိုလ်ဖြစ်၏” ဟူသည်မှာ ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော လောကီကုသိုလ် ဖြစ်သည်။ ဤဒုက္ခသစ္စာနှင့် မဂ္ဂသစ္စာ နှစ်ပါးတို့ကို ကုသိုလ်သဘောအားဖြင့် တစ်ခုသော ကုသိုလ်သစ္စာဖြင့် သိမ်းသွင်းအပ်ကုန်၏၊ ကုသိုလ်သစ္စာ မည်၏။ တစ်ခုသော ကုသိုလ်သစ္စာကို ဒုက္ခသစ္စာ၊ မဂ္ဂသစ္စာ နှစ်ပါးတို့ဖြင့် သိမ်းသွင်းအပ်၏။ “အကြင်ဒုက္ခသစ္စာသည် အဗျာကတဖြစ်၏” ဟူသည်မှာ ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော ဝိပါက်၊ ကိရိယာနှင့် ရုပ်တရားတို့ ဖြစ်သည်။ ဤဒုက္ခသစ္စာနှင့် နိရောဓသစ္စာ နှစ်ပါးတို့ကို အဗျာကတသဘောအားဖြင့် တစ်ခုသော အဗျာကတသစ္စာဖြင့် သိမ်းသွင်းအပ်ကုန်၏၊ တစ်ခုသော အဗျာကတသစ္စာ မည်၏။ တစ်ခုသော အဗျာကတသစ္စာကို ဒုက္ခသစ္စာ၊ နိရောဓသစ္စာ နှစ်ပါးတို့ဖြင့် သိမ်းသွင်းအပ်၏။ “သစ္စာသုံးပါးတို့ကို သစ္စာတစ်ပါးဖြင့် သိမ်းသွင်းအပ်ကုန်၏” ဟူသည်မှာ သမုဒယသစ္စာ၊ မဂ္ဂသစ္စာ၊ နိရောဓသစ္စာ သုံးပါးတို့ကို (တဏှာမှတစ်ပါးသော အကုသိုလ်၊ လောကီကုသိုလ်၊ နိဗ္ဗာန်မှတစ်ပါးသော လောကီအဗျာကတဖြစ်သော) တစ်ခုသော ဒုက္ခသစ္စာဖြင့် သိမ်းသွင်းအပ်ကုန်၏။ “သစ္စာတစ်ပါးကို သစ္စာသုံးပါးဖြင့် သိမ်းသွင်းအပ်၏” ဟူသည်မှာ တစ်ခုသော ဒုက္ခသစ္စာကို သမုဒယ၊ မဂ္ဂ၊ နိရောဓသစ္စာတို့မှ အသီးသီးခွဲ၍ (တဏှာတည်းဟူသော အကုသိုလ်၊ မဂ်တည်းဟူသော ကုသိုလ်၊ နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော အဗျာကတတရား ဖြစ်ကုန်သော) သမုဒယသစ္စာ၊ မဂ္ဂသစ္စာ၊ နိရောဓသစ္စာ သုံးပါးတို့ဖြင့် သိမ်းသွင်းအပ်၏ ဟူလို။ သို့သော်လည်း အချို့ဆရာတို့က “ဒုက္ခသစ္စာနှင့် သမုဒယသစ္စာတို့ကို အကုသိုလ်သဘောအားဖြင့် သမုဒယသစ္စာဖြင့် သိမ်းသွင်းအပ်ကုန်၏။ ဒုက္ခသစ္စာနှင့် မဂ္ဂသစ္စာတို့ကို ကုသိုလ်သဘောအားဖြင့် မဂ္ဂသစ္စာဖြင့် သိမ်းသွင်းအပ်ကုန်၏၊ နိဗ္ဗာန်ကို မြင်တတ်သောသဘောရှိသော မဂ္ဂသစ္စာဖြင့် သိမ်းသွင်းအပ်သည်မဟုတ်။ ဒုက္ခသစ္စာနှင့် နိရောဓသစ္စာတို့ကို အဗျာကတသဘောအားဖြင့် နိရောဓသစ္စာဖြင့် သိမ်းသွင်းအပ်ကုန်၏၊ အသင်္ခတသဘောအားဖြင့် နိရောဓသစ္စာဖြင့် သိမ်းသွင်းအပ်သည်မဟုတ်” ဟု ဖွင့်ဆိုကြကုန်၏။

2. Dutiyasuttantapāḷivaṇṇanā

၂. ဒုတိယသုတ္တန္တပါဠိဝဏ္ဏနာ (ဒုတိယသုတ္တန်ပါဠိတော်၏ အဖွင့်အဋ္ဌကထာ ပြီး၏)။

13. Puna aññassa suttantassa atthavasena saccappaṭivedhaṃ niddisitukāmo pubbe me, bhikkhavetiādikaṃ suttantaṃ āharitvā dassesi. Tattha pubbe me, bhikkhave, sambodhāti bhikkhave, mama sambodhito sabbaññutaññāṇato pubbe. Anabhisambuddhassāti sabbadhamme appaṭividdhassa. Bodhisattasseva satoti bodhisattabhūtasseva. Etadahosīti bodhipallaṅke nisinnassa etaṃ parivitakkitaṃ ahosi. Assādoti assādīyatīti assādo. Ādīnavoti doso. Nissaraṇanti apagamanaṃ. Sukhanti [Pg.201] sukhayatīti sukhaṃ, yassuppajjati, taṃ sukhitaṃ karotīti attho. Somanassanti pītisomanassayogato sobhanaṃ mano assāti sumano, sumanassa bhāvo somanassaṃ, sukhameva pītiyogato visesitaṃ. Aniccanti addhuvaṃ. Dukkhanti dukkhavatthuttā saṅkhāradukkhattā ca dukkhaṃ. Vipariṇāmadhammanti avasī hutvā jarābhaṅgavasena parivattanapakatikaṃ. Etena anattabhāvo vutto hoti. Chandarāgavinayoti chandasaṅkhātassa rāgassa saṃvaraṇaṃ, na vaṇṇarāgassa. Chandarāgappahānanti tasseva chandarāgassa pajahanaṃ.

၁၃. တစ်ဖန် (ခန္ဓဝဂ္ဂသံယုတ်ပါဠိလာ) အခြားသော သုတ္တန်၏အစွမ်းဖြင့် သစ္စာတရားကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းကို ပြသလိုသဖြင့် "ပုဗ္ဗေ မေ ဘိက္ခဝေ" အစရှိသော သုတ္တန်ကို ဆောင်ယူ၍ ပြသတော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ "ပုဗ္ဗေ မေ ဘိက္ခဝေ သမ္ဗောဓာ" ဟူသည်မှာ "ရဟန်းတို့၊ ငါဘုရားသည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို မရမီ ရှေးအဖို့၌" ဟု ဆိုလိုသည်။ "အနဘိသမ္ဗုဒ္ဓဿ" ဟူသည်မှာ တရားအားလုံးတို့ကို ထိုးထွင်း၍ မသိသေးသော (ဘုရားမဖြစ်သေးသော) ဘုရားလောင်း၏အဖြစ်။ "ဗောဓိသတ္တဿေဝ သတော" ဟူသည်မှာ ဘုရားလောင်းဖြစ်နေဆဲ ဖြစ်သော ငါ၏အဖြစ်။ "ဧတဒဟောသိ" ဟူသည်မှာ ဗောဓိပလ္လင်ထက်၌ စံပယ်တော်မူစဉ် ထိုသို့သော ကြံစည်စိတ်ကူးမှု (ပရိဝိတက္က) ဖြစ်ပေါ်ခဲ့၏။ "အဿာဒေါ" ဟူသည်မှာ သာယာအပ်သောကြောင့် အဿာဒမည်၏။ "အာဒီနဝေါ" ဟူသည်မှာ အပြစ်တည်း။ "နိဿရဏံ" ဟူသည်မှာ ဝဋ်မှ ကင်းလွတ်ခြင်း (လွတ်မြောက်ခြင်း) တည်း။ "သုခံ" ဟူသည်မှာ ချမ်းသာစေတတ်သောကြောင့် သုခမည်၏၊ အကြင်သူအား ထိုသုခ ဖြစ်ပေါ်လာလျှင် ထိုသူကို ချမ်းသာစေတတ်၏ဟု အနက်ရသည်။ "သောမနဿံ" ဟူသည်မှာ ပီတိနှင့် သောမနဿ ယှဉ်ခြင်းကြောင့် တင့်တယ်သောစိတ် ရှိသူကို "သုမန" ဟု ခေါ်၏၊ ထိုသုမနဖြစ်သူ၏ အဖြစ်သည် "သောမနဿ" မည်၏။ သို့မဟုတ် ပီတိနှင့် ယှဉ်သဖြင့် အထူးပြုအပ်သော သုခဝေဒနာကိုပင် ဆိုလိုသည်။ "အနိစ္စံ" ဟူသည်မှာ မမြဲခြင်း။ "ဒုက္ခံ" ဟူသည်မှာ ဒုက္ခ၏ တည်ရာဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သင်္ခါရဒုက္ခ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဒုက္ခမည်၏။ "ဝိပရိဏာမဓမ္မံ" ဟူသည်မှာ အလိုသို့ မလိုက်ဘဲ ဇရာနှင့် ပျက်စီးခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဖောက်ပြန်တတ်သော သဘောရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤပါဌ်ဖြင့် အနတ္တအဖြစ် (အစိုးမရခြင်း) ကို ဆိုလိုသည်။ "ဆန္ဒရာဂဝိနယော" ဟူသည်မှာ ဆန္ဒဟု ဆိုအပ်သော ရာဂကို ပိတ်ပင်တားဆီးခြင်း (နိဗ္ဗာန်) တည်း၊ (အဆင်းအာရုံ၌ သာယာသော) ဝဏ္ဏရာဂကို တားဆီးခြင်း မဟုတ်ပေ။ "ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ" ဟူသည်မှာ ထိုဆန္ဒရာဂကိုပင် စွန့်ပယ်ခြင်းတည်း။

Yāvakīvañcātiādīsu yāva imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ…pe… yathābhūtaṃ nābbhaññāsiṃ na adhikena ñāṇena paṭivijjhiṃ, tāva anuttaraṃ sammāsambodhiṃ anuttaraṃ sabbaññubhāvaṃ abhisambuddho abhisametāvī arahanti nevāhaṃ paccaññāsiṃ neva paṭiññaṃ akāsinti sambandhato attho. Kīvañcāti nipātamattaṃ. Yatoti yasmā, yadā vā. Athāti anantaraṃ. Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādīti dassanakiccakaraṇena dassanasaṅkhātaṃ paccavekkhaṇañāṇañca me uppajji. Akuppāti kopetuṃ cāletuṃ asakkuṇeyyā. Vimuttīti arahattaphalavimutti. Etāya eva phalapaccavekkhaṇāya magganibbānapaccavekkhaṇāpi vuttāva honti. Ayamantimā jātīti ayaṃ pacchimā khandhappavatti. Natthidāni punabbhavoti idāni puna uppatti natthi. Etena pahīnakilesapaccavekkhaṇā vuttā. Arahato hi avasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇā na hoti.

"ယာဝကီဝဉ္စ" အစရှိသော ပါဌ်တို့၌ "ငါသည် ဤဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ငါးပါးတို့၏ အဿာဒကို အဿာဒအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အာဒီနဝကို အာဒီနဝအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ နိဿရဏကို နိဿရဏအားဖြင့်လည်းကောင်း ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ထူးကဲသောဉာဏ်ဖြင့် ထိုးထွင်း၍ မသိသေးသမျှ ကာလပတ်လုံး အတုမဲ့သော သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ် (အတုမဲ့သော သဗ္ဗညုတဉာဏ်) ကို ထိုးထွင်းသိမြင်ပြီဟု ဝန်ခံတော်မမူခဲ့ပါ" ဟု စကားစပ်အစီအစဉ်ဖြင့် အနက်ကို သိအပ်၏။ "ကီဝဉ္စ" ဟူသည်မှာ နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ "ယတော" ဟူသည်မှာ "ယသ္မာ" (အကြင်အကြောင်းကြောင့်) သို့မဟုတ် "ယဒါ" (အကြင်အခါ၌) ဟု ဆိုလိုသည်။ "အထ" ဟူသည်မှာ (မဂ်၏) အခြားမဲ့၌။ "ဉာဏဉ္စ ပန မေ ဒဿနံ ဥဒပါဒိ" ဟူသည်မှာ သိမြင်ခြင်းကိစ္စကို ပြုတတ်သောကြောင့် "ဒဿန" ဟု ဆိုအပ်သော ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်သည် ငါ့အား ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီ ဟု ဆိုလိုသည်။ "အကုပ္ပါ" ဟူသည်မှာ လှုပ်ရှားစေရန်၊ ပျက်စီးစေရန် မတတ်ကောင်းသော။ "ဝိမုတ္တိ" ဟူသည်မှာ အရဟတ္တဖိုလ်တည်းဟူသော လွတ်မြောက်မှု ဝိမုတ္တိတည်း။ ဤဖိုလ်ကို ဆင်ခြင်ခြင်း (ဖလပစ္စဝေက္ခဏာ) ဖြင့်ပင် မဂ်နှင့် နိဗ္ဗာန်ကို ဆင်ခြင်ခြင်းတို့သည်လည်း ပြီးစီးပြီးသား ဖြစ်ကုန်၏။ "အယမန္တိမာ ဇာတိ" ဟူသည်မှာ ဤပဋိသန္ဓေနေရခြင်းသည် နောက်ဆုံးအကြိမ် ခန္ဓာကိုယ်ဖြစ်ပေါ်ခြင်း တည်း။ "နတ္ထိဒါနိ ပုနဗ္ဘဝေါ" ဟူသည်မှာ ယခုအခါ တစ်ဖန် ဖြစ်ပေါ်ခြင်း မရှိတော့ပြီ။ ဤပါဌ်ဖြင့် ပယ်သတ်ပြီးသော ကိလေသာတို့ကို ဆင်ခြင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ရဟန္တာအရှင်မြတ်အား ကြွင်းကျန်သော ကိလေသာများကို ဆင်ခြင်ခြင်း ဟူသည် မရှိပေ။

3. Dutiyasuttantaniddesavaṇṇanā

၃. ဒုတိယသုတ္တန္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

14. Saccappaṭivedhañāṇayojanakkame ca ayaṃ rūpassa assādoti pahānappaṭivedhoti pubbabhāge ‘‘ayaṃ taṇhāsampayutto rūpassa assādo’’ti ñatvā maggakkhaṇe samudayappahānasaṅkhāto samudayasaccappaṭivedho. Samudayasaccanti samudayasaccappaṭivedhañāṇaṃ. Ariyasaccārammaṇañāṇampi hi ‘‘ye keci kusalā dhammā, sabbe te catūsu ariyasaccesu saṅgahaṃ gacchantī’’tiādīsu (ma. ni. 1.300) viya ‘‘sacca’’nti vuccati. Ayaṃ rūpassa ādīnavoti pariññāpaṭivedhoti pubbabhāge ‘‘ayaṃ rūpassa ādīnavo’’ti ñatvā maggakkhaṇe dukkhapariññāsaṅkhāto dukkhasaccappaṭivedho. Dukkhasaccanti dukkhasaccappaṭivedhañāṇaṃ. Idaṃ rūpassa nissaraṇanti sacchikiriyāpaṭivedhoti pubbabhāge ‘‘idaṃ rūpassa nissaraṇa’’nti [Pg.202] ñatvā maggakkhaṇe nirodhasacchikiriyāsaṅkhāto nirodhasaccappaṭivedho. Nirodhasaccanti nirodhasaccārammaṇaṃ nirodhasaccappaṭivedhañāṇaṃ. Yā imesu tīsu ṭhānesūti imesu yathāvuttesu tīsu samudayadukkhanirodhesu paṭivedhavasena pavattā yā diṭṭhi yo saṅkappoti yojanā. Bhāvanāpaṭivedhoti ayaṃ maggabhāvanāsaṅkhāto maggasaccappaṭivedho. Maggasaccanti maggasaccappaṭivedhañāṇaṃ.

၁၄. သစ္စပဋိဝေဓဉာဏ် ယှဉ်တွဲပုံ အစဉ်၌ "ဤသည်ကား ရူပက္ခန္ဓာ၏ သာယာဖွယ် (အဿာဒ) တည်း" ဟူသော ပယ်ခြင်းဖြင့် ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း (ပဟာနပဋိဝေဓ) ဆိုသည်မှာ— မဂ်၏ ရှေ့အဖို့၌ "ဤသည်ကား တဏှာနှင့် ယှဉ်သော ရူပက္ခန္ဓာ၏ သာယာဖွယ်တည်း" ဟု သိ၍ မဂ်ခဏ၌ သမုဒယကို ပယ်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော သမုဒယသစ္စာကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "သမုဒယသစ္စာ" ဟူသည်မှာ သမုဒယသစ္စာကို ထိုးထွင်းသိမြင်သောဉာဏ် ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား "ကုသိုလ်တရား အလုံးစုံတို့သည် အရိယသစ္စာ လေးပါးတို့၌ အကျုံးဝင်ကုန်၏" ဟူသော ပါဌ်၌ ကဲ့သို့ အရိယသစ္စာကို အာရုံပြုသောဉာဏ်ကိုလည်း "သစ္စာ" ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ "ဤသည်ကား ရူပက္ခန္ဓာ၏ အပြစ် (အာဒီနဝ) တည်း" ဟူသော ပိုင်းခြားသိခြင်းဖြင့် ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း (ပရိညာပဋိဝေဓ) ဆိုသည်မှာ— မဂ်၏ ရှေ့အဖို့၌ "ဤသည်ကား ရူပက္ခန္ဓာ၏ အပြစ်တည်း" ဟု သိ၍ မဂ်ခဏ၌ ဒုက္ခသစ္စာကို ပိုင်းခြားသိခြင်း ဟု ဆိုအပ်သော ဒုက္ခသစ္စာကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဒုက္ခသစ္စာ" ဟူသည်မှာ ဒုက္ခသစ္စာကို ထိုးထွင်းသိမြင်သောဉာဏ် ဖြစ်သည်။ "ဤသည်ကား ရူပက္ခန္ဓာ၏ ထွက်မြောက်ရာ (နိဿရဏ) တည်း" ဟူသော မျက်မှောက်ပြုခြင်းဖြင့် ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း (သစ္ဆိကိရိယာပဋိဝေဓ) ဆိုသည်မှာ— မဂ်၏ ရှေ့အဖို့၌ "ဤသည်ကား ရူပက္ခန္ဓာ၏ ထွက်မြောက်ရာတည်း" ဟု သိ၍ မဂ်ခဏ၌ နိရောဓသစ္စာကို မျက်မှောက်ပြုခြင်း ဟု ဆိုအပ်သော နိရောဓသစ္စာကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "နိရောဓသစ္စာ" ဟူသည်မှာ နိရောဓသစ္စာကို အာရုံပြုသော နိရောဓသစ္စာပဋိဝေဓဉာဏ် ဖြစ်သည်။ "ယာ ဣမေသု တီသု ဌာနေသု" ဟူသည်မှာ ဖော်ပြပါ သမုဒယ၊ ဒုက္ခ၊ နိရောဓ ဟူသော သစ္စာသုံးပါးတို့၌ ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော သမ္မာဒိဋ္ဌိနှင့် သမ္မာသင်္ကပ္ပ တို့ကို ဆိုလိုသည်ဟု ယှဉ်စပ်ကြည့်ရမည်။ "ဘာဝနာပဋိဝေဓ" ဟူသည်မှာ မဂ်ကို ပွားများခြင်း ဟု ဆိုအပ်သော မဂ္ဂသစ္စာကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "မဂ္ဂသစ္စာ" ဟူသည်မှာ မဂ္ဂသစ္စာကို ထိုးထွင်းသိမြင်သောဉာဏ် ဖြစ်သည်။

15. Puna aparena pariyāyena saccāni ca saccappaṭivedhañca dassento saccanti katihākārehi saccantiādimāha. Tattha yasmā sabbepi sabbaññubodhisattā bodhipallaṅke nisinnā jarāmaraṇādikassa dukkhasaccassa jātiādikaṃ samudayasaccaṃ ‘‘kiṃ nu kho’’ti esanti, tathā esantā ca jarāmaraṇādikassa dukkhasaccassa jātiādikaṃ samudayasaccaṃ ‘‘paccayo’’ti vavatthapento pariggaṇhanti, tasmā sā ca esanā so ca pariggaho saccānaṃ esanattā pariggahattā ca ‘‘sacca’’nti katvā esanaṭṭhena pariggahaṭṭhenāti vuttaṃ. Ayañca vidhi paccekabuddhānampi paccayapariggahe labbhatiyeva, sāvakānaṃ pana anussavavasena paccayapariggahe labbhati. Paṭivedhaṭṭhenāti pubbabhāge tathā esitānaṃ pariggahitānañca maggakkhaṇe ekapaṭivedhaṭṭhena.

၁၅. တစ်ဖန် အခြားတစ်နည်းဖြင့် သစ္စာလေးပါးနှင့် သစ္စာကို ထိုးထွင်းသိမြင်ပုံကို ပြသလိုသဖြင့် "သစ္စန္တိ ကတိဟာကာရေဟိ သစ္စံ" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုပါဌ်၌ အကြောင်းမူကား သဗ္ဗညုဘုရားအလောင်းတော် အားလုံးတို့သည် ဗောဓိပလ္လင်ထက်၌ စံပယ်တော်မူစဉ် "ဇရာမရဏ အစရှိသော ဒုက္ခသစ္စာ၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော ဇာတိ အစရှိသော သမုဒယသစ္စာသည် အဘယ်ကြောင့် ရှိပါသနည်း" ဟု ရှာဖွေတော်မူကြကုန်၏။ ထိုသို့ ရှာဖွေကြရာတွင် ဇရာမရဏ အစရှိသော ဒုက္ခသစ္စာ၏ အကြောင်းတရားသည် ဇာတိ အစရှိသော သမုဒယသစ္စာတည်းဟု ပိုင်းခြား၍ သိမ်းဆည်းတော်မူကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသို့ရှာဖွေခြင်းနှင့် သိမ်းဆည်းခြင်းတို့သည်လည်း သစ္စာတရားတို့ကို ရှာဖွေခြင်းနှင့် သိမ်းဆည်းခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် "သစ္စာ" ဟူ၍ သတ်မှတ်ကာ "ရှာဖွေခြင်းအနက်အားဖြင့်၊ သိမ်းဆည်းခြင်းအနက်အားဖြင့်" ဟု ဆိုအပ်ပေသည်။ ဤနည်းလမ်းသည် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့အားလည်း အကြောင်းတရားကို သိမ်းဆည်းရာ၌ ရရှိနိုင်သည်သာ ဖြစ်သည်။ သာဝကတို့အားမူ အဆင့်ဆင့် ကြားဖူးခြင်း (သို့မဟုတ် သုတမယဉာဏ်) အစွမ်းဖြင့် အကြောင်းတရားကို သိမ်းဆည်းရာ၌ ရရှိနိုင်သည်။ "ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းအနက်အားဖြင့် (ပဋိဝေဓဋ္ဌေန)" ဟူသည်မှာ မဂ်၏ရှေ့အဖို့၌ ထိုသို့ ရှာဖွေအပ်၊ သိမ်းဆည်းအပ်သော သစ္စာတရားတို့ကို မဂ်ခဏ၌ တစ်ပြိုင်နက် ထိုးထွင်းသိမြင်သော အနက်အားဖြင့် ရရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

Kiṃnidānantiādīsu nidānādīni sabbāni kāraṇavevacanāni. Kāraṇañhi yasmā phalaṃ nideti ‘‘handa naṃ gaṇhathā’’ti appeti viya, tasmā ‘‘nidāna’’nti vuccati. Yasmā phalaṃ tato samudeti, jāyati, pabhavati; tasmā samudayo, jāti, pabhavoti vuccati. Ayaṃ panettha attho – kiṃ nidānaṃ etassāti kiṃnidānaṃ. Ko samudayo etassāti kiṃsamudayaṃ. Kā jāti etassāti kiṃjātikaṃ. Ko pabhavo etassāti kiṃpabhavaṃ. Yasmā pana tassa jāti yathāvuttena atthena nidānañceva samudayo ca jāti ca pabhavo ca, tasmā jātinidānantiādimāha. Jarāmaraṇanti dukkhasaccaṃ. Jarāmaraṇasamudayanti tassa paccayaṃ samudayasaccaṃ. Jarāmaraṇanirodhanti nirodhasaccaṃ. Jarāmaraṇanirodhagāminiṃ paṭipadanti maggasaccaṃ. Imināva nayena sabbapadesu attho veditabbo.

"ကိံနိဒါနံ" အစရှိသော ပုဒ်တို့၌ နိဒါနအစရှိသော ပုဒ်အားလုံးတို့သည် အကြောင်းကို ဟောသော ပရိယာယ်ပုဒ်များ ဖြစ်ကြသည်။ အကြောင်းတရားသည် အကျိုးတရားကို "ဤအကျိုးကို ယူကြကုန်လော့" ဟု အပ်နှင်းဘိသကဲ့သို့ ပေးအပ်တတ်သောကြောင့် "နိဒါန" ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထိုအကြောင်းတရားမှ အကျိုးတရားသည် ကောင်းစွာ ဖြစ်ပေါ်လာတတ်သောကြောင့် "သမုဒယ"၊ ဖြစ်ပေါ်လာတတ်သောကြောင့် "ဇာတိ"၊ စတင်ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် "ပဘဝ" ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ဤပါဌ်၌ သမာသ်ဖြစ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ— ဤ (ဇရာမရဏအစရှိသော ဒုက္ခသစ္စာ) အား အဘယ်အကြောင်းရင်း ရှိသနည်းဟူသော အနက်ကြောင့် "ကိံနိဒါနံ" မည်၏။ ဤအရာအား အဘယ်ဖြစ်ကြောင်း ရှိသနည်းဟူသော အနက်ကြောင့် "ကိံသမုဒယံ" မည်၏။ ဤအရာအား အဘယ်ဖြစ်ပေါ်ကြောင်း ရှိသနည်းဟူသော အနက်ကြောင့် "ကိံဇာတိကံ" မည်၏။ ဤအရာအား အဘယ်စတင်ရာ အမွန်အစရှိသနည်းဟူသော အနက်ကြောင့် "ကိံပဘဝံ" မည်၏။ ထိုဇရာမရဏဟု ဆိုအပ်သော ဒုက္ခသစ္စာ၏ ဇာတိသည် အထက်တွင် ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်အစွမ်းဖြင့် အကြောင်းရင်း (နိဒါန) လည်းမည်၏၊ ဖြစ်ကြောင်း (သမုဒယ) လည်းမည်၏၊ ဇာတိလည်းမည်၏၊ အမွန်အစ (ပဘဝ) လည်းမည်၏၊ ထို့ကြောင့် "ဇာတိနိဒါနံ" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ "ဇရာမရဏံ" ဟူသည်မှာ ဒုက္စာသစ္စာတည်း။ "ဇရာမရဏသမုဒယံ" ဟူသည်မှာ ထိုဇရာမရဏ၏ အကြောင်းဖြစ်သော သမုဒယသစ္စာတည်း။ "ဇရာမရဏနိရောဓံ" ဟူသည်မှာ နိရောဓသစ္စာတည်း။ "ဇရာမရဏနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ" ဟူသည်မှာ မဂ္ဂသစ္စာတည်း။ ဤနည်းလမ်းအတိုင်းပင် ကျန်ရှိသော ပုဒ်အားလုံးတို့၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။

16. Nirodhappajānanāti ārammaṇakaraṇena nirodhassa pajānanā. Jāti siyā dukkhasaccaṃ, siyā samudayasaccanti bhavapaccayā paññāyanaṭṭhena dukkhasaccaṃ[Pg.203], jarāmaraṇassa paccayaṭṭhena samudayasaccaṃ. Esa nayo sesesupi. Avijjā siyā dukkhasaccanti pana āsavasamudayā avijjāsamudayaṭṭhenāti.

၁၆. "နိရောဓပ္ပဇာနနာ" ဟူသည်မှာ အာရုံပြုခြင်းအားဖြင့် နိရောဓသစ္စာကို သိတတ်သော ပညာ (မဂ္ဂသစ္စာ) ဖြစ်သည်။ "ဇာတိသည် ဒုက္ခသစ္စာလည်း ဖြစ်နိုင်၏၊ သမုဒယသစ္စာလည်း ဖြစ်နိုင်၏" ဟူသည်မှာ— ဘဝဟူသော အကြောင်းကြောင့် သိအပ်သော အနက်အားဖြင့် ဒုက္ခသစ္စာမည်၏၊ ဇရာမရဏ၏ အကြောင်းဖြစ်သော အနက်အားဖြင့် သမုဒယသစ္စာမည်၏။ ဤနည်းလမ်းသည် ကျန်ရှိသော ပုဒ်တို့၌လည်း အလားတူပင် ဖြစ်သည်။ အထူးသဖြင့် "အဝိဇ္ဇာသည် ဒုက္ခသစ္စာ ဖြစ်နိုင်၏" ဟူသည်မှာမူ— အာသဝတရားကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သော အဝိဇ္ဇာ၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းအနက်ကြောင့် ဒုက္ခသစ္စာမည်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။

Saccakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

သစ္စကထာဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

3. Bojjhaṅgakathā

၃. ဗောဇ္ဈင်္ဂကထာ

Bojjhaṅgakathāvaṇṇanā

ဗောဇ္ဈင်္ဂကထာဝဏ္ဏနာ

17. Idāni saccappaṭivedhasiddhaṃ bojjhaṅgavisesaṃ dassentena kathitāya suttantapubbaṅgamāya bojjhaṅgakathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Tattha suttante tāva bojjhaṅgāti bodhiyā, bodhissa vā aṅgāti bojjhaṅgā. Kiṃ vuttaṃ hoti (saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.182) – yā hi ayaṃ dhammasāmaggī, yāya lokuttaramaggakkhaṇe uppajjamānāya līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhattakilamathānuyogaucchedasassatābhinivesādīnaṃ anekesaṃ upaddavānaṃ paṭipakkhabhūtāya satidhammavicayavīriyapītipassaddhisamādhiupekkhāsaṅkhātāya dhammasāmaggiyā ariyasāvako bujjhatīti katvā bodhīti vuccati, bujjhatīti kilesasantānaniddāya vuṭṭhahati, cattāri vā ariyasaccāni paṭivijjhati, nibbānameva vā sacchikarotīti vuttaṃ hoti. Yathāha – ‘‘satta bojjhaṅge bhāvetvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho’’ti (saṃ. ni. 5.378; dī. ni. 3.143). Tassā dhammasāmaggīsaṅkhātāya bodhiyā aṅgāti bojjhaṅgā jhānaṅgamaggaṅgādayo viya. Yopesa yathāvuttappakārāya etāya dhammasāmaggiyā bujjhatīti katvā ariyasāvako bodhīti vuccati, tassa bodhissa aṅgātipi bojjhaṅgā senaṅgarathaṅgādayo viya. Tenāhu aṭṭhakathācariyā ‘‘bujjhanakassa puggalassa aṅgāti bojjhaṅgā’’ti. Satisambojjhaṅgādīnaṃ attho abhiññeyyaniddese vutto.

၁၇. ယခုအခါ သစ္စာကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းဖြင့် ပြီးမြောက်သော ဗောဇ္ဈင်တို့၏ ထူးခြားမှုအပြားကို ပြသလိုသော မထေရ်သည် ဟောကြားတော်မူအပ်သော၊ သုတ္တန်လျှင် ရှေ့သွားရှိသော ဗောဇ္ဈင်္ဂကထာ၌ မပြဖူးသေးသော အနက်ကို အစဉ်ဖွင့်ဆိုခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ထိုဗောဇ္ဈင်္ဂကထာ၌ သုတ္တန်၌ ရှေးဦးစွာ 'ဗောဇ္ဈင်္ဂ' ဟူသည်ကား ဗောဓိခေါ် သဗ္ဗညုတဉာဏ်၏ (သို့မဟုတ် အရိယာသာဝကဖြစ်သော) ဗောဓိပုဂ္ဂိုလ်၏ အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းများ ဖြစ်ကြသောကြောင့် 'ဗောဇ္ဈင်' တို့မည်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ အကျယ်အားဖြင့် ဖော်ပြရသော်— လောကုတ္တရာမဂ်ခဏ၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ ထိနမိဒ္ဓ၊ ဥဒ္ဓစ္စ၊ ကိလေသာ၊ အဘိသင်္ခါရ၊ ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂ၊ အတ္တကိလမထာနုယောဂ၊ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ၊ သဿတဒိဋ္ဌိ အစရှိသော များစွာသော ဘေးရန်တို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော သတိ၊ ဓမ္မဝိစယ၊ ဝီရိယ၊ ပီတိ၊ ပဿဒ္ဓိ၊ သမာဓိ၊ ဥပေက္ခာ ဟူသော တရားတို့၏ အညီအညွတ်ဖြစ်ခြင်းဖြင့် အရိယာသာဝကသည် သိတတ်၏၊ သို့မဟုတ် ကိလေသာအိပ်ပျော်ခြင်းမှ ထမြောက်တတ်၏၊ သို့မဟုတ် မျက်မှောက်ပြုတတ်၏။ ထိုအကြောင်းကြောင့် ထိုတရားအပေါင်းကို 'ဗောဓိ' ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏။ 'သိ၏' (ဗုဇ္ဈတိ) ဟူသည် ကိလေသာအစဉ်ဟူသော အိပ်ပျော်ခြင်းမှ နိုးကြားထမြောက်ခြင်း၊ သို့မဟုတ် သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း၊ သို့မဟုတ် နိဗ္ဗာန်ကိုသာလျှင် မျက်မှောက်ပြုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူသည့်အတိုင်း 'ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့ကို ပွားများ၍ အတုမဲ့ သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ်ကို (သို့မဟုတ် သစ္စာလေးပါးကို) ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူပြီ' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ သတိအစရှိသော တရားတို့၏ ညီညွတ်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ထိုဗောဓိ၏ အစိတ်အပိုင်းများ ဖြစ်သောကြောင့် 'ဗောဇ္ဈင်' မည်ကုန်၏။ ဈာနင်၊ မဂ္ဂင် အစရှိသည်တို့ကဲ့သို့ပင် ဖြစ်သည်။ ဤသို့သဘောရှိသော၊ ဖော်ပြပါနည်းအတိုင်း ဖြစ်သော ဤတရားတို့၏ ညီညွတ်ခြင်းဖြင့် သိတတ်သော၊ ထမြောက်တတ်သော၊ မျက်မှောက်ပြုတတ်သောကြောင့် အရိယာသာဝကကို 'ဗောဓိ' ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုဗောဓိပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်သော တပည့်၏ အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းများ ဖြစ်သောကြောင့်လည်း 'ဗောဇ္ဈင်' မည်ကုန်၏။ စစ်အင်္ဂါ၊ ရထားအင်္ဂါ အစရှိသည်တို့ကဲ့သို့ပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အဋ္ဌကထာဆရာတို့က 'သိတတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ အင်္ဂါအကြောင်းတို့ ဖြစ်သောကြောင့် ဗောဇ္ဈင်မည်ကုန်၏' ဟု မိန့်တော်မူကြသည်။ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင် အစရှိသည်တို့၏ အနက်ကို အဘိညေယျနိဒ္ဒေသ၌ ဖွင့်ဆိုအပ်ခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။

Bojjhaṅgatthaniddese bodhāya saṃvattantīti bujjhanatthāya saṃvattanti. Kassa bujjhanatthāya? Maggaphalehi nibbānassa paccavekkhaṇāya katakiccassa bujjhanatthāya, maggena vā kilesaniddāto pabujjhanatthāya phalena pabuddhabhāvatthāyāpīti vuttaṃ hoti. Balavavipassanāyapi bojjhaṅgā bodhāya saṃvattanti[Pg.204]. Tasmā ayaṃ vipassanāmaggaphalabojjhaṅgānaṃ sādhāraṇattho. Tīsupi hi ṭhānesu bodhāya nibbānapaṭivedhāya saṃvattanti. Etena bodhiyā aṅgāti bojjhaṅgāti vuttaṃ hoti. Bujjhantīti bojjhaṅgātiādīhi pañcahi catukkehi vuttānaṃ bojjhaṅgānaṃ uppattiṭṭhānaṃ abhiññeyyaniddese vuttaṃ. Api ca bujjhantīti bojjhaṅgānaṃ sakiccakaraṇe samatthabhāvadassanatthaṃ kattuniddeso. Bujjhanaṭṭhenāti sakiccakaraṇasamatthattepi sati kattuno abhāvadassanatthaṃ bhāvaniddeso. Bodhentīti bojjhaṅgabhāvanāya bujjhantānaṃ yogīnaṃ payojakattā bojjhaṅgānaṃ hetukattuniddeso. Bodhanaṭṭhenāti paṭhamaṃ vuttanayeneva payojakahetukattunā bhāvaniddeso. Etehi bodhiyā aṅgā bojjhaṅgāti vuttaṃ hoti. Bodhipakkhiyaṭṭhenāti bujjhanaṭṭhena bodhīti laddhanāmassa yogissa pakkhe bhavattā. Ayametesaṃ yogino upakārakattaniddeso. Etehi bodhissa aṅgāti bojjhaṅgāti vuttaṃ hoti. Buddhilabhanaṭṭhenātiādike chakke buddhilabhanaṭṭhenāti yogāvacarena buddhiyā pāpuṇanaṭṭhena. Ropanaṭṭhenāti sattānaṃ patiṭṭhāpanaṭṭhena. Pāpanaṭṭhenāti patiṭṭhāpitāya niṭṭhāpanaṭṭhena. Ime vipassanābojjhaṅgā pati-abhi-saṃ-iti tīhi upasaggehi visesitā maggaphalabojjhaṅgāti vadanti. Sabbesampi dhammavohārena niddiṭṭhānaṃ bojjhaṅgānaṃ bodhiyā aṅgāti bojjhaṅgāti vuttaṃ hotīti veditabbaṃ.

ဗောဇ္ဈင်္ဂဟူသော ပုဒ်၏အနက်ကို အကျယ်ပြရာ၌ 'ဗောဓာယ သံဝတ္တန္တိ' ဟူသည် သိခြင်းငှါ ဖြစ်ကုန်၏။ အဘယ်သူ၏ သိခြင်းငှါ ဖြစ်ကုန်သနည်း။ မဂ်ဖိုလ်တို့ဖြင့် နိဗ္ဗာန်ကို ဆင်ခြင်ခြင်းငှါ၊ ပြုအပ်ပြီးသော မဂ်ကိစ္စရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ သိခြင်းငှါ ဖြစ်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် မဂ်ဖြင့် ကိလေသာတည်းဟူသော အိပ်ပျော်ခြင်းမှ နိုးကြားရန်လည်းကောင်း၊ ဖိုလ်ဖြင့် နိုးကြားပြီးသော အဖြစ်သို့ ရောက်ရန်လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ အားကောင်းသော ဝိပဿနာ၌ ဖြစ်ပေါ်သော ဗောဇ္ဈင်တို့သည်လည်း နိဗ္ဗာန်ကို သိခြင်းငှါ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ဤအနက်သည် ဝိပဿနာ၊ မဂ်၊ ဖိုလ် ဗောဇ္ဈင်တို့နှင့် ဆက်ဆံသော အနက်သဘော ဖြစ်၏။ အမှန်စင်စစ် ဝိပဿနာ၊ မဂ်၊ ဖိုလ် ဟူသော အရာသုံးပါးလုံး၌ တည်ရှိသော ဗောဇ္ဈင်တို့သည် နိဗ္ဗာန်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းငှါ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဗောဓိ၏ (သို့မဟုတ် နိဗ္ဗာန်ကို သိခြင်း၏) အင်္ဂါအကြောင်းများ ဖြစ်သောကြောင့် ဗောဇ္ဈင်တို့မည်ကုန်၏' ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ 'ဗုဇ္ဈန္တိ' ဟူသည် ဗောဇ္ဈင်တို့တည်း အစရှိသော ငါးပါးသော စတုက္ကတို့ဖြင့် ဟောကြားအပ်သော ဗောဇ္ဈင်တို့၏ ဖြစ်ရာဌာနကို အဘိညေယျနိဒ္ဒေသ၌ ပြဆိုအပ်ပြီး ဖြစ်၏။ တစ်နည်းလည်း— 'ဗုဇ္ဈန္တိ' ဟူသော သဒ္ဒါသည် ဗောဇ္ဈင်တို့၏ မိမိတို့ကိစ္စကို ဆောင်ရွက်ရာ၌ စွမ်းဆောင်နိုင်စွမ်းရှိသည်ကို ပြလိုသဖြင့် ကတ္တားကို ညွှန်းသော သဒ္ဒါ (ကတ္တုနိဒ္ဒေသ) ဖြစ်၏။ 'ဗုဇ္ဈနဋ္ဌေန' ဟူသော သဒ္ဒါသည် မိမိကိစ္စကို စွမ်းဆောင်နိုင်စွမ်းရှိသော်လည်း ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးမှတစ်ပါး အခြားပြုလုပ်သူ ကတ္တားမရှိသည်ကို ပြလိုသဖြင့် ဖြစ်ခြင်းသဘောမျှကို ပြသောသဒ္ဒါ (ဘာဝနိဒ္ဒေသ သို့မဟုတ် ကြိယာကိုပြသောသဒ္ဒါ) ဖြစ်၏။ 'ဗောဓေန္တိ' ဟူသော သဒ္ဒါသည် ဗောဇ္ဈင်ကို ပွားများခြင်းကြောင့် နိဗ္ဗာန်ကို သိမြင်သော ယောဂီတို့ကို တိုက်တွန်းစေတတ်သော အဖြစ်ကြောင့် ဟေတုကတ္တားကို ညွှန်းသော သဒ္ဒါ ဖြစ်၏။ 'ဗောဓနဋ္ဌေန' ဟူသော သဒ္ဒါသည် ရှေးဦးစွာ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် တိုက်တွန်းတတ်သော ဟေတုကတ္တားဖြင့် ဘာဝနိဒ္ဒေသကို ပြသော သဒ္ဒါတည်း။ ဤဗုဇ္ဈန္တိ၊ ဗုဇ္ဈနဋ္ဌေန၊ ဗောဓေန္တိ၊ ဗောဓနဋ္ဌေန အစရှိသော ပုဒ်တို့ဖြင့် ဝိပဿနာမဂ်ဖိုလ်၏ (သို့မဟုတ် နိဗ္ဗာန်ကို သိခြင်း၏) အင်္ဂါအကြောင်းများ ဖြစ်သောကြောင့် 'ဗောဇ္ဈင်' မည်ကုန်၏ ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ 'ဗောဓိပက္ခိယဋ္ဌေန' ဟူသည်ကား သိတတ်သော အနက်သဘောရှိသောကြောင့် 'ဗောဓိ' ဟူသောအမည်ကို ရသော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်၏ အဖို့၌ ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤဗောဓိပက္ခိယဋ္ဌေန အစရှိသော စတုက္ကသည် ထိုဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့၏ ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်အား ကျေးဇူးပြုပုံကို ပြသော စတုက္က ဖြစ်၏။ ဤဗောဓိပက္ခိယဋ္ဌေန အစရှိသော ပုဒ်တို့ဖြင့် ဗောဓိအမည်ရှိသော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်၏ အင်္ဂါများ ဖြစ်သောကြောင့် 'ဗောဇ္ဈင်' မည်ကုန်၏ ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ 'ဗုဒ္ဓိလဘနဋ္ဌေန' အစရှိသော ခြောက်ပါးသော ပုဒ်တို့၌— 'ဗုဒ္ဓိလဘနဋ္ဌေန' ဟူသည် ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် ဝိပဿနာပညာဖြင့် အရိယာမဂ်ဖိုလ်သို့ ရောက်အပ်သော အနက်ကြောင့် ဖြစ်၏။ 'ရောပနဋ္ဌေန' ဟူသည် သတ္တဝါတို့ကို မဂ်ဖိုလ်၌ တည်စေတတ်သော အနက်ကြောင့် ဖြစ်၏။ 'ပါပနဋ္ဌေန' ဟူသည် တည်စေအပ်သော အရိယာတရားကို ပြီးမြောက်စေတတ်သော အနက်ကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤဝိပဿနာနှင့် ယှဉ်သော ဗောဇ္ဈင်တို့ကို ပတိ၊ အဘိ၊ သံ ဟူသော ဥပသာရသုံးပါးတို့ဖြင့် အထူးပြုအပ်သောအခါ မဂ်ဖိုလ်နှင့် ယှဉ်သော ဗောဇ္ဈင်တို့ မည်ကုန်၏ ဟု ဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏။ ဗောဇ္ဈင်တရားဟူသော ဝေါဟာရဖြင့် ပြသအပ်ကုန်ပြီးသော ဗောဇ္ဈင်အားလုံးတို့၏ မဂ်ဖိုလ်၏ (သို့မဟုတ် နိဗ္ဗာန်၏) အင်္ဂါအကြောင်းများ ဖြစ်သောကြောင့် 'ဗောဇ္ဈင်' မည်ကုန်၏ ဟု သိအပ်၏။

Mūlamūlakādidasakavaṇṇanā

မူလမူလကအစရှိသော ဆယ်ပါးသောတရားတို့၏ ဖွင့်ဆိုချက်

18. Mūlaṭṭhenātiādike mūlamūlake dasake mūlaṭṭhenāti vipassanādīsu purimā purimā bojjhaṅgā pacchimānaṃ pacchimānaṃ bojjhaṅgānañca sahajātadhammānañca aññamaññañca mūlaṭṭhena. Mūlacariyaṭṭhenāti mūlaṃ hutvā cariyā pavatti mūlacariyā. Tena mūlacariyaṭṭhena, mūlaṃ hutvā pavattanaṭṭhenāti attho. Mūlapariggahaṭṭhenāti te eva bojjhaṅgā ādito pabhuti uppādanatthāya parigayhamānattā pariggahā, mūlāniyeva pariggahā mūlapariggahā. Tena mūlapariggahaṭṭhena. Te eva aññamaññaṃ parivāravasena parivāraṭṭhena. Bhāvanāpāripūrivasena paripūraṇaṭṭhena. Niṭṭhaṃ pāpuṇanavasena paripākaṭṭhena. Te eva mūlāni ca chabbidhā pabhedabhinnattā paṭisambhidā cāti mūlapaṭisambhidā. Tena mūlapaṭisambhidaṭṭhena. Mūlapaṭisambhidāpāpanaṭṭhenāti bojjhaṅgabhāvanānuyuttassa yogino taṃ mūlapaṭisambhidaṃ pāpanaṭṭhena[Pg.205]. Tasseva yogino tassā mūlapaṭisambhidāya vasībhāvaṭṭhena. Sesesupi īdisesu puggalavohāresu bodhissa aṅgāti bojjhaṅgāti vuttaṃ hotīti veditabbaṃ. Mūlapaṭisambhidāya vasībhāvappattānampīti īdisesupi niṭṭhāvacanesu phalabojjhaṅgāti veditabbaṃ. Vasībhāvaṃ pattānantipi pāṭho.

၁၈. မူလပုဒ်လျှင် အရင်းရှိသော ဆယ်ပါးသော တရားတို့၌ 'မူလဋ္ဌေန' ဟူသည်— ဝိပဿနာ၊ မဂ်၊ ဖိုလ်တို့၌ ယှဉ်ကုန်သော ရှေးရှေးဖြစ်ကုန်သော ဗောဇ္ဈင်တို့သည် နောက်နောက်ဖြစ်ကုန်သော ဗောဇ္ဈင်တို့၏ လည်းကောင်း၊ မိမိနှင့်အတူဖြစ်သော သဟဇာတ်တရားတို့၏ လည်းကောင်း၊ အချင်းချင်းလည်းကောင်း အစအရင်း ဖြစ်သော အနက်ကြောင့် ဖြစ်၏။ 'မူလစရိယဋ္ဌေန' ဟူသည်ကား အစအရင်းဖြစ်၍ ဖြစ်ခြင်း 'မူလစရိယ' မည်၏။ ထိုမူလဖြစ်၍ ဖြစ်ခြင်းဟူသော အနက်ကြောင့် (သို့မဟုတ် အရင်းအစဖြစ်၍ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့်) ဟု အနက်ရ၏။ 'မူလပရိဂ္ဂဟဋ္ဌေန' ဟူသည်ကား ထိုဝိပဿနာမဂ်ဖိုလ်နှင့်ယှဉ်သော ဗောဇ္ဈင်တို့ကိုပင် လျှင် အစမှစ၍ ဖြစ်ပေါ်စေခြင်းငှါ (ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည်) သိမ်းဆည်းအပ်သောကြောင့် 'ပရိဂ္ဂဟ' မည်ကုန်၏။ မူလဖြစ်ကုန်သော ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်ပင်လျှင် သိမ်းဆည်းအပ်ကုန်သောကြောင့် 'မူလပရိဂ္ဂဟ' မည်ကုန်၏။ ထိုမူလဖြစ်၍ သိမ်းဆည်းအပ်သော သဘောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုဗောဇ္ဈင်တို့သည်ပင်လျှင် အချင်းချင်း ခြံရံသောအားဖြင့် ခြံရံသော သဘောရှိသောကြောင့် လည်းကောင်း၊ ဘာဝနာ၏ ပြီးဆုံးခြင်းသို့ (သို့မဟုတ် အရိယာဖိုလ်သို့) ရောက်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ရင့်ကျက်ခြင်း သဘောရှိသောကြောင့် လည်းကောင်း၊ ထိုဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်ပင်လျှင် မူလလည်း ဖြစ်ကုန်၏။ စရိယဋ္ဌ၊ ပရိဂ္ဂဟ အစရှိသော ခြောက်ပါးသော သဘောအားဖြင့် ကွဲပြားသောကြောင့် ပဋိသမ္ဘိဒါလည်း ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'မူလပဋိသမ္ဘိဒါ' မည်ကုန်၏။ ထိုမူလလည်းဖြစ်၍ ပဋိသမ္ဘိဒါလည်း ဖြစ်သော အနက်ကြောင့် ဖြစ်၏။ 'မူလပဋိသမ္ဘိဒါပါပနဋ္ဌေန' ဟူသည်ကား ဗောဇ္ဈင်ပွားများမှုကို အားထုတ်သော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်အား ထိုမူလပဋိသမ္ဘိဒါသို့ ရောက်စေတတ်သော အနက်ကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုယောဂီပုဂ္ဂိုလ်၏ ထိုမူလပဋိသမ္ဘိဒါ၌ လေ့လာနိုင်စွမ်းရှိသော အနက်ကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤသို့ရှိသော ကြွင်းသော ပုဂ္ဂလဝေါဟာရပုဒ်တို့၌လည်း 'ဗောဓိ (အရိယာမဂ်) ၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ဗောဇ္ဈင်မည်ကုန်၏' ဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ 'မူလပဋိသမ္ဘိဒါယ ဝသီဘာဝပတ္တာနံ' ဟူသော ပြီးဆုံးခြင်းကို ပြတတ်သော သဒ္ဒါတို့၌လည်း ဖိုလ်နှင့်ယှဉ်သော ဗောဇ္ဈင်တို့ကို သိအပ်၏။ 'ဝသီဘာဝံ ဝတ္တန္တံ' ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိသေး၏။

Mūlamūlakadasakaṃ niṭṭhitaṃ.

မူလမူလက ဆယ်ပါးသော တရားစု ပြီးဆုံးပါပြီ။

Sesesupi hetumūlakādīsu navasu dasakesu imināva nayena sādhāraṇavacanānaṃ attho veditabbo. Asādhāraṇesu pana yathāvuttā eva bojjhaṅgā yathāvuttānaṃ dhammānaṃ janakattā hetū nāma honti. Upatthambhakattā paccayā nāma. Te eva tadaṅgasamucchedapaṭippassaddhivisuddhibhūtattā visuddhi nāma. Vajjavirahitattā anavajjā nāma. ‘‘Sabbepi kusalā dhammā nekkhamma’’nti vacanato nekkhammaṃ nāma. Kilesehi vimuttattā tadaṅgavimuttiādivasena vimutti nāma. Maggaphalabojjhaṅgā visayībhūtehi āsavehi virahitattā anāsavā. Tividhāpi bojjhaṅgā kilesehi suññattā tadaṅgavivekādivasena vivekā. Vipassanāmaggabojjhaṅgā pariccāgavosaggattā pakkhandanavosaggattā ca vosaggā. Phalabojjhaṅgā pakkhandanavosaggattā vosaggā.

ကြွင်းသော ဟေတုမူလက အစရှိသော ကိုးပါးသော ဒသကတို့၌လည်း ဤနည်းလမ်းဖြင့်သာလျှင် ဆက်ဆံသော (သာဓာရဏ) ပုဒ်တို့၏ အနက်ကို သိအပ်၏။ အသာဓာရဏ ဖြစ်ကုန်သော (ဆယ်ပါးသော ဒသကတို့နှင့် မဆက်ဆံသော) ပုဒ်တို့၌မူကား ဆိုအပ်ပြီးသော ဗောဇ္ဈင်တရားတို့သည် ဆိုအပ်ပြီးသော ဝိပဿနာမဂ်ဖိုလ်တရားတို့ကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် 'ဟေတု' မည်ကုန်၏။ ထောက်ပံ့တတ်သောကြောင့် 'ပစ္စယ' မည်ကုန်၏။ ထိုဗောဇ္ဈင်တရားတို့သည်သာလျှင် တဒင်္ဂဝိသုဒ္ဓိ၊ သမုစ္ဆေဒဝိသုဒ္ဓိ၊ ပဋိပဿဒ္ဓိဝိသုဒ္ဓိ ဖြစ်သောကြောင့် 'ဝိသုဒ္ဓိ' မည်ကုန်၏။ အပြစ်မှ ကင်းသောကြောင့် 'အနဝဇ္ဇ' မည်ကုန်၏။ 'ကုသိုလ်တရားအားလုံးသည် ကိလေသာမှ ထွက်မြောက်ကြောင်း (နေက္ခမ္မ) မည်၏' ဟူသော ဟောတော်မူချက်ကြောင့် 'နေက္ခမ္မ' မည်ကုန်၏။ ကိလေသာတို့မှ လွတ်မြောက်သောကြောင့် တဒင်္ဂဝိမုတ္တိစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် 'ဝိမုတ္တိ' မည်ကုန်၏။ မဂ်ဖိုလ်နှင့်ယှဉ်သော ဗောဇ္ဈင်တို့သည် အာရုံဖြစ်ကုန်သော အာသဝေါတရားတို့မှ ကင်းသောကြောင့် 'အနာသဝ' မည်ကုန်၏။ သုံးပါးလုံးသော ဗောဇ္ဈင်တို့သည် ကိလေသာတို့မှ ဆိတ်သုဉ်းသောကြောင့် တဒင်္ဂဝိဝေကစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် 'ဝိဝေက' မည်ကုန်၏။ ဝိပဿနာမဂ်နှင့်ယှဉ်သော ဗောဇ္ဈင်တို့သည် ပရိစ္စာဂဝေါသဂ္ဂဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပက္ခန္ဒနဝေါသဂ္ဂဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း 'ဝေါသဂ္ဂ' မည်ကုန်၏။ ဖိုလ်နှင့်ယှဉ်သော ဗောဇ္ဈင်တို့သည် ပက္ခန္ဒနဝေါသဂ္ဂဖြစ်ခြင်းကြောင့် 'ဝေါသဂ္ဂ' မည်ကုန်၏။

19. Mūlaṭṭhaṃ bujjhantītiādayo ekekapadavasena niddiṭṭhā nava dasakā vuttanayeneva veditabbā. Vasībhāvappattānanti padaṃ pana vattamānavacanābhāvena na yojitaṃ. Pariggahaṭṭhādayo abhiññeyyaniddese vuttatthā.

၁၉. 'မူလဋ္ဌံ ဗုဇ္ဈန္တိ' အစရှိသည်ဖြင့် တစ်ပါးစီသော ပုဒ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ပြအပ်ကုန်သော ကိုးပါးသော ဒသကတို့ကိုလည်း ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် သိအပ်ကုန်၏။ 'ဝသီဘာဝပ္ပတ္တာနံ' ဟူသော ပုဒ်ကိုမူကား ပစ္စုပ္ပန်ကာလအားဖြင့် ဟောခြင်းမရှိသောကြောင့် (ဤနေရာ၌) မယှဉ်စပ်အပ်ပေ။ ပရိဂ္ဂဟဋ္ဌ အစရှိသော ပုဒ်တို့ကို အဘိညေယျနိဒ္ဒေသ၌ ဟောပြခဲ့ပြီးဖြစ်သောကြောင့် (ဤနေရာ၌ ထပ်မံ၍) မယှဉ်စပ်အပ်ကုန်။

20. Puna thero attanā desitaṃ suttantaṃ uddisitvā tassa niddesavasena bojjhaṅgavidhiṃ dassetukāmo ekaṃ samayantiādikaṃ nidānaṃ vatvā suttantaṃ tāva uddisi. Attanā desitasuttattā eva cettha evaṃ me sutanti na vuttaṃ. Āyasmā sāriputtoti panettha desakabyattibhāvatthaṃ attānaṃ paraṃ viya katvā vuttaṃ. Īdisañhi vacanaṃ loke ganthesu payujjanti. Pubbaṇhasamayanti sakalaṃ pubbaṇhasamayaṃ. Accantasaṃyogatthe upayogavacanaṃ. Sesadvayepi eseva nayo. Satisambojjhaṅgo iti ce [Pg.206] me hotīti satisambojjhaṅgoti evañce mayhaṃ hoti. Appamāṇoti me hotīti appamāṇoti evaṃ me hoti. Susamāraddhoti me hotīti suṭṭhu paripuṇṇoti evaṃ me hoti. Tiṭṭhantanti nibbānārammaṇe pavattivasena tiṭṭhantaṃ. Cavatīti nibbānārammaṇato apagacchati. Sesabojjhaṅgesupi eseva nayo.

၂၀. တစ်ဖန် အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်သည် မိမိဟောကြားအပ်သော သုတ္တန်ကို အကျဉ်းပြ၍၊ ထိုသုတ္တန်၏ အကျယ်ပြသခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဗောဇ္ဈင်ကျင့်စဉ် အစီအရင်ကို ပြလိုသဖြင့် 'ဧကံ သမယံ' အစရှိသော နိဒါန်းကို ဟောကြားပြီးလျှင် သုတ္တန်ကို ရှေးဦးစွာ အကျဉ်းအားဖြင့် ပြတော်မူ၏။ မိမိကိုယ်တိုင် ဟောကြားသော သုတ္တန်ဖြစ်သောကြောင့်သာလျှင် ဤသုတ္တန်၌ 'ဧဝံ မေ သုတံ' ဟု မဆိုအပ်ပေ။ 'အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော' ဟူသော ဤစကား၌မူကား ဟောကြားသူ၏ ထင်ရှားကျော်စောသော အဖြစ်ကို ပြခြင်းငှါ မိမိကိုယ်ကို သူတစ်ပါးကဲ့သို့ ပြု၍ ဟောတော်မူ၏။ ဤသို့သော စကားမျိုးကို လောကရှိ ကျမ်းဂန်တို့၌ သုံးစွဲလေ့ရှိကြကုန်၏။ 'ပုဗ္ဗဏှသမယံ' ဟူသည် နံနက်ခင်း တစ်ခုလုံးကို ဆိုလိုသည်။ အပိုင်ပတ်လုံး စပ်ယှဉ်ခြင်း အနက်၌ ဥပယောဂဝိဘတ် သုံးထားခြင်း ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ ကြွင်းသော ပုဒ်နှစ်ခုတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ 'သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ ဣတိ စေ မေ ဟောတိ' ဟူသည်မှာ 'ငါ့အား သတိသမ္ဗောဇ္ဈင် ဖြစ်ပေါ်၏' ဟု ဤသို့ နှလုံးသွင်းခြင်း ဖြစ်ပေါ်ပါမူ ဟူသောအနက်တည်း။ 'အပ္ပမာဏော တိ မေ ဟောတိ' ဟူသည်မှာ 'ငါ့အား အတိုင်းအဆမရှိသော ဗောဇ္ဈင် ဖြစ်ပေါ်၏' ဟု ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်ပါမူ ဟူသောအနက်တည်း။ 'သုသမာရဒ္ဓေါ တိ မေ ဟောတိ' ဟူသည်မှာ 'ငါ့အား ကောင်းစွာ ပြည့်စုံစွာ အားထုတ်အပ်၏' ဟု ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်ပါမူ ဟူသောအနက်တည်း။ 'တိဋ္ဌန္တံ' ဟူသည် နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော အာရုံ၌ ဖြစ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် တည်နေသည်ကို ဆိုလိုသည်။ 'စဝတိ' ဟူသည် နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော အာရုံမှ ကင်းကွာသွားခြင်း ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသော ဗောဇ္ဈင်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

Rājamahāmattassāti rañño mahāamaccassa, mahatiyā vā bhogamattāya bhogappamāṇena samannāgatassa. Nānārattānanti nānāraṅgarattānaṃ, pūraṇatthe sāmivacanaṃ, nānārattehīti attho. Dussakaraṇḍakoti dussapeḷā. Dussayuganti vatthayugalaṃ. Pārupitunti acchādetuṃ. Imasmiṃ suttante therassa phalabojjhaṅgā kathitā. Yadā hi thero satisambojjhaṅgaṃ sīsaṃ katvā phalasamāpattiṃ samāpajjati, tadā itare tadanvayā honti. Yadā dhammavicayādīsu aññataraṃ, tadā sesāpi tadanvayā hontīti evaṃ phalasamāpattiyā attano ciṇṇavasībhāvaṃ dassento thero imaṃ suttantaṃ kathesīti.

'ရာဇမဟာမတ္တဿ' ဟူသည်မှာ မင်း၏ အမတ်ကြီးအား သော်လည်းကောင်း၊ ကြီးစွာသော စည်းစိမ်ဥစ္စာ အတိုင်းအရှည်နှင့် ပြည့်စုံသော အမတ်အား သော်လည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ 'နာနာရတ္တာနံ' ဟူသည်မှာ အထူးထူးသော အဆင်းတို့ဖြင့် ဆိုးအပ်ကုန်သော (ပုဆိုး) တို့ကို ဆိုလိုသည်။ ဤနေရာ၌ သာမိဝိဘတ်သည် ပြည့်စုံခြင်း (ပုဏ္ဏတ္ထ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ အထူးထူးသော အရောင်ရှိသော (ပုဆိုး) တို့ဖြင့် ဟူသော အနက်တည်း။ 'ဒုဿကရဏ္ဍကော' ဟူသည်မှာ အဝတ်ပုဆိုးထည့်သော ပခြုပ် (သေတ္တာ) တည်း။ 'ဒုဿယုဂံ' ဟူသည်မှာ အဝတ်ပုဆိုးအစုံတည်း။ 'ပါရုပိတုံ' ဟူသည်မှာ ခြုံရုံဝတ်ဆင်ခြင်းငှါ တည်း။ ဤသုတ္တန်၌ မထေရ်မြတ်၏ အရဟတ္တဖိုလ်နှင့် ယှဉ်သော ဗောဇ္ဈင်တရားတို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ အကယ်စင်စစ် မထေရ်မြတ်သည် သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်ကို အဦးအထိပ်ပြု၍ ဖလသမာပတ်သို့ ဝင်စားသောအခါ၊ ထိုအခါ ကြွင်းသောဗောဇ္ဈင်တို့သည် ထိုသတိသမ္ဗောဇ္ဈင်သို့ အစဉ်လိုက်ကုန်၏။ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင် အစရှိသည်တို့တွင် တစ်ပါးပါးကို အဦးအထိပ်ပြု၍ ဖလသမာပတ် ဝင်စားသောအခါ၌လည်း ကြွင်းသောဗောဇ္ဈင်တို့သည် ထိုဗောဇ္ဈင်သို့ အစဉ်လိုက်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဖလသမာပတ်၌ မိမိ၏ လေ့လာနိုင်နင်းသော ဝသီဘော်ရှိသည်၏ အဖြစ်ကို ပြလိုတော်မူသော အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်သည် ဤသုတ္တန်ကို ဟောကြားတော်မူခဲ့ကြောင်း သိအပ်၏။

Suttantaniddesavaṇṇanā

သုတ္တန္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ။

21. Kathaṃ satisambojjhaṅgo iti ce hotīti bojjhaṅgoti satisambojjhaṅgaṃ sīsaṃ katvā phalasamāpattiṃ samāpajjantassa aññesu bojjhaṅgesu vijjamānesu evaṃ ayaṃ satisambojjhaṅgo hotīti iti ce pavattassa kathaṃ so satisambojjhaṅgo hotīti attho. Yāvatā nirodhūpaṭṭhātīti yattakena kālena nirodho upaṭṭhāti, yattake kāle ārammaṇato nibbānaṃ upaṭṭhātīti attho. Yāvatā accīti yattakena parimāṇena jālā. Kathaṃ appamāṇo iti ce hotīti bojjhaṅgoti na appamāṇepi satisambojjhaṅge vijjamāne evaṃ ayaṃ appamāṇo hotīti iti ce pavattassa so appamāṇo satisambojjhaṅgo kathaṃ hotīti attho. Pamāṇabaddhāti kilesā ca pariyuṭṭhānā ca ponobhavikasaṅkhārā ca pamāṇabaddhā nāma honti. ‘‘Rāgopamāṇakaraṇo, doso pamāṇakaraṇo, moho pamāṇakaraṇo’’ti (ma. ni. 1.459) vacanato rāgādayo yassa uppajjanti, ‘‘ayaṃ ettako’’ti tassa pamāṇakaraṇato pamāṇaṃ nāma. Tasmiṃ pamāṇe baddhā paṭibaddhā āyattāti [Pg.207] kilesādayo pamāṇabaddhā nāma honti. Kilesāti anusayabhūtā, pariyuṭṭhānāti samudācārappattakilesā. Saṅkhārā ponobhavikāti punappunaṃ bhavakaraṇaṃ punabhavo, punabhavo sīlametesanti ponabhavikā, ponabhavikā eva ponobhavikā. Kusalākusalakammasaṅkhātā saṅkhārā. Appamāṇoti vuttappakārassa pamāṇassa abhāvena appamāṇo. Maggaphalānampi appamāṇattā tato visesanatthaṃ acalaṭṭhena asaṅkhataṭṭhenāti vuttaṃ. Bhaṅgābhāvato acalo, paccayābhāvato asaṅkhato. Yo hi acalo asaṅkhato ca, so ativiya pamāṇavirahito hoti.

၂၁. 'ကထံ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ ဣတိ စေ ဟောတီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ' ဟူသည်မှာ - သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်ကို အဦးအထိပ်ပြု၍ ဖလသမာပတ်သို့ ဝင်စားသောပုဂ္ဂိုလ်အား ကြွင်းသော ဗောဇ္ဈင်တရားတို့ ထင်ရှားရှိနေပါလျက် 'ဤသို့လျှင် ဤသတိသမ္ဗောဇ္ဈင်သည် ဖြစ်၏' ဟု ဤသို့ သတိကို အဦးပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ 'အဘယ်ကြောင့် ထိုသတိသမ္ဗောဇ္ဈင်သည် အဦးအထိပ် ဖြစ်သနည်း' ဟူသောအနက်တည်း။ 'ယာဝတာ နိရောဓူပဋ္ဌာတိ' ဟူသည်မှာ - အကြင်မျှလောက်သော ကာလပတ်လုံး နိဗ္ဗာန်သည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ အကြင်မျှလောက်သော ကာလပတ်လုံး နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြု၍ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်၏ ဟူသောအနက်တည်း။ 'ယာဝတာ အစ္စိ' ဟူသည်မှာ - အကြင်မျှလောက်သော အတိုင်းအရှည်အားဖြင့် မီးလျှံသည် ဖြစ်၏။ 'ကထံ အပ္ပမာဏော ဣတိ စေ ဟောတီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ' ဟူသည်မှာ - အပ္ပမာဏ မဟုတ်သော (လောကီ) သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်လည်း ရှိနေပါလျက် 'ဤသို့လျှင် ဤအပ္ပမာဏ မည်သော သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်သည် ဖြစ်၏' ဟု ဤသို့ သတိကို အဦးပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်အား ထိုအပ္ပမာဏဖြစ်သော သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်သည် အဘယ်သို့သော အကြောင်းဖြင့် အဦးအထိပ် ဖြစ်သနည်း ဟူသောအနက်တည်း။ 'ပမာဏဗဒ္ဓါ' ဟူသည်မှာ - ကိလေသာတို့သည်လည်းကောင်း၊ ထကြွသော ကိလေသာ (ပရိယုဋ္ဌာန်) တို့သည်လည်းကောင်း၊ တစ်ဖန် ဘဝသစ်ကို ဖြစ်စေတတ်သော စေတနာသင်္ခါရတို့သည်လည်းကောင်း ပမာဏဗဒ္ဓ (အတိုင်းအရှည်ဖြင့် စပ်အပ်ကုန်သော တရား) မည်ကုန်၏။ 'ရာဂသည် အတိုင်းအရှည်ကို ပြုတတ်၏၊ ဒေါသသည် အတိုင်းအရှည်ကို ပြုတတ်၏၊ မောဟသည် အတိုင်းအရှည်ကို ပြုတတ်၏' ဟူသော ဟောတော်မူချက်အရ ရာဂစသည်တို့သည် အကြင်သူအား ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏၊ 'ဤသူသည် ဤမျှလောက်သော ဂုဏ်ရှိ၏' ဟု ထိုသူ၏ အတိုင်းအရှည်ကို ပြုတတ်သောကြောင့် ပမာဏ (အတိုင်းအရှည်ကို ပြုတတ်သော တရား) မည်၏။ ထိုရာဂစသော ပမာဏတရား၌ စပ်ယှဉ်ကုန်သောကြောင့် ကိလေသာစသည်တို့သည် ပမာဏဗဒ္ဓ မည်ကုန်၏။ 'ကိလေသာ' ဟူသည် အနုသယဖြစ်၍ တည်နေသော ကိလေသာတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'ပရိယုဋ္ဌာန' ဟူသည် မပြတ်ထကြွ၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကိလေသာတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'သင်္ခါရ ပေါနောဗ္ဘဝိက' ဟူသည်မှာ - အဖန်ဖန် ဘဝသစ်ကို ဖြစ်စေတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် ပေါနောဗ္ဘဝိက မည်၏။ ကုသိုလ် အကုသိုလ်ကံဟု ဆိုအပ်သော သင်္ခါရတို့ကို ရရှိအပ်၏။ 'အပ္ပမာဏ' ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော ရာဂစသော ပမာဏတရားတို့၏ မရှိခြင်းကြောင့် အပ္ပမာဏ မည်၏။ မဂ်ဖိုလ်တို့သည်လည်း အပ္ပမာဏ မည်ကုန်သောကြောင့် ထိုမဂ်ဖိုလ်တို့မှ နိဗ္ဗာန်ကို အထူးပြုရန်အတွက် 'မတုန်မလှုပ်သော အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပြုပြင်မှုကင်းသော အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း' ဟု ဆိုအပ်၏။ ပျက်စီးခြင်း (ဘင်ခဏ) မရှိခြင်းကြောင့် မတုန်မလှုပ်သော 'အစလ' မည်၏။ အကြောင်းတရားတို့၏ ပြုပြင်မှု မရှိခြင်းကြောင့် 'အသင်္ခတ' မည်၏။ စင်စစ်အားဖြင့် အကြင်နိဗ္ဗာန်သည် မတုန်မလှုပ် ပြုပြင်မှုကင်း၏၊ ထိုနိဗ္ဗာန်သည် အလွန်တရာလျှင် ပမာဏတရားတို့မှ ကင်း၏။

Kathaṃ susamāraddho iti ce hotīti bojjhaṅgoti anantaraṃ vuttanayena yojetabbaṃ. Visamāti sayañca visamattā, visamassa ca bhāvassa hetuttā visamā. Samadhammoti santaṭṭhena paṇītaṭṭhena samo dhammo. Pamāṇābhāvato santo. ‘‘Yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā, virāgo tesaṃ dhammānaṃ aggamakkhāyatī’’ti (a. ni. 4.34; itivu. 90) vacanato sabbadhammuttamaṭṭhena paṇīto. Tasmiṃ samadhammoti vutte susame āraddho susamāraddho. Āvajjitattāti phalasamāpattiyā pavattakālaṃ sandhāya vuttaṃ. Anuppādādisaṅkhāte nibbāne manodvārāvajjanassa uppannattāti vuttaṃ hoti. Tiṭṭhatīti pavattati. Uppādādīni heṭṭhā vuttatthāni. Sesabojjhaṅgamūlakesupi vāresu eseva nayo.

'ကထံ သုသမာရဒ္ဓေါ ဣတိ စေ ဟောတီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ' ဟူသည်မှာ - ရှေ့၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။ 'ဝိသမာ' ဟူသည်မှာ - မိမိကိုယ်တိုင်လည်း မညီမညွတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မညီမညွတ်သော ဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း မညီမညွတ်သော 'ဝိသမ' မည်၏။ 'သမဓမ္မော' ဟူသည်မှာ - ငြိမ်သက်သောအနက်၊ မွန်မြတ်သောအနက်ကြောင့် ညီညွတ်သော 'သမ' မည်သော တရားတည်း။ ရာဂစသော ပမာဏတရားတို့ မရှိခြင်းကြောင့် ငြိမ်သက်သော 'သန္တ' မည်၏။ 'ရဟန်းတို့၊ သင်္ခတဖြစ်စေ အသင်္ခတဖြစ်စေ သဗ္ဗတရားတို့တွင် ဝိရာဂ (နိဗ္ဗာန်) သည် အမြတ်ဆုံးဟု ဆိုအပ်၏' ဟူသော ဟောတော်မူချက်အရ ခပ်သိမ်းသော တရားတို့ထက် မြတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် မွန်မြတ်သော 'ပဏီတ' မည်၏။ ထိုသမဓမ္မဟူ၍ ဆိုအပ်သော အလွန်ငြိမ်သက်မွန်မြတ်သော နိဗ္ဗာန်၌ အားထုတ်အပ်သောကြောင့် 'သုသမာရဒ္ဓ' မည်၏။ 'အာဝဇ္ဇိတတ္တာ' ဟူသည် ဖလသမာပတ်၏ ဖြစ်ရာကာလကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုအပ်၏။ အနုပ္ပါဒဟု ဆိုအပ်သော နိဗ္ဗာန်၌ မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် ဤသို့ ဆိုအပ်ကြောင်း အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'တိဋ္ဌတိ' ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်တည်တံ့၏ (ဖြစ်၏)။ ဥပ္ပါဒ အစရှိသော ပုဒ်တို့၏ အနက်ကို အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီ။ ကြွင်းသော ဗောဇ္ဈင်တို့ကို အခြေခံပြုသော ဝါရတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

Bojjhaṅgakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ဗောဇ္ဈင်္ဂကထာဝဏ္ဏနာ ပြီး၏။

4. Mettākathā

၄. မေတ္တာကထာ။

Mettākathāvaṇṇanā

မေတ္တာကထာဝဏ္ဏနာ။

22. Idāni bojjhaṅgakathānantaraṃ kathitāya bojjhaṅgakathāgatiyā suttantapubbaṅgamāya mettākathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Tattha suttante tāva āsevitāyāti ādarena sevitāya. Bhāvitāyāti vaḍḍhitāya. Bahulīkatāyāti punappunaṃ katāya. Yānīkatāyāti yuttayānasadisāya katāya. Vatthukatāyāti patiṭṭhānaṭṭhena vatthu viya katāya. Anuṭṭhitāyāti paccupaṭṭhitāya. Paricitāyāti samantato citāya upacitāya. Susamāraddhāyāti suṭṭhu samāraddhāya sukatāya[Pg.208]. Ānisaṃsāti guṇā. Pāṭikaṅkhāti paṭikaṅkhitabbā icchitabbā. Sukhaṃ supatīti yathā sesajanā samparivattamānā kākacchamānā dukkhaṃ supanti, evaṃ asupitvā sukhaṃ supati. Niddaṃ okkantopi samāpattiṃ samāpanno viya hoti. Sukhaṃ paṭibujjhatīti yathā aññe nitthunantā vijambhantā samparivattantā dukkhaṃ paṭibujjhanti, evaṃ apaṭibujjhitvā vikasamānamiva padumaṃ sukhaṃ nibbikāraṃ paṭibujjhati. Na pāpakaṃ supinaṃ passatīti supinaṃ passantopi bhaddakameva supinaṃ passati. Cetiyaṃ vandanto viya pūjaṃ karonto viya dhammaṃ suṇanto viya ca hoti. Yathā panaññe attānaṃ corehi parivāritaṃ viya vāḷehi upaddutaṃ viya papāte patantaṃ viya ca passanti, na evaṃ pāpakaṃ supinaṃ passati. Manussānaṃ piyo hotīti ure āmuttamuttāhāro viya sīse piḷandhamālā viya ca manussānaṃ piyo hoti manāpo. Amanussānaṃ piyo hotīti yatheva ca manussānaṃ, evaṃ amanussānampi piyo hoti. Devatā rakkhantīti puttamiva mātāpitaro devatā rakkhanti. Nāssa aggi vā visaṃ vā satthaṃ vā kamatīti mettāvihārissa kāye aggi vā visaṃ vā satthaṃ vā na kamati na pavisati, nāssa kāyaṃ vikopetīti vuttaṃ hoti. Tuvaṭaṃ cittaṃ samādhiyatīti mettāvihārino khippameva cittaṃ samādhiyati, natthi tassa dandhāyitattaṃ. Mukhavaṇṇo vippasīdatīti bandhanā pamuttatālapakkaṃ viya cassa vippasannavaṇṇaṃ mukhaṃ hoti. Asammūḷho kālaṃ karotīti mettāvihārino sammohamaraṇaṃ nāma natthi, asammūḷho niddaṃ okkamanto viya kālaṃ karoti. Uttari appaṭivijjhantoti mettāsamāpattito uttariṃ arahattaṃ adhigantuṃ asakkonto ito cavitvā suttappabuddho viya brahmalokūpago hotīti brahmalokaṃ upapajjatīti attho.

၂၂. ယခုအခါ ဗောဇ္ဈင်္ဂကထာ၏ အခြားမဲ့၌ ဟောကြားအပ်သော၊ ဗောဇ္ဈင်္ဂကထာနှင့် အလားတူသော၊ သုတ္တန်လျှင် ရှေ့သွားရှိသော မေတ္တာကထာ၏ မဆိုအပ်ဖူးသေးသော အနက်အဖွင့်ကို ပြဆိုအံ့။ ထိုမေတ္တာကထာ၏ သုတ္တန်ပိုင်း၌ ရှေးဦးစွာ 'အာသေဝိတာယ' ဟူသည်မှာ ရိုသေသောအားဖြင့် မှီဝဲအပ်သည်ရှိသော်။ 'ဘာဝိတာယ' ဟူသည်မှာ ပွားများအပ်သည်ရှိသော်။ 'ဗဟုလီကတာယ' ဟူသည်မှာ အဖန်ဖန် ပြုအပ်သည်ရှိသော်။ 'ယာနီကတာယ' ဟူသည်မှာ ကပ်အပ်သော (ကပြီးသော) ယာဉ်နှင့်တူအောင် ပြုအပ်သည်ရှိသော်။ 'ဝတ္ထုကတာယ' ဟူသည်မှာ တည်ရာဟူသော အနက်သဘောကြောင့် တည်ရာကဲ့သို့ ပြုအပ်သည်ရှိသော်။ 'အနုဋ္ဌိတာယ' ဟူသည်မှာ ရှေးရှုထင်စေအပ်သည်ရှိသော်။ 'ပရိစိတာယ' ဟူသည်မှာ ပတ်ဝန်းကျင်မှ ဆည်းပူးပွားများအပ်သည်ရှိသော်။ 'သုသမာရဒ္ဓါယ' ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ အားထုတ်အပ်၊ ကောင်းစွာ ပြုအပ်သည်ရှိသော် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'အာနိသံသာ' ဟူသည်မှာ ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့တည်း။ 'ပါဋိကင်္ခါ' ဟူသည်မှာ တောင့်တအပ် (မျှော်လင့်အပ်) ကုန်၏။ 'ချမ်းသာစွာ အိပ်ရ၏' (သုခံ သုပတိ) ဟူသည်မှာ မေတ္တာမပွားများသော အခြားသူတို့သည် ဟိုဘက်ဒီဘက် လူးလှိမ့်လျက်၊ ကျီးသံကဲ့သို့ ဟောက်လျက် ဆင်းရဲစွာ အိပ်ရသကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ၊ ချမ်းသာစွာ အိပ်ရ၏။ အိပ်ပျော်သွားသော်လည်း သမာပတ် ဝင်စားနေသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ 'ချမ်းသာစွာ နိုးရ၏' (သုခံ ပဋိဗုဇ္ဈတိ) ဟူသည်မှာ အခြားသူတို့သည် ညည်းတွားလျက်၊ သမ်းဟောက်လျက်၊ ဟိုဘက်ဒီဘက် လူးလှိမ့်လျက် ဆင်းရဲစွာ နိုးကြရသကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ၊ ပွင့်အာလာသော ကြာပန်းကဲ့သို့ ဖောက်ပြန်ခြင်းမရှိဘဲ ချမ်းသာစွာ နိုးရ၏။ 'မကောင်းသော အိပ်မက်ကို မမက်' (န ပါပကံ သုပိနံ ပဿတိ) ဟူသည်မှာ အိပ်မက် မက်သော်လည်း ကောင်းသော အိပ်မက်ကိုသာ မက်၏။ စေတီတော်ကို ရှိခိုးနေသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ပူဇော်မှုပြုနေသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ တရားနာနေသကဲ့သို့လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ အခြားသူတို့သည် မိမိကိုယ်ကို ခိုးသူတို့ ဝိုင်းရံထားသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ သားရဲတို့ နှိပ်စက်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ချောက်ကမ်းပါးသို့ ကျသွားသကဲ့သို့လည်းကောင်း မြင်မက်ကြသော်လည်း၊ မေတ္တာပွားသူသည် ထိုသို့သော မကောင်းသော အိပ်မက်မျိုးကို မမက်ပေ။ 'လူတို့ ချစ်မြတ်နိုးအပ်သူ ဖြစ်၏' (မနုဿာနံ ပိယော ဟောတိ) ဟူသည်မှာ ရင်၌ဖြစ်စေ၊ လည်ပင်း၌ဖြစ်စေ၊ ပခုံး၌ဖြစ်စေ ဆင်မြန်းအပ်သော ပုလဲသွယ်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဦးခေါင်း၌ ပန်ဆင်အပ်သော ပန်းကုံးကဲ့သို့လည်းကောင်း လူတို့၏ ချစ်ခင်မြတ်နိုးဖွယ်၊ နှစ်သက်ဖွယ် ဖြစ်၏။ 'ဘီလူး (နတ်) တို့ ချစ်မြတ်နိုးအပ်သူ ဖြစ်၏' (အမနုဿာနံ ပိယော ဟောတိ) ဟူသည်မှာ လူတို့ ချစ်မြတ်နိုးသကဲ့သို့ပင် ဘီလူး၊ နတ်တို့သည်လည်း ချစ်မြတ်နိုးကုန်၏။ 'နတ်တို့ စောင့်ရှောက်ကုန်၏' (ဒေဝတာ ရက္ခန္တိ) ဟူသည်မှာ မိဘတို့သည် သားသမီးကို စောင့်ရှောက်သကဲ့သို့ နတ်တို့သည် စောင့်ရှောက်ကုန်၏။ 'ထိုသူအား မီး၊ အဆိပ်၊ လက်နက်တို့ မကျရောက်၊ မစူးဝင်' (နာဿ အဂ္ဂိ ဝါ ဝိသံ ဝါ သတ္ထံ ဝါ ကမတိ) ဟူသည်မှာ မေတ္တာဖြင့် နေလေ့ရှိသောသူ၏ ကိုယ်၌ မီးသော်လည်းကောင်း၊ အဆိပ်သော်လည်းကောင်း၊ လက်နက်သော်လည်းကောင်း မကျရောက်၊ မစူးဝင်နိုင်၊ ကိုယ်ခန္ဓာကို မဖျက်ဆီးနိုင်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'စိတ်သည် လျင်မြန်စွာ တည်ကြည်၏' (တုဝဋံ စိတ္တံ သမာဓိယတိ) ဟူသည်မှာ မေတ္တာဖြင့် နေလေ့ရှိသူအား စိတ်သည် လျင်မြန်စွာပင် တည်ကြည်စွဲမြဲ၏။ ထိုသူ၏ စိတ်၌ ကြန့်ကြာလေးလံခြင်း မရှိပေ။ 'မျက်နှာအဆင်းသည် ကြည်လင်ပြိုးပြက်၏' (မုခဝဏ္ဏော ဝိပ္ပသီဒတိ) ဟူသည်မှာ အညှာမှ ကြွေကျသော ထန်းသီးမှည့်ကဲ့သို့ ထိုသူ၏ မျက်နှာသည် အလွန်ကြည်လင်သော အဆင်းရှိ၏။ 'မတွေမဝေ သေရ၏' (အသမ္မူဠှော ကာလံ ကရောတိ) ဟူသည်မှာ မေတ္တာဖြင့် နေလေ့ရှိသူအား တွေဝေလျက် သေဆုံးရခြင်း မည်သည်မရှိ၊ မတွေမဝေဘဲ အိပ်ပျော်သွားသကဲ့သို့ သေခြင်းကို ပြုရ၏။ 'ထိုမှလွန်သော အရဟတ္တဖိုလ်ကို မသိမမြင် (မရ) နိုင်သော်' (ဥတ္တရိ အပ္ပဋိဝိဇ္ဈန္တော) ဟူသည်မှာ မေတ္တာသမာပတ်ထက် သာလွန်သော အရဟတ္တဖိုလ်ကို မရနိုင်ခဲ့ပါက၊ ဤဘဝမှ စုတေသောအခါ အိပ်ရာမှ နိုးလာသကဲ့သို့ ဗြဟ္မာ့ဘုံသို့ လားရ၏၊ ဗြဟ္မာ့ဘုံ၌ ပဋိသန္ဓေတည်ရ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Mettāniddese anodhiso pharaṇāti odhi mariyādā, na odhi anodhi. Tato anodhiso, anodhitoti attho, nippadesato phusanāti vuttaṃ hoti. Odhisoti padesavasena. Disāpharaṇāti disāsu pharaṇā. Sabbeti anavasesapariyādānaṃ. Sattātipadassa attho ñāṇakathāmātikāvaṇṇanāyaṃ vutto, ruḷhīsaddena pana vītarāgesupi ayaṃ vohāro vattati vilīvamayepi bījanivisese tālavaṇṭavohāro viya. Averāti verarahitā. Abyāpajjāti byāpādarahitā. Anīghāti niddukkhā. Anigghātipi pāṭho. Sukhī attānaṃ pariharantūti [Pg.209] sukhitā hutvā attabhāvaṃ vattayantu. ‘‘Averā’’ti ca sakasantāne ca pare paṭicca, parasantāne ca itare paṭicca verābhāvo dassito, ‘‘abyāpajjā’’tiādīsu verābhāvā tammūlakabyāpādābhāvo, ‘‘anīghā’’ti byāpādābhāvā tammūlakadukkhābhāvo, ‘‘sukhī attānaṃ pariharantū’’ti dukkhābhāvāsukhena attabhāvapariharaṇaṃ dassitanti evamettha vacanasambandho veditabboti. Imesu ca ‘‘averā hontū’’tiādīsu catūsupi vacanesu yaṃ yaṃ pākaṭaṃ hoti, tassa tassa vasena mettāya pharati.

မေတ္တာနိဒ္ဒေသ၌ 'အနောဓိသော ဖရဏာ' (အတားအဆီးမရှိ နှံ့စေခြင်း) ဟူသည်မှာ 'ဩဓိ' ဟူသည် အပိုင်းအခြား (အတားအဆီး) မည်၏။ အပိုင်းအခြား မရှိသည်မှာ 'အနောဓိ' မည်၏။ ထိုအနောဓိကြောင့် 'အနောဓိတော' (အပိုင်းအခြားမရှိသောအားဖြင့်) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ အကြွင်းမရှိ (အလုံးစုံသော အစိတ်အပိုင်းအားဖြင့်) မေတ္တာ၏ ပျံ့နှံ့ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဩဓိသော' ဟူသည်မှာ အစိတ်အပိုင်း၏ အစွမ်းဖြင့် မေတ္တာ ပျံ့နှံ့ခြင်းတည်း။ 'ဒိသာဖရဏာ' ဟူသည်မှာ အရပ်မျက်နှာတို့၌ မေတ္တာ ပျံ့နှံ့ခြင်းတည်း။ 'သဗ္ဗေ' ဟူသော သဒ္ဒါသည် အကြွင်းမဲ့ အလုံးစုံကို သိမ်းကျုံးယူခြင်းကို ဟောသော သဒ္ဒါတည်း။ 'သတ္တာ' ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကို ဉာဏကထာ မာတိကာအဖွင့်၌ ဆိုခဲ့ဖူးပြီ။ သို့သော်လည်း ရုဠီသဒ္ဒါ (အစဉ်အလာ ဝေါဟာရ) အားဖြင့် ရာဂကင်းပြီးသော ရဟန္တာတို့၌လည်း ဤ 'သတ္တဝါ' ဟူသော ဝေါဟာရသည် ဖြစ်၏။ ဥပမာသော်ကား နှီးဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ယပ်အထူး၌ 'ထန်းရွက်ယပ်' (တာလဝဏ္ဍ) ဟု ခေါ်ဝေါ်ခြင်းကဲ့သို့တည်း။ 'အဝေရာ' ဟူသည်မှာ ဘေးရန်ကင်းကုန်သော။ 'အဗျာပဇ္ဇာ' ဟူသည်မှာ ကြောင့်ကြခြင်း (ဖျက်ဆီးလိုခြင်း) ကင်းကုန်သော။ 'အနီဃာ' ဟူသည်မှာ ဆင်းရဲမရှိကုန်သော။ (အနိဃာ ဟုလည်း ပါဌ်ရှိ၏။) 'ချမ်းသာစွာ မိမိကိုယ်ကို ဆောင်ရွက်နိုင်ပါစေကုန်သတည်း' (သုခီ အတ္တာနံ ပရိဟရန္တု) ဟူသည်မှာ ချမ်းသာခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်လျက် မိမိတို့၏ အတ္တဘောကို ဖြစ်စေ (ဆောင်ရွက်) နိုင်ကြပါစေကုန်သတည်း။ 'အဝေရာ' ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် မိမိသန္တာန်၌ သူတပါးကို အကြောင်းပြု၍ ဘေးရန်မရှိခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ သူတပါးသန္တာန်၌ မိမိ (မေတ္တာပွားသူ) ကို အကြောင်းပြု၍ ဘေးရန်မရှိခြင်းကိုလည်းကောင်း ပြသ၏။ 'အဗျာပဇ္ဇာ' အစရှိသော ပါဌ်တို့ဖြင့် ဘေးရန်မရှိခြင်းကြောင့် ထိုဘေးရန်လျှင် အကြောင်းရင်းရှိသော ပျက်စီးစေလိုခြင်း (ကြောင်းကြခြင်း) မရှိခြင်းကို ပြသ၏။ 'အနီဃာ' ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် ကြောင့်ကြခြင်း မရှိခြင်းကြောင့် ထိုကြောင့်ကြခြင်းလျှင် အကြောင်းရင်းရှိသော ဆင်းရဲမရှိခြင်းကို ပြသ၏။ 'သုခီ အတ္တာနံ ပရိဟရန္တု' ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် ဆင်းရဲမရှိခြင်းကြောင့် ချမ်းသာစွာဖြင့် အတ္တဘောကို ဆောင်ခြင်းကို ပြသ၏။ ဤသို့လျှင် ဤပါဌ်တို့၌ ရှေးနောက် စကားစပ်စပ်ပုံကို သိအပ်၏။ ဤ 'အဝေရာ ဟောန္တု' အစရှိသော သဒ္ဒါလေးမျိုးတို့တွင် အကြင်အကြင် သဒ္ဒါသည် ထင်ရှား၏၊ ထိုထိုထင်ရှားသော သဒ္ဒါ၏အစွမ်းဖြင့် မေတ္တာ ပျံ့နှံ့၏။

Pāṇātiādīsu pāṇanatāya pāṇā, assāsapassāsāyattavuttitāyāti attho. Bhūtattā bhūtā, abhinibbattāti attho. Puṃ vuccati nirayo, taṃ puṃ galanti gacchantīti puggalā. Attabhāvo vuccati sarīraṃ, khandhapañcakameva vā, taṃ upādāya paññattimattasabbhāvato, tasmiṃ attabhāve pariyāpannā paricchinnā antogadhāti attabhāvapariyāpannā. Yathā ca sattāti vacanaṃ, evaṃ sesānipi ruḷhīvasena āropetvā sabbānetāni sabbasattavevacanānīti veditabbāni. Kāmañca aññānipi ‘‘sabbe jantū sabbe jīvā’’tiādīni sabbasattavevacanāni atthi, pākaṭavasena pana imāneva pañca gahetvā ‘‘pañcahākārehi anodhiso pharaṇā mettācetovimuttī’’ti vuccati. Ye pana ‘‘sattā pāṇā’’tiādīnaṃ na kevalaṃ vacanamattatova, atha kho atthatopi nānattameva iccheyyuṃ, tesaṃ anodhiso pharaṇā virujjhati. Tasmā tathā atthaṃ aggahetvā imesu pañcasu ākāresu aññataravasena anodhiso mettāya pharati.

'ပါဏာ' အစရှိသော ပါဌ်တို့၌ ထွက်သက်ဝင်သက်ရှိသောကြောင့် 'ပါဏာ' (သက်ရှိများ) ဟု ခေါ်၏။ ထွက်သက်ဝင်သက်နှင့် စပ်၍ ဖြစ်ရသောကြောင့် ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထင်ရှားဖြစ်သောကြောင့် 'ဘူတာ' (ဖြစ်ပေါ်လာသူများ) ဟု ခေါ်၏။ အသစ်ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'ပုံ' ဟူသည် ငရဲကို ဆို၏။ ထိုငရဲသို့ လားတတ်ကုန်သောကြောင့် 'ပုဂ္ဂလာ' (ပုဂ္ဂိုလ်များ) ဟု ခေါ်၏။ 'အတ္တဘော' ဟူသည် ကိုယ်ခန္ဓာကို ဆို၏။ သို့မဟုတ် ခန္ဓာငါးပါးအပေါင်းကိုသာလျှင် အတ္တဘောဟု ဆို၏။ ထိုခန္ဓာငါးပါးကို စွဲ၍ အတ္တဘောဟူသော ပညတ်မျှသာ ထင်ရှားရှိသောကြောင့်၊ ထိုအတ္တဘော၌ အကျုံးဝင်ကုန်သော၊ ပိုင်းခြားအပ်ကုန်သော၊ အတွင်းဝင်ကုန်သောကြောင့် 'အတ္တဘာဝပရိယာပန္နာ' (အတ္တဘော၌ အကျုံးဝင်သူများ) ဟု ခေါ်၏။ 'သတ္တ' ဟူသော သဒ္ဒါကို တင်စား၍ သိအပ်သကဲ့သို့၊ ကြွင်းသော ပါဏ အစရှိသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း တင်စား၍ (ရုဠီအားဖြင့်) သုံးနှုန်းအပ်သဖြင့် ဤ သတ္တ၊ ပါဏ၊ ဘူတ အစရှိသော သဒ္ဒါအားလုံးတို့သည် ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့ကို ဟောသော ပရိယာယ်သဒ္ဒါများ ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ 'သဗ္ဗေ ဇန္တူ၊ သဗ္ဗေ ဇီဝါ' အစရှိသော အခြားသော သတ္တဝါဟော ပရိယာယ်သဒ္ဒါများ ရှိပါသော်လည်း၊ အသုံးထင်ရှားသော အစွမ်းဖြင့် ဤ သတ္တ၊ ပါဏ အစရှိသော သဒ္ဒါငါးမျိုးကိုသာ ယူ၍ 'အခြင်းအရာ ငါးပါးတို့ဖြင့် အနောဓိသဖရဏ (အပိုင်းအခြားမရှိ နှံ့စေသော) မေတ္တာစေတောဝိမုတ္တိ' ဟု ဟောတော်မူသည်။ အကြင်ဆရာတို့သည် 'သတ္တ၊ ပါဏ' အစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ ကွဲပြားခြင်းကို သဒ္ဒါမျှဖြင့်သာမက အနက်အားဖြင့်လည်း ကွဲပြားခြားနားသည်ဟု အလိုရှိကုန်အံ့၊ ထိုဆရာတို့၏ အယူ၌ အနောဓိသဖရဏ (အပိုင်းအခြားမရှိ နှံ့စေခြင်း) သည် ဆန့်ကျင်ရာ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသို့သော အနက်ကွဲပြားခြင်းကို မယူဘဲ၊ ဤအခြင်းအရာငါးပါးတို့တွင် တပါးပါသော အခြင်းအရာ၏ အစွမ်းဖြင့် အပိုင်းအခြားမရှိ မေတ္တာ ပျံ့နှံ့စေအပ်၏။

Odhiso pharaṇe pana itthiyo purisāti liṅgavasena vuttaṃ, ariyā anariyāti ariyaputhujjanavasena, devāmanussā vinipātikāti upapattivasena. Disāpharaṇepi disāvibhāgaṃ akatvā sabbadisāsu ‘‘sabbe sattā’’tiādinā nayena pharaṇato anodhiso pharaṇā hoti, sabbadisāsu ‘‘sabbā itthiyo’’tiādinā nayena pharaṇato odhiso pharaṇā.

အပိုင်းအခြားရှိသော မေတ္တာပျံ့နှံ့ခြင်း (ဩဓိသမေတ္တာ) ၌မူကား 'ဣတ္ထိယော၊ ပုရိသာ' (မိန်းမ၊ ယောကျာ်း) ဟူသည်ကို လိင် (သန္တာန်) ၏အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ 'အရိယာ၊ အနရိယာ' ဟူသည်ကို အရိယာနှင့် ပုထုဇဉ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ 'ဒေဝါ၊ မနုဿာ၊ ဝိနိပါတိကာ' ဟူသည်ကို ဥပပတ်ပဋိသန္ဓေ၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ အရပ်မျက်နှာ၌ မေတ္တာ ပျံ့နှံ့စေခြင်း (ဒိသာဖရဏမေတ္တာ) ၌လည်း အရပ်မျက်နှာကို ခွဲခြားခြင်းမပြုဘဲ အရပ်အားလုံးတို့၌ 'သဗ္ဗေ သတ္တာ' အစရှိသော နည်းဖြင့် ပျံ့နှံ့စေခြင်းကြောင့် 'အနောဓိသဖရဏ' (အပိုင်းအခြားမရှိ နှံ့စေခြင်း) ဖြစ်၏။ အရပ်အားလုံးတို့၌ 'သဗ္ဗာ ဣတ္ထိယော' အစရှိသော နည်းဖြင့် ပျံ့နှံ့စေခြင်းကြောင့် 'ဩဓိသဖရဏ' (အပိုင်းအခြားရှိသော မေတ္တာ ပျံ့နှံ့ခြင်း) ဖြစ်၏။

Yasmā pana ayaṃ tividhāpi mettāpharaṇā appanāpattacittassa vasena vuttā, tasmā tīsu vāresu appanā gahetabbā. Anodhiso pharaṇe tāva [Pg.210] ‘‘sabbe sattā averā hontū’’ti ekā, ‘‘abyāpajjā hontū’’ti ekā ‘‘anīghā hontū’’ti ekā, ‘‘sukhī attānaṃ pariharantū’’ti ekā. Tānipi hi cattāri hitopasaṃhāravaseneva vuttāni. Hitopasaṃhāralakkhaṇā hi mettā. Iti ‘‘sattā’’tiādīsu pañcasu ākāresu catassannaṃ catassannaṃ appanānaṃ vasena vīsati appanā honti, odhiso pharaṇe ‘‘sabbā itthiyo’’tiādīsu sattasu ākāresu catassannaṃ catassannaṃ vasena aṭṭhavīsati appanā. Disāpharaṇe pana ‘‘sabbe puratthimāya disāya sattā’’tiādinā nayena ekamekissā disāya vīsati vīsati katvā dve satāni, ‘‘sabbā puratthimāya disāya itthiyo’’tiādinā nayena ekamekissā disāya aṭṭhavīsati aṭṭhavīsati katvā asīti dve satānīti cattāri satāni asīti ca appanā. Iti sabbānipi idha vuttāni aṭṭhavīsādhikāni pañca appanāsatāni honti. Yathā ca mettāya tividhena pharaṇā vuttā, tathā karuṇāmuditāupekkhānampi vuttāva hotīti veditabbaṃ.

သုံးပါးသော မေတ္တာပြန့်နှံ့ခြင်း (မေတ္တာဖရဏာ) ကို အပ္ပနာသို့ ရောက်သော စိတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်သောကြောင့် ဝါရသုံးပါးလုံး၌ အပ္ပနာကို ယူရမည်။ အပိုင်းအခြားမရှိ ပျံ့နှံ့ခြင်း (အနောဓိသဖရဏ) ၌ ရှေးဦးစွာ 'သဗ္ဗေ သတ္တာ အဝေရာ ဟောန္တု' ဟူသော အပ္ပနာတစ်ခု၊ 'အဗျာပဇ္ဇာ ဟောန္တု' ဟူသော အပ္ပနာတစ်ခု၊ 'အနီဃာ ဟောန္တု' ဟူသော အပ္ပနာတစ်ခု၊ 'သုခီ အတ္တာနံ ပရိဟရန္တု' ဟူသော အပ္ပနာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထိုပုဒ်လေးပါးတို့ကိုလည်း အစီးအပွားကို ဆောင်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ စင်စစ်အားဖြင့် မေတ္တာသည် အစီးအပွားကို ဆောင်ခြင်း လက္ခဏာရှိ၏။ ဤသို့လျှင် 'သတ္တာ' အစရှိသော အခြင်းအရာငါးပါးတို့၌ လေးပါးစီသော အပ္ပနာတို့၏ အစွမ်းဖြင့် အပ္ပနာနှစ်ဆယ် ဖြစ်ကုန်၏။ အပိုင်းအခြားရှိသောအားဖြင့် ပျံ့နှံ့ခြင်း (ဩဓိသမေတ္တာ) ၌ 'သဗ္ဗာ ဣတ္ထိယော' အစရှိသော အခြင်းအရာခုနစ်ပါးတို့၌ လေးပါးစီသော အပ္ပနာတို့၏ အစွမ်းဖြင့် အပ္ပနာနှစ်ဆယ့်ရှစ်ပါး ဖြစ်ကုန်၏။ အရပ်မျက်နှာအလိုက် ပျံ့နှံ့ခြင်း (ဒိသာဖရဏ) ၌မူကား 'သဗ္ဗေ ပုရတ္ထိမာယ ဒိသာယ သတ္တာ' အစရှိသော နည်းလမ်းဖြင့် အရပ်တစ်ပါးတစ်ပါး၌ နှစ်ဆယ်စီ ပြုလုပ်၍ အပ္ပနာနှစ်ရာ၊ 'သဗ္ဗာ ပုရတ္ထိမာယ ဒိသာယ ဣတ္ထိယော' အစရှိသော နည်းလမ်းဖြင့် အရပ်တစ်ပါးတစ်ပါး၌ နှစ်ဆယ့်ရှစ်စီ ပြုလုပ်၍ နှစ်ရာ့ရှစ်ဆယ်အားဖြင့် အပ္ပနာပေါင်း လေးရာ့ရှစ်ဆယ် ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဤပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်ပါဠိတော်၌ ဟောကြားအပ်သော အပ္ပနာအားလုံးတို့သည် ငါးရာ့နှစ်ဆယ့်ရှစ်ပါး (၅၂၈) ဖြစ်ကုန်၏။ မေတ္တာ၌ ပျံ့နှံ့ခြင်း သုံးပါးကို ဟောကြားသကဲ့သို့ ကရုဏာ၊ မုဒိတာ၊ ဥပေက္ခာတို့၏ ပျံ့နှံ့ခြင်း သုံးပါးကိုလည်း ဟောကြားအပ်သည်သာလျှင် ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။

1. Indriyavāravaṇṇanā

၁. ဣန္ဒြိယဝါရဝဏ္ဏနာ (ဣန္ဒြေဝါရ အဖွင့်)

23. Atha mettūpasaṃhārākāraṃ indriyādiparibhāvanañca dassetuṃ sabbesaṃ sattānaṃ pīḷanaṃ vajjetvātiādimāha. Tattha pīḷananti abbhantarato sarīrapīḷanaṃ. Upaghātanti bāhirato sarīropaghātaṃ. Santāpanti yathā tathā vā cittasantāpanaṃ. Pariyādānanti pakatiyā jīvitādiparikkhayaṃ. Vihesanti parato jīvitaviheṭhanaṃ. Vajjetvāti pīḷanādīsu ekekaṃ attano citteneva apanetvā. Imāni pīḷanādīni pañca padāni mettopasaṃhārassa paṭipakkhavivajjanavasena vuttāni, apīḷanāyātiādīni mettopasaṃhāravasena. Apīḷanāyāti apīḷanākārena, sabbe satte mettāyatīti sambandho. Evaṃ sesesupi. Mā verino mā dukkhino mā dukkhitattāti imānipi tīṇi mettopasaṃhārassa paṭipakkhapaṭikkhepavacanāni. Mā-vacanassa mā hontūti attho. Averino sukhino sukhitattāti imāni tīṇi mettopasaṃhāravacanāni. ‘‘Abyāpajjā anīghā’’ti idaṃ dvayaṃ ‘‘sukhino’’ti vacanena saṅgahitanti veditabbaṃ. Sukhitattāti tasseva sukhassa niccappavattidassanaṃ. ‘‘Sukhitattā’’ti ca ‘‘sukhī attānaṃ pariharantū’’ti ca atthato ekaṃ. ‘‘Apīḷanāyā’’tiādīhi vā abyāpajjānīghavacanāni saṅgahitāni. Aṭṭhahākārehīti ‘‘apīḷanāyā’’tiādayo pañca [Pg.211] mettopasaṃhārākārā ‘‘averino hontū’’tiādayo tayo mettopasaṃhārākārāti imehi aṭṭhahākārehi. Mettāyatīti siniyhati. Taṃ dhammaṃ cetayatīti taṃ hitopasaṃhāraṃ cetayati abhisandahati, pavattetīti attho. Sabbabyāpādapariyuṭṭhānehi vimuccatīti mettāya paṭipakkhabhūtehi sabbehi byāpādasamudācārehi vikkhambhanato vimuccati. Mettā ca ceto ca vimutti cāti ekāyeva mettā tidhā vaṇṇitā.

၂၃. ထို့နောက် မေတ္တာ၏ သူတစ်ပါးတို့၏ အစီးအပွားကို ဆောင်သော အခြင်းအရာနှင့် ဣန္ဒြေအစရှိသည်တို့ကို ပွားစေခြင်းကို ပြခြင်းငှာ 'သဗ္ဗေသံ သတ္တာနံ ပီဠနံ ဝဇ္ဇေတွာ' အစရှိသည်ကို ဟောတော်မူ၏။ ထို၌ 'ပီဠန' ဟူသည် အတွင်းမှ ကိုယ်ခန္ဓာကို နှိပ်စက်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဥပဃာတ' ဟူသည် အပြင်ပမှ ကိုယ်ခန္ဓာကို ပင်ပန်းထိခိုက်စေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'သန္တာပ' ဟူသည် အတွင်းအပြင် အမှတ်မရှိ စိတ်ကို ပူပန်စေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ပရိယာဒါန' ဟူသည် ပကတိအားဖြင့် အသက်အစရှိသည်တို့ ကုန်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဝိဟေသ' ဟူသည် သူတစ်ပါးတို့က အသက်ကို ညှဉ်းဆဲခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဝဇ္ဇေတွာ' ဟူသည် ပီဠနစသော ညှဉ်းဆဲခြင်းတို့တွင် တစ်ပါးပါးကို မိမိ၏ စိတ်ဖြင့်သာလျှင် ဖယ်ရှား၍ ဖြစ်သည်။ ဤပီဠနအစရှိသော ပုဒ်ငါးခုတို့သည် မေတ္တာ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ကို ဖယ်ကြဉ်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။ 'အပီဠနာယ' အစရှိသော ပုဒ်တို့ကို မေတ္တာဖြင့် အစီးအပွားကိုဆောင်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။ 'အပီဠနာယ' ဟူသည် မနှိပ်စက်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် သတ္တဝါအားလုံးတို့ကို ချစ်မြတ်နိုးတတ်၏ (မေတ္တာယတိ) ဟု ဆက်စပ်ရမည်။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတူပင် ဖြစ်သည်။ 'မာ ဝေရိနော၊ မာ ဒုက္ခိနော၊ မာ ဒုက္ခိတတ္တာ' ဟူသော ဤပုဒ်သုံးပါးတို့သည်လည်း မေတ္တာ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ကို ပယ်ခြင်းကို ဟောကြားသော သဒ္ဒါများ ဖြစ်ကြသည်။ 'မာ' သဒ္ဒါ၏ အနက်မှာ 'မဖြစ်စေကုန်သတည်း' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ 'အဝေရိနော၊ သုခိနော၊ သုခိတတ္တာ' ဟူသော ဤပုဒ်သုံးပါးတို့သည် မေတ္တာဖြင့် အစီးအပွားကို ဆောင်ကြောင်း ဟောသော သဒ္ဒါများ ဖြစ်ကြသည်။ 'အဗျာပဇ္ဇာ အနီဃာ' ဟူသော ဤနှစ်ပါးတို့၏ သဘောကို 'သုခိနော' ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် ယူအပ်ကြောင်း သိအပ်၏။ 'သုခိတတ္တာ' ဟူသည် ထိုချမ်းသာခြင်း၏ အမြဲမပြတ် ဖြစ်ပေါ်နေခြင်းကို ပြသော သဒ္ဒါတည်း။ 'သုခိတတ္တာ' ဟူသော ပုဒ်သည်လည်းကောင်း၊ 'သုခီ အတ္တာနံ ပရိဟရန္တု' ဟူသော ပုဒ်သည်လည်းကောင်း အနက်အားဖြင့် အတူတူပင် ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် 'အပီဠနာယ' အစရှိသော ငါးပါးသော ပုဒ်တို့ဖြင့် 'အဗျာပဇ္ဇာ၊ အနီဃာ' ဟူသော သဒ္ဒါတို့ကို သိမ်းဆည်းယူအပ်ကုန်၏။ 'အဋ္ဌဟာကာရေဟိ' ဟူသည် 'အပီဠနာယ' အစရှိသော မေတ္တာ၏ အစီးအပွားကို ဆောင်သော အခြင်းအရာငါးပါးနှင့် 'အဝေရိနော ဟောန္တု' အစရှိသော မေတ္တာ၏ အစီးအပွားကို ဆောင်သော အခြင်းအရာသုံးပါး ဟူသော ဤအခြင်းအရာ ရှစ်ပါးတို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။ 'မေတ္တာယတိ' ဟူသည် ချစ်မြတ်နိုး၏။ 'တံ ဓမ္မံ စေတယတိ' ဟူသည် ထိုသူတစ်ပါးတို့၏ အစီးအပွားကို ဆောင်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်၏၊ စေ့ဆော်၏၊ ဖြစ်ပေါ်စေ၏ ဟု အနက်ရသည်။ 'သဗ္ဗဗျာပါဒပရိယုဋ္ဌာနေဟိ ဝိမုစ္စတိ' ဟူသည် မေတ္တာ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော အလုံးစုံသော ဒေါသ၏ မပြတ်ဖြစ်ခြင်းတို့မှ ဝိက္ခမ္ဘနပဟာန်ဖြင့် လွတ်မြောက်၏။ 'မေတ္တာ စ စေတော စ ဝိမုတ္တိ စ' ဟူသော ပုဒ်တို့ဖြင့် တစ်ခုတည်းသော မေတ္တာကိုပင် သုံးမျိုးသော အပြားအားဖြင့် ဖွင့်ပြတော်မူအပ်၏။

Averino khemino sukhinoti imāni tīṇi padāni pubbe vutte ākāre saṅkhepena saṅgahetvā vuttāni. Saddhāya adhimuccatītiādinā nayena vuttāni pañcindriyāni mettāya sampayuttāniyeva. Āsevanātiādīsu chasu vāresu āsevīyati etehi mettāti āsevanā. Tathā bhāvanā bahulīkammaṃ. Alaṅkārāti vibhūsanā. Svālaṅkatāti suṭṭhu alaṅkatā bhūsitā. Parikkhārāti sambhārā. Suparikkhatāti suṭṭhu sambhatā. Parivārāti rakkhanaṭṭhena. Puna āsevanādīni aṭṭhavīsati padāni mettāya vaṇṇabhaṇanatthaṃ vuttāni. Tattha pāripūrīti paripuṇṇabhāvā. Sahagatāti mettāya sahagatā. Tathā sahajātādayo. Pakkhandanāti mettāya pavisanā, pakkhandati etehi mettāti vā pakkhandanā. Tathā saṃsīdanādayo. Etaṃ santanti phassanāti esā mettā santāti etehi phassanā hotīti etaṃ santanti phassanā ‘‘etadagga’’ntiādīsu (a. ni. 1.188 ādayo) viya napuṃsakavacanaṃ. Svādhiṭṭhitāti suṭṭhu patiṭṭhitā. Susamuggatāti suṭṭhu samussitā. Suvimuttāti attano attano paccanīkehi suṭṭhu vimuttā. Nibbattentīti mettāsampayuttā hutvā mettaṃ nibbattenti. Jotentīti pākaṭaṃ karonti. Patāpentīti virocenti.

'အဝေရိနော ခေမိနော သုခိနော' ဟူသော ဤပုဒ်သုံးပါးတို့ကို ရှေး၌ ဟောခဲ့ပြီးသော အခြင်းအရာတို့ကို အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်၍ ဟောကြားထားခြင်း ဖြစ်သည်။ 'သဒ္ဒါယ အဓိမုစ္စတိ' အစရှိသော နည်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော ဣန္ဒြေငါးပါးတို့သည် မေတ္တာနှင့် ယှဉ်ဘက်များသာ ဖြစ်ကုန်၏။ အာသေဝနအစရှိသော ဝါရခြောက်ပါးတို့၌ ဤသမ္ပယုတ်ဖြစ်သော ဣန္ဒြေတို့ဖြင့် မေတ္တာကို မှီဝဲအပ်သောကြောင့် 'အာသေဝနာ' မည်၏။ ထို့အတူ 'ဘာဝနာ' မည်၏၊ 'ဗဟုလီကမ္မ' မည်၏။ 'အလင်္ကာရာ' ဟူသည် တန်ဆာဆင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'သွာလင်္ကတာ' ဟူသည် ကောင်းစွာ တန်ဆာဆင်အပ် တောက်ပအပ်၏။ 'ပရိက္ခာရာ' ဟူသည် အဆောက်အဦ (သို့မဟုတ်) အကြောင်းတရားများ ဖြစ်သည်။ 'သုပရိက္ခတာ' ဟူသည် ကောင်းစွာ အကြောင်းတရားများ ပြုပြင်အပ်ကုန်၏။ 'ပရိဝါရာ' ဟူသည် စောင့်ရှောက်တတ်သော အနက်ကြောင့် ခြံရံခြင်း မည်၏။ တစ်ဖန် အာသေဝနအစရှိသော နှစ်ဆယ့်ရှစ်ပုဒ်တို့ကို မေတ္တာ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းပြောဆိုရန် ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုနှစ်ဆယ့်ရှစ်ပုဒ်တို့တွင် 'ပါရိပူရီ' ဟူသည် ပြည့်စုံသော အဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'သဟဂတာ' ဟူသည် မေတ္တာနှင့် တကွဖြစ်ကုန်၏။ သဟဇာတအစရှိသော ပုဒ်တို့သည်လည်း ထို့အတူပင် ဖြစ်သည်။ 'ပက္ခန္ဒနာ' ဟူသည် မေတ္တာ၏ သတ္တဝါအာရုံသို့ ရှေးဦးစွာ ဝင်စားခြင်း ဖြစ်သည်၊ သို့မဟုတ် ဤဣန္ဒြေတို့ဖြင့် မေတ္တာသည် သတ္တဝါအာရုံသို့ ဝင်စားတတ်သောကြောင့် 'ပက္ခန္ဒနာ' မည်၏။ သံသီဒနအစရှိသော ပုဒ်နှစ်ပါးတို့သည်လည်း ထို့အတူပင် ဖြစ်သည်။ 'ဧတံ သန္တန္တိ ဖဿနာ' ဟူသည် ဤမေတ္တာသည် ငြိမ်သက်၏ဟူ၍ ထိုဣန္ဒြေတို့ဖြင့် တွေ့ထိခြင်း ဖြစ်သည်၊ ထို့ကြောင့် 'ဧတံ သန္တန္တိ ဖဿနာ' မည်၏။ 'ဧတဒဂ္ဂံ' အစရှိသော ပုဒ်တို့ကဲ့သို့ နပုံသကသဒ္ဒါ ဖြစ်သည်။ 'သွာဓိဋ္ဌိတာ' ဟူသည် ကောင်းစွာ တည်မြဲတည်ဆောက်အပ်ကုန်၏။ 'သုသမိဂ္ဂတာ' ဟူသည် ကောင်းစွာ စိုက်ထူအပ်ကုန်၏။ 'သုဝိမုတ္တာ' ဟူသည် မိမိမိမိတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့မှ ကောင်းစွာ လွတ်မြောက်ကုန်၏။ 'နိဗ္ဗတ္တေန္တိ' ဟူသည် မေတ္တာနှင့် ယှဉ်ကုန်သည်ဖြစ်၍ မေတ္တာကို ဖြစ်ထွန်းစေကုန်၏။ 'ဇောတေန္တိ' ဟူသည် ထင်ရှားအောင် ပြုကြကုန်၏။ 'ပတာပေန္တိ' ဟူသည် တောက်ပစေကုန်၏။

2-4. Balādivārattayavaṇṇanā

၂-၄. ဗလာဒိဝါရတ္တယဝဏ္ဏနာ (ဗလအစရှိသော ဝါရသုံးပါး အဖွင့်)

24-27. Indriyavāre vuttanayeneva balavāropi veditabbo. Bojjhaṅgamaggaṅgavārā pariyāyena vuttā, na yathālakkhaṇavasena. Maggaṅgavāre sammāvācākammantājīvā mettāya pubbabhāgavasena vuttā, na appanāvasena. Na hi ete mettāya saha bhavanti. Sabbesaṃ pāṇānantiādīnaṃ sesavārānampi [Pg.212] sattavāre vuttanayeneva attho veditabbo. Mettābhāvanāvidhānaṃ pana visuddhimaggato (visuddhi. 1.240 ādayo) gahetabbanti.

၂၄-၂၇. ဣန္ဒြိယဝါရ၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဗလဝါရကိုလည်း သိအပ်၏။ ဗောဇ္ဈင်္ဂဝါရနှင့် မဂ္ဂင်္ဂဝါရတို့ကို ပရိယာယ်အားဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်၏၊ ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်လက္ခဏာအစွမ်းဖြင့် ဟောထားသည်မဟုတ်။ မဂ္ဂင်္ဂဝါရ၌ သမ္မာဝါစာ၊ သမ္မာကမ္မန္တနှင့် သမ္မာအာဇီဝတို့ကို မေတ္တာ၏ ရှေးအဖို့၌ဖြစ်သော (ဥပစာရ) အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏၊ အပ္ပနာအစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူသည်မဟုတ်။ စင်စစ်အားဖြင့် ထိုသမ္မာဝါစာစသည်တို့သည် မေတ္တာနှင့်အတူ မဖြစ်ပေါ်နိုင်ကြပေ။ 'သဗ္ဗေသံ ပါဏာနံ' အစရှိသော ကြွင်းသောဝါရတို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကိုလည်း သတ္တဝါရ (သဗ္ဗေ သတ္တာ ဝါရ) ၌ ပြဆိုခဲ့သော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ မေတ္တာဘာဝနာပွားများပုံ အစီအရင်ကိုမူ ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်းမှ ယူရမည်။

Mettākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

မေတ္တာကထာဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

5. Virāgakathā

၅. ဝိရာဂကထာ။

Virāgakathāvaṇṇanā

ဝိရာဂကထာဝဏ္ဏနာ (ဝိရာဂကထာ အဖွင့်)

28. Idāni maggapayojanapariyosānāya mettākathāya anantaraṃ kathitāya virāgasaṅkhātamaggapubbaṅgamāya virāgakathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Tattha paṭhamaṃ tāva ‘‘nibbindaṃ virajjati virāgā vimuccatī’’ti (mahāva 23) vuttānaṃ dvinnaṃ suttantapadānaṃ atthaṃ niddisitukāmena virāgo maggo, vimutti phalanti uddeso ṭhapito. Tattha paṭhamaṃ vacanatthaṃ tāva niddisitukāmo kathaṃ virāgo maggotiādimāha. Tattha virajjatīti virattā hoti. Sesāni maggañāṇaniddese vuttatthāni. Virāgoti yasmā sammādiṭṭhi virajjati, tasmā virāgo nāmāti attho. So ca virāgo yasmā virāgārammaṇo…pe… virāge patiṭṭhito, tasmā ca virāgoti evaṃ ‘‘virāgārammaṇo’’tiādīnaṃ pañcannaṃ vacanānaṃ sambandho veditabbo. Tattha virāgārammaṇoti nibbānārammaṇo. Virāgagocaroti nibbānavisayo. Virāge samudāgatoti nibbāne samuppanno. Virāge ṭhitoti pavattivasena nibbāne ṭhito. Virāge patiṭṭhitoti anivattanavasena nibbāne patiṭṭhito.

၂၈. ယခုအခါ အရိယာမဂ်တည်းဟူသော အကျိုးလျှင် အဆုံးရှိသော မေတ္တာကထာ၏ အခြားမဲ့၌ ဟောကြားအပ်သော၊ ဝိရာဂဟု ဆိုအပ်သော အရိယာမဂ်လျှင် ရှေ့သွားရှိသော ဝိရာဂကထာ၏ မဟောရသေးသော အနက်ကို ဖွင့်ဆိုပေအံ့။ ထိုဝိရာဂကထာ၌ ရှေးဦးစွာ အစဉ်အတိုင်း 'ငြီးငွေ့၏၊ တပ်ခြင်းကင်း၏၊ တပ်ခြင်းကင်းခြင်းကြောင့် လွတ်မြောက်၏' ဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်သော သုတ္တန်ပုဒ်နှစ်ခုတို့၏ အနက်ကို ပြလိုသော မထေရ်သည် 'ဝိရာဂသည် မဂ်ဖြစ်၏၊ ဝိမုတ္တိသည် ဖိုလ်ဖြစ်၏' ဟူ၍ အကျဉ်းပြဆိုချက်ကို ထားတော်မူ၏။ ထိုအကျဉ်းပြဆိုချက်၌ ရှေးဦးစွာ ဝစနတ္ထကို အစဉ်အတိုင်း ပြလိုသဖြင့် 'အဘယ်သို့ ဝိရာဂသည် မဂ်ဖြစ်သနည်း' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ 'တပ်ခြင်းကင်း၏' ဟူသည် တပ်ခြင်းကင်းခြင်း ဖြစ်၏။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့ကို မဂ်ဉာဏ်နိဒ္ဒေသ၌ ဟောတော်မူအပ်ပြီး ဖြစ်၏။ 'ဝိရာဂ' ဟူသည်ကား အကြင်ကြောင့် သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိမှ ကင်းပြတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝိရာဂမည်၏ ဟူ၍ ဤသည်ကား အနက်တည်း။ ထိုသမ္မာဒိဋ္ဌိဟု ဆိုအပ်သော ဝိရာဂသည်လည်း အကြင်ကြောင့် နိဗ္ဗာန်လျှင် အာရုံရှိ၏ ...ပ... နိဗ္ဗာန်၌ တည်၏၊ ထို့ကြောင့်လည်း ဝိရာဂမည်၏။ ဤသို့လျှင် 'ဝိရာဂါရမ္မဏော' အစရှိသော ငါးပါးသော ပုဒ်တို့၏ စပ်ခြင်းကို သိအပ်၏။ ထို၌ 'ဝိရာဂါရမ္မဏော' ဟူသည် နိဗ္ဗာန်လျှင် အာရုံရှိသော၊ 'ဝိရာဂဂေါစရော' ဟူသည် နိဗ္ဗာန်လျှင် ကျက်စားရာရှိသော၊ 'ဝိရာဂေ သမုဒါဂတော' ဟူသည် နိဗ္ဗာန်၌ ဖြစ်ထွန်းသော၊ 'ဝိရာဂေ ဌိတော' ဟူသည် ဖြစ်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် နိဗ္ဗာန်၌ တည်သော၊ 'ဝိရာဂေ ပတိဋ္ဌိတော' ဟူသည် ပြန်လည်ခြင်းမရှိသော အစွမ်းဖြင့် နိဗ္ဗာန်၌ ကောင်းစွာတည်သောဟူ၍ အနက်ရ၏။

Nibbānañca virāgoti nibbānaṃ virāgahetuttā virāgo. Nibbānārammaṇatājātāti nibbānārammaṇe jātā, nibbānārammaṇabhāvena vā jātā. Te maggasampayuttā sabbeva phassādayo dhammā virajjanaṭṭhena virāgā hontīti virāgā nāma honti. Sahajātānīti sammādiṭṭhisahajātāni sammāsaṅkappādīni satta maggaṅgāni. Virāgaṃ gacchantīti virāgo maggoti virāgaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā gacchantīti virāgārammaṇattā virāgo nāma, magganaṭṭhena maggo nāma hotīti attho. Ekekampi maggaṅgaṃ maggoti nāmaṃ labhati. Iti ekekassa aṅgassa maggatte vutte sammādiṭṭhiyāpi maggattaṃ vuttameva hoti. Tasmāyeva ca etena maggenāti aṭṭha maggaṅgāni gahetvā vuttaṃ. Buddhā cāti paccekabuddhāpi saṅgahitā. Tepi hi ‘‘dveme, bhikkhave, buddhā tathāgato ca arahaṃ sammāsambuddho paccekabuddho cā’’ti (a. ni. 2.57) vuttattā buddhāyeva[Pg.213]. Agatanti anamatagge saṃsāre agatapubbaṃ. Disanti sakalāyapaṭipattiyā dissati apadissati abhisandahīyatīti disā, sabbabuddhehi vā paramaṃ sukhanti dissati apadissati kathīyatīti disā, sabbadukkhaṃ vā dissanti vissajjenti ujjhanti etāyāti disā. Taṃ disaṃ. Aṭṭhaṅgiko maggoti kiṃ vuttaṃ hoti? Yo so aṭṭhaṅgiko dhammasamūho, so etena nibbānaṃ gacchantīti gamanaṭṭhena maggo nāmāti vuttaṃ hoti. Puthusamaṇabrāhmaṇānaṃ parappavādānanti visuṃ visuṃ samaṇānaṃ brāhmaṇānañca ito aññaladdhikānaṃ. Aggoti tesaṃ sesamaggānaṃ visiṭṭho. Seṭṭhoti sesamaggato ativiya pasaṃsanīyo. Mokkhoti mukhe sādhu, sesamaggānaṃ abhimukhe ayameva sādhūti attho. Uttamoti sesamagge ativiya uttiṇṇo. Pavaroti sesamaggato nānappakārehi saṃbhajanīyo. Itīti kāraṇatthe nipāto. Tasmā bhagavatā ‘‘maggānaṃ aṭṭhaṅgiko seṭṭho’’ti vuttoti adhippāyo. Vuttañhi bhagavatā –

နိဗ္ဗာန်ကိုလည်း ရာဂကင်းခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် 'ဝိရာဂ' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'နိဗ္ဗာနာရမ္မဏတာဇာတာ' ဟူသည် နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော အာရုံ၌ ဖြစ်ကုန်သော သို့မဟုတ် နိဗ္ဗာန်လျှင် အာရုံရှိသည်၏ အဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ကုန်သော တရားတို့တည်း။ မဂ်နှင့်ယှဉ်ကုန်သော ခပ်သိမ်းသော ဖဿအစရှိသော တရားတို့သည် တပ်ခြင်းကင်းသော အနက်ကြောင့် ဝိရာဂတို့ ဖြစ်ကုန်၏ ဟူ၍ ဝိရာဂမည်ကုန်၏။ 'သဟဇာတာနိ' ဟူသည် သမ္မာဒိဋ္ဌိနှင့် အတူဖြစ်ကုန်သော သမ္မာသင်္ကပ္ပအစရှိသော ခုနစ်ပါးသော မဂ္ဂင်တို့တည်း။ 'ဝိရာဂံ ဂစ္ဆန္တီတိ ဝိရာဂေါ မဂ္ဂေါ' ဟူသည် ဝိရာဂဟူသော နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြု၍ သွားတတ်ကုန်သောကြောင့် နိဗ္ဗာန်လျှင် အာရုံရှိသည်၏ အဖြစ်ဖြင့် ဝိရာဂမည်၏၊ ရှာမှီးတတ်သော အနက်ကြောင့် မဂ်မည်၏ ဟူ၍ အနက်ရ၏။ တစ်ပါးတစ်ပါးသော မဂ္ဂင်သည်လည်း မဂ်ဟူသော အမည်ကို ရ၏။ ဤသို့ တစ်ပါးတစ်ပါးသော အင်္ဂါ၏ မဂ်အဖြစ်ကို ဆိုအပ်သည်ရှိသော် သမ္မာဒိဋ္ဌိ၏လည်း မဂ်အဖြစ်ကို ဆိုအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် 'ဤမဂ်ဖြင့်' ဟု ဆို၍ မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့ကို ယူလျက် ဟောတော်မူ၏။ 'ဗုဒ္ဓါ စ' ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့ကိုလည်း သိမ်းယူအပ်၏။ ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့သည်လည်း 'ရဟန်းတို့... မြတ်စွာဘုရားနှင့် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါဟူ၍ ဘုရားနှစ်ပါးတို့ ရှိကုန်၏' ဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်ကုန်သည်သာတည်း။ 'အဂတံ' ဟူသည် အစမထင်သော သံသရာ၌ မရောက်စဖူးသော။ 'ဒိသံ' ဟူသည် အလုံးစုံသော အကျင့်ဖြင့် ရှေးရှုကောင်းစွာ ရောက်အပ်၏၊ ညွှန်ပြအပ်၏၊ ပေါင်းစပ်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဒိသာ' မည်၏။ သို့မဟုတ် ခပ်သိမ်းသော ဘုရားရှင်တို့သည် မြတ်သောချမ်းသာဟူ၍ မိန့်ဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဒိသာ' မည်၏။ သို့မဟုတ် ဤနိဗ္ဗာန်ဖြင့် ခပ်သိမ်းသော ဆင်းရဲကို စွန့်ပစ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဒိသာ' မည်၏။ ထိုနိဗ္ဗာန်သို့။ 'မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးရှိသော မဂ်' ဟူသည် အဘယ်ကို ဆိုလိုသနည်း။ မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးရှိသော အကြင်တရားအပေါင်းသည် ရှိ၏၊ ထိုတရားအပေါင်းသည် ဤတရားအပေါင်းဖြင့် နိဗ္ဗာန်သို့ သွားတတ်သောကြောင့် သွားတတ်သော အနက်ဖြင့် မဂ်မည်၏ ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ 'များစွာသော သမဏဗြာဟ္မဏတို့၏ တစ်ပါးသောအယူဝါဒတို့ထက်' ဟူသည် ဤသာသနာတော်မှတစ်ပါး အယူရှိကုန်သော အသီးသီးသော သမဏတို့၏လည်းကောင်း၊ ဗြာဟ္မဏတို့၏လည်းကောင်း မဂ်တို့ထက် ဖြစ်၏။ 'အဂ္ဂေါ' ဟူသည် ထိုတစ်ပါးသော မဂ်တို့ထက် ထူးကဲမြတ်ပြဋ္ဌာန်း၏။ 'သေဋ္ဌော' ဟူသည် ကြွင်းသောမဂ်တို့ထက် အလွန် ချီးမွမ်းအပ်၏။ 'မောက္ခော' ဟူသည် ရှေ့မျက်နှာစာ၌ ကောင်း၏၊ ကြွင်းသောမဂ်တို့၏ ရှေ့တူရူ၌ ဤမဂ်သည်သာ ကောင်း၏ ဟူသော အနက်တည်း။ 'ဥတ္တမော' ဟူသည် ကြွင်းသောမဂ်တို့ထက် အလွန် လွန်မြောက်၏။ 'ပဝရော' ဟူသည် ကြွင်းသောမဂ်တို့ထက် နည်းလမ်းအမျိုးမျိုးဖြင့် ပူဇော်ထိုက်၏။ 'ဣတိ' ဟူသည် အကြောင်းပြနိပါတ် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် 'မဂ်တို့တွင် မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးရှိသောမဂ်သည် မြတ်၏' ဟူ၍ ဟောတော်မူ၏ဟု အလိုရှိအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူအပ်သည်မဟုတ်ပါလော -

‘‘Maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho, saccānaṃ caturo padā;

Virāgo seṭṭho dhammānaṃ, dvipadānañca cakkhumā’’ti. (dha. pa. 273);

ဂါထာအနက်။ 'မဂ်တို့တွင် မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးရှိသော မဂ်သည် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်၏၊ သစ္စာတို့တွင် လေးပါးသော ပုဒ်ရှိသော သစ္စာလေးပါးသည် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်၏၊ တရားတို့တွင် တပ်ခြင်းကင်းရာ နိဗ္ဗာန်သည် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်၏၊ ခြေနှစ်ချောင်းရှိသော သတ္တဝါတို့တွင် ဉာဏ်မျက်စိရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်၏။'

Taṃ idha vicchinditvā ‘‘maggānaṃ aṭṭhaṅgiko seṭṭho’’ti vuttaṃ. Sesavāresupi iminā ca nayena heṭṭhā vuttanayena ca attho veditabbo.

ထိုဂါထာကို ဤပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်ပါဠိ၌ ဖြတ်တောက်၍ 'မဂ်တို့တွင် မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးရှိသောမဂ်သည် မြတ်၏' ဟူ၍ ဟောတော်မူ၏။ ကြွင်းသောဝါရတို့၌လည်း ဤနည်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အောက်၌ ဟောအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့်လည်းကောင်း အနက်ကို သိအပ်၏။

Dassanavirāgotiādīsu dassanasaṅkhāto virāgo dassanavirāgo. Indriyaṭṭhato balassa visiṭṭhattā idha indriyato balaṃ paṭhamaṃ vuttanti veditabbaṃ. Ādhipateyyaṭṭhena indriyānītiādi indriyādīnaṃ atthavibhāvanā, na virāgassa. Tathaṭṭhena saccāti saccañāṇaṃ veditabbaṃ. Sīlavisuddhīti sammāvācākammantājīvā. Cittavisuddhīti sammāsamādhi. Diṭṭhivisuddhīti sammādiṭṭhisaṅkappā. Vimuttaṭṭhenāti taṃtaṃmaggavajjhakilesehi muttaṭṭhena. Vijjāti sammādiṭṭhi. Vimuttīti samucchedavimutti. Amatogadhaṃ nibbānaṃ pariyosānaṭṭhena maggoti maggaphalapaccavekkhaṇāhi maggīyatīti maggo.

'ဒဿနဝိရာဂေါ' အစရှိသည်တို့၌ ဖူးမြင်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ကင်းပြတ်ခြင်းသည် ဒဿနဝိရာဂ မည်၏။ ဣန္ဒြေ၏အနက်ထက် ဗိုလ်၏အနက်သည် ထူးကဲသောကြောင့် (ပြဋ္ဌာန်းသောကြောင့်) ဤ၌ ဣန္ဒြေထက် ဗိုလ်ကို ရှေးဦးစွာ ဟောတော်မူ၏ဟု သိအပ်၏။ 'စိုးပိုင်သော အနက်ကြောင့် ဣန္ဒြေတို့ မည်ကုန်၏' အစရှိသော စကားသည် ဣန္ဒြေစသည်တို့၏ အနက်ကို ပြခြင်းသာ ဖြစ်၏၊ ဝိရာဂ၏ အနက်ကို ပြခြင်းမဟုတ်။ 'ဟုတ်မှန်သော အနက်ကြောင့် သစ္စာတို့ မည်ကုန်၏' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် သစ္စာလေးပါးကို သိသောဉာဏ်ကို သိအပ်၏။ 'သီလဝိသုဒ္ဓိ' ဟူသည် သမ္မာဝါစာ၊ သမ္မာကမ္မန္တ၊ သမ္မာအာဇီဝတို့တည်း။ 'စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ' ဟူသည် သမ္မာသမာဓိတည်း။ 'ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ' ဟူသည် သမ္မာဒိဋ္ဌိ၊ သမ္မာသင်္ကပ္ပတို့တည်း။ 'လွတ်မြောက်သော အနက်ကြောင့်' ဟူသည် ထိုထိုမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သော ကိလေသာတို့မှ လွတ်မြောက်သော အနက်ကြောင့် ဖြစ်၏။ 'ဝိဇ္ဇာ' ဟူသည် သမ္မာဒိဋ္ဌိတည်း။ 'ဝိမုတ္တိ' ဟူသည် သမုစ္ဆေဒဝိမုတ္တိတည်း။ 'အမြိုက်နိဗ္ဗာန်သို့ သက်ဝင်၍ အဆုံးရှိသော အနက်ကြောင့် မဂ်မည်၏' ဟူသည် မဂ်စိတ်၊ ဖိုလ်စိတ်၊ ပစ္စဝေက္ခဏာစိတ်တို့ဖြင့် ရှာမှီးအပ်သောကြောင့် မဂ်မည်၏။

Imasmiṃ virāganiddese vuttā dhammā sabbepi maggakkhaṇeyeva. Vimuttiniddese phalakkhaṇe. Tasmā chandamanasikārāpi maggaphalasampayuttā.

ဤဝိရာဂနိဒ္ဒေသ၌ ဟောအပ်သော တရားတို့သည် အလုံးစုံလည်း မဂ်ခဏ၌သာလျှင် ရအပ်ကုန်၏။ ဝိမုတ္တိနိဒ္ဒေသ၌ ဟောအပ်သော တရားတို့ကား ဖိုလ်ခဏ၌ ရအပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ဆန္ဒနှင့် မနသိကာရတို့သည်လည်း မဂ်ဖိုလ်နှင့် ယှဉ်ကုန်၏။

29. Virāganiddese [Pg.214] vuttanayeneva vimuttiniddesepi attho veditabbo. Phalaṃ panettha paṭippassaddhivimuttattā vimutti, nibbānaṃ nissaraṇavimuttattā vimutti. ‘‘Sahajātāni sattaṅgānī’’tiādīni vacanāni idha na labbhantīti na vuttāni. Sayaṃ phalavimuttattā pariccāgaṭṭhena vimuttīti ettakameva vuttaṃ. Sesaṃ vuttanayamevāti.

၂၉. ဝိရာဂနိဒ္ဒေသ၌ ဟောအပ်သောနည်းအတိုင်းသာလျှင် ဝိမုတ္တိနိဒ္ဒေသ၌လည်း အနက်ကို သိအပ်၏။ သို့သော် ဤဝိမုတ္တိနိဒ္ဒေသ၌ ဖိုလ်သည် ငြိမ်းအေးသဖြင့် လွတ်မြောက်ခြင်း (ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိမုတ္တ) ဖြစ်သောကြောင့် ဝိမုတ္တိမည်၏။ နိဗ္ဗာန်သည် ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်သဖြင့် လွတ်မြောက်ခြင်း (နိဿရဏဝိမုတ္တ) ဖြစ်သောကြောင့် ဝိမုတ္တိမည်၏။ 'အတူတကွ ဖြစ်ကုန်သော မဂ္ဂင်ခုနစ်ပါးတို့' အစရှိသော စကားတို့ကို ဤဝိမုတ္တိနိဒ္ဒေသ၌ မရအပ်သောကြောင့် မဟောအပ်ကုန်။ ဖိုလ်ကိုယ်တိုင်သည် ဖလဝိမုတ္တိဖြစ်သောကြောင့် 'စွန့်လွှတ်သော အနက်ကြောင့် ဝိမုတ္တိမည်၏' ဟူ၍ ဤမျှသော စကားကိုသာလျှင် ဟောတော်မူ၏။ ကြွင်းသောစကားသည် ဟောအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းသာတည်း။

Virāgakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ဝိရာဂကထာအဖွင့် ပြီး၏။

6. Paṭisambhidākathā

၆. ၆။ ပဋိသမ္ဘိဒါကထာ

1. Dhammacakkapavattanavāravaṇṇanā

၁. ၁။ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနဝါရအဖွင့်

30. Idāni virāgasaṅkhātamaggavasena siddhaṃ paṭisambhidāpabhedaṃ dassentena kathitāya dhammacakkappavattanasuttantapubbaṅgamāya paṭisambhidākathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Suttante tāva bārāṇasiyanti bārāṇasā nāma nadī, bārāṇasāya avidūre bhavā nagarī bārāṇasī. Tassaṃ bārāṇasiyaṃ. Isipatane migadāyeti isīnaṃ patanuppatanavasena evaṃladdhanāme migānaṃ abhayadānadinnaṭṭhānattā migadāyasaṅkhāte ārāme. Tattha hi uppannuppannā sabbaññuisayo patanti, dhammacakkappavattanatthaṃ nisīdantīti attho. Nandamūlakapabbhārato sattāhaccayena nirodhasamāpattito vuṭṭhitā anotattadahe katamukhadhovanakiccā ākāsena āgantvā paccekabuddhaisayopettha samosaraṇavasena patanti, uposathatthañca anuposathatthañca sannipatanti, gandhamādanaṃ paṭigacchantā ca tato ca uppatantītipi iminā isīnaṃ patanuppatanavasena taṃ ‘‘isipatana’’nti vuccati. ‘‘Isipadana’’ntipi pāṭho. Pañcavaggiyeti –

၃၀. ယခုအခါ ဝိရာဂဟုဆိုအပ်သော မဂ်၏အစွမ်းဖြင့် ပြီးသော ပဋိသမ္ဘိဒါပြားကို ပြလိုသဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်သော၊ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနသုတ်လျှင် ရှေ့သွားရှိသော ပဋိသမ္ဘိဒါကထာ၏ မဆန်းကြယ်သေးသော အနက်ကို ဖွင့်ဆိုခြင်း (အပုဗ္ဗတ္ထာနုဝဏ္ဏနာ) ဖြစ်သည်။ သုတ်၌ ရှေးဦးစွာ ‘ဗာရာဏသိယံ’ ဟူသော ပုဒ်၌ ‘ဗာရာဏသာ’ မည်သော မြစ်ရှိ၏၊ ထိုဗာရာဏသာမြစ်၏ မနီးမဝေးတွင် တည်ထောင်ထားသော မြို့ကို ‘ဗာရာဏသီ’ ဟု ခေါ်သည်။ ထိုဗာရာဏသီပြည်၌။ ‘ဣသိပတနေ မိဂဒါယေ’ ဟူသည် ရသေ့ (ဘုရား၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ) တို့၏ ကျရောက်ခြင်း၊ ပျံတက်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဤသို့ ‘ဣသိပတန’ ဟူသောအမည်ကို ရအပ်သော၊ သားအပေါင်းတို့အား ဘေးမဲ့ပေးရာ ဌာနဖြစ်သောကြောင့် ‘မိဂဒါဝုန်’ ဟု ဆိုအပ်သော တောကျောင်း၌။ ထိုအရပ်၌ ပွင့်တော်မူကုန် ပွင့်တော်မူကုန်သော သဗ္ဗညုဣသိ (ဘုရားရှင်) တို့သည် သက်ဆင်းတော်မူကြကုန်၏၊ တရားစက်ကို ဟောကြားတော်မူခြင်းငှာ သီတင်းသုံးတော်မူကြကုန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ နန္ဒမူလိုဏ်ဂူမှ ခုနစ်ရက်လွန်သဖြင့် နိရောဓသမာပတ်မှ ထတော်မူ၍ အနောတတ်အိုင်၌ မျက်နှာသစ်ခြင်းကိစ္စကို ပြုပြီးလျှင် ကောင်းကင်ခရီးဖြင့် ကြွလာကြကုန်သော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါရသေ့တို့သည်လည်း ဤမိဂဒါဝုန်တော၌ စုဝေးခြင်း အစွမ်းဖြင့် သက်ဆင်းတော်မူကြကုန်၏၊ ဥပုသ်ပြုခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ဥပုသ်ပြုခြင်းငှာ မဟုတ်ဘဲလည်းကောင်း စုဝေးကြကုန်၏။ ဂန္ဓမာဒနတောင်သို့ ပြန်ကြွတော်မူကြကုန်သော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့သည်လည်း ထိုမိဂဒါဝုန်တောမှသာလျှင် ပျံတက်တော်မူကြကုန်၏။ ဤသို့ ရသေ့တို့၏ သက်ဆင်းခြင်း၊ ပျံတက်ခြင်း အစွမ်းကြောင့် ထိုတောကို ‘ဣသိပတန’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ‘ဣသိပဒန’ ဟူ၍လည်း ဖတ်နည်းရှိသေး၏။ ‘ပဉ္စဝဂ္ဂိယေ’ ဟူသည်ကား-

‘‘Koṇḍañño bhaddiyo vappo, mahānāmo ca assaji;

Ete pañca mahātherā, pañcavaggāti vuccare’’ti. –

“ကောဏ္ဍည၊ ဘဒ္ဒိယ၊ ဝပ္ပ၊ မဟာနာမ်နှင့် အဿဇိ ဟူသော ဤမထေရ်မြတ်ငါးပါးတို့ကို ပဉ္စဝဂ္ဂီ (ငါးစုအပေါင်း) ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏” ဟု ဟောတော်မူသည်။

Evaṃ vuttānaṃ pañcannaṃ bhikkhūnaṃ vaggo pañcavaggo. Tasmiṃ pañcavagge bhavā taṃpariyāpannattāti pañcavaggiyā, te pañcavaggiye. Bhikkhū āmantesīti dīpaṅkaradasabalassa pādamūle katābhinīhārato paṭṭhāya pāramiyo pūrento [Pg.215] anupubbena pacchimabhavaṃ patvā pacchimabhave ca katābhinikkhamano anupubbena bodhimaṇḍaṃ patvā tattha aparājitapallaṅke nisinno mārabalaṃ bhinditvā paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussaritvā majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhetvā pacchimayāmāvasāne dasasahassilokadhātuṃ unnādento sampakampento sabbaññutaṃ patvā satta sattāhāni bodhimaṇḍe vītināmetvā mahābrahmunā āyācitadhammadesanā buddhacakkhunā lokaṃ voloketvā lokānuggahena bārāṇasiṃ gantvā pañcavaggiye bhikkhū saññāpetvā dhammacakkaṃ pavattetukāmo āmantesi.

ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသော ရဟန်းငါးပါးတို့၏ အပေါင်းကို ‘ပဉ္စဝဂ္ဂ’ ဟု ခေါ်သည်။ ထိုပဉ္စဝဂ်၌ ဖြစ်ကုန်သော သို့မဟုတ် ထိုအပေါင်း၌ အကျုံးဝင်ကုန်သောကြောင့် ‘ပဉ္စဝဂ္ဂီယ’ မည်ကုန်၏၊ ထိုပဉ္စဝဂ္ဂီငါးဦးတို့တည်း။ ‘ရဟန်းတို့ကို ခေါ်တော်မူ၏ (အာမန္တေသိ)’ ဟူသည်မှာ- ဒီပင်္ကရာမြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်ရင်း၌ ပြုအပ်သော ဘုရားဆုပန်ခြင်း ရှိသည်မှစ၍ ပါရမီတော်တို့ကို ဖြည့်ကျင့်တော်မူလျက် အစဉ်အတိုင်း နောက်ဆုံးဘဝသို့ ရောက်၍၊ နောက်ဆုံးဘဝ၌လည်း တောထွက်တော်မူခြင်းကို ပြုတော်မူကာ အစဉ်အတိုင်း ဗောဓိမဏ္ဍိုင်သို့ ရောက်တော်မူပြီးလျှင် ထိုဗောဓိပင်ရင်းရှိ အပရာဇိတပလ္လင်ထက်၌ စံပယ်တော်မူလျက် မာရ်စစ်သည်ကို အောင်မြင်ဖျက်ဆီး၍၊ ပထမယာမ်၌ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်ကို ရတော်မူကာ၊ မဇ္ဈိမယာမ်၌ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ကို သုတ်သင်တော်မူပြီးလျှင်၊ ပစ္ဆိမယာမ်၏ အဆုံး၌ တစ်သောင်းသော လောကဓာတ်ကို မြည်ဟီးစေလျက် ပြင်းစွာတုန်လှုပ်စေလျက် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်သို့ ရောက်တော်မူ၍၊ ဗောဓိမဏ္ဍိုင်၌ ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး (ခုနစ်သတ္တာဟ) တို့ကို လွန်စေတော်မူပြီး၍၊ သဟမ္ပတိမဟာဗြဟ္မာကြီးက တရားဟောရန် တောင်းပန်အပ်သည်ရှိသော် ဗုဒ္ဓစက္ခုဖြင့် လောကကို ကြည့်ရှုတော်မူပြီးလျှင် လောကသားတို့အား သနားစောင့်ရှောက်လိုသောအားဖြင့် ဗာရာဏသီပြည်သို့ ကြွတော်မူ၍၊ ပဉ္စဝဂ္ဂီရဟန်းတို့ကို သိစေတော်မူလျက် ဓမ္မစကြာတရားတော်ကို ဟောကြားလိုတော်မူသော ဘုရားရှင်သည် ခေါ်တော်မူ၏။

Dveme, bhikkhave, antāti dveme, bhikkhave, koṭṭhāsā. Imassa pana vacanassa samudāhārena samudāhāranigghoso heṭṭhā avīciṃ upari bhavaggaṃ patvā dasasahassiṃ lokadhātuṃ pattharitvā aṭṭhāsi, tasmiṃyeva samaye aṭṭhārasakoṭisaṅkhā brahmāno samāgacchiṃsu. Pacchimadisāya sūriyo atthaṅgameti, puratthimāya disāya uttarāsāḷhanakkhattena yutto puṇṇacando uggacchati. Tasmiṃ samaye bhagavā dhammacakkappavattanasuttantaṃ ārabhanto ‘‘dveme, bhikkhave, antā’’tiādimāha.

‘ဒွေမေ ဘိက္ခဝေ အန္တာ’ ဟူသည်မှာ ‘ရဟန်းတို့၊ ဤအဖို့အစု (အစွန်း) တို့သည် နှစ်ပါးတို့တည်း’ ဟူ၏။ စင်စစ်သော်ကား ဤစကားတော်ကို မြွက်ဟတော်မူသဖြင့် မြွက်ဟတော်မူသော အသံတော်သည် အောက်၌ အဝီစိငရဲတိုင်အောင်၊ အထက်၌ ဘဝဂ်တိုင်အောင် ရောက်ရှိလျက် တစ်သောင်းသော လောကဓာတ်၌ ပျံ့နှံ့တည်ရှိလေ၏။ ထိုအချိန်၌ပင် တစ်ဆယ့်ရှစ်ကုဋေ အရေအတွက်ရှိကုန်သော ဗြဟ္မာတို့သည် စည်းဝေးရောက်ရှိလာကြကုန်၏။ အနောက်အရပ်၌ နေသည် ဝင်လုရှိ၏။ အရှေ့အရပ်၌ ဥတ္တရာသဠ်နက္ခတ်နှင့် ယှဉ်သော လပြည့်ဝန်းသည် တက်လာ၏။ ထိုအချိန်၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနသုတ်ကို စတင်ဟောကြားလိုရကား ‘ဒွေမေ ဘိက္ခဝေ အန္တာ’ အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။

Tattha pabbajitenāti gihisaṃyojanaṃ vatthukāmaṃ chetvā pabbajitena. Na sevitabbāti na valañjetabbā. Pabbajitānaṃyeva visesato paṭipattiyā bhājanabhūtattā ‘‘pabbajitena na sevitabbā’’ti vuttaṃ. Yo cāyaṃ kāmesu kāmasukhallikānuyogoti yo ca ayaṃ vatthukāmesu kilesakāmasukhassa, kilesakāmasukhanissayassa vā anuyogo. Hīnoti lāmako. Gammoti gāmavāsīnaṃ santako. Pothujjanikoti puthujjanena andhabālajanena āciṇṇo. Anariyoti na ariyo. Atha vā na visuddhānaṃ uttamānaṃ ariyānaṃ santako. Anatthasaṃhitoti na atthasaṃhito, sukhāvahakāraṇaṃ anissitoti attho. Attakilamathānuyogoti attano kilamathassa anuyogo, attano dukkhakaraṇanti attho. Dukkhoti kaṇṭakāpassayaseyyādīhi attamāraṇehi dukkhāvaho. Tapassīhi ‘‘uttamaṃ tapo’’ti gahitattā tesaṃ cittānurakkhanatthaṃ idha ‘‘hīno’’ti na vuttaṃ, pabbajitānaṃ dhammattā ‘‘gammo’’ti ca, gihīhi asādhāraṇattā ‘‘pothujjaniko’’ti ca na vuttaṃ. Tattha pana kehici pabbajitapaṭiññehi diṭṭhadhammanibbānavādehi ‘‘yato kho, bho[Pg.216], ayaṃ attā pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgibhūto paricāreti, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā diṭṭhadhammanibbānappatto hotī’’ti (dī. ni. 1.94) gahitattā tesaṃ cittānurakkhanatthañca paccuppanne sukhattā ca tassa dhammasamādānassa ‘‘dukkho’’ti na vuttaṃ. Kāmasukhallikānuyogo paccuppanne taṇhādiṭṭhisaṃkiliṭṭhasukhattā āyatiñca dukkhavipākattā tadanuyuttānaṃ taṇhādiṭṭhibandhanabaddhattā ca na sevitabbo, attakilamathānuyogo paccuppanne diṭṭhisaṃkiliṭṭhadukkhattā āyatiñca dukkhavipākattā tadanuyuttānaṃ diṭṭhibandhanabaddhattā ca na sevitabbo, ete khoti te ete. Anupagammāti na upagantvā. Majjhimāti saṃkiliṭṭhasukhadukkhānaṃ abhāvā majjhe bhavāti majjhimā. Sā eva nibbānaṃ paṭipajjanti etāyāti paṭipadā. Abhisambuddhāti paṭividdhā. Cakkhukaraṇītiādīsu paññācakkhuṃ karotīti cakkhukaraṇī. Ñāṇakaraṇīti tasseva vevacanaṃ. Upasamāyāti kilesūpasamāya. Abhiññāyāti catunnaṃ saccānaṃ abhijānanatthāya. Sambodhāyāti tesaṃyeva sambujjhanatthāya. Nibbānāyāti nibbānasacchikiriyatthāya. Atha vā dassanamaggañāṇaṃ karotīti cakkhukaraṇī. Bhāvanāmaggañāṇaṃ karotīti ñāṇakaraṇī. Sabbakilesānaṃ upasamāya. Sabbadhammānaṃ abhiññāya. Arahattaphalasambodhāya. Kilesānañca khandhānañca nibbānāya. Saccakathā abhiññeyyaniddese vuttā.

ထိုစကား၌ ‘ပဗ္ဗဇိတေန’ ဟူသည် လူတို့၏နှောင်ဖွဲ့မှုဖြစ်သော ဝတ္ထုကာမကို ဖြတ်တောက်၍ ရဟန်းပြုသောသူ ဖြစ်သည်။ ‘န သေဝိတဗ္ဗာ’ ဟူသည် မမှီဝဲမသုံးဆောင်အပ်။ ရဟန်းတို့သာလျှင် အထူးသဖြင့် အကျင့်၏ တည်ရာဖြစ်သောကြောင့် ‘ရဟန်းသည် မမှီဝဲအပ်’ ဟု ဟောတော်မူသည်။ ‘ယော စာယံ ကာမေသု ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂေါ’ ဟူသည် ဝတ္ထုကာမတို့၌ ကိလေသာကာမတည်းဟူသော သုခကိုသော်လည်းကောင်း၊ ကိလေသာကာမသုခ၏ တည်ရာဖြစ်သော အာရုံ သို့မဟုတ် စိတ္တုပါဒ်ကိုသော်လည်းကောင်း အဖန်တလဲလဲ အားထုတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ဟီနော’ ဟူသည် ယုတ်ညံ့သော တရား။ ‘ဂမ္မော’ ဟူသည် ရွာသူရွာသားတို့၏ ဥစ္စာဖြစ်သော တရား။ ‘ပေါထုဇ္ဇနိကော’ ဟူသည် ပညာမျက်စိကန်းသော အရူးအဖျင်း ပုထုဇဉ်တို့ ကျင့်သုံးအပ်သော တရား။ ‘အနရိယော’ ဟူသည် မြတ်သော တရားမဟုတ်။ တစ်နည်းအားဖြင့် ကိလေသာမှ စင်ကြယ်ကုန်သော အထွတ်အထိပ် မြတ်စွာသော အရိယာတို့၏ ဥစ္စာမဟုတ်သော တရား။ ‘အနတ္ထသံဟိတော’ ဟူသည် အကျိုးစီးပွားနှင့် မစပ်ယှဉ်သော၊ ချမ်းသာကို ဆောင်တတ်သော အကြောင်းကို မမှီသော တရားဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ‘အတ္တကိလမထာနုယောဂေါ’ ဟူသည် မိမိ၏ ကိုယ်စိတ်ပင်ပန်းခြင်းကို အဖန်တလဲလဲ အားထုတ်ခြင်း၊ မိမိကိုယ်ကို ဆင်းရဲအောင် ပြုခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ‘ဒုက္ခော’ ဟူသည် ဆူးပေါ်၌ အိပ်ခြင်း စသည်ဖြင့် မိမိကိုယ်ကို ညှဉ်းဆဲသေစေခြင်းဖြင့် ဆင်းရဲကို ဆောင်တတ်သော တရား ဖြစ်သည်။ ခြိုးခြံသော အကျင့်ရှိသူ (တပဿီ) တို့သည် ‘မြတ်သော အကျင့်’ ဟု ယူဆအပ်သောကြောင့် ၎င်းတို့၏ စိတ်ကို စောင့်ရှောက်ရန်အတွက် ဤအတ္တကိလမထာနုယောဂ၌ ‘ဟီနော’ ဟု မဟောကြားပေ။ ရဟန်းဟု ဝန်ခံသူတို့၏ အကျင့်တရား ဖြစ်သောကြောင့် ‘ဂမ္မော’ ဟုလည်းကောင်း၊ လူတို့နှင့် မသက်ဆိုင်သောကြောင့် ‘ပေါထုဇ္ဇနိကော’ ဟုလည်းကောင်း မဟောကြားပေ။ ထိုကာမသုခလ္လိကာနုယောဂ၌မူ ရဟန်းဟု ဝန်ခံကြသော်လည်း မျက်မှောက်ဘဝ၌သာ နိဗ္ဗာန်ရှိ၏ဟု ယူလေ့ရှိသော အချို့သူတို့က ‘အချင်းတို့၊ အကြင်အခါ၌ ဤအတ္တဘောသည် ကာမဂုဏ်ငါးပါးတို့ဖြင့် ပြည့်စုံလျက် မွေ့လျော်တင့်တယ်၏၊ ဤမျှဖြင့် ဤအတ္တဘောသည် မျက်မှောက်ဘဝ၌ပင် နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်သည်မည်၏’ ဟု ယူဆထားကြသဖြင့် ၎င်းတို့၏ စိတ်ကို စောင့်ရှောက်ရန်အတွက်လည်းကောင်း၊ ပစ္စုပ္ပန်၌ ထိုအယူကို ဆောက်တည်ခြင်းသည် ချမ်းသာသောကြောင့်လည်းကောင်း ‘ဒုက္ခော’ ဟု မဟောကြားပေ။ ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂသည် ပစ္စုပ္ပန်၌ တဏှာ ဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် ညစ်နွမ်းအပ်သော သုခဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ နောင်ဘဝ၌ ဆင်းရဲသော အကျိုးရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုအကျင့်ကို အားထုတ်သူတို့အား တဏှာ ဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော နှောင်ဖွဲ့ခြင်းဖြင့် နှောင်ဖွဲ့ခြင်းရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း မမှီဝဲအပ်။ အတ္တကိလမထာနုယောဂသည်လည်း ပစ္စုပ္ပန်၌ ဒိဋ္ဌိဖြင့် ညစ်နွမ်းသော ဒုက္ခဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ နောင်ဘဝ၌ ဆင်းရဲသော အကျိုးရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အားထုတ်သူတို့အား ဒိဋ္ဌိဖြင့် နှောင်ဖွဲ့ခြင်းရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း မမှီဝဲအပ်။ ‘ဧတေ ခေါ’ ဟူသည် ထိုယုတ်ညံ့သော တရားနှစ်ပါးတို့ကို။ ‘အနုပဂမ္မ’ ဟူသည် (စိတ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်ဖြင့်လည်းကောင်း) မချဉ်းကပ်ဘဲ။ ‘မဇ္ဈိမာ’ ဟူသည် ညစ်နွမ်းသော သုခဒုက္ခတို့ မရှိခြင်းကြောင့် အလယ်၌ ဖြစ်သော တရားဖြစ်၍ ‘မဇ္ဈိမာ’ မည်၏။ ထိုအလယ်၌ ဖြစ်သော ကျင့်စဉ်ဖြင့် နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြကုန်သောကြောင့် ‘ပဋိပဒါ’ မည်၏။ ‘အဘိသမ္ဗုဒ္ဓါ’ ဟူသည် အသမ္မောဟအားဖြင့် ထိုးထွင်း၍ သိအပ်၏။ ‘စက္ခုကရဏီ’ စသည်၌- ပညာမျက်စိကို ပြုတတ် (ဖြစ်စေတတ်) သောကြောင့် ‘စက္ခုကရဏီ’ မည်၏။ ‘ဉာဏကရဏီ’ ဟူသည် ထို ‘စက္ခုkရဏီ’ ၏ပင် ဝေဝုစ်ဖြစ်၏။ ‘ဥပသမာယ’ ဟူသည် ကိလေသာတို့ ငြိမ်းအေးခြင်းငှာ။ ‘အဘိညာယ’ ဟူသည် သစ္စာလေးပါးတို့ကို ထူးခြားစွာ သိခြင်းငှာ။ ‘သမ္ဗောဓာယ’ ဟူသည် ထိုသစ္စာလေးပါးတို့ကိုပင် ကောင်းစွာ သိခြင်းငှာ။ ‘နိဗ္ဗာနာယ’ ဟူသည် နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်းငှာ။ သို့မဟုတ်ပါက ဒဿနမဂ်ဉာဏ်ကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် ‘စက္ခုကရဏီ’ မည်၏။ ဘာဝနာမဂ်ဉာဏ်ကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် ‘ဉာဏကရဏီ’ မည်၏။ ကိလေသာအားလုံး ငြိမ်းအေးခြင်းငှာ၊ တရားအားလုံးကို ထူးခြားစွာ သိခြင်းငှာ၊ အရဟတ္တဖိုလ်ကို သိမြင်ခြင်းငှာ၊ ကိလေသာနှင့် ခန္ဓာတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းရာ (နိဗ္ဗာန်) အတွက် ဖြစ်၏။ သစ္စာကထာကို အဘိညေယျနိဒ္ဒေသ၌ ဖွင့်ဆိုအပ်ပြီး ဖြစ်၏။

Evaṃ bhagavā saccāni pakāsetvā attani katabahumānānaṃ tesaṃ attano paṭivedhakkamaṃ sutvā paṭipattiyā bahumānāropanena paṭipattiyaṃ ṭhatvā saccappaṭivedhaṃ passanto idaṃ dukkhaṃ ariyasaccanti me, bhikkhavetiādinā attano paṭivedhakkamaṃ dassesi. Tattha ananussutesūti na anussutesu, paraṃ anugantvā assutesūti attho. Cakkhūtiādīnaṃ attho parato āvi bhavissati. Idaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ, idaṃ dukkhasamudayaṃ, idaṃ dukkhanirodhaṃ, idaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccanti catunnaṃ saccānaṃ dassanapaṭivedho sekhabhūmiyaṃ. Pariññeyyaṃ pahātabbaṃ sacchikātabbaṃ bhāvetabbanti catunnaṃ saccānaṃ bhāvanāpaṭivedho sekhabhūmiyaṃyeva. Pariññātaṃ pahīnaṃ sacchikataṃ bhāvitanti catunnaṃ saccānaṃ paccavekkhaṇā asekhabhūmiyaṃ.

ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် သစ္စာတရားတို့ကို ပြသတော်မူပြီးနောက်၊ မိမိအပေါ်၌ များစွာ မြတ်နိုးကြည်ညိုကြကုန်သော ထိုပဉ္စဝဂ္ဂီရဟန်းတို့အား မိမိ၏ ထိုးထွင်းသိမြင်ပုံ အစဉ်အတိုင်း ကြားနာစေခြင်းဖြင့် အကျင့်တရား၌ များစွာ မြတ်နိုးကြည်ညိုခြင်းသို့ ရောက်စေရန်လည်းကောင်း၊ အကျင့်တရား၌ တည်လျက် သစ္စာတရားကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းကို မြင်တော်မူရကား 'ရဟန်းတို့၊ ငါ့အား ဤကား ဒုက္ခအရိယသစ္စာတည်း' စသည်ဖြင့် မိမိကိုယ်တော်တိုင် ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူအပ်သော သစ္စာအစဉ်ကို ပြသတော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ 'အနနုဿုတေသု' ဟူသည်မှာ အစဉ်တစ်စိုက် မကြားဖူးအပ်ကုန်သော၊ နောက်အဖို့သို့ အစဉ်လျှောက်၍ မကြားဖူးအပ်ကုန်သော အနက် ဖြစ်သည်။ 'စက္ခု' စသော ပုဒ်တို့၏ အနက်ကို နောက်၌ ထင်ရှားစွာ ပြလတ္တံ့။ 'ဤကား ဒုက္ခအရိယသစ္စာတည်း၊ ဤကား ဒုက္ခသမုဒယအရိယသစ္စာတည်း၊ ဤကား ဒုက္ခနိရောဓအရိယသစ္စာတည်း၊ ဤကား ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီပဋိပဒါအရိယသစ္စာတည်း' ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် သစ္စာလေးပါးတို့ကို သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း (ဒဿနပဋိဝေဓ) သည် သေက္ခဘူမိ၌ ပြည့်စုံ၏။ 'ပိုင်းခြား၍ သိအပ်၏၊ ပယ်အပ်၏၊ မျက်မှောက်ပြုအပ်၏၊ ပွားများအပ်၏' ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် သစ္စာလေးပါးတို့ကို ပွားများ၍ ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း (ဘာဝနာပဋိဝေဓ) သည် သေက္ခဘူမိ၌သာလျှင် ပြည့်စုံ၏။ 'ပိုင်းခြား၍ သိအပ်ပြီ၊ ပယ်အပ်ပြီ၊ မျက်မှောက်ပြုအပ်ပြီ၊ ပွားများအပ်ပြီ' ဟူသော ပါဌ်တို့ဖြင့် သစ္စာလေးပါးတို့ကို ဆင်ခြင်ခြင်း (ပစ္စဝေက္ခဏာ) သည် အသေက္ခဘူမိ၌ ပြည့်စုံ၏။

Tiparivaṭṭanti saccañāṇakiccañāṇakatañāṇasaṅkhātānaṃ tiṇṇaṃ parivaṭṭānaṃ vasena tayo parivaṭṭā assāti tiparivaṭṭaṃ. Ettha hi ‘‘idaṃ dukkhaṃ, idaṃ dukkhasamudayaṃ[Pg.217], idaṃ dukkhanirodhaṃ, idaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasacca’’nti evaṃ catūsu saccesu yathābhūtañāṇaṃ saccañāṇaṃ nāma. Tesuyeva ‘‘pariññeyyaṃ pahātabbaṃ sacchikātabbaṃ bhāvetabba’’nti evaṃ kattabbakiccajānanañāṇaṃ kiccañāṇaṃ nāma. ‘‘Pariññātaṃ pahīnaṃ sacchikataṃ bhāvita’’nti evaṃ tassa kiccassa katabhāvajānanañāṇaṃ katañāṇaṃ nāma. Dvādasākāranti tesaṃyeva ekekasmiṃ sacce tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ ākārānaṃ vasena dvādasa ākārā assāti dvādasākāraṃ. Ñāṇadassananti etesaṃ tiparivaṭṭānaṃ dvādasannaṃ ākārānaṃ vasena uppannaṃ ñāṇasaṅkhātaṃ dassanaṃ. Attamanāti sakamanā. Sattānañhi sukhakāmattā dukkhapaṭikūlattā pītisomanassayuttamano sakamano nāma, pītisomanassehi attamanā gahitamanā byāpitamanāti vā attho. Abhinandunti abhimukhā hutvā nandiṃsu. Veyyākaraṇeti suttante. Niggāthako hi suttanto kevalaṃ atthassa byākaraṇato veyyākaraṇaṃ nāma. Bhaññamāneti kathiyamāne. Vattamānasamīpe vattamānavacanaṃ kataṃ, bhaṇiteti attho. Virajanti vigatarāgādirajaṃ. Vītamalanti vigatarāgādimalaṃ. Rāgādayo hi ajjhottharaṇaṭṭhena rajo nāma, dūsanaṭṭhena malaṃ nāma. Dhammacakkhunti katthaci paṭhamamaggañāṇaṃ, katthaci ādīni tīṇi maggañāṇāni, katthaci catutthamaggañāṇampi. Idha pana paṭhamamaggañāṇameva. Yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhammanti vipassanāvasena evaṃ pavattassa dhammacakkhuṃ udapādīti attho.

'တိပရိဝဋ္ဋံ' ဟူသည်မှာ သစ္စဉာဏ်၊ ကိစ္စဉာဏ်၊ ကတဉာဏ်ဟု ဆိုအပ်သော အပြန်သုံးပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုမဂ်ဉာဏ်အား အပြန်သုံးပါးတို့ ရှိသောကြောင့် 'တိပရိဝဋ္ဋံ' မည်၏။ ထိုသုံးပါးသော ဉာဏ်တို့တွင် 'ဤကား ဒုက္ခတည်း၊ ဤကား ဒုက္ခသမုဒယတည်း၊ ဤကား ဒုက္ခနိရောဓတည်း၊ ဤကား ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီပဋိပဒါအရိယသစ္စာတည်း' ဟု သစ္စာလေးပါးတို့၌ ဟုတ်မှန်စွာ သိသောဉာဏ်သည် 'သစ္စဉာဏ်' မည်၏။ ထိုသစ္စာလေးပါးတို့၌ပင် 'ပိုင်းခြား၍ သိအပ်၏၊ ပယ်အပ်၏၊ မျက်မှောက်ပြုအပ်၏၊ ပွားများအပ်၏' ဟု ပြုအပ်သော ကိစ္စကို သိသောဉာဏ်သည် 'ကိစ္စဉာဏ်' မည်၏။ ထိုသစ္စာလေးပါးတို့၌ပင် 'ပိုင်းခြား၍ သိအပ်ပြီးပြီ၊ ပယ်အပ်ပြီးပြီ၊ မျက်မှောက်ပြုအပ်ပြီးပြီ၊ ပွားများအပ်ပြီးပြီ' ဟု ထိုပြုအပ်သော ကိစ္စကို ပြီးစီးပြီးဖြစ်ကြောင်း သိသောဉာဏ်သည် 'ကတဉာဏ်' မည်၏။ 'ဒွါဒသာကာရံ' ဟူသည်မှာ ထိုသစ္စာလေးပါးတို့တွင် တစ်ပါးတစ်ပါးသော သစ္စာ၌ အခြင်းအရာ သုံးပါးစီ၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုမဂ်ဉာဏ်၌ တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော အခြင်းအရာတို့ ရှိသောကြောင့် 'ဒွါဒသာကာရံ' မည်၏။ 'ဉာဏဒဿနံ' ဟူသည်မှာ ဤအပြန်သုံးပါး၊ အခြင်းအရာ တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော 'ဉာဏ်' ဟု ဆိုအပ်သော အမြင်တည်း။ 'အတ္တမနာ' ဟူသည်မှာ မိမိတို့၏ စိတ်ရှိကုန်သည် ဖြစ်၍ ဝမ်းမြောက်သော စိတ်ရှိကုန်သည်ဖြစ်၍ ဟု အနက်ရ၏။ အကယ်စင်စစ် သတ္တဝါတို့သည် ချမ်းသာကို အလိုရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆင်းရဲကို စက်ဆုပ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ခြင်း (ပီတိသောမနဿ) နှင့် ယှဉ်သောစိတ်ကို 'မိမိ၏စိတ်' ဟု ခေါ်၏။ ပီတိသောမနဿတို့ဖြင့် ယူအပ်သော စိတ်ရှိကုန်၏၊ ပျံ့နှံ့အပ်သော စိတ်ရှိကုန်၏ဟုလည်း အနက်မှတ်အပ်၏။ 'အဘိနန္ဒုံ' ဟူသည်မှာ ရှေးရှုဦးတည်၍ ဝမ်းမြောက်ကြကုန်ပြီ။ 'ဝေယျာကရဏေ' ဟူသည်မှာ သုတ္တန်၌ ဖြစ်၏။ အကယ်စင်စစ် ဂါထာမရှိသော သုတ္တန်သည် ဂါထာတို့နှင့် မရောမယှက်ဘဲ စင်စစ် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဟောကြားပြသခြင်းကြောင့် 'ဝေယျာကရဏ' မည်၏။ 'ဘညမာနေ' ဟူသည်မှာ ဟောကြားအပ်သည်ရှိသော်။ ပစ္စုပ္ပန်၏ အနီးဖြစ်သော အတိတ်အနက်၌ ပစ္စုပ္ပန်ဟော 'မာန' ပစ္စည်းကို ပြုအပ်သဖြင့် 'ဟောကြားအပ်ပြီးသည်ရှိသော်' ဟု အနက်ရ၏။ 'ဝိရဇံ' ဟူသည်မှာ ရာဂစသော မြူ ကင်းသော။ 'ဝီတမလံ' ဟူသည်မှာ ရာဂစသော အညစ်အကြေး ကင်းသော။ အကယ်စင်စစ် ရာဂစသည်တို့သည် နှိပ်စက်၍ အကြွင်းမဲ့ လွှမ်းမိုးတတ်သော အနက်ကြောင့် 'မြူ (ရဇ)' မည်၏။ ဖျက်ဆီးတတ်သော အနက်ကြောင့် 'အညစ်အကြေး (မလ)' မည်၏။ 'ဓမ္မစက္ခု' ဟူသည်မှာ အချို့သော သုတ္တန်၌ ပထမမဂ်ဉာဏ်၊ အချို့၌ အောက်မဂ်ဉာဏ် သုံးပါးလုံး ဖြစ်ကုန်၏။ အချို့သော သုတ္တန်၌ အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်လည်း ဖြစ်၏။ ဤအရာ၌မူကား ပထမမဂ်ဉာဏ်သာလျှင် ဖြစ်၏။ 'ဖြစ်ပေါ်ခြင်း သဘောရှိသော အရာအားလုံးသည် ချုပ်ငြိမ်းခြင်း သဘောရှိ၏' ဟု ဝိပဿနာအစွမ်းဖြင့် ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဓမ္မစက္ခုသည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာ၏ဟု အနက်ရ၏။

Dhammacakketi paṭivedhañāṇe ca desanāñāṇe ca. Bodhipallaṅke nisinnassa hi bhagavato catūsu saccesu dvādasākāraṃ paṭivedhañāṇampi isipatane nisinnassa dvādasākārameva saccadesanāya pavattakadesanāñāṇampi dhammacakkaṃ nāma. Ubhayampi hetaṃ dasabalassa pavattañāṇameva. Taṃ imāya desanāya pakāsentena bhagavatā dhammacakkaṃ pavattitaṃ nāma. Taṃ panetaṃ dhammacakkaṃ yāva aññātakoṇḍaññatthero aṭṭhārasahi brahmakoṭīhi saddhiṃ sotāpattiphale na patiṭṭhāti, tāva bhagavā pavatteti nāma, patiṭṭhite pana pavattitaṃ nāma. Taṃ sandhāya ‘‘pavattite ca bhagavatā dhammacakke’’ti vuttaṃ.

'ဓမ္မစက္ကေ' ဟူသည်မှာ ပဋိဝေဓဉာဏ်နှင့် ဒေသနာဉာဏ်၌ ဖြစ်၏။ ဗောဓိပလ္လင်ထက်၌ သီတင်းသုံးတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ သစ္စာလေးပါးတို့၌ တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော အခြင်းအရာရှိသော ပဋိဝေဓဉာဏ်သည်လည်းကောင်း၊ မိဂဒါဝုန်တော၌ သီတင်းသုံးတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော အခြင်းအရာရှိသော သစ္စာဒေသနာကို ဖြစ်စေတတ်သော ဒေသနာဉာဏ်သည်လည်းကောင်း 'ဓမ္မစက္က' မည်၏။ ဤဉာဏ်နှစ်ပါးလုံးသည် ဒသဗလရှင်တော်ဘုရား၏ ဖြစ်ပေါ်သော ဉာဏ်သာလျှင် ဖြစ်၏။ ထိုဉာဏ်ကို ဤဓမ္မစက္ကဒေသနာတော်ဖြင့် ပြသတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် 'ဓမ္မစက္ကကို ဖြစ်စေအပ်ပြီ' မည်၏။ သို့ရာတွင် ထိုဓမ္မစက္ကဟု ဆိုအပ်သော ဉာဏ်ကို အရှင်အညာသိကောဏ္ဍညမထေရ်သည် တစ်ဆယ့်ရှစ်ကုဋေသော ဗြဟ္မာတို့နှင့်တကွ သောတာပတ္တိဖိုလ်၌ မတည်သေးသမျှ ကာလပတ်လုံး မြတ်စွာဘုရားသည် 'ဖြစ်စေဆဲ' မည်၏။ သောတာပတ္တိဖိုလ်၌ တည်ပြီးသောအခါ၌မူကား 'ဖြစ်စေအပ်ပြီး' မည်၏။ ထိုသို့ ဖြစ်စေအပ်ပြီးသည်ကို ရည်ရွယ်၍ 'မြတ်စွာဘုရားသည် ဓမ္မစက္ကကို ဖြစ်စေအပ်သည်ရှိသော်' ဟု မိန့်တော်မူ၏။

Bhummā devāti bhūmaṭṭhakā devā. Saddamanussāvesunti ekappahāreneva sādhukāraṃ datvā etaṃ bhagavatātiādīni vadantā saddaṃ anussāvayiṃsu. Appaṭivattiyanti [Pg.218] ‘‘nayidaṃ tathā’’ti paṭilomaṃ vattetuṃ asakkuṇeyyaṃ. Sannipatitā cettha devabrahmāno desanāpariyosāne ekappahāreneva sādhukāraṃ adaṃsu, sannipātaṃ anāgatā pana bhummadevādayo tesaṃ tesaṃ saddaṃ sutvā sādhukāramadaṃsūti veditabbaṃ. Tesu pana pabbatarukkhādīsu nibbattā bhummadevā. Te cātumahārājikapariyāpannā hontāpi idha visuṃ katvā vuttā. Cātumahārājikāti ca dhataraṭṭhavirūḷhakavirūpakkhakuverasaṅkhātā catumahārājā devatā etesanti cātumahārājikā. Te sineruvemajjhe honti. Tesu pabbataṭṭhakāpi atthi ākāsaṭṭhakāpi. Tesaṃ paramparā cakkavāḷapabbataṃ pattā. Khiḍḍāpadosikā manopadosikā sītavalāhakā uṇhavalāhakā candimā devaputto sūriyo devaputtoti ete sabbepi cātumahārājikadevalokaṭṭhā eva. Tettiṃsa janā tattha uppannāti tāvatiṃsā. Apica ‘‘tāvatiṃsā’’ti tesaṃ devānaṃ nāmamevātipi vuttaṃ. Tepi atthi pabbataṭṭhakā atthi ākāsaṭṭhakā. Tesaṃ paramparā cakkavāḷapabbataṃ pattā, tathā yāmādīnaṃ. Ekadevalokepi hi devānaṃ paramparā cakkavāḷapabbataṃ appattā nāma natthi. Dibbaṃ sukhaṃ yātā payātā sampattāti yāmā. Tuṭṭhā pahaṭṭhāti tusitā. Pakatipaṭiyattārammaṇato atirekena ramitukāmakāle yathārucite bhoge nimminitvā nimminitvā ramantīti nimmānaratī. Cittācāraṃ ñatvā paranimmitesu bhogesu vasaṃ vattentīti paranimmitavasavattī. Brahmakāye brahmaghaṭāya niyuttāti brahmakāyikā. Sabbepi pañcavokārabrahmāno gahitā.

'ဘုမ္မာ ဒေဝါ' ဟူသည်မှာ မြေ၌တည်သော ဘုမ္မစိုးနတ်တို့တည်း။ 'သဒ္ဒမနုဿာဝေသုံ' ဟူသည်မှာ တစ်ပြိုင်နက်တည်းသာလျှင် သာဓုခေါ်သံကို ပေး၍ 'ဤတရားတော်ကို မြတ်စွာဘုရားသည်...' စသည်ဖြင့် ပြောဆိုလျက် အသံကို ပျံ့နှံ့စေကုန်၏။ 'အပ္ပဋိဝတ္တိယံ' ဟူသည်မှာ 'ဤစက်သည် ထိုသို့မဟုတ်၊ ချွတ်ယွင်း၏' ဟု ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော စကားကို ပြောဆိုခြင်းငှာ မတတ်နိုင်အပ်သော။ ဤဒေသနာတော်အဆုံး၌ ဤနေရာတွင် စည်းဝေးလာကြကုန်သော နတ်ဗြဟ္မာတို့သည် တစ်ပြိုင်နက်တည်း သာဓုခေါ်သံကို ပေးကြကုန်၏။ အစည်းအဝေးသို့ မလာရောက်နိုင်ကြကုန်သော ဘုမ္မစိုးနတ်စသည်တို့သည် ထိုထိုနတ်ဗြဟ္မာတို့၏ အသံကို ကြားရ၍ သာဓုခေါ်သံကို ပေးကြကုန်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ထိုနတ်တို့တွင် တောင်၊ သစ်ပင်စသည်တို့၌ ဖြစ်သော နတ်တို့ကို 'ဘုမ္မစိုးနတ်' ဟု ခေါ်၏။ ထိုနတ်တို့သည် စာတုမဟာရာဇ်နတ်တို့၌ အကျုံးဝင်ကြကုန်သော်လည်း ဤသုတ်၌ အသီးအခြား ခွဲခြား၍ ဟောတော်မူ၏။ 'စာတုမဟာရာဇိကာ' ဟူသည်မှာ ဓတရဋ္ဌ၊ ဝိရူဠှက၊ ဝိရူပက္ခ၊ ကုဝေရ ဟု ဆိုအပ်သော စတုမဟာရာဇ် နတ်မင်းကြီးလေးပါး အစိုးရသော နတ်တို့ ဖြစ်သောကြောင့် 'စာတုမဟာရာဇိက' မည်ကုန်၏။ ထိုနတ်တို့သည် မြင်းမိုရ်တောင်အလယ်၌ တည်ရှိကြကုန်၏။ ထိုစတုမဟာရာဇ်နတ်တို့တွင် တောင်၌နေသော နတ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ကောင်းကင်၌နေသော နတ်တို့သည်လည်းကောင်း ရှိကြကုန်၏。 ထိုနတ်တို့၏ အစဉ်အတန်းသည် စကြဝဠာတောင်အထိ ဆိုက်ရောက်၏။ ခိဍ္ဍာပဒေါသိကနတ်၊ မနောပဒေါသိကနတ်၊ သီတဝလာဟကနတ်၊ ဥဏှဝလာဟကနတ်၊ စန္ဒိမနတ်သား၊ သူရိယနတ်သား စသည်တို့ အားလုံးသည် စာတုမဟာရာဇ်နတ်ပြည်၌ တည်ရှိကြကုန်သည်သာတည်း။ 'တာဝတိံသာ' ဟူသည်မှာ ထိုဘုံ၌ သုံးကျိပ်သုံးယောက်သော လူတို့သည် ဖြစ်ကြကုန်သောကြောင့် 'တာဝတိံသာ' မည်ကုန်၏။ တစ်နည်းလည်း 'တာဝတိံသာ' ဟူသည်မှာ ထိုနတ်တို့၏ အမည်သာလျှင် ဖြစ်၏ဟုလည်း ဆိုအပ်၏။ ထိုနတ်တို့သည်လည်း တောင်၌ တည်သောနတ်၊ ကောင်းကင်၌ တည်သောနတ်ဟူ၍ ရှိကြကုန်၏။ ထိုနတ်တို့၏ အစဉ်အတန်းသည် စကြဝဠာတောင်တိုင်အောင် ဆိုက်ရောက်၏။ ထိုနည်းတူစွာ ယာမာစသော နတ်တို့၏ အစဉ်အတန်းသည်လည်း စကြဝဠာတောင်သို့ ဆိုက်ရောက်၏။ စင်စစ်သော်ကား တစ်ခုသော နတ်ပြည်၌ပင် နတ်တို့၏ အစဉ်အတန်းသည် စကြဝဠာတောင်သို့ မရောက်ဖူးသည်မရှိ။ 'ယာမာ' ဟူသည်မှာ နတ်၌ဖြစ်သော ချမ်းသာသို့ ရောက်ကြကုန်သောကြောင့် 'ယာမာ' မည်ကုန်၏။ 'တုသိတာ' ဟူသည်မှာ အလွန် ရွှင်လန်းဝမ်းမြောက်ကြကုန်သောကြောင့် 'တုသိတာ' မည်ကုန်၏။ 'နိမ္မာနရတီ' ဟူသည်မှာ ပကတိအတိုင်း ပြင်ဆင်အပ်သော အာရုံထက် ထူးကဲလွန်ကဲသော အာရုံဖြင့် မွေ့လျော်လိုသောအခါ အလိုရှိအပ်သော စည်းစိမ်တို့ကို ကိုယ်တိုင် ဖန်ဆင်း၍ ဖန်ဆင်း၍ မွေ့လျော်ကြကုန်သောကြောင့် 'နိမ္မာနရတီ' မည်၏။ 'ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တီ' ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးတို့၏ စိတ်အလိုကို သိကြကုန်၍ သူတစ်ပါးတို့ ဖန်ဆင်းအပ်သော စည်းစိမ်တို့၌ မိမိတို့စိတ်အလိုအတိုင်း ဖြစ်စေကုန်သောကြောင့် 'ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တီ' မည်ကုန်၏။ 'ဗြဟ္မကာယိကာ' ဟူသည်မှာ ဗြဟ္မာအပေါင်း၌ ယှဉ်စပ်ကုန်သောကြောင့် 'ဗြဟ္မကာယိကာ' မည်ကုန်၏။ ဤ၌ ငါးဝေါကာရ ဗြဟ္မာအားလုံးကို ယူအပ်ကုန်၏။

Tena khaṇenāti vacanaṃ visesetvā tena muhuttenāti vuttaṃ. Muhuttasaṅkhātena khaṇena, na paramatthakhaṇenāti vuttaṃ hoti. Yāva brahmalokāti brahmalokaṃ antokatvā. Saddoti sādhukārasaddo. Dasasahassīti dasasahassacakkavāḷavatī. Saṅkampīti uddhaṃ uggacchantī suṭṭhu kampi. Sampakampīti uddhaṃ uggacchantī adho okkamantī suṭṭhu pakampi. Sampavedhīti catudisā gacchantī suṭṭhu pavedhi. Sambuddhabhāvāya mātukucchiṃ okkamante ca bodhisatte tato nikkhamante ca mahāpathavī puññatejena akampittha, abhisambodhiyaṃ paṭivedhañāṇatejena. Dhammacakkappavattane desanāñāṇatejena sādhukāraṃ dātukāmā viya pathavī devatānubhāvena akampittha, āyusaṅkhārossajjane mahāparinibbāne ca kāruññena cittasaṅkhobhaṃ asahamānā [Pg.219] viya pathavī devatānubhāvena akampittha. Appamāṇoti vuddhappamāṇo. Uḷāroti ettha ‘‘uḷārāni uḷārāni khādanīyāni khādantī’’tiādīsu (ma. ni. 1.366) madhuraṃ uḷāranti vuttaṃ. ‘‘Uḷārāya vatthabhogāya cittaṃ na namatī’’tiādīsu (a. ni. 9.20) paṇītaṃ uḷāranti vuttaṃ. ‘‘Uḷārāya khalu bhavaṃ vacchāyano samaṇaṃ gotamaṃ pasaṃsāya pasaṃsatī’’tiādīsu seṭṭhaṃ uḷāranti vuttaṃ. Idha pana ‘‘vipulo uḷāro’’ti vutto. Obhāsoti desanāñāṇānubhāvena ca devatānubhāvena ca jātaobhāso. Loketi cakkavāḷassa dasasahassiyaṃyeva. Atikkammeva devānaṃ devānubhāvanti devānaṃ ayamānubhāvo – nivatthavatthappabhā dvādasa yojanāni pharati, tathā sarīrassa alaṅkārassa vimānassa ca. Taṃ devānaṃ devānubhāvaṃ atikkamitvāyevāti attho. Udānanti somanassañāṇamayikaṃ udāhāraṃ. Udānesīti udāhari. Aññāsi vata, bho koṇḍaññoti imassapi udānassa udāharaṇaghoso dasasahassilokadhātuṃ pharitvā aṭṭhāsi. Aññāsikoṇḍaññoti bhusaṃ ñātakoṇḍaññoti attho.

ထိုခဏ၌ဟူသော စကားကို ထူးခြားစေ၍ ထိုမုဟုတ်၌ ဟူ၍ ဆိုသည်။ မုဟုတ်ဟု ဆိုအပ်သော ခဏအားဖြင့် ဆိုလိုသည်၊ ပရမတ်တရားနှင့် စပ်သော (ဥပါဒ်၊ ဌီ၊ ဘင်) ပရမတ်ခဏအားဖြင့် မဟုတ်ဟု ဆိုလိုသည်။ ဗြဟ္မာ့ပြည်တိုင်အောင် ဟူသည်မှာ ဗြဟ္မာ့ပြည်ကို အတွင်းသွင်း၍ (အကျုံးဝင်စေ၍) ဆိုလိုသည်။ အသံဟူသည်မှာ ကောင်းချီးပေးသံ (သာဓုခေါ်သံ) ဖြစ်သည်။ တစ်သောင်းဟူသည်မှာ တစ်သောင်းသော စကြာဝဠာ၌ တည်ရှိသော တောတောင် ရေမြေစသည်တည်း။ ပြင်းစွာလှုပ်၏ဟူသည်မှာ အထက်သို့ တက်လျက် ကောင်းစွာ လှုပ်ရှား၏။ အပြင်းအထန်လှုပ်၏ဟူသည်မှာ အထက်သို့ တက်လျက် အောက်သို့ သက်လျက် အပြားအားဖြင့် ကောင်းစွာ လှုပ်ရှား၏။ ပြင်းစွာ တုန်လှုပ်၏ဟူသည်မှာ အရပ်လေးမျက်နှာသို့ သွားလျက် အပြားအားဖြင့် ကောင်းစွာ တုန်လှုပ်၏။ မြတ်စွာဘုရားအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူရန် ဘုရားလောင်းသည် မိခင်ဝမ်းတိုက်သို့ သက်တော်မူသောအခါ၌လည်းကောင်း၊ ထိုမှ ဖွားမြင်တော်မူသောအခါ၌လည်းကောင်း မြေကြီးသည် ဘုန်းကံတန်ခိုးတော်ကြောင့် လှုပ်ရှား၏၊ ဘုရားအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူသောအခါ၌ ထိုးထွင်းသိမြင်သော မဂ်ဉာဏ်၏ တန်ခိုးတော်ကြောင့် လှုပ်ရှား၏။ ဓမ္မစကြာတရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူသောအခါ၌ ဒေသနာဉာဏ်၏ တန်ခိုးတော်ကြောင့် မြေကြီးသည် သာဓုခေါ်လိုသကဲ့သို့ နတ်တို့၏ တန်ခိုးအာနုဘော်ကြောင့် လှုပ်ရှား၏၊ အာယုသင်္ခါရ လွှတ်တော်မူသောအခါနှင့် မဟာပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူသောအခါတို့၌ ကရုဏာတော်ကြောင့် စိတ်နှလုံး တုန်လှုပ်ချောက်ချားခြင်းကို မခံမရပ်နိုင်သကဲ့သို့ မြေကြီးသည် နတ်တို့၏ တန်ခိုးအာနုဘော်ကြောင့် တုန်လှုပ်၏။ အတိုင်းအရှည်မရှိသော ဟူသည်မှာ အလွန်တက်ကြွပြန့်ပြောသော အတိုင်းအရှည်ရှိသော။ ‘ဥဠာရ’ဟူသော ပုဒ်နှင့် ပတ်သက်၍ ဤ၌ ‘ထူးမြတ်လှစွာသော ခဲဖွယ်ဘောဇဉ်တို့ကို ခဲစားကုန်၏’ စသည်တို့၌ ချိုမြိန်သော အရာကို ‘ဥဠာရ’ ဟူ၍ ဆိုသည်။ ‘ထူးမြတ်သော အဝတ်အထည် သုံးဆောင်ခြင်း၌ စိတ်သည် မညွတ်’ စသည်တို့၌ မြတ်သော သုံးဆောင်ဖွယ်ကို ‘ဥဠာရ’ ဟူ၍ ဆိုသည်။ ‘ဝစ္ဆာယနပုဏ္ဏားသည် ရဟန်းဂေါတမကို ထူးမြတ်သော ချီးမွမ်းခြင်းဖြင့် ချီးမွမ်း၏’ စသည်တို့၌ အမြတ်စားကို ‘ဥဠာရ’ ဟူ၍ ဆိုသည်။ ဤနေရာ၌မူကား ပြန့်ပြောကြီးကျယ်သော အနက်ကို ‘ဥဠာရ’ ဟု ဆိုသည်။ အရောင်အလင်းဟူသည်မှာ ဒေသနာဉာဏ်တော်၏ အာနုဘော်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ နတ်တို့၏ တန်ခိုးအာနုဘော်ကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော အရောင်အလင်းတည်း။ လောက၌ ဟူသည်မှာ တစ်သောင်းသော စကြာဝဠာ၌သာလျှင် ဖြစ်သည်။ နတ်တို့၏ တန်ခိုးအာနုဘော်ကို လွန်၍သာလျှင် ဟူသည်မှာ - နတ်တို့၏ အာနုဘော်ဟူသည် ဝတ်ဆင်ထားသော အဝတ်တန်ဆာ၏ အရောင်သည် တစ်ဆယ့်နှစ်ယူဇနာပျံ့နှံ့၏၊ ထို့အတူ ကိုယ်၏လည်းကောင်း၊ တန်ဆာ၏လည်းကောင်း၊ ဗိမာန်၏လည်းကောင်း အရောင်သည် ပျံ့နှံ့၏။ ထိုနတ်တို့၏ နတ်အာနုဘော်ကိုပင် လွန်မြောက်၍သာလျှင် ပျံ့နှံ့သွားသည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဥဒါန်းဟူသည်မှာ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာဖြစ်ခြင်း သောမနဿဉာဏ်ဖြင့် ပြီးသော ကျူးရင့်သံဖြစ်သည်။ ကျူးရင့်တော်မူ၏ဟူသည်မှာ မြွက်ဆိုတော်မူ၏။ ‘ချင်းတို့ ကိုဏ္ဍညသည် သိလေပြီတကား’ ဟူသော ဤဥဒါန်းမြွက်ဆိုသံတော်သည်လည်း တစ်သောင်းသော လောကဓာတ်တိုက်တစ်ခုလုံးသို့ ပျံ့နှံ့၍ တည်လေပြီ။ ‘အညာသိကောဏ္ဍည’ ဟူသည် အလွန်အမင်း သိပြီးသော ကောဏ္ဍညဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Cakkhuādīnaṃ niddese dassanaṭṭhenātiādīsu ekameva ñāṇaṃ yathāvuttassa neyyassa cakkhu viya dassanakiccakaraṇena cakkhu. Ñāṇakiccakaraṇena ñāṇaṃ. Nānappakārato jānanakiccakaraṇena paññā. Anavasesapaṭivedhakaraṇena vijjā. Sabbathā obhāsakiccakaraṇena āloko nāmāti attho. Cakkhuṃ dhammotiādīsupi ekaṃyeva ñāṇaṃ kiccanānattena pañcadhā vaṇṇitaṃ. Ārammaṇāti upatthambhanaṭṭhena. Gocarāti visayaṭṭhena. Dassanaṭṭhenātiādīsu ñāṇakiccaṃ pañcadhā vuttaṃ. Iminā nayena tīsu vāresu ekekasmiṃ pañca pañca katvā pannarasa dhammā, pannarasa atthā, dvīsu pannarasakesu tiṃsa niruttiyo, pannarasasu dhammesu pannarasasu atthesu tiṃsāya niruttīsūti saṭṭhi ñāṇāni veditabbāni. Sesaariyasaccesupi eseva nayo. Catūsu ariyasaccesu ekekasmiṃ ariyasacce pannarasannaṃ pannarasannaṃ dhammānaṃ atthānañca vasena saṭṭhi dhammā, saṭṭhi atthā, saṭṭhiyā dhammesu saṭṭhiyā atthesu ca vīsasataṃ niruttiyo, vīsādhikaṃ satanti attho. Saṭṭhiyā dhammesu saṭṭhiyā atthesu vīsuttarasate niruttīsūti evaṃ cattārīsañca dve ca ñāṇasatāni.

စက္ခုအစရှိသည်တို့ကို အကျယ်ပြရာ၌ ‘မြင်ခြင်းအနက်ကြောင့်’ စသည်တို့တွင် တစ်ခုတည်းသော ဉာဏ်တော်သည်သာလျှင် ဆိုအပ်ပြီးသော သိဖွယ်တရား (သစ္စာ) ကို ပကတိမျက်စိကဲ့သို့ မြင်ခြင်းကိစ္စကို ပြုတတ်သောကြောင့် ‘စက္ခု’ (မျက်စိ) မည်၏။ သိခြင်းကိစ္စကို ပြုတတ်သောကြောင့် ‘ဉာဏ်’ မည်၏။ အထူးထူးသော အပြားအားဖြင့် သိခြင်းကိစ္စကို ပြုတတ်သောကြောင့် ‘ပညာ’ မည်၏။ အကြွင်းမဲ့ ထိုးထွင်း၍ သိခြင်းကို ပြုတတ်သောကြောင့် ‘ဝိဇ္ဇာ’ မည်၏။ ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ထွန်းလင်းခြင်းကိစ္စကို ပြုတတ်သောကြောင့် ‘အလင်း’ (အာလောက) မည်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ‘စက္ခုပွင့်ပြီ၊ ဉာဏ်ပွင့်ပြီ’ စသည်တို့၌လည်း တစ်ခုတည်းသော ဉာဏ်တော်ကိုပင် ကိစ္စထူးခြားမှုကြောင့် ငါးပါးသောအပြားအားဖြင့် ဖွင့်ဆိုအပ်၏။ ‘အာရုံ’ ဟူသည် ထောက်ပံ့တတ်သောအနက်ကြောင့်တည်း။ ‘ကျက်စားရာ’ ဟူသည် အာရုံဖြစ်တတ်သော အနက်ကြောင့်တည်း။ ‘မြင်ခြင်းအနက်ကြောင့်’ စသည်တို့၌ ဉာဏ်၏ကိစ္စကို ငါးပါးသော အပြားအားဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ဤနည်းဖြင့် ဝါရသုံးပါးတို့တွင် တစ်ပါးတစ်ပါးသော ဝါရ၌ ငါးပါးငါးပါးစီ ပြု၍ တစ်ဆယ့်ငါးပါးသော ဓမ္မများ၊ တစ်ဆယ့်ငါးပါးသော အနက်များ၊ တစ်ဆယ့်ငါးပါးစီ ရှိသော အစုနှစ်ခုတို့၌ သုံးဆယ်သော နိရုတ္တိများ၊ တစ်ဆယ့်ငါးပါးသော ဓမ္မ၊ တစ်ဆယ့်ငါးပါးသော အနက်နှင့် သုံးဆယ်သော နိရုတ္တိတို့၌ ခြောက်ဆယ်သော ပဋိဘာနဉာဏ်တို့ကို သိအပ်ကုန်၏။ ကြွင်းသော အရိယသစ္စာတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ အရိယသစ္စာလေးပါးတို့တွင် တစ်ပါးတစ်ပါးသော သစ္စာ၌ တစ်ဆယ့်ငါးပါးစီသော ဓမ္မနှင့် အနက်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ခြောက်ဆယ်သော ဓမ္မများ၊ ခြောက်ဆယ်သော အနက်များ၊ ခြောက်ဆယ်သော ဓမ္မနှင့် ခြောက်ဆယ်သော အနက်တို့၌ တစ်ရာ့နှစ်ဆယ်သော နိရုတ္တိများကို သိအပ်ကုန်၏၊ တစ်ရာ့နှစ်ဆယ်သော နိရုတ္တိများဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ခြောက်ဆယ်သော ဓမ္မ၊ ခြောက်ဆယ်သော အနက်၊ တစ်ရာ့နှစ်ဆယ်သော နိရုတ္တိတို့၌ ဤသို့ အာရုံအပြားအားဖြင့် နှစ်ရာ့လေးဆယ်သော ပဋိဘာနဉာဏ်တို့ကို သိအပ်ကုန်၏။

2-3. Satipaṭṭhānavārādivaṇṇanā

၂-၃. ၂၊ ၃။ သတိပဋ္ဌာနဝါရအစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်

31-32. Satipaṭṭhānasuttantapubbaṅgame [Pg.220] iddhipādasuttantapubbaṅgame ca paṭisambhidāniddese imināva nayena attho ca gaṇanā ca veditabbā.

၃၁-၃၂. သတိပဋ္ဌာန်သုတ်လျှင် ရှေ့သွားရှိသော ပဋိသမ္ဘိဒါအကျယ်ပြရာ၌လည်းကောင်း၊ ဣဒ္ဓိပါဒ်သုတ်လျှင် ရှေ့သွားရှိသော ပဋိသမ္ဘိဒါအကျယ်ပြရာ၌လည်းကောင်း ဤနည်းဖြင့်သာလျှင် အနက်ကိုလည်းကောင်း၊ အရေအတွက်ကိုလည်းကောင်း သိအပ်ကုန်၏။

4-8. Sattabodhisattavārādivaṇṇanā

၄-၈. ၄၊ ၈။ သတ္တဗောဓိသတ္တဝါရအစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်

33-37. Sattannaṃ bodhisattānaṃ suttantesu ekekasmiṃyeva samudaye cakkhādayo pañca, nirodhe pañcāti dasa dhammā, samudaye dassanaṭṭhādayo pañca, nirodhe pañcāti dasa atthā, tesaṃ vasena vīsati niruttiyo cattārīsaṃ ñāṇāni. Satta ekato katvā vuttagaṇanā suviññeyyā eva. Sabbaññutaññāṇavasena vuttapaṭisambhidāniddese ekekamūlakesu ‘‘ñāto diṭṭho vidito sacchikato phassito paññāyā’’ti (paṭi. ma. 1.121) imesu pañcasu vacanesu ekekasmiṃyeva cakkhādayo pañca, dassanaṭṭhādayo pañcāti pañcapañcakānaṃ vasena pañcavīsati dhammā, pañcavīsati atthā, taddiguṇā niruttiyo, taddiguṇāni ñāṇāni ñeyyāni. Pañca ekato katvā vuttavārepi pañcakkhattuṃ pañca pañcavīsati katvā pañcavīsasataṃ dhammā, pañcavīsasataṃ atthā, taddiguṇā niruttiyo, taddiguṇāni ñāṇāni ñeyyāni. Aḍḍhateyyānīti cettha dve satāni ca paññāsañca. Khandhādīsupi eseva nayo. Imināva nayena saccavārapaṭisambhidāvāre ca dhammādigaṇanā veditabbā.

၃၃-၃၇. ဝိပဿီအစရှိသော ဘုရားလောင်း ခုနစ်ဆူတို့၏ သုတ်များ၌ တစ်ပါးတစ်ပါးသော သမုဒယသစ္စာ၌ စက္ခုစသော တရားငါးပါး၊ နိရောဓသစ္စာ၌ ငါးပါးအားဖြင့် ဆယ်ပါးသော ဓမ္မများကို သိအပ်ကုန်၏။ သမုဒယသစ္စာ၌ ဒဿနဋ္ဌစသော အနက်ငါးပါး၊ နိရောဓသစ္စာ၌ ငါးပါးအားဖြင့် ဆယ်ပါးသော အနက်များကို သိအပ်ကုန်၏။ ထိုတရားဆယ်ပါး၊ အနက်ဆယ်ပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် နှစ်ဆယ်သော နိရုတ္တိများ၊ လေးဆယ်သော ပဋိဘာနဉာဏ်တို့ကို သိအပ်ကုန်၏။ ဘုရားရှင် ခုနစ်ဆူတို့ကို တစ်ပေါင်းတည်းပြု၍ ဟောအပ်သော အရေအတွက်သည် သိလွယ်သည်သာ ဖြစ်၏။ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောကြားအပ်သော ပဋိသမ္ဘိဒါနိဒ္ဒေသ၌ တစ်ပါးပါးသော မူလရှိသော ဝါရ၌ ‘သိအပ်ပြီ၊ မြင်အပ်ပြီ၊ ထင်ရှားပြီ၊ မျက်မှောက်ပြုအပ်ပြီ၊ ပညာဖြင့် တွေ့ထိအပ်ပြီ’ ဟူသော ဤစကားငါးခွန်းတို့တွင် တစ်ခုတစ်ခုသော စကား၌သာလျှင် စက္ခုအစရှိသည် ငါးပါးနှင့် ဒဿနဋ္ဌအစရှိသည် ငါးပါးတို့အားဖြင့် ငါးပါးငါးပါးစီသော အစွမ်းဖြင့် နှစ်ဆယ့်ငါးပါးသော ဓမ္မများ၊ နှစ်ဆယ့်ငါးပါးသော အနက်များကိုလည်းကောင်း၊ ထိုနှစ်ဆယ့်ငါးပါးထက် နှစ်ဆဖြစ်သော ငါးဆယ်သော နိရုတ္တိများကိုလည်းကောင်း၊ ထိုငါးဆယ်ထက် နှစ်ဆဖြစ်သော တစ်ရာသော ပဋိဘာနဉာဏ်တို့ကိုလည်းကောင်း သိအပ်ကုန်၏။ ငါးပါးတို့ကို တစ်ပေါင်းတည်းပြု၍ ဟောအပ်သော ဝါရ၌လည်း ငါးကြိမ်ပြု၍ နှစ်ဆယ့်ငါးပါး နှစ်ဆယ့်ငါးပါးစီ ပြုလုပ်ကာ တစ်ရာ့နှစ်ဆယ့်ငါးပါးသော ဓမ္မများ၊ တစ်ရာ့နှစ်ဆယ့်ငါးပါးသော အနက်များကိုလည်းကောင်း၊ ထိုမှ နှစ်ဆဖြစ်သော နှစ်ရာ့ငါးဆယ်သော နိရုတ္တိများကိုလည်းကောင်း၊ ထိုမှ နှစ်ဆဖြစ်သော ငါးရာသော ပဋိဘာနဉာဏ်တို့ကိုလည်းကောင်း သိအပ်ကုန်၏။ ဤနေရာ၌ ‘အဍ္ဎတေယျာနိ’ ဟူသည် နှစ်ရာနှင့် ငါးဆယ် (နှစ်ရာ့ငါးဆယ်) ဖြစ်ကုန်၏။ ခန္ဓာဝါရ အာယတနဝါရ စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤနည်းဖြင့်သာလျှင် သစ္စဝါရ ပဋိသမ္ဘိဒါဝါရ၌လည်း ဓမ္မအစရှိသည်တို့ကို ရေတွက်ခြင်းကို သိအပ်၏။

9. Chabuddhadhammavāravaṇṇanā

၉. ၉။ ဆဗုဒ္ဓဓမ္မဝါရ၏ အဖွင့်

38. Buddhadhammavāre diyaḍḍhasatanti chakkhattuṃ pañcavīsati satañca paññāsañca honti, taddiguṇā niruttiyo taddiguṇāni ñāṇāni. Paṭisambhidādhikaraṇeti paṭisambhidādhikāre. Aḍḍhanavadhammasatānīti paṭhamaṃ vuttesu catūsu saccesu saṭṭhi, catūsu satipaṭṭhānesu saṭṭhi, catūsu sammappadhānesu saṭṭhi, sattabodhisattaveyyākaraṇesu sattati, abhiññaṭṭhādīsu pañcasu pañcavīsasataṃ, khandhaṭṭhādīsu pañcasu pañcavīsasataṃ, puna catūsu ariyasaccesu sataṃ, catūsu paṭisambhidāsu sataṃ, chasu buddhadhammesu diyaḍḍhasatanti evaṃ aṭṭhasatāni ca paññāsañca dhammā honti. Evaṃ atthāpi tattakā eva honti. Evameva saccādīsu tīsu ṭhānesu vīsasataṃ niruttiyo, sattasu veyyākaraṇesu cattārīsasataṃ niruttiyo, abhiññaṭṭhādīsu khandhaṭṭhādīsu ca aḍḍhateyyāni [Pg.221] aḍḍhateyyāni niruttisatāni, ariyasaccesu paṭisambhidāsu ca dve dve niruttisatāni, buddhadhammesu tīṇi niruttisatānīti evaṃ niruttisahassañca sattaniruttisatāni ca honti. Evameva saccādīsu tīsu ṭhānesu cattārīsādhikāni dve dve ñāṇasatāni, sattasu veyyākaraṇesu asītiadhikāni dve ñāṇasatāni, abhiññaṭṭhādīsu khandhaṭṭhādīsu ca pañcapañcañāṇasatāni, saccesu paṭisambhidāsu ca cattāri cattāri ñāṇasatāni, buddhadhammesu cha ñāṇasatānīti evaṃ tīṇi ca ñāṇasahassāni cattāri ca ñāṇasatāni hontīti.

၃၈. ဗုဒ္ဓဓမ္မဝါရ၌ 'ဒိယဍ္ဎသတံ' ဟူသည်မှာ နှစ်ဆယ့်ငါးကို ခြောက်ကြိမ်ပြုသဖြင့် တစ်ရာ့ငါးဆယ် ဖြစ်၏။ ထိုထက် နှစ်ဆဖြစ်သော သုံးရာသော နိရုတ္တိတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုထက် နှစ်ဆဖြစ်သော ခြောက်ရာသော ဉာဏ်တို့ကိုလည်းကောင်း သိအပ်၏။ 'ပဋိသမ္ဘိဒါဓိကရဏေ' ဟူသည်မှာ ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ်ကို အကြီးအမှူးပြုရာ၌ ဖြစ်၏။ 'အဍ္ဎနဝဓမ္မသတာနိ' (ရှစ်ရာ့ငါးဆယ်သော တရားတို့) ဟူသည်မှာ ရှေးဦးစွာ ဟောအပ်သော သစ္စာလေးပါးတို့၌ တရားခြောက်ဆယ်၊ သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့၌ တရားခြောက်ဆယ်၊ သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့၌ တရားခြောက်ဆယ်၊ ဝိပဿီအစရှိသော ခုနစ်ဆူသော ဘုရားရှင်တို့၏ ဝေယျာကရဏတို့၌ တရားခုနစ်ဆယ်၊ အဘိညတ်စသည် ငါးပါးတို့၌ တစ်ရာ့နှစ်ဆယ့်ငါးပါးသော တရား၊ ခန္ဓဋ္ဌစသည် ငါးပါးတို့၌ တစ်ရာ့နှစ်ဆယ့်ငါးပါးသော တရား၊ တစ်ဖန် အရိယသစ္စာလေးပါးတို့၌ တစ်ရာသော တရား၊ ပဋိသမ္ဘိဒါလေးပါးတို့၌ တစ်ရာသော တရား၊ ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တအစရှိသော ဗုဒ္ဓဓမ္မခြောက်ပါးတို့၌ တစ်ရာ့ငါးဆယ်သော တရားအားဖြင့် ဤသို့လျှင် ရှစ်ရာ့ငါးဆယ်သော တရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤအတူ အနက် (အတ္ထ) တို့သည်လည်း ထိုမျှလောက် (ရှစ်ရာ့ငါးဆယ်စီ) သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤနည်းတူစွာ သစ္စာစသော ဌာနသုံးပါး၌ တစ်ရာ့နှစ်ဆယ်စီ ဖြစ်ကုန်သော နိရုတ္တိသုံးရာ့ခြောက်ဆယ်တို့လည်းကောင်း၊ ဝေယျာကရဏခုနစ်ပါးတို့၌ တစ်ရာ့လေးဆယ်သော နိရုတ္တိတို့လည်းကောင်း၊ အဘိညတ်စသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ ခန္ဓဋ္ဌစသည်တို့၌လည်းကောင်း နှစ်ရာ့ငါးဆယ်စီသော နိရုတ္တိတို့လည်းကောင်း၊ အရိယသစ္စာတို့၌လည်းကောင်း၊ ပဋိသမ္ဘိဒါတို့၌လည်းကောင်း နှစ်ရာစီသော နိရုတ္တိတို့လည်းကောင်း၊ ဗုဒ္ဓဓမ္မတို့၌ သုံးရာသော နိရုတ္တိတို့လည်းကောင်း ဤသို့လျှင် တစ်ထောင့်ခုနစ်ရာသော နိရုတ္တိတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤနည်းတူစွာ သစ္စာစသော ဌာနသုံးပါးတို့၌ နှစ်ရာ့လေးဆယ်စီသော ဉာဏ်တို့လည်းကောင်း၊ ဝေယျာကရဏခုနစ်ပါးတို့၌ နှစ်ရာ့ရှစ်ဆယ်သော ဉာဏ်တို့လည်းကောင်း၊ အဘိညတ်စသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ ခန္ဓဋ္ဌစသည်တို့၌လည်းကောင်း ငါးရာစီသော ဉာဏ်တို့လည်းကောင်း၊ သစ္စာတို့၌လည်းကောင်း၊ ပဋိသမ္ဘိဒါတို့၌လည်းကောင်း လေးရာစီသော ဉာဏ်တို့လည်းကောင်း၊ ဗုဒ္ဓဓမ္မတို့၌ ခြောက်ရာသော ဉာဏ်တို့လည်းကောင်း ဤသို့လျှင် သုံးထောင့်လေးရာသော ဉာဏ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏ဟု သိအပ်၏။

Paṭisambhidākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ပဋိသမ္ဘိဒါကထာအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

7. Dhammacakkakathā

၇. ဓမ္မစက္ကကထာ

1. Saccavāravaṇṇanā

၁. သစ္စဝါရအဖွင့်

39. Puna dhammacakkappavattanasuttantameva pubbaṅgamaṃ katvā kathitāya dhammacakkakathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Tattha dukkhavatthukāti ekābhisamayavasena dukkhaṃ vatthu etesanti dukkhavatthukā. Tadeva dukkhaṃ visesetvā saccavatthukātiādimāha. Tattha saccaṃ ārammaṇaṃ upatthambho etesanti saccārammaṇā. Saccaṃ gocaro visayo etesanti saccagocarā. Saccasaṅgahitāti maggasaccena saṅgahitā. Saccapariyāpannāti maggasaccāyattā. Sacce samudāgatāti dukkhaparijānanena dukkhasacce samuppannā. Tathā tattheva ṭhitā patiṭṭhitā ca.

၃၉. တစ်ဖန် ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ္တန်ကိုသာလျှင် ရှေ့သွားပြု၍ ဟောကြားအပ်သော ဓမ္မစက္ကကထာ၌ မဟောဖူးသေးသော အနက်ကို ဖွင့်ဆိုပေအံ့။ ထိုဓမ္မစက္ကကထာ၌ 'ဒုက္ခဝတ္ထုကာ' ဟူသည်မှာ ဤငါးပါးသောတရား၊ ငါးပါးသောအနက်တို့အား တစ်ပြိုင်နက်တည်း ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း (ဧကာဘိသမယ) အစွမ်းဖြင့် ဒုက္ခသစ္စာဟူသော တည်ရာ (သို့မဟုတ် အာရုံ) ရှိကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဒုက္ခဝတ္ထုကာ' မည်ကုန်၏။ ထိုဒုက္ခသစ္စာကိုပင်လျှင် သစ္စာအစွမ်းဖြင့် ထူးခြားစေ၍ 'သစ္စဝတ္ထုကာ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုသစ္စဝတ္ထုကာအစရှိသော ပါဌ်၌ ထိုငါးပါးသောတရား၊ ငါးပါးသောအနက်တို့အား သစ္စာဟူသော အာရုံသည် အထောက်အပံ့ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် 'သစ္စာရမ္မဏာ' မည်ကုန်၏။ ထိုတရားတို့အား သစ္စာဟူသော အာရုံသည် ကျက်စားရာဝိသယရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် 'သစ္စဂေါစရာ' မည်ကုန်၏။ 'သစ္စသင်္ဂဟိတာ' ဟူသည်မှာ မဂ္ဂသစ္စာဖြင့် သိမ်းဆည်းအပ်ကုန်၏။ 'သစ္စpရိယာပန္နာ' ဟူသည်မှာ မဂ္ဂသစ္စာ၌ အကျုံးဝင်ကုန်၏။ 'သစ္စေ သမုဒါဂတာ' ဟူသည်မှာ ဒုက္ခသစ္စာကို ပိုင်းခြား၍သိခြင်းဖြင့် ဒုက္ခသစ္စာ၌ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ ထို့အတူ ထိုဒုက္ခသစ္စာ၌ပင်လျှင် တည်လည်းတည်၊ အပြားအားဖြင့်လည်း တည်ရှိကုန်၏။

40. Idāni ‘‘pavattite ca bhagavatā dhammacakke’’ti vuttaṃ dhammacakkaṃ niddisitukāmo dhammacakkantiādimāha. Tattha duvidhaṃ dhammacakkaṃ paṭivedhadhammacakkaṃ desanādhammacakkañca. Paṭivedhadhammacakkaṃ bodhipallaṅke, desanādhammacakkaṃ isipatane. Dhammañca pavatteti cakkañcāti paṭivedhadhammacakkaṃ vuttaṃ, cakkañca pavatteti dhammañcāti desanādhammacakkaṃ. Kathaṃ? Bhagavā hi bodhipallaṅke nisinno maggakkhaṇe indriyabalabojjhaṅgamaggaṅgādibhedaṃ dhammañca pavatteti, soyeva ca dhammo kilesasattughātāya pavattanato paharaṇacakkaṃ viyāti [Pg.222] cakkañca. Dhammaṃ pavattentoyeva bhagavā taṃ cakkaṃ pavatteti nāma. Etena dhammoyeva cakkanti kammadhārayasamāsatā vuttā hoti. Isipatane nisinno bhagavā dhammadesanakkhaṇe veneyyasantāne kilesasattughātāya pavattanato paharaṇacakkasadisaṃ desanācakkañca pavatteti, veneyyasantāne indriyabalabojjhaṅgamaggaṅgādibhedaṃ dhammacakkañca pavatteti. Etena dhammo ca cakkañca dhammacakkanti dvandasamāsatā vuttā hoti. Yasmā pana pavattake sati pavattanā nāma hoti, tasmā sabbatthāpi ‘‘pavattetī’’ti vuttaṃ, pavattanaṭṭhena pana ‘‘cakka’’nti vuttaṃ hotīti veditabbaṃ. Dhammena pavattetīti dhammacakkantiādīni desanādhammacakkameva sandhāya vuttānīti veditabbāni.

၄၀. ယခုအခါ 'ပဝတ္တိတေ စ ဘဂဝတာ ဓမ္မစက္ကေ' ဟု ဟောတော်မူအပ်သော ဓမ္မစက်ဟူသောပုဒ်ကို ဖွင့်ပြလိုရကား 'ဓမ္မစက္ကံ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ ဓမ္မစက်သည် ပဋိဝေဓဓမ္မစက်နှင့် ဒေသနာဓမ္မစက်ဟု နှစ်မျိုးရှိ၏။ ပဋိဝေဓဓမ္မစက်သည် ဗောဓိပလ္လင်၌ ထင်ရှား၏၊ ဒေသနာဓမ္မစက်သည် မိဂဒါဝုန် (ဣသိပတန) ၌ ထင်ရှား၏။ 'ဓမ္မဉ္စ ပဝတ္တေတိ စက္ကဉ္စ' (တရားကိုလည်း ဖြစ်စေ၏၊ စက်ကိုလည်း ဖြစ်စေ၏) ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် ပဋိဝေဓဓမ္မစက်ကို ဟောတော်မူ၏။ 'စက္ကဉ္စ ပဝတ္တေတိ ဓမ္မဉ္စ' (စက်ကိုလည်း ဖြစ်စေ၏၊ တရားကိုလည်း ဖြစ်စေ၏) ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် ဒေသနာဓမ္မစက်ကို ဟောတော်မူ၏။ အဘယ်သို့ ထင်ရှားသနည်းဟူမူ - မြတ်စွာဘုရားသည် ဗောဓိပလ္လင်၌ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် မဂ်ခဏ၌ ဣန္ဒြေ၊ ဗိုလ်၊ ဗောဇ္ဈင်၊ မဂ္ဂင်အစရှိသည်တို့ဖြင့် ပြားသော အရိယာမဂ်တရားကို ဖြစ်စေတော်မူ၏။ ထိုတရားသည်ပင်လျှင် မိမိသန္တာန်၌ ကိလေသာတည်းဟူသော ရန်သူကို ဖျက်ဆီးသတ်ဖြတ်ရန် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် လက်နက်စက်နှင့် တူလှရကား 'စက် (စက္က)' လည်း မည်၏။ ထိုတရားကို ဖြစ်စေတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုမဂ်စက်ကို ဖြစ်စေတော်မူသည် မည်၏။ ဤပထမပါဠိဖြင့် တရားသည်ပင်လျှင် စက် (လက်နက်) ဖြစ်၏ဟူသော ကမ္မဓာရယသမာသ်အဖြစ်ကို ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ ဣသိပတန (မိဂဒါဝုန်) ၌ သီတင်းသုံးတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် တရားဟောတော်မူသောအခါ ဝေနေယျတို့၏ သန္တာန်၌ ကိလေသာတည်းဟူသော ရန်သူကို သတ်ဖြတ်ရန် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် လက်နက်စက်နှင့် တူသော ဒေသနာစက်ကိုလည်း ဖြစ်စေတော်မူ၏၊ ဝေနေယျတို့၏ သန္တာန်၌ ဣန္ဒြေ၊ ဗိုလ်၊ ဗောဇ္ဈင်၊ မဂ္ဂင်အစရှိသည်တို့ဖြင့် ပြားသော အရိယာမဂ်တရား (ဓမ္မစက်) ကိုလည်း ဖြစ်စေတော်မူ၏။ ဤဒုတိယပါဠိဖြင့် ဟောကြားအပ်သော တရားသည်လည်းကောင်း၊ ဝေနေယျတို့၏ သန္တာန်၌ ဖြစ်သော ဣန္ဒြေအစရှိသော မဂ်သည်လည်းကောင်း 'ဓမ္မစက္က' ဟူ၍ ဒွန္ဒသမာသ်အဖြစ်ကို ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ အကြင်ကြောင့် ဖြစ်စေတတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ရှိမှသာလျှင် ဖြစ်ခြင်း (ပဝတ္တန) မည်သည် ဖြစ်နိုင်၏၊ ထို့ကြောင့် ခပ်သိမ်းသောနေရာတို့၌ 'ဖြစ်စေတော်မူ၏ (ပဝတ္တေတိ)' ဟု မိန့်တော်မူ၏၊ ဖြစ်စေအပ်သော အနက်ကြောင့် 'စက် (စက္က)' ဟု ဟောတော်မူသည်ဟု သိအပ်၏။ 'ဓမ္မေန ပဝတ္တေတိ ဓမ္မစက္ကံ' စသော ပုဒ်တို့သည် ဒေသနာဓမ္မစက်ကိုသာ ရည်ညွှန်း၍ ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏ဟု သိအပ်ကုန်၏။

Tattha dhammena pavattetīti yathāsabhāvattā dhammena pavattaṃ cakkanti dhammacakkanti vuttaṃ hoti. Dhammacariyāya pavattetīti veneyyasantāne dhammatthāya pavattaṃ cakkanti dhammacakkanti vuttaṃ hoti. Dhamme ṭhitotiādīhi bhagavato dhammabhūtatā dhammassāmitā ca vuttā hoti. Yathāha – ‘‘so hāvuso, bhagavā jānaṃ jānāti passaṃ passati cakkhubhūto ñāṇabhūto dhammabhūto brahmabhūto vattā pavattā atthassa ninnetā amatassa dātā dhammassāmī tathāgato’’ti (ma. ni. 1.203). Tasmā tehi dhammassa cakkanti dhammacakkanti vuttaṃ hoti. Ṭhitoti visayībhāvena ṭhito. Patiṭṭhitoti acalabhāvena patiṭṭhito. Vasippattoti issarabhāvaṃ patto. Pāramippattoti koṭippatto. Vesārajjappattoti visāradabhāvaṃ patto. Dhamme patiṭṭhāpentotiādīhi veneyyasantānamapekkhitvā vuttehi pana vacanehi dhammassāmitāya ca dhammatthāya cakkanti vuttaṃ hoti. Dhammaṃ sakkarontotihaādīhi dhammatthāya cakkanti vuttaṃ hoti. Yo hi dhammaṃ sakkārādivasena pavatteti, so dhammatthaṃ pavatteti. Dhammaṃ sakkarontoti yathā kato so dhammo sukato hoti, evameva naṃ karonto. Dhammaṃ garuṃ karontoti tasmiṃ gāravuppattiyā taṃ garuṃ karonto. Dhammaṃ mānentoti dhammaṃ piyañca bhāvanīyañca katvā viharanto. Dhammaṃ pūjentoti taṃ apadisitvā desanāpaṭipattipūjāya pūjaṃ karonto. Dhammaṃ apacāyamānoti tasseva dhammassa sakkāragarukārehi nīcavuttitaṃ karonto. Dhammaddhajo dhammaketūti taṃ dhammaṃ dhajamiva purakkhatvā ketumiva ca ukkhipitvā pavattiyā dhammaddhajo dhammaketu [Pg.223] ca hutvāti attho. Dhammādhipateyyoti dhammādhipatito āgato bhāvanādhammavaseneva ca sabbakiriyānaṃ karaṇena dhammādhipateyyo hutvā. Taṃ kho pana dhammacakkaṃ appaṭivattiyanti kenaci nivattetuṃ asakkuṇeyyatāya appaṭihatapavattitā vuttā. Tasmā so dhammo pavattanaṭṭhena cakkanti vuttaṃ hoti.

ထို 'ဓမ္မေန ပဝတ္တေတိ' ဟူသော စကား၌ သဘောတရားအတိုင်း ဖြစ်ခြင်းကြောင့် သို့မဟုတ် မဖောက်ပြန်သော ဝေါဟာရ ရှိခြင်းကြောင့် ဟုတ်မှန်သော အားဖြင့် ဖြစ်သော ဒေသနာစက်ကို 'ဓမ္မစက်' ဟု ဆိုအပ်သည်။ 'ဓမ္မစရိယာယ ပဝတ္တေတိ' ဟူသည်မှာ ဝေနေယျသတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်၌ ဣန္ဒြေ၊ ဗိုလ်၊ ဗောဇ္ဈင်၊ မဂ္ဂင် အစရှိသော အရိယာမဂ်တရား အလို့ငှာ ဖြစ်သော ဒေသနာစက်ကို 'ဓမ္မစက်' ဟု ဆိုအပ်သည်။ 'ဓမ္မေ ဌိတော' အစရှိသော ပုဒ်တို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ဓမ္မဘူတ (တရားကိုယ်ဖြစ်တော်မူသည်၏) အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ဓမ္မဿာမီ (တရား၏အရှင် ဖြစ်တော်မူသည်၏) အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း ပြတော်မူသည်။ မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူသည့်အတိုင်း 'ငါ့ရှင်တို့၊ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် သိအပ်သော တရားကို သိတော်မူ၏၊ မြင်အပ်သော တရားကို မြင်တော်မူ၏၊ မျက်စိသဖွယ် ဖြစ်တော်မူ၏၊ ဉာဏ်တော်သဖွယ် ဖြစ်တော်မူ၏၊ တရားကိုယ် ဖြစ်တော်မူ၏၊ မြတ်သောတရား ဖြစ်တော်မူ၏၊ တရားဒေသနာကို ဖြစ်စေတော်မူတတ်၏၊ အပြားအားဖြင့် ဖြစ်စေတော်မူတတ်၏၊ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထုတ်ဆောင်တော်မူတတ်၏၊ အမြိုက်နိဗ္ဗာန်ကို ပေးတော်မူတတ်၏၊ တရား၏အရှင် ဖြစ်တော်မူ၏၊ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် တထာဂတ မည်တော်မူ၏' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ထို 'ဓမ္မေ ဌိတော' အစရှိသော သဒ္ဒါတို့ဖြင့် တရားတော်၏ အရှင်ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ ဒေသနာစက်ကို 'ဓမ္မစက်' ဟု ဆိုအပ်သည်။ 'ဌိတော' ဟူသည်မှာ အာရုံပြုခြင်းအားဖြင့် တည်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား ဖြစ်သည်။ 'ပတိဋ္ဌိတော' ဟူသည်မှာ လှုပ်ရှားခြင်းမရှိဘဲ ခိုင်မြဲစွာ တည်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား ဖြစ်သည်။ 'ဝသိပ္ပတ္တော' ဟူသည်မှာ အစိုးရခြင်းသို့ ရောက်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား ဖြစ်သည်။ 'ပါရမိပ္ပတ္တော' ဟူသည်မှာ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား ဖြစ်သည်။ 'ဝေသာရဇ္ဇပ္ပတ္တော' ဟူသည်မှာ ရဲရင့်ခြင်းသို့ ရောက်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား ဖြစ်သည်။ 'ဓမ္မေ ပတိဋ္ဌာပေန္တော' အစရှိသော ဝေနေယျတို့၏ သန္တာန်ကို ငဲ့၍ ဟောကြားအပ်သော ဝါကျလေးမျိုးတို့ဖြင့် ဓမ္မဿာမီအဖြစ်ကို ပြတော်မူသည်။ ထိုဓမ္မဿာမီဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဒေသနာဓမ္မ၊ ပဋိပတ္တိဓမ္မ အလို့ငှာ ဖြစ်သော ဒေသနာစက်ကို 'ဓမ္မစက်' ဟု ဆိုအပ်သည်။ တရားတော်ကို အရိုအသေပြုခြင်း အစရှိသည်တို့ဖြင့် ဖြစ်စေသောသူသည် ထိုတရားအလို့ငှာ ဖြစ်စေ၏။ 'ဓမ္မံ သက္ကရောန္တော' ဟူသည်မှာ ပြုအပ်သော ထိုတရားသည် ကောင်းစွာပြုအပ်သည် ဖြစ်သကဲ့သို့ ထိုအတူ တရားကို ကောင်းစွာ ပြုတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား ဖြစ်သည်။ 'ဓမ္မံ ဂရုံ ကရောန္တော' ဟူသည်မှာ ထိုတရား၌ ရိုသေခြင်း ဖြစ်သဖြင့် ထိုတရားကို အလေးအမြတ် ပြုတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား ဖြစ်သည်။ 'ဓမ္မံ မာနေန္တော' ဟူသည်မှာ တရားကို ချစ်မြတ်နိုးခြင်း၊ ချီးမွမ်းခြင်း၊ ပွားများခြင်း ပြု၍ နေတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား ဖြစ်သည်။ 'ဓမ္မံ ပူဇေန္တော' ဟူသည်မှာ ထိုတရားကို ရည်ညွှန်း၍ ဟောကြားခြင်း၊ ကျင့်ခြင်းတည်းဟူသော ပူဇော်ခြင်းဖြင့် ပူဇော်ခြင်းကို ပြုတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား ဖြစ်သည်။ 'ဓမ္မံ အပစာယမာနော' ဟူသည်မှာ ထိုတရားတော်အား အရိုအသေ အလေးအမြတ် ပြုခြင်းဖြင့် ရိုသေခြင်းကို ပြုတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား ဖြစ်သည်။ 'ဓမ္မဒ္ဓဇော ဓမ္မကေတု' ဟူသည်မှာ ထိုတရားကို တံခွန်ကဲ့သို့ ရှေ့သွားပြု၍၊ မှန်ကင်းကဲ့သို့ ချီးမြှောက်၍ ဖြစ်တော်မူခြင်းကြောင့် တရားတည်းဟူသော တံခွန်ရှိတော်မူသော၊ တရားတည်းဟူသော မှန်ကင်းရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား ဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'ဓမ္မဓိပတေယျော' ဟူသည်မှာ သုညတာနုပဿနာဉာဏ်၌ ယှဉ်၍ ပွားများအပ်သော တရားကို အကြီးအမှူး ပြုတော်မူသဖြင့် ဖြစ်တော်မူသော၊ သို့မဟုတ် ခပ်သိမ်းသော ပါရမီဉာဏ်၊ ဝိပဿနာဉာဏ်၊ မဂ်ဉာဏ်တို့ကို အကြီးအမှူးပြုတော်မူသဖြင့် ဗောဓိမဏ္ဍိုင်သို့ ရောက်တော်မူသော (သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို ရတော်မူသော) မြတ်စွာဘုရား ဖြစ်သည်။ 'တံ ခေါ ပန ဓမ္မစက္ကံ အပ္ပဋိဝတ္တိယံ' ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် တစ်ဦးတစ်ယောက်သောသူမျှ မတားဆီးနိုင်၊ မပိတ်ပင်နိုင်သောကြောင့် အဆီးအတားမရှိ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို ဟောတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဒေသနာဓမ္မ၊ ပဋိဝေဓဓမ္မသည် အဆီးအတားမရှိ လည်ပတ်ဖြစ်ပွားတတ်သော အနက်ကြောင့် 'စက်' ဟု ဆိုအပ်သည်။

Saddhindriyaṃ dhammo, taṃ dhammaṃ pavattetīti veneyyasantāne maggasampayuttasaddhindriyuppādanena taṃ saddhindriyaṃ dhammaṃ pavattetīti attho. Eseva nayo sesesupi. Saccāti saccañāṇāni. Vipassanā ca vijjā ca maggañāṇameva. Anuppāde ñāṇanti arahattaphale ñāṇaṃ. Tampi veneyyasantāne pavattetiyeva, nibbānañca paṭivedhaṃ karonto pavattetiyeva nāma.

'သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ဓမ္မော၊ တံ ဓမ္မံ ပဝတ္တေတိ' ဟူသည်မှာ ဝေနေယျသတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်၌ မဂ်နှင့်ယှဉ်သော သဒ္ဓိန္ဒြေကို ဖြစ်စေခြင်းအားဖြင့် ထိုမဂ်နှင့်ယှဉ်သော သဒ္ဓိန္ဒြေဟု ဆိုအပ်သော တရားကို ဖြစ်စေတော်မူ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ကြွင်းသော တရားတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ 'သစ္စာ' ဟူသည် သစ္စာဉာဏ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ ဝိပဿနာဉာဏ်သည်လည်းကောင်း၊ ဝိဇ္ဇာဉာဏ်သည်လည်းကောင်း မဂ်ဉာဏ်ပင် ဖြစ်သည်။ 'အနုပ္ပါဒဉာဏ်' ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ်၌ ဖြစ်သော ဉာဏ်ဖြစ်သည်။ ထိုဉာဏ်ကိုလည်း ဝေနေယျသတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်၌ ဖြစ်စေတော်မူသည်သာ ဖြစ်သည်။ အရိယာမဂ်ဖြင့် ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းကို ပြုတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် နိဗ္ဗာန်ကိုလည်း ဖြစ်စေတော်မူသည်သာ ဖြစ်သည်။

Samudayavārādīsu samudayavatthukā nirodhavatthukā maggavatthukāti visesapadaṃ dassetvā saṅkhittā. Etthāpi vuttasadisaṃ paṭhamaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.

သမုဒယဝါရ အစရှိသည်တို့၌ 'သမုဒယဝတ္ထုကာ၊ နိရောဓဝတ္ထုကာ၊ မဂ္ဂဝတ္ထုကာ' ဟူ၍ ထူးခြားသော ပုဒ်တို့ကို ပြ၍ ချုံ့ထားအပ်၏။ ဤသမုဒယဝါရ အစရှိသည်တို့၌လည်း ရှေးဦးစွာ ဆိုအပ်ပြီးသည်နှင့် တူသောစကားကို ရှေး၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

2-3. Satipaṭṭhānavārādivaṇṇanā

၂-၃. သတိပဋ္ဌာန်ဝါရအစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်

41-42. Satipaṭṭhānaiddhipādapubbaṅgamavārāpi maggakkhaṇavasena vuttā. Tepi tattha tattha visesapadaṃ dassetvā saṅkhittāti.

၄၁-၄၂. သတိပဋ္ဌာန်၊ ဣဒ္ဓိပါဒ်လျှင် ရှေ့သွားရှိသော ဝါရတို့ကိုလည်း မဂ်ခဏ၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုဝါရတို့ကိုလည်း ထိုထိုနေရာ၌ ထူးခြားသော ပုဒ်ကို ပြ၍ ချုံ့ထားအပ်၏ဟု သိအပ်၏။

Dhammacakkakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ဓမ္မစက္ကကထာအဖွင့် ပြီးပြီ။

8. Lokuttarakathā

၈. လောကုတ္တရာကထာ

Lokuttarakathāvaṇṇanā

လောကုတ္တရာကထာအဖွင့်

43. Idāni lokuttaradhammavatiyā dhammacakkakathāya anantaraṃ kathitāya lokuttarakathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Tattha lokuttarapadassa attho niddesavāre āvi bhavissati. Cattāro satipaṭṭhānātiādayo sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā yathāyogaṃ maggaphalasampayuttā. Te bujjhanaṭṭhena bodhīti evaṃladdhanāmassa ariyassa pakkhe bhavattā bodhipakkhiyā nāma. Pakkhe bhavattāti upakārabhāve ṭhitattā. Tesu ārammaṇesu okkantitvā pakkhanditvā upaṭṭhānato upaṭṭhānaṃ, satiyeva upaṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ. Kāyavedanācittadhammesu panassa asubhadukkhāniccānattākāragahaṇavasena subhasukhaniccaattasaññāpahānakiccasādhanavasena ca pavattito catudhā bhedo hoti. Tasmā cattāro satipaṭṭhānāti vuccati. Padahanti [Pg.224] etenāti padhānaṃ, sobhanaṃ padhānaṃ sammappadhānaṃ, sammā vā padahanti etenāti sammappadhānaṃ, sobhanaṃ vā taṃ kilesavirūpapavattavirahitato padhānañca hitasukhanipphādakaṭṭhena seṭṭhabhāvāvahanato padhānabhāvakaraṇato vāti sammappadhānaṃ. Vīriyassetaṃ adhivacanaṃ. Tayidaṃ uppannānuppannānaṃ akusalānaṃ pahānānuppattikiccaṃ, anuppannuppannānañca kusalānaṃ uppattiṭṭhitikiccaṃ sādhayatīti catubbidhaṃ hoti. Tasmā cattāro sammappadhānāti vuccati. Nipphattipariyāyena ijjhanaṭṭhena, ijjhanti etāya sattā iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti iminā vā pariyāyena iddhi, tassā sampayuttāya pubbaṅgamaṭṭhena phalabhūtāya pubbabhāgakāraṇaṭṭhena ca iddhiyā pādoti iddhipādo. So chandavīriyacittavīmaṃsāvasena catubbidhova hoti. Tasmā cattāro iddhipādāti vuccati. Assaddhiyakosajjapamādavikkhepasammohānaṃ abhibhavanato abhibhavanasaṅkhātena adhipatiyaṭṭhena indriyaṃ. Assaddhiyādīhi anabhibhavanīyato akampiyaṭṭhena balaṃ. Tadubhayampi saddhāvīriyasatisamādhipaññāvasena pañcavidhaṃ hoti. Tasmā pañcindriyāni pañca balānīti vuccanti. Bujjhanakasattassa pana aṅgabhāvena satiādayo satta dhammā bojjhaṅgā, niyyānaṭṭhena ca sammādiṭṭhiādayo aṭṭha maggaṅgā honti. Tena vuccati satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti.

၄၃. ယခုအခါ လောကုတ္တရာတရားရှိသော ဓမ္မစက္ကကထာ၏ အခြားမဲ့၌ ဟောကြားအပ်သော လောကုတ္တရာကထာ၌ မဆိုအပ်သေးသော အနက်ကို ဖွင့်ဆိုပေအံ့။ ထိုလောကုတ္တရာကထာ၌ 'လောကုတ္တရာ' ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်သည် နိဒ္ဒေသဝါရ၌ ထင်ရှားလတ္တံ့။ သတိပဋ္ဌာန်လေးပါး အစရှိသော သုံးဆယ့်ခုနစ်ပါးသော ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့သည် ယှဉ်သင့်သည်အားလျော်စွာ မဂ်၊ ဖိုလ်နှင့် ယှဉ်သော တရားတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုတရားတို့သည် သိတတ်သော အနက်ကြောင့် 'ဗောဓိ' ဟူသော အမည်ကို ရအပ်သော အရိယာမဂ်၏ အဖို့၌ ဖြစ်သောကြောင့် 'ဗောဓိပက္ခိယ' မည်ကုန်၏။ 'အဖို့၌ ဖြစ်သည်' ဟူသည်မှာ ကျေးဇူးပြုတတ်သော အဖြစ် သို့မဟုတ် စီးပွားချမ်းသာကို ဆောင်တတ်သော အဖြစ်၌ တည်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုဗောဓိပက္ခိယတရားတို့၌ ကာယအစရှိသော အာရုံတို့၌ သက်ဝင်၍ ပြေးဝင်၍ ထင်ရှားခြင်းကြောင့် 'ဥပဋ္ဌာန' မည်၏။ သတိသည်ပင်လျှင် ဥပဋ္ဌာနမည်၏။ ထို့ကြောင့် သတိပဋ္ဌာန် မည်၏။ သို့သော် ထိုသတိ၏ ကာယ၊ ဝေဒနာ၊ စိတ်၊ ဓမ္မတို့၌ မဂ်၏ ရှေ့အဖို့၌ အသုဘ၊ ဒုက္ခ၊ အနိစ္စ၊ အနတ္တ အခြင်းအရာအားဖြင့် ယူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ နောက်ဖြစ်သောအခါ၌ သုဘ၊ သုခ၊ နိစ္စ၊ အတ္တသညာကို ပယ်ခြင်းကိစ္စကို ပြီးစေခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် လေးပါးသော အပြားရှိ၏။ ထို့ကြောင့် 'သတိပဋ္ဌာန်လေးပါး' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤဝီရိယဖြင့် အားထုတ်အပ်သောကြောင့် 'ပဓာန' မည်၏၊ တင့်တယ်စွာ အားထုတ်ခြင်းကြောင့် 'သမ္မပ္ပဓာန' မည်၏။ သို့မဟုတ် ကောင်းစွာ အားထုတ်အပ်သောကြောင့် 'သမ္မပ္ပဓာန' မည်၏။ ထိုဝီရိယသည် ကိလေသာဖြင့် ဖောက်ပြန်ခြင်းမှ ကင်းသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မြတ်သောအဖြစ်ကို ဆောင်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း တင့်တယ်သည်လည်း ဖြစ်၏။ စီးပွားချမ်းသာကို ပြီးစေတတ်သော သဘောဖြင့် မြတ်သောအဖြစ်ကို ဆောင်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အားထုတ်သောအဖြစ်ကို ပြုတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'သမ္မပ္ပဓာန' မည်၏။ ဤသည်ကား ဝီရိယ၏ အမည်တည်း။ ထိုသမ္မပ္ပဓာန်တရားသည် ဖြစ်ပြီးဖြစ်ဆဲ ဖြစ်ပေါ်လတ္တံ့သော အကုသိုလ်တို့ကို ပယ်ခြင်းကိစ္စ၊ မဖြစ်ပေါ်သေးသော အကုသိုလ်တို့ကို မဖြစ်စေခြင်းကိစ္စနှင့် မဖြစ်သေးသော ကုသိုလ်တို့ကို ဖြစ်စေခြင်းကိစ္စ၊ ဖြစ်ပြီးသော ကုသိုလ်တို့ကို တည်စေခြင်းကိစ္စကို ပြီးစေတတ်သောကြောင့် လေးပါးသော အပြားရှိ၏။ ထို့ကြောင့် 'သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါး' ဟု ဆိုအပ်၏။ ပြီးဆုံးခြင်းတည်းဟူသောအကြောင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပြည့်စုံခြင်းဟူသော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း သောတာပတ္တိမဂ်သည် 'ဣဒ္ဓိ' မည်၏။ ဤသောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် သတ္တဝါတို့သည် ပြီးမြောက်ခြင်း၊ မြတ်သော အဖို့သို့ ရောက်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏ဟူသော အကြောင်းကြောင့်လည်းကောင်း 'ဣဒ္ဓိ' မည်၏။ ဆန္ဒအစရှိသည်နှင့် ယှဉ်သော ထိုဣဒ္ဓိ၏ ပြဋ္ဌာန်းသောတရား (အခြေ) ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အကျိုးဖြစ်ပေါ်လာသော ထိုသောတာပတ္တိမဂ်၏ ရှေ့အဖို့၌ ဖြစ်သော အကြောင်းဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ထိုဣဒ္ဓိ၏ အခြေဖြစ်သောကြောင့် 'ဣဒ္ဓိပါဒ်' မည်၏။ ထိုဣဒ္ဓိပါဒ်သည် ဆန္ဒ၊ ဝီရိယ၊ စိတ်၊ ဝီမံသ အစွမ်းဖြင့် လေးပါးသာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါး' ဟု ဆိုအပ်၏။ မယုံကြည်ခြင်း (အဿဒ္ဓိယ)၊ ပျင်းရိခြင်း (ကောသဇ္ဇ)၊ မေ့လျော့ခြင်း (ပမာဒ)၊ ပျံ့လွင့်ခြင်း (ဝိက္ခေပ)၊ တွေဝေခြင်း (သမ္မောဟ) တို့ကို နှိပ်စက်တတ်သောကြောင့် နှိပ်စက်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော အစိုးရသော အနက်အားဖြင့် 'ဣန္ဒြေ' မည်၏။ အဿဒ္ဓိယ အစရှိသော တရားတို့က မနှိပ်စက်နိုင်သောကြောင့် တုန်လှုပ်ခြင်းမရှိသော အနက်အားဖြင့် 'ဗိုလ်' မည်၏။ ထိုနှစ်ပါးစုံသည်လည်း သဒ္ဓါ၊ ဝီရိယ၊ သတိ၊ သမာဓိ၊ ပညာ အစွမ်းဖြင့် ငါးပါးစီ ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် 'ဣန္ဒြေငါးပါး၊ ဗိုလ်ငါးပါး' ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ သစ္စာလေးပါးကို သိလတ္တံ့သော သတ္တဝါ၏ သိကြောင်းအင်္ဂါ ဖြစ်သောကြောင့် သတိအစရှိသော ခုနစ်ပါးသော တရားတို့သည် 'ဗောဇ္ဈင်' မည်ကုန်၏။ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော အနက်ကြောင့် သမ္မာဒိဋ္ဌိအစရှိသော ရှစ်ပါးသော တရားတို့သည် 'မဂ္ဂင်' မည်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါး၊ အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော အရိယာမဂ်' ဟု ဆိုအပ်၏။

Iti ime sattatiṃsa bodhipakkhiyā dhammā pubbabhāge lokiyavipassanāya vattamānāya cuddasavidhena kāyaṃ pariggaṇhato ca kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ, navavidhena vedanaṃ pariggaṇhato ca vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ, soḷasavidhena cittaṃ pariggaṇhato ca cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ, pañcavidhena dhamme pariggaṇhato ca dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ. Iti imasmiṃ attabhāve anuppannapubbaṃ parassa uppannaṃ akusalaṃ disvā ‘‘yathā paṭipannassa tassa taṃ uppannaṃ, na tathā paṭipajjissāmi, evaṃ me etaṃ nuppajjissatī’’ti tassa anuppādāya vāyamanakāle paṭhamaṃ sammappadhānaṃ, attano samudācārappattamakusalaṃ disvā tassa pahānāya vāyamanakāle dutiyaṃ, imasmiṃ attabhāve anuppannapubbaṃ jhānaṃ vā vipassanaṃ vā uppādetuṃ vāyamantassa tatiyaṃ, uppannaṃ yathā na parihāyati, evaṃ punappunaṃ uppādentassa catutthaṃ sammappadhānaṃ. Chandaṃ dhuraṃ katvā kusaluppādanakāle chandiddhipādo, vīriyaṃ, cittaṃ, vīmaṃsaṃ dhuraṃ katvā kusaluppādanakāle vīmaṃsiddhipādo. Micchāvācāya viramaṇakāle sammāvācā[Pg.225], micchākammantā, micchājīvā viramaṇakāle sammājīvoti evaṃ nānācittesu labbhanti. Catumaggakkhaṇe pana ekacitte labbhanti, phalakkhaṇe ṭhapetvā cattāro sammappadhāne avasesā tettiṃsa labbhanti. Evaṃ ekacitte labbhamānesu cetesu ekāva nibbānārammaṇā sati kāyādīsu subhasaññādipahānakiccasādhanavasena ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’ti vuccati. Ekameva ca vīriyaṃ anuppannuppannānaṃ anuppādādikiccasādhanavasena ‘‘cattāro sammappadhānā’’ti vuccati. Sesesu hāpanavaḍḍhanaṃ natthi.

ဤသို့လျှင် ဤသုံးဆယ့်ခုနစ်ပါးသော ဗောဓိပက္ခ比ယတရားတို့သည် မဂ်၏ရှေ့အဖို့၌ လောကီဝိပဿနာ ဖြစ်ပွားနေဆဲအခါတွင် အထူးထူးသော စိတ်တို့၌ ရရှိနိုင်ကြကုန်၏။ ကိုယ် (ကာယ) ကို တစ်ဆယ့်လေးပါးသော အပြားအားဖြင့် သိမ်းဆည်းသော ပုဂ္ဂိုလ်အားလည်း ကာယာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာန် ဖြစ်၏။ ဝေဒနာကို ကိုးပါးသော အပြားအားဖြင့် သိမ်းဆည်းသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဝေဒနာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာန် ဖြစ်၏။ စိတ်ကို တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော အပြားအားဖြင့် သိမ်းဆည်းသော ပုဂ္ဂိုလ်အား စိတ္တာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာန် ဖြစ်၏။ သဘောတရား (ဓမ္မ) တို့ကို ငါးပါးသော အပြားအားဖြင့် သိမ်းဆည်းသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဓမ္မာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာန် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤပစ္စုပ္ပန်အတ္တဘော၌ မိမိထံ၌ တစ်ခါမျှ မဖြစ်ဖူးသေးဘဲ သူတစ်ပါးထံ၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော အကုသိုလ်ကို မြင်၍ 'အဘယ်သို့ ကျင့်ခြင်းကြောင့် ထိုသူအား ထိုအကုသိုလ် ဖြစ်ပေါ်လာသနည်း၊ ထိုသို့သောနည်းဖြင့် ငါမကျင့်တော့အံ့၊ ဤသို့ ကောင်းစွာ ကျင့်သည်ရှိသော် ငါ့အား ဤသို့သဘောရှိသော အကုသိုလ်သည် ဖြစ်ပေါ်လာလိမ့်မည်မဟုတ်' ဟု ထိုသို့သဘောရှိသော အကုသိုလ်မျိုး မဖြစ်စေခြင်းငှာ အားထုတ်သောအခါ၌ ပထမသမ္မပ္ပဓာန် ဖြစ်၏။ မိမိအား အစဉ်ဖြစ်ပွားခြင်းသို့ ရောက်သော အကုသိုလ်ကို မြင်၍ ထိုအကုသိုလ်ကို ပယ်ရှားရန် အားထုတ်သောအခါ၌ ဒုတိယသမ္မပ္ပဓာန် ဖြစ်၏။ မိမိအား ဤအတ္တဘော၌ တစ်ခါမျှ မဖြစ်ဖူးသေးသော ဈာန်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ ဝိပဿနာကိုသော်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်စေရန် အားထုတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား တတိယသမ္မပ္ပဓာန် ဖြစ်၏။ ဖြစ်ပြီးသော ဈာန် သို့မဟုတ် ဝိပဿနာကို မဆုတ်ယုတ်စေဘဲ အဖန်ဖန် ဖြစ်ပေါ်စေရန် အားထုတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား စတုတ္ထသမ္မပ္ပဓာန် ဖြစ်၏။ ဆန္ဒကို အဦးမူ၍ (အဓိကထား၍) ကုသိုလ်ဖြစ်စေသောအခါ၌ ဆန္ဒိဒ္ဓိပါဒ် ဖြစ်၏။ ဝီရိယ၊ စိတ်၊ ဝီမံသတို့ကို အဦးမူ၍ ကုသိုလ်ဖြစ်စေသောအခါ၌ ဝီမံသိဒ္ဓိပါဒ် ဖြစ်၏။ မိစ္ဆာဝါစာမှ ရှောင်ကြဉ်သောအခါ၌ သမ္မာဝါစာ ဖြစ်၏။ မိစ္ဆာကမ္မန္တ၊ မိစ္ဆာအာဇီဝတို့မှ ရှောင်ကြဉ်သောအခါ၌ သမ္မာအာဇီဝ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် အထူးထူးသော စိတ်တို့၌ ရအပ်ကုန်၏။ မဂ်ခဏ၌မူ တစ်ခုတည်းသော စိတ်၌ ရအပ်ကုန်၏။ ဖိုလ်ခဏ၌မူ သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့ကို ချန်လှပ်၍ ကြွင်းသော သုံးဆယ့်သုံးပါးသော ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့ကို ရအပ်ကုန်၏။ ဤသို့ တစ်ခုတည်းသော မဂ်စိတ်ခဏ၌ ရအပ်ကုန်သော တရားတို့တွင် နိဗ္ဗာန်လျှင် အာရုံရှိသော တစ်ခုတည်းသော သတိစေတသိက်ကိုပင် ကာယအစရှိသည်တို့၌ တင့်တယ်ဟူသော သုဘသညာစသည်တို့ကို ပယ်စွန်းခြင်းကိစ္စကို ပြီးစေခြင်းအစွမ်းဖြင့် 'သတိပဋ္ဌာန်လေးပါး' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထို့အတူ တစ်ခုတည်းသော ဝီရိယစေတသိက်ကိုပင် မဖြစ်သေးသော၊ ဖြစ်ပြီးသော အကုသိုလ်တရားတို့ကို မဖြစ်စေခြင်းစသော ကိစ္စကို ပြီးစေခြင်းအစွမ်းဖြင့် 'သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါး' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသော ငါးပါးသောအဖို့တို့၌ကား ပယ်ခြင်း၊ ပွားခြင်းမရှိ။

Apica tesu –

တစ်နည်းလည်း ထို (သုံးဆယ့်ခုနစ်ပါးသော ဗောဓိပက္ခိယ) တရားတို့တွင်—

Nava ekavidhā eko, dvedhātha catupañcadhā;

Aṭṭhadhā navadhā ceva, iti chaddhā bhavanti te.

ကိုးပါးသော တရားတို့သည် တစ်မျိုးတည်းသော အဖို့ရှိကုန်၏။ တစ်ခုတည်းသော သဒ္ဓါတရားသည် နှစ်မျိုးသော အပြားအားဖြင့် တည်၏။ ထိုမှတစ်ပါး တစ်ခုသော သမာဓိတရားသည် လေးမျိုးသော အပြားအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ တစ်ခုသော ပညာတရားသည် ငါးမျိုးသော အပြားအားဖြင့်လည်းကောင်း တည်၏။ တစ်ခုသော သတိစေတသိက်သည် ရှစ်မျိုးသော အပြားအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ တစ်ခုသော ဝီရိယစေတသိက်သည် ကိုးမျိုးသော အပြားအားဖြင့်လည်းကောင်း တည်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုတရားတို့သည် ခြောက်မျိုးသော အပြားအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။

Nava ekavidhāti chando cittaṃ pīti passaddhi upekkhā saṅkappo vācā kammanto ājīvoti ime nava chandiddhipādādivasena ekavidhāva honti, aññakoṭṭhāsaṃ na bhajanti. Eko dvedhāti saddhā indriyabalavasena dvedhā ṭhitā. Atha catupañcadhāti athañño eko catudhā, añño pañcadhā ṭhitoti attho. Tattha samādhi eko indriyabalabojjhaṅgamaggaṅgavasena catudhā ṭhito, paññā tesaṃ catunnaṃ iddhipādakoṭṭhāsassa ca vasena pañcadhā. Aṭṭhadhā navadhā cevāti aparo eko aṭṭhadhā, eko navadhā ṭhitoti attho. Catusatipaṭṭhānaindriyabalabojjhaṅgamaggaṅgavasena sati aṭṭhadhā ṭhitā, catusammappadhānaiddhipādaindriyabalabojjhaṅgamaggaṅgavasena vīriyaṃ navadhāti. Evaṃ –

'ကိုးပါးသော တရားတို့သည် တစ်မျိုးတည်းသော အဖို့ရှိကုန်၏' ဟူသည်မှာ— ဆန္ဒ၊ စိတ်၊ ပီတိ၊ ပဿဒ္ဓိ၊ ဥပေက္ခာ၊ သင်္ကပ္ပ၊ ဝါစာ၊ ကမ္မန္တ၊ အာဇီဝ ဟူသော ဤကိုးပါးသော တရားတို့သည် ဆန္ဒိဒ္ဓိပါဒ်အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်မျိုးတည်းသော အဖို့ရှိကုန်သည်သာ ဖြစ်၍ အခြားသောအဖို့သို့ မဝင်ကုန်။ 'တစ်ခုသည် နှစ်မျိုးသောအပြားအားဖြင့် တည်၏' ဟူသည်မှာ— သဒ္ဓါတရားသည် ဣန္ဒြေ၊ ဗိုလ်တို့၏အစွမ်းဖြင့် နှစ်မျိုးသော အပြားအားဖြင့် တည်၏။ 'ထို့ပြင် လေးမျိုး ငါးမျိုးအားဖြင့် တည်၏' ဟူသည်မှာ— အခြားတစ်ခုသော သမာဓိစေတသိက်သည် လေးမျိုးသောအပြားအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အခြားတစ်ခုသော ပညာတရားသည် ငါးမျိုးသောအပြားအားဖြင့်လည်းကောင်း တည်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုသမာဓိနှင့် ပညာတရားတို့တွင် တစ်ခုတည်းသော သမာဓိစေတသိက်သည် ဣန္ဒြေ၊ ဗိုလ်၊ ဗောဇ္ဈင်၊ မဂ္ဂင်တို့၏အစွမ်းဖြင့် လေးမျိုးသော အပြားအားဖြင့် တည်၏။ ပညာတရားသည် ထိုလေးမျိုးတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဣဒ္ဓိပါဒ်အဖို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ငါးမျိုးသော အပြားအားဖြင့် တည်၏။ 'ရှစ်မျိုး ကိုးမျိုးအားဖြင့်လည်းကောင်း တည်၏' ဟူသည်မှာ— အခြားတစ်ခုသော သတိစေတသိက်သည် ရှစ်မျိုးသောအပြားအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ တစ်ခုသော ဝီရိယစေတသိက်သည် ကိုးမျိုးသောအပြားအားဖြင့်လည်းကောင်း တည်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ သတိစေတသိက်သည် သတိပဋ္ဌာန်လေးပါး၊ ဣန္ဒြေ၊ ဗိုလ်၊ ဗောဇ္ဈင်၊ မဂ္ဂင်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ရှစ်မျိုးသောအပြားအားဖြင့် တည်၏။ ဝီရိယစေတသိက်သည် သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါး၊ ဣဒ္ဓိပါဒ်၊ ဣန္ဒြေ၊ ဗိုလ်၊ ဗောဇ္ဈင်၊ မဂ္ဂင်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကိုးမျိုးသောအပြားအားဖြင့် တည်၏။ ဤသို့လျှင်—

Cuddaseva asambhinnā, hontete bodhipakkhiyā;

Koṭṭhāsato sattavidhā, sattatiṃsa pabhedato.

သရုပ်မခွဲခြားဘဲ ရေတွက်အပ်သော တရားကိုယ်အားဖြင့်မူကား တစ်ဆယ့်လေးပါးတို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤဗောဓိပက္ခိယတရားတို့သည် အစု (အဖို့) အားဖြင့် ခုနစ်ပါးသော အပြားရှိကုန်၏။ အပြား (အကျယ်) အားဖြင့် သုံးဆယ့်ခုနစ်ပါး ဖြစ်ကုန်၏။

Sakiccanipphādanato, sarūpena ca vuttito;

Sabbeva ariyamaggassa, sambhave sambhavanti te.

မိမိတို့၏ ကိစ္စကို ပြီးစေခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ တရားကိုယ်အားဖြင့်သာ ဖြစ်စေခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ထိုဗောဓိပက္ခိယတရား အားလုံးတို့သည် အရိယာမဂ် ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ၌ အတူတကွ ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။

Evaṃ maggaphalasampayutte sattatiṃsa bodhipakkhiyadhamme dassetvā puna te maggaphalesu saṅkhipitvā cattāro ariyamaggā cattāri ca sāmaññaphalānīti āha. Samaṇabhāvo sāmaññaṃ, catunnaṃ ariyamaggānametaṃ nāmaṃ. Sāmaññānaṃ phalāni sāmaññaphalāni. Nibbānaṃ pana sabbehi asammissameva. Iti vitthārato sattatiṃsabodhipakkhiyacatumaggacatuphalanibbānānaṃ vasena chacattālīsa [Pg.226] lokuttaradhammā, tato saṅkhepena catumaggacatuphalanibbānānaṃ vasena nava lokuttaradhammā, tatopi saṅkhepena maggaphalanibbānānaṃ vasena tayo lokuttaradhammāti veditabbaṃ. Satipaṭṭhānādīnaṃ maggaphalānañca lokuttaratte vutte taṃsampayuttānaṃ phassādīnampi lokuttarattaṃ vuttameva hoti. Padhānadhammavasena pana satipaṭṭhānādayova vuttā. Abhidhamme (dha. sa. 277 ādayo, 505 ādayo) ca lokuttaradhammaniddese maggaphalasampayuttānaṃ phassādīnaṃ lokuttarattaṃ vuttamevāti.

ဤသို့လျှင် မဂ်ဖိုလ်နှင့်ယှဉ်သော သုံးဆယ့်ခုနစ်ပါးသော ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့ကို ပြသတော်မူပြီး၍ တစ်ဖန် ထိုတရားတို့ကို မဂ်ဖိုလ်တို့၌ အကျဉ်းချုံးကာ 'အရိယာမဂ်လေးပါး၊ သာမညဖိုလ်လေးပါး' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ရဟန်း၏အဖြစ်ကို သာမညဟု ခေါ်၏။ ဤ 'သာမည' ဟူသောအမည်သည် အရိယာမဂ်လေးပါးတို့၏ အမည်တည်း။ ထိုမဂ်တရားတို့၏ အကျိုးတို့ကို သာမညဖိုလ်ဟု ခေါ်၏။ နိဗ္ဗာန်သည်ကား လောကုတ္ထရာဖြစ်ကုန်သော မဂ်ဖိုလ်တရားအားလုံးတို့နှင့် မရောနှောဘဲ သီးခြားသာ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် အကျယ်အားဖြင့် သုံးဆယ့်ခုနစ်ပါးသော ဗောဓိပက္ခိယတရား၊ မဂ်လေးပါး၊ ဖိုလ်လေးပါး၊ နိဗ္ဗာန်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် လောကုတ္ထရာတရား လေးဆယ့်ခြောက်ပါး ဖြစ်၏။ ထိုမှ အကျဉ်းအားဖြင့် မဂ်လေးပါး၊ ဖိုလ်လေးပါး၊ နိဗ္ဗာန်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကိုးပါးသော လောကုတ္ထရာတရား ဖြစ်၏။ ထိုမှတစ်ဖန် အကျဉ်းအားဖြင့် မဂ်၊ ဖိုလ်၊ နိဗ္ဗာန်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သုံးပါးသော လောကုတ္ထရာတရား ဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။ သတိပဋ္ဌာန်အစရှိသည်တို့နှင့် မဂ်ဖိုလ်တရားတို့၏ လောကုတ္ထရာအဖြစ်ကို ဟောတော်မူသည်ရှိသော် ထိုသတိပဋ္ဌာန်စသည်တို့နှင့် ယှဉ်ဖက်ဖြစ်ကုန်သော ဖဿစသည်တို့၏ လောကုတ္ထရာအဖြစ်ကိုလည်း ဟောတော်မူပြီးသည်သာ ဖြစ်၏။ သို့ရာတွင် အဓိက (ပြဋ္ဌာန်းသော) တရား၏ အစွမ်းဖြင့် သတိပဋ္ဌာန်စသည်တို့ကိုသာ ဟောတော်မူ၏။ အဘိဓမ္မာ လောကုတ္ထရာဓမ္မနိဒ္ဒေသ၌လည်း မဂ်ဖိုလ်နှင့် ယှဉ်ဖက်ဖြစ်ကုန်သော ဖဿစသည်တို့၏ လောကုတ္ထရာအဖြစ်ကို ဟောတော်မူအပ်သည်သာ ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။

Lokaṃ tarantīti lokaṃ atikkamanti. Sabbamidha īdisaṃ vattamānakālavacanaṃ cattāro ariyamagge sandhāya vuttaṃ. Sotāpattimaggo hi apāyalokaṃ tarati, sakadāgāmimaggo kāmāvacaralokekadesaṃ tarati, anāgāmimaggo kāmāvacaralokaṃ tarati, arahattamaggo rūpārūpāvacaralokaṃ tarati. Lokā uttarantīti lokā uggacchanti. Lokatoti ca lokamhāti ca tadeva nissakkavacanaṃ visesetvā dassitaṃ. Lokaṃ samatikkamantīti paṭhamaṃ vuttatthameva. Tattha upasaggatthaṃ anapekkhitvā vuttaṃ, idha saha upasaggatthena vuttaṃ. Lokaṃ samatikkantāti yathāvuttaṃ lokaṃ sammā atikkantā. Sabbamidha īdisaṃ atītakālavacanaṃ phalanibbānāni sandhāya vuttaṃ, sotāpattiphalādīni hi yathāvuttaṃ lokaṃ atikkamitvā ṭhitāni, sadā nibbānaṃ sabbalokaṃ atikkamitvā ṭhitaṃ. Lokena atirekāti lokato adhikabhūtā. Idaṃ sabbepi lokuttaradhamme sandhāya vuttaṃ. Nissarantīti niggacchanti. Nissaṭāti niggatā. Loke na tiṭṭhantītiādīni aṭṭhārasa vacanāni sabbalokuttaresupi yujjanti. Na tiṭṭhantīti loke apariyāpannattā vuttaṃ. Loke na limpantīti khandhasantāne vattamānāpi tasmiṃ na limpantīti attho. Lokena na limpantīti akatapaṭivedhānaṃ kenaci cittena, katapaṭivedhānaṃ akusalena appamattenapi cittena na limpantīti attho. Asaṃlittā anupalittāti upasaggena visesitaṃ.

'လောကံ တရန္တိ' ဟူသည်မှာ လောကကို လွန်မြောက်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤ (လောကုတ္ထရာနိဒ္ဒေသ) ၌ ပစ္စုပ္ပန်ကာလကို ပြသော ဤသို့သောစကားလုံးအားလုံးကို အရိယာမဂ်လေးပါးကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူအပ်၏။ အမှန်စင်စစ် သောတာပတ္တိမဂ်သည် အပါယ်လောကကို လွန်မြောက်၏။ သကဒါဂါမိမဂ်သည် ကာမာဝစရလောက၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသကို လွန်မြောက်၏။ အနာဂါမိမဂ်သည် ကာမာဝစရလောကကို လွန်မြောက်၏။ အရဟတ္တမဂ်သည် ရူပါဝစရ၊ အရူပါဝစရလောကကို လွန်မြောက်၏။ 'လောကာ ဥတ္တရန္တိ' ဟူသည်မှာ လောကမှ အထက်သို့ သွားကုန်၏ (တက်မြောက်ကုန်၏) ဟူလို။ 'လောကတော' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'လောကမှာ' ဟူ၍လည်းကောင်း ထို 'လောကာ' ဟူသော ပထမပုဒ်ကိုပင် ပဉ္စမီဝိဘတ်ဖြင့် အထူးပြု၍ ပြသတော်မူ၏။ 'လောကံ သမတိက္ကမန္တိ' ဟူသည်မှာ ရှေးဦးစွာ ဟောဆိုအပ်သော အနက်အတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ထိုပထမပုဒ်၌ 'သံ' ဟူသော ဥပသာရ၏ အနက်ကို မငဲ့ကွက်ဘဲ မိန့်တော်မူ၏၊ ဤဒုတိယပုဒ်၌ကား ဥပသာရအနက်နှင့်တကွ မိန့်တော်မူ၏။ 'လောကံ သမတိက္ကန္တာ' ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော လောကကို ကောင်းစွာ လွန်မြောက်ကုန်ပြီဟု အနက်ရ၏။ ဤ (လောကုတ္ထရာနိဒ္ဒေသ) ၌ အတိတ်ကာလကို ပြသော ဤသို့သောစကားလုံးအားလုံးကို ဖိုလ်နှင့် နိဗ္ဗာန်တို့ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူအပ်၏။ အမှန်စင်စစ် သောတာပတ္တိဖိုလ်အစရှိသည်တို့သည် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော လောကကို လွန်မြောက်၍ တည်ကုန်၏။ နိဗ္ဗာန်သည်ကား အခါခပ်သိမ်း ခပ်သိမ်းသောလောကကို လွန်မြောက်၍ တည်၏။ 'လောကေန အတိရေကာ' ဟူသည်မှာ လောကထက် သာလွန်ထူးကဲကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသည်ကို မဂ်၊ ဖိုလ်၊ နိဗ္ဗာန်ဟူသော လောကုတ္ထရာတရားအားလုံးတို့ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူအပ်၏။ 'နိဿရန္တိ' ဟူသည်မှာ ထွက်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'နိဿဋာ' ဟူသည်မှာ ထွက်မြောက်ကုန်ပြီဟု ဆိုလိုသည်။ 'လောကေ န တိဋ္ဌန္တိ' အစရှိသော တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော ပုဒ်တို့သည် ခပ်သိမ်းသော လောကုတ္ထရာတရားတို့၌လည်း ထိုက်သင့်လျော်ကန်ကုန်၏။ 'န တိဋ္ဌန္တိ' ဟု ဆိုသည်မှာ လောက၌ အကျုံးမဝင်သောကြောင့် ဖြစ်ကြောင်း မိန့်တော်မူ၏။ 'လောကေ န လိမ္ပန္တိ' ဟူသည်မှာ ခန္ဓာအစဉ်၌ ဖြစ်ပေါ်လျက်ရှိသော်လည်း ထိုလောက၌ လိမ်းကျံခြင်းမရှိကုန်ဟု အနက်ရ၏။ 'လောကေန န လိမ္ပန္တိ' ဟူသည်မှာ သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်း၍ မသိသေးသော (ပုထုဇဉ်) ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ တစ်စုံတစ်ခုသော စိတ်နှင့်လည်းကောင်း၊ သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်း၍ သိပြီးသော (အရိယာ) ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော အကုသိုလ်စိတ် သို့မဟုတ် အနည်းငယ်မျှသော စိတ်နှင့်လည်းကောင်း အာရုံအာရမ္မဏိကအားဖြင့် လိမ်းကျံခြင်းမရှိကုန်ဟု အနက်ရ၏။ 'အသံလိတ္တာ၊ အနုပလိတ္တာ' ဟူသော ပုဒ်တို့သည် ထို 'နလိမ္ပန္တိ' ဟူသော ပုဒ်ကိုပင် ဥပသာရဖြင့် အထူးပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။

Vippamuttāti alittattameva nānābyañjanena visesitaṃ. Ye keci hi yattha yena vā alittā, te tattha tena vā vippamuttā honti. Lokā vippamuttātiādīni tīṇi nissakkavasena vuttāni. Visaññuttāti vippamuttattavisesanaṃ. Ye keci hi yattha yena yato vippamuttā, te tattha [Pg.227] tena tato visaññuttā nāma honti. Lokā sujjhantīti lokamalaṃ dhovitvā lokā sujjhanti. Visujjhantīti tadeva upasaggena visesitaṃ. Vuṭṭhahantīti uṭṭhitā honti. Vivaṭṭantīti nivaṭṭanti. Na sajjantīti na lagganti. Na gayhantīti na gaṇhīyanti. Na bajjhantīti na bādhīyanti. Samucchindantīti appavattiṃ karonti. Yathā ca lokaṃ samucchinnattāti, tatheva ‘‘lokā visuddhattā’’tiādi vuttameva hoti. Paṭippassambhentīti nirodhenti. Apathātiādīni cattāri sabbesupi lokuttaresu yujjanti. Apathāti amaggā. Agatīti appatiṭṭhā. Avisayāti anāyattā. Asādhāraṇāti asamānā. Vamantīti uggilanti. Na paccāvamantīti vuttapaṭipakkhanayena vuttaṃ, vantaṃ puna na adantīti attho. Etena vantassa suvantabhāvo vutto hoti. Anantaradukattayepi eseva nayo. Visīnentīti vikiranti vimuccanti, na bandhantīti attho. Na ussīnentīti na vikiranti na vimuccanti. ‘‘Visinentī’’ti ‘‘na ussinentī’’ti rassaṃ katvā pāṭho sundaro. Vidhūpentīti nibbāpenti. Na saṃdhūpentīti na ujjalanti. Lokaṃ samatikkamma abhibhuyya tiṭṭhantīti sabbepi lokuttarā dhammā lokaṃ sammā atikkamitvā abhibhavitvā ca tiṭṭhantīti lokuttarā. Sabbehipi imehi yathāvuttehi pakārehi lokuttarānaṃ lokato uttarabhāvo adhikabhāvo ca vutto hotīti.

‘ဝိပ္ပမုတ္တာ’ ဟူသောပုဒ်သည် မလိမ်းကျံခြင်း၏အဖြစ်ကိုသာလျှင် အမျိုးမျိုးသော သဒ္ဒါစကားဖြင့် အထူးပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။ အကြင်လောက၌ အကြင်လောကကြောင့် ကိလေသာဖြင့် မလိမ်းကျံသော တရားအားလုံးတို့သည် ထိုလောက၌ ထိုလောကမှ ကောင်းစွာလွတ်မြောက်ကြကုန်၏။ ‘လောကာ ဝိပ္ပမုတ္တာ’ စသော သုံးပါးသောပုဒ်တို့ကို ပဉ္စမီဝိဘတ် (မှ၊ က) အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သည်။ ‘ဝိသညုတ္တာ’ ဟူသောပုဒ်သည် လွတ်မြောက်သည်၏အဖြစ်ကို အထူးပြုသောပုဒ် ဖြစ်၏။ အကြင်လောက၌ အကြင်လောကနှင့် အကြင်လောကမှ ကောင်းစွာလွတ်မြောက်ကုန်သော တရားအားလုံးတို့သည် ထိုလောက၌ ထိုလောကနှင့် ထိုလောကမှ ကင်းကွာကုန်သည် (မယှဉ်စပ်ကုန်သည်) မည်ကုန်၏။ ‘လောကာ သုဇ္ဈန္တိ’ ဟူသည် လောကတည်းဟူသော အညစ်အကြေးကို ဆေးကြော၍ လောကမှ စင်ကြယ်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ဝိသုဇ္ဈန္တိ’ ဟူသည် ထို ‘သုဇ္ဈန္တိ’ ပုဒ်ကိုပင် ဥပသရဂ်ဖြင့် အထူးပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ဝုဋ္ဌဟန္တိ’ ဟူသည် ထမြောက်ကုန်၏ဟု အနက်ရသည်။ ‘ဝိဝဋ္ဋန္တိ’ ဟူသည် ဆုတ်နစ်/ပြန်လည်ကုန်၏။ ‘န သဇ္ဇန္တိ’ ဟူသည် မကပ်ငြိကုန်။ ‘န ဂယှန္တိ’ ဟူသည် မယူအပ်/မစွဲလမ်းအပ်ကုန်။ ‘န ဗဇ္ဈန္တိ’ ဟူသည် မနှောင်ဖွဲ့အပ်/မတားမြစ်အပ်ကုန်။ ‘သမုစ္ဆိန္ဒန္တိ’ ဟူသည် တစ်ဖန်မဖြစ်ခြင်းကို ပြုကုန်၏။ ‘လောကံ သမုစ္ဆိန္နတ္တာ’ ဟု ဟောတော်မူသကဲ့သို့ ထို့အတူ အောက်၌လည်း ‘လောကာ ဝိသုဒ္ဓတ္တာ’ စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ ‘ပဋိပ္ပဿမ္ဘေန္တိ’ ဟူသည် ချုပ်ငြိမ်းစေကုန်၏။ ‘အပထာ’ အစရှိသော လေးပါးသောပုဒ်တို့သည် လောကုတ္တရာတရား ကိုးပါးလုံး၌ သင့်လျော်ကုန်၏။ ‘အပထာ’ ဟူသည် လမ်းခရီးမဟုတ်ကုန်။ ‘အဂတီ’ ဟူသည် တည်ရာမဟုတ်ကုန်။ ‘အဝိသယာ’ ဟူသည် မိမိအလိုသို့ မလိုက်ကုန်။ ‘အသာဓာရဏာ’ ဟူသည် မတူမျှကုန်။ ‘ဝမန္တိ’ ဟူသည် အန်ထုတ်ကုန်၏ (မမျိုကုန်)။ ‘န ပစ္စာဝမန္တိ’ ဟူသည် ဖော်ပြပြီးသော ဆန့်ကျင်ဘက်နည်းဖြင့် ဟောအပ်၏၊ အန်ထုတ်ပြီးသော လောကကို တစ်ဖန် ပြန်၍မစားကုန်ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ ဤသို့ဖြင့် အန်ထုတ်ပြီးသောတရား၏ ကောင်းစွာအန်ထုတ်ပြီးသည်၏အဖြစ်ကို ဟောတော်မူရာရောက်၏။ နောက်ထပ်ဖြစ်သော ဒုက်သုံးခုတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ‘ဝိသီနေန္တိ’ ဟူသည် ဖရိုဖရဲကြဲကုန်၏၊ လွတ်ကုန်၏၊ မနှောင်ဖွဲ့ကုန်ဟု အနက်ရသည်။ ‘န ဥဿီနေန္တိ’ ဟူသည် ဖရိုဖရဲမကြဲကုန်၊ မလွတ်ကုန်။ ‘ဝိသိနေန္တိ’၊ ‘န ဥဿိနေန္တိ’ ဟု ရဿပြု၍ ဖတ်သောပါဌ်သည် ကောင်း၏။ ‘ဝိဓူပေန္တိ’ ဟူသည် ငြိမ်းအေးစေကုန်၏။ ‘န သံဓူပေန္တိ’ ဟူသည် မတောက်လောင်ကုန်။ ‘လောကံ သမတိက္ကမ္မ အဘိဘုယျ တိဋ္ဌန္တိ’ ဟူသည် ခပ်သိမ်းသော လောကုတ္တရာတရားတို့သည် လောကကို ကောင်းစွာ ကျော်လွန်၍လည်းကောင်း၊ လွှမ်းမိုး၍လည်းကောင်း တည်ရှိနေကြသောကြောင့် ‘လောကုတ္တရာ’ မည်ကုန်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအားလုံးတို့ဖြင့် လောကုတ္တရာတရားတို့၏ လောကမှ ထွက်မြောက်ခြင်းအဖြစ်နှင့် လွန်ကဲမြတ်ပြတ်ခြင်းအဖြစ်ကို ဟောတော်မူအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Lokuttarakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

လောကုတ္တရာကထာအဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

9. Balakathā

၉. ဗလကထာ

Balakathāvaṇṇanā

ဗလကထာအဖွင့်

44. Idāni lokuttarakathāya anantaraṃ kathitāya lokuttarakathāvatiyā suttantapubbaṅgamāya balakathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Tattha ādito suttantavasena pañca balāni dassetvā tadaññānipi balāni dassetukāmo apica aṭṭhasaṭṭhi balānītiādimāha. Sabbānipi taṃtaṃpaṭipakkhehi akampiyaṭṭhena balāni nāma honti. Hiribalantiādīsu pāpato hirīyanti etāyāti hirī, lajjāyetaṃ nāmaṃ. Pāpato ottappanti etenāti ottappaṃ, pāpato ubbegassetaṃ nāmaṃ. Ajjhattasamuṭṭhānā hirī, bahiddhāsamuṭṭhānaṃ ottappaṃ. Attādhipati hirī, lokādhipati ottappaṃ[Pg.228]. Lajjāsabhāvasaṇṭhitā hirī, bhayasabhāvasaṇṭhitaṃ ottappaṃ. Sappatissavalakkhaṇā hirī, vajjabhīrukabhayadassāvilakkhaṇaṃ ottappaṃ. Sā eva hirī ahirikena na kampatīti hiribalaṃ. Tadeva ottappaṃ anottappena na kampatīti ottappabalaṃ. Appaṭisaṅkhānena na kampatīti paṭisaṅkhānabalaṃ. Upaparikkhaṇapaññāyetaṃ nāmaṃ. Vīriyasīsena satta bojjhaṅge bhāventassa uppannabalaṃ bhāvanābalaṃ. Tathāpavattānaṃ catunnaṃ khandhānametaṃ nāmaṃ. Parisuddhāni sīlādīni anavajjabalaṃ. Cattāri saṅgahavatthūni saṅgahabalaṃ. Saṅgahe balantipi pāṭho. Dukkhamānaṃ adhivāsanaṃ khantibalaṃ. Dhammakathāya paresaṃ tosanaṃ paññattibalaṃ. Adhitassa atthassa adhigamāpanaṃ nijjhattibalaṃ. Kusalesu bahubhāvo issariyabalaṃ. Kusalesu yathāruci patiṭṭhānaṃ adhiṭṭhānabalaṃ. Hiribalādīnaṃ attho mātikāpadesu byañjanavasena visesato yujjamānaṃ gahetvā vutto. Samathabalaṃ vipassanābalanti balappattā samathavipassanā eva.

၄၄. ယခုအခါ လောကုတ္တရာကထာ၏ အခြားမဲ့၌ ဟောကြားအပ်သော လောကုတ္တရာစကားရှိပြီး သုတ္တန်သံယုတ်လျှင် ရှေ့သွားရှိသော ဗလကထာ၌ မပေါ်ဖူးသေးသော အနက်ဖွင့်ဆိုချက်ကို ပြပါအံ့။ ထိုဗလကထာ၌ ရှေးဦးစွာ သုတ္တန်နည်းအားဖြင့် ဗိုလ်ငါးပါးတို့ကို ပြသပြီးနောက် ထိုငါးပါးမှတစ်ပါး အခြားသောဗိုလ်တို့ကိုလည်း ပြလိုသဖြင့် မထေရ်သည် ‘အပိ စ အဋ္ဌသဋ္ဌိ ဗလာနိ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုခြောက်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော ဗိုလ်အားလုံးတို့သည်လည်း ထိုထိုဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကြောင့် တုန်လှုပ်မှုမရှိခြင်း (မတုန်လှုပ်သော အစွမ်းရှိခြင်း) အနက်ဖြင့် ဗိုလ် (ဗလ) မည်ကုန်၏။ ‘ဟိရိဗလ’ စသော ပုဒ်တို့၌ ဤသဘောတရားကြောင့် သတ္တဝါတို့ (သို့မဟုတ် တရားတို့) သည် မကောင်းမှုမှ ရှက်တတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဟိရီ’ မည်၏။ ထိုအမည်သည် ရှက်ခြင်း၏ အမည်တည်း။ ဤသဘောတရားကြောင့် မကောင်းမှုမှ ထိတ်လန့်တတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဩတ္တပ္ပ’ မည်၏။ ထိုအမည်သည် မကောင်းမှုမှ ထိတ်လန့်ခြင်း၏ အမည်တည်း။ မိမိကိုယ်ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်သောတရားသည် ဟိရီမည်၏。 ပြင်ပပတ်ဝန်းကျင်ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်သောတရားသည် ဩတ္တပ္ပမည်၏။ မိမိကိုယ်ကို အကြီးအမှူးပြု၍ ဖြစ်သောတရားသည် ဟိရီမည်၏။ လောကကို အကြီးအမှူးပြု၍ ဖြစ်သောတရားသည် ဩတ္တပ္ပမည်၏။ ရှက်ခြင်းသဘော၌ တည်သောတရားသည် ဟိရီမည်၏။ ကြောက်ခြင်းသဘော၌ တည်သောတရားသည် ဩတ္တပ္ပမည်၏။ ရိုသေကျိုးနွံခြင်း လက္ခဏာရှိသောတရားသည် ဟိရီမည်၏။ အပြစ်ကို ဘေးဟုရှုခြင်း လက္ခဏာရှိသောတရားသည် ဩတ္တပ္ပမည်၏။ ထိုဟိရီသည်ပင် အဟိရိက (မရှက်ခြင်း) ကြောင့် မတုန်လှုပ်သဖြင့် ‘ဟိရိဗိုလ်’ မည်၏။ ထိုဩတ္တပ္ပသည်ပင် အနောတ္တပ္ပ (မကြောက်ခြင်း) ကြောင့် မတုန်လှုပ်သဖြင့် ‘ဩတ္တပ္ပဗိုလ်’ မည်၏။ ဆင်ခြင်မှုမရှိခြင်း (မောဟ) ကြောင့် မတုန်လှုပ်သဖြင့် ‘ပဋိသင်္ခါနဗိုလ်’ မည်၏။ ထိုအမည်သည် စူးစမ်းဆင်ခြင်တတ်သော ပညာ၏ အမည်တည်း။ ဝီရိယကို အဦးမူ၍ ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့ကို ပွားများစေသောသူအား ဖြစ်ပေါ်လာသော အစွမ်းသည် ‘ဘာဝနာဗိုလ်’ မည်၏။ ထိုအမည်သည် ထိုသို့ဖြစ်ပေါ်လာသော နာမက္ခန္ဓာလေးပါးတို့၏ အမည်တည်း။ စင်ကြယ်သော သီလစသည်တို့သည် ‘အနဝဇ္ဇဗိုလ်’ မည်၏။ သင်္ဂဟဝတ္ထုလေးပါးတို့သည် ‘သင်္ဂဟဗိုလ်’ မည်၏။ ‘သင်္ဂဟေ ဗလံ’ ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏။ သည်းခံရခက်သော အအေးအပူစသည်တို့ကို သည်းခံခြင်းသည် ‘ခန္တီဗိုလ်’ မည်၏။ တရားစကားဖြင့် သူတစ်ပါးတို့ကို နှစ်သက်ရောင့်ရဲစေခြင်းသည် ‘ပညာတ္တိဗိုလ်’ မည်၏။ သင်ယူအပ်သော ပါဠိသဒ္ဒါ၏ အနက်ကို နားလည်သဘောပေါက်စေခြင်းသည် ‘နိဇ္ဈတ္တိဗိုလ်’ မည်၏။ ကုသိုလ်တရားတို့၌ များပြားစွာဖြစ်ခြင်းသည် ‘ဣဿရိယဗိုလ်’ မည်၏။ ကုသိုလ်တရားတို့၌ အလိုရှိတိုင်း တည်မြဲခြင်းသည် ‘အဓိဋ္ဌာနဗိုလ်’ မည်၏။ ဟိရီဗိုလ်စသည်တို့၏ အနက်ကို မာတိကာပုဒ်တို့၌ သဒ္ဒါ၏အစွမ်းဖြင့် အထူးသဖြင့် လျော်ကန်သောအနက်ကိုယူ၍ မထေရ်သည် ဟောတော်မူအပ်၏။ ‘သမထဗလံ ဝိပဿနာဗလံ’ ဟူသည် အစွမ်းထက်မြက်ခြင်းသို့ ရောက်သော သမထနှင့် ဝိပဿနာတရားတို့ပင် ဖြစ်ကုန်၏။

Mātikāniddese assaddhiye na kampatīti saddhābalanti mūlabalaṭṭhaṃ vatvā tameva aparehi navahi pariyāyehi visesetvā dassesi. Yo hi dhammo akampiyo balappatto hoti, so sahajāte upatthambheti, attano paṭipakkhe kilese pariyādiyati, paṭivedhassa ādibhūtaṃ sīlaṃ diṭṭhiñca visodheti, cittaṃ ārammaṇe patiṭṭhāpeti, cittaṃ pabhassaraṃ karonto vodāpeti, vasiṃ pāpento visesaṃ adhigamāpeti, tato uttariṃ pāpento uttaripaṭivedhaṃ kāreti, kamena ariyamaggaṃ pāpetvā saccābhisamayaṃ kāreti, phalappattiyā nirodhe patiṭṭhāpeti. Tasmā navadhā balaṭṭho visesito. Esa nayo vīriyabalādīsu catūsu.

မာတိကာနိဒ္ဒေသ၌ ‘မယုံကြည်ခြင်း (အဿဒ္ဓိယ) ကြောင့် မတုန်လှုပ်သဖြင့် သဒ္ဓါဗိုလ်မည်၏’ ဟု မူလဗိုလ်၏အနက်ကို ဟောတော်မူပြီးနောက် ထိုမူလဗိုလ်အနက်ကိုပင် အခြားသော ကိုးပါးသော အခွင့်/နည်းလမ်းတို့ဖြင့် အထူးပြု၍ ပြတော်မူ၏။ အစွမ်းသို့ ရောက်သဖြင့် တုန်လှုပ်ခြင်းမရှိသော ထိုသဒ္ဓါတရားသည် အတူဖြစ်ဖက် သဟဇာတ်တရားတို့ကို ထောက်ပံ့တတ်၏၊ မိမိ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ကိလေသာတို့ကို ကုန်စေတတ်၏၊ မဂ်ဉာဏ်ဖြင့် ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း၏ အစဦးဖြစ်သော သီလနှင့် အယူ (ဒိဋ္ဌိ) ကို သုတ်သင်တတ်၏၊ စိတ်ကို အာရုံ၌ တည်စေတတ်၏၊ စိတ်ကို တောက်ပစေလျက် ဖြူစင်စေတတ်၏၊ နိုင်နင်းခြင်းသို့ ရောက်စေသဖြင့် ထူးခြားသောတရားကို ရရှိစေတတ်၏၊ ထိုထက် အလွန်ဖြစ်သောတရားသို့ ရောက်စေလျက် အထက်မဂ်ဖြင့် ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းကို ပြုစေတတ်၏၊ အစဉ်သဖြင့် အရိယမဂ်သို့ ရောက်စေ၍ သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းကို ပြုစေတတ်၏၊ ဖိုလ်သို့ ရောက်စေခြင်းဖြင့် နိဗ္ဗာန်၌ တည်စေတတ်၏။ ထို့ကြောင့် ဗိုလ်၏အနက်ကို ကိုးပါးသောနည်းလမ်းဖြင့် အထူးပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤနည်းသည် ဝီရိယဗိုလ်စသော ကြွင်းသောဗိုလ်လေးပါးတို့၌လည်း သက်ဆိုင်၏။

Kāmacchandaṃ hirīyatīti nekkhammayutto yogī nekkhammena kāmacchandato hirīyati. Ottappepi eseva nayo. Etehi sabbākusalehipi hirīyanā ottappanā vuttāyeva honti. Byāpādantiādīnampi imināva nayena attho veditabbo. Paṭisaṅkhātīti asammohavasena ādīnavato upaparikkhati. Bhāvetīti vaḍḍheti. Vajjanti rāgādivajjaṃ. Saṅgaṇhātīti bandhati. Khamatīti tassa yogissa khamati ruccati. Paññāpetīti toseti. Nijjhāpetīti cintāpeti. Vasaṃ vattetīti citte pahu hutvā cittaṃ attano [Pg.229] vasaṃ katvā pavatteti. Adhiṭṭhātīti vidahati. Bhāvanābalādīni sabbānipi nekkhammādīniyeva. Mātikāvaṇṇanāya aññathā vutto, attho pana byañjanavaseneva pākaṭattā idha na vuttoti veditabbaṃ. Samathabalaṃ vipassanābalañca vitthārato niddisitvā avasāne uddhaccasahagatakilese ca khandhe ca na kampatītiādi ca avijjāsahagatakilese ca khandhe ca na kampatītiādi ca samathabalavipassanābalānaṃ lakkhaṇadassanatthaṃ vuttaṃ.

‘ကာမစ္ဆန္ဒကို ရှက်အပ်၏’ ဟူသည် နေက္ခမ္မ (ဈာန်) နှင့် ယှဉ်သော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် ဈာန်တရားဖြင့် ကာမစ္ဆန္ဒမှ ရှက်နိုးခြင်း ဖြစ်သည်။ ဩတ္တပ္ပ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤဟိရီနှင့် ဩတ္တပ္ပတို့ဖြင့် ခပ်သိမ်းသော အကုသိုလ်တရားတို့မှ ရှက်ခြင်း၊ ကြောက်ခြင်းကိုလည်း ဟောတော်မူပြီး ဖြစ်၏။ ဗျာပါဒ စသော ပုဒ်တို့၏ အနက်ကိုလည်း ဤနည်းဖြင့်သာ သိအပ်၏။ ‘ဆင်ခြင်၏’ ဟူသည် မတွေဝေသောအားဖြင့် အပြစ်ကို စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ပွားများ၏’ ဟူသည် တိုးပွားစေခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘အပြစ်’ ဟူသည် ရာဂစသော အပြစ်တည်း။ ‘သိမ်းဆည်း၏’ ဟူသည် နှောင်ဖွဲ့/စုစည်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘သည်းခံ၏’ ဟူသည် ထိုယောဂီပုဂ္ဂိုလ်အား နှစ်သက်သဘောကျခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘သိစေ၏’ ဟူသည် နှစ်သက်စေခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘စူးစမ်းစေ၏’ ဟူသည် ကြံစည်စူးစမ်းစေခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘အလိုသို့ လိုက်စေ၏’ ဟူသည် စိတ်၌ အလေ့အကျင့်များပြားသဖြင့် စိတ်ကို မိမိအလိုသို့ လိုက်စေလျက် ဖြစ်စေခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ဆောက်တည်၏’ ဟူသည် တည်ဆောက်စီမံခြင်း ဖြစ်သည်။ ဘာဝနာဗိုလ်စသော ခပ်သိမ်းသောဗိုလ်တို့သည်လည်း နေက္ခမ္မစသည်တို့ပင် ဖြစ်ကုန်၏။ မာတိကာအဖွင့်၌ တစ်မျိုးဟောတော်မူသော်လည်း အနက်သည်ကား သဒ္ဒါ၏အစွမ်းဖြင့်သာ ထင်ရှားပြီးဖြစ်သောကြောင့် ဤနိဒ္ဒေသ၌ သီးခြားမဟောတော့ခြင်းဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ သမထဗိုလ်နှင့် ဝိပဿနာဗိုလ်တို့ကို အကျယ်ပြဆိုပြီးနောက် အဆုံး၌ ‘ဥဒ္ဓစ္စနှင့်တကွဖြစ်သော ကိလေသာနှင့် ခန္ဓာတို့ကြောင့် မတုန်လှုပ်’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘အဝိဇ္ဇာနှင့်တကွဖြစ်သော ကိလေသာနှင့် ခန္ဓာတို့ကြောင့် မတုန်လှုပ်’ ဟူ၍လည်းကောင်း ဟောတော်မူခြင်းသည် သမထဗိုလ်၊ ဝိပဿနာဗိုလ်တို့၏ လက္ခဏာကို ပြခြင်းငှာ ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

Sekhāsekhabalesu sammādiṭṭhiṃ sikkhatīti sekhabalanti sekhapuggalo sammādiṭṭhiṃ sikkhatīti sekho, sā sammādiṭṭhi tassa sekhassa balanti sekhabalanti attho. Tattha sikkhitattā asekhabalanti asekhapuggalo tattha sammādiṭṭhiyā sikkhitattā na sikkhatīti asekho, sāyeva sammādiṭṭhi tassa asekhassa balanti asekhabalaṃ. Eseva nayo sammāsaṅkappādīsu. Sammāñāṇanti paccavekkhaṇañāṇaṃ. Tampi hi lokikampi hontaṃ sekhassa pavattattā sekhabalaṃ, asekhassa pavattattā asekhabalanti vuttaṃ. Sammāvimuttīti aṭṭha maggaṅgāni ṭhapetvā sesā phalasampayuttā dhammā. Keci pana ‘‘ṭhapetvā lokuttaravimuttiṃ avasesā vimuttiyo sammāvimuttī’’ti vadanti. Tassa sekhāsekhabalattaṃ vuttanayameva.

သေက္ခဗလ၊ အသေက္ခဗလတို့၌ ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိကို ကျင့်တတ်သောကြောင့် သေက္ခဗလမည်၏’ ဟူသည်မှာ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်သည် သမ္မာဒိဋ္ဌိကို ကျင့်တတ်သောကြောင့် သေက္ခမည်၏၊ ထိုသမ္မာဒိဋ္ဌိသည် ထိုသေက္ခပုဂ္ဂိုလ်၏ အား (ဗိုလ်) ဖြစ်သောကြောင့် သေက္ခဗလမည်၏ဟု အနက်ရသည်။ ထိုသမ္မာဒိဋ္ဌိ၌ ကျင့်ပြီးသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ‘အသေက္ခဗလ’ ဟူသည်မှာ ရဟန္တာ (အသေက္ခ) ပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုမဂ်၌ သမ္မာဒိဋ္ဌိကို ကျင့်ပြီးဖြစ်၍ ထပ်မံမကျင့်ရတော့သောကြောင့် အသေက္ခမည်၏၊ ထိုအရဟတ္တဖိုလ်နှင့် ယှဉ်သော သမ္မာဒိဋ္ဌိသည်ပင်လျှင် ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ အားဖြစ်သောကြောင့် အသေက္ခဗလမည်၏။ သမ္မာသင်္ကပ္ပ အစရှိသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ သမ္မာဉာဏ်ဟူသည် ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်သည် လောကီဉာဏ်ပင် ဖြစ်သော်လည်း သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်အား ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် သေက္ခဗလ၊ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အား ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် အသေက္ခဗလဟု ဆိုအပ်သည်။ သမ္မာဝိမုတ္တိဟူသည် မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးကို ချန်လှပ်၍ ကျန်ရှိသော ဖိုလ်နှင့် ယှဉ်သော စေတသိက်တရားတို့ ဖြစ်သည်။ အချို့သော ဆရာတို့မှာမူ ‘လောကုတ္တရာဝိမုတ္တိကို ချန်လှပ်၍ ကျန်ရှိသော ဝိမုတ္တိတို့ကို သမ္မာဝိမုတ္တိ’ ဟု ဆိုကြသည်။ ထိုသမ္မာဝိမုတ္တိ၏ သေက္ခဗလ၊ အသေက္ခဗလ ဖြစ်ပုံမှာလည်း ရှေ့၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

Khīṇāsavabalesu sabbānipi ñāṇabalāni. Khīṇāsavassa bhikkhunoti karaṇatthe sāmivacanaṃ, khīṇāsavena bhikkhunāti attho. Aniccatoti hutvā abhāvākārena aniccato. Yathābhūtanti yathāsabhāvato. Paññāyāti sahavipassanāya maggapaññāya. Aniccato sudiṭṭhā dukkhato anattato sudiṭṭhā honti tammūlakattā. Yanti bhāvanapuṃsakavacanaṃ, yena kāraṇenāti vā attho. Āgammāti paṭicca. Paṭijānātīti sampaṭicchati paṭiññaṃ karoti. Aṅgārakāsūpamāti mahābhitāpaṭṭhena aṅgārakāsuyā upamitā. Kāmāti vatthukāmā ca kilesakāmā ca.

ခီဏာသဝဗလ (ရဟန္တာတို့၏ အား) တို့၌ ခပ်သိမ်းသော အား (ဗိုလ်) တို့သည် ဝိပဿနာနှင့်ယှဉ်သော ဉာဏ်ဖြစ်၍ ဖြစ်သော အားများသာ ဖြစ်ကြသည်။ ‘ခီဏာသဝဿ ဘိက္ခုနော’ ဟူသော ပုဒ်၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်သည် ကရိုဏ်း (ကတ္တား) အနက်၌ ရှိသဖြင့် ‘အာသဝေါကုန်ပြီးသော ရဟန်းသည်’ ဟု အနက်ရသည်။ ‘အနိစ္စတော’ ဟူသည်မှာ ဖြစ်ပေါ်ပြီးလျှင် မရှိတော့သော အခြင်းအရာအားဖြင့် အနိစ္စဟု ရှုခြင်းတည်း။ ‘ယထာဘူတံ’ ဟူသည်မှာ ဟုတ်မှန်သော သဘောအတိုင်း ဖြစ်သည်။ ‘ပညာယ’ ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာနှင့်တကွဖြစ်သော မဂ်ပညာဖြင့် ဖြစ်သည်။ အနိစ္စအားဖြင့် ကောင်းစွာ မြင်အပ်ကုန်၏၊ ဒုက္ခအားဖြင့်၊ အနတ္တအားဖြင့်လည်း ကောင်းစွာ မြင်အပ်ကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုဒုက္ခ၊ အနတ္တအားဖြင့် ရှုခြင်းတို့သည် အနိစ္စအားဖြင့် ရှုခြင်းလျှင် အကြောင်းရင်းရှိသောကြောင့်တည်း။ ‘ယံ’ ဟူသော ပုဒ်သည် ကြိယာဝိသေသနဖြစ်သော နပုံလိင်သဒ္ဒါဖြစ်ပြီး ‘အကြင်အကြောင်းကြောင့်’ ဟု အနက်ရသည်။ ‘အာဂမ္မ’ ဟူသည်မှာ စွဲ၍ (မှီ၍) ဖြစ်သည်။ ‘ပဋိဇာနာတိ’ ဟူသည်မှာ ဝန်ခံ၏၊ ဝန်ခံကတိပြု၏။ ‘အင်္ဂါရကာသူပမာ ကာမာ’ ဟူသည်မှာ ပြင်းစွာ ပူလောင်စေတတ်သောအနက်ကြောင့် မီးကျီးတွင်းနှင့် နှိုင်းယှဉ်အပ်ကုန်သော ကာမတို့ ဖြစ်သည်။ ‘ကာမာ’ ဟူသည်မှာ ဝတ္ထုကာမတို့လည်းကောင်း၊ ကိလေသာကာမတို့လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။

Vivekaninnanti phalasamāpattivasena upadhivivekasaṅkhātanibbānaninnaṃ. Tayo hi vivekā – kāyaviveko cittaviveko upadhivivekoti. Kāyaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ. Cittaviveko ca adhicittamanuyuttānaṃ. Upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅkhāragatānaṃ, nissaraṇavivekasaṅkhātanibbānaninnaṃ vā. Pañca hi vivekā – vikkhambhanaviveko tadaṅgaviveko [Pg.230] samucchedaviveko paṭippassaddhiviveko nissaraṇavivekoti. Vivekaninnanti viveke ninnaṃ. Vivekapoṇanti viveke nataṃ. Vivekapabbhāranti vivekasīsabhāraṃ. Dvepi purimasseva vevacanāni. Vivekaṭṭhanti kilesehi vajjitaṃ, dūrībhūtaṃ vā. Nekkhammābhiratanti nibbāne abhirataṃ, pabbajjāya abhirataṃ vā. Byantībhūtanti vigatantībhūtaṃ, ekadesenāpi anallīnaṃ vippamuttaṃ visaṃsaṭṭhaṃ. Sabbasoti sabbathā. Āsavaṭṭhāniyehi dhammehīti saṃyogavasena āsavānaṃ kāraṇabhūtehi kilesadhammehīti attho. Atha vā byantībhūtanti vigatanikantibhūtaṃ, nittaṇhanti attho. Kuto? Sabbaso āsavaṭṭhāniyehi dhammehi sabbehi tebhūmakadhammehīti attho. Idha dasahi khīṇāsavabalehi khīṇāsavassa lokiyalokuttaro maggo kathito. ‘‘Aniccato sabbe saṅkhārā’’ti dukkhapariññābalaṃ, ‘‘aṅgārakāsūpamā kāmā’’ti samudayapahānabalaṃ, ‘‘vivekaninnaṃ cittaṃ hotī’’ti nirodhasacchikiriyābalaṃ, ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’tiādi sattavidhaṃ maggabhāvanābalantipi vadanti. Dasa iddhibalāni iddhikathāya āvi bhavissanti.

‘ဝိဝေကနိန္နံ’ ဟူသည်မှာ ဖလသမာပတ်၏အစွမ်းဖြင့် ဥပဓိဝိဝေကဟု ဆိုအပ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ညွှတ်ခြင်းတည်း။ စင်စစ်အားဖြင့် ဝိဝေကတို့သည် ကာယဝိဝေက၊ စိတ္တဝိဝေက၊ ဥပဓိဝိဝေကဟူ၍ သုံးပါးရှိကုန်၏။ ကာယဝိဝေကသည်လည်း အပေါင်းအဖော်မှ ကင်းဆိတ်သော ကိုယ်ရှိကုန်သော၊ ဈာန်၌ မွေ့လျော်ကုန်သောသူတို့အား ဖြစ်၏။ စိတ္တဝိဝေကသည်လည်း အဓိစိတ္တ (သမာဓိ) ကို အားထုတ်ကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ဖြစ်၏။ ဥပဓိဝိဝေကသည်လည်း ကိလေသုပဓိမှ ကင်းငြိမ်းကုန်သော၊ ဖလသမာပတ်၏အစွမ်းဖြင့် နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် နိဿရဏဝိဝေကဟု ဆိုအပ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ညွှတ်ခြင်းတည်း။ စင်စစ်အားဖြင့် ဝိဝေကငါးပါးရှိကုန်၏။ ၎င်းတို့မှာ ဝိက္ခမ္ဘနဝိဝေက၊ တဒင်္ဂဝိဝေက၊ သမုစ္ဆေဒဝိဝေက၊ ပဋိပဿဒ္ဓိဝိဝေက၊ နိဿရဏဝိဝေကတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ‘ဝိဝေကနိန္နံ’ ဟူသည်မှာ ဝိဝေက၌ ညွှတ်ကိုင်းခြင်းတည်း။ ‘ဝိဝေကပေါဏံ’ ဟူသည်မှာ ဝိဝေက၌ ကိုင်းရှိုင်းခြင်းတည်း။ ‘ဝိဝေကပဗ္ဘာရံ’ ဟူသည်မှာ ဝိဝေကကို ဦးခေါင်းပြု၍ ကိုင်းညွှတ်ခြင်းတည်း။ နောက်နှစ်ပုဒ်တို့သည်လည်း ရှေ့ပုဒ်၏ ဝေဝုစ် (ပရိယာယ်) များသာ ဖြစ်ကြသည်။ ‘ဝိဝေကဋ္ဌံ’ ဟူသည်မှာ ကိလေသာတို့မှ ကင်းစင်သော သို့မဟုတ် ကိလေသာတို့မှ ဝေးကွာသော အဖြစ်တည်း။ ‘နေက္ခမ္မာဘိရတံ’ ဟူသည်မှာ နိဗ္ဗာန်၌ အလွန်မွေ့လျော်သော သို့မဟုတ် ရဟန်းပြုခြင်း၌ မွေ့လျော်ခြင်းတည်း။ ‘ဗျန္တီဘူတံ’ ဟူသည်မှာ အပိုင်းအစအားဖြင့် ကင်းစင်ပြီးသော၊ တစ်စိတ်တစ်ဒေသမျှပင် ငြိကပ်ခြင်းမရှိဘဲ လွတ်မြောက်ကာ မနှီးနှောသော အဖြစ်တည်း။ ‘သဗ္ဗသော’ ဟူသည်မှာ အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ ‘အာသဝဋ္ဌာနိယေဟိ ဓမ္မေဟိ’ ဟူသည်မှာ ယှဉ်စပ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် အာသဝေါတရားတို့၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်ကုန်သော ကိလေသာတရားတို့မှဟု အနက်ရသည်။ တစ်နည်းကား ‘ဗျန္တီဘူတံ’ ဟူသည်မှာ တဏှာကင်းစင်သော အဖြစ်ဟု အနက်ရသည်။ အဘယ်မှာလျှင် မကင်းဘဲ ရှိအံ့နည်း၊ အလုံးစုံသော အာသဝေါတရားတို့၏ အကြောင်းဖြစ်သော တရားတို့မှ၊ အလုံးစုံသော တေဘူမကတရားတို့မှ ကင်းစင်သော အဖြစ်ဟု အနက်ရသည်။ ဤနေရာ၌ ဆယ်ပါးသော ခီဏာသဝဗလတို့ဖြင့် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ လောကီလောကုတ္တရာမဂ်ကို ဟောကြားတော်မူအပ်သည်။ ‘သင်္ခါရတရားအားလုံးသည် အနိစ္စဖြစ်သည်’ ဟု ရှုခြင်းသည် ဒုက္ခပရိညာဗိုလ်၊ ‘ကာမတို့သည် မီးကျီးတွင်းနှင့် တူကုန်၏’ ဟု ရှုခြင်းသည် သမုဒယပဟာနဗိုလ်၊ ‘စိတ်သည် ဝိဝေကသို့ ကိုင်းညွှတ်၏’ ဟု ရှုခြင်းသည် နိရောဓသစ္ဆိကိရိယဗိုလ်၊ ‘သတိပဋ္ဌာန်လေးပါး’ အစရှိသော ခုနစ်ပါးသော တရားသည် မဂ္ဂဘာဝနာဗိုလ် ဟူ၍လည်း ဆရာတို့ ဆိုကြကုန်သည်။ ဆယ်ပါးသော တန်ခိုးဗိုလ် (ဣဒ္ဓိဗလ) တို့သည် ဣဒ္ဓိကထာ၌ ထင်ရှားလတ္တံ့။

Tathāgatabalaniddese tathāgatabalānīti aññehi asādhāraṇāni tathāgatasseva balāni. Yathā vā pubbabuddhānaṃ balāni puññussayasampattiyā āgatāni, tathā āgatabalānītipi attho. Tattha duvidhaṃ tathāgatabalaṃ – kāyabalaṃ ñāṇabalañca. Tesu kāyabalaṃ hatthikulānusārena veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ porāṇehi –

တထာဂတဗလနိဒ္ဒေသ၌ ‘တထာဂတဗလာနိ’ ဟူသည်မှာ အခြားသော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ၊ သာဝကတို့နှင့် မဆက်ဆံကုန်သော ဘုရားရှင်၏ ကိုယ်ပိုင် အားတော် (ဗိုလ်) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ သို့မဟုတ်ပါကလည်း ရှေးရှေးသော ဘုရားရှင်တို့၏ အားတော်များသည် ကုသိုလ်ကောင်းမှုတည်းဟူသော အဆောက်အအုံ ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် ရရှိလာကုန်သကဲ့သို့ ထိုအတူ ရရှိအပ်သော အားတော်များဖြစ်၍ ‘တထာဂတဗလ’ မည်၏ ဟူ၍လည်း အနက်ရသည်။ ထိုတထာဂတဗလသည် ကာယဗလနှင့် ဉာဏဗလဟူ၍ နှစ်ပါးရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ကာယဗလကို ဆင်ဆယ်မျိုး၏ အားနှင့် နှိုင်းယှဉ်၍ သိအပ်၏။ ဤသည်ကို ရှေးဆရာတို့လည်း ဤသို့ ဆိုတော်မူခဲ့ကြသည်။

‘‘Kāḷāvakañca gaṅgeyyaṃ, paṇḍaraṃ tambapiṅgalaṃ;

Gandhamaṅgalahemañca, uposathachaddantime dasā’’ti. (vibha. aṭṭha. 760;

ma. ni. aṭṭha. 1.148;

saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.22);

‘ကာလာဝကဆင်မျိုး၊ ဂင်္ဂေယျဆင်မျိုး၊ ပဏ္ဍရဆင်မျိုး၊ တမ္ဗဆင်မျိုး၊ ပိင်္ဂလဆင်မျိုး၊ ဂန္ဓဆင်မျိုး၊ မင်္ဂလဆင်မျိုး၊ ဟေမဝတဆင်မျိုး၊ ဥပေါသထဆင်မျိုး၊ ဆဒ္ဒန်ဆင်မျိုးဟူ၍ ဤဆယ်မျိုးတို့ ဖြစ်သည်။’

Imāni dasa hatthikulāni. Tattha kāḷāvakanti pakatihatthikulaṃ daṭṭhabbaṃ. Yaṃ dasannaṃ purisānaṃ kāyabalaṃ, taṃ ekassa kāḷāvakassa hatthino balaṃ. Yaṃ dasannaṃ kāḷāvakānaṃ balaṃ, taṃ ekassa gaṅgeyyassa balaṃ. Yaṃ dasannaṃ gaṅgeyyānaṃ, taṃ ekassa paṇḍarassa. Yaṃ dasannaṃ paṇḍarānaṃ, taṃ ekassa tambassa. Yaṃ dasannaṃ tambānaṃ, taṃ ekassa piṅgalassa. Yaṃ dasannaṃ piṅgalānaṃ, taṃ ekassa gandhahatthino. Yaṃ dasannaṃ gandhahatthīnaṃ, taṃ ekassa maṅgalahatthino. Yaṃ dasannaṃ maṅgalahatthīnaṃ, taṃ ekassa hemavatassa. Yaṃ dasannaṃ [Pg.231] hemavatānaṃ, taṃ ekassa uposathassa. Yaṃ dasannaṃ uposathānaṃ, taṃ ekassa chaddantassa. Yaṃ dasannaṃ chaddantānaṃ, taṃ ekassa tathāgatassa balaṃ. Nārāyanasaṅghātabalantipi idameva vuccati. Tadetaṃ pakatihatthino gaṇanāya hatthīnaṃ koṭisahassassa, purisagaṇanāya dasannaṃ purisakoṭisahassānaṃ balaṃ hoti. Idaṃ tāva tathāgatassa kāyabalaṃ.

ဤသည်တို့ကား ဆယ်ပါးသော ဆင်မျိုးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုဆယ်ပါးတို့တွင် ကာလာဝကဆင်ဟူသည် သာမန် (ပြကတေ့) ဆင်မျိုးဟု မှတ်အပ်၏။ ယောက်ျားဆယ်ယောက်တို့၏ ကာယဗလသည် ကာလာဝကဆင်တစ်ကောင်၏ အားနှင့် ညီမျှ၏။ ကာလာဝကဆင်ဆယ်ကောင်၏ အားသည် ဂင်္ဂေယျဆင်တစ်ကောင်၏ အားနှင့် ညီမျှ၏။ ဂင်္ဂေယျဆင်ဆယ်ကောင်၏ အားသည် ပဏ္ဍရဆင်တစ်ကောင်၏ အားနှင့် ညီမျှ၏။ ပဏ္ဍရဆင်ဆယ်ကောင်၏ အားသည် တမ္ဗဆင်တစ်ကောင်၏ အားနှင့် ညီမျှ၏။ တမ္ဗဆင်ဆယ်ကောင်၏ အားသည် ပိင်္ဂလဆင်တစ်ကောင်၏ အားနှင့် ညီမျှ၏။ ပိင်္ဂလဆင်ဆယ်ကောင်၏ အားသည် ဂန္ဓဆင်တစ်ကောင်၏ အားနှင့် ညီမျှ၏။ ဂန္ဓဆင်ဆယ်ကောင်၏ အားသည် မင်္ဂလဆင်တစ်ကောင်၏ အားနှင့် ညီမျှ၏။ မင်္ဂလဆင်ဆယ်ကောင်၏ အားသည် ဟေမဝတဆင်တစ်ကောင်၏ အားနှင့် ညီမျှ၏။ ဟေမဝတဆင်ဆယ်ကောင်၏ အားသည် ဥပေါသထဆင်တစ်ကောင်၏ အားနှင့် ညီမျှ၏။ ဥပေါသထဆင်ဆယ်ကောင်၏ အားသည် ဆဒ္ဒန်ဆင်တစ်ကောင်၏ အားနှင့် ညီမျှ၏။ ဆဒ္ဒန်ဆင်ဆယ်ကောင်၏ အားသည် ဘုရားရှင်တစ်ဆူ၏ အားတော် (ကာယဗလ) နှင့် ညီမျှ၏။ နာရီယနသံဃာတဗလ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်မှာလည်း ဤတထာဂတဗလကိုပင် ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုဘုရားရှင်၏ အားတော်သည် သာမန်ဆင်တို့၏ အရေအတွက်အားဖြင့် ဆင်ကုဋေတစ်ထောင်၏ အားနှင့် ညီမျှ၍၊ လူယောက်ျားတို့၏ အရေအတွက်အားဖြင့် ယောက်ျားကုဋေတစ်သောင်းတို့၏ အားနှင့် ညီမျှ၏။ ဤသည်ကား ဘုရားရှင်၏ ကာယဗလ ဖြစ်သည်။

Ñāṇabalaṃ pana idha tāva aññattha ca pāḷiyaṃ āgatameva dasabalañāṇaṃ, majjhime (ma. ni. 1.150) āgataṃ catuvesārajjañāṇaṃ, aṭṭhasu parisāsu akampanañāṇaṃ, catuyoniparicchedakañāṇaṃ, pañcagatiparicchedakañāṇaṃ, saṃyuttake (saṃ. ni. 2.33-34) āgatāni tesattati ñāṇāni, sattasattati ñāṇānīti evamaññānipi anekāni ñāṇasahassāni. Etaṃ ñāṇabalaṃ nāma. Idhāpi ñāṇabalameva adhippetaṃ. Ñāṇañhi akampiyaṭṭhena upatthambhanaṭṭhena ca balanti vuttaṃ.

ဉာဏဗလကိုမူကား ဤပဋိသမ္ဘိဒါမဂ် ပါဠိ၌လည်းကောင်း၊ အခြားသော ပါဠိတို့၌လည်းကောင်း လာရှိသော ဆယ်ပါးသော အားတော်ဖြစ်သည့် ဒသဗလဉာဏ်၊ မဇ္ဈိမနိကာယ်၌ လာရှိသော စတုဝေသာရဇ္ဇဉာဏ်၊ ပရိသတ်ရှစ်ပါးတို့၌ မတုန်မလှုပ်သော (ရဲရင့်သော) ဉာဏ်၊ ယောနိလေးပါးကို ပိုင်းခြားသိသော ဉာဏ်၊ ဂတိငါးပါးကို ပိုင်းခြားသိသော ဉာဏ်၊ သံယုတ္တနိကာယ်၌ လာရှိသော ခုနစ်ဆယ့်သုံးပါးသော ဉာဏ်၊ ခုနစ်ဆယ့်ခုနစ်ပါးသော ဉာဏ်တို့နှင့် ဤသို့စသော အခြားများစွာသော အထောင်မကကုန်သော ဉာဏ်တော်များ ဖြစ်ကြသည်။ ဤသည်ကို ဉာဏဗလဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်။ ဤနေရာ၌လည်း ဉာဏဗလကိုသာ လိုလားအပ် (ရည်ရွယ်အပ်) သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဉာဏ်တော်သည် မတုန်လှုပ်တတ်သောအနက် (ကမ္ပိယဋ္ဌ) ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထောက်ပံ့တတ်သောအနက် (ဥပတ္ထမ္ဘနဋ္ဌ) ကြောင့်လည်းကောင်း ဗိုလ် (အင်အား) ဟူ၍ ဆိုအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။

Ṭhānañca ṭhānatoti kāraṇañca kāraṇato. Kāraṇañhi yasmā tattha phalaṃ tiṭṭhati tadāyattavuttitāya uppajjati ceva pavattati ca, tasmā ṭhānanti vuccati. Taṃ bhagavā ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ hetū paccayā uppādāya, taṃ taṃ ṭhānanti, ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ na hetū na paccayā uppādāya, taṃ taṃ aṭṭhānanti pajānanto ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānāti. Yampīti yena ñāṇena. Idampīti idampi ṭhānāṭṭhānañāṇaṃ, tathāgatassa tathāgatabalaṃ nāma hotīti attho. Evaṃ sesapadesupi yojanā veditabbā.

"ဌာနဉ္စ ဌာနတော" ဟူသည်မှာ အကြောင်းဟုတ်သည်ကိုလည်း အကြောင်းဟုတ်သောအားဖြင့် သိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အကြောင်းတရား၌ အကျိုးတရားသည် ထိုအကြောင်းကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်တည်ရှိရသောကြောင့် ထိုအကြောင်းတရားကို 'ဌာန' (အကြောင်းဟုတ်သည်) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် အကြင်အကြင် အကျိုးတရားများ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းငှာ အကြင်အကြင် အကြောင်းတရားတို့သည် အကြောင်းအထောက်အပံ့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုထိုတရားကို 'ဌာန' (အကြောင်းဟုတ်သည်) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အကြင်အကြင် အကျိုးတရားများ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းငှာ အကြင်အကြင် တရားတို့သည် အကြောင်းအထောက်အပံ့ မဖြစ်ကုန်၊ ထိုထိုတရားကို 'အဌာန' (အကြောင်းမဟုတ်သည်) ဟူ၍လည်းကောင်း သိတော်မူလျက် အကြောင်းဟုတ်သည်ကိုလည်း အကြောင်းဟုတ်သောအားဖြင့်၊ အကြောင်းမဟုတ်သည်ကိုလည်း အကြောင်းမဟုတ်သောအားဖြင့် ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း သိတော်မူ၏။ "ယမ္ပိ" ဟူသည်မှာ အကြင်ဉာဏ်ဖြင့် သိတော်မူ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဣဒမ္ပိ" ဟူသည်မှာ ဤဌာနာဌာနဉာဏ်သည်လည်း တထာဂတ၏ တထာဂတဗလမည်၏ ဟု အနက်ရသည်။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်း ယှဉ်စပ်ပုံကို သိအပ်၏။

Āsabhaṃ ṭhānanti seṭṭhaṭṭhānaṃ uttamaṭṭhānaṃ, āsabhā vā pubbabuddhā, tesaṃ ṭhānanti attho. Apica gavasatajeṭṭhako usabho, gavasahassajeṭṭhako vasabho, vajasatajeṭṭhako vā usabho, vajasahassajeṭṭhako vasabho, sabbagavaseṭṭho sabbaparissayasaho seto pāsādiko mahābhāravaho asanisatasaddehipi asantasanīyo nisabho, so idha usabhoti adhippeto. Idampi hi tassa pariyāyavacanaṃ. Usabhassa idanti āsabhaṃ. Ṭhānanti catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā avaṭṭhānaṃ. Idaṃ pana āsabhaṃ viyāti āsabhaṃ yatheva hi nisabhasaṅkhāto usabho usabhabalena samannāgato catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā [Pg.232] acalaṭṭhānena tiṭṭhati, evaṃ tathāgatopi dasahi tathāgatabalehi samannāgato catūhi vesārajjapādehi aṭṭhaparisapathaviṃ uppīḷetvā sadevake loke kenaci paccatthikena paccāmittena akampiyo acalaṭṭhānena tiṭṭhati, evaṃ tiṭṭhamāno ca taṃ āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti upagacchati na paccakkhāti, attani āropeti. Tena vuttaṃ – ‘‘āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānātī’’ti (saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.22; ma. ni. aṭṭha. 1.148).

"အာသဘံ ဌာနံ" ဟူသည် မြတ်သောတရား သို့မဟုတ် သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် ရှေးဘုရားရှင်တို့သည် 'အာသဘ' မည်ကုန်၏၊ ထိုရှေးဘုရားရှင်တို့၏ တည်ရာ တရားဖြစ်သောကြောင့်လည်း 'အာသဘဌာန' ဟု ဆိုလိုသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် နွားတစ်ရာတို့၏ အကြီးအမှူးဖြစ်သောနွားကို 'ဥသဘ' ဟု ခေါ်၍ နွားတစ်ထောင်တို့၏ အကြီးအမှူးဖြစ်သောနွားကို 'ဝသဘ' ဟု ခေါ်သည်။ သို့မဟုတ် နွားခြံတစ်ရာ၏ အကြီးအမှူးကို 'ဥသဘ'၊ နွားခြံတစ်ထောင်၏ အကြီးအမှူးကို 'ဝသဘ' ဟု ခေါ်သည်။ ခပ်သိမ်းသော နွားတို့ထက် မြတ်သော၊ ဘေးရန်ခပ်သိမ်းကို သည်းခံနိုင်သော၊ ကိုယ်လုံးဖြူ၍ ကြည်ညိုဖွယ်ရှိသော၊ ကြီးစွာသော ဝန်ကို ဆောင်နိုင်သော၊ မိုးကြိုးသံတစ်ရာ တပြိုင်နက် မြည်သော်လည်း ထိတ်လန့်ခြင်းမရှိသော နွားကို 'နိသဘ' ဟု ခေါ်၏။ ဤအရာ၌ ထိုနိသဘကိုပင် 'ဥသဘ' ဟု ရည်ရွယ်သည်။ ဤနိသဘဟူသော သဒ္ဒါသည်လည်း ထိုဥသဘ၏ ပရိယာယ်သဒ္ဒါ ဖြစ်သည်။ ဥသဘနှင့် စပ်ဆိုင်သောအရာကို 'အာသဘ' ဟု ခေါ်သည်။ 'ဌာန' ဟူသည်မှာ ခြေလေးဖက်ဖြင့် မြေကြီးကို နှိပ်၍ မြဲမြံစွာ ရပ်တည်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤမြတ်စွာဘုရား၏ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်သည် ဥသဘနွားလားကြီးနှင့် တူသောကြောင့် 'အာသဘ' ဟု ခေါ်သည်။ နိသဘဟု ဆိုအပ်သော ဥသဘနွားသည် ဥသဘတို့၏ အားအစွမ်းနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ခြေလေးဖက်ဖြင့် မြေကြီးကို နှိပ်ကာ မတုန်မလှုပ် ရပ်တည်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ တထာဂတဘုရားရှင်သည်လည်း ဆယ်ပါးသော တထာဂတဗလတို့နှင့် ပြည့်စုံလျက် ဝေသာရဇ္ဇဉာဏ်တည်းဟူသော ခြေတော်လေးဖက်ဖြင့် ပရိသတ်ရှစ်ပါးတည်းဟူသော မြေကြီးကို တင်းကျပ်စွာ နှိပ်၍ နတ်၊ လူနှင့်တကွသော လောက၌ မည်သည့် ဆန့်ကျင်ဘက် ရန်သူမျှ မတုန်လှုပ်စေနိုင်ဘဲ မတုန်မလှုပ်သော ရပ်တည်ခြင်းဖြင့် ရပ်တည်တော်မူ၏။ ဤသို့ ရပ်တည်တော်မူလျက် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရဲရင့်သော အာသဘဌာနကို ဝန်ခံတော်မူ၏၊ မစွန့်ပယ်ဘဲ မိမိ၌ တင်ဆောင်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် "အာသဘံ ဌာနံ ပဋိဇာနာတိ" (ရဲရင့်သော အာသဘဌာနကို ဝန်ခံတော်မူ၏) ဟု မိန့်တော်မူခြင်းဖြစ်သည်။

Parisāsūti khattiyabrāhmaṇagahapatisamaṇacātumahārājikatāvatiṃsamārabrahmānaṃ vasena aṭṭhasu parisāsu. Sīhanādaṃ nadatīti seṭṭhanādaṃ achambhitanādaṃ nadati, sīhanādasadisaṃ vā nādaṃ nadati. Ayamattho sīhanādasuttena (ma. ni. 1.146 ādayo; dī. ni. 1.381 ādayo) dīpetabbo. Yathā vā sīho sahanato hananato ca sīhoti vuccati, evaṃ tathāgato lokadhammānaṃ sahanato parappavādānaṃ hananato sīhoti vuccati. Evaṃ vuttassa sīhassa nādaṃ sīhanādaṃ. Tattha yathā sīho sīhabalena samannāgato sabbattha visārado vigatalomahaṃso sīhanādaṃ nadati, evaṃ tathāgatasīhopi tathāgatabalehi samannāgato aṭṭhasu parisāsu visārado vigatalomahaṃso ‘‘iti rūpa’’ntiādinā (saṃ. ni. 3.78) nayena nānāvidhadesanāvilāsasampannaṃ sīhanādaṃ nadati. Tena vuttaṃ – ‘‘parisāsu sīhanādaṃ nadatī’’ti.

"ပရိသာသု" ဟူသည်မှာ မင်းပရိသတ်၊ ပုဏ္ဏားပရိသတ်၊ သူကြွယ်ပရိသတ်၊ ရဟန်းပရိသတ်၊ စတုမဟာရာဇ်ပရိသတ်၊ တာဝတိံသာပရိသတ်၊ မာရ်ပရိသတ်၊ ဗြဟ္မာပရိသတ် ဟူသော ပရိသတ်ရှစ်ပါးတို့၌ ဖြစ်သည်။ "သီဟနာဒံ နဒတိ" ဟူသည်မှာ မြတ်သောအသံ၊ ကြောက်ရွံ့ခြင်းမရှိသော ရဲရင့်သောအသံတော်ကို မြွက်ဟတော်မူ၏၊ သို့မဟုတ် ခြင်္သေ့မင်း၏ အသံနှင့်တူသော အသံတော်ကို မြွက်ဟတော်မူ၏။ ဤအနက်ကို သီဟနာဒသုတ်ဖြင့် ထင်ရှားပြအပ်၏။ သို့မဟုတ် ခြင်္သေ့မင်းသည် သည်းခံနိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ညှဉ်းဆဲသတ်ဖြတ်တတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း 'သီဟ' ဟု ခေါ်ဆိုရသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ တထာဂတဘုရားရှင်သည်လည်း လောကဓံတရားတို့ကို သည်းခံတော်မူနိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးတို့၏ မှားယွင်းသောအယူဝါဒကို ဖျက်ဆီးတော်မူတတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း 'သီဟ' (ခြင်္သေ့မင်း) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်။ ထိုသို့ ဆိုအပ်သော ခြင်္သေ့မင်းတည်းဟူသော မြတ်စွာဘုရား၏ အသံတော်သည် 'သီဟနာဒ' (ခြင်္သေ့ဟောက်သံ) မည်၏။ ထိုအရာ၌ ခြင်္သေ့မင်းသည် ခြင်္သေ့တို့၏ အားနှင့်ပြည့်စုံသဖြင့် ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ ရဲရင့်ကာ ကြက်သီးမွေးညင်းထခြင်းမရှိဘဲ ခြင်္သေ့သံကို မြည်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ မြတ်စွာဘုရားတည်းဟူသော ခြင်္သေ့မင်းသည်လည်း တထာဂတဗလတို့နှင့် ပြည့်စုံလျက် ပရိသတ်ရှစ်ပါးတို့၌ ရဲရင့်စိုးရိမ်ခြင်းကင်းပြီး ကြက်သီးမွေးညင်းထခြင်းကင်းလျက် "ဤသို့ ရူပက္ခန္ဓာတည်း" စသည်ဖြင့် ဟောကြားတော်မူသည့်အတိုင်း အထူးထူးသော ဒေသနာဝိလာသနှင့် ပြည့်စုံသော ရဲရင့်သော သီဟနာဒ အသံတော်ကို မြွက်ဟတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် "ပရိသာသု သီဟနာဒံ နဒတိ" ဟု မိန့်တော်မူခြင်းဖြစ်သည်။

Brahmacakkaṃ pavattetīti ettha brahmanti seṭṭhaṃ uttamaṃ visuddhaṃ. Cakkasaddo panāyaṃ –

"ဗြဟ္မစက္ကံ ပဝတ္တေတိ" ဟူသော ဤပါဌ်၌ "ဗြဟ္မ" ဟူသည် ချီးမွမ်းအပ်သော၊ မြတ်သော၊ စင်ကြယ်သောတရား ဖြစ်သည်။ "စက္က" သဒ္ဒါသည်ကား -

Sampattiyaṃ lakkhaṇe ca, rathaṅge iriyāpathe;

Dāne ratanadhammūra, cakkādīsu ca dissati;

Dhammacakke idha mato, tampi dvedhā vibhāvaye.

စက္ကသဒ္ဒါသည် ပြည့်စုံခြင်း (သမ္ပတ္တိ) အနက်၊ လက္ခဏာအနက်၊ ရထားဘီးအစိတ်အပိုင်းအနက်၊ ဣရိယာပုထ်အနက်၊ ပေးကမ်းလှူဒါန်းခြင်း (ဒါန) အနက်၊ ရတနာအနက်၊ တရား (ဓမ္မ) အနက်၊ သင်တုန်းစက် စသော လက်နက်အနက်တို့၌ ထင်ရှားတွေ့ရှိရ၏။ ဤနေရာ၌ ဓမ္မစက္က (ဓမ္မစကြာ) ဟူသော အနက်၌ ယူအပ်၏။ ထိုစက္ကကိုလည်း နှစ်ပါးအပြားအားဖြင့် ထင်စွာပြအပ်၏။

‘‘Cattārimāni, bhikkhave, cakkāni, yehi samannāgatānaṃ devamanussāna’’ntiādīsu (a. ni. 4.31) hi ayaṃ sampattiyaṃ dissati. ‘‘Heṭṭhā pādatalesu cakkāni jātāni hontī’’ti (dī. ni. 2.35) ettha lakkhaṇe. ‘‘Cakkaṃva vahato pada’’nti (dha. pa. 1) ettha rathaṅge. ‘‘Catucakkaṃ navadvāra’’nti (saṃ. ni. 1.29) ettha iriyāpathe. ‘‘Dadaṃ bhuñja mā ca pamādo[Pg.233], cakkaṃ vattaya kosalādhipā’’ti (jā. 1.7.149) ettha dāne. ‘‘Dibbaṃ cakkaratanaṃ pāturahosī’’ti (dī. ni. 2.243) ettha ratanacakke. ‘‘Mayā pavattitaṃ cakka’’nti (su. ni. 562) ettha dhammacakke. ‘‘Icchāhatassa posassa, cakkaṃ bhamati matthake’’ti (jā. 1.1.104; 1.5.103) ettha uracakke. ‘‘Khurapariyantena cepi cakkenā’’ti (dī. ni. 1.166) ettha paharaṇacakke. ‘‘Asanivicakka’’nti (dī. ni. 3.61; saṃ. ni. 2.162) ettha asanimaṇḍale. Idha panāyaṃ dhammacakke mato.

"ရဟန်းတို့၊ နတ်လူတို့အား ကောင်းကျိုးဖြစ်စေတတ်သော စက်တို့သည် ဤလေးပါးတို့တည်း" စသော ပါဠိ၌ ဤစက္ကသဒ္ဒါသည် ကောင်းကျိုးချမ်းသာနှင့် ပြည့်စုံခြင်း (သမ္ပတ္တိ) အနက်၌ ထင်ရှား၏။ "အောက်ခြေဖဝါးပြင်တို့၌ စက်လက္ခဏာတို့သည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်ကုန်၏" ဟူသော ပါဠိ၌ လက္ခဏာအနက်၌လည်းကောင်း၊ "ရထားဘီးသည် ဝန်ဆောင်သော နွား၏ခြေရာသို့ အစဉ်လိုက်သကဲ့သို့" ဟူသော ပါဠိ၌ ရထားဘီးအစိတ်အပိုင်းအနက်၌လည်းကောင်း၊ "စက်လေးခု (ခြေလေးဖက်) ရှိသော ကိုယ်ခန္ဓာ" ဟူသော ပါဠိ၌ ဣရိယာပုထ်အနက်၌လည်းကောင်း၊ "ကုသိုလ်ကို အလိုရှိသော ကောသလမင်းကြီး၊ ပေးကမ်းလှူဒါန်း၍ သုံးဆောင်တော်မူပါ၊ မမေ့မလျော့ပါနှင့်၊ စက် (ဒါနစက်) ကို ဖြစ်စေတော်မူပါ" ဟူသော ပါဠိ၌ ဒါန (ပေးကမ်းခြင်း) အနက်၌လည်းကောင်း၊ "နတ်၌ ဖြစ်သော စကြာရတနာသည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာ၏" ဟူသော ပါဠိ၌ ရတနာစက် (စကြာရတနာ) အနက်၌လည်းကောင်း၊ "ငါဘုရားသည် ဓမ္မစကြာကို ဖြစ်စေအပ်ပြီ" ဟူသော ပါဠိ၌ ဓမ္မစကြာအနက်၌လည်းကောင်း၊ "အလိုရမ္မက် နှိပ်စက်အပ်သော ယောက်ျား၏ ဦးခေါင်းထက်၌ သင်တုန်းစက်သည် လည်၏" ဟူသော ပါဠိ၌ သင်တုန်းစက် (ခုရစက္က) အနက်၌လည်းကောင်း၊ "သင်တုန်းဓားကဲ့သို့ ထက်သော စက်လက်နက်ဖြင့် အကယ်၍ ရိုက်ခတ်ငြားအံ့" ဟူသော ပါဠိ၌ စက်လက်နက် (ပဟရဏစက္က) အနက်၌လည်းကောင်း၊ "မိုးကြိုးစက်ဝန်း" ဟူသော ပါဠိ၌ မိုးကြိုးစက်ဝန်း (အသနိမဏ္ဍလ) အနက်၌လည်းကောင်း ထင်ရှားတွေ့ရှိရ၏။ ဤနေရာ၌မူကား ဤစက္ကသဒ္ဒါကို ဓမ္မစကြာဟူသော အနက်၌ ယူအပ်၏။

Taṃ panetaṃ dhammacakkaṃ duvidhaṃ hoti paṭivedhañāṇañca desanāñāṇañca. Tattha paññāpabhāvitaṃ attano ariyaphalāvahaṃ paṭivedhañāṇaṃ, karuṇāpabhāvitaṃ sāvakānaṃ ariyaphalāvahaṃ desanāñāṇaṃ. Tattha paṭivedhañāṇaṃ uppajjamānaṃ uppannanti duvidhaṃ. Tañhi abhinikkhamanato yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ nāma, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Tusitabhavanato vā yāva bodhipallaṅke arahattamaggā uppajjamānaṃ nāma, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Dīpaṅkaradasabalato vā paṭṭhāya yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ nāma, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Desanāñāṇampi pavattamānaṃ pavattanti duvidhaṃ. Tañhi yāva aññātakoṇḍaññattherassa arahattamaggā pavattamānaṃ nāma, phalakkhaṇe pavattaṃ nāma. Tattha paṭivedhañāṇaṃ lokuttaraṃ, desanāñāṇaṃ lokiyaṃ. Ubhayampi panetaṃ aññehi asādhāraṇaṃ, buddhānaṃyeva orasañāṇaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘brahmacakkaṃ pavattetī’’ti.

ထိုဓမ္မစကြာသည် ပဋိဝေဓဉာဏ်နှင့် ဒေသနာဉာဏ် ဟူ၍ နှစ်ပါးရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ပညာအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်၍ မိမိ၏ အရိယာဖိုလ်ကို ဆောင်တတ်သောဉာဏ်သည် ပဋိဝေဓဉာဏ် မည်၏။ ကရုဏာအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်၍ သာဝကတို့၏ အရိယာဖိုလ်ကို ဆောင်တတ်သောဉာဏ်သည် ဒေသနာဉာဏ် မည်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ပဋိဝေဓဉာဏ်သည် ဖြစ်ဆဲ (ဥပ္ပဇ္ဇမာန)၊ ဖြစ်ပြီး (ဥပ္ပန္န) ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိ၏။ တောထွက်တော်မူသည်မှစ၍ အရဟတ္တမဂ်တိုင်အောင် ဖြစ်ဆဲဉာဏ်ကို 'ဖြစ်ဆဲဉာဏ်' (ဥပ္ပဇ္ဇမာန) ဟု ခေါ်ပြီး၊ အရဟတ္တဖိုလ်ခဏ၌ ဖြစ်ပေါ်သောဉာဏ်ကို 'ဖြစ်ပြီးဉာဏ်' (ဥပ္ပန္န) ဟု ခေါ်သည်။ သို့မဟုတ် တုသိတာနတ်ပြည်မှစ၍ ဗောဓိပလ္လင်ထက်၌ အရဟတ္တမဂ်တိုင်အောင် ဖြစ်ဆဲဉာဏ်ကို 'ဖြစ်ဲဉာဏ်' ဟု ခေါ်ပြီး၊ အရဟတ္တဖိုလ်ခဏ၌ ဖြစ်ပေါ်သောဉာဏ်ကို 'ဖြစ်ပြီးဉာဏ်' ဟု ခေါ်သည်။ သို့မဟုတ် ဒီပင်္ကရာမြတ်စွာဘုရားထံ၌ ဗျာဒိတ်ခံယူသည်မှစ၍ အရဟတ္တမဂ်တိုင်အောင် ဖြစ်ဆဲဉာဏ်ကို 'ဖြစ်ဆဲဉာဏ်' ဟု ခေါ်ပြီး၊ အရဟတ္တဖိုလ်ခဏ၌ ဖြစ်ပေါ်သောဉာဏ်ကို 'ဖြစ်ပြီးဉာဏ်' ဟု ခေါ်သည်။ ဒေသနာဉာဏ်သည်လည်း ဖြစ်ဆဲ (ပဝတ္တမာန)၊ ဖြစ်ပြီး (ပဝတ္တ) ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိ၏။ အရှင်အညာသိကောဏ္ဍညမထေရ် အရဟတ္တမဂ်သို့ ရောက်သည်တိုင်အောင် ဖြစ်ဆဲဉာဏ်ကို 'ဖြစ်ဆဲဉာဏ်' ဟု ခေါ်ပြီး၊ အရဟတ္တဖိုလ်ခဏ၌ ဖြစ်ပေါ်သောဉာဏ်ကို 'ဖြစ်ပြီးဉာဏ်' ဟု ခေါ်သည်။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ပဋိဝေဓဉာဏ်သည် လောကုတ္တရာတရားဖြစ်ပြီး၊ ဒေသနာဉာဏ်သည် လောကီတရားဖြစ်သည်။ ဤနှစ်ပါးစုံသော ပဋိဝေဓဉာဏ်နှင့် ဒေသနာဉာဏ်တို့သည် အခြားသူတို့နှင့် မသက်ဆိုင်ဘဲ ဘုရားရှင်တို့၏ ကိုယ်ပိုင်ရင်တွင်းဖြစ် ဉာဏ်တော်များသာ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် "ဗြဟ္မစက္ကံ ပဝတ္တေတိ" (မြတ်သောစကြာကို လည်စေတော်မူ၏) ဟု မိန့်တော်မူသည်။

Kammasamādānānanti samādiyitvā katānaṃ kusalākusalakammānaṃ, kammameva vā kammasamādānaṃ. Ṭhānaso hetusoti paccayato ceva hetuto ca. Tattha gatiupadhikālapayogā vipākassa ṭhānaṃ. Kammaṃ hetu.

"ကမ္မသမာဒါနာနံ" ဟူသည် ဆောက်တည်၍ ပြုအပ်သော ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်ကံတို့ကို ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် ကံသည်ပင်လျှင် ကမ္မသမာဒါန မည်၏။ "ဌာနသော ဟေတုသော" ဟူသည် အထောက်အပံ့အကြောင်း (ပစ္စယ) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အရင်းခံအကြောင်း (ဟေတု) အားဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ထိုအကြောင်းနှစ်ပါးတို့တွင် ဂတိ၊ ဥပဓိ၊ ကာလ၊ ပယောဂတို့သည် အကျိုးတရား (ဝိပါက) ဖြစ်ပေါ်ရန်အတွက် 'ဌာန' (အထောက်အပံ့အကြောင်း) ဖြစ်သည်။ ကံသည်ကား 'ဟေတု' (အရင်းခံအကြောင်း) ဖြစ်သည်။

Sabbatthagāmininti sabbagatigāminiñca agatigāminiñca. Paṭipadanti maggaṃ. Yathābhūtaṃ pajānātīti bahūsupi manussesu ekameva pāṇaṃ ghātentesu imassa cetanā nirayagāminī bhavissati, imassa tiracchānayonigāminīti iminā nayena ekavatthusmimpi kusalākusalacetanāsaṅkhātānaṃ paṭipattīnaṃ aviparītato sabhāvaṃ jānāti.

သဗ္ဗတ္ထဂါမိနီဟူသည် ခပ်သိမ်းသော ဂတိသို့ လားစေတတ်သည်လည်းဖြစ်သော၊ ခပ်သိမ်းသော ဂတိသို့ မလားစေတတ်သည်လည်းဖြစ်သော (နိဗ္ဗာန်သို့ လားစေတတ်သော) တရား ဖြစ်သည်။ ပဋိပဒါဟူသည် မဂ်တရား ဖြစ်သည်။ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိ၏ဟူသည် များစွာသော လူတို့သည် သတ္တဝါတစ်ဦးတည်းကိုသာ သတ်ကြကုန်သော်လည်း 'ဤသူ၏ စေတနာသည် ငရဲသို့ လားစေတတ်သည် ဖြစ်လတ္တံ့၊ ဤသူ၏ စေတနာသည် တိရစ္ဆာန်ဘုံသို့ လားစေတတ်သည် ဖြစ်လတ္တံ့' ဟု ဤနည်းလမ်းဖြင့် သတ္တဝါတစ်ဦးတည်းအပေါ်၌ပင် ကုသိုလ်စေတနာ၊ အကုသိုလ်စေတနာဟု ဆိုအပ်သော အကျင့်တို့၏ မဖောက်မပြန်သော သဘောမှန်ကို သိရှိခြင်း ဖြစ်သည်။

Anekadhātunti [Pg.234] cakkhudhātuādīhi, kāmadhātuādīhi vā dhātūhi bahudhātuṃ. Nānādhātunti tāsaṃyeva dhātūnaṃ vilakkhaṇattā nānappakāradhātuṃ. Lokanti khandhāyatanadhātulokaṃ. Yathābhūtaṃ pajānātīti tāsaṃ tāsaṃ dhātūnaṃ aviparītato sabhāvaṃ paṭivijjhati.

အနေကဓာတုဟူသည် စက္ခုဓာတ်အစရှိသော ဓာတ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကာမဓာတ်အစရှိသော ဓာတ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း များစွာသော ဓာတ်ကို ဆိုလိုသည်။ နာနာဓာတုဟူသည် ထိုဓာတ်တို့၏ လက္ခဏာမတူညီသည့်အတွက် အထူးထူးအပြားပြားရှိသော ဓာတ်ကို ဆိုလိုသည်။ လောကဟူသည် ခန္ဓာ၊ အာယတန၊ ဓာတ်ဟု ဆိုအပ်သော လောကကို ဆိုလိုသည်။ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိ၏ဟူသည် ထိုထိုသော ဓာတ်တို့၏ မဖောက်မပြန်သော သဘောမှန်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း ဖြစ်သည်။

Nānādhimuttikatanti hīnapaṇītādiadhimuttīhi nānādhimuttikabhāvaṃ.

နာနာဓိမုတ္တိကဟူသည် ယုတ်ညံ့သော၊ မွန်မြတ်သော အစရှိသော အဓိမုတ္တိ (နှလုံးသွင်းခြင်း) တို့ကြောင့် အထူးထူးသော နှလုံးသွင်းခြင်းရှိသည်၏ အဖြစ်ကို ဆိုလိုသည်။

Parasattānanti padhānasattānaṃ. Parapuggalānanti tato paresaṃ hīnasattānaṃ. Ekatthameva vā etaṃ padadvayaṃ veneyyavasena bhagavatā dvedhā vuttaṃ. Idhāpi bhagavatā vuttanayeneva vuttaṃ. Indriyaparopariyattanti saddhādīnaṃ indriyānaṃ parabhāvañca aparabhāvañca, vuddhiñca hāniñcāti attho.

ပရသတ္တာနံဟူသည် မြတ်သောသတ္တဝါတို့၏ ဖြစ်သည်။ ပရပုဂ္ဂလာနံဟူသည် ထိုမြတ်သောသတ္တဝါမှတစ်ပါး ယုတ်ညံ့သော သတ္တဝါတို့၏ ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် ဤပုဒ်နှစ်ခုစလုံးသည် အနက်အဓိပ္ပာယ် တစ်ခုတည်းသာ ရှိသော်လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် ဝေနေယျသတ္တဝါတို့၏ အစွမ်းဖြင့် နှစ်မျိုးခွဲ၍ ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ ဤပဋိသမ္ဘိဒါမဂ် ပါဠိတော်၌လည်း မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်သည့် နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဟောတော်မူအပ်သည်။ ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဟူသည် သဒ္ဓါအစရှိသော ဣန္ဒြေတို့၏ ကြီးပွားခြင်း (ထက်မြက်ခြင်း) နှင့် ယုတ်လျော့ခြင်း (နုနယ်ခြင်း)၊ တိုးတက်ခြင်းနှင့် ဆုတ်ယုတ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

Jhānavimokkhasamādhisamāpattīnanti paṭhamādīnaṃ catunnaṃ jhānānaṃ, ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīnaṃ (paṭi. ma. 1.209) aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ, savitakkasavicārādīnaṃ tiṇṇaṃ samādhīnaṃ, paṭhamajjhānasamāpattiādīnañca navannaṃ anupubbasamāpattīnaṃ. Saṃkilesanti hānabhāgiyadhammaṃ. Vodānanti visesabhāgiyadhammaṃ. Vuṭṭhānanti yena kāraṇena jhānādīhi vuṭṭhahanti, taṃ kāraṇaṃ. Taṃ pana ‘‘vodānampi vuṭṭhānaṃ, tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhāna’’nti (vibha. 828) evaṃ vuttaṃ paguṇajjhānañceva bhavaṅgaphalasamāpattiyo ca. Heṭṭhimaṃ heṭṭhimañhi paguṇajjhānaṃ uparimassa uparimassa padaṭṭhānaṃ hoti, tasmā ‘‘vodānampi vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Bhavaṅgena pana sabbajjhānehi vuṭṭhānaṃ hoti, nirodhasamāpattito phalasamāpattiyā vuṭṭhānaṃ hoti. Taṃ sandhāya ‘‘tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ.

ဈာနဝိမောက္ခသမာဓိသမာပတ္တီနံဟူသည် ပထမဈာန်အစရှိသော ဈာန်လေးပါးတို့၏လည်းကောင်း၊ 'ရူပီ ရူပါနိ ပဿတိ' အစရှိသော ဝိမောက္ခရှစ်ပါးတို့၏လည်းကောင်း၊ သဝိတက္ကသဝိစာရ စသော သမာဓိသုံးပါးတို့၏လည်းကောင်း၊ ပထမဈာန်သမာပတ် အစရှိသော အစဉ်အတိုင်း ဝင်စားအပ်သော အနုပုဗ္ဗသမာပတ် ကိုးပါးတို့၏လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ သံကိလေသဟူသည် ဆုတ်ယုတ်ကြောင်းဖြစ်သော (ဟာနဘာဂိယ) ကာမသညာ အစရှိသော တရားကို ဆိုလိုသည်။ ဝေါဒါနဟူသည် ထူးခြားကြောင်းဖြစ်သော (ဝိသေသဘာဂိယ) အထက်အထက်သော ဈာန်တရားကို ဆိုလိုသည်။ ဝုဋ္ဌာနဟူသည် အကြင်အကြောင်းကြောင့် ဈာန်စသည်တို့မှ ထမြောက်ကြကုန်၏၊ ထိုအကြောင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထိုဝုဋ္ဌာနကို (ဉာဏဝိဘင်း၌) 'ဝေါဒါနသည်လည်း ဝုဋ္ဌာနမည်၏၊ ထိုထိုသော သမာဓိမှ ထမြောက်ခြင်းသည်လည်း ဝုဋ္ဌာနမည်၏' ဟု ဟောတော်မူအပ်ရာ၊ လေ့လာဆည်းပူးပြီးသော ဈာန်တရားသည်လည်းကောင်း၊ ဘဝင်နှင့် ဖလသမာပတ်တို့သည်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ အောက်အောက်ဖြစ်သော လေ့လာအပ်ပြီးသော ဈာန်သည် အထက်အထက်ဖြစ်သော ဈာန်၏ နီးစွာသောအကြောင်း (ပဒဋ္ဌာန) ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဝေါဒါနသည်လည်း ဝုဋ္ဌာနမည်၏' ဟု ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ ဘဝင်ဖြင့် ခပ်သိမ်းသော ဈာန်တို့မှ ထမြောက်ခြင်း ဖြစ်၏။ နိရောဓသမာပတ်မှ ဖလသမာပတ်ဖြင့် ထမြောက်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုသို့ ထမြောက်ခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ 'ထိုထိုသော သမာဓိမှ ထမြောက်ခြင်းသည်လည်း ဝုဋ္ဌာနမည်၏' ဟု ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။

Pubbenivāsadibbacakkhuāsavakkhayañāṇāni heṭṭhā pakāsitāneva.

ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏ်၊ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်၊ အာသဝက္ခယဉာဏ်တို့ကို အောက် (ရှေးရှေးသော နေရာများ) ၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသည်သာ ဖြစ်သည်။

Tattha āsavānaṃ khayāti arahattamaggena sabbakilesānaṃ khayā. Anāsavanti āsavavirahitaṃ. Cetovimuttiṃ paññāvimuttinti ettha cetovacanena arahattaphalasampayutto samādhi, paññāvacanena taṃsampayuttā ca paññā vuttā. Tattha ca samādhi rāgato vimuttattā cetovimutti, paññā avijjāya vimuttattā paññāvimuttīti veditabbā. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘yo hissa, bhikkhave, samādhi, tadassa samādhindriyaṃ. Yā hissa, bhikkhave, paññā, tadassa paññindriyaṃ. Iti kho, bhikkhave, rāgavirāgā cetovimutti avijjāvirāgā [Pg.235] paññāvimuttī’’ti (saṃ. ni. 5.516; 520). Apicettha samathabalaṃ cetovimutti, vipassanābalaṃ paññāvimuttīti veditabbaṃ. Diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve. Sayaṃ abhiññā sacchikatvāti adhikāya paññāya attanāyeva paccakkhaṃ katvā, aparappaccayena ñatvāti attho. Upasampajjāti adhigantvā, nipphādetvā vā. Imesaṃ pana dasannaṃ dasabalañāṇānaṃ vitthāro abhidhamme (vibha. 809 ādayo) vuttanayena veditabbo.

ထိုပါဌ်၌ အာသဝါနံ ခယာဟူသည် အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် ကိလေသာအားလုံး ကုန်ဆုံးခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ အနာသဝံဟူသည် အာသဝေါတရားမှ ကင်းဝေးသော ဖြစ်သည်။ စေတောဝိမုတ္တိံ ပညာဝိမုတ္တိံဟူသော နေရာ၌ စေတောဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်နှင့် ယှဉ်သော သမာဓိကို ဟောတော်မူပြီး၊ ပညာဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် ထိုအရဟတ္တဖိုလ်နှင့် ယှဉ်သော ပညာကို ဟောတော်မူသည်။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် သမာဓိသည် ရာဂမှ ကင်းလွတ်သောကြောင့် စေတောဝိမုတ္တိ မည်၏၊ ပညာသည် အဝိဇ္ဇာမှ ကင်းလွတ်သောကြောင့် ပညာဝိမုတ္တိ မည်၏ဟု သိအပ်သည်။ မြတ်စွာဘုရားရှင်သည်လည်း 'ချစ်သားရဟန်းတို့၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ အကြင်သမာဓိသည်သာ ရှိ၏၊ ထိုသမာဓိသည် သမာဓိန္ဒြေ မည်၏။ ချစ်သားရဟန်းတို့၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ အကြင်ပညာသည်သာ ရှိ၏၊ ထိုပညာသည် ပညိန္ဒြေ မည်၏။ ချစ်သားရဟန်းတို့၊ ဤသို့လျှင် ရာဂကင်းခြင်းကြောင့် စေတောဝိမုတ္တိ မည်၏၊ အဝိဇ္ဇာကင်းခြင်းကြောင့် ပညာဝိမုတ္တိ မည်၏' ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့်လည်း ဤစေတောဝိမုတ္တိနှင့် ပညာဝိမုတ္တိ နှစ်ပါးတို့တွင် သမထစွမ်းအားသည် စေတောဝိမုတ္တိ မည်၏၊ ဝိပဿနာစွမ်းအားသည် ပညာဝိမုတ္တိ မည်၏ဟု သိအပ်သည်။ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေဟူသည် ဤပစ္စုပ္ပန်အတ္တဘော၌သာ ဖြစ်သည်။ သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာဟူသည် လွန်ကဲသော ပညာဖြင့် မိမိကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်ပြု၍ သူတစ်ပါးကို အမှီမပြုဘဲ ကိုယ်တိုင်သိမြင်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဥပသမ္ပဇ္ဇဟူသည် ရရှိ၍ သို့မဟုတ် ပြီးမြောက်စေ၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤဒသဗလဉာဏ် ဆယ်ပါးတို့၏ အကျယ်ကို အဘိဓမ္မာ ဉာဏဝိဘင်းကျမ်း၌ ပြဆိုထားသည့် နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်သည်။

Tattha paravādikathā hoti – dasabalañāṇaṃ nāma pāṭiyekkaṃ ñāṇaṃ natthi, sabbaññutaññāṇassevāyaṃ pabhedoti. Na taṃ tathā daṭṭhabbaṃ. Aññameva hi dasabalañāṇaṃ, aññaṃ sabbaññutaññāṇaṃ. Dasabalañāṇañhi sakasakakiccameva jānāti, sabbaññutaññāṇaṃ tampi, tato avasesampi jānāti. Dasabalañāṇesu hi paṭhamaṃ kāraṇākāraṇameva jānāti, dutiyaṃ kammantaravipākantarameva, tatiyaṃ kammaparicchedameva, catutthaṃ dhātunānattakāraṇameva, pañcamaṃ sattānaṃ ajjhāsayādhimuttimeva, chaṭṭhaṃ indriyānaṃ tikkhamudubhāvameva, sattamaṃ jhānādīhi saddhiṃ tesaṃ saṃkilesādimeva, aṭṭhamaṃ pubbenivutthakhandhasantatimeva, navamaṃ sattānaṃ cutipaṭisandhimeva, dasamaṃ saccaparicchedameva. Sabbaññutaññāṇaṃ pana etehi jānitabbañca, tato uttariñca pajānāti. Etesaṃ pana kiccaṃ na sabbaṃ karoti. Tañhi jhānaṃ hutvā appetuṃ na sakkoti, iddhi hutvā vikubbituṃ na sakkoti, maggo hutvā kilese khepetuṃ na sakkoti.

ထိုဒသဗလဉာဏ်၌ ပရဝါဒီတို့၏ စကားရှိ၏— ဒသဗလဉာဏ်ဟူသည် အသီးအခြားရှိသော ဉာဏ်မဟုတ်၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်၏ ကွဲပြားသော အပြားမျှသာဖြစ်သည် ဟု ဆိုကြ၏။ ထိုစကားကို ထိုသို့မယူဆအပ်ပေ။ အမှန်စင်စစ် ဒသဗလဉာဏ်သည် သီးခြားတခြားဖြစ်ပြီး သဗ္ဗညုတဉာဏ်သည်လည်း သီးခြားတခြားဖြစ်သည်။ ဒသဗလဉာဏ်သည် မိမိ၏ သက်ဆိုင်ရာ ကိစ္စကိုသာ သိ၏၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်သည်ကား ထိုမိမိကိစ္စကိုလည်း သိ၏၊ ထိုထက်ကြွင်းသော အလုံးစုံသော ကိစ္စတို့ကိုလည်း သိ၏။ အထူးသဖြင့် ဒသဗလဉာဏ်ဆယ်ပါးတို့တွင် ပထမဉာဏ်သည် အကြောင်းဟုတ်သည် မဟုတ်သည်ကိုသာ သိ၏။ ဒုတိယဉာဏ်သည် ကံအထူး၊ ဝိပါက်အထူးကိုသာ သိ၏။ တတိယဉာဏ်သည် ကမ္မပရိစ္ဆေဒ (စေတနာနှင့် ယှဉ်သော တရားတို့၏ အပိုင်းအခြား) ကိုသာ သိ၏။ စတုတ္ထဉာဏ်သည် ဓာတုနာနတ္တ အကြောင်းတရားကိုသာ သိ၏။ ပဉ္စမဉာဏ်သည် သတ္တဝါတို့၏ အလိုဆန္ဒနှင့် နှလုံးသွင်းမှု (အဇ္ဈာသယ၊ အဓိမုတ္တိ) ကိုသာ သိ၏။ ဆဋ္ဌမဉာဏ်သည် သတ္တဝါတို့၏ ဣန္ဒြေထက်မြက်ခြင်း၊ နုနယ်ခြင်းကိုသာ သိ၏။ သတ္တမဉာဏ်သည် ဈာန်စသည်တို့နှင့် ယှဉ်သော သံကိလေသ၊ ဝေါဒါန၊ ဝုဋ္ဌာန သဘောတရားတို့ကိုသာ သိ၏။ အဋ္ဌမဉာဏ်သည် ရှေးက နေခဲ့ဖူးသော ခန္ဓာအစဉ် (ပုဗ္ဗေနိဝါသ) ကိုသာ သိ၏။ နဝမဉာဏ်သည် သတ္တဝါတို့၏ စုတိ၊ ပဋိသန္ဓေကိုသာ သိ၏။ ဒသမဉာဏ်သည် သစ္စာလေးပါး၏ အပိုင်းအခြားကိုသာ သိ၏။ သဗ္ဗညုတဉာဏ်သည်ကား ဤဒသဗလဉာဏ်ဆယ်ပါးတို့ သိအပ်သော တရားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုထက်လွန်ကဲသော တရားတို့ကိုလည်းကောင်း သိ၏။ သို့သော်လည်း သဗ္ဗညုတဉာဏ်သည် ထိုဒသဗလဉာဏ်တို့၏ အလုံးစုံသော ကိစ္စကို မပြုလုပ်နိုင်ပေ။ အမှန်စင်စစ် ထိုသဗ္ဗညုတဉာဏ်သည် ဈာန်ဖြစ်၍ ဈာန်ဝင်စားခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်၊ တန်ခိုး (ဣဒ္ဓိ) ဖြစ်၍ ဖန်ဆင်းခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်၊ မဂ်တရားဖြစ်၍ ကိလေသာတို့ကို ကုန်စင်စေခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ပေ။

Apica paravādī evaṃ pucchitabbo ‘‘dasabalañāṇaṃ nāmetaṃ savitakkasavicāraṃ avitakkavicāramattaṃ avitakkāvicāraṃ kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ lokiyaṃ lokuttara’’nti. Jānanto ‘‘paṭipāṭiyā satta ñāṇāni savitakkasavicārānī’’ti vakkhati. ‘‘Tato parāni dve avitakkaavicārānī’’ti vakkhati. ‘‘Āsavakkhayañāṇaṃ siyā savitakkasavicāraṃ, siyā avitakkavicāramattaṃ, siyā avitakkaavicāra’’nti vakkhati. Tathā ‘‘paṭipāṭiyā satta kāmāvacarāni, tato parāni dve rūpāvacarāni, tato avasāne ekaṃ lokuttara’’nti vakkhati. ‘‘Sabbaññutaññāṇaṃ pana savitakkasavicārameva kāmāvacarameva lokiyamevā’’ti vakkhati.

တစ်နည်းအားဖြင့်လည်း ပရဝါဒီကို ဤသို့ မေးမြန်းအပ်၏— 'ဤဒသဗလဉာဏ်ဟူသည် သဝိတက္ကသဝိစာရတရားလော၊ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တတရားလော၊ အဝိတက္ကအဝိစာရတရားလော၊ ကာမာဝစရတရားလော၊ ရူပါဝစရတရားလော၊ အရူပါဝစရတရားလော၊ လောကီတရားလော၊ သို့မဟုတ် လောကုတ္တရာတရားလော' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ သိနားလည်သော ပရဝါဒီပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်လျှင် အစဉ်အတိုင်း 'ဉာဏ်ခုနစ်ပါးတို့သည် သဝိတက္ကသဝိစာရတရားတို့ဖြစ်သည်' ဟု ဆိုပေလိမ့်မည်။ 'ထိုဉာဏ်ခုနစ်ပါးမှ ကြွင်းသော ဉာဏ်နှစ်ပါးတို့သည် အဝိတက္ကအဝိစာရတရားတို့ဖြစ်သည်' ဟု ဆိုပေလိမ့်မည်။ 'အာသဝက္ခယဉာဏ်သည် အချို့သောအခါ သဝိတက္ကသဝိစာရ၊ အချို့သောအခါ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တ၊ အချို့သောအခါ အဝိတက္ကအဝိစာရ ဖြစ်၏' ဟု ဆိုပေလိမ့်မည်။ ထို့အတူ 'အစဉ်အတိုင်း ဉာဏ်ခုနစ်ပါးသည် ကာမာဝစရတရားတို့ဖြစ်ပြီး၊ ထိုထက်ကြွင်းသော ဉာဏ်နှစ်ပါးသည် ရူပါဝစရတရားတို့ဖြစ်ကာ၊ နောက်ဆုံးဖြစ်သော ကျန်တစ်ပါးသည် လောကုတ္တရာတရားဖြစ်သည်' ဟု ဆိုပေလိမ့်မည်။ 'သဗ္ဗညုတဉာဏ်မှာမူကား သဝိတက္ကသဝိစာရသာ ဖြစ်သည်၊ ကာမာဝစရတရားသာ ဖြစ်သည်၊ လောကီတရားသက်သက်သာ ဖြစ်သည်' ဟု ဆိုပေလိမ့်မည်။

Evamettha [Pg.236] apubbatthānuvaṇṇanaṃ ñatvā idāni yasmā tathāgato paṭhamaṃyeva ṭhānāṭṭhānañāṇena veneyyasattānaṃ āsavakkhayādhigamassa ceva anadhigamassa ca ṭhānāṭṭhānabhūtaṃ kilesāvaraṇābhāvaṃ passati lokiyasammādiṭṭhiṭṭhānadassanato niyatamicchādiṭṭhiṭṭhānābhāvadassanato ca. Atha nesaṃ kammavipākañāṇena vipākāvaraṇābhāvaṃ passati tihetukapaṭisandhidassanato. Sabbatthagāminipaṭipadāñāṇena kammāvaraṇābhāvaṃ passati ānantarikakammābhāvadassanato. Evaṃ anāvaraṇānaṃ anekadhātunānādhātuñāṇena anukūladhammadesanatthaṃ cariyāvisesaṃ passati dhātuvemattadassanato. Atha nesaṃ nānādhimuttikatāñāṇena adhimuttiṃ passati payogaṃ anādiyitvāpi adhimuttivasena dhammadesanatthaṃ. Athevaṃ diṭṭhaadhimuttīnaṃ yathāsatti yathābalaṃ dhammaṃ desetuṃ indriyaparopariyattañāṇena indriyaparopariyattaṃ passati saddhādīnaṃ tikkhamudubhāvadassanato. Evaṃ pariññātindriyaparopariyattāpi panete sace dūre honti, atha jhānādiñāṇena jhānādīsu vasībhūtattā iddhivisesena khippaṃ upagacchati. Upagantvā ca nesaṃ pubbenivāsānussatiñāṇena pubbajātivibhāvanaṃ dibbacakkhānubhāvato pattabbena cetopariyañāṇena sampati cittavisesaṃ passanto āsavakkhayañāṇānubhāvena āsavakkhayagāminiyā paṭipadāya vigatasammohattā āsavakkhayāya dhammaṃ deseti. Tasmā iminānukkamena imāni dasa balāni vuttānīti veditabbānīti.

ဤသို့လျှင် ဤဒသဗလဉာဏ်၌ မရှေးမနှောင်း (အသစ်ဖြစ်သော) အနက်၏အဖွင့်ကို သိ၍၊ ယခုအခါ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ရှေးဦးစွာသာလျှင် ဌာနာဌာနဉာဏ်ဖြင့် ဝေနေယျသတ္တဝါတို့၏ အရဟတ္တမဂ်ကို ရခြင်းလည်းကောင်း၊ မရခြင်းလည်းကောင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ကိလေသာတည်းဟူသော အပိတ်အပင်မရှိခြင်းကို မြင်တော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူကား လောကီသမ္မာဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော မဂ်၏အကြောင်းကို မြင်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော မဂ်၏အကြောင်းမဟုတ်သည်ကို မြင်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ထို့နောက်မှ ထိုသတ္တဝါတို့၏ ကမ္မဝိပါကဉာဏ်ဖြင့် ဝိပါကာဝရဏ မရှိခြင်းကို မြင်တော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူကား တိဟိတ်ပဋိသန္ဓေကို မြင်သောကြောင့်တည်း။ သဗ္ဗတ္ထဂါမိနီပဋိပဒါဉာဏ်ဖြင့် ကမ္မာဝရဏ မရှိခြင်းကို မြင်တော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူကား အနန္တရိကကံ မရှိခြင်းကို မြင်သောကြောင့်တည်း။ ဤသို့လျှင် အာဝရဏကင်းသော သတ္တဝါတို့အား လျော်သော တရားကို ဟောကြားခြင်းငှာ အနေကဓာတုနာနာဓာတုဉာဏ်ဖြင့် စရိုက်အထူးကို မြင်တော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူကား ဓာတ်အထူးကို မြင်သောကြောင့်တည်း။ ထို့နောက်မှ ထိုသတ္တဝါတို့၏ နာနာဓိမုတ္တိကဉာဏ်ဖြင့် ပယောဂကို မယူဘဲလည်း နှလုံးသွင်းခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် တရားဟောခြင်းငှာ ၎င်းတို့၏ နှလုံးသွင်းခြင်း (အဓိမုတ္တိ) ကို မြင်တော်မူ၏။ ဤသို့ မြင်အပ်ပြီးသော နှလုံးသွင်းခြင်းရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား သတ္တိအားလျော်စွာ၊ သို့မဟုတ် စွမ်းအားအားလျော်စွာ တရားဟောခြင်းငှာ ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဉာဏ်ဖြင့် ဣန္ဒြေတို့၏ ယုတ်ခြင်းမြတ်ခြင်းကို မြင်တော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူကား သဒ္ဓါအစရှိသော ဣန္ဒြေတို့၏ ထက်မြက်သည်၏အဖြစ်၊ နုသည်၏အဖြစ်ကို မြင်သောကြောင့်တည်း။ ဤသို့ ပိုင်းခြား၍ သိအပ်ပြီးသော ထက်မြက်သော ဣန္ဒြေ၊ နုသော ဣန္ဒြေ ရှိကြကုန်သော ထိုသတ္တဝါတို့သည် အကယ်၍ ဝေးသောအရပ်၌ ရှိကြကုန်အံ့၊ ထိုအခါ၌ ဈာန်အစရှိသည်တို့၌ လေ့လာနိုင်နင်းပြီးဖြစ်သောကြောင့် ဈာနဉာဏ်အစရှိသည်ဖြင့် လည်းကောင်း၊ တန်ခိုးအထူးဖြင့် လည်းကောင်း လျင်မြန်စွာ ကပ်တော်မူ၏။ ကပ်တော်မူပြီး၍လည်း ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်ဖြင့် ၎င်းတို့၏ အထက်ဘဝတို့၌ ဖြစ်ဖူးသော အခြင်းအရာကို သိတော်မူ၍၊ ဒိဗ္ဗစက္ခုအဘိဉာဉ်၏ အာနုဘော်အားဖြင့် ရအပ်သော စေတောပရိယဉာဏ်ဖြင့် ယခုအခါ၌ စိတ်အထူးကို မြင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် အာသဝက္ခယဉာဏ်၏ အစွမ်းဖြင့် အရဟတ္တမဂ်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော အကျင့်၌ တွေဝေခြင်းကင်းသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ခြင်းငှာ တရားကို ဟောတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ဤဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအစဉ်ဖြင့် ဤဒသဗလဉာဏ်တို့ကို ဟောတော်မူအပ်၏ဟု သိအပ်ကုန်၏။

45. Idāni sabbabalāni lakkhaṇato niddisitukāmo kenaṭṭhena saddhābalantiādinā nayena pucchaṃ katvā assaddhiye akampiyaṭṭhenātiādinā nayena vissajjanaṃ akāsi. Tattha hirīyatītiādi puggalādhiṭṭhānā desanā. Bhāvanābalādīsu adhiṭṭhānabalapariyantesu ‘‘tatthā’’ti ca, ‘‘tenā’’ti ca, ‘‘ta’’nti ca nekkhammādikameva sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Tena cittaṃ ekagganti tena samādhinā cittaṃ ekaggaṃ hotīti vuttaṃ hoti. Tattha jāteti tattha samathe sampayogavasena jāte, tasmiṃ vā vipassanārammaṇaṃ hutvā jāte. Tattha sikkhatīti tattha sekhabale sekho sikkhatīti sekhabalanti attho. Tattha sikkhitattāti tattha asekhabale asekhassa sikkhitattā asekhabalaṃ. Tena āsavā khīṇāti tena lokiyalokuttarena ñāṇena āsavā khīṇāti taṃ ñāṇaṃ khīṇāsavabalaṃ[Pg.237]. Lokiyenāpi hi ñāṇena āsavā khīṇā nāma vipassanāya abhāve lokuttaramaggābhāvato. Evaṃ khīṇāsavassa balanti khīṇāsavabalaṃ. Tassa ijjhatīti iddhibalanti tassa iddhimato ijjhatīti iddhiyeva balaṃ iddhibalaṃ. Appameyyaṭṭhenāti yasmā sāvakā ṭhānāṭṭhānādīni ekadesena jānanti, sabbākārena pajānanaṃyeva sandhāya ‘‘yathābhūtaṃ pajānātī’’ti vuttaṃ. Kiñcāpi tīsu vijjāsu ‘‘yathābhūtaṃ pajānātī’’ti na vuttaṃ, aññattha pana vuttattā tāsupi vuttameva hoti. Aññatthāti sesesu sattasu ñāṇabalesu ca abhidhamme (vibha. 760) ca dasasupi balesu. Indriyaparopariyattañāṇaṃ pana sabbathāpi sāvakehi asādhāraṇameva. Tasmā dasapi balāni sāvakehi asādhāraṇānīti. Adhimattaṭṭhena atuliyaṭṭhena appameyyāni, tasmāyeva ca ‘‘appameyyaṭṭhena tathāgatabala’’nti vuttanti.

၄၅. ယခုအခါ၌ ခပ်သိမ်းသော ဗိုလ်တို့ကို လက္ခဏာအားဖြင့် ပြလိုသော ကျမ်းပြုဆရာသည် 'အဘယ်အနက်ကြောင့် သဒ္ဓါဗိုလ်မည်သနည်း' ဤသို့အစရှိသော နည်းဖြင့် ပြဿနာကို ပြု၍၊ 'မယုံကြည်မှု (အသဒ္ဓိယ) ၌ မတုန်လှုပ်သော အနက်ကြောင့်' ဤသို့အစရှိသော နည်းဖြင့် အဖြေကို ပြုတော်မူပြီ။ ထိုအဖြေစကား၌ 'ဟိရီယတိ' စသည်တို့သည် ပုဂ္ဂိုလ်ကို အဓိကထား၍ ဟောသော ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနဒေသနာ ဖြစ်သည်။ ဘာဝနာဗလမှ အစပြု၍ အဓိဋ္ဌာနဗလ အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့၌ 'တတ္ထ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'တေန' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'တံ' ဟူ၍လည်းကောင်း နေက္ခမ္မ (ဈာန်) အစရှိသည်ကိုသာ ရည်ရွယ်၍ ဟောတော်မူအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ 'တေန စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ' ဟူသော စကားသည် 'ထိုသမာဓိဖြင့် စိတ်သည် တည်ကြည်သည်ဖြစ်၏' ဟု ဟောလိုရင်း ဖြစ်သည်။ 'တတ္ထ ဇာတေ' ဟူသည်မှာ 'ထိုသမထ၌ ယှဉ်စွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်သော တရားတို့၌လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ဝိပဿနာ၏ အာရုံဖြစ်၍ ဖြစ်သော ထိုသမထတရား၌လည်းကောင်း' ဟု ဆိုလိုသည်။ 'တတ္ထ သိက္ခတိ' ဟူသည်မှာ 'ထိုသေခဗလကြောင့် သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်သည် ကျင့်၏၊ ထို့ကြောင့် သေခဗလမည်၏' ဟု အနက်ရသည်။ 'တတ္ထ သိက္ခိတတ္တာ' ဟူသည်မှာ 'ထိုအသေခဗလကြောင့် အသေက္ခပုဂ္ဂိုလ် (ရဟန္တာ) သည် ကျင့်အပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် အသေခဗလမည်၏' ဟု ဆိုလိုသည်။ 'တေန အာသဝါ ခီဏာ' ဟူသည်မှာ 'လောကီ လောကုတ္တရာဖြစ်သော ထိုဉာဏ်ဖြင့် အာသဝေါတရားတို့ ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုဉာဏ်ကို ခီဏာသဝဗလဟု ခေါ်၏' ဟု ဆိုလိုသည်။ အကယ်စင်စစ် လောကီဉာဏ်ဖြင့်လည်း အာသဝေါတရားတို့ ကုန်သည်မည်၏၊ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ဝိပဿနာမရှိလျှင် လောကုတ္တရာမဂ် မရှိနိုင်သောကြောင့်တည်း။ ဤသို့လျှင် 'ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ ဗိုလ်ဖြစ်သောကြောင့် ခီဏာသဝဗလမည်၏' ဟု ဆိုလိုသည်။ 'တဿ ဣဇ္ဈတိ' ဟူသော စကားကြောင့် ဣဒ္ဓိဗလမည်၏ဟူသည်မှာ 'ထိုဣဒ္ဓိဗိုလ်သည် ထိုတန်ခိုးရှိသောပုဂ္ဂိုလ်အား ပြည့်စုံ၏၊ ထို့ကြောင့် တန်ခိုးသည်သာလျှင် ဗိုလ်မည်သည်ဖြစ်၍ ဣဒ္ဓိဗလဟု ခေါ်၏' ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အပ္ပမေယျဋ္ဌေန' ဟူသည်မှာ သာဝကတို့သည် ဌာနာဌာနဉာဏ် စသည်တို့ကို တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့်သာ သိကြသော်လည်း၊ အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် သိခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ 'ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိ၏' ဟု ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ ဝိဇ္ဇာသုံးပါး (ပုဗ္ဗေနိဝါသ၊ ဒိဗ္ဗစက္ခု၊ အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်) ၏ နိဒ္ဒေသတို့၌ 'ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိ၏' ဟု အကယ်၍ မဟောသော်လည်း တစ်ပါးသောအရပ်၌ ဟောအပ်သောကြောင့် ထိုဝိဇ္ဇာသုံးပါးတို့၌လည်း ဟောပြီးသာလျှင် ဖြစ်၏။ 'တစ်ပါးသောအရပ်၌' ဟူသည်မှာ ကျန်ရှိသော ခုနစ်ပါးသော ဉာဏဗလတို့၌လည်းကောင်း၊ အဘိဓမ္မာ (ဉာဏဝိဘင်းအဖွင့်) ၌ ဆယ်ပါးသော ဗိုလ်တို့၌လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဉာဏ်သည် ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့် သာဝကတို့နှင့် မဆက်ဆံသည် (အသာဓာရဏ) သာလျှင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဆယ်ပါးသော ဗိုလ်တို့သည် သာဝကတို့နှင့် မဆက်ဆံကုန်။ ဤသို့လျှင် လွန်ကဲသော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ နှိုင်းယှဉ်၍မရသော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း အပ္ပမေယျ (အတိုင်းအဆမရှိသော အရာများ) မည်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် 'အတိုင်းအဆမရှိသော အနက်ကြောင့် တထာဂတဗလ မည်၏' ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Balakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ဗလကထာအဖွင့် (ဗလကထာဝဏ္ဏနာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

10. Suññakathā

၁၀. သုညတကထာ

Suññakathāvaṇṇanā

သုညတကထာအဖွင့် (သုညကထာဝဏ္ဏနာ)

46. Idāni lokuttarabalapariyosānāya balakathāya anantaraṃ kathitāya lokuttarasuññatāpariyosānāya suttantapubbaṅgamāya suññatākathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Suttante tāva athāti vacanopādāne nipāto. Etena āyasmātiādivacanassa upādānaṃ kataṃ hoti. Khoti padapūraṇatthe nipāto. Yena bhagavā tenupasaṅkamīti bhummatthe karaṇavacanaṃ. Tasmā yattha bhagavā, tattha upasaṅkamīti evamettha attho daṭṭhabbo. Yena vā kāraṇena bhagavā devamanussehi upasaṅkamitabbo, teneva kāraṇena upasaṅkamīti evamettha attho daṭṭhabbo. Kena ca kāraṇena bhagavā upasaṅkamitabbo? Nānappakāraguṇavisesādhigamādhippāyena, sāduphalūpabhogādhippāyena dijagaṇehi niccaphalitamahārukkho viya, tena kāraṇena upasaṅkamīti evamettha attho daṭṭhabbo. Upasaṅkamīti ca gatoti vuttaṃ hoti. Upasaṅkamitvāti upasaṅkamanapariyosānadīpanaṃ. Atha vā evañca gato tato āsannataraṃ ṭhānaṃ bhagavato samīpasaṅkhātaṃ gantvātipi vuttaṃ hoti.

၄၆. ယခုအခါ၌ လောကုတ္တရာဗိုလ်လျှင် အဆုံးရှိသော ဗလကထာ၏နောက်၌ ဟောကြားတော်မူအပ်သော၊ လောကုတ္တရာသုညတလျှင် အဆုံးရှိသော သုတ္တန်ရှေ့သွားရှိသော သုညတကထာ၌ မရှေးမနှောင်း (အသစ်ဖြစ်သော) အနက်၏အဖွင့် ဖြစ်၏။ သုတ္တန်၌ ရှေးဦးစွာ 'အထ' ဟူသော စကားလုံးသည် တစ်ပါးသော စကားကို ဆောင်ယူရာ၌ ဖြစ်သော နိပါတ်တည်း။ ဤ 'အထ' ဟူသော နိပါတ်ပုဒ်ဖြင့် 'အာယသ္မာ' စသည်ဖြင့် စကားကို ဆောင်ယူခြင်းကို ပြုအပ်၏။ 'ခေါ' ဟူသော စကားလုံးသည် ပုဒ်ကို ပြည့်စေသော အနက်၌ ဖြစ်သော နိပါတ်တည်း။ 'ယေန ဘဂဝါ တေနုပသၚ္ကမိ' ဟူသော ပုဒ်၌ ကရိုဏ်းဝိဘတ်သည် တည်ရာ (အာဓာရ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'မြတ်စွာဘုရား အကြင်အရပ်၌ ရှိတော်မူ၏၊ ထိုအရပ်သို့ ချဉ်းကပ်၏' ဟု ဤသို့ ဤပုဒ်၌ အဓိကရဏအနက်ကို ရှုအပ်၏။ သို့မဟုတ် 'အကြင်အကြောင်းကြောင့် မြတ်စွာဘုရားထံသို့ နတ်လူတို့ ချဉ်းကပ်အပ်၏၊ ထိုအကြောင်းကြောင့်ပင် ချဉ်းကပ်၏' ဟု ဤသို့ ဤ 'ယေန' ပုဒ်၌ အကြောင်း (ဟိတ်) အနက်ကို ရှုအပ်၏။ အဘယ်အကြောင်းကြောင့် မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ချဉ်းကပ်အပ်သနည်းဟူမူ၊ ချိုမြိန်သော အသီးကို သုံးဆောင်လိုသော ငှက်အပေါင်းတို့သည် အမြဲအသီးသီးသော သစ်ပင်ကြီးသို့ ချဉ်းကပ်အပ်သကဲ့သို့၊ အထူးထူးအပြားပြားရှိသော ဂုဏ်ထူးတို့ကို ရလိုသောကြောင့် ချဉ်းကပ်အပ်၏၊ ထိုအကြောင်းကြောင့်ပင် ချဉ်းကပ်၏ဟု ဤသို့ ဤ 'ယေန' ပုဒ်၌ အနက်ကို ရှုအပ်၏။ 'ချဉ်းကပ်၏' ဟူသည်မှာ 'သွားပြီ' ဟု ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။ 'ချဉ်းကပ်ပြီး၍ (ဥပသင်္ကမိတွာ)' ဟူသော ပုဒ်သည် ချဉ်းကပ်ခြင်း၏ အဆုံးကို ပြသောပုဒ် ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် ဤသို့ ချဉ်းကပ်သောသူသည် ထိုချဉ်းကပ်ရာအရပ်မှ သာ၍နီးသော မြတ်စွာဘုရား၏ အနီးအရပ်သို့ ရောက်သွားပြီးလျှင် ဟုလည်း ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။

Abhivādetvāti [Pg.238] pañcapatiṭṭhitena vanditvā. Idāni yenaṭṭhena loke aggapuggalassa upaṭṭhānaṃ āgato, taṃ pucchitukāmo dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ sirasi patiṭṭhapetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantanti ca bhāvanapuṃsakaniddeso ‘‘visamaṃ candimasūriyā pariharantī’’tiādīsu (a. ni. 4.70) viya. Tasmā yathā nisinno ekamantaṃ nisinno hoti, tathā nisīdīti evamettha attho daṭṭhabbo. Bhummatthe vā etaṃ upayogavacanaṃ. Nisīdīti nisajjaṃ kappesi. Paṇḍitā hi devamanussā garuṭṭhānīyaṃ upasaṅkamitvā āsanakusalatāya ekamantaṃ nisīdanti, ayañca thero tesaṃ aññataro, tasmā ekamantaṃ nisīdi.

'ရှိခိုး၍ (အဘိဝါဒေတွာ)' ဟူသည်မှာ အင်္ဂါငါးပါးတည်ခြင်း (ဝါ) ထိခြင်းဖြင့် ရှိခိုး၍ဟု ဆိုလိုသည်။ ယခုအခါ၌ လောကတွင် အမြတ်ဆုံးပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်သော မြတ်စွာဘုရားအား ခစားရန် အကြင်အကျိုးအနက်ကြောင့် လာခဲ့သနည်း၊ ထိုအကျိုးအနက်ကို မေးလျှောက်လိုသဖြင့် ဆယ်ချောင်းသော လက်သည်းအပေါင်းဖြင့် တောက်ပသော လက်အုပ်ကို ဦးခေါင်းထက်၌ တင်၍ သင့်လျော်သော တစ်နေရာ (တစ်ခုသောအစွန်း) ၌ ထိုင်နေ၏။ 'ဧကမန္တံ' ဟူသော ပုဒ်သည်လည်း 'ဝိသမံ စန္ဒိမသူရိယာ ပရိဟရန္တိ' (လနှင့် နေတို့သည် မညီမညွတ် လှည့်လည်ကြကုန်၏) စသော ပါဠိတော်တို့၌ကဲ့သို့ ဘာဝနပုံစံကို ပြသော ပုဒ်တည်း။ ထို့ကြောင့် အကြင်သို့ ထိုင်နေလျှင် သင့်လျော်သောတစ်နေရာ၌ ထိုင်နေသည်မည်၏၊ ထိုသို့ ထိုင်နေ၏ဟု ဤ 'ဧကမန္တံ' ဟူသော ပုဒ်၌ အနက်ကို ရှုအပ်၏။ သို့မဟုတ် ဤ 'ဧကမန္တံ' ဟူသော ပုဒ်သည် တည်ရာ (အာဓာရ) အနက်၌ ဒုတိယာဝိဘတ်ရှိသော ပုဒ်ဖြစ်၏။ 'ထိုင်နေ၏ (နိသီဒိ)' ဟူသည်မှာ ထိုင်ခြင်းအမှုကို ပြု၏ဟု ဆိုလိုသည်။ အကယ်စင်စစ် ပညာရှိကုန်သော နတ်လူတို့သည် အလေးအမြတ်ပြုအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ ထိုင်နေခြင်း၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာသည့်အတွက် သင့်လျော်သောတစ်နေရာ၌ ထိုင်နေကြကုန်၏။ ဤအာနန္ဒာမထေရ်သည်လည်း ထိုပညာရှိတို့တွင် တစ်ဦးအပါအဝင်ဖြစ်သောကြောင့် သင့်လျော်သောတစ်နေရာ၌ ထိုင်နေတော်မူ၏။

Kathaṃ nisinno pana ekamantaṃ nisinno hotīti? Cha nisajjadose vajjetvā. Seyyathidaṃ – atidūraṃ accāsannaṃ uparivātaṃ unnatappadesaṃ atisammukhaṃ atipacchāti. Atidūre nisinno hi sace kathetukāmo hoti, uccāsaddena kathetabbaṃ hoti. Accāsanne nisinno saṅghaṭṭanaṃ karoti. Uparivāte nisinno sarīragandhena bādhati. Unnatappadese nisinno agāravaṃ pakāseti. Atisammukhā nisinno sace daṭṭhukāmo hoti, cakkhunā cakkhuṃ āhacca daṭṭhabbaṃ hoti. Atipacchā nisinno sace daṭṭhukāmo hoti, gīvaṃ pasāretvā daṭṭhabbaṃ hoti. Tasmā ayampi ete cha nisajjadose vajjetvā nisīdi. Tena vuttaṃ ‘‘ekamantaṃ nisīdī’’ti. Etadavocāti etaṃ avoca.

အဘယ်သို့ ထိုင်နေလျှင် သင့်လျော်သော တစ်ခုသောအရပ်၌ ထိုင်နေသည်မည်သနည်း။ ထိုင်ခြင်းအပြစ် ခြောက်ပါးတို့ကို ရှောင်ကြဉ်၍ ထိုင်လျှင် သင့်လျော်သော တစ်ခုသောအရပ်၌ ထိုင်သည်မည်၏။ ယင်းအပြစ်ခြောက်ပါးတို့မှာ- အလွန်ဝေးသောအရပ်၊ အလွန်နီးသောအရပ်၊ လေညာအရပ်၊ မြင့်သောအရပ်၊ ရှေ့တည့်တည့်အရပ်၊ နောက်တည့်တည့်အရပ်တို့ ဖြစ်သည်။ အလွန်ဝေးသောအရပ်၌ ထိုင်နေပါက စကားပြောလိုလျှင် ကျယ်သောအသံဖြင့် ပြောရ၏။ အလွန်နီးသောအရပ်၌ ထိုင်ပါက ထိခိုက်တိုက်မိမှုကို ဖြစ်စေ၏။ လေညာအရပ်၌ ထိုင်ပါက ကိုယ်အနံ့ဖြင့် နှိပ်စက်၏။ မြင့်သောအရပ်၌ ထိုင်ပါက မရိုသေခြင်းကို ပြရာရောက်၏။ ရှေ့တည့်တည့်၌ ထိုင်ပါက ကြည့်လိုလျှင် မျက်စိချင်း ဆုံလျက် ကြည့်ရ၏။ နောက်တည့်တည့်၌ ထိုင်ပါက ကြည့်လိုလျှင် လည်ပင်းကို ဆန့်၍ ကြည့်ရ၏။ ထို့ကြောင့် ဤအာနန္ဒာမထေရ်သည်လည်း ထိုထိုင်ခြင်းအပြစ် ခြောက်ပါးတို့ကို ရှောင်ကြဉ်၍ ထိုင်တော်မူ၏။ ထိုအကြောင်းကြောင့် 'သင့်လျော်သော တစ်ခုသောအရပ်၌ ထိုင်တော်မူ၏' ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ 'ဧတဒဝေါစ' ဟူသည်မှာ 'ဤစကားကို လျှောက်ထား၏' ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။

Suñño loko suñño lokoti, bhante, vuccatīti imasmiṃ sāsane paṭipannehi tehi tehi bhikkhūhi ‘‘suñño loko suñño loko’’ti kathīyatīti attho. Tahiṃ tahiṃ tādisānaṃ vacanānaṃ bahukattā tesaṃ sabbesaṃ saṅgaṇhanatthaṃ āmeḍitavacanaṃ kataṃ. Evañhi vutte sabbāni tāni vacanāni saṅgahitāni honti. Kittāvatāti kittakena parimāṇena. Nu-iti saṃsayatthe nipāto. Suññaṃ attena vā attaniyena vāti ‘‘kārako vedako sayaṃvasī’’ti evaṃ lokaparikappitena attanā ca attābhāvatoyeva attano santakena parikkhārena ca suññaṃ. Sabbaṃ cakkhādi lokiyaṃ dhammajātaṃ, taṃyeva lujjanapalujjanaṭṭhena loko nāma. Yasmā ca attā ca ettha natthi, attaniyañca ettha natthi, tasmā suñño lokoti vuccatīti attho. Lokuttaropi ca [Pg.239] dhammo attattaniyehi suñño eva, pucchānurūpena pana lokiyova dhammo vutto. Suññoti ca dhammo natthīti vuttaṃ na hoti, tasmiṃ dhamme attattaniyasārassa natthibhāvo vutto hoti. Loke ca ‘‘suññaṃ gharaṃ, suñño ghaṭo’’ti vutte gharassa ghaṭassa ca natthibhāvo vutto na hoti, tasmiṃ ghare ghaṭe ca aññassa natthibhāvo vutto hoti. Bhagavatā ca ‘‘iti yañhi kho tattha na hoti, tena taṃ suññaṃ samanupassati. Yaṃ pana tattha avasiṭṭhaṃ hoti, taṃ santaṃ idamatthīti pajānātī’’ti ayameva attho vutto. Tathā ñāyaganthe ca saddaganthe ca ayameva attho. Iti imasmiṃ suttante anattalakkhaṇameva kathitaṃ.

“အရှင်ဘုရား၊ ဆိတ်သုဉ်းသောလောက ဆိတ်သုဉ်းသောလောကဟု ဆိုအပ်ပါသည်” ဟူသည်ကား ဤသာသနာတော်၌ ကျင့်ကြံတော်မူကြကုန်သော ထိုထိုရဟန်းတို့က “ဆိတ်သုဉ်းသောလောက ဆိတ်သုဉ်းသောလောက” ဟု မိန့်ဆိုကြသည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်သည်။ ထိုထိုသုတ်တို့၌ ထိုကဲ့သို့သော စကားတို့ များပြားလှသဖြင့် ထိုစကားအားလုံးကို သိမ်းကျုံးမိစေရန် နှစ်ကြိမ်ထပ်ကာ အာမေဍိတ်စကားအဖြစ် မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသို့ နှစ်ကြိမ်မိန့်ဆိုလျှင် ထိုစကားအားလုံးကို သိမ်းကျုံးယူငင်ပြီး ဖြစ်ပေသည်။ “အဘယ်မျှလောက်သော အတိုင်းအရှည်ဖြင့်နည်း (ကိတ္တာဝတာ)” ဟူရာ၌ “နု” သဒ္ဒါသည် သံသယအနက်ရှိသော နိပါတ် ဖြစ်သည်။ “အတ္တ သို့မဟုတ် အတ္တနိယမှ ဆိတ်သုဉ်း၏” ဟူသည်မှာ ပြုလုပ်သူ၊ ခံစားသူ၊ အလိုသို့ လိုက်တတ်သူဟူ၍ လောက၌ ကြံဆအပ်သော အတ္တဘောမှလည်းကောင်း၊ အတ္တဟူ၍ မရှိခြင်းကြောင့်သာလျှင် အတ္တ၏ဥစ္စာပစ္စည်းဖြစ်သော စက္ခု၊ သောတ စသည့် အတ္တနိယတရားတို့မှလည်းကောင်း ဆိတ်သုဉ်းခြင်း ဖြစ်သည်။ စက္ခုအစရှိသော လောကီတရားအားလုံးသည် ပျက်စီးတတ်သော၊ အပြားအားဖြင့် ပျက်စီးတတ်သော အနက်ကြောင့် လောကဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုစက္ခုစသော တရားတို့၌ အတ္တသည်လည်းမရှိ၊ အတ္တနိယသည်လည်းမရှိသောကြောင့် “ဆိတ်သုဉ်းသောလောက” ဟု ဆိုအပ်သည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်သည်။ လောကုတ္တရာတရားသည်လည်း အတ္တ၊ အတ္တနိယတို့မှ ဆိတ်သုဉ်းသည်သာ ဖြစ်သော်လည်း မေးခွန်နှင့် လျော်ညီစေရန် လောကီတရားကိုသာ ဟောတော်မူ၏။ “ဆိတ်သုဉ်း၏” ဟု ဆိုရာ၌ တရားကိုယ် မရှိဟူ၍ ဟောတော်မူသည်မဟုတ်ဘဲ၊ ထိုတရား၌ အတ္တဟု ဆိုအပ်သော အနှစ်သာရ၊ အတ္တနိယဟု ဆိုအပ်သော အနှစ်သာရ မရှိသည်ကိုသာ ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ လောက၌ “လူမရှိသောအိမ်၊ ရေမရှိသောအိုး” ဟု ပြောဆိုကြရာတွင် အိမ်နှင့်အိုး မရှိသည်ကို ဆိုလိုသည်မဟုတ်ဘဲ ထိုအိမ်၌ အိမ်မှတစ်ပါးသော လူမရှိခြင်း၊ ထိုအိုး၌ အိုးမှတစ်ပါးသော ရေမရှိခြင်းကိုသာ ဆိုလိုသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း “ဤသို့ ထိုနေရာ၌ အကြင်အရာ မရှိလျှင် ထိုမရှိသောအရာမှ ဆိတ်သုဉ်းသည်ဟု ရှုမြင်၏၊ အကြင်အရာ ကြွင်းကျန်ရှိနေပါက ထိုထင်ရှားရှိနေသောအရာကို ရှိသည်ဟု သိ၏” ဟူ၍ ဤအနက်ကိုသာ ဟောတော်မူသည်။ ထို့အတူ ဉာယကျမ်းနှင့် သဒ္ဒါကျမ်းတို့၌လည်း ဤအနက်ကိုပင် မိန့်ဆိုသည်။ သို့ဖြစ်၍ ဤသုတ်၌ အနတ္တလက္ခဏာကိုသာ ဟောကြားတော်မူအပ်သည်။

47. Suttantaniddese suññasuññantiādīni pañcavīsati mātikāpadāni suññasambandhena uddisitvā tesaṃ niddeso kato. Tattha mātikāya tāva suññasaṅkhātaṃ suññaṃ, na aññena upapadena visesitanti suññasuññaṃ. Asukanti aniddiṭṭhattā cettha suññattameva vā apekkhitvā napuṃsakavacanaṃ kataṃ. Evaṃ sesesupi. Saṅkhāroyeva sesasaṅkhārehi suññoti saṅkhārasuññaṃ. Jarābhaṅgavasena virūpo pariṇāmo vipariṇāmo, tena vipariṇāmena suññaṃ vipariṇāmasuññaṃ. Aggañca taṃ attattaniyehi, sabbasaṅkhārehi vā suññañcāti aggasuññaṃ. Lakkhaṇameva sesalakkhaṇehi suññanti lakkhaṇasuññaṃ. Nekkhammādinā vikkhambhanena suññaṃ. Vikkhambhanasuññaṃ. Tadaṅgasuññādīsupi catūsu eseva nayo. Ajjhattañca taṃ attattaniyādīhi suññañcāti ajjhattasuññaṃ. Bahiddhā ca taṃ attattaniyādīhi suññañcāti bahiddhāsuññaṃ. Tadubhayaṃ attattaniyādīhi suññanti dubhatosuññaṃ. Samāno bhāgo etassāti sabhāgaṃ, sabhāgañca taṃ attattaniyādīhi suññañcāti sabhāgasuññaṃ, sadisasuññanti attho. Vigataṃ sabhāgaṃ visabhāgaṃ, visabhāgañca taṃ attattaniyādīhi suññañcāti visabhāgasuññaṃ, visadisasuññanti attho. Kesuci potthakesu sabhāgasuññaṃ visabhāgasuññaṃ nissaraṇasuññānantaraṃ likhitaṃ. Nekkhammādiesanā kāmacchandādinā suññāti esanāsuññaṃ. Pariggahasuññādīsu tīsupi eseva nayo. Ekārammaṇe patiṭṭhitattā nānārammaṇavikkhepābhāvato ekattañca taṃ nānattena suññañcāti ekattasuññaṃ. Tabbiparītena nānattañca [Pg.240] taṃ ekattena suññañcāti nānattasuññaṃ. Nekkhammādikhanti kāmacchandādinā suññāti khantisuññaṃ. Adhiṭṭhānasuññe pariyogāhanasuññe ca eseva nayo. Pariyogahanasuññantipi pāṭho. Sampajānassāti sampajaññena samannāgatassa parinibbāyantassa arahato. Pavattapariyādānanti anupādāparinibbānaṃ. Sabbasuññatānanti sabbasuññānaṃ. Paramatthasuññanti sabbasaṅkhārābhāvato uttamatthabhūtaṃ suññaṃ.

၄၇. သုတ္တန္တနိဒ္ဒေသ၌ 'သုညသုည' အစရှိသော နှစ်ဆယ့်ငါးပါးသော မာတိကာပုဒ်တို့ကို သုညသဒ္ဒါနှင့် စပ်ယှဉ်သောအားဖြင့် ညွှန်ပြ၍ ၎င်းတို့၏ အကျယ်ဖွင့်ဆိုချက်ကို ပြုတော်မူအပ်၏။ ထိုမာတိကာပုဒ်တို့တွင် သုညဟု ဆိုအပ်သော သုညတရားသည် အခြားသော ဥပပုဒ် (အနီး၌တည်သောပုဒ်) ဖြင့် အထူးမပြုအပ်သောကြောင့် 'သုညသုည' မည်၏။ ဤပါဠိ၌ ဤမည်သော တရားဟူ၍ အတိအကျ ညွှန်းဆိုမထားခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ဆိတ်သုဉ်းသောသဘော (သုညတ္တ) ကိုသာ ငဲ့၍သော်လည်းကောင်း နပုံသကလိင်ကို ပြုတော်မူသည်။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ သင်္ခါရတရားကိုယ်သည်သာ ကြွင်းသော သင်္ခါရတရားတို့မှ ဆိတ်သုဉ်းသောကြောင့် 'သင်္ခါရသုည' မည်၏။ အိုခြင်း၊ ပျက်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဖောက်ပြန်တတ်သော အဖြစ်သည် ဝိပရိဏာမ မည်၏။ ထိုဖောက်ပြန်သောရင့်ခြင်း (ဝိပရိဏာမ) မှ ဆိတ်သုဉ်းသောကြောင့် 'ဝိပရိဏာမသုည' မည်၏။ မြတ်သော နိဗ္ဗာန်တရားသည် အတ္တ၊ အတ္တနိယတို့မှလည်းကောင်း၊ သင်္ခါရအားလုံးတို့မှလည်းကောင်း ဆိတ်သုဉ်းသောကြောင့် 'အဂ္ဂသုည' မည်၏။ တစ်ခုသော လက္ခဏာသည်ပင် ကြွင်းသောလက္ခဏာတို့မှ ဆိတ်သုဉ်းသောကြောင့် 'လက္ခဏသုည' မည်၏။ နေက္ခမ္မအစရှိသော ဝိက္ခမ္ဘနပဟာန်ဖြင့် ဆိတ်သုဉ်းသော ကာမစ္ဆန္ဒစသည်သည် 'ဝိက္ခမ္ဘနသုည' မည်၏။ တဒင်္ဂသုညအစရှိသော ကြွင်းသောပုဒ်လေးပါးတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ အတွင်းအဇ္ဈတ္တတရားသည် ဖြစ်၍ အတ္တ၊ အတ္တနိယစသည်တို့မှ ဆိတ်သုဉ်းသောကြောင့် 'အဇ္ဈတ္တသုည' မည်၏။ အပြင်ဗဟိဒ္ဓတရားသည် ဖြစ်၍ အတ္တ၊ အတ္တနိယစသည်တို့မှ ဆိတ်သုဉ်းသောကြောင့် 'ဗဟိဒ္ဓသုည' မည်၏။ ထိုနှစ်ပါးစုံသော တရားတို့သည် အတ္တ၊ အတ္တနိယစသည်တို့မှ ဆိတ်သုဉ်းသောကြောင့် 'ဒုဘတောသုည' မည်၏။ တူသောအဖို့ရှိသော တရားသည် သဘာဂ မည်၏။ တူသောအဖို့ရှိသည်လည်းဖြစ်၍ အတ္တ၊ အတ္တနိယစသည်တို့မှ ဆိတ်သုဉ်းသောကြောင့် 'သဘာဂသုည' မည်၏။ တူညီသော ဆိတ်သုဉ်းခြင်းဟု အနက်ရသည်။ တူသောအဖို့ ကင်းသောတရားသည် ဝိသဘာဂ မည်၏။ မတူသောအဖို့ရှိသည်လည်းဖြစ်၍ အတ္တ၊ အတ္တနိယစသည်တို့မှ ဆိတ်သုဉ်းသောကြောင့် 'ဝိသဘာဂသုည' မည်၏။ မတူညီသော ဆိတ်သုဉ်းခြင်းဟု အနက်ရသည်။ အချို့သော စာအုပ်များ၌ သဘာဂသုညနှင့် ဝိသဘာဂသုညပုဒ်တို့ကို နိဿရဏသုည၏ နောက်တွင် ရေးသားထားသည်။ နေက္ခမ္မအစရှိသော ရှာမှီးခြင်းတရားသည် ကာမစ္ဆန္ဒအစရှိသည်တို့မှ ဆိတ်သုဉ်းသောကြောင့် 'ဧသနာသုည' မည်၏။ ပရိဂ္ဂဟသုညအစရှိသော သုံးပါးသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ တစ်ခုသော အာရုံ၌ တည်သဖြင့် အာရုံအမျိုးမျိုး၌ ပျံ့လွင့်ခြင်း မရှိခြင်းကြောင့် ဧကတ္တမည်သည်လည်းဖြစ်၍ နာနတ္တတရားမှ ဆိတ်သုဉ်းသောကြောင့် 'ဧကတ္တသုည' မည်၏။ ထိုမှ ပြောင်းပြန်ဖြစ်၍ နာနတ္တမည်သည်လည်းဖြစ်၍ ဧကတ္တတရားမှ ဆိတ်သုဉ်းသောကြောင့် 'နာနတ္တသုည' မည်၏။ နေက္ခမ္မအစရှိသော ခန္တီတရားသည် ကာမစ္ဆန္ဒအစရှိသည်တို့မှ ဆိတ်သုဉ်းသောကြောင့် 'ခန္တီသုည' မည်၏။ အဓိဋ္ဌာနသုညနှင့် ပရိယောဂါဟနသုညတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ 'ပရိယောဂဟနသုည' ဟူ၍လည်း အချို့မူ၌ ရှိသည်။ 'သမ္ပဇာနဿ' ဟူသည် ပညာဖြင့် ပြည့်စုံတော်မူ၍ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသော ရဟန္တာအရှင်မြတ်၏ ဖြစ်သည်။ 'ပဝတ္တပရိယာဒါနံ' ဟူသည် အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာန် ဖြစ်သည်။ 'သဗ္ဗသုညတာနံ' ဟူသည် ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတရားတို့၏ မရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'ပရမတ္ထသုညံ' ဟူသည် ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတရားတို့၏ ကင်းငြိမ်းရာဖြစ်၍ မြတ်သောအနက်ဖြစ်သော သုညတရား (နိဗ္ဗာန်) ဖြစ်သည်။

48. Mātikāniddese niccena vāti bhaṅgaṃ atikkamitvā pavattamānassa kassaci niccassa abhāvato niccena ca suññaṃ. Dhuvena vāti vijjamānakālepi paccayāyattavuttitāya thirassa kassaci abhāvato dhuvena ca suññaṃ. Sassatena vāti abbocchinnassa sabbakāle vijjamānassa kassaci abhāvato sassatena ca suññaṃ. Avipariṇāmadhammena vāti jarābhaṅgavasena avipariṇāmapakatikassa kassaci abhāvato avipariṇāmadhammena ca suññaṃ. Suttante attasuññatāya eva vuttāyapi niccasuññatañca sukhasuññatañca dassetuṃ idha niccena vātiādīnipi vuttāni. Aniccasseva hi pīḷāyogena dukkhattā niccasuññatāya vuttāya sukhasuññatāpi vuttāva hoti. Rūpādayo panettha cha visayā, cakkhuviññāṇādīni cha viññāṇāni, cakkhusamphassādayo cha phassā, cakkhusamphassajā vedanādayo cha vedanā cha saṅkhittāti veditabbaṃ.

၄၈. မာတိကာနိဒ္ဒေသ၌ 'မြဲသောတရားအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း' ဟူသည်မှာ ပျက်စီးခြင်း (ဘင်ခဏ) ကို ကျော်လွန်၍ တည်ရှိသော မည်သည့်မြဲသောတရားမျှ မရှိသောကြောင့် မြဲသောသဘောမှလည်း ဆိတ်သုဉ်းခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ခိုင်ခံ့သောတရားအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း' ဟူသည်မှာ ထင်ရှားရှိနေသော အခါ၌ပင်လျှင် အကြောင်းတရားတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ရခြင်းကြောင့် မြဲမြံခိုင်ခံ့သော တရားဟူ၍ မည်သည့်တရားမျှ မရှိသဖြင့် ခိုင်ခံ့သောသဘောမှလည်း ဆိတ်သုဉ်းခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အမြဲတည်သော တရားအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း' ဟူသည်မှာ ပျက်စီးခြင်းမပြတ် ခပ်သိမ်းသောကာလ၌ တည်ရှိသော တရားဟူ၍ မည်သည့်တရားမျှ မရှိသဖြင့် အမြဲတည်သော သဘောမှလည်း ဆိတ်သုဉ်းခြင်း ဖြစ်သည်။ 'မဖောက်ပြန်တတ်သော တရားအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း' ဟူသည်မှာ အိုခြင်း၊ ပျက်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် မဖောက်ပြန်တတ်သော သဘာဝရှိသည့် တရားဟူ၍ မည်သည့်တရားမျှ မရှိသဖြင့် မဖောက်ပြန်တတ်သော သဘောမှလည်း ဆိတ်သုဉ်းခြင်း ဖြစ်သည်။ သုတ်ပါဠိတော်၌ အတ္တမှ ဆိတ်သုဉ်းခြင်းကိုသာ ဟောတော်မူသော်လည်း နိစ္စမှ ဆိတ်သုဉ်းခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ သုခမှ ဆိတ်သုဉ်းခြင်းကိုလည်းကောင်း ပြသခြင်းငှာ ဤပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်ပါဠိ၌ 'မြဲသောတရားအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း' အစရှိသော စကားတို့ကိုလည်း မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ အကယ်စင်စစ် မမြဲသောတရား၏သာလျှင် နှိပ်စက်ခြင်းနှင့် ယှဉ်သဖြင့် ဆင်းရဲသော (ဒုက္ခ) သဘောရှိသောကြောင့် နိစ္စမှ ဆိတ်သုဉ်းခြင်းကို ဟောတော်မူလျှင် သုခမှ ဆိတ်သုဉ်းခြင်းကိုလည်း ဟောပြီးဖြစ်ပေသည်။ ဤနေရာ၌ ရူပစသော ခြောက်ပါးသော အာရုံတို့ကိုလည်းကောင်း၊ စက္ခုဝိညာဉ်စသော ခြောက်ပါးသော ဝိညာဉ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ စက္ခုသမ္ဖဿစသော ခြောက်ပါးသော ဖဿတို့ကိုလည်းကောင်း၊ စက္ခုသမ္ဖဿကြောင့်ဖြစ်သော ဝေဒနာစသော ခြောက်ပါးသော ဝေဒနာတို့ကိုလည်းကောင်း အကျဉ်းချုံ့၍ ပြထားသည်ဟု သိအပ်သည်။

Puññābhisaṅkhārotiādīsu punāti attano kārakaṃ, pūreti cassa ajjhāsayaṃ, pujjañca bhavaṃ nibbattetīti puññaṃ, abhisaṅkharoti vipākaṃ kaṭattārūpañcāti abhisaṅkhāro, puññaṃ abhisaṅkhāro puññābhisaṅkhāro. Puññapaṭipakkhato apuññaṃ abhisaṅkhāro apuññābhisaṅkhāro. Na iñjaṃ aneñjaṃ, aneñjaṃ bhavaṃ abhisaṅkharotīti āneñjābhisaṅkhāro. Puññābhisaṅkhāro dānasīlabhāvanāvasena pavattā aṭṭha kāmāvacarakusalacetanā, bhāvanāvaseneva pavattā pañca rūpāvacarakusalacetanāti terasa cetanā honti, apuññābhisaṅkhāro pāṇātipātādivasena pavattā dvādasa akusalacetanā, āneñjābhisaṅkhāro bhāvanāvaseneva pavattā catasso arūpāvacaracetanāti tayopi saṅkhārā ekūnatiṃsa cetanā honti. Kāyasaṅkhārotiādīsu kāyato vā pavatto, kāyassa vā saṅkhāroti kāyasaṅkhāro. Vacīsaṅkhāracittasaṅkhāresupi eseva nayo. Ayaṃ tiko [Pg.241] kammāyūhanakkhaṇe puññābhisaṅkhārādīnaṃ dvārato pavattidassanatthaṃ vutto. Kāyaviññattiṃ samuṭṭhāpetvā hi kāyadvārato pavattā aṭṭha kāmāvacarakusalacetanā, dvādasa akusalacetanā, abhiññācetanā cāti ekavīsati cetanā kāyasaṅkhāro nāma, tā eva ca vacīviññattiṃ samuṭṭhāpetvā vacīdvārato pavattā vacīsaṅkhāro nāma, manodvāre pavattā pana sabbāpi ekūnatiṃsa cetanā cittasaṅkhāro nāma. Atītā saṅkhārātiādīsu sabbepi saṅkhatadhammā sakakkhaṇaṃ patvā niruddhā atītā saṅkhārā, sakakkhaṇaṃ appattā anāgatā saṅkhārā, sakakkhaṇaṃ pattā paccuppannā saṅkhārāti.

ပုညာဘိသင်္ခါရ စသည်တို့၌ မိမိကို ပြုတတ်သော (မိမိ၏ မှီရာဖြစ်သော) ရုပ်ကို သန့်ရှင်းစင်ကြယ်စေတတ် (နှစ်သက်စေတတ်) သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ အလိုရှိအပ်သော အကျိုးကို ပြည့်စုံစေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပူဇော်ခြင်းအား လျောက်ပတ်သော ဘဝကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ကုသိုလ် (ပုည) မည်၏။ ပဋိသန္ဓေ ဝိပါက်နှင့် ကဋတ္တာရုပ်ကို ပြုပြင်တတ်သောကြောင့် အဘိသင်္ခါရ မည်၏။ ကုသိုလ်သည်ပင်လျှင် အဘိသင်္ခါရဖြစ်သောကြောင့် ပုညာဘိသင်္ခါရ မည်၏။ ကုသိုလ်နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့် အကုသိုလ် (အပုည) သည် အဘိသင်္ခါရ ဖြစ်သဖြင့် အပုညာဘိသင်္ခါရ မည်၏။ မတုန်လှုပ်သော ဘဝကို ပြုပြင်တတ်သောကြောင့် အာနေဉ္စာဘိသင်္ခါရ မည်၏။ ပုညာဘိသင်္ခါရဟူသည်မှာ အလှူပေးခြင်း၊ သီလဆောက်တည်ခြင်း၊ ဘာဝနာပွားများခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကာမာဝစရကုသိုလ်စေတနာ ၈ ပါးနှင့် ဘာဝနာကြောင့်သာ ဖြစ်ပေါ်လာသော ရူပါဝစရကုသိုလ်စေတနာ ၅ ပါး ပေါင်း စေတနာ ၁၃ ပါး ဖြစ်သည်။ အပုညာဘိသင်္ခါရဟူသည်မှာ သူ့အသက်သတ်ခြင်း စသည်တို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အကုသိုလ်စေတနာ ၁၂ ပါး ဖြစ်သည်။ အာနေဉ္စာဘိသင်္ခါရဟူသည်မှာ ဘာဝနာကြောင့်သာ ဖြစ်ပေါ်လာသော အရူပါဝစရစေတနာ ၄ ပါး ဖြစ်သည်။ ထိုသင်္ခါရသုံးပါးတို့သည် စေတနာ ၂၉ ပါး ဖြစ်ကြသည်။ ကာယသင်္ခါရ စသော ပါဠိတို့၌ ကာယဒွါရမှ ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကာယဒွါရကို ပြုပြင်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ကာယသင်္ခါရ မည်၏။ ဝစီသင်္ခါရနှင့် စိတ္တသင်္ခါရတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤကာယသင်္ခါရတိက်ကို ကံအားထုတ်ရာ ခဏ၌ ပုညာဘိသင်္ခါရစသည်တို့၏ ဒွါရအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ပုံကို ပြသခြင်းငှာ ဟောတော်မူအပ်သည်။ ကာယဝိညတ်ကို ဖြစ်စေ၍ ကာယဒွါရမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကာမာဝစရကုသိုလ်စေတနာ ၈ ပါး၊ အကုသိုလ်စေတနာ ၁၂ ပါးနှင့် အဘိညာဉ်စေတနာ ၁ ပါး ပေါင်း စေတနာ ၂၁ ပါးသည် ကာယသင်္ခါရ မည်၏။ ထိုစေတနာ ၂၁ ပါးတို့သည်ပင် ဝစီဝိညတ်ကို ဖြစ်စေ၍ ဝစီဒွါရမှ ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ ဝစီသင်္ခါရ မည်၏။ မနောဒွါရ၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော စေတနာ ၂၉ ပါးလုံးသည်မူကား စိတ္တသင်္ခါရ မည်၏။ အတီတာ သင်္ခါရာ စသော ပါဠိတို့၌ မိမိ၏ ခဏသို့ ရောက်၍ ချုပ်ပျက်သွားပြီးသော သင်္ခတတရားအားလုံးကို အတိတ်သင်္ခါရ ဟုလည်းကောင်း၊ မိမိ၏ ခဏသို့ မရောက်သေးသော သင်္ခတတရားအားလုံးကို အနာဂတ်သင်္ခါရ ဟုလည်းကောင်း၊ မိမိ၏ ခဏသို့ ရောက်ဆဲဖြစ်သော သင်္ခတတရားအားလုံးကို ပစ္စုပ္ပန်သင်္ခါရ ဟုလည်းကောင်း သိအပ်၏။

Vipariṇāmasuññe paccuppannaṃ dassetvā tassa tassa vipariṇāmo sukhena vattuṃ sakkāti paṭhamaṃ paccuppannadhammā dassitā. Tattha jātaṃ rūpanti paccuppannaṃ rūpaṃ. Sabhāvena suññanti ettha sayaṃ bhāvo sabhāvo, sayameva uppādoti attho. Sato vā bhāvo sabhāvo, attatoyeva uppādoti attho. Paccayāyattavuttittā paccayaṃ vinā sayameva bhāvo, attato eva vā bhāvo etasmiṃ natthīti sabhāvena suññaṃ, sayameva bhāvena, attato eva vā bhāvena suññanti vuttaṃ hoti. Atha vā sakassa bhāvo sabhāvo. Pathavīdhātuādīsu hi anekesu rūpārūpadhammesu ekeko dhammo paraṃ upādāya sako nāma. Bhāvoti ca dhammapariyāyavacanametaṃ. Ekassa ca dhammassa añño bhāvasaṅkhāto dhammo natthi, tasmā sakassa aññena bhāvena suññaṃ, sako aññena bhāvena suññoti attho. Tena ekassa dhammassa ekasabhāvatā vuttā hoti. Atha vā sabhāvena suññanti suññasabhāveneva suññaṃ. Kiṃ vuttaṃ hoti? Suññasuññatāya eva suññaṃ, na aññāhi pariyāyasuññatāhi suññanti vuttaṃ hoti.

ဝိပရိဏာမသုည၌ ပစ္စုပ္ပန်တရားကို ပြသခြင်းဖြင့် ထိုထိုပစ္စုပ္ပန်တရား၏ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးပုံကို လွယ်ကူစွာ ပြောဆိုနိုင်သောကြောင့် ရှေးဦးစွာ ပစ္စုပ္ပန်တရားတို့ကို ပြတော်မူသည်။ ထိုဝိပရိဏာမသုည၌ 'ဇာတံ ရူပံ' ဟူသည် ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်သော ရူပက္ခန္ဓာကို ဆိုလိုသည်။ 'သဘာဝေန သုညံ' ဟူသော ဤနေရာ၌ မိမိအလိုလို ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် 'သဘာဝ' မည်၏။ ဆိုလိုသည်မှာ ကံစသော အကြောင်းတရားများနှင့် ကင်း၍ အလိုလို ဥပါဒ်ဖြစ်ခြင်းဟူသော အနက်တည်း။ သို့မဟုတ် အာပေါဓာတ်စသည်တို့နှင့် မရောမယှက်ဘဲ သီးခြားဖြစ်ခြင်းသည် 'သဘာဝ' မည်၏။ ဆိုလိုသည်မှာ အတ္တအားဖြင့် သီးသန့် ဥပါဒ်ဖြစ်ခြင်းဟူသော အနက်တည်း။ ရူပက္ခန္ဓာသည် အကြောင်းတရားတို့အပေါ်၌ မှီ၍ဖြစ်သော သဘောရှိသောကြောင့်၊ အကြောင်းတရားမပါဘဲ မိမိအလိုလို ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း သို့မဟုတ် အတ္တသက်သက်အားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းသည် ထိုရူပက္ခန္ဓာ၌ မရှိချေ။ ထို့ကြောင့် မိမိအလိုလိုဖြစ်ခြင်း သို့မဟုတ် အတ္တအားဖြင့် ဖြစ်ခြင်းမှ ဆိတ်သုဉ်းသောကြောင့် 'သဘာဝေန သုညံ' (သဘာဝအားဖြင့် ဆိတ်သုဉ်း၏) ဟု ဆိုလိုသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် မိမိ၏ ဖြစ်ခြင်း (ဘာဝ) သည် 'သဘာဝ' မည်၏။ ပထဝီဓာတ် အစရှိသော များစွာသော ရုပ်နာမ်တရားတို့တွင် တစ်ခုချင်းစီသော တရားသည် အခြားသောတရားကို ထောက်၍ 'သက' မည်၏။ 'ဘာဝ' ဟူသော ပုဒ်သည် 'ဓမ္မ' သဒ္ဒါ၏ ပရိယာယ်ပုဒ် ဖြစ်သည်။ တစ်ခုတည်းသော တရားအားလည်း ထိုတရားမှတစ်ပါး 'ဘာဝ' ဟု ဆိုအပ်သော အခြားတရားမရှိချေ။ ထို့ကြောင့် မိမိ၏ အခြားသော တရားမှ ဆိတ်သုဉ်း၏။ ဆိုလိုသည်မှာ မိမိသည် အခြားသောသဘောမှ ဆိတ်သုဉ်း၏ ဟူသော အနက်တည်း။ ထိုပုဒ်ဖြင့် တရားတစ်ခု၌ တစ်ခုသော လက္ခဏာသဘောသာ ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် 'သဘာဝေန သုညံ' ဟူသည် သုညအမည်ရှိသော သဘော (သုညသဘာဝ) မျှသာဖြစ်၍ ဆိတ်သုဉ်းခြင်း ဖြစ်သည်။ အဘယ်သို့ ဆိုလိုသနည်းဟူမူ - မုချသုညဖြစ်သော သုညသုညတာ သဘောမျှသာဖြစ်၍ ဆိတ်သုဉ်းခြင်းဖြစ်ပြီး၊ အခြားသော ပရိယာယ်အားဖြင့် ဆိုအပ်သော သုညတို့ကြောင့် ဆိတ်သုဉ်းခြင်း မဟုတ်ဟု ဆိုလိုသည်။

Sace pana keci vadeyyuṃ ‘‘sako bhāvo sabhāvo, tena sabhāvena suñña’’nti. Kiṃ vuttaṃ hoti? Bhāvoti dhammo, so paraṃ upādāya sapadena visesito sabhāvo nāma hoti. Dhammassa kassaci avijjamānattā ‘‘jātaṃ rūpaṃ sabhāvena suñña’’nti rūpassa avijjamānatā vuttā hotīti. Evaṃ sati ‘‘jātaṃ rūpa’’ntivacanena virujjhati. Na hi uppādarahitaṃ jātaṃ nāma hoti. Nibbānañhi uppādarahitaṃ, taṃ jātaṃ nāma na [Pg.242] hoti, jātijarāmaraṇāni ca uppādarahitāni jātāni nāma na honti. Tenevettha ‘‘jātā jāti sabhāvena suññā, jātaṃ jarāmaraṇaṃ sabhāvena suñña’’nti evaṃ anuddharitvā bhavameva avasānaṃ katvā niddiṭṭhaṃ. Yadi uppādarahitassāpi ‘‘jāta’’ntivacanaṃ yujjeyya, ‘‘jātā jāti, jātaṃ jarāmaraṇa’’nti vattabbaṃ bhaveyya. Yasmā uppādarahitesu jātijarāmaraṇesu ‘‘jāta’’ntivacanaṃ na vuttaṃ, tasmā ‘‘sabhāvena suññaṃ avijjamāna’’nti vacanaṃ avijjamānassa uppādarahitattā ‘‘jāta’’ntivacanena virujjhati. Avijjamānassa ca ‘‘suñña’’ntivacanaṃ heṭṭhā vuttena lokavacanena ca bhagavato vacanena ca ñāyasaddaganthavacanena ca virujjhati, anekāhi ca yuttīhi virujjhati, tasmā taṃ vacanaṃ kacavaramiva chaḍḍitabbaṃ. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, atthisammataṃ loke paṇḍitānaṃ, ahampi taṃ atthīti vadāmi. Yaṃ, bhikkhave, natthisammataṃ loke paṇḍitānaṃ, ahampi taṃ natthīti vadāmi. Kiñca, bhikkhave, atthisammataṃ loke paṇḍitānaṃ, yamahaṃ atthīti vadāmi? Rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ atthisammataṃ loke paṇḍitānaṃ, ahampi taṃ atthīti vadāmī’’tiādīhi (saṃ. ni. 3.94) anekehi buddhavacanappamāṇehi anekāhi ca yuttīhi dhammā sakakkhaṇe vijjamānā evāti niṭṭhamettha gantabbaṃ.

အကယ်၍ အချို့သော ဆရာတို့က 'မိမိ၏ ဖြစ်ခြင်းသည် သဘာဝမည်၏၊ ထိုသဘာဝအားဖြင့် ဆိတ်သုဉ်း၏' ဟု ဆိုပါမူ၊ အဘယ်သို့ ဆိုလိုရာရောက်သနည်းဟူမူ - 'ဘာဝ' ဟူသည် တရား ဖြစ်၏။ ထိုတရားသည် အခြားတရားကို စွဲ၍ 'သ' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် အထူးပြုအပ်သော် 'သဘာဝ' မည်၏။ ရူပက္ခန္ဓာစသော တရားသည် ခဏသုံးပါး (ဥပါဒ်၊ ဌီ၊ ဘင်) အားဖြင့် ထင်ရှားမရှိသောကြောင့် 'ဇာတံ ရူပံ သဘာဝေန သုညံ' ဟူသော ပါဠိစကားဖြင့် ရူပက္ခန္ဓာ၏ ပရမတ်အားဖြင့် ထင်ရှားမရှိပုံကို ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါမူ - ထိုသို့ ဖြစ်ပါက 'ဇာတံ ရူပံ' ဟူသော စကားနှင့် ဆန့်ကျင်ပေလိမ့်မည်။ အကြောင်းမူကား ဥပါဒ်ခဏမှ ကင်းသောတရားကို 'ဇာတ' (ဖြစ်ပေါ်လာသောတရား) ဟု မခေါ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ နိဗ္ဗာန်သည် ဥပါဒ်ခဏမှ ကင်း၏။ ထိုနိဗ္ဗာန်ကို 'ဇာတ' ဟု မခေါ်နိုင်ချေ။ ဇာတိ၊ ဇရာ၊ မရဏတို့သည်လည်း ဥပါဒ်ခဏမှ ကင်းသဖြင့် 'ဇာတ' ဟု မခေါ်နိုင်ကြကုန်။ ထို့ကြောင့်ပင် ဤဝိပရိဏာမသုည၏ နိဒ္ဒေသ၌ 'ဇာတာ ဇာတိ သဘာဝေန သုညာ၊ ဇာတံ ဇရာမရဏံ သဘာဝေန သုညံ' ဟု ထိုသို့ မထုတ်နုတ်ဘဲ ဘဝအဆုံးရှိသော ပုဒ်ကိုသာ ပြတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ဥပါဒ်မှ ကင်းသောတရားကိုလည်း 'ဇာတ' ဟု သုံးစွဲရန် သင့်လျော်ပါက 'ဇာတာ ဇာတိ၊ ဇာတံ ဇရာမရဏံ' ဟု ဟောတော်မူအပ်ပေလိမ့်မည်။ ဥပါဒ်ခဏမှ ကင်းကုန်သော ဇာတိ၊ ဇရာ၊ မရဏတို့၌ 'ဇာတ' ဟူသော သဒ္ဒါကို မဟောအပ်သောကြောင့် 'သဘာဝအားဖြင့် ဆိတ်သုဉ်း၏၊ ထင်ရှားမရှိ' ဟူသော ကေစိဆရာတို့၏ စကားသည် ထင်ရှားမရှိသော တရားဟူသမျှ ဥပါဒ်ခဏမှ ကင်းမြဲဖြစ်သောကြောင့် 'ဇာတ' ဟူသော သဒ္ဒါနှင့် ဆန့်ကျင်ပေသည်။ ထို့ပြင် ထင်ရှားမရှိသော ရူပက္ခန္ဓာကို 'သုည' ဟု ဆိုခြင်းသည် အထက်၌ ဆိုခဲ့သော လောကဝေါဟာရ စကားနှင့်လည်းကောင်း၊ မြတ်စွာဘုရား၏ စူဠသုညသုတ် စကားတော်နှင့်လည်းကောင်း၊ ဉာယကျမ်း၊ သဒ္ဒါကျမ်းလာ စကားတို့နှင့်လည်းကောင်း၊ များစွာသော ယုတ္တိတို့နှင့်လည်းကောင်း ဆန့်ကျင်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုကေစိဆရာတို့၏ စကားကို အမှိုက်သရိုက်ကဲ့သို့ စွန့်ပစ်အပ်၏။ 'ရဟန်းတို့၊ လောက၌ ပညာရှိတို့သည် အကြင် မမြဲသောသဘော၊ ဆင်းရဲသောသဘော၊ ဖောက်ပြန်တတ်သောသဘောရှိသော ရူပက္ခန္ဓာကို ရှိ၏ဟု သမုတ်အပ်၏၊ ထိုရူပက္ခန္ဓာကို ငါဘုရားသည်လည်း ရှိ၏ဟူ၍သာ ဆို၏' စသည်ဖြင့် များစွာသော ဗုဒ္ဓဝစန သာဓကတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ များစွာသော ယုတ္တိတို့ဖြင့်လည်းကောင်း တရားတို့သည် မိမိတို့၏ ကိစ္စတပ်သော လက္ခဏာ၌ ထင်ရှားရှိကုန်သည်သာ ဖြစ်သည်ဟု ဤနေရာ၌ အပြီးသတ် ဆုံးဖြတ်ချက်သို့ ရောက်အပ်၏။

Vigataṃ rūpanti uppajjitvā bhaṅgaṃ patvā niruddhaṃ atītaṃ rūpaṃ. Vipariṇatañceva suññañcāti jarābhaṅgavasena virūpaṃ pariṇāmaṃ pattañca vattamānasseva vipariṇāmasabbhāvato atītassa vipariṇāmābhāvato tena vipariṇāmena suññañcāti attho. Jātā vedanātiādīsupi eseva nayo. Jātijarāmaraṇaṃ pana anipphannattā sakabhāvena anupalabbhanīyato idha na yujjati, tasmā ‘‘jātā jāti, jātaṃ jarāmaraṇa’’ntiādike dve naye pahāya bhavādikameva nayaṃ pariyosānaṃ katvā ṭhapitaṃ.

ဝိဂတံ ရူပံ ဟူသည်မှာ ဖြစ်ပေါ်လာပြီးနောက် ဘင်ခဏသို့ ရောက်၍ ချုပ်ပျက်သွားသော အတိတ်ရူပက္ခန္ဓာကို ဆိုလိုသည်။ ဝိပရိဏတဉ္စေဝ သုညဉ္စ ဟူသည်မှာ ဌီခဏ၊ ဘင်ခဏတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖောက်ပြန်ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်သည်လည်း ဖြစ်၏။ (ဖြစ်ဆဲဖြစ်သော ပစ္စုပ္ပန်ရူပက္ခန္ဓာ၌သာ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးခြင်း ဖြစ်နိုင်၍ အတိတ်ရူပက္ခန္ဓာ၌ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်း မရှိသောကြောင့်) ထိုဌီခဏ၊ ဘင်ခဏဟူသော ဖောက်ပြန်ပျက်စီးခြင်းမှ ဆိတ်သုဉ်းသည်လည်း ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဇာတာ ဝေဒနာ အစရှိသော နေရာတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဇာတိ၊ ဇရာ၊ မရဏတို့သည်မူကား အကြောင်းတရားတို့က ပြုပြင်မပြီးစေအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိမိသီးခြားသဘောဖြင့် မရနိုင်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဤနေရာ၌ မသင့်လျော်ပေ။ ထို့ကြောင့် ဇာတိစသော နည်းနှစ်ခုကို ချန်လှပ်၍ ဘဝအစရှိသည်ကိုသာ အဆုံးပြု၍ ပြတော်မူသည်။

Agganti agge bhavaṃ. Seṭṭhanti ativiya pasaṃsanīyaṃ. Visiṭṭhanti atisayabhūtaṃ. Viseṭṭhantipi pāṭho. Tidhāpi pasatthaṃ nibbānaṃ sammāpaṭipadāya paṭipajjitabbato padaṃ nāma. Yadidanti yaṃ idaṃ. Idāni vattabbaṃ nibbānaṃ nidasseti. Yasmā nibbānaṃ āgamma sabbasaṅkhārānaṃ samatho hoti, khandhūpadhikilesūpadhiabhisaṅkhārūpadhikāmaguṇūpadhisaṅkhātānaṃ upadhīnaṃ paṭinissaggo hoti, taṇhānaṃ khayo virāgo nirodho ca hoti, tasmā sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo [Pg.243] taṇhakkhayo virāgo nirodhoti vuccati. Nibbānanti sabhāvalakkhaṇena nigamitaṃ.

“အဂ္ဂ” ဟူသည် အစွန်အဖျား (အထွတ်အထိပ်) ၌ ဖြစ်သော သဘောတည်း။ “သေဋ္ဌ” ဟူသည် အလွန် ချီးမွမ်းအပ်သော သဘောတည်း။ “ဝိသိဋ္ဌ” ဟူသည် မြတ်သည်ထက် မြတ်သည်ဖြစ်၍ ဖြစ်သော သဘောတည်း။ “ဝိသေဋ္ဌ” ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏။ သုံးမျိုးသော ပုဒ်တို့ဖြင့်လည်း ချီးမွမ်းအပ်သော နိဗ္ဗာန်ကို မဖောက်မပြန်သော အကျင့်ဖြင့် ရောက်အပ်သောကြောင့် “ပဒ” (အရာ) မည်၏။ “ယဒိဒံ” ဟူသည် “ယံ ဣဒံ” ဟု ပုဒ်ဖြတ်အပ်၏။ ယခု ဆိုအပ်လတ္တံ့သော နိဗ္ဗာန်ကို ညွှန်ပြ၏။ (တစ်နည်း) “ယဒိဒံ” ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ယခု ဆိုအပ်လတ္တံ့သော “အကြင် ဤနိဗ္ဗာန်” ကို ပြ၏။ အကြင်ကြောင့် နိဗ္ဗာန်ကို အမှီပြု၍ (သို့မဟုတ် ဖြစ်ပေါ်လာသော မဂ်ဖြင့်) ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတို့၏ ငြိမ်းခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ခန္ဓုပဓိ၊ ကိလေသုပဓိ၊ အဘိသင်္ခါရုပဓိ၊ ကာမဂုဏုပဓိ ဟု ဆိုအပ်ကုန်သော ဥပဓိတို့ကို စွန့်လွှတ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။ တဏှာတို့၏ ကုန်ခြင်း၊ ကင်းပြတ်ခြင်း၊ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းတို့သည် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတို့၏ ငြိမ်းရာ (သဗ္ဗသင်္ခါရသမထ)၊ ခပ်သိမ်းသော ဥပဓိတို့ကို စွန့်ရာ (သဗ္ဗူပဓိပဋိနိဿဂ္ဂ)၊ တဏှာကုန်ရာ (တဏှက္ခယ)၊ တဏှာကင်းရာ (ဝိရာဂ)၊ ချုပ်ရာ (နိရောဓ) ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ “နိဗ္ဗာနံ” ဟူသော ပုဒ်သည် တဏှာက္ခယ အစရှိသော သဘာဝလက္ခဏာဖြင့် နိဂုံးချုပ်သော ပုဒ်ဖြစ်သည်။

Lakkhaṇesu hi ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, bālassa bālalakkhaṇāni bālanimittāni bālāpadānāni. Katamāni tīṇi? Idha, bhikkhave, bālo duccintitacintī ca hoti dubbhāsitabhāsī ca dukkaṭakammakārī ca. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi bālassa bālalakkhaṇāni bālanimittāni bālāpadānānī’’ti (a. ni. 3.3; ma. ni. 3.246) vuttaṃ. Paṇḍitehi bālassa bāloti sallakkhaṇato tividhaṃ bālalakkhaṇaṃ. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, paṇḍitassa paṇḍitalakkhaṇāni paṇḍitanimittāni paṇḍitāpadānāni. Katamāni tīṇi? Idha, bhikkhave, paṇḍito sucintitacintī ca hoti subhāsitabhāsī ca sukatakammakārī ca. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi paṇḍitassa paṇḍitalakkhaṇāni paṇḍitanimittāni paṇḍitāpadānānī’’ti (a. ni. 3.3; ma. ni. 3.253) vuttaṃ. Paṇḍitehi paṇḍitassa paṇḍitoti sallakkhaṇato tividhaṃ paṇḍitalakkhaṇaṃ.

လက္ခဏာသုညတို့၌ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ “ချစ်သားရဟန်းတို့၊ သူမိုက်၏ သူမိုက်ဟူ၍ မှတ်ကြောင်းလက္ခဏာ၊ သိကြောင်းနိမိတ်၊ သူမိုက်ဟူ၍ သိခြင်းအကြောင်း ဖြစ်ကုန်သော ဤတရားတို့သည် သုံးပါးတို့တည်း။ အဘယ်သုံးပါးတို့နည်းဟူမူ - ချစ်သားရဟန်းတို့၊ ဤလောက၌ သူမိုက်သည် မကောင်းသော အကြံကို ကြံလေ့ရှိသည်လည်း ဖြစ်၏၊ မကောင်းသော စကားကို ပြောဆိုလေ့ရှိသည်လည်း ဖြစ်၏၊ မကောင်းသော အမှုကို ပြုလုပ်လေ့ရှိသည်လည်း ဖြစ်၏။ ချစ်သားရဟန်းတို့၊ ဤသုံးပါးတို့သည် သူမိုက်၏ သူမိုက်ဟူ၍ မှတ်ကြောင်းလက္ခဏာ၊ သိကြောင်းနိမိတ်၊ သူမိုက်ဟူ၍ သိခြင်းအကြောင်းတို့တည်း” ဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ ပညာရှိတို့သည် သူမိုက်အား “သူမိုက်” ဟု မှတ်သားအပ်သော အမူအရာဖြစ်သောကြောင့် သုံးပါးအပြားရှိသော ဒုစ္စိန္တိတ စသည်တို့သည် သူမိုက်၏ လက္ခဏာ (ဗာလလက္ခဏ) မည်၏။ “ချစ်သားရဟန်းတို့၊ ပညာရှိ၏ ပညာရှိဟူ၍ မှတ်ကြောင်းလက္ခဏာ၊ သိကြောင်းနိမိတ်၊ ပညာရှိဟူ၍ သိခြင်းအကြောင်း ဖြစ်ကုန်သော ဤတရားတို့သည် သုံးပါးတို့တည်း။ အဘယ်သုံးပါးတို့နည်းဟူမူ - ချစ်သားရဟန်းတို့၊ ဤလောက၌ ပညာရှိသည် ကောင်းသော အကြံကို ကြံလေ့ရှိသည်လည်း ဖြစ်၏၊ ကောင်းသော စကားကို ပြောဆိုလေ့ရှိသည်လည်း ဖြစ်၏၊ ကောင်းသော အမှုကို ပြုလုပ်လေ့ရှိသည်လည်း ဖြစ်၏။ ချစ်သားရဟန်းတို့၊ ဤသုံးပါးတို့သည် ပညာရှိ၏ ပညာရှိဟူ၍ မှတ်ကြောင်းလက္ခဏာ၊ သိကြောင်းနိမိတ်၊ ပညာရှိဟူ၍ သိခြင်းအကြောင်းတို့တည်း” ဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ ပညာရှိတို့သည် ပညာရှိအား “ပညာရှိ” ဟု မှတ်သားအပ်သော အခြင်းအရာဖြစ်သောကြောင့် သုံးပါးအပြားရှိသော သုစိန္တိတ စသည်တို့သည် ပညာရှိ၏ လက္ခဏာ (ပဏ္ဍိတလက္ခဏ) မည်၏။

‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, saṅkhatassa saṅkhatalakkhaṇāni. Katamāni tīṇi? Uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyati. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi saṅkhatassa saṅkhatalakkhaṇānī’’ti (a. ni. 3.47-48) vuttaṃ. Uppādo eva saṅkhatamiti lakkhaṇanti saṅkhatalakkhaṇaṃ. Evamitaradvayepi attho veditabbo. Iminā uppādakkhaṇe sesadvinnaṃ, ṭhitikkhaṇe sesadvinnaṃ, bhaṅgakkhaṇe ca sesadvinnaṃ abhāvo dassito. Yaṃ panettha peyyālamukhena jātiyā ca jarāmaraṇassa ca uppādādilakkhaṇaṃ vuttaṃ, taṃ vipariṇāmasuññatāya jātijarāmaraṇāni hitvā bhavapariyosānasseva nayassa vacanena ca uppādādīnaṃ uppādādiavacanasamayena ca virujjhati. Lakkhaṇasote patitattā pana sotapatitaṃ katvā likhitanti veditabbaṃ. Yathā ca abhidhamme (dha. sa. 562-565) ahetukavipākamanodhātumanoviññāṇadhātūnaṃ saṅgahavāre labbhamānampi jhānaṅgaṃ pañcaviññāṇasote patitvā gatanti na uddhaṭanti vuttaṃ, evamidhāpi sotapatitatā veditabbā. Atha vā jātijarāmaraṇavantānaṃ saṅkhārānaṃ uppādādayo ‘‘jātijarāmaraṇaṃ aniccato’’tiādīsu (paṭi. ma. 1.73; 2.4) viya tesaṃ viya katvā vuttanti veditabbaṃ.

“ချစ်သားရဟန်းတို့၊ သင်္ခတတရား၏ သင်္ခတလက္ခဏာတို့သည် ဤသုံးပါးတို့တည်း။ အဘယ်သုံးပါးတို့နည်းဟူမူ - ဥပါဒ်ခဏသည် ထင်ရှား၏၊ ဝယ (ပျက်စီးခြင်း/ဘင်ခဏ) သည် ထင်ရှား၏၊ တည်ဆဲအခါ၌ တစ်ပါးသော အခြင်းအရာသို့ ပြောင်းလဲခြင်း (ဌီခဏ၏ အညထတ္တ) သည် ထင်ရှား၏။ ချစ်သားရဟန်းတို့၊ သင်္ခတတရား၏ သင်္ခတလက္ခဏာတို့သည် ဤသုံးပါးတို့တည်း” ဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ ဥပါဒ်ခဏသည်ပင်လျှင် “သင်္ခတတရား” ဟု မှတ်ကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် “သင်္ခတလက္ခဏ” မည်၏။ ဤနည်းတူစွာ ကြွင်းသော ဝယပုဒ်၊ ဌိတဿ အညထတ္တံပုဒ် ဤနှစ်ခုတို့၌လည်း အနက်ကို သိအပ်၏။ ဤပဋိသမ္ဘိဒါမဂ် ပါဠိတော်ဖြင့် ဥပါဒ်ခဏ၌ ကြွင်းသော ဌီခဏ၊ ဘင်ခဏ နှစ်ပါးတို့ မရှိခြင်းကို ပြတော်မူ၏။ ဘင်ခဏ၌လည်း ကြွင်းသော ဥပါဒ်ခဏ၊ ဌီခဏ နှစ်ပါးတို့ မရှိခြင်းကို ပြတော်မူ၏။ ဆိုဖွယ်အထူးကို ဆိုဦးအံ့ - ဤလက္ခဏသုည၏ နိဒ္ဒေသ၌ ပေယျာလကို အဦးပြုသောအားဖြင့် ဇာတိ၏လည်းကောင်း၊ ဇရာမရဏ၏လည်းကောင်း အကြင်ဥပါဒ်စသော လက္ခဏာကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုဟောအပ်သော ဥပါဒ်လက္ခဏာသည် ဝိပရိဏာမသုညတ၏ နိဒ္ဒေသ၌ ဇာတိ ဇရာမရဏတို့ကို ပယ်စွန့်၍ ဘဝအဆုံးရှိသည်သာလျှင်ဖြစ်သော နည်းကို ဟောတော်မူခြင်းနှင့်လည်းကောင်း၊ ဥပါဒ်အစရှိသည်တို့ကို ဥပါဒ်အစရှိသောအားဖြင့် မဟောအပ်သောအယူနှင့်လည်းကောင်း ဆန့်ကျင်၏။ သို့ရာတွင် လက္ခဏာတို့ကို ဟောရာ ဒေသနာအလျဉ်၌ ကျရောက်သည်ဖြစ်သောကြောင့် ဒေသနာအလျဉ်၌ ကျသည်ကို ပြု၍ ရေးသားအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ ပုံစံအားဖြင့် အဘိဓမ္မာ၌ အဟိတ်ဝိပါက် မနောဓာတ် မနောဝိညာဏဓာတ်တို့၏ အဖွင့်ဖြစ်သော သင်္ဂဟဝါရ၌ တရားကိုယ်အားဖြင့် ရအပ်သော်လည်း ဝိတက်ဈာန်ကို ပဉ္စဝိညာဉ်ဟောရာ ဒေသနာအလျဉ်၌ ကျရောက်သွားသောကြောင့် ထုတ်နုတ်၍ မပြသကဲ့သို့၊ ဤပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်ပါဠိ၌လည်း ဒေသနာအလျဉ်၌ ကျရောက်ခြင်းကြောင့်ဟု သိအပ်၏။ တစ်နည်းကား - ဇာတိ၊ ဇရာ၊ မရဏရှိကုန်သော သင်္ခါရတရားတို့၏ ဥပါဒ်အစရှိသည်တို့ကို “ဇာတိ ဇရာ မရဏံ အနိစ္စတော” စသော ပါဠိတို့၌ကဲ့သို့ ထိုဇာတိ ဇရာ မရဏတို့၏ ဥပါဒ်ခဏအစရှိသည်တို့ကဲ့သို့ ပြု၍ ဟောတော်မူအပ်၏ဟု သိအပ်၏။

Nekkhammena [Pg.244] kāmacchando vikkhambhito ceva suñño cāti kāmacchando nekkhammena vikkhambhito ceva nekkhammassa tattha abhāvato teneva vikkhambhanasaṅkhātena nekkhammena suñño ca. Evaṃ sesesupi yojanā kātabbā. Tadaṅgappahānasamucchedappahānesupi cettha tadaṅgavasena ca samucchedavasena ca pahīnaṃ dūrīkatameva hotīti iminā dūrīkaraṇaṭṭhena vikkhambhanaṃ vuttaṃ.

“နေက္ခမ္မဖြင့် ကာမစ္ဆန္ဒကို ခွာအပ်သည်လည်း ဖြစ်၏၊ ဆိတ်သည်လည်း ဖြစ်၏” ဟူသော ပုဒ်၌ နီဝရဏကိစ္စတပ်သော ကာမစ္ဆန္ဒကို နေက္ခမ္မ (ဈာန်) သည် ခွာအပ်သည်လည်း ဖြစ်၏၊ ထိုကာမစ္ဆန္ဒ၌ နေက္ခမ္မ (ဈာန်) မရှိခြင်းကြောင့် ဝိက္ခမ္ဘနဟု ဆိုအပ်သော ထိုနေက္ခမ္မဖြင့်သာလျှင် ဆိတ်သည်လည်း ဖြစ်၏။ ဤနည်းတူစွာ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း ယှဉ်စပ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏။ ဤဝိက္ခမ္ဘန၊ တဒင်္ဂ၊ သမုစ္ဆေဒ ပဟာန်သုံးပါးတို့တွင် တဒင်္ဂပဟာန်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သမုစ္ဆေဒပဟာန်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ပယ်အပ်ပြီးသော ကာမစ္ဆန္ဒအစရှိသည်ကို ဝေးစွာပြုတတ်သောကြောင့် (ဝေးဝေးရှောင်ရှားစေသော အနက်ကြောင့်) “ဝိက္ခမ္ဘန” (ဝိက္ခမ္ဘနပဟာန်) ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။

Nekkhammena kāmacchando tadaṅgasuññoti nekkhammena pahīno kāmacchando tena nekkhammasaṅkhātena aṅgena suñño. Atha vā yo koci kāmacchando nekkhammassa tattha abhāvato nekkhammena tena aṅgena suñño. Evaṃ sesesupi yojanā kātabbā. Tassa tassa aṅgassa tattha tattha abhāvamatteneva cettha upacārappanājhānavasena ca vipassanāvasena ca tadaṅgasuññatā niddiṭṭhā. Pahānadīpakassa vacanassa abhāvena pana vivaṭṭanānupassanaṃyeva pariyosānaṃ katvā vipassanā niddiṭṭhā, cattāro maggā na niddiṭṭhā. Nekkhammena kāmacchando samucchinno ceva suñño cātiādīsu vikkhambhane vuttanayeneva attho veditabbo. Tadaṅgavikkhambhanavasena pahīnānipi cettha samudācārābhāvato samucchinnāni nāma hontīti iminā pariyāyena samucchedo vutto, taṃtaṃsamucchedakiccasādhanavasena vā maggasampayuttanekkhammādivasena vuttantipi veditabbaṃ. Paṭippassaddhinissaraṇasuññesu ca idha vuttanayeneva attho veditabbo. Tadaṅgavikkhambhanasamucchedapahānesu panettha paṭippassaddhimattattaṃ nissaṭamattattañca gahetvā vuttaṃ. Pañcasupi etesu suññesu nekkhammādīniyeva vikkhambhanatadaṅgasamucchedapaṭippassaddhinissaraṇanāmena vuttāni. Ajjhattanti ajjhattabhūtaṃ. Bahiddhāti bahiddhābhūtaṃ. Dubhatosuññanti ubhayasuññaṃ. Paccattādīsupi hi to-itivacanaṃ hotiyeva.

“နေက္ခမ္မဖြင့် ကာမစ္ဆန္ဒသည် တဒင်္ဂသုည ဖြစ်၏” ဟူသည် နေက္ခမ္မဖြင့် ပယ်အပ်ပြီးသော ကာမစ္ဆန္ဒသည် ထိုနေက္ခမ္မဟူသော အင်္ဂါမှ ဆိတ်ငြိမ်း၏။ တစ်နည်းကား - အမှတ်မရှိသော (ပယ်အပ်ပြီးသော သို့မဟုတ် မပယ်အပ်သေးသော) ကာမစ္ဆန္ဒသည် ထိုကာမစ္ဆန္ဒ၌ နေက္ခမ္မမရှိခြင်းကြောင့် ထိုနေက္ခမ္မဟူသော အင်္ဂါမှ ဆိတ်ငြိမ်း၏။ ဤနည်းတူစွာ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း ယှဉ်စပ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏။ ဆိုဖွယ်အထူးကို ဆိုဦးအံ့ - ထိုတဒင်္ဂအစရှိသော ဝါရတို့၌ ထိုထိုဈာန်၏ ထိုထိုကာမစ္ဆန္ဒစသည်တို့၌ မရှိကာမျှဖြင့်သာလျှင် ဥပစာဈာန်၊ အပ္ပနာဈာန်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝိပဿနာ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း တဒင်္ဂသုညတ၏ အဖြစ်ကို ပြအပ်၏။ ပယ်ခြင်းကို ပြတတ်သော “ဝိက္ခမ္ဘိတ” စသော သဒ္ဒါ ဤနိဒ္ဒေသ၌ မရှိခြင်းကြောင့် ဝိဝဋ္ဋနာနုပဿနာကိုသာလျှင် အဆုံးပြု၍ ဝိပဿနာကို ပြအပ်၏၊ မဂ်လေးပါးတို့ကို ပြတော်မမူ။ “နေက္ခမ္မဖြင့် ကာမစ္ဆန္ဒသည် အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်အပ်သည်လည်း ဖြစ်၏၊ ဆိတ်သည်လည်း ဖြစ်၏” စသည်တို့၌ ဝိက္ခမ္ဘန၌ ဟောအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့်သာလျှင် အနက်ကို သိအပ်၏။ ဤသမုစ္ဆေဒဝါရ၌ တဒင်္ဂပဟာန်၊ ဝိက္ခမ္ဘနပဟာန်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ပယ်အပ်ကုန်ပြီးသော နီဝရဏတို့သည်လည်း တဖန်ပြန်၍ ဖြစ်ခြင်း မရှိသောကြောင့် အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်အပ်သည် (သမုစ္ဆိန္န) မည်ကုန်၏။ ဤသို့သော အကြောင်းဖြင့် သမုစ္ဆေဒဝါရကို ဟောတော်မူအပ်၏။ သို့မဟုတ် ထိုထိုကာမစ္ဆန္ဒစသည်တို့၏ သမုစ္ဆေဒကိစ္စကို ပြီးစေသည်၏ အစွမ်းဖြင့် (သို့မဟုတ် မဂ်နှင့်ယှဉ်သော နေက္ခမ္မစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်) ဟောတော်မူအပ်၏ဟုလည်း သိအပ်၏။ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိသုည၊ နိဿရဏသုညတို့၌လည်း ဤသမုစ္ဆေဒသုည၌ ဟောအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့်သာ အနက်ကို သိအပ်၏။ ထူးခြားချက်ကို ဆိုဦးအံ့ - ဤငါးပါးသော ပဟာန်တို့တွင် တဒင်္ဂပဟာန်၊ ဝိက္ခမ္ဘနပဟာန်၊ သမုစ္ဆေဒပဟာန်တို့၌ ငြိမ်းကာမျှအဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ လွတ်မြောက်ကာမျှအဖြစ်ကိုလည်းကောင်း ယူ၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုငါးပါးသော သုညတို့၌ နေက္ခမ္မစသည်တို့ကိုသာလျှင် ဝိက္ခမ္ဘန၊ တဒင်္ဂ၊ သမုစ္ဆေဒ၊ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိ၊ နိဿရဏဟူသော အမည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။ “အဇ္ဈတ္တ” ဟူသည် အဇ္ဈတ္တဖြစ်၍ ဖြစ်သော စက္ခုအစရှိသည်တည်း။ “ဗဟိဒ္ဓါ” ဟူသည် ဗဟိဒ္ဓဖြစ်၍ ဖြစ်သော ရူပါရုံအစရှိသည်တည်း။ “ဒုဘတောသုည” ဟူသည် နှစ်ပါးစုံသော အဇ္ဈတ္တတရား၊ ဗဟိဒ္ဓတရားတို့မှ ဆိတ်ခြင်း (သို့မဟုတ် နှစ်ပါးစုံသော အဇ္ဈတ္တ ဗဟိဒ္ဓတရားတို့၏ အတ္တ၊ အတ္တနိယမှ ဆိတ်ခြင်း) တည်း။ ပစ္စတ္တစသည်တို့၌လည်း “တော” ဟူသော သဒ္ဒါသည် တော-ပစ္စည်းသာ ဖြစ်သည်။

Cha ajjhattikāyatanādīni chaajjhattikāyatanādīnaṃ bhāvena sabhāgāni. Parehi visabhāgāni. Viññāṇakāyātiādīsu cettha kāyavacanena viññāṇādīniyeva vuttāni. Nekkhammesanādīsu nekkhammādīniyeva tadatthikehi viññūhi esīyantīti esanā. Atha vā pubbabhāge nekkhammādīnaṃ esanāpi kāmacchandādīhi suññā, kiṃ pana nekkhammādīnītipi vuttaṃ hoti? Pariggahādīsu nekkhammādīniyeva pubbabhāge esitāni aparabhāge pariggayhantīti [Pg.245] pariggahoti, pariggahitāni pattivasena paṭilabbhantīti paṭilābhoti, paṭiladdhāni ñāṇavasena paṭivijjhīyantīti paṭivedhoti ca vuttāni. Ekattasuññañca nānattasuññañca sakiṃyeva pucchitvā ekattasuññaṃ vissajjetvā nānattasuññaṃ avissajjetvāva sakiṃ nigamanaṃ kataṃ. Kasmā na vissajjitanti ce? Vuttapariyāyenevettha yojanā ñāyatīti na vissajjitanti veditabbaṃ. Ayaṃ panettha yojanā – nekkhammaṃ ekattaṃ, kāmacchando nānattaṃ, kāmacchando nānattaṃ, nekkhammekattena suññanti. Evaṃ sesesupi yojanā veditabbā.

အဇ္ဈတ္တိကာယတန ခြောက်ပါး အစရှိသည်တို့သည် မိမိတို့၏ သဘောအားဖြင့် သဘောတူကုန်၏။ ပြင်ပဖြစ်သော ဗာဟိရာယတန၊ ဝိညာဏကာယ အစရှိသော တစ်ပါးသော တရားတို့နှင့်မူကား သဘောမတူကုန်။ ဤသဘာဂသုည အရာ၌လည်း 'ဝိညာဏကာယ' အစရှိသော ပါဌ်တို့တွင် 'ကာယ' သဒ္ဒါဖြင့် ဝိညာဉ်အစရှိသည်တို့ကိုသာ ဆိုအပ်သည်။ 'နေက္ခမ္မေသနာ' အစရှိသည်တို့၌ ဈာန် (နေက္ခမ္မ) အစရှိသည်တို့ကိုသာလျှင် ထိုဈာန်ကို အလိုရှိကုန်သော ပညာရှိတို့သည် ရှာမှီးအပ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဧသနာ' မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် ဈာန်မရမီ ရှေ့အဖို့၌ ဈာန်အစရှိသည်တို့ကို ရှာမှီးခြင်းသည်လည်း ကာမစ္ဆန္ဒအစရှိသည်တို့မှ ဆိတ်၏။ အဘယ်တရားသည် ဆိတ်သနည်းဟူမူ- ဈာန်အစရှိသည်တို့သည်ပင် ဆိတ်ကုန်၏၊ ဤသို့လည်း ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ 'ပရိဂ္ဂဟသုည' အစရှိသည်တို့၌ ဈာန်မရမီ ရှေ့အဖို့၌ ဈာန်အစရှိသည်တို့ကိုပင် ရှာမှီးအပ်ကုန်၏၊ နောက်အဖို့ ဈာန်ရသောအခါ၌ ပညာရှိတို့သည် မိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်စေခြင်းဖြင့် သိမ်းဆည်းအပ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ပရိဂ္ဂဟ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သိမ်းဆည်းအပ်ပြီးသော ဈာန်တို့ကို ရောက်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ရအပ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ပဋိလာဘ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ရအပ်ပြီးသော ဈာန်တို့ကို ဉာဏ်၏အစွမ်းဖြင့် ထိုးထွင်း၍ သိအပ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ပဋိဝေဓ' ဟူ၍လည်းကောင်း ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဧကတ္တသုညနှင့် နာနတ္တသုညတို့ကို တစ်ကြိမ်တည်း မေးမြန်း၍ ဧကတ္တသုညကိုသာ ဖြေကြားပြီး နာနတ္တသုညကို မဖြေကြားဘဲ တစ်ကြိမ်တည်းဖြင့် နိဂုံးချုပ်ခြင်းကို ပြုခဲ့၏။ အဘယ်ကြောင့် မဖြေကြားသနည်းဟူမူ- ဟောကြားအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအားဖြင့်သာ ဤနာနတ္တသုည၌ အနက်ယှဉ်ပုံကို သိနိုင်သောကြောင့် မဖြေကြားခြင်းဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ဤနာနတ္တသုည၌ အနက်ယှဉ်ပုံ (ယောဇနာ) ကား- 'နေက္ခမ္မ' သည် ဧကတ္တမည်၏။ 'ကာမစ္ဆန္ဒ' သည် နာနတ္တမည်၏။ ကာမစ္ဆန္ဒတည်းဟူသော နာနတ္တသည် နေက္ခမ္မတည်းဟူသော ဧကတ္တမှ ဆိတ်၏ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ဤနည်းတူ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း အနက်ယှဉ်ပုံကို သိအပ်၏။

Khantiādīsu nekkhammādīniyeva khamanato ruccanato khantīti, rocitāniyeva pavisitvā tiṭṭhanato adhiṭṭhānanti, pavisitvā ṭhitānaṃ yathārucimeva sevanato pariyogāhananti ca vuttāni. Idha sampajānotiādiko paramatthasuññaniddeso parinibbānañāṇaniddese vaṇṇitoyeva.

ခန္တိသုည အစရှိသည်တို့၌ နေက္ခမ္မ (ဈာန်) အစရှိသည်တို့ကိုပင်လျှင် ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် နှစ်သက်သောကြောင့် 'ခန္တိ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ နှစ်သက်အပ်သော ဈာန်အစရှိသည်တို့ကိုပင်လျှင် ဝင်၍ တည်ရာဖြစ်သောကြောင့် 'အဓိဋ္ဌာန' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဝင်၍တည်အပ်သော ဈာန်တို့ကို အလိုရှိသမျှ ကာလပတ်လုံး မှီဝဲအပ်သောကြောင့် 'ပရိယောဂါဟန' ဟူ၍လည်းကောင်း ဆိုအပ်ကုန်၏။ 'ဣဓ သမ္ပဇာနော' အစရှိသော ဤပရမတ္ထသုညနိဒ္ဒေသကို ပရိနိဗ္ဗာနဉာဏနိဒ္ဒေသ၌ ဖွင့်ဆိုအပ်ပြီးဖြစ်၏။

Imesu ca sabbesu suññesu saṅkhārasuññaṃ vipariṇāmasuññaṃ lakkhaṇasuññañca yathāvuttānaṃ dhammānaṃ aññamaññaasammissatādassanatthaṃ. Yattha pana akusalapakkhikānaṃ kusalapakkhikena suññatā vuttā, tena akusale ādīnavadassanatthaṃ. Yattha pana kusalapakkhikānaṃ akusalapakkhikena suññatā vuttā, tena kusale ānisaṃsadassanatthaṃ. Yattha attattaniyādīhi suññatā vuttā, taṃ sabbasaṅkhāresu nibbidājananatthaṃ. Aggasuññaṃ paramatthasuññañca nibbāne ussāhajananatthaṃ vuttanti veditabbaṃ.

ဤသုညအားလုံးတို့တွင် သင်္ခါရသုည၊ ဝိပရိဏာမသုညနှင့် လက္ခဏသုညတို့ကို ဟောကြားအပ်ပြီးသော ပုညာဘိသင်္ခါရ အစရှိသော တရားတို့၏ အချင်းချင်း မရောနှောသော သဘောကို ပြခြင်းငှာ ဟောတော်မူ၏။ အကြင်ဝါရ၌ ကာမစ္ဆန္ဒ အစရှိသော အကုသိုလ်အဖို့၌ဖြစ်သော တရားတို့၏ နေက္ခမ္မ အစရှိသော ကုသိုလ်အဖို့၌ဖြစ်သော တရားတို့မှ ဆိတ်ညံခြင်းကို ဟောတော်မူ၏၊ ထိုဝါရဖြင့် အကုသိုလ်၌ အပြစ်ကို ပြခြင်းငှာ ဟောတော်မူ၏။ အကြင်ဝါရ၌ ကုသိုလ်အဖို့၌ဖြစ်သော တရားတို့၏ အကုသိုလ်အဖို့၌ဖြစ်သော တရားတို့မှ ဆိတ်ညံခြင်းကို ဟောတော်မူ၏၊ ထိုဝါရဖြင့် ကုသိုလ်၌ အကျိုးကျေးဇူးကို ပြခြင်းငှာ ဟောတော်မူ၏။ အကြင်ဝါရ၌ အတ္တ၊ အတ္တနိယ အစရှိသည်တို့မှ ဆိတ်ညံခြင်းကို ဟောတော်မူ၏၊ ထိုဝါရကို ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတရားတို့၌ ငြီးငွေ့ခြင်း ဖြစ်စေရန် ဟောတော်မူ၏။ အဂ္ဂသုညနှင့် ပရမတ္ထသုညတို့ကို နิဗ္ဗာန်၌ အားထုတ်ခြင်း ဖြစ်စေရန် ဟောတော်မူသည်ဟု သိအပ်၏။

Tesu aggasuññañca paramatthasuññañcāti dve suññāni atthato ekameva nibbānaṃ aggaparamatthavasena saupādisesaanupādisesavasena ca dvidhā katvā vuttaṃ. Tāni dve attattaniyasuññato saṅkhārasuññato ca sabhāgāni. ‘‘Suññasuññaṃ ajjhattasuññaṃ bahiddhāsuññaṃ dubhatosuññaṃ sabhāgasuññaṃ visabhāgasuñña’’nti imāni cha suññāni suññasuññameva hoti. Ajjhattādibhedato pana chadhā vuttāni. Tāni cha ca attattaniyādisuññato sabhāgāni. Saṅkhāravipariṇāmalakkhaṇasuññāni, vikkhambhanatadaṅgasamucchedapaṭippassaddhinissaraṇasuññāni, esanāpariggahapaṭilābhapaṭivedhasuññāni, ekattanānattasuññāni, khantiadhiṭṭhānapariyogāhanasuññāni cāti sattarasa suññāni attani avijjamānehi tehi tehi dhammehi suññattā avijjamānānaṃ vasena visuṃ visuṃ vuttāni. Saṅkhāravipariṇāmalakkhaṇasuññāni pana [Pg.246] itarena itarena asammissavasena sabhāgāni, vikkhambhanādīni pañca kusalapakkhena suññattā sabhāgāni, esanādīni cattāri, khantiādīni ca tīṇi akusalapakkhena suññattā sabhāgāni, ekattanānattasuññāni aññamaññapaṭipakkhavasena sabhāgāni.

ထိုသုညတို့တွင် အဂ္ဂသုညနှင့် ပရမတ္ထသုညဟူသော သုညနှစ်ပါးတို့သည် တရားကိုယ်အားဖြင့် တစ်ခုတည်းသော နိဗ္ဗာန်ကိုပင် အဂ္ဂသုည၊ ပရမတ္ထသုည၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သဥပါဒိသေသနိဗ္ဗာန်၊ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာန်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း နှစ်ပါးအပြားအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုအဂ္ဂသုညနှင့် ပရမတ္ထသုည နှစ်ပါးတို့သည် အတ္တ၊ အတ္တနိယမှ ဆိတ်သောအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သင်္ခါရမှ ဆိတ်သောအားဖြင့်လည်းကောင်း သဘောတူကုန်၏။ သုညသုည၊ အဇ္ဈတ္တသုည၊ ဗဟိဒ္ဓါသုည၊ ဒုဘတောသုည၊ သဘာဂသုည၊ ဝိသဘာဂသုညဟူသော ဤသုညခြောက်ပါးတို့သည် သုညသုညတည်းဟူသော သဘောတရားကိုယ် တစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်၏။ သို့ရာတွင် အဇ္ဈတ္တအစရှိသော အပြားအားဖြင့် ခြောက်ပါးဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုသုညခြောက်ပါးတို့သည်လည်း အတ္တ၊ အတ္တနိယ အစရှိသည်တို့မှ ဆိတ်သောအားဖြင့် သဘောတူကုန်၏။ သင်္ခါရသုည၊ ဝိပရိဏာမသုည၊ လက္ခဏသုည သုံးပါးတို့လည်းကောင်း၊ ဝိက္ခမ္ဘနသုည၊ တဒင်္ဂသုည၊ သမုစ္ဆေဒသုည၊ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိသုည၊ နိဿရဏသုည ငါးပါးတို့လည်းကောင်း၊ ဧသနာသုည၊ ပရိဂ္ဂဟသုည၊ ပဋိလာဘသုည၊ ပဋိဝေဓသုည လေးပါးတို့လည်းကောင်း၊ ဧကတ္တသုည၊ နာနတ္တသုည နှစ်ပါးတို့လည်းကောင်း၊ ခန္တိသုည၊ အဓိဋ္ဌာနသုည၊ ပရိယောဂါဟနသုည သုံးပါးတို့လည်းကောင်း ဤသို့သော ဆယ့်ခုနစ်ပါးသော သုညတို့ကို မိမိ၌ ထင်ရှားမရှိကုန်သော ထိုထို ပုညာဘိသင်္ခါရ အစရှိသော တရားတို့မှ ဆိတ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့် ထင်ရှားမရှိသော တရားတို့၏ အစွမ်းဖြင့် အသီးသီး ဟောတော်မူအပ်၏။ သို့ရာတွင် သင်္ခါရသုည၊ ဝိပရိဏာမသုည၊ လက္ခဏသုညတို့သည် တစ်ပါးသောသုညနှင့် မရောနှောသော အစွမ်းဖြင့် သဘောတူကုန်၏။ ဝိက္ခမ္ဘနသုည အစရှိသော ငါးပါးတို့သည် ကုသိုလ်အဖို့ဖြစ်သော နေက္ခမ္မအစရှိသည်မှ ဆိတ်ခြင်းကြောင့် သဘောတူကုန်၏။ ဧသနာသုည အစရှိသော လေးပါးတို့သည်လည်းကောင်း၊ ခန္တိသုည အစရှိသော သုံးပါးတို့သည်လည်းကောင်း အကုသိုလ်အဖို့ဖြစ်သော ကာမစ္ဆန္ဒအစရှိသည်မှ ဆိတ်ခြင်းကြောင့် သဘောတူကုန်၏။ ဧကတ္တသုည၊ နာနတ္တသုညတို့သည် အချင်းချင်း ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်၍ ဆိတ်သည်၏ အစွမ်းဖြင့် သဘောတူကုန်၏။

Sabbe dhammā samāsena, tidhā dvedhā tathekadhā;

Suññāti suññatthavidū, vaṇṇayantīdha sāsane.

ဤသာသနာတော်၌ သုညအနက်ကို သိတော်မူသော ပညာရှိတို့သည် 'အကျဉ်းအားဖြင့် ခပ်သိမ်းသော သင်္ခတ၊ အသင်္ခတတရားတို့သည် သုံးပါးအပြားအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ နှစ်ပါးအပြားအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ တစ်ပါးသော အဖို့အားဖြင့်လည်းကောင်း ဆိတ်ကုန်၏' ဟု ဖွင့်ဆိုတော်မူကြ၏။

Kathaṃ? Sabbe tāva lokiyā dhammā dhuvasubhasukhaattavirahitattā dhuvasubhasukhaattasuññā. Maggaphaladhammā dhuvasukhattavirahitattā dhuvasukhattasuññā. Aniccattāyeva sukhena suññā. Anāsavattā na subhena suññā. Nibbānadhammo attasseva abhāvato attasuñño. Lokiyalokuttarā pana sabbepi saṅkhatā dhammā sattassa kassaci abhāvato sattasuññā. Asaṅkhato nibbānadhammo tesaṃ saṅkhārānampi abhāvato saṅkhārasuñño. Saṅkhatāsaṅkhatā pana sabbepi dhammā attasaṅkhātassa puggalassa abhāvato attasuññāti.

အဘယ်သို့ ဖွင့်ဆိုကြသနည်းဟူမူ- ရှေးဦးစွာ လောကီဖြစ်ကုန်သော ခပ်သိမ်းသောတရားတို့သည် မြဲသောသဘော (ဓုဝ)၊ တင့်တယ်သောသဘော (သုဘ)၊ ချမ်းသာသောသဘော (သုခ)၊ အတ္တသဘောတို့မှ ကင်းသောကြောင့် ဓုဝ၊ သုဘ၊ သုခ၊ အတ္တတို့မှ ဆိတ်ကုန်၏။ မဂ်ဖိုလ်တရားတို့သည် မြဲသောသဘော၊ ချမ်းသာသောသဘော၊ အတ္တသဘောတို့မှ ကင်းသောကြောင့် ဓုဝ၊ သုခ၊ အတ္တတို့မှ ဆိတ်ကုန်၏။ မမြဲသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်သာလျှင် မဂ်ဖိုလ်တရားတို့သည် ချမ်းသာ (သုခ) မှ ဆိတ်ကုန်၏။ အာသဝေါတရား ကင်းသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် မဂ်ဖိုလ်တရားတို့သည် တင့်တယ်ခြင်း (သုဘ) မှ မဆိတ်ကုန်။ နိဗ္ဗာန်တရားသည် အတ္တဘောမရှိခြင်းကြောင့် အတ္တမှ ဆိတ်၏။ နှစ်ပါးအပြားအားဖြင့် ဆိုသော်- လောကီ၊ လောကုတ္တရာဖြစ်ကုန်သော ခပ်သိမ်းသော သင်္ခတတရားတို့သည် တစ်စုံတစ်ယောက်သော သတ္တဝါ မရှိခြင်းကြောင့် သတ္တသုည မည်ကုန်၏။ အသင်္ခတဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်တရားသည် ထိုသင်္ခါရတရားတို့၏ မရှိခြင်းကြောင့် သင်္ခါရသုည မည်၏။ တစ်ပါးသော အပြားအားဖြင့် ဆိုသော်- သင်္ခတ၊ အသင်္ခတဖြစ်ကုန်သော ခပ်သိမ်းသောတရားတို့သည် အတ္တဟု ဆိုအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ် မရှိခြင်းကြောင့် အတ္တသုည မည်ကုန်၏ ဟု ဖွင့်ဆိုတော်မူကြ၏။

Saddhammappakāsiniyā paṭisambhidāmaggaaṭṭhakathāya

သဒ္ဓမ္မပ္ပကာသိနီမည်သော ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်အဋ္ဌကထာ၌

Suññakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

သုညကထာအဖွင့် ပြီး၏။

Yuganaddhavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ယုဂနန္ဓဝဂ်အဖွင့် ပြီး၏။

Niṭṭhitā ca majjhimavaggassa apubbatthānuvaṇṇanā.

မဇ္ဈိမဝဂ်၏ မဟောဖူးသေးသော အနက်အဖွင့်လည်း ပြီး၏။

(3) Paññāvaggo

(၃) ပညာဝဂ်

1. Mahāpaññākathā

၁. မဟာပညာကထာ

Mahāpaññākathāvaṇṇanā

မဟာပညာကထာအဖွင့်

1. Idāni [Pg.247] visesato paññāpadaṭṭhānabhūtāya suññakathāya anantaraṃ kathitāya paññākathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Tattha ādito tāva sattasu anupassanāsu ekekamūlakā satta paññā pucchāpubbaṅgamaṃ katvā niddiṭṭhā, puna sattānupassanāmūlakā ekekuttaramūlakā ca tisso paññā pucchaṃ akatvāva niddiṭṭhā, evamādito dasapaññāpāripūrī niddiṭṭhā. Tattha aniccānupassanā tāva yasmā aniccato diṭṭhesu saṅkhāresu ‘‘yadaniccaṃ, taṃ dukkha’’nti dukkhato ca ‘‘yaṃ dukkhaṃ, tadanattā’’ti anattato ca javati, tasmā sā bhāvitā bahulīkatā javanapaññaṃ paripūreti. Sā hi sakavisayesu javatīti javanā, javanā ca sā paññā cāti javanapaññā. Dukkhānupassanā samādhindriyanissitattā balavatī hutvā paṇidhiṃ nibbijjhati padāleti, tasmā nibbedhikapaññaṃ paripūreti. Sā hi nibbijjhatīti nibbedhikā, nibbedhikā ca sā paññā cāti nibbedhikapaññā. Anattānupassanā suññatādassanena vuddhippattiyā mahattappattattā mahāpaññaṃ paripūreti. Sā hi vuddhippattattā mahatī ca sā paññā cāti mahāpaññā. Nibbidānupassanā yasmā tissannaṃyeva anupassanānaṃ purimatopi āsevanāya balappattāvatthattā sabbasaṅkhāresu nibbindanasamatthā hutvā tikkhā hoti, tasmā tikkhapaññaṃ paripūreti. Virāgānupassanāpi yasmā tissannaṃyeva anupassanānaṃ purimatopi āsevanābalappattānaṃ vuddhatarāvatthattā sabbasaṅkhārehi virajjanasamatthā hutvā vipulā hoti, tasmā vipulapaññaṃ paripūreti.

၁. ယခုအခါ အထူးအားဖြင့် ပညာ၏ နီးစွာသော အကြောင်းဖြစ်သော သုညတကထာ၏ အခြားမဲ့၌ ဟောကြားအပ်သော ပညာကထာတွင် မပြဆိုဖူးသေးသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုပေအံ့။ ထိုပညာကထာ၌ ရှေးဦးစွာ ခုနစ်ပါးသော အနုပဿနာတို့တွင် တစ်ပါးစီကို အခြေခံပြုသော ပညာခုနစ်ပါးတို့ကို မေးခွန်းကို ရှေ့ထား၍ အကျယ်ပြသတော်မူ၏။ တစ်ဖန် ခုနစ်ပါးသော အနုပဿနာလျှင် အခြေခံရှိကုန်သောလည်းကောင်း၊ တစ်ပါးသော အနုပဿနာလျှင် အလွန်ရှိကုန်သောလည်းကောင်း သုံးပါးသော ပညာတို့ကို မေးခွန်းမပြုဘဲလျက်သာ အကျယ်ပြသတော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် အစမှစ၍ ဆယ်ပါးသော ပညာတို့၏ ပြည့်စုံခြင်းကို ပြတော်မူ၏။ ထိုဆယ်ပါးသော ပညာတို့တွင် ရှေးဦးစွာ အနိစ္စာနုပဿနာသည် သင်္ခါရတရားတို့ကို မမြဲသောအားဖြင့် မြင်သော် "မမြဲသောတရားသည် ဆင်းရဲ၏" ဟု ဆင်းရဲသောအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဆင်းရဲသောအားဖြင့် မြင်သော် "ဆင်းရဲသောတရားသည် အတ္တမဟုတ် (အစိုးမရ)" ဟု အနတ္တအားဖြင့်လည်းကောင်း ဉာဏ်သည် လျှင်မြန်စွာ ပြေးသွားဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုပွားများစေအပ်၊ ကြိမ်ဖန်များစွာ လေ့လာအပ်သော အနိစ္စာနုပဿနာသည် ဇဝနပညာ (လျှင်မြန်သောပညာ) ကို ပြည့်စုံစေ၏။ ထိုအနိစ္စာနုပဿနာသည် မိမိ၏ အာရုံတို့၌ လျှင်မြန်စွာ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် ဇဝန မည်၏။ လျှင်မြန်စွာ ဖြစ်ပေါ်တတ်သည်လည်း ဖြစ်၍ ပညာလည်း ဖြစ်သောကြောင့် ဇဝနပညာ မည်၏။ ဒုက္ခာနုပဿနာသည် သမာဓိန္ဒြေကို မှီခြင်းကြောင့် အားကောင်းသည်ဖြစ်၍ တောင့်တခြင်းတဏှာ (ပဏိဓိ) ကို ဖောက်ခွဲဖျက်ဆီးတတ်၏။ ထို့ကြောင့် နိဗ္ဗေဓိကပညာ (ဖောက်ခွဲတတ်သောပညာ) ကို ပြည့်စုံစေ၏။ ထိုဒုက္ခာနုပဿနာသည် ဖောက်ခွဲတတ်သောကြောင့် နိဗ္ဗေဓိက မည်၏။ ဖောက်ခွဲတတ်သည်လည်း ဖြစ်၍ ပညာလည်း ဖြစ်သောကြောင့် နိဗ္ဗေဓိကပညာ မည်၏။ အနတ္တာနုပဿနာသည် ဆိတ်သုဉ်းသည်ဟု ရှုခြင်းဖြင့် ကြီးပွားခြင်းသို့ ရောက်ကာ ကြီးမြတ်သောအဖြစ်သို့ ရောက်သောကြောင့် မဟာပညာ (ကြီးမြတ်သောပညာ) ကို ပြည့်စုံစေ၏။ ထိုအနတ္တာနုပဿနာသည် ကြီးပွားခြင်းသို့ ရောက်သောကြောင့် ကြီးမြတ်သည်လည်း ဖြစ်၏၊ ပညာလည်း ဖြစ်သောကြောင့် မဟာပညာ မည်၏။ နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာသည် အနုပဿနာသုံးပါးတို့၏သာလျှင် ရှေးဦးစွာ ထက်သန်စွာ မှီဝဲခြင်းကြောင့် အားရှိသော အခိုက်အတန့်ဖြစ်၍ ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတရားတို့၌ ငြီးငွေ့ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သည်ဖြစ်၍ ထက်မြက်သည်ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် တိက္ခပညာ (ထက်မြက်သောပညာ) ကို ပြည့်စုံစေ၏။ ဝိရာဂါနုပဿနာသည်လည်း အနုပဿနာသုံးပါးတို့၏သာလျှင် ရှေးဖြစ်သော နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာထက်လည်း အဖန်တလဲလဲ မှီဝဲခြင်းကြောင့် အထူးသဖြင့် ကြီးပွားသော အခိုက်အတန့်သို့ ရောက်သောကြောင့် ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတရားတို့၌ စွဲမက်မှု ကင်းခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သည်ဖြစ်၍ ပြန့်ပြောသည်ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဝိပုလပညာ (ပြန့်ပြောသောပညာ) ကို ပြည့်စုံစေ၏။

Nirodhānupassanāpi yasmā tissannaṃyeva anupassanānaṃ purimatopi āsevanābalappattānaṃ vuddhatarāvatthattā vayalakkhaṇavasena sabbasaṅkhārānaṃ nirodhadassanasamatthā hutvā gambhīrā hoti, tasmā gambhīrapaññaṃ paripūreti. Nirodho hi uttānapaññehi alabbhaneyyapatiṭṭhattā gambhīro, tasmiṃ gambhīre gādhappattā paññāpi gambhīrā. Paṭinissaggānupassanāpi yasmā tissannaṃyeva anupassanānaṃ purimatopi āsevanābalappattānaṃ vuddhatarāvatthattā vayalakkhaṇavasena sabbasaṅkhārapaṭinissajjanasamatthā hutvā asāmantā hoti, vuddhipariyantappattattā chahi paññāhi dūre hotīti attho. Tasmā [Pg.248] sayaṃ asāmantattā asāmantapaññaṃ paripūreti. Sā hi heṭṭhimapaññāhi dūrattā asāmantā, asamīpā vā paññāti asāmantapaññā. Paṇḍiccaṃ paripūrentīti paṇḍitabhāvaṃ paripūrenti. Yasmā yathāvuttā satta paññā paripuṇṇā bhāvetvā paṇḍitalakkhaṇappatto sikhappattavuṭṭhānagāminivipassanāsaṅkhātehi saṅkhārupekkhānulomagotrabhuñāṇehi paṇḍito hutvā paṇḍiccena samannāgato hoti, tasmā ‘‘paṇḍiccaṃ paripūrentī’’ti vuttaṃ.

နိရောဓာနုပဿနာသည်လည်း အနုပဿနာသုံးပါးတို့၏သာလျှင် ရှေးဖြစ်သော နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာ၊ ဝိရာဂါနုပဿနာတို့ထက်လည်း အဖန်တလဲလဲ မှီဝဲခြင်းကြောင့် အထူးသဖြင့် ကြီးပွားသော အခိုက်အတန့်သို့ ရောက်သောကြောင့် ပျက်စီးခြင်းလက္ခဏာ (ဝယလက္ခဏာ) အားဖြင့် ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတရားတို့၏ ချုပ်ခြင်းကို ရှုမြင်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သည်ဖြစ်၍ နက်နဲသည်ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဂမ္ဘီရပညာ (နက်နဲသောပညာ) ကို ပြည့်စုံစေ၏။ အမှန်စင်စစ် ချုပ်ခြင်း (နိရောဓ) သည် ပေါ်လွင်သော ပညာရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ မရနိုင်သော တည်ရာရှိသောကြောင့် နက်နဲလှ၏။ ထိုနက်နဲသော ချုပ်ခြင်း၌ သက်ဝင်တည်ရှိသော ပညာသည်လည်း နက်နဲ၏။ ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿနာသည်လည်း အနုပဿနာသုံးပါးတို့၏သာလျှင် ရှေးဖြစ်သော အနုပဿနာတို့ထက်လည်း မှီဝဲခြင်းအားဖြင့် အားရှိခြင်းသို့ ရောက်ကာ အထူးသဖြင့် ကြီးပွားသော အခိုက်အတန့်သို့ ရောက်သောကြောင့် ပျက်စီးခြင်းလက္ခဏာအားဖြင့် ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတရားတို့ကို စွန့်လွှတ်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သည်ဖြစ်၍ အသာမန္တ (သာမန်မဟုတ်သော၊ မတူမနီးသော) ဖြစ်၏။ ကြီးပွားခြင်း၏ အဆုံးသို့ ရောက်သောကြောင့် အောက်ဖြစ်သော ခြောက်ပါးသော ပညာတို့မှ ဝေးကွာသည်ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် ကိုယ်တိုင် သာမန်မဟုတ်သောကြောင့် အသာမန္တပညာ (သာမန်မဟုတ်သောပညာ) ကို ပြည့်စုံစေ၏။ ထိုအသာမန္တပညာသည် အောက်ဖြစ်သော ပညာခြောက်ပါးတို့မှ ဝေးကွာသောကြောင့် အသာမန္တ (မနီးစပ်သောပညာ) မည်၏။ "ပဏ္ဍိစ္စံ ပရိပူရေန္တိ" ဟူသည် ပညာရှိအဖြစ် (ပဏ္ဍိတအဖြစ်) ကို ပြည့်စုံစေကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ အကြင်ကြောင့် ဆိုအပ်ပြီးသော ခုနစ်ပါးသော ပညာတို့ကို အပြည့်အစုံ ပွားများစေ၍ ပညာရှိတို့၏ လက္ခဏာသို့ ရောက်ကာ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သော ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာဟု ဆိုအပ်သော သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ်၊ အနုလောမဉာဏ်၊ ဂေါတြဘူဉာဏ်တို့ဖြင့် ပညာရှိဖြစ်၍ ပဏ္ဍိစ္စ (ပညာရှိအဖြစ်) နှင့် ပြည့်စုံသည် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "ပဏ္ဍိစ္စံ ပရိပူရေန္တိ" ဟု မိန့်တော်မူသည်။

Aṭṭha paññāti paṇḍiccasaṅkhātāya paññāya saha sabbā aṭṭha paññā. Puthupaññaṃ paripūrentīti yasmā tena paṇḍiccena samannāgato hutvā so paṇḍito gotrabhuñāṇānantaraṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā lokuttarabhāvappattiyā lokiyato puthubhūtattā visuṃbhūtattā puthupaññātisaṅkhātaṃ maggaphalapaññaṃ pāpuṇāti, tasmā ‘‘aṭṭha paññā puthupaññaṃ paripūrentī’’ti vuttaṃ.

"အဋ္ဌ ပညာ" ဟူသည် ပဏ္ဍိစ္စဟု ဆိုအပ်သော ပညာနှင့်တကွ ခပ်သိမ်းသော ပညာရှစ်ပါးတို့ ဖြစ်သည်။ "ပုထုပညာကို ပြည့်စုံစေကုန်၏" ဟူသည်မှာ အကြင်ကြောင့် ထိုပဏ္ဍိစ္စ (ပညာရှိအဖြစ်) နှင့် ပြည့်စုံသော ပညာရှိသည် ဂေါတြဘူဉာဏ်၏ အခြားမဲ့၌ နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြု၍ လောကုတ္တရာအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းကြောင့် လောကီပညာမှ များပြားခြင်း (သီးခြားဖြစ်ခြင်း) ကြောင့် "ပုထုပညာ" ဟု ခေါ်ဝေါ်အပ်သော မဂ်ဖိုလ်ပညာသို့ ရောက်၏။ ထို့ကြောင့် "ပညာရှစ်ပါးတို့သည် ပုထုပညာကို ပြည့်စုံစေကုန်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။

Imā nava paññātiādīsu tasseva kamena adhigatamaggaphalassa ariyapuggalassa paṇītalokuttaradhammopayogena paṇītacittasantānattā pahaṭṭhākāreneva ca pavattamānacittasantānassa phalānantaraṃ otiṇṇabhavaṅgato vuṭṭhitassa maggapaccavekkhaṇā, tato ca bhavaṅgaṃ otaritvā vuṭṭhitassa phalapaccavekkhaṇā, imināva nayena pahīnakilesapaccavekkhaṇā, avasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇā, nibbānapaccavekkhaṇāti pañca paccavekkhaṇā pavattanti. Tāsu paccavekkhaṇāsu maggapaccavekkhaṇā phalapaccavekkhaṇā ca paṭibhānapaṭisambhidā hoti. Kathaṃ? ‘‘Yaṃkiñci paccayasambhūtaṃ nibbānaṃ bhāsitattho vipāko kiriyāti ime pañca dhammā attho’’ti abhidhamme pāḷiṃ anugantvā tadaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Nibbānassa ca atthattā tadārammaṇaṃ maggaphalañāṇaṃ ‘‘atthesu ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’ti (vibha. 718; paṭi. ma. 1.110) vacanato atthapaṭisambhidā hoti. Tassa atthapaṭisambhidābhūtassa maggaphalañāṇassa paccavekkhaṇañāṇaṃ ‘‘ñāṇesu ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā’’ti vacanato paṭibhānapaṭisambhidā hoti. Sā ca paccavekkhaṇapaññā hāsākārena pavattamānacittasantānassa hāsapaññā nāma hoti. Tasmā nava paññā hāsapaññaṃ paripūrentīti ca hāsapaññā paṭibhānapaṭisambhidāti ca vuttaṃ. Sabbappakārāpi paññā tassa tassa atthassa pākaṭakaraṇasaṅkhātena paññāpanaṭṭhena paññā, tena tena vā pakārena dhamme jānātīti paññā.

"ဤကိုးပါးသော ပညာ" စသည်တို့၌ (အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။) အစဉ်အတိုင်း ရအပ်ပြီးသော မဂ်ဖိုလ်ရှိသော ထိုအရိယာပုဂ္ဂိုလ်၏ မွန်မြတ်သော လောကုတ္တရာတရားနှင့် ယှဉ်သဖြင့် မွန်မြတ်သော စိတ်အစဉ် ရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရွှင်လန်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့်သာလျှင် ဖြစ်ပေါ်သော စိတ်အစဉ် ရှိသဖြင့် ဖိုလ်၏ အခြားမဲ့၌ သက်ဝင်သော ဘဝင်မှ ထမြောက်သော ထိုအရိယာပုဂ္ဂိုလ်အား မဂ်ဉာဏ်ကို ဆင်ခြင်ခြင်း (မဂ္ဂပစ္စဝေက္ခဏာ) သည်လည်းကောင်း၊ ထိုမှတစ်ပါး ဘဝင်သို့ သက်ဝင်ပြီးနောက် ပြန်၍ထမြောက်သော ထိုအရိယာပုဂ္ဂိုလ်အား ဖိုလ်ဉာဏ်ကို ဆင်ခြင်ခြင်း (ဖလပစ္စဝေက္ခဏာ) သည်လည်းကောင်း၊ ဤနည်းဖြင့်လျှင် ပယ်အပ်ပြီးသော ကိလေသာကို ဆင်ခြင်ခြင်း (ပဟာနကိလေသပစ္စဝေက္ခဏာ)၊ ကြွင်းကျန်သော ကိလေသာကို ဆင်ခြင်ခြင်း (အဝသိဋ္ဌကိလေသပစ္စဝေက္ခဏာ)၊ နိဗ္ဗာန်ကို ဆင်ခြင်ခြင်း (နိဗ္ဗာနပစ္စဝေက္ခဏာ) ဟူ၍ ပစ္စဝေက္ခဏာ ငါးပါးတို့သည် ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏။ ထိုပစ္စဝေက္ခဏာငါးပါးတို့တွင် မဂ်ဉာဏ်ကို ဆင်ခြင်သော ပညာနှင့် ဖိုလ်ဉာဏ်ကို ဆင်ခြင်သော ပညာသည် ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ် ဖြစ်၏။ အဘယ်သို့နည်း? "အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အလုံးစုံသော အကျိုးတရား၊ နိဗ္ဗာန်၊ ဟောကြားအပ်သော အနက်၊ ဝိပါတ်စိတ်၊ ကိရိယာစိတ် ဟူသော ဤတရားငါးပါးတို့သည် အတ္ထ (အကျိုး) မည်၏" ဟု အဘိဓမ္မာပဋိသမ္ဘိဒါဝိဘင်းပါဠိတော်သို့ အစဉ်လိုက်၍ ထိုအဋ္ဌကထာ၌ ဟောတော်မူ၏။ နိဗ္ဗာန်သည်လည်း အတ္ထ (အကျိုးတရားငါးပါးတွင် တစ်ပါးအပါအဝင်) ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ထိုနိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုသော မဂ်ဖိုလ်ဉာဏ်သည် "အကျိုးတရား (အတ္ထ) တို့၌ သိသောဉာဏ်သည် အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ မည်၏" ဟူသော ဝစနအရ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ ဖြစ်၏။ ထိုအတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါဖြစ်သော မဂ်ဖိုလ်ဉာဏ်ကို ဆင်ခြင်တတ်သော ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်သည် "ဉာဏ်တို့၌ သိသောဉာဏ်သည် ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါ မည်၏" ဟူသော ဝစနအရ ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါ ဖြစ်၏။ ထိုပစ္စဝေက္ခဏာပညာသည်လည်း ရွှင်လန်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ဆဲရှိသော စိတ်အစဉ်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ ဟာသပညာ (ရွှင်လန်းသောပညာ) မည်၏။ ထို့ကြောင့် "ကိုးပါးသော ပညာတို့သည် ဟာသပညာကို ပြည့်စုံစေကုန်၏" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ဟာသပညာသည် ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါ ဖြစ်၏" ဟူ၍လည်းကောင်း မိန့်တော်မူသည်။ ခပ်သိမ်းသော အပြားရှိသော ပညာသည်လည်း ထိုထိုအနက်ကို ထင်ရှားစွာ ပြုခြင်းဟူသော သိစေတတ်သော အနက်ကြောင့် ပညာမည်၏၊ သို့မဟုတ် ထိုထိုအပြားအားဖြင့် တရားတို့ကို သိတတ်သောကြောင့် ပညာမည်၏။

Tassāti [Pg.249] tassa vuttappakārassa ariyapuggalassa. Karaṇatthe sāmivacanaṃ. Atthavavatthānatoti yathāvuttassa pañcavidhassa atthassa vavatthāpanavasena. Vuttampi cetaṃ samaṇakaraṇīyakathāyaṃ ‘‘hetuphalaṃ nibbānaṃ vacanattho atha vipākaṃ kiriyāti atthe pañca pabhede paṭhamantapabhedagataṃ ñāṇa’’nti. Adhigatā hotīti paṭiladdhā hoti. Sāyeva paṭilābhasacchikiriyāya sacchikatā. Paṭilābhaphasseneva phassitā paññāya. Dhammavavatthānatoti ‘‘yo koci phalanibbattako hetu ariyamaggo bhāsitaṃ kusalaṃ akusalanti ime pañca dhammā dhammo’’ti abhidhamme pāḷiyānusārena vuttānaṃ pañcannaṃ dhammānaṃ vavatthāpanavasena. Vuttampi cetaṃ samaṇakaraṇīyakathāyaṃ ‘‘hetu ariyamaggo vacanaṃ kusalañca akusalañcāti dhamme pañca pabhede dutiyantapabhedagataṃ ñāṇa’’nti. Niruttivavatthānatoti tesaṃ tesaṃ atthadhammānaṃ anurūpaniruttīnaṃ vavatthāpanavasena. Paṭibhānavavatthānatoti paṭibhānasaṅkhātānaṃ tiṇṇaṃ paṭisambhidāñāṇānaṃ vavatthāpanavasena. Tassimāti nigamanavacanametaṃ.

'တဿ' ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော (ဉာဏ်ကို ရပြီးသော) အရိယာပုဂ္ဂိုလ်၏ ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်သည် ကရဏတ္ထ (အကြောင်းအနက်) ၌ ဖြစ်၏။ 'အတ္ထဝဝတ္ထာနတော' ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ငါးပါးသောအနက် (အကျိုးတရား) တို့ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်၏။ ဤအနက်ကို သမဏကရဏီယကထာ၌လည်း 'အကြောင်း၏ အကျိုး၊ နိဗ္ဗာန်၊ ပါဠိ၏ အနက်၊ ဝိပါက်စိတ်၊ ကြိယာစိတ် ဟူသော ငါးပါးသောအပြားရှိသော အနက် (အတ္ထ) ၌ ရှေးဦးစွာသော အပြားအားဖြင့် သက်ဝင်သော ဉာဏ်' ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ 'အဓိဂတာ ဟောတိ' ဟူသည်မှာ ရရှိအပ်သည် ဖြစ်၏။ ထိုရအပ်သော အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ်ကိုပင်လျှင် ရရှိခြင်း မျက်မှောက်ပြုခြင်းဖြင့် မျက်မှောက်ပြုအပ်ပြီ၊ ရရှိခြင်းတည်းဟူသော ထိတွေ့ခြင်းဖြင့်ပင်လျှင် ပညာဖြင့် ထိတွေ့အပ်ပြီ။ 'ဓမ္မဝဝတ္ထာနတော' ဟူသည်မှာ 'အကျိုးကို ဖြစ်စေတတ်သော အကြောင်း၊ အရိယာမဂ်၊ ဘာသိတသဒ္ဒါ၊ ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ် ဟူသော ဤငါးပါးသော တရားတို့သည် ဓမ္မမည်၏' ဟု အဘိဓမ္မာပါဠိတော်နှင့်အညီ ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားငါးပါးတို့ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်၏။ ဤအနက်ကို သမဏကရဏီယကထာ၌လည်း 'အကြောင်း၊ အရိယာမဂ်၊ စကားသဒ္ဒါ၊ ကုသိုလ်နှင့် အကုသိုလ် ဟူသော ငါးပါးသော အပြားရှိသော တရား (ဓမ္မ) ၌ ဒုတိယအပြားအားဖြင့် သက်ဝင်သော ဉာဏ်' ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ 'နိရုတ္တိဝဝတ္ထာနတော' ဟူသည်မှာ ထိုထိုအတ္ထတရား ဓမ္မတရားတို့အား လျော်ကန်သော သဒ္ဒါတို့ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်၏။ 'ပဋိဘာနဝဝတ္ထာနတော' ဟူသည်မှာ ပဋိဘာနဉာဏ်ဟု ဆိုအပ်သော ကြွင်းကျန်သော ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ်သုံးပါးတို့ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်၏။ 'တဿိမာ' ဟူသော ဤစကားသည် နိဂုံးစကားတည်း။

2. Evaṃ sabbasaṅgāhakavasena anupassanānaṃ visesaṃ dassetvā idāni vatthubhedavasena dassento rūpe aniccānupassanātiādimāha. Taṃ heṭṭhā vuttatthameva. Puna rūpādīsuyeva atītānāgatapaccuppannavasena javanapaññaṃ dassetukāmo kevalaṃ rūpādivasena ca atītānāgatapaccuppannarūpādivasena ca pucchaṃ katvā pucchākameneva vissajjanaṃ akāsi. Tattha suddharūpādivissajjanesu paṭhamaṃ niddiṭṭhā eva paññā atītānāgatapaccuppannamūlakesu sabbavissajjanesu tesu atītādīsu javanavasena javanapaññāti niddiṭṭhā.

၂. ဤသို့ အလုံးစုံကို သိမ်းကျုံးယူခြင်းအားဖြင့် အနုပဿနာတို့၏ ထူးခြားပုံကို ပြသတော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ၌မူကား အာရုံတည်းဟူသော ဝတ္ထုအပြား၏ စွမ်းအားဖြင့် ပြသလိုသဖြင့် 'ရူပေ အနိစ္စာနုပဿနာ' အစရှိသည်တို့ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၏ အနက်သည် အောက်၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အနက်အတိုင်းသာ ဖြစ်၏။ တစ်ဖန် ရူပက္ခန္ဓာ အစရှိသည်တို့၌သာလျှင် အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန်၏ စွမ်းအားဖြင့် ဇဝနပညာကို ပြသလိုသဖြင့် ကာလသုံးပါးနှင့် မရောယှက်သော ရူပက္ခန္ဓာ သက်သက်၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန် ရူပက္ခန္ဓာ အစရှိသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း မေးခွန်းကို ပြုတော်မူပြီး၍ မေးခွန်းမေးသည့် အစဉ်အတိုင်းပင် ဖြေဆိုတော်မူခဲ့၏။ ထိုအဖြေစကား၌ ကာလသုံးပါးနှင့် မရောယှက်သော ရူပက္ခန္ဓာ သက်သက်၏ အဖြေတို့တွင် ရှေးဦးစွာ ညွှန်ပြအပ်သော ပညာသည်သာလျှင် အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန်ဟူသော မူလရှိသော အလုံးစုံသော အဖြေတို့၌ ထိုအတိတ်အစရှိသည်တို့၌ လျှင်မြန်စွာ ဖြစ်တတ်သော စွမ်းအားဖြင့် 'ဇဝနပညာ' ဟူ၍ ညွှန်ပြအပ်၏။

3. Puna anekasuttantapubbaṅgamaṃ paññāpabhedaṃ dassetukāmo paṭhamaṃ tāva suttante uddisi. Tattha sappurisasaṃsevoti heṭṭhā vuttappakārānaṃ sappurisānaṃ bhajanaṃ. Saddhammassavananti tesaṃ sappurisānaṃ santike sīlādipaṭipattidīpakassa saddhammavacanassa savanaṃ. Yonisomanasikāroti sutānaṃ dhammānaṃ atthūpaparikkhaṇavasena upāyena manasikāro. Dhammānudhammapaṭipattīti lokuttaradhamme anugatassa sīlādipaṭipadādhammassa paṭipajjanaṃ. Paññāpaṭilābhāya [Pg.250] paññāvuddhiyā paññāvepullāya paññābāhullāyāti imāni cattāri paññāvasena bhāvavacanāni. Sesāni dvādasa puggalavasena bhāvavacanāni.

၃. တစ်ဖန် များစွာသော သုတ္တန်လျှင် ရှေ့သွားရှိသော ပညာအပြားကို ပြသလိုသော မထေရ်သည် ရှေးဦးစွာ အစဉ်အတိုင်း သုတ္တန်တို့ကို အကျဉ်းပြတော်မူ၏။ ထိုများစွာသော သုတ္တန်တို့၌ 'သပ္ပုရိသသံသေဝေါ' ဟူသည်မှာ အောက်၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော သဘောရှိသော သူတော်ကောင်းတို့ကို ဆည်းကပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'သဒ္ဓမ္မဿဝနံ' ဟူသည်မှာ ထိုသူတော်ကောင်းတို့၏ ထံ၌ သီလစသော အကျင့်ကို ပြသတတ်သော သူတော်ကောင်းတရား စကားကို နာယူခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ယောနိသောမနသိကာရော' ဟူသည်မှာ ကြားနာအပ်ပြီးသော တရားတို့ကို အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်းအားဖြင့် သင့်လျော်သော အကြောင်းဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပတ္တိ' ဟူသည်မှာ လောကုတ္တရာတရားသို့ အစဉ်လိုက်သော သီလစသော အကျင့်တရားကို ကျင့်ကြံခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ပညာပဋိလာဘာယ၊ ပညာဝုဒ္ဓိယာ၊ ပညာဝေပုလ္လာယ၊ ပညာဗာဟုလ္လာယ' ဟု ဆိုအပ်သော ဤလေးပုဒ်တို့သည် ပညာ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းဟူသော အခြေအနေကို ဟောသော သဒ္ဒါတို့ ဖြစ်သည်။ ကြွင်းကျန်သော တစ်ဆယ့်နှစ်ပုဒ်တို့သည် ပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို ဟောသော သဒ္ဒါတို့ ဖြစ်သည်။

1. Soḷasapaññāniddesavaṇṇanā

၁. ၁။ သောဠသပညာနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

4. Suttantaniddese channaṃ abhiññāñāṇānanti iddhividhadibbasotacetopariyapubbenivāsadibbacakkhuāsavānaṃ khayañāṇānaṃ. Tesattatīnaṃ ñāṇānanti ñāṇakathāya niddiṭṭhānaṃ sāvakasādhāraṇānaṃ ñāṇānaṃ. Sattasattatīnaṃ ñāṇānanti ettha –

၄. သုတ္တန်နိဒ္ဒေသ၌ 'ဆန္နံ အဘိညာဉာဏာနံ' ဟူသည်မှာ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏ်၊ ဒိဗ္ဗသောတဉာဏ်၊ စေတောပရိယဉာဏ်၊ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်၊ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်၊ အာသဝက္ခယဉာဏ် ဟူသော အဘိညာဉ်ဉာဏ်ခြောက်ပါးတို့၏ (အနက် ဖြစ်၏)။ 'တေသတ္တတီနံ ဉာဏာနံ' ဟူသည်မှာ ဉာဏကထာ၌ ပြဆိုအပ်ပြီးသော သာဝကတို့နှင့် ဆက်ဆံသော ခုနစ်ဆယ့်သုံးပါးသော ဉာဏ်တို့၏ ဖြစ်သည်။ 'သတ္တသတ္တတီနံ ဉာဏာနံ' ဟူသော ဤနေရာ၌—

‘‘Sattasattari vo, bhikkhave, ñāṇavatthūni desessāmi, taṃ suṇātha sādhukaṃ manasi karotha, bhāsissāmīti. Katamāni, bhikkhave, sattasattari ñāṇavatthūni? Jātipaccayā jarāmaraṇanti ñāṇaṃ, asati jātiyā natthi jarāmaraṇanti ñāṇaṃ. Atītampi addhānaṃ jātipaccayā jarāmaraṇanti ñāṇaṃ, asati jātiyā natthi jarāmaraṇanti ñāṇaṃ, anāgatampi addhānaṃ jātipaccayā jarāmaraṇanti ñāṇaṃ, asati jātiyā natthi jarāmaraṇanti ñāṇaṃ. Yampissa taṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ, tampi khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammanti ñāṇaṃ. Bhavapaccayā jātīti ñāṇaṃ…pe… upādānapaccayā bhavoti ñāṇaṃ… taṇhāpaccayā upādānanti ñāṇaṃ… vedanāpaccayā taṇhāti ñāṇaṃ… phassapaccayā vedanāti ñāṇaṃ… saḷāyatanapaccayā phassoti ñāṇaṃ… nāmarūpapaccayā saḷāyatananti ñāṇaṃ… viññāṇapaccayā nāmarūpanti ñāṇaṃ… saṅkhārapaccayā viññāṇanti ñāṇaṃ… avijjāpaccayā saṅkhārāti ñāṇaṃ, asati avijjāya natthi saṅkhārāti ñāṇaṃ. Atītampi addhānaṃ avijjāpaccayā saṅkhārāti ñāṇaṃ, asati avijjāya natthi saṅkhārāti ñāṇaṃ, anāgatampi addhānaṃ avijjāpaccayā saṅkhārāti ñāṇaṃ, asati avijjāya natthi saṅkhārāti ñāṇaṃ. Yampissa taṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ, tampi khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammanti ñāṇaṃ. Imāni vuccanti, bhikkhave, sattasattari ñāṇavatthūnī’’ti (saṃ. ni. 2.34) –

'ရဟန်းတို့၊ ငါသည် သင်တို့အား ခုနစ်ဆယ့်ခုနစ်ပါးသော ဉာဏဝတ္ထုတို့ကို ဟောကြားအံ့။ ထိုဉာဏဝတ္ထုတို့ကို ကောင်းစွာနာကြကုန်၊ နှလုံးသွင်းကြကုန်၊ ငါဟောအံ့' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'ရဟန်းတို့၊ ခုနစ်ဆယ့်ခုနစ်ပါးသော ဉာဏဝတ္ထုတို့သည် အဘယ်တို့နည်း? ဇာတိကြောင့် ဇရာမရဏဖြစ်၏ဟု သိသောဉာဏ်၊ ဇာတိမရှိသော် ဇရာမရဏမရှိဟု သိသောဉာဏ်။ အတိတ်ကာလ၌လည်း ဇာတိကြောင့် ဇရာမရဏဖြစ်ခဲ့၏ဟု သိသောဉာဏ်၊ ဇာတိမရှိသော် ဇရာမရဏမရှိခဲ့ဟု သိသောဉာဏ်။ အနာဂတ်ကာလ၌လည်း ဇာတိကြောင့် ဇရာမရဏဖြစ်လတ္တံ့ဟု သိသောဉာဏ်၊ ဇာတိမရှိသော် ဇရာမရဏမရှိလတ္တံ့ဟု သိသောဉာဏ်။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ အကြင်ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်၌ တည်သောဉာဏ် (ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ်) သည်လည်း ရှိ၏၊ ထိုဉာဏ်သည်လည်း ကုန်ခြင်းသဘောရှိ၏၊ ပျက်ခြင်းသဘောရှိ၏၊ ကင်းပြတ်ခြင်းသဘောရှိ၏၊ ချုပ်ခြင်းသဘောရှိ၏ဟု သိသောဉာဏ်။ ဘဝကြောင့် ဇာတိဖြစ်၏ဟု သိသောဉာဏ်။ပ။ ဥပါဒါန်ကြောင့် ဘဝဖြစ်၏ဟု သိသောဉာဏ်။ တဏှာကြောင့် ဥပါဒါန်ဖြစ်၏ဟု သိသောဉာဏ်။ ဝေဒနာကြောင့် တဏှာဖြစ်၏ဟု သိသောဉာဏ်။ ဖဿကြောင့် ဝေဒနာဖြစ်၏ဟု သိသောဉာဏ်။ သဠာယတနကြောင့် ဖဿဖြစ်၏ဟု သိသောဉာဏ်။ နာမ်ရုပ်ကြောင့် သဠာယတနဖြစ်၏ဟု သိသောဉာဏ်။ ဝိညာဏ်ကြောင့် နာမ်ရုပ်ဖြစ်၏ဟု သိသောဉာဏ်။ သင်္ခါရကြောင့် ဝိညာဏ်ဖြစ်၏ဟု သိသောဉာဏ်။ အဝိဇ္ဇာကြောင့် သင်္ခါရဖြစ်၏ဟု သိသောဉာဏ်၊ အဝိဇ္ဇာမရှိသော် သင်္ခါရမရှိဟု သိသောဉာဏ်။ အတိတ်ကာလ၌လည်း အဝိဇ္ဇာကြောင့် သင်္ခါရဖြစ်ခဲ့၏ဟု သိသောဉာဏ်၊ အဝိဇ္ဇာမရှိသော် သင်္ခါရမရှိခဲ့ဟု သိသောဉာဏ်။ အနာဂတ်ကာလ၌လည်း အဝိဇ္ဇာကြောင့် သင်္ခါရဖြစ်လတ္တံ့ဟု သိသောဉာဏ်၊ အဝိဇ္ဇာမရှိသော် သင်္ခါရမရှိလတ္တံ့ဟု သိသောဉာဏ်။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ အကြင်ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်၌ တည်သောဉာဏ် (ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ်) သည်လည်း ရှိ၏၊ ထိုဉာဏ်သည်လည်း ကုန်ခြင်းသဘောရှိ၏၊ ပျက်ခြင်းသဘောရှိ၏၊ ကင်းပြတ်ခြင်းသဘောရှိ၏၊ ချုပ်ခြင်းသဘောရှိ၏ဟု သိသောဉာဏ်။ ရဟန်းတို့၊ ဤဉာဏ်တို့ကို ခုနစ်ဆယ့်ခုနစ်ပါးသော ဉာဏဝတ္ထုတို့ဟူ၍ ဆိုအပ်ကုန်၏။

Evaṃ [Pg.251] bhagavatā nidānavagge vuttāni sattasattati ñāṇāni. ‘‘Jarāmaraṇe ñāṇaṃ, jarāmaraṇasamudaye ñāṇaṃ, jarāmaraṇanirodhe ñāṇaṃ, jarāmaraṇanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇa’’nti (saṃ. ni. 2.33) iminā nayena ekādasasu aṅgesu cattāri cattāri katvā vuttāni catucattārīsa ñāṇavatthūni pana idha na gahitāni. Ubhayattha ca ñāṇāniyeva hitasukhassa vatthūnīti ñāṇavatthūni. Lābhotiādīsu lābhoyeva upasaggena visesetvā paṭilābhoti vutto. Puna tasseva atthavivaraṇavasena patti sampattīti vuttaṃ. Phassanāti adhigamavasena phusanā. Sacchikiriyāti paṭilābhasacchikiriyā. Upasampadāti nipphādanā.

ဤသို့ မြတ်စွာဘုရားသည် နိဒါနဝဂ္ဂ၌ ခုနစ်ဆယ့်ခုနစ်ပါးသော ဉာဏ်တို့ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ 'ဇရာမရဏ၌ ဉာဏ်၊ ဇရာမရဏဖြစ်ကြောင်း၌ ဉာဏ်၊ ဇရာမရဏချုပ်ရာ၌ ဉာဏ်၊ ဇရာမရဏချုပ်ရာသို့ ရောက်ကြောင်းအကျင့်၌ ဉာဏ်' ဟူသော ဤနည်းဖြင့် အင်္ဂါတစ်ဆယ့်တစ်ပါးတို့၌ လေးပါးစီပြု၍ ဟောအပ်ကုန်သော လေးဆယ့်လေးပါးသော ဉာဏဝတ္ထုတို့ကိုမူကား ဤပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်ပါဠိ၌ မယူအပ်ကုန်။ ထိုနှစ်ရပ်လုံး၌ ဉာဏ်တို့သည်သာလျှင် စီးပွားချမ်းသာ၏ အကြောင်း (ဝတ္ထု) ဖြစ်ကုန်သောကြောင့် 'ဉာဏဝတ္ထု' မည်ကုန်၏။ 'လာဘော' စသော ပုဒ်တို့၌ လာဘဟူသော ပုဒ်ကိုပင်လျှင် ဥပသရ်ဖြင့် ထူးခြားစေ၍ 'ပဋိလာဘော' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ တစ်ဖန် ထိုနှစ်ပါးသောပုဒ်တို့၏ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုခြင်းအားဖြင့် 'ပတ္တိ သမ္ပတ္တိ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'ဖဿနာ' ဟူသည်မှာ တရားရရှိခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ထိတွေ့ခြင်း ဖြစ်၏။ 'သစ္ဆိကိရိယာ' ဟူသည်မှာ ရရှိခြင်းအားဖြင့် မျက်မှောက်ပြုခြင်း ဖြစ်၏။ 'ဥပသမ္ပဒါ' ဟူသည်မှာ ပြီးမြောက်ခြင်း ဖြစ်၏။

Sattannañca sekkhānanti tisso sikkhā sikkhantīti sekkhasaññitānaṃ sotāpattimaggaṭṭhādīnaṃ sattannaṃ. Puthujjanakalyāṇakassa cāti nibbānagāminiyā paṭipadāya yuttattā sundaraṭṭhena kalyāṇasaññitassa puthujjanassa. Vaḍḍhitaṃ vaḍḍhanaṃ etāyāti vaḍḍhitavaḍḍhanā. Yathāvuttānaṃ aṭṭhannampi paññānaṃ vasena visesato ca arahato paññāvasena paññāvuddhiyā. Tathā paññāvepullāya. Mahante atthe pariggaṇhātītiādīsu paṭisambhidappatto ariyasāvako atthādayo ārammaṇakaraṇena pariggaṇhāti. Sabbāpi mahāpaññā ariyasāvakānaṃyeva. Tassā ca paññāya visayā heṭṭhā vuttatthā eva.

သိက္ခာသုံးပါးကို ကျင့်ကြံအားထုတ်ကုန်သောကြောင့် ‘သေက္ခ’ ဟု သိမှတ်အပ်ကုန်သော သောတာပတ္တိမဂ္ဂဋ္ဌာန် အစရှိသော သေက္ခပုဂ္ဂိုလ် ခုနစ်ယောက်တို့၏ ဖြစ်သည်။ ‘ပုထုဇ္ဇနကလျာဏကဿ စ’ ဟူသည်မှာ နိဗ္ဗာန်သို့ သွားတတ်သော အကျင့်လမ်းနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ကောင်းမြတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် ‘ကလျာဏ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော ပုထုဇဉ်၏ ဖြစ်သည်။ ထိုပညာဖြင့် တိုးပွားအပ်သော ပညာပွားခြင်းရှိသောကြောင့် ‘ဝဍ္ဎိတဝဍ္ဎနာ’ မည်၏။ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ရှစ်ယောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ (မဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ်) ပညာတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အထူးသဖြင့် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ ပညာအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ပညာတိုးပွားခြင်းငှာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့အတူ ပညာပြန့်ပြောခြင်းငှာလည်း ဖြစ်ကုန်၏။ ‘ကြီးမြတ်သော အနက်အကျိုးကို သိမ်းဆည်း၏’ အစရှိသည်တို့၌ ပဋိသမ္ဘိဒါသို့ ရောက်သော အရိယာသာဝကသည် အနက်အစရှိသည်တို့ကို အာရုံပြုသောအားဖြင့် သိမ်းဆည်း၏။ ခပ်သိမ်းသော မဟာပညာတို့သည် အရိယာသာဝကတို့အားသာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုပညာ၏ အာရုံတို့သည်လည်း အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်အတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

Puthunānākhandhesūtiādīsu nānāsaddo puthusaddassa atthavacanaṃ. Ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññāti tesu tathāvuttesu khandhādīsu ñāṇaṃ pavattatīti katvā taṃ ñāṇaṃ puthupaññā nāmāti attho. Nānāpaṭiccasamuppādesūti paṭiccasamuppannānaṃ dhammānaṃ vasena paccayabahuttā vuttaṃ. Nānāsuññatamanupalabbhesūti upalabbhanaṃ upalabbho, gahaṇanti attho. Na upalabbho anupalabbho, anupalabbhānaṃ bahuttā bahuvacanena anupalabbhā, pañcavīsatisuññatāvasena vā nānāsuññatāsu attattaniyādīnaṃ anupalabbhā nānāsuññatānupalabbhā, tesu. ‘‘Nānāsuññatānupalabbhesū’’ti vattabbe ‘‘adukkhamasukhā’’tiādīsu (dha. sa. tikamātikā 2) viya ma-kāro padasandhivasena vutto. Imā pañca paññā kalyāṇaputhujjanehi sādhāraṇā, nānāatthādīsu paññā ariyānaṃyeva. Puthujjanasādhāraṇe dhammeti lokiyadhamme. Iminā avasānapariyāyena [Pg.252] lokiyato puthubhūtanibbānārammaṇattā puthubhūtā visuṃbhūtā paññāti puthupaññā nāmāti vuttaṃ hoti.

‘Puthunānākhandhesu’ အစရှိသည်တို့၌ ‘နာနာ’ သဒ္ဒါသည် ‘ပုထု’ သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ဟောသော သဒ္ဒါတည်း။ ဉာဏ်သည် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ပုထုပညာ’ မည်၏။ ထိုသို့ ဆိုအပ်ပြီးသော ခန္ဓာအစရှိသည်တို့၌ ဉာဏ်သည် ဖြစ်သောကြောင့် ထိုဉာဏ်ကို ‘ပုထုပညာ’ မည်၏ ဟူသည် အနက်တည်း။ ‘Nānāpaṭiccasamuppādesu’ ဟူသည်မှာ ပဋိစ္စသမုပ္ပန် ဖြစ်ကုန်သော တရားတို့၏ အစွမ်းဖြင့် အကြောင်းတရားတို့၏ များပြားသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ဗဟုဝုစ်အားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ ‘Nānāsuññatamanupalabbhesu’ ဟူရာ၌ သိရှိရခြင်း (အတ္တ၊ အတ္တနိယအစွမ်းဖြင့် ကပ်၍ ပြင်းစွာ စွဲလမ်းခြင်း) သည် ‘ဥပလဗ္ဘ’ မည်၏၊ စွဲလမ်းခြင်း ဟူသည် အနက်တည်း။ ကပ်၍ စွဲလမ်းအပ်သော တရားမဟုတ်သည်မှာ ‘အနုပလဗ္ဘ’ မည်၏၊ စွဲလမ်းအပ်သော တရားမဟုတ်သည်တို့၏ များပြားခြင်းကြောင့် ဗဟုဝုစ်ဖြင့် ‘အနုပလဗ္ဘ’ ဟု ဆို၏။ သို့မဟုတ် နှစ်ဆယ့်ငါးပါးသော သုညတတို့၏ အစွမ်းဖြင့် များစွာသော သုညတတို့၌ အတ္တ၊ အတ္တနိယတို့ကို မရအပ်ကုန်သောကြောင့် ‘နာနာသုညတာနုပလဗ္ဘ’ မည်၏၊ ထိုတရားတို့၌။ ‘Nānāsuññatānupalabbhesu’ ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ ‘Adukkhamasukhā’ အစရှိသည်တို့၌ ကဲ့သို့ ‘မ’ အက္ခရာကို ပုဒ်သန္ဓိအစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤ ခန္ဓာအစရှိသော ငါးပါးသော ပညာတို့သည် ကလျာဏပုထုဇဉ်တို့နှင့် သာဓာရဏ ဖြစ်ကုန်၏။ နာနာအနက် အစရှိသည်တို့၌ ဖြစ်သော ပညာတို့သည် အရိယာတို့နှင့်သာလျှင် သာဓာရဏ ဖြစ်ကုန်၏။ ‘ပုထုဇ္ဇနသာဓာရဏေ ဓမ္မေ’ ဟူသည်မှာ လောကီတရားတို့၌ ဖြစ်၏။ ဤအဆုံးသတ် ဒေသနာအစီအစဉ်ဖြင့် လောကီမှ သီးခြားကင်းလွတ်၍ ဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်လျှင် အာရုံရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် သီးခြားကင်းလွတ်သော ပညာကို ‘ပုထုပညာ’ မည်၏ဟု ဟောတော်မူအပ်သည် ဖြစ်၏။

Vipulapaññā mahāpaññānayena veditabbā. Yathāvutte dhamme pariggaṇhantassa guṇamahantatāya tesaṃ dhammānaṃ pariggāhikāya ca paññāya mahantatā, tesaṃ dhammānaṃ sayameva mahantattā uḷārattā dhammānañca paññāya ca vipulatā veditabbā. Gambhīrapaññā puthupaññānayena veditabbā. Te ca dhammā te ca anupalabbhā sā ca paññā pakatijanena alabbhaneyyapatiṭṭhattā gambhīrā.

ဝိပုလပညာကို မဟာပညာ၏ နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်၏။ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော တရားတို့ကို သိမ်းဆည်းသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဂုဏ်ကျေးဇူး ကြီးမြတ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ထိုတရားတို့ကို သိမ်းဆည်းတတ်သော ပညာ၏လည်း ကြီးမြတ်သည်၏ အဖြစ်ကို သိအပ်၏။ ထိုတရားတို့၏ ကိုယ်တိုင်ပင် ကြီးမြတ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပြန့်ပြောသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း ထိုတရားတို့၏လည်းကောင်း၊ ပညာ၏လည်းကောင်း ပြန့်ပြောပြည့်စုံသည်၏ အဖြစ်ကို သိအပ်၏။ ဂမ္ဘီရပညာကို ပုထုပညာနည်းအတိုင်း သိအပ်၏။ ထိုခန္ဓာအစရှိသော တရားတို့သည်လည်းကောင်း၊ ထိုအနုပလဗ္ဘတရားတို့သည်လည်းကောင်း၊ ထိုပညာသည်လည်းကောင်း သာမန်လူတို့ မရနိုင်သော တည်ရာအခြေရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် နက်နဲကုန်၏။

Yassa puggalassāti ariyapuggalasseva. Añño kocīti puthujjano. Abhisambhavitunti sampāpuṇituṃ. Anabhisambhavanīyoti sampāpuṇituṃ asakkuṇeyyo. Aññehīti puthujjaneheva. Aṭṭhamakassāti arahattaphalaṭṭhato paṭṭhāya gaṇiyamāne aṭṭhamabhūtassa sotāpattimaggaṭṭhassa. Dūreti vippakaṭṭhe. Vidūreti visesena vippakaṭṭhe. Suvidūreti suṭṭhu visesena vippakaṭṭhe. Na santiketi na samīpe. Na sāmantāti na samīpabhāge. Imāni dve paṭisedhasahitāni vacanāni dūrabhāvasseva niyamanāni. Upādāyāti paṭicca. Sotāpannassāti sotāpattiphalaṭṭhassa. Eteneva taṃtaṃmaggapaññā taṃtaṃphalapaññāya dūreti vuttaṃ hoti. Paccekasambuddhoti upasaggena visesitaṃ. Itaradvayaṃ pana suddhameva āgataṃ.

‘ယဿ ပုဂ္ဂလဿ’ ဟူသည်မှာ အရိယာပုဂ္ဂိုလ်၏သာလျှင် ဖြစ်၏။ ‘အညော ကောစိ’ ဟူသည်မှာ ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်၏။ ‘အဘိသမ္ဘဝိတုံ’ ဟူသည်မှာ ရောက်ခြင်းငှာ ဖြစ်၏။ ‘အနဘိသမ္ဘဝနီယော’ ဟူသည်မှာ မရောက်နိုင်ရာသော (မတတ်နိုင်သော) ဖြစ်၏။ ‘အညေဟိ’ ဟူသည်မှာ ပုထုဉ်တို့ဖြင့်သာလျှင် ဖြစ်၏။ ‘အဋ္ဌမကဿ’ ဟူသည်မှာ အရဟတ္တဖလဋ္ဌာန်မှ စ၍ ပြောင်းပြန်ရေတွက်သော် ရှစ်ခုမြောက် ဖြစ်သော သောတာပတ္တိမဂ္ဂဋ္ဌာန် ပုဂ္ဂိုလ်၏ ဖြစ်၏။ ‘ဒူရေ’ ဟူသည်မှာ ကင်းကွာဝေးကွာသော အဖြစ်၌ ဖြစ်၏။ ‘ဝိဒူရေ’ ဟူသည်မှာ အထူးသဖြင့် ကင်းကွာဝေးကွာသော အဖြစ်၌ ဖြစ်၏။ ‘သုဝိဒူရေ’ ဟူသည်မှာ အလွန်အထူးသဖြင့် ကင်းကွာဝေးကွာသော အဖြစ်၌ ဖြစ်၏။ ‘န သန္တိကေ’ ဟူသည်မှာ မနီးသော အရပ်၌ ဖြစ်၏။ ‘န သာမန္တာ’ ဟူသည်မှာ မနီးသော အဖို့၌ ဖြစ်၏။ ‘န’ ဟူသော ပဋိသေဓနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်သော ဤစကားနှစ်ရပ်တို့သည် ဝေးသည်၏ အဖြစ်ကိုသာလျှင် မြဲစေတတ်ကုန်၏ (သတ်မှတ်ကုန်၏)။ ‘ဥပါဒါယ’ ဟူသည်မှာ စွဲ၍ (မှီ၍) ဖြစ်၏။ ‘သောတာပန္နဿ’ ဟူသည်မှာ သောတာပတ္တိဖလဋ္ဌာန် ပုဂ္ဂိုလ်၏ ဖြစ်၏။ ဤစကားဖြင့်ပင်လျှင် ထိုထိုမဂ်ပညာသည် ထိုထိုဖိုလ်ပညာမှ ဝေးလှ၏ဟု ဟောတော်မူအပ်သည် ဖြစ်၏။ ‘ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓေါ’ ဟူသော ပုဒ်သည် ‘ပတိ’၊ ‘သံ’ ဟူသော ဥပသာရဖြင့် အထူးပြုအပ်၏။ ကြွင်းသော ပုဒ်နှစ်ပါး (တထာဂတော၊ အရဟံ) တို့သည်ကား ဥပသာရမရှိဘဲ သက်သက်သာ လာကုန်၏။

5. ‘‘Paccekabuddhassa sadevakassa ca lokassa paññā tathāgatassa paññāya dūre’’tiādīni vatvā tameva dūraṭṭhaṃ anekappakārato dassetukāmo paññāpabhedakusalotiādimāha. Tattha paññāpabhedakusaloti attano anantavikappe paññāpabhede cheko. Pabhinnañāṇoti anantappabhedapattañāṇo. Etena paññāpabhedakusalattepi sati tāsaṃ paññānaṃ anantabhedattaṃ dasseti. Adhigatapaṭisambhidoti paṭiladdhaaggacatupaṭisambhidāñāṇo. Catuvesārajjappattoti cattāri visāradabhāvasaṅkhātāni ñāṇāni patto. Yathāha –

၅. “ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ၏လည်းကောင်း၊ နတ်နှင့်တကွသော သတ္တလောက၏လည်းကောင်း ပညာသည် တထာဂတ၏ ပညာမှ ဝေးလှ၏” ဟူ၍ အစရှိသည်တို့ကို ဟောတော်မူပြီးလျှင် ထိုဝေးသော သဘောကိုပင်လျှင် အပြားများစွာဖြင့် ပြလိုတော်မူသဖြင့် ‘ပညာပဘေဒကုသလော’ ဟူ၍ အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ ‘ပညာပဘေဒကုသလော’ ဟူသည်မှာ မိမိ၏ အဆုံးမရှိသော အပြားရှိသော ပညာအပြား၌ လိမ္မာတော်မူ၏။ ‘ပဘိန္နဉာဏော’ ဟူသည်မှာ အဆုံးမရှိသော အပြားသို့ ရောက်သော ဉာဏ်ရှိတော်မူ၏။ ဤပုဒ်ဖြင့် ပညာအပြား၌ လိမ္မာတော်မူသည်၏ အဖြစ်ရှိသော်လည်း ထိုပညာတို့၏ အဆုံးမရှိသော အပြားရှိသည်၏ အဖြစ်ကို ပြတော်မူ၏။ ‘အဓိဂတပဋိသမ္ဘိဒေါ’ ဟူသည်မှာ ရအပ်သော ထက်မြတ်သော ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ်လေးပါး ရှိတော်မူ၏။ ‘စတုဝေသာရဇ္ဇပ္ပတ္တော’ ဟူသည်မှာ ဝေသာရဇ္ဇ (ရဲရင့်ခြင်း) ဟု ဆိုအပ်သော ဉာဏ်လေးပါးတို့ကို ရတော်မူ၏။ ထိုစကားကို ဟောတော်မူသည်ကား -

‘‘Sammāsambuddhassa te paṭijānato ‘ime dhammā anabhisambuddhā’ti, tatra vata maṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā [Pg.253] māro vā brahmā vā koci vā lokasmiṃ saha dhammena paṭicodessatīti nimittametaṃ, bhikkhave, na samanupassāmi, etamahaṃ, bhikkhave, nimittaṃ asamanupassanto khemappatto abhayappatto vesārajjappatto viharāmi. Khīṇāsavassa te paṭijānato ‘ime āsavā aparikkhīṇā’ti, ‘ye kho pana te antarāyikā dhammā vuttā, te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’ti, ‘yassa kho pana te atthāya dhammo desito, so na niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāyā’ti, tatra vata maṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā koci vā lokasmiṃ saha dhammena paṭicodessatīti nimittametaṃ, bhikkhave, na samanupassāmi, etamahaṃ, bhikkhave, nimittaṃ asamanupassanto khemappatto abhayappatto vesārajjappatto viharāmī’’ti (a. ni. 4.8; ma. ni. 1.150).

“ချစ်သားရဟန်းတို့၊ ငါသည် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဖြစ်၏ဟု ဝန်ခံလျက်ရှိရာ ‘ဤတရားတို့ကို ထိုးထွင်း၍ မသိသေးပါ’ ဟူ၍ ထိုမသိအပ်သော တရားတို့၌ ငါဘုရားကို သမဏသော်လည်းကောင်း၊ ဗြာဟ္မဏသော်လည်းကောင်း၊ နတ်သော်လည်းကောင်း၊ မာရ်နတ်သော်လည်းကောင်း၊ ဗြာဟ္မာသော်လည်းကောင်း၊ လောက၌ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသော်လည်းကောင်း အကြောင်းနှင့်တကွ စောဒနာလိမ့်မည် ဟူသော ဤစောဒနာရာ အကြောင်းကို ငါဘုရား မမြင်။ ချစ်သားရဟန်းတို့၊ ဤစောဒနာရာ အကြောင်းကို မမြင်သော ငါဘုရားသည် ဘေးမရှိခြင်း (ခေမ) သို့ ရောက်သည်၊ မထိတ်လန့်ခြင်း (အဘယ) သို့ ရောက်သည်၊ ရဲရင့်ခြင်း (ဝေသာရဇ္ဇ) သို့ ရောက်သည်ဖြစ်၍ နေတော်မူ၏။ အာသဝေါကုန်ပြီးသော ရဟန္တာဖြစ်၏ဟု ဝန်ခံလျက်ရှိရာ ‘ဤအာသဝေါတို့သည် မကုန်သေးပါ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘ငါဟောတော်မူအပ်ကုန်သော အန္တရာယ်ပြုတတ်သော တရားတို့ကို မှီဝဲသောသူအား အန္တရာယ်ကို မပြုနိုင်ကုန်’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘အကြင်အကျိုးငှာ ငါဟောတော်မူအပ်သော တရားသည် ထိုတရားအတိုင်း ကျင့်သောသူအား ကောင်းစွာ ဆင်းရဲကုန်ခမ်းခြင်းငှာ မထွက်မြောက်စေတတ်’ ဟူ၍လည်းကောင်း ထိုတရား၌ ငါဘုရားကို သမဏသော်လည်းကောင်း၊ ဗြာဟ္မဏသော်လည်းကောင်း၊ နတ်သော်လည်းကောင်း၊ မာရ်နတ်သော်လည်းကောင်း၊ ဗြာဟ္မာသော်လည်းကောင်း၊ လောက၌ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသော်လည်းကောင်း အကြောင်းနှင့်တကွ စောဒနာလိမ့်မည် ဟူသော ဤစောဒနာရာ အကြောင်းကို ငါဘုရား မမြင်။ ချစ်သားရဟန်းတို့၊ ဤစောဒနာရာ အကြောင်းကို မမြင်သော ငါဘုရားသည် ဘေးမရှိခြင်းသို့ ရောက်သည်၊ မထိတ်လန့်ခြင်းသို့ ရောက်သည်၊ ရဲရင့်ခြင်းသို့ ရောက်သည်ဖြစ်၍ နေတော်မူ၏” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Dasabalabaladhārīti dasa balāni etesanti dasabalā, dasabalānaṃ balāni dasabalabalāni, tāni dasabalabalāni dhārayatīti dasabalabaladhārī, dasabalañāṇabaladhārīti attho. Etehi tīhi vacanehi anantappabhedānaṃ neyyānaṃ pabhedamukhamattaṃ dassitaṃ. Soyeva paññāpayogavasena abhimaṅgalasammataṭṭhena purisāsabho. Asantāsaṭṭhena purisasīho. Mahantaṭṭhena purisanāgo. Pajānanaṭṭhena purisājañño. Lokakiccadhuravahanaṭṭhena purisadhorayho.

‘ဒသဗလဗလဓာရီ’ ဟူသည်မှာ ဆယ်ပါးသော (ကာယ) ဗလတို့သည် ထိုဘုရားရှင်တို့အား ရှိကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဒသဗလ’ မည်ကုန်၏။ ထိုဒသဗလ မည်တော်မူသော ဘုရားရှင်တို့၏ (ကာယဗလ ဉာဏဗလ) အားတို့သည် ‘ဒသဗလဗလ’ မည်ကုန်၏။ ထိုဒသဗလဗလတို့ကို ဆောင်တော်မူတတ်သောကြောင့် ‘ဒသဗလဗလဓာရီ’ မည်၏။ ဒသဗလဉာဏ်ဗလတို့ကို ဆောင်တော်မူတတ်သည် ဟူသည် အနက်တည်း။ ဤစကားသုံးရပ်တို့ဖြင့် အဆုံးမရှိသော အပြားရှိကုန်သော သိအပ်သောတရား (ဉေယျဓံ) တို့၏ အပြားအမြွက်မျှကိုသာ ပြတော်မူ၏။ ထိုဒသဗလဗလဓာရီ မည်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည်ပင်လျှင် ပညာလုံ့လနှင့် ယှဉ်သည်၏ အစွမ်းဖြင့် အလွန်မြတ်သော မင်္ဂလာဟု သမုတ်အပ်သော အနက်ကြောင့် ‘ပုရိသာသဘ’ (ယောက်ျားဥသဘ) မည်တော်မူ၏။ မထိတ်လန့်သော အနက်ကြောင့် ‘ပုရိသသီဟ’ (ယောက်ျားခြင်္သေ့) မည်၏။ ကြီးမြတ်သော အနက်ကြောင့် ‘ပုရိသနာဂ’ (ယောက်ျားဆင်ပြောင်) မည်၏။ အပြားအားဖြင့် သိတော်မူတတ်သော အနက်ကြောင့် ‘ပုရိသာဇာနည်’ (ယောက်ျားအာဇာနည်) မည်၏။ လောကကိစ္စ၏ ဝန်ကို ဆောင်တော်မူတတ်သော အနက်ကြောင့် ‘ပုရိသဓုရန္ဓရ’ (ဝန်ဆောင်ယောက်ျား) မည်တော်မူ၏။

Atha tejādikaṃ anantañāṇato laddhaṃ guṇavisesaṃ dassetukāmo tesaṃ tejādīnaṃ anantañāṇamūlakabhāvaṃ dassento anantañāṇoti vatvā anantatejotiādimāha. Tattha anantañāṇoti gaṇanavasena ca pabhāvavasena ca antavirahitañāṇo. Anantatejoti veneyyasantāne mohatamavidhamanena anantañāṇatejo. Anantayasoti paññāguṇeheva lokattayavitthatānantakittighoso. Aḍḍhoti paññādhanasamiddhiyā samiddho. Mahaddhanoti paññādhanavaḍḍhattepi pabhāvamahattena mahantaṃ paññādhanamassāti mahaddhano. Mahādhanotipi pāṭho. Dhanavāti pasaṃsitabbapaññādhanavattā niccayuttapaññādhanavattā atisayabhūtapaññādhanavattā dhanavā. Etesupi hi tīsu atthesu idaṃ vacanaṃ saddavidū icchanti.

ထိုမှနောက်၌ တေဇအစရှိသော အဆုံးမရှိသော အာရုံ၌ဖြစ်သော မဂ်ဉာဏ် သဗ္ဗညုတဉာဏ်ဖြင့် ရအပ်သော ဂုဏ်ထူးကို ပြသလိုသဖြင့်၊ ထိုတေဇအစရှိသော ဂုဏ်တို့၏ အဆုံးမရှိသော မဂ်ဉာဏ် သဗ္ဗညုတဉာဏ်လျှင် အခြေခံမူလရှိသည်၏အဖြစ်ကို ပြလိုရကား 'အနန္တဉာဏ' ဟု မိန့်တော်မူပြီးလျှင် 'အနန္တတေဇ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုပါဌ်၌ 'အနန္တဉာဏ' ဟူသည် အရေအတွက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ တန်ခိုးအစွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း အဆုံးမရှိသော ဉာဏ်တော်ရှိတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အနန္တတေဇ' ဟူသည် ဝေနေယျသတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်၌ မောဟတည်းဟူသော အမိုက်တိုက်ကို ပယ်ဖျောက်တော်မူခြင်းအားဖြင့် အဆုံးမရှိသော ဉာဏ်တော်တည်းဟူသော အရောင်ရှိတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အနန္တယသ' ဟူသည် ပညာဂုဏ်တို့ဖြင့်သာလျှင် လောကသုံးပါး၌ ပျံ့နှံ့ကျော်စောသော အဆုံးမရှိသော ကျော်စောသံရှိတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အဍ္ဎ' ဟူသည် ပညာတည်းဟူသော ဥစ္စာနှင့် ပြည့်စုံတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ 'မဟဒ္ဓန' ဟူသည် ပညာတည်းဟူသော ဥစ္စာ၏ ပြန့်ပွားများပြားသည်၏အဖြစ် ရှိသော်လည်း ကိုယ်တော်တိုင် တရားကိုယ်အားဖြင့် များပြားလှသောကြောင့် များပြားသော ပညာတည်းဟူသော ဥစ္စာရှိတော်မူခြင်းကြောင့် 'မဟဒ္ဓန' မည်၏။ 'မဟာဓန' ဟူ၍လည်း ပါဌ်အချို့ရှိ၏။ 'ဓနဝါ' ဟူသည် ချီးမွမ်းအပ်သော ပညာတည်းဟူသော ဥစ္စာရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အမြဲမပြတ်ယှဉ်သော ပညာတည်းဟူသော ဥစ္စာရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ လွန်ကဲလှစွာသော ပညာတည်းဟူသော ဥစ္စာရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း 'ဓနဝါ' မည်တော်မူ၏။ စင်စစ်သော်လည်း ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အနက်သုံးပါးတို့၌ ဤ 'ဓနဝါ' ဟူသော စကားကို သဒ္ဒါတတ်ကျွမ်းသော ပညာရှိတို့သည် အလိုရှိကြကုန်၏။

Evaṃ [Pg.254] paññāguṇena bhagavato attasampattisiddhiṃ dassetvā puna paññāguṇeneva lokahitasampattisiddhiṃ dassento netātiādimāha. Tattha veneyye saṃsārasaṅkhātabhayaṭṭhānato nibbānasaṅkhātakhemaṭṭhānaṃ netā. Tattha nayanakāle eva saṃvaravinayapahānavinayavasena veneyye vinetā. Dhammadesanākāle eva saṃsayacchedanena anunetā. Saṃsayaṃ chinditvā paññāpetabbaṃ atthaṃ paññāpetā. Tathā paññāpitānaṃ nicchayakaraṇena nijjhāpetā. Tathā nijjhāyitassa atthassa paṭipattipayojanavasena pekkhetā. Tathāpaṭipanne paṭipattiphalena pasādetā. So hi bhagavāti ettha hi-kāro anantaraṃ vuttassa atthassa kāraṇopadese nipāto. Anuppannassa maggassa uppādetāti sakasantāne na uppannapubbassa chaasādhāraṇañāṇahetubhūtassa ariyamaggassa bodhimūle lokahitatthaṃ sakasantāne uppādetā. Asañjātassa maggassa sañjanetāti veneyyasantāne asañjātapubbassa sāvakapāramiñāṇahetubhūtassa ariyamaggassa dhammacakkappavattanato pabhuti yāvajjakālā veneyyasantāne sañjanetā. Sāvakaveneyyānampi hi santāne bhagavato vuttavacaneneva ariyamaggassa sañjananato bhagavā sañjanetā nāma hoti. Anakkhātassa maggassa akkhātāti aṭṭhadhammasamannāgatānaṃ buddhabhāvāya katābhinīhārānaṃ bodhisattānaṃ buddhabhāvāya byākaraṇaṃ datvā anakkhātapubbassa pāramitāmaggassa, ‘‘buddho bhavissatī’’ti byākaraṇamatteneva vā bodhimūle uppajjitabbassa ariyamaggassa akkhātā. Ayaṃ nayo paccekabodhisattabyākaraṇepi labbhatiyeva.

ဤသို့လျှင် ပညာဂုဏ်တော်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ အတ္တသမ္ပတ္တိ (ကိုယ်တော်တိုင်၏ ပြည့်စုံခြင်း) ပြီးမြောက်ပုံကို ပြပြီးနောက်၊ တစ်ဖန် ပညာဂုဏ်တော်ဖြင့်သာလျှင် လောက၏အကျိုးစီးပွား ဖြစ်ထွန်းပြည့်စုံပုံကို ပြလိုသဖြင့် 'နေတာ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုပါဌ်၌ ဝေနေယျသတ္တဝါတို့ကို သံသရာဟု ဆိုအပ်သော ဘေးရှိရာဌာနမှ နိဗ္ဗာန်ဟု ဆိုအပ်သော ဘေးမရှိရာ အေးငြိမ်းရာဌာနသို့ ဆောင်တော်မူတတ်သောကြောင့် 'နေတာ' မည်၏။ ထိုသို့ ဆောင်ယူတော်မူသောအခါ၌သာလျှင် သံဝရဝိနည်း၊ ပဟာနဝိနည်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဝေနေယျသတ္တဝါတို့ကို ဆုံးမတော်မူတတ်သောကြောင့် 'ဝိနေတာ' မည်၏။ တရားဟောတော်မူသော အခါ၌သာလျှင် ယုံမှားသံသယကို ဖြတ်တောက်စေခြင်းဖြင့် သတ္တဝါတို့ကို လျောက်ပတ်စွာ ဆောင်ယူတော်မူတတ်သောကြောင့် 'အနုနေတာ' မည်၏။ ယုံမှားသံသယကို ဖြတ်တောက်၍ အပြားအားဖြင့် သိစေအပ်သော တရားအနက်ကို သိစေတော်မူတတ်သောကြောင့် 'ပညာပေတာ' မည်၏။ ထိုသို့ အပြားအားဖြင့် ပြသအပ်သော တရားတို့ကို ဆုံးဖြတ်ခြင်းကို ပြုစေသဖြင့် ရှုမြင်ဆင်ခြင်စေတော်မူတတ်သောကြောင့် 'နိဇ္ဈာပေတာ' မည်၏။ ထိုသို့ ရှုမြင်အပ်သော တရားအနက်ကို ပဋိပတ်၌ ယှဉ်စေခြင်း အကျိုးအားဖြင့် အဖန်ဖန် ရှုကြည့်စေတော်မူတတ်သောကြောင့် 'ပေက္ခေတာ' မည်၏။ ထိုသို့ ကျင့်ကြံအားထုတ်ကုန်သော ဝေနေယျသတ္တဝါတို့ကို ပဋိပတ်၏ အကျိုးတရားဖြင့် ကြည်လင်စေတော်မူတတ်သောကြောင့် 'ပသာဒေတာ' မည်၏။ 'သော ဟိ ဘဂဝါ' ဟူသော ပါဌ်၌ 'ဟိ' သဒ္ဒါသည် အခြားမဲ့၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်၏ အကြောင်းကို ညွှန်းပြခြင်း၌ သုံးသော နိပါတ်ဖြစ်သည်။ 'အနုပ္ပန္နဿ မဂ္ဂဿ ဥပ္ပါဒေတာ' ဟူသည်မှာ မိမိ၏ သန္တာန်၌ ရှေးကမဖြစ်ဖူးသေးသော၊ အသာဓာရဏဉာဏ် ခြောက်ပါးတို့၏ အကြောင်းဖြစ်သော အရိယာမဂ်ဉာဏ်ကို ဗောဓိပင်ရင်း၌ လောကသားတို့၏ အကျိုးစီးပွားအလို့ငှါ ဖြစ်ပေါ်စေတော်မူတတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အသဉ္ဇာတဿ မဂ္ဂဿ သဉ္ဇနေတာ' ဟူသည်မှာ ဝေနေယျသတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်၌ ရှေးက မဖြစ်ဖူးသေးသော၊ သာဝကပါရမီဉာဏ်လျှင် အကြောင်းရှိသော အရိယာမဂ်ဉာဏ်ကို ဓမ္မစကြာတရားကို ဟောကြားတော်မူသည့် အချိန်မှစ၍ ယနေ့တိုင်အောင် ဝေနေယျတို့၏ သန္တာန်၌ ဖြစ်ပေါ်စေတော်မူတတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်လည်း သာဝကဝေနေယျတို့၏ သန္တာန်၌ပင် မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော စကားတော်ကြောင့်သာလျှင် အရိယာမဂ်ဉာဏ် ဖြစ်ပေါ်လာရသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် 'သဉ္ဇနေတာ' ဟု မည်ထိုက်သည်သာ ဖြစ်သည်။ 'အနက္ခာတဿ မဂ္ဂဿ အက္ခာတာ' ဟူသည်မှာ အင်္ဂါရှစ်ပါးသော တရားတို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူ၍ ဘုရားဖြစ်ခြင်းငှါ ပြုအပ်သော ဆုတောင်းခြင်းရှိကုန်သော ဘုရားလောင်းတို့အား ဘုရားဖြစ်ခြင်းငှါ ဗျာဒိတ်စကားကို ပေးတော်မူပြီးလျှင်၊ ရှေးက မဟောကြားဖူးသေးသော ပါရမီဉာဏ်ဟု ဆိုအပ်သော မဂ်ကို ဟောကြားတော်မူတတ်ခြင်း၊ သို့မဟုတ် 'ဘုရားဖြစ်လတ္တံ့' ဟု ဗျာဒိတ်မြွက်ကြားရုံမျှဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဗောဓိပင်ရင်း၌ ဖြစ်ပေါ်ထိုက်သော (ဖြစ်လတ္တံ့သော) အရိယာမဂ်ကို ဟောကြားတော်မူတတ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤနည်းလမ်းသည် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါအလောင်းတို့အား ပေးအပ်သော ဗျာဒိတ်စကား၌လည်း ရရှိနိုင်သည်သာ ဖြစ်သည်။

Maggaññūti paccavekkhaṇāvasena attanā uppāditaariyamaggassa ñātā. Maggavidūti veneyyasantāne janetabbassa ariyamaggassa kusalo. Maggakovidoti bodhisattānaṃ akkhātabbamagge vicakkhaṇo. Atha vā abhisambodhipaṭipattimaggaññū, paccekabodhipaṭipattimaggavidū, sāvakabodhipaṭipattimaggakovido. Atha vā ‘‘etena maggena ataṃsu pubbe, tarissantiyeva taranti ogha’’nti (saṃ. ni. 5.409) vacanato yathāyogaṃ atītānāgatapaccuppannabuddhapaccekabuddhasāvakānaṃ maggavasena ca suññatānimittaappaṇihitamaggavasena ca ugghaṭitaññūvipañcitaññūneyyapuggalānaṃ maggavasena ca yathākkamenatthayojanaṃ karonti. Maggānugāmī ca panāti bhagavatā gatamaggānugāmino hutvā[Pg.255]. Ettha ca-saddo hetuatthe nipāto. Etena ca bhagavato magguppādanādiguṇādhigamāya hetu vutto hoti. Pana-saddo katatthe nipāto. Tena bhagavatā katamaggakaraṇaṃ vuttaṃ hoti. Pacchā samannāgatāti paṭhamaṃ gatassa bhagavato pacchāgatasīlādiguṇena samannāgatā. Iti thero ‘‘anuppannassa maggassa uppādetā’’tiādīhi yasmā sabbepi bhagavato sīlādayo guṇā arahattamaggameva nissāya āgatā, tasmā arahattamaggameva nissāya guṇaṃ kathesi.

'မဂ္ဂညူ' ဟူသည် ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်၏ အစွမ်းဖြင့် ကိုယ်တော်တိုင် ဖြစ်စေအပ်သော အရိယာမဂ်ကို သိတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ 'မဂ္ဂဝိဒူ' ဟူသည် ဝေနေယျသတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်၌ ဖြစ်စေအပ်သော အရိယာမဂ်၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ 'မဂ္ဂကောဝိဒေါ' ဟူသည် ဘုရားလောင်းတို့အား ဟောကြားအပ်သော မဂ်၌ အထူးအားဖြင့် ဆင်ခြင်တော်မူတတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် မြတ်စွာဘုရားသည် အဘိသမ္ဗောဓိပဋိပတ္တိမဂ်ကို သိသောကြောင့် 'မဂ္ဂညူ'၊ ပစ္စေကဗောဓိပဋိပတ္တိမဂ်ကို သိသောကြောင့် 'မဂ္ဂဝိဒူ'၊ သာဝကဗောဓိပဋိပတ္တိမဂ်၌ ကျွမ်းကျင်သောကြောင့် 'မဂ္ဂကောဝိဒေါ' ဟု ဆိုအပ်သည်။ သို့မဟုတ် 'ဤမဂ်ဖြင့် ရှေးသူဟောင်းတို့သည် ကူးမြောက်ကြကုန်ပြီ၊ နောင်၌လည်း ကူးမြောက်ကြလတ္တံ့၊ ယခုလည်း ဩဃကို ကူးမြောက်ကြကုန်၏' ဟူသော ဒေသနာတော်နှင့်အညီ လျောက်ပတ်သည်အားဖြင့် အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်သော ဘုရား၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ၊ သာဝကတို့၏ မဂ်အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သုညတမဂ်၊ အနိမိတ္တမဂ်၊ အပ္ပဏိဟိတမဂ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဥဂ္ဃဋိတညူ၊ ဝိပဉ္စိတညူ၊ နေယျပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ မဂ်အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း အစဉ်အတိုင်း အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဆရာတို့သည် ပြုကြကုန်၏။ 'မဂ္ဂါနုဂါမီ စ ပန' ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရား သွားတော်မူအပ်သော မဂ်သို့ အစဉ်လိုက်၍ သွားခြင်းရှိသည် ဖြစ်၍ ဖြစ်၏။ ဤပါဌ်၌ 'စ' သဒ္ဒါသည် အကြောင်းပြသော အနက်၌ ရှိသော နိပါတ်ပုဒ် ဖြစ်သည်။ ဤ 'စ' သဒ္ဒါဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ မဖြစ်သေးသော မဂ်ကို ဖြစ်စေနိုင်ခြင်း အစရှိသော ဂုဏ်ကိုရခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ပါရမီဉာဏ်ကို ဆိုလိုသည်။ 'ပန' သဒ္ဒါသည် ပြုခြင်းအနက်၌ ရှိသော နိပါတ်ပုဒ် ဖြစ်သည်။ ထို 'ပန' သဒ္ဒါဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ပွားများအပ်သော မဂ်ကို ပြုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ပစ္ဆာ သမန္နာဂတာ' ဟူသည်မှာ ရှေးဦးစွာ သွားနှင့်သော သီလအစရှိသော ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ နောက်မှဖြစ်သော သီလအစရှိသော ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံကြကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ဖြင့် အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်သည် 'အနုပ္ပန္နဿ မဂ္ဂဿ ဥပ္ပါဒေတာ' အစရှိသော ပါဌ်တို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ သီလအစရှိသော ဂုဏ်အလုံးစုံတို့သည် အရဟတ္တမဂ်ကိုသာလျှင် အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်သောကြောင့် အရဟတ္တမဂ်ကိုသာလျှင် အမှီပြု၍ ဂုဏ်တော်ကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။

Jānaṃ jānātīti jānitabbaṃ jānāti, sabbaññutāya yaṃkiñci paññāya jānitabbaṃ nāma atthi, taṃ sabbaṃ pañcaneyyapathabhūtaṃ paññāya jānātīti attho. Passaṃ passatīti passitabbaṃ passati, sabbadassāvitāya taṃyeva neyyapathaṃ cakkhunā diṭṭhaṃ viya karonto paññācakkhunā passatīti attho. Yathā vā ekacco viparītaṃ gaṇhanto jānantopi na jānāti, passantopi na passati, na evaṃ bhagavā. Bhagavā pana yathāsabhāvaṃ gaṇhanto jānanto jānātiyeva, passanto passatiyeva. Svāyaṃ dassanapariṇāyakaṭṭhena cakkhubhūto. Viditatādiatthena ñāṇabhūto. Aviparītasabhāvaṭṭhena vā pariyattidhammapavattanato hadayena cintetvā vācāya nicchāritadhammamayoti vā dhammabhūto. Seṭṭhaṭṭhena brahmabhūto. Atha vā cakkhu viya bhūtoti cakkhubhūto. Ñāṇaṃ viya bhūtoti ñāṇabhūto. Dhammo viya bhūtoti dhammabhūto. Brahmā viya bhūtoti brahmabhūto. Svāyaṃ dhammassa vacanato, vattanato vā vattā. Nānappakārehi vacanato, vattanato vā pavattā. Atthaṃ nīharitvā nīharitvā nayanato atthassa ninnetā. Amatādhigamāya paṭipattidesanato, amatappakāsanāya vā dhammadesanāya amatassa adhigamāpanato amatassa dātā. Lokuttaradhammassa uppāditattā veneyyānurūpena yathāsukhaṃ lokuttaradhammassa dānena ca, dhammesu ca issaroti dhammassāmī. Tathāgatapadaṃ heṭṭhā vuttatthaṃ.

'ဇာနံ ဇာနာတိ' ဟူသည်မှာ သိအပ်သော တရားကို သိတော်မူ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော် ရှိသည်ဖြစ်သောကြောင့် ပညာဖြင့် သိအပ်သော တရားဟူသမျှ၊ ထိုငါးပါးသော ဉေယျပထတရား အလုံးစုံကို ပညာတော်ဖြင့် သိတော်မူ၏ဟူသော အနက်ဖြစ်သည်။ 'ပဿံ ပဿတိ' ဟူသည်မှာ မြင်အပ်သော တရားကို မြင်တော်မူ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ခပ်သိမ်းသော တရားကို မြင်တော်မူတတ်သည် ဖြစ်သောကြောင့် ထိုဉေယျပထတရားငါးပါးကိုပင် မျက်စိဖြင့် မြင်ရသကဲ့သို့ ပြုတော်မူတတ်သော မြတ်စွာဘုရားသည် ပညာမျက်စိဖြင့် မြင်တော်မူ၏ဟူသော အနက်ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် အချို့သောသူသည် ဖောက်ပြန်မှားယွင်းသော သညာဝိပလ္လာသ စသည်ဖြင့် ယူဆပြီး သိသော်လည်း အမှန်အတိုင်းမသိ၊ မြင်သော်လည်း အမှန်အတိုင်းမမြင်သော်လည်း၊ မြတ်စွာဘုရားသည်ကား ထိုသူတို့ကဲ့သို့ မဟုတ်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား မြတ်စွာဘုရားသည် သဘောအတိုင်း မှန်ကန်စွာ ယူဆတော်မူတတ်သဖြင့် သိတော်မူလျှင်လည်း အမှန်အတိုင်း သိတော်မူသည်သာ ဖြစ်ပြီး၊ မြင်တော်မူလျှင်လည်း အမှန်အတိုင်း မြင်တော်မူသည်သာ ဖြစ်သည်။ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် သစ္စာလေးပါးကို မြင်ခြင်း၌ လောက၏ အကြီးအမှူး ဖြစ်သောကြောင့် (သို့မဟုတ် သတ္တလောက၏ မဂ်ကို မြင်ခြင်းကို ညွှန်ပြတတ်သောကြောင့်) 'စက္ခုဘူတ' (မျက်စိသဖွယ် ဖြစ်တော်မူ၏) မည်၏။ ထင်ရှားစွာ သိစေတတ်သော အနက်ရှိသောကြောင့် 'ဉာဏဘူတ' (ဉာဏ်သဖွယ် ဖြစ်တော်မူ၏) မည်၏။ မဖောက်မပြန်သော သဘောရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပရိယတ်တရားတော်ကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သောကြောင့် စိတ်ဖြင့် ကြံစည်တော်မူ၍ နှုတ်ဖြင့် ရွတ်ဆိုအပ်သော တရားတော်ဖြင့် ပြီးတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း 'ဓမ္မဘူတ' (တရားသဖွယ် ဖြစ်တော်မူ၏) မည်၏။ အမြတ်ဆုံးဖြစ်သော အနက်ကြောင့် 'ဗြဟ္မဘူတ' (ဗြဟ္မာသဖွယ် ဖြစ်တော်မူ၏) မည်၏။ သို့မဟုတ် ပသာဒမျက်စိကဲ့သို့ ဖြစ်တော်မူသောကြောင့် 'စက္ခုဘူတ'၊ ဉာဏ်တော်ကဲ့သို့ ဖြစ်တော်မူသောကြောင့် 'ဉာဏဘူတ'၊ အပြစ်မရှိသော တရားကဲ့သို့ (သို့မဟုတ် မဖောက်မပြန်သော သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကဲ့သို့) ဖြစ်တော်မူသောကြောင့် 'ဓမ္မဘူတ'၊ မြတ်သော ဗြဟ္မာကဲ့သို့ ဖြစ်တော်မူသောကြောင့် 'ဗြဟ္မဘူတ' မည်၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် တရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူတတ်သောကြောင့် 'ဝတ္တာ' မည်၏။ အဖုံဖုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဟောကြားတော်မူတတ်သောကြောင့် 'ပဝတ္တာ' မည်၏။ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို တစ်ခုပြီးတစ်ခု ထုတ်နုတ်ဆောင်ယူပြသတတ်သောကြောင့် 'အတ္ထဿ နိန္နေတာ' မည်၏။ နိဗ္ဗာန်ကို ရရှိခြင်းငှါ အကျင့်တရားကို ဟောကြားတော်မူတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ နိဗ္ဗာန်ကို ထင်ရှားစေတတ်သော တရားဒေသနာတော်ဖြင့် နိဗ္ဗာန်ကို ရရှိစေတော်မူတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'အမတဿ ဒါတာ' မည်၏။ လောကုတ္တရာတရားကို ဖြစ်ပေါ်စေတော်မူသောကြောင့် ဝေနေယျတို့နှင့် လျောက်ပတ်သည်အားဖြင့် လောကုတ္တရာတရားကို ပေးသနားတော်မူသဖြင့် လောကုတ္တရာတရားတို့၌ အစိုးရတော်မူသောကြောင့် 'ဓမ္မဿာမီ' မည်၏။ 'တထာဂတ' ပုဒ်၏ အနက်ကို အောက်၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးအတိုင်း သိအပ်၏။

Idāni ‘‘jānaṃ jānātī’’tiādīhi vuttaṃ guṇaṃ sabbaññutāya visesetvā dassetukāmo sabbaññutaṃ sādhento natthītiādimāha. Evaṃbhūtassa hi tassa bhagavato pāramitāpuññabalappabhāvanipphannena arahattamaggañāṇena sabbadhammesu savāsanassa sammohassa vihatattā asacchikataṃ nāma natthi. Asammohato sabbadhammānaṃ ñātattā aññātaṃ nāma natthi. Tatheva [Pg.256] ca sabbadhammānaṃ cakkhunā viya ñāṇacakkhunā diṭṭhattā adiṭṭhaṃ nāma natthi. Ñāṇena pana pattattā aviditaṃ nāma natthi. Asammohasacchikiriyāya sacchikatattā asacchikataṃ nāma natthi. Asammohapaññāya phuṭṭhattā paññāya aphassitaṃ nāma natthi. Paccuppannanti paccuppannaṃ kālaṃ vā dhammaṃ vā. Upādāyāti ādāya, antokatvāti attho. ‘‘Upādāyā’’ti vacaneneva kālavinimuttaṃ nibbānampi gahitameva hoti. ‘‘Atītā’’divacanāni ca ‘‘natthī’’tiādivacaneneva ghaṭīyanti, ‘‘sabbe’’tiādivacanena vā. Sabbe dhammāti sabbasaṅkhatāsaṅkhatadhammapariyādānaṃ. Sabbākārenāti sabbadhammesu ekekasseva dhammassa aniccākārādisabbākārapariyādānaṃ. Ñāṇamukheti ñāṇābhimukhe. Āpāthaṃ āgacchantīti osaraṇaṃ upenti. ‘‘Jānitabba’’ntipadaṃ ‘‘neyya’’ntipadassa atthavivaraṇatthaṃ vuttaṃ.

ယခုအခါတွင် 'သိလျက် သိတော်မူ၏' အစရှိသည်ဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်သော ဂုဏ်ကျေးဇူးကို သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်နှင့်တကွ ထူးခြားအောင် ပြသလိုသဖြင့် ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို ပြီးမြောက်စေလျက် 'မရှိ' ဟူသည်အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူ၏။ အမှန်စင်စစ် ဤသို့ဖြစ်တော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရားအား ပါရမီကုသိုလ်ကံ၏ စွမ်းအားတန်ခိုးကြောင့် ပြီးမြောက်အပ်သော အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်ဖြင့် ခပ်သိမ်းသော တရားတို့၌ ဝါသနာနှင့်တကွသော တွေဝေခြင်း (မောဟ) ကို ပယ်ဖျောက်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် မျက်မှောက်မပြုအပ်သော တရားမည်သည် မရှိ။ မတွေမဝေ သိတော်မူသောကြောင့် ခပ်သိမ်းသောတရားတို့တွင် မသိအပ်သော တရားမည်သည် မရှိ။ ထို့အတူပင် ခပ်သိမ်းသော တရားတို့ကို မျက်စိဖြင့် မြင်ရသကဲ့သို့ ဉာဏ်စက္ခုဖြင့် မြင်တော်မူအပ်သောကြောင့် မမြင်အပ်သော တရားမည်သည် မရှိ။ ဉာဏ်တော်ဖြင့် ဆိုက်ရောက်အပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် မသိအပ်သော တရားမည်သည် မရှိ။ မတွေမဝေ မျက်မှောက်ပြုတော်မူခြင်းကြောင့် မျက်မှောက်မပြုအပ်သော တရားမည်သည် မရှိ။ တွေဝေခြင်းကင်းသော ပညာဖြင့် ထိတွေ့အပ်သောကြောင့် ပညာဖြင့် မတွေ့ထိအပ်သော တရားမည်သည် မရှိ။ 'ပစ္စုပ္ပန်' ဟူသည်မှာ ပစ္စုပ္ပန်ကာလကိုသော်လည်းကောင်း၊ ပစ္စုပ္ပန်တရားကိုသော်လည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ 'ဥပါဒါယ' ဟူသည်မှာ (ဆွဲယူ၍) အတွင်းပြု၍ ဟူသောအနက်တည်း။ 'ဥပါဒါယ' ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့်ပင်လျှင် ကာလမှလွတ်သော နိဗ္ဗာန်ကိုလည်း သိမ်းယူပြီးသားသာ ဖြစ်၏။ 'အတိတ်' အစရှိသော သဒ္ဒါတို့ကိုလည်း 'မရှိ' ဟူသော သဒ္ဒါနှင့်သာလျှင် ဖြစ်စေ၊ 'သဗ္ဗေ' အစရှိသော သဒ္ဒါနှင့်ဖြစ်စေ ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ 'သဗ္ဗေ ဓမ္မာ' ဟူသည်မှာ ခပ်သိမ်းသော သင်္ခတတရားနှင့် အသင်္ခတတရားတို့ကို အကြွင်းမဲ့ သိမ်းယူခြင်းဖြစ်၏။ 'သဗ္ဗာကာရေန' ဟူသည်မှာ ခပ်သိမ်းသော တရားတို့တွင် တစ်ခုချင်းစီသော တရားတို့၏ အနိစ္စအခြင်းအရာ အစရှိသော အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် အကြွင်းမဲ့ ယူခြင်းဖြစ်၏။ 'ဉာဏမုခေ' ဟူသည်မှာ ဉာဏ်၏ ရှေးရှုရာ၌။ 'အာပါထံ အာဂစ္ဆန္တိ' ဟူသည်မှာ သက်ဝင်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏။ 'ဇာနိတဗ္ဗံ' ဟူသောပုဒ်ကို 'နေယျံ' ဟူသောပုဒ်၏ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုရန် မိန့်တော်မူအပ်၏။

Attattho vātiādīsu vā-saddo samuccayattho. Attatthoti attano attho. Paratthoti paresaṃ tiṇṇaṃ lokānaṃ attho. Ubhayatthoti attano ca paresañcāti sakiṃyeva ubhinnaṃ attho. Diṭṭhadhammikoti diṭṭhadhamme niyutto, diṭṭhadhammappayojano vā attho. Samparāye niyutto, samparāyappayojano vā samparāyiko. Uttānotiādīsu vohāravasena vattabbo sukhapatiṭṭhattā uttāno. Vohāraṃ atikkamitvā vattabbo suññatāpaṭisaṃyutto dukkhapatiṭṭhattā gambhīro. Lokuttaro accantatirokkhattā gūḷho. Aniccatādiko ghanādīhi paṭicchannattā paṭicchanno. Appacuravohārena vattabbo yathārutaṃ aggahetvā adhippāyassa netabbattā neyyo. Pacuravohārena vattabbo vacanamattena adhippāyassa nītattā nīto. Suparisuddhasīlasamādhivipassanattho tadaṅgavikkhambhanavasena vajjavirahitattā anavajjo. Kilesasamucchedanato ariyamaggattho nikkileso. Kilesapaṭippassaddhattā ariyaphalattho vodāno. Saṅkhatāsaṅkhatesu aggadhammattā nibbānaṃ paramattho. Parivattatīti buddhañāṇassa visayabhāvato abahibhūtattā antobuddhañāṇe byāpitvā vā samantā vā āliṅgitvā vā visesena vā vattati.

'အတ္တတ္ထေ ဝါ' အစရှိသည်တို့၌ 'ဝါ' သဒ္ဒါသည် သမုစ္စယအနက် (စုပေါင်းခြင်းအနက်) ရှိ၏။ 'အတ္တတ္ထ' ဟူသည်မှာ မိမိ၏ အကျိုးတည်း။ 'ပရတ္ထ' ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးဖြစ်သော သုံးပါးသော လောကတို့၏ အကျိုးတည်း။ 'ဥဘယတ္ထ' ဟူသည်မှာ မိမိ၏ အကျိုးနှင့် သူတစ်ပါးတို့၏ အကျိုး ဤနှစ်ပါးလုံးကို တစ်ပြိုင်နက်တည်း ယူအပ်သော အကျိုးတည်း။ 'ဒိဋ္ဌဓမ္မိက' ဟူသည်မှာ မျက်မှောက်ဘဝ၌ ယှဉ်သော သို့မဟုတ် မျက်မှောက်ဘဝ၌ ဖြစ်သော အကျိုးတည်း။ တမလွန်ဘဝ၌ ယှဉ်သော သို့မဟုတ် တမလွန်ဘဝ၌ ဖြစ်သော အကျိုးသည် 'သမ္ပရာယိက' မည်၏။ 'ဥတ္တာန' အစရှိသည်တို့၌ သမုတိဝေါဟာရအားဖြင့် ပြောဆိုအပ်၍ လွယ်ကူစွာ ဉာဏ်သက်ဝင်တည်ရာဖြစ်သောကြောင့် ပေါ်လွင်သော အနက်မည်၏။ သမုတိဝေါဟာရကို လွန်၍ ပြောဆိုအပ်သော၊ သတ္တလောကမှ ဆိတ်သုဉ်းခြင်းနှင့် ယှဉ်စပ်သော အနက်သည် ခဲယဉ်းစွာ ဉာဏ်သက်ဝင်တည်ရာဖြစ်သောကြောင့် နက်နဲသော အနက်မည်၏။ လောကုတ္တရာတရားသည် အလွန်လျှင် ဖုံးကွယ်တတ်သည်ဖြစ်၍ လျှို့ဝှက်သော အနက်မည်၏။ အနိစ္စအဖြစ် အစရှိသည်တို့သည် တခဲနက် (ဃန) အစရှိသည်တို့ဖြင့် ဖုံးကွယ်အပ်သောကြောင့် ဖုံးလွှမ်းအပ်သော အနက်မည်၏။ မထင်ရှားသော ဝေါဟာရဖြင့် ပြောဆိုအပ်၍ တိုက်ရိုက်မယူဘဲ အလိုအဓိပ္ပာယ်ကို ဆောင်ယူ၍ သိအပ်သောကြောင့် 'နေယျ' အနက်မည်၏။ ထင်ရှားသော ဝေါဟာရဖြင့် ပြောဆိုအပ်၍ သဒ္ဒါမျှဖြင့်ပင် အလိုအဓိပ္ပာယ်ကို ဆောင်ယူအပ် (သိအပ်) သောကြောင့် 'နီတ' အနက်မည်၏။ အလွန်စင်ကြယ်သော သီလ၊ သမာဓိ၊ ဝိပဿနာအနက်သည် တဒင်္ဂပဟာန်၊ ဝိက္ခမ္ဘနပဟာန်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အပြစ် (ကိလေသာ) ကင်းသောကြောင့် အပြစ်မရှိသော (အနာဝဇ္ဇ) အနက်မည်၏။ ကိလေသာကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တတ်သောကြောင့် အရိယမဂ်အနက်သည် ကိလေသာကင်းသော (နိက္ကိလေသ) အနက်မည်၏။ ကိလေသာ ငြိမ်းအေးပြီးဖြစ်သောကြောင့် အရိယဖိုလ်အနက်သည် ဖြူစင်သော (ဝေါဒါန) အနက်မည်၏။ သင်္ခတနှင့် အသင်္ခတတရားတို့တွင် အမြတ်ဆုံးတရားဖြစ်သောကြောင့် နိဗ္ဗာန်သည် 'ပရမတ္ထ' အနက်မည်၏။ 'ပရိဝတ္တတိ' ဟူသည်မှာ သဗ္ဗညုတဉာဏ်၏ အာရုံအဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုဉာဏ်၏ ပြင်ပသို့ မထွက်သောကြောင့်လည်းကောင်း သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်အတွင်း၌ နှံ့စပ်၍လည်းကောင်း၊ ပတ်ပတ်လည်မှ ဖက်၍လည်းကောင်း၊ အထူးသဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

Sabbaṃ kāyakammantiādīhi bhagavato ñāṇamayataṃ dasseti. Ñāṇānuparivattatīti ñāṇaṃ anuparivattati, ñāṇavirahitaṃ na hotīti attho. Appaṭihatanti nirāvaraṇataṃ dasseti. Puna sabbaññutaṃ upamāya sādhetukāmo [Pg.257] yāvatakantiādimāha. Tattha jānitabbanti neyyaṃ, neyyapariyanto neyyāvasānamassa atthīti neyyapariyantikaṃ. Asabbaññūnaṃ pana neyyāvasānameva natthi. Ñāṇapariyantikepi eseva nayo. Purimayamake vuttatthameva iminā yamakena visesetvā dasseti, tatiyayamakena paṭisedhavasena niyamitvā dasseti. Ettha ca neyyaṃ ñāṇassa pathattā neyyapatho. Aññamaññapariyantaṭṭhāyinoti neyyañca ñāṇañca khepetvā ṭhānato aññamaññassa pariyante ṭhānasīlā. Āvajjanappaṭibaddhāti manodvārāvajjanāyattā, āvajjitānantarameva jānātīti attho. Ākaṅkhappaṭibaddhāti ruciāyattā, āvajjanānantaraṃ javanañāṇena jānātīti attho. Itarāni dve padāni imesaṃ dvinnaṃ padānaṃ yathākkamena atthappakāsanatthaṃ vuttāni. Buddho āsayaṃ jānātītiādīni ñāṇakathāyaṃ vaṇṇitāni. Mahāniddese pana ‘‘bhagavā āsayaṃ jānātī’’ti (mahāni. 69) āgataṃ. Tattha ‘‘buddhassa bhagavato’’ti (mahāni. 69) āgataṭṭhāne ca idha katthaci ‘‘buddhassā’’ti āgataṃ.

'သဗ္ဗံ ကာယကမ္မံ' အစရှိသည်တို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ဉာဏ်ဖြင့်ပြီးသော ကာယကံအဖြစ်ကို ပြတော်မူ၏။ 'ဉာဏာနုပရိဝတ္တတိ' ဟူသည်မှာ ဉာဏ်တော်သို့ အစဉ်လိုက်၍ဖြစ်၏၊ ဉာဏ်နှင့် ကင်းသည်မဖြစ် ဟူသောအနက်တည်း။ 'အပ္ပဋိဟတံ' ဟူသည်မှာ အပိတ်အပင်အတားအဆီးမရှိသည်၏အဖြစ် (အာဝရဏကင်းသည်၏အဖြစ်) ကို ပြတော်မူ၏။ တစ်ဖန် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို ဥပမာဖြင့် ပြီးစေလိုသည်ဖြစ်၍ 'ယာဝတကံ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ သိအပ်သောတရားကို 'နေယျ' မည်၏၊ သိအပ်သောတရားဟူသော အဆုံးအပိုင်းအခြားသည် ထိုဉာဏ်အား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် 'နေယျပရိယန္တိကံ' မည်၏။ သဗ္ဗညူမဟုတ်ကုန်သော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါအစရှိသည်တို့အား သိအပ်သောတရား၏ အဆုံးအပိုင်းအခြားသည်ပင် မရှိ။ 'ဉာဏပရိယန္တိက' ပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင်တည်း။ ရှေ့ယမိုက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကိုပင်လျှင် ဤ (ဒုတိယ) ယမိုက်ဖြင့် ထူးခြားအောင် ပြတော်မူ၏၊ တတိယယမိုက်ဖြင့် 'န' (မဟုတ်) ဟူသော ပဋိသေဓအစွမ်းဖြင့် ကန့်သတ်မှတ်သား၍ ပြတော်မူ၏။ ဤနေရာ၌လည်း သိအပ်သောတရားသည် ဉာဏ်၏ သက်ဝင်ရာ လမ်းဖြစ်သောကြောင့် 'နေယျပထ' မည်၏။ 'အညမညပရိယန္တဋ္ဌာယิနော' ဟူသည်မှာ သိအပ်သောတရား (နေယျ) နှင့် သိတတ်သောဉာဏ် နှစ်ပါးလုံးကို ကုန်စင်အောင် ပြု၍ တည်ခြင်းကြောင့် တစ်ပါးသည် တစ်ပါး၏ အဆုံး၌ တည်တတ်သော အလေ့ရှိကုန်၏။ 'အာဝဇ္ဇနပဋိဗဒ္ဓါ' ဟူသည်မှာ မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းနှင့် စပ်စပ်၏၊ ဆင်ခြင်ပြီးသည်၏ အခြားမဲ့၌သာလျှင် သိတော်မူ၏ ဟူသောအနက်တည်း။ 'အာကင်္ခပဋိဗဒ္ဓါ' ဟူသည်မှာ အလိုတော်နှင့် စပ်၏၊ နှလုံးသွင်းဆင်ခြင်ပြီးသည်၏ အခြားမဲ့၌ ဇော၌ရှိသောဉာဏ်ဖြင့် သိတော်မူ၏ ဟူသောအနက်တည်း။ ကြွင်းသော နှစ်ခုသောပုဒ် (မနသိကာရ၊ စိတ္တုပ္ပါဒ) တို့သည် ဤ 'အာဝဇ္ဇန၊ အာကင်္ခ' ဟူသော ပုဒ်နှစ်ခုတို့၏ အနက်ကို အစဉ်အတိုင်း ဖွင့်ပြခြင်းငှာ ဆိုအပ်ကုန်၏။ 'ဗုဒ္ဓေါ အာသယံ ဇာနာတိ' အစရှိသောပုဒ်တို့ကို ဉာဏကထာ၌ ဖွင့်ပြတော်မူအပ်ပြီ။ မဟာနိဒ္ဒေသ၌မူကား 'ဘဂဝါ အာသယံ ဇာနာတိ' ဟူ၍ လာ၏။ ထိုမဟာနိဒ္ဒေသ၌ 'ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော' ဟူ၍ လာသောနေရာ၌လည်း ဤပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်ပါဠိ၌ အချို့သောနေရာ၌ 'ဗုဒ္ဓဿ' ဟူ၍သာ လာ၏။

Antamasoti uparimantena. Timitimiṅgalanti ettha timi nāma ekā macchajāti, timiṃ gilituṃ samatthā tato mahantasarīrā timiṅgalā nāma ekā macchajāti, timiṅgalampi gilituṃ samatthā pañcayojanasatikasarīrā timitimiṅgalā nāma ekā macchajāti. Idha jātiggahaṇena ekavacanaṃ katanti veditabbaṃ. Garuḷaṃ venateyyanti ettha garuḷoti jātivasena nāmaṃ, venateyyoti gottavasena. Padeseti ekadese. Sāriputtasamāti sabbabuddhānaṃ dhammasenāpatitthere gahetvā vuttanti veditabbaṃ. Sesasāvakā hi paññāya dhammasenāpatittherena samā nāma natthi. Yathāha – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ mahāpaññānaṃ yadidaṃ sāriputto’’ti (a. ni. 1.188-189). Aṭṭhakathāyañca vuttaṃ –

'အန္တမသော' ဟူသည်မှာ အထက်အပိုင်းအခြားအားဖြင့်။ 'တိမိတိမိင်္ဂလံ' ဟူသော ဤပါဌ်၌ တိမိအမည်ရှိသော ငါးမျိုးတစ်မျိုး ရှိ၏၊ တိမိငါးကို မျိုခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သော၊ ထိုထက် ကြီးမားသော ကိုယ်ခန္ဓာရှိသော တိမိင်္ဂလအမည်ရှိသော ငါးမျိုးတစ်မျိုးလည်း ရှိ၏၊ တိမိင်္ဂလငါးကိုလည်း မျိုခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သော ယူဇနာငါးရာ ကိုယ်ခန္ဓာရှိသော တိမိတိမိင်္ဂလအမည်ရှိသော ငါးမျိုးတစ်မျိုးလည်း ရှိ၏။ ဤနေရာ၌ ဇာတ် (အမျိုးအစား) ကို ယူခြင်းအားဖြင့် ဧကဝုစ် ပြုလုပ်ထားကြောင်း သိအပ်၏။ 'ဂရုဠံ ဝေနတေယျံ' ဟူသော ဤပါဌ်၌ ဂရုဠ (ဂဠုန်) ဟူသော အမည်သည် အမျိုးဇာတ်အားဖြင့် ဖြစ်သော အမည်တည်း၊ ဝေနတေယျဟူသော အမည်သည် အနွယ်အားဖြင့် ဖြစ်သော အမည်တည်း။ 'ပဒေသေ' ဟူသည်မှာ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ၌။ 'သာရိပုတ္တသမာ' ဟူသည်မှာ အလုံးစုံသော ဘုရားရှင်တို့၏ လက်ယာရံ ဓမ္မသေနာပတိမထေရ်တို့ကို ယူ၍ ဆိုအပ်ခြင်းဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ ကြွင်းသော သာဝကတို့သည် ပညာအားဖြင့် ဓမ္မသေနာပတိမထေရ်နှင့် တူသည်မည်သည် မရှိကုန်။ မိန့်တော်မူသည့်အတိုင်းတည်း - 'ရဟန်းတို့... ငါဘုရား၏ တပည့်သာဝက ရဟန်းတို့တွင် ကြီးမြတ်သောပညာရှိသော ရဟန်းတို့အနက် ဤသာရိပုတ္တရာသည် အမြတ်ဆုံး (ဧတဒဂ်) ဖြစ်၏' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့၏။ အဋ္ဌကထာ၌လည်း ဆိုအပ်၏ -

‘‘Lokanāthaṃ ṭhapetvāna, ye caññe santi pāṇino;

Paññāya sāriputtassa, kalaṃ nāgghanti soḷasi’’nti. (visuddhi. 1.171);

'လောကနာထ ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို ချန်ထား၍ သံသရာ၌ ရှိကြကုန်သော အခြားသော သတ္တဝါအပေါင်းတို့သည် အရှင်သာရိပုတ္တရာ၏ ပညာ၏ တစ်ဆယ့်ခြောက်ပုံတစ်ပုံကိုမျှ မမီနိုင်ကြကုန်။'

Pharitvāti buddhañāṇaṃ sabbadevamanussānampi paññaṃ pāpuṇitvā ṭhānato tesaṃ paññaṃ pharitvā byāpitvā tiṭṭhati. Atighaṃsitvāti buddhañāṇaṃ sabbadevamanussānampi paññaṃ atikkamitvā tesaṃ avisayabhūtampi sabbaṃ neyyaṃ ghaṃsitvā [Pg.258] bhañjitvā tiṭṭhati. Mahāniddese pana (mahāni. 69) ‘‘abhibhavitvā’’ti pāṭho, madditvātipi attho. Yepi tetiādīhi evaṃ pharitvā atighaṃsitvā ṭhānassa paccakkhakāraṇaṃ dasseti. Tattha paṇḍitāti paṇḍiccena samannāgatā. Nipuṇāti saṇhasukhumabuddhino sukhume atthantare paṭivijjhanasamatthā. Kataparappavādāti ñātaparappavādā ceva parehi saddhiṃ katavādaparicayā ca. Vālavedhirūpāti vālavedhidhanuggahasadisā. Vobhindantā maññe caranti paññāgatena diṭṭhigatānīti vālavedhī viya vālaṃ sukhumānipi paresaṃ diṭṭhigamanāni attano paññāgamanena bhindantā viya carantīti attho. Atha vā ‘‘gūthagataṃ muttagata’’ntiādīsu (a. ni. 9.11) viya paññā eva paññāgatāni, diṭṭhiyo eva diṭṭhigatāni.

"ဖရိတွာ" ဟူသည်မှာ ဘုရားဉာဏ်တော် (သဗ္ဗညုတဉာဏ် သို့မဟုတ် အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်) သည် အလုံးစုံသော နတ်လူတို့၏ ပညာသို့ ရောက်ရှိလျက် ထိုနတ်လူတို့၏ ပညာကို လွှမ်းမိုးပြန့်နှံ့၍ တည်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "အတိဃံသိတွာ" ဟူသည်မှာ ဘုရားဉာဏ်တော်သည် အလုံးစုံသော နတ်လူတို့၏ ပညာကို လွန်မြောက်လျက် ထိုသူတို့၏ အရာမဟုတ်သော အလုံးစုံသော နေယျဓမ္မ (သိဖွယ်) တရားတို့ကို ကျော်လွန်ဖျက်ဆီးလျက် တည်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ မဟာနိဒ္ဒေသ၌မူ "အဘိဘဝိတွာ" ဟု ပါဌ်ရှိရာ လွှမ်းမိုးနှိပ်နယ်၍ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "ယေပိ တေ" စသော ပါဠိတော်တို့ဖြင့် ဤသို့ လွှမ်းမိုးပြန့်နှံ့လျက် ကျော်လွန်ဖျက်ဆီး၍ တည်ခြင်း၏ မျက်မှောက်ထင်ရှားသော အကြောင်းကို ပြတော်မူသည်။ ထိုပါဠိ၌ "ပဏ္ဍိတာ" ဟူသည်မှာ ပညာနှင့် ပြည့်စုံသူများကို ဆိုလိုသည်။ "နိပုဏာ" ဟူသည်မှာ နူးညံ့သိမ်မွေ့သော ပညာရှိကြသဖြင့် သိမ်မွေ့နက်နဲသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ထူးတို့ကို ထိုးထွင်းသိမြင်နိုင်စွမ်းသော (မင်း၊ ပုဏ္ဏား စသည်တို့ကို) ဆိုလိုသည်။ "ကတပရပ္ပဝါဒါ" ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးတို့၏ အယူဝါဒကို သိရှိပြီးသူများ၊ သူတစ်ပါးတို့နှင့် ဝါဒပြိုင်ဆိုင်ခြင်း၌ လေ့ကျင့်ကျွမ်းကျင်ပြီးသူများ ဖြစ်ကြသည်။ "ဝါလဝေဓိရူပါ" ဟူသည်မှာ သားမြီးဖျားကို မှန်အောင် ပစ်ခတ်နိုင်သော လေးသမားနှင့် တူကြသူများ ဖြစ်သည်။ "ဝေါဘိန္ဒန္တာ မညေ စရန္တိ ပညာဂတေန ဒိဋ္ဌိဂတာနိ" ဟူသည်မှာ သားမြီးညှပ်လေးသမားသည် သားမြီးဖျားကို ဖြတ်တောက်နိုင်သကဲ့သို့၊ သိမ်မွေ့နက်နဲလှသော သူတစ်ပါးတို့၏ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအယူအဆများကို မိမိတို့၏ ပညာစွမ်းဖြင့် ဖြတ်တောက်ဖျက်ဆီးဘိသကဲ့သို့ လှည့်လည်ကျင့်သုံးကြကုန်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ သို့မဟုတ်လျှင်လည်း "ဂူထဂတံ မုတ္တဂတံ" စသော ပါဠိတော်တို့၌ ကဲ့သို့ ပညာသည်သာလျှင် "ပညာဂတ" မည်၍၊ ဒိဋ္ဌိသည်သာလျှင် "ဒိဋ္ဌိဂတ" မည်သည်။

Pañhaṃ abhisaṅkharitvāti dvipadampi tipadampi catuppadampi pucchaṃ racayitvā. Tesaṃ pañhānaṃ atibahukattā sabbasaṅgahatthaṃ dvikkhattuṃ vuttaṃ. Gūḷhāni ca paṭicchannāni atthajātānīti pāṭhaseso. Tesaṃ tathā vinayaṃ disvā ‘‘attanā abhisaṅkhatapañhaṃ pucchatū’’ti evaṃ bhagavatā adhippetattā pañhaṃ pucchanti. Aññesaṃ pana pucchāya okāsameva adatvā bhagavā upasaṅkamantānaṃ dhammaṃ deseti. Yathāha –

"ပဉှံ အဘိသင်္ခရိတွာ" ဟူသည်မှာ နှစ်ပုဒ်ရှိသော၊ သုံးပုဒ်ရှိသော၊ သို့မဟုတ် လေးပုဒ်ရှိသော မေးခွန်းပြဿနာများကို စပ်ဆိုစီကုံး၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုပြဿနာများ အလွန်များပြားလှသဖြင့် ပြဿနာအားလုံးကို သိမ်းကျုံးမိစေရန် "အဘိသင်္ခရိတွာ" ဟု နှစ်ကြိမ် ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ လျှို့ဝှက်၍ ဖုံးကွယ်ထားအပ်သော အနက်သဘောရှိသည့် မေးခွန်းများဟူသည်မှာ ပါဌ်အကြွင်း ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုမင်း၊ ပုဏ္ဏားတို့ ဆုံးမထိုက်သည့်အဖြစ်ကို မြင်တော်မူပြီး "မိမိတို့ ပြင်ဆင်လာသော ပြဿနာကို မေးမြန်းပါစေ" ဟု ရည်ရွယ်တော်မူသောကြောင့် ထိုသူတို့သည် ပြဿနာကို မေးမြန်းကြခြင်းဖြစ်သည်။ ဆုံးမ၍မရသော အခြားသူတို့အားမူကား မေးမြန်းရန် အခွင့်အရေးပင် မပေးတော့ဘဲ ချဉ်းကပ်လာသူတို့အား တရားဓမ္မကို တိုက်ရိုက်ဟောကြားတော်မူသည်။ ထို့ကြောင့် အောက်ပါအတိုင်း ဟောတော်မူ၏ —

‘‘Te pañhaṃ abhisaṅkharonti ‘imaṃ mayaṃ pañhaṃ samaṇaṃ gotamaṃ upasaṅkamitvā pucchissāma, sace no samaṇo gotamo evaṃ puṭṭho evaṃ byākarissati, evamassa mayaṃ vādaṃ āropessāma. Evaṃ cepi no puṭṭho evaṃ byākarissati, evaṃpissa mayaṃ vādaṃ āropessāmā’ti. Te yena samaṇo gotamo, tenupasaṅkamanti, te samaṇo gotamo dhammiyā kathāya sandasseti samādapeti samuttejeti sampahaṃseti. Te samaṇena gotamena dhammiyā kathāya sandassitā samādapitā samuttejitā sampahaṃsitā na ceva samaṇaṃ gotamaṃ pañhaṃ pucchanti, kutossa vādaṃ āropessanti? Aññadatthu samaṇasseva gotamassa sāvakā sampajjantī’’ti (ma. ni. 1.289).

"ထိုမင်း ပုဏ္ဏား စသော ပညာရှိတို့သည် ပြဿနာကို ဤသို့ ကြံစည်ပြင်ဆင်ကြကုန်၏ — 'ငါတို့သည် ရဟန်းဂေါတမထံ ချဉ်းကပ်ပြီး ဤမေးခွန်းကို မေးကြမည်။ အကယ်၍ ငါတို့ မေးမြန်းသည့်အခါ ရဟန်းဂေါတမက ဤသို့ဖြေလျှင် ငါတို့က ဤသို့ ဝါဒပြိုင် (အပြစ်တင်) ကြမည်။ အကယ်၍ ဤသို့ ဖြေကြားခဲ့လျှင်လည်း ငါတို့က ထိုသို့ ဝါဒပြိုင်ကြမည်' ဟု တိုင်ပင်၍ မေးခွန်းကို ပြင်ဆင်ကြသည်။ ထိုသူတို့သည် ရဟန်းဂေါတမရှိရာသို့ ချဉ်းကပ်ကြသောအခါ၊ ရဟန်းဂေါတမသည် ထိုသူတို့အား တရားစကားဖြင့် ကောင်းစွာ ညွှန်ပြတော်မူ၏၊ ဆောက်တည်စေတော်မူ၏၊ ထက်သန်စေတော်မူ၏၊ ရွှင်လန်းစေတော်မူ၏။ ထိုသို့ ရဟန်းဂေါတမ၏ တရားစကားဖြင့် ကောင်းစွာ ညွှန်ပြ၊ ဆောက်တည်၊ ထက်သန်၊ ရွှင်လန်းစေခြင်းကို ရရှိကြသောအခါ ထိုသူတို့သည် ရဟန်းဂေါတမကို ပြဿနာမေးမြန်းရန်ပင် မစွမ်းနိုင်ကြတော့ပေ၊ ထိုရဟန်းဂေါတမအား ဝါဒပြိုင်ဆိုင်ရန် (အပြစ်တင်ရန်) ကား အဘယ်မှာ ဖြစ်နိုင်တော့အံ့နည်း။ စင်စစ်သော်ကား ရဟန်းဂေါတမ၏ တပည့်သာဝကများသာ ဖြစ်လာကြကုန်တော့သည်" ဟု ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။

Kasmā pañhaṃ na pucchantīti ce? Bhagavā kira parisamajjhe dhammaṃ desento parisāya ajjhāsayaṃ oloketi. Tato passati ‘‘ime paṇḍitā gūḷhaṃ rahassaṃ pañhaṃ ovaṭṭikasāraṃ katvā āgatā’’ti. So tehi apuṭṭhoyeva [Pg.259] ‘‘pañhapucchāya ettakā dosā, vissajjane ettakā, atthe pade akkhare ettakāti ime pañhe pucchanto evaṃ puccheyya, vissajjento evaṃ vissajjeyyā’’ti iti ovaṭṭikasāraṃ katvā ānīte pañhe dhammakathāya antare pakkhipitvā vidaṃseti. Te paṇḍitā ‘‘seyyā vata no, ye mayaṃ ime pañhe na pucchimha. Sacepi mayaṃ puccheyyāma, appatiṭṭhite no katvā samaṇo gotamo khipeyyā’’ti attamanā bhavanti. Apica buddhā nāma dhammaṃ desentā parisaṃ mettāya pharanti. Mettāya ca pharaṇena dasabalesu mahājanassa cittaṃ pasīdati. Buddhā nāma rūpaggappattā honti dassanasampannā madhurassarā mudujivhā suphusitadantāvaraṇā amatena hadayaṃ siñcantā viya dhammaṃ kathenti. Tatra nesaṃ mettāpharaṇena pasannacittānaṃ evaṃ hoti – evarūpaṃ advejjhakathaṃ amoghakathaṃ niyyānikakathaṃ kathentena bhagavatā saddhiṃ na sakkhissāma paccanīkaggāhaṃ gaṇhitunti attano pasannabhāveneva pañhaṃ na pucchantīti.

"အဘယ်ကြောင့် ပြဿနာကို မမေးမြန်းကြသနည်း" ဟု မေးလျှင် — မြတ်စွာဘုရားသည် ပရိသတ်အလယ်၌ တရားဟောကြားတော်မူစဉ် ပရိသတ်တို့၏ စိတ်အလိုကို ကြည့်ရှုတော်မူတတ်၏။ ထိုအခါ "ဤပညာရှိတို့သည် လျှို့ဝှက်နက်နဲသော ပြဿနာကို ခါးပိုက်ထဲ၌ ထည့်ထားသော ရတနာကဲ့သို့ ယူဆောင်လာကြသည်" ဟု မြင်တော်မူသည်။ ထိုသူတို့ မမေးမြန်းရသေးမီကပင်လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် "မေးခွန်းမေးခြင်း၌ ဤမျှလောက် အပြစ်ရှိသည်၊ ဖြေဆိုခြင်း၌ ဤမျှလောက် အပြစ်ရှိသည်၊ အနက်၊ ပုဒ်၊ အက္ခရာတို့၌ ဤမျှလောက် အပြစ်ရှိသည်" ဟု မြင်တော်မူကာ၊ "ဤမေးခွန်းမျိုးကို မေးမြန်းလိုသူသည် ဤသို့ မေးသင့်သည်၊ ဖြေကြားလိုသူသည် ဤသို့ ဖြေသင့်သည်" ဟု ဆိုလျက်၊ ခါးပိုက်၌ သိမ်းဆည်းဆောင်ယူလာသော ထိုမေးခွန်းများကို တရားစကားတော်အတွင်း၌ ထည့်သွင်းကာ ဖြေရှင်းဖျက်ဆီးပြတော်မူ၏။ ထိုအခါ ပညာရှိတို့သည် "ငါတို့ ဤပြဿနာများကို မမေးမိကြခြင်းသည် စင်စစ် ကောင်းမြတ်လှပေ၏။ အကယ်၍ မေးမြန်းခဲ့မိပါမူ ရဟန်းဂေါတမသည် ငါတို့ကို တည်ရာမရ အခြေမဲ့ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်၍ ပစ်ချပေလိမ့်မည်" ဟု တွေးတောကာ နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ကြကုန်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့်လည်း မြတ်စွာဘုရားတို့မည်သည် တရားဟောကြားစဉ် ပရိသတ်ကို မေတ္တာတော်ဖြင့် လွှမ်းခြုံတော်မူကြသည်။ မေတ္တာတော် လွှမ်းခြုံခြင်းကြောင့် မြတ်စွာဘုရားတို့အပေါ်၌ လူအများ၏ စိတ်နှလုံးသည် အလွန်ကြည်ညိုလာကြသည်။ မြတ်စွာဘုရားတို့မည်သည် အလွန်တင့်တယ်သော ရူပကာယ ရှိတော်မူကြကုန်၏၊ ဖူးမြင်၍ မငြီးနိုင်သော အသရေနှင့် ပြည့်စုံတော်မူ၏၊ ချိုသာသာယာသော အသံတော်ရှိကုန်၏၊ နူးညံ့သော လျှာတော်ရှိကုန်၏၊ ကောင်းစွာ ထိတွေ့ဖုံးအုပ်သော နှုတ်ခမ်းသား ရှိတော်မူ၏။ အမြိုက်ရည်ဖြင့် စိတ်နှလုံးကို သွန်းလောင်းဘိသကဲ့သို့ တရားဟောကြားတော်မူတတ်ကြသည်။ ထိုအခါ မေတ္တာတော်နှင့် ကြည်ညိုသောစိတ် ရှိကြသော ထိုသူတို့အား "ဤသို့သော နှစ်ခွမရှိ စင်စစ်မှန်ကန်သောစကား၊ အချည်းနှီးမဟုတ်သောစကား၊ သံသရာမှ ထွက်မြောက်ကြောင်းစကားကို ပြောဟောတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် အယူဝါဒကို ကိုင်စွဲရန် ငါတို့ မစွမ်းနိုင်ကြကုန်" ဟူသော စိတ်အကြံ ဖြစ်ပေါ်လာတတ်၏။ ဤသို့ မိမိတို့၏ ကြည်ညိုစိတ်ကြောင့်သာလျှင် ပြဿနာများကို မမေးမြန်းကြခြင်း ဖြစ်ပေသည်။

Kathitā visajjitā cāti evaṃ tumhe pucchathāti pucchitapañhānaṃ uccāraṇena te pañhā bhagavatā kathitā eva honti. Yathā ca te visajjetabbā, tathā visajjitā eva honti. Niddiṭṭhakāraṇāti iminā kāraṇena iminā hetunā evaṃ hotīti evaṃ sahetukaṃ katvā visajjanena bhagavatā niddiṭṭhakāraṇā eva honti te pañhā. Upakkhittakā ca te bhagavato sampajjantīti te khattiyapaṇḍitādayo bhagavato pañhavisajjaneneva bhagavato samīpe khittakā pādakhittakā sampajjanti, sāvakā vā sampajjanti upāsakā vāti attho, sāvakasampattiṃ vā pāpuṇanti upāsakasampattiṃ vāti vuttaṃ hoti. Athāti anantaratthe, tesaṃ upakkhittakasampattisamanantaramevāti attho. Tatthāti tasmiṃ ṭhāne, tasmiṃ adhikāre vā. Atirocatīti ativiya joteti pakāsati. Yadidaṃ paññāyāti yāyaṃ bhagavato paññā, tāya paññāya bhagavāva atirocatīti attho. Itisaddo kāraṇatthe, iminā kāraṇena aggo asāmantapaññoti attho.

"ကထိတာ ဝိသဇ္ဇိတာ စ" ဟူသည်မှာ "သင်တို့သည် ဤသို့ မေးမြန်းကြလော့" ဟု မေးမြန်းလာသော ပြဿနာတို့ကို မြွက်ဟတော်မူသဖြင့် ထိုပြဿနာများကို မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောကြားပြီးသားသာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုမေးခွန်းများကို ဖြေကြားသင့်သည့်အတိုင်းပင် ဖြေကြားပြီး ဖြစ်သည်။ "နိဒ္ဒိဋ္ဌကာရဏာ" ဟူသည်မှာ "ဤအကြောင်း၊ ဤအထောက်အပံ့ကြောင့် ဤသို့ ဖြစ်၏" ဟု အကြောင်းပြချက်နှင့်တကွ ဖြေကြားတော်မူသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုပြဿနာများကို ညွှန်ပြအပ်သော အကြောင်းရှိသည်သာ ဖြစ်စေတော်မူ၏။ "ဥပက္ခိတ္တကာ စ တေ ဘဂဝတော သမ္ပဇ္ဇန္တိ" ဟူသည်မှာ ထိုမင်း ပညာရှိအစရှိသော သူတို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ ပြဿနာဖြေကြားတော်မူခြင်းကြောင့်သာလျှင် မြတ်စွာဘုရား၏အနီး ခြေတော်ရင်း၌ ကျရောက်ကန်တော့သူများ ဖြစ်လာကြကုန်၏။ သို့မဟုတ် သာဝကများသော်လည်းကောင်း၊ ဥပါသကာများသော်လည်းကောင်း ဖြစ်လာကြကုန်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ သာဝကအဖြစ် ပြည့်စုံခြင်း သို့မဟုတ် ဥပါသကာအဖြစ် ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်ရှိကြကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "အထ" ဟူသော စကားလုံးသည် အခြားမဲ့ (ချက်ချင်းပင်) ဟူသော အနက်၌ ဖြစ်ရာ ထိုပညာရှိတို့ သာဝကအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိပြီးသည့် အခြားမဲ့၌သာလျှင် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "တတ္ထ" ဟူသည်မှာ ထိုအရပ်၌ သို့မဟုတ် ထိုပြဿနာဖြေရာ အရာ၌ ဖြစ်သည်။ "အတိရောစတိ" ဟူသည်မှာ အလွန်တရာ ထွန်းလင်းတောက်ပထင်ရှား၏။ "ယဒိဒံ ပညာယ" ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရား၏ ဤပညာတော်ကြောင့် ထိုပညာတော်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည်သာလျှင် အလွန်တောက်ပတော်မူ၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "ဣတိ" ဟူသော စကားလုံးသည် အကြောင်းပြအနက်၌ ဖြစ်သဖြင့် ဤအကြောင်းကြောင့် အနှိုင်းမဲ့ပညာ (အသာမန္တပညာ) နှင့် ပြည့်စုံသော မြတ်စွာဘုရားသည် အထူးသဖြင့် မြတ်လှ၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

6. Rāgaṃ abhibhuyyatīti bhūripaññāti sā sā maggapaññā attanā vajjhaṃ rāgaṃ abhibhuyyati abhibhavati maddatīti bhūripaññā. Bhūrīti hi phuṭaṭṭho visadattho[Pg.260]. Yā ca phuṭā, sā paṭipakkhaṃ abhibhavati na aphuṭā, tasmā bhūripaññāya abhibhavanattho vutto. Abhibhavitāti sā sā phalapaññā taṃ taṃ rāgaṃ abhibhavitavatī madditavatīti bhūripaññā. Abhibhavatāti vā pāṭho. Sesesupi eseva nayo. Rāgādīsu pana rajjanalakkhaṇo rāgo. Dussanalakkhaṇo doso. Muyhanalakkhaṇo moho. Kujjhanalakkhaṇo kodho. Upanandhanalakkhaṇo upanāho. Pubbakālaṃ kodho, aparakālaṃ upanāho. Paraguṇamakkhanalakkhaṇo makkho. Yugaggāhalakkhaṇo paḷāso. Parasampattikhīyanalakkhaṇā issā. Attano sampattinigūhaṇalakkhaṇaṃ macchariyaṃ. Attanā katapāpapaṭicchādanalakkhaṇā māyā. Attano avijjamānaguṇappakāsanalakkhaṇaṃ sāṭheyyaṃ. Cittassa uddhumātabhāvalakkhaṇo thambho. Karaṇuttariyalakkhaṇo sārambho. Unnatilakkhaṇo māno. Abbhunnatilakkhaṇo atimāno. Mattabhāvalakkhaṇo mado. Pañcasu kāmaguṇesu cittavosaggalakkhaṇo pamādo.

၆. "ရာဂကို နှိပ်နင်းတတ်သောကြောင့် ဘူရိပညာ မည်၏" ဟူသော စကား၌ ထိုထိုမဂ်လေးပါးနှင့် ယှဉ်သော မဂ်ပညာသည် မိမိ သတ်အပ်သော ရာဂကို နှိပ်စက် ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် ဘူရိပညာ မည်၏။ "ဘူရိ" ဟူသည် ပြန့်နှံ့တတ်သော အနက်၊ ကျယ်ဝန်းသော အနက် (သို့မဟုတ် ကိလေသာတည်းဟူသော အဆိပ်ကို ပယ်တတ်သော အနက်) ဖြစ်၏။ ပြန့်နှံ့သော ပညာသည်သာ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ကိလေသာကို နှိပ်နင်းနိုင်၏၊ မပြန့်နှံ့သော ပညာသည် မနှိပ်နင်းနိုင်။ ထို့ကြောင့် ဘူရိပညာ၏ နှိပ်နင်းခြင်း အနက်ကို ဆိုအပ်သည်။ "အဘိဘဝိတာ" ဟူသည် ထိုထိုဖိုလ်နှင့်ယှဉ်သော ပညာသည် ထိုထိုရာဂကို နှိပ်နင်းပြီး ဖြစ်သောကြောင့် ဘူရိပညာ မည်၏။ "အဘိဘဝတာ" ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ရာဂ အစရှိသည်တို့၌မူ တပ်မက်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော တရားသည် ရာဂ မည်၏။ ဖျက်ဆီးခြင်း လက္ခဏာရှိသော တရားသည် ဒေါသ မည်၏။ တွေဝေခြင်း လက္ခဏာရှိသော တရားသည် မောဟ မည်၏။ အမျက်ထွက်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော တရားသည် ကောဓ မည်၏။ ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်း လက္ခဏာရှိသော တရားသည် ဥပနာဟ မည်၏။ ရှေးဦးစွာ ဖြစ်သော ဒေါသသည် ကောဓ မည်၍၊ နောက်မှ ဖြစ်သော ဒေါသသည် ဥပနာဟ မည်၏။ သူတစ်ပါး၏ ကျေးဇူးကို ချေဖျက်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော တရားသည် မက္ခ မည်၏။ သူတစ်ပါးနှင့် အင်တူပြုခြင်း (ဂုဏ်ပြိုင်ခြင်း) လက္ခဏာရှိသော တရားသည် ပဠာသ မည်၏။ သူတစ်ပါးတို့၏ စည်းစိမ်ကို ငြူစူခြင်း လက္ခဏာရှိသော တရားသည် ဣဿာ မည်၏။ မိမိ၏ စည်းစိမ်ကို လျှို့ဝှက်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော တရားသည် မစ္ဆရိယ မည်၏။ မိမိပြုအပ်ပြီးသော မကောင်းမှုကို ဖုံးလွှမ်းခြင်း လက္ခဏာရှိသော တရားသည် မာယာ မည်၏။ မိမိ၌ ထင်ရှားမရှိသော ဂုဏ်ကို ပြခြင်း လက္ခဏာရှိသော တရားသည် သာဌေယျ မည်၏။ စိတ်၏ ခက်ထန်ဆံ့ခိုင်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော တရားသည် ထမ္ဘ မည်၏။ အလွန်တက်ကြွခြင်း လက္ခဏာရှိသော တရားသည် သာရမ္ဘ မည်၏။ တက်ကြွခြင်း လက္ခဏာရှိသော တရားသည် မာန မည်၏။ အလွန်တက်ကြွခြင်း လက္ခဏာရှိသော တရားသည် အတိမာန မည်၏။ ယစ်မူးခြင်း လက္ခဏာရှိသော တရားသည် မဒ မည်၏။ ကာမဂုဏ်ငါးပါးတို့၌ စိတ်ကို လွှတ်ထားခြင်း လက္ခဏာရှိသော တရားသည် ပမာဒ မည်၏။

Rāgo ari, taṃ ariṃ maddanipaññātiādīhi kiṃ vuttaṃ hoti? Rāgādiko kileso cittasantāne bhūto arīti bhū-ari, padasandhivasena a-kāra lopaṃ katvā bhūrīti vutto. Tassa bhūrissa maddanī paññā bhūrimaddanipaññāti vattabbe maddani sadda lopaṃ katvā ‘‘bhūripaññā’’ti vuttanti veditabbaṃ. Taṃ ariṃ maddanīti ca tesaṃ arīnaṃ maddanīti padacchedo kātabbo. Pathavīsamāyāti vitthatavipulaṭṭheneva pathavīsamāya. Vitthatāyāti pajānitabbe visaye patthaṭāya, na ekadese vattamānāya. Vipulāyāti oḷārikabhūtāya. Mahāniddese pana ‘‘vipulāya vitthatāyā’’ti (mahāni. 27) āgataṃ. Samannāgatoti puggalo. Itisaddo kāraṇatthe, iminā kāraṇena puggalassa bhūripaññāya samannāgatattā tassa paññā bhūripaññā nāmāti bhūte atthe ramatīti attho. Bhūripaññassa paññā bhūripaññapaññāti vattabbe ekassa paññāsaddassa lopaṃ katvā ‘‘bhūripaññā’’ti vuttaṃ. Bhūrisamā paññāti vā bhūripaññā. Apicāti aññapariyāyadassanatthaṃ vuttaṃ. Paññāyametanti paññāya etaṃ. Adhivacananti adhikavacanaṃ. Bhūrīti bhūte atthe ramatīti bhūri. Medhāti asani viya siluccaye kilese medhati hiṃsatīti medhā, khippaṃ gahaṇadhāraṇaṭṭhena vā [Pg.261] medhā. Pariṇāyikāti yassuppajjati, taṃ sattaṃ hitapaṭipattiyaṃ sampayuttadhamme ca yāthāvalakkhaṇapaṭivedhe ca parinetīti pariṇāyikā. Imeheva aññānipi paññāpariyāyavacanāni vuttāni honti.

"ရာဂသည် ရန်သူဖြစ်၏၊ ထိုရန်သူကို နှိပ်နင်းတတ်သော ပညာ" စသော ပါဌ်တို့ဖြင့် အဘယ်အနက်ကို ဆိုလိုသနည်းဟူမူ ရာဂစသော ကိလေသာသည် စိတ်အစဉ်၌ ဖြစ်သောကြောင့် ရန်သူ (အရိ) မည်၏၊ ထို့ကြောင့် "ဘူ-အရိ" ဟု ဖြစ်ရာ၌ ပုဒ်စပ်ခြင်းဖြင့် အက္ခရာလုံးဖျောက်ကာ "ဘူရိ" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုစိတ်အစဉ်၌ ဖြစ်တတ်သော ကိလေသာတည်းဟူသော "ဘူရိ" အမည်ရှိသော ရန်သူကို နှိမ်နင်းတတ်သော ပညာ ဖြစ်သောကြောင့် "ဘူရိမဒ္ဒနီပညာ" ဟု ဆိုသင့်သော်လည်း "မဒ္ဒနီ" သဒ္ဒါကို ဖျောက်၍ "ဘူရိပညာ" ဟု ဆိုအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ "တံ အရိံ မဒ္ဒနီ" ဟူသော ပုဒ်၌လည်း "ထိုရန်သူတို့ကို နှိမ်နင်းတတ်သော ပညာ" ဟု ပုဒ်ခွဲအပ်၏။ "ပထဝီသမာယ" ဟူသည် ပြန့်နှံ့ ကျယ်ပြန့်သော အနက်ကြောင့်သာလျှင် မြေကြီးနှင့် တူသော ပညာဖြစ်၏။ "ဝိတ္ထတာယ" ဟူသည် သိအပ်သော အာရုံ၌ ပြန့်နှံ့သော ပညာနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို ဆိုလို၏၊ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု၌သာ ဖြစ်သော ပညာနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို မဆိုလို။ "ဝိပုလာယ" ဟူသည် ကြီးမြတ်ပြန့်ပြောသော အဖြစ်သို့ ရောက်သော ပညာနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို ဆိုလို၏။ မဟာနိဒ္ဒေသပါဠိတော်၌မူ "ဝိပုလာယ ဝိတ္ထတာယ" ဟူ၍ ဝါကျအားဖြင့် လာ၏။ "သမန္နာဂတ" ဟူသည် ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုသည်။ "ဣတိ" သဒ္ဒါသည် အကြောင်းပြ နိပါတ် ဖြစ်၏။ ဤသို့ ပြည့်စုံခြင်းတည်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ပုဂ္ဂိုလ်၏ ပညာသည် ဟုတ်မှန်သော အနက်၌ မွေ့လျော်တတ်သောကြောင့် "ဘူရိပညာ" မည်၏ ဟူ၍လည်း အနက်ရ၏။ "ဘူရိပညာရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ ပညာ" ဟု ဆိုသင့်သော်လည်း "ပညာ" သဒ္ဒါတစ်ခုကို ချေဖျက်၍ "ဘူရိပညာ" ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် မြေကြီးနှင့် တူသော ပညာဖြစ်သောကြောင့် "ဘူရိပညာ" မည်၏။ "အပိ စ" ဟူသော စကားကို အခြားသော အကြောင်းကို ပြခြင်းငှာ ဆိုအပ်၏။ "ပညာယမေတံ" ဟူသော ပုဒ်ကို "ပညာယ" "ဧတံ" ဟု ပုဒ်ဖြတ်အပ်၏။ "အဓိဝစနံ" ဟူသည် ထူးခြားသော အမည်သညာ စကားတည်း။ "ဘူရိ" ဟူသည် ဟုတ်မှန်သော အနက်၌ မွေ့လျော်တတ်သောကြောင့် "ဘူရိ" မည်၏။ "မေဓာ" ဟူသည် မိုးကြိုးစက်သည် ကျောက်တောင်ထွတ်တို့ကို ဖျက်ဆီးသကဲ့သို့ ကိလေသာတို့ကို ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် "မေဓာ" မည်၏၊ သို့မဟုတ် လျင်မြန်စွာ ယူနိုင် ဆောင်နိုင်သော သဘောကြောင့် "မေဓာ" မည်၏။ "ပရိဏာယိကာ" ဟူသည် အကြင်သတ္တဝါအား ပညာဖြစ်၏၊ ထိုသတ္တဝါကို အစီးအပွားကို ကျင့်ခြင်း၌လည်းကောင်း၊ သမ္ပယုတ်တရားတို့ကို ဟုတ်မှန်စွာ ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း၌လည်းကောင်း လမ်းညွှန်ဆောင်ယူတတ်သောကြောင့် "ပရိဏာယိကာ" မည်၏။ ဤပုဒ်တို့ဖြင့်သာလျှင် အခြားသော ပညာ၏ ပရိယာယ်ပုဒ်တို့ကိုလည်း ဆိုအပ်ပြီး ဖြစ်၏။

Paññābāhullanti paññā bahulā assāti paññābahulo, tassa bhāvo paññābāhullaṃ. Tañca bahulaṃ pavattamānā paññā eva. Idhekaccotiādīsu puthujjanakalyāṇako vā ariyo vā. Paññā garukā assāti paññāgaruko. Paññā caritaṃ pavattaṃ assāti paññācarito. Paññā āsayo assāti paññāsayo. Paññāya adhimuttoti paññādhimutto. Paññā eva dhajabhūtā assāti paññādhajo. Paññā eva ketubhūtā assāti paññāketu. Paññā eva adhipati paññādhipati, paññādhipatito āgatattā paññādhipateyyo. Dhammasabhāvavicinanaṃ bahulamassāti vicayabahulo. Nānappakārena dhammasabhāvavicinanaṃ bahulamassāti pavicayabahulo. Paññāya ogāhetvā tassa tassa dhammassa khāyanaṃ pākaṭakaraṇaṃ okkhāyanaṃ, okkhāyanaṃ bahulamassāti okkhāyanabahulo. Paññāya tassa tassa dhammassa sammā pekkhaṇā sampekkhā, sampekkhāya ayanaṃ pavattanaṃ sampekkhāyanaṃ, sampekkhāyanaṃ dhammo pakati assāti sampekkhāyanadhammo. Taṃ taṃ dhammaṃ vibhūtaṃ pākaṭaṃ katvā viharatīti vibhūtavihārī, vibhūto vihāro vā assa atthīti vibhūtavihārī. Sā paññā caritaṃ, garukā, bahulā assāti taccarito taggaruko tabbahulo. Tassaṃ paññāyaṃ ninno, poṇo, pabbhāro, adhimuttoti tanninno tappoṇo tappabbhāro tadadhimutto. Sā paññā adhipati tadadhipati, tato āgato tadadhipateyyo. ‘‘Paññāgaruko’’tiādīni ‘‘kāmaṃ sevantaṃyeva jānāti ayaṃ puggalo kāmagaruko’’tiādīsu (paṭi. ma. 1.113) viya purimajātito pabhuti vuttāni. ‘‘Taccarito’’tiādīni imissā jātiyā vuttāni.

"ပညာဗာဟုလ္လံ" ဟူသည် ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား များစွာသော ပညာရှိသောကြောင့် "ပညာဗဟုလ" မည်၏။ ထိုပညာဗဟုလ၏ အဖြစ်သည် "ပညာဗာဟုလ္လ" မည်၏။ ထိုများပြားစွာ ဖြစ်သော ပညာသည် ပညာကိုယ်တိုင်သာ ဖြစ်၏။ "ဣဓေကစ္စော" စသော သုတ်ပါဌ်တို့၌ ကလျာဏပုထုဇဉ် သော်လည်းကောင်း၊ အရိယာ သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား အလေးအမြတ်ပြုအပ်သော ပညာရှိသောကြောင့် "ပညာဂရုက" မည်၏။ ပညာဖြင့် လှည့်လည်ကျင့်ခြင်း ဖြစ်ခြင်း ရှိသောကြောင့် "ပညာစရိတ" မည်၏။ ပညာလျှင် တည်ရာအာသယ ရှိသောကြောင့် "ပညာသယ (ပညာသယော)" မည်၏။ ပညာဖြင့် ဆုံးဖြတ် နှလုံးသွင်းသောကြောင့် "ပညာဓိမုတ္တ" မည်၏။ ပညာလျှင် တံခွန်သဖွယ် ဖြစ်သောကြောင့် "ပညာဓဇ" မည်၏။ ပညာလျှင် မှန်ကင်းသဖွယ် ဖြစ်သောကြောင့် "ပညာကေတု" မည်၏။ ပညာသည်သာလျှင် အကြီးအမှူး ဖြစ်သောကြောင့် "ပညာဓိပတိ" မည်၏။ ပညာတည်းဟူသော အကြီးအမှူးအားဖြင့် နိဗ္ဗာန်သို့ ရှေးရှုလာသောကြောင့် "ပညာဓိပတေယျ" မည်၏။ တရားတို့၏ သဘောကို အမြဲဆင်ခြင်ခြင်း များသောကြောင့် "ဝိစယဗဟုလ" မည်၏။ အထူးထူးသော အပြားအားဖြင့် တရားတို့၏ သဘောကို ဆင်ခြင်ခြင်း များသောကြောင့် "ပဝိစယဗဟုလ" မည်၏။ ပညာဖြင့် သက်ဝင်၍ ထိုထိုတရားကို ထင်ရှားစွာ ပြုခြင်းသည် "ဥက္ခာယန" မည်၏။ ထိုဥက္ခာယန များသောကြောင့် "ဥက္ခာယနဗဟုလ" မည်၏။ ပညာဖြင့် ထိုထိုတရား၏ သဘောကို ကောင်းစွာ ရှုခြင်းသည် "သမ္ပေက္ခာ" မည်၏။ ထိုကောင်းစွာ ရှုခြင်း၏ ဖြစ်ခြင်းသည် "သမ္ပေက္ခာယန" မည်၏။ ထိုသမ္ပေက္ခာယန သဘောတရား ရှိသောကြောင့် "သမ္ပေက္ခာယနဓမ္မ" မည်၏။ ထိုထိုတရား၏ သဘောကို ထင်ရှားစွာ ပြု၍ နေတတ်သောကြောင့် "ဝိဘူတဝိဟာရီ" မည်၏။ သို့မဟုတ် ထင်ရှားသော နေခြင်း ရှိသောကြောင့် "ဝိဘူတဝိဟာရီ" မည်၏။ ထိုပညာသည် အမြဲကျင့်ခြင်း၊ အလေးအမြတ်ပြုအပ်ခြင်း၊ များပြားစွာ ဖြစ်ခြင်း ရှိသောကြောင့် "တစ္စရိတ"၊ "တဂ္ဂရုက"၊ "တဗ္ဗဟုလ" မည်၏။ ထိုပညာ၌ ညွတ်ကိုင်း ရှိုင်းနှလုံးသွင်းသောကြောင့် "တန္နိန္န"၊ "တပ္ပေါဏ"၊ "တပ္ပဗ္ဘာရ"၊ "တဒဓိမုတ္တ" မည်၏။ ထိုပညာသည် အကြီးအမှူး ဖြစ်သောကြောင့် "တဒဓိပတိ" မည်၏။ ထိုပညာတည်းဟူသော အကြီးအမှူးဖြင့် လာသောကြောင့် "တဒဓိပတေယျ" မည်၏။ "ပညာဂရုက" စသော ပုဒ်တို့ကို "ကာမဂုဏ်ကို မှီဝဲနေသော ပုဂ္ဂိုလ်ကိုသာ ကာမဂရုက ဖြစ်သည်ဟု သိရ၏" ဟူသကဲ့သို့ ရှေးဘဝမှ စ၍ ဆိုအပ်၏။ "တစ္စရိတ" စသော ပုဒ်တို့ကိုမူ ဤဘဝ၌ ဆိုအပ်၏။

Sīghapaññā ca lahupaññā ca hāsapaññā ca javanapaññā ca lokiyalokuttaramissakā. Khippaṭṭhena sīghapaññā. Lahukaṭṭhena lahupaññā. Hāsabahulaṭṭhena hāsapaññā. Vipassanūpagasaṅkhāresu ca visaṅkhāre ca javanaṭṭhena javanapaññā. Sīghaṃ sīghanti bahunnaṃ sīlādīnaṃ saṅgahatthaṃ dvikkhattuṃ vuttaṃ. Sīlānīti cārittavārittavasena paññattāni pātimokkhasaṃvarasīlāni. Indriyasaṃvaranti [Pg.262] cakkhādīnaṃ channaṃ indriyānaṃ rāgapaṭighappavesaṃ akatvā satikavāṭena vāraṇaṃ thakanaṃ. Bhojane mattaññutanti paccavekkhitaparibhogavasena bhojane pamāṇaññubhāvaṃ. Jāgariyānuyoganti divasassa tīsu koṭṭhāsesu, rattiyā paṭhamapacchimakoṭṭhāsesu ca jāgarati na niddāyati, samaṇadhammameva ca karotīti jāgaro, jāgarassa bhāvo, kammaṃ vā jāgariyaṃ, jāgariyassa anuyogo jāgariyānuyogo. Taṃ jāgariyānuyogaṃ. Sīlakkhandhanti sekkhaṃ asekkhaṃ vā sīlakkhandhaṃ. Evamitarepi khandhā veditabbā. Paññākkhandhanti maggapaññañca sekkhāsekkhānaṃ lokiyapaññañca. Vimuttikkhandhanti phalavimuttiṃ. Vimuttiñāṇadassanakkhandhanti paccavekkhaṇañāṇaṃ.

သီဃပညာ၊ လဟုပညာ၊ ဟာသပညာနှင့် ဇဝနပညာတို့သည် လောကီ လောကုတ္တရာ ရောနှောသော ပညာများ ဖြစ်ကြသည်။ သင်္ခါရနှင့် ဝိကာရတရားတို့ကို လျင်မြန်စွာ သိတတ်သော အနက်ကြောင့် သီဃပညာ မည်၏။ သင်္ခါရနှင့် ဝိကာရတရားတို့ကို သိခြင်း၌ လေးလံခြင်းမရှိသော (ပေါ့ပါးသော) အနက်ကြောင့် လဟုပညာ မည်၏။ သင်္ခါရနှင့် ဝိကာရတရားတို့ကို သိခြင်း၌ ရွှင်လန်းခြင်းများသော အနက်ကြောင့် ဟာသပညာ မည်၏။ ဝိပဿနာဉာဏ်သို့ ကပ်ရောက်သော သင်္ခါရတရားတို့၌လည်းကောင်း၊ နိဗ္ဗာန်၌လည်းကောင်း လျင်မြန်စွာ ဖြစ်တတ်သော (ပြေးသွားတတ်သော) အနက်ကြောင့် ဇဝနပညာ မည်၏။ 'လျင်စွာ လျင်စွာ' ဟု နှစ်ကြိမ် မိန့်တော်မူခြင်းမှာ သီလအစရှိသော များစွာသော တရားတို့ကို သိမ်းဆည်းရေတွက်ခြင်း အကျိုးငှာ ဖြစ်သည်။ 'သီလတို့' ဟူသည်မှာ စာရိတ္တသီလနှင့် ဝါရိတ္တသီလတို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ပညတ်အပ်သော ပါတိမောက္ခသံဝရသီလတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဣန္ဒြေ၌ စောင့်စည်းခြင်း' ဟူသည်မှာ မျက်စိအစရှိသော ဣန္ဒြေခြောက်ပါးတို့၌ အလိုရှိအပ်သော အာရုံ၊ အလိုမရှိအပ်သော အာရုံတို့ကြောင့် ရာဂနှင့် ဒေါသတို့ ဝင်ရောက်ခြင်း မရှိစေဘဲ သတိတည်းဟူသော တံခါးရွက်ဖြင့် တားမြစ်ပိတ်ဆို့ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဘောဇဉ်၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိခြင်း' ဟူသည်မှာ ဆင်ခြင်၍ သုံးဆောင်ခြင်း၏ စွမ်းအားဖြင့် ဘောဇဉ်၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိခြင်း ဖြစ်သည်။ 'နိုးကြားမှုကို အားထုတ်ခြင်း' ဟူသည်မှာ နေ့၏ သုံးဖို့သော အပိုင်းတို့၌လည်းကောင်း၊ ညဉ့်၏ ပထမအဖို့နှင့် ပစ္ဆိမအဖို့တို့၌လည်းကောင်း မအိပ်စက်ဘဲ နိုးကြားလျက်၊ ရဟန်းတရားကိုသာလျှင် ကျင့်ကြံအားထုတ်သောကြောင့် 'နိုးကြားသူ' မည်၏၊ ထိုနိုးကြားသူ၏ အဖြစ် သို့မဟုတ် အမှုကို 'နိုးကြားခြင်း (ဇာဂရိယ)' ဟု ခေါ်၏၊ ထိုနိုးကြားခြင်းကို အဖန်တလဲလဲ အားထုတ်ခြင်းသည် 'နိုးကြားမှုကို အားထုတ်ခြင်း (ဇာဂရိယာနုယောဂ)' မည်၏။ ထိုနိုးကြားမှုကို အားထုတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'သီလက္ခန္ဓာ' ဟူသည်မှာ သေက္ခ သို့မဟုတ် အသေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သီလအစုကို ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသော ခန္ဓာတို့ကိုလည်း ဤနည်းတူပင် သိအပ်၏။ 'ပညာက္ခန္ဓာ' ဟူသည်မှာ မဂ်ပညာနှင့် သေက္ခ အသေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ လောကီပညာကို ဆိုလိုသည်။ 'ဝိမုတ္တိက္ခန္ဓာ' ဟူသည်မှာ ဖိုလ်ဝိမုတ္တိကို ဆိုလိုသည်။ 'ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနက္ခန္ဓာ' ဟူသည်မှာ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်ကို ဆိုလိုသည်။

Hāsabahuloti mūlapadaṃ. Vedabahuloti tassā eva pītiyā sampayuttasomanassavedanāvasena niddesapadaṃ. Tuṭṭhibahuloti nātibalavapītiyā tuṭṭhākāravasena. Pāmojjabahuloti balavapītiyā pamuditabhāvavasena.

'ဟာသဗဟုလ (ရွှင်လန်းခြင်းများသော)' ဟူသော ပုဒ်သည် ပုဒ်ရင်း ဖြစ်သည်။ 'ဝေဒဗဟုလ' ဟူသည်မှာ ထိုပီတိနှင့် ယှဉ်သော သောမနဿဝေဒနာ၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုပုဒ်ရင်းကိုပင် အကျယ်ဖွင့်ပြသော ပုဒ်ဖြစ်သည်။ 'တုဋ္ဌိဗဟုလ (နှစ်သက်ခြင်းများသော)' ဟူသည်မှာ အားအလွန်မကြီးသော ပီတိဖြင့် နှစ်သက်သော အခြင်းအရာ၏ စွမ်းအားဖြင့် ဖွင့်ပြသော ပုဒ်ဖြစ်သည်။ 'ပါမောဇ္ဇဗဟုလ (ဝမ်းမြောက်ခြင်းများသော)' ဟူသည်မှာ အားကြီးသော ပီတိဖြင့် ဝမ်းမြောက်ခြင်း၏ စွမ်းအားဖြင့် ဖွင့်ပြသော ပုဒ်ဖြစ်သည်။

7. Yaṃ kiñci rūpantiādi sammasanañāṇaniddese vuttatthaṃ. Tulayitvāti kalāpasammasanavasena tuletvā. Tīrayitvāti udayabbayānupassanāvasena tīrayitvā. Vibhāvayitvāti bhaṅgānupassanādivasena pākaṭaṃ katvā. Vibhūtaṃ katvāti saṅkhārupekkhānulomavasena phuṭaṃ katvā. Tikkhapaññā lokuttarā eva. Uppannanti samathavipassanāvasena vikkhambhanatadaṅgavasena pahīnampi ariyamaggena asamūhatattā uppattidhammataṃ anatītatāya asamūhatuppannanti vuccati, taṃ idha adhippetaṃ. Nādhivāsetīti santānaṃ āropetvā na vāseti. Pajahatīti samucchedavasena pajahati. Vinodetīti khipati. Byantīkarotīti vigatantaṃ karoti. Anabhāvaṃ gametīti anu abhāvaṃ gameti, vipassanānukkamena ariyamaggaṃ patvā samucchedavaseneva abhāvaṃ gamayatīti attho. Ettha ca kāmapaṭisaṃyutto vitakko kāmavitakko. ‘‘Ime sattā marantū’’ti paresaṃ maraṇapaṭisaṃyutto vitakko byāpādavitakko. ‘‘Ime sattā vihiṃsīyantū’’ti paresaṃ vihiṃsāpaṭisaṃyutto vitakko vihiṃsāvitakko. Pāpaketi lāmake. Akusale dhammeti akosallasambhūte dhamme.

၇. 'ယံ ကိဉ္စိ ရူပံ' အစရှိသော ပုဒ်၏ အနက်သည် သမ္မသနဉာဏ်ကို ပြသရာ၌ ဖွင့်ဆိုအပ်ပြီး ဖြစ်သည်။ 'နှိုင်းချိန်၍ (တုလယိတွာ)' ဟူသည်မှာ ကလာပသမ္မသန၏ အစွမ်းဖြင့် နှိုင်းချိန်၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ပိုင်းခြား၍ (တီရယိတွာ)' ဟူသည်မှာ ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနာ၏ အစွမ်းဖြင့် ပိုင်းခြားဆင်ခြင်၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ထင်ရှားစေ၍ (ဝိဘာဝယိတွာ)' ဟူသည်မှာ ဘင်္ဂါနုပဿနာ အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ထင်ရှားအောင် ပြု၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ကြည်လင်စေ၍ (ဝိဘူတံ ကတွာ)' ဟူသည်မှာ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ်၊ အနုလောမဉာဏ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဉာဏ်ဖြင့် ထိတွေ့အပ်သည်ကို ထင်ရှားအောင် ပြု၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ ထက်မြက်သောပညာသည် လောကုတ္တရာပညာ သာလျှင်တည်း။ 'ဖြစ်ပေါ်လာသော (ဥပ္ပန္နံ)' ဟူသည်မှာ သမထ ဝိပဿနာဉာဏ်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝိက္ခမ္ဘနပဟာန် တဒင်္ဂပဟာန်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ပယ်အပ်ပြီးသော ကိလေသာတို့ကိုပင် အရိယမဂ်ဖြင့် အကြွင်းမဲ့ မပယ်နုတ်ရသေးသောကြောင့် တစ်ဖန်ဖြစ်ပေါ်နိုင်သော သဘောရှိသည်၏ အဖြစ်သို့ မလွန်မြောက်သေးသဖြင့် 'မနုတ်ရသေးသော ဖြစ်ဆဲကိလေသာ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏၊ ထိုကိလေသာကို ဤ၌ ရည်ရွယ်သည်။ 'လက်မခံ၊ မနေစေ (နာဓိဝါသေတိ)' ဟူသည်မှာ မိမိ၏ စိတ်အစဉ်သို့ တင်၍ မအောင်းစေ၊ မနေစေခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ပယ်စွန့်၏ (ပဇဟတိ)' ဟူသည်မှာ သမုစ္ဆေဒပဟာန်၏ အစွမ်းဖြင့် ပယ်စွန့်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဖျောက်ဖျက်၏ (ဝိနောဒေတိ)' ဟူသည်မှာ နှင်ထုတ်စွန့်ပစ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အဆုံးတိုင်အောင်ပြု၏ (ဗျန္တီကရောတိ)' ဟူသည်မှာ ကင်းငြိမ်းခြင်း၏ အဆုံးသို့ ရောက်အောင် ပြုခြင်း ဖြစ်သည်။ 'မရှိခြင်းသို့ ရောက်စေ၏ (အနဘာဝံ ဂမေတိ)' ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာအစဉ်အတိုင်း မရှိခြင်းသို့ ရောက်စေခြင်း ဖြစ်၏၊ တစ်နည်းအားဖြင့် ဝိပဿနာအစဉ်ဖြင့် အရိယမဂ်သို့ ရောက်၍ သမုစ္ဆေဒပဟာန်၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် လုံးဝမရှိခြင်းသို့ ရောက်စေ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤ၌လည်း ကာမဂုဏ်နှင့် စပ်ယှဉ်သော ကြံစည်မှုကို 'ကာမဝိတက်' ဟု ခေါ်၏။ 'ဤသတ္တဝါတို့ သေကြပါစေ' ဟု သူတစ်ပါးတို့၏ သေခြင်းနှင့် စပ်ယှဉ်သော ကြံစည်မှုကို 'ဗျာပါဒဝိတက်' ဟု ခေါ်၏။ 'ဤသတ္တဝါတို့ ညှဉ်းဆဲခံကြပါစေ' ဟု သူတစ်ပါးတို့၏ ညှဉ်းဆဲခြင်းနှင့် စပ်ယှဉ်သော ကြံစည်မှုကို 'ဝိဟိံသာဝိတက်' ဟု ခေါ်၏။ 'ပါပကေ' ဟူသည်မှာ ယုတ်ညံ့ကုန်သော ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အကုသလေ ဓမ္မေ' ဟူသည်မှာ မလိမ္မာခြင်း (မောဟ) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော အကုသိုလ်တရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။

Nibbedhikapaññāti nibbidābahulassa puggalassa uppannamaggapaññā eva. Ubbegabahuloti ñāṇabhayavasena bhayabahulo. Uttāsabahuloti balavabhayabahulo[Pg.263]. Idaṃ purimasseva atthavivaraṇaṃ. Ukkaṇṭhanabahuloti saṅkhārato uddhaṃ visaṅkhārābhimukhatāya ukkaṇṭhanabahulo. Anabhiratibahuloti ukkaṇṭhanavaseneva abhiratiabhāvaṃ dīpeti. Idānipi tamatthaṃ dvīhi vacanehi vivarati. Tattha bahimukhoti saṅkhārato bahibhūtanibbānābhimukho. Na ramatīti nābhiramati. Anibbiddhapubbanti anamatagge saṃsāre antaṃ pāpetvā anibbiddhapubbaṃ. Appadālitapubbanti tasseva atthavacanaṃ, antakaraṇeneva apadālitapubbanti attho. Lobhakkhandhanti lobharāsiṃ, lobhakoṭṭhāsaṃ vā. Imāhi soḷasahi paññāhi samannāgatoti ukkaṭṭhaparicchedena arahāyeva vutto. Upari ‘‘eko sekkhapaṭisambhidappatto’’ti (paṭi. ma. 3.8) vuttattā sotāpannasakadāgāmianāgāminopi labbhantiyeva.

'ဖောက်ထွင်းတတ်သော ပညာ (နိဗ္ေဓိကပညာ)' ဟူသည်မှာ ငြီးငွေ့ခြင်းများသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဖြစ်ပေါ်လာသော မဂ်ပညာပင် ဖြစ်သည်။ 'ထိတ်လန့်ခြင်းများသော (ဥဗ္ဗေဂဗဟုလ)' ဟူသည်မှာ ဘေးဟု ရှုသော ဉာဏ်၏အစွမ်းဖြင့် ကြောက်လန့်ခြင်းများသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။ 'ကြောက်လန့်ခြင်းများသော (ဥတ္တာသဗဟုလ)' ဟူသည်မှာ အားကြီးသော ကြောက်လန့်ခြင်းများသော ပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်သည်။ ဤ 'ဥတ္တာသဗဟုလ' ဟူသော ပုဒ်သည် ရှေ့၌ ဆိုခဲ့သော 'ဥဗ္ဗေဂဗဟုလ' ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကို ဖွင့်ပြခြင်းသာ ဖြစ်သည်။ 'တက်ကြွခြင်းများသော သို့မဟုတ် ငြီးငွေ့ခြင်းများသော (ဥက္ကဏ္ဌနဗဟုလ)' ဟူသည်မှာ သင်္ခါရတရားတို့ထက် အထက်ဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရှေးရှုမျက်နှာမူသဖြင့် လွန်စွာ တက်ကြွသော လုံ့လရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုလိုသည် (သို့မဟုတ် သင်္ခါရတရားတို့၌ ငြီးငွေ့ခြင်းများသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုလိုသည်)။ 'မမွေ့လျော်ခြင်းများသော (အနဘိရတိဗဟုလ)' ဟူသည်မှာ ထိုငြီးငွေ့ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် မွေ့လျော်မှုမရှိခြင်းကို ပြသခြင်း ဖြစ်သည်။ ယခုလည်း ထိုအနက်ကို 'ဗဟိမုခေါ' ဟူသော စကား၊ 'န ရမတိ' ဟူသော စကားနှစ်ရပ်ဖြင့် ဖွင့်ပြတော်မူသည်။ ထိုစကားတို့တွင် 'ပြင်ပသို့ မျက်နှာမူသော (ဗဟိမုခ)' ဟူသည်မှာ သင်္ခါရတရားတို့မှ ပြင်ပဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရှေးရှုမျက်နှာမူသော ပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်သည်။ 'မမွေ့လျော် (န ရမတိ)' ဟူသည်မှာ မမွေ့လျော်ခြင်းပင်တည်း။ 'မဖောက်ထွင်းဖူးသေးသော (အနိဗ္ဗိဒ္ဓပုဗ္ဗ)' ဟူသည်မှာ အစမထင်သော သံသရာ၌ တစ်ကြိမ်တစ်ခါမျှ အဆုံးသို့ ရောက်အောင် မဖောက်ထွင်းဖူးသေးသော တရားကို ဆိုလိုသည်။ 'မဖျက်ဆီးဖူးသေးသော (အပ္ပဒါလိတပုဗ္ဗ)' ဟူသည်မှာ ထို 'အနိဗ္ဗိဒ္ဓပုဗ္ဗ' ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကို ဟောသော စကားပင် ဖြစ်၏၊ လုံးဝအဆုံးသတ်အောင် ပြုခြင်းဖြင့် မဖျက်ဆီးဖူးသေးသော ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ 'လောဘက္ခန္ဓာ' ဟူသည်မှာ လောဘအစု သို့မဟုတ် လောဘ၏ အဖို့အစုကို ဆိုလိုသည်။ 'ဤတစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ပညာတို့နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်' ဟူသော စကားကို အထူးသဖြင့် သတ်မှတ်ပိုင်းခြားခြင်းအားဖြင့် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်ကိုသာ ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူသည်။ သို့သော်လည်း နောင်၌ 'သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးသည် ပဋိသမ္ဘိဒါသို့ ရောက်၏' ဟု ဟောတော်မူလတ္တံ့ဖြစ်သောကြောင့် သောတာပန်၊ သကဒါဂါမ်၊ အနာဂါမ် ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကိုလည်း ရနိုင်သည်သာ ဖြစ်သည်။

2. Puggalavisesaniddesavaṇṇanā

၂. ပုဂ္ဂလဝိသေသနိဒ္ဒေသ အဖွင့်

8. Dve puggalātiādīhi paṭisambhidappattapuggalavisesapaṭipāṭiṃ dasseti. Tattha pubbayogoti atītajātīsu paṭisambhidappattihetubhūto puññapayogo. Tenāti tena pubbayogakāraṇena. Evaṃ sesesupi. Atireko hotīti atiritto hoti, atirekayogato vā ‘‘atireko’’ti vutto. Adhiko hotīti aggo hoti. Viseso hotīti visiṭṭho hoti, visesayogato vā viseso. Ñāṇaṃ pabhijjatīti paṭisambhidāñāṇappabhedaṃ pāpuṇāti.

၈. 'ဒွေ ပုဂ္ဂလာ' အစရှိသော စကားတို့ဖြင့် ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ်သို့ ရောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်ထူးတို့၏ အစဉ်အတန်းကို ပြတော်မူသည်။ ထိုစကားတို့တွင် 'ရှေး၌ အားထုတ်ခြင်း (ပုဗ္ဗယောဂ)' ဟူသည်မှာ အတိတ်ဘဝတို့၌ ပဋိသမ္ဘိဒါသို့ ရောက်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ကောင်းမှုတည်းဟူသော အားထုတ်မှု (ပယောဂ) ဖြစ်သည်။ 'ထိုအကြောင်းကြောင့် (တေန)' ဟူသည်မှာ ထိုရှေးဘဝက အားထုတ်မှုတည်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ 'လွန်ကဲ၏ (အတိရေကော ဟောတိ)' ဟူသည်မှာ ပိုမိုလွန်ကဲခြင်း ဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် လွန်ကဲသော အားထုတ်မှု ရှိခြင်းကြောင့် 'အတိရေက' ဟု ဆိုအပ်သည်။ 'သာလွန်၏ (အဓိကော ဟောတိ)' ဟူသည်မှာ မြတ်လှ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ထူးခြား၏ (ဝိသေသော ဟောတိ)' ဟူသည်မှာ ထူးမြတ်လှ၏ ဟု ဆိုလိုသည်၊ သို့မဟုတ် ထူးခြားသော အားထုတ်မှု ရှိခြင်းကြောင့် 'ဝိသေသ' ဟု ဆိုအပ်သည်။ 'ဉာဏ်သည် ကွဲပြားပြန့်ပြော၏ (ဉာဏံ ပဘိဇ္ဇတိ)' ဟူသည်မှာ ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ်၏ ကွဲပြားပြန့်ပြောခြင်းသို့ ရောက်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

Bahussutoti buddhavacanavasena. Desanābahuloti dhammadesanāvasena. Garūpanissitoti paññāya adhikaṃ garuṃ upanissito. Vihārabahuloti vipassanāvihārabahulo, phalasamāpattivihārabahulo vā. Paccavekkhaṇābahuloti vipassanāvihāre sati vipassanāpaccavekkhaṇābahulo, phalasamāpattivihāre sati phalasamāpattipaccavekkhaṇābahulo. Sekhapaṭisambhidappattoti sekho hutvā paṭisambhidappatto. Evaṃ asekhapaṭisambhidappatto. Sāvakapāramippattoti ettha mahāpaññānaṃ aggassa mahāsāvakassa sattasaṭṭhiyā sāvakañāṇānaṃ pāragamanaṃ pāramī, sāvakassa pāramī sāvakapāramī, taṃ sāvakapāramiṃ pattoti sāvakapāramippatto. Sāvakapāramitāppattoti vā pāṭho. Sattasaṭṭhiyā [Pg.264] sāvakañāṇānaṃ pālako pūrako ca so mahāsāvako paramo, tassa paramassa ayaṃ sattasaṭṭhibhedā ñāṇakiriyā paramassa bhāvo, kammaṃ vāti pāramī, tassa sāvakassa pāramī sāvakapāramī, taṃ pattoti sāvakapāramippatto. Sāvakapāramippattoti mahāmoggallānattherādiko yo koci sāvako. Sāvakapāramippattasāvakato atirekassa aññassa sāvakassa abhāvā eko paccekasambuddhoti āha. Puna paññāpabhedakusalotiādīhi vuttatthameva nigametvā dassesīti. Ñāṇakathāya yebhuyyena anekāni ñāṇāni niddiṭṭhāni. Paññākathāya yebhuyyena ekāpi paññā nānākāravasena nānākatvā vuttāti ayaṃ viseso.

“ဗဟုဿုတော” ဟူသည်မှာ ဗုဒ္ဓဝစန (ပါဠိတော်) ၏ အစွမ်းဖြင့် များသောအကြားအမြင် ရှိခြင်း ဖြစ်၏။ “ဒေသနာဗဟုလော” ဟူသည်မှာ ဓမ္မဒေသနာ၏ အစွမ်းဖြင့် များစွာသော တရားဟောကြားခြင်း ရှိခြင်း ဖြစ်၏။ “ဂရုပနိဿိတော” ဟူသည်မှာ ပညာအစရှိသော အကြောင်းတရားတို့ဖြင့် လွန်ကဲသော ဆရာမြတ်ကို မှီဝဲဆည်းကပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ “ဝိဟာရဗဟုလော” ဟူသည်မှာ များသော ဝိပဿနာတည်းဟူသော နေခြင်း (ဝိဟာရ) ရှိခြင်း သို့မဟုတ် များသော ဖလသမာပတ်တည်းဟူသော နေခြင်း ရှိခြင်း ဖြစ်၏။ “ပစ္စဝေက္ခဏာဗဟုလော” ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာဖြင့် နေခြင်း ရှိသော် ဝိပဿနာကို ဆင်ခြင်ခြင်း များခြင်း၊ ဖလသမာပတ်ဖြင့် နေခြင်း ရှိသော် ဖလသမာပတ်ကို ဆင်ခြင်ခြင်း များခြင်း ဖြစ်၏။ “သေက္ခပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တော” ဟူသည်မှာ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်၍ ပဋိသမ္ဘိဒါသို့ ရောက်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဤနည်းတူစွာ “အသေက္ခပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တော” (အသေက္ခပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်၍ ပဋိသမ္ဘိဒါသို့ ရောက်ခြင်း) ကိုလည်း သိအပ်၏။ “သာဝကပါရမီပ္ပတ္တော” ဟူသော စကားရပ်၌ - ပညာကြီးမားကုန်သော သာဝကတို့တွင် အမြတ်ဆုံးဖြစ်သော မဟာသာဝက၏ ခြောက်ဆယ့်ခုနစ်ပါးသော သာဝကဉာဏ်တို့၏ ကမ်းတစ်ဖက်သို့ ရောက်ခြင်းကို ပါရမီဟု ခေါ်၏။ သာဝက၏ ပါရမီသည် သာဝကပါရမီ မည်၏။ ထိုသာဝကပါရမီသို့ ရောက်သောကြောင့် “သာဝကပါရမီပ္ပတ္တော” မည်၏။ သို့မဟုတ် “သာဝကပါရမိတာပ္ပတ္တော” ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏။ ခြောက်ဆယ့်ခုနစ်ပါးသော သာဝကဉာဏ်တို့ကို စောင့်ရှောက်သူလည်းဖြစ်၊ ဖြည့်ကျင့်သူလည်းဖြစ်သောကြောင့် ထိုမဟာသာဝကသည် အမြတ်ဆုံး (ပရမ) မည်၏။ ထိုအမြတ်ဆုံးသော မဟာသာဝက၏ ခြောက်ဆယ့်ခုနစ်ပါးသော ဉာဏ်၏ ဖြစ်ခြင်း အပြား သို့မဟုတ် ထိုအမြတ်ဆုံးသူ၏ အဖြစ် သို့မဟုတ် ဉာဏ် သို့မဟုတ် ဝီရိယကို ပါရမီဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုသာဝက၏ ပါရမီသည် သာဝကပါရမီ မည်၏။ ထိုသာဝကပါရမီသို့ ရောက်သောကြောင့် “သာဝကပါရမီပ္ပတ္တော” မည်၏။ “သာဝကပါရမီပ္ပတ္တော” ဟူသည်မှာ အရှင်မဟာမောဂ္ဂလာန်မထေရ် စသော မည်သည့်သာဝကမဆို ဖြစ်၏။ သာဝကပါရမီသို့ ရောက်သော သာဝကထက် သာလွန်ထူးကဲသော အခြားသာဝက မရှိခြင်းကြောင့် “ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတစ်ပါးနှင့် တူ၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ တစ်ဖန် “ပညာပဘေဒကုသလ” စသည်တို့ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကိုသာလျှင် နိဂုံးချုပ်၍ ပြတော်မူ၏။ ဉာဏကထာ၌ များသောအားဖြင့် များစွာသော ဉာဏ်တို့ကို ညွှန်ပြတော်မူ၏။ ပညာကထာ၌မူ များသောအားဖြင့် တစ်ခုတည်းသော ပညာကိုပင် အထူးထူးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ခွဲခြား၍ ဟောတော်မူ၏။ ဤသည်မှာ ဉာဏကထာနှင့် ပညာကထာတို့၏ ထူးခြားချက် (ဝိသေသ) ဖြစ်၏။

Mahāpaññākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

မဟာပညာကထာဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

2. Iddhikathā

၂. ဣဒ္ဓိကထာ

Iddhikathāvaṇṇanā

ဣဒ္ဓိကထာဝဏ္ဏနာ

9. Idāni paññākathāya anantaraṃ paññānubhāvaṃ dassentena kathitāya iddhikathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Tattha pucchāsu tāva kā iddhīti sabhāvapucchā. Kati iddhiyoti pabhedapucchā. Kati bhūmiyoti sambhārapucchā. Kati pādāti patiṭṭhapucchā. Kati padānīti āsannakāraṇapucchā. Kati mūlānīti ādikāraṇapucchā. Visajjanesu ijjhanaṭṭhena iddhīti nipphattiatthena paṭilābhaṭṭhena cāti attho. Yañhi nipphajjati paṭilabbhati ca, taṃ ijjhatīti vuccati. Yathāha – ‘‘kāmaṃ kāmayamānassa, tassa cetaṃ samijjhatī’’ti (su. ni. 772). ‘‘Nekkhammaṃ ijjhatīti iddhi, paṭiharatīti pāṭihāriya’’ntiādi (paṭi. ma. 3.32). Aparo nayo – ijjhanaṭṭhena iddhi, upāyasampadāyetaṃ adhivacanaṃ. Upāyasampadā hi ijjhati adhippetaphalappasavanato. Yathāha – ‘‘ayaṃ kho, citto gahapati, sīlavā kalyāṇadhammo, sace paṇidahissati ‘anāgatamaddhānaṃ rājā assaṃ cakkavattī’ti. Ijjhissati hi sīlavato cetopaṇidhi visuddhattā’’ti (saṃ. ni. 4.352). Aparo nayo – etāya sattā ijjhantīti iddhi. Ijjhantīti iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti vuttaṃ hoti.

၉. ယခုအခါ ပညာကထာ၏ အခြားမဲ့၌ ပညာ၏ အစွမ်းသတ္တိ (ဣဒ္ဓိ) ကို ပြလိုသဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်သော ဣဒ္ဓိကထာ၌ မဆိုအပ်ဖူးသေးသော အနက်ကို ဖွင့်ဆိုအပ်၏။ ထိုဣဒ္ဓိကထာ၏ မေးခွန်း (ပုစ္ဆာ) တို့တွင် ရှေးဦးစွာ “ဣဒ္ဓိဟူသည် အဘယ်နည်း” ဟူသော မေးခွန်းသည် ဣဒ္ဓိ၏ သဘောတရားကို မေးသော “သဘာဝပုစ္ဆာ” ဖြစ်၏။ “ဣဒ္ဓိတို့သည် ဘယ်နှစ်ပါးရှိသနည်း” ဟူသော မေးခွန်းသည် ဣဒ္ဓိ၏ အပြားကို မေးသော “ပဘေဒပုစ္ဆာ” ဖြစ်၏။ “ဘူမိတို့သည် ဘယ်နှစ်ပါးရှိသနည်း” ဟူသော မေးခွန်းသည် ဣဒ္ဓိ၏ အဆောက်အဦကို မေးသော “သမ္ဘာရပုစ္ဆာ” ဖြစ်၏။ “ခြေထောက် (ပါဒ) တို့သည် ဘယ်နှစ်ပါးရှိသနည်း” ဟူသော မေးခွန်းသည် ဣဒ္ဓိ၏ တည်ရာကို မေးသော “ပတိဋ္ဌာပုစ္ဆာ” ဖြစ်၏။ “အင်္ဂါရပ် (ပဒ) တို့သည် ဘယ်နှစ်ပါးရှိသနည်း” ဟူသော မေးခွန်းသည် ဣဒ္ဓိ၏ နီးသော အကြောင်းကို မေးသော “အာသန္နကာရဏပုစ္ဆာ” ဖြစ်၏။ “အမြစ် (မူလ) တို့သည် ဘယ်နှစ်ပါးရှိသနည်း” ဟူသော မေးခွန်းသည် ဣဒ္ဓိ၏ အစဦးသော အကြောင်းကို မေးသော “အာဒိကာရဏပုစ္ဆာ” ဖြစ်၏။ အဖြေ (ဝိသဇ္ဇနာ) တို့တွင် - “ပြီးမြောက်ခြင်း အနက်ကြောင့် ဣဒ္ဓိမည်၏” ဟူသည်မှာ ပြီးစီးခြင်း အနက်ကြောင့် လည်းကောင်း၊ အလိုရှိအပ်သော အရာကို ရရှိခြင်း အနက်ကြောင့် လည်းကောင်း ဣဒ္ဓိမည်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ အကြင်အရာသည် ပြီးမြောက်၍ ရရှိအပ်၏၊ ထိုအရာကို “ပြီးမြောက်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ ၎င်းနှင့်စပ်လျဉ်း၍ “ကာမဂုဏ်ကို တောင့်တသော ထိုသူအား ထိုတောင့်တအပ်သော ကာမဂုဏ်သည် အကယ်၍ ပြီးမြောက်အံ့” ဟု လည်းကောင်း၊ “နေက္ခမ္မသည် ပြီးမြောက်သောကြောင့် ဣဒ္ဓိမည်၏၊ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားကို ပယ်တတ်သောကြောင့် ပါဋိဟာရိယမည်၏” စသည်ဖြင့် ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ် ပါဠိတော်၌ လာရှိသည်ကို သိအပ်၏။ အခြားတစ်နည်းကား - အကြောင်းတရား ပြည့်စုံခြင်း (ဥပါယသမ္ပဒါ) ၏ အနက်သဘောကြောင့် ဣဒ္ဓိမည်၏။ ဤ ဣဒ္ဓိဟူသော အမည်သည် အကြောင်းတရား ပြည့်စုံခြင်း သို့မဟုတ် သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ အားထုတ်ခြင်း၏ အမည်တည်း။ စင်စစ်သော်ကား အကြောင်းပြည့်စုံခြင်းကြောင့် အလိုရှိအပ်သော အကျိုးတရား ဖြစ်ထွန်းရသဖြင့် အကျိုးပြီးမြောက်၏။ ၎င်းနှင့်စပ်လျဉ်း၍ “စိတ္တသူကြွယ်သည် သီလရှိ၏၊ ကောင်းသောတရား ရှိ၏။ အကယ်၍ ‘ငါသည် နောင်ကာလ၌ စကြာမင်း ဖြစ်ရပါလို၏’ ဟု တောင့်တအံ့။ သီလစင်ကြယ်သောကြောင့် ထိုသီလရှိသူ၏ စိတ်တောင့်တမှုသည် မုချပြီးမြောက်လိမ့်မည်” ဟု ဟောတော်မူသည့်အတိုင်း ဖြစ်၏။ အခြားတစ်နည်းကား - ဤဆန္ဒ၊ ဝီရိယ၊ စိတ္တ၊ ဝီမံသာတို့ဖြင့် သတ္တဝါတို့သည် ကြီးပွားကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ဣဒ္ဓိမည်၏။ “ကြီးပွားကြကုန်၏” ဟူသည်မှာ တိုးတက်စည်ပင်၍ မြတ်သောအဖို့သို့ ရောက်ကြကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

10. Dasasu iddhīsu adhiṭṭhānavasena nipphannattā adhiṭṭhānā iddhi. Pakativaṇṇavijahanavikāravasena pavattattā vikubbanā iddhi. Sarīrabbhantare aññassa [Pg.265] manomayassa sarīrassa nipphattivasena pavattattā manomayā iddhi. Ñāṇappavattito pubbe vā pacchā vā taṃkhaṇe vā ñāṇānubhāvanibbatto viseso ñāṇavipphārā iddhi. Samādhito pubbe vā pacchā vā taṃkhaṇe vā samathānubhāvanibbatto viseso samādhivipphārā iddhi. Cetovasippattānaṃ ariyānaṃyeva sambhavato ariyā iddhi. Kammavipākavasena jāto viseso kammavipākajā iddhi. Pubbe katapuññassa jāto viseso puññavato iddhi. Vijjāya jāto viseso vijjāmayā iddhi. Tena tena sammāpayogena tassa tassa kammassa ijjhanaṃ tattha tattha sammāpayogapaccayā ijjhanaṭṭhena iddhi.

၁၀. ဣဒ္ဓိ ဆယ်ပါးတို့တွင် - အဓိဋ္ဌာန်ပြုခြင်း အစွမ်းဖြင့် ပြီးမြောက်သောကြောင့် “အဓိဋ္ဌာနာဣဒ္ဓိ” မည်၏။ မူလအသွင်သဏ္ဍာန်ကို စွန့်၍ ထူးခြားစွာ ဖန်ဆင်းခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သောကြောင့် “ဝိကုဗ္ဗနာဣဒ္ဓိ” မည်၏။ ကိုယ်တွင်း၌ စိတ်ဖြင့်ပြီးသော အခြားတစ်ပါးသော ကိုယ်ခန္ဓာကို ပြီးမြောက်စေခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သောကြောင့် “မနောမယာဣဒ္ဓိ” မည်၏။ မဂ်ဉာဏ် ဖြစ်ပေါ်သည်မှ ရှေး၌လည်းကောင်း၊ နောက်၌လည်းကောင်း၊ ထိုမဂ်ဉာဏ်ဖြစ်သော ခဏ၌လည်းကောင်း မဂ်ဉာဏ်၏ အာနုဘော်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ထူးခြားမှုသည် “ဉာဏဝိပ္ဖါရာဣဒ္ဓိ” မည်၏။ သမာဓိမှ ရှေး၌လည်းကောင်း၊ နောက်၌လည်းကောင်း၊ ထိုသမာဓိဖြစ်သော အခါ၌လည်းကောင်း သမထ၏ အာနုဘော်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ထူးခြားမှုသည် “သမာဓိဝိပ္ဖါရာဣဒ္ဓိ” မည်၏။ စိတ်ကို ဝသီဘော်နိုင်နင်းခြင်းသို့ ရောက်ကုန်သော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့အားသာ ဖြစ်ပေါ်နိုင်သောကြောင့် “အရိယာဣဒ္ဓိ” မည်၏။ ကံ၏ အကျိုးဝိပါက်အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ထူးခြားမှုသည် “ကမ္မဝိပါကဇာဣဒ္ဓိ” မည်၏။ ရှေးဘဝက ပြုခဲ့ဖူးသော ကောင်းမှုကုသိုလ်ရှိသူအား ဖြစ်ပေါ်လာသော ထူးခြားမှုသည် “ပုညဝတောဣဒ္ဓိ” မည်၏။ အတတ်ပညာ (ဝိဇ္ဇာ) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ထူးခြားမှုသည် “ဝိဇ္ဇာမယာဣဒ္ဓိ” မည်၏။ ထိုထို ကောင်းစွာ အားထုတ်ခြင်းကြောင့် ထိုထိုအမှုကိစ္စ၏ ပြီးမြောက်ခြင်းသည် ထိုထိုကောင်းစွာအားထုတ်ခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ပြီးမြောက်ခြင်း အနက်ဖြင့် ဣဒ္ဓိမည်၏။

Iddhiyā catasso bhūmiyoti avisesetvā vuttepi yathālābhavasena adhiṭṭhānavikubbanamanomayiddhiyā eva bhūmiyo, na sesānaṃ. Vivekajā bhūmīti vivekato vā viveke vā jātā vivekajā bhūmi. Pītisukhabhūmīti pītisukhayuttā bhūmi. Upekkhāsukhabhūmīti tatramajjhattupekkhāya ca sukhena ca yuttā bhūmi. Adukkhamasukhābhūmīti adukkhamasukhavedanāyuttā bhūmi. Tesu paṭhamadutiyāni jhānāni pītipharaṇatā, tīṇi jhānāni sukhapharaṇatā, catutthajjhānaṃ cetopharaṇatā. Ettha ca purimāni tīṇi jhānāni yasmā pītipharaṇena ca sukhapharaṇena ca sukhasaññañca lahusaññañca okkamitvā lahumudukammaññakāyo hutvā iddhiṃ pāpuṇāti, tasmā iminā pariyāyena iddhilābhāya saṃvattanato sambhārabhūmiyoti veditabbāni. Catutthajjhānaṃ pana iddhilābhāya pakatibhūmiyeva. Iddhilābhāyāti attano santāne pātubhāvavasena iddhīnaṃ lābhāya. Iddhipaṭilābhāyāti parihīnānaṃ vā iddhīnaṃ vīriyārambhavasena puna lābhāya, upasaggavasena vā padaṃ vaḍḍhitaṃ. Iddhivikubbanatāyāti iddhiyā vividhakaraṇabhāvāya. Iddhivisavitāyāti vividhaṃ visesaṃ savati janeti pavattetīti visavī, vividhaṃ savanaṃ vā assa atthīti visavī, tassa bhāvo visavitā. Tassā visavitāya, iddhiyā vividhavisesapavattanabhāvāyāti attho. Iddhivasībhāvāyāti iddhiyā issarabhāvāya. Iddhivesārajjāyāti iddhivisāradabhāvāya. Iddhipādā ñāṇakathāyaṃ vuttatthā.

“ဣဒ္ဓိ၏ ဘူမိတို့သည် လေးပါးရှိကုန်၏” ဟု အထူးမပြုဘဲ ဟောကြားထားသော်လည်း ယထာလာဘနည်းအရ (ရသင့်ရထိုက်သည့်အတိုင်း) အဓိဋ္ဌာနိဒ္ဓိ၊ ဝိကုဗ္ဗနိဒ္ဓိ၊ မနောမယိဒ္ဓိတို့၏သာ ဘူမိများ ဖြစ်ကုန်၏။ ကြွင်းသော ဣဒ္ဓိတို့၏ ဘူမိများ မဟုတ်ကုန်။ “ဝိဝေကဇာဘူမိ” ဟူသည်မှာ နီဝရဏစသည်တို့မှ ကင်းဆိတ်ခြင်းကြောင့် လည်းကောင်း၊ ကင်းဆိတ်ခြင်း၌ ဖြစ်သောကြောင့် လည်းကောင်း ဝိဝေကဇာဘူမိ မည်၏။ “ပီတိသုခဘူမိ” ဟူသည်မှာ ပီတိ၊ သုခတို့နှင့် ယှဉ်သော ဘုံတည်း။ “ဥပေက္ခာသုခဘူမိ” ဟူသည်မှာ တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာနှင့် သုခဝေဒနာတို့နှင့် ယှဉ်သော ဘုံတည်း။ “အဒုက္ခမသုခါဘူမိ” ဟူသည်မှာ အဒုက္ခမသုခဝေဒနာ (ဥပေက္ခာဝေဒနာ) နှင့် ယှဉ်သော ဘုံတည်း။ ထိုဈာန်တို့တွင် ပထမဈာန်နှင့် ဒုတိယဈာန်တို့သည် ပီတိပြန့်ပြောခြင်း (ပီတိဖရဏတာ) ဘူမိမည်၏။ ရှေးဦး ဈာန်သုံးပါးတို့သည် သုခပြန့်ပြောခြင်း (သုခဖရဏတာ) ဘူမိမည်၏။ စတုတ္ထဈာန်သည် စိတ်ပြန့်ပြောခြင်း (စေတောဖရဏတာ) ဘူမိမည်၏။ ဤလေးပါးသော ဘူမိတို့တွင် ရှေးဦး ဈာန်သုံးပါးတို့ကို အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပီတိပြန့်ပြောခြင်း၊ သုခပြန့်ပြောခြင်းတို့ကြောင့်လည်းကောင်း၊ သုခသညာနှင့် လဟုသညာ (ပေါ့ပါးသောသညာ) သို့ သက်ဝင်၍ ပေါ့ပါးနူးညံ့ပြီး အမှု၌ခန့်သော နာမကာယ၊ ရူပကာယ ရှိသည်ဖြစ်၍ တန်ခိုး (ဣဒ္ဓိ) သို့ ရောက်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤအကြောင်းဖြင့် တန်ခိုးရရှိခြင်းငှါ ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် ၎င်းတို့ကို “သမ္ဘာရဘူမိ” (အဆောက်အဦဖြစ်သော ဘုံများ) ဟူ၍ သိအပ်ကုန်၏။ စတုတ္ထဈာန်ကိုမူ တန်ခိုးရရှိခြင်းငှါ ပကတိဘုံ (ပင်ကိုမူလဘုံ) ဟူ၍သာ သိအပ်၏။ “တန်ခိုးရရှိခြင်းငှါ” (ဣဒ္ဓိလာဘာယ) ဟူသည်မှာ မိမိ၏ သန္တာန်၌ တန်ခိုးတို့ ပေါ်ထွန်းလာခြင်း အစွမ်းဖြင့် ရရှိခြင်းငှါ ဖြစ်၏။ “တန်ခိုးကို တဖန်ရရှိခြင်းငှါ” (ဣဒ္ဓိပဋိလာဘာယ) ဟူသည်မှာ ဆုတ်ယုတ်သွားသော တန်ခိုးတို့ကို ဝီရိယစိုက်ထုတ်ခြင်းဖြင့် တစ်ဖန်ပြန်လည်ရရှိခြင်းငှါ သို့မဟုတ် “ပဋိ” ဟူသော ဥပသာရအစွမ်းဖြင့် “လာဘ” ဟူသော ပုဒ်ကို တိုးပွားစေအပ်၏။ “တန်ခိုးကို ထူးခြားစွာ ဖန်ဆင်းနိုင်ခြင်းငှါ” (ဣဒ္ဓိဝိကုဗ္ဗနတာယ) ဟူသည်မှာ တန်ခိုးကို အထူးထူးအပြားပြား ဖြစ်စေခြင်းငှါ ဖြစ်၏။ “တန်ခိုးကို ထူးခြားစွာ ပြန့်ပြောစေနိုင်ခြင်းငှါ” (ဣဒ္ဓိဝိသဝိတာယ) ဟူသည်မှာ အထူးထူးအပြားပြားရှိသော ထူးခြားမှုကို ဖြစ်စေတတ်၏ (ပြန့်ပြောစေတတ်၏)၊ ထို့ကြောင့် “ဝိသဝီ” မည်၏။ သို့မဟုတ် အထူးထူးအပြားပြား ဖြစ်ခြင်းရှိသောကြောင့် “ဝိသဝီ” မည်၏။ ထိုအဖြစ်ကို “ဝိသဝိတာ” ဟု ဆို၏။ ထိုအထူးထူးအပြားပြား ပြန့်ပြောခြင်း အဖြစ်ငှါ၊ တန်ခိုးကို အထူးထူးအပြားပြား ဖြစ်စေတတ်သော အဖြစ်ငှါ ဟူသော အနက်တည်း။ “တန်ခိုး၌ ဝသီဘော်ရှိခြင်းငှါ” (ဣဒ္ဓိဝသီဘာဝါယ) ဟူသည်မှာ တန်ခိုးကို အစိုးရခြင်းငှါ ဖြစ်၏။ “တန်ခိုး၌ ရဲရင့်ခြင်းငှါ” (ဣဒ္ဓိဝေသာရဇ္ဇာယ) ဟူသည်မှာ တန်ခိုး၌ ရဲရင့်သော အဖြစ်ငှါ ဖြစ်၏။ ဣဒ္ဓိပါဒ်တို့၏ အနက်ကို ဉာဏကထာ၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးပြီ။

Chandaṃ [Pg.266] ce bhikkhu nissāyāti yadi bhikkhu chandaṃ nissāya chandaṃ adhipatiṃ karitvā. Labhati samādhinti samādhiṃ paṭilabhati nibbatteti. Sesesupi eseva nayo. Tattha chandavīriyacittavīmaṃsā cattāri padāni, taṃsampayuttā cattāro samādhī cattāri padānīti evaṃ aṭṭha padāni. Yasmā pana iddhimuppādetukāmatāchando samādhinā ekato niyuttova iddhilābhāya saṃvattati, tathā vīriyādayo, tasmā imāni aṭṭha padāni vuttānīti veditabbāni.

“ဆန္ဒံ စေ ဘိက္ခု နိဿာယ” ဟူသည်မှာ အကယ်၍ ရဟန်းသည် ဆန္ဒကို အမှီပြု၍၊ ဆန္ဒကို အကြီးအမှူး ပြုလုပ်၍ဟု ဆိုလိုသည်။ “လဘတိ သမာဓိံ” ဟူသည်မှာ အပ္ပနာသမာဓိကို ရရှိခြင်း၊ ဖြစ်ပေါ်စေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသော ဝီရိယ၊ စိတ္တ၊ ဝီမံသတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ထိုပါဠိ၌ ဆန္ဒ၊ ဝီရိယ၊ စိတ္တ၊ ဝီမံသ ဟူသော တရားလေးပါးနှင့် ထိုတရားတို့နှင့် ယှဉ်ဖက်ဖြစ်သော သမာဓိလေးပါး ပေါင်း ဤရှစ်ပါးသော ပုဒ်တို့ ရှိကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သမာဓိနှင့် တပေါင်းတည်း ယှဉ်တွဲလျက်ရှိသော၊ တန်ခိုးဖန်ဆင်းခြင်းကို ဖြစ်စေလိုသော ဆန္ဒသည် တန်ခိုးအဘိညာဉ်ကို ရရှိရန် ဖြစ်ပေါ်လာတတ်၏၊ ဝီရိယ စသည်တို့သည်လည်း ထို့အတူပင် ဖြစ်ပေါ်လာတတ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤရှစ်ပါးသော ပုဒ်တို့ကို ဟောတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Yaṃ taṃ bhagavatā abhiññā uppādetukāmassa yogino kattabbayogavidhiṃ dassentena ‘‘so evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte’’ti (dī. ni. 1.238) cittassa āneñjaṃ vuttaṃ, taṃ thero soḷasadhā dassento soḷasamūlānītiādimāha. Tattha anonatanti kosajjavasena anonataṃ, asallīnanti attho. Anunnatanti uddhaccavasena uddhaṃ na āruḷhaṃ, anuddhatanti attho. Anabhinatanti lobhavasena na abhinataṃ, anallīnanti attho. Abhikāmatāya nataṃ abhinatanti, idaṃ tādisaṃ na hotīti vuttaṃ hoti. Rāgeti saṅkhāravatthukena lobhena. Anapanatanti dosavasena na apanataṃ, na ghaṭṭananti attho. ‘‘Nataṃ natī’’ti atthato ekaṃ. Apagatanatanti apanataṃ, idaṃ tādisaṃ na hotīti vuttaṃ hoti. Anissitanti anattato diṭṭhattā diṭṭhivasena ‘‘attā’’ti vā ‘‘attaniya’’nti vā kiñci na nissitaṃ. Appaṭibaddhanti paccupakārāsāvasena nappaṭibaddhaṃ. Chandarāgeti sattavatthukena lobhena. Vippamuttanti vikkhambhanavimuttivasena kāmarāgato vippamuttaṃ. Atha vā pañcavimuttivasena kāmarāgato vippamuttaṃ. Atha vā pañcavimuttivasena tato tato paṭipakkhato vippamuttaṃ. Idaṃ puthujjanasekhāsekhānampi abhiññāya uppādanato nirodhasamāpattiñāṇe ‘‘soḷasahi ñāṇacariyāhī’’ti (paṭi. ma. 1.84) vuttanayena ukkaṭṭhaparicchedena vuttaṃ, yathālābhavasena pana gahetabbaṃ. Kāmarāgeti methunarāgena. Visaññuttanti vikkhambhanato sesakilesehi visaṃyuttaṃ, ukkaṭṭhanayena samucchedato vā vippayuttaṃ. Kileseti sesakilesena. Vimariyādikatanti vikkhambhitabbamariyādavasena vigatakilesamariyādaṃ kataṃ, tena tena [Pg.267] maggena pahātabbamariyādavasena vā vigatakilesamariyādaṃ kataṃ. Kilesamariyādeti tena tena pahīnena kilesamariyādena. Liṅgavipallāso cettha daṭṭhabbo. Ekattagatanti ekārammaṇagataṃ. Nānattakilesehīti nānārammaṇe pavattamānehi kilesehi. Idaṃ ārammaṇamapekkhitvā vuttaṃ, ‘‘anonata’’ntiādi pana kilese eva apekkhitvā. Obhāsagatanti paññāya visadappavattivasena paññobhāsaṃ gataṃ. Avijjandhakāreti balavaavijjāya. Catasso ca bhūmiyo soḷasa ca mūlāni iddhiyā pubbabhāgavasena vuttāni, cattāro ca pādā aṭṭha ca padāni pubbabhāgavasena ca sampayogavasena ca vuttānīti.

မြတ်စွာဘုရားသည် အဘိညာဉ်ကို ဖြစ်စေလိုသော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်၏ ပြုကျင့်အပ်သော အားထုတ်မှုအစီအစဉ်ကို ပြလိုသဖြင့် ‘ထိုသို့ စိတ်သည် သမာဓိရှိ၍ စင်ကြယ်ပြီး၊ ပြည့်စုံသန့်ရှင်းကာ၊ ကိလေသာအညစ်အကြေး ကင်းစင်လျက်၊ ညစ်ညူးမှုကင်းပြီး၊ နူးညံ့ကာ အမှု၌ခံ့လျက်၊ တည်တံ့ပြီး မတုန်လှုပ်ခြင်းသို့ ရောက်သောအခါ’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်သော စိတ်၏ မတုန်လှုပ်ခြင်း (အာနေဉ္စ) ကို ဓမ္မသေနာပတိ အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်သည် ၁၆-ပါးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ပြသလိုသဖြင့် ‘သောဠသမူလာနိ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုပါဠိ၌ ‘အနောနတ’ ဟူသည် ပျင်းရိခြင်း (ကောသဇ္ဇ) ကြောင့် ညွတ်ကျခြင်းမရှိသော၊ တွန့်ဆုတ်မှုမရှိသော စိတ်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘အနုန္နတ’ ဟူသည် ပြန့်လွင့်ခြင်း (ဥဒ္ဓစ္စ) ကြောင့် အထက်သို့ တက်ကြွခြင်းမရှိသော၊ ပြန့်လွင့်မှုမရှိသော စိတ်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘အနဘိနတ’ ဟူသည် လောဘကြောင့် ရှေးရှုညွတ်ကိုင်းခြင်းမရှိသော၊ ကပ်ငြိမှုမရှိသော စိတ်ကို ဆိုလိုသည်။ အလိုရှိခြင်းကြောင့် အာရုံသို့ ရှေးရှုညွတ်ခြင်းကို ‘အဘိနတ’ ဟု ခေါ်ပြီး၊ ဤစိတ်သည် ထိုကဲ့သို့ ရှေးရှုညွတ်ခြင်း မရှိသည်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘ရာဂေ’ ဟူသည် သင်္ခါရအာရုံရှိသော လောဘကြောင့် ဖြစ်၏။ ‘အနပနတ’ ဟူသည် ဒေါသကြောင့် ဖယ်ခွာငြင်းဆန်ခြင်းမရှိသော၊ ထိခိုက်ခံပြင်းမှုမရှိသော စိတ်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘နတ’ နှင့် ‘နတိ’ သည် အနက်အားဖြင့် အတူတူပင် ဖြစ်သည်။ ဖယ်ခွာညွတ်ခြင်း ကင်းသည်ကို ‘အပနတ’ ဟု ခေါ်ပြီး၊ ဤစိတ်သည် ထိုသို့ ဖယ်ခွာညွတ်ခြင်း မရှိသည်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘အနိဿိတ’ ဟူသည် အတ္တမဟုတ်ဟု ရှုမြင်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ဒိဋ္ဌိအစွမ်းဖြင့် ‘ငါ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘ငါ့ဥစ္စာ’ ဟူ၍လည်းကောင်း တစ်စုံတစ်ခုသောတရားကို မမှီဝဲ၊ မစွဲလမ်းသော စိတ်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘အပ္ပဋိဗဒ္ဓ’ ဟူသည် တုံ့ပြန်ကျေးဇူးပြုခြင်းကို တောင့်တသောအားဖြင့် တွယ်တာနှောင်ဖွဲ့မှုမရှိသော စိတ်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘ဆန္ဒရာဂေ’ ဟူသည် သတ္တဝါအာရုံရှိသော လောဘကြောင့် ဖြစ်၏။ ‘ဝိပ္ပမုတ္တ’ ဟူသည် ဝိက္ခမ္ဘနဝိမုတ္တိ (ခွာထားခြင်းဖြင့် လွတ်မြောက်ခြင်း) အစွမ်းဖြင့် ကာမရာဂမှ လွတ်မြောက်သော စိတ်ကို ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် ငါးပါးသော ဝိမုတ္တိတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုထိုဆန့်ကျင်ဘက် ကိလေသာတို့မှ လွတ်မြောက်သော စိတ်ကို ဆိုလိုသည်။ ဤ ‘ဝိပ္ပမုတ္တ’ ဟူသော ပုဒ်ကို ပုထုဇဉ်၊ သေက္ခ၊ အသေက္ခ ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အဘိညာဉ် ဖြစ်ပေါ်လာပုံကို ရည်ညွှန်း၍ နိရောဓသမာပတ္တိဉာဏ်၌ ‘၁၆-ပါးသော ဉာဏစရိယတို့ဖြင့်’ ဟူသော နည်းအတိုင်း အမြင့်ဆုံး အပိုင်းအခြားအားဖြင့် ဟောတော်မူသော်လည်း၊ လက်တွေ့တွင်မူ မိမိတို့ ရရှိနိုင်သမျှသော အစွမ်းအားဖြင့် ယူအပ်၏။ ‘ကာမရာဂေ’ ဟူသည် မေထုန်ရာဂကြောင့် ဖြစ်၏။ ‘ဝိသညုတ္တ’ ဟူသည် ဝိက္ခမ္ဘနပဟာန်ဖြင့် ကြွင်းသော ကိလေသာတို့နှင့် မယှဉ်စပ်သော စိတ်၊ သို့မဟုတ် အထူးသဖြင့် သမုစ္ဆေဒပဟာန်ဖြင့် ကိလေသာတို့နှင့် လုံးဝကင်းကွာသော စိတ်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘ကိလေသေ’ ဟူသည် ကြွင်းသော ကိလေသာကြောင့် ဖြစ်၏။ ‘ဝိမရိယာဒိကတ’ ဟူသည် ဝိက္ခမ္ဘနပဟာန်ဖြင့် ပယ်အပ်သော ကိလေသာတည်းဟူသော အပိုင်းအခြား ကင်းစင်အောင် ပြုအပ်သော စိတ်၊ သို့မဟုတ် ထိုထိုမဂ်ဉာဏ်ဖြင့် ပယ်အပ်သော ကိလေသာဟူသော အပိုင်းအခြား ကင်းစင်အောင် ပြုအပ်သော စိတ်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘ကိလေသမရိယာဒေ’ ဟူသည် ပယ်အပ်ပြီးသော ထိုထိုကိလေသာတည်းဟူသော အပိုင်းအခြားကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤ၌ လိင်ဝိပ္ပလ္လာသ (ဣတ္ထိလိင်ကို ပုလ္လိင်ပြုခြင်း) ရှိသည်ကို သိအပ်၏။ ‘ဧကတ္တဂတ’ ဟူသည် တစ်ခုတည်းသောအာရုံ၌ တည်သောစိတ်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘နာနတ္တကိလေသေဟိ’ ဟူသည် အာရုံအမျိုးမျိုး၌ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော ကိလေသာတို့ကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤ ‘ဧကတ္တဂတ’ ဟူသော ပုဒ်ကို အာရုံကို ရည်ညွှန်း၍ ဟောတော်မူပြီး၊ ‘အနောနတ’ စသော ပုဒ်တို့ကိုမူ ကောသဇ္ဇစသော ကိလေသာတို့ကိုသာ ရည်ညွှန်း၍ ဟောတော်မူသည်။ ‘ဩဘာသဂတ’ ဟူသည် ပညာ၏ စင်ကြယ်ပြတ်သားစွာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် ပညာအလင်းသို့ ရောက်သောစိတ်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘အဝိဇ္ဇန္ဓကာရေ’ ဟူသည် အားရှိသော အဝိဇ္ဇာကြောင့် ဖြစ်၏။ လေးပါးသော ဘူမိတို့နှင့် တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော မူလတို့ကို တန်ခိုးအဘိညာဉ်၏ ရှေ့အဖို့ ပြင်ဆင်မှုအစွမ်းအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ပြီး၊ လေးပါးသော ပါဒနှင့် ရှစ်ပါးသော ပုဒ်တို့ကိုမူ ရှေ့အဖို့ ပြင်ဆင်မှုအစွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ယှဉ်စပ်ခြင်းအစွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။

10. Evaṃ iddhiyā bhūmipādapadamūlabhūte dhamme dassetvā idāni tā iddhiyo dassento katamā adhiṭṭhānā iddhītiādimāha. Tattha uddesapadānaṃ attho iddhividhañāṇaniddese vuttoyeva. Idha bhikkhūti imasmiṃ sāsane bhikkhu. Tena sabbapakāravasena iddhividhakārakassa aññattha abhāvaṃ dīpeti. Imesaṃ dvinnaṃ padānaṃ niddeso heṭṭhā vuttattho. Teneva ca iddhiyā bhūmipādapadamūlabhūtehi dhammehi samannāgato visuddhimagge (visuddhi. 2.365-366) vuttehi cuddasahi pannarasahi vā ākārehi paridamitacittatā ca chandādiekekādhipatisamāpajjanavasena āvajjanādivasībhāvavasena ca mudukammaññakatacittatā ca vuttā hoti. Balavapubbayogasampanno pubbayogasampattiyā arahattapaṭilābheneva paṭiladdhābhiññādiguṇo bhikkhu bhūmiādīhi dhammehi samannāgato hotīti katvā sopi vuttova hoti.

၁၀. ဤသို့ တန်ခိုးအဘိညာဉ်၏ ဘူမိ၊ ပါဒ၊ ပဒ၊ မူလ ဖြစ်ကုန်သော တရားတို့ကို ပြတော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ ထိုတန်ခိုးတို့ကို ပြသလိုသဖြင့် ‘ကတမာ အဓိဋ္ဌာနာ ဣဒ္ဓိ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုပါဠိ၌ ဥဒ္ဒေသပုဒ်တို့၏ အနက်ကို ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏနိဒ္ဒေသ၌ ဟောပြခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ ‘ဣဓ ဘိက္ခု’ ဟူသည်မှာ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းဟု ဆိုလိုသည်။ ထို ‘ဣဓ’ (ဤသာသနာတော်၌) ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် နည်းလမ်းအသွယ်သွယ်အားဖြင့် တန်ခိုးဖန်ဆင်းနိုင်သူသည် သာသနာတော်မှတစ်ပါး အခြားသော တိတ္ထိတို့၏ သာသနာ၌ မရှိကြောင်းကို ပြတော်မူသည်။ ဤပုဒ်နှစ်ပါး၏ အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုချက်သည် အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသည့်အတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထိုပုဒ်နှစ်ပါးတို့၏ အဖွင့်ဖြင့်ပင် တန်ခိုးအဘိညာဉ်၏ ဘူမိ၊ ပါဒ၊ ပဒ၊ မူလ ဖြစ်သော တရားတို့နှင့် ပြည့်စုံသဖြင့်၊ ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ပြဆိုထားသော ၁၄-ပါး သို့မဟုတ် ၁၅-ပါးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် ဆုံးမပြီးသော စိတ်ရှိခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ဆန္ဒစသော တစ်ပါးစီသော တရားတို့ကို အကြီးအမှူးပြု၍ ဝင်စားခြင်း အစွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဆင်ခြင်ခြင်း (အာဝဇ္ဇန) စသော ဝသီဘော် အစွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း စိတ်ကို နူးညံ့ကာ အမှု၌ ခံ့ညားအောင် ပြုလုပ်ပြီးဖြစ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း ဟောတော်မူရာ ရောက်သည်။ အားကြီးသော ရှေးအားထုတ်မှု (ပုဗ္ဗယောဂ) နှင့် ပြည့်စုံသော၊ သို့မဟုတ် ရှေးအားထုတ်မှု ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် အရဟတ္တဖိုလ်ကို ရရှိခြင်းနှင့်အတူ အဘိညာဉ်စသော ဂုဏ်ထူးများကို ရရှိပြီးသော ရဟန်းသည် ဘူမိစသော တရားတို့နှင့် ပြည့်စုံသည် ဖြစ်သောကြောင့် ထိုရဟန်းကိုလည်း ဤပုဒ်နှစ်ပါး၏ အဖွင့်ဖြင့်ပင် ဟောတော်မူပြီး ဖြစ်သည်ဟု ယူဆအပ်၏။

Bahukaṃ āvajjatīti pathavīkasiṇārammaṇaṃ abhiññāpādakaṃ catutthajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya sace sataṃ icchati, ‘‘sataṃ homi, sataṃ homī’’ti parikammakaraṇavasena āvajjati. Āvajjitvā ñāṇena adhiṭṭhātīti evaṃ parikammaṃ katvā abhiññāñāṇena adhiṭṭhāti. Ettha parikammaṃ katvā puna pādakajjhānasamāpajjanaṃ na vuttaṃ. Kiñcāpi na vuttaṃ, atha kho aṭṭhakathāyaṃ (visuddhi. 2.386) ‘‘āvajjatīti parikammavaseneva vuttaṃ, āvajjitvā ñāṇena adhiṭṭhātīti abhiññāñāṇavasena vuttaṃ, tasmā bahukaṃ āvajjati, tato tesaṃ parikammacittānaṃ avasāne samāpajjati, samāpattito vuṭṭhahitvā puna ‘bahuko [Pg.268] homī’ti āvajjitvā tato paraṃ pavattānaṃ tiṇṇaṃ catunnaṃ vā pubbabhāgacittānaṃ anantarā uppannena sanniṭṭhāpanavasena adhiṭṭhānanti laddhanāmena ekeneva abhiññāñāṇena adhiṭṭhātīti evamettha attho daṭṭhabbo’’ti vuttattā evameva daṭṭhabbaṃ. Yathā ‘‘bhuñjitvā sayatī’’ti vutte pānīyaṃ apivitvā hatthadhovanādīni akatvā bhuttānantarameva sayatīti attho na hotīti antarā santesupi aññesu kiccesu ‘‘bhutvā sayatī’’ti vuccati, evamidhāpīti daṭṭhabbaṃ. Paṭhamaṃ pādakajjhānasamāpajjanampi hi pāḷiyaṃ avuttamevāti. Tena pana adhiṭṭhānañāṇena saheva sataṃ hoti. Sahassepi satasahassepi eseva nayo. Sace evaṃ na ijjhati, puna parikammaṃ katvā dutiyampi samāpajjitvā vuṭṭhāya adhiṭṭhātabbaṃ. Saṃyuttaṭṭhakathāyañhi ‘‘ekavāraṃ dvivāraṃ samāpajjituṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Tattha pādakajjhānacittaṃ nimittārammaṇaṃ, parikammacittāni satārammaṇāni vā sahassārammaṇāni vā. Tāni ca kho vaṇṇavasena, na paṇṇattivasena. Adhiṭṭhānacittampi tatheva satārammaṇaṃ vā sahassārammaṇaṃ vā. Taṃ pubbe vuttaappanācittamiva gotrabhuanantaraṃ ekameva uppajjati rūpāvacaracatutthajjhānikaṃ.

‘bahukaṃ āvajjati’ ဟူသည်မှာ မြေကသိုဏ်းအာရုံရှိသော အဘိညာဉ်၏ အခြေခံဖြစ်သော စတုတ္ထဈာန်ကို ဝင်စား၍ ထပြီးလျှင် အကယ်၍ (ဖန်ဆင်းအပ်သော ရုပ်) တစ်ရာကို အလိုရှိပါက ‘ငါသည် တစ်ရာ ဖြစ်ပါစေ၊ ငါသည် တစ်ရာ ဖြစ်ပါစေ’ ဟု ပြင်ဆင်ခြင်း (ပရိကံ) ကို ပြုလုပ်သောအားဖြင့် ဆင်ခြင်နှလုံးသွင်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘āvajjitvā ñāṇena adhiṭṭhāti’ ဟူသည်မှာ ဤသို့ ပရိကံပြုပြီးလျှင် အဘိညာဉ်ဉာဏ်ဖြင့် အဓိဋ္ဌာန်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ ပရိကံပြုပြီးနောက် တစ်ဖန် ပါဒကဈာန် (အခြေခံဈာန်) ကို ဝင်စားခြင်းကို မဟောကြားထားပေ။ မဟောကြားထားသော်လည်း အဋ္ဌကထာ၌ ‘ဆင်ခြင်နှလုံးသွင်း၏ ဟူသည်မှာ ပရိကံပြုခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ဆိုအပ်သည်။ ဆင်ခြင်နှလုံးသွင်းပြီးလျှင် ဉာဏ်ဖြင့် အဓိဋ္ဌာန်၏ ဟူသည်မှာ အဘိညာဉ်ဉာဏ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်သည်။ ထို့ကြောင့် အဆူအပြား (များစွာ) ကို ဆင်ခြင်၏၊ ထို့နောက် ထိုပရိကံစိတ်တို့၏ အဆုံး၌ (ပါဒကဈာန်ကို) ဝင်စား၏၊ သမာပတ်မှ ထပြီးလျှင် တစ်ဖန် ‘ငါသည် များစွာ ဖြစ်ပါစေ’ ဟု ဆင်ခြင်၍ ထိုဆင်ခြင်ခြင်း၏ နောက်၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော သုံးခု သို့မဟုတ် လေးခုသော ရှေးဦးအဖို့၌ ဖြစ်သော စိတ် (ပုဗ္ဗဘာဂစိတ်) တို့၏ အခြားမဲ့၌ ဖြစ်ပေါ်သော ပြီးမြောက်စေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ‘အဓိဋ္ဌာန်’ ဟူသော အမည်ကို ရရှိသည့် တစ်ခုတည်းသော အဘိညာဉ်ဉာဏ်ဖြင့် အဓိဋ္ဌာန်၏ ဟု ဤသို့ ဤနေရာ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မှတ်အပ်၏’ ဟု ဆိုထားသောကြောင့် ဤအတိုင်းသာလျှင် မှတ်ယူအပ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ‘စားသောက်ပြီး အိပ်စက်၏’ ဟု ပြောဆိုရာ၌ သောက်ရေ မသောက်ဘဲ လက်ဆေးခြင်း စသည်တို့ကို မပြုလုပ်ဘဲ စားသောက်ပြီးပြီးချင်း အိပ်စက်သည်ဟူသော အနက်မျိုး မဟုတ်ဘဲ အကြား၌ အခြားသော ကိစ္စများ ရှိသော်လည်း ‘စားပြီး အိပ်စက်၏’ ဟု ပြောဆိုသကဲ့သို့ ဤအဘိညာဉ်၏ အရာ၌လည်း ထို့အတူပင် မှတ်အပ်သည်။ ရှေးဦးစွာ ပါဒကဈာန်ကို ဝင်စားခြင်းကိုလည်း ပါဠိတော်၌ မဟောကြားအပ်သည်သာ တည်း။ ထိုအဓိဋ္ဌာန်ဉာဏ်နှင့် အတူတကွပင် တစ်ရာ ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ တစ်ထောင်၊ တစ်သိန်းတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ဤသို့ မပြီးမြောက်ပါက တစ်ဖန် ပရိကံပြု၍ ဒုတိယအကြိမ်လည်း ဝင်စား၍ ထပြီးလျှင် အဓိဋ္ဌာန်အပ်၏။ သံယုတ္တအဋ္ဌကထာ၌ ‘တစ်ကြိမ်၊ နှစ်ကြိမ် ဝင်စားအပ်၏’ ဟု ဆိုထား၏။ ထိုစိတ်တို့တွင် ပါဒကဈာန်စိတ်သည် (ပဋိဘာဂ) နိမိတ်အာရုံရှိ၏။ ပရိကံစိတ်တို့သည် တစ်ရာကို အာရုံပြုသည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏၊ တစ်ထောင်ကို အာရုံပြုသည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုစိတ်တို့သည်လည်း အဆင်း (ဝဏ္ဏ) ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၍ ပညတ်၏ အစွမ်းဖြင့် မဟုတ်ပေ။ အဓိဋ္ဌာန်စိတ်သည်လည်း ထို့အတူပင် တစ်ရာ သို့မဟုတ် တစ်ထောင်ကို အာရုံပြု၏။ ထိုစိတ်သည် ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အပ္ပနာစိတ်ကဲ့သို့ ဂေါတြဘူ၏ အခြားမဲ့၌ ရူပါဝစရ စတုတ္ထဈာန်နှင့် ယှဉ်လျက် တစ်ကြိမ်တည်းသာ ဖြစ်ပေါ်၏။

Yathāyasmā cūḷapanthako ekopi hutvā bahudhā hotīti bahudhābhāvassa kāyasakkhidassanatthaṃ vuttaṃ. Vattamānavacanaṃ panettha therassa tathākaraṇapakatikattā tassa dharamānakālattā ca katanti veditabbaṃ. Eko hotīti vārepi eseva nayo.

‘အရှင်စူဠပန္ထကသည် တစ်ယောက်တည်း ဖြစ်လျက် များစွာသော အပြားရှိသူ ဖြစ်၏’ ဟူသည်မှာ များပြားသော အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းကို ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်ပြုကြောင်း ပြသရန် ဟောကြားအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ ပစ္စုပ္ပန်ဝိဘတ်ဖြင့် ဟောကြားထားခြင်းမှာ ထိုမထေရ်သည် ထိုသို့ ပြုလုပ်တတ်သော အလေ့အထရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုမထေရ် ထင်ရှားရှိနေသော ကာလ ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ပြုအပ်၏ ဟု မှတ်အပ်သည်။ ‘eko hoti’ (တစ်ယောက်တည်း ဖြစ်၏) ဟု ဟောသော ဝါရ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

Tatridaṃ vatthu (visuddhi. 2.386) – te dve bhātaro kira therā panthe jātattā ‘‘panthakā’’ti nāmaṃ labhiṃsu. Tesu jeṭṭho mahāpanthako pabbajitvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. So arahā hutvā cūḷapanthakaṃ pabbājetvā –

ထိုအရာ၌ ဤဝတ္ထုကြောင်းရှိ၏။ ထိုညီနောင်နှစ်ပါးသော မထေရ်တို့သည် လမ်းခရီး၌ ဖွားမြင်သောကြောင့် ‘ပန္ထက’ ဟူသော အမည်ကို ရရှိခဲ့ကြသည်ဟု ကြားရ၏။ ထိုညီနောင်နှစ်ပါးတို့တွင် နောင်တော်ဖြစ်သော မဟာပန္ထကသည် ရဟန်းပြု၍ ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ်တို့နှင့်တကွ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်တော်မူ၏။ ထိုမဟာပန္ထကမထေရ်သည် ရဟန္တာဖြစ်၍ ညီတော် စူဠပန္ထကကို ရဟန်းပြုပေးပြီးလျှင် -

‘‘Padumaṃ yathā kokanadaṃ sugandhaṃ, pāto siyā phullamavītagandhaṃ;

Aṅgīrasaṃ passa virocamānaṃ, tapantamādiccamivantalikkhe’’ti. (a. ni. 5.195;

saṃ. ni. 1.123) –

‘မွှေးကြိုင်လှသော ကောကနုဒကြာနီပွင့်သည် နံနက်အချိန်၌ အနံ့မကင်းဘဲ ပွင့်လန်းသကဲ့သို့ ကောင်းကင်ယံ၌ ထွန်းတောက်ပသော နေမင်းကဲ့သို့ တင့်တယ်လျက် ကိုယ်တော်မှထွက်သော အရောင်ရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြော်လော့’ ဟူသော ဤဂါထာကို ပေးတော်မူ၏။

Imaṃ [Pg.269] gāthaṃ adāsi. So taṃ catūhi māsehi paguṇaṃ kātuṃ nāsakkhi. Atha naṃ thero ‘‘abhabbo tvaṃ imasmiṃ sāsane, nikkhama ito’’ti āha. Tasmiñca kāle thero bhattuddesako hoti. Jīvako komārabhacco bahuṃ mālāgandhavilepanaṃ ādāya attano ambavanaṃ gantvā satthāraṃ pūjetvā dhammaṃ sutvā dasabalaṃ vanditvā theraṃ upasaṅkamitvā ‘‘sve, bhante, buddhappamukhāni pañca bhikkhusatāni ādāya amhākaṃ nivesane bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti āha. Theropi ‘‘ṭhapetvā cūḷapanthakaṃ sesānaṃ adhivāsemī’’ti āha. Taṃ sutvā cūḷapanthako bhiyyoso mattāya domanassappatto hutvā punadivase pātova vihārā nikkhamitvā sāsane sāpekkhatāya vihāradvārakoṭṭhake rodamāno aṭṭhāsi.

ထိုစူဠပန္ထကမထေရ်သည် ထိုဂါထာကို လေးလပတ်လုံး ကျက်မှတ်သော်လည်း မရနိုင်ခဲ့ပေ။ ထိုအခါ နောင်တော်မထေရ်က ‘သင်သည် ဤသာသနာတော်၌ တရားထူးကို ရထိုက်သူ မဟုတ်ပေ၊ ဤကျောင်းမှ ထွက်သွားလော့’ ဟု ပြောဆို၏။ ထိုအချိန်တွင် နောင်တော်မထေရ်သည် ဆွမ်းညွှန် (ဘတ္တုဒ္ဒေသက) ရဟန်း ဖြစ်၏။ အဘယမင်းသား မွေးစားအပ်သော သမားတော်ကြီး ဇီဝကသည် များစွာသော ပန်း၊ နံ့သာ၊ အမွှေးအကြိုင်တို့ကို ယူဆောင်၍ မိမိ၏ သရက်ဥယျာဉ်ကျောင်းသို့ သွားပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရားအား ပူဇော်၍ တရားနာကာ ဆယ်ပါးအားရှင်ကို ရှိခိုးပြီးနောက် မဟာပန္ထကမထေရ်ထံ ချဉ်းကပ်၍ ‘အရှင်ဘုရား၊ နက်ဖြန်၌ မြတ်စွာဘုရား အမှူးရှိသော ငါးရာသော သံဃာတော်တို့ကို ပင့်ဖိတ်၍ ကျွန်ုပ်တို့အိမ်၌ ဆွမ်းဘုဉ်းပေးတော်မူပါ’ ဟု လျှောက်ထား၏။ မဟာပန္ထကမထေရ်ကလည်း ‘စူဠပန္ထကကို ချန်လှပ်၍ ကြွင်းသောရဟန်းတို့အတွက် ငါ လက်ခံတော်မူ၏’ ဟု ဆို၏။ ထိုစကားကို ကြားရသဖြင့် စူဠပန္ထကသည် အလွန်တရာ နှလုံးမသာမယာဖြစ်ကာ နက်ဖြန်နေ့ နံနက်စောစော၌ပင် ကျောင်းတော်မှ ထွက်၍ သာသနာတော်၌ ငဲ့ကွက်သောကြောင့် ကျောင်းတံခါးမုခ်ဝ၌ ငိုကြွေးလျက် ရပ်နေ၏။

Bhagavā tassa upanissayaṃ disvā taṃ upasaṅkamitvā ‘‘kasmā rodasī’’ti āha. So taṃ pavattiṃ ācikkhi. Bhagavā ‘‘na sajjhāyaṃ kātuṃ asakkonto mama sāsane abhabbo nāma hoti, mā soci, panthakā’’ti cakkacittatalena pāṇinā tassa sīsaṃ parāmasitvā taṃ bāhāyaṃ gahetvā vihāraṃ pavisitvā gandhakuṭipamukhe nisīdāpetvā iddhiyā abhisaṅkhataṃ parisuddhaṃ pilotikakhaṇḍaṃ ‘‘imaṃ pilotikaṃ ‘rajoharaṇaṃ rajoharaṇa’nti hatthena parimajjanto nisīda, panthakā’’ti vatvā tassa pilotikakhaṇḍaṃ datvā kāle ārocite bhikkhusaṅghaparivuto jīvakassa gehaṃ gantvā paññattāsane nisīdi. Tassa taṃ pilotikakhaṇḍaṃ tathāparimajjantassa kiliṭṭhaṃ hutvā kamena kāḷavaṇṇaṃ ahosi. So ‘‘idaṃ parisuddhaṃ pilotikakhaṇḍaṃ, natthettha doso, attabhāvaṃ nissāya panāyaṃ doso’’ti saññaṃ paṭilabhitvā pañcasu khandhesu ñāṇaṃ otāretvā vipassanaṃ vaḍḍhesi. Athassa bhagavā obhāsaṃ vissajjetvā purato nisinno viya paññāyamānarūpo hutvā imā obhāsagāthā abhāsi –

မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုမထေရ်၏ (မဂ်ဖိုလ်) အထောက်အပံ့ ဥပနိဿယကို မြင်တော်မူသဖြင့် ထိုမထေရ်ထံသို့ ချဉ်းကပ်တော်မူ၍ ‘ချစ်သား ပန္ထက၊ အဘယ်ကြောင့် ငိုကြွေးနေသနည်း’ ဟု မေးမြန်းတော်မူ၏။ ထိုမထေရ်သည် ထိုအကြောင်းအရာကို လျှောက်ထား၏။ မြတ်စွာဘုရားက ‘ငါဘုရား၏ သာသနာတော်၌ ဂါထာကို မကျက်မှတ်နိုင်ရုံမျှဖြင့် မထိုက်တန်သောသူ မည်သည် မရှိပေ၊ ချစ်သား ပန္ထက၊ မစိုးရိမ်လင့်’ ဟု မိန့်တော်မူကာ စက်လက္ခဏာတို့ဖြင့် ဆန်းကြယ်သော လက်ဝါးတော်ဖြင့် ထိုမထေရ်၏ ဦးခေါင်းကို သုံးသပ်တော်မူပြီးလျှင် ထိုမထေရ်၏ လက်မောင်းကို ကိုင်ယူ၍ ကျောင်းတွင်းသို့ ဝင်တော်မူကာ ဂန္ဓကုဋိ၏အနီး၌ သီတင်းသုံးစေတော်မူလျက် တန်ခိုးတော်ဖြင့် ဖန်ဆင်းအပ်သော စင်ကြယ်သန့်ရှင်းသော ပုဆိုးနွမ်းပိုင်းကို ပေးတော်မူ၍ ‘ချစ်သား ပန္ထက၊ ဤပုဆိုးပိုင်းကို ‘မြူကို ဆောင်တတ်၏၊ မြူကို ဆောင်တတ်၏’ ဟု စိတ်က နှလုံးသွင်းလျက် လက်ဖြင့် ဆုပ်နယ်ကာ ထိုင်နေလော့’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ပြီးလျှင် ဆွမ်းစားချိန် ရောက်ကြောင်း လျှောက်ထားသည့်အခါ ရဟန်းသံဃာခြံရံလျက် ဇီဝက၏ အိမ်သို့ ကြွရောက်တော်မူကာ ပြင်ဆင်ထားသော နေရာ၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ ထိုမထေရ်သည် ထိုပုဆိုးနွမ်းပိုင်းကို ထိုသို့ ဆုပ်နယ်ဖန်များလတ်သော် ထိုပုဆိုးပိုင်းသည် ညစ်နွမ်းလျက် အစဉ်သဖြင့် မည်းညစ်သော အဆင်းရှိလာ၏။ ထိုမထေရ်သည် ‘ဤပုဆိုးနွမ်းပိုင်းသည် စင်ကြယ်ခဲ့၏၊ ဤပုဆိုးပိုင်း၌ အပြစ်မရှိပေ၊ စင်စစ်သော်ကား ငါ၏အတ္တဘောကို စွဲ၍ ဤသို့သော ညစ်နွမ်းခြင်း အပြစ် ဖြစ်လာ၏’ ဟု သညာကို ရရှိပြီးလျှင် (အသုဘသညာ၊ အနိစ္စသညာ) ငါးပါးသော ခန္ဓာတို့၌ ဝိပဿနာဉာဏ်ကို သက်ဝင်စေလျက် ဝိပဿနာတရားကို ပွားများစေ၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ရောင်ခြည်တော်ကို လွှတ်တော်မူ၍ ရှေ့မှောက်၌ သီတင်းသုံးနေသကဲ့သို့ ထင်ရှားသော သဘောရှိတော်မူလျက် ဤရောင်ခြည်တော်လွှတ် ဂါထာတို့ကို ဟောကြားတော်မူ၏ -

‘‘Rāgo rajo na ca pana reṇu vuccati, rāgassetaṃ adhivacanaṃ rajoti;

Etaṃ rajaṃ vippajahitva bhikkhavo, viharanti te vigatarajassa sāsane.

‘ရာဂကိုသာလျှင် မြူ (ရဇ) ဟု ဆိုအပ်၏၊ မြေမှုန့်ပြကတေ့မြူကိုမူ သာသနာတော်၌ မြူဟူ၍ မဆိုအပ်ပေ။ ‘မြူ’ ဟူသော ဤအမည်သည် ရာဂ၏ အမည်တည်း။ ထိုရာဂတည်းဟူသော မြူကို ပယ်စွန့်၍ ထိုရဟန်းတို့သည် ကိလေသာမြူ ကင်းတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၌ နေကြကုန်၏။

‘‘Doso…pe… sāsane.

ဒေါသကိုသာလျှင် မြူ (ရဇ) ဟု ဆိုအပ်၏၊ မြေမှုန့်ပြကတေ့မြူကိုမူ သာသနာတော်၌ မြူဟူ၍ မဆိုအပ်ပေ။ ‘မြူ’ ဟူသော ဤအမည်သည် ဒေါသ၏ အမည်တည်း။ ထိုဒေါသတည်းဟူသော မြူကို ပယ်စွန့်၍ ထိုရဟန်းတို့သည် ကိလေသာမြူ ကင်းတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၌ နေကြကုန်၏။

‘‘Moho [Pg.270] rajo na ca pana reṇu vuccati, mohassetaṃ adhivacanaṃ rajoti;

Etaṃ rajaṃ vippajahitva bhikkhavo, viharanti te vigatarajassa sāsane. (mahāni. 209);

‘မောဟကိုသာလျှင် မြူ (ရဇ) ဟု ဆိုအပ်၏၊ မြေမှုန့်ပြကတေ့မြူကိုမူ သာသနာတော်၌ မြူဟူ၍ မဆိုအပ်ပေ။ ‘မြူ’ ဟူသော ဤအမည်သည် မောဟ၏ အမည်တည်း။ ထိုမောဟတည်းဟူသော မြူကို ပယ်စွန့်၍ ထိုရဟန်းတို့သည် ကိလေသာမြူ ကင်းတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၌ နေကြကုန်၏။

‘‘Adhicetaso appamajjato, munino monapathesu sikkhato;

Sokā na bhavanti tādino, upasantassa sadā satīmato’’ti. (udā. 37);

‘မြတ်သောစိတ်ရှိသော၊ မေ့လျော့ခြင်းမရှိသော၊ ရဟန္တာတို့၏ အကျင့်တရားတို့၌ ကျင့်ပြီးသော၊ တာဒိဂုဏ်ရှိသော၊ ကိလေသာ ငြိမ်းအေးပြီးသော၊ အခါခပ်သိမ်း သတိရှိသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အား စိုးရိမ်ခြင်းတို့သည် မဖြစ်ကုန်’။

Gāthāpariyosāne thero saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. So manomayajjhānalābhī hutvā eko hutvā bahudhā, bahudhā hutvā eko bhavituṃ samattho ahosi. Arahattamaggenevassa tīṇi piṭakāni cha ca abhiññā āgamiṃsu.

ဂါထာ၏အဆုံး၌ စူဠပန္ထကမထေရ်သည် ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ်တို့နှင့်တကွ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်တော်မူ၏။ ထိုမထေရ်သည် မနောမယိဒ္ဓိကို ရရှိသော ဈာန်လာဘီပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်လာပြီးလျှင် တစ်ယောက်တည်း ဖြစ်လျက် များစွာသော အပြားရှိသူ ဖြစ်ရန်လည်းကောင်း၊ များစွာ ဖြစ်လျက် တစ်ယောက်တည်း ဖြစ်ရန်လည်းကောင်း စွမ်းဆောင်နိုင်တော်မူ၏။ အရဟတ္တမဂ်ဖြင့်သာလျှင် ထိုမထေရ်အား ပိဋကတ်သုံးပုံတို့သည်လည်းကောင်း၊ ခြောက်ပါးသော အဘိညာဉ်တို့သည်လည်းကောင်း ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။

Jīvakopi kho dasabalassa dakkhiṇodakaṃ upanāmesi. Satthā pattaṃ hatthena pidahitvā ‘‘kiṃ bhante’’ti puṭṭho ‘‘vihāre eko bhikkhu atthi, jīvakā’’ti āha. So purisaṃ pesesi ‘‘gaccha ayyaṃ gahetvā sīghaṃ ehī’’ti. Cūḷapanthakatthero tassa purisassa pure āgamanāyeva bhātaraṃ attano pattavisesaṃ ñāpetukāmo bhikkhusahassaṃ nimminitvā ekampi ekena asadisaṃ, ekassāpi ca cīvaravicāraṇādisāmaṇakakammaṃ aññena asadisaṃ akāsi. Puriso gantvā vihāre bahū bhikkhū disvā paccāgantvā ‘‘bahū, bhante, vihāre bhikkhū, pakkositabbaṃ ayyaṃ na passāmī’’ti jīvakassa kathesi. Jīvako satthāraṃ pucchitvā tassa nāmaṃ vatvā puna taṃ pesesi. So gantvā ‘‘cūḷapanthako nāma kataro bhante’’ti pucchi. ‘‘Ahaṃ cūḷapanthako, ahaṃ cūḷapanthako’’ti sakiṃyeva mukhasahassaṃ kathesi. So puna gantvā ‘‘sabbepi kira cūḷapanthakā, ahaṃ pakkositabbaṃ na jānāmī’’ti āha. Jīvako paṭividdhasaccatāya ‘‘iddhimā bhikkhū’’ti nayato aññāsi. Bhagavā āha – ‘‘gaccha, yaṃ paṭhamaṃ passasi, taṃ cīvarakaṇṇe gahetvā satthā taṃ āmantetīti vatvā ānehī’’ti. So gantvā tathā akāsi. Tāvadeva sabbepi nimmitā antaradhāyiṃsu. Thero taṃ uyyojetvā mukhadhovanādisarīrakiccaṃ niṭṭhapetvā paṭhamataraṃ gantvā paññattāsane [Pg.271] nisīdi. Tasmiṃ khaṇe satthā dakkhiṇodakaṃ gaṇhitvā bhattakiccaṃ katvā cūḷapanthakatthereneva bhattānumodanaṃ dhammakathaṃ kathāpesi. Thero dīghamajjhimāgamappamāṇaṃ dhammakathaṃ kathesīti.

ဇီဝကသည်လည်း မြတ်စွာဘုရားအား ရေစက်သွန်းချ၍ (လှူဖွယ်ဖြစ်သော ရေကို) ကပ်လှူ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် လက်တော်ဖြင့် သပိတ်ကို ပိတ်တော်မူပြီးနောက် “အဘယ်ကြောင့်နည်း အရှင်ဘုရား” ဟု မေးလျှောက်သော် “ဇီဝက၊ ကျောင်းတိုက်၌ ရဟန်းတစ်ပါး ကျန်ရှိသေး၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုဇီဝကသည် “သွားချေ၊ ဤကျောင်းတိုက်၌ ကျန်ရစ်သော အရှင်ကို ပင့်ဆောင်ခဲ့၍ လျင်မြန်စွာ ပြန်လာခဲ့လော့” ဟု မှာကြားကာ လူတစ်ဦးကို စေလွှတ်လိုက်၏။ စူဠပန္ထကမထေရ်သည် ထိုလုလင် မရောက်လာမီကပင်လျှင် မိမိ၏ နောင်တော်အား မိမိ၏ ထူးခြားသော တန်ခိုးစွမ်းရည်ကို သိစေလိုသဖြင့် ရဟန်းတစ်ထောင်ကို ဖန်ဆင်းတော်မူ၏။ ထိုသို့ ဖန်ဆင်းရာတွင် တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး မတူညီအောင်လည်းကောင်း၊ တစ်ဦးချင်းစီ၏ သင်္ကန်းကို ပြင်ဆင်ခြင်း စသော ရဟန်းတို့ ပြုအပ်သော အမှုကိစ္စများကိုလည်း အခြားသူ ပြုလုပ်ပုံနှင့် မတူညီအောင်လည်းကောင်း ထူးခြားစွာ ပြုလုပ်တော်မူ၏။ ထိုလုလင်သည် သွားရောက်၍ ကျောင်းတိုက်၌ များစွာသော ရဟန်းတို့ကို တွေ့မြင်သဖြင့် ပြန်လာပြီးလျှင် “အရှင်ဘုရား၊ ကျောင်းတိုက်၌ ရဟန်းတို့ အလွန်များပြားနေပါသည်၊ ပင့်ခေါ်ရမည့် အရှင်မြတ်ကို အကျွန်ုပ် ခွဲခြား၍ မသိနိုင်ပါ” ဟု ဇီဝကအား ပြောကြား၏။ ဇီဝကသည် မြတ်စွာဘုရားအား မေးမြန်း၍ မထေရ်၏ ‘စူဠပန္ထက’ ဟူသော အမည်ကို သိပြီးနောက် ထိုသူကို တစ်ဖန် ပြန်လွှတ်၏။ ထိုသူသည် သွား၍ “အရှင်ဘုရားတို့၊ စူဠပန္ထကအမည်ရှိသော မထေရ်သည် အဘယ်မထေရ်နည်း” ဟု မေးမြန်း၏။ ထိုခဏ၌ပင် ရဟန်းတစ်ထောင်လုံးက “ငါသည် စူဠပန္ထကဖြစ်၏၊ ငါသည် စူဠပန္ထကဖြစ်၏” ဟု တစ်ပြိုင်နက်တည်း ပြိုင်တူ ပြောဆိုကြကုန်၏။ ထိုသူသည် တစ်ဖန် ပြန်သွား၍ “ရဟန်းအားလုံးပင် စူဠပန္ထကချည်း ဖြစ်နေပါသည်၊ ပင့်ခေါ်ရမည့်သူကို အကျွန်ုပ် မခွဲခြားတတ်ပါ” ဟု ပြောဆို၏။ ဇီဝကသည် သစ္စာလေးပါးတရားကို ထိုးထွင်းသိမြင်ပြီးသော သောတာပန်ဖြစ်သည့်အလျောက် “ဤရဟန်းသည် တန်ခိုးကြီးသော ရဟန်းတည်း” ဟု နည်းလမ်းအားဖြင့် သိရှိလေ၏။ မြတ်စွာဘုရားက “သွားချေဦး၊ ရှေးဦးစွာ တွေ့မြင်ရသော ရဟန်းကို သင်္ကန်းစွန်း၌ ကိုင်ဆွဲ၍ ‘မြတ်စွာဘုရားသည် အရှင်ဘုရားကို ခေါ်တော်မူပါသည်’ ဟု ဆိုကာ ပင့်ဆောင်ခဲ့လော့” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုသူသည် သွား၍ မြတ်စွာဘုရား မှာကြားတော်မူသည့်အတိုင်း ပြုလုပ်လေ၏။ ထိုခဏ၌ပင် ဖန်ဆင်းထားသော ရဟန်းအားလုံး ကွယ်ပျောက်သွားကြကုန်၏။ မထေရ်သည် ထိုလုလင်ကို ပြန်လွှတ်ကာ မျက်နှာသစ်ခြင်း စသော ကိုယ်လက်သုတ်သင်ခြင်း ကိစ္စတို့ကို ပြီးစီးစေပြီးလျှင် အလျင်အမြန် သွားရောက်၍ ခင်းထားအပ်သော နေရာ၌ ထိုင်နေတော်မူ၏။ ထိုခဏ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ရေစက်သွန်းချကာ ဆွမ်းကိစ္စကို ပြီးစေပြီးလျှင် စူဠပန္ထကမထေရ်အားပင် ဆွမ်းအနုမောဒနာတရားကို ဟောကြားစေ၏။ မထေရ်သည်လည်း ဒီဃနိကာယ်၊ မဇ္ဈိမနိကာယ် ပမာဏရှိသော တရားစကားကို ဟောကြားတော်မူလေသတည်း။

Aññe bhikkhū adhiṭṭhānena manomayaṃ kāyaṃ abhinimminitvā tayo vā cattāro vā abhinimminanti, bahuke ekasadiseyeva ca katvā nimminanti ekavidhameva kammaṃ kurumāne. Cūḷapanthakatthero pana ekāvajjaneneva bhikkhusahassaṃ māpesi. Dvepi jane na ekasadise akāsi, na ekavidhaṃ kammaṃ kurumāne. Tasmā manomayaṃ kāyaṃ abhinimminantānaṃ aggo nāma jāto. Aññe pana bahū aniyametvā nimmitā iddhimatā sadisāva honti. Ṭhānanisajjādīsu ca bhāsitatuṇhībhāvādīsu ca yaṃ yaṃ iddhimā karoti, taṃ tadeva karonti. Sace pana nānāvaṇṇaṃ kātukāmo hoti keci paṭhamavaye keci majjhimavaye keci pacchimavaye, tathā dīghakese upaḍḍhamuṇḍe muṇḍe missakakese upaḍḍharattacīvare paṇḍukacīvare padabhāṇadhammakathāsarabhaññapañhāpucchanapañhāvisajjanarajanapacanacīvarasibbanadhovanādīni karonte aparepi vā nānappakārake kātukāmo hoti, tena pādakajjhānato vuṭṭhāya ‘‘ettakā bhikkhū paṭhamavayā hontū’’tiādinā nayena parikammaṃ katvā puna samāpajjitvā vuṭṭhāya adhiṭṭhātabbaṃ, adhiṭṭhānacittena saddhiṃ icchiticchitappakārāyeva hontīti. Eseva nayo bahudhāpi hutvā eko hotītiādīsu.

စူဠပန္ထကမထေရ်မှ တစ်ပါးသော ရဟန်းတို့သည် အဘိညာဉ် (အဓိဋ္ဌာန်) ဖြင့် စိတ်ဖြင့်ပြီးသော နိမ္မိတရုပ်ကို သုံးယောက် သို့မဟုတ် လေးယောက်မျှသာ ဖန်ဆင်းနိုင်ကြကုန်၏။ များစွာသော ရဟန်းတို့ကို ဖန်ဆင်းရာ၌လည်း တစ်ပုံစံတည်း တူညီကြသည်သာ ဖြစ်စေ၍ တစ်ခုတည်းသော အမှုကို ပြုလုပ်နေကြသူများအဖြစ် ဖန်ဆင်းကြကုန်၏။ စူဠပန္ထကမထေရ်မှာမူကား တစ်ခုသော အာဝဇ္ဇန်း (ဆင်ခြင်မှု သို့မဟုတ် အဓိဋ္ဌာန်ဇော) ဖြင့်ပင် ရဟန်းတစ်ထောင်ကို ဖန်ဆင်းနိုင်၏။ ဖန်ဆင်းအပ်သော ရဟန်းနှစ်ပါးကိုမျှပင် တစ်ပုံစံတည်း တူညီအောင် မပြုလုပ်ဘဲ၊ တစ်ခုတည်းသော အမှုကို ပြုလုပ်နေကြသူများ ဖြစ်အောင်လည်း မပြုလုပ်ခဲ့ပေ။ ထို့ကြောင့် စိတ်ဖြင့်ပြီးသော ကိုယ်ကို ဖန်ဆင်းကြကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် အမြတ်ဆုံး (ဧတဒဂ်ရ) ပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်လာခဲ့ပေသည်။ အခြားသော တန်ခိုးရှင်တို့သည်ကား များစွာသော ရဟန်းတို့ကို အထူးမမှတ်ဘဲ ဖန်ဆင်းပါက၊ ထိုဖန်ဆင်းအပ်သော ရုပ်တို့သည် တန်ခိုးရှင်နှင့်သာ တူညီကြကုန်၏။ ရပ်ခြင်း၊ ထိုင်ခြင်း စသော ဣရိယာပုထ်တို့၌လည်းကောင်း၊ စကားပြောခြင်း၊ ဆိတ်ဆိတ်နေခြင်း စသည်တို့၌လည်းကောင်း တန်ခိုးရှင် ပြုလုပ်သမျှကိုသာ ဖန်ဆင်းအပ်သော ရုပ်တို့က လိုက်လံ ပြုလုပ်ကြကုန်၏။ အကယ်၍ အဆင်းအရောင် အမျိုးမျိုးရှိသော ရုပ်ကို ဖန်ဆင်းလိုပါက၊ ဥပမာ အချို့ကို ပထမအရွယ်၊ အချို့ကို မဇ္ဈိမအရွယ်၊ အချို့ကို ပစ္ဆိမအရွယ် ဖြစ်စေလိုခြင်း၊ ထို့အတူ ဆံပင်ရှည်သူ၊ ထက်ဝက်ဦးပြည်းသူ၊ ဦးပြည်းသူ၊ ဆံပင်ကပြားရှိသူ၊ ထက်ဝက်နီသော သင်္ကန်းရှိသူ၊ ဖျော့တော့သော သင်္ကန်းရှိသူများအဖြစ် လည်းကောင်း၊ တရားရွတ်ဖတ်သူ၊ တရားဟောသူ၊ သံသာသောအသံဖြင့် ရွတ်ဆိုသူ၊ ပြဿနာမေးမြန်းသူ၊ ပြဿနာဖြေကြားသူ၊ ဆိုးရည်ချက်သူ၊ သင်္ကန်းချုပ်သူ၊ သင်္ကန်းဖွပ်သူ စသည်တို့ကို ပြုလုပ်နေကြသော အခြားသော ထူးခြားသော နိမ္မိတရုပ် အမျိုးမျိုးကို ပြုလုပ်လိုပါက၊ ထိုတန်ခိုးရှင်ရဟန်းသည် ပါဒကဈာန်မှ ထ၍ ‘ဤမျှလောက်သော ရဟန်းတို့သည် ပထမအရွယ်ရှိသူများ ဖြစ်ကြစေသတည်း’ စသည်ဖြင့် ပရိကံ ပြုလုပ်ပြီးနောက်၊ တစ်ဖန် ဈာန်ဝင်စား၍ ထကာ အဓိဋ္ဌာန်ပြုရမည်။ ထိုသို့ အဓိဋ္ဌာန်စိတ်နှင့်အတူ အလိုရှိအပ်သော အခြင်းအရာ အမျိုးမျိုးတို့သည်သာ ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။ ‘များစွာသော အပြားဖြစ်၍ တစ်ယောက်တည်း ဖြစ်၏’ စသော ပါဌ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

Ayaṃ pana viseso – pakatiyā bahukoti nimmitakālabbhantare nimmitapakatiyā bahuko. Iminā ca bhikkhunā evaṃ bahubhāvaṃ nimminitvā puna ‘‘ekova hutvā caṅkamissāmi, sajjhāyaṃ karissāmi, pañhaṃ pucchissāmī’’ti cintetvā vā, ‘‘ayaṃ vihāro appabhikkhuko, sace keci āgamissanti ‘kuto ime ettakā ekasadisā bhikkhū, addhā therassa esa ānubhāvo’ti maṃ jānissantī’’ti appicchatāya vā antarāva ‘‘eko homī’’ti icchantena pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘eko homī’’ti parikammaṃ katvā puna samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘eko homī’’ti adhiṭṭhātabbaṃ. Adhiṭṭhānacittena saddhiṃyeva eko hoti. Evaṃ akaronto pana yathāparicchinnakālavasena sayameva eko hoti.

ဤကား ထူးခြားချက်ဖြစ်၏ - ‘ပြကတေ့အားဖြင့် များပြားသူ’ ဟူသည် ဖန်ဆင်းထားသော ကာလအတွင်း၌ ဖန်ဆင်းအပ်သော ရုပ်တည်းဟူသော ပကတိအားဖြင့် များပြားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထိုအဘိညာဉ်ရ ရဟန်းသည် ဤသို့ များစွာသော အဖြစ်ကို ဖန်ဆင်းပြီး၍ တစ်ဖန် ‘ငါသည် တစ်ဦးတည်းသာ ဖြစ်၍ စင်္ကြံလျှောက်အံ့၊ သရဇ္ဈာယ်အံ့၊ ပြဿနာမေးအံ့’ ဟု ကြံစည်အောက်မေ့၍ လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ‘ဤကျောင်းတိုက်သည် ရဟန်းနည်းပါးသော ကျောင်းဖြစ်၏၊ အကယ်၍ ဧည့်သည်များ လာရောက်ပါက “ဤမျှလောက် တူညီသော ရဟန်းတို့သည် အဘယ်က ရနိုင်ပါအံ့နည်း၊ စင်စစ် ဤကျောင်းနေ မထေရ်၏ တန်ခိုးအာနုဘော်ပင် ဖြစ်လိမ့်မည်” ဟု ငါ့ကို တန်ခိုးရှိသူဟူ၍ သိကြပေလိမ့်မည်’ ဟု အလိုနည်းခြင်း (အပ္ပိစ္ဆတာ) ကြောင့် လည်းကောင်း၊ မိမိ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ထားသော ကာလ မပြည့်မီ အကြား၌ပင် တစ်ဦးတည်း ဖြစ်လိုပါက ပါဒကဈာန်ကို ဝင်စား၍ ထပြီးလျှင် ‘တစ်ယောက်တည်း ဖြစ်စေသတည်း’ ဟု ပရိကံပြုကာ၊ တစ်ဖန် ဈာန်ဝင်စား၍ ထပြီး ‘တစ်ယောက်တည်း ဖြစ်စေသတည်း’ ဟု အဓိဋ္ဌာန်ပြုအပ်၏။ ထိုအဓိဋ္ဌာန်စိတ်နှင့်အတူ ဖြစ်သည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် တစ်ဦးတည်းသာ ဖြစ်သွား၏။ ဤသို့ မပြုလုပ်ပါကမူ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ထားသော ကာလ၏ အစွမ်းဖြင့် မိမိအလိုအလျောက်ပင် တစ်ဦးတည်း ပြန်ဖြစ်သွားပေလိမ့်မည်။

11. Āvibhāvanti padaṃ [Pg.272] nikkhipitvā kenaci anāvaṭaṃ hotīti vuttattā kenaci anāvaṭapadena āvibhāvapadassa pākaṭabhāvattho vutto. ‘‘Hotī’’ti padena ‘‘karotī’’ti pāṭhaseso vutto hoti. Pākaṭaṃ hontañhi āvibhāve kate hoti. Kenaci anāvaṭanti kuṭṭādinā yena kenaci anāvaṭaṃ āvaraṇavirahitaṃ. Appaṭicchannanti uparito acchāditaṃ. Tadeva anāvaṭattā vivaṭaṃ. Appaṭicchannattā pākaṭaṃ. Tirobhāvanti antaritabhāvaṃ karoti. Āvaṭaṃyeva tena āvaraṇena pihitaṃ. Paṭicchannaṃyeva tena paṭicchādanena paṭikujjitaṃ.

၁၁. ‘အာဝိဘာဝံ’ ဟူသော ပုဒ်ကို ထည့်သွင်းထား၍ ‘တစ်ခုခုသော အရာဖြင့် မပိတ်ပင်အပ်သည် ဖြစ်၏’ ဟု ဟောကြားတော်မူအပ်သောကြောင့် ‘ကေနစိ အနာဝဋံ’ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ‘အာဝိဘာဝ’ ဟူသော ပုဒ်၏ ထင်ရှားရှိခြင်းဟူသော အနက်ကို ပြဆို၏။ ‘ဟောတိ’ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် (အောက်မာတိကာ၌) ‘ကရောတိ’ ဟူသော ပါဌ်ကြွင်းကို ဖွင့်ဆိုအပ်သည် ဖြစ်၏။ အမှန်စင်စစ် မျက်မှောက်ပြုအပ် (ထင်ရှားအောင် ပြုအပ်) သည်ရှိသော် ထင်ရှားခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်လာပေ၏။ ‘ကေနစိ အနာဝဋံ’ ဟူသည် နံရံစသည်ဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုသော အပိတ်အပင် မရှိခြင်း၊ အဆီးအတား ကင်းခြင်း ဖြစ်၏။ ‘အပ္ပဋိစ္ဆန္နံ’ ဟူသည် အထက်မှ မြက်၊ သစ်ရွက် စသည်တို့ဖြင့် မဖုံးလွှမ်းခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုမျက်မှောက်ဖြစ်သော ဝတ္ထုသည်ပင်လျှင် အပိတ်အပင် ကင်းသောကြောင့် ဖွင့်လှစ်အပ်သည် (ဝိဝဋ) မည်၏။ မဖုံးလွှမ်းအပ်သောကြောင့် ထင်ရှားသည် (ပါကဋ) မည်၏။ ‘တိရောဘာဝံ’ ဟူသည် တစ်ပါးသော အဆီးအတား ရှိသည်၏ အဖြစ်ကို (ကွယ်ပျောက်ခြင်းကို) ပြု၏။ အပိတ်အပင် ရှိသော ဝတ္ထုကိုပင် ထိုနံရံစသော အပိတ်အပင်ဖြင့် ပိတ်ဆို့အပ်၏။ ဖုံးလွှမ်းအပ်သော ဝတ္ထုကိုပင် ထိုအထက်မှ ဖုံးလွှမ်းသော မြက် သစ်ရွက် စသည်တို့ဖြင့် ဖုံးအုပ်အပ်၏။

Ākāsakasiṇasamāpattiyāti paricchedākāsakasiṇe uppāditāya catutthajjhānasamāpattiyā. Lābhīti lābho assa atthīti lābhī. Aparikkhitteti kenaci samantato aparikkhitte padese. Idha ākāsakasiṇasseva vuttattā tattha bhāvitameva jhānaṃ ākāsakaraṇassa paccayo hoti, na aññanti daṭṭhabbaṃ. Upariāpokasiṇādīsupi tadārammaṇameva jhānaṃ daṭṭhabbaṃ, na aññaṃ. Pathaviṃ āvajjati, udakaṃ āvajjati, ākāsaṃ āvajjatīti pakatipathavīudakaākāse āvajjati. Antalikkheti tassa ākāsassa pathavito dūrākāsabhāvaṃ dīpeti.

‘အာကာသကသိဏသမာပတ္တိယာ’ ဟူသည် ပရိစ္ဆေဒါကာသကသိုဏ်း၌ ဖြစ်စေအပ်သော စတုတ္ထဈာန် သမာပတ်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘လာဘီ’ ဟူသည် ထိုဈာန်ကို ရရှိသူ (ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ထိုဈာန်ကို ရရှိခြင်းရှိသောကြောင့် လာဘီမည်၏)။ ‘အပရိက္ခိတ္တေ’ ဟူသည် တစ်စုံတစ်ဦးမျှ ပတ်ပတ်လည်မှ ခြံရံမထားသော (သို့မဟုတ် မမြင်ကွယ်ရာမဟုတ်သော) အရပ်၌ ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ အာကာသကသိုဏ်းကိုသာ ဟောကြားအပ်သောကြောင့် ထိုကသိုဏ်း၌ ပွားများအပ်သော ဈာန်သည်သာ ကောင်းကင်ဖြစ်အောင် ပြုခြင်း၏ အကြောင်း (ပစ္စယ) ဖြစ်၏၊ အခြားဈာန်သည် အကြောင်းမဖြစ်ဟု ရှုမြင်အပ်၏။ နောင်လာလတ္တံ့သော အာပေါကသိုဏ်း စသည်တို့၌လည်း ထိုအာပေါကသိုဏ်းစသည်ကိုသာ အာရုံပြုသော ဈာန်ကို ရှုမြင်အပ်၏၊ အခြားဈာန်ကို မရှုမြင်အပ်။ ‘ပထဝိံ အာဝဇ္ဇတိ၊ ဥဒကံ အာဝဇ္ဇတိ၊ အာကာသံ အာဝဇ္ဇတိ’ ဟူသည် ပြကတေ့ ဖြစ်သော မြေ၊ ရေ၊ ကောင်းကင်တို့ကို ဆင်ခြင်ခြင်း ဖြစ်၏။ ‘အန္တလိက္ခေ’ ဟူသည် ထိုဖန်ဆင်းအပ်သော ကောင်းကင်၏ ပြကတေ့မြေမှ ဝေးကွာသော ကောင်းကင်၏ အဖြစ်ကို ပြဆို၏။

12. Candimasūriyaparimajjane kasiṇaniyamaṃ akatvā ‘‘iddhimā cetovasippatto’’ti avisesena vuttattā natthettha kasiṇasamāpattiniyamoti veditabbaṃ. Nisinnako vā nipannako vāti nisinno vā nipanno vā. Imeheva itarairiyāpathadvayampi vuttameva hoti. Hatthapāse hotūti hatthasamīpe hotu. Hatthapasse hotūtipi pāṭho. Idaṃ tathā kātukāmassa vasena vuttaṃ. Ayaṃ pana tattha gantvāpi hatthaṃ vaḍḍhetvāpi āmasati. Āmasatīti īsakaṃ phusati. Parāmasatīti bāḷhaṃ phusati. Parimajjatīti samantato phusati. Rūpagatanti hatthapāse ṭhitarūpameva.

၁၂. လနှင့် နေကို ဆုပ်နယ်ခြင်း၌ ကသိုဏ်းကို အထူးသတ်မှတ်ခြင်းကို မပြုဘဲ “တန်ခိုးနှင့် ပြည့်စုံ၍ စိတ်ကို ဝသီဘော် ရရှိပြီးသူ” ဟူ၍ အထူးမပြုဘဲ ဟောကြားထားသောကြောင့် ဤလနှင့် နေကို ဆုပ်နယ်ရာ၌ ကသိုဏ်းသမာပတ် သတ်မှတ်ချက် မရှိဟု သိအပ်၏။ “nisinnako vā nipannako vā” ဟူသည်မှာ ထိုင်လျက်သော်လည်းကောင်း၊ လျောင်းလျက်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ဤ (ထိုင်ခြင်း၊ လျောင်းခြင်း) ဣရိယာပုတ်နှစ်ပါးဖြင့်သာ ကျန်ရှိသော ဣရိယာပုတ်နှစ်ပါးကိုလည်း ဟောကြားပြီး ဖြစ်ပေသည်။ “hatthapāse hotu” ဟူသည်မှာ လက်၏အနီး၌ ဖြစ်ပါစေ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ “hatthapasse hotu” ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိသေး၏။ ဤသို့ အဓိဋ္ဌာန်ခြင်းကို ထိုအခြင်းအရာအားဖြင့် ပြုလုပ်လိုသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ အလိုအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား ဤတန်ခိုးရှိသော ရဟန်းသည် ထိုလနှင့် နေ၏ အနီးသို့ ကိုယ်တိုင် သွား၍သော်လည်းကောင်း၊ လက်ကို ရှည်အောင် ပြုလုပ်၍သော်လည်းကောင်း သုံးသပ်ကိုင်တွယ်၏။ “āmasati” ဟူသည်မှာ အနည်းငယ်မျှ ထိတွေ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ “parāmasati” ဟူသည်မှာ ပြင်းပြင်းထန်ထန် ထိတွေ့ကိုင်တွယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ “parimajjati” ဟူသည်မှာ ပတ်ပတ်လည် ပွတ်သပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ “rūpagataṃ” ဟူသည်မှာ လက်တကမ်းတွင် တည်ရှိသော ရုပ်ကိုသာလျှင် ဆိုလိုသည်။

Dūrepi santike adhiṭṭhātīti pādakajjhānato vuṭṭhāya dūre devalokaṃ vā brahmalokaṃ vā āvajjati ‘‘santike hotū’’ti. Āvajjitvā parikammaṃ katvā puna samāpajjitvā vuṭṭhāya ñāṇena adhiṭṭhāti ‘‘santike hotū’’ti. Santike hoti. Esa nayo sesapadesupi. Brahmalokaṃ [Pg.273] pana gantukāmassa dūrassa santikakaraṇaṃ vatvā brahmalokagamanassa anupakārampi imāya iddhiyā ijjhamānavisesaṃ dassento santikepītiādimāha. Tattha na kevalaṃ thokakaraṇabahukaraṇameva, ‘‘amadhuraṃ madhura’’ntiādīsupi yaṃ yaṃ icchati, taṃ sabbaṃ iddhimato ijjhati. Aparo nayo – dūrepi santike adhiṭṭhātīti dūre brahmalokaṃ vā manussalokassa santike adhiṭṭhāti. Santikepi dūre adhiṭṭhātīti santike manussalokaṃ vā dūre brahmaloke adhiṭṭhāti. Bahukampi thokaṃ adhiṭṭhātīti sace brahmāno bahū sannipatitā honti, mahāattabhāvattā dassanūpacāraṃ savanūpacāraṃ pajahanti, dassanūpacāre ca savanūpacāre ca ekajjhaṃ saṅkhipitvā bahukampi thokanti adhiṭṭhāti. Thokampi bahukaṃ adhiṭṭhātīti sace mahāparivārena gantukāmo hoti, ekakattā thokaṃ attānaṃ bahukaṃ adhiṭṭhahitvā mahāparivāro gacchatīti evamettha attho daṭṭhabbo. Evaṃ sati catubbidhampi taṃ brahmalokagamane upakāro hoti.

“dūrepi santike adhiṭṭhāti” ဟူသည်မှာ ပါဒကဈာန်မှ ထ၍ ဝေးကွာသော နတ်ပြည် သို့မဟုတ် ဗြဟ္မာ့ပြည်ကို “အနီး၌ ဖြစ်စေသတည်း” ဟု ဆင်ခြင်၏။ ဆင်ခြင်ပြီးလျှင် ပရိကံပြု၍ တစ်ဖန် သမာပတ်ဝင်စားကာ ထပြီးနောက် ဉာဏ်ဖြင့် “အနီး၌ ဖြစ်စေသတည်း” ဟု အဓိဋ္ဌာန်၏။ ထိုအခါ အနီးသို့ ရောက်လာ၏။ ကျန်သော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား ဗြဟ္မာ့ပြည်သို့ သွားလိုသော တန်ခိုးရှင်အတွက် ဝေးသော ဗြဟ္မာ့ပြည်ကို အနီးပြုခြင်းကို ဟောတော်မူပြီးနောက်၊ ဗြဟ္မာ့ပြည်သို့ သွားခြင်းအား ကျေးဇူးပြုခြင်း မရှိသော်လည်း ဤတန်ခိုး၏ ပြီးမြောက်ခြင်း အထူးကို ပြလိုသဖြင့် “santikepi” အစရှိသော ပါဌ်ကို ဟောတော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ အများကို အနည်းပြုခြင်း၊ အနည်းကို အများပြုခြင်း သက်သက်သာ မဟုတ်ဘဲ၊ “မချိုသော အရာကို ချိုအောင် ပြုခြင်း” အစရှိသည်တို့၌လည်း တန်ခိုးရှင်သည် မိမိအလိုရှိသမျှ အရာအားလုံးကို ပြီးမြောက်စေနိုင်သည်။ တစ်နည်းကား - “dūrepi santike adhiṭṭhāti” ဟူသည်မှာ ဝေးသော ဗြဟ္မာ့ပြည်ကို လူ့ရွာ၏ အနီး၌ ဖြစ်အောင် အဓိဋ္ဌာန်ခြင်း ဖြစ်သည်။ “santikepi dūre adhiṭṭhāti” ဟူသည်မှာ အနီးဖြစ်သော လူ့ရွာကို ဝေးသော ဗြဟ္မာ့ပြည်သို့ ရောက်အောင် အဓိဋ္ဌာန်ခြင်း ဖြစ်သည်။ “bahukampi thokaṃ adhiṭṭhāti” ဟူသည်မှာ အကယ်၍ ဗြဟ္မာများစွာ စုဝေးလျက် ရှိပါက ခန္ဓာကိုယ် ကြီးမားသောကြောင့် မြင်ကွင်းနှင့် အသံကြားရသော အတိုင်းအတာအတွင်းမှ စွန့်ခွာသွားတတ်ကြ၏။ ထိုအခါ မြင်ကွင်းနှင့် အသံကြားရသော အတိုင်းအတာအတွင်း၌ တစ်နေရာတည်းတွင် စုရုံးကျုံ့ချုံ့စေပြီး အများကိုလည်း “နည်းပါးစေသတည်း” ဟု အဓိဋ္ဌာန်ခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် အများကိုလည်း “အနည်းငယ် ဖြစ်စေသတည်း” ဟု အဓိဋ္ဌာန်ခြင်း ဖြစ်သည်။ “thokampi bahukaṃ adhiṭṭhāti” ဟူသည်မှာ အကယ်၍ ခြံရံသူ အများအပြားနှင့် သွားလိုပါက မိမိတစ်ဦးတည်း ရှိခြင်းကြောင့် နည်းပါးသော ခန္ဓာကိုယ်ကို များပြားလာအောင် အဓိဋ္ဌာန်၍ များစွာသော အခြံအရံဖြင့် သွား၏။ ဤသို့လျှင် ဤပါဌ်၌ အနက်ကို မှတ်အပ်၏။ ဤသို့ ဖြစ်လျှင် ထိုလေးမျိုးသော စကားရပ်သည် ဗြဟ္မာ့ပြည်သို့ သွားခြင်း၌ ကျေးဇူးပြုသည် ဖြစ်၏။

Dibbena cakkhunā tassa brahmuno rūpaṃ passatīti idha ṭhito ālokaṃ vaḍḍhetvā yassa brahmuno rūpaṃ daṭṭhukāmo, dibbena cakkhunā tassa brahmuno rūpaṃ passati. Idheva ṭhito dibbāya sotadhātuyā tassa brahmuno bhāsamānassa saddaṃ suṇāti. Cetopariyañāṇena tassa brahmuno cittaṃ pajānāti. Dissamānenāti cakkhunā pekkhiyamānena. Kāyavasena cittaṃ pariṇāmetīti rūpakāyassa vasena cittaṃ pariṇāmeti. Pādakajjhānacittaṃ gahetvā kāye āropeti, kāyānugatikaṃ karoti dandhagamanaṃ. Kāyagamanañhi dandhaṃ hoti. Adhiṭṭhātīti tasseva vevacanaṃ, sanniṭṭhāpetīti attho. Sukhasaññañca lahusaññañca okkamitvāti pādakajjhānārammaṇena iddhicittena sahajātaṃ sukhasaññañca lahusaññañca okkamitvā pavisitvā phusitvā pāpuṇitvā. Sukhasaññā ca nāma upekkhāsampayuttasaññā. Upekkhā hi santaṃ sukhanti vuttā, sāyeva saññā nīvaraṇehi ceva vitakkādipaccanīkehi ca vimuttattā lahusaññātipi veditabbā. Taṃ okkantassa panassa karajakāyopi tūlapicu viya sallahuko hoti. So evaṃ vātakkhittatūlapicunā viya sallahukena dissamānena kāyena brahmalokaṃ gacchati. Evaṃ gacchanto ca sace icchati, pathavīkasiṇavasena ākāse maggaṃ nimminitvā padasā gacchati. Sace icchati, ākāse pathavīkasiṇavaseneva [Pg.274] pade pade padumaṃ nimminitvā padume padume padaṃ nikkhipanto padasā gacchati. Sace icchati, vāyokasiṇavasena vātaṃ adhiṭṭhahitvā tūlapicu viya vāyunā gacchati. Apica gantukāmatāva ettha pamāṇaṃ. Sati hi gantukāmatāya evaṃkatacittādhiṭṭhāno adhiṭṭhānavegakkhittova so jiyāvegakkhitto saro viya dissamāno gacchati.

“dibbena cakkhunā tassa brahmuno rūpaṃ passati” ဟူသည်မှာ ဤလူ့ပြည်၌ တည်လျက် အာလောကကသိုဏ်း ပဋိဘာဂနိမိတ်ကို ပွားများ၍ အကြင်ဗြဟ္မာ၏ ရုပ်ကို မြင်လိုအံ့၊ နတ်မျက်စိဖြင့် ထိုဗြဟ္မာ၏ ရုပ်ကို မြင်၏။ ဤလူ့ပြည်၌ပင် တည်လျက် နတ်သောတဓာတ်ဖြင့် ပြောဆိုဆဲဖြစ်သော ထိုဗြဟ္မာ၏ စကားသံကို ကြားရ၏။ စေတောပရိယဉာဏ်ဖြင့် ထိုဗြဟ္မာ၏ စိတ်ကို သိ၏။ “dissamānena” ဟူသည်မှာ မျက်စိဖြင့် ရှုကြည့်အပ်သော ခန္ဓာကိုယ်ဖြင့် ဖြစ်သည်။ “kāyavasena cittaṃ pariṇāmeti” ဟူသည်မှာ ရူပကာယ၏ အလိုအားဖြင့် စိတ်ကို ညွတ်စေခြင်း ဖြစ်သည်။ ပါဒကဈာန်စိတ်ကို ယူ၍ ကရဇကာယပေါ်၌ တင်ပြီးနောက် ကိုယ်နှင့် လျော်ညီသော နှေးသော သွားခြင်းကို ပြု၏။ စင်စစ်သော်ကား ကိုယ်ဖြင့် သွားခြင်းသည် နှေးကွေးလှ၏။ “adhiṭṭhāti” ဟူသော ပုဒ်သည် “pariṇāmeti” ဟူသော ပုဒ်၏ ဝေဝုစ်ပင် ဖြစ်ပြီး၊ ကောင်းစွာ ထားအပ်၏ ဟု အနက်ရသည်။ “sukhasaññañca lahusaññañca okkamitvā” ဟူသည်မှာ ပါဒကဈာန်လျှင် အာရုံရှိသော အဘိညာဉ်စိတ်နှင့်အတူ ဖြစ်သော သုခသညာနှင့် လဟုသညာသို့ သက်ဝင်၍ (ဝင်ရောက် ထိတွေ့ ရောက်ရှိ) ခြင်း ဖြစ်သည်။ သုခသညာ ဟူသည် စတုတ္ထဈာန် ဥပေက္ခာနှင့် ယှဉ်သော သညာကို ဆိုလိုသည်။ ဥပေက္ခာသည် ငြိမ်းအေးသော သုခဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုသညာသည်ပင် နီဝရဏတို့မှလည်းကောင်း၊ ဝိတက်စသော ဆန့်ကျင်ဘက် တရားတို့မှလည်းကောင်း လွတ်မြောက်သောကြောင့် လဟုသညာ (ပေါ့ပါးသော သညာ) ဟုလည်း မှတ်အပ်၏။ ထိုသညာသို့ သက်ဝင်သော ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ ကရဇကာယသည်လည်း လဲဝါစိုင်ကဲ့သို့ အလွန် ပေါ့ပါးသွား၏။ ထိုတန်ခိုးရှင်သည် လေလွင့်သော လဲဝါစိုင်ကဲ့သို့ ပေါ့ပါး၍ ထင်ရှားသော ခန္ဓာကိုယ်ဖြင့် ဗြဟ္မာ့ပြည်သို့ သွား၏။ ဤသို့ သွားသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် အကယ်၍ အလိုရှိပါက ပထဝီကသိုဏ်း စွမ်းအားဖြင့် ကောင်းကင်၌ လမ်းကို ဖန်ဆင်း၍ ခြေလျင်သွား၏။ အကယ်၍ အလိုရှိပါက ကောင်းကင်၌ ပထဝီကသိုဏ်း စွမ်းအားဖြင့်ပင် ခြေလှမ်းတိုင်း၌ ပဒုမ္မာကြာပွင့်ကို ဖန်ဆင်း၍ ကြာပွင့်တိုင်း၌ ခြေချလျက် ခြေလျင်သွား၏။ အကယ်၍ အလိုရှိပါက ဝါယောကသိုဏ်း စွမ်းအားဖြင့် လေကို အဓိဋ္ဌာန်၍ လဲဝါစိုင်သည် လေဖြင့် မျောပါသွားသကဲ့သို့ လေဖြင့် သွား၏။ စင်စစ်သော်ကား သွားလိုသော ဆန္ဒရှိခြင်းသည်သာ ဤနေရာ၌ ပမာဏ ဖြစ်သည်။ သွားလိုသော ဆန္ဒရှိပါက ဤသို့ စိတ်ကို အဓိဋ္ဌာန် ဆောက်တည်ထားပြီး အဓိဋ္ဌာန်ဇောအရှိန်ဖြင့် လွှတ်လိုက်သော ထိုယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် လေးညှို့မှ ပစ်လွှတ်လိုက်သော မြားကဲ့သို့ ထင်ရှားသော ခန္ဓာကိုယ်ဖြင့် သွားလေသည်။

Cittavasena kāyaṃ pariṇāmetīti karajakāyaṃ gahetvā pādakajjhānacitte āropeti, cittānugatikaṃ karoti sīghagamanaṃ. Cittagamanañhi sīghaṃ hoti. Sukhasaññañca lahusaññañca okkamitvāti rūpakāyārammaṇena iddhicittena sahajātaṃ sukhasaññañca lahusaññañca. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Idaṃ pana cittagamanameva hoti. Evaṃ adissamānena kāyena gacchanto panāyaṃ kiṃ tassādhiṭṭhānacittassa uppādakkhaṇe gacchati? Udāhu ṭhitikkhaṇe bhaṅgakkhaṇe vāti vutte ‘‘tīsupi khaṇesu gacchatī’’ti thero āha. Kiṃ pana so sayaṃ gacchati, nimmitaṃ pesetīti? Yathāruci karoti. Idha panassa sayaṃ gamanameva āgataṃ.

“cittavasena kāyaṃ pariṇāmeti” ဟူသည်မှာ ကရဇကာယကို ယူ၍ ပါဒကဈာန်စိတ်၌ တင်ပြီးနောက် စိတ်၏ အစဉ်သို့ လိုက်သော လျင်မြန်သော သွားခြင်းကို ပြု၏။ စင်စစ်သော်ကား စိတ်၏ သွားခြင်းသည် လျင်မြန်လှ၏။ “sukhasaññañca lahusaññañca okkamitvā” ဟူသည်မှာ ရူပကာယလျှင် အာရုံရှိသော အဘိညာဉ်စိတ်နှင့်အတူ ဖြစ်သော သုခသညာနှင့် လဟုသညာသို့ သက်ဝင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောအနက်ကို ရှေး၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် မှတ်အပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဤမထင်ရှားသော ကိုယ်ဖြင့် သွားခြင်း၌ စိတ်၏ သွားခြင်းသည်သာ ဖြစ်ပေသည်။ ဤသို့ မထင်ရှားသော ခန္ဓာကိုယ်ဖြင့် သွားသော ဤယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုအဓိဋ္ဌာန်စိတ်၏ ဥပါဒ်ခဏ၊ သို့မဟုတ် ဌီခဏ၊ ဘင်ခဏတို့၌ သွားသလော ဟု မေးမြန်းအပ်သော် “ခဏသုံးပါးစုံ (ဥပါဒ်၊ ဌီ၊ ဘင်) တို့၌လည်း သွား၏” ဟု မထေရ်မြတ်က မိန့်ကြားတော်မူ၏။ ထိုယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် ကိုယ်တိုင် သွားသလော သို့မဟုတ် နိမ္မိတရုပ်ကို စေလွှတ်သလော ဟူသော အမေး၌ - မိမိအလိုရှိသလို ပြုလုပ်နိုင်၏။ သို့သော် ဤနေရာ၌မူ ကိုယ်တိုင် သွားခြင်းသာ လာရှိပေသည်။

Manomayanti adhiṭṭhānamanena nimmitattā manomayaṃ. Sabbaṅgapaccaṅganti sabbaaṅgapaccaṅgavantaṃ. Ahīnindriyanti idaṃ cakkhusotādīnaṃ saṇṭhānavasena vuttaṃ, nimmitarūpe pana pasādo nāma natthi. Sace so iddhimā caṅkamati, nimmitopi tattha caṅkamatītiādi sabbaṃ sāvakanimmitaṃ sandhāya vuttaṃ. Buddhanimmitā pana yaṃ yaṃ bhagavā karoti, taṃ tampi karonti, bhagavato cittavasena aññampi karontīti. Dhūmāyati pajjalatīti tejokasiṇavasena. Dhammaṃ bhāsatītiādīni tīṇi aniyametvā vuttāni. Santiṭṭhatīti saṅgamma tiṭṭhati. Sallapatīti saṅgamma lapati. Sākacchaṃ samāpajjatīti aññamaññassa uttarapaccuttaradānavasena saṃkathaṃ karoti. Ettha ca yaṃ so iddhimā idheva ṭhito dibbena cakkhunā rūpaṃ passati, dibbāya sotadhātuyā saddaṃ suṇāti, cetopariyañāṇena cittaṃ pajānāti, yampi so idheva ṭhito tena brahmunā saddhiṃ santiṭṭhati, sallapati, sākacchaṃ samāpajjati, yampissa ‘‘dūrepi santike adhiṭṭhātī’’tiādikaṃ adhiṭṭhānaṃ, yampi so dissamānena vā adissamānena vā kāyena brahmalokaṃ gacchati, ettāvatā na kāyena [Pg.275] vasaṃ vatteti. Yañca kho ‘‘so tassa brahmuno purato rūpiṃ abhinimminātī’’tiādinā nayena vuttavidhānaṃ āpajjati, ettāvatā kāyena vasaṃ vatteti nāma. Sesaṃ pana kāyena vasavattanāya pubbabhāgadassanatthaṃ vuttanti. Ayaṃ tāva adhiṭṭhānā iddhi.

စိတ်ဖြင့်ပြီးသော (မနောမယ) ဟူသည်မှာ အဘိညာဉ်စိတ်ဖြင့် ဖန်ဆင်းအပ်သောကြောင့် 'မနောမယ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ 'အင်္ဂါကြီးငယ် အားလုံးရှိသော' ဟူသည်မှာ အလုံးစုံသော အင်္ဂါကြီးငယ်နှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ချို့တဲ့သော ဣန္ဒြေမရှိသော' ဟူသော ဤစကားကို မျက်စိ၊ နား စသည်တို့၏ ပုံသဏ္ဌာန်အားဖြင့် ဆိုအပ်၏။ သို့ရာတွင် ဖန်ဆင်းအပ်သော ရုပ်၌ ပသာဒရုပ်မည်သည် မရှိပေ။ 'အကယ်၍ ထိုတန်ခိုးရှင်သည် စင်္ကြံကြွလျှင် ဖန်ဆင်းအပ်သော ရုပ်သည်လည်း ထို၌ စင်္ကြံကြွ၏' စသည်ဖြင့် အလုံးစုံသော စကားကို သာဝကတို့ ဖန်ဆင်းအပ်သော ရုပ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရားတို့ ဖန်ဆင်းအပ်သော ရုပ်တို့သည်ကား မြတ်စွာဘုရားသည် အကြင်အကြင် ဣရိယာပုထ်ကို ပြုတော်မူ၏၊ ထိုထို ဣရိယာပုထ်ကိုပင် ပြုကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ စိတ်တော်အလိုအားဖြင့် အခြားသော ဣရိယာပုထ်ကိုလည်း ပြုကြကုန်၏။ 'အုန်းအုန်းမွှန်ထွက်၏၊ ပြောင်ပြောင်တောက်၏' ဟူသော ပုဒ်ကို တေဇောကသိုဏ်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်၏။ 'တရားဟော၏' စသည်ဖြင့် ပြဆိုအပ်သော သုံးပါးသော ပုဒ်တို့ကိုမူ ကသိုဏ်းကို အကန့်အသတ်မရှိဘဲ ဆိုအပ်သည်။ 'အတူတကွ တည်၏' ဟူသည်မှာ ပေါင်းဆုံ၍ တည်နေခြင်းတည်း။ 'ပြောဆို၏' ဟူသည်မှာ ပေါင်းဆုံ၍ ပြောဆိုခြင်းတည်း။ 'ဆွေးနွေးမေးမြန်းခြင်းသို့ ရောက်၏' ဟူသည်မှာ အချင်းချင်း အမေးအဖြေ အပြန်အလှန် ပြုလုပ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် အတူတကွ ပြောဆိုခြင်းကို ပြု၏။ ဤ၌ ထိုတန်ခိုးရှိသောသူသည် ဤလူ့ပြည်၌သာ တည်လျက် ဒိဗ္ဗစက္ခုဖြင့် အကြင်ရုပ်ကို မြင်အံ့၊ ဒိဗ္ဗသောတဓာတ်ဖြင့် အကြင်အသံကို ကြားအံ့၊ စေတောပရိယဉာဏ်ဖြင့် အကြင်စိတ်ကို သိအံ့၊ ဤလူ့ပြည်၌သာ တည်လျက် ထိုဗြဟ္မာနှင့်အတူ အကြင်သို့လည်း အတူတကွ တည်အံ့၊ ပြောဆိုအံ့၊ အမေးအဖြေ ဆွေးနွေးခြင်းသို့ ရောက်အံ့၊ ထိုသူ၏ 'ဝေးသောအရပ်၊ နီးသောအရပ်၌လည်းကောင်း ဓိဋ္ဌာန်၏' စသည်ဖြင့် အကြင်အဓိဋ္ဌာန်ခြင်းသည်လည်း ရှိအံ့၊ ထိုသူသည် ထင်ရှားသော ကိုယ်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ မထင်ရှားသော ကိုယ်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း ဗြဟ္မာ့ပြည်သို့ အကြင်သို့ သွားအံ့၊ ဤမျှသော အခြင်းအရာဖြင့် ကိုယ်ကို မိမိအလိုသို့ လိုက်စေသည် မည်သေးသည်မဟုတ်။ စင်စစ်သော်ကား 'ထိုသူသည် ထိုဗြဟ္မာ၏ ရှေ့၌ ရုပ်ပွားကို ဖန်ဆင်း၏' စသော နည်းစနစ်ကို ကျင့်သုံးဆောင်ရွက်မှသာလျှင် ဤမျှသော အခြင်းအရာဖြင့် 'ကိုယ်ကို မိမိအလိုသို့ လိုက်စေသည်' မည်၏။ ကြွင်းသော စကားရပ်များကိုမူ ကိုယ်ကို မိမိအလိုသို့ လိုက်စေနိုင်ခြင်း၏ ရှေ့အဖို့၌ ဖြစ်သော အခြင်းအရာကို ပြခြင်းငှာ ဆိုအပ်သည်။ ဤကား အဓိဋ္ဌာနာဣဒ္ဓိ (အဓိဋ္ဌာန်တန်ခိုး) ပေတည်း။

13. Vikubbaniddhiniddese sikhissa bhagavato sāvakanidassanaṃ vikubbaniddhiyā kāyasakkhipuggaladassanatthaṃ vuttaṃ. Tampi dassento paṭhamaṃ tāva brahmaloke ṭhito sahassilokadhātuṃ sarena viññāpesīti ativiya acchariyaabbhutabhūtaṃ sahassilokadhātuyā saddasavanaṃ adhiṭṭhāniddhiṃ dassesi. Idāni tassa vatthussa paridīpanatthamidaṃ vuccati – imasmā hi kappā ekatiṃse kappe sikhī bhagavā anantarajātiyā tusitapurato cavitvā aruṇavatīnagare aruṇavato rañño pabhāvatiyā nāma mahesiyā kucchismiṃ nibbattitvā paripakkañāṇo mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā bodhimaṇḍe sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhitvā pavattavaradhammacakko aruṇavatiṃ nissāya viharanto ekadivasaṃ pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā mahābhikkhusaṅghaparivāro ‘‘aruṇavatiṃ piṇḍāya pavisissāmī’’ti nikkhamitvā vihāradvārakoṭṭhakasamīpe ṭhito abhibhuṃ nāma aggasāvakaṃ āmantesi – ‘‘atippago kho, bhikkhu, aruṇavatiṃ piṇḍāya pavisituṃ. Yena aññataro brahmaloko tenupasaṅkamissāmā’’ti. Yathāha –

၁၃. ဝိကုဗ္ဗနအပြားကို ပြရာ (ဝိကုဗ္ဗနနိဒ္ဒေသ) ၌ သိခီမြတ်စွာဘုရား၏ သာဝက (ဖြစ်သော အဘိဘူမထေရ်) ကို ညွှန်ပြခြင်းသည် ဝိကုဗ္ဗနတန်ခိုးကို ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက်ပြုသော သက်သေဖြစ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ပြသခြင်းငှာ ဆိုအပ်၏။ ထိုအကြောင်းကို ပြလိုသော ဓမ္မသေနာပတိမထေရ်သည် ရှေးဦးစွာ အစဉ်အတိုင်း ဗြဟ္မာ့ပြည်၌ တည်လျက် 'တစ်ထောင်သော လောကဓာတ်ကို အသံဖြင့် သိစေ၏' ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် အလွန်အံ့ဩဖွယ် ထူးဆန်းသော တစ်ထောင်သော လောကဓာတ်၌ အသံကို ကြားစေတတ်သော အဓိဋ္ဌာန်တန်ခိုးကို ပြတော်မူ၏။ ယခုအခါ ထိုဝတ္ထုကြောင်းကို ထင်ရှားစွာ ပြခြင်းငှာ ဤစကားကို ဆိုအပ်၏ - ဤကမ္ဘာမှ သုံးဆယ့်တစ်ကမ္ဘာမြောက်၌ သိခီမြတ်စွာဘုရားသည် အခြားမဲ့ဘဝက တုသိတာနတ်ပြည်မှ စုတေ၍ အရုဏဝတီမြို့၌ အရုဏဝတီမင်း၏ ပဘာဝတီမည်သော မိဖုရားကြီး၏ ဝမ်း၌ သန္ဓေတည်တော်မူပြီးလျှင် ရင့်ကျက်ပြီးသော ဉာဏ်တော် ရှိသည်ဖြစ်၍ တောထွက်တော်မူကာ ဗောဓိမဏ္ဍိုင်၌ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို ထိုးထွင်း၍ သိတော်မူပြီးလျှင် မြတ်သော ဓမ္မစကြာတရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူပြီး၍ အရုဏဝတီမြို့ကို မှီလျက် သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် တစ်နေ့သ၌ နံနက်စောစော ကိုယ်လက်သုတ်သင်ခြင်းကို ပြုတော်မူပြီးလျှင် ရဟန်းသံဃာတော်အပေါင်း ခြံရံလျက် "အရုဏဝတီမြို့သို့ ဆွမ်းခံဝင်အံ့" ဟု နှလုံးသွင်းကာ ကျောင်းတော်မှ ထွက်ခဲ့၍ ကျောင်းတံခါးမုခ်အနီး၌ ရပ်တော်မူလျက် "အဘိဘူ" အမည်ရှိသော အဂ္ဂသာဝကကို "ရဟန်း... အရုဏဝတီမြို့သို့ ဆွမ်းခံဝင်ရန် အလွန်စောသေး၏၊ အကြင် ဗြဟ္မာ့ပြည်သို့ သွားကြကုန်အံ့" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားကို ရည်ရွယ်၍ (ဟောတော်မူအပ်သော ပါဠိတော်ကား) -

‘‘Atha kho, bhikkhave, sikhī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho abhibhuṃ bhikkhuṃ āmantesi – ‘āyāma, brāhmaṇa, yena aññataro brahmaloko, tenupasaṅkamissāma yāva bhattassa kālo bhavissatī’ti. ‘Evaṃ bhante’ti kho, bhikkhave, abhibhū bhikkhu sikhissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa paccassosi. Atha kho, bhikkhave, sikhī ca bhagavā abhibhū ca bhikkhu yena aññataro brahmaloko, tenupasaṅkamiṃsū’’ti (saṃ. ni. 1.185).

“ရဟန်းတို့၊ ထိုအခါ ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင် ဖြစ်တော်မူသော သိခီမြတ်စွာဘုရားသည် အဘိဘူရဟန်းအား 'လာလော့ ရဟန်း၊ ဆွမ်းခံချိန် မရောက်မီအတွင်း ဗြဟ္မာ့ပြည်တစ်ခုရှိရာသို့ သွားကြကုန်အံ့' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ရဟန်းတို့၊ 'ကောင်းပါပြီ အရှင်ဘုရား' ဟု အဘိဘူရဟန်းသည် သိခီမြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်ကို ရိုသေစွာ နာခံ၏။ ရဟန်းတို့၊ ထိုအခါ သိခီမြတ်စွာဘုရားနှင့် အဘိဘူရဟန်းတို့သည် ဗြဟ္မာ့ပြည်တစ်ခုရှိရာသို့ ကြွရောက်တော်မူကြကုန်၏။”

Tattha mahābrahmā sammāsambuddhaṃ disvā attamano paccuggamanaṃ katvā brahmāsanaṃ paññāpetvā adāsi. Therassāpi anucchavikaṃ āsanaṃ paññāpayiṃsu. Nisīdi bhagavā paññatte āsane, theropi attano pattāsane nisīdi. Mahābrahmāpi dasabalaṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Tenāha – atha kho, bhikkhave, sikhī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho abhibhuṃ bhikkhuṃ āmantesi [Pg.276] – ‘‘paṭibhātu, brāhmaṇa, taṃ brahmuno ca brahmaparisāya ca brahmapārisajjānañca dhammī kathā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho, bhikkhave, abhibhū bhikkhu sikhissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa paṭissuṇitvā brahmuno ca brahmaparisāya ca brahmapārisajjānañca dhammakathaṃ kathesi. There dhammakathaṃ kathente brahmāno ujjhāyiṃsu ‘‘cirassañca mayaṃ satthu brahmalokāgamanaṃ labhimhā, ayañca bhikkhu ṭhapetvā satthāraṃ sayaṃ dhammakathaṃ ārabhī’’ti. Satthā tesaṃ anattamanabhāvaṃ ñatvā abhibhuṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘‘ujjhāyanti kho te, brāhmaṇa, brahmā ca brahmaparisā ca brahmapārisajjā ca. Tena hi, tvaṃ brāhmaṇa, bhiyyoso mattāya saṃvejehī’’ti. Thero satthu vacanaṃ sampaṭicchitvā anekavihitaṃ iddhivikubbanaṃ katvā sahassilokadhātuṃ sarena viññāpento –

ထိုဗြဟ္မာ့ပြည်၌ မဟာဗြဟ္မာသည် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားကို မြင်လျှင် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ခရီးဦးကြိုဆိုခြင်းကို ပြုလျက် ဗြဟ္မာတို့၏ နေရာကို ခင်းကျင်း၍ လှူဒါန်း၏။ မထေရ်အားလည်း လျောက်ပတ်သော နေရာကို ခင်းကျင်းပေးကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ခင်းကျင်းအပ်သော နေရာ၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ မထေရ်သည်လည်း မိမိအား ပေးအပ်သောနေရာ၌ ထိုင်တော်မူ၏။ မဟာဗြဟ္မာသည်လည်း ဆယ်ပါးသော အားတော်ရှင် မြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုး၍ သင့်လျော်သော အရပ်၌ ထိုင်၏။ ထိုစကားကို ရည်ရွယ်၍ "ရဟန်းတို့၊ ထိုအခါ သိခီမြတ်စွာဘုရားသည် အဘိဘူရဟန်းအား - 'ရဟန်း... သင်သည် ဗြဟ္မာကြီးအားလည်းကောင်း၊ ဗြဟ္မာ့ပရိသတ်အားလည်းကောင်း၊ ဗြဟ္မာ့အလုပ်အကျွေးတို့အားလည်းကောင်း တရားစကားတော်ကို ဟောကြားလော့' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ရဟန်းတို့၊ အဘိဘူရဟန်းသည် သိခီမြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်ကို ဝန်ခံ၍ ဗြဟ္မာကြီးအားလည်းကောင်း၊ ဗြဟ္မာ့ပရိသတ်အားလည်းကောင်း၊ ဗြဟ္မာ့အလုပ်အကျွေးတို့အားလည်းကောင်း တရားစကားကို ဟောကြားတော်မူ၏

‘‘Ārambhatha nikkamatha, yuñjatha buddhasāsane;

Dhunātha maccuno senaṃ, naḷāgāraṃva kuñjaro.

"မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၌ အားထုတ်ကြကုန်လော့၊ ပျင်းရိခြင်းမှ ထွက်မြောက်ကြကုန်လော့၊ ယှဉ်ကြကုန်လော့။ ဆင်ပြောင်သည် ကျူဖြင့်ပြုအပ်သော အိမ်ကို ဖျက်ဆီးသကဲ့သို့ မာရ်နတ်၏ ကိလေသာတည်းဟူသော စစ်သည်တော်ကို ဖျက်ဆီး (သုတ်သင်) ကြကုန်လော့။"

‘‘Yo imasmiṃ dhammavinaye, appamatto vihassati;

Pahāya jātisaṃsāraṃ, dukkhassantaṃ karissatī’’ti. (a. ni. 1.185) –

"အကြင်သူသည် ဤသာသနာတော် (ဓမ္မဝိနယ) ၌ မမေ့မလျော့ နေလတ္တံ့။ ထိုသူသည် ဇာတိဖြစ်၍ ဖြစ်သော သံသရာ (သို့မဟုတ် ပဋိသန္ဓေနေလျက် ကျင်လည်ရသော သံသရာ) ကို ပယ်စွန့်၍ ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံး (သို့မဟုတ် အဆုံးဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်) ကို ပြုလတ္တံ့ (သို့မဟုတ် မျက်မှောက်ပြုလတ္တံ့)"။

Imaṃ gāthādvayaṃ abhāsi.

ဤဂါထာနှစ်ဂါထာကို မြွက်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။

Kiṃ pana katvā thero sahassilokadhātuṃ sarena viññāpesīti? Nīlakasiṇaṃ tāva samāpajjitvā vuṭṭhāya abhiññāñāṇena cakkavāḷasahasse sabbattha andhakāraṃ phari. Tato ‘‘kimidaṃ andhakāra’’nti sattānaṃ ābhoge uppanne ālokakasiṇaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ālokaṃ dassesi. ‘‘Kiṃ āloko aya’’nti vicinantānaṃ attānaṃ dassesi. Cakkavāḷasahasse ca devamanussā añjaliṃ paggaṇhitvā theraṃyeva namassamānā aṭṭhaṃsu. Thero ‘‘mahājano mayhaṃ dhammaṃ desentassa saddaṃ suṇātū’’ti imā gāthā abhāsi. Sabbe osaṭāya parisāya majjhe nisīditvā dhammaṃ desentassa viya saddaṃ assosuṃ. Atthopi tesaṃ pākaṭo ahosi. Taṃ viññāpanaṃ sandhāya ‘‘sarena viññāpesī’’ti vuttaṃ. Tena kataṃ anekavihitaṃ iddhivikubbanaṃ sandhāya puna so dissamānenapītiādi vuttaṃ. Tattha dhammaṃ desesīti paṭhamaṃ vuttappakāraṃ [Pg.277] iddhivikubbanaṃ dassento dhammaṃ desesi, tato yathāvuttakkamena dve gāthā bhāsanto sarena viññāpesīti veditabbaṃ. Dissamānenapi kāyenātiādīsu ca itthaṃbhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ, evaṃbhūtakāyo hutvāti attho.

မထေရ်သည် အဘယ်သို့ပြု၍ တစ်ထောင်သော စကြဝဠာကို အသံဖြင့် သိစေသနည်းဟူမူကား - ရှေးဦးစွာ နီလကသိုဏ်းကို ဝင်စား၍ ထပြီးလျှင် အဘိညာဉ်ဉာဏ်ဖြင့် တစ်ထောင်သော စကြဝဠာရှိ ခပ်သိမ်းသော အရပ်၌ အမိုက်တိုက်ကို ပျံ့နှံ့စေ၏။ ထို့နောက် 'ဤအမိုက်တိုက်သည် အဘယ်နည်း' ဟု သတ္တဝါတို့ နှလုံးသွင်းမှု ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ အာလောကကသိုဏ်းကို ဝင်စား၍ ထပြီးလျှင် အလင်းရောင်ကို ပြသတော်မူ၏။ 'ဤအလင်းသည် အဘယ်သူ၏ အလင်းနည်း' ဟု ရှာဖွေစူးစမ်းကြသော သတ္တဝါတို့အား မိမိကိုယ်ကို ပြသတော်မူ၏။ တစ်ထောင်သော စကြဝဠာ၌ရှိသော နတ်လူတို့သည်လည်း လက်အုပ်ချီမိုးကာ မထေရ်မြတ်ကိုသာလျှင် ရှိခိုးလျက် ရပ်တည်ကြကုန်၏။ မထေရ်သည် 'လူအပေါင်းသည် တရားဟောကြားတော်မူသော ငါ၏အသံကို ကြားနာပါစေသတည်း' ဟု အဓိဋ္ဌာန်ပြုကာ ဤဂါထာတို့ကို ရွတ်ဆိုတော်မူ၏။ အရောင်အလင်း ပျံ့နှံ့သွားသဖြင့် ပရိသတ်အလယ်၌ နေလျက် တရားဟောကြားသည်ကို နာယူရသကဲ့သို့ အားလုံးသောသူတို့သည် အသံတော်ကို ကြားကြရကုန်၏။ တရား၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်သည်လည်း ထိုသူတို့အား ထင်ရှားစွာ သိမြင်စေ၏။ ထိုသို့ သိစေခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ 'အသံဖြင့် သိစေ၏' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုမထေရ် ပြုအပ်သော အထူးထူးသော တန်ခိုးဖန်ဆင်းခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ တစ်ဖန် 'သော ဒိဿမာနေနပိ' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူပြန်၏။ ထိုပါဌ်၌ 'ဓမ္မံ ဒေသေသိ' ဟူသည် ပထမဦးစွာ ဆိုအပ်ခဲ့သည့်အတိုင်း တန်ခိုးဖန်ဆင်းခြင်းကို ပြသလျက် တရားဟော၏၊ ထို့နောက် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အစဉ်အတိုင်း ဂါထာနှစ်ပုဒ်ကို ရွတ်ဆိုကာ အသံဖြင့် သိစေ၏ဟု သိအပ်၏။ 'ဒိဿမာနေနပိ ကာယေန' စသည်တို့၌ 'ဣတ္ထမ္ဘူတလက္ခဏ' (ဤသို့သောအခြင်းအရာရှိသည်ဖြစ်၍) အနက်၌ ကရိုဏ်းဝိဘတ် သက်ရောက်၏၊ 'ဤသို့ ထင်ရှားသောကိုယ် ရှိသည်ဖြစ်၍' ဟူသည် အနက်တည်း။

Idāni taṃ vatthuṃ dassetvā aññassāpi iddhimato vikubbaniddhikaraṇavidhānaṃ dassento so pakativaṇṇaṃ vijahitvātiādimāha. Tattha soti heṭṭhā vuttavidhānena mudukammaññakatacitto so iddhimā bhikkhu. Sace vikubbaniddhiṃ kātukāmo hoti, attano pakativaṇṇaṃ pakatisaṇṭhānaṃ vijahitvā kumārakavaṇṇaṃ vā dasseti. Kathaṃ? Pathavīkasiṇārammaṇābhiññāpādakacatutthajjhānato vuṭṭhāya ‘‘evarūpo kumārako homī’’ti nimminitabbaṃ kumārakavaṇṇaṃ āvajjitvā kataparikammāvasāne puna samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘evarūpo nāma kumārako homī’’ti abhiññāñāṇena adhiṭṭhāti, saha adhiṭṭhānena kumārako hotīti. Visuddhimagge (visuddhi. 1.100) kasiṇaniddese ‘‘pathavīkasiṇavasena ekopi hutvā bahudhā hotītiādibhāvo…pe… evamādīni ijjhantī’’ti vacanena idha pathavīkasiṇārammaṇaṃ pādakajjhānaṃ yujjati. Tattheva pana abhiññāniddese vikubbaniddhiyā ‘‘pathavīkasiṇādīsu aññatarārammaṇato abhiññāpādakajjhānato vuṭṭhāyā’’ti vuttaṃ, tattheva (visuddhi. 2.398) ca ‘‘attano kumārakavaṇṇo āvajjitabbo’’ti vuttaṃ, taṃ nāgādinimmāne na yujjati viya. Nāgavaṇṇādinimmānepi eseva nayo.

ယခုအခါ ထိုဝတ္ထုကို ပြသပြီးနောက် အခြားသော တန်ခိုးရှင်၏ ဝိကုဗ္ဗနိဒ္ဓိ ပြုခြင်းအစီအမံကို ပြသလိုသဖြင့် 'သော ပကတိဝဏ္ဏံ ဝိဇဟိတွာ' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ 'သော' ဟူသည် အထက်၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အစီအမံအတိုင်း နူးညံ့ကာ အမှု၌ ခံ့စေရန် ပြုအပ်ပြီးသော စိတ်ရှိသော ထိုတန်ခိုးရှိသော ရဟန်းတည်း။ အကယ်၍ ဝိကုဗ္ဗနိဒ္ဓိကို ပြုလိုပါက မိမိ၏ ပကတိအဆင်း ပကတိသဏ္ဌာန်ကို စွန့်ပယ်၍ သူငယ်သဏ္ဌာန် စသည်ကို ပြသ၏။ အဘယ်သို့ ပြသသနည်းဟူမူ - ပထဝီကသိုဏ်းလျှင် အာရုံရှိသော အဘိညာဉ်၏ အခြေခံ စတုတ္ထဈာန်မှ ထပြီးလျှင် 'ဤသို့သော သူငယ် ဖြစ်စေသတည်း' ဟု ဖန်ဆင်းအပ်သော သူငယ်သဏ္ဌာန်ကို ဆင်ခြင်ကာ ပရိကံပြုခြင်း၏ အဆုံး၌ တစ်ဖန် ဝင်စား၍ ထပြီးလျှင် 'ဤသို့သော သူငယ် ဖြစ်စေသတည်း' ဟု အဘိညာဉ်ဉာဏ်ဖြင့် အဓိဋ္ဌာန်ပြု၏။ အဓိဋ္ဌာန်နှင့်အတူပင် သူငယ် ဖြစ်လာ၏ဟု သိအပ်၏။ ဝိသုဒ္ဓိမဂ် ကသိုဏ်းနိဒ္ဒေသ၌ 'ပထဝီကသိုဏ်း၏အစွမ်းဖြင့် တစ်ယောက်တည်း ဖြစ်လျက်... စသည်ဖြင့် ပြီးမြောက်ကုန်၏' ဟူသော စကားကြောင့် ဤဝိကုဗ္ဗနိဒ္ဓိ၌ ပထဝီကသိုဏ်းလျှင် အာရုံရှိသော ပါဒကဈာန်သည် သင့်လျော်၏။ သို့သော်လည်း ထိုဝိသုဒ္ဓိမဂ် အဘိညာဉ်နိဒ္ဒေသ ဝိကုဗ္ဗနိဒ္ဓိ၌ 'ပထဝီကသိုဏ်း စသည်တို့တွင် တစ်ခုခုကို အာရုံပြုသော အဘိညာဉ်ပါဒကဈာန်မှ ထ၍' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထို၌ပင် 'မိမိ၏ သူငယ်သဏ္ဌာန်ကို ဆင်ခြင်အပ်၏' ဟု လာသော စကားသည် နဂါးစသည် ဖန်ဆင်းခြင်းနှင့် မသင့်လျော်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ နဂါးသဏ္ဌာန် စသည်တို့ကို ဖန်ဆင်းရာ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

Tattha nāgavaṇṇanti sappasaṇṭhānaṃ. Supaṇṇavaṇṇanti garuḷasaṇṭhānaṃ. Indavaṇṇanti sakkasaṇṭhānaṃ. Devavaṇṇanti sesadevasaṇṭhānaṃ. Samuddavaṇṇaṃ pana āpokasiṇavasena ijjhati. Pattinti padātiṃ. Vividhampi senābyūhanti hatthiādīnaṃ vasena anekavihitaṃ senāsamūhaṃ. Visuddhimagge pana ‘‘hatthimpi dassetītiādi panettha bahiddhāpi hatthiādidassanavasena vuttaṃ. Tattha ‘hatthī homī’ti anadhiṭṭhahitvā ‘hatthī hotū’ti adhiṭṭhātabbaṃ. Assādīsupi eseva nayo’’ti vuttaṃ, taṃ ‘‘pakativaṇṇaṃ vijahitvā’’ti vuttamūlapadena ca vikubbaniddhibhāvena ca virujjhati. Pāḷiyaṃ vuttakkamena hi pakativaṇṇaṃ avijahitvā adhiṭṭhānavasena aññassa dassanaṃ adhiṭṭhāniddhi nāma, pakativaṇṇaṃ vijahitvā adhiṭṭhānavasena attano aññathādassanaṃ vikubbaniddhi nāma.

ထိုပါဌ်၌ 'နာဂဝဏ္ဏံ' ဟူသည် မြွေသဏ္ဌာန်ကို ဆိုလို၏။ 'သုပဏ္ဏဝဏ္ဏံ' ဟူသည် ဂဠုန်သဏ္ဌာန်ကို။ 'ဣန္ဒဝဏ္ဏံ' ဟူသည် သိကြားသဏ္ဌာန်ကို။ 'ဒေဝဝဏ္ဏံ' ဟူသည် ကြွင်းသောနတ်တို့၏ သဏ္ဌာန်ကို ဆိုလို၏။ သမုဒ္ဒရာသဏ္ဌာန်ကို ဖန်ဆင်းခြင်းသည် အာပေါကသိုဏ်း၏ အစွမ်းဖြင့် ပြီးမြောက်၏။ 'ပတ္တိံ' ဟူသည် ခြေလျင်စစ်သည်ကို။ 'ဝိဝိဓမ္ပိ သေနာဗျူဟံ' ဟူသည် ဆင်စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အမျိုးမျိုးသော စစ်တပ်အင်္ဂါအစုအဝေးကို ဆိုလို၏။ ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌မူကား 'ဆင်ကိုလည်း ပြ၏ စသည်ဖြင့် ဤဝိကုဗ္ဗနိဒ္ဓိ၌ ပြင်ပ၌ ဆင်စသည်တို့ကို ပြသခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ထိုသို့ ပြသရာ၌ "ငါသည် ဆင် ဖြစ်အံ့" ဟု အဓိဋ္ဌာန်ခြင်းကို မပြုဘဲ "ဆင် ဖြစ်စေသတည်း" ဟုသာ အဓိဋ္ဌာန်အပ်၏။ မြင်းစသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏' ဟု မိန့်ဆိုအပ်သော ထိုဝိသုဒ္ဓိမဂ်စကားသည် 'ပကတိဝဏ္ဏံ ဝိဇဟိတွာ (ပကတိအဆင်းကို စွန့်၍)' ဟူသော မူလပုဒ်နှင့်လည်းကောင်း၊ ဝိကုဗ္ဗနိဒ္ဓိ၏ သဘောတရားနှင့်လည်းကောင်း ဆန့်ကျင်နေ၏။ အမှန်စင်စစ် ပါဠိတော်၌ ဟောကြားထားသော အစဉ်အတိုင်း ပကတိသဏ္ဌာန်ကို မစွန့်ဘဲ အဓိဋ္ဌာန်စွမ်းအားဖြင့် အခြားတစ်ပါးသောအရာကို ပြသခြင်းသည် 'အဓိဋ္ဌာနိဒ္ဓိ' မည်၏။ ပကတိသဏ္ဌာန်ကို စွန့်ပယ်ပြီးလျှင် အဓိဋ္ဌာန်စွမ်းအားဖြင့် မိမိကိုယ်ကို အခြားတစ်မျိုးသော အသွင်သဏ္ဌာန်ဖြင့် ပြသခြင်းသည် 'ဝိကုဗ္ဗနိဒ္ဓိ' မည်၏။

14. Manomayiddhiñāṇaniddese [Pg.278] imamhā kāyā aññaṃ kāyaṃ abhinimminātītiādīsu iddhimā bhikkhu manomayiddhiṃ kātukāmo ākāsakasiṇārammaṇapādakajjhānato vuṭṭhāya attano rūpakāyaṃ tāva āvajjitvā vuttanayeneva ‘‘susiro hotū’’ti adhiṭṭhāti, susiro hoti. Atha tassa abbhantare pathavīkasiṇavasena aññaṃ kāyaṃ āvajjitvā parikammaṃ katvā vuttanayeneva adhiṭṭhāti, tassa abbhantare añño kāyo hoti. So taṃ mukhato abbūhitvā bahi ṭhapeti. Idāni tamatthaṃ upamāhi pakāsento seyyathāpītiādimāha. Tattha muñjamhāti muñjatiṇamhā. Īsikaṃ pavāheyyāti kaḷīraṃ luñceyya. Kosiyāti kosakato. Karaṇḍāti karaṇḍāya, purāṇatacakañcukatoti attho. Tattha ca uddhareyyāti cittenevassa uddharaṇaṃ veditabbaṃ. Ayañhi ahi nāma sajātiyaṃ ṭhito, kaṭṭhantaraṃ vā rukkhantaraṃ vā nissāya, tacato sarīraṃ nikkaḍḍhanapayogasaṅkhātena thāmena, sarīraṃ khādayamānaṃ viya purāṇatacaṃ jigucchanto imehi catūhi kāraṇehi sayameva kañcukaṃ pajahāti.

၁၄. မနောမယိဒ္ဓိဉာဏနိဒ္ဒေသ၌ 'ဣမမှာ ကာယာ အညံ ကာယံ အဘိနိမ္မိနာတိ' အစရှိသည်တို့၌ တန်ခိုးနှင့်ပြည့်စုံသော ရဟန်းသည် မနောမယိဒ္ဓိကို ပြုလုပ်လိုပါက အာကာသကသိုဏ်းလျှင် အာရုံရှိသော ပါဒကဈာန်မှ ထပြီးလျှင် မိမိ၏ ရူပကာယကို ရှေးဦးစွာ ဆင်ခြင်လျက် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် 'အတွင်းအပေါက်အခေါင်း ဖြစ်စေသတည်း' ဟု အဓိဋ္ဌာန်ပြု၏၊ ထိုအခါ ကိုယ်တွင်း၌ အပေါက်အခေါင်း ဖြစ်လာ၏။ ထို့နောက် ထိုရဟန်း၏ ကိုယ်တွင်း၌ ပထဝီကသိုဏ်း၏အစွမ်းဖြင့် အခြားသော ကိုယ်ကို ဆင်ခြင်၍ ပရိကံပြုကာ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် အဓိဋ္ဌာန်ပြု၏၊ ထိုရဟန်း၏ ကိုယ်တွင်း၌ အခြားသောကိုယ် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုရဟန်းသည် ထိုဖန်ဆင်းအပ်သော ကိုယ်ကို ခံတွင်းမှ ဆွဲထုတ်၍ ပြင်ပ၌ ထားရှိ၏။ ယခုအခါ ထိုအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဥပမာတို့ဖြင့် ပြသလိုသဖြင့် 'သေယျထာပိ' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ 'မုဉ္ဇမှာ' ဟူသည် ဖြူဆံမြက်မှ။ 'ဤသိကံ ပဝါဟေယျ' ဟူသည် အညှောင့် (ကျူရိုးနု) ကို နုတ်ရာ၏။ 'ကောသိယာ' ဟူသည် ဓားအိမ်မှ။ 'ကရဏ္ဍာ' ဟူသည် ပခြုပ်မှ သို့မဟုတ် ဟောင်းနွမ်းသော အရေခွံမှ ဟု အနက်ရ၏။ ထို၌ 'ဥဒ္ဓရေယျ' ဟူသည် ထိုရဟန်း၏ စိတ်အစွမ်းဖြင့်သာ ထုတ်ခြင်းကို သိအပ်၏။ အမှန်စင်စစ် ဤမြွေမည်သည်ကား မိမိအနွယ်အမျိုး၌ တည်လျက် သစ်တုံးကြား သို့မဟုတ် သစ်ပင်ကြားကို မှီ၍ အရေဟောင်းမှ ကိုယ်ကို ထုတ်ခြင်းတည်းဟူသော လုံ့လစွမ်းအားဖြင့် မိမိကိုယ်ကို အကိုက်ခံရသကဲ့သို့ အရေဟောင်းကို စက်ဆုပ်ရွံရှာသဖြင့် ဤအကြောင်းလေးပါးတို့ကြောင့် အလိုလိုပင် အရေခွံကို စွန့်ပစ်တတ်၏။

Ettha ca yathā īsikādayo muñjādīhi sadisā honti, evamidaṃ manomayaṃ rūpaṃ iddhimatā sabbākārehi sadisameva hotīti dassanatthaṃ imā upamā vuttāti. ‘‘Manomayena kāyena, iddhiyā upasaṅkamī’’ti (theragā. 901) ettha abhiññāmanena katakāyo manomayakāyo nāma. ‘‘Aññataraṃ manomayaṃ kāyaṃ upapajjatī’’ti (cūḷava. 333) ettha jhānamanena nibbittitakāyo tena manena katattā manomayakāyo nāma. Idha pana abhiññāmanena uppāditakāyo tena manena katattā manomayakāyo nāma. Evaṃ sati adhiṭṭhāniddhiyā vikubbaniddhiyā ca kato manomayakāyo nāma hotīti ce? Hotiyeva. Idha pana tāsaṃ visuṃ visuṃ visesena visesetvā adhiṭṭhāniddhi vikubbaniddhīti ca vuttattā abbhantarato nimmānameva manomayiddhi nāma.

ဤပါဌ်၌လည်း အညှောင့်စသည်တို့သည် ဖြူဆံမြက်စသည်တို့နှင့် တူညီသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ အဘိညာဉ်စိတ်ဖြင့် ပြီးသော ဤနိမ္မိတရုပ်သည် တန်ခိုးရှင်ရဟန်းနှင့် ခပ်သိမ်းသောအခြင်းအရာတို့ဖြင့် ထပ်တူထပ်မျှ တူညီသည်သာ ဖြစ်၏ဟူသော အနက်ကို ပြသရန် ဤဥပမာများကို မိန့်ဆိုအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ 'မနောမယေန ကာယေန ဣဒ္ဓိယာ ဥပသင်္ကမိ' ဟူသော ဤပါဌ်၌ အဘိညာဉ်စိတ်ဖြင့် ပြုအပ်သောကိုယ်ကို 'မနောမယကာယ' ဟု ခေါ်၏။ 'Aညတရံ မနောမယံ ကာယံ ဥပပဇ္ဇတိ' ဟူသော ဤပါဌ်၌ ဈာန်စိတ် (ကုသိုလ်ဈာန်စိတ်) ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော ကိုယ်ကို ထိုဈာန်စိတ်ဖြင့် ပြုအပ်သောကြောင့် 'မနောမယကာယ' ဟု ခေါ်၏။ ဤမနောမယိဒ္ဓိ၌မူကား အဘိညာဉ်စိတ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော ကိုယ်ကို ထိုစိတ်ဖြင့် ပြုအပ်သောကြောင့် 'မနောမယကာယ' ဟု ခေါ်၏။ ဤသို့ဖြစ်လျှင် အဓိဋ္ဌာနိဒ္ဓိဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝိကုဗ္ဗနိဒ္ဓိဖြင့်လည်းကောင်း ပြုအပ်သောကိုယ်သည်လည်း 'မနောမယကာယ' မည်ပါသလောဟု မေးသော် - မည်ပါ၏။ သို့သော်လည်း ဤပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်ပါဠိတော်၌ ထိုဓိဋ္ဌာနိဒ္ဓိ၊ ဝိကုဗ္ဗနိဒ္ဓိတို့ကို သီးခြားစီ ထူးခြားစွာ ခွဲခြား၍ 'အဓိဋ္ဌာနိဒ္ဓိ'၊ 'ဝိကုဗ္ဗနိဒ္ဓိ' ဟု မိန့်ဆိုထားသောကြောင့် ကိုယ်တွင်းမှ ကိုယ်တစ်ကိုယ်ကို ဖန်ဆင်းခြင်းကိုသာလျှင် 'မနောမယိဒ္ဓိ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

15. Ñāṇavipphāriddhiniddese ñāṇassa vipphāro vego assā atthīti ñāṇavipphārā. Ettha ca sattaanupassanāvaseneva iddhiṃ dassetvā sesā yāva arahattamaggā saṅkhittāti veditabbā.

၁၅. ဉာဏဝိပ္ဖာရိဒ္ဓိနိဒ္ဒေသ၌ ဉာဏ်၏ ပြန့်ပြောပြင်းပြသော အရှိန်အဟုန်သည် ဤတန်ခိုးအား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဉာဏဝိပ္ဖာရ' (ဉာဏဝိပ္ဖာရိဒ္ဓိ) မည်၏။ ဤဉာဏဝိပ္ဖာရိဒ္ဓိ၌လည်း အနုပဿနာခုနစ်ပါး၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် တန်ခိုးကို ပြသ၍ အရဟတ္တမဂ်တိုင်အောင် ကြွင်းသောတရားတို့ကို အကျဉ်းချုံး၍ ပြထားသည်ဟု သိအပ်ကုန်၏။

Āyasmato [Pg.279] bākulassa ñāṇavipphārā iddhītiādīsu bākulatthero tāva dvīsu kulesu vaḍḍhitattā evaṃladdhanāmo pubbabuddhesu katādhikāro puññasampadāya sampanno thero. So hi mahāsampattiṃ anubhavamāno devamanussesu saṃsaranto amhākaṃ dasabalassa nibbattito puretarameva kosambiyaṃ seṭṭhikule nibbatti. Taṃ jātakāle maṅgalatthāya mahāparivārena yamunaṃ netvā saparivārā dhātī nimujjanummujjanavasena kīḷāpentī nhāpeti. Eko mahāmaccho ‘‘bhakkho me aya’’nti maññamāno mukhaṃ vivaritvā upagato. Dhātī dārakaṃ chaḍḍetvā palātā. Mahāmaccho taṃ gili. Puññavā satto sayanagabbhaṃ pavisitvā nipanno viya na kiñci dukkhaṃ pāpuṇi. Maccho dārakassa tejena tattakaṃ phālaṃ gilitvā viya dayhamāno vegena tiṃsayojanaṃ gantvā bārāṇasivāsino macchabandhassa jālaṃ pāvisi. So dārakassa tejena jālato nīhaṭamattova mato. Macchabandhā taṃ sakalameva antarakājena ādāya ‘‘sahassena demā’’ti nagare carantā asītikoṭidhanassa aputtakassa seṭṭhissa gharadvāraṃ gantvā seṭṭhibhariyāya ekena kahāpaṇena adaṃsu. Sā taṃ sayameva phalake ṭhapetvā piṭṭhito phālentī macchakucchiyaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ dārakaṃ disvā ‘‘macchakucchiyaṃ me putto laddho’’ti nādaṃ naditvā dārakaṃ ādāya sāmikaṃ upagacchi. Seṭṭhi tāvadeva bheriṃ carāpetvā dārakaṃ ādāya rañño santikaṃ ānetvā tamatthaṃ ārocesi. Rājā ‘‘puññavā dārako, posehi na’’nti āha. Itarampi seṭṭhikulaṃ taṃ pavattiṃ sutvā tattha gantvā ‘‘amhākaṃ putto’’ti taṃ dārakaṃ gaṇhituṃ vivadi. Ubhopi rājakulaṃ agamaṃsu. Rājā ‘‘dvinnampi aputtakaṃ kātuṃ na sakkā, dvinnampi dāyādo hotū’’ti āha. Tato paṭṭhāya dvepi kulāni lābhaggayasaggappattāni ahesuṃ. Tassa dvīhi kulehi vaḍḍhitattā ‘‘bākulakumāro’’ti nāmaṃ akaṃsu. Tassa viññutaṃ pattassa dvīsupi nagaresu tayo tayo pāsāde kāretvā nāṭakāni paccupaṭṭhapesuṃ. Ekekasmiṃ nagare cattāro cattāro māse vasi. Tahiṃ ekasmiṃ nagare cattāro māse vuṭṭhassa saṅghāṭanāvāsu maṇḍapaṃ kāretvā tattha naṃ nāṭakehi saddhiṃ āropetvā mahāsampattiṃ anubhavamānaṃ dvīhi māsehi itaraṃ nagaraṃ upaḍḍhapathaṃ nenti. Itaranagaravāsino nāṭakāpi ‘‘dvīhi māsehi upaḍḍhapathaṃ āgato bhavissatī’’ti tatheva [Pg.280] paccuggantvā dvīhi māsehi attano nagaraṃ ānenti. Itaranāṭakā majjhe nivattitvā attano nagarameva gacchanti. Tattha cattāro māse vasitvā teneva niyāmena puna itaranagaraṃ gacchati. Evamassa sampattiṃ anubhavantassa asīti vassāni paripuṇṇāni.

အရှင်ဗာကုလ၏ ဉာဏဝိပ္ဖါရာ အဘိညာဉ်စသည်တို့၌ (အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏)။ ရှေးဦးစွာ ဗာကုလမထေရ်သည် အမျိုးနှစ်ရပ်တို့၌ ကြီးပွားလာရခြင်းကြောင့် ဤသို့ ‘ဗာကုလ’ ဟူသော အမည်ကို ရရှိခဲ့သော မထေရ်ဖြစ်ပြီး၊ ရှေးရှေးသော ဘုရားတို့၌ (အနောမဒဿီဘုရား စသည်တို့၌) ပြုအပ်သော ဆုတောင်းခြင်းရှိကာ ပြည့်စုံသော ကောင်းမှုနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော မထေရ်ဖြစ်ပေသည်။ ထိုမထေရ်သည် ကြီးစွာသော စည်းစိမ်ကို ခခံစားလျက် နတ်ပြည်၊ လူ့ပြည်တို့၌ ကျင်လည်ခဲ့ပြီးလျှင် ငါတို့မြတ်စွာဘုရား (ဆယ်ပါးသောအားရှင်) ဖွားမြင်တော်မူသည်၏ ရှေးဦးစွာကပင် ကောသမ္ဗီပြည်ရှိ သူဌေးအမျိုး၌ ဖွားမြင်ခဲ့လေသည်။ ထိုသူငယ်၏ ဖွားမြင်စ မင်္ဂလာပြုသောအခါ၌ များစွာသော အခြံအရံနှင့်တကွ ယမုနာမြစ်သို့ ဆောင်ယူ၍ အခြံအရံနှင့်တကွဖြစ်သော အထိန်းတို့သည် ရေ၌ ပေါ်လိုက်ငုပ်လိုက် ကစားစေလျက် ရေချိုးပေးကြကုန်၏။ ထိုအခါ ငါးကြီးတစ်ကောင်သည် ‘ဤသည်ကား ငါ့အစာတည်း’ ဟု အောက်မေ့လျက် ပါးစပ်ကို ဟကာ ချဉ်းကပ်လာ၏။ အထိန်းတို့သည်လည်း သူငယ်ကို စွန့်ပစ်၍ ထွက်ပြေးကြလေကုန်၏။ ငါးကြီးသည် ထိုသူငယ်ကို မျိုချလိုက်လေသည်။ ဘုန်းကံရှိသော သူငယ်သည် အိပ်ခန်းတိုက်သို့ ဝင်၍ လျောင်းစက်နေသကဲ့သို့ တစ်စုံတစ်ခုသော ဆင်းရဲဒုက္ခသို့ မရောက်လေ။ ငါးကြီးသည်လည်း သူငယ်၏ တန်ခိုးကြောင့် လောလောပူသော ထွန်သွားကို မျိုမိသကဲ့သို့ ပူလောင်လှသဖြင့် လျင်မြန်သော အဟုန်ဖြင့် ယူဇနာသုံးဆယ်ရှိသော အရပ်သို့ သွား၍ ဗာရာဏသီမြို့၌ နေသော တံငါသည်၏ ပိုက်ကွန်တွင်းသို့ ဝင်လေ၏။ ထိုငါးကြီးသည် သူငယ်၏ တန်ခိုးကြောင့် ပိုက်ကွန်မှ ထုတ်ယူကာမျှဖြင့်သာလျှင် သေဆုံးသွား၏။ တံငါသည်တို့သည် ထိုငါးကြီးတစ်ကောင်လုံးကို ထမ်းပိုးအလယ်၌ ထည့်၍ ထမ်းပိုးကာ ‘တစ်ထောင်ဖြင့် ရောင်းပါမည်’ ဟု မြို့တွင်း၌ လှည့်လည်ကြရာ ကုဋေရှစ်ဆယ် ဥစ္စာရှိ၍ သားသမီးမရှိသော သူဌေး၏ အိမ်တံခါးသို့ ရောက်၍ သူဌေးကတော်အား တစ်အပြာ (ကဟာပဏ) ဖြင့် ရောင်းချခဲ့ကြကုန်၏။ ထိုသူဌေးကတော်သည် ထိုငါးကြီးကို ကိုယ်တိုင် ပျဉ်ချပ်ပေါ်၌ တင်၍ ကျောကုန်းမှ ခွဲသည်ရှိသော် ငါးဝမ်း၌ ရွှေအဆင်းရှိသော သူငယ်ကို မြင်၍ ‘ငါးဝမ်း၌ ငါ့သားကို ရရှိပြီ’ ဟု နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်သော အသံကို ကြွေးကြော်လျက် သူငယ်ကို ယူ၍ အိမ်ရှင်သူဌေးကြီးထံ သွားလေ၏။ သူဌေးကြီးသည် ထိုခဏ၌ပင် စည်မောင်း လှည့်လည်စေ၍ သူငယ်ကို ယူဆောင်ကာ မင်းကြီးထံ သွားပြီးလျှင် ထိုအကြောင်းကို လျှောက်တင်၏။ မင်းကြီးက ‘ဘုန်းရှိသော သူငယ် ဖြစ်၏၊ ထိုသူငယ်ကို မွေးမြူလော့’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အခြား (ကောသမ္ဗီ) သူဌေးမျိုးသည်လည်း ထိုအကြောင်းကို ကြားသိရသဖြင့် ထိုဗာရာဏသီပြည်သို့ သွားရောက်ကာ ‘ငါတို့၏ သားဖြစ်သည်’ ဟု ဆိုလျက် ထိုသူငယ်ကို ရယူရန် ငြင်းခုံကြလေကုန်၏။ နှစ်ဦးသော သူတို့သည်လည်း မင်းအိမ်သို့ သွားကြ၏။ မင်းကြီးကလည်း ‘နှစ်ဦးလုံး၌ သားမရှိသူ မဖြစ်စေအပ်၊ နှစ်ဖက်လုံး၏ အမွေခံ ဖြစ်စေလော့’ ဟု ဆုံးဖြတ်မိန့်ကြားတော်မူ၏။ ထိုအခါမှစ၍ ထိုသူဌေးမျိုး နှစ်ရပ်လုံးသည် အလွန်မြတ်သော လာဘ်နှင့် အခြံအရံသို့ ရောက်ကြကုန်၏။ ထိုသူငယ်သည် အမျိုးနှစ်နွယ်တို့ဖြင့် ကြီးပွားလာရခြင်းကြောင့် ‘ဗာကုလသတို့သား’ ဟု အမည်မှည့်ကြကုန်၏။ အရွယ်ရောက်၍ လိမ္မာသော် ထိုဗာကုလသတို့သားအား မြို့နှစ်မြို့လုံး၌ သုံးဆောင်စီသော ပြာသာဒ်တို့ကို ဆောက်လုပ်စေ၍ ကချေသည်တို့ကို အမြဲ ခစားစေကုန်၏။ မြို့တစ်မြို့၌ လေးလပတ်လုံး နေ၏။ ထိုသို့ ကချေသည်တို့နှင့်တကွ မြို့တစ်မြို့၌ လေးလပတ်လုံး နေထိုင်ပြီးသော် တွဲအပ်သော လှေတို့၌ မဏ္ဍပ်ကို ဆောက်လုပ်စေ၍ ထိုမဏ္ဍပ်၌ ထိုဗာကုလသတို့သားကို ကချေသည်တို့နှင့်တကွ တင်ဆောင်လျက် ကြီးစွာသော စည်းစိမ်ကို ခံစားစေကာ နှစ်လပတ်လုံး အခြားသော မြို့သို့ ခရီးတစ်ဝက်တိုင်အောင် ပို့ဆောင်ကြကုန်၏။ အခြားမြို့၌ နေထိုင်ကြကုန်သော ကချေသည်တို့သည်လည်း ‘နှစ်လကြာသော် ခရီးတစ်ဝက်သို့ ရောက်လာလိမ့်မည်’ ဟု နှလုံးသွင်းကာ ထိုနည်းတူပင် ခရီးဦးကြိုဆို၍ နှစ်လပတ်လုံး မိမိတို့မြို့သို့ ဆောင်ယူကြကုန်၏။ အခြားသော ကချေသည်တို့သည် ခရီးအလယ်မှ ပြန်လှည့်၍ မိမိတို့မြို့သို့သာ သွားကြကုန်၏။ ထိုရောက်ရှိရာ မြို့၌ လေးလပတ်လုံး နေထိုင်ပြီးလျှင် ထိုနည်းလမ်းအတိုင်းပင် အခြားမြို့သို့ တစ်ဖန် သွားပြန်၏။ ဤသို့ စည်းစိမ်ကို ခံစားသော ထိုဗာကုလအား အသက်ရှစ်ဆယ် ပြည့်မြောက်ခဲ့လေသည်။

Tasmiṃ samaye amhākaṃ bodhisatto sabbaññutaṃ pāpuṇitvā pavattavaradhammacakko anukkamena cārikaṃ caranto kosambiṃ pāpuṇi. ‘‘Bārāṇasi’’nti majjhimabhāṇakā. Bākulaseṭṭhipi kho ‘‘dasabalo āgato’’ti sutvā bahuṃ gandhamālaṃ ādāya satthu santikaṃ gantvā dhammakathaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbaji. So sattāhameva puthujjano hutvā aṭṭhame aruṇe saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Athassa dvīsu nagaresu paricitamātugāmā attano kulagharāni āgantvā tattheva vasamānā cīvarāni karitvā pahiṇiṃsu. Thero ekaṃ aḍḍhamāsaṃ kosambivāsīhi pahitaṃ cīvaraṃ paribhuñjati, ekaṃ aḍḍhamāsaṃ bārāṇasivāsīhīti eteneva niyāmena dvīsu nagaresu yaṃ yaṃ uttamaṃ, taṃ taṃ therasseva āharīyati. Pabbajitassāpissa sukheneva asīti vassāni agamaṃsu. Ubhayatthāpissa muhuttamattampi appamattakopi ābādho na uppannapubbo. So pacchime kāle bākulasuttaṃ (ma. ni. 3.209 ādayo) kathetvā parinibbāyīti. Evaṃ macchakucchiyaṃ arogabhāvo āyasmato bākulassa pacchimabhavikassa tena attabhāvena paṭilabhitabbaarahattañāṇānubhāvena nibbattattā ñāṇavipphārā iddhi nāma. Sucaritakammaphalappattassa paṭisambhidāñāṇassa ānubhāvenātipi vadanti.

ထိုအခါ၌ ငါတို့၏ ဘုရားအလောင်းတော်သည် သဗ္ညုတဉာဏ်ကို ရရှိတော်မူသဖြင့် မြတ်သော ဓမ္မစကြာတရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူကာ အစဉ်အတိုင်း ဒေသစာရီ ကြွချီတော်မူလတ်သော် ကောသမ္ဗီပြည်သို့ ရောက်တော်မူ၏။ (မဇ္ဈိမဘာဏက အရှင်တို့ကမူ ‘ဗာရာဏသီပြည်သို့ ရောက်တော်မူ၏’ ဟု ဆိုကြကုန်၏။) ဗာကုလသူဌေးသည်လည်း ‘ဆယ်ပါးသောအားရှင် ဘုရားရှင် ကြွလာတော်မူပြီ’ ဟူသော စကားကို ကြားရသဖြင့် များစွာသော နံ့သာပန်းတို့ကို ယူဆောင်ကာ မြတ်စွာဘုရားထံတော်သို့ သွား၍ တရားတော်ကို နာယူရသဖြင့် သဒ္ဓါတရား ရရှိကာ ရဟန်းပြုလေ၏။ ထိုဗာကုလမထေရ်သည် ခုနစ်ရက်ပတ်လုံးသာ ပုထုဇဉ် ဖြစ်လျက် ရှစ်ရက်မြောက်သော အရုဏ်တက်ချိန်၌ ပဋိသမ္ဘိဒါတို့နှင့်တကွ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်တော်မူ၏။ ထိုအခါ၌ ထိုဗာကုလမထေရ်၏ မြို့နှစ်မြို့ရှိ အလုပ်အကျွေး ဖြစ်ကြသော မာတုဂါမတို့သည် မိမိတို့၏ အမျိုးအိမ်များသို့ လာကြကုန်၍ ထိုနှစ်ဖက်သော အမျိုးအိမ်တို့၌သာလျှင် နေထိုင်ကြလျက် သင်္ကန်းတို့ကို ချုပ်လုပ်၍ ပို့လှူကြကုန်၏။ မထေရ်သည် ကောသမ္ဗီပြည်နေ အလုပ်အကျွေးတို့ ပို့လှူအပ်သော သင်္ကန်းကို လဝက်ပတ်လုံး သုံးဆောင်၏။ ဗာရာဏသီပြည်နေ အလုပ်အကျွေးတို့ ပို့လှူအပ်သော သင်္ကန်းကို လဝက်ပတ်လုံး သုံးဆောင်၏။ ဤသို့လျှင် ဤနည်းလမ်းဖြင့်သာလျှင် ထိုမြို့နှစ်မြို့တို့၌ အကြင်အကြင် မြတ်သော ဝတ္ထုပစ္စည်းရှိ၏၊ ထိုထိုမြတ်သော ဝတ္ထုပစ္စည်းကို မထေရ်အားသာလျှင် ဆောင်ယူ၍ ကပ်လှူကြကုန်၏။ ရဟန်းဖြစ်တော်မူပြီးသော ထိုမထေရ်အား ချမ်းသာသဖြင့်သာလျှင် အနှစ်ရှစ်ဆယ်ပတ်လုံး ကာလသည် ကုန်လွန်ခဲ့လေ၏။ ထိုမထေရ်အား လူ့အဖြစ်၊ ရဟန်းအဖြစ် နှစ်ပါးစုံ၌ တစ်ခဏမျှသော်လည်းကောင်း၊ အနည်းငယ်မျှသော်လည်းကောင်း အနာရောဂါ မဖြစ်စဖူးချေ။ ထိုဗာကုလမထေရ်သည် နောက်ဆုံးကာလ၌ ဗာကုလသုတ်ကို ဟောကြားတော်မူပြီးလျှင် ပရိနိဗ္ဗာန် စံဝင်တော်မူ၏။ ဤကား ဝတ္ထုဇာတ်လမ်းတည်း။ ဤသို့ ငါးဝမ်းဗိုက်၌လည်း အနာရောဂါ မရှိခြင်းသည် ပစ္ဆိမဘဝိက ဖြစ်တော်မူသော အရှင်ဗာကုလအား ထိုကိုယ်ခန္ဓာဖြင့် ရရှိအပ်သော အရဟတ္တဖိုလ်ဉာဏ်၏ အာနုဘော်ကြောင့် ဖြစ်ရခြင်းကြောင့် ‘ဉာဏဝိပ္ဖါရာ အဘိညာဉ်’ (ဉာဏဝိပ္ဖါရဣဒ္ဓိ) မည်၏။ ကောင်းစွာ ကျင့်အပ်သော ကံ၏အကျိုးသို့ ရောက်သော ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ်၏ အာနုဘော်ကြောင့် ဖြစ်ရခြင်းကြောင့်လည်း ‘ဉာဏဝိပ္ဖါရာ အဘိညာဉ်’ မည်၏ ဟု ဆိုကြကုန်သေး၏။

Saṃkiccattheropi (visuddhi. 2.373) pubbe katapuñño dhammasenāpatittherassa upaṭṭhākassa sāvatthiyaṃ aḍḍhakulassa dhītu kucchismiṃ nibbatti. Sā tasmiṃ kucchigate ekena byādhinā taṃ khaṇaṃyeva kālamakāsi, tassā sarīre jhāpiyamāne ṭhapetvā gabbhamaṃsaṃ sesamaṃsaṃ jhāpayi. Athassā gabbhamaṃsaṃ citakato otāretvā dvīsu tīsu ṭhānesu sūlehi vijjhiṃsu. Sūlakoṭi dārakassa akkhikoṭiṃ phusi. Evaṃ gabbhamaṃsaṃ vijjhitvā aṅgārarāsimhi pakkhipitvā aṅgāreheva paṭicchādetvā pakkamiṃsu. Gabbhamaṃsaṃ jhāyi, aṅgāramatthake pana suvaṇṇabimbasadiso dārako padumagabbhe nipanno viya ahosi. Pacchimabhavikasattassa hi sinerunā otthariyamānassāpi arahattaṃ appatvā jīvitakkhayo [Pg.281] nāma natthi. Punadivase ‘‘citakaṃ nibbāpessāmā’’ti āgatā tathā nipannaṃ dārakaṃ disvā acchariyabbhutacittajātā dārakaṃ ādāya nagaraṃ gantvā nemittake pucchiṃsu. Nemittakā ‘‘sace ayaṃ dārako agāraṃ ajjhāvasissati, yāva sattamā kulaparivaṭṭā ñātakā duggatā bhavissanti. Sace pabbajissati, pañcahi samaṇasatehi parivuto carissatī’’ti āhaṃsu. Ayyakā taṃ dārakaṃ vaḍḍhesi. Ñātakāpi vaḍḍhitakāle ‘‘amhākaṃ ayyassa santike pabbājessāmā’’ti posayiṃsu. So sattavassikakāle ‘‘tava kucchiyā vasanakāle mātā te kālamakāsi, tassā sarīre jhāpiyamānepi tvaṃ na jhāyī’’ti kumārakānaṃ kathaṃ sutvā ‘‘ahaṃ kira evarūpā bhayā mutto, kiṃ me gharāvāsena pabbajissāmī’’ti ñātakānaṃ ārocesi. Te ‘‘sādhu, tātā’’ti taṃ dhammasenāpatittherassa santikaṃ netvā ‘‘bhante, imaṃ pabbājethā’’ti adaṃsu. Thero tacapañcakakammaṭṭhānaṃ datvā pabbājesi. So khuraggeyeva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Paripuṇṇavasso ca upasampadaṃ labhitvā dasavasso hutvā pañcasatabhikkhuparivāro vicarīti. Evaṃ vuttanayeneva dārucitakāya arogabhāvo āyasmato saṃkiccassa ñāṇavipphārā iddhi nāma.

သံကိစ္စမထေရ်သည်လည်း ရှေးဘဝက ပြုခဲ့ဖူးသော ကောင်းမှုကုသိုလ်ရှိခဲ့သဖြင့် သာဝတ္ထိပြည်၌ တရားစစ်သူကြီး သာရိပုတြာမထေရ်၏ အလုပ်အကျွေးဖြစ်သော ကြွယ်ဝသော သူဌေးသမီး၏ ဝမ်း၌ သန္ဓေတည်လေ၏။ ထိုသူဌေးသမီးသည် ထိုသံကိစ္စသူငယ် ဝမ်း၌ ရှိစဉ် ချက်ချင်းဖြစ်သော ရောဂါတစ်ခုဖြင့် ထိုခဏ၌ပင် ကွယ်လွန်လေ၏။ သူမ၏ ရုပ်ကလပ်ကို မီးသင်္ဂြိုဟ်ရာတွင် ကိုယ်ဝန်အသား (သူငယ်) မှလွဲ၍ ကျန်သော ခန္ဓာကိုယ်အစိတ်အပိုင်းကို မီးလောင်ကျွမ်းစေ၏။ ထို့နောက် ထိုသူတို့သည် ကိုယ်ဝန်အသားကို ထင်းပုံမှ ဖယ်ချ၍ နေရာနှစ်ဌာန သုံးဌာနတို့၌ တံစို့များဖြင့် ထိုးဆွကြကုန်၏။ တံစို့ဖျားသည် သူငယ်၏ မျက်ထောင့်သို့ ထိမိလေ၏။ ဤသို့ ကိုယ်ဝန်အသားကို တံစို့ဖြင့် ထိုးဆွပြီးလျှင် မီးကျီးပုံ၌ ထည့်ကာ မီးခဲတို့ဖြင့်သာ ဖုံးအုပ်၍ ပြန်သွားကြကုန်၏။ ကိုယ်ဝန်အသားသည် လောင်ကျွမ်းသွားသော်လည်း မီးကျီးပုံထက်၌ ရွှေဆင်းတုတော်နှင့်တူသော သူငယ်သည် ပဒုမ္မာကြာတိုက်၌ လျောင်းစက်နေသကဲ့သို့ ရှိနေလေ၏။ စင်စစ် ပစ္ဆိမဘဝိက (နောက်ဆုံးဘဝသို့ ရောက်သော) သတ္တဝါအား မြင်းမိုရ်တောင်ကြီးဖြင့် ဖိပိသော်လည်း ရဟန္တာအဖြစ်သို့ မရောက်သေးသရွေ့ အသက်ကုန်ခြင်းမည်သည် မရှိချေ။ နက်ဖြန်နေ့၌ "ထင်းပုံကို ငြိမ်းစေအံ့" ဟု လာကြကုန်သောသူတို့သည် ထိုသို့ လျောင်းစက်နေသော သူငယ်ကို မြင်သဖြင့် အလွန်အံ့ဩလျက် သူငယ်ကို ချီယူကာ မြို့သို့သွားပြီးလျှင် ဗေဒင်ဆရာတို့ကို မေးမြန်းကြကုန်၏။ ဗေဒင်ဆရာတို့က "အကယ်၍ ဤသူငယ်သည် လူ့ဘောင်၌ နေအံ့၊ အမျိုး ခုနစ်ဆက်တိုင်အောင် ဆွေမျိုးတို့သည် ဆင်းရဲကြလတ္တံ့။ အကယ်၍ ရဟန်းပြုအံ့၊ ငါးရာသော ရဟန်းတို့ ခြံရံလျက် လှည့်လည်ရလတ္တံ့" ဟု ဟောပြောကြကုန်၏။ အဖွားဖြစ်သူသည် ထိုသူငယ်ကို ပြုစုပျိုးထောင်၏။ ဆွေမျိုးတို့သည်လည်း သူငယ် ကြီးပြင်းလာသောအခါ "ငါတို့၏ အရှင်ဖြစ်သော သာရိပုတြာမထေရ်၏ ထံ၌ ရှင်ပြုပေးအံ့" ဟု နှလုံးသွင်းကာ မွေးမြူကြကုန်၏။ ထိုသူငယ်သည် ခုနစ်နှစ်အရွယ်သို့ ရောက်သောအခါ "မောင်မင်း မိခင်ဝမ်း၌ ရှိစဉ်က မိခင်သည် ကွယ်လွန်ခဲ့၏။ မိခင်၏ ကိုယ်ကို မီးသင်္ဂြိုဟ်သော်လည်း မောင်မင်းကို မီးမလောင်ချေ" ဟု အဖော်သူငယ်ချင်းတို့၏ စကားကို ကြားသဖြင့် "ငါသည် ဤသို့သော ဘေးမှ လွတ်ခဲ့သည်တကား၊ ငါ့အား လူ့ဘောင်အိမ်ရာထောင်ခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း၊ ငါ ရဟန်းပြုအံ့" ဟု ဆွေမျိုးတို့အား ပြောကြားလေ၏။ ထိုဆွေမျိုးတို့ကလည်း "ချစ်သား ကောင်းလှပြီ" ဟု ဆိုကာ ထိုသူငယ်ကို တရားစစ်သူကြီး သာရိပုတြာမထေရ်ထံသို့ ခေါ်ဆောင်၍ "အရှင်ဘုရား၊ ဤသူငယ်ကို ရှင်ပြုပေးတော်မူပါ" ဟု အပ်နှံကြကုန်၏။ မထေရ်သည် တစပဉ္စကကမ္မဋ္ဌာန်းကို ပေး၍ ရှင်ပြုပေးလေ၏။ ထိုသံကိစ္စသာမဏေသည် ဆံချ၍ ပြီးသည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် ပဋိသမ္ဘိဒါတို့နှင့်တကွ ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူ၏။ အသက်နှစ်ဆယ် ပြည့်သောအခါ ရဟန်းအဖြစ်ကို ရရှိ၍ ဆယ်ဝါရပြီးသောအခါ ရဟန်းငါးရာ အခြံအရံဖြင့် လှည့်လည်သွားလာတော်မူ၏။ ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့်ပင် ထင်းပုံ၌ အရှင်သံကိစ္စ၏ ဘေးမရှိ အနာကင်းခြင်းသည် "ဉာဏဝိပ္ဖါရာ အိဒ္ဓိ" (ဉာဏ်ပြန့်ပွားခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော တန်ခိုး) မည်၏။

Bhūtapālattheropi (visuddhi. 2.373) pubbahetusampanno. Tassa pitā rājagahe daliddamanusso. So taṃ dārakaṃ gahetvā dārūnaṃ atthāya sakaṭena aṭaviṃ gantvā dārubhāraṃ katvā sāyaṃ nagaradvārasamīpaṃ patto. Athassa goṇā yugaṃ ossajitvā nagaraṃ pavisiṃsu. So sakaṭamūle puttakaṃ nisīdāpetvā goṇānaṃ anupadaṃ gacchanto nagarameva pāvisi. Tassa anikkhantasseva dvāraṃ pidahi. Dārako sakalarattiṃ sakaṭassa heṭṭhā nipajjitvā niddaṃ okkami. Rājagahaṃ pakatiyāpi amanussabahulaṃ, idaṃ pana susānasamīpaṭṭhānaṃ. Na ca koci yakkho tassa pacchimabhavikassa dārakassa upaddavaṃ kātumasakkhi. So aparena samayena pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇitvā bhūtapālatthero nāma ahosīti. Evaṃ vāḷayakkhānucaritepi padese vuttanayeneva arogabhāvo āyasmato bhūtapālassa ñāṇavipphārā iddhi nāma.

ဘူတပါလမထေရ်သည်လည်း ရှေးဘဝ၌ ပြုအပ်သော အကြောင်းကောင်းမှုနှင့် ပြည့်စုံ၏။ ထိုမထေရ်၏ အဖသည် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ ဆင်းရဲသားတစ်ဦး ဖြစ်၏။ ထိုအဖသည် ထိုသူငယ်ကို ခေါ်ဆောင်၍ ထင်းအတွက် လှည်းဖြင့် တောအုပ်သို့ သွားကာ ထင်းဝန်ကို ပြုပြီးလျှင် ညချမ်းအချိန်၌ မြို့တံခါးအနီးသို့ ရောက်လေ၏။ ထိုအခါ ထိုသူ၏ နွားတို့သည် ထမ်းပိုးကို စွန့်ပစ်၍ မြို့တွင်းသို့ ဝင်သွားကြကုန်၏။ ထိုအဖသည် လှည်းအနီး၌ သားငယ်ကို ထိုင်နေစေပြီးလျှင် နွားတို့၏ ခြေရာအစဉ်အတိုင်း လိုက်သွားရင်း မြို့တွင်းသို့ ဝင်မိလေ၏။ သူ မြို့တွင်းမှ မထွက်မီပင် တံခါးကို ပိတ်လိုက်လေ၏။ သူငယ်သည် တစ်ညဉ့်လုံး လှည်းအောက်၌ လျောင်းစက်လျက် အိပ်ပျော်သွားလေ၏။ ရာဇဂြိုဟ်ပြည်သည် ပကတိအားဖြင့်လည်း ဘီလူးအများစု နေထိုင်ရာအရပ် ဖြစ်၏၊ ထို့ပြင် ဤနေရာသည် သုသာန်နှင့် နီးသော အရပ်လည်း ဖြစ်၏။ သို့သော်လည်း နောက်ဆုံးဘဝသို့ ရောက်သော ထိုသူငယ်အား မည်သည့်ဘီလူးမျှ ဘေးရန်ပြုခြင်းငှါ မတတ်နိုင်ခဲ့ပေ။ ထိုသူငယ်သည် နောင်အခါ၌ ရဟန်းပြု၍ ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်သဖြင့် ဘူတပါလမထေရ် ဟူ၍ အမည်တွင်လေ၏။ ဤသို့ ဘီလူးရဲများ သွားလာရာအရပ်၌ပင် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့် ဘေးမရှိ အနာကင်းခြင်းသည် အရှင်ဘူတပါလ၏ "ဉာဏဝိပ္ဖါရာ အိဒ္ဓိ" မည်၏။

16. Samādhivipphāriddhiniddese [Pg.282] āyasmato sāriputtassa samādhivipphārā iddhītiādīsu āyasmato sāriputtassa mahāmoggallānattherena saddhiṃ kapotakandarāyaṃ viharato juṇhāya rattiyā navoropitehi kesehi ajjhokāse nisinnassa eko duṭṭhayakkho sahāyakena yakkhena vāriyamānopi sīse pahāraṃ adāsi. Yassa meghassa viya gajjato saddo ahosi, thero tassa paharaṇasamaye samāpattiṃ appetvā nisinno hoti. Athassa tena pahārena na koci ābādho ahosi. Ayaṃ tassa āyasmato samādhivipphārā iddhi. Yathāha –

၁၆. သမာဓိဝိပ္ဖါရအိဒ္ဓိကို ပြရာ၌ "အရှင်သာရိပုတြာ၏ သမာဓိဝိပ္ဖါရအိဒ္ဓိ..." အစရှိသော စကား၌၊ အရှင်သာရိပုတြာသည် အရှင်မဟာမောဂ္ဂလာန်မထေရ်နှင့်အတူ ခိုတို့နေရာဖြစ်သော ကပေါတချောက်၌ သီတင်းသုံးစဉ်၊ လရောင်လင်းသော ညဉ့်၌ ဆံတော်ကို အသစ်ရိတ်ပြီးစဖြင့် လွင်တီးခေါင်၌ ထိုင်နေစဉ်၊ နန္ဒအမည်ရှိသော ဘီလူးကြမ်းတစ်ဦးသည် အပေါင်းအဖော်ဖြစ်သော ဘီလူးက တားမြစ်ပါသော်လည်း ဦးခေါင်းတော်၌ အရှိန်အဟုန်ပြင်းစွာ ရိုက်ပုတ်လေ၏။ ထိုရိုက်သံသည် မိုးချုန်းသံကဲ့သို့ ကြီးစွာသော အသံဖြစ်၏။ မထေရ်သည် ထိုဘီလူးရိုက်ခတ်စဉ်အချိန်၌ သမာပတ်ကို ဝင်စား၍ ထိုင်တော်မူ၏။ ထိုအခါ ထိုမထေရ်အား ထိုရိုက်ခတ်ခြင်းကြောင့် တစ်စုံတစ်ခုသော အနာရောဂါ မဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပေ။ ဤသည်မှာ ထိုအရှင်မထေရ်၏ "သမာဓိဝိပ္ဖါရအိဒ္ဓိ" (သမာဓိပြန့်ပွားခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော တန်ခိုး) ဖြစ်၏။ ထိုစကားကို ဤသို့ မိန့်တော်မူအပ်၏ -

‘‘Evaṃ me sutaṃ (udā. 34) – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena kho pana samayena āyasmā ca sāriputto āyasmā ca mahāmoggallāno kapotakandarāyaṃ viharanti. Tena kho pana samayena āyasmā sāriputto juṇhāya rattiyā navoropitehi kesehi abbhokāse nisinno hoti aññataraṃ samādhiṃ samāpajjitvā.

“ငါအာနန္ဒာသည် ဤသို့ ကြားနာခဲ့ရပါ၏ - အခါတစ်ပါး၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ရာဇဂြိုဟ်ပြည် ရှဉ့်စာဘေးမဲ့ပေးရာ ဝေဠုဝန်ကျောင်းတိုက်၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ ထိုအချိန်၌ သက်တော်ရှည်ဖြစ်သော အရှင်သာရိပုတြာနှင့် အရှင်မဟာမောဂ္ဂလာန်တို့သည် ကပေါတကန္ဒရကျောင်း၌ သီတင်းသုံးနေကြကုန်၏။ ထိုအချိန်ဝယ် အရှင်သာရိပုတြာသည် လရောင်လင်းသော ညဉ့်၌ အသစ်ရိတ်ပြီးစသော ဆံတော်ရှိသည်ဖြစ်၍ လွင်တီးခေါင်၌ တစ်ခုသော သမာပတ်ကို ဝင်စား၍ ထိုင်တော်မူ၏။

‘‘Tena kho pana samayena dve yakkhā sahāyakā uttarāya disāya dakkhiṇaṃ disaṃ gacchanti kenacideva karaṇīyena. Addasaṃsu kho te yakkhā āyasmantaṃ sāriputtaṃ juṇhāya rattiyā navoropitehi kesehi abbhokāse nisinnaṃ, disvāna eko yakkho dutiyaṃ yakkhaṃ etadavoca – ‘paṭibhāti maṃ, samma, imassa samaṇassa sīse pahāraṃ dātu’nti. Evaṃ vutte so yakkho taṃ yakkhaṃ etadavoca – ‘alaṃ, samma, mā samaṇaṃ āsādesi, uḷāro so, samma, samaṇo mahiddhiko mahānubhāvo’ti.

“ထိုအချိန်၌ အပေါင်းအဖော်ဖြစ်သော ဘီလူးနှစ်ကောင်တို့သည် မြောက်အရပ်မှ တောင်အရပ်သို့ တစ်စုံတစ်ခုသော ကိစ္စဖြင့် သွားကြကုန်၏။ ထိုဘီလူးတို့သည် အရှင်သာရိပုတြာကို လရောင်လင်းသော ည၌ အသစ်ရိတ်ပြီးစ ဆံတော်ဖြင့် လွင်တီးခေါင်၌ ထိုင်နေတော်မူသည်ကို မြင်ကြကုန်၏။ မြင်လျှင် တစ်ဦးသော ဘီလူးသည် ဒုတိယဘီလူးကို ဤသို့ ပြောလေ၏ - 'အဆွေ၊ ငါသည် ဤရဟန်း၏ ဦးခေါင်းကို ရိုက်နှက်ချင်စိတ် ပေါ်လာ၏' ဟု ဆို၏။ ဤသို့ ပြောသော် ထိုအပေါင်းအဖော်ဖြစ်သော ဘီလူးက 'အဆွေ၊ မလုပ်ပါနှင့်၊ ထိုရဟန်းကို မညှဉ်းဆဲပါလင့်၊ ထိုရဟန်းသည် သီလဂုဏ်ကြီးမြတ်၍ တန်ခိုးကြီးလှ၏၊ အာနုဘော်လည်း ကြီးလှ၏' ဟု ပြောဆိုတားမြစ်လေ၏။

‘‘Dutiyampi kho…pe… tatiyampi kho so yakkho taṃ yakkhaṃ etadavoca – ‘paṭibhāti maṃ, samma, imassa samaṇassa sīse pahāraṃ dātu’nti. Tatiyampi kho so yakkho taṃ yakkhaṃ etadavoca – ‘alaṃ, samma, mā samaṇaṃ āsādesi, uḷāro so, samma, samaṇo mahiddhiko mahānubhāvo’ti.

“နှစ်ကြိမ်မြောက်လည်းကောင်း ...ပ... သုံးကြိမ်မြောက်လည်းကောင်း ထိုဘီလူးသည် အပေါင်းအဖော်ဘီလူးကို 'အဆွေ၊ ငါသည် ဤရဟန်း၏ ဦးခေါင်းကို ရိုက်နှက်ချင်စိတ် ပေါ်လာ၏' ဟု ပြောလေ၏။ သုံးကြိမ်မြောက်လည်း ထိုအပေါင်းအဖော်ဘီလူးက 'အဆွေ၊ မလုပ်ပါနှင့်၊ ထိုရဟန်းကို မညှဉ်းဆဲပါလင့်၊ ထိုရဟန်းသည် သီလဂုဏ်ကြီးမြတ်၍ တန်ခိုးအာနုဘော် ကြီးမားလှ၏' ဟု တားမြစ်လေ၏။

‘‘Atha [Pg.283] kho so yakkho taṃ yakkhaṃ anādiyitvā āyasmato sāriputtassa sīse pahāraṃ adāsi. Tāva mahāpahāro ahosi, api tena pahārena sattaratanaṃ vā aḍḍhaṭṭhamaratanaṃ vā nāgaṃ osāreyya, mahantaṃ vā pabbatakūṭaṃ padāleyya. Atha ca pana so yakkho ‘dayhāmi dayhāmī’ti tattheva mahānirayaṃ apatāsi.

“ထိုအခါ ထိုဘီလူးသည် တားမြစ်သော ဘီလူး၏စကားကို နားမထောင်ဘဲ အရှင်သာရိပုတြာ၏ ဦးခေါင်းတော်၌ အရှိန်အဟုန်ပြင်းစွာ ရိုက်ချလေ၏။ ထိုရိုက်ချက်သည် အလွန်ပြင်းထန်လှရာ ခုနစ်တောင် သို့မဟုတ် ခုနစ်တောင့်ထွာရှိသော ဆင်ပြောင်ကြီးကိုပင် မြေ၌ နစ်ဝင်စေနိုင်၏၊ သို့မဟုတ် ကြီးစွာသော တောင်ထွတ်ကိုပင် ပျက်စီးစေနိုင်၏။ သို့သော်လည်း ထိုဘီလူးသည် 'ပူလှချည်ရဲ့၊ ပူလှချည်ရဲ့' ဟု အော်ဟစ်မြည်တမ်းကာ ထိုနေရာ၌ပင် မြေကြီးထဲသို့ ငရဲကြီးသို့ ကျလေသတည်း။

‘‘Addasā kho āyasmā mahāmoggallāno dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena tena yakkhena āyasmato sāriputtassa sīse pahāraṃ dīyamānaṃ, disvā yena āyasmā sāriputto tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘kacci te, āvuso sāriputta, khamanīyaṃ, kacci yāpanīyaṃ, kacci na kiñci dukkha’nti. ‘Khamanīyaṃ me, āvuso moggallāna, yāpanīyaṃ me, āvuso moggallāna, api ca me sīsaṃ thokaṃ dukkha’nti.

အရှင်မဟာမောဂ္ဂလ္လာန်သည် စင်ကြယ်လှသော လူတို့၏မျက်စိအမြင်ကို လွန်သော ဒိဗ္ဗစက္ခုအဘိညာဉ်မျက်စိဖြင့် ထိုဘီလူးသည် အရှင်သာရိပုတ္တရာ၏ ဦးခေါင်းကို ရိုက်နှက်သည်ကို မြင်တော်မူ၏။ မြင်ရသဖြင့် အရှင်သာရိပုတ္တရာရှိရာသို့ ချဉ်းကပ်တော်မူပြီးလျှင် အရှင်သာရိပုတ္တရာအား 'ငါ့ရှင် သာရိပုတ္တရာ... ခံသာပါ၏လော၊ မျှတပါ၏လော၊ တစ်စုံတစ်ခုသော ဆင်းရဲနာကျင်ခြင်း မရှိပါ၏လော' ဟု မေးမြန်းတော်မူ၏။ အရှင်သာရိပုတ္တရာက 'ငါ့ရှင် မောဂ္ဂလ္လာန်... ငါ့အား ခံသာပါ၏၊ မျှတပါ၏၊ သို့သော်လည်း ငါ၏ဦးခေါင်းသည် အနည်းငယ် နာကျင်ပါသည်' ဟု မိန့်တော်မူ၏။

‘‘Acchariyaṃ, āvuso sāriputta, abbhutaṃ, āvuso sāriputta, yāva mahiddhiko āyasmā sāriputto mahānubhāvo. Idha te, āvuso sāriputta, aññataro yakkho sīse pahāraṃ adāsi. Tāva mahā pahāro ahosi, api tena pahārena sattaratanaṃ vā aḍḍhaṭṭhamaratanaṃ vā nāgaṃ osāreyya, mahantaṃ vā pabbatakūṭaṃ padāleyya. Atha ca panāyasmā sāriputto evamāha – ‘khamanīyaṃ me, āvuso moggallāna, yāpanīyaṃ me, āvuso moggallāna, api ca me sīsaṃ thokaṃ dukkha’nti.

'ငါ့ရှင် သာရိပုတ္တရာ... အံ့ဖွယ်ရှိပေစွ၊ အရှင်သာရိပုတ္တရာသည် အလွန်တန်ခိုးကြီးလှပေစွ၊ အာနုဘော်ကြီးလှပေစွ။ ယခု ဤအရပ်၌ သင့်အား ဘီလူးတစ်ဦးက ဦးခေါင်းကို ပြင်းစွာ ရိုက်နှက်လိုက်၏။ ထိုသို့ ရိုက်နှက်ခြင်းသည် အလွန်ပြင်းထန်လှသဖြင့် ခုနစ်တောင် သို့မဟုတ် ခုနစ်တောင်ခွဲခန့်ရှိသော ဆင်ပြောင်ကြီးကိုပင် မြေကြီးထဲသို့ နစ်ဝင်သွားစေနိုင်၏၊ သို့မဟုတ် ကြီးစွာသော တောင်ထွတ်ကိုပင် ပြိုကွဲပျက်စီးစေနိုင်၏။ သို့ဖြစ်ပါလျက် အရှင်သာရိပုတ္တရာသည် "ငါ့ရှင် မောဂ္ဂလ္လာန်... ငါ့အား ခံသာပါ၏၊ မျှတပါ၏၊ သို့သော်လည်း ငါ၏ဦးခေါင်းသည် အနည်းငယ် နာကျင်ပါသည်" ဟု မိန့်တော်မူပေသည်' ဟု မိန့်တော်မူ၏။

‘‘Acchariyaṃ, āvuso moggallāna, abbhutaṃ, āvuso moggallāna, yāva mahiddhiko āyasmā mahāmoggallāno mahānubhāvo, yatra hi nāma yakkhampi passissati, mayaṃ panetarahi paṃsupisācakampi na passāmāti.

'ငါ့ရှင် မောဂ္ဂလ္လာန်... အံ့ဖွယ်ရှိပေစွ၊ မဖြစ်ဖူးမြဲ ဖြစ်ပေစွ၊ အရှင်မဟာမောဂ္ဂလ္လာန်သည် အလွန်တန်ခိုးကြီးလှပေစွ၊ အာနုဘော်ကြီးလှပေစွ။ အရှင်သည် ဘီလူးကိုပင် ကောင်းစွာ မြင်နိုင်ပေ၏။ ငါတို့မှာမူကား ယခုအခါ မြေမှုန့်ဆိုးရွက်သော ဖုတ်တစ္ဆေမျှကိုပင် မမြင်ရပါ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။

‘‘Assosi [Pg.284] kho bhagavā dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya tesaṃ ubhinnaṃ mahānāgānaṃ imaṃ evarūpaṃ kathāsallāpaṃ.

မြတ်စွာဘုရားသည် စင်ကြယ်လှစွာသော လူတို့၏နားထက် လွန်သော ဒိဗ္ဗသောတအဘိညာဉ်ဖြင့် ထိုရဟန္တာမြတ်ကြီးနှစ်ပါးတို့၏ ဤသို့သော စကားပြောဆိုခြင်းကို ကြားတော်မူလေ၏။

Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုအကြောင်းအရာကို သိတော်မူ၍ ထိုအချိန်၌ ဤဥဒါန်းကို ကျူးရင့်တော်မူ၏ -

‘‘Yassa selūpamaṃ cittaṃ, ṭhitaṃ nānupakampati;

Virattaṃ rajanīyesu, kopanīye na kuppati;

Yassevaṃ bhāvitaṃ cittaṃ, kuto taṃ dukkhamessatī’’ti. (udā. 34);

'အကြင်သူ၏ စိတ်သည် ကျောက်တောင်ကြီးကဲ့သို့ တည်ကြည်လှသဖြင့် လောကဓံတရားတို့ကြောင့် မတုန်လှုပ်၊ တပ်မက်ဖွယ်ရာတို့၌ တပ်မက်ခြင်းကင်း၏၊ အမျက်ထွက်ဖွယ်ရာ၌လည်း အမျက်မထွက်။ ဤသို့ စိတ်ကို ပွားများထားသော ထိုပုဂ္ဂိုလ်ထံသို့ ဆင်းရဲဒုက္ခသည် အဘယ်အရပ်မှ ရောက်နိုင်ပါအံ့နည်း'။

Ettha ca ‘‘kuto taṃ dukkhamessatī’’ti bhagavatā vuttavacanena ‘‘tena pahārena na koci ābādho ahosī’’ti aṭṭhakathāvacanaṃ ativiya sameti. Tasmā ‘‘apica me sīsaṃ thokaṃ dukkha’’nti vacanena dukkhavedanā na hoti, sīsassa pana akammaññabhāvaṃ sandhāya ‘‘dukkha’’nti vuttaṃ. Lokepi hi akicchena pariharituṃ sakkuṇeyyo sukhasīlo, kicchena pariharituṃ sakkuṇeyyo dukkhasīloti vuccati. Tampi kho akammaññataṃ samāpattito vuṭṭhitasamayattā ahosīti veditabbo. Samāpattiappitasamaye hi tampi na bhaveyyāti. ‘‘Etarahi paṃsupisācakampi na passāmā’’ti daṭṭhuṃ asamatthatāya na vuttaṃ, abhiññāsu byāpārābhāvena vuttaṃ. Thero kira ‘‘pacchimā janatā pothujjanikāya iddhiyā sārasaññā māhesu’’nti pacchimaṃ janataṃ anukampamāno yebhuyyena iddhiṃ na valañjesi. Theragāthāya ca –

ဤနေရာ၌ 'ထိုသူသို့ ဆင်းရဲခြင်းသည် အဘယ်မှာ ရောက်နိုင်အံ့နည်း' ဟူသော မြတ်စွာဘုရား၏ မိန့်တော်မူချက်နှင့် 'ထိုသို့ ရိုက်နှက်ခြင်းကြောင့် တစ်စုံတစ်ခုသော နာကျင်မှု မဖြစ်ပေါ်ပေ' ဟူသော အဋ္ဌကထာဆရာ၏ စကားသည် အလွန်ညီညွတ်လှ၏။ ထို့ကြောင့် 'ငါ၏ဦးခေါင်းသည် အနည်းငယ် နာကျင်၏' ဟူသော အရှင်သာရိပုတ္တရာ၏ စကားသည် ကာယိကဒုက္ခဝေဒနာ ဖြစ်သည်ကို ဆိုလိုသည်မဟုတ်ဘဲ ဦးခေါင်းတော်၏ အလုပ်မလုပ်နိုင်သော (မခံ့သော) အခြေအနေကို ရည်ရွယ်၍ 'နာကျင် (ဒုက္ခ) ၏' ဟု မထေရ် မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်ပေသည်။ လောက၌လည်း ပင်ပန်းမှုမရှိဘဲ ရွက်ဆောင်နိုင်သောသူကို 'သုခသီလ (ချမ်းသာသော အလေ့ရှိသူ)' ဟု ခေါ်ဆို၍၊ ပင်ပန်းစွာ ရွက်ဆောင်ရသူကို 'ဒုက္ခသီလ (ဆင်းရဲသော အလေ့ရှိသူ)' ဟု ခေါ်ဆိုကြ၏။ ထိုဦးခေါင်း မခံ့မညောင်းသော အခြေအနေသည်လည်း သမာပတ်မှ ထစအချိန်ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရသည်ဟု သိအပ်၏။ အကြောင်းမူကား သမာပတ် ဝင်စားဆဲအချိန်၌မူ ထိုသို့သော မခံ့ညောင်းမှုပင် မရှိနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'ယခုအခါ ဖုတ်တစ္ဆေမျှကိုပင် မမြင်ရပါ' ဟု မိန့်ဆိုခြင်းသည် မမြင်နိုင်သော အစွမ်းမရှိခြင်းကြောင့် မဟုတ်ဘဲ၊ ထိုအချိန်တွင် အဘိညာဉ်ဉာဉ်တို့ကို အားထုတ်မှု မရှိသောကြောင့် မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ မထေရ်မြတ်သည် 'နောင်လာနောက်သားတို့သည် ပုထုဇဉ်တို့၏ တန်ခိုးဖန်ဆင်းမှုကို အနှစ်သာရဟု အမှတ်မမှားစေချင်' သဖြင့် နောင်လာနောက်သားတို့အား သနားစောင့်ရှောက်သောအားဖြင့် အများအားဖြင့် တန်ခိုးအဘိညာဉ်ကို သုံးဆောင်တော်မမူပေ။ ထေရဂါထာ၌လည်း -

‘‘Neva pubbenivāsāya, napi dibbassa cakkhuno;

Cetopariyāya iddhiyā, cutiyā upapattiyā;

Sotadhātuvisuddhiyā, paṇidhi me na vijjatī’’ti. (theragā. 996) –

'ငါ့အား ရှေးဖြစ်ဟောင်းကို အောက်မေ့နိုင်သော ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏ်အလို့ငှာလည်းကောင်း၊ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်အလို့ငှာလည်းကောင်း၊ သူတပါးစိတ်ကို သိနိုင်သော စေတောပရိယဉာဏ်အလို့ငှာလည်းကောင်း၊ တန်ခိုးဖန်ဆင်းနိုင်သော ဣဒ္ဓိဝိဓအဘိညာဉ်အလို့ငှာလည်းကောင်း၊ သတ္တဝါတို့၏ စုတိ ပဋိသန္ဓေကို သိနိုင်သောဉာဏ်အလို့ငှာလည်းကောင်း၊ စင်ကြယ်သော ဒိဗ္ဗသောတအဘိညာဉ်အလို့ငှာလည်းကောင်း တောင့်တခြင်း မရှိပါ' ဟု လာရှိ၏။

Therena sayameva abhiññāsu patthanābhāvo vutto. Thero pana sattasaṭṭhiyā sāvakapāramīñāṇesu pāramippattoti.

မထေရ်သည် မိမိကိုယ်တိုင်ပင် အဘိညာဉ်တို့၌ တောင့်တခြင်း မရှိပုံကို မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့၏။ မထေရ်သည် ခြောက်ဆယ့်ခုနစ်ပါးသော သာဝကပါရမီဉာဏ်တို့၌ ကမ်းတစ်ဖက်သို့ ရောက်တော်မူပြီးဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။

Sañjīvattheraṃ pana kakusandhassa bhagavato dutiyaaggasāvakaṃ nirodhasamāpannaṃ ‘‘kālaṅkato’’ti sallakkhetvā gopālakādayo tiṇakaṭṭhādīni saṃkaḍḍhitvā aggiṃ adaṃsu. Therassa cīvare aṃsumattampi na jhāyittha. Ayamassāyasmato anupubbasamāpattivasena pavattasamathānubhāvanibbattattā samādhivipphārā iddhi. Yathāha –

ကကုသန်မြတ်စွာဘုရား၏ ဒုတိယအဂ္ဂသာဝကဖြစ်သော နိရောဓသမာပတ် ဝင်စားနေသော အရှင်သဉ္ဇီဝမထေရ်ကို 'သေဆုံးသွားပြီ' ဟု အထင်မှားကာ နွားကျောင်းသား အစရှိသူတို့သည် မြက်၊ ထင်း စသည်တို့ကို စုပုံပြီးလျှင် မီးတိုက်ကြကုန်၏။ သို့သော် မထေရ်၏ သင်္ကန်း၌ ချည်မျှင်တစ်မျှင်မျှပင် မီးမလောင်ကျွမ်းခဲ့ပေ။ ဤသည်ကား ထိုအရှင်မြတ်၏ အစဉ်အတိုင်း သမာပတ်ဝင်စားခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော သမထအာနုဘော်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သည့် 'သမာဓိဝိပ္ဖါရ ဣဒ္ဓိ (သမာဓိပြန့်ပြောခြင်း တန်ခိုး)' ပေတည်း။ ဤသို့ မိန့်တော်မူခဲ့သည် -

‘‘Tena [Pg.285] kho pana, pāpima, samayena kakusandho bhagavā arahaṃ sammāsambuddho loke uppanno hoti. Kakusandhassa kho pana, pāpima, bhagavato arahato sammāsambuddhassa vidhurasañjīvaṃ nāma sāvakayugaṃ ahosi aggaṃ bhaddayugaṃ. Yāvatā pana, pāpima, kakusandhassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa sāvakā. Tesu na ca koci āyasmatā vidhurena samasamo hoti yadidaṃ dhammadesanāya. Iminā kho etaṃ, pāpima, pariyāyena āyasmato vidhurassa vidhuroteva samaññā udapādi. Āyasmā pana, pāpima, sañjīvo araññagatopi rukkhamūlagatopi suññāgāragatopi appakasireneva saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjati.

'ဟယ် မာရ်ယုတ်... ထိုအခါ၌ ကကုသန်မြတ်စွာဘုရားသည် လောက၌ ပွင့်ထွန်းတော်မူ၏။ ကကုသန်မြတ်စွာဘုရားအား ဝိဓူရနှင့် သဉ္ဇီဝ အမည်ရှိသော မြတ်လှစွာသော တပည့်ကောင်းအစုံ ရှိခဲ့၏။ ကကုသန်မြတ်စွာဘုရား၏ သာဝကအပေါင်းတို့တွင် တရားဟောကြားခြင်း၌ အရှင်ဝိဓူရမထေရ်နှင့် တူမျှသူ တစ်ဦးမျှ မရှိပေ။ ဤအကြောင်းရင်းကြောင့်ပင် အရှင်ဝိဓူရအား "ဝိဓူရ (နှိုင်းယှဉ်ဖွယ်မရှိသူ)" ဟူ၍ အမည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်ခဲ့၏။ အရှင်သဉ္ဇီဝမထေရ်သည်ကား တောသို့ သွားရောက်၍ဖြစ်စေ၊ သစ်ပင်ရင်းသို့ သွားရောက်၍ဖြစ်စေ၊ ဆိတ်ငြိမ်ရာသို့ သွားရောက်၍ဖြစ်စေ မပင်မပန်းဘဲ လွယ်ကူစွာဖြင့်ပင် နိရောဓသမာပတ်ကို ဝင်စားတော်မူလေ့ရှိ၏။

‘‘Bhūtapubbaṃ, pāpima, āyasmā sañjīvo aññatarasmiṃ rukkhamūle saññāvedayitanirodhaṃ samāpanno nisinno hoti. Addasaṃsu kho, pāpima, gopālakā pasupālakā kassakā pathāvino āyasmantaṃ sañjīvaṃ aññatarasmiṃ rukkhamūle saññāvedayitanirodhaṃ samāpannaṃ, disvāna tesaṃ etadahosi – ‘acchariyaṃ vata bho, abbhutaṃ vata bho, ayaṃ samaṇo nisinnako kālaṅkato, handa naṃ dahāmā’ti.

'ဟယ် မာရ်ယုတ်... ရှေး၌ဖြစ်ဖူးသည်ကား အရှင်သဉ္ဇီဝမထေရ်သည် သစ်ပင်တစ်ပင်၏ ရင်း၌ နိရောဓသမာပတ်ကို ဝင်စားကာ ထိုင်နေတော်မူ၏။ นွားကျောင်းသား၊ ဆိတ်ကျောင်းသား၊ လယ်သမားနှင့် ခရီးသွားတို့သည် အရှင်သဉ္ဇီဝမထေရ် သစ်ပင်ရင်း၌ နိရောဓသမာပတ် ဝင်စားနေသည်ကို မြင်ကြလေ၏။ မြင်ကြရသဖြင့် ထိုသူတို့အား "အချင်းတို့... အံ့ဖွယ်ရှိပေစွ၊ မဖြစ်ဖူးမြဲ ဖြစ်ပေစွ၊ ဤရဟန်းသည် ထိုင်လျက်ပင် သေဆုံးသွားလေပြီ၊ လာကြကုန်၊ ထိုရဟန်း၏အလောင်းကို မီးသဂြိုဟ်ကြစို့" ဟု အကြံဖြစ်ပေါ်လာကြ၏။

‘‘Atha kho te, pāpima, gopālakā pasupālakā kassakā pathāvino tiṇañca kaṭṭhañca gomayañca saṃkaḍḍhitvā āyasmato sañjīvassa kāye upacinitvā aggiṃ datvā pakkamiṃsu. Atha kho, pāpima, āyasmā sañjīvo tassā rattiyā accayena tāya samāpattiyā vuṭṭhahitvā cīvarāni papphoṭetvā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya gāmaṃ piṇḍāya pāvisi. Addasaṃsu kho te, pāpima, gopālakā pasupālakā kassakā pathāvino āyasmantaṃ sañjīvaṃ piṇḍāya carantaṃ, disvāna nesaṃ etadahosi – ‘acchariyaṃ vata bho, abbhutaṃ vata bho, ayaṃ samaṇo nisinnakova kālaṅkato, svāyaṃ paṭisañjīvito’ti. Iminā kho evaṃ, pāpima, pariyāyena āyasmato sañjīvassa sañjīvoteva samaññā udapādī’’ti (ma. ni. 1.507).

'ထိုအခါ ထိုနွားကျောင်းသား၊ ဆိတ်ကျောင်းသား၊ လယ်သမားနှင့် ခရီးသွားတို့သည် မြက်၊ ထင်းနှင့် နွားချေးခြောက်တို့ကို စုဆောင်းကာ အရှင်သဉ္ဇီဝမထေရ်၏ ကိုယ်ပေါ်၌ ပုံပြီးလျှင် မီးရှို့၍ ဖဲခွာသွားကြလေ၏။ ထိုညဉ့် လွန်မြောက်သောအခါ အရှင်သဉ္ဇီဝမထေရ်သည် ထိုနိရောဓသမာပတ်မှ ထတော်မူ၍ သင်္ကန်းတို့ကို ခါထုတ်ကာ နံနက်ပိုင်း၌ သင်းပိုင်ကို ပြင်ဝတ်ပြီးလျှင် သပိတ်နှင့် သင်္ကန်းကို ယူဆောင်လျက် ရွာသို့ ဆွမ်းခံ ကြွတော်မူ၏။ ထိုနွားကျောင်းသား၊ ဆိတ်ကျောင်းသား၊ လယ်သမားနှင့် ခရီးသွားတို့သည် ဆွမ်းခံကြွနေသော အရှင်သဉ္ဇီဝမထေရ်ကို မြင်ကြရသဖြင့် "အချင်းတို့... အံ့ဖွယ်ရှိပေစွ၊ မဖြစ်ဖူးမြဲ ဖြစ်ပေစွ၊ ဤရဟန်းသည် ထိုင်လျက်ပင် သေဆုံးသွားခဲ့သည် မဟုတ်ပါလော၊ ထိုရဟန်းသည် ယခုအခါ ပြန်လည်အသက်ရှင်လာပြန်ပြီတကား" ဟု အလွန်အံ့ဩသော အကြံ ဖြစ်ပေါ်လာကြ၏။ ဟယ် မာရ်ယုတ်... ဤအကြောင်းရင်းကြောင့်ပင် အရှင်သဉ္ဇီဝမထေရ်အား "သဉ္ဇီဝ (ပြန်လည်ရှင်သန်သူ)" ဟူ၍ အမည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်ပေသည်'။

Khāṇukoṇḍaññatthero [Pg.286] pana pakatiyāva samāpattibahulo, so aññatarasmiṃ araññe rattiṃ samāpattiṃ appetvā nisīdi, pañcasatā corā bhaṇḍakaṃ thenetvā gacchantā ‘‘idāni amhākaṃ anupadaṃ gacchantā natthī’’ti vissamitukāmā bhaṇḍakaṃ oropayamānā ‘‘khāṇuko aya’’nti maññamānā therasseva upari sabbabhaṇḍakāni ṭhapesuṃ. Tesaṃ vissamitvā gacchantānaṃ paṭhamaṃ ṭhapitabhaṇḍakassa gahaṇakāle kālaparicchedavasena thero vuṭṭhāsi. Te therassa calanākāraṃ disvā bhītā viraviṃsu. Thero ‘‘mā bhāyatha, upāsakā, bhikkhu aha’’nti āha. Te āgantvā vanditvā theragatena pasādena pabbajitvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Tato pabhuti ca thero khāṇukoṇḍaññatthero nāma ahosi. Ayamettha pañcahi bhaṇḍakasatehi ajjhotthaṭassa tassāyasmato ābādhābhāvo samādhivipphārā iddhi.

ခါဏုကောဏ္ဍညမထေရ်သည် ပင်ကိုသဘောအားဖြင့် သမာပတ်ဝင်စားခြင်း များပြားသော မထေရ်ဖြစ်သည်။ ထိုမထေရ်သည် တစ်ခုသော တောအုပ်၌ ညဉ့်အခါတွင် သမာပတ်ဝင်စား၍ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ ထိုစဉ် ငါးရာသော သူခိုးတို့သည် ဥစ္စာပစ္စည်းများကို ခိုးယူကာ သွားကြရာ "ယခုအခါ ငါတို့နောက်သို့ ခြေရာခံလိုက်လာမည့်သူ မရှိတော့ပြီ" ဟု နှလုံးသွင်းလျက် အပန်းဖြေလိုကြသဖြင့် ဥစ္စာပစ္စည်းထုပ်များကို ချထားကြရာတွင် "ဤအရာသည် သစ်ငုတ်တည်း" ဟု အောက်မေ့ထင်မှတ်ကာ မထေရ်၏ အပေါ်၌သာလျှင် ဥစ္စာထုပ်အားလုံးကို စုပုံတင်ထားကြလေသည်။ ၎င်းတို့သည် အပန်းဖြေပြီး၍ ပြန်လည်ထွက်ခွာရန် ရှေးဦးစွာ တင်ထားသော ပစ္စည်းထုပ်ကို ယူစဉ်အချိန်၌ သမာပတ်၏ အချိန်အပိုင်းအခြား ကုန်ဆုံးသွားသဖြင့် မထေရ်သည် သမာပတ်မှ ထတော်မူ၏။ ထိုသူခိုးတို့သည် မထေရ် လှုပ်ရှားလာသည်ကို မြင်လျှင် ကြောက်လန့်တကြား အော်ဟစ်ကြကုန်၏။ မထေရ်ကလည်း "ဒါယကာတို့၊ မကြောက်ကြပါနှင့်၊ ငါသည် ရဟန်းဖြစ်သည်" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုခိုးသူတို့သည် အနီးသို့ လာရောက်ရှိခိုးကာ မထေရ်အပေါ်၌ ကြည်ညိုစိတ်များ ဖြစ်ပေါ်လာသဖြင့် ရဟန်းပြုကြပြီးလျှင် ပဋိသမ္ဘိဒါတို့နှင့်တကွ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိသွားကြလေသည်။ ထိုအခါမှ စ၍လည်း ထိုမထေရ်သည် "ခါဏုကောဏ္ဍညမထေရ်" ဟု အမည်တွင်လေ၏။ ဤဝတ္ထု၌ ဥစ္စာထုပ်ငါးရာတို့ဖြင့် ဖိနှိပ်ပိမိုးထားအပ်သော်လည်း အရှင်မထေရ်အား ထိခိုက်ဒဏ်ရာ တစ်စုံတစ်ရာ မရှိခြင်းသည် သမာဓိဝိပ္ဖါရအဘိညာဉ် (သမာဓိပျံ့နှံ့ခြင်းတန်ခိုး) မည်၏။

Uttarā (a. ni. aṭṭha. 1.1.262) pana upāsikā rājagahe mahādhanassa puṇṇassa seṭṭhino dhītā, kumārikakāleyeva saddhiṃ mātāpitūhi sotāpattiphalaṃ pattā, sā vayappattā rājagahaseṭṭhino mahatā nibandhena tassa puttassa micchādiṭṭhikassa dinnā. Sā buddhadassanāya dhammassavanāya buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dānañca dātuṃ dhammañca sotuṃ okāsaṃ alabhamānā upaddutā hutvā tasmiṃyeva nagare sirimaṃ nāma gaṇikaṃ pakkosāpetvā okāsakaraṇatthameva pitu gharāva ānītāni pañcadasakahāpaṇasahassāni tassā datvā ‘‘ime kahāpaṇe gahetvā imaṃ aḍḍhamāsaṃ seṭṭhiputtaṃ paricarāhī’’ti taṃ sāmikassa appetvā sayaṃ uposathaṅgāni adhiṭṭhāya ‘‘imaṃ aḍḍhamāsaṃ buddhadassanādīni labhissāmī’’ti tuṭṭhamānasā yāva pavāraṇāya buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantāpetvā aḍḍhamāsaṃ mahādānaṃ adāsi, pacchābhattaṃ mahānase khajjabhojjādīni saṃvidahāpeti. Tassā sāmiko ‘‘sve pavāraṇā’’ti sirimāya saha vātapāne ṭhatvā bahi olokento taṃ tathāvicarantiṃ sedakilinnaṃ chārikāya okiṇṇaṃ aṅgāramasimakkhitaṃ disvā ‘‘attano sampattiṃ abhuñjitvā kusalaṃ nāma karoti bālā’’ti hasi. Uttarāpi taṃ oloketvā ‘‘samparāyatthaṃ kusalaṃ na karoti bālo’’ti hasi.

ဥတ္တရာဥပါသိကာမသည် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ သူဌေးကြီးပုဏ္ဏ၏ သမီးဖြစ်သည်။ သူမသည် အမျိုးသမီးငယ်အရွယ်ကပင် မိဘတို့နှင့်အတူ သောတာပတ္တိဖိုလ်သို့ ရောက်ခဲ့၏။ သူမ အရွယ်ရောက်သောအခါ ရာဇဂြိုဟ်သူဌေးကြီး၏ အထူးတောင်းပန် တိုက်တွန်းမှုကြောင့် မိစ္ဆာအယူရှိသော ထိုသူဌေးသားနှင့် လက်ထပ်ပေးစားခြင်း ခံရလေသည်။ သူမသည် မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြော်ခွင့်၊ တရားနာခွင့်နှင့် မြတ်စွာဘုရားအမှူးရှိသော သံဃာတော်များအား အလှူဒါနပြုခွင့်များကို မရရှိသဖြင့် စိတ်ဆင်းရဲကိုယ်ဆင်းရဲ ဖြစ်နေရရှာသည်။ ထို့ကြောင့် ထိုရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ပင် သိရိမာအမည်ရှိသော ပြည့်တန်ဆာမကို ခေါ်ယူစေပြီးလျှင် ကုသိုလ်ကောင်းမှုပြုရန် အခွင့်အရေးရရှိစေရန်အတွက်သာ မိမိအဖအိမ်မှ ယူဆောင်လာခဲ့သော အသပြာတစ်သောင်းငါးထောင်ကို ထိုသိရိမာအား ပေးကာ "ဤအသပြာတို့ကို ယူ၍ ဤလခွဲပတ်လုံး သူဌေးသားကို ပြုစုလုပ်ကျွေးပါလော့" ဟု ဆိုကာ မိမိ၏ လင်သားထံ အပ်နှံခဲ့လေသည်။ မိမိကိုယ်တိုင်မူကား ဥပုသ်သီလ ဆောက်တည်၍ "ဤလခွဲပတ်လုံး ငါသည် မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြော်ခွင့် စသည်တို့ကို ရရှိပေတော့အံ့" ဟု နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်သော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ သီတင်းကျွတ် ပဝါရဏာနေ့တိုင်အောင် မြတ်စွာဘုရားအမှူးပြုသော သံဃာတော်များကို ပင့်ဖိတ်၍ လခွဲပတ်လုံး အလှူကြီး ပေးလှူလေ၏။ ဆွမ်းစားပြီးနောက် စားဖိုအိမ်၌ ခဲဖွယ်ဘောဇဉ်များကို စီမံစေ၏။ တစ်နေ့တွင် သူမ၏ လင်သားသည် "နက်ဖြန် ပဝါရဏာနေ့တည်း" ဟု သိရိမာနှင့်အတူ လေသာပြတင်း၌ ရပ်လျက် ပြင်ပသို့ ကြည့်ရှုလတ်သော် ထိုသို့ ချွေးများ ရွှဲရွှဲစိုလျက်၊ ပြာများ၊ မီးသွေးမီးခိုးညှော်များ ပေကျံလျက် သွားလာလှုပ်ရှားနေသော ထိုဥတ္တရာကို မြင်သဖြင့် "မိမိ၏ စည်းစိမ်ကို မခံစားဘဲ ကုသိုလ်ကို ပြုလုပ်နေဘိ၏၊ မိုက်မဲလှပေစွ" ဟု နှလုံးသွင်းကာ ပြုံးရယ်လေ၏။ ဥတ္တရာသည်လည်း လင်သားကို ကြည့်၍ "တမလွန်အကျိုးအတွက် ကုသိုလ်ကို မပြုဘဲနေ၏၊ မိုက်မဲလှပေစွ" ဟု နှလုံးသွင်းကာ ပြုံးရယ်မိလေသည်။

Sirimā [Pg.287] ubhinnampi taṃ kiriyaṃ disvā ‘‘ahaṃ gharasāminī’’ti maññamānā issāpakatā uttarāya kujjhitvā ‘‘dukkhaṃ uppādessāmī’’ti pāsādā otarati. Uttarā taṃ ñatvā pīṭhake nisīditvā taṃ mettena cittena phari. Sirimā pāsādā oruyha mahānasaṃ pavisitvā pūvapacanato uḷuṅkapūraṃ pakkuthitaṃ sappiṃ gahetvā tassā matthake okiri. Taṃ paduminipaṇṇe sītūdakaṃ viya vinivaṭṭetvā agamāsi. Dāsiyo sirimaṃ hatthehi pādehi pothetvā bhūmiyaṃ pātesuṃ. Uttarā mettājhānato vuṭṭhāya dāsiyo vāresi. Sirimā uttaraṃ khamāpesi. Uttarā ‘‘sve satthu purato khamāpehī’’ti vatvā tāya kāyaveyyāvaṭikaṃ yācitāya byañjanasampādanaṃ ācikkhi. Sā taṃ sampādetvā attano parivārā pañcasatā gaṇikāyo sasaṅghaṃ satthāraṃ parivisitvā ‘‘khamāpanasahāyikā hothā’’ti vatvā punadivase tathā tāhi gaṇikāhi saddhiṃ satthu bhattakiccāvasāne satthāraṃ vanditvā ‘‘ahaṃ bhagavā uttarāya aparajjhiṃ, khamatu me uttarā’’ti āha. Satthā ‘‘khama, uttare’’ti vatvā ‘‘khamāmi, bhagavā’’ti vutte ‘‘akkodhena jine kodha’’ntiādikaṃ (dha. pa. 223) dhammaṃ desesi. Uttarā puretarameva sāmikañca sassusasure ca satthu santike upanesi. Desanāvasāne te ca tayo janā, sabbā ca gaṇikāyo sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsūti. Evaṃ uttarāya upāsikāya pakkuthitasappinā pīḷābhāvo samādhivipphārā iddhi.

သိရိမာသည် ထိုနှစ်ဦးတို့၏ ပြုံးရယ်သော အမူအရာကို မြင်သော် "ငါသည်ပင် ဤအိမ်၏ အိမ်ရှင်မ ဖြစ်နေပြီ" ဟု ထင်မှတ်ကာ ငြူစူဝန်တိုစိတ် လွှမ်းမိုးလျက် ဥတ္တရာအပေါ် အမျက်ထွက်ပြီး "သူ့ကို ဆင်းရဲဒုက္ခ ရောက်စေအံ့" ဟု နှလုံးသွင်းကာ ပြာသာဒ်ပေါ်မှ သက်ဆင်းလာလေသည်။ ဥတ္တရာသည်လည်း ထိုအခြင်းအရာကို သိသဖြင့် ထိုင်ခုံ၌ ထိုင်ကာ ထိုသိရိမာအပေါ် မေတ္တာစိတ် ပွားများထား၏။ သိရိမာသည် ပြာသာဒ်မှ သက်ဆင်းကာ စားဖိုအိမ်သို့ ဝင်ပြီးလျှင် မုန့်ကြော်သောအိုးမှ ဆူပွက်နေသော ထောပတ်ပူများကို ယောင်းမပြည့်တိုက် ယူဆောင်ကာ ဥတ္တရာ၏ ဦးခေါင်းထက်သို့ လောင်းချလိုက်လေသည်။ သို့သော် ထိုထောပတ်ပူသည် ကြာရွက်ပေါ်ရှိ ရေအေးကဲ့သို့ပင် လျှောကျသွားလေ၏။ ဥတ္တရာ၏ ကျွန်မတို့သည် သိရိမာကို လက်ခြေတို့ဖြင့် ဝိုင်းဝန်းရိုက်နှက်၍ မြေပေါ်သို့ လဲကျစေကြ၏။ ဥတ္တရာသည် မေတ္တာဈာန်မှ ထလာပြီးလျှင် ကျွန်မတို့ကို တားမြစ်လေ၏။ ထိုအခါ သိရိမာသည် ဥတ္တရာအား ကန်တော့တောင်းပန်လေသည်။ ဥတ္တရာက "နက်ဖြန် မြတ်စွာဘုရား၏ ရှေ့တော်မှောက်၌ ကန်တော့တောင်းပန်လော့" ဟု ဆိုပြီးလျှင် မိမိကိုယ်တိုင် ဝေယျာဝစ္စပြုလုပ်ခွင့် တောင်းပန်လာသော သိရိမာအား ဟင်းလျာချက်ပြုတ် စီမံနည်းကို သင်ကြားပေးလေသည်။ ထိုသိရိမာသည် ဟင်းလျာတို့ကို စီရင်ပြီးနောက် မိမိ၏ အခြံအရံဖြစ်သော ငါးရာသော ပြည့်တန်ဆာမတို့ကို "ငါ တောင်းပန်ကန်တော့ရာ၌ အဖော်အပေါင်း ပြုကြပါကုန်" ဟု ဆိုကာ သံဃာတော်နှင့်တကွသော မြတ်စွာဘုရားကို လုပ်ကျွေးလှူဒါန်းလေသည်။ နောက်တစ်နေ့၌ ထိုအတိုင်းပင် ထိုပြည့်တန်ဆာမတို့နှင့်အတူ မြတ်စွာဘုရား ဆွမ်းဘုဉ်းပေးပြီးချိန်တွင် မြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုး၍ "မြတ်စွာဘုရား၊ တပည့်တော်မသည် ဥတ္တရာအပေါ် ပြစ်မှားမိပါပြီ၊ ဥတ္တရာသည် တပည့်တော်မအား ခွင့်လွှတ်ပါစေတော်မူပါ" ဟု လျှောက်ထားလေသည်။ မြတ်စွာဘုရားက "ဥတ္တရာ၊ ခွင့်လွှတ်လိုက်ပါလော့" ဟု မိန့်တော်မူရာ "မြတ်စွာဘုရား၊ ခွင့်လွှတ်ပါသည်" ဟု လျှောက်ထားလတ်သော် မြတ်စွာဘုရားသည် "အမျက်မထွက်ခြင်းဖြင့် အမျက်ထွက်သူကို အောင်ရာ၏" အစရှိသော တရားဒေသနာကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ဥတ္တရာသည် ဆွမ်းမကပ်မီကပင် မိမိ၏ လင်သားနှင့် ယောက္ခမနှစ်ပါးတို့ကို မြတ်စွာဘုရား၏ ထံမှောက်သို့ ခေါ်ဆောင်လာခဲ့သည်။ ဒေသနာတော်၏အဆုံး၌ ထိုသူသုံးဦးနှင့် အလုံးစုံသော ပြည့်တန်ဆာမတို့သည် သောတာပတ္တိဖိုလ်၌ တည်ကြလေကုန်၏။ ဤသို့ ဥတ္တရာဥပါသိကာမအား ဆူပွက်နေသော ထောပတ်ပူဖြင့် လောင်းချသော်လည်း ပူလောင်နာကျင်မှု မရှိခြင်းသည် သမာဓိဝိပ္ဖါရအဘိညာဉ် (သမာဓိပျံ့နှံ့ခြင်းတန်ခိုး) မည်၏။

Sāmāvatī upāsikā nāma kosambiyaṃ udenassa rañño aggamahesī. Tassa hi rañño pañcasatapañcasataitthiparivārā tisso aggamahesiyo ahesuṃ. Tāsaṃ sāmāvatī bhaddiyanagare bhaddiyaseṭṭhino dhītā. Pitari kālaṅkate pitu sahāyakassa kosambiyaṃ ghositaseṭṭhino ghare pañcasataitthiparivāravaḍḍhitaṃ vayappattaṃ rājā disvā sañjātasineho saparivāramattano gharaṃ netvā abhisekaṭṭhānaṃ adāsi. Caṇḍapajjotassa rañño dhītā vāsuladattā nāma ekā mahesī. Māgaṇḍiyabrāhmaṇassa dhītā bhagavato pādaparicārikaṃ katvā pitarā diyyamānā –

သာမာဝတီအမည်ရှိသော ဥပါသိကာမသည် ကောသမ္ဗီပြည်၌ ဥဒေနမင်းကြီး၏ မိဖုရားကြီးတစ်ပါး ဖြစ်သည်။ ထိုမင်းကြီးအား ငါးရာစီ ငါးရာစီသော အခြံအရံများရှိကြသည့် မိဖုရားကြီး သုံးပါး ရှိသည်။ ထိုသုံးပါးတို့အနက် သာမာဝတီသည် ဘဒ္ဒိယမြို့မှ ဘဒ္ဒိယသူဌေး၏ သမီးဖြစ်သည်။ ဖခင်သူဌေး ကွယ်လွန်ပြီးနောက် ဖခင်၏ မိတ်ဆွေဖြစ်သော ကောသမ္ဗီပြည်မှ ဃောသိတသူဌေး၏ အိမ်၌ မိန်းမအခြံအရံ ငါးရာနှင့်တကွ ကြီးပြင်းလာကာ အရွယ်ရောက်လာသော သာမာဝတီကို ဥဒေနမင်းကြီး မြင်တွေ့တော်မူသဖြင့် ပြင်းစွာ ချစ်ခင်မြတ်နိုးစိတ် ဖြစ်ပေါ်ကာ သူမကို အခြံအရံနှင့်တကွ မိမိ၏ နန်းတော်သို့ ခေါ်ဆောင်သွားပြီးလျှင် မိဖုရားကြီးအရာ၌ ဘိသိက်မြှောက်တော်မူ၏။ စဏ္ဍပဇ္ဇောတမင်းကြီး၏ သမီးတော်ဖြစ်သော ဝါသုလဒတ္တာ အမည်ရှိသော မိဖုရားတစ်ပါးလည်း ရှိသေး၏။ ထို့ပြင် မာဂဏ္ဍိယပုဏ္ဏား၏ သမီးတော်ကိုလည်း မြတ်စွာဘုရားအား ခြေရင်းအလုပ်အကျွေး (ဇနီး) အဖြစ် ပြုရန် ဖခင်ပုဏ္ဏားက ဆက်သလှူဒါန်းလတ်သော်—

‘‘Disvāna taṇhaṃ aratiṃ ragañca, nāhosi chando api methunasmiṃ;

Kimevidaṃ muttakarīsapuṇṇaṃ, pādāpi naṃ samphusituṃ na icche’’ti. (su. ni. 841) –

"တဏှာ၊ အရတီ၊ ရာဂါ (မာရ်သမီးတော် သုံးပါး) တို့ကို မြင်ရသော်လည်း ငါသည် မေထုန်မှု၌ စိတ်ညွတ်ခြင်း မရှိခဲ့ပေ။ ကျင်ကြီးကျင်ငယ်တို့ဖြင့် ပြည့်နှက်နေသော ဤကိုယ်ကို အဘယ်ကြောင့် ညွတ်ရအံ့နည်း၊ ငါသည် ၎င်းကို ခြေဖြင့်ပင် ထိရန် မလိုလားပေ" ဟူသော ဂါထာကို—

Bhagavatā [Pg.288] bhāsitaṃ gāthaṃ sutvā bhagavati āghātaṃ bandhi. Tassā mātāpitaro māgaṇḍiyasuttadesanāvasāne anāgāmiphalaṃ patvā pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Tassā cūḷapitā māgaṇḍiyo taṃ kosambiṃ netvā rañño adāsi. Sā rañño ekā mahesī.

မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော ဤဂါထာကို ကြားရသဖြင့် မာဂဏ္ဍီသည် မြတ်စွာဘုရားအပေါ် ရန်ငြိုးဖွဲ့လေ၏။ သူမ၏ မိဘတို့မူကား မာဂဏ္ဍိယသုတ် ဒေသနာတော်၏အဆုံး၌ အနာဂါမိဖိုလ်သို့ ရောက်ကြပြီးလျှင် ရဟန်းပြု၍ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိသွားကြလေကုန်၏။ ထိုမာဂဏ္ဍီ၏ ဦးလေးဖြစ်သော မာဂဏ္ဍိယသည် သူမကို ကောသမ္ဗီပြည်သို့ ခေါ်ဆောင်သွားကာ ဥဒေနမင်းကြီးထံ ဆက်သခဲ့သဖြင့် သူမသည်လည်း မင်းကြီး၏ မိဖုရားတစ်ပါး ဖြစ်လာလေသည်။

Atha kho ghositaseṭṭhi kukkuṭaseṭṭhi pāvārikaseṭṭhīti tayo seṭṭhino loke tathāgatuppādaṃ sutvā jetavanaṃ satthu santikaṃ gantvā dhammaṃ sutvā sotāpattiphalaṃ patvā aḍḍhamāsaṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā satthu kosambigamanaṃ āyācitvā kosambiṃ gantvā ghositārāmo kukkuṭārāmo pāvārikārāmoti tayo janā tayo ārāme kārāpetvā anupubbena tattha āgataṃ satthāraṃ paṭipāṭiyā ekekasmiṃ divase ekekasmiṃ vihāre vasāpetvā ekeko sasaṅghassa bhagavato mahādānamadāsi. Athekadivasaṃ tesaṃ upaṭṭhāko sumano nāma mālākāro seṭṭhino āyācitvā sasaṅghaṃ satthāraṃ bhojetuṃ attano ghare nisīdāpesi. Tasmiṃ khaṇe sāmāvatiyā paricārikā khujjuttarā nāma dāsī aṭṭha kahāpaṇe gahetvā tassa gharaṃ agamāsi. So ‘‘sasaṅghassa tāva satthuno parivesanasahāyā hohī’’ti āha. Sā tathā katvā satthu bhattakiccāvasāne dhammadesanaṃ sutvā sotāpannā hutvā aññadā cattāro kahāpaṇe attano ādiyantī adinnaṃ ādiyituṃ abhabbattā aṭṭhahi kahāpaṇehi pupphāni ādāya sāmāvatiyā upanāmesi. Tāya pupphānaṃ bahubhāvakāraṇaṃ puṭṭhā musā bhaṇituṃ abhabbattā yathāsabhāvaṃ āha. ‘‘Ajja kasmā na gaṇhī’’ti vuttā ‘‘sammāsambuddhassa dhammaṃ sutvā amataṃ sacchākāsi’’nti āha. ‘‘Amma uttare, taṃ dhammaṃ amhākampi kathehī’’ti. ‘‘Tena hi maṃ nhāpetvā suddhaṃ vatthayugaṃ datvā ucce āsane nisīdāpetvā sabbā nīcāsanesu nisīdathā’’ti āha. Tā sabbāpi tathā kariṃsu. Sā sekhapaṭisambhidappattā ariyasāvikā ekaṃ vatthaṃ nivāsetvā ekaṃ uttarāsaṅgaṃ katvā bījaniṃ gahetvā tāsaṃ dhammaṃ desesi. Sāmāvatī ca pañcasatā ca itthiyo sotāpattiphalaṃ pāpuṇiṃsu. Tā sabbāpi khujjuttaraṃ vanditvā ‘‘amma, ajjato paṭṭhāya veyyāvaccaṃ akatvā amhākaṃ mātuṭṭhāne ācariyaṭṭhāne ca ṭhatvā satthārā [Pg.289] desitadesitaṃ dhammaṃ sutvā amhākaṃ kathehī’’ti āhaṃsu. Sā tathā karontī aparabhāge tipiṭakadharā hutvā satthārā bahussutānaṃ upāsikānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapitā aggaṭṭhānaṃ labhi. Sāmāvatimissikā buddhassa dassanaṃ pihenti, dasabale antaravīthiṃ paṭipanne vātapānesu appahontesu bhittiṃ bhinditvā satthāraṃ olokenti, vandanapūjanañca karonti.

ထို့နောက် ဃောသိတသူဌေး၊ ကုက္ကုဋသူဌေး၊ ပါဝါရိကသူဌေး ဟူသော သူဌေးသုံးဦးတို့သည် လောက၌ မြတ်စွာဘုရား ပွင့်တော်မူသည်ကို ကြားသိရသဖြင့် ဇေတဝန်ကျောင်းတော်ရှိ မြတ်စွာဘုရားထံသို့ သွားရောက်ကာ တရားတော်ကို နာယူကြပြီးလျှင် သောတာပတ္တိဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိကြလေသည်။ ထို့နောက် မြတ်စွာဘုရား အမှူးရှိသော သံဃာတော်များအား ဆယ့်ငါးရက်ပတ်လုံး အလှူကြီး ပေးလှူကြပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရားအား ကောသမ္ဗီပြည်သို့ ကြွရောက်တော်မူရန် တောင်းပန်ကာ ကောသမ္ဗီပြည်သို့ ပြန်သွားကြသည်။ ထို့နောက် ဃောသိတာရုံ၊ ကုက္ကုဋာရုံ၊ ပါဝါရိကာရုံ ဟုဆိုအပ်သော အရံသုံးခုတို့ကို တည်ဆောက်လှူဒါန်းကြပြီး အစဉ်အတိုင်း ထိုကောသမ္ဗီပြည်သို့ ကြွရောက်တော်မူလာသော မြတ်စွာဘုရားကို တစ်ကျောင်းစီ၌ တစ်ရက်စီ သီတင်းသုံး စံနေစေကာ တစ်ဦးချင်းစီ သံဃာတော်နှင့်တကွ မြတ်စွာဘုရားအား အလှူကြီး ပေးလှူကြလေသည်။ တစ်နေ့သ၌ ထိုသူဌေးသုံးဦးတို့၏ အလုပ်အကျွေး ဖြစ်သော သုမနအမည်ရှိသော ပန်းကုန်သည်သည် သူဌေးတို့အား ခွင့်ပန်ကာ သံဃာတော်နှင့်တကွ မြတ်စွာဘုရားကို ဆွမ်းလုပ်ကျွေးခြင်းငှာ မိမိ၏အိမ်၌ သီတင်းသုံး စံနေစေ၏။ ထိုအချိန်တွင် သာမာဝတီ၏ အလုပ်အကျွေး ဖြစ်သော ခုဇ္ဇုတ္တရာ အမည်ရှိသော အိမ်ကျွန်မသည် ရှစ်အသပြာတို့ကို ယူဆောင်၍ ထိုသုမနပန်းသည်၏ အိမ်သို့ ရောက်လာခဲ့၏။ ထိုသုမနပန်းသည်က "သံဃာနှင့်တကွ မြတ်စွာဘုရားအား ဆွမ်းလုပ်ကျွေးရာ၌ အဖော်ပြုပါဦးလော့" ဟု ပြောဆို၏။ ခုဇ္ဇုတ္တရာသည် ထိုအတိုင်း ကူညီလုပ်ကျွေးပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရား၏ ဆွမ်းဘုဉ်းပေးခြင်း ကိစ္စအဆုံး၌ တရားတော်ကို နာယူရသဖြင့် သောတာပန် ဖြစ်သွားလေ၏။ အခြားနေ့များတွင် မိမိအတွက် လေးအသပြာကို ယူလေ့ရှိသော်လည်း မပေးအပ်သော ပစ္စည်းကို ယူခြင်းငှာ မထိုက်တန်တော့သဖြင့် ရှစ်အသပြာလုံးဖြင့် ပန်းများကို ဝယ်ယူကာ သာမာဝတီအား ဆက်သလေ၏။ သာမာဝတီက ပန်းများ ပုံမှန်ထက် များပြားရခြင်း၏ အကြောင်းကို မေးမြန်းသောအခါ လိမ်လည်ပြောဆိုခြင်း မပြုထိုက်တော့သဖြင့် ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း လျှောက်တင်လေ၏။ "ယနေ့ အဘယ်ကြောင့် မချန်ဘဲ အကုန်ဝယ်သနည်း" ဟု မေးရာတွင် ခုဇ္ဇုတ္တရာက "မြတ်စွာဘုရား၏ တရားတော်ကို နာယူရသဖြင့် နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုရပါပြီ (သောတာပန် ဖြစ်ပါပြီ)" ဟု ပြောဆို၏။ ထိုအခါ သာမာဝတီက "ရှင်မဥတ္တရာ၊ ထိုတရားကို ငါတို့အားလည်း ဟောကြားပါဦးလော့" ဟု ဆိုသော် ခုဇ္ဇုတ္တရာက "ထိုသို့ တရားနာလိုလျှင် ငါ့ကို ရေချိုးစေ၍ ဖြူစင်သော အဝတ်အစုံကို ပေးကာ မြင့်မြတ်သော နေရာ၌ ထိုင်နေစေပြီး သင်တို့အားလုံးသည် နိမ့်သော နေရာတို့၌ ထိုင်ကြကုန်လော့" ဟု ဆို၏။ သာမာဝတီ အမှူးရှိသော မိန်းမအားလုံးတို့သည်လည်း ထိုအတိုင်း ပြုကြကုန်၏။ သေက္ခတို့ ရအပ်သော ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ်ကို ရရှိထားသော အရိယာတပည့်မ ဖြစ်သော ခုဇ္ဇုတ္တရာသည် အဝတ်တစ်ထည်ကို ဝတ်ဆင်၍ အဝတ်တစ်ထည်ကို ကိုယ်ဝတ်အဖြစ် ခြုံကာ ယပ်တောင်ကို ကိုင်လျက် သာမာဝတီ အမှူးရှိသော ထိုငါးရာသော မိန်းမတို့အား တရားဟောကြားလေ၏။ သာမာဝတီနှင့် ထိုငါးရာသော မိန်းမတို့သည်လည်း သောတာပတ္တိဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိကြလေသည်။ ထိုမိန်းမအားလုံးတို့သည်လည်း ခုဇ္ဇုတ္တရာကို ရှိခိုးကြပြီးလျှင် "အမေ... ယနေ့မှစ၍ ဝေယျာဝစ္စ အမှုကိစ္စများကို မပြုစေဘဲ ငါတို့၏ မိခင်သဖွယ်၊ ဆရာသဖွယ် အရာ၌ တည်လျက် မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူသမျှ တရားတော်များကို နာယူကာ ငါတို့အား ဟောကြားပါလော့" ဟု တောင်းပန်ကြကုန်၏။ ခုဇ္ဇုတ္တရာသည်လည်း ထိုအတိုင်း ဟောကြားပေးရာ နောင်အခါ၌ ပိဋကတ်သုံးပုံကို ဆောင်သော တပည့်မ ဖြစ်လာပြီး မြတ်စွာဘုရားက ဗဟုသုတအရာ၌ အသာဆုံး ဖြစ်သော ဧတဒဂ်ဘွဲ့ထူးဖြင့် ချီးမြှောက်တော်မူလေသည်။ သာမာဝတီ အမှူးရှိသော မိန်းမတို့သည် မြတ်စွာဘုရားအား ဖူးမြော်လိုကြသော်လည်း ပြတင်းပေါက်များက မလောက်ငသဖြင့် နံရံများကို ဖောက်၍ မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြော်ကြပြီးလျှင် ရှိခိုးပူဇော်ခြင်းကိုလည်း ပြုကြကုန်၏။

Māgaṇḍiyā tattha gatā tāni chiddāni disvā tattha kāraṇaṃ pucchantī satthu āgatabhāvaṃ ñatvā bhagavati āghātena tāsampi kujjhitvā ‘‘mahārāja, sāmāvatimissikānaṃ bahiddhā patthanā atthi, bhittiṃ bhinditvā samaṇaṃ gotamaṃ olokenti, katipāhena taṃ māressantī’’ti rājānaṃ āha. Rājā chiddāni disvāpi tassā vacanaṃ na saddahi, uddhacchiddakavātapānāni kārāpesi. Puna māgaṇḍiyā rājānaṃ tāsu bhinditukāmā aṭṭha sajīvakukkuṭe āharāpetvā ‘‘mahārāja, tāsaṃ vīmaṃsanatthaṃ ime kukkuṭe māretvā ‘mamatthāya pacāhī’ti pesehī’’ti āha. Rājā tathā pesesi. Tāya ‘‘pāṇātipātaṃ na karomā’’ti vutte puna ‘‘tassa samaṇassa gotamassa pacitvā pesehī’’ti āha. Raññā tathā pesite māgaṇḍiyā aṭṭha māritakukkuṭe tathā vatvā pesesi. Sāmāvatī pacitvā dasabalassa pāhesi. Māgaṇḍiyā tenapi rājānaṃ kopetuṃ nāsakkhi.

မာဂဏ္ဍီသည် ထိုသာမာဝတီ၏ အဆောင်သို့ သွားရောက်သောအခါ ထိုနံရံရှိ အပေါက်များကို မြင်၍ ထိုအပေါက်များ ပြုလုပ်ရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းကို မေးမြန်းရာ မြတ်စွာဘုရား ကြွတော်မူလာကြောင်း သိရှိသွားလေသည်။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားအပေါ် ရန်ငြိုးဖွဲ့ကာ ထိုသာမာဝတီတို့အားလည်း အမျက်ထွက်လျက် မင်းကြီးအား "မြတ်သောမင်းကြီး... သာမာဝတီအမှူးရှိသော မိဖုရားတို့သည် နန်းပြင်ပ၌ တောင့်တသောသူ ရှိကြကုန်၏၊ နံရံကို ဖောက်၍ ရဟန်းဂေါတမကို ဖူးမြော်ကြကုန်၏၊ နှစ်ရက်သုံးရက်အတွင်း သင်မင်းကြီးကို သတ်ကြလိမ့်မည်" ဟု လျှောက်တင်လေ၏။ မင်းကြီးသည် နံရံရှိ အပေါက်များကို မြင်သော်လည်း မာဂဏ္ဍီ၏ စကားကို မယုံကြည်ဘဲ အထက်ပိုင်း၌သာ လေဝင်လေထွက် ပြတင်းပေါက်များကို ပြုလုပ်စေခဲ့သည်။ တစ်ဖန် မာဂဏ္ဍီသည် သာမာဝတီအမှူးရှိသော မိဖုရားတို့အား မင်းကြီးနှင့် ကွဲပြားစေလိုသဖြင့် ကြက်အရှင် ရှစ်ကောင်ကို ယူဆောင်လာစေပြီး "မြတ်သောမင်းကြီး... ထိုမိဖုရားတို့ကို စမ်းသပ်ရန်အတွက် ဤကြက်များကို သတ်၍ 'ငါ့အတွက် ချက်ပါ' ဟု ဆိုကာ ပို့စေပါလော့" ဟု လျှောက်တင်၏။ မင်းကြီးသည် ထိုအတိုင်း ပို့စေရာ သာမာဝတီတို့က "ငါတို့သည် သူ့အသက်သတ်ခြင်း (ပါဏာတိပါတကံ) ကို မပြုဝံ့ပါ" ဟု ငြင်းပယ်၏။ တစ်ဖန် မာဂဏ္ဍီက "ထိုသို့ဆိုလျှင် ထိုရဟန်းဂေါတမအတွက် ချက်၍ ပို့စေပါလော့" ဟု လျှောက်ပြန်ရာ မင်းကြီးက ထိုအတိုင်း ထပ်မံစေခိုင်းသောအခါ မာဂဏ္ဍီသည် သတ်ပြီးသား ကြက်ရှစ်ကောင်ကို ယူဆောင်စေ၍ ရှေးနည်းတူ စေခိုင်းလေသည်။ ထိုအခါ သာမာဝတီသည် ချက်ပြုတ်၍ မြတ်စွာဘုရားအား လှူဒါန်းရန် ပို့စေခဲ့သည်။ ထိုသို့သော အကြောင်းဖြင့်လည်း မာဂဏ္ဍီသည် မင်းကြီးကို သာမာဝတီအပေါ် အမျက်ထွက်စေရန် မတတ်နိုင်ခဲ့ပေ။

Rājā pana tīsu mahesīsu ekekissā vasanaṭṭhāne satta satta divasāni vasati. Rājā attano gamanaṭṭhānaṃ hatthikantavīṇaṃ ādāya gacchati. Māgaṇḍiyā rañño sāmāvatiyā pāsādagamanakāle dāṭhā agadena dhovāpetvā veḷupabbe pakkhipāpetvā ekaṃ kaṇhasappapotakaṃ āharāpetvā antovīṇāya pakkhipitvā mālāguḷakena chiddaṃ pidahi. Taṃ rañño tattha gatakāle aparāparaṃ vicarantī viya hutvā vīṇāchiddato mālāguḷakaṃ apanesi. Sappo nikkhamitvā passasanto phaṇaṃ katvā sayanapiṭṭhe nipajji. Sā āha – ‘‘dhī sappo’’ti mahāsaddamakāsi. Rājā sappaṃ disvā kujjhi. Sāmāvatī rañño kuddhabhāvaṃ ñatvā pañcannaṃ itthisatānaṃ saññamadāsi ‘‘ajja odhisakamettāpharaṇena rājānaṃ pharathā’’ti. Sayampi tathā akāsi. Rājā sahassathāmadhanuṃ ādāya jiyaṃ poṭhetvā sāmāvatiṃ [Pg.290] dhure katvā sabbā tā itthiyo paṭipāṭiyā ṭhapāpetvā visapītaṃ khurappaṃ sannayhitvā dhanuṃ pūretvā aṭṭhāsi. Khurappaṃ neva khipituṃ, na oropituṃ sakkoti, gattehi sedā muccanti, sarīraṃ vedhati, mukhato kheḷo patati, gaṇhitabbagahaṇaṃ na passati, atha naṃ sāmāvatī ‘‘kiṃ, mahārāja, kilamasī’’ti āha. ‘‘Āma, devi, kilamāmi, avassayo me hohī’’ti. ‘‘Sādhu, mahārāja, khurappaṃ pathavīmukhaṃ karohī’’ti. Rājā tathā akāsi. Sā ‘‘rañño hatthato khurappaṃ muccatū’’ti adhiṭṭhāsi. Tasmiṃ khaṇe khurappaṃ mucci. Rājā taṃkhaṇaññeva udake nimujjitvā allavattho allakeso sāmāvatiyā pādesu nipatitvā ‘‘khama, devi, mayhaṃ –

ဥဒေနမင်းကြီးသည် မိဖုရားကြီး သုံးဦးတို့တွင် တစ်ဦးချင်းစီ၏ နန်းဆောင်၌ ခုနစ်ရက်စီ စံနေတော်မူ၏။ မင်းကြီးသည် မိမိသွားရာ အရပ်သို့ ဆင်အပေါင်းကို နှစ်သက်စေတတ်သော ဟတ္ထိကန္တစောင်းကို ယူဆောင်၍ သွားလေ့ရှိ၏။ မာဂဏ္ဍီသည် မင်းကြီး သာမာဝတီ၏ ပြာသာဒ်သို့ ကြွမည့်အချိန်တွင် အစွယ်တို့ကို အဆိပ်ဖြေဆေးဖြင့် ပွတ်တိုက်စေပြီးနောက် ဝါးဆစ်ထဲသို့ ထည့်ကာ မြွေဟောက်ငယ်တစ်ကောင်ကို ယူဆောင်စေခဲ့၍ စောင်း၏အတွင်း၌ ထည့်သွင်းကာ ပန်းကုံးဖြင့် အပေါက်ကို ပိတ်ဆို့ထားလေ၏။ မင်းကြီး သာမာဝတီ၏ ပြာသာဒ်သို့ ရောက်ရှိသောအခါ မာဂဏ္ဍီသည် ထိုမှဤမှ လှည့်လည်သွားလာဟန် ပြုလုပ်ပြီး စောင်းပေါက်မှ ထိုပန်းကုံးကို ဖယ်ရှားလိုက်၏။ ထိုအခါ မြွေသည် ထွက်လာပြီး ပါးပြင်းထောင်ကာ မှုတ်လျက် စက်တော်သလွန်ပေါ်၌ ခွေ၍နေလေ၏။ ထိုအခါ မာဂဏ္ဍီက "မြွေပါတကား၊ စက်ဆုပ်ဖွယ် ကောင်းလှဘိ၏" ဟု အသံကျယ်စွာ ဟစ်အော်လေ၏။ မင်းကြီးသည် မြွေကို မြင်သောအခါ သာမာဝတီအပေါ် ပြင်းစွာ အမျက်ထွက်လေ၏။ သာမာဝတီသည် မင်းကြီး၏ အမျက်ထွက်သည်ကို သိရှိသဖြင့် ငါးရာသော မိန်းမတို့အား "ယနေ့ မင်းကြီးအား မေတ္တာကမ္မဋ္ဌာန်းကို နှံ့စပ်စေသောအားဖြင့် မေတ္တာပွားကြကုန်လော့" ဟု အမှတ်သညာပေး၏။ မိမိကိုယ်တိုင်လည်း ထိုအတိုင်း မေတ္တာပွားများလေ၏။ မင်းကြီးသည် ပိုလ်တစ်ထောင် (ပိဿာချိန် လေးဆယ်) အားဖြင့် တင်ရသော လေးကို ညှို့တင်၍ သာမာဝတီကို အဦးထားကာ မိန်းမအားလုံးကို အစဉ်အတိုင်း ရပ်နေစေပြီးလျှင် အဆိပ်လူးမြားကို တင်၍ လေးကို ရှေ့ရှုရွယ်လျက် ရပ်နေ၏။ သို့သော် မြားကို ပစ်လည်းမပစ်နိုင်၊ အောက်သို့လည်း မချနိုင်ဘဲ ကိုယ်မှ ချွေးများ ယိုစီးကျကာ တစ်ကိုယ်လုံး တုန်လှုပ်လျက် ခံတွင်းမှ တံတွေးမြှုပ်များ စစီထွက်ကာ မည်သို့မျှ သိမ်းဆည်းရန် အစွမ်းမရှိ ဖြစ်နေတော့သည်။ ထိုအခါ သာမာဝတီက "မြတ်သောမင်းကြီး... အဘယ်ကြောင့် ပင်ပန်းနေပါသနည်း" ဟု မေးမြန်း၏။ "မိဖုရား... ငါ ပင်ပန်းလှ၏၊ ငါ၏ ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်ပါလော့" ဟု မင်းကြီးက ပြောဆိုရာ သာမာဝတီက "ကောင်းပြီ မင်းကြီး... မြားကို မြေကြီးသို့ ရှေးရှုပြုလိုက်ပါလော့" ဟု ဆို၏။ မင်းကြီးသည် ထိုအတိုင်း ပြု၏။ သာမာဝတီက "မင်းကြီး၏ လက်မှ မြားသည် လွတ်စေသတည်း" ဟု အဓိဋ္ဌာန်ပြုရာ ထိုခဏ၌ပင် မြားသည် လွတ်သွားလေသည်။ မင်းကြီးသည် ထိုခဏ၌ပင် ရေထဲ၌ ငုပ်လျှိုးကာ စိုရွှဲသောအဝတ်၊ စိုစွတ်သော ဆံပင်ရှိသည်ဖြစ်၍ သာမာဝတီ၏ ခြေရင်း၌ ဝပ်စင်းကာ "မိဖုရား... ငါ့အား သည်းခံတော်မူပါ။

‘Sammuyhāmi pamuyhāmi, sabbā muyhanti me disā;

Sāmāvatī maṃ tāyassu, tvañca me saraṇaṃ bhavā’’’ti. – āha;

ငါသည် ပြင်းစွာတွေဝေလျက် ရှိပါ၏၊ ငါ့အား အရပ်မျက်နှာ အားလုံးတို့သည် မထင်မရှား တွေဝေနေကြကုန်၏။ ရှင်မသာမာဝတီ... ငါ့ကို စောင့်ရှောက်တော်မူပါ၊ သင်သည်လည်း ငါ၏ ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်ပါလော့ ဟု လျှောက်တင်လေ၏။

Sāmāvatī –

သာမာဝတီကလည်း—

‘‘Mā maṃ tvaṃ saraṇaṃ gaccha, yamahaṃ saraṇaṃ gatā;

Saraṇaṃ gaccha taṃ buddhaṃ, tvañca me saraṇaṃ bhavā’’ti. –

သင်မင်းကြီးသည် ကျွန်တော်မကို ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ မဆည်းကပ်ပါနှင့်။ ကျွန်တော်မသည် အကြင်မြတ်စွာဘုရားကို ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်ပါ၏၊ ထိုမြတ်စွာဘုရားကိုသာ ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်တော်မူပါ။ သင်မင်းကြီးသည်လည်း ကျွန်တော်မ၏ ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်တော်မူပါ ဟု လျှောက်တင်လေ၏။

Āha. Rājā ‘‘tena hi taṃ saraṇaṃ gacchāmi satthārañca, varañca te dammī’’ti āha. Sā ‘‘varo gahito hotu, mahārājā’’ti āha. Rājā satthāraṃ upasaṅkamitvā saraṇaṃ gantvā nimantetvā buddhappamukhassa saṅghassa sattāhaṃ mahādānaṃ datvā ‘‘sāmāvatiṃ varaṃ gaṇhāhī’’ti āha. ‘‘Sādhu, mahārāja, imaṃ me varaṃ dehi, satthā pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ idhāgacchatu, dhammaṃ sossāmī’’ti āha. Rājā satthāraṃ vanditvā ‘‘bhante, pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ nibaddhaṃ idhāgacchatha, sāmāvatimissikā ‘dhammaṃ sossāmā’ti vadantī’’ti āha. Satthā ‘‘mahārāja, buddhānaṃ nāma ekaṭṭhānaṃ nibaddhaṃ gantuṃ na vaṭṭati, mahājanopi paccāsīsatī’’ti āha. ‘‘Tena hi, bhante, bhikkhū āṇāpethā’’ti. Satthā ānandattheraṃ āṇāpesi. Thero pañca bhikkhusatāni ādāya nibaddhaṃ rājakulaṃ gacchati. Tāpi devīpamukhā itthiyo theraṃ bhojetvā dhammaṃ suṇiṃsu. Sāmāvatiñca satthā mettāvihārīnaṃ upāsikānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti. Evaṃ rañño khurappaṃ muñcituṃ avisahanabhāvo sāmāvatiyā upāsikāya samādhivipphārā iddhīti[Pg.291]. Ettha ca aveccappasādena vā okappanapasādena vā ratanattayasaraṇagamanena vā ratanattayaṃ upāsatīti upāsikāti vuccatīti.

ထိုအခါ မင်းကြီးက 'သို့ဖြစ်လျှင် ငါသည် သင်မိဖုရားကိုလည်းကောင်း၊ မြတ်စွာဘုရားကိုလည်းကောင်း ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်ပါ၏။ သင့်အား ဆုကိုလည်း ပေး၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မိဖုရားကလည်း 'မြတ်သောမင်းကြီး... ပေးအပ်သောဆုကို ကျွန်ုပ်လက်ခံယူပါပြီ' ဟု လျှောက်၏။ မင်းကြီးသည် မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ ကိုးကွယ်ရာဆည်းကပ်ပြီးလျှင် ပင့်ဖိတ်ကာ ဘုရားအမှူးရှိသော သံဃာတော်အား ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး အလှူကြီးကို ပေးလှူပြီးနောက် သာမာဝတီအား 'ဆုကို ယူဦးလော့' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'မြတ်သောမင်းကြီး... ကောင်းပါပြီ၊ ကျွန်ုပ်အား ဤဆုကို ပေးသနားတော်မူပါ၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန်းငါးရာတို့နှင့်အတူ ဤနန်းတော်သို့ ကြွလာတော်မူပါစေ၊ ကျွန်ုပ် တရားနာယူပါအံ့' ဟု လျှောက်၏။ မင်းကြီးသည် မြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုး၍ 'အရှင်ဘုရား... ရဟန်းငါးရာတို့နှင့်အတူ ဤသာမာဝတီ၏ ပြာသာဒ်သို့ အမြဲမပြတ် ကြွလာတော်မူပါကုန်လော့၊ သာမာဝတီအမှူးရှိသော မောင်းမတို့သည် တရားနာယူလိုကြပါကုန်၏' ဟု လျှောက်၏။ မြတ်စွာဘုရားက 'မြတ်သောမင်းကြီး... ဘုရားတို့၏ သဘောမည်သည် နေရာတစ်ခုတည်းသို့ အမြဲမပြတ် ကြွရောက်ရန် မသင့်တော်ပါ၊ လူအများကလည်း ဘုရားကြွလာတော်မူခြင်းကို တောင့်တကြကုန်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'သို့ဖြစ်လျှင် အရှင်ဘုရား... ရဟန်းတို့ကို အမိန့်ပေးတော်မူပါလော့' ဟု လျှောက်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်အား အမိန့်ပေးတော်မူ၏။ အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည် ရဟန်းငါးရာတို့ကို ခေါ်ဆောင်၍ နန်းတော်သို့ အမြဲမပြတ် ကြွတော်မူ၏။ သာမာဝတီမိဖုရား အမှူးရှိသော ထိုအမျိုးသမီးတို့သည်လည်း မထေရ်အား ဆွမ်းလုပ်ကျွေး၍ တရားနာကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် သာမာဝတီကို မေတ္တာဖြင့် နေလေ့ရှိသော ဥပါသိကာမတို့တွင် အမြတ်ဆုံးရာထူး၌ ထားတော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် မင်းကြီးသည် မြှားကို မလွှတ်နိုင်ခြင်း (မပစ်နိုင်ခြင်း) သည် ဥပါသိကာမ သာမာဝတီ၏ သမာဓိပြန့်ပြောခြင်းကြောင့်ဖြစ်သော တန်ခိုးကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ဤသာမာဝတီ ဥပါသိကာမဟူသော စကား၌ ရတနာသုံးပါးကို မပြိုမကွဲ ကြည်ညိုခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ သက်ဝင်ယုံကြည်ခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ရတနာသုံးပါးကို ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်ခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း ဆည်းကပ်တတ်သောကြောင့် 'ဥပါသိကာ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

17. Ariyiddhiniddese ariyā iddhīti cetovasippattānaṃ khīṇāsavaariyānaṃyeva sambhavato ariyā iddhīti vuccatīti. Idha bhikkhūti imasmiṃ sāsane khīṇāsavo bhikkhu. Aniṭṭhe vatthusminti ārammaṇapakatiyā amanāpe vatthusmiṃ satte vā saṅkhāre vā. Mettāya vā pharatīti satto ce hoti, mettābhāvanāya pharati. Dhātuto vā upasaṃharatīti saṅkhāro ce hoti, ‘‘dhātumatta’’nti dhātumanasikāraṃ upasaṃharati. Sattepi dhātūpasaṃhāro vaṭṭati. Asubhāya vā pharatīti satto ce, asubhabhāvanāya pharati. Aniccato vā upasaṃharatīti saṅkhāro ce, ‘‘anicca’’nti manasikāraṃ upasaṃharati. Tadubhayanti taṃ ubhayaṃ. Upekkhakoti chaḷaṅgupekkhāya upekkhako. Satoti sativepullappattattā. Sampajānoti paññāya sampajānakārittā. Cakkhunā rūpaṃ disvāti kāraṇavasena cakkhūti laddhavohārena rūpadassanasamatthena cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvā. Porāṇā panāhu – ‘‘cakkhu rūpaṃ na passati acittakattā, cittaṃ na passati acakkhukattā, dvārārammaṇasaṅghaṭṭane pana pasādavatthukena cittena passati. Īdisī panesā ‘dhanunā vijjhatī’tiādīsu viya sasambhārakathā nāma hoti. Tasmā cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvāti ayamettha attho’’ti (dha. sa. aṭṭha. 1352). Atha vā cakkhunā karaṇabhūtena rūpaṃ disvāti attho. Neva sumano hotīti gehasitasomanassapaṭikkhepo, na kiriyabhūtāya somanassavedanāya. Na dummanoti sabbadomanassapaṭikkhepo. Upekkhako viharatīti iṭṭhāniṭṭhārammaṇāpāthe parisuddhapakatibhāvāvijahanākārabhūtāya chasu dvāresu pavattanato ‘‘chaḷaṅgupekkhā’’ti laddhanāmāya tatramajjhattupekkhāya upekkhako viharati. Sotena saddaṃ sutvātiādīsupi eseva nayo.

၁၇. အရိယတန်ခိုးပြရာ၌ 'အရိယတန်ခိုး (အရိယိဒ္ဓိ)' ဟူသည်မှာ စိတ်ကို ဝသီဘော်နိုင်နင်းခြင်းသို့ ရောက်ပြီးသော ကိလေသာကုန်ပြီးသော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့အား သာလျှင် ဖြစ်ပေါ်နိုင်သောကြောင့် 'အရိယတန်ခိုး' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤသာသနာတော်၌ 'ရဟန်း' ဟူသည်မှာ ကိလေသာကုန်ပြီးသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။ 'မနှစ်သက်အပ်သော ဝတ္ထုအာရုံ၌' ဟူသည်မှာ အာရုံ၏ သဘာဝအားဖြင့် မနှစ်သက်ဖွယ်ဖြစ်သော သတ္တဝါ သို့မဟုတ် သင်္ခါရ ဝတ္ထုအာရုံ၌ ဖြစ်သည်။ 'မေတ္တာပွားလျက် နှံ့စေ၏' ဟူသည်မှာ သတ္တဝါ ဖြစ်ပါက မေတ္တာဘာဝနာပွားများခြင်းအားဖြင့် နှံ့စေခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဓာတ်အားဖြင့် ဆောင်ယူနှလုံးသွင်း၏' ဟူသည်မှာ သင်္ခါရ ဖြစ်ပါက 'ဓာတ်မျှသာတည်း' ဟု ဓာတ်အားဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်းကို ဆောင်ယူတတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ သတ္တဝါတို့၌လည်း ဓာတ်အားဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်းသည် သင့်လျော်၏။ 'အသုဘပွားလျက် နှံ့စေ၏' ဟူသည်မှာ သတ္တဝါ ဖြစ်ပါက အသုဘဘာဝနာပွားများခြင်းအားဖြင့် နှံ့စေခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အနိစ္စဟု ဆောင်ယူနှလုံးသွင်း၏' ဟူသည်မှာ သင်္ခါရ ဖြစ်ပါက 'အနိစ္စ' ဟူ၍ နှလုံးသွင်းခြင်းကို ဆောင်ယူတတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ထိုနှစ်ပါးစုံ' ဟူသည်မှာ ထိုမနှစ်သက်အပ်သော အာရုံနှင့် နှစ်သက်အပ်သော အာရုံ နှစ်ခုလုံးကို ဆိုလိုသည်။ 'လျစ်လျူရှုသူ' ဟူသည်မှာ ဆဠင်္ဂုပက္ခာ (အင်္ဂါခြောက်ပါးရှိသော လျစ်လျူရှုခြင်း) ဖြင့် လျစ်လျူရှုသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုသည်။ 'သတိရှိသူ' ဟူသည်မှာ သတိပြန့်ပြောသည်၏ အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'ဆင်ခြင်ဉာဏ်ရှိသူ' ဟူသည်မှာ ပညာဖြင့် ကောင်းစွာသိ၍ ပြုလုပ်ခြင်းရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'မျက်စိဖြင့် ရူပါရုံကို မြင်၍' ဟူသည်မှာ အကြောင်းအစွမ်းဖြင့် မျက်စိဟု ဝေါဟာရရအပ်သော၊ ရူပါရုံကို မြင်စွမ်းနိုင်သော စက္ခုဝိညာဉ်ဖြင့် ရူပါရုံကို မြင်၍ ဖြစ်သည်။ ရှေးအဋ္ဌကထာဆရာတို့သည်ကား 'မျက်စိသည် စိတ်မရှိသောကြောင့် ရူပါရုံကို မမြင်၊ စိတ်သည်လည်း မျက်စိမရှိသောကြောင့် ရူပါရုံကို မမြင်၊ စင်စစ်သော်ကား ဒွါရနှင့် အာရုံတို့ ထိခိုက်ခြင်းကြောင့် ပသာဒကို မှီရာရှိသော စိတ်ဖြင့် မြင်ခြင်းဖြစ်၏' ဟု ဆိုကုန်၏။ သို့သော်လည်း ဤသို့သော စကားမျိုးသည် လေးဖြင့် ပစ်၏ အစရှိသော ဝေါဟာရတို့၌ ကဲ့သို့ အဆောက်အအုံနှင့် ပြောသောစကား (သသမ္ဘာရကထာ) မည်၏။ ထို့ကြောင့် စက္ခုဝိညာဉ်ဖြင့် ရူပါရုံကို မြင်၍ ဟူသော အနက်သည် ဤနေရာ၌ အမှန်ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ တစ်နည်းကား အကြောင်းဖြစ်သော မျက်စိကြောင့် ရူပါရုံကို မြင်၍ ဟု အနက်ရ၏။ 'ဝမ်းမြောက်ခြင်းမရှိ' ဟူသည်မှာ ကာမဂုဏ်ကို မှီသော ဝမ်းမြောက်ခြင်း (ဂေဟဿိတသောမနဿ) ကို ပယ်မြစ်ခြင်းဖြစ်ပြီး ကြိယာဖြစ်သော သောမနဿဝေဒနာကို ပယ်ခြင်းမဟုတ်ပေ။ 'နှလုံးမသာမယာမဖြစ်' ဟူသည်မှာ ခပ်သိမ်းသော ဒေါမနဿကို ပယ်မြစ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'လျစ်လျူရှုလျက် နေ၏' ဟူသည်မှာ ချစ်ဖွယ်, မုန်းဖွယ် အာရုံတို့ ထင်လာသောအခါ စင်ကြယ်သော သဘာဝကို မစွန့်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဒွါရခြောက်ပါးတို့၌ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် 'ဆဠင်္ဂုပက္ခာ' ဟူသော အမည်ကို ရရှိသော တတြမဇ္ဈတ္တုပက္ခာဖြင့် လျစ်လျူရှုလျက် နေ၏။ နားဖြင့် အသံကို ကြား၍ အစရှိသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

18. Kammavipākajiddhiniddese sabbesaṃ pakkhīnanti sabbesaṃ pakkhijātānaṃ jhānābhiññā vināyeva ākāsena gamanaṃ. Tathā sabbesaṃ devānaṃ ākāsagamanaṃ dassanādīni ca. Ekaccānaṃ manussānanti paṭhamakappikānaṃ manussānaṃ. Ekaccānaṃ vinipātikānanti piyaṅkaramātā punabbasumātā phussamittā [Pg.292] dhammaguttātievamādīnaṃ sukhasamussayato vinipatitattā vinipātikānaṃ aññesañca petānaṃ nāgasupaṇṇānañca ākāsagamanādikaṃ kammavipākajā iddhi.

၁၈. ကမ္မဝိပါကဇတန်ခိုးပြရာ၌ 'ခပ်သိမ်းသော ငှက်တို့၏' ဟူသည်မှာ ငှက်အပေါင်းတို့၏ ဈာန်အဘိညာဉ် မရှိဘဲ ကောင်းကင်ခရီးဖြင့် သွားခြင်းကို ဆိုသည်။ ထို့အတူ ခပ်သိမ်းသော နတ်တို့၏ ကောင်းကင်ခရီးဖြင့် သွားခြင်း၊ နံရံ၏တစ်ဖက်၌ ရှိသော ရူပါရုံကို မြင်ခြင်း အစရှိသည်တို့သည်လည်း ကမ္မဝိပါကဇတန်ခိုး မည်၏။ 'အချို့သော လူတို့၏' ဟူသည်မှာ ကပ်ဦး၌ ဖြစ်ပေါ်သော လူတို့၏ ကောင်းကင်၌ သွားခြင်း အစရှိသည်ကို ဆိုသည်။ 'အချို့သော ဝိနိပါတိကတို့၏' ဟူသည်မှာ ပိယင်္ကရအမိ ဘီလူးမ၊ ပုနဗ္ဗသုအမိ ဘီလူးမ၊ ဖုဿမိတ္တာ ဘီလူးမ၊ ဓမ္မဂုတ္တာ ဘီလူးမ အစရှိသော သုခ၏အကြောင်းဖြစ်သော ကိုယ်မှ ပျက်စီးကျဆင်းသဖြင့် ဝိနိပါတိကအမည်ရှိသော ဘီလူးမတို့၏လည်းကောင်း၊ အခြားသော ပြိတ္တာတို့၏လည်းကောင်း၊ နဂါးဂဠုန်တို့၏လည်းကောင်း ကောင်းကင်၌ သွားခြင်း အစရှိသည်တို့သည် ကမ္မဝိပါကဇတန်ခိုး မည်၏။

Puññavato iddhiniddese rājāti dhammena paresaṃ rañjanato rājā. Ratanacakkaṃ vattetīti cakkavattī. Vehāsaṃ gacchatīti accantasaṃyogatthe upayogavacanaṃ. Caturaṅginiyāti hatthiassarathapattisaṅkhātacatuaṅgavatiyā. Senāti tesaṃ samūhamattameva. Antamasoti heṭṭhimantato. Assabandhā nāma assānaṃ rakkhakā. Gopurisā nāma gunnaṃ rakkhakā. Upādāyāti avissajjetvā. Evaṃ tesaṃ vehāsagamanañca puññavato iddhīti attho.

ပုညဝန္တတန်ခိုးပြရာ၌ 'မင်း' ဟူသည်မှာ တရားသဖြင့် တိုင်းသူပြည်သား လူအပေါင်းကို နှစ်သက်စေတတ်သောကြောင့် 'မင်း (ရာဇာ)' ဟု ခေါ်၏။ ရတနာခုနစ်ပါးတည်းဟူသော စကြာကို လည်စေတတ်သောကြောင့် 'စကြာမင်း (စက္ကဝတ္တိ)' မည်၏။ 'ကောင်းကင်သို့ သွား၏' ဟူသည်မှာ အလွန်စပ်ယှဉ်သော အနက်၌ ဥပယောဂဝိဘတ် ဖြစ်သည်။ 'လေးပါးသော အင်္ဂါရှိသော' ဟူသည်မှာ ဆင်၊ မြင်း၊ ရထား၊ ခြေသည် ဟု ဆိုအပ်သော လေးပါးသော အစိတ်အပိုင်းရှိသော။ 'စစ်သည်' ဟူသည်မှာ ထိုလေးပါးသော အစိတ်အပိုင်းတို့၏ အပေါင်းမျှသာ ဖြစ်သည်။ 'အောက်ဆုံးအားဖြင့်' ဟူသည်မှာ အောက်ဆုံးအစွန်းအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ 'မြင်းထိန်း' မည်သည်မှာ မြင်းတို့ကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်သူများ ဖြစ်သည်။ 'နွားထိန်း' မည်သည်မှာ နွားတို့ကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်သူများ ဖြစ်သည်။ 'စွဲလမ်း၍' ဟူသည်မှာ မစွန့်ပစ်ခဲ့ဘဲ ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် ထိုဆင်မြင်းအစရှိသည်တို့၏ ကောင်းကင်၌ သွားလာနိုင်ခြင်းသည်လည်းကောင်း ပုညဝန္တတန်ခိုး မည်၏ဟု အနက်ရ၏။

Jotikassa gahapatissa puññavato iddhīti jotiko nāma pubbe paccekabuddhesu katādhikāro rājagahanagare seṭṭhi. Tassa kira jātadivase sakalanagare sabbāvudhāni jaliṃsu, sabbesaṃ kāyāruḷhāni ābharaṇānipi pajjalitāni viya obhāsaṃ muñciṃsu, nagaraṃ ekapajjotaṃ ahosi. Athassa nāmaggahaṇadivase sakalanagarassa ekajotibhūtattā jotikoti nāmaṃ kariṃsu. Athassa vayappattakāle gehakaraṇatthāya bhūmitale sodhiyamāne sakko devarājā āgantvā soḷasakarīsamatte ṭhāne pathaviṃ bhinditvā sattaratanamayaṃ sattabhūmikaṃ pāsādaṃ uṭṭhāpesi, pāsādaṃ parikkhipitvā sattaratanamaye sattadvārakoṭṭhakayutte sattapākāre uṭṭhāpesi, pākārapariyante catusaṭṭhi kapparukkhe uṭṭhāpesi, pāsādassa catūsu kaṇṇesu yojanikatigāvutikadvigāvutikaekagāvutikā catasso nidhikumbhiyo uṭṭhāpesi. Pāsādassa catūsu kaṇṇesu taruṇatālakkhandhappamāṇā catasso suvaṇṇamayā ucchuyaṭṭhiyo nibbattiṃsu. Tāsaṃ maṇimayāni pattāni suvaṇṇamayāni pabbāni ahesuṃ. Sattasu dvārakoṭṭhakesu ekekasmiṃ ekadviticatupañcachasattayakkhasahassaparivārā satta yakkhā ārakkhaṃ gaṇhiṃsu.

ဇောတိကသူဌေး၏ ပုညဝန္တတန်ခိုးဟူသည်မှာ ဇောတိက မည်သည်ကား ရှေးဘဝက ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့ထံ၌ ပြုအပ်သော ဆုတောင်းခြင်းရှိသော ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ နေသော သူဌေး ဖြစ်၏။ ကြားသိရသည်မှာ ထိုသူဌေး မွေးဖွားသောနေ့၌ မြို့တစ်မြို့လုံးရှိ လက်နက်အားလုံးတို့သည် ပြောင်ပြောင်တောက်ကုန်၏။ လူအားလုံးတို့၏ ကိုယ်၌ ဝတ်ဆင်အပ်သော တန်ဆာတို့သည်လည်း တောက်လောင်သကဲ့သို့ အရောင်ကို လွှတ်ကုန်၏။ ရာဇဂြိုဟ်ပြည်တစ်ခုလုံးသည် တစ်ခဲနက် ထိန်ထိန်တောက်ပလျက် ရှိ၏။ ထို့နောက် ထိုသူငယ်၏ အမည်မှည့်သောနေ့၌ မြို့တစ်မြို့လုံး တစ်ခဲနက် တောက်ပသောကြောင့် 'ဇောတိက' ဟု အမည်မှည့်ကြကုန်၏။ ထို့နောက်တွင် ထိုဇောတိက အရွယ်ရောက်သောအခါ အိမ်ဆောက်ရန် မြေပြင်ကို သုတ်သင်ရှင်းလင်းလတ်သော် နတ်တို့၏အရှင် သိကြားမင်းသည် လာလတ်၍ တစ်ဆယ့်ခြောက်ပယ်ခန့်ရှိသော မြေနေရာ၌ မြေကြီးကို ဖောက်ခွဲ၍ ရတနာခုနစ်ပါးဖြင့်ပြီးသော ဘုံခုနစ်ဆင့်ရှိသော ပြာသာဒ်ကို ပေါ်ပေါက်စေ၏။ ပြာသာဒ်ကို ဝန်းရံလျက် ရတနာခုနစ်ပါးဖြင့် ပြီးသော၊ တံခါးမုခ် ခုနစ်ခုနှင့် ယှဉ်ကုန်သော ခုနစ်ထပ်သော တံတိုင်းတို့ကို ပေါ်ပေါက်စေ၏။ တံတိုင်းတို့၏ အဆုံးပတ်လည်၌ ပဒေသာပင် ခြောက်ဆယ့်လေးပင်တို့ကို ပေါ်ပေါက်စေ၏။ ပြာသာဒ်၏ လေးထောင့်တို့၌ တစ်ယူဇနာရှိသော၊ သုံးဂါဝုတ်ရှိသော၊ နှစ်ဂါဝုတ်ရှိသော၊ တစ်ဂါဝုတ်ရှိသော ရွှေအိုးကြီး လေးလုံးတို့ကို ပေါ်ပေါက်စေ၏။ ပြာသာဒ်၏ လေးထောင့်တို့၌ ထန်းပင်ပျို လုံးပတ်ခန့်ရှိသော ရွှေဖြင့်ပြီးသော ကြံချောင်း လေးချောင်းတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ ထိုကြံပင်တို့၏ အရွက်တို့သည် မြဖြင့်ပြီးကုန်၏။ ဆစ်ပိုင်းတို့သည် ရွှေဖြင့်ပြီးကုန်၏။ တံခါးမုခ် ခုနစ်ခုတို့တွင် တစ်ခုစီ၌ ဘီလူးတစ်ထောင်၊ နှစ်ထောင်၊ သုံးထောင်၊ လေးထောင်၊ ငါးထောင်၊ ခြောက်ထောင်၊ ခုနစ်ထောင် အခြံအရံရှိကုန်သော ဘီလူးခုနစ်ဦးတို့သည် စောင့်ရှောက်ခြင်းကို ယူကုန်၏။

Bimbisāramahārājā pāsādādīnaṃ uṭṭhānaṃ sutvā seṭṭhichattaṃ pahiṇi. So jotikaseṭṭhīti sakalajambudīpe pākaṭo hutvā uttarakuruto devatāhi ānetvā sirigabbhe nisīdāpitāya ekañca taṇḍulanāḷiṃ tayo ca jotipāsāṇe gahetvā āgatāya bhariyāya saddhiṃ tasmiṃ pāsāde mahāsampattiṃ anubhavanto vasi. Tesaṃ yāvajīvaṃ tāya ekataṇḍulanāḷiyā [Pg.293] bhattaṃ pahosi. Sace kira te sakaṭasatampi taṇḍulānaṃ pūretukāmā honti, sā taṇḍulanāḷiyeva hutvā tiṭṭhati. Bhattapacanakāle taṇḍule ukkhaliyaṃ pakkhipitvā tesaṃ pāsāṇānaṃ upari ṭhapenti. Pāsāṇā tāvadeva pajjalitvā bhatte pakkamatte nibbāyanti. Teneva saññāṇena bhattassa pakkabhāvaṃ jānanti. Sūpeyyādipacanakālepi eseva nayo. Evaṃ tesaṃ jotipāsāṇehi āhāro paccati, maṇiālokena vasanti. Aggissa vā dīpassa vā obhāsameva na jāniṃsu. Jotikassa kira evarūpā sampattīti sakalajambudīpe pākaṭo ahosi. Mahājano yānādīhi dassanatthāya āgacchati. Jotikaseṭṭhi āgatāgatānaṃ uttarakurutaṇḍulānaṃ bhattaṃ dāpeti, ‘‘kapparukkhehi vatthābharaṇāni gaṇhantū’’ti āṇāpeti, ‘‘gāvutikanidhikumbhiyā mukhaṃ vivarāpetvā yāpanamattaṃ gaṇhantū’’ti āṇāpeti. Sakalajambudīpavāsikesu dhanaṃ gahetvā gacchantesu nidhikumbhiyā aṅgulamattampi ūnaṃ nāhosīti ayamassa puññavato iddhi.

ဗိမ္ဗိသာရမင်းကြီးသည် ထိုပြာသာဒ်စသည်တို့ ပေါ်ပေါက်လာကြောင်း ကြားသိရသဖြင့် သူဌေးထီးကို ပို့စေတော်မူ၏။ ထိုသူဌေးသည် ‘ဇောတိကသူဌေး’ ဟူ၍ ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်းတစ်ခွင်လုံး၌ ကျော်စောထင်ရှားလာပြီးလျှင် မြောက်ကျွန်း (ဥတ္တရကုရုကျွန်း) မှ နတ်တို့ ဆောင်ယူလာ၍ တိုက်ခန်း၌ ထားရှိသော ဇနီးဖြစ်သူ ယူဆောင်လာခဲ့သော တစ်ကွမ်းစားမျှသော ဆန်နှင့် ဇောတိကျောက်သုံးလုံးတို့ကို ရယူကာ ဇနီးနှင့်အတူ ထိုပြာသာဒ်၌ ကြီးစွာသော စည်းစိမ်ကို ခံစားလျက် နေလေ၏။ ထိုဇနီးမောင်နှံတို့အား အသက်ထက်ဆုံး ထိုတစ်ကွမ်းစားမျှသော ဆန်ဖြင့်ပင် ထမင်းလောက်ငပေသည်။ စင်စစ်သော်ကား ၎င်းတို့သည် လှည်းအစီးတစ်ရာခန့် ဆန်ဖြင့် ပြည့်စေလိုပါကလည်း ပြည့်စေနိုင်၏။ သို့သော် ထိုဆန်သည် ထိုတစ်ကွမ်းစားပမာဏအတိုင်းသာ ကျန်ရှိမြဲ ကျန်ရှိနေ၏။ ထမင်းချက်သည့်အခါတွင် ဆန်ကို အိုးထဲသို့ ထည့်၍ ထိုဇောတိကျောက်သုံးလုံးအပေါ်၌ တင်ထားကြ၏။ ထိုခဏ၌ပင် ကျောက်များမှ မီးတောက်များ ထွက်လာပြီး ထမင်းနပ်ရုံမျှရှိသော် ငြိမ်းသွားကြကုန်၏။ ထိုမီးငြိမ်းသည့် အမှတ်အသားဖြင့်ပင် ထမင်းနပ်သည်ကို သိကြ၏။ ဟင်းလျာစသည် ချက်ပြုတ်ရာ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ဤသို့ဖြင့် ၎င်းတို့သည် ဇောတိကျောက်များဖြင့်သာ အစာအာဟာရကို ချက်ပြုတ်ကြပြီး ပတ္တမြားအရောင်အလင်းဖြင့် နေထိုင်ကြ၏။ မီး၏ အရောင်ကိုလည်းကောင်း၊ ဆီမီး၏ အရောင်ကိုလည်းကောင်း လုံးဝ မသိကြကုန်။ “ဇောတိကသူဌေး၌ ဤကဲ့သို့သော စည်းစိမ်ချမ်းသာ ရှိသတတ်” ဟု ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်းတစ်ခွင်လုံး၌ ကျော်စောထင်ရှားလာသဖြင့် လူအများတို့သည် လှည်းယာဉ်စသည်တို့ဖြင့် လာရောက်ကြည့်ရှုကြကုန်၏။ ဇောတိကသူဌေးသည် လာသမျှသောသူတို့အား မြောက်ကျွန်းဆန်ဖြင့် ချက်ထားသော ထမင်းကို ကျွေးမွေးစေ၏။ “ပဒေသာပင်တို့မှ အဝတ်တန်ဆာများကို ယူကြကုန်လော့” ဟုလည်းကောင်း၊ “တစ်ဂါဝုတ်ပမာဏရှိသော ရွှေအိုးကြီး၏အဝကို ဖွင့်လှစ်စေ၍ လိုသမျှ ဥစ္စာကို ယူကြကုန်လော့” ဟုလည်းကောင်း အမိန့်ပေး၏။ ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်းသူကျွန်းသား အားလုံးတို့သည် ဥစ္စာများကို ယူဆောင်သွားကြသော်လည်း ထိုရွှေအိုးကြီးမှ လက်တစ်ဆစ်မျှပင် လျော့ပါးသွားခြင်း မရှိပေ။ ဤသည်မှာ ကောင်းမှုကုသိုလ်ရှိသော ထိုဇောတိကသူဌေး၏ တန်ခိုးပင် ဖြစ်ပေသည်။

Jaṭilassa gahapatissa puññavato iddhīti jaṭilo nāma kassapassa bhagavato dhātucetiye katādhikāro takkasilāyaṃ seṭṭhi. Tassa kira mātā bārāṇasiyaṃ seṭṭhidhītā abhirūpā ahosi. Taṃ pannarasasoḷasavassuddesikakāle ārakkhanatthāya sattabhūmikassa pāsādassa uparitale vāsayiṃsu. Taṃ ekadivasaṃ vātapānaṃ vivaritvā bahi olokiyamānaṃ ākāsena gacchanto vijjādharo disvā uppannasineho vātapānena pavisitvā tāya saddhiṃ santhavamakāsi. Sā tena gabbhaṃ gaṇhi. Atha naṃ dāsī disvā ‘‘amma, kiṃ ida’’nti vatvā ‘‘hotu, kassaci mā ācikkhī’’ti vuttā bhayena tuṇhī ahosi. Sāpi dasame māse puttaṃ vijāyitvā navabhājanaṃ āharāpetvā tattha taṃ dārakaṃ nipajjāpetvā taṃ bhājanaṃ pidahitvā upari pupphadāmāni ṭhapetvā ‘‘imaṃ sīsena ukkhipitvā gantvā gaṅgāya vissajjehi, ‘kiṃ ida’nti ca puṭṭhā ‘ayyāya me balikamma’nti vadeyyāsī’’ti dāsiṃ āṇāpesi. Sā tathā akāsi. Heṭṭhāgaṅgāyapi dve itthiyo nhāyamānā taṃ bhājanaṃ udakena āhariyamānaṃ disvā ekā ‘‘mayhetaṃ bhājana’’nti āha. Ekā ‘‘yaṃ etassa anto, taṃ mayha’’nti vatvā bhājane sampatte taṃ ādāya thale ṭhapetvā vivaritvā [Pg.294] dārakaṃ disvā ekā ‘‘mama bhājana’’nti vuttattā ‘‘dārako mameva hotī’’ti āha. Ekā ‘‘yaṃ bhājanassa anto, taṃ mamā’’ti vuttattā ‘‘mama dārako’’ti āha. Tā vivadamānā vinicchayaṃ gantvā amaccesu vinicchituṃ asakkontesu rañño santikaṃ agamaṃsu. Rājā tāsaṃ vacanaṃ sutvā ‘‘tvaṃ dārakaṃ gaṇha, tvaṃ bhājana’’nti āha. Yāya pana dārako laddho, sā mahākaccāyanattherassa upaṭṭhāyikā hoti. Sā taṃ dārakaṃ ‘‘therassa santike pabbājessāmī’’ti posesi. Tassa jātadivase gabbhamalassa dhovitvā anapanītattā kesā jaṭitā hutvā aṭṭhaṃsu. Tenassa jaṭiloteva nāmaṃ akaṃsu.

ကောင်းမှုကုသိုလ်ရှင် ဇဋိလသူဌေး၏ တန်ခိုးဟူသည်မှာ— ‘ဇဋိလ’ အမည်ရှိသောသူသည် ကဿပမြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ဓာတ်တော်စေတီ၌ ကောင်းမှုကုသိုလ်ပြု၍ ဆုတောင်းခဲ့ဖူးသူဖြစ်ပြီး၊ တက္ကသိုလ်ပြည်၌ နေထိုင်သော သူဌေးတစ်ဦး ဖြစ်ပေသည်။ ကြားဖူးသည်ကား ထိုဇဋိလ၏ မိခင်သည် ဗာရာဏသီပြည်၌ အလွန်အဆင်းလှသော သူဌေးသမီး ဖြစ်၏။ ထိုသူဌေးသမီး ၁၅ နှစ်၊ ၁၆ နှစ်အရွယ်သို့ ရောက်သောအခါ မိဘများက စောင့်ရှောက်ရန်အတွက် ဘုံခုနစ်ဆင့်ရှိသော ပြာသာဒ်၏ အထက်ဆုံးအလွှာတွင် နေစေကုန်၏။ တစ်နေ့သ၌ ထိုသူဌေးသမီးသည် လေသာပြတင်းပေါက်ကို ဖွင့်လှစ်၍ ပြင်ပသို့ မျှော်ကြည့်နေစဉ် ကောင်းကင်ခရီးဖြင့် သွားသော ဝိဇ္ဇာဓိုရ်တစ်ဦးသည် မြင်သဖြင့် ချစ်မြတ်နိုးစိတ် ဖြစ်ပေါ်လာကာ ပြတင်းပေါက်မှ ဝင်ရောက်ပြီး ၎င်းနှင့် ပေါင်းဖော် စပ်ယှက်လေ၏။ ထိုပေါင်းဖော်ခြင်းကြောင့် သူမတွင် ကိုယ်ဝန်ရရှိလာ၏။ ထိုအကြောင်းကို ကျွန်မဖြစ်သူက မြင်၍ “သခင်မ၊ ဒါက ဘာလဲ” ဟု မေးမြန်းရာ၊ သူဌေးသမီးက “ဒီအတိုင်းပဲ ဖြစ်ပါစေ၊ ဒါကို ဘယ်သူ့ကိုမှ မပြောပါနဲ့” ဟု တောင်းပန်သဖြင့် ကြောက်ရွံ့သောကြောင့် ဆိတ်ဆိတ်နေလေ၏။ သူဌေးသမီးသည်လည်း ဆယ်လစေ့သောအခါ သားတစ်ဦးကို ဖွားမြင်၍ အိုးသစ်တစ်လုံးကို ယူဆောင်စေပြီး ထိုအိုးထဲ၌ သူငယ်ကို သိပ်ကာ အိုးကိုပိတ်၍ အပေါ်မှ ပန်းဆိုင်းများ ဆင်ယင်လျက် “ဒီအိုးကို ခေါင်းပေါ်ရွက်သွားပြီး ဂင်္ဂါမြစ်ထဲမှာ မျှောလိုက်ပါ၊ ‘ဒါဘာလဲ’ လို့ မေးရင် ‘ငါ့သခင်မ နတ်ပူဇော်တဲ့ ပူဇော်သက္ကာရ (ဗလိနတ်စာ) ဖြစ်ပါတယ်’ လို့ ပြောလိုက်ပါ” ဟု ကျွန်မကို အမိန့်ပေး၏။ ကျွန်မလည်း ထိုအတိုင်း ပြုလုပ်ခဲ့၏။ ဂင်္ဂါမြစ်အောက်ပိုင်းတွင် ရေချိုးနေကြသော မိန်းမနှစ်ဦးသည် ရေ၌ မျောလာသော ထိုအိုးသစ်ကို မြင်သဖြင့် မိန်းမတစ်ဦးက “ဒီအိုးက ငါ့ဟာ ဖြစ်ပါစေ” ဟု ပြော၏။ အခြားမိန်းမတစ်ဦးကလည်း “ဒီအိုးထဲမှာ ပါတဲ့အရာက ငါ့ဟာ” ဟု ဆိုကာ အိုးရောက်လာသောအခါ ၎င်းကိုယူ၍ ကုန်းပေါ်သို့တင်ပြီး ဖွင့်ကြည့်ရာ သူငယ်ကို တွေ့ရလေ၏။ ထိုအခါ မိန်းမတစ်ဦးက “ဒါ ငါ့အိုး” ဟု ပြောခဲ့ဖူးသဖြင့် “ဒီသူငယ်ဟာ ငါနဲ့ပဲ ထိုက်တန်တယ်” ဟု ဆို၏။ အခြားမိန်းမကလည်း “အိုးထဲကအရာအားလုံး ငါ့ဟာ” ဟု ပြောခဲ့ဖူးသဖြင့် “ဒါ ငါ့ကလေး” ဟု ဆိုကာ ငြင်းခုံကြသဖြင့် တရားဆုံးဖြတ်ရာအရပ်သို့ သွားကြသော်လည်း အမတ်များ မဆုံးဖြတ်နိုင်ကြသဖြင့် မင်းကြီးထံသို့ သွားရောက်ကြ၏။ မင်းကြီးသည် ၎င်းတို့၏ စကားကို ကြားပြီးလျှင် “သင်သည် သူငယ်ကို ယူလော့၊ သင်သည် အိုးကို ယူလော့” ဟု ဆုံးဖြတ်ပေးလေ၏။ သူငယ်ကို ရရှိသူ မိန်းမသည် မဟာကစ္စည်းမထေရ်မြတ်၏ အလုပ်အကျွေး ဥပါသိကာမ ဖြစ်၏။ သူမသည် ထိုသူငယ်ကို “အရှင်မြတ်ထံ၌ ရှင်ပြုပေးမည်” ဟု နှလုံးသွင်းလျက် မွေးမြူထားလေ၏။ ထိုသူငယ် မွေးဖွားသောနေ့က ကိုယ်ဝန်မှဖြစ်သော အညစ်အကြေးကို ဆေးကြောသော်လည်း မစင်ကြယ်ခဲ့သောကြောင့် ဆံပင်တို့သည် ရှုပ်ထွေး၍ တည်နေကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ၎င်းအား ‘ဇဋိလ’ ဟူ၍သာ အမည်မှည့်ကြလေသည်။

Tassa padasā vicaraṇakāle thero taṃ gehaṃ piṇḍāya pāvisi. Upāsikā theraṃ nisīdāpetvā āhāramadāsi. Thero dārakaṃ disvā ‘‘upāsike, dārako te laddho’’ti pucchi. ‘‘Āma, bhante, imāhaṃ tumhākaṃ santike pabbājessanti posesi’’nti āha. Thero ‘‘sādhū’’ti taṃ ādāya gacchanto ‘‘atthi nu kho imassa gihisampattiṃ anubhavituṃ puññakamma’’nti olokento ‘‘mahāpuñño satto mahāsampattiṃ anubhavissati, daharo eva ca tāva, ñāṇampi tāvassa paripākaṃ na gacchatī’’ti cintetvā taṃ ādāya takkasilāyaṃ ekassa upaṭṭhākassa gehaṃ agamāsi. So theraṃ vanditvā ṭhito dārakaṃ disvā ‘‘dārako, bhante, laddho’’ti pucchi. ‘‘Āma, upāsaka, pabbajissati, daharo tāva tava santike hotū’’ti. So ‘‘sādhu, bhante’’ti taṃ puttaṭṭhāne ṭhapetvā paṭijaggi. Tassa pana gehe dvādasa vassāni bhaṇḍakaṃ ussannaṃ hoti. So gāmantaraṃ gacchanto sabbampi taṃ bhaṇḍakaṃ āpaṇaṃ āharitvā tassa tassa bhaṇḍakassa mūlaṃ ācikkhitvā ‘‘idañcidañca ettakaṃ nāma dhanaṃ gahetvā dadeyyāsī’’ti vatvā pakkāmi.

ထိုသူငယ် လမ်းလျှောက်တတ်သောအရွယ်သို့ ရောက်သောအခါ မထေရ်မြတ်သည် ထိုအိမ်သို့ ဆွမ်းခံကြွတော်မူ၏။ ဥပါသိကာမသည် မထေရ်မြတ်ကို သီတင်းသုံးစေပြီးလျှင် ဆွမ်းကပ်လှူ၏။ မထေရ်မြတ်သည် ထိုသူငယ်ကို မြင်သော် “ဥပါသိကာမ၊ သင့်အား သူငယ်ကို ရထားသလော” ဟု မေးမြန်းတော်မူ၏။ “မှန်လှပါ အရှင်ဘုရား၊ တပည့်တော်သည် ဤသူငယ်ကို အရှင်ဘုရားတို့ထံတွင် ရှင်ပြုပေးရန် ရည်ရွယ်၍ မွေးမြူထားခြင်း ဖြစ်ပါသည်” ဟု လျှောက်ထား၏။ မထေရ်မြတ်သည် “ကောင်းပြီ” ဟု မိန့်တော်မူကာ ထိုသူငယ်ကို ခေါ်ဆောင်၍ ကြွသွားတော်မူစဉ် “ဤသူငယ်တွင် လူ့စည်းစိမ်ကို ခံစားရမည့် ကောင်းမှုကုသိုလ်ကံ ရှိပါသလော” ဟု ဆင်ခြင်ကြည့်ရှုတော်မူ၏။ ထိုအခါ “ဤသူငယ်သည် ဘုန်းကံကြီးမားသူဖြစ်၍ ကြီးစွာသော စည်းစိမ်ကို ခံစားရပေလိမ့်မည်။ သို့သော် ယခုမူ ငယ်ရွယ်လွန်းသေးသည့်ပြင် ဉာဏ်ပညာလည်း မရင့်ကျက်သေးပေ” ဟု ကြံစည်တော်မူပြီးလျှင် ထိုသူငယ်ကို ခေါ်ဆောင်၍ တက္ကသိုလ်ပြည်ရှိ အလုပ်အကျွေး ဒါယကာတစ်ဦး၏ အိမ်သို့ ကြွတော်မူ၏။ ထိုဒါယကာသည် မထေရ်မြတ်ကို ရှိခိုးကာ သူငယ်ကို မြင်သော် “အရှင်ဘုရား၊ ကေးတစ်ဦး ရလာပါသလော” ဟု မေးလျှောက်၏။ “ဟုတ်ပါသည် ဒါယကာ၊ ဤသူငယ်သည် နောင်တွင် ဝတ်ပြု (ရှင်ပြု) လိမ့်မည်၊ သို့သော် ငယ်ရွယ်သေးသဖြင့် သင့်ထံတွင် ခေတ္တ ရှိပါစေဦး” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဒါယကာသည်လည်း “ကောင်းပါပြီ အရှင်ဘုရား” ဟု ဝန်ခံကာ ထိုသူငယ်ကို သားအမှတ်ဖြင့် ထားရှိ၍ ပြုစုကျွေးမွေးလေ၏။ ထိုသူဌေး၏အိမ်၌ တစ်ဆယ့်နှစ်နှစ်တိုင်တိုင် ရောင်းကုန်ဘဏ္ဍာပစ္စည်းများ အလွန်တရာ တိုးပွားများပြားလာခဲ့၏။ ထိုသူဌေးသည် အခြားရွာသို့ သွားခါနီးတွင် ရောင်းကုန်ပစ္စည်းအားလုံးကို ဆိုင်သို့ ယူဆောင်လာပြီးလျှင် ထိုထိုကုန်ပစ္စည်းများ၏ ကာလတန်ဖိုးကို ပြောပြလျက် “ဤကုန်ပစ္စည်းအတွက် ဤမျှသောငွေကို ရယူ၍ ရောင်းချလိုက်ပါ” ဟု မှာကြားကာ သွားလေ၏။

Taṃ divasaṃ nagarapariggāhikā devatā antamaso jīrakamaricamattakenāpi atthike tasseva āpaṇābhimukhe kariṃsu. So dvādasa vassāni ussannabhaṇḍakaṃ ekadivaseneva vikkiṇi. Kuṭumbiko āgantvā āpaṇe kiñci adisvā ‘‘sabbaṃ te, tāta, bhaṇḍakaṃ nāsita’’nti āha. ‘‘Na nāsitaṃ, tāta, sabbaṃ tumhehi vuttanayena vikkiṇitaṃ, idaṃ asukassa mūlaṃ, idaṃ asukassa [Pg.295] mūla’’nti sabbamūlaṃ tasseva appesi. Kuṭumbiko pasīditvā ‘‘anaggho puriso yattha katthaci jīvituṃ samattho’’ti attano vayappattaṃ dhītaraṃ tassa datvā ‘‘gehamassa karothā’’ti purise āṇāpetvā niṭṭhite gehe ‘‘gacchatha tumhe, attano gehe vasathā’’ti āha. Athassa gehapavisanakāle ekena pādena ummāre akkantamatte gehassa pacchimabhāge bhūmiṭṭhāne asītihattho suvaṇṇapabbato uṭṭhahi. Rājā kira jaṭilassa gehe bhūmiṃ bhinditvā suvaṇṇapabbato uṭṭhitoti sutvā tassa seṭṭhichattaṃ pesesi. So jaṭilaseṭṭhi nāma ahosīti ayamassa puññavato iddhi.

ထိုနေ့၌ မြို့စောင့်နတ်တို့သည် အနည်းဆုံး ဇီရာ၊ ငရုတ်ကောင်းစေ့မျှကိုသာ အလိုရှိကြသော သူတို့ကိုပင် ထိုသူငယ်၏ ဆိုင်သို့သာ ရှေးရှုလာစေကြကုန်၏။ ထိုသူငယ်သည် တစ်ဆယ့်နှစ်နှစ်ပတ်လုံး ပုံထားသော များစွာသော ကုန်ပစ္စည်းများကို တစ်နေ့တည်းဖြင့်ပင် ရောင်းချလိုက်ရလေ၏။ သူကြွယ်သည် ပြန်လာပြီး ဆိုင်၌ တစ်စုံတစ်ခုသော ကောင်းမွန်သော ကုန်ပစ္စည်းကို မမြင်ရသဖြင့် 'ချစ်သား... သင့်ကုန်ပစ္စည်းတွေအားလုံး ပျက်စီးသွားပြီလား' ဟု မေး၏။ 'မပျက်စီးပါဘူး ဖခင်၊ အားလုံးကို ဖခင်မှာထားတဲ့အတိုင်း ရောင်းလိုက်ရပါတယ်၊ ဒါက ဘယ်သူ့ရဲ့ဖိုး၊ ဒါက ဘယ်သူ့ရဲ့ဖိုးပါ' ဟု ဆိုကာ ရရှိသမျှ အဖိုးအခအားလုံးကို ထိုသူကြွယ်အား အပ်နှံလေ၏။ သူကြွယ်သည် အလွန်နှစ်သက်သဘောကျသဖြင့် 'အလွန်အဖိုးတန်တဲ့ လူငယ်ပဲ၊ ဘယ်နေရာမှာမဆို လုပ်ကိုင်စားသောက်ပြီး အသက်မွေးနိုင်တဲ့သူပဲ' ဟု နှလုံးသွင်းကာ မိမိ၏ အရွယ်ရောက်နေသော သမီးနှင့် လက်ထပ်ပေးပြီး 'သူ့အတွက် အိမ်ဆောက်ပေးကြကုန်' ဟု လူတို့ကို စေခိုင်း၏။ အိမ်ဆောက်ပြီးသောအခါ 'သွားကြတော့၊ မောင်နှံနှစ်ဦးစလုံး မိမိတို့အိမ်မှာ မိမိတို့ နေကြတော့' ဟု ဆို၏။ ထို့နောက် ထိုသူငယ် (ဇဋိလ) အိမ်သို့ ဝင်သောအခါ ခြေတစ်ဖက်ဖြင့် တံခါးခုံကို နင်းမိရုံမျှဖြစ်သည်ရှိသော် အိမ်၏နောက်ဘက် မြေကွက်၌ အတောင်ရှစ်ဆယ် မြင့်သော ရွှေတောင်ကြီး ပေါ်ထွန်းလာလေ၏။ တက္ကသိုလ်မင်းသည် ဇဋိလ၏အိမ်၌ မြေကြီးကို ဖောက်ခွဲကာ ရွှေတောင်ကြီး ပေါ်လာသည်ဟု ကြားသိသဖြင့် ထိုသူအား သူဌေးထီးကို ပေးအပ်စေ၏။ ထိုသူသည် ဇဋိလသူဌေး ဟူသောအမည်ကို ရရှိလေ၏။ ဤသည်ကား ထိုဇဋိလ၏ ကောင်းမှုရှင်တို့၌ ဖြစ်တတ်သော တန်ခိုး (ပုညဝန္တဣဒ္ဓိ) ဖြစ်သတည်း။

Meṇḍakassa seṭṭhissa puññavato iddhīti (mahāva. 296) meṇḍako nāma vipassimhi bhagavati katādhikāro magadharaṭṭhe bhaddiyanagare seṭṭhi. Tassa kira pacchimagehe aṭṭhakarīsamatte ṭhāne hatthiassausabhappamāṇā suvaṇṇameṇḍakā pathaviṃ bhinditvā piṭṭhiyā piṭṭhiṃ paharamānā uṭṭhahiṃsu, tesaṃ mukhesu pañcavaṇṇānaṃ suttānaṃ geṇḍukā pakkhittā honti. Sappitelamadhuphāṇitādīhi ca vatthacchādanahiraññasuvaṇṇādīhi ca atthe sati tesaṃ mukhato geṇḍukaṃ apanenti. Ekassapi meṇḍakassa mukhato sakalajambudīpavāsīnaṃ pahonakaṃ sappitelamadhuphāṇitavatthacchādanahiraññasuvaṇṇaṃ nikkhamati. Tato paṭṭhāyesa meṇḍakaseṭṭhīti paññāyīti ayamassa puññavato iddhi.

မေဏ္ဍကသူဌေး၏ ကောင်းမှုရှင်တို့၌ဖြစ်သော တန်ခိုး ဟူသည်ကား - မေဏ္ဍက မည်သော သူဌေးသည် ဝိပဿီမြတ်စွာဘုရားလက်ထက်တော်၌ ကောင်းမှုဆုတောင်းခြင်းကို ပြုခဲ့ဖူးသူဖြစ်၍ မဂဓတိုင်း ဘဒ္ဒိယမြို့၌ နေသော သူဌေးကြီး ဖြစ်၏။ ထိုသူဌေး၏ အိမ်နောက်ဘက် ရှစ်ပယ်မျှလောက်သော မြေအရပ်၌ ဆင်၊ မြင်း၊ နွားလားဥသဘ ပမာဏရှိသော ရွှေဆိတ်ရုပ်တို့သည် မြေကြီးကို ဖောက်ခွဲကာ ကျောက်ကုန်းချင်း တိုက်ခတ်လျက် ပေါ်ထွက်လာကြကုန်၏။ ထိုရွှေဆိတ်ရုပ်များ၏ ခံတွင်းတို့၌ ငါးပါးသောအရောင်ရှိသော ချည်လုံးများကို ထည့်သွင်းဆို့ပိတ်ထားလျက်ရှိကုန်၏။ ထောပတ်၊ ဆီ၊ ပျားရည်၊ တင်လဲ စသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အဝတ်အထည်၊ ငွေ၊ ရွှေ စသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း အလိုရှိအပ်သောအခါ ထိုရွှေဆိတ်ရုပ်များထဲမှ တစ်ခုခု၏ ခံတွင်းမှ ချည်လုံးကို နှုတ်ယူကြကုန်၏။ တစ်ရုပ်တည်းသော ရွှေဆိတ်ရုပ်၏ ခံတွင်းမှပင် ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်းတစ်ကျွန်းလုံး၌ နေထိုင်ကြသောသူတို့ သုံးဆောင်ရန် လုံလောက်သော ထောပတ်၊ ဆီ၊ ပျားရည်၊ တင်လဲ၊ အဝတ်အထည်နှင့် ရွှေငွေများ ထွက်လာတတ်၏။ ထိုအချိန်မှစ၍ ထိုသူဌေးကို 'မေဏ္ဍကသူဌေး' ဟု ထင်ရှားကျော်စောလေ၏။ ဤသည်ကား ထိုမေဏ္ဍကသူဌေး၏ ကောင်းမှုရှင်တို့၌ ဖြစ်တတ်သော တန်ခိုး (ပုညဝန္တဣဒ္ဓိ) ဖြစ်သတည်း။

Ghositassa gahapatissa puññavato iddhīti ghosito (a. ni. aṭṭha. 1.1.260-261) nāma paccekasambuddhe katādhikāro sakkaraṭṭhe kosambiyaṃ seṭṭhi. So kira devalokato cavitvā kosambiyaṃ nagarasobhiniyā kucchismiṃ nibbatti. Sā taṃ vijātadivase suppe sayāpetvā saṅkārakūṭe chaḍḍāpesi. Dārakaṃ kākasunakhā parivāretvā nisīdiṃsu. Eko puriso taṃ disvāva puttasaññaṃ paṭilabhitvā ‘‘putto me laddho’’ti gehaṃ nesi. Tadā kosambikaseṭṭhi purohitaṃ disvā ‘‘kiṃ, ācariya, ajja te tithikaraṇanakkhattādayo olokitā’’ti pucchitvā ‘‘āma, mahāseṭṭhī’’ti vutte ‘‘janapadassa kiṃ bhavissatī’’ti pucchi. ‘‘Imasmiṃ nagare ajja jātadārako jeṭṭhaseṭṭhi bhavissatī’’ti āha. Tadā seṭṭhino bhariyā garugabbhā [Pg.296] hoti, tasmā so sīghaṃ gehaṃ pesesi ‘‘gaccha, jānāhi naṃ vijātā vā, na vā’’ti. ‘‘Na vijātā’’ti sutvā gehaṃ gantvā kāḷiṃ nāma dāsiṃ pakkositvā sahassaṃ datvā ‘‘gaccha, imasmiṃ nagare upadhāretvā ajja jātadārakaṃ gaṇhitvā ehī’’ti āha. Sā upadhārentī taṃ gehaṃ gantvā taṃ dārakaṃ taṃ divasaṃ jātaṃ ñatvā sahassaṃ datvā ānetvā seṭṭhino dassesi. Seṭṭhi ‘‘sace me dhītā jāyissati, tāya naṃ saddhiṃ nivāsetvā seṭṭhiṭṭhānassa sāmikaṃ karissāmi. Sace putto jāyissati, ghātessāmi na’’nti cintetvā taṃ gehe vaḍḍhāpesi.

ဃောသိတသူဌေး၏ ကောင်းမှုရှင်တို့၌ဖြစ်သော တန်ခိုး ဟူသည်ကား - ဃောသိတ မည်သော သူဌေးသည် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါအထံ၌ ကောင်းမှုကုသိုလ် ပြုခဲ့ဖူးသူဖြစ်၍ သက္ကတိုင်း ကောသမ္ဘီပြည်၌ သူဌေးကြီး ဖြစ်၏။ ထိုဃောသိတသည် နတ်ပြည်မှ စုတေခဲ့ပြီး ကောသမ္ဘီပြည်ရှိ ပြည့်တန်ဆာမ၏ ဝမ်း၌ ပဋိသန္ဓေနေကာ ဖွားမြင်လေ၏။ ထိုပြည့်တန်ဆာမသည် ဖွားမြင်သောနေ့၌ပင် ထိုသူငယ်ကို စကော၌ သိပ်ထား၍ အမှိုက်ပုံ၌ စွန့်ပစ်စေ၏။ ထိုသူငယ်ကို ကျီးနှင့် ခွေးတို့သည် ဝိုင်းရံလျက် စောင့်ရှောက်နေကြကုန်၏။ လူတစ်ယောက်သည် ထိုသူငယ်ကို မြင်သဖြင့် သားကဲ့သို့ ချစ်ခင်စိတ်ဖြစ်ပေါ်လာကာ 'ငါ့မှာ သားတစ်ယောက်ရပြီ' ဟုဆိုကာ အိမ်သို့ ခေါ်ဆောင်သွားလေ၏။ ထိုအချိန်၌ ကောသမ္ဘီသူဌေးကြီးသည် ပုရောဟိတ်ကိုတွေ့၍ 'ဆရာ... ဒီနေ့ တိထီ၊ နက္ခတ် အစရှိသည်တို့ကို ရှုကြည့်မိပါသလား' ဟု မေးရာ၊ 'ရှုကြည့်မိပါတယ် သူဌေးကြီး' ဟု ဖြေလေသော်၊ 'ဒီတိုင်းပြည်မှာ ဘာထူးခြားမှု ရှိမလဲ' ဟု ထပ်မေး၏။ 'ဒီမြို့မှာ ဒီနေ့ မွေးဖွားတဲ့ ကလေးငယ်ဟာ အကြီးဆုံးသော သူဌေးကြီး ဖြစ်လိမ့်မယ်' ဟု ပုရောဟိတ်က ဟောလေ၏။ ထိုစဉ်အခါက သူဌေးကြီး၏ ဇနီး၌ ကိုယ်ဝန်ရင့်နေသဖြင့် သူဌေးကြီးသည် 'မြန်မြန်သွားပါ၊ ငါ့ဇနီး ကလေးမွေးပြီလား၊ မမွေးသေးဘူးလားဆိုတာ စုံစမ်းချေဦး' ဟု လူတစ်ယောက်အား အိမ်သို့ စေလွှတ်လိုက်၏။ 'ကလေးမွေးမလာသေးပါ' ဟု ကြားသဖြင့် အိမ်သို့ပြန်ကာ 'ကာဠီ' မည်သော ကျွန်မကို ခေါ်၍ အသပြာတစ်ထောင်ပေးပြီး 'သွားချေ၊ ဒီမြို့ထဲမှာ စုံစမ်းရှာဖွေပြီး ဒီနေ့မွေးတဲ့ ကလေးငယ်တစ်ယောက်ကို ဝယ်ယူခဲ့လော့' ဟု စေခိုင်း၏။ ထိုကျွန်မသည် စုံစမ်းရှာဖွေသဖြင့် ထိုကလေးငယ်ကို မွေးဖွားသောနေ့၌ပင် တွေ့ရှိရာ အသပြာတစ်ထောင်ပေး၍ ဝယ်ယူပြီး သူဌေးကြီးအား ပေးအပ်လေ၏။ သူဌေးကြီးသည် 'ငါ့ဇနီးက သမီးလေးမွေးရင် ဒီကလေးငယ်နဲ့ လက်ထပ်ပေးပြီး သူဌေးအရာကို အပ်နှံမယ်၊ အကယ်၍ သားမွေးရင်တော့ ဒီကလေးကို သတ်ပစ်မယ်' ဟု ကြံစည်ကာ ထိုကလေးငယ်ကို အိမ်၌ ကျွေးမွေးကြီးပြင်းစေ၏။

Athassa bhariyā katipāhaccayena puttaṃ vijāyi. Seṭṭhi ‘‘imasmiṃ asati mama putto seṭṭhiṭṭhānaṃ labhissati. Idāneva naṃ māretuṃ vaṭṭatī’’ti kāḷiṃ āmantetvā ‘‘gaccha je, vajato gunnaṃ nikkhamanavelāya vajadvāramajjhe imaṃ tiriyaṃ nipajjāpehi, gāviyo naṃ madditvā māressanti, madditāmadditabhāvaṃ panassa ñatvā ehī’’ti āha. Sā gantvā gopālakena vajadvāre vivaṭamatteyeva taṃ tathā nipajjāpesi. Gogaṇajeṭṭhako usabho aññasmiṃ kāle sabbapacchā nikkhamantopi taṃdivasaṃ sabbapaṭhamaṃ nikkhamitvā dārakaṃ catunnaṃ pādānaṃ antare katvā aṭṭhāsi. Anekasatā gāvo usabhassa dve passāni ghaṃsantiyo nikkhamiṃsu. Gopālakopi ‘‘ayaṃ usabho pubbe sabbapacchā nikkhamati, ajja pana paṭhamaṃ nikkhamitvā dvāramajjhe niccalova ṭhito, kiṃ nu kho eta’’nti cintetvā gantvā tassa heṭṭhā nipannaṃ dārakaṃ disvā puttasinehaṃ paṭilabhitvā ‘‘putto me laddho’’ti gehaṃ nesi.

ထို့နောက် နှစ်ရက်သုံးရက်ခန့် လွန်သော် သူဌေးကြီး၏ ဇနီးသည် သားတစ်ယောက် ဖွားမြင်လေ၏။ သူဌေးကြီးသည် 'ဒီသူငယ် မရှိမှသာ ငါ့သားဟာ သူဌေးအရာကို ရလိမ့်မယ်၊ အခုပဲ သူ့ကို သတ်ပစ်ဖို့ သင့်တော်တယ်' ဟု ကြံစည်ကာ ကျွန်မ ကာဠီကို ခေါ်၍ 'ဟဲ့ကျွန်မ... သွားချေ၊ နွားခြံမှ နွားများထွက်မယ့်အချိန်မှာ ခြံတံခါးဝ အလယ်၌ ဤကလေးငယ်ကို ဖီလာကန့်လန့် သိပ်ထားလော့၊ နွားမကြီးတွေက သူ့ကို နင်းသတ်ကြလိမ့်မယ်၊ သူ့ကို နင်းမိသလား မနင်းမိဘူးလားဆိုတာကို ကြည့်ပြီး ပြန်လာခဲ့ပါ' ဟု မှာကြား၏။ ထိုကျွန်မသည် သွား၍ နွားကျောင်းသားက နွားခြံတံခါးကို ဖွင့်ကာမျှ၌ပင် ကလေးငယ်ကို ထိုသို့ သိပ်ထားလိုက်၏။ အခြားအချိန်များ၌ နွားများအားလုံး၏ နောက်ဆုံးမှ ထွက်လေ့ရှိသော နွားအုပ်ခေါင်းဆောင် နွားလားဥသဘကြီးသည် ထိုနေ့၌မူ နွားအားလုံး၏ အဦးဆုံး ရှေးဦးစွာ ထွက်လာပြီးလျှင် ထိုကလေးငယ်ကို မိမိ၏ ခြေလေးဘက်အလယ်၌ ထားကာ ရပ်နေလေ၏။ ရာနှင့်ချီသော နွားမကြီးတို့သည် နွားလားဥသဘကြီး၏ နံပါးနှစ်ဘက်ကို ပွတ်တိုက်လျက်သာ ထွက်သွားကြကုန်၏။ နွားကျောင်းသားသည်လည်း 'ငါ့ရဲ့ နွားလားဥသဘကြီးဟာ ပုံမှန်ဆိုရင် နောက်ဆုံးမှ ထွက်လေ့ရှိတယ်၊ ဒီနေ့တော့ အစောဆုံးထွက်ပြီး တံခါးဝမှာ မလှုပ်မယှက် ရပ်နေတာ ဘာကြောင့်ပါလိမ့်' ဟု တွေးတောကာ သွားကြည့်လတ်သော် နွားကြီး၏အောက်၌ အိပ်ပျော်နေသော ကလေးငယ်ကို တွေ့မြင်ရလေ၏။ သားအမှတ်ဖြင့် ချစ်ခြင်းမေတ္တာ ဖြစ်ပေါ်လာပြီး 'ငါ့မှာ သားတစ်ယောက် ရပြီ' ဟုဆိုကာ အိမ်သို့ ခေါ်ဆောင်သွားလေ၏။

Kāḷī gantvā seṭṭhinā pucchitā tamatthaṃ ārocetvā ‘‘gaccha, naṃ puna imaṃ sahassaṃ datvā ānehī’’ti vuttā puna ānetvā adāsi. Atha naṃ seṭṭhi āha – ‘‘amma kāḷi, imasmiṃ nagare pañcasakaṭasatāni paccūsakāle uṭṭhāya vāṇijjāya gacchanti, tvaṃ imaṃ netvā cakkamagge nipajjāpehi, goṇā vā naṃ maddissanti, cakkaṃ vā chindissati, pavattiñcassa ñatvā āgaccheyyāsī’’ti. Sā gantvā cakkamagge nipajjāpesi. Sākaṭikajeṭṭhako purato ahosi. Athassa goṇā taṃ ṭhānaṃ patvā dhuraṃ chaḍḍesuṃ, punappunaṃ āropetvā pājiyamānāpi purato na gacchiṃsu. Evaṃ tassa tehi saddhiṃ vāyamantasseva aruṇaṃ uṭṭhahi. So ‘‘kiṃ nāma goṇā kariṃsū’’ti maggaṃ olokento dārakaṃ disvā ‘‘bhāriyaṃ vata [Pg.297] kamma’’nti cintetvā ‘‘putto me laddho’’ti tuṭṭhamānaso taṃ gehaṃ nesi.

ကျွန်မကာဠီသည် ပြန်လာ၍ သူဌေးကြီးက မေးမြန်းသဖြင့် ထိုအကြောင်းကို ပြောပြရာ သူဌေးကြီးက 'သွားချေ၊ ကလေးကို အသပြာတစ်ထောင် ထပ်ပေးပြီး ပြန်ဝယ်ခဲ့ပါဦး' ဟု မှာသဖြင့် ဒုတိယအကြိမ် ကလေးငယ်ကို ပြန်လည်ဝယ်ယူကာ သူဌေးကြီးအား ပေးအပ်ပြန်၏။ ထိုအခါ သူဌေးကြီးသည် ထိုကျွန်မအား 'ဟဲ့ ကာဠီ... ဒီမြို့ထဲမှာ အရုဏ်တက်ချိန်မှာ လှည်းငါးရာတို့ဟာ ကုန်ရောင်းဝယ်ဖို့ ထွက်ကြလိမ့်မယ်၊ မင်း ဒီကလေးကိုယူပြီး လှည်းလမ်းကြောင်းပေါ်မှာ သိပ်ထားလိုက်ပါ၊ ကရတဲ့ နွားတွေက နင်းမိတာဖြစ်စေ၊ လှည်းဘီးက ကြိတ်မိတာဖြစ်စေ သေသွားပါလိမ့်မယ်၊ သူ့အခြေအနေကို သိအောင် စုံစမ်းပြီးမှ ပြန်လာခဲ့ပါ' ဟု ဆို၏။ ထိုကျွန်မသည် ကလေးငယ်ကို လှည်းလမ်းကြောင်းပေါ်၌ သိပ်ထား၏။ ထိုစဉ် လှည်းအဖွဲ့၏ ခေါင်းဆောင်လှည်းသည် ရှေးဦးစွာ ရှေ့မှ မောင်းနှင်လာလေ၏။ ထိုလှည်း၏နွားတို့သည် ထိုနေရာသို့ ရောက်သောအခါ ထမ်းပိုးကို ချွတ်ချပစ်လိုက်ကြကုန်၏။ တစ်ဖန် ထမ်းပိုးပြန်တင်၍ မောင်းနှင်သော်လည်း ရှေ့သို့ မသွားဘဲ ငြင်းဆန်ကြကုန်၏။ ထိုကဲ့သို့ ထိုလှည်းမှူးသည် နွားတို့နှင့် အချိန်အတော်ကြာ လုံးပန်းနေစဉ် အရုဏ်တက်လာလေ၏။ ထိုလှည်းမှူးသည် 'ငါ့နွားတွေ ဘာကြောင့် ဒီလို လုပ်နေကြတာလဲ' ဟု လမ်းကို ကြည့်ရှုလတ်သော် ကလေးငယ်ကို တွေ့မြင်လေ၏။ 'အလွန်အံ့သြဖွယ် ဝန်လေးစရာ ကောင်းသောအမှုပါတကား' ဟု ကြံစည်လျက် 'ငါ့မှာ သားတစ်ယောက် ရပြီ' ဟု အလွန်ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ကာ ထိုကလေးငယ်ကို အိမ်သို့ ခေါ်ဆောင်သွားလေ၏။

Kāḷīpi gantvā seṭṭhinā pucchitā taṃ pavattiṃ ācikkhitvā ‘‘gaccha, naṃ puna sahassaṃ datvā ānehī’’ti vuttā tathā akāsi. Atha naṃ seṭṭhi āha – ‘‘idāni naṃ āmakasusānaṃ netvā gacchantare nipajjāpehi, tattha sunakhādīhi khādito, amanussena vā pahaṭo marissati, matāmatabhāvañcassa jānitvā āgaccheyyāsī’’ti. Sā taṃ netvā tattha nipajjāpetvā ekamante aṭṭhāsi. Taṃ sunakhādayo vā amanusso vā upasaṅkamituṃ nāsakkhiṃsu. Atheko ajapālo ajā gocaraṃ nento susānapassena gacchati. Ekā ajā paṇṇāni khādamānā gacchantaraṃ pavisitvā dārakaṃ disvā jaṇṇukehi ṭhatvā dārakassa thanaṃ adāsi. Ajapālakena ‘‘he he’’ti sadde katepi na nikkhami. So ‘‘yaṭṭhiyā naṃ paharitvā nīharissāmī’’ti gacchantaraṃ paviṭṭho jaṇṇukehi ṭhatvā dārakaṃ khīraṃ pāyantiṃ disvā dārake puttasinehaṃ paṭilabhitvā ‘‘putto me laddho’’ti ādāya pakkāmi.

ကာဠီသည်လည်း သွား၍ သူဌေးက မေးမြန်းသော် ထိုအကြောင်းကို ပြောပြရာ သူဌေးက "သွားချေဦး၊ ထိုသူငယ်ကို နောက်ထပ် အသပြာတစ်ထောင်ပေး၍ ခေါ်ခဲ့လော့" ဟု ဆိုသဖြင့် ထိုအတိုင်း ပြုလေ၏။ ထို့နောက် သူဌေးက ကာဠီအား "ယခု ထိုသူငယ်ကို သုသာန်သို့ ယူဆောင်သွားပြီး ချုံကြား၌ သိပ်ထားခဲ့လော့။ ထိုချုံ၌ ခွေးစသည်တို့ ကိုက်ခဲ၍ဖြစ်စေ၊ ဘီလူး ပုတ်ခတ်၍ဖြစ်စေ သေလိမ့်မည်။ ထိုသူငယ်၏ သေခြင်း၊ မသေခြင်းကို သိအောင်လုပ်ပြီးမှ ပြန်လာခဲ့လော့" ဟု ဆို၏။ ကာဠီသည် ထိုသူငယ်ကို ယူဆောင်သွား၍ ထိုသုသာန် ချုံကြား၌ သိပ်ထားကာ တစ်နေရာ၌ ရပ်၍ စောင့်ကြည့်နေ၏။ ထိုသူငယ်ကို ခွေးစသည်တို့ဖြစ်စေ၊ ဘီလူးဖြစ်စေ မချဉ်းကပ်ဝံ့ကြကုန်။ ထိုအချိန်တွင် ဆိတ်ကျောင်းသားတစ်ဦးသည် ဆိတ်တို့ကို အစာကျက်စားရာသို့ မောင်းနှင်သွားရင်း သုသာန်အနီးမှ ဖြတ်သွားလေ၏။ ဆိတ်မတစ်ကောင်သည် သစ်ရွက်များကို စားရင်း ချုံကြားသို့ ဝင်သွားရာ သူငယ်ကို မြင်သဖြင့် ဒူးထောက်ရပ်၍ သူငယ်အား နို့ရည်တိုက်ကျွေးလေ၏။ ဆိတ်ကျောင်းသားက "ဟေ့ ဟေ့" ဟု အော်ဟစ်သော်လည်း ဆိတ်မသည် မထွက်လာပေ။ ထိုဆိတ်ကျောင်းသားက "တုတ်ဖြင့် ရိုက်နှက်၍ ထုတ်မည်" ဟု ကြံစည်ကာ ချုံကြားသို့ ဝင်သွားသောအခါ ဒူးထောက်၍ သူငယ်အား နို့တိုက်နေသော ဆိတ်မကို မြင်၍ သူငယ်အပေါ်၌ သားရင်းကဲ့သို့ ချစ်ခြင်းမေတ္တာ ဖြစ်ပေါ်သဖြင့် "ငါ သားရပြီ" ဟု ဆိုကာ သူငယ်ကို ပွေ့ချီယူဆောင်သွားလေ၏။

Kāḷī gantvā seṭṭhinā pucchitā taṃ pavattiṃ ācikkhitvā ‘‘gaccha, naṃ puna sahassaṃ datvā ānehī’’ti vuttā tathā akāsi. Aya naṃ seṭṭhi āha – ‘‘amma, imaṃ ādāya corapapātapabbataṃ abhiruhitvā papāte khipa, pabbatakucchiyaṃ paṭihaññamāno khaṇḍākhaṇḍiko hutvā bhūmiyaṃ patissati, matāmatabhāvañcassa ñatvā āgaccheyyāsī’’ti. Sā taṃ tathā netvā pabbatamatthake ṭhatvā khipi. Taṃ kho pana pabbatakucchiṃ nissāya mahāveḷugumbo pabbatānusāreneva vaḍḍhi, tassa matthakaṃ ghanajāto jiñjukagumbo avatthari. Dārako patanto kojave viya tasmiṃ pati. Taṃ divasañca naḷakārajeṭṭhakassa veṇubali patto hoti. So puttena saddhiṃ gantvā taṃ veḷugumbaṃ chindituṃ ārabhi. Tasmiṃ calite dārako saddamakāsi. So dārakasaddo viyāti ekena passena abhiruhitvā taṃ disvā ‘‘putto me laddho’’ti tuṭṭhacitto ādāya gato. Kāḷī gantvā seṭṭhinā pucchitā taṃ pavattiṃ ācikkhitvā ‘‘gaccha, naṃ puna sahassaṃ datvā ānehī’’ti vuttā tathā akāsi.

ကာဠီသည် ပြန်သွား၍ သူဌေးက မေးမြန်းသော် ထိုအကြောင်းကို ပြောပြရာ သူဌေးက "သွားချေဦး၊ ထိုသူငယ်ကို နောက်ထပ် အသပြာတစ်ထောင်ပေး၍ ခေါ်ခဲ့လော့" ဟု ဆိုသဖြင့် ထိုအတိုင်း ပြုလေ၏။ ထို့နောက် သူဌေးက ကာဠီအား "ရှင်မကာဠီ၊ ဤသူငယ်ကို ယူဆောင်၍ ခိုးသူများကို ချပစ်တတ်သော စောရပပါတတောင်သို့ တက်ကာ ချောက်ထဲသို့ ပစ်ချလိုက်လော့။ သူသည် တောင်ကမ်းပါးဝှမ်းနှင့် ရိုက်မိပြီး အပိုင်းပိုင်းပြတ်လျက် မြေသို့ ကျလိမ့်မည်။ သူ၏ သေခြင်း၊ မသေခြင်းကို သိအောင်လုပ်ပြီးမှ ပြန်လာခဲ့လော့" ဟု ဆို၏။ ကာဠီသည် ထိုသူငယ်ကို သူဌေးညွှန်ကြားသည့်အတိုင်း ယူဆောင်သွားကာ တောင်ထိပ်မှ ပစ်ချလိုက်၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုတောင်ဝှမ်းကို အမှီပြု၍ ကြီးမားသော ဝါးရုံကြီးသည် တောင်စောင်းတစ်လျှောက် ပေါက်ရောက်နေပြီး ထိုဝါးရုံထိပ်ကို ထူထပ်လှသော ချင်ရွေးနွယ်ချုံက လွှမ်းအုပ်ထား၏။ ကျလာသော သူငယ်သည် ကော်ဇောထက်သို့ ကျသကဲ့သို့ ထိုချုံပေါ်သို့ ကျလေ၏။ ထိုနေ့၌ပင် ဝါးခုတ်သမားတို့၏ ခေါင်းဆောင်အား မင်းစိုးရာဇာတို့ထံ ဝါးအခွန်ဆက်ရန် အချိန်ကျရောက်နေ၏။ ထိုသူသည် သားဖြစ်သူနှင့်အတူ သွား၍ ထိုဝါးရုံကို ခုတ်ရန် အားထုတ်လေ၏။ ထိုဝါးရုံ လှုပ်ရှားသွားသောအခါ သူငယ်သည် အသံပြုလေ၏။ ထိုဝါးခုတ်သမားသည် "သူငယ်သံနှင့် တူလှသည်" ဟု ဆိုကာ တစ်ဖက်မှ တက်သွားပြီး သူငယ်ကို မြင်သောအခါ "ငါ သားတစ်ယောက် ရပြီ" ဟု အလွန်ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ကာ ပွေ့ချီယူဆောင်သွားလေ၏။ ကာဠီသည် ပြန်သွား၍ သူဌေးက မေးမြန်းသော် ထိုအကြောင်းကို ပြောပြရာ သူဌေးက "သွားချေဦး၊ ထိုသူငယ်ကို တစ်ထောင်ပေး၍ ခေါ်ခဲ့လော့" ဟု ဆိုသဖြင့် ထိုအတိုင်း ပြုပြန်၏။

Seṭṭhino idañcidañca karontasseva dārako vaḍḍhito. Mahāghosavacanattā cassa ghositoteva nāmaṃ ahosi. So seṭṭhino akkhimhi [Pg.298] kaṇṭako viya khāyi, ujukaṃ oloketumpi na visahi. Athassa maraṇūpāyaṃ cintento attano kumbhakārassa santikaṃ gantvā tassa ‘‘kadā āvāpaṃ ālimpessasī’’ti pucchitvā ‘‘sve’’ti vutte ‘‘tena hi idaṃ sahassaṃ gaṇhitvā mamekaṃ kammaṃ karohī’’ti āha. ‘‘Kiṃ sāmī’’ti? ‘‘Eko me avajātaputto atthi, taṃ tava santikaṃ pesissāmi, atha naṃ gabbhaṃ pavesetvā tiṇhāya vāsiyā khaṇḍākhaṇḍikaṃ chinditvā cāṭiyaṃ pakkhipitvā āvāpe paveseyyāsīti. Idaṃ te sahassaṃ saccakārasadisaṃ, uttariṃ pana te kattabbayuttakaṃ pacchā karissāmī’’ti. Kumbhakāro ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi.

သူဌေးသည် ဤသို့သော အရာတို့ကို ပြုလုပ်နေစဉ်အတွင်းပင် ထိုသူငယ်သည် တဖြည်းဖြည်း ကြီးပြင်းလာလေ၏။ ထိုသူငယ်သည် ကျယ်လောင်သောအသံဖြင့် စကားပြောတတ်သောကြောင့် "ဃောသိတ" ဟုသာ အမည်တွင်လေ၏။ ထိုဃောသိတသည် သူဌေး၏ မျက်စိ၌ ဆူးကဲ့သို့ စူးနေသဖြင့် သူဌေးသည် သူ့ကို တည့်တည့်ပင် မကြည့်ဝံ့ချေ။ ထို့နောက် သူဌေးသည် ထိုသူငယ်ကို သတ်ရန်အပိုင် ကြံစည်လျက် မိမိ၏ အိုးထိန်းသည်ထံသို့ သွားကာ "အိုးဖုတ်မည့်တွင်းကို မည်သည့်အချိန်၌ မီးရှို့ဖုတ်မည်နည်း" ဟု မေးရာ "နက်ဖြန်ခါ မီးရှို့ပါမည်" ဟု ဖြေကြားသဖြင့် "သို့ဖြစ်လျှင် ဤအသပြာတစ်ထောင်ကို ယူ၍ ငါခိုင်းသည့်အမှုကို တစ်ခု ပြုလုပ်ပေးလော့" ဟု ပြော၏။ အိုးထိန်းသည်က "အရှင်... ဘယ်လိုအမှုမျိုးပါလဲ" ဟု မေးသော် "ငါ့တွင် မွေးစားထားသော သားယုတ်တစ်ယောက်ရှိ၏။ ထိုသူငယ်ကို သင့်ထံသို့ လွှတ်လိုက်မည်။ ထိုသူငယ် ရောက်လာသောအခါ သူ့ကို အပိုင်းအပိုင်းခုတ်ဖြတ်ပြီး အိုးစရည်းထဲသို့ ထည့်ကာ အိုးဖုတ်သည့်တွင်းထဲသို့ သွင်း၍ မီးတိုက်ဖုတ်လိုက်လော့။ ဤအသပြာတစ်ထောင်သည် သင့်အတွက် စရန်ငွေ သဘောသာ ဖြစ်သည်။ နောက်ထပ် လုပ်ဆောင်ပေးရမည့် ဆုလာဘ်များကိုလည်း နောက်မှ ပေးပါဦးမည်" ဟု ပြောရာ အိုးထိန်းသည်က "ကောင်းပါပြီ" ဟု ဝန်ခံကတိပြုလေ၏။

Seṭṭhi punadivase ghositaṃ pakkositvā ‘‘hiyyo mayā kumbhakāro ekaṃ kammaṃ āṇatto, ehi, tvaṃ tāta, tassa santikaṃ gantvā evaṃ vadehi ‘hiyyo kira me pitarā āṇattaṃ kammaṃ nipphādehī’’’ti pahiṇi. So ‘‘sādhū’’ti agamāsi. Taṃ tattha gacchantaṃ itaro seṭṭhino putto dārakehi saddhiṃ guḷakakīḷaṃ kīḷanto disvā pakkositvā ‘‘kuhiṃ gacchasī’’ti pucchitvā pitu sāsanaṃ gahetvā ‘‘kumbhakārassa santika’’nti vutte ‘‘ahaṃ tattha gamissāmi, ime maṃ dārakā bahulakkhaṃ jiniṃsu, taṃ me paṭijinitvā dehī’’ti āha. ‘‘Ahaṃ pitu bhāyāmī’’ti. ‘‘Mā bhāyi, bhātika, ahaṃ taṃ sāsanaṃ harissāmī’’ti. ‘‘Bahūhi jito yāvāhaṃ āgacchāmi, tāva me lakkhaṃ paṭijināhī’’ti. Ghosito kira guḷakakīḷāyaṃ cheko, tena naṃ evaṃ nibandhi. Sopi taṃ ‘‘tena hi gantvā kumbhakāraṃ vadehi ‘pitarā kira me hiyyo ekaṃ kammaṃ āṇattaṃ, taṃ nipphādehī’’’ti uyyojesi. So tassa santikaṃ gantvā tathā avaca. Atha naṃ kumbhakāro seṭṭhinā vuttaniyāmena māretvā āvāpe khipi. Ghositopi divasabhāgaṃ kīḷitvā sāyanhasamayeva gehaṃ gantvā ‘‘kiṃ, tāta, na gatosī’’ti vutte attano agatakāraṇañca kaniṭṭhassa gatakāraṇañca ārocesi. Seṭṭhi ‘‘dhī dhī’’ti mahāviravaṃ viravitvā sakalasarīre pakkuthitalohito viya hutvā ‘‘ambho kumbhakāra, mā nāsayi, mā nāsayī’’ti bāhā paggayha kandanto tassa santikaṃ agamāsi. Kumbhakāro taṃ tathā āgacchantaṃ disvā ‘‘sāmi, mā saddaṃ kari, kammaṃ nipphanna’’nti āha. So pabbatena viya mahantena sokena avatthaṭo hutvā anappakaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedesi.

သူဌေးသည် နောက်တစ်နေ့၌ ဃောသိတကို ခေါ်ယူပြီး "ချစ်သား... မနေ့က ငါသည် အိုးထိန်းသည်အား အလုပ်တစ်ခု ခိုင်းစေခဲ့သည်။ သင်သည် ထိုအိုးထိန်းသည်ထံသို့ သွား၍ 'မနေ့က ငါ့အဖ ခိုင်းစေခဲ့သော အလုပ်ကို ပြီးစီးအောင် လုပ်ပါစေ' ဟု သွားရောက်ပြောကြားချေလော့" ဟု စေလွှတ်လိုက်၏။ ဃောသိတကလည်း "ကောင်းပါပြီ" ဟု ဆိုကာ သွားလေ၏။ ထိုသို့ သွားနေသော ဃောသိတကို သူဌေး၏ သားရင်းဖြစ်သူသည် ကလေးများနှင့်အတူ ဂေါ်လီကစားနေစဉ် မြင်သဖြင့် လှမ်းခေါ်ပြီး "ဘယ်ကို သွားမလို့လဲ" ဟု မေးရာ၊ အဖ၏ သတင်းစကားကို ကြားသဖြင့် "အိုးထိန်းသည်ဆီ သွားမလို့ပါ" ဟု ပြောသော် "ကျွန်ုပ် သွားပါရစေ၊ ဤကလေးများက ကျွန်ုပ်ထံမှ တစ်သိန်းဖိုး နိုင်သွားကြပြီ။ ထိုရှုံးသွားသည်များကို အစ်ကိုက ပြန်နိုင်အောင် ကစားပေးပါဦး" ဟု ပြော၏။ ဃောသိတက "ငါ အဖေကို ကြောက်တယ်" ဟု ဆိုရာ၊ "အစ်ကို မကြောက်ပါနှင့်၊ ထိုသတင်းစကားကို ကျွန်ုပ် သွားပြောပါမည်" ဟု ပြောပြီး "ကျွန်ုပ် ပြန်လာသည့်တိုင်အောင် အစ်ကိုက ကျွန်ုပ် ရှုံးထားသည်များကို ပြန်နိုင်အောင် ကစားပေးပါ" ဟု ပြော၏။ ဃောသိတသည် ဂေါ်လီကစားရာတွင် အလွန်တော်သောကြောင့် ထိုသူဌေးသားသည် သူ့ကို ထွက်မသွားနိုင်အောင် အတင်းဆွဲထားခြင်း ဖြစ်၏။ ဃောသိတသည်လည်း "သို့ဖြစ်လျှင် သင်သွားပြီး အိုးထိန်းသည်ကို 'မနေ့က ကျွန်ုပ်အဖေ ခိုင်းထားသည့်အလုပ်ကို ပြီးစီးအောင် လုပ်လိုက်ပါ' ဟု ပြောလိုက်ပါ" ဟု စေလွှတ်လိုက်၏။ ထိုသူဌေးသားသည် အိုးထိန်းသည်ထံ သွား၍ ထိုအတိုင်း ပြောပြလေ၏။ ထိုအခါ အိုးထိန်းသည်သည် ထိုသူဌေးသားရင်းကို သူဌေးညွှန်ကြားထားသည့်အတိုင်း သတ်ဖြတ်ပြီး အိုးဖုတ်တွင်းထဲသို့ ပစ်ထည့်လိုက်လေ၏။ ဃောသိတသည်လည်း တစ်နေ့ပတ်လုံး ကစားပြီး ညနေစောင်းမှ အိမ်သို့ ပြန်လာရာ သူဌေးက "မောင်မင်း... ဘာလို့ မသွားသလဲ" ဟု မေးသော် မိမိ မသွားဖြစ်သည့် အကြောင်းနှင့် ညီငယ် သွားရသည့် အကြောင်းကို ပြောပြလေ၏။ သူဌေးသည် "တောက်တောက်... လွဲလေခြင်း" ဟု ကျယ်လောင်စွာ မြည်တမ်းလျက် တစ်ကိုယ်လုံးရှိ သွေးများ ဆူပွက်မတတ် ဖြစ်ကာ "အို... အိုးထိန်းသည်၊ ငါ့ကို မဖျက်ဆီးပါနှင့်၊ ငါ့ကို မဖျက်ဆီးပါနှင့်" ဟု လက်နှစ်ဖက်ကို မြှောက်ကာ ငိုကြွေးမြည်တမ်းရင်း ထိုအိုးထိန်းသည်ထံသို့ အပြေးသွားလေ၏။ အိုးထိန်းသည်သည် ထိုသို့ပြေးလာသော သူဌေးကို မြင်လျှင် "အရှင်... အသံမထွက်ပါနှင့်၊ အရှင်ခိုင်းသည့်အလုပ် ပြီးစီးသွားပါပြီ" ဟု ပြောလေ၏။ ထိုသူဌေးသည် တောင်ကြီးတစ်ခုလုံး ဖိထားသကဲ့သို့ ကြီးစွာသော စိုးရိမ်ပူဆွေးခြင်း လွှမ်းမိုးခံရကာ အတိုင်းအဆမရှိသော စိတ်မချမ်းသာမှုကို ခံစားရလေတော့၏။

Evaṃ [Pg.299] santepi pana seṭṭhi taṃ ujukaṃ oloketuṃ na sakkoti. ‘‘Kinti naṃ māreyya’’nti cintento ‘‘mama gāmasate āyuttakassa santikaṃ pesetvā mārāpessāmī’’ti upāyaṃ disvā ‘‘ayaṃ me avajātaputto, imaṃ māretvā vaccakūpe khipatu, evañca kate ahaṃ mātulassa kattabbayuttakaṃ jānissāmī’’ti tassa paṇṇaṃ likhitvā ‘‘tāta ghosita, amhākaṃ gāmasate āyuttako atthi, imaṃ paṇṇaṃ haritvā tassa dehī’’ti vatvā paṇṇaṃ tassa dussante bandhi. So pana akkharasamayaṃ na jānāti. Daharakālato paṭṭhāya hi taṃ mārāpentova seṭṭhi māretuṃ nāsakkhi, kiṃ akkharasamayaṃ sikkhāpessati. So attano maraṇapaṇṇameva dussante bandhitvā nikkhamanto āha – ‘‘pātheyyaṃ me, tāta, natthī’’ti. ‘‘Pātheyyena kammaṃ natthi, antarāmagge asukagāme nāma mama sahāyako seṭṭhi atthi, tassa ghare pātarāsaṃ katvā purato gacchā’’ti. So ‘‘sādhū’’ti pitaraṃ vanditvā nikkhanto taṃ gāmaṃ patvā seṭṭhigharaṃ pucchitvā gantvā seṭṭhijāyaṃ passi. ‘‘Kuto āgatosī’’ti ca vutte ‘‘antonagarato’’ti āha. ‘‘Kassa puttosī’’ti? ‘‘Tumhākaṃ sahāyaseṭṭhino, ammā’’ti. ‘‘Tvaṃsi ghosito nāmā’’ti? ‘‘Āma, ammā’’ti. Tassā saha dassaneneva tasmiṃ puttasineho uppajji. Seṭṭhino panekā dhītā atthi pannarasasoḷasavassuddesikā abhirūpā pāsādikā, taṃ rakkhituṃ ekameva pesanakārikaṃ dāsiṃ datvā sattabhūmikassa pāsādassa uparimatale sirigabbhe vasāpenti. Seṭṭhidhītā tasmiṃ khaṇe taṃ dāsiṃ antarāpaṇaṃ pesesi. Atha naṃ seṭṭhijāyā disvā ‘‘kuhiṃ gacchasī’’ti pucchitvā ‘‘ayyadhītāya pesanenā’’ti vutte ‘‘ito tāva ehi, tiṭṭhatu pesanaṃ, puttassa me pīṭhakaṃ attharitvā udakaṃ āharitvā pāde dhovitvā telaṃ makkhitvā sayanaṃ attharitvā dehi, pacchā pesanaṃ karissasī’’ti āha. Sā tathā akāsi.

ဤသို့ အကြံအစည် ပျက်စီးသွားသော်လည်း သူဋ္ဌေးသည် ထိုဃောသိတကို တည့်တည့်မကြည့်ဝံ့ပေ။ 'ထိုဃောသိတကို အဘယ်သို့ သတ်ရပါအံ့နည်း' ဟု ကြံစည်စဉ် 'ငါ၏ ရွာတစ်ရာ၌ အခွန်အရာရှိထံသို့ စေလွှတ်၍ သတ်စေအံ့' ဟု အကြံရသဖြင့် 'ဤသူငယ်သည် ငါ၏ အဝဇာတသား ဖြစ်သည်။ ဤသူငယ်ကို သတ်၍ ကျင်ကြီးတွင်း၌ ပစ်ချလေလော့။ ဤသို့ ပြုလုပ်ပြီးပါက ငါသည် ဦးရီးအား ပြုအပ်သည်နှင့် သင့်လျော်အောင် သိပါအံ့' ဟု ထိုအရာရှိအား ရေးသောစာကို ရေးသားပြီးလျှင် 'ချစ်သား ဃောသိတ၊ ငါတို့၏ ရွာတစ်ရာ၌ အခွန်အရာရှိတစ်ဦး ရှိ၏။ ဤစာကို ဆောင်သွား၍ ထိုသူအား ပေးလော့' ဟု ဆိုကာ စာခွေကို ဃောသိတ၏ ပုဆိုးစွန်း၌ ချည်နှောင်ပေးလိုက်၏။ ဃောသိတသည်ကား စာရေးစာဖတ်ခြင်းကို မတတ်ပေ။ ငယ်စဉ်ကတည်းက ထိုဃောသိတကို သတ်ရန်သာ ကြံစည်နေသော သူဋ္ဌေးသည် သတ်ရန်ပင် မတတ်နိုင်ပါဘဲလျက် အဘယ်မှာလျှင် စာပေသင်ကြားပေးပါအံ့နည်း။ ထိုဃောသိတသည် မိမိကို သတ်မည့်စာကို ပုဆိုးစွန်း၌ ချည်နှောင်လျက် ထွက်ခွာသွားစဉ် 'ဖခင်၊ ကျွန်ုပ်အား ခရီးလမ်းရိက္ခာ မရှိသေးပါ' ဟု ပြော၏။ 'ခရီးလမ်းရိက္ခာနှင့် ကိစ္စမရှိ၊ ခရီးအကြား ဤမည်သော ရွာ၌ ငါ၏ အဆွေခင်ပွန်းဖြစ်သော သူဋ္ဌေးတစ်ဦးရှိ၏။ ထိုသူဋ္ဌေးအိမ်၌ နံနက်စာစားပြီးမှ ရှေ့သို့ ဆက်သွားလော့' ဟု သူဋ္ဌေးက ပြောလေ၏။ ထိုအခါ ဃောသိတသည် 'ကောင်းပါပြီ' ဟု ဖခင်ကို ရှိခိုး၍ ထွက်ခွာခဲ့ပြီး ထိုရွာသို့ ရောက်သောအခါ သူဋ္ဌေးအိမ်ကို မေးမြန်းသွားရောက်၍ သူဋ္ဌေးကတော်ကို တွေ့မြင်လေ၏။ သူဋ္ဌေးကတော်က 'အဘယ်အရပ်မှ လာသနည်း' ဟု မေးရာ 'မြို့တွင်းမှ လာခဲ့ပါသည်' ဟု ပြန်ပြော၏။ 'အဘယ်သူ၏ သားဖြစ်သနည်း' ဟု မေးပြန်သော် 'အမေ၊ သင်တို့၏ အဆွေခင်ပွန်းဖြစ်သော သူဋ္ဌေးကြီး၏ သားပါ' ဟု ပြော၏။ 'သင်သည် ဃောသိတ အမည်ရှိသူလော' ဟု မေးရာ 'ဟုတ်ပါသည် အမေ' ဟု ပြန်ပြော၏။ ထိုသူဋ္ဌေးကတော်သည် မြင်ရရုံမျှနှင့်ပင် ထိုဃောသိတအပေါ်၌ သားအဖြစ်ဖြင့် ချစ်ခြင်းမေတ္တာစိတ်သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုသူဋ္ဌေးအား ဆယ့်ငါးနှစ် ဆယ့်ခြောက်နှစ်ခန့် အရွယ်ရှိသော အလွန်လှပ၍ ကြည်ညိုဖွယ်ကောင်းသော သမီးတစ်ဦး ရှိ၏။ ထိုသမီးကို စောင့်ရှောက်ရန် ကျွန်မတစ်ဦးတည်းကိုသာ စေခိုင်းရန် ပေးထားပြီးလျှင် ခုနစ်ထပ်ရှိသော ပြာသာဒ်၏ အထက်ဆုံးထပ် ကြက်သရေတိုက်ခန်း၌ နေစေ၏။ ထိုအချိန်၌ သူဋ္ဌေးသမီးသည် ထိုကျွန်မကို ဈေးသို့ စေလွှတ်လိုက်၏။ ထိုအခါ ထိုကျွန်မကို သူဋ္ဌေးကတော် မြင်သော် 'အဘယ်သို့ သွားမည်နည်း' ဟု မေးရာ 'သခင်မသမီး စေခိုင်း၍ သွားပါမည်' ဟု ပြော၏။ 'ဤသို့ လာဦးလော့၊ စေခိုင်းသောအမှုသည် ခေတ္တနေပါစေဦး၊ ငါ၏ သားအား အင်းပျဉ်ခင်းပေးခြင်း၊ ခြေဆေးပေးခြင်း၊ ဆီလူးပေးခြင်း၊ အိပ်ရာခင်းပေးခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ပေးပါဦး၊ ထို့နောက်မှ စေခိုင်းသောအမှုကို ပြုလုပ်လော့' ဟု ဆို၏။ ထိုကျွန်မသည်လည်း ဆိုသည့်အတိုင်း ပြုလုပ်ပေးလေ၏။

Atha naṃ cirenāgataṃ seṭṭhidhītā santajjesi. Atha naṃ sā āha – ‘‘mā me kujjhi, seṭṭhiputto ghosito āgato, tassa idañcidañca katvā tattha gantvā āgatāmhī’’ti. Seṭṭhidhītāya ‘‘seṭṭhiputto ghosito’’ti nāmaṃ sutvāva pubbasannivāsavasena pemaṃ chaviādīni chinditvā aṭṭhimiñjaṃ āhacca ṭhitaṃ. Atha naṃ pucchi ‘‘kuhiṃ so ammā’’ti? ‘‘Sayane nipanno niddāyatī’’ti[Pg.300]. ‘‘Atthi panassa hatthe kiñcī’’ti? ‘‘Dussante paṇṇaṃ atthī’’ti. Sā ‘‘kiṃ paṇṇaṃ nu kho eta’’nti tasmiṃ niddāyante mātāpitūnaṃ aññavihitatāya apassantānaṃ otaritvā tassa santikaṃ gantvā taṃ paṇṇaṃ mocetvā ādāya attano gabbhaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya vātapānaṃ vivaritvā akkharasamaye kusalatāya taṃ paṇṇaṃ vācetvā ‘‘aho vata bālo attano maraṇapaṇṇaṃ dussante bandhitvā vicarati, sace mayā na diṭṭhaṃ assa, natthi tassa jīvita’’nti. Taṃ paṇṇaṃ phāletvā nāsetvā seṭṭhissa vacanena aparaṃ paṇṇaṃ likhi – ‘‘ayaṃ mama putto ghosito nāma, gāmasatato paṇṇākāraṃ āharāpetvā imassa janapadaseṭṭhino dhītarā saddhiṃ maṅgalaṃ katvā attano vasanagāmassa majjhe dvibhūmikaṃ gehaṃ kāretvā pākāraparikkhepena ceva purisaguttīhi ca susaṃvihitārakkhaṃ karotu, mayhaṃ idañcidañca mayā katanti sāsanaṃ pesetu. Evaṃ kate ahaṃ mātulassa kattabbayuttakaṃ jānissāmī’’ti likhitvā ca paṇṇaṃ saṅgharitvā dussanteyevassa bandhi.

ထို့နောက် ကြာမြင့်မှ ပြန်လာသော ထိုကျွန်မကို သူဋ္ဌေးသမီးသည် ငေါက်ငမ်းမောင်းမဲလေ၏။ ထိုအခါ ကျွန်မက 'ကျွန်မကို အမျက်မထွက်ပါလင့်၊ သူဋ္ဌေးသား ဃောသိတ ရောက်လာပါသဖြင့် ထိုသူအား ဤမည်ဤမည်သော ကိစ္စများကို ပြုလုပ်ပေးပြီးမှ သွားခဲ့ရသဖြင့် ကြာမြင့်သွားခြင်း ဖြစ်ပါသည်' ဟု ပြော၏။ သူဋ္ဌေးသမီးသည် 'သူဋ္ဌေးသား ဃောသိတ' ဟူသော အမည်ကို ကြားရရုံမျှဖြင့် ရှေးရေစက်ကြောင့် ချစ်ခြင်းမေတ္တာသည် အရေအစရှိသည်တို့ကို ဖြတ်၍ ချဉ်ဆီတိုင်အောင် ထိခိုက်လျက် တည်လေ၏။ ထိုအခါ ကျွန်မကို 'အမေ၊ ထိုသူသည် အဘယ်မှာနည်း' ဟု မေးရာ 'အိပ်ရာ၌ လျောင်း၍ အိပ်ပျော်နေပါသည်' ဟု ပြော၏။ 'သူ့လက်၌ တစ်စုံတစ်ခု ရှိပါသလော' ဟု မေးရာ 'သူ့ပုဆိုးစွန်း၌ စာခွေ ရှိပါသည်' ဟု ပြော၏။ ထိုသူဋ္ဌေးသမီးသည် 'ဤစာသည် မည်သည့်စာပါလိမ့်' ဟု တွေးတောကာ ဃောသိတ အိပ်ပျော်နေစဉ် မိဘများလည်း အခြားကိစ္စများဖြင့် မအားလပ်၍ မမြင်ခိုက်တွင် ပြာသာဒ်မှ သက်ဆင်း၍ ဃောသိတထံသို့ သွားကာ ထိုစာခွေကို ဖြည်ယူပြီး မိမိအခန်းသို့ ဝင်လျက် တံခါးပိတ်ကာ လေသာပြတင်းကို ဖွင့်၍ စာပေကျွမ်းကျင်သူ ဖြစ်သည့်အားလျော်စွာ ထိုစာကို ဖတ်ကြည့်လေသော် 'ဩော်... မိုက်လေစွတကား၊ မိမိကို သေစေမည့်စာကို ပုဆိုးစွန်း၌ ချည်နှောင်၍ သွားလာနေဘိ၏။ ငါသာ မမြင်မိလျှင် သူ၏အသက်သည် ရှိတော့မည်မဟုတ်ပေ' ဟု တွေးတောမိ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုစာကို ဆုတ်ဖြတ်ဖျက်ဆီးပြီးလျှင် သူဋ္ဌေး၏အမိန့်စကားဖြင့် အခြားစာတစ်စောင်ကို ဤသို့ ရေးသားလေ၏- 'ဤလုလင်သည် ငါ၏သား ဃောသိတ ဖြစ်သည်။ ရွာတစ်ရာမှ လက်ဆောင်ပဏ္ဏာများကို ဆောင်ယူစေ၍ ဤဇနပုဒ်သူဋ္ဌေး၏ သမီးနှင့် ထိမ်းမြားမင်္ဂလာ ပြုလုပ်ပေးပြီးလျှင် မိမိနေထိုင်ရာရွာလယ်၌ နှစ်ထပ်အိမ်ကို ဆောက်လုပ်စေလျက် တံတိုင်းအရံဖြင့်လည်းကောင်း၊ ယောက်ျားအစောင့်အရှောက်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း ကောင်းစွာ စောင့်ရှောက်စေလော့။ ငါ့ထံသို့လည်း ဤအမှုကိစ္စကို ပြီးစီးအောင် စီရင်အပ်ပြီဟု သတင်းစကား ပေးပို့လော့။ ဤသို့ ပြုလုပ်ပြီးပါက ငါသည် ဦးရီးအား ပြုထိုက်သည်ကို သိပါအံ့' ဟု ရေးသားပြီးလျှင် ထိုစာခွေကို လိပ်၍ ဃောသိတ၏ ပုဆိုးစွန်း၌ပင် ပြန်လည် ချည်နှောင်ထားလိုက်၏။

So divasabhāgaṃ niddāyitvā uṭṭhāya bhuñjitvā pakkāmi, punadivase pātova taṃ gāmaṃ gantvā āyuttakaṃ gāmakiccaṃ karontameva passi. So taṃ disvā ‘‘kiṃ tātā’’ti pucchitvā ‘‘pitarā me tumhākaṃ paṇṇaṃ pesita’’nti vutte paṇṇaṃ gahetvā vācetvā tuṭṭhamānaso ‘‘passatha, bho, mama sāmino mayi sinehaṃ katvā jeṭṭhaputtassa maṅgalaṃ karotū’’ti mama santikaṃ pahiṇi. ‘‘Sīghaṃ dāruādīni āharathā’’ti gahapatike āṇāpetvā gāmamajjhe vuttappakāraṃ gehaṃ kārāpetvā gāmasatato paṇṇākāraṃ āharāpetvā janapadaseṭṭhino dhītaraṃ ānetvā maṅgalaṃ katvā seṭṭhissa sāsanaṃ pahiṇi ‘‘idañcidañca mayā kata’’nti.

ထိုဃောသိတသည် နေ့တစ်ဝက်မျှ အိပ်စက်ပြီးနောက် နိုးလာ၍ စားသောက်ပြီးလျှင် ထွက်ခွာသွား၏။ နောက်တစ်ရက် စောစောတွင် ထိုစေလွှတ်သော ရွာသို့ ရောက်ရှိ၍ ရွာ၏ကိစ္စရပ်များကို ဆောင်ရွက်နေသော အရာရှိကို တွေ့မြင်လေ၏။ ထိုအရာရှိသည် ဃောသိတကို မြင်လျှင် 'မောင်မင်း၊ အဘယ်ကိစ္စရှိသနည်း' ဟု မေးရာ 'ကျွန်ုပ်၏ဖခင်က သင့်ထံသို့ ဤစာကို ပေးလိုက်ပါသည်' ဟု ပြောသော် စာကို ယူ၍ ဖတ်ကြည့်ပြီးနောက် အလွန်နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်သော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ 'အချင်းတို့... ကြည့်ကြပါကုန်၊ ငါ၏သခင်သည် ငါ့အပေါ်၌ ချစ်ခြင်းဂရုဏာ ထားတော်မူသဖြင့် မိမိ၏သားကြီးအား မင်္ဂလာဆောင်ပေးရန် ငါ့ထံသို့ စာစေလွှတ်လိုက်၏' ဟု ဆိုပြီးလျှင် 'သစ်၊ ဝါး အစရှိသည်တို့ကို မြန်မြန် ယူဆောင်ခဲ့ကြလော့' ဟု အိမ်ရှင်တို့ကို အမိန့်ပေးလျက် ရွာလယ်၌ ဆိုခဲ့သည့်အတိုင်း အိမ်ကို ဆောက်လုပ်စေ၍ ရွာတစ်ရာမှ လက်ဆောင်ပဏ္ဏာများကို ဆောင်ယူစေကာ ဇနပုဒ်သူဋ္ဌေး၏ သမီးကို ဆောင်ယူခဲ့၍ ထိမ်းမြားမင်္ဂလာ ပြုလုပ်ပေးပြီးလျှင် 'ဤမည်ဤမည်သော အမှုကိစ္စတို့ကို ကျွန်ုပ် ဆောင်ရွက်ပြီးစီးပါပြီ' ဟု သူဋ္ဌေးထံသို့ သတင်းစကား ပေးပို့လိုက်လေ၏။

Taṃ sutvā seṭṭhino ‘‘yaṃ kāremi, taṃ na hoti. Yaṃ na kāremi, taṃ hotī’’ti mahantaṃ domanassaṃ uppajji. Puttasokena saddhiṃ so soko ekato hutvā kucchidāhaṃ uppādetvā atisāraṃ janesi. Seṭṭhidhītāpi ‘‘sace koci seṭṭhino santikā āgacchati, mama akathetvā seṭṭhiputtassa paṭhamataraṃ mā kathethā’’ti āṇāpesi. Seṭṭhipi kho ‘‘na dāni duṭṭhaputtaṃ mama sāpateyyassa sāmikaṃ karissāmī’’ti cintetvā ekaṃ āyuttakaṃ āha – ‘‘mātula, puttaṃ me daṭṭhukāmomhi, ekaṃ pādamūlikaṃ pesetvā [Pg.301] ekaṃ paṇṇaṃ likhitvā pesetvā mama puttaṃ pakkosāpehī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti paṇṇaṃ datvā ekaṃ purisaṃ pesesi. Seṭṭhidhītā seṭṭhissa balavagilānakāle ghositakumāraṃ ādāya agamāsi. Seṭṭhi kālamakāsi. Rājā pitari kālaṅkate pitarā bhuttabhogaṃ datvā sabbasatena seṭṭhiṭṭhānaṃ adāsi. Ghositaseṭṭhi nāma hutvā mahāsampattiyaṃ ṭhito seṭṭhidhītāya kāḷiyā vacanena ādito paṭṭhāya sattasu ṭhānesu attano maraṇamuttabhāvaṃ ñatvā devasikaṃ satasahassaṃ vissajjetvā dānaṃ paṭṭhapesīti. Evamassa sattasu ṭhānesu arogabhāvo puññavato iddhi. Tattha gahanti gehaṃ vuccati, gahe pati gahapati. Mahāsālakule adhipatissetaṃ nāmaṃ. Kesuci potthakesu ghositānantaraṃ meṇḍako likhito.

ထိုစကားကို ကြားရလျှင် သူဋ္ဌေးအား “ငါပြုခိုင်းသော အမှုသည် မဖြစ်၊ ငါမခိုင်းသော အမှုသည် ဖြစ်၏” ဟု ကြီးစွာသော စိတ်မကောင်းခြင်း (ဒေါမနဿ) ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုစိုးရိမ်ခြင်းသည် သား၌ဖြစ်သော စိုးရိမ်ခြင်းနှင့် တစ်ပေါင်းတည်း ဖြစ်၍ ဝမ်း၌ ပူလောင်ခြင်းကို ဖြစ်စေပြီး သွေးသွန်သောအနာ (ဝမ်းကိုက်ရောဂါ) ကို ဖြစ်စေ၏။ သူဋ္ဌေးသမီးသည်လည်း “တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည် သူဋ္ဌေး၏ အထံမှ လာခဲ့ပါလျှင် ငါ့အား မပြောကြားဘဲ သူဋ္ဌေးသားထံသို့ အရင်ဦးစွာ မပြောကြားကြကုန်လင့်” ဟု အမိန့်ပေး၏။ သူဋ္ဌေးသည်လည်း “ယခုအခါ ဤမကောင်းသော သားကို ငါ့စည်းစိမ်ဥစ္စာ၏ အရှင် မပြုတော့အံ့” ဟု ကြံစည်ပြီးလျှင် အခွန်အတုတ် ဆောင်သူ (သို့မဟုတ်) အလုပ်သမားတစ်ဦးကို ခေါ်၍ “ဦးကြီး... ငါသည် ငါ့သားကို တွေ့မြင်လို၏၊ ငါ၏ အပါး၌ နေသောသူ တစ်ဦးကို စေလွှတ်၍ စာတစ်စောင် ရေးသားပေးပို့ကာ ငါ့သားကို ခေါ်ပါစေလော့” ဟု ပြောဆို၏။ ထိုအမှုလုပ်သူသည်လည်း “ကောင်းပါပြီ” ဟု ဆိုကာ စာကိုပေး၍ လူတစ်ယောက်ကို စေလွှတ်လိုက်၏။ သူဋ္ဌေးသမီးသည် သူဋ္ဌေး အနာသည်းလှစွာ ဖြစ်သောအခါ၌ ဃောသိတသူငယ်ကို ခေါ်၍ သွားလေ၏။ သူဋ္ဌေးသည် ကွယ်လွန်လေပြီ။ မင်းကြီးသည် အဖသူဋ္ဌေး ကွယ်လွန်သော် ဖခင် ခံစားခဲ့သော စည်းစိမ်ကို ဃောသိတအား ပေးအပ်၍ အဆောက်အဦး ဆင်မြင်းအလုံးစုံနှင့်တကွ သူဋ္ဌေးအရာကို ပေးသနားတော်မူ၏။ ဃောသိတသူဋ္ဌေး အမည်ကို ခံယူ၍ ကြီးစွာသော စည်းစိမ်၌ တည်လျက်၊ သူဋ္ဌေးသမီး၏ စကားကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကာဠီကျွန်မ၏ စကားကြောင့်လည်းကောင်း အစမှစ၍ ခုနစ်နေရာတို့၌ မိမိ သေဘေးမှ လွတ်မြောက်ခဲ့ပုံကို သိရှိသဖြင့် နေ့စဉ်နေ့တိုင်း အသပြာတစ်သိန်း စွန့်ကြဲ၍ အလှူအတန်းကို စတင်ပြုလုပ်လေ၏။ ဤသို့လျှင် ထိုဃောသိတ၏ ခုနစ်နေရာတို့၌ အန္တရာယ်မရှိ ဘေးကင်းခြင်းသည် ဘုန်းကံကြီးမားသူ၏ တန်ခိုး (ပုညဝတော ဣဒ္ဓိ) မည်၏။ ထို “ဃောသိတဿ ဂဟပတိဿ” ဟူသော ပါဠိ၌ “ဂဟ” ဟူသည် အိမ်ကို ဆိုလို၏၊ အိမ်၌ အစိုးရသူသည် “ဂဟပတိ” မည်၏။ ထိုအမည်သည် မဟာသာလ အမျိုး၌ အကြီးအမှူး ဖြစ်သောသူ၏ အမည် ဖြစ်၏။ အချို့သော ပေစာတို့၌ ဃောသိတ၏ အခြားမဲ့၌ မေဏ္ဍကတန်ခိုးကို ဆိုရာဖြစ်သော ပါဌ်ကို ရေးသားထား၏။

Pañcannaṃ mahāpuññānaṃ puññavato iddhīti ettha puññiddhi pañcannaṃ mahāpuññānaṃ daṭṭhabbāti attho. Pañca mahāpuññā nāma meṇḍakaseṭṭhi, tassa bhariyā candapadumā, putto dhanañcayaseṭṭhi, suṇisā sumanadevī, doso puṇṇo nāmāti ime pañca janā paccekasambuddhe katādhikārā. Tesu meṇḍakaseṭṭhi aḍḍhaterasāni koṭṭhasatāni sodhāpetvā sīsaṃ nhāto dvāre nisīditvā uddhaṃ ulloketi, ākāsato rattasālidhārā opatitvā sabbakoṭṭhe pūreti. Tassa bhariyā taṇḍulaṃ ekanāḷimattaṃ gahetvā bhattaṃ pacāpetvā ekasmiṃ sūpabyañjanake sūpaṃ kāretvā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitā dvārakoṭṭhake paññattāsane nisīditvā ‘‘sabbe bhattena atthikā āgacchantū’’ti ghosāpetvā pakkosāpetvā suvaṇṇakaṭacchuṃ ādāya āgatāgatānaṃ upanītabhājanāni pūretvā deti, sakaladivasampi dentiyā kaṭacchunā sakiṃ gahitaṭṭhānamattameva paññāyati. Tassa putto sīsaṃ nhāto sahassatthavikaṃ ādāya ‘‘kahāpaṇehi atthikā āgacchantū’’ti ghosāpetvā āgatāgatānaṃ gahitabhājanāni pūretvā deti. Thavikāya kahāpaṇasahassameva hoti. Tassa suṇisā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitā catudoṇikaṃ vīhipiṭakaṃ ādāya āsane nisinnā ‘‘bījabhattena atthikā āgacchantū’’ti ghosāpetvā āgatāgatānaṃ gahitabhājanāni pūretvā deti, piṭakaṃ yathāpūritameva hoti. Tassa dāso sabbālaṅkārapaṭimaṇḍito suvaṇṇayuge [Pg.302] suvaṇṇayottehi goṇe yojetvā suvaṇṇapatodayaṭṭhiṃ ādāya goṇānaṃ gandhapañcaṅgulikāni datvā visāṇesu suvaṇṇakosake paṭimuñcitvā khettaṃ gantvā pājeti, ito tisso, ito tisso, majjhe ekāti satta sītāyo bhijjitvā gacchanti. Jambudīpavāsino bhattabījahiraññasuvaṇṇādīsu yathārucitaṃ seṭṭhigehatoyeva gaṇhiṃsu. Anukkamena pana bhaddiyanagaraṃ anuppatte bhagavati bhagavato dhammadesanāya pañca mahāpuññā ca dhanañcayaseṭṭhissa dhītā visākhā ca sotāpattiphalaṃ pāpuṇiṃsu. Ayaṃ pana nesaṃ pañcannaṃ mahāpuññānaṃ puññavato iddhi. Saṅkhepena pana paripākagate puññasambhāre ijjhanakaviseso puññavato iddhi.

“ဘုန်းကြီးသောသူ ငါးဦးတို့၏ ဘုန်းတန်ခိုး (ပုညဝတော ဣဒ္ဓိ)” ဟူရာ၌ ဘုန်းတန်ခိုးဟူသည် ထိုဘုန်းကြီးသောသူ ငါးဦးတို့၌ တွေ့မြင်အပ်သော တန်ခိုးကို ဆိုလို၏။ ဘုန်းကြီးသောသူ ငါးဦးတို့ဟူသည် မေဏ္ဍကသူဋ္ဌေး၊ သူ၏ဇနီး စန္ဒပဒုမာ၊ သားဖြစ်သူ ဓနဉ္စယသူဋ္ဌေး၊ ချွေးမဖြစ်သူ သုမနဒေဝီနှင့် ကျွန်ဖြစ်သူ ပုဏ္ဏတို့ ဖြစ်ကြ၏။ ဤငါးဦးသောသူတို့သည် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့၌ ဆည်းပူးအပ်သော ကောင်းမှုထူး ရှိကြကုန်၏။ ထိုငါးဦးတို့အနက် မေဏ္ဍကသူဋ္ဌေးသည် တစ်ထောင့်သုံးရာသော (သို့မဟုတ် တစ်ထောင့်နှစ်ရာငါးဆယ်သော) ကျည်တို့ကို သုတ်သင်စေပြီးလျှင် ဦးခေါင်းဆေးမင်္ဂလာ ပြုပြီးသော် ကျည်တံခါး၌ ထိုင်လျက် အထက်ကောင်းကင်သို့ မော့ကြည့်ရာ ကောင်းကင်မှ နီမြန်းသော သလေးစပါးအလျဉ်တို့ ကျဆင်း၍ ကျည် (ကျီ) အားလုံးတို့ကို ပြည့်စေ၏။ သူ၏ဇနီးသည်လည်း တစ်ကွမ်းစား (တစ်နို့) မျှလောက်သော ဆန်ကို ယူ၍ ထမင်းချက်စေပြီးလျှင် ဟင်းခွက်တစ်ခု၌ ဟင်းလျာကို ပြုစေလျက်၊ ခပ်သိမ်းသော တန်ဆာတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်၍ တံခါးမုခ်၌ ခင်းထားအပ်သော နေရာ၌ ထိုင်ကာ “ထမင်း အလိုရှိသူတို့ လာကြကုန်လော့” ဟု ကြွေးကြော်ခေါ်ယူပြီးလျှင် ရွှေယောက်မကို ကိုင်ကာ ရောက်လာသမျှသော သူတို့အား ဆောင်ခဲ့သော ခွက်တို့ကို ဖြည့်၍ ပေးလှူ၏။ တစ်နေ့လုံး ပေးလှူသော်လည်း ယောက်မဖြင့် တစ်ကြိမ် ယူရာအရပ်မျှသာ ထင်ရှားရှိ၏ (မလျော့ဘဲ ပြည့်မြဲပြည့်နေ၏)။ သူ၏သားသည်လည်း ဦးခေါင်းဆေးမင်္ဂလာ ပြုပြီးသော် အသပြာတစ်ထောင်ဆံ့သော အိတ်ကို ကိုင်ဆောင်၍ “အသပြာ အလိုရှိသူတို့ လာကြကုန်လော့” ဟု ကြွေးကြော်စေကာ ရောက်လာသမျှသော သူတို့ ယူဆောင်လာသော ခွက်တို့ကို ပြည့်စေ၍ ပေးလှူ၏။ အိတ်ထဲ၌ အသပြာတစ်ထောင်သည်သာလျှင် အမြဲရှိ၏။ သူ၏ချွေးမသည်လည်း ခပ်သိမ်းသော တန်ဆာတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်လျက် လေးစိတ်ဝင် (သို့မဟုတ် တစ်တင်းဝင်) စပါးတောင်းကို ကိုင်ကာ နေရာ၌ ထိုင်လျက် “မျိုးစပါး (သို့မဟုတ်) ထမင်း အလိုရှိသူတို့ လာကြကုန်လော့” ဟု ကြွေးကြော်စေ၍ ရောက်လာသမျှသော သူ၏ ခွက်တို့ကို ပြည့်စေ၍ ပေးလှူ၏။ တောင်းသည် ပြည့်မြဲတိုင်းသာလျှင် ရှိ၏။ သူ၏ကျွန်သည်လည်း ခပ်သိမ်းသော တန်ဆာတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်လျက် ရွှေထမ်းပိုး၌ ရွှေကြိုးတို့ဖြင့် နွားတို့ကို ကူး၍ ရွှေနှင်တံကို ကိုင်ကာ၊ နွားတို့အား နံ့သာလက်ငါးချောင်း ပွတ်သပ်၍ ဦးချိုတို့၌ ရွှေချိုစွပ်တို့ကို စွပ်လျက် လယ်သို့ သွား၍ ထွန်မောင်း၏။ ထိုအခါ ဤဘက်၌ သုံးကြောင်း၊ ထိုဘက်၌ သုံးကြောင်း၊ အလယ်၌ တစ်ကြောင်း ဟူ၍ ခုနစ်ကြောင်းသော ထွန်ကြောင်းတို့သည် ကွဲပြား၍ သွားကြကုန်၏။ ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်းသူ ကျွန်းသားတို့သည် ထမင်း၊ စပါး၊ ရွှေ၊ ငွေ စသည်တို့တွင် မိမိတို့ အလိုရှိသမျှကို ထိုသူဋ္ဌေးအိမ်မှသာလျှင် ယူကြကုန်၏။ အစဉ်သဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဘဒ္ဒိယမြို့သို့ ရောက်ရှိတော်မူသောအခါ မြတ်စွာဘုရား၏ တရားတော်ကို နာကြားရသဖြင့် ဘုန်းကြီးသောသူ ငါးဦးတို့နှင့် ဓနဉ္စယသူဋ္ဌေး၏ သမီး ဝိသာခါတို့သည် သောတာပတ္တိဖိုလ်သို့ ရောက်ကြကုန်၏။ ဤသည်ကား ထိုဘုန်းကြီးသောသူ ငါးဦးတို့၏ ဘုန်းတန်ခိုး (ပုညဝတော ဣဒ္ဓိ) မည်၏။ အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့်မူ ကုသိုလ်အဆောက်အအုံသည် ရင့်ကျက်ခြင်းသို့ ရောက်သောအခါ ဖြစ်ပေါ်လာသော ပြည့်စုံခြင်း အထူးကို “ပုညဝတော ဣဒ္ဓိ” (ဘုန်းကံရှိသူ၏ တန်ခိုး) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

Vijjāmayiddhiniddese ijjhanākāraṃ gandhārivijjaṃ vā upacārasiddhaṃ patthitasiddhaṃ aññaṃ vā vijjaṃ dhārentīti vijjādharā. Vijjaṃ parijappetvāti yathopacāraṃ vijjaṃ mukhena parivattetvā. Sesaṃ vuttatthamevāti.

အတတ်ပညာဖြင့် ပြီးသော တန်ခိုးကို ပြရာ (ဝိဇ္ဇာမယိဒ္ဓိနိဒ္ဒေသ) ၌ ဂန္ဓာရီရသေ့ စီရင်အပ်သော ဂန္ဓာရီအတတ်ကို သော်လည်းကောင်း၊ ဆေးဝါးစီရင်ခြင်းဖြင့် ပြီးသော အတတ်၊ တောင့်တရုံမျှဖြင့် ပြီးသော အတတ် သို့မဟုတ် အခြားသော အတတ်ပညာတစ်မျိုးမျိုးကိုသော်လည်းကောင်း ဆောင်ထားတတ်ကြသဖြင့် ဝိဇ္ဇာဓိုရ် (ဝိဇ္ဇာဓရ) မည်ကုန်၏။ “အတတ်ပညာကို မန္တန်စုပ်ခြင်း (ဝိဇ္ဇံ ပရိဇပ္ပေတွာ)” ဟူသည် မိမိစီရင်အပ်သော အတတ်ပညာကို နှုတ်ဖြင့် အဖန်ဖန် သရဇ္ဈယ်ခြင်းကို ဆိုလို၏။ ကြွင်းသောစကားသည် ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်အတိုင်းပင် ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။

Sammāpayogiddhiniddese ijjhanākāramattaṃ pucchitvā aññassa visesassa abhāvato ‘‘katamā’’ti apucchitvā pakāramattameva pucchantena ‘‘katha’’nti pucchā katā, tatheva ‘‘eva’’nti nigamanaṃ kataṃ. Ettha ca paṭipattisaṅkhātasseva sammāpayogassa dīpanavasena purimapāḷisadisāva pāḷi āgatā. Aṭṭhakathāyaṃ pana sakaṭabyūhādikaraṇavasena yaṃkiñci saṃvidahanaṃ yaṃkiñci sippakammaṃ yaṃkiñci vejjakammaṃ tiṇṇaṃ vedānaṃ uggahaṇaṃ tiṇṇaṃ piṭakānaṃ uggahaṇaṃ, antamaso kasanavapanādīni upādāya taṃ taṃ kammaṃ katvā nibbattaviseso tattha tattha sammāpayogapaccayā ijjhanaṭṭhena iddhīti āgatāti.

ကောင်းစွာ အားထုတ်ခြင်းဖြင့် ပြီးသော တန်ခိုးကို ပြရာ (သမ္မာပယောဂိဒ္ဓိနိဒ္ဒေသ) ၌ ပြည့်စုံသော အခြင်းအရာမျှကိုသာ မေးမြန်းလိုသဖြင့် အခြားသော အထူးမရှိခြင်းကြောင့် “အဘယ်သို့သော တန်ခိုးနည်း” ဟု မမေးဘဲ၊ အခြင်းအရာမျှကိုသာ မေးလိုသော မထေရ်သည် “အဘယ်သို့နည်း” ဟု မေးခွန်းကို မေးမြန်းအပ်၏။ ထိုနည်းတူစွာပင် “ဤသို့လျှင် ဖြစ်၏” ဟု နိဂုံးချုပ်ကို ပြုအပ်၏။ ဤပါဠိ၌ ကျင့်ဝတ် (ပဋိပတ်) ဟု ဆိုအပ်သော ကောင်းစွာ အားထုတ်ခြင်းကို ပြသခြင်းအားဖြင့် ရှေ့၌လာသော ပါဠိနှင့် တူမျှသော ပါဠိသည်သာ လာရှိ၏။ အဋ္ဌကထာ၌မူ လှည်းယဉ်စစ်ဗျူဟာ စသည်တို့ကို စီရင်ခြင်းအားဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ တစ်စုံတစ်ခုသော အတတ်ပညာအမှု သော်လည်းကောင်း၊ ဆေးကုသမှု သော်လည်းကောင်း၊ ဗေဒင်သုံးပုံကို သင်ယူခြင်း သော်လည်းကောင်း၊ ပိဋကတ်သုံးပုံကို သင်ယူခြင်း သော်လည်းကောင်း၊ အနည်းဆုံးအားဖြင့် ထွန်းယက်စိုက်ပျိုးခြင်း စသည်တို့ကို အကြောင်းပြု၍ ထိုထိုလုပ်ငန်းတို့ကို လုပ်ကိုင်ခြင်းကြောင့် ရရှိလာသော အကျိုးထူးကို ကောင်းစွာ အားထုတ်ခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ပြည့်စုံခြင်း အနက်ဖြင့် “တန်ခိုး (ဣဒ္ဓိ)” ဟု ခေါ်ဆိုကြောင်း လာရှိ၏။

Iddhikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ဣဒ္ဓိကထာအဖွင့် (ဣဒ္ဓိကထာဝဏ္ဏနာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

3. Abhisamayakathā

၃. အဘိသမယကထာ။

Abhisamayakathāvaṇṇanā

အဘိသမယကထာအဖွင့်။

19.

၁၉။

Idāni iddhikathānantaraṃ paramiddhibhūtaṃ abhisamayaṃ dassentena kathitāya abhisamayakathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Tattha abhisamayoti saccānaṃ abhimukhena samāgamo, paṭivedhoti attho. Kena [Pg.303] abhisametīti kiṃ vuttaṃ hoti? ‘‘Evaṃ mahatthiyo kho, bhikkhave, dhammābhisamayo’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.74) suttapadesu yo so abhisamayoti vutto, tasmiṃ abhisamaye vattamāne abhisametā puggalo kena dhammena saccāni abhisameti, abhimukho hutvā samāgacchati, paṭivijjhatīti vuttaṃ hotīti. Ayaṃ tāva codakassa pucchā. Cittena abhisametīti cittaṃ vinā abhisamayābhāvato tathā vissajjanaṃ. Hañcītiādi puna codanā. Hañci yadīti attho. ‘‘Cittenā’’ti vuttattā tena hi aññāṇī abhisametīti āha. Na aññāṇī abhisametīti cittamatteneva abhisamayābhāvato paṭikkhepo. Ñāṇena abhisametīti paṭiññā. Puna hañcītiādi ‘‘ñāṇenā’’ti vuttattā aññāṇī acittakoti codanā. Na acittako abhisametīti acittakassa abhisamayābhāvato paṭikkhepo. Cittena cātiādi paṭiññā. Puna hañcītiādi sabbacittañāṇasādhāraṇavasena codanā. Sesacodanāvissajjanesupi eseva nayo.

ယခုအခါတွင် တန်ခိုးကထာ (iddhikathā) ၏အခြားမဲ့၌ လောကီတန်ခိုးထက် သာလွန်ထူးကဲသော တန်ခိုးဖြစ်သော မဂ်ဖိုလ် (အဘိသမယ) ကို ပြသလိုသဖြင့် အရှင်မဟာထေရ် ဟောကြားအပ်သော အဘိသမယကထာ၏ မဆိုအပ်ဖူးသေးသော အနက်အဖွင့်ကို ဆိုပါအံ့။ ထိုအဘိသမယကထာ၌ 'အဘိသမယ' ဟူသည် သစ္စာတရားတို့ကို ရှေးရှုတွေ့ဆုံခြင်း၊ ထိုးထွင်း၍ သိခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'အဘယ်တရားဖြင့် သိသနည်း' ဟူသော စကား၌ အဘယ်အဓိပ္ပာယ်ကို ဆိုလိုသနည်းဟူမူ - 'ရဟန်းတို့၊ ဤသို့လျှင် ဓမ္မာဘိသမယသည် အလွန်အကျိုးများ၏' စသည်ဖြင့် ဟောကြားအပ်သော သုတ်ပါဌ်တို့၌ အကြင် 'အဘိသမယ' ဟု ဆိုအပ်သော သစ္စာလေးပါးတရားကို သိခြင်းသည် ရှိ၏၊ ထိုသစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်နေစဉ် ထိုးထွင်းသိမြင်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် အဘယ်တရားဖြင့် သစ္စာလေးပါးကို ရှေးရှုသိသနည်း၊ ထိုးထွင်း၍ သိသနည်း ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ကို ဆိုလိုသည်။ ဤကား ရှေးဦးစွာ စောဒနာရှင်၏ မေးခွန်းဖြစ်သည်။ 'စိတ်ဖြင့် သိ၏' ဟူသော အဖြေသည် စိတ်မပါဘဲ သိခြင်း (အဘိသမယ) မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ထိုသို့ ဖြေဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အကယ်၍' စသည်ဖြင့် တစ်ဖန် စောဒနာ၏။ 'ဟဉ္စိ' ဟူသည် 'ယဒိ (အကယ်၍)' ဟူသောအနက်တည်း။ 'စိတ်ဖြင့် သိ၏' ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် 'ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ဉာဏ်မရှိသောသူ (အညာဏီ) သည် သိသလော' ဟု မေးမြန်းစောဒနာ၏။ 'ဉာဏ်မရှိသောသူသည် မသိနိုင်' ဟု စိတ်မျှဖြင့်သာ သိခြင်းမဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ငြင်းပယ်၏။ 'ဉာဏ်ဖြင့် သိ၏' ဟု ဝန်ခံဖြေဆို၏။ တစ်ဖန် 'ဉာဏ်ဖြင့် သိ၏' ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် 'ဉာဏ်ရှိသော်လည်း စိတ်မရှိသောသူ (စိတ္တကင်းသောသူ) သည် သိသလော' ဟု စောဒနာ၏။ 'စိတ်မရှိသောသူသည် မသိနိုင်' ဟု စိတ်မရှိသူအား ထိုးထွင်းသိမြင်မှု မရှိနိုင်သောကြောင့် ငြင်းပယ်၏။ 'စိတ်ဖြင့်လည်းကောင်း (ဉာဏ်ဖြင့်လည်းကောင်း သိ၏)' ဟု ဝန်ခံဖြေဆို၏။ တစ်ဖန် 'အကယ်၍' စသည်ဖြင့် ခပ်သိမ်းသော စိတ်ဉာဏ်တို့နှင့် ဆက်ဆံသည့်အစွမ်းဖြင့် စောဒနာ၏။ ကြွင်းသော စောဒနာ ဝိဿဇ္ဇနာတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

Parato pana kammassakatacittena ca ñāṇena cāti kammassakā sattāti evaṃ kammassakatāya pavattacittena ca ñāṇena ca. Saccānulomikacittena ca ñāṇena cāti saccapaṭivedhassa anukūlattā saccānulomikasaṅkhātena vipassanāsampayuttacittena ca vipassanāñāṇena ca. Kathanti yathā abhisamayo hoti, tathā kathetukamyatā pucchā. Uppādādhipateyyanti yasmā cittassa uppāde asati cetasikānaṃ uppādo natthi. Ārammaṇaggahaṇañhi cittaṃ tena saha uppajjamānā cetasikā kathaṃ ārammaṇe aggahite uppajjissanti. Abhidhammepi cittuppādeneva cetasikā vibhattā, tasmā maggañāṇassa uppāde adhipatibhūtaṃ cittanti attho. Ñāṇassāti maggañāṇassa. Hetu paccayo cāti janako ca upatthambhako ca. Taṃsampayuttanti tena ñāṇena sampayuttaṃ. Nirodhagocaranti nibbānārammaṇaṃ. Dassanādhipateyyanti sesānaṃ dassanakiccābhāvā nibbānadassane adhipatibhūtaṃ. Cittassāti maggasampayuttacittassa. Taṃsampayuttanti tena cittena sampayuttaṃ.

ထိုမှတစ်ပါး 'ကမ္မဿကတာစိတ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဉာဏ်ဖြင့်လည်းကောင်း' ဟူသည်မှာ သတ္တဝါတို့သည် ကံသာလျှင် မိမိဥစ္စာရှိကြကုန်၏ဟူ၍ ကမ္မဿကတာအဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်သော စိတ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကမ္မဿကတာဉာဏ်ဖြင့်လည်းကောင်း ဟူလို။ 'သစ္စာနုလောမိကစိတ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဉာဏ်ဖြင့်လည်းကောင်း' ဟူသည်မှာ သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း (မဂ်ဉာဏ်) အား လျော်သည်၏အဖြစ်ကြောင့် 'သစ္စာနုလောမိက' ဟု ဆိုအပ်သော ဝိပဿနာနှင့်ယှဉ်သော စိတ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့်လည်းကောင်း ဟူလို။ 'အဘယ်သို့' ဟူသည်မှာ မည်သို့သော အခြင်းအရာအားဖြင့် အဘိသမယ (မဂ်ဉာဏ်) ဖြစ်သနည်းဟူ၍ ဖြေဆိုလိုသူ၏ မေးခွန်းဖြစ်သည်။ 'ဖြစ်ခြင်း၌ အကြီးအမှူးဖြစ်သော (ဥပ္ပါဒါဓိပတေယျ)' ဟူသည်မှာ စိတ်ဖြစ်ခြင်းမရှိသော် စေတသိက်တို့ ဖြစ်ခြင်းမရှိသောကြောင့်တည်း။ စင်စစ် စိတ်သည် အာရုံကို ယူတတ်၏၊ စိတ်သည် အာရုံကို မယူသော် ထိုစိတ်နှင့်အတူ ဖြစ်ကုန်သော စေတသိက်တို့သည် အဘယ်သို့လျှင် အာရုံကို ယူ၍ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ကုန်အံ့နည်း။ အဘိဓမ္မာ၌လည်း စိတ်ဖြစ်ပေါ်မှု (စိတ္တုပ္ပါဒ်) ဖြင့်သာ စေတသိက်တို့ကို ခွဲခြားပြဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် မဂ်ဉာဏ်ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၌ အဓိပတိပစ္စည်းတပ်၍ အစိုးရသောစိတ် ဟူသောအနက်တည်း။ 'ဉာဏ်၏' ဟူသည်မှာ မဂ်ဉာဏ်၏ ဟူလို။ 'ဟေတုပစ္စည်းလည်းဖြစ်၏' ဟူသည်မှာ (ဥပ္ပါဒက္ခဏ၌) ဥပ္ပါဒကအကြောင်းလည်းဖြစ်၏၊ (ဌီခဏ, ဘင်ခဏ၌) ဥပတ္ထမ္ဘကအကြောင်းလည်းဖြစ်၏ ဟူလို။ 'ထိုဉာဏ်နှင့်ယှဉ်သော' ဟူသည်မှာ ထိုမဂ်ဉာဏ်နှင့် ယှဉ်သောစိတ်တည်း။ 'နိရောဓကို အာရုံပြုသော' ဟူသည်မှာ နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုသောတည်း။ 'မြင်ခြင်း၌ အကြီးအမှူးဖြစ်သော (ဒဿနာဓိပတေယျ)' ဟူသည်မှာ ကြွင်းသောတရားတို့အား နိဗ္ဗာန်ကိုမြင်ခြင်းကိစ္စ မရှိသောကြောင့် နိဗ္ဗာန်ကို မြင်ခြင်း၌ အကြီးအမှူးဖြစ်သော ဟူလို။ 'စိတ်၏' ဟူသည်မှာ မဂ်နှင့်ယှဉ်သော စိတ်၏ (သို့မဟုတ် သမ္မာဒိဋ္ဌိနှင့်ယှဉ်သော စိတ်၏) ဟူလို။ 'ထိုစိတ်နှင့်ယှဉ်သော' ဟူသည်မှာ ထိုမဂ်စိတ်နှင့် ယှဉ်သောဉာဏ်တည်း။

20.

၂၀။

Yasmā etampi pariyāyaṃ, na kevalaṃ cittañāṇehiyeva abhisamayo, atha kho sabbepi maggasampayuttacittacetasikā dhammā saccābhisamayakiccasādhanavasena [Pg.304] abhisamayo nāma honti, tasmā tampi pariyāyaṃ dassetukāmo kiṃ nu ettakoyeva abhisamayoti pucchitvā na hīti taṃ vacanaṃ paṭikkhipitvā lokuttaramaggakkhaṇetiādimāha. Dassanābhisamayoti dassanabhūto abhisamayo. Esa nayo sesesupi. Saccāti saccañāṇāni. Maggañāṇameva nibbānānupassanaṭṭhena vipassanā. Vimokkhoti maggavimokkho. Vijjāti maggañāṇameva. Vimuttīti samucchedavimutti. Nibbānaṃ abhisamīyatīti abhisamayo, sesā abhisamenti etehīti abhisamayā.

အကြောင်းမူကား ဤသို့ စိတ်ဉာဏ်သက်သက်မျှဖြင့် အဘိသမယဖြစ်သည်မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား မဂ်နှင့်ယှဉ်သော စိတ်စေတသိက်တရားအားလုံးတို့သည် သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းကိစ္စကို ပြီးစေတတ်သောကြောင့် အဘိသမယမည်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအဘိသမယအပြားကိုလည်း ပြလိုသဖြင့် 'အဘိသမယဟူသည် ဤမျှသာလော' ဟု မေးမြန်းပြီးလျှင် 'မဟုတ်ပါ' ဟု ထိုစကားကို ပယ်၍ 'လောကုတ္တရာမဂ်ခဏ၌' စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ 'ဒဿနာဘိသမယ' ဟူသည်မှာ မြင်ခြင်း (ဒဿန) ဖြစ်၍ဖြစ်သော အဘိသမယတည်း။ ကြွင်းသောတရားတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ 'သစ္စာ' ဟူသည်မှာ သစ္စဉာဏ်တို့ပင်တည်း။ မဂ်ဉာဏ်သည်ပင်လျှင် နိဗ္ဗာန်ကို ရှုတတ်သောသဘောကြောင့် 'ဝိပဿနာ' မည်၏။ 'ဝိမောက္ခ' ဟူသည်မှာ မဂ်ဝိမောက္ခတည်း။ 'ဝိဇ္ဇာ' ဟူသည်မှာ မဂ်ဉာဏ်ပင်တည်း။ 'ဝိမုတ္တိ' ဟူသည်မှာ သမုစ္ဆေဒဝိမုတ္တိတည်း။ နိဗ္ဗာန်ကို ထိုးထွင်း၍ သိတတ်သောကြောင့် မဂ်ဉာဏ်သည် 'အဘိသမယ' မည်၏။ ငါးပါးမှ ကြွင်းကုန်သော သမတာဘိသမယအစရှိသည်တို့သည် ထိုတရားတို့ဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ရှေးရှုသိမြင်တတ်သောကြောင့် 'အဘိသမယ' မည်ကုန်၏။

21.

၂၁။

Puna maggaphalavasena abhisamayaṃ bhinditvā dassetuṃ kiṃ nūtiādimāha. Phalakkhaṇe panettha yasmā samucchedanaṭṭhena khaye ñāṇaṃ na labbhati, tasmā paṭippassaddhaṭṭhena anuppāde ñāṇanti vuttaṃ. Sesaṃ pana yathānurūpaṃ veditabbanti. Idāni yasmā kilesappahāne sati abhisamayo hoti, abhisamaye ca sati kilesappahānaṃ hoti, tasmā codanāpubbaṅgamaṃ kilesappahānaṃ dassetukāmo yvāyantiādimāha. Tattha yvāyanti yo ayaṃ maggaṭṭho ariyapuggalo. Evamādikāni panettha cattāri vacanāni codakassa pucchā. Puna atīte kilese pajahatīti idaṃ codanāya okāsadānatthaṃ vissajjanaṃ. Khīṇanti bhaṅgavasena khīṇaṃ. Niruddhanti santānavasena punappunaṃ anuppattiyā niruddhaṃ. Vigatanti vattamānakkhaṇato apagataṃ. Vigametīti apagamayati. Atthaṅgatanti abhāvaṃ gataṃ. Atthaṅgametīti abhāvaṃ gamayati. Tattha dosaṃ dassetvā na atīte kilese pajahatīti paṭikkhittaṃ. Anāgatacodanāya ajātanti jātiṃ appattaṃ. Anibbattanti sabhāvaṃ appattaṃ. Anuppannanti uppādato pabhuti uddhaṃ na paṭipannaṃ. Apātubhūtanti paccuppannabhāvena cittassa apātubhūtaṃ. Atītānāgate pajahato pahātabbānaṃ natthitāya aphalo vāyāmo āpajjatīti tadubhayampi paṭikkhittaṃ. Ratto rāgaṃ pajahatīti vattamānena rāgena ratto tameva rāgaṃ pajahati. Vattamānakilesesupi eseva nayo. Thāmagatoti thirasabhāvaṃ gato. Kaṇhasukkāti akusalā ca kusalā ca dhammā yuganaddhā samameva vattantīti āpajjatīti attho. Saṃkilesikāti evaṃ saṃkilesānaṃ sampayuttabhāve sati saṃkilese niyuttā maggabhāvanā hotīti āpajjatīti attho. Evaṃ paccuppanne pajahato vāyāmena saddhiṃ pahātabbānaṃ [Pg.305] atthitāya saṃkilesikā ca maggabhāvanā hoti, vāyāmo ca aphalo hoti. Na hi paccuppannānaṃ kilesānaṃ cittavippayuttatā nāma atthīti.

တစ်ဖန် မဂ်ဖိုလ်၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော အဘိသမယကို ခွဲခြား၍ ပြဆိုခြင်းငှါ 'ကိံနု' စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ ဖိုလ်လေးပါးတို့၏ ခဏ၌ သမုစ္ဆေဒသဘောဖြင့် ဖြစ်သော 'ခယဉာဏ် (ကုန်ခြင်းကို သိသောဉာဏ်)' ကို မရနိုင်သောကြောင့် ပဋိပဿဒ္ဓိ (ငြိမ်းအေးခြင်း) သဘောအားဖြင့် 'အနုပ္ပါဒဉာဏ် (မဖြစ်ခြင်းကို သိသောဉာဏ်)' ဟု ဆိုအပ်သည်။ ကြွင်းသော ဒေသနာအဘိသမယ စသည်တို့ကိုလည်း ထိုက်သည်အားလျော်စွာ သိအပ်၏။ ယခုအခါ၌ ကိလေသာတို့ကို ပယ်ခြင်းသည် အဘိသမယရှိမှ ဖြစ်နိုင်သကဲ့သို့၊ အဘိသမယရှိသော် ကိလေသာပယ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် စောဒနာစကား ရှေ့သွားရှိသော ကိလေသာပယ်ခြင်းကို ပြဆိုလိုသဖြင့် 'ယွာယံ' စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ 'ယွာယံ' ဟူသည် မဂ်၌တည်သော ဤအရိယာပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။ ဤပါဌ်၌ 'ကိလေသာတို့ကို ပယ်၏' အစရှိသော ဤလေးပါးသောစကားတို့သည် စောဒနာရှင်၏ မေးခွန်းဖြစ်သည်။ တစ်ဖန် 'အတိတ်ကိလေသာကို ပယ်၏' ဟူသော ဤစကားသည် စောဒနာရန် အခွင့်ပေးခြင်းငှါ ဖြေဆိုသောစကား ဖြစ်သည်။ 'ခီဏ' ဟူသည် ဘင်ခဏ၏အစွမ်းဖြင့် ကုန်ပြီးသော ကိလေသာကို ဆိုလိုသည်။ 'နိရုဒ္ဓ' ဟူသည် ကိလေသာအစဉ်၏ အစွမ်းဖြင့် ထပ်ဖန်တလဲလဲ မဖြစ်သောအားဖြင့် ချုပ်ပြီးသော ကိလေသာကို ဆိုလိုသည်။ 'ဝိဂတ' ဟူသည် ပစ္စုပ္ပန်ခဏမှ ကင်းပြီးသော ကိလေသာကို ဆိုလိုသည်။ 'ဝိဂမေတိ' ဟူသည် ကင်းစေသလော ဟူလို။ 'အတ္ထင်္ဂတ' ဟူသည် မရှိခြင်း (အဘာဝ) သို့ ရောက်သော ကိလေသာကို ဆိုလိုသည်။ 'အတ္ထင်္ဂမေတိ' ဟူသည် မရှိခြင်းသို့ ရောက်စေသလော ဟူလို။ ထိုအတိတ်ကိလေသာကို ပယ်ရာ၌ အပြစ်ကိုပြ၍ 'အတိတ်ကိလေသာကို မပယ်' ဟု ငြင်းပယ်အပ်၏။ အနာဂတ်ကိလေသာကို စောဒနာရာ၌ 'အဇာတ' ဟူသည် ဖြစ်ခြင်းသို့ မရောက်သေးသော ကိလေသာတည်း။ 'အနိဗ္ဗတ္တ' ဟူသည် (လောဘ ဒေါသ အစရှိသော) သဘောသို့ မရောက်သေးသော ကိလေသာတည်း။ 'အနုပ္ပန္န' ဟူသည် ဥပါဒ်ခဏမှစ၍ အထက်ဖြစ်သော ဌီခဏ ဘင်ခဏသို့ မရောက်သေးသော ကိလေသာတည်း။ 'အပါတုဘူတ' ဟူသည် ပစ္စုပ္ပန်အဖြစ်ဖြင့် စိတ်၌ ထင်ရှားမဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အတိတ်ကိလေသာ အနာဂတ်ကိလေသာတို့ကို ပယ်သောသူအား ပယ်အပ်သော ကိလေသာတို့သည် ပစ္စုပ္ပန်အားဖြင့် မရှိသောကြောင့် မဂ်ကို အားထုတ်ခြင်းသည် အကျိုးမရှိ ဖြစ်ရာ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအတိတ် အနာဂတ် နှစ်ပါးလုံးကို စွဲ၍ စောဒနာခြင်းကို ပယ်အပ်၏။ 'ရာဂရှိသောသူသည် ရာဂကို ပယ်၏' ဟူသည် ပစ္စုပ္ပန် ဖြစ်ဆဲသော ရာဂဖြင့် တပ်မက်သောသူသည် ထိုဖြစ်ဆဲသော ရာဂကိုပင် ပယ်၏ ဟူလို။ ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်ဆဲ ကိလေသာတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ 'ထာမဂတ' ဟူသည် ခိုင်ခံ့သော သဘောသို့ ရောက်သော ကိလေသာရှိသူကို ဆိုလိုသည်။ 'ကဏှသုက္က' ဟူသည် အကုသိုလ်တရားတို့သည်လည်းကောင်း၊ ကုသိုလ်တရားတို့သည်လည်းကောင်း အစုံတွဲလျက် အညီအမျှ ဖြစ်ကြကုန်၏ဟူသော အပြစ်သို့ ရောက်ရာ၏ ဟူသောအနက်တည်း။ 'ညစ်နွမ်းသော (သံကိလေသိက)' ဟူသည်မှာ ဤသို့ ညစ်နွမ်းသောတရားတို့နှင့် ယှဉ်သည်၏အဖြစ် ရှိလတ်သော် ကိလေသာ၌ ယှဉ်စပ်သော မဂ်ပွားခြင်း ဖြစ်ရာ၏ဟူသော အပြစ်သို့ ရောက်ရာ၏ ဟူသောအနက်တည်း။ ဤသို့ ပစ္စုပ္ပန်ကိလေသာတို့ကို ပယ်သောသူအား အားထုတ်အပ်သော မဂ်နှင့်အတူ ပယ်အပ်သော ကိလေသာတို့ ရှိနေသောကြောင့် (ခဏတ္တယသို့ ရောက်သောအားဖြင့် ရှိနေသောကြောင့်) မဂ်ပွားခြင်းသည်လည်း ကိလေသာနှင့်ရောနှော၍ ညစ်နွမ်းသည် ဖြစ်ရာ၏၊ မဂ်အားထုတ်ခြင်းသည်လည်း အကျိုးမရှိ ဖြစ်ရာ၏။ စင်စစ် ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်ပေါ်နေသော ကိလေသာတို့အား စိတ်နှင့်မယှဉ်ခြင်းမည်သည် မရှိသောကြောင့်တည်း ဟု သိအပ်၏။

Na hīti catudhā vuttassa vacanassa paṭikkhepo. Atthīti paṭijānanaṃ. Yathā kathaṃ viyāti atthibhāvassa udāharaṇadassanatthaṃ pucchā. Yathā atthi, taṃ kena pakārena viya atthi, kiṃ viya atthīti attho. Seyyathāpīti yathā nāma. Taruṇarukkhoti phaladāyakabhāvadīpanatthaṃ taruṇaggahaṇaṃ. Ajātaphaloti phaladāyakattepi sati phalaggahaṇato purekālaggahaṇaṃ. Tamenanti taṃ rukkhaṃ. Enanti nipātamattaṃ, taṃ etanti vā attho. Mūlaṃ chindeyyāti mūlato chindeyya. Ajātaphalāti ajātāni phalāni. Evamevanti evaṃ evaṃ. Uppādo pavattaṃ nimittaṃ āyūhanāti catūhipi paccuppannakhandhasantānameva vuttaṃ. Yasmiñhi khandhasantāne yaṃ yaṃ maggañāṇaṃ uppajjati, tena tena maggañāṇena pahātabbānaṃ kilesānaṃ taṃ khandhasantānaṃ abījaṃ hoti, tassa abījabhūtattā tappaccayā te te kilesā anuppannā eva na uppajjanti. Ādīnavaṃ disvāti aniccādito ādīnavaṃ disvā. Anuppādotiādīhi catūhi nibbānameva vuttaṃ. Cittaṃ pakkhandatīti maggasampayuttaṃ cittaṃ pakkhandati. Hetunirodhā dukkhanirodhoti kilesānaṃ bījabhūtassa santānassa anuppādanirodhā anāgatakkhandhabhūtassa dukkhassa hetubhūtānaṃ kilesānaṃ anuppādanirodho hoti. Evaṃ dukkhassa hetubhūtakilesānaṃ anuppādanirodhā dukkhassa anuppādanirodho hoti. Evaṃ kilesappahānayuttisabbhāvato eva atthi maggabhāvanātiādimāha. Aṭṭhakathāyaṃ (visuddhi. 2.832) pana ‘‘etena kiṃ dīpitaṃ hoti? Bhūmiladdhānaṃ kilesānaṃ pahānaṃ dīpitaṃ hoti. Bhūmiladdhā pana kiṃ atītā anāgatā, udāhu paccuppannāti? Bhūmiladdhuppannāyeva nāmā’’ti vatvā kathitakilesappahānassa vitthārakathā sutamayañāṇakathāya maggasaccaniddesavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbā, idha pana maggañāṇena pahātabbā kilesāyeva adhippetāti.

"နာဟိ"ဟူသော စကားသည် စောဒကဆရာ၏ လေးပါးသောစကားကို ပယ်သောစကား ဖြစ်သည်။ "အတ္ထိ"ဟူသော စကားသည် ဝန်ခံသောစကား ဖြစ်သည်။ "ယထာ ကထံ ဝိယ"ဟူသော စကားသည် မဂ်ပွားခြင်း ရှိသည်၏အဖြစ်ကို ဥပမာပြခြင်းငှာ မေးအပ်သော မေးခွန်းဖြစ်သည်။ အကြင်သို့ ရှိ၏၊ ထိုသဘောတရားသည် အဘယ်သို့သော အပြားအားဖြင့် ရှိသကဲ့သို့ နည်း၊ အဘယ်အရာ ထင်ရှားရှိသကဲ့သို့ ရှိသနည်းဟူသည် အနက်ဖြစ်သည်။ "သေယျထာပိ"ဟူသည် ဥပမာအားဖြင့် ဟူလို။ "တရုဏရုက္ခော"ဟူသည် အသီးသီးနိုင်စွမ်းသော အဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ ပျိုးပင်ငယ်ဟူသော "တရုဏ"သဒ္ဒါကို ယူခြင်းဖြစ်သည်။ "အဇာတဖလော"ဟူသည် အသီးသီးနိုင်စွမ်းသော်လည်း အသီးမသီးမီ ရှေးဦးကာလကို ယူခြင်းဖြစ်သည်။ "တမေနံ"ဟူသည် ထိုသစ်ပင်ကို ဟူလို။ "ဧနံ"ဟူသော ပုဒ်သည် နိပါတ်မျှသာဖြစ်၏၊ ထိုသစ်ပင်ကိုဟူ၍လည်း အနက်ကို သိအပ်၏။ "မူလံ ဆိန္ဒေယျ"ဟူသည် အမြစ်ရင်းမှ ခုတ်ဖြတ်ရာ၏။ "အဇာတဖလာ"ဟူသည် အသီးတို့ မသီးကုန်သေးဟူလို။ "ဧဝမေဝံ"ဟူသော ပုဒ်ကို "ဧဝံ ဧဝံ"ဟူ၍ ပုဒ်ဖြတ်ရာ၏။ ဥပ္ပါဒ၊ ပဝတ္တ၊ နိမိတ္တ၊ အာယူဟနာ ဟူသော လေးပါးသော ပုဒ်တို့ဖြင့် ပစ္စုပ္ပန်ခန္ဓာအစဉ်ကိုသာလျှင် ဆိုအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား အကြင်ခန္ဓာအစဉ်၌ အကြင်အကြင်မဂ်ဉာဏ်သည် ဖြစ်၏၊ ထိုထိုမဂ်ဉာဏ်ဖြင့် ပယ်အပ်ကုန်သော ကိလေသာတို့၏ ဖြစ်ရာဖြစ်သော ထိုခန္ဓာအစဉ်သည် မျိုးစေ့မဟုတ်သည် ဖြစ်၏။ ထိုခန္ဓာအစဉ်၏ မျိုးစေ့မဟုတ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့် ထိုမျိုးစေ့မဟုတ်ခြင်းလျှင် အကြောင်းရှိကုန်သော မဖြစ်သေးသော ထိုထိုကိလေသာတို့သည် မဖြစ်ပေါ်ကုန်တော့ချေ။ "အာဒီနဝံ ဒိသွာ"ဟူသည် အနိစ္စစသည်ဖြင့် အပြစ်ကိုမြင်၍ ဟူလို။ "အနုပ္ပါဒေါ"အစရှိသော လေးပါးသော ပုဒ်တို့ဖြင့် နိဗ္ဗာန်ကိုသာလျှင် ဆိုအပ်၏။ "စိတ္တံ ပက္ခန္ဒတိ"ဟူသည် မဂ်နှင့်ယှဉ်သော စိတ်သည် ပြေးဝင်၏ဟူလို။ "ဟေတုနိရောဓာ ဒုက္ခနိရောဓော"ဟူသည် ကိလေသာတို့၏ မျိုးစေ့ဖြစ်သော ခန္ဓာအစဉ်၏ တစ်ဖန်မဖြစ်သောအားဖြင့် ချုပ်ခြင်းကြောင့် အနာဂတ်ခန္ဓာတည်းဟူသော ဆင်းရဲ၏ အကြောင်းဖြစ်ကုန်သော ကိလေသာတို့၏ တစ်ဖန်မဖြစ်သောအားဖြင့် ချုပ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ဤသို့ ဆင်းရဲ၏ အကြောင်းဖြစ်သော ကိလေသာတို့ ချုပ်ခြင်းကြောင့် ဆင်းရဲ၏ တစ်ဖန်မဖြစ်သောအားဖြင့် ချုပ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ဤသို့ ကိလေသာကို ပယ်ခြင်း၌ အသင့်ဖြစ်သင့်သောကြောင့်သာလျှင် "အတ္ထိ မဂ္ဂဘာဝနာ"စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ အဋ္ဌကထာ၌မူကား "ဤစကားဖြင့် အဘယ်အနက်ကို ပြသနည်း၊ ဘုံ၌ ရအပ်သော ကိလေသာတို့ကို ပယ်ခြင်းကို ပြသည်။ ထိုကိလေသာတို့သည် အတိတ်လော၊ အနာဂတ်လော၊ သို့မဟုတ် ပစ္စုပ္ပန်လော ဟူမူ - ဖြစ်ရာဘုံ၌ ရ၍ ဖြစ်ဆဲဖြစ်သော ကိလေသာတို့သာတည်း" ဟု မိန့်ဆို၍ ကိလေသာပယ်ခြင်း၏ အကျယ်စကားကို သုတမယဉာဏကထာ မဂ္ဂသစ္စနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်း သိအပ်၏။ ဤအဘိသမယကထာ၌မူကား မဂ်ဉာဏ်ဖြင့် ပယ်အပ်ကုန်သော ကိလေသာတို့ကိုသာ ရည်ရွယ်သည်။

Abhisamayakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

အဘိသမယကထာဝဏ္ဏနာ ပြီးပြီ။

4. Vivekakathā

၄. ဝိဝေကကထာ

Vivekakathāvaṇṇanā

ဝိဝေကကထာဝဏ္ဏနာ

22. Idāni [Pg.306] pahānāvasānāya abhisamayakathāya anantaraṃ pahānākāraṃ dassentena kathitāya suttantapubbaṅgamāya vivekakathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Tattha suttante tāva ye kecīti anavasesapariyādānaṃ. Balakaraṇīyāti ūrubalena bāhubalena kattabbā. Kammantāti dhāvanalaṅghanakasanavapanādīni kammāni. Karīyantīti balavantehi karīyanti. Sīlaṃ nissāyāti catupārisuddhisīlaṃ nissayaṃ katvā. Bhāvetīti bhinnasīlassa bhāvanābhāvato idha pana lokiyalokuttarā maggabhāvanā adhippetāti. Vivekanissitanti tadaṅgavivekaṃ samucchedavivekaṃ nissaraṇavivekaṃ nissitaṃ. Vivekoti vivittatā. Ayañhi ariyamaggabhāvanānuyutto yogī vipassanākkhaṇe kiccato tadaṅgavivekanissitaṃ, ajjhāsayato nissaraṇavivekanissitaṃ, maggakkhaṇe kiccato samucchedavivekanissitaṃ, ārammaṇato nissaraṇavivekanissitaṃ bhāveti. Esa nayo virāganissitādīsu. Vivekoyeva hi virajjanaṭṭhena virāgo, nirodhaṭṭhena nirodho, vosajjanaṭṭhena vosaggo. Atha vā kilesehi vivittattā viveko, kilesehi virattattā virāgo, kilesānaṃ niruddhattā nirodho, kilesānañca pariccattattā vissaṭṭhattā, nibbānecattassa ca vissaṭṭhattā vosaggo. Vosaggo pana duvidho pariccāgavosaggo ca pakkhandanavosaggo ca. Tattha pariccāgavosaggoti vipassanākkhaṇe tadaṅgavasena, maggakkhaṇe samucchedavasena kilesappahānaṃ. Pakkhandanavosaggoti vipassanākkhaṇe tanninnabhāvena, maggakkhaṇe ārammaṇakaraṇena nibbānapakkhandanaṃ. Tadubhayampi imasmiṃ lokiyalokuttaramissake atthavaṇṇanānaye vaṭṭati. Tathā hi ayaṃ sammādiṭṭhiādīsu ekeko dhammo yathāvuttena pakārena kilese ca pariccajati, nibbānañca pakkhandati. Vosaggapariṇāminti iminā pana sakalena vacanena vosaggatthaṃ pariṇāmitaṃ pariṇataṃ, paripaccitaṃ paripakkañcāti vuttaṃ hoti. Ayampi ariyamaggabhāvanānuyutto bhikkhu yathā sammādiṭṭhiādīsu ekeko dhammo kilesapariccāgavosaggatthañca nibbānapakkhandanavosaggatthañca paripaccati, yathā ca paripakko hoti, tathā naṃ bhāveti.

၂၂. ယခုအခါတွင် ပယ်ခြင်းကိစ္စ၏အဆုံးဖြစ်သော အဘိသမယကထာ၏နောက်၌ ပယ်ပုံပယ်နည်းကို ပြလိုသဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သော သုတ္တန်ရှေ့သွားရှိသော ဝိဝေကကထာ၌ မဆိုအပ်သေးသော အနက်ဖွင့်စကား ဖြစ်၏။ ထိုဝိဝေကကထာ သုတ္တန်၌ 'ယေ ကေစိ'ဟူသော စကားသည် အကြွင်းမရှိ အကုန်အစင် သိမ်းကျုံးယူခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။ 'ဗလကရဏီယာ'ဟူသည် ပေါင်၏အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ လက်ရုံး၏အားဖြင့်လည်းကောင်း ပြုအပ်ကုန်သော။ 'ကမ္မန္တာ'ဟူသည် ပြေးခြင်း၊ ခုန်ကျော်ခြင်း၊ ထွန်ခြင်း၊ စိုက်ပျိုးခြင်း အစရှိသော အမှုတို့တည်း။ 'ကရီယန္တိ'ဟူသည် အားရှိသောသူတို့သည် ပြုလုပ်ကုန်၏။ 'သီလံ နိဿာယ'ဟူသည် စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလကို အမှီပြု၍ ဟူလို။ 'ဘာဝေတိ'ဟူသည် သီလပျက်သောသူအား ဘာဝနာမရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤအရာ၌ လောကီလောကုတ္တရာဖြစ်သော မဂ်ပွားခြင်းကို ရည်ရွယ်သည်။ 'ဝိဝေကနိဿိတံ'ဟူသည် တဒင်္ဂဝိဝေက၊ သမုစ္ဆေဒဝိဝေက၊ နိဿရဏဝိဝေကကို မှီသော မဂ္ဂင်တရားကို ဆိုလိုသည်။ 'ဝိဝေကော'ဟူသည် ကိလေသာမှ ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား အရိယာမဂ်ကို ပွားစေခြင်း၌ အားထုတ်သော ဤယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် ဝိပဿနာခဏ၌ ကိစ္စအားဖြင့် တဒင်္ဂဝိဝေကကို မှီသော သမ္မာဒိဋ္ဌိကို ပွားစေ၏၊ အလိုအားဖြင့် နိဿရဏဝိဝေကကို မှီသော သမ္မာဒိဋ္ဌိကို ပွားစေ၏။ မဂ်ခဏ၌ ကိစ္စအားဖြင့် သမုစ္ဆေဒဝိဝေကကို မှီသော သမ္မာဒိဋ္ဌိကို ပွားစေ၏၊ အာရုံအားဖြင့် နိဿရဏဝိဝေကကို မှီသော သမ္မာဒိဋ္ဌိကို ပွားစေ၏။ ဤနည်းသည် ဝိရာဂနိဿိတ အစရှိသော သုံးပုဒ်တို့၌လည်း သိအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဝိဝေကသည်ပင်လျှင် တပ်ခြင်းကင်းသော သဘောကြောင့် 'ဝိရာဂ'မည်၏။ ချုပ်တတ်သော သဘောကြောင့် 'နိရောဓ'မည်၏။ စွန့်တတ်သော သဘောကြောင့် 'ဝေါသဂ္ဂ'မည်၏။ သို့မဟုတ် ကိလေသာတို့မှ ဆိတ်ငြိမ်ခြင်းကြောင့် 'ဝိဝေက'မည်၏။ ကိလေသာတို့မှ ကင်းပြတ်ခြင်းကြောင့် 'ဝိရာဂ'မည်၏။ ကိလေသာတို့ ချုပ်ခြင်းကြောင့် 'နိရောဓ'မည်၏။ ကိလေသာတို့ကို စွန့်ပယ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ နိဗ္ဗာန်၌ စိတ်ကို စွန့်လွှတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း 'ဝေါသဂ္ဂ'မည်၏။ ဝေါသဂ္ဂသည် ပရိစ္စာဂဝေါသဂ္ဂနှင့် ပက္ခန္ဒနဝေါသဂ္ဂဟူ၍ နှစ်ပါးရှိ၏။ ထိုတွင် ပရိစ္စာဂဝေါသဂ္ဂဟူသည် ဝိပဿနာခဏ၌ တဒင်္ဂပဟာန်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ မဂ်ခဏ၌ သမုစ္ဆေဒပဟာန်အားဖြင့်လည်းကောင်း ကိလေသာကို ပယ်ခြင်းတည်း။ ပက္ခန္ဒနဝေါသဂ္ဂဟူသည် ဝိပဿနာခဏ၌ ထိုနိဗ္ဗာန်သို့ ညွှတ်ကိုင်းသော အဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ မဂ်ခဏ၌ အာရုံပြုသောအားဖြင့်လည်းကောင်း နိဗ္ဗာန်သို့ ပြေးဝင်ခြင်းတည်း။ ထိုနှစ်ပါးစုံသော ဝေါသဂ္ဂသည် လောကီလောကုတ္တရာ အရောဖြစ်သော ဤအတ္ထဝဏ္ဏနာနည်း၌ သင့်လျော်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သမ္မာဒိဋ္ဌိ အစရှိသည်တို့တွင် တစ်ပါးစီသော ဤမဂ္ဂင်တရားသည် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအားဖြင့် ကိလေသာကိုလည်း စွန့်၏၊ နိဗ္ဗာန်သို့လည်း ပြေးဝင်၏။ 'ဝေါသဂ္ဂပရိဏာမိံ'ဟူသော စကားစုလုံးဖြင့် ဝေါသဂ္ဂအနက်ရှိသော သမ္မာဒိဋ္ဌိစသည်ကို ညွှတ်စေအပ်သော၊ ညွှတ်စေခြင်းလည်းဖြစ်သော၊ ရင့်စေအပ်သော၊ ရင့်စေခြင်းလည်းဖြစ်သော တရားကို ပွားစေ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ အရိယာမဂ်ကို ပွားစေခြင်း၌ အားထုတ်သော ဤရဟန်းသည် သမ္မာဒိဋ္ဌိ အစရှိသည်တို့တွင် တစ်ပါးစီသော တရားသည် ကိလေသာကို စွန့်ခြင်းတည်းဟူသော ပရိစ္စာဂဝေါသဂ္ဂ အကျိုးငှာလည်းကောင်း၊ နိဗ္ဗာန်သို့ ပြေးဝင်ခြင်းတည်းဟူသော ပက္ခန္ဒနဝေါသგ္ဂ အကျိုးငှာလည်းကောင်း အကြင်သို့ ရင့်၏၊ အကြင်သို့ ရင့်သည်ဖြစ်၏၊ ထိုသို့ ထိုသမ္မာဒိဋ္ဌိစသည်ကို ပွားစေ၏။

23. Bījagāmabhūtagāmāti [Pg.307] ettha mūlabījaṃ khandhabījaṃ aggabījaṃ phaḷubījaṃ bījabījanti (pāci. 91) pañcavidhaṃ bījaṃ, bījagāmo nāma bījasamūhoti attho. Tadeva pana sampannanīlaṅkurapātubhāvato paṭṭhāya bhūtagāmo nāma, bhūtānaṃ jātānaṃ nibbattamūlanīlaṅkurānaṃ samūhoti attho. Devatāpariggahe sati nīlaṅkurakālato pabhuti hotīti tesaṃ devatāsaṅkhātānaṃ bhūtānaṃ gāmotipi bhūtagāmoti vadanti. Vuddhinti aṅkurādivasena. Viruḷhinti khandhādivasena. Vepullanti pupphādivasena. Dhammesu pana vuddhinti apubbadhammappavattivasena. Viruḷinti sakiccakaraṇasādhanavasena. Vepullanti kiccanipphattivasena vipulabhāvanti attho. Vipulattantipi pāṭho. Atha vā etāni tīṇi padāni sīlasamādhipaññāhipi yojenti.

၂၃. 'ဗီဇဂါမ ဘူတဂါမ'ဟူသော စကား၌ အမြစ်မျိုးစေ့၊ ပင်စည်မျိုးစေ့၊ အညွန့်မျိုးစေ့၊ ဆစ်မျိုးစေ့၊ အစေ့မျိုးစေ့ဟူ၍ မျိုးစေ့ငါးပါးရှိ၏။ 'ဗီဇဂါမ'မည်သည် မျိုးစေ့တို့၏ အစုအပေါင်းတည်း။ ထိုဗီဇဂါမသည်ပင်လျှင် စိမ်းညိုသောအညွန့် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်သည်မှ စ၍ 'ဘူတဂါမ'မည်၏။ ဖြစ်ပေါ်လာသော အမြစ်နှင့် အညွန့်တို့၏ အစုအပေါင်းတည်းဟု ဆိုလိုသည်။ နတ်တို့ စောင့်ရှောက်သိမ်းဆည်းအပ်သည်ရှိသော် စိမ်းညိုသောအညွန့်ဖြစ်သောအခါမှစ၍ 'ဘူတဂါမ'မည်၏။ ထို့ကြောင့် နတ်ဟုဆိုအပ်သော ထိုသတ္တဝါ(ဘူတ)တို့၏ နေရာဌာန (ရွာ)ဖြစ်သောကြောင့်လည်း 'ဘူတဂါမ'ဟု ဆိုကြကုန်၏။ 'ဝုဒ္ဓိံ'ဟူသည် အညွန့်စသည်တို့၏အစွမ်းဖြင့် ကြီးပွားခြင်း။ 'ဝိရူဠှိံ'ဟူသည် ပင်စည်စသည်တို့၏အစွမ်းဖြင့် စည်ပင်ခြင်း။ 'ဝေပုလ္လံ'ဟူသည် အပွင့်အစရှိသည်တို့၏အစွမ်းဖြင့် ပြန့်ပြောခြင်းတည်း။ မဂ္ဂင်တရားတို့၌မူကား 'ဝုဒ္ဓိံ'ဟူသည် အသစ်ဖြစ်သော တရားတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကြီးပွားခြင်း။ 'ဝိရူဠှိံ'ဟူသည် မိမိပြုအပ်သော မဂ်ကိစ္စကို ပြီးစေသည်၏အစွမ်းဖြင့် စည်ပင်ခြင်း။ 'ဝေပုလ္လံ'ဟူသည် မဂ်ကိစ္စပြီးဆုံးသည်၏အစွမ်းဖြင့် ပြန့်ပြောသော အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းတည်း။ 'ဝိပုလတ္တံ'ဟူ၍လည်း စာကိုယ်ရှိ၏။ သို့မဟုတ် ဤသုံးပါးသောပုဒ်တို့ကို သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာတို့နှင့်လည်း ယှဉ်စပ်ကုန်၏။

Maggaṅganiddesavaṇṇanā

မဂ္ဂင်္ဂနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

24. Suttantaniddese sammādiṭṭhiyāti sāmivacanaṃ. Jhānavipassanāmaggaphalanibbānesu lokiyaviratisampayuttacitte ca yathāyogaṃ sampayogato ca ārammaṇato ca vattamānāya sammādiṭṭhiyā sāmaññalakkhaṇato ekībhūtāya sammādiṭṭhiyā. Vikkhambhanavivekoti vikkhambhanavasena dūrīkaraṇavasena viveko. Kesaṃ? Nīvaraṇānaṃ. Tassa paṭhamaṃ jhānaṃ bhāvayatotiādi vikkhambhanavasena paṭhamajjhānameva vuttaṃ. Tasmiṃ vutte sesajjhānānipi vuttāneva honti. Jhānesupi sammādiṭṭhiyā vijjamānattā sammādiṭṭhiyā viveko nāma hoti. Tadaṅgavivekoti tena tena vipassanāñāṇaṅgena viveko. Diṭṭhigatānanti diṭṭhivivekassa dukkarattā padhānattā ca diṭṭhivivekova vutto. Tasmiṃ vutte niccasaññādivivekopi vuttova hoti. Nibbedhabhāgiyaṃ samādhinti vipassanāsampayuttasamādhiṃ. Samucchedavivekoti kilesānaṃ samucchedena viveko. Lokuttaraṃ khayagāmimagganti khayasaṅkhātanibbānagāmilokuttaramaggaṃ. Paṭippassaddhivivekoti kilesānaṃ paṭippassaddhiyā viveko. Nissaraṇavivekoti sabbasaṅkhatanissaraṇabhūto saṅkhāraviveko. Chandajāto hotīti pubbabhāge jātadhammachando hoti. Saddhādhimuttoti pubbabhāgeyeva saddhāya adhimutto hoti. Cittañcassa svādhiṭṭhitanti pubbabhāgeyeva cittañca assa yogissa suadhiṭṭhitaṃ suṭṭhu patiṭṭhitaṃ hoti. Iti chando saddhā [Pg.308] cittanti ime tayo dhammā pubbabhāge uppannavivekānaṃ upanissayattā nissayā nāma. Keci pana ‘‘cittañcassa svādhiṭṭhitanti samādhi vutto’’ti vadanti. Virāgādīsupi eseva nayo.

၂၄. သုတ္တန္တနိဒ္ဒေသ၌ 'သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ' ဟူသော စကား၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်သည် သက်ရောက်၏။ ဈာန်၊ ဝိပဿနာ၊ မဂ်၊ ဖိုလ်၊ နိဗ္ဗာန်တို့၌လည်းကောင်း၊ လောကီဝိရတီနှင့် ယှဉ်သော စိတ်၌လည်းကောင်း သင့်လျော်သလို သမ္ပယုတ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အာရုံအားဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်နေသော၊ သာမညလက္ခဏာအားဖြင့် တစ်ပေါင်းတည်းဖြစ်သော သမ္မာဒိဋ္ဌိ၏ (ကင်းဆိတ်ခြင်း)။ 'ဝိက္ခမ္ဘနဝိဝေက' ဟူသည်မှာ ဝိက္ခမ္ဘနအစွမ်းဖြင့်၊ နီဝရဏတို့ကို ဝေးစွာပြုခြင်းအစွမ်းဖြင့် ကင်းဆိတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အဘယ်တရားတို့မှ ကင်းဆိတ်ခြင်းနည်း? နီဝရဏတို့မှ ကင်းဆိတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ပထမဈာန်ကို ပွားများ၏' စသည်ဖြင့် ဝိက္ခမ္ဘနပဟာန်အစွမ်းဖြင့် ပထမဈာန်တစ်ခုတည်းကိုသာ ဟောတော်မူသည်။ ထိုပထမဈာန်ကို ဟောတော်မူသောအခါ ကြွင်းသောဈာန်သုံးပါးတို့ကိုလည်း ဟောတော်မူသည်သာ ဖြစ်သည်။ ဈာန်တို့၌လည်း သမ္မာဒိဋ္ဌိ ရှိနေသောကြောင့် သမ္မာဒိဋ္ဌိ၏ ဝိဝေက (ကင်းဆိတ်ခြင်း) မည်သည် ဖြစ်၏။ 'တဒင်္ဂဝိဝေက' ဟူသည်မှာ ထိုထိုဝိပဿနာဉာဏ်တည်းဟူသော အစိတ်အပိုင်းဖြင့် ကင်းဆိတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဒိဋ္ဌိဂတာနံ' ဟူသော စကား၌ ဒိဋ္ဌိကင်းဆိတ်ခြင်းသည် ပြုနိုင်ခဲခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အဓိကပြဓာန်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဒိဋ္ဌိဝိဝေကကိုသာ ဟောတော်မူသည်။ ထိုဒိဋ္ဌိဝိဝေကကို ဟောတော်မူသောအခါ နိစ္စသညာစသည်တို့မှ ကင်းဆိတ်ခြင်းကိုလည်း ဟောတော်မူသည်သာ ဖြစ်သည်။ 'နိဗ္ဗေဓဘာဂိယသမာဓိ' ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာနှင့် ယှဉ်သော သမာဓိ ဖြစ်သည်။ 'သမုစ္ဆေဒဝိဝေက' ဟူသည်မှာ ကိလေသာတို့ကို သမုစ္ဆေဒအားဖြင့် ကင်းဆိတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'လောကုတ္တရာ ခယဂါမိမဂ်' ဟူသည်မှာ ခယဟုဆိုအပ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော လောကုတ္တရာမဂ်ကို ဆိုသည်။ 'ပဋိပဿဒ္ဓိဝိဝေက' ဟူသည်မှာ ကိလေသာတို့၏ ငြိမ်းအေးခြင်းအားဖြင့် ကင်းဆိတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'နိဿရဏဝိဝေက' ဟူသည်မှာ ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတရားတို့မှ လွတ်မြောက်ရာဖြစ်သော သင်္ခါရတို့မှ ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဆန္ဒဇာတော ဟောတိ' ဟူသည်မှာ ရှေ့အဖို့၌ ဖြစ်ပေါ်သော ဓမ္မဆန္ဒ ရှိသည်။ 'သဒ္ဓါဓိမုတ္တော' ဟူသည်မှာ ရှေ့အဖို့၌သာလျှင် သဒ္ဓါတရားဖြင့် သက်ဝင်ယုံကြည်သည်။ 'စိတ္တဉ္စဿ သွာဓိဋ္ဌိတံ' ဟူသည်မှာ ရှေ့အဖို့၌သာလျှင် ထိုယောဂီပုဂ္ဂိုလ်၏ စိတ်သည်လည်း ကောင်းစွာ တည်ကြည်သည်။ ဤသို့လျှင် ဆန္ဒ၊ သဒ္ဓါ၊ စိတ် ဟူသော ဤတရားသုံးပါးတို့သည် ရှေ့အဖို့၌ ဝိဝေကဖြစ်ပေါ်သော သူတို့၏ ပကတူပနိဿယအကြောင်း ဖြစ်သောကြောင့် 'မှီရာ (နိဿယ)' မည်ကုန်၏။ အချို့သောဆရာတို့သည် 'စိတ္တဉ္စဿ သွာဓိဋ္ဌိတံ' ဟူသော စကားဖြင့် သမာဓိကို ဟောတော်မူသည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ဝိရာဂအစရှိသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

Nirodhavāre pana nirodhasaddato aññaṃ pariyāyavacanaṃ dassentena amatā dhātūti vuttaṃ, sesesu nirodho nibbānanti ubhayatthāpi nibbānameva. Dvādasa nissayāti chandasaddhācittāniyeva vivekādīsu catūsu ekekasmiṃ tayo tayo katvā dvādasa nissayā honti.

နိရောဓဝါရ၌မူကား 'နိရောဓ' သဒ္ဒါမှတစ်ပါး အခြားသော ပရိယာယ်စကားကို ပြလိုသဖြင့် 'အမတဓာတ်' ဟု ဟောတော်မူသည်။ ကြွင်းသော ဝိဝေကဝါရ၊ ဝိရာဂဝါရ၊ ဝေါသဂ္ဂဝါရတို့၌ 'နိရောဓသည် နိဗ္ဗာန်' ဟု ဟောတော်မူသည်။ နှစ်မျိုးလုံးတွင် နိဗ္ဗာန်ကိုသာ ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဆယ်နှစ်ပါးသော မှီရာ (ဒွါဒသနိဿယ)' ဟူသည်မှာ ဆန္ဒ၊ သဒ္ဓါ၊ စိတ်တို့သည်ပင်လျှင် ဝိဝေကအစရှိသော တရားလေးပါးတို့တွင် တစ်ပါးစီတစ်ပါးစီ၌ သုံးပါးစီ သုံးပါးစီ ပြုခြင်းဖြင့် ဆယ်နှစ်ပါးသော မှီရာတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

25. Sammāsaṅkappavāyāmasatisamādhīnampi imināva nayena atthayojanā veditabbā. Sammāvācākammantā jīvānaṃ pana jhānakkhaṇe vipassanākkhaṇe ca abhāvā jhānavipassanānaṃ pubbabhāgaparabhāgavasena vattamānā viratiyo jhānavipassanā sannissitā katvā vuttāti veditabbaṃ. Nīvaraṇānaṃ diṭṭhigatānañca vivekavirāganirodhapaṭinissaggā tathā pavattamānānaṃ viratīnaṃ vivekādayo nāmāti veditabbaṃ. Yathā aṭṭhakanipāte ‘‘tato, tvaṃ bhikkhu, imaṃ samādhiṃ savitakkaṃ savicārampi bhāveyyāsi, avitakkavicāramattampi bhāveyyāsi, avitakkaṃ avicārampi bhāveyyāsi, sappītikampi bhāveyyāsi, nippītikampi bhāveyyāsi, sātasahagatampi bhāveyyāsi, upekkhāsahagatampi bhāveyyāsī’’ti (a. ni. 8.63) mettādayo kāyānupassanādayo ca niyakajjhattamūlasamādhivasena catukkapañcakajjhānikā viya vuttā, evamidhāpi pubbabhāgaparabhāgavasena viratiyo vuttāti veditabbaṃ. Byañjanacchāyamattaṃ gahetvā na bhagavā abbhācikkhitabbo. Gambhīrañhi buddhavacanaṃ, ācariye payirupāsitvā adhippāyato gahetabbaṃ.

၂၅. သမ္မာသင်္ကပ္ပ၊ သမ္မာဝါယာမ၊ သမ္မာသတိ၊ သမ္မာသမာဓိတို့၏လည်း ဤနည်းလမ်းအတိုင်းပင် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုအပ်၏။ သမ္မာဝါစာ၊ သမ္မာကမ္မန္တ၊ သမ္မာအာဇီဝတို့သည် ဈာန်ခဏ၌လည်းကောင်း၊ ဝိပဿနာခဏ၌လည်းကောင်း မရှိကြသဖြင့် ဈာန်နှင့် ဝိပဿနာတို့၏ ရှေ့အဖို့ နောက်အဖို့အားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်နေကုန်သော ဝိရတီတို့ကို ဈာန်ဝိပဿနာတို့၏ မှီရာပြု၍ ဟောတော်မူအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ နီဝရဏတို့၏လည်းကောင်း၊ ဒိဋ္ဌိဂတတို့၏လည်းကောင်း ကင်းဆိတ်ခြင်း၊ ကင်းပြတ်ခြင်း၊ ချုပ်ငြိမ်းခြင်း၊ စွန့်လွှတ်ခြင်းတို့သည် ရှေ့အဖို့ နောက်အဖို့အားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်နေကုန်သော ဝိရတီတို့၏ ဝိဝေကအစရှိသည်တို့ မည်ကုန်၏ဟု သိအပ်၏။ အင်္ဂုတ္တိုရ် အဋ္ဌကနိပါတ်၌ 'ရဟန်း... ထို့ကြောင့် သင်သည် ဝိတက်နှင့်တကွ ဝိစာရနှင့်တကွဖြစ်သော ဤသမာဓိကိုလည်း ပွားများလော့၊ ဝိတက်မရှိ ဝိစာရမျှသာရှိသော ဤသမာဓိကိုလည်း ပွားများလော့၊ ဝိတက်မရှိ ဝိစာရမရှိသော ဤသမာဓိကိုလည်း ပွားများလော့၊ ပီတိနှင့်တကွဖြစ်သော ဤသမာဓိကိုလည်း ပွားများလော့၊ ပီတိမရှိသော ဤသမာဓိကိုလည်း ပွားများလော့၊ ချမ်းသာနှင့်တကွဖြစ်သော ဤသမာဓိကိုလည်း ပွားများလော့၊ ဥပေက္ခာနှင့်တကွဖြစ်သော ဤသမာဓိကိုလည်း ပွားများလော့' ဟူ၍ မေတ္တာအစရှိသည်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ကာယာနုပဿနာအစရှိသည်တို့ကိုလည်းကောင်း မိမိ၏အတွင်းသန္တာန်၌ရှိသော မူလသမာဓိ၏အစွမ်းဖြင့် စတုက္ကဈာန်၊ ပဉ္စကဈာန်တို့နှင့် မယှဉ်သော်လည်း ယှဉ်သကဲ့သို့ ဟောတော်မူသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤပါဠိ၌လည်း ရှေ့အဖို့ နောက်အဖို့အားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်နေသော ဝိရတီတို့ကို ဟောတော်မူအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ဗျည်းအက္ခရာ၏ အရိပ်အယောင်မျှကို ယူ၍ မြတ်စွာဘုရားကို မစွပ်စွဲအပ်ပေ။ အမှန်စင်စစ် ဘုရားဟောဒေသနာတော်သည် နက်နဲသော သဘောရှိ၏။ ဆရာတို့ကို ချဉ်းကပ်၍ ရည်ရွယ်ချက်အဓိပ္ပာယ်အတိုင်း ယူအပ်ပေသည်။

26-27. Bojjhaṅgabalaindriyavāresupi imināva nayena attho veditabboti.

၂၆-၂၇. ဗောဇ္ဈင်္ဂဝါရ၊ ဗလဝါရ၊ ဣန္ဒြိယဝါရတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။

Vivekakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ဝိဝေကကထာအဖွင့် ပြီး၏။

5. Cariyākathā

၅. စရိယာကထာ

Cariyākathāvaṇṇanā

စရိယာကထာအဖွင့်

28-29. Idāni vivekakathānantaraṃ paramavivekabhūtassa nissaraṇavivekasaṅkhātassa nibbānassa sacchikaraṇīyassa sacchikiriyopāyadassanatthaṃ, tathā [Pg.309] sacchikatanirodhassa lokahitasukhakiriyākaraṇadassanatthañca indriyakathāya niddiṭṭhāpi cariyākathā puna kathitā. Tassā atthavaṇṇanā indriyakathāya kathitāyevāti.

၂၈-၂၉. ယခုအခါ ဝိဝေကကထာ၏နောက်၌ မြတ်သောဝိဝေကဖြစ်သော၊ နိဿရဏဝိဝေကဟု ဆိုအပ်သော၊ မျက်မှောက်ပြုအပ်သော နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်း၏ အကြောင်းကို ပြခြင်းငှါလည်းကောင်း၊ ထို့အတူ မျက်မှောက်ပြုအပ်သော နိရောဓသစ္စာရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ သတ္တလောက၏ အစီးအပွား ချမ်းသာကို ဆောင်တတ်သော အကျင့်ကို ပြခြင်းငှါလည်းကောင်း၊ ဣန္ဒြိယကထာ၌ ပြဆိုအပ်ပြီးသော်လည်း စရိယာကထာကို ထပ်မံ၍ ဟောကြားတော်မူသည်။ ထိုစရိယာကထာ၏ အဖွင့်အနက်အဓိပ္ပာယ်သည် ဣန္ဒြိယကထာ၌ ဖွင့်ဆိုပြီးသားသာလျှင် ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Cariyākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

စရိယာကထာအဖွင့် ပြီး၏။

6. Pāṭihāriyakathā

၆. ပါဋိဟာရိယကထာ

Pāṭihāriyakathāvaṇṇanā

ပါဋိဟာရိယကထာအဖွင့်

30. Idāni lokatthacariyāpariyosānāya cariyākathāya anantaraṃ lokatthānusāsanapariyosānaṃ pāṭihāriyaṃ dassentena kathitāya suttantapubbaṅgamāya pāṭihāriyakathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Tattha suttante tāva pāṭihāriyānīti paccanīkapaṭiharaṇavasena pāṭihāriyāni. Iddhipāṭihāriyanti ijjhanavasena iddhi, paṭiharaṇavasena pāṭihāriyaṃ, iddhiyeva pāṭihāriyaṃ iddhipāṭihāriyaṃ. Itaresu pana ādissanavasena ādesanaṃ, anusāsanavasena anusāsanī. Sesaṃ vuttanayameva.

၃၀. ယခုအခါ လောကသားတို့၏ အကျိုးစီးပွားအတွက် ကျင့်ခြင်းလျှင် အဆုံးရှိသော စရိယာကထာ၏နောက်၌ လောကသားတို့အား ဆုံးမသွန်သင်ခြင်းလျှင် အဆုံးရှိသော ပါဋိဟာရိယကို ပြလိုသဖြင့် ဟောကြားအပ်သော၊ သုတ္တန်လျှင် ရှေ့သွားရှိသော ပါဋိဟာရိယကထာ၏ ထူးခြားသော အနက်အဓိပ္ပာယ်အဖွင့် ဖြစ်သည်။ ထိုပါဋိဟာရိယကထာ၌ သုတ္တန်ပါဠိတော်၌ ဦးစွာပထမ 'ပါဋိဟာရိယာနိ' ဟူသည်မှာ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို ပယ်ဖျက်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ပါဋိဟာရိယ မည်ကုန်၏။ 'ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယ' ဟူသည်မှာ ပြီးမြောက်ပြည့်စုံခြင်းအစွမ်းဖြင့် 'ဣဒ္ဓိ' မည်၏၊ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို ပယ်ဖျက်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် 'ပါဋိဟာရိယ' မည်၏၊ ဣဒ္ဓိသည်ပင်လျှင် ပါဋိဟာရိယမည်သောကြောင့် ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယ မည်၏။ အခြားသော ပါဋိဟာရိယနှစ်ပါးတို့တွင်မူကား စိတ်နေစိတ်ထားကို ညွှန်ပြ၍ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားကို ပယ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် 'အာဒေသနာ' မည်၏၊ ဆုံးမသွန်သင်ခြင်းဖြင့် ဆန့်ကျင်ဘက်တရားကို ပယ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် 'အနုသာသနီ' မည်၏။ ကြွင်းသောအရာတို့သည် ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

Idhāti imasmiṃ loke. Ekaccoti eko poso. Iddhipāṭihāriyaniddeso heṭṭhā vuttatthoyeva. Nimittena ādisatīti āgatanimittena vā gatanimittena vā ṭhitanimittena vā katheti. Evampi te manoti evampi tava mano somanassito vā domanassito vā kāmavitakkādisampayutto vā. Api-saddo sampiṇḍanattho. Itthampi te manoti somanassitādito ekekavidhepi citte nānappakāraparidīpanaṃ. Itipi te cittanti itipi tava cittaṃ, imañca imañca atthaṃ cintayamānaṃ pavattatīti attho. Bahuṃ cepi ādisatīti cittato aññaṃ vā idañca idañca nāma ahosi bhavati bhavissatīti bahukampi katheti. Tatheva taṃ hoti, no aññathāti taṃ sabbampi yathā yathā kathitaṃ, tatheva hoti, aññathā na hoti.

'ဣဓ' ဟူသည်မှာ ဤလောက၌။ 'ဧကစ္စော' ဟူသည်မှာ တစ်ဦးသော ယောကျာ်း (ပုဂ္ဂိုလ်)။ ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယနိဒ္ဒေသသည် အောက်၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော အနက်အတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ 'နိမိတ္တေန အာဒိသတိ' ဟူသည်မှာ လာခြင်း၏နိမိတ် (အခြင်းအရာ) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သွားခြင်း၏နိမိတ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ တည်နေခြင်း၏နိမိတ်အားဖြင့်လည်းကောင်း ပြောဆိုနိုင်၏။ 'ဧဝမ္ပိ တေ မနော' ဟူသည်မှာ ဤသို့လည်း သင့်၏စိတ်သည် သောမနဿနှင့်တကွ ဖြစ်သည်လည်းကောင်း၊ ဒေါမနဿနှင့်တကွ ဖြစ်သည်လည်းကောင်း၊ ကာမဝိတက်စသည်နှင့် ယှဉ်သည်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ 'အပိ' သဒ္ဒါသည် ပေါင်းစည်းခြင်းအနက်ကို ဟော၏။ 'ဣတ္ထမ္ပိ တေ မနော' ဟူသည်မှာ သောမနဿအစရှိသည်တို့မှ တစ်ခုစီတစ်ခုစီသော စိတ်၌လည်း ဉာဏသမ္ပယုတ်၊ ဉာဏဝိပ္ပယုတ်အစရှိသော အထူးထူးအပြားပြားကို ပြခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဣတိပိ တေ စိတ္တံ' ဟူသည်မှာ ဤသို့လည်း သင့်၏ စိတ်သည် ဤမည်သော ဤမည်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ကြံစည်အောက်မေ့သည် ဖြစ်၍ ဖြစ်ပေါ်နေ၏ ဟု အနက်ရသည်။ 'ဗဟုံ စေပိ အာဒိသတိ' ဟူသည်မှာ စိတ်မှတစ်ပါး အခြားသော 'ဤမည်သော ဤမည်သောအမှုသည် ဖြစ်ဖူးပြီ၊ ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏၊ ဖြစ်လတ္တံ့' ဟု များစွာလည်း ပြောဆိုနိုင်၏။ 'တထေဝ တံ ဟောတိ၊ နော အညထာ' ဟူသည်မှာ ထိုပြောဆိုသမျှ အားလုံးသည် ပြောဆိုသည့်အတိုင်းသာလျှင် ဖြစ်၏၊ တစ်မျိုးတစ်ဖုံ တခြားနည်းအားဖြင့် မဖြစ်။

Na heva kho nimittena ādisatīti nimittaṃ jānantopi kevalaṃ nimitteneva na katheti. Apicāti aparapariyāyadassanaṃ. Manussānanti cittaṃ jānanakamanussānaṃ. Amanussānanti sāvitānaṃ vā assāvitānaṃ vā yakkhapisācādīnaṃ. Devatānanti cātumahārājikādīnaṃ. Saddaṃ sutvāti aññassa [Pg.310] cittaṃ ñatvā kathentānaṃ saddaṃ suṇitvā. Panāti nipāto puna ārambhe. Vitakkayatoti yaṃ vā taṃ vā vitakkena vitakkentassa. Vicārayatoti vitakkasampayutteneva vicārena vicārentassa. Vitakkavipphārasaddaṃ sutvāti vitakkavegavasena uppannaṃ vippalapantānaṃ suttappamattādīnaṃ kūjanasaddaṃ sutvā. Yaṃ vitakkayato so saddo uppanno, tassa vasena ‘‘evampi te mano’’tiādīni ādisati.

"နဟေဝ ခေါ နိမိတ္တေန အာဒိသတိ" ဟူသည်မှာ (သွားခြင်း လာခြင်း စသော) အခြင်းအရာနိမိတ်ကို သိသော်လည်း သက်သက် အခြင်းအရာနိမိတ်မျှဖြင့်သာ မပြောဆိုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "အပိ စ" ဟူသည်မှာ တစ်ပါးသော အကြောင်းအရာကို ပြသော စကားဖြစ်သည်။ "မနုဿာနံ" ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါး၏ စိတ်ကို သိတတ်သော လူတို့၏ (စကားသံကို ကြားရ၍) ဟု ဆိုလိုသည်။ "အမနုဿာနံ" ဟူသည်မှာ (လူတို့၏ ကိုယ်၌) ပူးဝင်နေသော သော်လည်းကောင်း၊ မပူးဝင်သော သော်လည်းကောင်း ဘီလူး ပြိတ္တာ စသည်တို့၏ (စကားသံကို ကြားရ၍) ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဒေဝတာနံ" ဟူသည်မှာ စာတုမဟာရာဇ် စသော နတ်တို့၏ (စကားသံကို ကြားရ၍) ဟု ဆိုလိုသည်။ "သဒ္ဒံ သုတွာ" ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါး၏ စိတ်ကို သိ၍ ပြောဆိုနေကြသော ထိုသူတို့၏ အသံကို ကြားရသဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ "ပန" ဟူသည်မှာ တစ်ဖန် အစပျိုးခြင်းအနက်၌ ရှိသော နိပါတ်ဖြစ်သည်။ "ဝိတက္ကယတော" ဟူသည်မှာ ဟုတ်ဟုတ်ငြားငြား တစ်စုံတစ်ခုသော အမှုကို ကြံစည် စဉ်းစားနေသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဝိစာရယတော" ဟူသည်မှာ ဝိတက်နှင့် ယှဉ်သည်သာဖြစ်သော ဝိစာရဖြင့် စူးစမ်းဆင်ခြင်နေသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဝိတက္ကဝိပ္ဖါရသဒ္ဒံ သုတွာ" ဟူသည်မှာ ဝိတက်၏ အဟုန်အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ အိပ်ပျော်နေသူ မေ့လျော့နေသူတို့၏ ယောင်ယမ်းမြည်တမ်း ညည်းတွားသံကို ကြားရသဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ အကြင်အာရုံကို ကြံစည်နေသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ထိုယောင်ယမ်းညည်းတွားသံသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ထိုအသံ၏ အစွမ်းဖြင့် "သင့်စိတ်သည် ဤသို့ ဖြစ်၏" စသည်ဖြင့် ညွှန်ပြတတ်သည်။

Avitakkaṃ avicāraṃ samādhinti vitakkavicārakkhobhavirahitasantacittassāpi jānanasamatthataṃ dassentena vuttaṃ, sesacittajānane pana vattabbameva natthi. Cetasā ceto paricca pajānātīti cetopariyañāṇalābhī. Bhototi bhavantassa. Manosaṅkhārā paṇihitāti cittasaṅkhārā ṭhapitā. Amukaṃ nāma vitakkaṃ vitakkayissatīti kusalādivitakkaṃ vitakkayissati pavattayissatīti pajānāti. Pajānanto ca āgamanena jānāti, pubbabhāgena jānāti, antosamāpattiyaṃ cittaṃ oloketvā jānāti. Āgamanena jānāti nāma kasiṇaparikammakāleyeva ‘‘yenākārenesa kasiṇabhāvanaṃ āraddho paṭhamajjhānaṃ vā dutiyādijjhānaṃ vā aṭṭha samāpattiyo vā uppādessatī’’ti jānāti. Pubbabhāgena jānāti nāma paṭhamavipassanāya āraddhāya evaṃ jānāti, ‘‘yenākārenesa vipassanaṃ āraddho sotāpattimaggaṃ vā uppādessati…pe… arahattamaggaṃ vā uppādessatī’’ti jānāti. Antosamāpattiyaṃ cittaṃ oloketvā jānāti nāma ‘‘yenākārena imassa manosaṅkhārā ṭhapitā, imassa nāma cittassa anantarā imaṃ nāma vitakkaṃ vitakkessati, ito vuṭṭhitassa etassa hānabhāgiyo vā samādhi bhavissati, ṭhitibhāgiyo vā visesabhāgiyo vā nibbedhabhāgiyo vā, abhiññāyo vā uppādessatī’’ti jānāti. Bahuṃ cepi ādisatīti cetopariyañāṇassa cittacetasikānaṃyeva ārammaṇakaraṇato sarāgādisoḷasapabhedavaseneva bahuṃ cepi katheti, na aññavasenāti veditabbaṃ. Tatheva taṃ hotīti idaṃ ekaṃsena tatheva hoti. Cetopariyañāṇavasena ñātañhi aññathābhāvī nāma natthi.

"အဝိတက္ကံ အဝိစာရံ သမာဓိံ" ဟူသည်မှာ ဝိတက် ဝိစာရတို့၏ ခြောက်ခြားခြင်းကင်း၍ ငြိမ်သက်သောစိတ်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ စိတ်ကိုပင် သိနိုင်စွမ်းရှိပုံကို ပြလိုသဖြင့် မထေရ်မြတ် မိန့်ဆိုတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုမှတစ်ပါးသော ကြွင်းသောစိတ်တို့ကို သိခြင်း၌မူကား ဆိုဖွယ်ရာပင် မရှိတော့ပေ။ "စေတသာ စေတော ပရိစ္စ ပဇာနာတိ" ဟူသည်မှာ စေတောပရိယဉာဏ်ကို ရသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် မိမိစိတ်ဖြင့် သူတစ်ပါး၏စိတ်ကို ပိုင်းခြား၍ သိ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဘောတော" ဟူသည်မှာ အရှင်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ "မနောသင်္ခါရာ ပဏိဟိတာ" ဟူသည်မှာ စိတ် စေတသိက်တို့ကို ထားအပ်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "အမုကံ နာမ ဝိတက္ကံ ဝိတက္ကယိဿတိ" ဟူသည်မှာ ဤမည်သော ကုသိုလ်စသော ဝိတက်ကို ကြံစည်လတ္တံ့၊ ဖြစ်စေလတ္တံ့ဟု သိ၏။ သိသောပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း အာဂမန (အာပတ်သို့ရောက်ကြောင်းဖြစ်သောစိတ်) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပုဗ္ဗဘာဂ (မဂ်၏ရှေ့အဖို့) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သမာပတ်အတွင်း၌ စိတ်ကို ကြည့်ရှု၍လည်းကောင်း သိ၏။ အာဂမနအားဖြင့် သိသည်မည်သည်ကား ကသိုဏ်းပရိကံ ပြုလုပ်စဉ်အခါ၌ပင်လျှင် "ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် အကြင်နုံ့သော သို့မဟုတ် ထက်မြက်သော အခြင်းအရာဖြင့် ကသိုဏ်းဘာဝနာကို အားထုတ်၏၊ ထိုအခြင်းအရာဖြင့် ပထမဈာန်ကို သော်လည်းကောင်း၊ ဒုတိယဈာန် စသည်ကို သော်လည်းကောင်း၊ သမာပတ်ရှစ်ပါးတို့ကို သော်လည်းကောင်း ဖြစ်စေလတ္တံ့" ဟု သိခြင်းမျိုး ဖြစ်သည်။ ပုဗ္ဗဘာဂအားဖြင့် သိသည်မည်သည်ကား ရှေးဦးစွာ ကလာပသမ္မသန နာမရူပပစ္စယပရိဂ္ဂဟတည်းဟူသော ဝိပဿနာကို အားထုတ်သောအခါ၌ "ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် အကြင်အခြင်းအရာဖြင့် ဝိပဿနာကို အားထုတ်၏၊ ထိုအခြင်းအရာဖြင့် သောတာပတ္တိမဂ်ကို သော်လည်းကောင်း၊ ...ပ... အရဟတ္တမဂ်ကို သော်လည်းကောင်း ဖြစ်စေလတ္တံ့" ဟု သိခြင်းမျိုး ဖြစ်သည်။ သမာပတ်အတွင်း၌ စိတ်ကို ကြည့်ရှု၍ သိသည်မည်သည်ကား "ဤပုဂ္ဂိုလ်၏ စိတ် စေတသိက်တို့ကို အကြင် (ကာမမှထွက်မြောက်ခြင်း စသော) အခြင်းအရာဖြင့် ထားအပ်ကုန်၏၊ ဤမည်သော စိတ်၏အခြားမဲ့၌ ဤမည်သော ဝိတက်ကို ကြံစည်လတ္တံ့၊ ဤသမာပတ်မှ ထမြောက်သော ဤပုဂ္ဂိုလ်အား ဆုတ်ယုတ်ခြင်းသို့ ကပ်သော သမာဓိသည် ဖြစ်လတ္တံ့ သော်လည်းကောင်း၊ တည်ကြည်ခြင်းသို့ ကပ်သော သမာဓိ သော်လည်းကောင်း၊ ထူးခြားခြင်းသို့ ကပ်သော သမာဓိ သော်လည်းကောင်း၊ ထိုးထွင်းသိခြင်းသို့ ကပ်သော သမာဓိ သော်လည်းကောင်း၊ အဘိညာဉ်တို့ကို သော်လည်းကောင်း ဖြစ်စေလတ္တံ့" ဟု သိခြင်းမျိုး ဖြစ်သည်။ "ဗဟုံ စေပိ အာဒိသတိ" ဟူသည်မှာ စေတောပရိယဉာဏ်သည် စိတ် စေတသိက်တို့ကိုသာ အာရုံပြုတတ်သောကြောင့် သရာဂစိတ် စသော တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော အပြား၏ အစွမ်းဖြင့်သာ များစွာ ပြောဆိုနိုင်သော်လည်း၊ စိတ်မှတစ်ပါးသော အခြားအာရုံ၏ အစွမ်းဖြင့် မပြောဆိုနိုင်ဟု သိအပ်၏။ "တထေဝ တံ ဟောတိ" ဟူသည်မှာ ဤစိတ်သည် ဧကန်မလွဲ ထိုပြောဆိုသည့်အတိုင်း မှန်ကန်စွာ ဖြစ်၏။ စေတောပရိယဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်သော အာရုံသည် တစ်ပါးသော အခြင်းအရာသို့ ပြောင်းလဲသွားခြင်းမျိုး မရှိပေ။

Evaṃ vitakkethāti evaṃ nekkhammavitakkādayo pavattentā vitakketha. Mā evaṃ vitakkayitthāti evaṃ kāmavitakkādayo pavattentā mā vitakkayittha[Pg.311]. Evaṃ manasi karothāti evaṃ aniccasaññameva, dukkhasaññādīsu vā aññataraṃ manasi karotha. Mā evaṃ manasākatthāti evaṃ niccantiādinā nayena mā manasi akattha. Idaṃ pajahathāti idaṃ pañcakāmaguṇarāgādiṃ pajahatha. Idaṃ upasampajja viharathāti idaṃ catumaggaphalappabhedaṃ lokuttaradhammameva pāpuṇitvā nipphādetvā viharatha.

"ဧဝံ ဝိတက္ကေထ" ဟူသည်မှာ ဤသို့ နေက္ခမ္မဝိတက် စသည်တို့ကို ဖြစ်စေလျက် ကြံစည်ကြကုန်လော့ဟု ဆိုလိုသည်။ "မာ ဧဝံ ဝိတက္ကယိတ္ထ" ဟူသည်မှာ ဤသို့ ကာမဝိတက် စသည်တို့ကို ဖြစ်စေလျက် မကြံစည်ကြကုန်လင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဧဝံ မနသိ ကရောထ" ဟူသည်မှာ ဤသို့ အနိစ္စသညာကို သာလျှင် သော်လည်းကောင်း၊ ဒုက္ခသညာ စသည်တို့တွင် တစ်ခုခုကို သော်လည်းကောင်း နှလုံးသွင်းကြကုန်လော့ဟု ဆိုလိုသည်။ "မာ ဧဝံ မနသာကတ္ထ" ဟူသည်မှာ ဤသို့ 'နိစ္စ' စသော နည်းဖြင့် နှလုံးမသွင်းကြကုန်လင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဣဒံ ပဇဟထ" ဟူသည်မှာ ဤကာမဂုဏ်ငါးပါး၌ ဖြစ်သော ရာဂစသည်တို့ကို စွန့်ပယ်ကြကုန်လော့ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဣဒံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရထ" ဟူသည်မှာ မဂ်လေးပါး ဖိုလ်လေးပါး အပြားရှိသော ဤလောကုတ္တရာတရားကိုသာလျှင် ရောက်ရှိပြီးမြောက်စေ၍ နေကြကုန်လော့ဟု ဆိုလိုသည်။

31. Idāni iddhipāṭihāriye aparaṃ pariyāyaṃ visesena dassento nekkhammaṃ ijjhatīti iddhītiādimāha. Tattha kāmacchandaṃ paṭiharatīti attano paṭipakkhabhūtaṃ kāmacchandaṃ paṭibalaṃ hutvā harati pajahatīti tadeva nekkhammaṃ pāṭihāriyaṃ nāmāti attho. Ye tena nekkhammena samannāgatāti evaṃ kāmacchandapaṭihārakena tena nekkhammena ye puggalā paṭilābhavasena samannāgatā. Visuddhacittāti kāmacchandābhāvato visuddhacittā. Anāvilasaṅkappāti kāmasaṅkappena anālulitanekkhammasaṅkappā. Iti ādesanāpāṭihāriyanti paracittakusalena vā aññena vā sammāsambuddhena vā buddhasāvakehi vā evaṃ ādesanā pāṭihāriyanti attho. Atha vā iti evaṃ ādisanaṃ ādesanāpāṭihāriyanti ādesanasaddo pāṭhasesaṃ katvā payujjitabbo. Evaṃ āsevitabbanti iminā ca pakārena iminā ca pakārena ādito sevitabbaṃ. Sesattayepi eseva nayo. Tadanudhammatā sati upaṭṭhapetabbāti tassa nekkhammassa anukūlabhūtā sati bhusaṃ ṭhapetabbā. Iti anusāsanīpāṭihāriyanti ettha ādesanāpāṭihāriyayojanāya viya yojanā kātabbā. Abyāpādādīsupi eseva nayo. Pāṭho pana jhānādīni saṅkhipitvā ante arahattamaggameva dassetvā likhito. Tattha catūsupi maggesu ‘‘evaṃ āsevitabbo’’tiādi ekacittakkhaṇikattā maggassa pubbabhāgavasena vuttanti veditabbaṃ. Maggassa hi pubbabhāgabhūtāya lokiyamaggasaṅkhātāya vuṭṭhānagāminiyā vipassanāya magguppādanatthaṃ āsevanādīsu katesu tāya uppanno maggopi āsevito bhāvito bahulīkato nāma hotīti veditabbaṃ. Sabbatthikavādācariyā pana ‘‘ekekamaggo soḷasakkhaṇiko’’ti vadanti. Tadanudhammatāsatiupaṭṭhāpanaṃ pana pubbabhāge yujjatiyevāti.

၃၁. ယခုအခါ ပါဋိဟာရိယသုံးပါး၏ နိဒ္ဒေသ၌ တစ်ပါးသော ဒေသနာအစီအစဉ်ကို ထူးခြားစွာ ပြလိုသဖြင့် "နေက္ခမ္မံ ဣဇ္ဈတီတိ ဣဒ္ဓိ" စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၌ "ကာမစ္ဆန္ဒံ ပဋိဟရတိ" ဟူသည်မှာ မိမိ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ကာမစ္ဆန္ဒကို နှိမ်နင်းပယ်ရှားနိုင်စွမ်းရှိသောကြောင့် ထိုနေက္ခမ္မ (ဈာန်) သည်ပင်လျှင် "ပါဋိဟာရိယ" မည်၏ဟု အနက်ရသည်။ "ယေ တေန နေက္ခမ္မေန သမန္နာဂတာ" ဟူသည်မှာ ဤသို့ ကာမစ္ဆန္ဒကို ပယ်တတ်သော ထိုနေက္ခမ္မတရားကို ရရှိခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ပြည့်စုံကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ "ဝိသုဒ္ဓစိတ္တာ" ဟူသည်မှာ ကာမစ္ဆန္ဒ မရှိခြင်းကြောင့် စင်ကြယ်သော စိတ်ရှိကြကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "အနာဝိလသင်္ကပ္ပါ" ဟူသည်မှာ ကာမဂုဏ်ကို ကြံစည်သော ဝိတက်ဖြင့် မနှောင့်ယှက်အပ်သော ဈာန်နှင့်ယှဉ်သော ဝိတက်ရှိကြကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဣတိ အာဒေသနာပါဋိဟာရိယံ" ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးစိတ်ကို သိခြင်း၌ လိမ္မာသော ပုဂ္ဂိုလ်ကသော်လည်းကောင်း၊ အခြားသော မြတ်စွာဘုရားသော်လည်းကောင်း၊ ဘုရားတပည့်သာဝကတို့က သော်လည်းကောင်း ဤသို့ ညွှန်ပြအပ်သော ပါဋိဟာရိယဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ်လျှင် "ဣတိ ဧဝံ အာဒိသနံ အာဒေသနာပါဋိဟာရိယံ" ဟု ဆိုရာ၌ "အာဒေသနာ" သဒ္ဒါကို ကျန်ရှိသော ပါဠိနှင့် ယှဉ်တွဲ၍ သုံးစွဲအပ်၏။ "ဧဝံ အာသေဝိတဗ္ဗံ" ဟူသည်မှာ ဤသို့သော အပြားအားဖြင့် ရှေးဦးစွာမှစ၍ မှီဝဲအပ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသော ပုဒ်သုံးခုတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ "တဒနုဓမ္မတာ သတိ ဥပဋ္ဌာပေတဗ္ဗာ" ဟူသည်မှာ ထိုနေက္ခမ္မအား လျော်ညီစွာဖြစ်သော သတိကို လွန်စွာ ထားအပ်၏ (ထင်ရှားရှိစေအပ်၏) ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဣတိ အနုသာသနီပါဋိဟာရိယံ" ဟူသော ဤပါဌ်၌လည်း အာဒေသနာပါဋိဟာရိယ၌ ယှဉ်စပ်သကဲ့သို့ အနက်ယောဇနာခြင်းကို ပြုအပ်၏။ အဗျာပါဒစသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ပါဠိတော်၌မူ ဈာန်စသည်တို့ကို ချုံ့ငုံ၍ အဆုံး၌ အရဟတ္တမဂ်ကိုသာ ပြသလျက် ရေးသားအပ်၏။ ထိုပါဌ်၌ မဂ်လေးပါးလုံး၌ "ဧဝံ အာသေဝိတဗ္ဗော" စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူခြင်းသည် မဂ်စိတ်၏ တစ်စိတ္တက္ခဏမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့် ရှေ့အဖို့ဖြစ်သော လောကီမဂ်၏ အစွမ်းဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခြင်းဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မဂ်၏ ရှေ့အဖို့ဖြစ်၍ လောကီမဂ်ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာဖြင့် မဂ်စိတ် ဖြစ်ပေါ်စေရန် မှီဝဲခြင်းစသည်တို့ကို ပြုလုပ်သောအခါ ထိုဝိပဿနာ၏ အဆုံး၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော မဂ်သည်လည်း မှီဝဲအပ်၊ ပွားများအပ်၊ ကြိမ်ဖန်များစွာ ပြုလုပ်အပ်သည်မည်၏ဟု သိအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ သဗ္ဗတ္ထိကဝါဒ ဆရာတို့ကမူ "မဂ်တစ်ခုစီသည် တဆယ့်ခြောက်ချက်သော ခဏရှိ၏" ဟု ဆိုကြသည်။ သို့ဖြစ်၍ ထိုမဂ်နှင့်လျော်သော သတိကို ဖြစ်စေခြင်းသည် ရှေ့အဖို့၌ သင့်လျော်သည်သာ ဖြစ်၏ဟု သိအပ်သည်။

32. Puna nekkhammaṃ ijjhatīti iddhītiādīni ‘‘iddhipāṭihāriya’’ntipadassa kammadhārayasamāsattadīpanatthaṃ vuttāni. Suttante vuttesu tīsu iddhipāṭihāriyasseva samāsatte vutte sesānaṃ dvinnampi vuttova hotīti imasmiṃ [Pg.312] pariyāye mūlabhūtassa iddhipāṭihāriyasseva samāsattho vuttoti veditabbanti.

၃၂. တစ်ဖန် "နေက္ခမ္မံ ဣဇ္ဈတီတိ ဣဒ္ဓိ" စသည်တို့ကို "ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယံ" ဟူသော ပုဒ်၏ ကမ္မဓာရယ်သမာသ်အဖြစ်ကို ပြခြင်းငှါ မိန့်ဆိုအပ်သည်။ သုတ္တန်၌ ဟောတော်မူအပ်သော ပါဋိဟာရိယသုံးပါးတို့တွင် ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယ၌သာ ကမ္မဓာရယ်သမာသ်အဖြစ်ကို ပြလျှင် ကြွင်းသော နှစ်ပါးသော ပါဋိဟာရိယတို့၌လည်း ပြပြီးသားသာ ဖြစ်သောကြောင့်၊ ဤဒေသနာတော်၌ အရင်းမူလဖြစ်သော ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယ၏သာ သမာသ်အနက်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်ဟု သိအပ်၏။

Pāṭihāriyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ပါဋိဟာရိယကထာအဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

7. Samasīsakathā

၇. သမသီသကထာ

Samasīsakathāvaṇṇanā

သမသီသကထာအဖွင့်

33. Idāni pāṭihāriyakathānantaraṃ ādipāṭihāriyabhūtassa iddhipāṭihāriyasaṅgahitassa samasīsibhāvassa iddhipāṭihāriyabhāvadīpanatthaṃ ñāṇakathāya niddiṭṭhāpi samasīsakathā iddhipāṭihāriyasambandhena puna kathitā. Tassā atthavaṇṇanā tattha kathitāyevāti.

၃၃. ယခုအခါ ပါဋိဟာရိယကထာ၏ အခြားမဲ့၌ ပါဋိဟာရိယသုံးပါးတို့တွင် အစဦးဖြစ်သော ပါဋိဟာရိယလည်းဖြစ်သော၊ ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယ၌ ထည့်သွင်းရေတွက်အပ်သော သမသီသီပုဂ္ဂိုလ်၏အဖြစ်တည်းဟူသော ဉာဏ်၏ ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယအဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ ဉာဏကထာ၌ ပြဆိုအပ်ပြီးဖြစ်သော်လည်း သမသီသကထာကို ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယနှင့်စပ်လျဉ်း၍ တစ်ဖန် ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုသမသီသကထာ၏ အနက်အဖွင့်သည် ထိုဉာဏကထာ၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသည်သာ ဖြစ်၏။

Samasīsakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

သမသီသကထာအဖွင့် ပြီး၏။

8. Satipaṭṭhānakathā

၈. သတိပဋ္ဌာနကထာ

Satipaṭṭhānakathāvaṇṇanā

သတိပဋ္ဌာနကထာအဖွင့်

34. Idāni samasīsakathānantaraṃ attanā vuttassa iddhipāṭihāriyassa sādhake satta anupassanāvisese dassentena kathitāya suttantapubbaṅgamāya satipaṭṭhānakathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Tattha suttante tāva cattāroti gaṇanaparicchedo, tena na tato heṭṭhā, na uddhanti satipaṭṭhānaparicchedaṃ dīpeti. Imeti niddisitabbanidassanaṃ. Bhikkhaveti dhammapaṭiggāhakapuggalālapanaṃ. Satipaṭṭhānāti tayo satipaṭṭhānā satigocaropi, tidhā paṭipannesu sāvakesu satthuno paṭighānunayavītivattatāpi, satipi. ‘‘Catunnaṃ, bhikkhave, satipaṭṭhānānaṃ samudayañca atthaṅgamañca desessāmī’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.408) hi satigocaro ‘‘satipaṭṭhāna’’nti vutto. Tassattho – patiṭṭhāti tasminti paṭṭhānaṃ. Kā patiṭṭhāti? Sati. Satiyā paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānanti.

၃၄. ယခုအခါ သမသီသကထာ၏ အခြားမဲ့၌ မိမိဟောအပ်သော ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယကို ပြီးမြောက်စေတတ်သော ခုနစ်ပါးသော ဝိပဿနာအထူးတို့ကို ပြလိုသဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော၊ ဘုရားဟောပါဠိလျှင် ရှေ့သွားရှိသော သတိပဋ္ဌာနကထာ၌ မပြဆိုရသေးသော အနက်အဖွင့် (အပုဗ္ဗတ္ထာနုဝဏ္ဏနာ) ကို ပြဆိုပေအံ့။ ထိုသတိပဋ္ဌာနကထာ၌ ပါဠိတော်၌ ရှေးဦးစွာ "စတ္တာရော" ဟူသော ပုဒ်သည် အရေအတွက်ကို ပိုင်းခြားကြောင်းဖြစ်သော သဒ္ဒါဖြစ်၏။ ထိုစတ္တာရောဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ထိုလေးပါးအောက်လည်း မယုတ်၊ ထက်လည်း မလွန်ဟူ၍ သတိပဋ္ဌာန်၏ အပိုင်းအခြားကို ပြ၏။ "ဣမေ" ဟူသော ပုဒ်သည် ညွှန်ပြအပ်သောတရားကို ညွှန်ပြသော သဒ္ဒါဖြစ်၏။ "ဘိက္ခဝေ" ဟူသော သဒ္ဒါသည် တရားနာယူသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ခေါ်ဝေါ်သော သဒ္ဒါဖြစ်၏။ "သတိပဋ္ဌာနာ" ဟူသည်ကား သတိပဋ္ဌာန်တို့သည် (၁) သတိ၏အာရုံသည်လည်း သတိပဋ္ဌာန်မည်၏၊ (၂) သုံးပါးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ကျင့်ကုန်သော တပည့်တို့၌ မြတ်စွာဘုရား၏ ချစ်ခြင်း၊ မုန်းခြင်းကို လွန်မြောက်တော်မူသော အဖြစ်သည်လည်း သတိပဋ္ဌာန်မည်၏၊ (၃) သတိကိုယ်တိုင်သည်လည်း သတိပဋ္ဌာန်မည်၏ဟူ၍ သုံးပါးရှိကုန်၏။ "စတုန္နံ ဘိက္ခဝေ သတိပဋ္ဌာနာနံ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ ဒေသေဿာမိ" အစရှိသော ပါဠိတို့၌ သတိ၏အာရုံကို "သတိပဋ္ဌာန်" ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုပါဠိ၏ အနက်ကား - ထိုအာရုံ၌ သတိသည် တည်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် "ပဋ္ဌာန်" (တည်ရာ) မည်၏။ အဘယ်တရားသည် တည်သနည်း၊ သတိတရားသည် တည်၏။ သတိ၏ တည်ရာသည် သတိပဋ္ဌာန်ဖြစ်၏ဟူ၍ ဤကား အနက်တည်း။

‘‘Tayo satipaṭṭhānā yadariyo sevati, yadariyo sevamāno satthā gaṇamanusāsitumarahatī’’ti (ma. ni. 3.304, 311) ettha tidhā paṭipannesu sāvakesu satthuno paṭighānunayavītivattatā ‘‘satipaṭṭhāna’’nti vuttā. Tassattho – paṭṭhapetabbato [Pg.313] paṭṭhānaṃ, pavattayitabbatoti attho. Kena paṭṭhapetabbatoti? Satiyā. Satiyā paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānanti. ‘‘Cattāro satipaṭṭhānā bhāvitā bahulīkatā satta bojjhaṅge paripūrentī’’tiādīsu (ma. ni. 3.147) pana satiyeva ‘‘satipaṭṭhāna’’nti vuttā. Tassattho – patiṭṭhātīti paṭṭhānaṃ, upaṭṭhāti okkanditvā pakkhanditvā vattatīti attho. Satiyeva paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ. Atha vā saraṇaṭṭhena sati, upaṭṭhānaṭṭhena upaṭṭhānaṃ. Iti sati ca sā upaṭṭhānañcātipi satipaṭṭhānaṃ. Idamidha adhippetaṃ. Yadi evaṃ kasmā satipaṭṭhānāti bahuvacanaṃ katanti? Satibahuttā. Ārammaṇabhedena hi bahukā tā satiyoti.

"တယော သတိပဋ္ဌာနာ ယဒရိယော သေဝတိ၊ ယဒရိယော သေဝမာနော သတ္ထာ ဂဏမနုသာသိတုမရဟတိ" ဟူသော ဤပါဠိတော်၌ သုံးပါးသောအခြင်းအရာအားဖြင့် ကျင့်ကုန်သော တပည့်တို့၌ ဆရာဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ ချစ်ခြင်း၊ မုန်းခြင်းကို လွန်မြောက်တော်မူသော အဖြစ်ကို "သတိပဋ္ဌာန်" ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုပါဠိ၏ အနက်ကား - ဖြစ်စေအပ်သောကြောင့် "ပဋ္ဌာန်" မည်၏၊ ဖြစ်ပွားစေအပ်သည်ဟူသော အနက်တည်း။ အဘယ်တရားဖြင့် ဖြစ်စေအပ်သနည်း။ သတိဖြင့် ဖြစ်စေအပ်၏။ သတိဖြင့် ဖြစ်စေအပ်သော တရားသည် သတိပဋ္ဌာန်မည်၏ဟူ၍ ဤကား အနက်တည်း။ "စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ ဘာဝိတာ ဗဟုလီကတာ သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ပရိပူရင်္တိ" အစရှိသော ပါဠိတို့၌ကား သတိကိုယ်တိုင်ကိုပင် "သတိပဋ္ဌာန်" ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုပါဠိ၏ အနက်ကား - တည်တတ်သောကြောင့် "ပဋ္ဌာန်" မည်၏၊ (အာရုံသို့) သက်ဝင်၍ စီးဝင်၍ ဖြစ်တတ်၏ဟူသော အနက်တည်း။ သတိကိုယ်တိုင်သည် ပဋ္ဌာန် (တည်ရာ) ဖြစ်သောကြောင့် သတိပဋ္ဌာန်မည်၏။ သို့မဟုတ် အောက်မေ့တတ်သောအနက်ကြောင့် "သတိ" မည်၏၊ ရှေးရှုတည်တတ်သောအနက်ကြောင့် "ဥပဋ္ဌာန်" မည်၏။ ဤသို့လျှင် သတိလည်းဖြစ်၊ ထိုသတိသည် ဥပဋ္ဌာန်လည်းဖြစ်သောကြောင့် "သတိပဋ္ဌာန်" မည်၏။ ဤတတိယမြောက် သတိပဋ္ဌာန်ကို ဤပါဠိတော်၌ အလိုရှိအပ်၏။ အကယ်၍ ထိုသို့အလိုရှိအပ်ပါမူ အဘယ်ကြောင့် "သတိပဋ္ဌာနာ" ဟု ဗဟုဝုစ်ကိန်းဖြင့် ပြုအပ်သနည်း။ သတိ၏ များပြားလှသောကြောင့် ဗဟုဝုစ်ကိန်းဖြင့် ပြုအပ်၏။ မှန်၏၊ အာရုံ၏ ကွဲပြားခြားနားခြင်းကြောင့် ထိုသတိတို့သည် များပြားကုန်၏ဟု သိအပ်၏။

Katame cattāroti kathetukamyatāpucchā. Idhāti imasmiṃ sāsane. Bhikkhūti saṃsāre bhayaṃ ikkhatīti bhikkhu. Sesapadānaṃ atthavaṇṇanā panettha sutamayañāṇakathāya maggasaccaniddesavaṇṇanāyaṃ vuttāyevāti.

"ကတမေ စတ္တာရော" ဟူသော အမေးသည် ဟောကြားလိုသောကြောင့် မေးအပ်သော အမေး (ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာ) ဖြစ်၏။ "ဣဓ" ဟူသည်မှာ ဤသာသနာတော်၌ ဖြစ်၏။ "ဘိက္ခု" ဟူသည်မှာ သံသရာ၌ ဘေးကို ရှုတတ်သောကြောင့် ဘိက္ခုမည်၏။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၏ အနက်အဖွင့်ကိုမူ ဤပါဠိတော်၌ သုတမယဉာဏကထာ၏ မဂ္ဂသစ္စနိဒ္ဒေသအဖွင့်၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသည်သာ ဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။

Kasmā pana bhagavatā cattārova satipaṭṭhānā vuttā anūnā anadhikāti? Veneyyahitattā. Taṇhācaritadiṭṭhicaritasamathayānikavipassanāyānikesu hi mandatikkhavasena dvedhā dvedhā pavattesu mandassa taṇhācaritassa oḷārikaṃ kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ visuddhimaggo, tikkhassa sukhumaṃ vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ. Diṭṭhicaritassāpi mandassa nātippabhedagataṃ cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ visuddhimaggo, tikkhassa atippabhedagataṃ dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ. Samathayānikassa ca mandassa akicchena adhigantabbanimittaṃ paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ visuddhimaggo, tikkhassa oḷārikārammaṇe asaṇṭhahanato dutiyaṃ. Vipassanāyānikassapi mandassa nātippabhedagatārammaṇaṃ tatiyaṃ, tikkhassa atippabhedagatārammaṇaṃ catutthaṃ. Iti cattārova vuttā anūnā anadhikāti.

အဘယ်ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် မယုတ်မလွန်သော သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့ကိုသာ ဟောတော်မူသနည်း။ ဝေနေယျပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အကျိုးစီးပွားကို ဆောင်တတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ အကျယ်ပြဆိုအံ့ - တဏှာစရိုက်ရှိသောပုဂ္ဂိုလ်၊ ဒိဋ္ဌိစရိုက်ရှိသောပုဂ္ဂိုလ်၊ သမထယာနိကပုဂ္ဂိုလ်၊ ဝိပဿနာယာနိကပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် ပညာနုသူ (မန္ဒ)၊ ပညာထက်သူ (တိက္ခ) အစွမ်းဖြင့် နှစ်ပါးနှစ်ပါးစီ ဖြစ်ပေါ်ရာ၌ ပညာနုသော တဏှာစရိုက်ရှိသူအား ရုန့်ရင်းသော ကာယာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာန်သည် စင်ကြယ်ကြောင်း (အရိယာမဂ်) လမ်းဖြစ်၏။ ပညာထက်သော တဏှာစရိုက်ရှိသူအား သိမ်မွေ့သော ဝေဒနာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာန်သည် စင်ကြယ်ကြောင်းလမ်းဖြစ်၏။ ဒိဋ္ဌိစရိုက်ရှိသူတွင် ပညာနုသူအား အလွန်မပြားသော စိတ္တာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာန်သည် စင်ကြယ်ကြောင်းလမ်းဖြစ်၏။ ပညာထက်သူအား အလွန်ပြားသော ဓမ္မာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာန်သည် စင်ကြယ်ကြောင်းလမ်းဖြစ်၏။ သမထယာဉ်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် ပညာနုသူအား မငြိုမငြင်ဘဲ ရအပ်သောနိမိတ်ရှိသော ပထမသတိပဋ္ဌာန် (ကာယာနုပဿနာ) သည် စင်ကြယ်ကြောင်းလမ်းဖြစ်၏။ ပညာထက်သူအား ရုန့်ရင်းသောအာရုံ၌ မတည်ကြည်တတ်သောကြောင့် ဒုတိယသတိပဋ္ဌာန် (ဝေဒနာနုပဿနာ) သည် စင်ကြယ်ကြောင်းလမ်းဖြစ်၏။ ဝိပဿနာယာဉ်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင်လည်း ပညာနုသူအား အလွန်မပြားသောအာရုံရှိသော တတိယသတိပဋ္ဌာန် (စိတ္တာနုပဿနာ) သည် စင်ကြယ်ကြောင်းလမ်းဖြစ်၏။ ပညာထက်သူအား အလွန်ပြားသောအာရုံရှိသော စတုတ္ထသတိပဋ္ဌာန် (ဓမ္မာနုပဿနာ) သည် စင်ကြယ်ကြောင်းလမ်းဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် မယုတ်မလွန်သော သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့ကိုသာ ဟောတော်မူအပ်၏ဟု သိအပ်၏။

Subhasukhaniccaattavipallāsappahānatthaṃ vā. Kāyo hi asubho, tattha ca subhavipallāsavipallatthā sattā. Tesaṃ tattha asubhabhāvadassanena tassa vipallāsassa pahānatthaṃ paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ vuttaṃ. Sukhaṃ niccaṃ attāti gahitesupi ca vedanādīsu vedanā dukkhā, cittaṃ aniccaṃ, dhammā anattā, tesu ca sukhaniccaattavipallāsavipallatthā sattā. Tesaṃ tattha dukkhādibhāvadassanena tesaṃ vipallāsānaṃ pahānatthaṃ sesāni tīṇi vuttānīti [Pg.314] evaṃ subhasukhaniccaattavipallāsappahānatthaṃ vā cattārova vuttā. Na kevalañca vipallāsappahānatthameva, caturoghayogāsavaganthaupādānaagatippahānatthampi catubbidhāhārapariññatthampi cattārova vuttāti veditabbaṃ.

သို့မဟုတ်ပါကလည်း သုဘဝိပလ္လာသ (တင့်တယ်၏ဟု ဖောက်ပြန်စွာယူခြင်း)၊ သုခဝိပလ္လာသ၊ နိစ္စဝိပလ္လာသ၊ အတ္တဝိပလ္လာသတို့ကို ပယ်ခြင်းငှာ လေးပါးတို့ကိုသာ ဟောတော်မူအပ်၏။ အကျယ်ပြဆိုအံ့ - ကိုယ် (ကာယ) သည် မတင့်တယ်သော သဘော (အသုဘ) ရှိ၏၊ ထိုမတင့်တယ်သော ကိုယ်၌ သတ္တဝါတို့သည် သုဘဝိပလ္လာသဖြင့် ဖောက်ပြန်သော အယူရှိကြကုန်၏။ ထိုသတ္တဝါတို့အား ထိုကိုယ်၌ အသုဘသဘောကို ရှုခြင်းဖြင့် ထိုသုဘဝိပလ္လာသကို ပယ်ခြင်းငှာ ပထမသတိပဋ္ဌာန် (ကာယာနုပဿနာ) ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ချမ်းသာ၏၊ မြဲ၏၊ ကိုယ်ပိုင်အတ္တဖြစ်၏ဟူ၍ ယူအပ်ကုန်သော ဝေဒနာအစရှိသည်တို့၌ ဝေဒနာသည် ဆင်းရဲ၏၊ စိတ်သည် မမြဲ၊ တရားတို့သည် အတ္တမဟုတ်ကုန်။ ထိုဒုက္ခ၊ အနိစ္စ၊ အနတ္တဖြစ်သော တရားတို့၌လည်း သတ္တဝါတို့သည် သုခဝိပလ္လာသ၊ နိစ္စဝိပလ္လာသ၊ အတ္တဝိပလ္လာသတို့ဖြင့် ဖောက်ပြန်သော အယူရှိကြကုန်၏။ ထိုသတ္တဝါတို့အား ထိုတရားတို့၌ ဒုက္ခအစရှိသောသဘောအားဖြင့် ရှုခြင်းဖြင့် ထိုဝိပလ္လာသတရားတို့ကို ပယ်ခြင်းငှာ ကြွင်းသော သတိပဋ္ဌာန်သုံးပါးတို့ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤသို့လျှင် သုဘ၊ သုခ၊ နိစ္စ၊ အတ္တ ဟူသော ဝိပလ္လာသလေးပါးကို ပယ်ခြင်းငှာ လေးပါးတို့ကိုသာ ဟောတော်မူအပ်၏။ ဝိပလ္လာသကို ပယ်ခြင်းအကျိုးငှာသာ မဟုတ်၊ လေးပါးသော ဩဃ၊ ယောဂ၊ အာသဝ၊ ဂန္ထ၊ ဥပါဒါန်၊ အဂတိတို့ကို ပယ်ခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ လေးပါးသောအာဟာရတို့ကို ပိုင်းခြား၍ သိခြင်းငှာလည်းကောင်း လေးပါးတို့ကိုသာ ဟောတော်မူအပ်၏ဟု ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။

35. (Ka) suttantaniddese pathavīkāyanti imasmiṃ rūpakāye pathavīdhātu. Sakalasarīre pana pathavīdhātūnaṃ bahukattā sabbapathavīdhātusaṅgahatthaṃ samūhatthena kāyaggahaṇaṃ kataṃ. Āpokāyādīsupi eseva nayo. Kesakāyādīnampi bahukattā kesakāyādigahaṇaṃ kataṃ. Vakkādīni pana paricchinnattā kāyaggahaṇaṃ nārahantīti tesaṃ gahaṇaṃ na katanti veditabbaṃ.

၃၅. (က) သုတ္တန်နိဒ္ဒေသ၌ "ပထဝီကာယ" ဟူသည်မှာ ဤရူပကာယ၌ ရှိသော ပထဝီဓာတ် ဖြစ်၏။ တစ်ကိုယ်လုံး၌ ပထဝီဓာတ်တို့ များပြားလှသောကြောင့် ပထဝီဓာတ်အားလုံးကို သိမ်းကျုံးယူခြင်းငှာ စုပေါင်းခြင်း (သမူဟ) အနက်ဖြင့် "ကာယ" ဟူသော သဒ္ဒါကို ယူအပ်၏။ အာပေါကာယအစရှိသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ကေသကာယစသည်တို့၌လည်း များပြားသောကြောင့် ကေသကာယစသည်ဖြင့် ယူအပ်၏။ ဝက္က (အညှို့) စသည်တို့သည် ပိုင်းခြားအပ်သောအဖြစ်ကြောင့် "ကာယ" ဟူ၍ ယူခြင်းကို မထိုက်ကုန်၊ ထို့ကြောင့် ထိုဝက္ကစသည်တို့ကို (ကာယဟု) မယူအပ်ဟု သိအပ်၏။

(Kha) sukhaṃ vedanantiādīsu sukhaṃ vedananti kāyikaṃ vā cetasikaṃ vā sukhaṃ vedanaṃ. Tathā dukkhaṃ vedanaṃ. Adukkhamasukhaṃ vedananti pana cetasikameva upekkhāvedanaṃ. Sāmisaṃ sukhaṃ vedananti cha gehasitasomanassavedanā. Nirāmisaṃ sukhaṃ vedananti cha nekkhammasitasomanassavedanā. Sāmisaṃ dukkhaṃ vedananti cha gehasitadomanassavedanā. Nirāmisaṃ dukkhaṃ vedananti cha nekkhammasitadomanassavedanā. Sāmisaṃ adukkhamasukhaṃ vedananti cha gehasitaupekkhāvedanā. Nirāmisaṃ adukkhamasukhaṃ vedananti cha nekkhammasitaupekkhāvedanā.

(ခ) "သုခံ ဝေဒနံ" အစရှိသော ပါဠိတို့၌ "သုခံ ဝေဒနံ" ဟူသည်မှာ ကိုယ်၌ဖြစ်သော သို့မဟုတ် စိတ်၌ဖြစ်သော သုခဝေဒနာ ဖြစ်၏။ ထိုနည်းတူစွာ "ဒုက္ခံ ဝေဒနံ" သည်လည်း ကိုယ်၌ဖြစ်သော သို့မဟုတ် စိတ်၌ဖြစ်သော ဒုက္ခဝေဒနာ ဖြစ်၏။ "အဒုက္ခမသုခံ ဝေဒနံ" ဟူသည်မှာ စိတ်၌သာဖြစ်သော ဥပေက္ခာဝေဒနာ ဖြစ်၏။ "သာမိသံ သုခံ ဝေဒနံ" ဟူသည်မှာ ခြောက်ပါးသော ကာမဂုဏ်ကိုမှီသော သောမနဿဝေဒနာ (ဂေဟသိတသောမနဿဝေဒနာ) တို့ဖြစ်၏။ "နိရာမိသံ သုခံ ဝေဒနံ" ဟူသည်မှာ ခြောက်ပါးသော နေက္ခမ္မကိုမှီသော သောမနဿဝေဒနာ (နေက္ခမ္မသိတသောမနဿဝေဒနာ) တို့ဖြစ်၏။ "သာမိသံ ဒုက္ခံ ဝေဒနံ" ဟူသည်မှာ ခြောက်ပါးသော ကာမဂုဏ်ကိုမှီသော ဒေါမနဿဝေဒနာတို့ဖြစ်၏။ "နိရာမိသံ ဒုက္ခံ ဝေဒနံ" ဟူသည်မှာ ခြောက်ပါးသော နေက္ခမ္မကိုမှီသော ဒေါမနဿဝေဒနာတို့ဖြစ်၏။ "သာမိသံ အဒုက္ခမသုခံ ဝေဒနံ" ဟူသည်မှာ ခြောက်ပါးသော ကာမဂုဏ်ကိုမှီသော ဥပေက္ခာဝေဒနာတို့ဖြစ်၏။ "နိရာမိသံ အဒုက္ခမသုခံ ဝေဒနံ" ဟူသည်မှာ ခြောက်ပါးသော နေက္ခမ္မကိုမှီသော ဥပေက္ခာဝေဒနာတို့ဖြစ်၏။

(Ga) sarāgaṃ cittantiādīni ñāṇakathāyaṃ vuttatthāni.

(ဂ) "သရာဂံ စိတ္တံ" အစရှိသော ပုဒ်တို့၏ အနက်အဖွင့်သည် ဉာဏကထာ၌ ပြဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အနက်တို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။

(Gha) tadavasese dhammeti tehi kāyavedanācittehi avasese tebhūmakadhamme. Sabbattha tena ñāṇenāti tena sattavidhena anupassanāñāṇena. Yāni panettha antarantarā avuttatthāni, tāni heṭṭhā tattha tattha vuttatthānevāti.

(ဃ) "tadavasese dhamme" ဟူသည်မှာ ထိုကာယ၊ ဝေဒနာ၊ စိတ္တတို့မှ ကြွင်းကျန်ကုန်သော ဘုံသုံးပါး၌ ဖြစ်သော (တေဘူမက) တရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ "tena ñāṇena" ဟူသည်မှာ ခုနစ်ပါးသော ထိုအနုပဿနာဉာဏ်ဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသတိပဋ္ဌာနကထာ၌ အကြားအကြား၌ မဖွင့်ဆိုအပ်သေးသော အနက်ရှိသော ပုဒ်တို့သည် အောက်၌ ထိုထိုကထာတို့၌ ဖွင့်ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ရှိသည်တို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။

Satipaṭṭhānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

သတိပဋ္ဌာနကထာအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

9. Vipassanākathā

၉. ဝိပဿနာကထာ

Vipassanākathāvaṇṇanā

ဝိပဿနာကထာအဖွင့်

36. Idāni vipassanāpaṭisaṃyuttāya satipaṭṭhānakathāya anantaraṃ vipassanāpabhedaṃ dassentena kathitāya suttantapubbaṅgamāya vipassanākathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Tattha suttante tāva soiti sabbanāmattā yo [Pg.315] vā so vā sabbopi saṅgahito hoti. Vatāti ekaṃsatthe nipāto. Kañci saṅkhāranti appamattakampi saṅkhāraṃ. Anulomikāya khantiyāti ettha vipassanāñāṇameva lokuttaramaggaṃ anulometīti anulomikaṃ, tadeva khantimapekkhitvā anulomikā. Sabbasaṅkhārā tassa aniccato dukkhato anattato khamanti ruccantīti khanti. Sā mudukā majjhimā tikkhāti tividhā. Kalāpasammasanādikā udayabbayañāṇapariyosānā mudukānulomikā khanti. Bhaṅgānupassanādikā saṅkhārupekkhāñāṇapariyosānā majjhimānulomikā khanti. Anulomañāṇaṃ tikkhānulomikā khanti. Samannāgatoti upeto. Netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti yathāvuttaṃ etaṃ ṭhānaṃ etaṃ kāraṇaṃ na vijjati. Sammattaniyāmanti ettha ‘‘hitasukhāvaho me bhavissatī’’ti evaṃ āsīsato tatheva sambhavato asubhādīsu ca asubhantiādiaviparītappavattisabbhāvato ca sammā sabhāvoti sammatto, anantaraphaladānāya arahattuppattiyā ca niyāmabhūtattā niyāmo, nicchayoti attho. Sammatto ca so niyāmo cāti sammattaniyāmo. Ko so? Lokuttaramaggo, visesato pana sotāpattimaggo. Tena hi magganiyāmena niyatattā ‘‘niyato sambodhiparāyaṇo’’ti (pārā. 21; dī. ni. 1.373) vuttaṃ. Taṃ sammattaniyāmaṃ okkamissati pavisissatīti etaṃ aṭṭhānanti attho. Gotrabhuno pana maggassa āvajjanaṭṭhāniyattā taṃ anādiyitvā anulomikakhantiyā anantaraṃ sammattaniyāmokkamanaṃ vuttanti veditabbaṃ. Atha vā aṭṭhārasasu mahāvipassanāsu gotrabhu vivaṭṭanānupassanā hotīti anulomikakhantiyā eva saṅgahitā hoti. Catūsupi suttantesu imināva nayena attho veditabbo. Etehi anulomikakhantisammattaniyāmacatuariyaphalavasena ca cha dhammāti chakkanipāte (a. ni. 6.98, 101) cattāro suttantā vuttā. Kaṇhapakkhasukkapakkhadvayavasena hi cattāro suttantāva hontīti.

၃၆. ယခုအခါ ဝိပဿနာနှင့်စပ်သော သတိပဋ္ဌာနကထာ၏ အခြားမဲ့၌ ဝိပဿနာအပြားကို ပြတော်မူလိုသော မထေရ်မြတ်သည် ဟောကြားအပ်သော သုတ္တန်လျှင် ရှေ့သွားရှိသော ဝိပဿနာကထာ၌ မဖွင့်ဆိုဖူးသေးသော အနက်တို့ကို ဖွင့်ဆိုခြင်း (အပုဗ္ဗတ္ထာနုဝဏ္ဏနာ) သည် ဖြစ်၏။ ထိုဝိပဿနာကထာ၏ သုတ္တန်၌ ရှေးဦးစွာ "so" (သူ) ဟူသောပုဒ်သည် သဗ္ဗနာမ်ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ခပ်သိမ်းသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့နှင့် သက်ဆိုင်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မည်သူမဆို အလုံးစုံသော လူရဟန်းတို့ကို သိမ်းကျုံးယူငင်အပ်၏။ "vata" ဟူသော ဤစကားသည် စင်စစ် (ဧကန္တ) ဟူသောအနက်၌ ဖြစ်သော နိပါတ်တည်း။ "kiñci saṅkhāraṃ" ဟူသည်မှာ အနည်းငယ်မျှသော သင်္ခါရတရားကိုလည်း ဆိုလိုသည်။ "anulomikāya khantiyā" ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဝိပဿနာဉာဏ်သည်ပင်လျှင် လောကုတ္တရာမဂ်အား လျော်စေတတ်သောကြောင့် "anulomika" (အနုလောမိက) မည်၏။ ထိုအနုလောမိကဉာဏ်သည်ပင်လျှင် နှစ်သက်ခြင်း (ခန္တိ) ကို ငဲ့၍ "anulomikā" ဟု ခေါ်၏။ ထိုယောဂီပုဂ္ဂိုလ်အား ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတရားတို့သည် အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ အားဖြင့် နှစ်သက်အပ်ကုန်သောကြောင့် "khanti" (ခန္တိ) မည်၏။ ထိုဝိပဿနာဟူသော ခန္တိသည် နူးညံ့သော အနုလောမ၊ အလတ်စား (မဇ္ဈိမ) ဖြစ်သော အနုလောမ၊ ထက်မြက်သော (တိက္ခ) အနုလောမဟူ၍ သုံးပါးရှိ၏။ ကလာပသမ္မသနဉာဏ်လျှင် အစရှိ၍ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏ်လျှင် အဆုံးရှိသော ဝိပဿနာသည် နူးညံ့သော အနုလောမိကခန္တိ မည်၏။ ဘင်္ဂါနုပဿနာဉာဏ်လျှင် အစရှိ၍ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ်လျှင် အဆုံးရှိသော ဝိပဿနာသည် အလတ်စား (မဇ္ဈိမ) အနုလောမိကခန္တိ မည်၏။ အနုလောမဉာဏ်သည် ထက်မြက်သော (တိက္ခ) အနုလောမိကခန္တိ မည်၏။ "samannāgato" ဟူသည်မှာ (သုံးပါးသော ဝိပဿနာတို့တွင် တစ်ပါးပါးနှင့်) ပြည့်စုံသောသူ ဖြစ်၏။ "netaṃ ṭhānaṃ vijjati" ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ပြီးသော ဤအကြောင်းအရာသည် မရှိနိုင် ဟု ဆိုလိုသည်။ "sammattaniyāmaṃ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ "ငါ့အား စီးပွားချမ်းသာကို ဆောင်ပေလိမ့်မည်" ဟု တောင့်တသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ထိုတောင့်တသည့်အတိုင်း စီးပွားချမ်းသာကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အသုဘအစရှိသည်တို့၌လည်း အသုဘဟူ၍ မဖောက်မပြန် မှန်ကန်စွာ ဖြစ်တတ်သော သဘောရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မဂ်လေးပါးသည် ဖောက်ပြန်မှုမရှိသော (သမ္မာ) သဘောဖြစ်သောကြောင့် "sammatto" (သမ္မတ္တ) မည်၏။ မိမိ၏ အခြားမဲ့၌ (သေက္ခတို့အား) ဖိုလ်ကို ပေးခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ အရဟတ္တဖိုလ် ဖြစ်ပေါ်စေခြင်းငှာလည်းကောင်း အမြဲဖြစ်တတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် "niyāma" (နိယာမ - အမြဲတစေ ဆုံးဖြတ်ခြင်း) မည်၏။ ထိုတရားသည် ဖောက်ပြန်မှုမရှိသော လောကုတ္တရာတရားလည်း ဖြစ်၏၊ မိမိ၏ အခြားမဲ့၌ မြဲမြံစွာ အကျိုးကို ပေးတတ်သော တရားလည်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "sammattaniyāmo" (သမ္မတ္တနိယာမ) မည်၏။ ထိုသမ္မတ္တနိယာမဟူသည် အဘယ်နည်း။ လောကုတ္တရာမဂ် ဖြစ်၏။ အထူးသဖြင့် သောတာပတ္တိမဂ် ဖြစ်၏။ ထိုသောတာပတ္တိမဂ်ဟူသော နိယာမဖြင့် မြဲသည်၏အဖြစ်ကြောင့် "niyato sambodhiparāyaṇo" ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်။ ထိုသမ္မတ္တနိယာမသို့ သက်ဝင်လတ္တံ့ဟူသော ဤအကြောင်းအရာသည် မဖြစ်နိုင်သော အကြောင်း (အဋ္ဌာန) ဖြစ်၏။ အထူးသဖြင့် ဂေါတြဘူသည် မဂ်၏ အာဝဇ္ဇန်းအရာ၌ တည်သောကြောင့် ထိုဂေါတြဘူကို မယူဘဲ အနုလောမိကခန္တိ (အနုလောမဉာဏ်အဆုံးရှိသော ဝိပဿနာ) ၏ အခြားမဲ့၌ သမ္မတ္တနိယာမသို့ သက်ဝင်ခြင်းကို ဟောတော်မူအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ သို့မဟုတ်ပါကလည်း မဟာဝိပဿနာ တဆယ့်ရှစ်ပါးတို့၌ သိမ်းကျုံးသွင်းယူအပ်သော ဂေါတြဘူသည် ဝိဝဋ္ဋနာနုပဿနာ မည်၏။ ထို့ကြောင့် အနုလောမိကခန္တိဖြင့်သာလျှင် ဂေါတြဘူကို သိမ်းကျုံးယူပြီး ဖြစ်၏။ သုတ္တန်လေးခုတို့၌လည်း ဤနည်းဖြင့်သာ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ အနုလောမိကခန္တိ၊ သမ္မတ္တနိယာမနှင့် အရိယဖိုလ်လေးပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် တရားခြောက်ပါးတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ဆက္ကနိပါတ်၌ ဤသုတ္တန်တို့ကိုသာလျှင် ဟောတော်မူအပ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား ကဏှပက္ခ (မည်းသောဘက်)၊ သုက္ကပက္ခ (ဖြူသောဘက်) နှစ်ပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် သုတ္တန်လေးခုတို့သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏ဟု သိအပ်၏။

37. Katihākārehītiādike pucchāpubbaṅgame suttantaniddese pañcakkhandhe aniccatotiādīsu nāmarūpañca nāmarūpassa paccaye ca pariggahetvā kalāpasammasanavasena āraddhavipassako yogāvacaro pañcasu khandhesu ekekaṃ khandhaṃ aniccantikatāya ādiantavatāya ca aniccato passati[Pg.316]. Uppādavayapaṭipīḷanatāya dukkhavatthutāya ca dukkhato. Paccayayāpanīyatāya rogamūlatāya ca rogato. Dukkhatāsūlayogitāya kilesāsucipaggharaṇatāya uppādajarābhaṅgehi uddhumātaparipakkapabhinnatāya ca gaṇḍato. Pīḷājanakatāya antotudanatāya dunnīharaṇīyatāya ca sallato. Vigarahaṇīyatāya avaḍḍhiāvahanatāya aghavatthutāya ca aghato. Aseribhāvajanakatāya ābādhapadaṭṭhānatāya ca ābādhato. Avasatāya avidheyyatāya ca parato. Byādhijarāmaraṇehi lujjanapalujjanatāya palokato. Anekabyasanāvahanatāya ītito. Aviditānaṃyeva vipulānaṃ anatthānaṃ āvahanato sabbūpaddavavatthutāya ca upaddavato. Sabbabhayānaṃ ākaratāya ca dukkhavūpasamasaṅkhātassa paramassāsassa paṭipakkhabhūtatāya ca bhayato. Anekehi anatthehi anubaddhatāya dosūpasaṭṭhatāya upasaggo viya anadhivāsanārahatāya ca upasaggato. Byādhijarāmaraṇehi ceva lobhādīhi ca lokadhammehi pacalitatāya calato. Upakkamena ceva sarasena ca pabhaṅgupagamanasīlatāya pabhaṅguto. Sabbāvatthanipātitāya thirabhāvassa ca abhāvatāya addhuvato. Atāyanatāya ceva alabbhaneyyakhematāya ca atāṇato. Allīyituṃ anarahatāya allīnānampi ca leṇakiccākāritāya aleṇato. Nissitānaṃ bhayasārakattābhāvena asaraṇato. Yathāparikappitehi dhuvasubhasukhattabhāvehi rittatāya rittato. Rittatāyeva tucchato, appakattā vā. Appakampi hi loke tucchanti vuccati. Sāminivāsivedakakārakādhiṭṭhāyakavirahitatāya suññato. Sayañca asāmikabhāvāditāya anattato. Pavattidukkhatāya dukkhassa ca ādīnavatāya ādīnavato. Atha vā ādīnaṃ vāti gacchati pavattatīti ādīnavo. Kapaṇamanussassetaṃ adhivacanaṃ, khandhāpi ca kapaṇāyevāti ādīnavasadisatāya ādīnavato. Jarāya ceva maraṇena cāti dvedhā pariṇāmapakatitāya vipariṇāmadhammato. Dubbalatāya pheggu viya sukhabhañjanīyatāya ca asārakato. Aghahetutāya aghamūlato. Mittamukhasapatto viya vissāsaghātitāya vadhakato. Vigatabhavatāya vibhavasambhūtatāya ca vibhavato. Āsavapadaṭṭhānatāya sāsavato. Hetupaccayehi [Pg.317] abhisaṅkhatatāya saṅkhatato. Maccumārakilesamārānaṃ āmisabhūtatāya mārāmisato. Jātijarābyādhimaraṇapakatitāya jātijarābyādhimaraṇadhammato. Sokaparidevaupāyāsahetutāya sokaparidevaupāyāsadhammato. Taṇhādiṭṭhiduccaritasaṃkilesānaṃ visayadhammatāya saṃkilesikadhammato passati. Sabbesu ca imesu ‘‘passatī’’ti pāṭhaseso daṭṭhabbo.

၃၇. ကတိဟာကာရေဟိ အစရှိသော အမေးလျှင် ရှေ့သွားရှိသော သုတ္တန္တနိဒ္ဒေသ၌ ခန္ဓာငါးပါးကို မမြဲသောအားဖြင့် စသည်တို့တွင် နာမ်ရုပ်ကိုလည်းကောင်း၊ နာမ်ရုပ်၏ အကြောင်းတရားကိုလည်းကောင်း သိမ်းဆည်း၍ ကလာပသမ္မသန (အစုအပေါင်းအားဖြင့် သုံးသပ်ခြင်း) အစွမ်းဖြင့် အားထုတ်အပ်သော ဝိပဿနာရှိသော ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် ခန္ဓာငါးပါးတို့တွင် တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီသော ခန္ဓာကို ဘင်ခဏကို မလွန်မြောက်နိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အစနှင့် အဆုံး (ဥပါဒ်နှင့် ဘင်) ရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း မမြဲသောအားဖြင့် (အနိစ္စဟု) ရှုမြင်၏။ ဖြစ်ခြင်း ပျက်ခြင်းသဘောတို့သည် နှိပ်စက်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆင်းရဲခြင်း၏ တည်ရာ ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဆင်းရဲသောအားဖြင့် (ဒုက္ခဟု) ရှုမြင်၏။ လျောက်ပတ်သော အကြောင်းတရားတို့ဖြင့် မျှတစေရသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အနာရောဂါ၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း အနာရောဂါအားဖြင့် (ရောဂတော) ရှုမြင်၏။ ဒုက္ခတည်းဟူသော ဆူးငြောင့်နှင့် ယှဉ်စပ်နေသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကိလေသာတည်းဟူသော မစင်ကြယ်သော အညစ်အကြေးများကို ယိုစီးစေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဥပါဒ် ဌီ ဘင်တို့ဖြင့် ဖူးဖူးယောင်ခြင်း၊ ရင့်ခြင်း၊ ပေါက်ကွဲခြင်း သဘောရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း အိုင်းအမာ (အနာစိမ်း) အားဖြင့် (ဂဏ္ဍတော) ရှုမြင်၏။ နှိပ်စက်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အတွင်း၌ ထိုးဆွတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ နုတ်ပယ်ရန် ခဲယဉ်းသောကြောင့်လည်းကောင်း ဆူးငြောင့်အားဖြင့် (သလ္လတော) ရှုမြင်၏။ ကဲ့ရဲ့ထိုက်သော သဘောရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မပွားစီးခြင်းကို ဆောင်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဒုက္ခဆင်းရဲခြင်း၏ တည်ရာ ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဘေးဆိုး (အဃ) အားဖြင့် (အဃတော) ရှုမြင်၏။ မိမိအလိုအတိုင်း မဖြစ်စေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အနာရောဂါ၏ နီးစွာသောအကြောင်းရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း ဘေးဥပဒ် (အနာရောဂါ) အားဖြင့် (အာဗာဓတော) ရှုမြင်၏။ အလိုသို့ မလိုက်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ စီရင်၍ မရသောကြောင့်လည်းကောင်း တစ်ပါးသောသူ (သူစိမ်းပြင်ပ) အားဖြင့် (ပရတော) ရှုမြင်၏။ နာခြင်း၊ အိုခြင်း၊ သေခြင်းတို့ဖြင့် (ခဏိကဘင်အားဖြင့်) ပျက်စီးခြင်း၊ (စုတိဘင်အားဖြင့်) အလုံးစုံ ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်သောကြောင့် ပျက်စီးတတ်သောအားဖြင့် (ပလောကတော) ရှုမြင်၏။ များစွာသော ပျက်စီးခြင်းဘေးကို ဆောင်တတ်သောကြောင့် ဘေးရန်အားဖြင့် (ဤတိတော) ရှုမြင်၏။ မသိအပ် (မလိုလားအပ်) သော များပြားလှစွာသော အကျိုးမဲ့တို့ကို ဆောင်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ခပ်သိမ်းသော ဥပဒ္ဒဝေါတို့၏ တည်ရာ ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဘေးဥပဒ်အားဖြင့် (ဥပဒ္ဒဝတော) ရှုမြင်၏။ ခပ်သိမ်းသော ဘေးတို့၏ တည်ရာ ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆင်းရဲငြိမ်းရာဟု ဆိုအပ်သော အလွန်တရာ စိတ်သက်သာရာရကြောင်း ဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဘေးအားဖြင့် (ဘယတော) ရှုမြင်၏။ များစွာသော အကျိုးမဲ့တို့သည် အစဉ်လိုက်နေသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အပြစ်တို့ ကပ်ငြိတည်ရာဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဥပသဂ္ဂမည်သော ဘေးအန္တရာယ်ကဲ့သို့ သည်းခံခြင်းငှာ မထိုက်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဘေးရန် (ဥပသဂ္ဂ) အားဖြင့် (ဥပသဂ္ဂတော) ရှုမြင်၏။ နာခြင်း၊ အိုခြင်း၊ သေခြင်းတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ လာဘ် အလာဘ စရှိသော လောကဓံတရားတို့ဖြင့်လည်းကောင်း ပြင်းစွာ လှုပ်ရှားတတ်သောကြောင့် လှုပ်ရှားတတ်သောအားဖြင့် (စလတော) ရှုမြင်၏။ သူတစ်ပါးတို့၏ လုံ့လ (ပယောဂ) ကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိမိ၏ သဘာဝအလျောက်လည်းကောင်း ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်တတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် ပျက်စီးတတ်သောအားဖြင့် (ပဘင်္ဂုတော) ရှုမြင်၏။ ခပ်သိမ်းသော အခြေအနေ၌ ကျဆင်း ပျက်စီးတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မြဲမြံခိုင်ခံ့သော သဘာဝ မရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း မမြဲသောအားဖြင့် (အဒ္ဓုဝတော) ရှုမြင်၏။ စောင့်ရှောက်မှု ကင်းသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဘေးကင်းရာကို မရနိုင်သောကြောင့်လည်းကောင်း အစောင့်အရှောက်မရှိသောအားဖြင့် (အတာဏတော) ရှုမြင်၏။ ပုန်းအောင်း ကိုးကွယ်ခြင်းငှာ မထိုက်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပုန်းအောင်း ကိုးကွယ်လိုသော သူတို့အားလည်း ပုန်းအောင်းရာ ကိစ္စကို မပြီးမြောက်စေနိုင်သောကြောင့်လည်းကောင်း ပုန်းအောင်းရာ မဟုတ်သောအားဖြင့် (အလေဏတော) ရှုမြင်၏။ မှီခိုသော သူတို့အား ဘေးရန်ကို ဖျက်ဆီးတတ်သော သဘော (ကိုးကွယ်ရာအစစ်) မရှိခြင်းကြောင့် ကိုးကွယ်ရာမဟုတ်သောအားဖြင့် (အသရဏတော) ရှုမြင်၏။ (လူမိုက်တို့) ကြံဆအပ်သော မြဲခြင်း၊ တင့်တယ်ခြင်း၊ ချမ်းသာခြင်း၊ ကိုယ်အတ္တဟူသော သဘောတို့မှ ဆိတ်သုဉ်းသောကြောင့် ဆိတ်သုဉ်းသောအားဖြင့် (ရိတ္တတော) ရှုမြင်၏။ ဆိတ်သုဉ်းသောကြောင့်သာလျှင် သို့မဟုတ် ခဏမျှသာ တိုတောင်းသော အသက်ရှိသောကြောင့် အချည်းနှီးအားဖြင့် (တုစ္ဆတော) ရှုမြင်၏။ လောက၌ အနည်းငယ်မျှသော အရာကိုလည်း အချည်းနှီး (တုစ္ဆ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အစိုးရသူ၊ အမြဲနေထိုင်သူ၊ ခံစားသူ၊ ပြုလုပ်သူ၊ စီရင်ညွှန်ကြားသူတို့မှ ကင်းဆိတ်သောကြောင့် ဆိတ်သုဉ်းသောအားဖြင့် (သုညတော) ရှုမြင်၏။ မိမိကိုယ်တိုင်လည်း အစိုးမရခြင်း စသည်တို့ကြောင့် အတ္တမဟုတ်သောအားဖြင့် (အနတ္တတော) ရှုမြင်၏။ ဖြစ်ပေါ်မှု ဒုက္ခဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဒုက္ခ၏ အပြစ် ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း အပြစ်အားဖြင့် (အာဒီနဝတော) ရှုမြင်၏။ သို့မဟုတ်ပါက အလွန်ဆင်းရဲခြင်းသို့ ရောက်တတ် ဖြစ်ပျက်တတ်သောကြောင့် "အာဒီနဝ" ဟု ခေါ်၏။ ထို "အာဒီနဝ" ဟူသော စကားသည် အထီးကျန် (ဆင်းရဲဒုက္ခရောက်သော) သူ၏ အမည် ဖြစ်၏။ ခန္ဓာတို့သည်လည်း အထီးကျန်သူနှင့် တူကုန်သည်သာတည်း။ ဤသို့ အထီးကျန်သူနှင့် တူသောကြောင့် အထီးကျန်သောအားဖြင့် (အာဒီနဝတော) ရှုမြင်၏။ အိုခြင်း (ဌီခဏ)၊ သေခြင်း (ဘင်ခဏ) ဟူသော နှစ်ပါးသော အခြင်းအရာဖြင့် ဖောက်ပြန်တတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် ဖောက်ပြန်တတ်သော သဘောအားဖြင့် (ဝိပရိဏာမဓမ္မတော) ရှုမြင်၏။ အားနည်းသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သစ်စေ့ အကာကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ချမ်းသာသုခကို ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း အနှစ်သာရ မရှိသောအားဖြင့် (အသာရကတော) ရှုမြင်၏။ ဆင်းရဲခြင်း၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်သောကြောင့် ဆင်းရဲခြင်း၏ အကြောင်းရင်းအားဖြင့် (အဃမူလတော) ရှုမြင်၏။ မိတ်ဆွေယောင် ဆောင်သော ရန်သူကဲ့သို့ အကျွမ်းဝင်သူကို သတ်ဖြတ်တတ်သောကြောင့် လူသတ်သမားအားဖြင့် (ဝဓကတော) ရှုမြင်၏။ ကင်းသော ကြီးပွားခြင်းရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မကြီးပွားခြင်း ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ကြီးပွားမှုမရှိသောအားဖြင့် (ဝိဘဝတော) ရှုမြင်၏။ အာသဝေါတရားတို့၏ တည်ရာ ဖြစ်သောကြောင့် အာသဝေါနှင့်တကွဖြစ်သောအားဖြင့် (သာသဝတော) ရှုမြင်၏။ အကြောင်းတရားတို့က ပြုပြင်စီရင်အပ်သောကြောင့် အကြောင်းတရားတို့ ပြုပြင်အပ်သောအားဖြင့် (သင်္ခတတော) ရှုမြင်၏။ မစ္စုမာရ် ကိလေသာမာရ်တို့၏ အစာဖြစ်သောကြောင့် မာရ်မင်း၏ အစာအားဖြင့် (မာရာမိသတော) ရှုမြင်၏။ ပဋိသန္ဓေနေခြင်း၊ အိုခြင်း၊ နာခြင်း၊ သေခြင်း သဘောရှိသောကြောင့် ဇာတိ ဇရာ ဗျာဓိ မရဏ သဘောအားဖြင့် ရှုမြင်၏။ စိုးရိမ်ခြင်း၊ ငိုကြွေးခြင်း၊ ပြင်းစွာ ပူပန်ခြင်းတို့၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သောကြောင့် သောက ပရိဒေဝ ဥပါယာသ သဘောအားဖြင့် ရှုမြင်၏။ တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိ၊ ဒုစရိုက်၊ သံကိလေသတရားတို့၏ အာရုံသဘော ဖြစ်သောကြောင့် ညစ်နွမ်းကြောင်းတရားအားဖြင့် (သံကိလေသိကဓမ္မတော) ရှုမြင်၏။ ဤဖော်ပြပါ ပုဒ်အားလုံးတို့၌ "ရှုမြင်၏" (ပဿတိ) ဟူသော ကြွင်းကျန်သော ပါဌ်ကို တွဲစပ်၍ သိအပ်၏။

38. Pañcakkhandheti samūhato vuttepi ekekakhandhavasena atthavaṇṇanā kalāpasammasanañāṇaniddese visuṃ visuṃ āgatattā pariyosāne ca visuṃ visuṃ khandhānaṃ vasena anupassanānaṃ gaṇitattā samūhe pavattavacanānaṃ avayavepi pavattisambhavato ca katāti veditabbā, visuṃ visuṃ pavattasammasanānaṃ ekato saṅkhipitvā vacanavasena vā ‘‘pañcakkhandhe’’ti vuttanti veditabbaṃ. ‘‘Ekappahārena pañcahi khandhehi vuṭṭhātī’’ti (visuddhi. 2.783) aṭṭhakathāvacanasabbhāvato vā pañcannaṃ khandhānaṃ ekato sammasanaṃ vā yujjatiyevāti. Pañcannaṃ khandhānaṃ nirodho niccaṃ nibbānanti passantotiādīnavañāṇaniddese vuttanayena vipassanākāle santipadañāṇavasena niccaṃ nibbānanti passanto. Sammattaniyāmaṃ okkamatīti maggakkhaṇe okkamati, phalakkhaṇe pana okkanto nāma hoti. Eseva nayo sabbesupi niyāmokkamanapariyāyesu. Ārogyanti ārogyabhūtaṃ. Visallanti sallavirahitaṃ. Eseva nayo īdisesu. Anābādhanti ābādhavirahitaṃ, ābādhapaṭipakkhabhūtaṃ vā. Esa nayo īdisesu. Aparappaccayanti aññapaccayavirahitaṃ. Upassaggatoti ca anupassagganti ca keci saṃyogaṃ katvā paṭhanti. Paramasuññanti sabbasaṅkhārasuññattā uttamattā ca paramasuññaṃ. Paramatthanti saṅkhatāsaṅkhatānaṃ aggabhūtattā uttamatthaṃ. Liṅgavipallāsavasena napuṃsakavacanaṃ. Nibbānassa ca suññattā anattattā ca imasmiṃ dvaye paṭilomapariyāyo na vutto. Anāsavanti āsavavirahitaṃ. Nirāmisanti āmisavirahitaṃ. Ajātanti jātivirahitattā anuppannaṃ. Amatanti bhaṅgābhāvato maraṇavirahitaṃ. Maraṇampi hi napuṃsakabhāvavacanavasena ‘‘mata’’nti vuccati.

၃၈. "ခန္ဓာငါးပါး" ဟု အပေါင်းအစုအားဖြင့် ဟောတော်မူသော်လည်း တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီသော ခန္ဓာ၏အစွမ်းဖြင့် အနက်အဖွင့်ကို ကလာပသမ္မသနဉာဏ်နိဒ္ဒေသ၌ သီးခြားစီ သီးခြားစီ လာရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အဆုံး၌လည်း သီးခြားစီ သီးခြားစီ ခန္ဓာတို့၏ အစွမ်းဖြင့် အနုပဿနာတို့ကို ရေတွက်အပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အပေါင်းအစု၌ ဖြစ်သော သဒ္ဒါတို့သည် အစိတ်အပိုင်းတို့၌လည်း ဖြစ်ထိုက်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဖွင့်ဆိုအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ သို့မဟုတ် သီးခြားစီ သီးခြားစီ ဖြစ်သော သမ္မသနဉာဏ်တို့ကို တပေါင်းတည်း အကျဉ်းချုံး၍ ဟောတော်မူသောအားဖြင့် "ခန္ဓာငါးပါးကို" ဟု ဟောတော်မူအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ သို့မဟုတ် "တစ်ပြိုင်နက်တည်းဖြင့် ခန္ဓာငါးပါးတို့မှ ထ၏" ဟူသော အဋ္ဌကထာစကား ထင်ရှားရှိသောကြောင့် ခန္ဓာငါးပါးတို့ကို တပေါင်းတည်း သုံးသပ်ခြင်းသည် သင့်လျော်သည်သာ ဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။ "ခန္ဓာငါးပါးတို့၏ ချုပ်ရာ နိဗ္ဗာန်သည် အမြဲမြဲ၏ဟု ရှုမြင်သောသူ" ဟူသည်ကား အာဒီနဝဉာဏ်နိဒ္ဒေသ၌ ပြဆိုသော နည်းလမ်းဖြင့် ဝိပဿနာရှုပွားစဉ်အခါ သန္တိပဒဉာဏ် (နိဗ္ဗာန်ကို သိသောဉာဏ်) အစွမ်းဖြင့် "နိဗ္ဗာန်သည် အမြဲမြဲ၏" ဟု ရှုမြင်သောသူကို ဆိုလိုသည်။ "သမ္မတ္တနိယာမ (မဂ်ဉာဏ်) သို့ သက်ဝင်၏" ဟူသည်ကား မဂ်ခဏ၌ သက်ဝင်ခြင်း ဖြစ်၏၊ ဖိုလ်ခဏ၌မူ သက်ဝင်ပြီးသူ မည်၏။ မဂ်သို့ သက်ဝင်ခြင်းနှင့် စပ်လျဉ်းသော ပရိယာယ်ပုဒ်အားလုံးတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ "အာရောဂ" ဟူသည်မှာ အနာရောဂါ ကင်းဝေးသည်၏ အဖြစ်တည်း။ "ဝိသလ္လ" ဟူသည်မှာ ရာဂစသော ဆူးငြောင့်တို့မှ ကင်းစင်ခြင်းတည်း။ ဤသို့ သဘောရှိသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ "အနာဗာဓ" ဟူသည်မှာ ဘေးဥပဒ် (အနာရောဂါ) ကင်းခြင်း သို့မဟုတ် ဘေးဥပဒ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ခြင်း တည်း။ ဤသို့ သဘောရှိသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ "အပရပစ္စယ" ဟူသည်မှာ တစ်ပါးသော အကြောင်းတရားမှ ကင်းခြင်းတည်း။ "ဥပဿဂ္ဂတော" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "အနုပဿဂ္ဂံ" ဟူ၍လည်းကောင်း အချို့သော ဆရာတို့သည် သ-သံယုတ် (ဗျည်းဆင့်) ပြု၍ ဖတ်ကြကုန်၏။ "ပရမသုည" ဟူသည်မှာ ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတို့မှ ကင်းဆိတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အလွန်မြတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ပရမသုညမည်သော နိဗ္ဗာန်တည်း။ "ပရမတ္ထ" ဟူသည်မှာ သင်္ခတတရား အသင်္ခတတရားတို့ထက် မြတ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် မြတ်သော သဘောရှိသော (နိဗ္ဗာန်ကို ဆိုလိုသည်)။ လိင်ပြောင်းလဲမှု (လိင်္ဂဝိပလ္လာသ) အစွမ်းဖြင့် နပုံလိင်ဖြင့် ဟောအပ်၏။ နိဗ္ဗာန်၏ ဆိတ်သုဉ်းခြင်း (သုညတ) နှင့် အတ္တမဟုတ်ခြင်း (အနတ္တ) ဖြစ်သောကြောင့် ဤပုဒ်နှစ်ပါးအပေါင်း၌ ပဋိလောမဖြစ်သော ဒေသနာ (ပြောင်းပြန်နည်း) ကို မဟောအပ်ပေ။ "အနာသဝ" ဟူသည်မှာ အာသဝေါတရားတို့မှ ကင်းစင်ခြင်းတည်း။ "နိရာမိသ" ဟူသည်မှာ ကိလေသာတည်းဟူသော အာမိသမှ ကင်းစင်ခြင်းတည်း။ "အဇာတ" ဟူသည်မှာ ပဋိသန္ဓေနေခြင်းမှ ကင်းသောကြောင့် မဖြစ်ဖူးခြင်းတည်း။ "အမတ" ဟူသည်မှာ ပျက်စီးခြင်း (ဘင်ခဏ) မရှိသောကြောင့် သေခြင်းမှ ကင်းခြင်းတည်း။ စင်စစ်အားဖြင့် သေခြင်းကိုလည်း နပုံလိင်ကို ဟောသော သဒ္ဒါအစွမ်းဖြင့် "မတ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

39. Evamimāya paṭipāṭiyā vuttāsu ākārabhedabhinnāsu cattālīsāya anupassanāsu sabhāvasaṅgahavasena tīsuyeva anupassanāsu ekasaṅgahaṃ [Pg.318] karonto aniccatoti aniccānupassanātiādimāha. Tāsu yathānurūpaṃ aniccadukkhānattatte yojanā kātabbā. Avasāne panetā visuṃ visuṃ gaṇanavasena dassitā. Gaṇanāsu ca gaṇanapaṭipāṭivasena paṭhamaṃ anattānupassanā gaṇitā. Tattha pañcavīsatīti ‘‘parato rittato tucchato suññato anattato’’ti ekekasmiṃ khandhe pañca pañca katvā pañcasu khandhesu pañcavīsati anattānupassanā. Paññāsāti ‘‘aniccato palokato calato pabhaṅguto addhuvato vipariṇāmadhammato asārakato vibhavato saṅkhatato maraṇadhammato’’ti ekekasmiṃ khandhe dasa dasa katvā pañcasu khandhesu paññāsaṃ aniccānupassanā. Sataṃ pañcavīsati cevāti sesā ‘‘dukkhato rogato’’tiādayo ekekasmiṃ khandhe pañcavīsati pañcavīsati katvā pañcasu khandhesu pañcavīsatisataṃ dukkhānupassanā. Yāni dukkhe pavuccareti yā anupassanā dukkhe khandhapañcake gaṇanavasena pavuccanti, tā sataṃ pañcavīsati cevāti sambandho veditabbo. ‘‘Yānī’’ti cettha liṅgavipallāso daṭṭhabboti.

၃၉. ဤသို့လျှင် ဤအစဉ်အတိုင်း ပြဆိုအပ်သော၊ အခြင်းအရာ ကွဲပြားမှုအားဖြင့် ကွဲပြားကုန်သော အနုပဿနာ လေးဆယ်တို့တွင် သဘောတူ စုပေါင်းယူခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် အနုပဿနာ သုံးပါးတို့၌သာလျှင် တစ်ပေါင်းတည်း စုစည်းရေတွက်ခြင်းကို ပြုလိုသော မထေရ်သည် 'aniccatoti aniccānupassanā' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုအနုပဿနာတို့၌ ယှဉ်သင့်သည် အားလျော်စွာ အနိစ္စအဖြစ်၊ ဒုက္ခအဖြစ်၊ အနတ္တအဖြစ်တို့၌ ယှဉ်စပ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏။ အဆုံး၌မူကား ဤအနုပဿနာတို့ကို သီးခြားစီ အရေအတွက်အားဖြင့် ပြသအပ်၏။ အရေအတွက်တို့၌လည်း ရေတွက်ခြင်းအစဉ်၏ အစွမ်းဖြင့် ရှေးဦးစွာ အနတ္တနုပဿနာကို ရေတွက်အပ်၏။ ထိုအရေအတွက်တို့တွင် 'pañcavīsati' (နှစ်ဆယ့်ငါးပါး) ဟူသည်မှာ— 'သူတစ်ပါးအားဖြင့် (parato)၊ ဆိတ်သုဉ်းသည်၏အစွမ်းဖြင့် (rittato)၊ ဖျက်ဆီးအပ်သည်၏အစွမ်းဖြင့် (tucchato)၊ သုညအားဖြင့် (suññato)၊ အနတ္တအားဖြင့် (anattato)' ဟု ခန္ဓာတစ်ပါးစီ၌ ငါးပါးစီ ပြု၍ ခန္ဓာငါးပါးတို့၌ နှစ်ဆယ့်ငါးပါးသော အနတ္တနုပဿနာတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'paññāsāti' (ငါးဆယ်) ဟူသည်မှာ— 'အနိစ္စအားဖြင့် (aniccato)၊ ပျက်စီးတတ်သည်၏အစွမ်းဖြင့် (palokato)၊ လှုပ်ရှားတတ်သည်၏အစွမ်းဖြင့် (calato)၊ ကြေပျက်တတ်သည်၏အစွမ်းဖြင့် (pabhaṅguto)၊ မမြဲသည်၏အစွမ်းဖြင့် (addhuvato)၊ ဖောက်ပြန်တတ်သော သဘောရှိသည်၏အစွမ်းဖြင့် (vipariṇāmadhammato)၊ အနှစ်သာရမရှိသည်၏အစွမ်းဖြင့် (asārakato)၊ ကင်းပျောက်တတ်သည်၏အစွမ်းဖြင့် (vibhavato)၊ ပြုပြင်အပ်သည်၏အစွမ်းဖြင့် (saṅkhatato)၊ သေခြင်းသဘောရှိသည်၏အစွမ်းဖြင့် (maraṇadhammato)' ဟု ခန္ဓာတစ်ပါးစီ၌ တစ်ဆယ်စီ ပြု၍ ခန္ဓာငါးပါးတို့၌ ငါးဆယ်သော အနိစ္စနုပဿနာတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'sataṃ pañcavīsaticevāti' (တစ်ရာ့နှစ်ဆယ့်ငါးပါး) ဟူသည်မှာ— ကြွင်းသော 'ဒုက္ခအားဖြင့် (dukkhato)၊ ရောဂါအားဖြင့် (rogato)' စသည်တို့ကို ခန္ဓာတစ်ပါးစီ၌ နှစ်ဆယ့်ငါးပါးစီ ပြု၍ ခန္ဓာငါးပါးတို့၌ တစ်ရာ့နှစ်ဆယ့်ငါးပါးသော ဒုက္ခာနုပဿနာတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'yāni dukkhe pavuccare' ဟူသည်မှာ— ဒုက္ခဟူသော ခန္ဓာငါးပါး၌ အရေအတွက်အားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော အနုပဿနာတို့ကို 'tā sataṃ pañcavīsati' (ထိုအနုပဿနာတို့သည် တစ်ရာ့နှစ်ဆယ့်ငါးပါး ဖြစ်ကုန်၏) ဟူ၍ အစပ်အဟပ်ကို သိအပ်၏။ ဤဂါထာ၌ 'yānī' ဟူသော ပုဒ်၌ လိင်ဖလှယ်ခြင်း (လိင်္ဂဝိပလ္လာသ) ကို ရှုအပ်၏။

Vipassanākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ဝိပဿနာကထာဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

10. Mātikākathā

၁၀. မာတိကာကထာ

Mātikākathāvaṇṇanā

မာတိကာကထာဝဏ္ဏနာ

40. Idāni mahāthero vipassanākathānantaraṃ sakale paṭisambhidāmagge niddiṭṭhe samathavipassanāmagganibbānadhamme ākāranānattavasena nānāpariyāyehi thometukāmo nicchātotiādīni ekūnavīsati mātikāpadāni uddisitvā tesaṃ niddesavasena mātikākathaṃ nāma kathesi. Tassā ayaṃ apubbatthānuvaṇṇanā. Mātikāya tāva nicchātoti amilāto. Sabbepi hi kilesā pīḷāyogato milātā, rāgopi tāva nirantarappavatto sarīraṃ dahati, kiṃ panaññe kilesā. ‘‘Tayome, bhikkhave, aggī rāgaggi dosaggi mohaggī’’ti (itivu. 93; dī. ni. 3.305) pana kilesanāyakā tayo eva kilesā vuttā, taṃsampayuttāpi pana dahantiyeva. Evaṃ chātakilesābhāvato nicchāto. Ko so? Vimokkhasambandhena vimokkhoti daṭṭhabbo. Muccatīti mokkho. Vimuccatīti vimokkhoti [Pg.319] attho. Idamekaṃ mātikāpadaṃ. Vijjāvimuttīti vijjāyeva vimutti. Idamekaṃ mātikāpadaṃ. Jhānavimokkhoti jhānameva vimokkho. Idamekaṃ mātikāpadaṃ. Sesāni ekekānevāti evaṃ ekūnavīsati mātikāpadāni.

၄၀. ယခုအခါတွင် ဓမ္မသေနာပတိမထေရ်မြတ်သည် ဝိပဿနာကထာ၏ အခြားမဲ့၌ အလုံးစုံသော ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်ကျမ်းတွင် ပြသအပ်ကုန်သော သမထတရား၊ ဝိပဿနာတရား၊ မဂ်တရား၊ နိဗ္ဗာန်တရားတို့ကို အခြင်းအရာ အမျိုးမျိုး၏ အစွမ်းဖြင့် ထူးခြားသောအကြောင်းတို့ဖြင့် ချီးမွမ်းလိုသဖြင့် 'nicchāto' စသည်ရှိသော မာတိကာပုဒ် တစ်ဆယ့်ကိုးပါးတို့ကို အကျဉ်းပြ၍ ထိုမာတိကာပုဒ်တို့ကို အကျယ်ပြသခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် မာတိကာကထာကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ၎င်း၏ ထူးခြားသော အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုချက်ကား ဤသို့တည်း။ ရှေးဦးစွာ မာတိကာ၌ 'nicchāto' ဟူသည်မှာ ညှိုးနွမ်းခြင်းမရှိသော (ညစ်ညူးခြင်းမရှိသော) ဟု ဆိုလိုသည်။ ကိလေသာအားလုံးတို့သည် နှိပ်စက်ခြင်းနှင့် ယှဉ်သဖြင့် ညှိုးနွမ်းစေတတ်ကုန်၏။ သိမ်မွေ့သော ရာဂသည်ပင်လျှင် အမြဲမပြတ် ဖြစ်ပေါ်တတ်သည်ဖြစ်၍ ကိုယ်ခန္ဓာကို ပူလောင်စေတတ်၏၊ ကြမ်းတမ်းသော အခြားကိလေသာတို့ကား အဘယ်မှာ ဆိုဖွယ်ရှိအံ့နည်း။ ထို့ကြောင့် ညှိုးနွမ်းတတ်ကုန်၏။ သို့ရာတွင် ကိလေသာတို့၏ အကြီးအမှူးဖြစ်ကုန်သော ကိလေသာသုံးပါးတို့ကိုသာလျှင် ပူလောင်စေတတ်သောအနက်ကြောင့် 'ရဟန်းတို့၊ မီးတို့သည် ဤသုံးပါးတို့တည်း။ ရာဂမီး၊ ဒေါသမီး၊ မောဟမီး' ဟူ၍ (မြတ်စွာဘုရား) ဟောတော်မူ၏။ ထိုကိလေသာတို့နှင့် ယှဉ်သော အကုသိုလ်တရားတို့သည်လည်း ဆာလောင်ပူလောင်စေတတ်ကုန်သည်သာတည်း။ ဤသို့ ဆာလောင်တတ်သော ကိလေသာမရှိခြင်းကြောင့် 'nicchāto' ဟု ခေါ်၏။ ထိုတရားကား အဘယ်နည်း။ ဝိမောက္ခဟူသော ပုဒ်နှင့် ဆက်စပ်မှုကြောင့် ဝိမောက္ခ (ဈာန်စသောတရား) ဟု သိအပ်၏။ လွတ်တတ်သောကြောင့် 'mokkho' မည်၏၊ အထူးအားဖြင့် လွတ်မြောက်တတ်သောကြောင့် 'vimokkho' မည်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဤသည်မှာ မာတိကာပုဒ်တစ်ခုတည်း။ 'vijjāvimutti' ဟူသည်မှာ ဝိဇ္ဇာသည်ပင် ဝိမုတ္တိ ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ မာတိကာပုဒ်တစ်ခုတည်း။ 'jhānavimokkho' ဟူသည်မှာ ဈာန်သည်ပင် ဝိမောက္ခဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ မာတိကာပုဒ်တစ်ခုတည်း။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့သည် တစ်ခုစီသော မာတိကာပုဒ်တို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် မာတိကာပုဒ် တစ်ဆယ့်ကိုးပါး ရှိကုန်၏။

41. Nekkhammena kāmacchandato nicchātoti nekkhammena kāmacchandato apetattā kāmacchandato nikkileso yogī. Tena paṭiladdhaṃ nekkhammampi nicchāto nikkileso vimokkho. Evaṃ sesesupi. Nekkhammena kāmacchandato muccatīti vimokkhoti nekkhammena kāmacchandato yogī muccatīti taṃ nekkhammaṃ vimokkhoti attho. Evaṃ sesesupi. Vijjatīti vijjāti sabhāvato vijjati atthi upalabbhatīti vijjā nāmāti attho. Atha vā sabhāvajānanatthaṃ paṭipannehi yogīhi sabhāvaṃ vedīyati jānīyatīti vijjā nāmāti attho. Atha vā visesalābhatthaṃ paṭipannehi yogīhi vedīyati paṭilābhīyatīti vijjā nāmāti attho. Atha vā attanā vinditabbaṃ bhūmiṃ vindati labhatīti vijjā nāmāti attho. Atha vā sabhāvadassanahetuttā sabhāvaṃ viditaṃ karotīti vijjā nāmāti attho. Vijjanto muccati, muccanto vijjatīti yathāvutto dhammo yathāvuttenatthena vijjamāno yathāvuttato muccati, yathāvuttato muccamāno yathāvuttenatthena vijjatīti vijjāvimutti nāmāti attho.

၄၁. 'nekkhammena kāmacchandato nicchāto' ဟူသည်မှာ— နေက္ခမ္မ (ဈာန်) ဖြင့် ကာမစ္ဆန္ဒမှ ကင်းဝေးသောကြောင့် ကာမစ္ဆန္ဒတည်းဟူသော ကိလေသာညစ်ညူးမှုမရှိသော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်၏။ ထိုယောဂီပုဂ္ဂိုလ် ရရှိအပ်သော နေက္ခမ္မသည်လည်း ကာမစ္ဆန္ဒမှ ကင်းဝေးသောကြောင့် ကိလေသာညစ်ညူးမှုမရှိသော (nicchāto) ဝိမောက္ခမည်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့၌လည်း ဤနည်းတူပင် ဖြစ်၏။ 'nekkhammena kāmacchandato muccatīti vimokkhoti' ဟူသည်မှာ— နေက္ခမ္မဖြင့် ကာမစ္ဆန္ဒမှ ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် လွတ်မြောက်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုနေက္ခမ္မသည် ဝိမောက္ခမည်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ကြွင်းသောတရားတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းတည်း။ 'vijjatīti vijjā' ဟူသည်မှာ— သဘောတရားအားဖြင့် ထင်ရှားရှိ၏၊ ရအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'vijjā' (ဝိဇ္ဇာ) မည်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ သို့မဟုတ်လျှင်လည်း ထူးခြားသော သဘောကို သိခြင်းငှါ ကျင့်ကြကုန်သော ယောဂီတို့သည် သဘောတရားကို သိအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'vijjā' မည်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ သို့မဟုတ်လျှင်လည်း ထူးမြတ်သော အရရှိခြင်းငှါ ကျင့်ကြကုန်သော ယောဂီတို့သည် ရအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'vijjā' မည်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ သို့မဟုတ်လျှင်လည်း မိမိသည် ရယူအပ်သောအာရုံကို ရတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'vijjā' မည်၏ဟု အဓိပ္ပယ်ရ၏။ သို့မဟုတ်လျှင်လည်း သဘောတရားကို သိမြင်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် သဘောတရားကို ထင်ရှားစွာ ပြုတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'vijjā' မည်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'vijjanto muccati, muccanto vijjatī' ဟူသည်မှာ— ဖော်ပြပါ ငါးပါးသောအနက်ဖြင့် ထင်ရှားရှိသော ဈာန်တရားသည် ဖော်ပြပါ ကာမစ္ဆန္ဒစသည်မှ လွတ်မြောက်၏၊ ဖော်ပြပါ ကာမစ္ဆန္ဒစသည်မှ လွတ်မြောက်သော ထိုဈာန်တရားသည် ဖော်ပြပါ အနက်ငါးပါးဖြင့် ထင်ရှားရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် 'vijjāvimutti' (ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိ) မည်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

Kāmacchandaṃ saṃvaraṭṭhenāti kāmacchandanivāraṇaṭṭhena taṃ nekkhammaṃ sīlavisuddhi nāmāti attho. Taṃyeva avikkhepahetuttā avikkhepaṭṭhena cittavisuddhi. Dassanahetuttā dassanaṭṭhena diṭṭhivisuddhi. Sesesupi eseva nayo. Paṭippassambhetīti nekkhammādinā kāmacchandādikaṃ yogāvacaro paṭippassambhetīti nekkhammādiko dhammo passaddhi nāmāti attho. Pahīnattāti tena tena pahānena pahīnattā. Ñātaṭṭhena ñāṇanti jhānapaccavekkhaṇāvasena vipassanāvasena maggapaccavekkhaṇāvasena ñātaṭṭhena nekkhammādikaṃ ñāṇaṃ nāmāti attho. Diṭṭhattā dassananti etthāpi eseva nayo. Visujjhatīti yogī, nekkhammādikā visuddhi.

'kāmacchandaṃ saṃvaraṭṭhenāti' ဟူသည်မှာ— ကာမစ္ဆန္ဒကို ပိတ်ပင်တားဆီးတတ်သော အနက်ကြောင့် ထိုနေက္ခမ္မသည် သီလဝိသုဒ္ဓိမည်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထိုနေက္ခမ္မသည်ပင် မပြန့်လွင့်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ပြန့်လွင့်မှုမရှိသော အနက်အားဖြင့် စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ မည်၏။ မြင်တတ်သောဉာဏ်၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် မြင်တတ်သော သဘောဖြင့် ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ မည်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းတည်း။ 'paṭippassambhetī' ဟူသည်မှာ— နေက္ခမ္မစသည်ဖြင့် ကာမစ္ဆန္ဒစသည်တို့ကို ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် ငြိမ်းအေးစေ၏၊ ထို့ကြောင့် နေက္ခမ္မစသော တရားသည် ပဿဒ္ဓိ (ငြိမ်းအေးခြင်း) မည်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'pahīnattā' ဟူသည်မှာ— ထိုထိုတဒင်္ဂပဟာန်စသည်ဖြင့် ပယ်အပ်ပြီးသောကြောင့် ဖြစ်၏။ 'ñātaṭṭhena ñāṇanti' ဟူသည်မှာ— ဈာန်ကို ဆင်ခြင်တတ်သော ဉာဏ်၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝိပဿနာအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ မဂ်ကို ဆင်ခြင်သော ဉာဏ်၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း သိအပ်သောတရားကို အာရုံပြုတတ်သော သဘောကြောင့် နေက္ခမ္မစသည်လျှင် အာရုံရှိသော ဉာဏ်မည်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'diṭṭhattā dassananti' ဟူသော ပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းတည်း။ 'visujjhatīti' ဟူသည်မှာ ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် စင်ကြယ်၏၊ နေက္ခမ္မစသည်သည် စင်ကြယ်ကြောင်းတရား ဖြစ်၏။

Nekkhammaniddese [Pg.320] nekkhammaṃ alobhattā kāmarāgato nissaṭanti nissaraṇaṃ. Tato nikkhantanti nekkhammaṃ. ‘‘Rūpānametaṃ nissaraṇaṃ yadidaṃ nekkhamma’’nti vuccamāne āruppavisesassa adissanato visesassa dassanatthaṃ aññattha vuttapāṭhakkameneva yadidaṃ āruppanti vuttaṃ. Tañca āruppaṃ rūpato nikkhantattā nekkhammaṃ nāmāti adhikāravaseneva vuttaṃ hoti. Bhūtanti uppādasamāyogadīpanaṃ. Saṅkhatanti paccayabalavisesadassanaṃ. Paṭiccasamuppannanti paccayasamāyogepi paccayānaṃ abyāpārabhāvadassanaṃ. Nirodho tassa nekkhammanti nibbānaṃ tato saṅkhatato nikkhantattā tassa saṅkhatassa nekkhammaṃ nāma. Āruppassa ca nirodhassa ca gahaṇaṃ aññattha pāṭhe vuttakkameneva kataṃ. ‘‘Kāmacchandassa nekkhammaṃ nekkhamma’’nti vuccamāne punaruttaṃ hoti. Nekkhammavacaneneva ca tassa nekkhammasiddhīti taṃ avatvā sesanekkhammameva vuttaṃ. Taṃ ujukameva. Nissaraṇaniddesepi imināva nayena attho veditabbo. Nissaraṇīyā dhātuyo panettha ujukameva nekkhammanti vuttaṃ. Pavivekoti pavivittabhāvo nekkhammādikoyeva. Vosajjatīti yogī, nekkhammādayo vosaggo. Nekkhammaṃ pavattento yogī nekkhammena caratīti vuccati. Taṃ pana nekkhammaṃ cariyā. Esa nayo sesesupi. Jhānavimokkhaniddese vattabbaṃ vimokkhakathāyaṃ vuttaṃ. Kevalaṃ tattha ‘‘jānātīti jhānavimokkho’’ti (paṭi. ma. 1.217) vuttaṃ, idha pana ‘‘jānātīti, jhāyatī’’ti puggalādhiṭṭhānāva desanā katāti ayaṃ viseso.

နေက္ခမ္မနိဒ္ဒေသ၌ အလောဘဟု ဆိုအပ်သော နေက္ခမ္မ၏ အဖြစ်ကြောင့် ကာမရာဂမှ လွတ်မြောက်ခြင်းသည် နိဿရဏ (ထွက်မြောက်ရာ) မည်၏။ ထိုကာမရာဂမှ လွတ်မြောက်သောကြောင့် နေက္ခမ္မ မည်၏။ “ရုပ်တရားတို့၏ ထွက်မြောက်ရာသည် ဤနေက္ခမ္မတည်း” ဟု ဆိုအပ်သော် အရူပဖြစ်သော နေက္ခမ္မအထူး မထင်ရှားသဖြင့် ထိုအထူးကို ပြခြင်းငှာ အခြားသော ပါဠိ၌ ဟောအပ်သော ပါဠိအစဉ်အတိုင်းသာလျှင် “အရူပသည် ဤထွက်မြောက်ရာတည်း” ဟု ဟောတော်မူ၏။ ထိုအရူပဈာန်လေးပါးသည်လည်း ရုပ်မှ ထွက်မြောက်သောကြောင့် “နေက္ခမ္မ” မည်၏ဟု နေက္ခမ္မသဒ္ဒါ လိုက်သည့်အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ “ဘူတ” ဟူသော ပုဒ်သည် ဥပါဒ်ခဏ၌ ယှဉ်သောတရားကို ပြကြောင်းဖြစ်သော သဒ္ဒါ ဖြစ်၏။ “သင်္ခတ” ဟူသော ပုဒ်သည် အကြောင်းတရားတို့၏ သတ္တိအထူးကို ပြကြောင်းဖြစ်သော သဒ္ဒါ ဖြစ်၏။ “ပဋိစ္စသမုပ္ပန္န” ဟူသော ပုဒ်သည် ကံအစရှိသော အကြောင်းတရားတို့နှင့် ယှဉ်သော်လည်း ထိုအကြောင်းတရားတို့၏ အားထုတ်မှု (ဗျာပါရ) မရှိသည်ကို ပြကြောင်းဖြစ်သော သဒ္ဒါ ဖြစ်၏။ “နိရောဓော တဿ နေက္ခမ္မံ” ဟူသည်မှာ နိဗ္ဗာန်သည် ထိုသင်္ခတတရားမှ ထွက်မြောက်သောကြောင့် ထိုသင်္ခတတရား၏ ထွက်မြောက်ရာ “နေက္ခမ္မ” မည်၏။ အရူပသဒ္ဒါနှင့် နိရောဓသဒ္ဒါတို့ကို ယူခြင်းကို အခြားသောပါဠိ၌ ဟောအပ်သော အစဉ်အတိုင်းသာလျှင် ပြုအပ်၏။ “ကာမစ္ဆန္ဒ၏ နေက္ခမ္မသည် နေက္ခမ္မမည်၏” ဟု ဆိုပါမူ တစ်ဖန် ထပ်၍ ဟောခြင်း ဖြစ်ရာ၏။ စင်စစ်သော်ကား နေက္ခမ္မဟူသော သဒ္ဒါဖြင့်သာလျှင် ထိုကာမစ္ဆန္ဒမှ လွတ်မြောက်ခြင်းတည်းဟူသော နေက္ခမ္မဟူသော အမည် ပြီးစီးသဖြင့် ထို“ကာမစ္ဆန္ဒဿ နေက္ခမ္မံ” ဟူသောပုဒ်ကို မဟောမူ၍ ကြွင်းသော ဗျာပါဒအစရှိသည်တို့၏ ထွက်မြောက်ရာ နေက္ခမ္မကိုသာ ဟောတော်မူ၏။ ထိုဟောတော်မူချက်သည် ဖြောင့်ဖြောင့်သာလျှင် မှတ်အပ်၏။ နိဿရဏနိဒ္ဒေသ၌လည်း ဤနည်းဖြင့်သာလျှင် အနက်ကို သိအပ်၏။ အထူးကို ဆိုရမူ ဤနိဿရဏနိဒ္ဒေသ၌ ထွက်မြောက်တတ်ကုန်သော ရူပါဝစရ အရူပါဝစရ နိဗ္ဗာန်အစရှိသော ဓာတ်တို့သည် ဖြောင့်ဖြောင့်သာလျှင် နေက္ခမ္မမည်၏ဟု ဟောတော်မူ၏။ “ပဝိဝေက” ဟူသည်ကား ကာမအစရှိသည်တို့မှ ကင်းဆိတ်သည်၏အဖြစ် (သို့မဟုတ် ကင်းဆိတ်ခြင်းနှင့် ယှဉ်သောပုဂ္ဂိုလ်၏အဖြစ်) တည်း။ ထို၌ နေက္ခမ္မအစရှိသော တရားတို့ကိုသာ ရအပ်၏။ “ဝေါဿဇ္ဇတိ” ဟူသည်မှာ ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် စွန့်၏၊ နေက္ခမ္မအစရှိသော တရားတို့သည် “ဝေါဿဂ္ဂ” မည်၏။ နေက္မမ္မကို ဖြစ်စေသော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်ကို နေက္ခမ္မဖြင့် ကျင့်၏ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုယောဂီပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ကျင့်ကြောင်းဖြစ်သော နေက္ခမ္မသည် “စရိယာ” မည်၏။ ကြွင်းသော တရားတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ဈာနဝိမောက္ခနိဒ္ဒေသ၌ ဆိုဖွယ်ရာစကားကို ဝိမောက္ခကထာ၌ ဆိုအပ်ပြီးပြီ။ သက်သက် ထိုဝိမောက္ခကထာ၌မူ “သိတတ်သောကြောင့် ဈာနဝိမောက္ခမည်၏” ဟု ဟောအပ်၏၊ ဤအဆုံးဖြစ်သော မာတိကာကထာ၌မူကား “သိတတ်၏၊ ကပ်၍ ရှုတတ်၏” ဟု ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာန်ဖြင့်သာလျှင် ဟောတော်မူ၏။ ဤသည်ကား ထူးခြားချက်တည်း။

42. Bhāvanādhiṭṭhānajīvitaniddese ca puggalādhiṭṭhānā desanā katā. Dhammato pana bhāvanā nāma nekkhammādayova. Adhiṭṭhānaṃ nāma nekkhammādivasena patiṭṭhāpitacittameva. Jīvitaṃ nāma nekkhammādivasena patiṭṭhāpitacittassa sammāājīvo nāma. Ko so sammāājīvo nāma? Micchājīvā virati, dhammena samena paccayapariyesanavāyāmo ca. Tattha samaṃ jīvatīti samaṃ jīvitaṃ jīvati, bhāvanapuṃsakavacanaṃ vā, samena jīvatīti vuttaṃ hoti. No visamanti ‘‘samaṃ jīvatī’’ti vuttasseva atthassa paṭisedhavasena avadhāraṇaṃ kataṃ. Sammā jīvatīti ākāranidassanaṃ. No micchāti tasseva niyamanaṃ. Visuddhaṃ jīvatīti sabhāvavisuddhiyā visuddhaṃ jīvitaṃ jīvati. No kiliṭṭhanti tasseva niyamanaṃ. Yaññadevātiādīhi yathāvuttānaṃ [Pg.321] tissannaṃ sampadānaṃ ānisaṃsaṃ dasseti. Tattha yaññadevāti yaṃ yaṃ eva. Khattiyaparisanti khattiyānaṃ sannipātaṃ. So hi samantato sīdanti ettha akatabuddhinoti parisāti vuccati. Eseva nayo itarattaye. Khattiyādīnaṃyeva āgamanasampattiyā ñāṇasampattiyā ca samannāgatattā tāsaṃyeva catassannaṃ gahaṇaṃ, na suddaparisāya. Visāradoti tīhi sampadāhi sampanno vigatasārajjo, nibbhayoti attho. Amaṅkubhūtoti asaṅkucito na nittejabhūto. Taṃ kissa hetūti taṃ visāradattaṃ kena hetunā kena kāraṇena hotīti ceti attho. Idāni tathā hīti tassa kāraṇavacanaṃ. Yasmā evaṃ tisampadāsampanno, tasmā ‘‘visārado hotī’’ti visāradabhāvassa kāraṇaṃ dassetvā niṭṭhapesīti.

၄၂. ဘာဝနာဓိဋ္ဌာနဇီဝိတနိဒ္ဒေသ၌လည်း ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာန်ဖြင့်သာ ဟောတော်မူ၏။ တရားကိုယ်အားဖြင့်မူကား ဘာဝနာဟူသည် နေက္ခမ္မအစရှိသည်တို့သာ ဖြစ်၏။ အဓိဋ္ဌာန်ဟူသည် နေက္ခမ္မအစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် တည်စေအပ်သော စိတ်ပင်တည်း။ ဇီဝိတဟူသည် နေက္ခမ္မအစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် တည်စေအပ်သော စိတ်ရှိသောပုဂ္ဂိုလ်၏ နေက္ခမ္မအစရှိသည်လျှင် အကြောင်းရှိသော သမ္မာအာဇီဝတည်း။ ထိုသမ္မာအာဇီဝဟူသည် အဘယ်နည်း။ မိစ္ဆာအာဇီဝမှ ကြဉ်ရှောင်ခြင်းလည်းကောင်း၊ ဟုတ်မှန်သော သဘောဖြင့် ညီမျှစွာ ပစ္စည်းကို ရှာမှီးကြောင်းဖြစ်သော လုံ့လလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထိုနိဒ္ဒေသ၌ “သမိံ ဇီဝတိ” ဟူသည်ကား ညီညွတ်သော အသက်မွေးခြင်းဖြင့် အသက်မွေး၏၊ သို့မဟုတ် ဘာဝနာဝိသေသနပုဒ်ဖြစ်၍ ညီမျှသောသဘောဖြင့် အသက်ရှင်၏ဟု ဆိုလို၏။ “နော ဝိသမံ” ဟူသည်ကား “သမံ ဇီဝတိ” ဟု ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကိုပင် “နော” ဟူသော ပဋိသေဓ၏ အစွမ်းဖြင့် ဆုံးဖြတ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏။ “သမ္မာ ဇီဝတိ” ဟူသည်ကား အခြင်းအရာကို ပြသော သဒ္ဒါဖြစ်၏။ “နော မိစ္ဆာ” ဟူသည်ကား ထိုသမ္မာအာဇီဝကိုပင် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်း ဖြစ်၏။ “ဝိသုဒ္ဓံ ဇီဝတိ” ဟူသည်ကား သဘာဝအားဖြင့် စင်ကြယ်သော အသက်မွေးခြင်းဖြင့် အသက်မွေး၏။ “နော ကိလိဋ္ဌံ” ဟူသည်ကား ထိုစင်ကြယ်သော အသက်မွေးခြင်းကိုပင် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်း ဖြစ်၏။ “ယညဒေဝ” အစရှိသော ပါဌ်တို့ဖြင့် ဖော်ပြအပ်ပြီးသော သုံးပါးသော သမ္ပဒါတို့၏ အကျိုးကျေးဇူးကို ပြတော်မူ၏။ ထို၌ “ယညဒေဝ” ဟူသည်ကား အကြင်အကြင်သဘော ရှိသည်သာလျှင်တည်း။ “ခတ္တိယပရိသံ” ဟူသည်ကား မင်းတို့၏ စည်းဝေးရာ အပေါင်းတည်း။ စင်စစ်သော်ကား ဤစည်းဝေးရာအရပ်၌ မသင်ကြားအပ်သော ပညာမရှိသူတို့သည် ပတ်ဝန်းကျင်မှ တွန့်ဆုတ်နေတတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် “ပရိသတ်” ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤမှတစ်ပါးသော ပုဒ်သုံးခုတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ မင်းအစရှိသည်တို့သည်သာလျှင် ကောင်းမှုဟူသော အာဂမနနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊ ဉာဏ်နှင့် ပြည့်စုံခြင်းတို့နှင့် ယှဉ်သဖြင့် ထိုပရိသတ်လေးပါးတို့ကိုသာ ယူအပ်၏၊ သုဒ္ဒပရိသတ်ကို မယူအပ်ပေ။ “ဝိသာရဒေါ” ဟူသည်ကား သုံးပါးသော သမ္ပဒါတို့နှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ရွံရှာခြင်း ကင်းသောသူ၊ ကြောက်ရွံ့ခြင်း မရှိသောသူဟု အနက်ရ၏။ “အမင်္ကုဘူတော” ဟူသည်ကား တွန့်တိုခြင်း မရှိသောသူ၊ အရှိန်အစော် ကင်းမဲ့ခြင်း မရှိသောသူတည်း။ “တံ ကိဿ ဟေတု” ဟူသည်ကား ထိုရဲရင့်ခြင်းသည် အဘယ်အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်သနည်းဟု ဆိုလို၏။ ယခုအခါ၌ “တထာ ဟိ” ဟူ၍ ထိုရဲရင့်ခြင်း၏ အကြောင်းစကားကို ဆိုတော်မူ၏။ အကြင်ကြောင့် ဤသို့ သုံးပါးသော သမ္ပဒါတို့နှင့် ပြည့်စုံ၏၊ ထို့ကြောင့် “ရဲရင့်သူ ဖြစ်၏” ဟု ရဲရင့်သော အဖြစ်၏ အကြောင်းကို ပြတော်မူ၍ ဒေသနာတော်ကို ပြီးဆုံးစေတော်မူ၏။

Saddhammappakāsiniyā paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathāya

သဒ္ဓမ္မပ္ပကာသိနီမည်သော ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်အဋ္ဌကထာ၏

Mātikākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

မာတိကာကထာအဖွင့်သည် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Paññāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ပညာဝဂ်အဖွင့်သည် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Niṭṭhitā cūḷavaggassa apubbatthānuvaṇṇanā.

စူဠဝဂ်၏ မဖွင့်ရသေးသော အနက်အဖွင့်သည် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Ettāvatā ca tivaggasaṅgahitassa

ဤမျှဖြင့် ဝဂ်သုံးခုဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်အပ်သော၊

Samatiṃsakathāpaṭimaṇḍitassa paṭisambhidāmaggassa atthavaṇṇanā niṭṭhitā hotīti.

ကထာသုံးဆယ်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်၏ အနက်အဖွင့်သည် ပြီးဆုံးပြီ ဖြစ်သတည်း။

Nigamanakathā

နိဂုံးစကား (နိဂမနကထာ)

Mahāvaggo [Pg.322] majjhimo ca, cūḷavaggo ca nāmato;

Tayo vaggā idha vuttā, pamāṇapaṭipāṭiyā.

ဤပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်ပါဠိတော်၌ မဟာဝဂ်၊ မဇ္ဈိမဝဂ်၊ စူဠဝဂ်ဟူ၍ အမည်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပမာဏအစဉ်အားဖြင့်လည်းကောင်း ဝဂ်သုံးခုတို့ကို ဟောတော်မူအပ်၏။

Vagge vagge dasa dasa, kathā yā tā udīritā;

Uddānagāthā sabbāsaṃ, imā tāsaṃ yathākkamaṃ.

ဝဂ်တစ်ခုတစ်ခု၌ ဆယ်ပါးစီသော အကြင်ကထာတို့ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုဟောတော်မူအပ်သော ကထာအားလုံးတို့၏ အစီအစဉ်အတိုင်း အကျဉ်းချုပ် (ဥဒ္ဒါနဂါထာ) တို့ကား ဤသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Ñāṇaṃ diṭṭhi ānāpānaṃ, indriyaṃ vimokkhapañcamaṃ;

Gati kammaṃ vipallāso, maggo maṇḍoti tā dasa.

ဉာဏကထာ၊ ဒိဋ္ဌိကထာ၊ အာနာပါနကထာ၊ ဣန္ဒြိယကထာ၊ ငါးခုမြောက်သော ဝိမောက္ခကထာ၊ ဂတိကထာ၊ ကမ္မကထာ၊ ဝိပလ္လာသကထာ၊ မဂ္ဂကထာ၊ မဏ္ဍပေယျကထာဟူ၍ ထိုမဟာဝဂ်၌ ဟောအပ်သော ကထာတို့သည် ဆယ်ပါးတို့တည်း။

Yuganaddhasaccabojjhaṅgā, mettā virāgapañcamā;

Paṭisambhidā dhammacakkaṃ, lokuttarabalasuññatā.

ယုဂနဒ္ဓကထာ၊ သစ္စကထာ၊ ဗောဇ္ဈင်္ဂကထာ၊ မေတ္တာကထာ၊ ငါးခုမြောက်သော ဝိရာဂကထာ၊ ပဋိသမ္ဘိဒါကထာ၊ ဓမ္မစက္ကကထာ၊ လောကုတ္တရဗလကထာနှင့် သုညတကထာဟူ၍ ထိုမဇ္ဈိမဝဂ်၌ ဟောအပ်သော ကထာတို့သည် ဆယ်ပါးတို့တည်း။

Paññā iddhi abhisamayo, viveko cariyapañcamo;

Pāṭihīraṃ samasīsa-sati vipassanamātikā.

ပညာကထာ၊ ဣဒ္ဓိကထာ၊ အဘိသမယကထာ၊ ဝိဝေကကထာ၊ ငါးခုမြောက်သော စရိယကထာ၊ ပါဋိဟာရိယကထာ၊ သမသီသကထာ၊ သတိပဋ္ဌာနကထာ၊ ဝိပဿနာကထာနှင့် မာတိကာကထာဟူ၍ ထိုစူဠဝဂ်၌ ဟောအပ်သော ကထာတို့သည် ဆယ်ပါးတို့တည်း။

Yo so sugatasutānaṃ, adhipatibhūtena bhūtahitaratinā;

Therena thiraguṇavatā, vutto paṭisambhidāmaggo.

မြတ်စွာဘုရား၏ သားတော်တို့တွင် အကြီးအမှူးဖြစ်တော်မူသော၊ သတ္တဝါတို့၏ အကျိုးစီးပွား၌ မွေ့လျော်တော်မူသော၊ မြဲမြံသော ဂုဏ်ကျေးဇူးနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော မထေရ်မြတ်သည် အကြင်ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်ပါဠိတော်ကို ဟောတော်မူအပ်၏။

Tassatthavaṇṇanā yā, pubbaṭṭhakathānayaṃ tathā yuttiṃ;

Nissāya mayāraddhā, niṭṭhānamupāgatā esā.

ထိုပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်ပါဠိတော်၏ အကြင်အနက်အဖွင့် (အဋ္ဌကထာ) ကို ရှေးအဋ္ဌကထာတို့၌ လာသောနည်းကိုလည်းကောင်း၊ ထို့အတူ သင့်လျော်သော ယုတ္တိကိုလည်းကောင်း မှီ၍ ငါမဟာနာမမထေရ်သည် ရေးသားရန် အားထုတ်အပ်၏။ ထိုအဋ္ဌကထာသည် ယခုအခါ ပြီးဆုံးခြင်းသို့ ရောက်ပါပြီ။

Yaṃ taṃ uttaramantī, mantiguṇayuto yuto ca saddhāya;

Kārayi mahāvihāre, pariveṇamanekasādhuguṇaṃ.

ပညာဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံလျက် သဒ္ဓါတရားနှင့်လည်း ယှဉ်သော ဥတ္တရမန္တိအမည်ရှိသော အမတ်သည် မဟာဝိဟာရကျောင်းတိုက်ကြီး၌ များစွာသော မွေ့လျော်ဖွယ် ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့နှင့် ပြည့်စုံသော အကြင်ပရိဝုဏ်ကျောင်းကို ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းခဲ့၏။

Therenettha nivasatā, samāpitāyaṃ mahābhidhānena;

Tatiye vasse cutito, moggallānassa bhūpatino.

ထိုပရိဝုဏ်ကျောင်း၌ သီတင်းသုံးနေထိုင်သော မဟာနာမဟု အမည်ရှိသော မထေရ်မြတ်သည် မောဂ္ဂလ္လာနမင်းကြီး နတ်ရွာစံပြီးနောက် သုံးနှစ်မြောက်သော နှစ်၌ ဤအဋ္ဌကထာကို ကောင်းစွာ ပြီးဆုံးစေအပ်၏။

Samayaṃ anulomentī, therānaṃ theravādadīpānaṃ;

Niṭṭhaṃ gatā yathāyaṃ, aṭṭhakathā lokahitajananī.

ထေရဝါဒကို ပြန့်ပွားစေကုန်သော မထေရ်မြတ်တို့၏ အယူဝါဒနှင့် လျော်ညီသော၊ သတ္တဝါတို့၏ အကျိုးစီးပွားကို ဖြစ်ထွန်းစေတတ်သော ဤအဋ္ဌကထာသည် ပြီးဆုံးခြင်းသို့ ရောက်ရှိသကဲ့သို့၊

Dhammaṃ anulomentā, attahitaṃ parahitañca sādhentā;

Niṭṭhaṃ gacchantu tathā, manorathā sabbasattānaṃ.

ထို့အတူ သတ္တဝါအားလုံးတို့၏ စိတ်အလိုဆန္ဒတို့သည်လည်း တရားတော်နှင့် လျော်ညီကုန်လျက်၊ မိမိအကျိုးနှင့် သူတစ်ပါးအကျိုးကို ပြီးစီးစေကုန်လျက် ပြီးပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်ပါစေသတည်း။

Saddhammapakāsiniyā, aṭṭhakathāyettha gaṇitakusalehi;

Gaṇitā tu bhāṇavārā, viññeyyā aṭṭhapaññāsa.

ဤသဒ္ဓမ္မပကာသိနီအမည်ရှိသော အဋ္ဌကထာ၌ ရေတွက်ခြင်း၌ လိမ္မာသောသူတို့ ရေတွက်အပ်သော ဘာဏဝါရတို့သည် ငါးဆယ့်ရှစ် (၅၈) ဘာဏဝါရ ရှိသည်ဟု သိအပ်ကုန်၏။

Ānuṭṭhubhena [Pg.323] assā, chandobandhena gaṇiyamānā tu;

Cuddasasahassasaṅkhā, gāthāyo pañca ca satāni.

ဤအဋ္ဌကထာကို အနုဋ္ဌုဘဆန်း ဂါထာဖွဲ့နည်းအားဖြင့် ရေတွက်သော် ဂါထာပေါင်း တစ်သောင်းလေးထောင်နှင့် ငါးရာ (၁၄,၅၀၀) ရှိကုန်၏။

Sāsanaciraṭṭhitatthaṃ, lokahitatthañca sādarena mayā;

Puññaṃ imaṃ racayatā, yaṃ pattamanappakaṃ vipulaṃ.

သာသနာတော် ကြာမြင့်စွာ တည်တံ့ခိုင်မြဲစေရန် အလို့ငှာလည်းကောင်း၊ သတ္တလောက၏ အကျိုးစီးပွား အလို့ငှာလည်းကောင်း ရိုသေစွာ ဤအဋ္ဌကထာကို ရေးသားပြုစုသော ငါမဟာနာမမထေရ် ရရှိအပ်သော အတိုင်းမသိ များပြားလှစွာသော ကုသိုလ်ကောင်းမှုသည် ရှိ၏။

Puññena tena loko, saddhammarasāyanaṃ dasabalassa;

Upabhuñjitvā vimalaṃ, pappotu sukhaṃ sukhenevāti.

ထိုကုသိုလ်ကောင်းမှုကြောင့် သတ္တလောကသည် မြတ်စွာဘုရား၏ သူတော်ကောင်းတရားတည်းဟူသော ဆေးအမြိုက်အရသာကို သုံးဆောင်ရသဖြင့် ကိလေသာညစ်ကြေးကင်းစင်သော နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာသို့ လွယ်ကူသော အကျင့်လမ်းဖြင့်သာလျှင် ရောက်ရှိပါစေသတည်း။

Saddhammappakāsinī nāma

သဒ္ဓမ္မပ္ပကာသိနီ အမည်ရှိသော

Paṭisambhidāmaggappakaraṇassa aṭṭhakathā niṭṭhitā.

ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်ကျမ်း၏ အဋ္ဌကထာသည် ပြီးဆုံးပါပြီ။