| বাংলা | |||
| পালি | অট্ঠকথা | টীকা | অন্ন |
| 1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি | 1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা | 1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩ | 1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা |
| 2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি | 2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা | 2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২ | |
| 3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি | 3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা | 3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা | |
| 4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত) | 4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত) | 4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত) | |
| 5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি | 5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা | 5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা | |
| 6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি | 6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা | 6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী | |
| 7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫ | 7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা | 7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি | |
| 中文 | |||
| 巴利 | 義註 | 複註 | 藏外典籍 |
| 1101 巴拉基咖(波羅夷) 1102 巴吉帝亞(波逸提) 1103 大品(律藏) 1104 小品 1105 附隨 | 1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1 1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2 1203 巴吉帝亞(波逸提)義註 1204 大品義註(律藏) 1205 小品義註 1206 附隨義註 | 1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3 | 1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑(詞幹篇) 8431 文法寶鑑(詞根篇) 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋 |
| 2101 戒蘊品 2102 大品(長部) 2103 波梨品 | 2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註(長部) 2203 波梨品義註 | 2301 戒蘊品疏 2302 大品複註(長部) 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2 | |
| 3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經 | 3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註 | 3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註 | |
| 4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品(相應部) | 4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注(相應部) | 4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註(相應部) | |
| 5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經 | 5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註 | 5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註 | |
| 6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋 | 6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注 | 6301 導論複註 6302 導論明解 | |
| 7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5 | 7201 法集論義註 7202 分別論義註(迷惑冰消) 7203 五部論義註 | 7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母 | |
| English | |||
| Pali Canon | Commentaries | Sub-commentaries | Other |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Français | |||
| Canon Pali | Commentaires | Sous-commentaires | Autres |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Deutsch | |||
| Pali-Kanon | Kommentare | Subkommentare | Sonstige |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| हिंदी | |||
| पाली कैनन | कमेंट्री | उप-टिप्पणियाँ | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि | 1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3 | 1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि | 2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2 | |
| 3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5 | 7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि | |
| Indonesia | |||
| Kanon Pali | Komentar | Sub-komentar | Lainnya |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| 日文 | |||
| パーリ仏典 | 註釈書 | 副註釈書 | その他 |
| 1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ) 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ | 1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ) 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター | 1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3 | 1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ) 8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ) 8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ) 8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ) 8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ) 8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ) 8412 アッタカター(プ・ヴィ) 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー) 8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー) 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー |
| 2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ) 2103 パーティカワッガ・パーリ | 2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ) 2203 パーティカワッガ・アッタカター | 2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ) 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2 | |
| 3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ | 3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター | 3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー | |
| 4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ) | 4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ) | 4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ) | |
| 5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ | 5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター | 5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー | |
| 6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ | 6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター | 6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー | |
| 7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5 | 7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター | 7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ | |
| ខ្មែរ | |||
| ព្រះត្រៃបិដកបាលី | អដ្ឋកថា | ដីកា | ផ្សេងទៀត |
| 1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ | 1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា | 1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣ | 1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា |
| 2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ | 2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា | 2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២ | |
| 3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ | 3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា | 3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា | |
| 4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត) | 4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត) | 4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត) | |
| 5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ | 5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា | 5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា | |
| 6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ | 6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា | 6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី | |
| 7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥ | 7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា | 7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ | |
| 한국인 | |||
| 팔리 대장경 | 주석서 | 부주석서 | 기타 |
| 1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리 | 1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타 | 1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3 | 1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나 |
| 2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리 | 2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타 | 2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2 | |
| 3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리 | 3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타 | 3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까 | |
| 4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따) | 4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따) | 4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따) | |
| 5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리 | 5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타 | 5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까 | |
| 6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리 | 6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타 | 6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니 | |
| 7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5 | 7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타 | 7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리 | |
| ອັກສອນລາວ | |||
| ປາລີ | ອັດຖະກະຖາ | ຏີກາ | ອັນຍາ |
| 1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ | 1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ | 1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3 | 1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ |
| 2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ | 2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ | 2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2 | |
| 3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ | 3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ | 3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ | |
| 4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ) | |
| 5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ | 5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ | 5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ | |
| 6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ | 6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ | |
| 7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5 | 7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ | |
| मराठी | |||
| पाळी | अट्ठकथा | टीका | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी | 1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३ | 1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी | 2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२ | |
| 3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५ | 7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी | |
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना नमस्कार असो. Khuddakanikāye खुद्दकनिकाय Nettippakaraṇa-aṭṭhakathā नेत्तिप्पकरण-अट्ठकथा Ganthārambhakathā ग्रंथांरभकथा Mahākāruṇikaṃ [Pg.1] nāthaṃ, ñeyyasāgarapāraguṃ; Vande nipuṇagambhīra-vicitranayadesanaṃ. महान कारुणिक, ज्ञेयरूपी महासागराच्या पैलतीराला गेलेल्या आणि निपुण, गंभीर व विविध पद्धतींनी युक्त देशना देणाऱ्या अशा नाथांना (बुद्धांना) मी वंदन करतो. Vijjācaraṇasampannā, yena niyyanti lokato; Vande tamuttamaṃ dhammaṃ, sammāsambuddhapūjitaṃ. ज्या धर्माच्या द्वारे साधक विद्या आणि चरणाने संपन्न होऊन या लोकातून (संसारातून) मुक्त होतात, सम्यक्संबुद्धांद्वारे पूजित असलेल्या त्या उत्तम धर्माला मी वंदन करतो. Sīlādiguṇasampanno, ṭhito maggaphalesu yo; Vande ariyasaṅghaṃ taṃ, puññakkhettaṃ anuttaraṃ. जो आर्यसंघ शीलादी गुणांनी संपन्न आहे आणि मार्ग व फलांमध्ये प्रतिष्ठित आहे, अशा अनुत्तर पुण्यक्षेत्र असलेल्या त्या आर्यसंघाला मी वंदन करतो. Vandanājanitaṃ puññaṃ, iti yaṃ ratanattaye; Hatantarāyo sabbattha, hutvāhaṃ tassa tejasā. अशा प्रकारे रत्नत्रयाला वंदन केल्याने जे पुण्य प्राप्त झाले आहे, त्याच्या तेजाने सर्व ठिकाणी माझे विघ्न नष्ट होऊन मी हा ग्रंथ लिहीत आहे. Ṭhitiṃ ākaṅkhamānena, ciraṃ saddhammanettiyā; Dhammarakkhitanāmena, therena abhiyācito. सद्धर्मनेत्तीची (सद्धर्माचे वहन करणाऱ्या ग्रंथाची) दीर्घकाळ स्थिती राहावी अशी आकांक्षा बाळगणाऱ्या, धम्मरक्खित नावाच्या थेरांनी प्रार्थना केल्यामुळे, Padumuttaranāthassa, pādamūle pavattitaṃ; Passatā abhinīhāraṃ, sampattaṃ yassa matthakaṃ. पदुमुत्तर बुद्धांच्या चरणांशी ज्यांच्या (महाकच्चायन थेरांच्या) संकल्पाचा प्रारंभ झाला होता आणि जो पूर्णत्वास पोहोचला, तो संकल्प पाहणाऱ्या आमच्या भगवंतांनी, Saṃkhittaṃ vibhajantānaṃ, eso aggoti tādinā; Ṭhapito etadaggasmiṃ, yo mahāsāvakuttamo. तादी गुणांनी युक्त अशा आमच्या भगवंतांनी 'संक्षिप्त उपदेशाचे सविस्तर विश्लेषण करणाऱ्यांमध्ये हा श्रेष्ठ आहे' असे म्हणून ज्यांना एतदग्ग (सर्वोच्च) स्थानावर प्रस्थापित केले, जे उत्तम महाश्रावक आहेत, Chaḷabhiñño vasippatto, pabhinnapaṭisambhido; Mahākaccāyano thero, sambuddhena pasaṃsito. जे सहा अभिज्ञांनी युक्त, वशीभाव प्राप्त झालेले, प्रभिन्न प्रतिसंभिदा (ज्ञान) असलेले आणि सम्यक्संबुद्धांद्वारे प्रशंसित असे महाकच्चायन थेर आहेत, Tena [Pg.2] yā bhāsitā netti, satthārā anumoditā; Sāsanassa sadāyattā, navaṅgassatthavaṇṇanā. त्यांच्याद्वारे जी 'नेत्ति' भाषिली गेली आणि शास्त्यांनी जिला अनुमोदन दिले, जी नवांग बुद्धशासनाच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी सदैव उपयुक्त आहे, Tassā gambhīrañāṇehi, ogāhetabbabhāvato; Kiñcāpi dukkarā kātuṃ, atthasaṃvaṇṇanā mayā. गंभीर ज्ञानानेच तिचे अवगाहन (आकलन) करणे शक्य असल्यामुळे, माझ्याद्वारे तिची अर्थवर्णना (अट्ठकथा) करणे जरी अत्यंत कठीण असले, तरीही Saha saṃvaṇṇanaṃ yasmā, dharate satthusāsanaṃ; Pubbācariyasīhānaṃ, tiṭṭhateva vinicchayo. कारण की, अर्थवर्णनेसहच शास्त्यांचे शासन टिकून राहते आणि पूर्वाचार्यरूपी सिंहांचे निर्णयही अजूनही टिकून आहेत. Tasmā tamupanissāya, ogāhetvāna pañcapi; Nikāye peṭakenāpi, saṃsanditvā yathābalaṃ. त्यामुळे, त्यांचा आश्रय घेऊन, पाचही निकायांचे अवगाहन करून आणि पेटकोपदेशाशीही मेळ घालून, माझ्या शक्तीनुसार, Suvisuddhamasaṃkiṇṇaṃ, nipuṇatthavinicchayaṃ; Mahāvihāravāsīnaṃ, samayaṃ avilomayaṃ. महाविहारवासी भिक्खूंच्या अतिशय विशुद्ध, अमिश्रित आणि निपुण अर्थनिर्णयाने युक्त अशा सिद्धांताशी विरोध न करता, Pamādalekhaṃ vajjetvā, pāḷiṃ sammā niyojayaṃ; Upadesaṃ vibhāvento, karissāmatthavaṇṇanaṃ. लेखनातील चुका वर्ज्य करून, पाळी पाठाची योग्य प्रकारे योजना करत आणि उपदेश पद्धती स्पष्ट करत मी ही अर्थवर्णना (अट्ठकथा) करीन. Iti atthaṃ asaṅkiṇṇaṃ, nettippakaraṇassa me; Vibhajantassa sakkaccaṃ, nisāmayatha sādhavoti. अशा प्रकारे, माझ्याद्वारे नेत्तिप्पकरणाच्या स्पष्ट अर्थाचे विश्लेषण केले जात असताना, हे सज्जनहो! तुम्ही ते आदरपूर्वक श्रवण करा. Tattha kenaṭṭhena netti? Saddhammanayanaṭṭhena netti. Yathā hi taṇhā satte kāmādibhavaṃ nayatīti ‘‘bhavanettī’’ti vuccati, evamayampi veneyyasatte ariyadhammaṃ nayatīti saddhammanayanaṭṭhena ‘‘nettī’’ti vuccati. Atha vā nayanti tāyāti netti. Nettippakaraṇena hi karaṇabhūtena dhammakathikā veneyyasatte dassanamaggaṃ nayanti sampāpentīti, nīyanti vā ettha etasmiṃ pakaraṇe adhiṭṭhānabhūte patiṭṭhāpetvā veneyyā nibbānaṃ sampāpiyantīti netti. Na hi nettiupadesasannissayena vinā aviparītasuttatthāvabodho sambhavati. Tathā hi vuttaṃ – ‘‘tasmā nibbāyitukāmenā’’tiādi. Sabbāpi hi suttassa atthasaṃvaṇṇanā nettiupadesāyattā, netti ca suttappabhavā, suttaṃ sammāsambuddhappabhavanti. त्यात, कोणत्या अर्थाने 'नेत्ति' म्हटले जाते? सद्धर्माकडे नेण्याच्या (मार्गदर्शन करण्याच्या) अर्थाने 'नेत्ति' म्हटले जाते. ज्याप्रमाणे तृष्णा प्राण्यांना कामादी भवांकडे नेते म्हणून तिला 'भवनित्ती' (भवनैत्री) म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे हा ग्रंथ देखील विनेय (उपदेशास पात्र) प्राण्यांना आर्यधर्माकडे नेतो, म्हणून सद्धर्माकडे नेण्याच्या अर्थाने याला 'नेत्ति' म्हटले जाते. अथवा, जिच्याद्वारे (सद्धर्माकडे) नेले जाते ती 'नेत्ति' होय. कारण साधनभूत अशा नेत्तिप्पकरण ग्रंथाद्वारे धम्मकथिका (धर्मोपदेशक) विनेय प्राण्यांना दर्शनमार्गाकडे नेतात (पोहोचवतात), अथवा या अधिष्ठानभूत ग्रंथात प्रतिष्ठित होऊन विनेय प्राणी निर्वाणाला प्राप्त होतात, म्हणून याला 'नेत्ति' म्हणतात. कारण नेत्तीच्या उपदेशाच्या आश्रयाशिवाय सूत्तांच्या अर्थाचे यथार्थ (अविपरीत) आकलन होणे शक्य नाही. म्हणूनच पेटकोपदेशात म्हटले आहे - 'त्यामुळे ज्याला निर्वाण प्राप्त करायचे आहे त्याने...' इत्यादी. कारण सूत्तांची सर्व अर्थवर्णना नेत्तीच्या उपदेशावर अवलंबून आहे, नेत्ति ही सूत्तांमधून उत्पन्न झाली आहे आणि सूत्त हे सम्यक्संबुद्धांपासून उत्पन्न झाले आहेत. Sā panāyaṃ netti pakaraṇaparicchedato tippabhedā hāranayapaṭṭhānānaṃ vasena. Paṭhamañhi hāravicāro, tato nayavicāro, pacchā paṭṭhānavicāroti. Pāḷivavatthānato pana saṅgahavāravibhāgavāravasena duvidhā. Sabbāpi hi netti saṅgahavāro vibhāgavāroti vāradvayameva hoti. ती ही 'नेत्ति' ग्रंथाच्या विभाजनानुसार हार, नय आणि सासनपट्ठान यांच्या आधारे तीन प्रकारची आहे. कारण प्रथम 'हारविचार' येतो, त्यानंतर 'नयविचार' आणि शेवटी 'पट्ठानविचार' येतो. परंतु पाळीच्या रचनेनुसार ती संगहवार (संग्रहवार) आणि विभागवार या दोन प्रकारची आहे. कारण संपूर्ण नेत्ति ही संगहवार आणि विभागवार अशा दोन वारांमध्येच विभागलेली आहे. Tattha [Pg.3] saṅgahavāro ādito pañcahi gāthāhi paricchinno. Sabbo hi pakaraṇattho ‘‘yaṃ loko pūjayate’’tiādīhi pañcahi gāthāhi apariggahito nāma natthi. Nanu cettha paṭṭhānaṃ asaṅgahitanti? Nayidamevaṃ daṭṭhabbaṃ, mūlapadaggahaṇena paṭṭhānassa saṅgahitattā. Tathā hi vakkhati – ‘‘aṭṭhārasa mūlapadā kuhiṃ daṭṭhabbā sāsanapaṭṭhāne’’ti. Mūlapadapaṭṭhānāni hi atthanayasaṅkhārattikā viya aññamaññaṃ saṅgahitāni. त्यात संगहवार सुरुवातीच्या पाच गाथांनी मर्यादित आहे. कारण ग्रंथाचा संपूर्ण अर्थ 'यं लोको पूजयते' इत्यादी पाच गाथांमध्ये समाविष्ट नाही असा कोणताही भाग नाही. पण येथे 'पट्ठान' समाविष्ट केलेले नाही का? असे मानू नये, कारण मूळ पदांच्या ग्रहणाने पट्ठानाचाही त्यात समावेश होतो. तसेच पुढे म्हटले जाईल - 'अठरा मूळ पदे कोठे पाहावीत? सासनपट्ठानामध्ये'. कारण मूळ पदांचे पट्ठान हे अर्थनय आणि संस्कारत्रिकाप्रमाणे परस्परांमध्ये समाविष्ट आहेत. Vibhāgavāro pana uddesaniddesapaṭiniddesavasena tividho. Tesu ‘‘tattha katame soḷasa hārā’’ti ārabhitvā yāva ‘‘bhavanti aṭṭhārasa padānī’’ti ayaṃ uddesavāro. ‘‘Assādādīnavatā’’ti ārabhitvā yāva ‘‘tettiṃsā ettikā nettī’’ti ayaṃ niddesavāro. Paṭiniddesavāro pana hāravibhaṅgavāro hārasampātavāro nayasamuṭṭhānavāro sāsanapaṭṭhānavāroti catubbidho. Tesu ‘‘tattha katamo desanāhāro’’ti ārabhitvā yāva ‘‘ayaṃ pahānena samāropanā’’ti ayaṃ hāravibhaṅgavāro. Tattha ‘‘katamo desanāhārasampāto’’ti ārabhitvā yāva ‘‘anupādisesā ca nibbānadhātū’’ti ayaṃ hārasampātavāro. Etthāha – hāravibhaṅgahārasampātavārānaṃ kiṃ nānākaraṇanti? Vuccate – yattha anekehipi udāharaṇasuttehi eko hāro niddisīyati, ayaṃ hāravibhaṅgavāro. Yattha pana ekasmiṃ sutte aneke hārā sampatanti, ayaṃ hārasampātavāro. Vuttañhetaṃ peṭake – परंतु विभागवार हा उद्देस (उद्देश), niद्देस (निर्देश) आणि पटिनिद्देस (प्रतिनिर्देश) यांच्या आधारे तीन प्रकारचा आहे. त्यांच्यामध्ये 'तथ कतमे सोळस हारा' पासून सुरू होऊन 'भवन्ति अट्ठारस पदानी' पर्यंतचा भाग हा 'उद्देसवार' होय. 'अस्सादादीनवता' पासून सुरू होऊन 'तेत्तिंसा एत्तिका नेत्ति' पर्यंतचा भाग हा 'निद्देसवार' होय. परंतु पटिनिद्देसवार हा हारविभंगवार, हारसंपातवार, नयसमुट्ठानवार आणि सासनपट्ठानवार असा चार प्रकारचा आहे. त्यांच्यामध्ये 'तथ कतमो देसनाहारो' पासून सुरू होऊन 'अयं पहानेन समारोपला' पर्यंतचा भाग हा 'हारविभंगवार' होय. तेथे 'कतमो देसनाहारसंपातो' पासून सुरू होऊन 'अनुपादिसेसा च निब्बानधातू' पर्यंतचा भाग हा 'हारसंपातवार' होय. येथे विचारले जाते - हारविभंगवार आणि हारसंपातवार यांच्यात काय फरक आहे? उत्तर दिले जाते - जेथे अनेक उदाहरणांच्या सूत्तांद्वारे एका हाराचे निर्देश केले जाते, तो 'हारविभंगवार' होय. परंतु जेथे एकाच सूत्तात अनेक हार एकत्र येतात, तो 'हारसंपातवार' होय. तसेच पेटकोपदेशात म्हटले आहे - ‘‘Yattha ca sabbe hārā, sampatamānā nayanti suttatthaṃ; Byañjanavidhiputhuttā, sā bhūmī hārasampāto’’ti. 'आणि जेथे व्यंजनविधीच्या विविधतेमुळे सर्व हार एकत्र येऊन सूत्ताच्या अर्थाचे वहन करतात, ती भूमी म्हणजे हारसंपात होय.' Nayasamuṭṭhānasāsanapaṭṭhānavāravibhāgo pākaṭo eva. Sāsanapaṭṭhānavāro pana saṅgahavāre viya uddesaniddesavāresupi na sarūpato uddhaṭoti. Etthāha – ‘‘idaṃ nettippakaraṇaṃ mahāsāvakabhāsitaṃ, bhagavatā anumodita’’nti ca kathametaṃ viññāyatīti? Pāḷito eva. Na hi pāḷito aññaṃ pamāṇataraṃ atthi. Yā hi catūhi mahāpadesehi aviruddhā pāḷi, sā pamāṇaṃ. Tathā hi agarahitāya ācariyaparamparāya peṭakopadeso viya idaṃ nettippakaraṇaṃ ābhataṃ. Yadi evaṃ kasmāssa nidānaṃ na vuttaṃ. Sāvakabhāsitānampi hi subhasutta- (dī. ni. 1.444 ādayo) anaṅgaṇasutta- (ma. ni. 1.57 ādayo) kaccāyanasaṃyuttādīnaṃ [Pg.4] nidānaṃ bhāsitanti? Nayidaṃ ekantikaṃ. Sāvakabhāsitānaṃ buddhabhāsitānampi hi ekaccānaṃ paṭisambhidāmagganiddesādīnaṃ dhammapadabuddhavaṃsādīnañca nidānaṃ na bhāsitaṃ, na ca tāvatā tāni appamāṇaṃ, evamidhāpi daṭṭhabbaṃ. नयसमुट्ठानवार आणि सासनपट्ठानवार यांचे विभाजन स्पष्टच आहे. परंतु सासनपट्ठानवार हा संगहवाराप्रमाणे उद्देस आणि निद्देस वारांमध्ये देखील प्रत्यक्ष स्वरूपात उद्धृत केलेला नाही, असे जाणावे. येथे विचारले जाते - 'हे नेत्तिप्पकरण महाश्रावकांनी भाषिलेले आहे आणि भगवंतांनी याला अनुमोदन दिले आहे' हे कशावरून समजते? पाळीवरूनच (पाठावरूनच). कारण पाळीपेक्षा श्रेष्ठ असे दुसरे कोणतेही प्रमाण नाही. कारण जी पाळी चार महाप्रदेशांशी सुसंगत (अविरुद्ध) आहे, तीच प्रमाण मानली जाते. तसेच, अनिंदित अशा आचार्य परंपरेने पेटकोपदेशाप्रमाणेच हे नेत्तिप्पकरण देखील जतन करून आणले आहे. जर असे आहे, तर याचे निदान (प्रस्तावना) का सांगितले गेले नाही? कारण श्रावकांनी भाषिलेल्या सुभसुत्त, अनंगणसुत्त, कच्चायनसंयुत्त इत्यादींचे देखील निदान सांगितले गेले आहे. हा काही एकांतिक नियम नाही. कारण श्रावकांनी भाषिलेल्या पटिसंभिदामग्ग, निद्देस इत्यादी आणि बुद्धभाषिलेल्या धम्मपद, बुद्धवंस इत्यादी काही ग्रंथांचे देखील निदान सांगितले गेलेले नाही, आणि तेवढ्यावरून ते अप्रमाण ठरत नाहीत. येथेही तसेच समजावे. Nidānañca nāma suttavinayānaṃ dhammabhaṇḍāgārikaupālittherādīhi mahāsāvakeheva bhāsitaṃ, idañca mahāsāvakabhāsitaṃ, theraṃ muñcitvā anaññavisayattā imissā vicāraṇāyāti kimetena nidānagavesanena, atthoyevettha gavesitabbo, yo pāḷiyā aviruddhoti. Atha vā pāḷiyā atthasaṃvaṇṇanābhāvato na imassa pakaraṇassa visuṃ nidānavacanakiccaṃ atthi, paṭisambhidāmagganiddesādīnaṃ viyāti daṭṭhabbaṃ. निदान (प्रस्तावना) नावाचे सुत्त आणि विनय यांचे (स्पष्टीकरण) धर्मभांडारिक आनंद, उपालि थेर इत्यादी महाश्रावकांनीच भाषिले आहे, आणि हे (नेत्तिपकरण) देखील महाश्रावकांनीच भाषिले आहे. (महाकच्चायन) थेरांना सोडून इतरांच्या विषयाचा हा विचार नसल्यामुळे, तर मग या निदानाच्या शोधाने काय साध्य होणार? जो अर्थ पाळीशी (मूळ पाठाशी) सुसंगत (अविरुद्ध) आहे, तोच अर्थ येथे शोधला पाहिजे. किंवा पाळीच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण (अट्ठकथा) असल्यामुळे या प्रकरणासाठी स्वतंत्र निदानाचा (प्रस्तावनेचा) उल्लेख करण्याची आवश्यकता नाही, जसे पटिसम्भिदामग्ग, निद्देस इत्यादींमध्ये स्वतंत्र निदानाची आवश्यकता नसते, तसेच येथेही समजावे. Idāni etasmiṃ pakaraṇe nānappakārakosallatthaṃ ayaṃ vibhāgo veditabbo – sabbameva cetaṃ pakaraṇaṃ sāsanapariyeṭṭhibhāvato ekavidhaṃ, tathā ariyamaggasampādanato vimuttirasato ca. Byañjanatthavicārabhāvato duvidhaṃ, tathā saṅgahavibhāgabhāvato dhammavinayatthasaṃvaṇṇanato lokiyalokuttaratthasaṅgahaṇato rūpārūpadhammapariggāhakato lakkhaṇalakkhiyabhāvato pavattinivattivacanato sabhāgavisabhāganiddesato sādhāraṇāsādhāraṇadhammavibhāgato ca. आता या प्रकरणामध्ये विविध प्रकारच्या कौशल्यासाठी हा विभाग (वर्गीकरण) समजून घेतला पाहिजे – हे संपूर्ण प्रकरण शासनाचा (बुद्धशासनाचा) शोध घेणारे असल्यामुळे एक प्रकारचे आहे, तसेच आर्यमार्ग संपादन करून देणारे आणि विमुक्तिरसयुक्त असल्यामुळेही (एक प्रकारचे आहे). व्यंजन (शब्द) आणि अर्थ यांच्या विचाराने ते दोन प्रकारचे आहे, तसेच संग्रहवार आणि विभागवार यांच्या स्वरूपात असल्यामुळे, धम्म आणि विनय यांच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण करणारे असल्यामुळे, लौकिक आणि लोकोत्तर अर्थाचा संग्रह करणारे असल्यामुळे, रूप आणि अरूप धम्मांचे ग्रहण करणारे असल्यामुळे, लक्षण आणि लक्ष्य भावामुळे, प्रवृत्ती आणि निवृत्तीचे वचन सांगणारे असल्यामुळे, सभाग (समान स्वभाव असलेले) आणि विसभाग (विरुद्ध स्वभाव असलेले) धम्मांचे निर्देश करणारे असल्यामुळे, आणि साधारण व असाधारण धम्मांचे विभाजन करणारे असल्यामुळे (दोन प्रकारचे आहे). Tividhaṃ puggalattayaniddesato tividhakalyāṇavibhāgato pariññattayakathanato pahānattayūpadesato sikkhattayasaṅgahaṇato tividhasaṃkilesavisodhanato mūlagītianugītisaṅgītibhedato piṭakattayatthasaṃvaṇṇanato hāranayapaṭṭhānappabhedato ca. तीन प्रकारचे आहे: तीन प्रकारच्या पुद्गलांचा (व्यक्तींचा) निर्देश करणारे असल्यामुळे, तीन प्रकारच्या कल्याणाचे (आदिकल्याण इत्यादी) विभाजन करणारे असल्यामुळे, तीन प्रकारच्या परिज्ञांचे कथन करणारे असल्यामुळे, तीन प्रकारच्या प्रहाणांचा (त्यागाचा) उपदेश करणारे असल्यामुळे, तीन प्रकारच्या शिक्षांचा (त्रिशिक्षांचा) संग्रह करणारे असल्यामुळे, तीन प्रकारच्या संक्लेशांचे शोधन करणारे असल्यामुळे, मूलगीति, अनुगीति आणि संगीति यांच्या भेदाने, त्रिपिटकाच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण करणारे असल्यामुळे, आणि हार, नय व सासनपट्ठान यांच्या प्रभेदाने (तीन प्रकारचे आहे). Catubbidhaṃ catuppaṭisambhidāvisayato catunayadesanato dhammatthadesanāpaṭivedhagambhīrabhāvato ca. Pañcavidhaṃ abhiññeyyādidhammavibhāgato pañcakkhandhaniddesato pañcagatiparicchedato pañcanikāyatthavivaraṇato ca. Chabbidhaṃ chaḷārammaṇavibhāgato chaajjhattikabāhirāyatanavibhāgato ca. Sattavidhaṃ sattaviññāṇaṭṭhitiparicchedato. Navavidhaṃ suttādinavaṅganiddesato. Cuddasavidhaṃ suttādhiṭṭhānavibhāgato. Soḷasavidhaṃ aṭṭhavīsatividhañca sāsanapaṭṭhānappabhedato. Caturāsītisahassavidhaṃ caturāsītisahassadhammakkhandhavicārabhāvatotiādinā nayena pakaraṇavibhāgo veditabbo. चार प्रकारचे आहे: चार पटिसम्भिदांचा (प्रतिसंविदांचा) विषय असल्यामुळे, चार नयांचा (पद्धतींचा) उपदेश करणारे असल्यामुळे, आणि धम्म, अर्थ, देसना व पटिवेध यांच्या गंभीरतेमुळे. पाच प्रकारचे आहे: अभिज्ञेय (जाणून घेण्यायोग्य) इत्यादी धम्मांचे विभाजन करणारे असल्यामुळे, पाच स्कंधांचा निर्देश करणारे असल्यामुळे, पाच गतींचे परिच्छेदन (वर्गीकरण) करणारे असल्यामुळे, आणि पाच निकायांच्या अर्थाचे विवरण करणारे असल्यामुळे. सहा प्रकारचे आहे: सहा आलंबनांचे (विषयांचे) विभाजन करणारे असल्यामुळे, आणि सहा आध्यात्मिक व बाह्य आयतनांचे विभाजन करणारे असल्यामुळे. सात प्रकारचे आहे: सात विज्ञाणस्थितींचे परिच्छेदन करणारे असल्यामुळे. नऊ प्रकारचे आहे: सुत्त इत्यादी नऊ अंगांचा (नवांग बुद्धशासनाचा) निर्देश करणारे असल्यामुळे. चौदा प्रकारचे आहे: सुत्तांच्या अधिष्ठानांचे (आधारांचे) विभाजन करणारे असल्यामुळे. सोळा प्रकारचे आणि अठ्ठावीस प्रकारचे आहे: सासनपट्ठानच्या प्रभेदाने. चौऱ्याऐंशी हजार प्रकारचे आहे: चौऱ्याऐंशी हजार धम्मस्कंधांचा विचार करणारे असल्यामुळे. अशा प्रकारे या प्रकरणाचे वर्गीकरण (विभाग) समजून घ्यावे. Tattha sāsanapariyeṭṭhibhāvatoti sakalaṃ nettippakaraṇaṃ sikkhattayasaṅgahassa navaṅgassa satthusāsanassa atthasaṃvaṇṇanābhāvato. Ariyamaggasampādanatoti [Pg.5] dassanabhūmibhāvanābhūmisampādanato. Vimuttirasatoti sāsanassa amatapariyosānattā vuttaṃ. Byañjanatthavicārabhāvatoti hārabyañjanapadakammanayānaṃ byañjanavicārattā atthapadaatthanayānaṃ atthavicārattā vuttaṃ. Saṅgahavibhāgabhāvo parato āvi bhavissati. Dhammavinayatthasaṃvaṇṇanatoti sakalassāpi pariyattisāsanassa dhammavinayabhāvato vuttaṃ. Lakkhaṇalakkhiyabhāvatoti nettivacanassa lakkhaṇattā udāharaṇasuttānañca lakkhiyattā vuttaṃ. Sabhāgavisabhāganiddesatoti samānajātiyā dhammā sabhāgā, paṭipakkhā visabhāgā, taṃvicārabhāvatoti attho. Sādhāraṇāsādhāraṇadhammavibhāgatoti pahānekaṭṭhasahajekaṭṭhatādisāmaññena ye dhammā yesaṃ dhammānaṃ nāmavatthādinā sādhāraṇā tabbidhuratāya asādhāraṇā ca, taṃvibhāgato duvidhanti attho. त्यामध्ये, 'शासनाचा शोध घेणारे असल्यामुळे' याचा अर्थ: संपूर्ण नेत्तिपकरण हे त्रिशिक्षेचा संग्रह असलेल्या आणि नऊ अंगांनी युक्त असलेल्या शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) शासनाच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण करणारे असल्यामुळे (एक प्रकारचे आहे). 'आर्यमार्ग संपादन करून देणारे' याचा अर्थ: दर्शनभूमी आणि भावनाभूमी संपादन करून देणारे असल्यामुळे. 'विमुक्तिरसयुक्त' हे वचन शासनाचा शेवट अमृतामध्ये (निर्वाणामध्ये) होत असल्यामुळे म्हटले आहे. 'व्यंजन आणि अर्थ यांच्या विचाराने' हे वचन सोळा हार, सहा व्यंजनपदे आणि दोन कम्म नयांच्या व्यंजनविचाराने, आणि सहा अर्थपदे व तीन अर्थ नयांच्या अर्थविचाराने म्हटले आहे. संग्रह आणि विभाग भाव पुढे स्पष्ट होईल. 'धम्म आणि विनय यांच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण करणारे' हे वचन संपूर्ण परियत्ति शासन हे धम्म आणि विनय स्वरूपाचेच असल्यामुळे म्हटले आहे. 'लक्षण आणि लक्ष्य भावामुळे' हे वचन नेत्तीचे वचन हे लक्षण (ओळखण्याचे साधन) असल्यामुळे, आणि उदाहरणादाखल घेतलेली सुत्ते ही लक्ष्य (ज्यावर लक्षण लावायचे आहे) असल्यामुळे म्हटले आहे. 'सभाग आणि विसभाग निर्देश' यामध्ये: समान जातीचे (स्वभावाचे) धम्म हे 'सभाग' आहेत, आणि विरोधी धम्म हे 'विसभाग' आहेत, त्यांचा विचार करणारे असल्यामुळे (दोन प्रकारचे आहे), असा अर्थ आहे. 'साधारण आणि असाधारण धम्मांचे विभाजन' यामध्ये: प्रहाण-एकत्व, सहज-एकत्व इत्यादी समानतेमुळे, जे धम्म ज्या धम्मांशी नाम, वस्तू इत्यादींच्या दृष्टीने साधारण (समान) असतात, आणि त्याच्या अभावामुळे (विरोधाने) असाधारण असतात, त्यांच्या विभाजनाने दोन प्रकारचे आहे, असा अर्थ आहे. Puggalattayaniddesatoti ugghaṭitaññuādi puggalattayaniddesato. Tividhakalyāṇavibhāgatoti ādikalyāṇādivibhāgato. Mūlagītianugītisaṅgītibhedatoti paṭhamaṃ vacanaṃ mūlagīti, vuttasseva atthassa saṅgahagāthā anugīti, taṃtaṃsuttatthayojanavasena vippakiṇṇassa pakaraṇassa saṅgāyanaṃ saṅgīti, sā therassa parato pavattitāti veditabbā, etāsaṃ tissannaṃ bhedato tividhanti attho. Pañcakkhandhaniddesatoti rūpādipañcakkhandhasīlādipañcadhammakkhandhaniddesato pañcavidhanti attho. Suttādhiṭṭhānavibhāgatoti lobhadosamohānaṃ alobhādosāmohānaṃ kāyavacīmanokammānaṃ saddhādipañcindriyānañca vasena cuddasavidhassa suttādhiṭṭhānassa vibhāgavacanato cuddasavidhanti attho. Sesaṃ suviññeyyanti na papañcitaṃ. 'तीन प्रकारच्या पुद्गलांचा निर्देश' म्हणजे: उग्घटितञ्ञू (तीव्र बुद्धीचा) इत्यादी तीन प्रकारच्या पुद्गलांचा निर्देश केल्यामुळे (तीन प्रकारचे आहे). 'तीन प्रकारच्या कल्याणाचे विभाजन' म्हणजे: आदिकल्याण (सुरुवातीचे कल्याण) इत्यादींच्या विभाजनामुळे (तीन प्रकारचे आहे). 'मूलगीति, अनुगीति आणि संगीति यांच्या भेदाने' या वचनात: पहिले वचन म्हणजे 'मूलगीति' होय, सांगितलेल्याच अर्थाची संग्रह गाथा म्हणजे 'अनुगीति' होय, त्या त्या सुत्तांच्या अर्थाच्या योजनेनुसार, विखुरलेल्या प्रकरणाचे एकत्र गायन (संकलन) करणे म्हणजे 'संगीति' होय. ती (संगीति) थेरांच्या (महाकच्चायनांच्या) नंतर प्रवृत्त झाली असे समजावे. या तिन्हींच्या भेदाने three प्रकारचे आहे, असा अर्थ आहे. 'पाच स्कंधांचा निर्देश' म्हणजे: रूप इत्यादी पाच उपादानस्कंध आणि शील इत्यादी पाच धम्मस्कंधांचा निर्देश केल्यामुळे पाच प्रकारचे आहे, असा अर्थ आहे. 'सुत्तांच्या अधिष्ठानांचे विभाजन' म्हणजे: लोभ-दोष-मोह, अलोभ-अदोष-अमोह, काय-वचन-मन यांचे कर्म, आणि श्रद्धा इत्यादी पाच इंद्रिये यांच्या प्रभावाने, चौदा प्रकारच्या सुत्त-अधिष्ठानांचे विभाजन सांगितल्यामुळे चौदा प्रकारचे आहे, असा अर्थ आहे. उर्वरित भाग समजण्यास सोपा असल्यामुळे त्याचा विस्तार केला नाही. 1. Saṅgahavāravaṇṇanā १. संग्रहवार-वर्णना Evaṃ anekabhedavibhatte nettippakaraṇe yadidaṃ vuttaṃ ‘‘saṅgahavibhāgavāravasena duvidha’’nti, tattha saṅgahavāro ādi. Tassāpi ‘‘yaṃ loko pūjayate’’ti ayaṃ gāthā ādi. Tattha yanti aniyamato upayoganiddeso, tassa ‘‘tassā’’ti iminā niyamanaṃ veditabbaṃ. Lokoti kattuniddeso. Pūjayateti kiriyāniddeso. Salokapāloti kattuvisesanaṃ. Sadāti kālaniddeso. Namassati cāti upacayena kiriyāniddeso[Pg.6]. Tassāti sāminiddeso. Etanti paccattaniddeso. Sāsanavaranti paccattaniddesena niddiṭṭhadhammanidassanaṃ. Vidūhīti karaṇavacanena kattuniddeso. Ñeyyanti kammavācakakiriyāniddeso. Naravarassāti ‘‘tassā’’ti niyametvā dassitassa sarūpato dassanaṃ. अशा प्रकारे अनेक भेदांनी विभागलेल्या नेत्तिपकरणामध्ये, जे हे म्हटले आहे की, 'संग्रहवार आणि विभागवार यांच्या रूपाने दोन प्रकारचे आहे', त्यामध्ये संग्रहवार हा पहिला (आदि) आहे. त्याचाही 'यं लोको पूजयते' ही गाथा पहिली (आदि) आहे. त्यामध्ये 'यं' हा शब्द अनियमाने द्वितीया विभक्तीचा (उपयोग निर्देश) दर्शक आहे, त्याचा 'तस्स' (त्याच्या) या शब्दाने नियमन (निश्चिती) समजावे. 'लोको' हा कर्त्याचा निर्देश (कर्तृनिर्देश) आहे. 'पूजयते' हा क्रियेचा निर्देश (क्रियानिर्देश) आहे. 'सलोकपालो' हे कर्त्याचे विशेषण (कर्तृविशेषण) आहे. 'सदा' हा काळाचा निर्देश (कालनिर्देश) आहे. 'नमस्सति च' हा शब्द समुच्चयार्थक 'च' कारासहित क्रियेचा निर्देश आहे. 'तस्स' हा षष्ठी विभक्तीचा (स्वामीनिर्देश) दर्शक आहे. 'एतं' हा प्रथमा विभक्तीचा (पच्चत्त निर्देश) दर्शक आहे. 'सासनवरं' हे प्रथमा विभक्तीच्या निर्देशाने दर्शविलेल्या धम्माचे निदर्शन (स्पष्टीकरण) आहे. 'विदूहि' हा तृतीया विभक्तीने (करण वचनाने) कर्त्याचा निर्देश आहे. 'ञेय्यं' हा कर्मवाचक क्रियेचा निर्देश आहे. 'नरवरस्स' हे 'तस्स' या शब्दाने निश्चित करून दर्शविलेल्या अर्थाचे प्रत्यक्ष (स्वरूपतः) दर्शन आहे. Tattha lokiyanti ettha puññāpuññāni tabbipāko cāti loko, pajā, sattanikāyoti attho. Loka-saddo hi jātisaddatāya sāmaññavasena niravasesato satte saṅgaṇhāti. Kiñcāpi hi lokasaddo saṅkhārabhājanesupi diṭṭhappayogo, pūjanakiriyāyogyabhūtatāvasena pana sattalokavacano eva idha gahitoti daṭṭhabbaṃ. Pūjayateti mānayati, apacāyatīti attho. त्यामध्ये 'लोकीयन्ति' (जेथे राहतात) यावरून: येथे पुण्य-अपुण्य आणि त्यांचा विपाक (फळ) राहतात, म्हणून तो 'लोको' (लोक) होय. याचा अर्थ 'प्रजा' किंवा 'सत्त्वनिकाय' (प्राणीमात्र) असा आहे. कारण 'लोक' हा शब्द जातिवाचक असल्यामुळे सामान्य रूपाने सर्व सत्त्वांना (प्राण्यांना) निरवशेषपणे सामावून घेतो. जरी 'लोक' या शब्दाचा प्रयोग संस्कारलोक आणि भाजनलोक (अवकाशलोक) यांच्यासाठीही होत असलेला दिसत असला, तरीही पूजनाच्या क्रियेला योग्य असल्यामुळे येथे केवळ 'सत्त्वलोक' वाचक शब्दच ग्रहण केला आहे, असे समजावे. 'पूजयते' म्हणजे आदर करतो, सन्मान करतो, असा अर्थ आहे. Lokaṃ pālentīti lokapālā, cattāro mahārājāno. Lokiyā pana indayamavaruṇakuverā lokapālāti vadanti. Saha lokapālehīti salokapālo, ‘‘loko’’ti iminā tulyādhikaraṇaṃ. Atha vā issariyādhipaccena taṃtaṃsattalokassa pālanato rakkhaṇato khattiyacatumahārājasakkasuyāmasantusitasunimmitaparanimmitavasavattimahābrahmādayo lokapālā. Tehi saha taṃtaṃsattanikāyo salokapālo lokoti vutto. Atha vā ‘‘dveme, bhikkhave, sukkā dhammā lokaṃ pālentī’’ti (a. ni. 2.9; itivu. 42) vacanato hirottappadhammā lokapālā. Tehi samannāgato loko salokapālo. Hirottappasampannā hi pāpagarahino sappurisā dhammacchandavantatāya bhagavati pūjānamakkāraparā hontīti. जे लोकांचे रक्षण करतात ते 'लोकपाल' होत, म्हणजेच चार महाराज (चातुर्महाराजिका देव). परंतु, लौकिक आचार्य इंद्र, यम, वरुण आणि कुबेर यांना 'लोकपाल' म्हणतात. लोकपालांसह जो आहे तो 'सलोकपाल' होय, हा शब्द 'लोको' (लोक) या पदाशी समान अधिकरण (समान अर्थ असलेला) आहे. अथवा, ऐश्वर्य आणि अधिपत्य यांमुळे त्या-त्या प्राणीलोकांचे पालन व रक्षण करत असल्यामुळे क्षत्रिय, चार महाराज, शक्र, सुयाम, संतुषित, सुनिर्मित, परनिर्मितवसवर्ती आणि महाब्रह्मा इत्यादी 'लोकपाल' होत. त्यांच्यासह असलेला तो-तो प्राणीसमूह म्हणजे 'सलोकपाल लोक' असे म्हटले जाते. अथवा, “भिक्खून्नों, हे दोन शुक्ल धर्म लोकांचे रक्षण करतात” या वचनानुसार 'हिरी' (लज्जा) आणि 'ओत्तप्प' (भय) हे धर्म 'लोकपाल' होत. त्यांच्याशी युक्त असलेला लोक म्हणजे 'सलोकपाल' होय. कारण, हिरी आणि ओत्तप्प यांनी युक्त असलेले, पापाची निंदा करणारे सत्पुरुष धर्माविषयीच्या इच्छेमुळे भगवंतांची पूजा व नमस्कार करण्यात तत्पर असतात. Sadāti sabbakālaṃ rattiñceva divā ca, sadāti vā bhagavato dharamānakāle tato parañca. Atha vā sadāti abhinīhārato paṭṭhāya yāva sāsanantaradhānā, tato parampi vā. Mahābhinīhārato paṭṭhāya hi mahābodhisattā bodhiyā niyatatāya buddhaṅkurabhūtā sadevakassa lokassa pūjanīyā ceva vandanīyā ca honti. Yathāha bhagavā sumedhabhūto – 'सदा' म्हणजे सर्वकाळ, रात्री आणि दिवसासुद्धा. अथवा 'सदा' म्हणजे भगवंतांच्या हयातीत आणि त्यानंतरही. अथवा 'सदा' म्हणजे बुद्धत्वाचा संकल्प केल्यापासून तो बुद्धशासन अंतर्धान पावेपर्यंत आणि त्यानंतरही. कारण, महान संकल्पापासून घेऊन बोधीसाठी निश्चित असल्यामुळे, बुद्ध अंकुर (भावी बुद्ध) झालेले महाबोधिसत्व हे देवांसह संपूर्ण लोकांचे पूजनीय आणि वंदनीय असतात. जसे सुमेध तापस असताना भगवंतांनी म्हटले होते - ‘‘Dīpaṅkaro lokavidū, āhutīnaṃ paṭiggaho; Mama kammaṃ pakittetvā, dakkhiṇaṃ pādamuddhari. “तिन्ही लोकांचे ज्ञाते (लोकविदू) आणि आहुतींचे (दानांचे) स्वीकारकर्ते असणाऱ्या दीपंकर बुद्धांनी माझ्या कर्माची प्रशंसा करून (आणि भविष्यातील कर्माच्या फळाचे भाकीत करून) आपला उजवा पाय उचलला. ‘‘Ye [Pg.7] tatthāsuṃ jinaputtā, padakkhiṇamakaṃsu maṃ; Devā manussā asurā ca, abhivādetvāna pakkamu’’nti. (bu. vaṃ. 2.75-76); “तेथे जे कोणी जिनपुत्र (बुद्धपुत्र) होते, त्या सर्वांनी मला प्रदक्षिणा घातली. देव, मनुष्य आणि असुर यांनी मला अभिवादन केले आणि ते निघून गेले.” Namassati cāti keci kesañci pūjāsakkārādīni karontāpi tesaṃ apākaṭaguṇatāya namakkāraṃ na karonti, na evaṃ bhagavato, yathābhūtaabbhuggatakittisaddatāya pana bhagavantaṃ sadevako loko pūjayati ceva namassati cāti attho. ‘‘Sadā naramanusso’’ti keci paṭhanti, taṃ na sundaraṃ. Tassāti yaṃ sadevako loko pūjayati ceva namassati ca, tassa. Etanti idāni vattabbaṃ buddhiyaṃ viparivattamānaṃ sāmaññena dasseti. Sāsanavaranti taṃ sarūpato dasseti. Tattha diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi yathārahaṃ satte sāsati vineti etenāti sāsanaṃ, tadeva ekantaniyyānaṭṭhena anaññasādhāraṇaguṇatāya ca uttamaṭṭhena taṃtaṃabhipatthitasamiddhihetutāya paṇḍitehi varitabbato vā varaṃ, sāsanameva varanti sāsanavaraṃ. Vidūhīti yathāsabhāvato kammakammaphalāni kusalādibhede ca dhamme vidantīti vidū, paṇḍitamanussā, tehi. Ñātabbaṃ, ñāṇamarahatīti vā ñeyyaṃ. Naravarassāti purisavarassa, aggapuggalassāti attho. 'नमस्सति च' (आणि नमस्कार करतो) याविषयी - काही लोक इतरांचे पूजा-सत्कार इत्यादी करत असले, तरी त्यांच्या गुणांच्या अप्रसिद्धतेमुळे त्यांना नमस्कार करत नाहीत. भगवंतांच्या बाबतीत असे नाही. तर, त्यांच्या यथार्थ आणि सर्वत्र पसरलेल्या कीर्तीमुळे देवांसह संपूर्ण लोक भगवंतांची पूजाही करतात आणि त्यांना नमस्कारही करतात, असा अर्थ आहे. काही लोक 'सदा' ऐवजी 'सदा नरमनुस्सो' असा पाठ वाचतात, तो योग्य नाही. 'तस्स' (त्याच्या) म्हणजे ज्याची देवांसह संपूर्ण लोक पूजा करतात आणि नमस्कार करतात, त्याच्या. 'एतं' (हे) या पदाने आता सांगण्यात येणारा आणि बुद्धीमध्ये फिरत असलेला अर्थ सामान्य रूपाने दर्शवला आहे. 'सासनवरं' (उत्कृष्ट शासन) या पदाने तो अर्थ प्रत्यक्ष रूपाने दर्शवला आहे. त्यामध्ये, ज्याच्याद्वारे प्राण्यांना त्यांच्या योग्यतेनुसार ऐहिक (दृष्टधार्मिक), पारलौकिक (सांपरायिक) आणि परमार्थिक हिताचा उपदेश केला जातो व त्यांना सन्मार्गावर आणले जाते, ते 'शासन' होय. तेच शासन निश्चितपणे संसारातून मुक्त करणारे असल्यामुळे, इतरांमध्ये नसलेल्या असाधारण गुणांनी युक्त असल्यामुळे आणि उत्तम अर्थाने युक्त असल्यामुळे, किंवा त्या-त्या इच्छित गोष्टींच्या सिद्धीचे कारण असल्यामुळे पंडितांद्वारे स्वीकारले जाण्यास योग्य असल्यामुळे 'वर' (श्रेष्ठ) आहे. शासनच श्रेष्ठ आहे म्हणून ते 'शासनवर' होय. 'विदूहि' म्हणजे जे स्वभावतः कर्म आणि कर्माचे फळ तसेच कुशल इत्यादी भेदांनी युक्त असणारे धर्म जाणतात ते 'विदू' (पंडित मनुष्य) होत, त्यांच्याद्वारे. जाणले जाण्यास योग्य किंवा ज्ञानास पात्र असणारे ते 'ज्ञेय' होय. 'नरवरस्स' म्हणजे श्रेष्ठ पुरुषाच्या, अग्रपुद्गलाच्या (सर्वश्रेष्ठ व्यक्तीच्या), असा अर्थ आहे. Idaṃ vuttaṃ hoti – yo anaññasādhāraṇamahākaruṇāsabbaññutaññāṇādiguṇavisesayogena sadevakena lokena pūjanīyo namassanīyo ca bhagavā arahaṃ sammāsambuddho, tassa loke uttamapuggalassa etaṃ idāni amhehi vibhajitabbahāranayapaṭṭhānavicāraṇavisayabhūtaṃ sāsanaṃ ādikalyāṇatādiguṇasampattiyā varaṃ aggaṃ uttamaṃ nipuṇañāṇagocaratāya paṇḍitavedanīyamevāti. Bhagavato hi vacanaṃ ekagāthāmattampi saccapaṭiccasamuppādakhandhāyatanadhātindriyasatipaṭṭhānādisabhāvadhammaniddhāraṇakkhamatāya soḷasahārapañcanayasoḷasaaṭṭhavīsatividhapaṭṭhānavicārayogyabhāvena ca paramagambhīraṃ atthato agādhapāraṃ saṇhasukhumañāṇavisayamevāti. Tenevāha – ‘‘paññavantassāyaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo duppaññassā’’ti (dī. ni. 3.358; a. ni. 8.30). Atha vā bhagavato sāsanaṃ pariññākkamena lakkhaṇāvabodhappaṭipattiyā suññatamukhādīhi ogāhitabbattā aviññūnaṃ supinantenapi na visayo hotīti āha – ‘‘vidūhi ñeyya’’nti. Tathā ca vuttaṃ – ‘‘etu viññū puriso’’tiādi. याचा हा अभिप्राय आहे - जे इतरांमध्ये नसलेली महाकरुणा, सर्वज्ञता-ज्ञान इत्यादी विशेष गुणांच्या योगाने देवांसह संपूर्ण लोकांद्वारे पूजनीय आणि वंदनीय असणारे भगवान अर्हत सम्यक्संबुद्ध आहेत, त्या जगातील उत्तम पुरुष असणाऱ्या भगवंतांचे हे शासन, जे आता आमच्याद्वारे विश्लेषण केल्या जाणाऱ्या हार, नय आणि प्रस्थान यांच्या विचाराचा विषय बनले आहे, आदिकल्याण इत्यादी गुणांच्या समृद्धीमुळे श्रेष्ठ, अग्र आणि उत्तम आहे, आणि सूक्ष्म ज्ञानाचा विषय असल्यामुळे केवळ पंडितांद्वारेच जाणले जाण्यासारखे आहे, असे म्हटले आहे. कारण, भगवंतांचे वचन एका गाथेपुरते असले तरीही, सत्य, प्रतीत्यसमुत्पाद, स्कंध, आयतन, धातू, इंद्रिय, स्मृतिप्रस्थान इत्यादी स्वभावधर्मांचे प्रतिपादन करण्यास समर्थ असल्यामुळे, आणि सोळा हार, पाच नय, सोळा व अठ्ठावीस प्रकारच्या प्रस्थानांच्या विचारासाठी योग्य असल्यामुळे, अर्थाच्या दृष्टीने अत्यंत गंभीर, अथांग आणि सूक्ष्म व तीक्ष्ण ज्ञानाचाच विषय आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - “हा धर्म प्रज्ञावंतांसाठी आहे, हा धर्म प्रज्ञाहीनांसाठी नाही.” अथवा, भगवंतांचे शासन हे परिज्ञा-क्रमाने, लक्षणांच्या आकलनाच्या आचरणाने आणि शून्यतामुख इत्यादींद्वारे समजून घेण्यासारखे असल्यामुळे, अज्ञान्यांच्या स्वप्नातही ते समजणे शक्य नाही, म्हणून “पंडितांद्वारे जाणले जाण्यासारखे” असे म्हटले आहे. आणि तसेच म्हटले आहे - “प्रज्ञावंत मनुष्याने यावे...” इत्यादी. Apare [Pg.8] pana ‘‘taṃ tassa sāsanavara’’nti paṭhanti, tesaṃ matena yaṃ-saddo sāsana-saddena samānādhikaraṇoti daṭṭhabbo. Idaṃ vuttaṃ hoti yaṃ sāsanavaraṃ salokapālo loko pūjayati namassati ca, taṃ sāsanavaraṃ vidūhi ñātabbanti. Imasmiñca naye lokapāla-saddena bhagavāpi vuccati. Bhagavā hi lokaggatāyakattā nippariyāyena lokapālo, tasmā ‘‘tassā’’ti lokapālassa satthunoti attho. Salokapāloti cettha lokapāla-saddo guṇībhūtopi satthuvisayattā sāsana-saddāpekkhatāya sāmibhāvena sambandhīvisesabhūto padhānabhūto viya paṭiniddesaṃ arahatīti. परंतु, इतर आचार्य 'तं तस्स सासनवरं' असा पाठ वाचतात. त्यांच्या मते 'यं' हा शब्द 'सासन' या शब्दाशी समान अधिकरण आहे असे समजावे. याचा अर्थ असा आहे की, ज्या श्रेष्ठ शासनाची लोकपालांसह संपूर्ण लोक पूजा व नमस्कार करतात, ते श्रेष्ठ शासन पंडितांनी जाणून घ्यावे. आणि या मतानुसार 'लोकपाल' या शब्दाने भगवंतांनाही म्हटले जाते. कारण, भगवंत हे लोकांचे सर्वश्रेष्ठ नायक असल्यामुळे मुख्य रूपाने 'लोकपाल' होत. म्हणून 'तस्स' (त्याच्या) म्हणजे लोकपाल असणाऱ्या शास्त्यांचे (गुरूंचे), असा अर्थ आहे. 'सलोकपालो' यामध्ये 'लोकपाल' हा शब्द गौण झाला असला, तरी तो शास्त्यांच्या संदर्भात असल्यामुळे, शासन शब्दाच्या अपेक्षेने स्वामीभावाने संबंध दर्शवणारा विशेष संबंध बनल्यामुळे, मुख्य शब्दाप्रमाणे 'तस्स' या पदाने पुन्हा निर्देश करण्यास योग्य ठरतो, असे समजावे. Kathaṃ pana sayaṃ dhammassāmī bhagavā dhammaṃ pūjayatīti? Nāyaṃ virodho. Dhammagaruno hi buddhā bhagavanto, te sabbakālaṃ dhammaṃ apacāyamānāva viharantīti. Vuttañhetaṃ – ‘‘yaṃnūnāhaṃ yvāyaṃ dhammo mayā abhisambuddho, tameva dhammaṃ sakkatvā garuṃ katvā upanissāya vihareyya’’nti (saṃ. ni. 1.173; a. ni. 4.21). पण स्वतः धर्मस्वामी असूनही भगवान धर्माची पूजा कशी करतात? यात कोणताही विरोध नाही. कारण, बुद्ध भगवंत हे धर्मालाच श्रेष्ठ मानणारे असतात, ते सर्वकाळ धर्माचा आदर करतच विहार करतात. कारण असे म्हटले आहे - “मी ज्या धर्माचा साक्षात्कार केला आहे, त्याच धर्माचा सत्कार करून, त्याला गुरु मानून, त्याचाच आश्रय घेऊन मी विहार करेन.” Api ca bhagavato dhammapūjanā sattasattāhappaṭipattiādīhi dīpetabbā. Dhammassāmīti ca dhammena sadevakassa lokassa sāmīti attho, na dhammassa sāmīti. Evampi namassatīti vacanaṃ na yujjati. Na hi bhagavā kañci namassatīti, esopi niddoso. Na hi namassatīti padassa namakkāraṃ karotīti ayameva attho, atha kho garukaraṇena tanninno tappoṇo tappabbhāroti ayampi attho labbhati. Bhagavā ca dhammagarutāya sabbakālaṃ dhammaninnapoṇapabbhārabhāvena viharatīti. Ayañca attho ‘‘yena sudaṃ svāhaṃ niccakappaṃ viharāmī’’ti (ma. ni. 1.387) evamādīhi suttapadehi dīpetabbo. ‘‘Vidūhi neyya’’ntipi pāṭho, tassa paṇḍitehi saparasantānesu netabbaṃ pāpetabbanti attho. Tattha attasantāne pāpanaṃ bujjhanaṃ, parasantāne bodhananti daṭṭhabbaṃ. शिवाय, भगवंतांची धम्मपूजा सात सप्ताहांच्या प्रतिपत्ती (साधना) इत्यादींद्वारे दर्शविली पाहिजे. 'धम्मसामी' (धम्मस्वामी) या पदाचा अर्थ धम्माद्वारे देवलोकासहित सर्व जगाचा स्वामी असा आहे, धम्माचा स्वामी असा नाही. असे असूनही 'नमसती' (नमस्कार करतो) हा शब्द योग्य वाटत नाही. कारण भगवंत कोणालाही नमस्कार करत नाहीत, तरीही हा शब्दप्रयोग दोषरहित आहे. कारण 'नमसती' या पदाचा केवळ 'नमस्कार करतो' असाच अर्थ नाही, तर आदरपूर्वक त्या धम्माकडे झुकलेला, प्रवण झालेला, लीन झालेला असाही अर्थ प्राप्त होतो. आणि भगवंत धम्माचा आदर करत असल्यामुळे सर्वकाळ धम्माकडे झुकलेले, प्रवण आणि लीन होऊन विहरतात. आणि हा अर्थ "ज्या धम्माचा आदर करत मी नेहमी विहरतो" इत्यादी सुत्तपदांद्वारे स्पष्ट केला पाहिजे. "विदूहि नेय्यं" असाही पाठ आहे, त्याचा अर्थ 'पंडितांनी स्वतःच्या आणि इतरांच्या चित्तसंततीमध्ये नेण्यासारखा किंवा प्राप्त करून देण्यासारखा' असा आहे. त्यामध्ये स्वतःच्या चित्तसंततीमध्ये प्राप्त करणे म्हणजे 'बोध' (जाणून घेणे) आणि इतरांच्या चित्तसंततीमध्ये प्राप्त करणे म्हणजे 'बोधन' (शिकवणे) असे समजावे. Evaṃ bhagavato sadevakassa lokassa pūjanīyavandanīyabhāvo aggapuggalabhāvo ca vuccamāno guṇavisiṭṭhataṃ dīpeti, sā ca guṇavisiṭṭhatā mahābodhiyā veditabbā. Āsavakkhayañāṇapadaṭṭhānañhi sabbaññutaññāṇaṃ sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānañca āsavakkhayañāṇaṃ ‘‘mahābodhī’’ti vuccati. Sā aviparītadhammadesanato tathāgate suppatiṭṭhitāti viññāyati[Pg.9]. Na hi savāsananiravasesakilesappahānaṃ anāvaraṇañāṇañca vinā tādisī dhammadesanā sambhavati. Iccassa catuvesārajjayogo. Tena dasabalachaasādhāraṇañāṇaaṭṭhārasāveṇikabuddhadhammādisakalasabbaññuguṇapāripūrī pakāsitā hoti. Etādisī ca guṇavibhūti mahākaruṇāpubbaṅgamaṃ abhinīhārasampattiṃ purassaraṃ katvā sampāditaṃ samattiṃsapāramisaṅkhātaṃ puññañāṇasambhāramantarena na upalabbhatīti hetusampadāpi atthato vibhāvitā hotīti evaṃ bhagavato tīsupi avatthāsu sabbasattānaṃ ekantahitappaṭilābhahetubhūtā ādimajjhapariyosānakalyāṇā niravasesā buddhaguṇā imāya gāthāya pakāsitāti veditabbaṃ. अशा प्रकारे, देवलोकासह सर्व जगासाठी भगवंतांची पूजनीयता, वंदनीयता आणि त्यांचे सर्वश्रेष्ठ पुद्गलत्व (अग्रपुद्गलत्व) सांगितले जात असताना त्यांच्या गुणांचे वैशिष्ट्य प्रकट होते. आणि ते गुणवैशिष्ट्य 'महाबोधी' द्वारे समजून घेतले पाहिजे. आसवांचा क्षय करणाऱ्या ज्ञानाचे (आसवक्खयज्ञान) अधिष्ठान असलेले सर्वज्ञता-ज्ञान (सब्बञ्ञुतञ्ञाण) आणि सर्वज्ञता-ज्ञानाचे अधिष्ठान असलेले आसवक्षय-ज्ञान यालाच 'महाबोधी' असे म्हटले जाते. ती (महाबोधी) यथार्थ धम्मदेशनेद्वारे तथागतांमध्ये सुप्रतिष्ठित आहे असे जाणले जाते. कारण वासनांसह सर्व क्लेशांचा समूळ नाश आणि अनावरण-ज्ञान (अनावरणञाण) यांच्याशिवाय अशी धम्मदेशना संभवत नाही. यामुळे त्यांचे चार वैशारद्य (चतुवेसारज्ज) युक्त होतात. याद्वारे दहा बले (दसबल), सहा असाधारण ज्ञाने (छअसाधारणञाण), अठरा आवेणिक बुद्धधम्म इत्यादी संपूर्ण सर्वज्ञता गुणांची परिपूर्णता प्रकाशित होते. आणि अशी गुणविभूती महाकरुणेला अग्रभागी ठेवून, अभिनिहार संपत्तीला पुढे करून संपादन केलेल्या, तीस पारमितांनी युक्त अशा पुण्य-ज्ञान संभाराशिवाय प्राप्त होऊ शकत नाही, म्हणून 'हेतुसंपदा' देखील अर्थतः स्पष्ट होते. अशा प्रकारे, भगवंतांच्या तिन्ही अवस्थांमध्ये सर्व प्राण्यांच्या एकांत हितप्राप्तीचे कारण असलेले, आदी-मध्य-अंत कल्याणकारी असे संपूर्ण बुद्धगुण या गाथेद्वारे प्रकाशित झाले आहेत, असे समजावे. Dutiyanaye pana yasmā sikkhattayasaṅgahaṃ saphalaṃ ariyamaggasāsanaṃ tassa ārammaṇabhūtañca amatadhātuṃ tadadhigamūpāyañca pubbabhāgapaṭipattisāsanaṃ tadatthaparidīpanañca pariyattisāsanaṃ yathārahaṃ saccābhisamayavasena abhisamento svākkhātatādiguṇavisesayuttataṃ manasikaronto sakkaccaṃ savanadhāraṇaparipucchādīhi paricayaṃ karonto ca sadevako loko pūjayati nāma. Lokanātho ca sammāsambodhippattiyā veneyyānaṃ sakkaccaṃ dhammadesanena ‘‘ariyaṃ vo, bhikkhave, sammāsamādhiṃ desessāmi’’ (ma. ni. 3.136; saṃ. ni. 5.28; peṭako. 24), ‘‘maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho’’ (dha. pa. 273; kathā. 872; netti. 125; peṭako. 30), ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā, virāgo tesaṃ aggamakkhāyati’’ (itivu. 90; a. ni. 4.34), ‘‘khayaṃ virāgaṃ amataṃ paṇītaṃ’’ (khu. pā. 6.4; su. ni. 227), ‘‘ekāyano ayaṃ, bhikkhave, maggo sattānaṃ visuddhiyā’’ (dī. ni. 2.373; ma. ni. 1.106; saṃ. ni. 5.367), ‘‘dhammaṃ vo, bhikkhave, desessāmi ādikalyāṇa’’ntiādīhi (ma. ni. 3.420; netti. 5) vacanehi thomanena ca pūjayati nāma. Tasmā sāsanavarassa pūjanīyabhāvo idha vuccamāno anavasesato dhammaguṇe dīpetīti ye ariyabhāvādayo niyyānādayo khayavirāgādayo madanimmadanādayo asaṅkhatādayo svākkhātatādayo ādikalyāṇatādayo ca anekehi suttapadehi paveditā aneke dhammaguṇā, te niravasesato imāya gāthāya pakāsitāti veditabbā. दुसऱ्या पद्धतीनुसार, ज्या अर्थी देवलोकासह सर्व लोक तीन शिक्षांचा (सिक्खत्तय) संग्रह असलेल्या, फलसहित अशा आर्यमार्ग शासनाची, आणि त्याचे आलंबन असलेल्या अमृतधातूची (निर्वाण), आणि त्याच्या प्राप्तीचा उपाय असलेल्या पूर्वभाग-प्रतिपत्ती शासनाची, आणि त्याचा अर्थ स्पष्ट करणाऱ्या परियत्ती शासनाची योग्य प्रकारे सत्याचा साक्षात्कार करण्याच्या द्वारे जाणत, सुआख्यात (स्वाक्खात) इत्यादी विशेष गुणांनी युक्त असलेल्या धम्माचे मनन करत, आणि आदरपूर्वक श्रवण, धारण, परिपृच्छा इत्यादींद्वारे सराव करत पूजा करतात. आणि लोकनाथ (बुद्ध) देखील सम्यक्संबोधी प्राप्त केल्यामुळे विनेय जनांना आदरपूर्वक धम्मदेशनेद्वारे - "भिक्खूंनो, मी तुम्हाला आर्य सम्यक्समाधीचा उपदेश करीन", "मार्गांमध्ये अष्टांगिक मार्ग श्रेष्ठ आहे", "भिक्खूंनो, जितके काही संस्कृत किंवा असंस्कृत धम्म आहेत, त्यामध्ये विराग श्रेष्ठ म्हटला जातो", "क्षय, विराग, अमृत आणि प्रणीत", "भिक्खूंनो, प्राण्यांच्या विशुद्धीसाठी हा एकच मार्ग आहे", "भिक्खूंनो, मी तुम्हाला आदी-कल्याणकारी धम्माचा उपदेश करीन" इत्यादी वचनांद्वारे आणि स्तुतीद्वारे पूजा करतात. म्हणून, या गाथेत सांगितलेला श्रेष्ठ शासनाचा पूजनीय भाव संपूर्णपणे धम्मगुणांना प्रकट करतो. अशा प्रकारे, जे आर्यभाव इत्यादी, निय्यान (मुक्ती) इत्यादी, क्षय-विराग इत्यादी, मद-निम्मदन (मद-मर्दन) इत्यादी, असंस्कृत इत्यादी, सुआख्यातत्व इत्यादी आणि आदी-कल्याणत्व इत्यादी अनेक सुत्तपदांद्वारे उपदेशिलेले अनेक धम्मगुण आहेत, ते सर्व या गाथेने पूर्णपणे प्रकाशित केले आहेत, असे समजावे. Yasmā [Pg.10] pana ariyasaccappaṭivedhena samugghāṭitasammohāyeva paramatthato paṇḍitā bālyādisamatikkamanato, tasmā bhāvitalokuttaramaggā sacchikatasāmaññaphalā ca ariyapuggalā visesato vidūti vuccanti. Te hi yathāvuttasāsanavaraṃ aviparītato ñātuṃ netuñca saparasantāne sakkuṇantīti aṭṭhaariyapuggalasamūhassa paramatthasaṅghassāpi idha gahitattā ye suppaṭipannatādayo anekehi suttapadehi saṃvaṇṇitā ariyasaṅghaguṇā, tepi niravasesato idha pakāsitāti veditabbā. परंतु, ज्या अर्थी आर्य सत्यांच्या साक्षात्काराने ज्यांचा मोह समूळ नष्ट झाला आहे, तेच मूर्खत्व इत्यादींचा अतिरेक ओलांडल्यामुळे परमार्थतः 'पंडित' (विद्वान) आहेत; म्हणूनच, ज्यांनी लोकोत्तर मार्गाची भावना केली आहे आणि श्रामण्यफलाचा साक्षात्कार केला आहे, अशा आर्य पुद्गलांना विशेषतः 'विदू' (ज्ञानी) म्हटले जाते. कारण ते वर सांगितलेल्या श्रेष्ठ शासनाला यथार्थपणे जाणण्यास आणि स्वतःच्या व इतरांच्या चित्तसंततीमध्ये नेण्यास समर्थ असतात. म्हणून, आठ प्रकारच्या आर्य पुद्गलांचा समूह असलेल्या परमार्थ संघाचेही येथे ग्रहण केले असल्यामुळे, जे 'सुप्रतिपन्न' (सुप्पटिपन्न) इत्यादी अनेक सुत्तपदांद्वारे वर्णन केलेले आर्यसंघाचे गुण आहेत, ते देखील येथे पूर्णपणे प्रकाशित झाले आहेत, असे समजावे. Evaṃ paṭhamagāthāya sātisayaṃ ratanattayaguṇaparidīpanaṃ katvā idāni – अशा प्रकारे पहिल्या गाथेद्वारे त्रिरत्नांच्या गुणांचे अतिशय उत्कृष्टपणे प्रकटीकरण करून, आता – ‘‘Sabbapāpassa akaraṇaṃ, kusalassa upasampadā; Sacittapariyodapanaṃ, etaṃ buddhāna sāsana’’nti. (dī. ni. 2.90; dha. pa. 183; netti. 30, 50, 116, 124) – “सर्व पापांचा अकरण (न करणे), कुशलाची उपसंपदा (संपादन करणे), आणि स्वतःच्या चित्ताचे परिशोधन (शुद्ध करणे) - हे बुद्धांचे शासन आहे.” Vacanato saṅkhepato sikkhattayasaṅgahaṃ sāsanaṃ, taṃ pana sikkhattayaṃ ñāṇavisesavisayabhāvabhedato avatthābhedato ca tividhaṃ hoti. Kathaṃ? Sutamayañāṇagocaro ca yo ‘‘pariyattisaddhammo’’ti vuccati. Cintāmayañāṇagocaro ca yo ākāraparivitakkadiṭṭhinijjhānakkhantīhi gahetabbākāro vimuttāyatanaviseso ‘‘paṭipattisaddhammo’’ti vuccati. Vipassanāñāṇādisahagato bhāvanāmayañāṇagocaro ca yo ‘‘paṭivedhasaddhammo’’ti vuccati. Evaṃ tividhampi sāsanaṃ sāsanavaranti padena saṅgaṇhitvā tattha yaṃ paṭhamaṃ, taṃ itaresaṃ adhigamūpāyoti sabbasāsanamūlabhūtaṃ attano pakaraṇassa ca visayabhūtaṃ pariyattisāsanameva tāva saṅkhepato vibhajanto ‘‘dvādasa padānī’’ti gāthamāha. या वचनानुसार, संक्षेपाने शासन हे तीन शिक्षांचा (सिक्खत्तय) संग्रह आहे. आणि त्या three शिक्षा ज्ञानाच्या विशेष विषयांच्या भेदाने आणि अवस्थेच्या भेदाने तीन प्रकारच्या आहेत. कशा प्रकारे? श्रुतमय ज्ञानाचा जो विषय आहे, त्याला 'परियत्ति सद्धम्म' असे म्हटले जाते. चिंतामय ज्ञानाचा जो विषय आहे, जो आकार-परिवितर्क, दृष्टी-निध्यान आणि क्षंती (स्वीकृती) याद्वारे ग्रहण करण्यायोग्य स्वरूपाचा असून विमुक्तीच्या आयतनांचा विशेष आहे, त्याला 'प्रतिपत्ती सद्धम्म' (पटिपत्तिसद्धम्मो) असे म्हटले जाते. आणि विपश्यना ज्ञान इत्यादींनी युक्त असलेला जो भावनामय ज्ञानाचा विषय आहे, त्याला 'प्रतिवेध सद्धम्म' (पटिवेदसद्धम्मो) असे म्हटले जाते. अशा प्रकारे, तिन्ही प्रकारच्या शासनाला 'सासनवरं' (श्रेष्ठ शासन) या पदाने समाविष्ट करून, त्यापैकी जे पहिले (परियत्ती शासन) आहे, ते इतरांच्या प्राप्तीचा उपाय असल्यामुळे, सर्व शासनाचे मूळ कारण असलेल्या आणि स्वतःच्या या ग्रंथाचा विषय असलेल्या 'परियत्ती शासनाचेच' सर्वप्रथम संक्षेपाने वर्गीकरण करत "द्वादस पदानी" ही गाथा म्हणतात. Tattha dvādasāti gaṇanaparicchedo. Padānīti paricchinnadhammanidassanaṃ. Tesu byañjanapadāni pajjati attho etehīti padāni. Atthapadāni pana pajjanti ñāyantīti padāni. Ubhayampi vā ubhayathā yojetabbaṃ byañjanapadānampi aviparītaṃ paṭipajjitabbattā, atthapadānaṃ uttarivisesādhigamassa kāraṇabhāvato, tāni padāni parato pāḷiyaññeva āvi bhavissantīti tattheva vaṇṇayissāma. Atthasūcanādiatthato suttaṃ. Vuttañhetaṃ saṅgahesu – तेथे 'द्वादस' (बारा) हा संख्यापरिच्छेद (संख्यामर्यादा) आहे. 'पदानि' (पदे) म्हणजे परिच्छिन्न (निश्चित) धर्मांचे दिग्दर्शन होय. त्यांपैकी, ज्यांच्याद्वारे अर्थ प्राप्त केला जातो (समजला जातो) ती 'व्यंजनपदे' होत. आणि जे जाणले जातात (समजला जातो) ती 'अर्थपदे' होत. किंवा दोन्ही प्रकारे दोन्हीची योजना करावी; कारण व्यंजनपदांचेही यथार्थ (अविपरीत) आकलन करायचे असते आणि अर्थपदे ही उत्तरोत्तर विशेष अधिगम (प्राप्ती) होण्याचे कारण असतात. ती पदे पुढे पाळिपाठातच स्पष्ट होतील, म्हणून आम्ही तेथेच त्यांचे वर्णन करू. अर्थाचे सूचन करणे इत्यादी अर्थांमुळे याला 'सुत्त' (सूत्र) म्हणतात. अट्ठकथांच्या संग्रहांमध्ये हे म्हटलेच आहे – ‘‘Atthānaṃ sūcanato, suvuttato savanatotha sūdanato; Suttāṇā suttasabhāgato ca, ‘sutta’nti akkhāta’’nti. (pārā. aṭṭha. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā; dī. ni. aṭṭha. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā; dha. sa. aṭṭha. nidānakathā); “अर्थांचे सूचन करत असल्यामुळे, उत्कृष्ट रीतीने सांगितले गेल्यामुळे, श्रवण केल्यामुळे (किंवा वाढवत असल्यामुळे), तसेच (मळ) धुवून टाकत असल्यामुळे, चांगल्या प्रकारे रक्षण करत असल्यामुळे आणि सुतासारखे (दोऱ्यासारखे) समान धर्म असलेले असल्यामुळे याला 'सुत्त' (सूत्र) असे म्हटले जाते।” Tadetaṃ [Pg.11] tattha suttapiṭakavasena āgataṃ, idha pana piṭakattayavasena yojetabbaṃ. ‘‘Dvādasa padāni sutta’’nti vuttaṃ, yaṃ pariyattisāsananti attho. Taṃ sabbanti taṃ ‘‘sutta’’nti vuttaṃ sakalaṃ buddhavacanaṃ. Byañjanañca attho cāti byañjanañceva tadattho ca. Yato ‘‘dvādasa padāni sutta’’nti vuttaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – atthasūcanādito suttaṃ pariyattidhammo, tañca sabbaṃ atthato dvādasa padāni cha byañjanapadāni ceva cha atthapadāni cāti. Atha vā yadetaṃ ‘‘sāsanavara’’nti vuttaṃ, taṃ sabbaṃ suttaṃ, pariyattisāsanassa adhippetattā. Atthato pana dvādasa padāni, byañjanatthapadasamudāyabhāvato. Yathāha – ‘‘byañjanañca attho cā’’ti. Taṃ viññeyyaṃ ubhayanti yasmiṃ byañjane atthe ca vacanavacanīyabhāvena sambandhe suttavohāro, tadubhayaṃ sarūpato viññātabbaṃ tattha katamaṃ byañjanaṃ katamo atthoti? Tenevāha – ‘‘ko attho byañjanaṃ katama’’nti. ते हे वचन तेथे सुत्तपिटकाच्या अनुषंगाने आले आहे, परंतु येथे तिन्ही पिटकांच्या (पिटकत्तय) अनुषंगाने त्याची योजना करावी. 'बारा पदे म्हणजे सुत्त' असे जे म्हटले आहे, त्याचा अर्थ 'परियत्ति सासन' (प्रवचन/शिक्षण) असा आहे. 'ते सर्व' म्हणजे 'सुत्त' असे म्हटलेले संपूर्ण बुद्धवचन होय. 'व्यंजन आणि अर्थ' म्हणजे व्यंजन आणि त्याचा अर्थ होय. ज्या कारणाने 'बारा पदे म्हणजे सुत्त' असे म्हटले आहे. याचा अर्थ असा आहे की – अर्थाचे सूचन करणे इत्यादी कारणांमुळे परियत्तिधम्म हा 'सुत्त' आहे, आणि ते सर्व अर्थाच्या दृष्टीने बारा पदे आहेत, म्हणजेच सहा व्यंजनपदे आणि सहा अर्थपदे होत. किंवा, ज्याला 'उत्कृष्ट शासन' (सासनवरं) म्हटले आहे, ते सर्व 'सुत्त' आहे; कारण येथे परियत्ति शासनच अभिप्रेत आहे. परंतु अर्थाच्या दृष्टीने ती बारा पदे आहेत, कारण ती व्यंजनपदे आणि अर्थपदे यांचा समूह आहेत. जसे की आचार्यांनी म्हटले आहे – 'व्यंजन आणि अर्थ'. 'ते दोन्ही जाणले पाहिजेत' म्हणजे ज्या व्यंजन आणि अर्थामध्ये वाचक-वाच्य भावाने (शब्द आणि अर्थाच्या संबंधाने) संबंध असताना 'सुत्त' असा व्यवहार होतो, ते दोन्ही त्यांच्या मूळ स्वरूपात जाणले पाहिजेत. त्यामध्ये व्यंजन कोणते आणि अर्थ कोणता? म्हणूनच म्हटले आहे – 'अर्थ कोणता आणि व्यंजन कोणते?' Evaṃ ‘‘sāsanavara’’nti vuttassa suttassa pariyattibhāvaṃ tassa ca atthabyañjanapadabhāvena veditabbataṃ dassetvā idāni tassa pavicayupāyaṃ nettippakaraṇaṃ padatthavibhāgena dassetuṃ ‘‘soḷasahārā’’ti gāthamāha. अशा प्रकारे 'उत्कृष्ट शासन' असे म्हटलेल्या सुत्ताचे परियत्ति-स्वरूप आणि त्याचे अर्थपद व व्यंजनपद रूपाने जाणले जाणे दर्शवून, आता त्या सुत्ताच्या विश्लेषणाचा (शोध घेण्याचा) उपाय असलेल्या 'नेत्तिप्पकरण' ग्रंथाला पदांच्या अर्थविभागासह दर्शवण्यासाठी आचार्यांनी 'सोळस हारा' (सोळा हार) ही गाथा म्हटली आहे. Tattha soḷasa hārā etissāti soḷasahārā. Pañcanayā aṭṭhārasamūlapadāti etthāpi eseva nayo. Atha vā soḷasa hārā soḷasahārā. Evaṃ itaratthāpi. Hāranayamūlapadāni eva hi saṅkhepato vitthārato ca bhāsitāni nettīti. Sāsanassa pariyeṭṭhīti sāsanassa atthapariyesanā, pariyattisāsanassa atthasaṃvaṇṇanāti attho, sakalasseva vā sāsanassa atthavicāraṇāti attho. Paṭipattipaṭivedhepi hi nettinayānusārena adhigacchantīti. Mahakaccānenāti kaccoti purātano isi, tassa vaṃsālaṅkārabhūtoyaṃ mahāthero ‘‘kaccāno’’ti vuccati. Mahakaccānoti pana pūjāvacanaṃ, yathā mahāmoggallānoti, ‘‘kaccāyanagottaniddiṭṭhā’’tipi pāṭho. Ayañca gāthā nettiṃ saṅgāyantehi pakaraṇatthasaṅgaṇhanavasena ṭhapitāti daṭṭhabbā. Yathā cāyaṃ, evaṃ hāravibhaṅgavāre taṃtaṃhāraniddesanigamane ‘‘tenāha āyasmā’’tiādivacanaṃ, hārādisamudāyabhūtāyaṃ nettiyaṃ byañjanatthasamudāye ca sutte kiṃ kena viciyatīti vicāraṇāyaṃ āha – ‘‘hārā byañjanavicayo’’tiādi. त्यामध्ये, जिच्यात सोळा हार आहेत ती 'सोळस-हारा' (सोळा हारांची नेत्ति) होय. 'पंचनय' (पाच नय) आणि 'अट्ठाठस मूलपदानि' (अठरा मूळ पदे) यामध्येही हाच नियम समजावा. किंवा, सोळा हार म्हणजेच 'सोळस-हारा'. इतर ठिकाणीही असेच समजावे. कारण संक्षेपाने आणि विस्ताराने सांगितलेले हार, नय आणि मूळ पदे म्हणजेच 'नेत्ति' होय, असे समजावे. 'शासनाची गवेषणा' (सासनस्स परियेट्ठि) म्हणजे शासनाच्या अर्थाचा शोध घेणे, किंवा परियत्ति शासनाच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण (अट्ठकथा) करणे असा अर्थ आहे; किंवा संपूर्ण शासनाच्या अर्थाचा विचार करणे असा अर्थ आहे. कारण प्रतिपत्ती (आचरण) आणि प्रतिवेध (साक्षात्कार) हे देखील नेत्तिच्या पद्धतीनुसारच प्राप्त केले जातात. 'महाकच्चायनेन' यामध्ये 'कच्च' हे एका प्राचीन ऋषींचे नाव आहे, त्यांच्या वंशाचे भूषण असलेले हे महाथेर 'कच्चान' या नावाने ओळखले जातात. 'महाकच्चान' हा शब्द आदरार्थी (पूजनीय) आहे, जसे की 'महामोग्गल्लान' हा शब्द आहे. 'कच्चायनगोत्तनिद्दिठ्ठा' असाही पाठ आढळतो. आणि ही गाथा नेत्ति ग्रंथाची संगीती (संगायन) करणाऱ्या आचार्यांनी ग्रंथाच्या अर्थाचा संक्षेप करण्यासाठी ठेवली आहे, असे समजावे. ज्याप्रमाणे ही गाथा आहे, त्याचप्रमाणे हारविभंगवारामध्ये त्या त्या हाराच्या निर्देश समाप्तीप्रसंगी 'म्हणूनच आयुष्यमान म्हणाले' इत्यादी वचने समजावीत. हार इत्यादींचा समूह असलेल्या नेत्ति ग्रंथामध्ये आणि व्यंजन व अर्थाचा समूह असलेल्या सुत्तामध्ये 'कशाद्वारे कशाचे विश्लेषण केले जाते?' या विचारावरून आचार्यांनी म्हटले आहे – 'हार हा व्यंजनाचा शोध आहे' इत्यादी. Tattha [Pg.12] soḷasapi hārā mūlapadaniddhāraṇamantarena byañjanamukheneva suttassa saṃvaṇṇanā honti, na nayā viya mūlapadasaṅkhātasabhāvadhammaniddhāraṇamukhenāti te ‘‘byañjanavicayo suttassā’’ti vuttā. Atthanayā pana yathāvuttaatthamukheneva suttassa atthasampaṭipattiyā hontīti āha – ‘‘nayā tayo ca suttattho’’ti. Ayañca vicāraṇā paratopi āgamissati. Keci ‘‘nayo cā’’ti paṭhanti, taṃ na sundaraṃ. Ubhayaṃ pariggahītanti hārā nayā cāti etaṃ ubhayaṃ suttassa atthaniddhāraṇavasena parisamantato gahitaṃ sabbathā sutte yojitaṃ. Vuccati suttaṃ vadati saṃvaṇṇeti. Kathaṃ? Yathāsuttaṃ suttānurūpaṃ, yaṃ suttaṃ yathā saṃvaṇṇetabbaṃ, tathā saṃvaṇṇetīti attho. Yaṃ yaṃ suttanti vā yathāsuttaṃ, sabbaṃ suttanti attho. Nettinayena hi saṃvaṇṇetuṃ asakkuṇeyyaṃ nāma suttaṃ natthīti. त्यामध्ये, सोळाही हार हे मूळ पदांचे निर्धारण न करता केवळ व्यंजनाच्या (शब्दांच्या) माध्यमातून सुत्ताचे स्पष्टीकरण करतात, नयांप्रमाणे मूळ पदे म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या स्वभावधर्मांच्या निर्धारणाच्या माध्यमातून करत नाहीत; म्हणून त्यांना 'सुत्ताचा व्यंजन-शोध' असे म्हटले आहे. परंतु अर्थनय हे पूर्वोक्त अर्थाच्या माध्यमातूनच सुत्ताचा अर्थ समजण्यासाठी असतात, म्हणून म्हटले आहे – 'तीन नय हे सुत्ताचा अर्थ आहेत'. आणि हा विचार पुढेही येईल. काही जण 'नयो च' असा पाठ वाचतात, ते योग्य नाही. 'दोन्ही ग्रहण केले आहेत' म्हणजे हार आणि नय हे दोन्हीता सुत्ताचा अर्थ निश्चित करण्यासाठी सर्व बाजूंनी ग्रहण केले आहेत आणि सर्व प्रकारे सुत्तामध्ये योजले आहेत. 'सुत्त म्हटले जाते' म्हणजे त्याचे वर्णन केले जाते, स्पष्टीकरण केले जाते. कसे? 'यथासुत्त' म्हणजे सुत्ताच्या अनुरूप; जे सुत्त ज्या प्रकारे स्पष्ट केले पाहिजे, त्या प्रकारे त्याचे स्पष्टीकरण केले जाते, असा अर्थ आहे. किंवा 'यथासुत्त' म्हणजे जे जे सुत्त आहे ते सर्व सुत्त, असा अर्थ आहे. कारण नेत्तिच्या पद्धतीने स्पष्टीकरण करता येणार नाही असे कोणतेही सुत्त अस्तित्वात नाही. Idāni yaṃ vuttaṃ – ‘‘sāsanavaraṃ vidūhi ñeyya’’nti, tattha nettisaṃvaṇṇanāya visayabhūtaṃ pariyattidhammameva pakārantarena niyametvā dassetuṃ ‘‘yā cevā’’tiādi vuttaṃ. आता जे म्हटले आहे – 'उत्कृष्ट शासन विद्वानांनी जाणले पाहिजे', त्यामध्ये नेत्तिच्या स्पष्टीकरणाचा विषय असलेल्या परियत्तिधम्मालाच दुसऱ्या प्रकारे निश्चित करून दर्शवण्यासाठी 'या चेव' (जी कोणती) इत्यादी म्हटले आहे. Tattha atthesu kataparicchedo byañjanappabandho desanā, yo pāṭhoti vuccati. Tadattho desitaṃ tāya desanāya pabodhitattā. Tadubhayañca vimuttāyatanasīsena paricayaṃ karontānaṃ anupādāparinibbānapariyosānānaṃ sampattīnaṃ hetubhāvato ekantena viññeyyaṃ, tadubhayavinimuttassa vā ñeyyassa abhāvato tadeva dvayaṃ viññeyyanti imamatthaṃ dasseti yā ceva…pe… viññeyyanti. Tatrāti tasmiṃ vijānane sādhetabbe, nipphādetabbe cetaṃ bhummaṃ. Ayamānupubbīti ayaṃ vakkhamānā anupubbi hāranayānaṃ anukkamo, anukkamena vakkhamānā hāranayāti attho. Navavidhasuttantapariyeṭṭhīti suttādivasena navaṅgassa sāsanassa pariyesanā, atthavicāraṇāti attho. Sāmiatthe vā etaṃ paccattaṃ navavidhasuttantapariyeṭṭhiyā anupubbīti. Atha vā anupubbīti karaṇatthe paccattaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathāvuttavijānane sādhetabbe vakkhamānāya hāranayānupubbiyā ayaṃ navavidhasuttantassa atthapariyesanāti. त्यामध्ये, अर्थांच्या बाबतीत मर्यादा निश्चित करणारा व्यंजन-प्रबंध (शब्दांची रचना) म्हणजे 'देसना' (देशना) होय, ज्याला 'पाठ' (किंवा पाळि) असे म्हटले जाते. आणि त्याचा अर्थ म्हणजे 'देसित' (देशित) होय, कारण तो त्या देशनेद्वारे प्रबोधित (स्पष्ट) केला जातो. आणि ते दोन्ही, विमुक्तीच्या आयतनांना (विमुत्तायतन) मुख्य मानून अभ्यास करणाऱ्यांसाठी, अनुपादा-परिनिर्वाणात पर्यवसान होणाऱ्या संपत्तींचे (कल्याणाचे) कारण असल्यामुळे निश्चितपणे जाणले पाहिजे; किंवा, त्या दोन्ही व्यतिरिक्त इतर काहीही ज्ञेय (जाणण्यासारखे) नसल्यामुळे ते दोन्हीच जाणले पाहिजेत, हा अर्थ 'या चेव... विञ्ञेय्यं' या पाठाद्वारे दर्शवला आहे. 'तत्र' म्हणजे त्या सिद्ध करावयाच्या किंवा निष्पन्न करावयाच्या जाणण्याच्या क्रियेमध्ये; येथे ही सप्तमी विभक्ती आहे. 'अयं आनुपुब्बी' म्हणजे पुढे सांगितले जाणारे हार आणि नयांचे हे अनुक्रम (क्रम) होय; अनुक्रमाने सांगितले जाणारे हार आणि नय असा याचा अर्थ आहे. 'नवविधसुत्तन्तपरियेट्ठि' म्हणजे सुत्त इत्यादींच्या रूपाने नऊ अंगांच्या शासनाचा शोध घेणे, किंवा अर्थाचा विचार करणे असा अर्थ आहे. किंवा, ही प्रथमा विभक्ती षष्ठीच्या (सामी) अर्थात आहे, म्हणजेच 'नवविध सुत्तन्त गवेषणेचा अनुक्रम' असा अर्थ होतो. किंवा 'आनुपुब्बी' ही प्रथमा विभक्ती करणाच्या (तृतीयेच्या) अर्थात आहे. याचा अर्थ असा होतो की – पूर्वोक्त ज्ञान सिद्ध करावयाचे असताना, पुढे सांगितल्या जाणाऱ्या हार आणि नयांच्या अनुक्रमाने ही नऊ प्रकारच्या सुत्तांच्या अर्थाची गवेषणा (शोध) आहे. Etthāha – kathaṃ panettha geyyaṅgādīnaṃ suttabhāvo, suttabhāve ca tesaṃ kathaṃ sāsanassa navaṅgabhāvo. Yañca saṅgahesu vuccati ‘‘sagāthakaṃ suttaṃ geyyaṃ, niggāthakaṃ suttaṃ veyyākaraṇa’’nti, tathā ca sati suttaṅgameva na [Pg.13] siyā. Athāpi visuṃ suttaṅgaṃ siyā, maṅgalasuttādīnaṃ (khu. pā. 5.1 ādayo; su. ni. 261 ādayo) suttaṅgasaṅgaho na siyā, gāthābhāvato dhammapadādīnaṃ viya, geyyaṅgasaṅgaho vā siyā, sagāthakattā sagāthāvaggassa viya, tathā ubhatovibhaṅgādīsu sagāthakappadesānanti. Vuccate – येथे शंकाकार विचारतो – या बुद्धवचनांमध्ये गेय्य-अंग इत्यादींचे सुत्तत्व (सुत्त असणे) कसे शक्य आहे? आणि त्यांचे सुत्तत्व मानल्यास, शासनाचे (बुद्धशासनाचे) नवंगत्व (नऊ अंगांचे असणे) कसे शक्य होईल? तसेच अट्ठकथांमध्ये जे म्हटले आहे की, "गाथांसह असलेले सुत्त हे गेय्य आहे आणि गाथांशिवाय असलेले सुत्त हे वेय्याकरण आहे", तसे असल्यास केवळ "सुत्त-अंग"च उरणार नाही. किंवा जर स्वतंत्र सुत्त-अंग मानले, तर धम्मपद इत्यादींप्रमाणे गाथारूप असल्यामुळे मंगलसुत्त इत्यादींचा सुत्त-अंगात संग्रह होणार नाही; किंवा सगाथावग्गाप्रमाणे गाथायुक्त असल्यामुळे त्यांचा गेय्य-अंगात संग्रह होईल. तसेच उभतोविभंग इत्यादींमधील गाथायुक्त भागांचेही (गेय्य-अंगात संग्रह होईल). यावर उत्तर दिले जाते – Suttanti sāmaññavidhi, visesavidhayo pare; Sanimittā niruḷhattā, sahatāññena nāññato. "सुत्त" हा सामान्य नियम (सामान्यविधी) आहे, आणि इतर (गेय्य इत्यादी) विशेष नियम (विशेषविधी) आहेत. ते (गाथायुक्त असणे इत्यादी) कारणांसह (सनिमित्त) आहेत. (मंगलसुत्त इत्यादींमध्ये) सुत्तत्व निरूळ्ह (प्रसिद्ध) असल्यामुळे (त्यांचा सुत्त-अंगात संग्रह होतो). (मंगलसुत्त इत्यादींचा गेय्यमध्ये संग्रह होत नाही कारण गेय्य हे) इतर (गद्या)सह असण्याने होते, इतर (उभतोविभंग इत्यादींमधील गाथांच्या) भिन्नत्वामुळे नाही. Sabbassāpi hi buddhavacanassa suttanti ayaṃ sāmaññavidhi. Tathā hi ‘‘ettakaṃ tassa bhagavato suttāgataṃ suttapariyāpannaṃ (pāci. 1242), sāvatthiyā suttavibhaṅge, sakavāde pañca suttasatānī’’tiādivacanato vinayābhidhammapariyattivisesepi suttavohāro dissati. Tadekadesesu pana geyyādayo visesavidhayo tena tena nimittena patiṭṭhitā. Tathā hi geyyassa sagāthakattaṃ tabbhāvanimittaṃ. Lokepi hi sasilokaṃ sagāthakaṃ cuṇṇiyaganthaṃ geyya’’nti vadanti. Gāthāvirahe pana sati pucchitvā vissajjanabhāvo veyyākaraṇassa. Pucchāvissajjanañhi ‘‘byākaraṇa’’nti vuccati. Byākaraṇameva veyyākaraṇanti. Evaṃ sante sagāthakādīnampi pañhāvissajjanavasena pavattānaṃ veyyākaraṇabhāvo āpajjatīti? Nāpajjati, geyyādisaññānaṃ anokāsabhāvato ‘‘gāthāvirahe satī’’ti visesitattā ca. Tathā hi dhammapadādīsu kevalaṃ gāthābandhesu sagāthakattepi somanassañāṇamayikagāthāyuttesu ‘‘vuttañheta’’ntiādivacanasambandhesu abbhutadhammapaṭisaṃyuttesu ca suttavisesesu yathākkamaṃ gāthāudānaitivuttakaabbhutadhammasaññā patiṭṭhitā, tathā satipi gāthābandhabhāve bhagavato atītāsu jātīsu cariyānubhāvappakāsakesu jātakasaññā. Satipi pañhāvissajjanabhāve sagāthakatte ca kesuci suttantesu vedassa labhāpanato vedallasaññā patiṭṭhitāti evaṃ tena tena sagāthakattādinā nimittena tesu tesu suttavisesesu geyyaṅgādisaññā patiṭṭhitāti visesavidhayo suttaṅgato pare geyyādayo. कारण संपूर्ण बुद्धवचनासाठी "सुत्त" हा सामान्य नियम आहे. तसेच "त्या भगवंतांचे एवढे सुत्तात आलेले, सुत्तात समाविष्ट असलेले...", "सावत्थीमधील सुत्तविभंगात...", "स्वतःच्या वादात पाचशे सुत्ते..." इत्यादी वचनांवरून विनय आणि अभिधम्म या विशिष्ट परियत्तींमध्येही "सुत्त" हा व्यवहार (शब्दप्रयोग) दिसून येतो. परंतु त्याच्या काही भागांमध्ये त्या त्या निमित्ताने (कारणाने) गेय्य इत्यादी विशेष नियम प्रस्थापित झाले आहेत. जसे की, गेय्यचे गाथायुक्त असणे हे त्याचे निमित्त (कारण) आहे. कारण लोकातही श्लोकांसह किंवा गाथांसह असलेल्या चूर्णिका ग्रंथाला (गद्य ग्रंथाला) "गेय्य" म्हणतात. परंतु गाथा नसताना, प्रश्न विचारून उत्तर देण्याच्या स्वरूपात असणे हे "वेय्याकरण"चे निमित्त आहे. कारण प्रश्नोत्तरालाच "व्याकरण" म्हटले जाते. व्याकरण म्हणजेच वेय्याकरण होय, असे समजावे. असे असल्यास, गाथायुक्त इत्यादी असलेल्या आणि प्रश्नोत्तराच्या स्वरूपात प्रवृत्त झालेल्या भागांनाही वेय्याकरणत्व प्राप्त होईल का? नाही, प्राप्त होत नाही; कारण गेय्य इत्यादी संज्ञांना (तेथे) वाव नसतो (अनवकाशत्व असते) आणि "गाथा नसताना" असे विशेषण दिले असल्यामुळे. तसेच धम्मपद इत्यादी केवळ गाथाबद्ध ग्रंथांमध्ये गाथायुक्तता असली तरी, आणि सोमनस्य व ज्ञानमय गाथांनी युक्त असलेल्या विशिष्ट सुत्तांमध्ये, "वृत्तं हेतम्" (असे म्हटले आहे) इत्यादी वचनांशी संबंधित असलेल्या सुत्तांमध्ये, आणि अद्भुत धर्माशी संबंधित असलेल्या विशिष्ट सुत्तांमध्ये अनुक्रमे "गाथा", "उदान", "इतिवृत्तक" आणि "अद्भुतधम्म" या संज्ञा प्रस्थापित झाल्या आहेत. त्याचप्रमाणे, गाथाबद्धता असली तरी भगवंतांच्या भूतकाळातील जन्मांमधील चर्या आणि प्रभाव प्रकाशित करणाऱ्या विशिष्ट सुत्तांमध्ये "जातक" ही संज्ञा प्रस्थापित झाली आहे. आणि प्रश्नोत्तर भाव व गाथायुक्तता असली तरी काही सुत्तांमध्ये ज्ञान (वेद) प्राप्त करून देणारे असल्यामुळे "वेदल्ल" ही संज्ञा प्रस्थापित झाली आहे. अशा प्रकारे, त्या त्या गाथायुक्तता इत्यादी निमित्ताने त्या त्या विशिष्ट सुत्तांमध्ये गेय्य-अंग इत्यादी संज्ञा प्रस्थापित झाल्या आहेत; म्हणून सुत्त-अंगाव्यतिरिक्त इतर गेय्य इत्यादी विशेष नियम आहेत. Yaṃ panettha geyyaṅgādinimittarahitaṃ suttaṃ, taṃ suttaṅgaṃ visesasaññāparihārena sāmaññasaññāya pavattanatoti. Nanu ca sagāthakaṃ [Pg.14] suttaṃ geyyaṃ, niggāthakaṃ suttaṃ veyyākaraṇanti suttaṅgaṃ na sambhavatīti codanā tadavatthā evāti? Na tadavatthā, sodhitattā. Sodhitañhi pubbe gāthāvirahe sati pucchāvissajjanabhāvo veyyākaraṇassa tabbhāvanimittanti. Yañca vuttaṃ – ‘‘gāthābhāvato maṅgalasuttādīnaṃ suttaṅgasaṅgaho na siyā’’ti, tampi na, niruḷhattā. Niruḷho hi maṅgalasuttādīsu suttabhāvo, na hi tāni dhammapadabuddhavaṃsādayo viya gāthābhāvena paññātāni, kintu suttabhāveneva. Teneva hi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘suttanāmaka’’nti nāmaggahaṇaṃ kataṃ. आणि या बुद्धवचनांमध्ये जे सुत्त गेय्य-अंग इत्यादींच्या निमित्ताने (कारणाने) रहित आहे, ते "सुत्त-अंग" आहे; कारण विशेष संज्ञांचा त्याग करून ते सामान्य संज्ञेने प्रवृत्त होते, असे समजावे. शंका: "गाथायुक्त सुत्त हे गेय्य आहे, गाथा नसलेले सुत्त हे वेय्याकरण आहे, त्यामुळे सुत्त-अंग संभवत नाही" ही शंका तशीच (अनुत्तरित) राहत नाही का? (उत्तर:) ती तशीच राहत नाही, कारण तिचे निराकरण (स्पष्टीकरण) केले गेले आहे. कारण पूर्वीच स्पष्ट केले आहे की, गाथा नसताना प्रश्नोत्तराच्या स्वरूपात असणे हे वेय्याकरणचे निमित्त आहे. आणि जे म्हटले होते की, "गाथारूप असल्यामुळे मंगलसुत्त इत्यादींचा सुत्त-अंगात संग्रह होणार नाही", तेही योग्य नाही; कारण ते निरूळ्ह (प्रसिद्ध) आहे. कारण मंगलसुत्त इत्यादींमध्ये सुत्तत्व निरूळ्ह (प्रसिद्ध) आहे. ते धम्मपद, बुद्धवंस इत्यादींप्रमाणे गाथारूप म्हणून प्रसिद्ध नाहीत, तर सुत्त म्हणूनच प्रसिद्ध आहेत. म्हणूनच अट्ठकथेमध्ये "सुत्तनामक" असा नामनिर्देश केला आहे. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘sagāthakattā geyyaṅgasaṅgaho vā siyā’’ti, tadapi natthi, yasmā sahatāññena. Saha gāthāhīti hi sagāthakaṃ. Sahabhāvo ca nāma atthato aññena hoti, na ca maṅgalasuttādīsu gāthāvinimutto koci suttappadeso atthi. Yo saha gāthāhīti vucceyya, na ca samudāyo nāma koci atthi. Yadapi vuttaṃ – ‘‘ubhatovibhaṅgādīsu sagāthakappadesānaṃ geyyaṅgasaṅgaho siyā’’ti, tadapi na aññato. Aññā eva hi tā gāthā, jātakādipariyāpannattā. Ato na tāhi ubhatovibhaṅgādīnaṃ geyyaṅgabhāvoti evaṃ suttādīnaṃ aṅgānaṃ aññamaññasaṅkarābhāvo veditabbo. Yasmā pana sabbampi buddhavacanaṃ yathāvuttanayena atthānaṃ sūcanādiatthena suttantveva vuccati, tasmā vuttaṃ – ‘‘navavidhasuttantapariyeṭṭhī’’ti. आणि जे म्हटले होते की, "गाथायुक्त असल्यामुळे (त्यांचा) गेय्य-अंगात संग्रह व्हावा", तेही योग्य नाही; कारण (गेय्य हे) इतरांसह (गद्यासह) असण्याने होते. कारण गाथांसह असणे म्हणजे "सगाथक" (गाथायुक्त). आणि "सहभाव" (एकत्र असणे) हा अर्थतः दुसऱ्या (भिन्न) घटकासोबतच होतो. आणि मंगलसुत्त इत्यादींमध्ये गाथांव्यतिरिक्त असा कोणताही सुत्तभाग नाही, ज्याला "गाथांसह असलेला" असे म्हणता येईल, आणि (अवयवांशिवाय) समुदाय नावाचा कोणताही स्वतंत्र पदार्थ नसतो. आणि जे म्हटले होते की, "उभतोविभंग इत्यादींमधील गाथायुक्त भागांचा गेय्य-अंगात संग्रह व्हावा", तेही योग्य नाही; कारण ते भिन्न आहेत. कारण त्या गाथा जातक इत्यादींमध्ये समाविष्ट असल्यामुळे भिन्नच आहेत. म्हणून त्यांच्यामुळे उभतोविभंग इत्यादींना गेय्य-अंगत्व प्राप्त होत नाही. अशा प्रकारे सुत्त इत्यादी अंगांचा परस्परांमध्ये संकर (मिश्रण) होत नाही, असे समजावे. परंतु ज्या अर्थी संपूर्ण बुद्धवचनालाच, वर सांगितलेल्या पद्धतीने, अर्थांचे सूचन (निर्देश) करणे इत्यादी अर्थांमुळे "सुत्त" असेच म्हटले जाते, म्हणूनच (आचार्य महाकच्चायनांनी) "नवविधसुत्तन्तपरियेट्ठी" (नऊ प्रकारच्या सुत्तांचा शोध/अभ्यास) असे म्हटले आहे. Saṅgahavāravaṇṇanā niṭṭhitā. संग्रहवार-वर्णन समाप्त झाले. 2. Uddesavāravaṇṇanā २. उद्देसवार-वर्णन 1. Evaṃ saṅgahavārena saṅkhepato dassite hārādayo idāni vibhāgena dassetuṃ ‘‘tattha katame soḷasa hārā’’tiādidesanā āraddhā. Tattha tatthāti yaṃ vuttaṃ – ‘‘soḷasahārā nettī’’ti, tasmiṃ vacane, tissaṃ vā gāthāyaṃ, yāni hāranayamūlapadāni uddhaṭāni, tesūti attho. Katameti pucchāvacanaṃ. Pucchā ca nāmesā pañcavidhā adiṭṭhajotanāpucchā diṭṭhasaṃsandanāpucchā vimaticchedanāpucchā anumatipucchā kathetukamyatāpucchāti. Tāsu ayaṃ kathetukamyatāpucchā. Soḷasāti gaṇanavasena paricchedo. Tena nesaṃ na tato uddhaṃ adho cāti etaparamataṃ [Pg.15] dasseti. Sā cetaparamatā parato āvi bhavissati. Hārāti gaṇanavasena paricchinnānaṃ sāmaññato dassanaṃ. Desanā vicayotiādi sarūpadassanaṃ. १. अशा प्रकारे संग्रहवाराद्वारे संक्षेपाने (थोडक्यात) हार इत्यादी दर्शविले असता, आता त्यांचे सविस्तर वर्गीकरण (विभागणी) करून दर्शविण्यासाठी "तथ कतमे सोळस हारा" (त्यात सोळा हार कोणते आहेत?) इत्यादी देशनेचा प्रारंभ केला आहे. तेथे, "तथ" (त्यात) म्हणजे "सोळस हारा नेत्ती" (नेत्तीचे सोळा हार आहेत) या वचनात किंवा त्या गाथेत जे हार, नय आणि मूलपदे उद्धृत केली आहेत, "त्यांच्यामध्ये" असा अर्थ आहे. "कतमे" (कोणते?) हा प्रश्नार्थक शब्द (पुच्छावचन) आहे. आणि ही "पुच्छा" (प्रश्न) पाच प्रकारची असते: अदिट्ठजोतनापुच्छा (न पाहिलेले स्पष्ट करण्यासाठी विचारलेला प्रश्न), दिट्ठसंसंदनापुच्छा (पाहिलेल्याची पडताळणी करण्यासाठी विचारलेला प्रश्न), विमतिच्छेदिनापुच्छा (शंकेचे निरसन करण्यासाठी विचारलेला प्रश्न), अनुमतिपुच्छा (संमती मिळवण्यासाठी विचारलेला प्रश्न) आणि कथेतुकाम्यतापुच्छा (सांगण्याची इच्छा असल्यामुळे विचारलेला प्रश्न). त्यांपैकी हा प्रश्न "कथेतुकाम्यतापुच्छा" (सांगण्याची इच्छा असल्यामुळे विचारलेला प्रश्न) आहे. "सोळस" (सोळा) हा संख्येच्या दृष्टीने मर्यादा दर्शवणारा शब्द आहे. त्याद्वारे, त्यांची संख्या त्यापेक्षा जास्त किंवा कमी नाही, अशी मर्यादा (एतपरमता) दर्शविली जाते. आणि ही मर्यादा पुढे स्पष्ट होईल. "हारा" (हार) हा संख्येने मर्यादित असलेल्या हारांचे सामान्यपणे दर्शन (निर्देश) करणारा शब्द आहे. "देसना, विचयो" इत्यादी त्यांचे प्रत्यक्ष स्वरूप दर्शविणारे (सरूपदर्शन) आहे. Tattha kenaṭṭhena hārā? Harīyanti etehi, ettha vā suttageyyādivisayā aññāṇasaṃsayavipallāsāti hārā, haranti vā sayaṃ tāni, haraṇamattameva vāti hārā phalūpacārena. Atha vā harīyanti voharīyanti dhammasaṃvaṇṇakadhammapaṭiggāhakehi dhammassa dānaggahaṇavasenāti hārā. Atha vā hārā viyāti hārā. Yathā hi anekaratanāvalisamūho hārasaṅkhāto attano avayavabhūtaratanasamphassehi samuppajjanīyamānahilādasukho hutvā tadupabhogījanasarīrasantāpaṃ nidāghapariḷāhupajanitaṃ vūpasameti, evametepi nānāvidhaparamattharatanappabandhā saṃvaṇṇanāvisesā attano avayavabhūtaparamattharatanādhigamena samuppādiyamānanibbutisukhā dhammapaṭiggāhakajanahadayaparitāpaṃ kāmarāgādikilesahetukaṃ vūpasamentīti. Atha vā hārayanti aññāṇādīnaṃ hāraṃ apagamaṃ karonti ācikkhantīti vā hārā. Atha vā sotujanacittassa haraṇato ramaṇato ca hārā niruttinayena, yathā – ‘‘bhavesu vantagamano bhagavā’’ti (visuddhi. 1.144; pārā. aṭṭha. 1.1 verañjakaṇḍavaṇṇanā). Ayaṃ tāva hārānaṃ sādhāraṇato attho. तेथे, कोणत्या अर्थाने 'हार' (हारा) म्हटले जाते? यांच्याद्वारे सुत्त, गेय्य इत्यादी विषयांचे अज्ञान, संशय आणि विपर्यास दूर केले जातात, किंवा ज्यांच्यामध्ये हे दूर केले जातात, म्हणून ते 'हार' आहेत. किंवा ते स्वतः त्यांना (अज्ञान इत्यादींना) दूर करतात, अथवा केवळ दूर करणे (हरण करणे) हाच अर्थ आहे, म्हणून फलोपचाराने त्यांना 'हार' म्हटले जाते. अथवा, धर्म सांगणारे आणि धर्म ग्रहण करणारे (ऐकणारे) यांच्याद्वारे धर्माच्या देण्या-घेण्याच्या (दान-ग्रहणाच्या) रूपाने ज्यांचा व्यवहार केला जातो, म्हणून ते 'हार' आहेत. अथवा, ते (रत्नांच्या) हाराप्रमाणे आहेत म्हणून त्यांना 'हार' म्हणतात. ज्याप्रमाणे अनेक रत्नांच्या माळांचा समूह, ज्याला 'हार' म्हटले जाते, तो आपल्या अवयवरूप रत्नांच्या स्पर्शाने उत्पन्न होणारा आल्हाददायक आनंद देणारा होऊन, उन्हाळ्याच्या उष्णतेमुळे निर्माण झालेला त्याचा उपभोग घेणाऱ्या लोकांच्या शरीराचा संताप शांत करतो; त्याचप्रमाणे, नाना प्रकारच्या परमार्थरूपी रत्नांचे संकलन असणारे हे स्पष्टीकरणविशेष देखील आपल्या अवयवरूप परमार्थरत्नांच्या प्राप्तीने उत्पन्न होणारे शांतीचे सुख देणारे होऊन, कामराग इत्यादी क्लेशांमुळे निर्माण झालेला धर्म ऐकणाऱ्या लोकांच्या हृदयाचा संताप शांत करतात. अथवा, जे अज्ञान इत्यादींचा नाश (अपगम) करतात किंवा तो दाखवून देतात, म्हणून ते 'हार' आहेत. अथवा, श्रोत्यांच्या चित्ताचे हरण करण्यामुळे आणि त्यांना रममाण करण्यामुळे निरुक्ति-पद्धतीने त्यांना 'हार' म्हटले जाते; ज्याप्रमाणे— 'भवांमध्ये (संसारात) ज्यांचे गमन नष्ट झाले आहे ते भगवान आहेत' असे म्हटले जाते. हा तर हारांचा सामान्य अर्थ झाला. Asādhāraṇato pana desīyati saṃvaṇṇīyati etāya suttatthoti desanā, desanāsahacaraṇato vā desanā. Nanu ca aññepi hārā desanāsaṅkhātassa suttassa atthasaṃvaṇṇanato desanāsahacārinovāti? Saccametaṃ, ayaṃ pana hāro yebhuyyena yathārutavaseneva viññāyamāno desanāya saha caratīti vattabbataṃ arahati, na tathā pare. Na hi assādādīnavanissaraṇādisandassanarahitā suttadesanā atthi. Assādādisandassanavibhāvanalakkhaṇo cāyaṃ hāroti. परंतु असाधारण (विशिष्ट) अर्थाने— जिच्याद्वारे सुत्ताचा अर्थ उपदेशिला जातो किंवा स्पष्ट केला जातो, ती 'देशना' होय; किंवा देशनेसोबत राहिल्यामुळे (सहचरत्वामुळे) ती 'देशना' होय. पण इतर हार देखील 'देशना' म्हटल्या जाणाऱ्या सुत्ताचा अर्थ स्पष्ट करत असल्यामुळे देशनेचे सहचारीच आहेत की नाही? हे खरे आहे, तरीसुद्धा हा हार बहुतांश करून शब्दांच्या थेट अर्थाच्या आधारेच समजला जाणारा होऊन देशनेसोबत चालतो (सहचर असतो) असे म्हणण्यास योग्य आहे, इतर हार तसे म्हणण्यास योग्य नाहीत. कारण, आस्वाद (assāda), आदीनव (दोष) आणि निस्सरण (मुक्ती) इत्यादींचे दर्शन घडवण्याशिवाय कोणतीही सुत्त-देशना नसते; आणि हा हार देखील आस्वाद इत्यादींचे दर्शन स्पष्ट करण्याचे लक्षण असणारा आहे. Viciyanti etena, ettha vā padapañhādayo, viciti eva vā tesanti vicayo. Pāḷiyaṃ pana vicinatīti vicayoti ayamattho dassito. याच्याद्वारे पद, प्रश्न इत्यादींचे विश्लेषण केले जाते, किंवा ज्याच्यामध्ये हे विश्लेषण केले जाते, म्हणून तो 'विचय' (vicayo) होय; किंवा त्यांचे केवळ विश्लेषण करणे म्हणजेच 'विचय' होय. पाळीमध्ये तर, 'विश्लेषण करतो म्हणून विचय' असा हा अर्थ दर्शविला आहे. Yuttīti upapattisādhanayutti, idha pana yuttivicāraṇā yutti uttarapadalopena ‘‘rūpabhavo rūpa’’nti yathā, yuttisahacaraṇato vā. Idhāpi desanāhāre vuttanayena attho vitthāretabbo. 'युक्ती' म्हणजे उपपत्ती (सिद्धता) साध्य करणारी युक्ती; परंतु येथे युक्तीचा विचार करणे हे उत्तरपदाचा लोप झाल्यामुळे 'युक्ती' म्हटले जाते, ज्याप्रमाणे 'रूपभव' हा उत्तरपदाचा लोप झाल्यामुळे 'रूप' म्हटला जातो; किंवा युक्तीसोबत राहिल्यामुळे (सहचरत्वामुळे) याला 'युक्ती' म्हणतात. येथे देखील देशना हारामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच अर्थाचा विस्तार करावा. Padaṭṭhānanti [Pg.16] āsannakāraṇaṃ, idhāpi padaṭṭhānavicāraṇātiādi vuttanayeneva veditabbaṃ. 'पदट्ठाण' (padaṭṭhāna) म्हणजे जवळचे कारण (आसन्नकारण); येथे देखील 'पदट्ठाणाचा विचार करणे' इत्यादी गोष्टी आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्याव्यात. Lakkhīyanti etena, ettha vā ekalakkhaṇā dhammā avuttāpi ekavacanenāti lakkhaṇaṃ. याच्याद्वारे समान लक्षण असणारे धर्म, सुत्तात सांगितले नसले तरी, एका शब्दाच्या (धर्माच्या) उपदेशाने ओळखले जातात, किंवा ज्याच्यामध्ये ते ओळखले जातात, म्हणून तो 'लक्षण' (lakkhaṇaṃ) होय. Viyūhīyanti vibhāgena piṇḍīyanti etena, ettha vāti byūho. Nibbacanādīnaṃ sutte dassiyamānānaṃ catunnaṃ byūhoti catubyūho, catunnaṃ vā byūho etthāti catubyūho. याच्याद्वारे विभागणी करून एकत्र केले जातात (पिंडीकरण केले जाते), किंवा ज्याच्यामध्ये ते एकत्र केले जातात, म्हणून तो 'व्यूह' (byūho) होय. सुत्तात दर्शविलेल्या निरुक्ती (nibbacana) इत्यादी चार अर्थांचा संग्रह (एकत्रीकरण) होतो म्हणून तो 'चतुर्व्यूह' (catubyūho) होय, किंवा ज्याच्यामध्ये या चार अर्थांचा संग्रह आहे म्हणून तो 'चतुर्व्यूह' होय. Āvaṭṭīyanti etena, ettha vā sabhāgā visabhāgā ca dhammā, tesaṃ vā āvaṭṭananti āvaṭṭo. याच्याद्वारे सभाग (समान) आणि विसभाग (असमान) धर्म फिरवले जातात (आवर्तन केले जाते), किंवा ज्याच्यामध्ये ते फिरवले जातात, म्हणून तो 'आवट्ट' (āvaṭṭo) होय; किंवा त्या धर्मांचे आवर्तन करणे म्हणजेच 'आवट्ट' होय. Vibhajīyanti etena, ettha vā sādhāraṇāsādhāraṇānaṃ saṃkilesavodānadhammānaṃ bhūmiyoti vibhatti, vibhajanaṃ vā etesaṃ bhūmiyāti vibhatti. याच्याद्वारे साधारण आणि असाधारण अशा संक्लेश (मलीन करणारे) आणि वोदान (शुद्ध करणारे) धर्मांच्या भूमी (अवस्था) विभागल्या जातात, किंवा ज्याच्यामध्ये त्या विभागल्या जातात, म्हणून तो 'विभत्ती' (vibhatti) होय; किंवा या धर्मांच्या भूमींचे विभाजन करणे म्हणजेच 'विभत्ती' होय. Paṭipakkhavasena parivattīyanti iminā, ettha vā sutte vuttadhammā, parivattanaṃ vā tesanti parivattano. याच्याद्वारे सुत्तात सांगितलेले धर्म प्रतिपक्षाच्या (विरोधी पक्षाच्या) रूपाने फिरवले जातात (परिवर्तन केले जाते), किंवा ज्याच्यामध्ये ते फिरवले जातात, म्हणून तो 'परिवत्तन' (parivattano) होय; किंवा त्या धर्मांचे प्रतिपक्षाच्या रूपाने परिवर्तन करणे म्हणजेच 'परिवत्तन' होय. Vividhaṃ vacanaṃ ekassevatthassa vācakametthāti vivacanaṃ, vivacanameva vevacanaṃ, vividhaṃ vuccati etena atthoti vā vivacanaṃ. Sesaṃ vuttanayameva. ज्याच्यामध्ये एकाच अर्थाचे वाचक असणारे विविध शब्द असतात, म्हणून तो 'वेवचन' (vevacanaṃ) होय; 'विवचन' म्हणजेच 'वेवचन' होय. किंवा ज्या शब्दाद्वारे अर्थ विविध प्रकारे सांगितला जातो म्हणून ते 'विवचन' होय. उर्वरित भाग आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे. Pakārehi pabhedato vā ñāpīyanti iminā, ettha vā atthāti paññatti. याच्याद्वारे विविध प्रकारांनी किंवा प्रभेदाने (विशिष्ट रूपाने) अर्थ स्पष्ट केले जातात, किंवा ज्याच्यामध्ये ते स्पष्ट केले जातात, म्हणून तो 'पञ्ञत्ती' (paññatti) होय. Otārīyanti anuppavesīyanti etena, ettha vā suttāgatā dhammā paṭiccasamuppādādīsūti otaraṇo. याच्याद्वारे सुत्तात आलेले धर्म पटिच्चसमुत्पाद इत्यादींमध्ये उतरवले जातात किंवा त्यांचा त्यात प्रवेश करवला जातो, किंवा ज्याच्यामध्ये ते उतरवले जातात, म्हणून तो 'ओतरण' (otaraṇo) होय. Sodhīyanti samādhīyanti etena, ettha vā sutte padapadatthapañhārambhāti sodhano. याच्याद्वारे सुत्तातील पद, पदाचा अर्थ, प्रश्न आणि आरंभ (प्रस्तावना) शुद्ध केले जातात किंवा त्यांचे निरसन केले जाते, किंवा ज्याच्यामध्ये हे केले जाते, म्हणून तो 'शोधन' (sodhano) होय. Adhiṭṭhīyanti anupavattīyanti etena, ettha vā sāmaññavisesabhūtā dhammā vinā vikappenāti adhiṭṭhāno. याच्याद्वारे सामान्य आणि विशेष असणारे धर्म कोणत्याही विकल्पाशिवाय (संशयाशिवाय) निश्चित केले जातात किंवा अनुप्रवृत्त केले जातात, किंवा ज्याच्यामध्ये ते निश्चित केले जातात, म्हणून तो 'अधिट्ठान' (adhiṭṭhāno) होय. Parikaroti abhisaṅkharoti phalanti parikkhāro, hetu paccayo ca, parikkhāraṃ ācikkhatīti parikkhāro, hāro, parikkhāravisayattā parikkhārasahacaraṇato vā parikkhāro. जो फलाची तयारी करतो किंवा फलाचा अभिसंस्कार करतो तो 'परिक्खार' (parikkhāro) होय, म्हणजेच हेतू आणि प्रत्यय (कारण व परिस्थिती); जो हार या परिक्खाराला (हेतू आणि प्रत्ययाला) दर्शवतो तो 'परिक्खार' हार होय; किंवा परिक्खार हाच त्याचा विषय असल्यामुळे अथवा परिक्खारासोबत राहिल्यामुळे (सहचरत्वामुळे) याला 'परिक्खार' म्हणतात. Samāropīyanti etena, ettha vā padaṭṭhānādimukhena dhammāti samāropano. Sabbattha ca bhāvasādhanavasenāpi attho sambhavatīti tassāpi vasena yojetabbaṃ. याच्याद्वारे पदट्ठाण इत्यादींच्या माध्यमातून धर्म योग्य प्रकारे प्रस्थापित केले जातात (समारोपण केले जाते), किंवा ज्याच्यामध्ये ते प्रस्थापित केले जातात, म्हणून तो 'समारोपन' (samāropano) होय. आणि सर्व हारांमध्ये भावसाधनाच्या (भाववाचक व्युत्पत्तीच्या) आधारे देखील अर्थ संभवतो, म्हणून त्याच्या आधारे देखील अर्थाची योजना करावी. Tassāti [Pg.17] yathāvuttassa hāruddesassa. Anugītīti vuttassevatthassa sukhaggahaṇatthaṃ anupacchā gāyanagāthā, tāsu osānagāthāya atthato asaṃkiṇṇāti padatthena saṅkararahitā, tena yadipi keci hārā aññamaññaṃ avisiṭṭhā viya dissanti, tathāpi tesaṃ atthato saṅkaro natthīti dasseti. So ca nesaṃ asaṅkaro lakkhaṇaniddese supākaṭo hoti. Etesañcevāti etesaṃ soḷasannaṃ hārānaṃ. Yathā asaṅkaro, tathā ceva bhavati. Kiṃ bhavati? Vitthāratayā vitthārena. Nayavibhatti nayena upāyena ñāyena vibhāgo. Etena taṃ eva asaṅkiṇṇataṃ vibhāveti. Keci ‘‘vitthāranayā’’ti paṭhanti, taṃ na sundaraṃ, ayañca gāthā kesuci potthakesu natthi. 'तस्स' (त्याचा) म्हणजे आधी सांगितलेल्या हार-उद्देशाचा (हारांच्या सूचीचा). 'अनुगीती' म्हणजे आधी सांगितलेल्याच अर्थाचे सहजपणे ग्रहण voire (समजावे) म्हणून नंतर गायलेली गाथा; त्या गाथांमध्ये शेवटच्या गाथेतील 'अर्थतः असंकीर्ण' म्हणजे पदांच्या अर्थाच्या दृष्टीने संकररहित (मिश्रण नसलेले). त्याद्वारे, जरी काही हार परस्परांशी भिन्न नसल्यासारखे (समान असल्यासारखे) दिसतात, तरीसुद्धा त्यांचा अर्थाच्या दृष्टीने संकर (मिश्रण) नाही, असा हा अर्थ दर्शविला आहे. आणि त्यांचा तो असंकर (मिश्रण नसणे) लक्षणांच्या निर्देशामध्ये चांगल्या प्रकारे स्पष्ट होतो. 'एतेसंचैव' म्हणजे या सोळा हारांचा; ज्याप्रमाणे असंकर आहे, त्याचप्रमाणे होते. काय होते? विस्ताराने (vitthāratayā). 'नयविभत्ती' म्हणजे नय (पद्धती), उपाय किंवा न्यायाने केलेले विभाजन (विभागणी). या पाठाद्वारे तीच असंकीर्णता स्पष्ट केली जाते. काही लोक 'वित्थारनया' असा पाठ वाचतात, तो योग्य नाही; आणि ही गाथा काही पुस्तकांमध्ये (हस्तलिखितांमध्ये) नाही. 2. Evaṃ hāre uddisitvā idāni naye uddisituṃ ‘‘tattha katame’’tiādi vuttaṃ. Tattha nayanti saṃkilese vodānāni ca vibhāgato ñāpentīti nayā, nīyanti vā tāni etehi, ettha vāti nayā, nayanamattameva vāti nayā, nīyanti vā sayaṃ dhammakathikehi upanīyanti suttassa atthapavicayatthanti nayā. Atha vā nayā viyāti nayā. Yathā hi ekattādayo nayā sammā paṭivijjhiyamānā paccayapaccayuppannadhammānaṃ yathākkamaṃ sambandhavibhāgabyāpāravirahānurūpaphalabhāvadassanena asaṅkarato sammutisaccaparamatthasaccānaṃ sabhāvaṃ pavedayantā paramatthasaccappaṭivedhāya saṃvattanti, evametepi kaṇhasukkasappaṭibhāgadhammavibhāgadassanena aviparītasuttatthāvabodhāya abhisambhuṇantā veneyyānaṃ catusaccappaṭivedhāya saṃvattanti. Atha vā pariyattiatthassa nayanato saṃkilesato yamanato ca nayā niruttinayena. २. अशा प्रकारे हारांचे संक्षेपतः निर्देश करून, आता नयांचे संक्षेपतः निर्देश करण्यासाठी "तत्थ कतमे" इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, जे संक्लेश आणि वोदान (शुद्धता) यांना विभागणी करून जाणवून देतात, म्हणून ते 'नय' होत; किंवा ज्यांच्याद्वारे ते (संक्लेश आणि वोदान) जाणले जातात, किंवा ज्यांच्यामध्ये ते जाणले जातात, म्हणून ते 'नय' होत; किंवा केवळ जाणवून देणे म्हणजेच 'नय' होय; किंवा जे स्वतः धम्मकथिकांद्वारे (धर्मापदेशकांद्वारे) सूत्राच्या अर्थाचा शोध घेण्यासाठी उपयोगात आणले जातात, म्हणून ते 'नय' होत. अथवा, जे नयांसारखे असतात म्हणून ते 'नय' होत. कारण ज्याप्रमाणे एकत्व इत्यादी नय योग्य प्रकारे अभिसंबुद्ध (जाणून) घेतले असता, प्रत्यय (कारण) आणि प्रत्ययोत्पन्न (कार्य) धर्मांच्या यथाक्रम संबंध, विभाग, व्यापाराचा अभाव आणि अनुरूप फलभावाच्या दर्शनाने, असंमिश्रपणे संवृत्तिसत्य आणि परमार्थसत्याचा स्वभाव प्रगट करत परमार्थसत्याच्या साक्षात्कारासाठी कारणीभूत ठरतात; त्याचप्रमाणे हे (नंदियावट्ट इत्यादी) नय देखील कृष्ण (अकुशल) आणि शुक्ल (कुशल) प्रतिपक्ष धर्मांच्या विभागाच्या दर्शनाने सूत्राच्या यथार्थ अर्थाच्या आकलनासाठी साहाय्यक ठरत, विनेय जनांच्या चतुरार्यसत्याच्या साक्षात्कारासाठी कारणीभूत ठरतात. अथवा, निरुक्तिनयानुसार, परियत्तीच्या अर्थाचे नयन (मार्गदर्शन) करत असल्यामुळे आणि संक्लेशापासून यमन (रक्षण) करत असल्यामुळे त्यांना 'नय' म्हणतात. Nandiyāvaṭṭotiādīsu nandiyāvaṭṭassa viya āvaṭṭo etassāti nandiyāvaṭṭo, yathā hi nandiyāvaṭṭo antoṭhitena padhānāvayavena bahiddhā āvaṭṭati, evamayampi nayoti attho. Atha vā nandiyā taṇhāya pamodassa vā āvaṭṭo etthāti nandiyāvaṭṭo. Tīhi avayavehi lobhādīhi saṃkilesapakkhe alobhādīhi ca vodānapakkhe pukkhalo sobhanoti tipukkhalo. Asantāsanajavaparakkamādivisesayogena sīho bhagavā, tassa vikkīḷitaṃ desanāvacīkammabhūto vihāroti katvā vipallāsatappaṭipakkhaparidīpanato sīhassa vikkīḷitaṃ etthāti sīhavikkīḷito, [Pg.18] nayo. Balavisesayogadīpanato vā sīhavikkīḷitasadisattā nayo sīhavikkīḷito. Balaviseso cettha saddhādibalaṃ, dasabalāni eva vā. Atthanayattayadisābhāvena kusalādidhammānaṃ ālocanaṃ disālocanaṃ. Tathā ālocitānaṃ tesaṃ dhammānaṃ atthanayattayayojane samānayanato aṅkuso viya aṅkuso. Gāthāsu lañjeti pakāseti suttatthanti lañjako, nayo ca so lañjako cāti nayalañjako. Gatāti ñātā, matāti attho. So eva vā pāṭho. Sesaṃ vuttanayena veditabbaṃ. "नंदियावट्ट" इत्यादींमध्ये, ज्याची आवर्तने (वळणे) नंदियावट्ट (एक प्रकारचे फूल किंवा शंख) प्रमाणे असतात तो 'नंदियावट्ट' होय. कारण ज्याप्रमाणे नंदियावट्ट आत असलेल्या मुख्य अवयवामुळे बाहेरच्या बाजूला वळतो, त्याचप्रमाणे हा नय देखील आहे, असा अर्थ आहे. अथवा, ज्याच्यामध्ये नंदी म्हणजे तण्हा (तृष्णा) किंवा प्रमोध (आनंद) यांचे आवर्तन असते, तो 'नंदियावट्ट' होय. लोभ इत्यादी तीन अवयवांनी संक्लेशपक्षामध्ये आणि अलोभ इत्यादींनी वोदानपक्षामध्ये जो शोभिवंत करतो, तो 'तिपुक्खल' (त्रिपुष्कल) होय. निर्भयता, वेग, पराक्रम इत्यादी विशेष गुणांच्या योगाने भगवान हे 'सिंह' आहेत; त्यांचे क्रीडन हे देशनावचीकर्मरूप विहार आहे, म्हणून विपर्यासांचे आणि त्यांच्या प्रतिपक्षांचे प्रकटीकरण करत असल्यामुळे, ज्याच्यामध्ये सिंहाचे (भगवंतांचे) क्रीडन आहे तो 'सिंहविक्कीळित' नय होय. किंवा बलविशेषाच्या योगाचे प्रकटीकरण करत असल्यामुळे, सिंहाच्या क्रीडनासारखा असल्यामुळे हा नय 'सिंहविक्कीळित' म्हटला जातो. आणि येथे 'बलविशेष' म्हणजे श्रद्धा इत्यादी बले किंवा केवळ दहा बले (दशबल) होत. तीन अर्थनयांच्या दिशेने कुशल इत्यादी धर्मांचे अवलोकन करणे म्हणजे 'दिशालोकन' होय. अशा प्रकारे अवलोकिलेल्या त्या धर्मांना तीन अर्थनयांच्या योजनेमध्ये योग्य प्रकारे आणत असल्यामुळे, अंकुशाप्रमाणे असणारा तो 'अंकुश' होय. गाथांमध्ये जो सूत्राचा अर्थ स्पष्ट करतो तो 'लंजक' होय, आणि तो नय देखील आहे आणि लंजक देखील आहे म्हणून तो 'नयलंजक' होय. 'गता' म्हणजे ज्ञात (जाणलेले), 'मता' असा अर्थ आहे. किंवा तोच पाठ आहे. उर्वरित भाग पूर्वोक्त नयानुसार जाणून घ्यावा. 3. Evaṃ nayepi uddisitvā idāni mūlapadāni uddisituṃ ‘‘tattha katamānī’’tiādi āraddhaṃ. Tattha mūlāni ca tāni nayānaṃ paṭṭhānabhāgānañca patiṭṭhābhāvato padāni ca adhigamūpāyabhāvato koṭṭhāsabhāvato cāti mūlapadāni. Kosallasambhūtaṭṭhena, kucchitānaṃ vā pāpadhammānaṃ salanato viddhaṃsanato, kusānaṃ vā rāgādīnaṃ lavanato, kusā viya vā lavanato, kusena vā ñāṇena lātabbato pavattetabbato kusalāni, tappaṭipakkhato akusalānīti padattho veditabbo. ३. अशा प्रकारे नयांचे देखील संक्षेपतः निर्देश करून, आता मूळपदांचे संक्षेपतः निर्देश करण्यासाठी "तत्थ कतमानि" इत्यादी सुरू केले आहे. त्यामध्ये, जे नयांचे आणि शासनप्रस्थानांच्या विभागांचे अधिष्ठान (पाया) असल्यामुळे 'मूळ' आहेत, आणि प्राप्तीचे उपाय व अंश (भाग) असल्यामुळे 'पदे' आहेत, म्हणून ती 'मूळपदे' होत. कौशल्याने (प्रज्ञेने) उत्पन्न होण्याच्या अर्थाने, किंवा निंद्य अशा पापधर्मांचे कंपन (विद्धंसन) करत असल्यामुळे, किंवा 'कुस' म्हणजे राग इत्यादींना कापून टाकत असल्यामुळे, किंवा कुस (दर्भाच्या गवता) प्रमाणे कापून टाकत असल्यामुळे, किंवा 'कुस' म्हणजे प्रज्ञारूपी ज्ञानाने ग्रहण करण्यायोग्य व प्रवृत्त करण्यायोग्य असल्यामुळे ते 'कुशल' होत; आणि त्यांच्या प्रतिपक्षाने ते 'अकुशल' होत, असा पदांचा अर्थ समजावा. Evaṃ gaṇanaparicchedato jātibhedato ca mūlapadāni dassetvā idāni sarūpato dassento saṃkilesapakkhaṃyeva paṭhamaṃ uddisati ‘‘taṇhā’’tiādinā. Tattha tasati paritasatīti taṇhā. Avindiyaṃ vindati, vindiyaṃ na vindatīti avijjā, vijjāpaṭipakkhāti vā avijjā. Lubbhanti tena, sayaṃ vā lubbhati, lubbhanamattameva vā soti lobho. Dosamohesupi eseva nayo. Asubhe ‘‘subha’’nti pavattā saññā subhasaññā. Sukhasaññādīsupi imināva nayena attho veditabbo. Saṅgahanti gaṇanaṃ. Samosaraṇanti samoropanaṃ. अशा प्रकारे संख्यापरिच्छेद आणि जातीच्या भेदाने मूळपदे दाखवून, आता प्रत्यक्ष रूपाने दाखवताना प्रथम संक्लेशपक्षाचेच "तण्हा" इत्यादी शब्दांनी संक्षेपतः निर्देश करतात. त्यामध्ये, जी तृप्त होत नाही (तळमळते), ती 'तण्हा' (तृष्णा) होय. जी न मिळवण्यायोग्य (कायदुश्चरित इत्यादी) मिळवते आणि मिळवण्यायोग्य (कायसुचरित इत्यादी) मिळवत नाही, ती 'अविज्जा' (अविद्या) होय; किंवा जी विद्येची प्रतिपक्ष आहे ती 'अविज्जा' होय. ज्याच्याद्वारे लोक लुब्ध होतात, किंवा जो स्वतः लुब्ध होतो, किंवा जे केवळ लुब्ध होणेच आहे, तो 'लोभ' होय. द्वेष आणि मोहाच्या बाबतीतही हाच नय समजावा. अशुभाच्या ठिकाणी "शुभ" अशी निर्माण होणारी संज्ञा म्हणजे 'शुभसंज्ञा' होय. सुखसंज्ञा इत्यादींच्या बाबतीतही याच नयाने अर्थ समजावा. 'संग्रह' म्हणजे गणना (संख्या). 'समोसरण' म्हणजे एकत्र येणे (एकत्रीकरण). Paccanīkadhamme sametīti samatho. Aniccādīhi vividhehi ākārehi passatīti vipassanā. Alobhādayo lobhādipaṭipakkhato veditabbā. Asubhe ‘‘asubha’’nti pavattā saññā asubhasaññā, kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ. Saññāsīsena hi desanā. Dukkhasaññādīsupi eseva nayo. जो प्रतिपक्ष (विरोधी) धर्मांना शांत करतो, तो 'समथ' (शमथ) होय. जी अनित्य इत्यादी विविध आकारांनी पाहते, ती 'विपस्सना' (विपश्यना) होय. अलोभ इत्यादी हे लोभ इत्यादींच्या प्रतिपक्षावरून जाणून घ्यावेत. अशुभाच्या ठिकाणी "अशुभ" अशी निर्माण होणारी संज्ञा म्हणजे 'अशुभसंज्ञा' होय, जे कायानुपश्यना स्मृतिप्रस्थान आहे. कारण संज्ञा मुख्य करून ही देशना दिली आहे. दुःखसंज्ञा इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नय समजावा. Idaṃ uddānanti idaṃ vuttasseva atthassa vippakiṇṇabhāvena nassituṃ adatvā uddhaṃ dānaṃ rakkhaṇaṃ uddānaṃ, saṅgahavacananti attho. ‘‘Cattāro vipallāsā’’tipi [Pg.19] pāṭho. Kilesabhūmīti saṃkilesabhūmi sabbesaṃ akusaladhammānaṃ samosaraṇaṭṭhānattā. Kusalānaṃ yāni tīṇi mūlāni. ‘‘Kusalānī’’tipi paṭhanti. Satipaṭṭhānāti asubhasaññādayo sandhāyāha. Indriyabhūmīti saddhādīnaṃ vimuttiparipācanindriyānaṃ samosaraṇaṭṭhānattā vuttaṃ. Yujjantīti yojīyanti. Khoti padapūraṇe, avadhāraṇatthe vā nipāto. Tena ete evāti dasseti. Aṭṭhārasevāti vā. Mūlapadāti mūlapadāni, liṅgavipallāso vā. "इदं उद्दानं" या वचनाचा अर्थ असा आहे की, सांगितलेल्या अर्थाला विखुरलेल्या अवस्थेत नष्ट होऊ न देता वर धरून ठेवणे (रक्षण करणे) म्हणजे 'उद्दान' (संग्रहवचन) होय. "चत्तारो विपरित्तासा" (चार विपर्यास) असाही पाठ आहे. 'किलेसभूमी' म्हणजे संक्लेशभूमी, कारण ती सर्व अकुशल धर्मांचे एकत्र येण्याचे स्थान आहे. कुशलांची जी तीन मुळे आहेत. "कुसलानि" असाही पाठ वाचतात. 'सतिपट्ठानि' हे अशुभसंज्ञा इत्यादींना उद्देशून म्हटले आहे. 'इन्द्रियभूमी' हे श्रद्धा इत्यादी विमुक्तीला परिपक्व करणाऱ्या इंद्रियांचे एकत्र येण्याचे स्थान असल्यामुळे म्हटले आहे. 'युज्जन्ति' म्हणजे योजिले जातात. 'खो' हा पादपूरक किंवा अवधारणार्थी निपात आहे. त्याद्वारे "हेच" (तृष्णा इत्यादी) मूळपदे आहेत असे दर्शविते. किंवा "अठराच" मूळपदे आहेत असे दर्शविते. 'मूलपदा' म्हणजे मूळपदे, किंवा हा लिंगविपर्यास (लिंगबदल) आहे. Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā. उद्देसवारवर्णना समाप्त झाली. 3. Niddesavāravaṇṇanā ३. निद्देसवारवर्णना 4. Evaṃ uddiṭṭhe hārādayo niddisituṃ ‘‘tattha saṅkhepato’’tiādi āraddhaṃ. Tattha tatthāti tasmiṃ uddesapāṭhe. Saṅkhepato netti kittitāti samāsato nettippakaraṇaṃ kathitaṃ. Hāranayamūlapadānañhi sarūpadassanaṃ uddesapāṭhena katanti. Ettha ca hāranayānaṃ – ४. अशा प्रकारे संक्षेपतः निर्देश केलेल्या हारादींचे सविस्तर निर्देश करण्यासाठी "तत्थ संखेपतो" इत्यादी सुरू केले आहे. त्यामध्ये, 'तत्थ' म्हणजे त्या उद्देसपाठामध्ये. "संखेपतो नेत्ति कित्तिता" म्हणजे संक्षेपाने नेत्तिप्पकरण सांगितले आहे. कारण हार, नय आणि मूळपदांचे प्रत्यक्ष रूप दाखवणे हे उद्देसपाठाद्वारे केले गेले आहे, असे समजावे. आणि येथे हार व नयांचे - Sāmaññato visesena, padattho lakkhaṇaṃ kamo; Ettāvatā ca hetvādī, veditabbā hi viññunā. सामान्यतः आणि विशेषतः, पदार्थाचा अर्थ, लक्षण, क्रम, मर्यादा (इतकेच असणे) आणि हेतू इत्यादी गोष्टी विद्वानाने जाणून घ्याव्यात. Tesu avisesato visesato ca hāranayānaṃ attho dassito. Lakkhaṇādīsu pana avisesato sabbepi hārā nayā ca yathākkamaṃ byañjanatthamukhena navaṅgassa sāsanassa atthasaṃvaṇṇanalakkhaṇā. Visesato pana tassa tassa hārassa nayassa ca lakkhaṇaṃ niddese eva kathayissāma. Kamādīni ca yasmā nesaṃ lakkhaṇesu ñātesu viññeyyāni honti, tasmā tānipi niddesato parato pakāsayissāma. त्यांपैकी, सामान्यतः आणि विशेषतः हार व नयांचा अर्थ दाखविला गेला आहे. परंतु लक्षणादींच्या बाबतीत, सामान्यतः सर्वच हार आणि नय हे यथाक्रम व्यंजन (शब्द) आणि अर्थाच्या मुखाने नऊ अंगांच्या शासनाचा (बुद्धवचनाचा) अर्थ स्पष्ट करण्याचे लक्षण असणारे आहेत. परंतु विशेषतः त्या त्या हाराचे आणि नयाचे लक्षण आम्ही निद्देसवारामध्येच सांगू. आणि क्रम इत्यादी गोष्टी, त्यांचे लक्षण माहीत झाल्यावर सहज समजण्यासारख्या होत असल्यामुळे, आम्ही त्या देखील निद्देसवारानंतर पुढे स्पष्ट करू. Hārasaṅkhepo हारसंक्षेप 1. Yā pana assādādīnavatātiādikā niddesagāthā, tāsu assādādīnavatāti assādo ādīnavatāti padavibhāgo. Ādīnavatāti ca ādīnavo eva. Keci ‘‘assādādīnavato’’ti paṭhanti, taṃ na sundaraṃ. Tattha assādīyatīti assādo, sukhaṃ somanassañca. Vuttañhetaṃ – ‘‘yaṃ, bhikkhave, pañcupādānakkhandhe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ pañcasu upādānakkhandhesu [Pg.20] assādo’’ti (ma. ni. 1.166; saṃ. ni. 3.26). Yathā cetaṃ sukhaṃ somanassaṃ, evaṃ iṭṭhārammaṇampi. Vuttampi cetaṃ – ‘‘so tadassādeti taṃ nikāmetī’’ti ‘‘rūpaṃ assādeti abhinandati, taṃ ārabbha rāgo uppajjatī’’ti (paṭṭhā. 1.1.424), ‘‘saṃyojanīyesu, bhikkhave, dhammesu assādānupassino’’ti (saṃ. ni. 2.53) ca. Assādeti etāyāti vā assādo, taṇhā. Taṇhāya hi kāraṇabhūtāya puggalo sukhampi sukhārammaṇampi assādeti. Yathā ca taṇhā, evaṃ vipallāsāpi. Vipallāsavasena hi sattā aniṭṭhampi ārammaṇaṃ iṭṭhākārena assādenti, evaṃ vedanāya sabbesaṃ tebhūmakasaṅkhārānaṃ taṇhāya vipallāsānañca assādavicāro veditabbo. १. "अस्सादादीनवता" इत्यादी ज्या निर्देशगाथा आहेत, त्या निर्देशगाथांमध्ये "अस्सादादीनवता" या पदाचा "अस्सादो आदीनवता" असा पदविभाग समजावा. "आदीनवता" म्हणजे "आदीनव" (दोष) च होय. काही जण "अस्सादादीनवतो" असा पाठ वाचतात, तो योग्य नाही. त्यामध्ये, ज्याचा आस्वाद घेतला जातो तो "अस्सादो" (आस्वाद) होय, म्हणजेच सुख आणि सोमनस्य. हे असे म्हटलेच आहे— "भिक्खूहो, पाच उपादानस्कंधांवर अवलंबून जे सुख आणि सोमनस्य उत्पन्न होते, हा पाच उपादानस्कंधांमधील आस्वाद (अस्सादो) होय." ज्याप्रमाणे हे सुख आणि सोमनस्य आस्वाद आहे, त्याचप्रमाणे इष्ट आलंबन (प्रिय विषय) देखील आस्वाद आहे. हे देखील म्हटले आहे— "तो त्याचा आस्वाद घेतो, त्याची इच्छा करतो" आणि "रूपाचा आस्वाद घेतो, त्याचे अभिनंदन करतो, त्या रूपाला आलंबन करून राग उत्पन्न होतो" आणि "भिक्खूहो, संयोजनीय (बंधनास कारणीभूत) धर्मांमध्ये आस्वादाचे अनुदर्शन करणाऱ्या..." अथवा, ज्याच्याद्वारे आस्वाद घेतला जातो ती तृष्णा म्हणजे "अस्सादो" होय. कारण कारणभूत असलेल्या तृष्णेमुळे पुद्गल सुखाचा आणि सुखाच्या आलंबनाचा देखील आस्वाद घेतो. ज्याप्रमाणे तृष्णा आस्वाद आहे, त्याचप्रमाणे विपर्यास देखील आस्वाद आहेत. कारण विपर्यासाच्या प्रभावाने प्राणी अनिष्ट आलंबनाचा देखील इष्ट रूपाने आस्वाद घेतात. अशा प्रकारे वेदनेचा, सर्व त्रिभूमिक संस्कारांचा, तृष्णेचा आणि विपर्यासांचा आस्वाद-विचार समजावा. Kathaṃ pana dukkhādukkhamasukhavedanānaṃ assādanīyatāti? Vipallāsato sukhapariyāyasabbhāvato ca. Tathā hi vuttaṃ – ‘‘sukhā kho, āvuso visākha, vedanā ṭhitisukhā vipariṇāmadukkhā. Dukkhā vedanā ṭhitidukkhā vipariṇāmasukhā, adukkhamasukhā vedanā ñāṇasukhā aññāṇadukkhā’’ti (ma. ni. 1.465). Tattha vedanāya aṭṭhasatapariyāyavasena, tebhūmakasaṅkhārānaṃ nikkhepakaṇḍarūpakaṇḍavasena, taṇhāya saṃkilesavatthuvibhaṅge nikkhepakaṇḍe ca taṇhāniddesavasena, vipallāsānaṃ sukhasaññādivasena dvāsaṭṭhidiṭṭhigatavasena ca vibhāgo veditabbo. परंतु दुःख वेदना आणि अदुःखमसुख वेदना यांची आस्वादनीयता कशी काय असू शकते? विपर्यासाने (भ्रमाने) आणि सुखाच्या पर्यायी अस्तित्वामुळे ती होते. तसेच म्हटले आहे— "हे आवुसो विशाख, सुख वेदना ही टिकून असताना सुखकारक असते आणि विपरिणाम पावताना (बदलताना) दुःखकारक असते. दुःख वेदना ही टिकून असताना दुःखकारक असते आणि विपरिणाम पावताना सुखकारक असते. अदुःखमसुख वेदना ही ज्ञानाने सुखकारक असते आणि अज्ञानाने दुःखकारक असते." त्यामध्ये, वेदनेचे एकशे आठ पर्यायांच्या द्वारे, त्रिभूमिक संस्कारांचे निक्खेपकंड आणि रूपकंड यांच्या द्वारे, तृष्णेचे संकिलेसवत्थुविभंग आणि निक्खेपकंड यांमध्ये तृष्णा-निर्देशाच्या द्वारे, आणि विपर्यासांचे सुखसंज्ञा इत्यादींच्या द्वारे व बासष्ट मिथ्यादृष्टींच्या द्वारे वर्गीकरण समजावे. Ādīnavo dukkhā vedanā tissopi vā dukkhatā. Atha vā sabbepi tebhūmakā saṅkhārā ādīnavo. Ādīnaṃ ativiya kapaṇaṃ vāti pavattatīti hi ādīnavo, kapaṇamanusso, evaṃsabhāvā ca tebhūmakā dhammā aniccatādiyogena. Yato tattha ādīnavānupassanā āraddhavipassakānaṃ yathābhūtanayoti vuccati. Tathā ca vuttaṃ – ‘‘yaṃ, bhikkhave, pañcupādānakkhandhā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā, ayaṃ pañcasu upādānakkhandhesu ādīnavo’’ti. Tasmā ādīnavo dukkhasaccaniddesabhūtānaṃ jātiyādīnaṃ aniccatādīnaṃ dvācattālīsāya ākārānañca vasena vibhajitvā niddisitabbo. "आदीनव" (दोष) म्हणजे दुःख वेदना होय, किंवा तिन्ही प्रकारची दुःखता होय. अथवा, सर्व त्रिभूमिक संस्कार हे "आदीनव" आहेत. कारण, जे अत्यंत दीन आणि केविलवाणे होऊन प्रवृत्त होते, त्याला "आदीनव" म्हणतात, जसे की एखादा अनाथ मनुष्य; आणि त्रिभूमिक धर्म हे अनित्यता इत्यादींच्या योगाने अशाच स्वभावाचे असतात. ज्या अर्थी त्या दुःख वेदना इत्यादी धर्मांमध्ये, विपश्यनेचा आरंभ केलेल्या भिक्खूंचे आदीनवानुपश्यना (दोषांचे वारंवार दर्शन) हे "यथाभूत मार्ग" म्हटले जाते. तसेच म्हटले आहे— "भिक्खूहो, पाच उपादानस्कंध जे अनित्य, दुःख आणि विपरिणामधर्मी आहेत, हा पाच उपादानस्कंधांमधील आदीनव होय." म्हणून, आदीनवाचे दुःखसत्य-निर्देशरूप असलेल्या जाती (जन्म) इत्यादींच्या आणि अनित्यता इत्यादी बेचाळीस आकारांच्या द्वारे वर्गीकरण करून निर्देश केला पाहिजे. Nissarati etenāti nissaraṇaṃ, ariyamaggo. Nissaratīti vā nissaraṇaṃ nibbānaṃ. Ubhayampi sāmaññaniddesena ekasesena vā ‘‘nissaraṇa’’nti [Pg.21] vuttaṃ. Pi-saddo purimānaṃ pacchimānañca sampiṇḍanattho. Tattha ariyamaggapakkhe satipaṭṭhānādīnaṃ sattattiṃsabodhipakkhiyadhammānaṃ kāyānupassanādīnañca tadantogadhabhedānaṃ vasena nissaraṇaṃ vibhajitvā niddisitabbaṃ. ज्याच्याद्वारे बाहेर पडले जाते (मुक्त झाले जाते) ते "निस्सरण" म्हणजे आर्यमार्ग होय. अथवा, जे बाहेर पडते (मुक्त होते) ते "निस्सरण" म्हणजे निर्वाण होय. सामान्य निर्देशाने किंवा एकशेष पद्धतीने या दोन्हीलाही "निस्सरण" असे म्हटले आहे. 'पि' (देखील) हा शब्द पूर्वीच्या (आस्वाद, आदीनव) आणि नंतरच्या (फल, उपाय इत्यादी) यांना एकत्रित करण्यासाठी आहे. त्यामध्ये, आर्यमार्गाच्या पक्षात, सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) इत्यादी सदतीस बोधिपाक्षिक धर्मांच्या आणि त्यामध्ये समाविष्ट असलेल्या कायानुपश्यना इत्यादी भेदांच्या द्वारे निस्सरणाचे वर्गीकरण करून निर्देश केला पाहिजे. Nibbānapakkhe pana kiñcāpi asaṅkhatāya dhātuyā nippariyāyena vibhāgo natthi. Pariyāyena pana sopādisesanirupādisesabhedena. Yato vā taṃ nissaṭaṃ, tesaṃ paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 1.3) dassitappabhedānaṃ cakkhādīnaṃ channaṃ dvārānaṃ rūpādīnaṃ channaṃ ārammaṇānaṃ taṃtaṃdvārappavattānaṃ channaṃ channaṃ viññāṇaphassavedanāsaññācetanātaṇhāvitakkavicārānaṃ pathavīdhātuādīnaṃ channaṃ dhātūnaṃ dasannaṃ kasiṇāyatanānaṃ asubhānaṃ kesādīnaṃ dvattiṃsāya ākārānaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ dvādasannaṃ āyatanānaṃ aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ lokiyānaṃ indriyānaṃ kāmadhātuādīnaṃ tissannaṃ dhātūnaṃ kāmabhavādīnaṃ tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ bhavānaṃ catunnaṃ jhānānaṃ appamaññānaṃ āruppānaṃ dvādasannaṃ paṭiccasamuppādaṅgānañcāti evamādīnaṃ saṅkhatadhammānaṃ nissaraṇabhāvena ca vibhajitvā niddisitabbaṃ. परंतु निर्वाण पक्षात, जरी असंस्कृत धातूचे मुख्य रूपाने कोणतेही वर्गीकरण नसले, तरीही पर्यायाने सोपादिशेष आणि निरुपदिशेष भेदाने त्याचे वर्गीकरण करून निर्देश केला पाहिजे. अथवा, ज्यांच्यापासून ते (निर्वाण) मुक्त झाले आहे, त्या पटिसम्भिदामग्गात दर्शविलेल्या भेदांनुसार— चक्षु इत्यादी सहा द्वारे, रूप इत्यादी सहा आलंबने, त्या त्या द्वारांवर प्रवृत्त होणारे सहा-सहा विज्ञान, फस्स (स्पर्श), वेदना, संज्ञा, चेतना, तृष्णा, वितर्क आणि विचार; पृथ्वीधातू इत्यादी सहा धातू; दहा कसिणायतने; अशुभाचे केस इत्यादी बत्तीस आकार; पाच स्कंध; बारा आयतने; अठरा धातू; लौकिक इंद्रिये; कामधातू इत्यादी तीन धातू; कामभव इत्यादी तीन-तीन भव; चार ध्याने; अप्पमण्या (अप्रमाण); आरुप्प (अरूप ध्याने); आणि बारा प्रतीत्यसमुत्पाद-अंगे; अशा इत्यादी संस्कृत धर्मांपासून मुक्त होण्याच्या भावाने वर्गीकरण करून निर्देश केला पाहिजे. Phalanti desanāphalaṃ. Kiṃ pana tanti? Yaṃ desanāya nipphādīyati. Nanu ca nibbānādhigamo bhagavato desanāya nipphādīyati. Nibbānañca ‘‘nissaraṇa’’nti iminā vuttamevāti? Saccametaṃ, tañca kho paramparāya. Idha pana paccakkhato desanāphalaṃ adhippetaṃ. Taṃ pana sutamayañāṇaṃ. Atthadhammavedādiariyamaggassa pubbabhāgappaṭipattibhūtā chabbisuddhiyo. Yañca tasmiṃ khaṇe maggaṃ anabhisambhuṇantassa kālantare tadadhigamakāraṇabhūtaṃ sampattibhavahetu ca siyā. Tathā hi vakkhati – ‘‘attānudiṭṭhiṃ ūhacca, evaṃ maccutaro siyāti (su. ni. 1125; kathā. 226; cūḷani. mogharājamāṇavapucchā 144, mogharājamāṇavapucchāniddesa 88; netti. 5; peṭako. 22) idaṃ phala’’nti, ‘‘dhammo have rakkhati dhammacārinti idaṃ phala’’nti (jā. 1.10.102-103; 1.15.385) ca. Etena nayena devesu ca mānusesu ca āyuvaṇṇabalasukhayasaparivāraādhipateyyasampattiyo upadhisampattiyo cakkavattisirī devarajjasirī cattāri sampatticakkāni sīlasampadā samādhisampadā tisso vijjā cha abhiññā catasso paṭisambhidā sāvakabodhi paccekabodhi sammāsambodhīti sabbāpi sampattiyo puññasambhārahetukā bhagavato desanāya sādhetabbatāya phalanti veditabbā. "फल" म्हणजे देशनेचे (उपदेशाचे) फळ होय. परंतु ते काय आहे? जे देशनेद्वारे निष्पन्न केले जाते (साध्य केले जाते). भगवंतांच्या देशनेद्वारे निर्वाणाची प्राप्ती निष्पन्न केली जाते की नाही? आणि निर्वाण तर "निस्सरण" या पदाने आधीच सांगितले आहे की नाही? हे सत्य आहे, परंतु ते परंपरेने (अप्रत्यक्षपणे) होते. येथे मात्र प्रत्यक्ष रूपाने देशनेचे फळ अभिप्रेत आहे. ते देशनेचे फळ म्हणजे श्रुतमय ज्ञान होय; आणि अर्थ व धर्म जाणणे इत्यादी आर्यमार्गाच्या पूर्वभागाचे आचरण असलेल्या सहा विशुद्धी होत. तसेच, ज्या व्यक्तीला त्या क्षणी मार्ग प्राप्त होत नाही, तिला कालांतराने तो मार्ग प्राप्त होण्याचे कारण असणारी आणि सुगतीचे (संपत्तीयुक्त भवाचे) कारण असणारी जी पुण्याची प्राप्ती होते, ती देखील देशनेचे फळ होय. तसेच पुढे म्हटले जाईल— "आत्मदृष्टी नष्ट करून, अशा प्रकारे मृत्यूला पार करावे, हे फळ होय" आणि "धर्मच आचरण करणाऱ्याचे रक्षण करतो, हे फळ होय." या नियमाने, देव आणि मनुष्यांमध्ये आयुष्य, वर्ण (सौंदर्य), बल, सुख, यश, परिवार, अधिपत्य यांची समृद्धी; उपधिसंपत्ती; चक्रवर्ती राजाचे ऐश्वर्य; देवराजाचे ऐश्वर्य; चार संपत्तीचक्रे; शीलसंपदा; समाधिसंपदा; तीन विद्या; सहा अभिज्ञा; चार प्रतिसंभिदा; श्रावकबोधी; प्रत्येकबोधी; आणि सम्यक्संबोधी; या सर्व पुण्यसंभारामुळे प्राप्त होणाऱ्या समृद्धी, भगवंतांच्या देशनेद्वारे साध्य होत असल्यामुळे, "फल" म्हणून समजाव्यात. Upāyoti [Pg.22] ariyamaggapadaṭṭhānabhūtā pubbabhāgappaṭipadā. Sā hi purimā purimā pacchimāya pacchimāya adhigamūpāyabhāvato paramparāya magganibbānādhigamassa ca hetubhāvato upāyo. Yā ca pubbe vuttaphalādhigamassa upāyapaṭipatti. Keci pana ‘‘saha vipassanāya maggo upāyo’’ti vadanti, tesaṃ matena nissaraṇanti nibbānameva vuttaṃ siyā. Phalaṃ viya upāyopi pubbabhāgoti vuttaṃ siyā, yaṃ pana vakkhati ‘‘sabbe dhammā…pe… visuddhiyāti (dha. pa. 279; theragā. 678) ayaṃ upāyo’’ti. Etthāpi pubbabhāgappaṭipadā eva udāhaṭāti sakkā viññātuṃ. Yasmā pana ‘‘te pahāya tare oghanti idaṃ nissaraṇa’’nti ariyamaggassa nissaraṇabhāvaṃ vakkhati. Ariyamaggo hi oghataraṇanti. ‘उपाय’ म्हणजे आर्यमार्गाचे निकटचे कारण असणारी पूर्वभाग-प्रतिपदा (प्रारंभिक आचरण) होय. कारण, प्रत्येक पूर्व-पूर्व प्रतिपदा ही उत्तर-उत्तर प्रतिपदेच्या प्राप्तीचे साधन असल्यामुळे आणि परंपरेने मार्ग व निब्बाण यांच्या प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे तिला ‘उपाय’ म्हटले जाते. तसेच पूर्वी सांगितलेल्या फलप्राप्तीसाठी जे आचरणाचे साधन आहे, ते देखील ‘उपाय’ आहे. परंतु काही आचार्य म्हणतात की, ‘विपस्सनायुक्त मार्ग म्हणजे उपाय होय.’ त्यांच्या मते, ‘निस्सरण’ (मुक्ती) या शब्दाने केवळ निब्बाणच सांगितले गेले असावे. फलाप्रमाणे उपाय देखील पूर्वभाग (प्रारंभिक) आहे असे म्हटले गेले असावे. परंतु आचार्य पुढे जे सांगणार आहेत की, ‘सब्बे धम्मा... विसुद्धिया (सर्व धर्म... विशुद्धीसाठी)... हा उपाय आहे’, या वचनात देखील पूर्वभाग-प्रतिपदाच उदाहरणादाखल घेतली आहे, असे समजता येते. परंतु, ‘ते पहाय तरे ओघं (त्यांना सोडून ओघ पार करावा)... हे निस्सरण आहे’ असे म्हणून आचार्य आर्यमार्गाचे देखील निस्सरणत्व सांगणार आहेत, त्यामुळे ‘निस्सरण’ या शब्दाने केवळ निब्बाणच सांगितले गेले आहे असे नाही, तर मार्ग देखील सांगितला गेला आहे. हेच सत्य आहे. आर्यमार्ग म्हणजेच ओघ (संसार-प्रवाह) पार करणे होय आणि ओघ पार करणे म्हणजेच आर्यमार्ग होय, असे पाहावे. Āṇattīti āṇārahassa bhagavato veneyyajanassa hitasiddhiyā ‘‘evaṃ paṭipajjāhī’’ti vidhānaṃ. Tathā hi vakkhati ‘‘suññato lokaṃ avekkhassu, mogharājāti (su. ni. 1125; kathā. 226; netti. 5; peṭako. 22; cūḷani. mogharājamāṇavapucchā 144, mogharājamāṇavapucchāniddesa 88) āṇattī’’ti. ‘आणत्ती’ (आज्ञा किंवा अनुशासन) म्हणजे आज्ञा देण्यास योग्य असणाऱ्या भगवंतांनी विनीत होण्यास योग्य असणाऱ्या (वेनेय्य) जनांच्या हितसिद्धीसाठी ‘असे आचरण कर’ असे केलेले विधान (निर्देश) होय. म्हणूनच आचार्य पुढे सांगणार आहेत की, ‘हे मोघराज! जगाकडे शून्य (अनात्म) म्हणून पाहा – ही आणत्ती (आज्ञा) आहे.’ Yogīnanti catusaccakammaṭṭhānabhāvanāya yuttappayuttānaṃ veneyyānaṃ, atthāyāti vacanaseso. Desanāhāroti etesaṃ yathāvuttānaṃ assādādīnaṃ vibhajanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso desanāhāro nāmāti attho. Etthāha – kiṃ panetesaṃ assādādīnaṃ anavasesānaṃ vacanaṃ desanāhāro, udāhu ekaccānanti? Niravasesānaṃyeva. Yasmiñhi sutte assādādīnavanissaraṇāni sarūpato āgatāni, tattha vattabbameva natthi. Yattha pana ekadesena āgatāni, na vā sarūpena. Tattha anāgataṃ atthavasena niddhāretvā hāro yojetabbo. Ayañca attho desanāhāravibhaṅge āgamissatīti idha na papañcito. ‘योगीनां’ (योगी लोकांच्या) म्हणजे चतुरार्यसत्य कम्मट्ठानाच्या (कर्मस्थान) भावनेमध्ये अत्यंत प्रवृत्त असणाऱ्या वेनेय्य (विनीत) जनांच्या; ‘हित किंवा कल्याणासाठी’ (अत्थाय) हा उर्वरित शब्द येथे जोडावा. ‘देशनाहार’ म्हणजे वर सांगितलेल्या आस्वाद (अस्साद) इत्यादींचे विश्लेषण करण्याचे लक्षण असणारा विशिष्ट स्पष्टीकरण-प्रकार (संवण्णनाविशेष) होय, असा याचा अर्थ आहे. येथे शंकाकार विचारतो – ‘या आस्वाद इत्यादींचे पूर्णपणे (निरवशेष) कथन करणे म्हणजे देशनाहार आहे, की केवळ काहींचेच कथन करणे?’ उत्तर – पूर्णपणे (सर्व आस्वाद इत्यादींचे) कथन करणे म्हणजेच देशनाहार होय. कारण, ज्या सुत्तामध्ये आस्वाद, आदीनव (दोष) आणि निस्सरण हे स्वतःच्या रूपात आलेले आहेत, तिथे काही वेगळे सांगण्याची गरजच नाही. परंतु, ज्या सुत्तामध्ये ते अंशतः आलेले आहेत किंवा स्वतःच्या रूपात आलेले नाहीत, तिथे न आलेल्या भागाला अर्थाच्या आधारे स्पष्ट करून (निश्चित करून) देशनाहार योजावा. हा अर्थ ‘देशनाहारविभंग’ मध्ये पुढे येणारच आहे, म्हणून येथे त्याचा विस्तार केलेला नाही. 2. Yaṃ pucchitanti yā pucchā, viciyamānāti vacanaseso. Vissajjitaṃ anugītīti etthāpi eseva nayo. Tattha vissajjitanti vissajjanā, sā ekaṃsabyākaraṇādivasena catubbidhaṃ byākaraṇaṃ. Ca-saddo sampiṇḍanattho, tena gāthāyaṃ avuttaṃ padādiṃ saṅgaṇhāti. Tā pana pucchāvissajjanā kassāti āha ‘‘suttassā’’ti. Etena sutte āgataṃ pucchāvissajjanaṃ vicetabbanti dasseti. Yā ca anugītiti vuttasseva atthassa yā anu pacchā gīti anugīti, saṅgahagāthā, pucchāya vā anurūpā gīti. Etena pubbāparaṃ [Pg.23] gahitaṃ. Byākaraṇassa hi pucchānurūpatā idha pubbāparaṃ adhippetaṃ. Yā ‘‘pucchānusandhī’’ti vuccati. Purimaṃ ‘‘suttassā’’ti padaṃ pubbāpekkhanti puna ‘‘suttassā’’ti vuttaṃ. Tena suttassa nissayabhūte assādādike pariggaṇhāti. Ettāvatā vicayahārassa visayo niravasesena dassito hoti. Tathā ca vakkhati vicayahāravibhaṅge ‘‘padaṃ vicinati…pe… anugītiṃ vicinatī’’ti. २. ‘यं पुच्छितं’ (जे विचारले आहे) म्हणजे जी पृच्छा (प्रश्न) आहे; ‘विचीयमाना’ (विश्लेषण केली जाणारी) हा उर्वरित शब्द येथे जोडावा. ‘विस्सज्जितं अनुगीति’ (दिलेले उत्तर आणि अनुगीती) यामध्ये देखील हाच नियम समजावा. त्यामध्ये ‘विस्सज्जितं’ म्हणजे विस्सर्जना (उत्तर) होय. ते उत्तर ‘एकंसब्याकरण’ (एकंशाने उत्तर देणे) इत्यादींच्या आधारे चार प्रकारचे व्याकरण (उत्तर) असते. ‘च’ हा शब्द समुच्चयदर्शक (एकत्र करणारा) आहे, त्याद्वारे गाथेमध्ये न सांगितलेल्या पदादींचा संग्रह केला जातो. ‘ते प्रश्न आणि उत्तर कोणाचे आहेत?’ या शंकेवर आचार्य म्हणतात – ‘सुत्तस्स’ (सुत्ताचे). या सुत्तस्स शब्दाने सुत्तामध्ये आलेले प्रश्न आणि उत्तर शोधले पाहिजेत, हा अर्थ दर्शविला जातो. ‘अनुगीती’ म्हणजे पूर्वी सांगितलेल्या अर्थाच्या मागे (नंतर) जे गायन (कथन) केले जाते ती अनुगीती होय, म्हणजेच ती संग्रहगाथा होय; किंवा प्रश्नाला अनुरूप असणारे गायन (कथन) होय. याद्वारे पूर्वापर (मागील व पुढील) संबंध ग्रहण केला जातो. कारण, उत्तराची प्रश्नाशी असणारी अनुरूपता म्हणजेच येथे ‘पूर्वापर’ अभिप्रेत आहे, ज्याला ‘पुच्छानुसंधी’ (प्रश्नाचे संधान) असे म्हटले जाते. पूर्वीचे ‘सुत्तस्स’ हे पद आधीच्या (पुच्छित-विस्सज्जित) पदांशी संबंधित आहे, म्हणून पुन्हा ‘सुत्तस्स’ असे म्हटले आहे. त्याद्वारे सुत्ताचे आधारभूत असणारे आस्वाद इत्यादी ग्रहण केले जातात. एवढ्याने विचयहाराचा विषय पूर्णपणे दर्शविला जातो. म्हणूनच आचार्य विचयहारविभंगात पुढे सांगणार आहेत की – ‘पदाचा शोध घेतो... अनुगीतीचा शोध घेतो.’ Tattha sutte sabbesaṃ padānaṃ anupubbena atthaso byañjanaso ca vicayo padavicayo. ‘‘Ayaṃ pucchā adiṭṭhajotanā diṭṭhasaṃsandanā vimaticchedanā anumatipucchā kathetukamyatāpucchā sattādhiṭṭhānā dhammādhiṭṭhānā ekādhiṭṭhānā anekādhiṭṭhānā sammutivisayā paramatthavisayā atītavisayā anāgatavisayā paccuppannavisayā’’tiādinā pucchāvicayo veditabbo. ‘‘Idaṃ vissajjanaṃ ekaṃsabyākaraṇaṃ vibhajjabyākaraṇaṃ paṭipucchābyākaraṇaṃ ṭhapanaṃ sāvasesaṃ niravasesaṃ sauttaraṃ anuttaraṃ lokiyaṃ lokuttara’’ntiādinā vissajjanavicayo. त्या अकरा प्रकारांमध्ये, सुत्तातील सर्व पदांचा अनुक्रमाने अर्थाच्या दृष्टीने आणि व्यंजनाच्या (शब्दाच्या) दृष्टीने केलेला शोध (विचय) म्हणजे ‘पदविचय’ होय. ‘हा प्रश्न अदृष्टजोतना (न पाहिलेले प्रकट करणारा), दृष्टसंसंदना (पाहिलेल्याची तुलना करणारा), विमतिच्छेदना (संशयाचे छेदन करणारा), अनुमती पृच्छा, कथेतुकाम्यता पृच्छा (सांगण्याच्या इच्छेने विचारलेला), सत्त्वाधिष्ठाना (प्राण्याला आधार मानणारा), धम्माधिष्ठाना (धर्माला आधार मानणारा), एकाधिष्ठाना, अनेकाधिष्ठाना, संमृतिविषया (लोकव्यवहारविषयक), परमार्थविषया, अतीतविषया (भूतकाळविषयक), अनागतविषया (भविष्यकाळविषयक), पच्चुप्पन्नविषया (वर्तमानकाळविषयक) आहे’ इत्यादी प्रकारे प्रश्नाचा शोध (पुच्छाविचय) समजावा. ‘हे उत्तर एकंसब्याकरण (निश्चित उत्तर), विभज्जव्याकरण (विश्लेषण करून दिलेले उत्तर), पटिपुच्छाव्याकरण (प्रतिप्रश्न करून दिलेले उत्तर), ठपन (बाजूला ठेवून दिलेले उत्तर), सावसेस (काही शिल्लक ठेवून दिलेले उत्तर), निरवशेष (पूर्ण उत्तर), सोत्तर (अधिक स्पष्टीकरण असणारे), अनुत्तर (सर्वोत्तम उत्तर), लोकीय (लौकिक) किंवा लोकोत्तर आहे’ इत्यादी प्रकारे उत्तराचा शोध (विस्सर्जनविचय) समजावा. ‘‘Ayaṃ pucchā iminā sameti, etena na sametī’’ti pucchitatthaṃ ānetvā vicayo pubbenāparaṃ saṃsanditvā ca vicayo pubbāparavicayo. ‘‘Ayaṃ anugīti vuttatthasaṅgahā avuttatthasaṅgahā tadubhayatthasaṅgahā kusalatthasaṅgahā akusalatthasaṅgahā’’tiādinā anugītivicayo. Assādādīsu sukhavedanāya ‘‘iṭṭhārammaṇānubhavanalakkhaṇā’’tiādinā, taṇhāya ‘‘ārammaṇaggahaṇalakkhaṇā’’tiādinā, vipallāsānaṃ ‘‘viparītaggahaṇalakkhaṇā’’tiādinā, avasiṭṭhānaṃ tebhūmakadhammānaṃ ‘‘yathāsakalakkhaṇā’’tiādinā sabbesañca dvāvīsatiyā tikesu dvācattālīsādhike ca dukasate labbhamānapadavasena taṃtaṃassādatthavisesaniddhāraṇaṃ assādavicayo. ‘हा प्रश्न या उत्तराशी जुळतो, याच्याशी जुळत नाही’ अशा प्रकारे विचारलेल्या अर्थाला आणून केलेला शोध आणि मागील व पुढील विधानांची तुलना करून केलेला शोध म्हणजे ‘पूर्वापरविचय’ होय. ‘ही अनुगीती वृत्तार्थसंग्रहा (सांगितलेल्या अर्थाचा संग्रह करणारी), अवृत्तार्थसंग्रहा (न सांगितलेल्या अर्थाचा संग्रह करणारी), तदुभयार्थसंग्रहा (दोन्ही अर्थांचा संग्रह करणारी), कुशलार्थसंग्रहा (कुशल अर्थाचा संग्रह करणारी) किंवा अकुशलार्थसंग्रहा (अकुशल अर्थाचा संग्रह करणारी) आहे’ इत्यादी प्रकारे अनुगीतीचा शोध (अनुगीतीविचय) समजावा. आस्वाद इत्यादींमध्ये, सुखवेदनेचा शोध ‘इष्ट आलंबनाचा (विषयाचा) अनुभव घेण्याचे लक्षण असणारी’ इत्यादी प्रकारे; तण्हेचा (तृष्णेचा) शोध ‘आलंबन ग्रहण करण्याचे लक्षण असणारी’ इत्यादी प्रकारे; विपल्लासांचा (विपर्यासांचा) शोध ‘विपरीत ग्रहण करण्याचे लक्षण असणारे’ इत्यादी प्रकारे; उर्वरित तिन्ही भूमींमधील (तेभूमिक) धर्मांचा शोध ‘ज्यांचे जसे स्वतःचे लक्षण आहे’ इत्यादी प्रकारे समजावा. तसेच सर्व आस्वाद-धर्मांचा बावीस तिक (त्रिक) आणि एकशे बेचाळीस दुक (द्विक) यांमध्ये प्राप्त होणाऱ्या पदांच्या आधारे, त्या त्या आस्वादाच्या विशिष्ट अर्थाचे निर्धारण करणे म्हणजे ‘आस्वादविचय’ होय. Dukkhavedanāya ‘‘aniṭṭhānubhavanalakkhaṇā’’tiādinā, dukkhasaccānaṃ ‘‘paṭisandhilakkhaṇā’’tiādinā, aniccatādīnaṃ ādiantavantatāya aniccantikatāya ca ‘‘aniccā’’tiādinā sabbesañca lokiyadhammānaṃ saṃkilesabhāgiyahānabhāgiyatādivasena ādīnavavuttiyā okāraniddhāraṇena ādīnavavicayo. Nissaraṇapade ariyamaggassa āgamanato [Pg.24] kāyānupassanādipubbabhāgappaṭipadāvibhāgavisesaniddhāraṇavasena nibbānassa yathāvuttapariyāyavibhāgavisesaniddhāraṇavasenāti evaṃ nissaraṇavicayo. Phalādīnaṃ taṃtaṃsuttadesanāya sādhetabbaphalassa tadupāyassa tattha tattha suttavidhivacanassa ca vibhāganiddhāraṇavasena vicayo veditabbo. Evaṃ padapucchāvissajjanapubbāparānugītīnaṃ assādādīnañca visesaniddhāraṇavaseneva vicayalakkhaṇo ‘‘vicayo hāro’’ti veditabbo. दुःखवेदनेचा शोध ‘अनिष्ट आलंबनाचा अनुभव घेण्याचे लक्षण असणारी’ इत्यादी प्रकारे; दुःखसत्याचा शोध ‘प्रतिसंधीचे (पुनर्जन्माचे) लक्षण असणारे’ इत्यादी प्रकारे; अनित्यता इत्यादींचा शोध, त्यांना आदि आणि अंत असल्यामुळे व ते अशाश्वत असल्यामुळे ‘ते अनित्य आहेत’ इत्यादी प्रकारे समजावा. तसेच सर्व लौकिक धर्मांचा, संकिलेसभागिय (क्लेशयुक्त असणारे) आणि हानभागिय (ऱ्हासाकडे नेणारे) इत्यादींच्या आधारे, आदीनवाच्या (दोषाच्या) प्रवृत्तीमधील हीनतेचे निर्धारण करून केलेला शोध म्हणजे ‘आदीनवविचय’ होय. निस्सरण पदामध्ये, आर्यमार्गाच्या आगमनामुळे (कथनामुळे) कायानुपस्सना इत्यादी पूर्वभाग-प्रतिपदेच्या विशिष्ट विभागाचे निर्धारण करण्याच्या आधारे; आणि निब्बाणाचा, वर सांगितलेल्या पर्यायांच्या विशिष्ट विभागाचे निर्धारण करण्याच्या आधारे केलेला शोध म्हणजे ‘निस्सरणविचय’ होय. फल इत्यादींचा शोध, त्या त्या सुत्तदेशनेमध्ये साध्य करावयाचे फल, त्याचे साधन आणि तिथे तिथे सुत्ताचे विधान करणाऱ्या वचनांच्या विभागाचे निर्धारण करण्याच्या आधारे समजावा. अशा प्रकारे, पद, पुच्छा, विस्सर्जना, पूर्वापर आणि अनुगीती यांच्या, तसेच आस्वाद इत्यादींच्या विशिष्ट निर्धारणाच्या आधारेच शोध घेण्याचे लक्षण असणारा विशिष्ट स्पष्टीकरण-प्रकार म्हणजे ‘विचय हार’ होय, असे समजावे. 3. Sabbesanti soḷasannaṃ. Bhūmīti byañjanaṃ sandhāyāha. Byañjanañhi mūlapadāni viya nayānaṃ hārānaṃ bhūmi pavattiṭṭhānaṃ, tesaṃ byañjanavicārabhāvato. Vuttañhi – ‘‘hārā byañjanavicayo’’ti, peṭakepi hi vuttaṃ – ‘‘yattha ca sabbe hārā, sampatamānā nayanti suttatthaṃ. Byañjanavidhiputhuttā’’ti. Gocaroti suttattho. Suttassa hi padatthuddhāraṇamukhena hārayojanā. Tesaṃ byañjanatthānaṃ. Yuttāyuttaparikkhāti yuttassa ca ayuttassa ca upaparikkhā. ‘‘Yuttāyuttiparikkhā’’tipi pāṭho, yuttiayuttīnaṃ vicāraṇāti attho. Kathaṃ pana tesaṃ yuttāyuttajānanā? Catūhi mahāpadesehi avirujjhanena. Tattha byañjanassa tāva sabhāvaniruttibhāvo adhippetatthavācakabhāvo ca yuttabhāvo. Atthassa pana suttavinayadhammatāhi avilomanaṃ. Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana parato āvi bhavissati. Hāro yuttīti niddiṭṭhoti evaṃ sutte byañjanatthānaṃ yuttāyuttabhāvavibhāvanalakkhaṇo yuttihāroti veditabbo. ३. ‘सब्बेसं’ (सर्वांचे) म्हणजे सोळा (भूमींचे). ‘भूमी’ हा शब्द व्यंजनाला (अक्षराला) उद्देशून म्हटला आहे. कारण जशी मूळ पदे ही नयांचे (पद्धतींचे) स्थान असतात, तसेच व्यंजन हे हारांचे प्रवृत्तीस्थान (भूमी) आहे, कारण त्या हारांमध्ये व्यंजनांचा विचार केला जातो. म्हणूनच म्हटले आहे – “हारा व्यञ्जनविचयो” (हार म्हणजे व्यंजनांचा शोध/विचार). पेटकात (पिटकात) देखील म्हटले आहे – “जिथे सर्व हार एकत्र येऊन सूत्राच्या अर्थाकडे नेतात, व्यंजनांच्या विधींच्या विविधतेमुळे.” ‘गोचर’ म्हणजे सूत्राचा अर्थ. कारण सूत्रातील पदांचा अर्थ उद्धृत करण्याच्या माध्यमातून हारांची योजना होते. त्या व्यंजन आणि अर्थांची ‘युत्तायुत्तपरिक्खा’ (योग्य-अयोग्य परीक्षा) म्हणजे योग्य आणि अयोग्य गोष्टींची परीक्षा (विचार) करणे होय. ‘युत्तायुत्तिपरिक्खा’ असाही पाठ आढळतो, ज्याचा अर्थ युक्ती आणि अयुक्तीचा विचार असा आहे. पण त्यांची योग्यता आणि अयोग्यता कशी जाणावी? चार महाप्रदेशांशी अविरोध असण्याने (सुसंगत राहण्याने). त्यामध्ये, व्यंजनाच्या बाबतीत, स्वाभाविक निरुक्ती असणे (मूळ भाषेचे स्वरूप असणे) आणि अभिप्रेत अर्थाचे वाचक असणे ही योग्यता (युक्तभाव) आहे. अर्थाच्या बाबतीत, सूत्र, विनय आणि धम्मता यांच्याशी अविरोध असणे ही योग्यता आहे. हा येथे संक्षेप आहे. विस्तार पुढे स्पष्ट होईल. ‘हारो युत्तीति निद्दिट्ठो’ म्हणजे अशा प्रकारे सूत्रातील व्यंजन आणि अर्थांच्या योग्य-अयोग्य भावाचे प्रकटीकरण करण्याचे लक्षण असलेला ‘युक्तिहार’ समजावा. 4. Dhammanti yaṃ kiñci suttāgataṃ kusalādidhammamāha. Tassa dhammassāti tassa yathāvuttassa kusalādidhammassa. Yaṃ padaṭṭhānanti yaṃ kāraṇaṃ, yonisomanasikārādi sutte āgataṃ vā anāgataṃ vā sambhavato niddhāretvā kathetabbanti adhippāyo. Itīti evaṃ, vuttanayenāti attho. Yāva sabbadhammāti yattakā tasmiṃ sutte āgatā dhammā, tesaṃ sabbesampi yathānurūpaṃ padaṭṭhānaṃ niddhāretvā kathetabbanti adhippāyo. Atha vā yāva sabbadhammāti suttāgatassa dhammassa yaṃ padaṭṭhānaṃ, tassapi yaṃ padaṭṭhānanti sambhavato yāva sabbadhammā padaṭṭhānavicāraṇā kātabbāti attho. Eso hāro padaṭṭhānoti evaṃ sutte āgatadhammānaṃ padaṭṭhānabhūtā dhammā tesañca padaṭṭhānabhūtāti sambhavato padaṭṭhānabhūtadhammaniddhāraṇalakkhaṇo padaṭṭhāno nāma hāroti attho. ४. ‘धम्मं’ या पदाने सूत्रात आलेल्या कोणत्याही कुशल इत्यादी धर्माला म्हटले आहे. ‘तस्स धम्मस्स’ म्हणजे त्या पूर्वोक्त कुशल इत्यादी धर्माचे. ‘यं पदट्ठानं’ म्हणजे जे कारण आहे, जसे की योनीसोमनसिकार (योग्य विचार) इत्यादी, जे सूत्रात आलेले असो वा न आलेले असो, संभवानुसार (योग्यतेनुसार) निश्चित करून सांगावे, असा अभिप्राय आहे. ‘इति’ म्हणजे अशा प्रकारे, पूर्वोक्त पद्धतीने, असा अर्थ आहे. ‘याव सब्बधम्मा’ म्हणजे त्या सूत्रात जितके धर्म आले आहेत, त्या सर्वांचे योग्यतेनुसार पदस्थान (नजीकचे कारण) निश्चित करून सांगावे, असा अभिप्राय आहे. किंवा, ‘याव सब्बधम्मा’ याचा अर्थ असा की, सूत्रात आलेल्या धर्माचे जे पदस्थान आहे, त्याचेही जे पदस्थान आहे, अशा प्रकारे संभवानुसार सर्व धर्मांच्या पदस्थानांचा विचार करावा, असा अर्थ आहे. ‘एसो हारो पदट्ठानो’ म्हणजे अशा प्रकारे सूत्रात आलेल्या धर्मांचे पदस्थान असणारे जे धर्म आहेत आणि त्यांचेही जे पदस्थान असणारे धर्म आहेत, अशा प्रकारे संभवानुसार पदस्थान असणाऱ्या धर्मांचे निर्धारण करण्याचे लक्षण असलेला ‘पदस्थान हार’ समजावा, असा अर्थ आहे. 5. Vuttamhi [Pg.25] ekadhammeti kusalādīsu khandhādīsu vā yasmiṃ kismiñci ekadhamme, sutte sarūpato niddhāraṇavasena vā kathite. Ye dhammā ekalakkhaṇā kecīti ye keci dhammā kusalādibhāvena rūpakkhandhādibhāvena vā tena dhammena samānalakkhaṇā. Vuttā bhavanti sabbeti te sabbepi kusalādisabhāvā, khandhādisabhāvā vā dhammā sutte avuttāpi tāya samānalakkhaṇatāya vuttā bhavanti ānetvā saṃvaṇṇanāvasenāti adhippāyo. Ettha ca ekalakkhaṇāti samānalakkhaṇā vuttā. Tena sahacāritā samānakiccatā samānahetutā samānaphalatā samānārammaṇatāti evamādīhi avuttānampi vuttānaṃ viya niddhāraṇaṃ veditabbaṃ. So hāro lakkhaṇo nāmāti evaṃ sutte anāgatepi dhamme vuttappakārena āgate viya niddhāretvā yā saṃvaṇṇanā, so lakkhaṇo nāma hāroti attho. ५. ‘वृत्तम्हि एकधम्मे’ म्हणजे कुशल इत्यादींमध्ये किंवा स्कंध इत्यादींमध्ये कोणत्याही एका धर्माचे सूत्रात प्रत्यक्ष रूपाने किंवा निर्धारणाच्या द्वारे कथन केले असता. ‘ये धम्मा एकलक्खणा केचि’ म्हणजे जे काही धर्म कुशल इत्यादी भावाने किंवा रूपस्कंध इत्यादी भावाने त्या सूत्रात सांगितलेल्या धर्माशी समान लक्षण असणारे आहेत. ‘वृत्ता भवन्ति सब्बे’ म्हणजे ते सर्व कुशलस्वभावी किंवा स्कंधस्वभावी धर्म सूत्रात सांगितले नसले तरी, त्या समान लक्षणत्वामुळे, विवरणाच्या (टीकेच्या) द्वारे आणून सांगितले जातात, असा अभिप्राय आहे. आणि येथे ‘एकलक्षणा’ म्हणजे समान लक्षण असणारे धर्म सांगितले आहेत. त्यामुळे सहचारित्व (एकत्र असणे), समान कार्य, समान हेतू, समान फल, समान आलंबन इत्यादींच्या द्वारे सूत्रात न सांगितलेल्या धर्मांचेही, सांगितलेल्या धर्मांप्रमाणेच निर्धारण समजावे. ‘सो हारो लक्खणो नाम’ म्हणजे अशा प्रकारे सूत्रात न आलेल्या धर्मांचेही पूर्वोक्त प्रकारे सूत्रात आलेल्या धर्मांप्रमाणे निर्धारण करून जे विवरण केले जाते, तो ‘लक्षण हार’ होय, असा अर्थ आहे. 6. Neruttanti niruttaṃ, padanibbacananti attho. Adhippāyoti buddhānaṃ sāvakānaṃ vā tassa suttassa desakānaṃ adhippāyo. Byañjananti byañjanena, karaṇe hi etaṃ paccattaṃ. Kāmañca sabbe hārā byañjanavicayā, ayaṃ pana visesato byañjanadvāreneva atthapariyesanāti katvā ‘‘byañjana’’nti vuttaṃ. Tathā hi vakkhati – ‘‘byañjanena suttassa neruttañca adhippāyo ca nidānañca pubbāparānusandhi ca gavesitabbā’’ti. Athāti padapūraṇamattaṃ. Desanānidānanti nidadāti phalanti nidānaṃ, kāraṇaṃ, yena kāraṇena desanā pavattā, taṃ desanāya pavattinimittanti attho. Pubbāparānusandhīti pubbena ca aparena ca anusandhi. ‘‘Pubbāparena sandhī’’tipi pāṭho, suttassa pubbabhāgena aparabhāgaṃ saṃsanditvā kathananti attho. Saṅgītivasena vā pubbāparabhūtehi suttantarehi saṃvaṇṇiyamānassa suttassa saṃsandanaṃ pubbāparānusandhi. Yañca pubbapadena parapadassa sambandhanaṃ, ayampi pubbāparānusandhi. Eso hāro catubyūhoti evaṃ nibbacanādhippāyādīnaṃ catunnaṃ vibhāvanalakkhaṇo catubyūho hāro nāmāti attho. ६. ‘नेरुत्तं’ म्हणजे निरुक्ती, पदांचे निर्वचन (व्युत्पत्ती) असा अर्थ आहे. ‘अधिप्पायो’ म्हणजे त्या सूत्राचा उपदेश करणाऱ्या बुद्धांचा किंवा त्यांच्या श्रावकांचा अभिप्राय. ‘व्यञ्जनं’ म्हणजे व्यंजनाने (तृतीया विभक्तीच्या अर्थात येथे प्रथमा विभक्ती वापरली आहे). जरी सर्व हार व्यंजनांचा शोध घेणारे आहेत, तरी हा (चतुर्व्यूह हार) विशेषतः व्यंजनाच्या माध्यमातूनच अर्थाचा शोध घेणारा आहे, म्हणून याला ‘व्यंजन’ म्हटले आहे. कारण पुढे म्हटले जाईल – “व्यंजनाने सूत्राची निरुक्ती, अभिप्राय, निदान आणि पूर्वापर अनुसंधी शोधली पाहिजे.” ‘अथ’ हा शब्द केवळ पदपूर्तीसाठी आहे. ‘देसणानिदानं’ म्हणजे जे फळ देते ते निदान, म्हणजेच कारण. ज्या कारणाने उपदेश (देशना) प्रवृत्त झाला, ते देशनेच्या प्रवृत्तीचे निमित्त (कारण) म्हणजे निदान होय, असा अर्थ आहे. ‘पुब्बापरानुसन्धि’ म्हणजे पूर्व (आधीच्या) आणि अपर (नंतरच्या) भागाचा संबंध. ‘पुब्बापरेन सन्धि’ असाही पाठ आढळतो, ज्याचा अर्थ सूत्राच्या पूर्व भागाशी उत्तर भागाची तुलना करून सांगणे असा आहे. किंवा संगीतीच्या (संगीतीकरणाच्या) द्वारे पूर्व आणि उत्तर असणाऱ्या इतर सूत्रांशी विवरणाधीन सूत्राची तुलना करणे म्हणजे पूर्वापर अनुसंधी होय. आणि पूर्व पदाचा उत्तर पदाशी जो संबंध आहे, तो देखील पूर्वापर अनुसंधी होय. ‘एसो हारो... चतुब्यूहो’ म्हणजे अशा प्रकारे निरुक्ती, अभिप्राय इत्यादी चार गोष्टींचे प्रकटीकरण करण्याचे लक्षण असलेला ‘चतुर्व्यूह हार’ समजावा, असा अर्थ आहे. 7. Ekamhi padaṭṭhāneti ekasmiṃ ārambhadhātuādike parakkamadhātuādīnaṃ padaṭṭhānabhūte dhamme desanāruḷhe sati. Pariyesati sesakaṃ padaṭṭhānanti tassa visabhāgatāya aggahaṇena vā sesakaṃ pamādādīnaṃ āsannakāraṇattā padaṭṭhānabhūtaṃ kosajjādikaṃ dhammantaraṃ pariyesati paññāya gavesati, pariyesitvā ca saṃvaṇṇanāya yojento desanaṃ [Pg.26] āvaṭṭati paṭipakkheti vīriyārambhādimukhena āraddhasuttaṃ vuttanayena pamādādivasena niddisanto desanaṃ paṭipakkhato āvaṭṭeti nāma. Āvaṭṭo nāma so hāroti desanāya gahitadhammānaṃ sabhāgavisabhāgadhammavasena āvaṭṭanalakkhaṇo āvaṭṭo hāro nāmāti attho. ७. ‘एकम्हि पदट्ठाने’ म्हणजे आरंभधातू इत्यादींपैकी एका, जो पराक्रमधातू इत्यादींचे पदस्थान (नजीकचे कारण) असणारा धर्म आहे, तो उपदेशात (देशनेत) मांडला असता. ‘परियेसति सेसकं पदट्ठानं’ म्हणजे त्याच्या विसभागत्वामुळे (भिन्न स्वभावामुळे) किंवा सूत्रात ग्रहण न केल्यामुळे, उरलेल्या प्रमाद इत्यादींचे नजीकचे कारण असणारे आळस (कोसज्ज) इत्यादी इतर धर्मांचा शोध घेतो, प्रज्ञेने शोध करतो. आणि शोध घेऊन विवरणात त्याची योजना करत उपदेशाला फिरवतो (आवर्तन करतो), प्रतिपक्षाकडे नेतो. वीर्य-आरंभ इत्यादींच्या माध्यमातून सुरू झालेल्या सूत्राला, पूर्वोक्त पद्धतीने प्रमाद इत्यादींच्या द्वारे दर्शवत उपदेशाला प्रतिपक्षाकडून फिरवणे (आवर्तन करणे) असे म्हणतात. ‘आवट्ठो नाम सो हारो’ म्हणजे उपदेशात घेतलेल्या धर्मांच्या सभाग (समान) आणि विसभाग (भिन्न) धर्मांच्या द्वारे आवर्तन करण्याचे लक्षण असलेला ‘आवर्त हार’ समजावा, असा अर्थ आहे. 8. Dhammanti sabhāvadhammaṃ, taṃ kusalādivasena anekavidhaṃ. Padaṭṭhānanti yasmiṃ patiṭṭhite uttari guṇavisese adhigacchati, taṃ visesādhigamanakāraṇaṃ. Bhūminti puthujjanabhūmi dassanabhūmīti evamādikaṃ bhūmiṃ. Vibhajjateti vibhāgena katheti. Sādhāraṇeti dassanapahātabbādināmavasena vā puthujjanasotāpannādivatthuvasena vā sādhāraṇe avisiṭṭhe samāneti attho. Vuttavipariyāyena asādhāraṇā veditabbā. Neyyo vibhattīti yathāvuttadhammādīnaṃ vibhajano ayaṃ hāro vibhattīti ñātabboti attho. Tasmā saṃkilesadhamme vodānadhamme ca sādhāraṇāsādhāraṇato padaṭṭhānato bhūmito ca vibhajanalakkhaṇo ‘‘vibhattihāro’’ti daṭṭhabbaṃ. ८. ‘धम्मं’ म्हणजे स्वभावधर्म, जो कुशल इत्यादींच्या भेदाने अनेक प्रकारचा आहे. ‘पदट्ठानं’ म्हणजे ज्याच्यावर प्रतिष्ठित झाल्यावर मनुष्य उत्तरोत्तर श्रेष्ठ गुणांची प्राप्ती करतो, ते विशेष गुणांच्या प्राप्तीचे कारण. ‘भूमी’ म्हणजे पृथग्जनभूमी, दर्शनभूमी इत्यादी भूमी. ‘विभज्जते’ म्हणजे विभागांच्या द्वारे सांगतो (विभाजन करतो). ‘साधारणे’ म्हणजे दर्शनप्रहातव्य इत्यादी नावांच्या द्वारे किंवा पृथग्जन, स्रोतापन्न इत्यादी वस्तूंच्या द्वारे जे साधारण, अविशिष्ट आणि समान आहेत, असा अर्थ आहे. पूर्वोक्ताच्या उलट असाधारण धर्म समजावेत. ‘नेय्यो विभत्ती’ म्हणजे पूर्वोक्त धर्म इत्यादींचे विभाजन करणारा हा हार ‘विभक्ती हार’ म्हणून जाणावा, असा अर्थ आहे. म्हणून संक्लेश धर्म (मलीन करणारे धर्म) आणि व्यवदान धर्म (शुद्ध करणारे धर्म) यांचे साधारण-असाधारण रूपाने, पदस्थानाच्या रूपाने आणि भूमीच्या रूपाने विभाजन करण्याचे लक्षण असलेला ‘विभक्ती हार’ समजावा. 9. Niddiṭṭheti kathite sutte āgate, saṃvaṇṇite vā. Bhāviteti yathā uppannasadisā uppannāti vuccanti, evaṃ bhāvitasadise bhāvetabbeti attho. Pahīneti etthāpi eseva nayo. Parivattati paṭipakkheti vuttānaṃ dhammānaṃ ye paṭipakkhā, tesaṃ vasena parivattetīti attho. Evaṃ niddiṭṭhānaṃ dhammānaṃ paṭipakkhato parivattanalakkhaṇo ‘‘parivattano hāro’’ti veditabbo. ९. निर्देशिते (niddiṭṭha) म्हणजे सुत्तात सांगितलेले, आलेले किंवा स्पष्टीकरण केलेले होय. 'भाविते' (bhāvita) म्हणजे जसे उत्पन्न झालेल्यांसारख्या आगामी धम्मांना 'उत्पन्न' असे म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे भाविलेल्यांसारख्या भावना करण्यायोग्य धम्मांना 'भावावे' असा अर्थ आहे. 'प्रहीण' (pahīna) या पदातही हाच नियम जाणावा. 'परिवर्तती' आणि 'प्रतिपक्ष' म्हणजे सुत्तात सांगितलेल्या धम्मांचे जे विरोधी (प्रतिपक्ष) धम्म आहेत, त्यांच्याद्वारे परिवर्तन करणे असा अर्थ आहे. अशा प्रकारे, सुत्तात निर्दिष्ट केलेल्या धम्मांच्या प्रतिपक्षाद्वारे परिवर्तन करण्याचे लक्षण असलेला तो 'परिवर्तन हार' (parivattano hāro) होय, असे जाणावे. 10. Vividhāni ekasmiṃyeva atthe vacanāni vivacanāni, vivacanāni eva vevacanāni, pariyāyasaddāti attho. Tāni vevacanāni. Bahūnīti anekāni. Tu-saddo avadhāraṇe. Tena bahū eva pariyāyasaddā vevacanahārayojanāyaṃ kathetabbā, na katipayāti dasseti. Sutte vuttānīti navavidhasuttantasaṅkhāte tepiṭake buddhavacane bhāsitāni. Etthāpi tu-saddassa attho ānetvā yojetabbo, tena pāḷiyaṃ āgatāniyeva vevacanāni gahetabbānīti vuttaṃ hoti. Ekadhammassāti ekassa padatthassa. Yo jānāti suttavidūti yathā ‘‘sappissa jānāhī’’ti vutte ‘‘sappinā vicārehi, sappiṃ dehi, dethā’’ti vā āṇāpetīti attho, evaṃ yo suttakovido dhammakathiko ekassa [Pg.27] atthassa bahūpi pariyāyasadde vicāreti vibhāveti yojetīti attho. Vevacano nāma so hāroti tassa atthassa vuttappakārapariyāyasaddayojanālakkhaṇo vevacanahāro nāma. Tasmā ekasmiṃ atthe anekapariyāyasaddayojanālakkhaṇo ‘‘vevacanahāro’’ti veditabbaṃ. १०. एकाच अर्थामध्ये प्रवृत्त झालेले विविध शब्द म्हणजे 'विवचने' होत, आणि विवचने म्हणजेच 'वेवचने' (समानार्थी शब्द) किंवा पर्याय शब्द असा अर्थ आहे. ती वेवचने होत. 'बहू' म्हणजे अनेक. 'तु' हा शब्द अवधारण (निश्चय) अर्थी प्रवृत्त झाला आहे. त्यामुळे वेवचन हाराच्या योजनेमध्ये अनेक पर्याय शब्दच सांगावेत, काही थोडेच सांगू नयेत, असा अर्थ हा शब्द दर्शवतो. 'सुत्तात सांगितलेले' म्हणजे नऊ प्रकारच्या सुत्तांत संज्ञेच्या त्रिपिटक रूप बुद्धवचनात भाषिलेले होय. येथेही 'तु' शब्दाचा अर्थ आणून योजावा, ज्यायोगे पाळिमध्ये आलेलीच वेवचने ग्रहण करावीत, असे म्हटले आहे. 'एकधम्माचा' म्हणजे एकाच पदाच्या अर्थाचा. 'जो सुत्तविदू जाणतो' याचा अर्थ असा की, जसे 'तुपाचे जाण' असे म्हटले असता 'तुपाने तयार कर', 'तूप दे' किंवा 'तूप द्या' अशी आज्ञा दिली जाते, त्याचप्रमाणे जो सुत्तात कुशल असलेला धम्मकथिक एकाच अर्थाचे अनेक पर्याय शब्द देखील विचारतो, स्पष्ट करतो आणि योजित करतो, असा अर्थ होतो. 'वेवचन नावाचा तो हार' म्हणजे त्या अर्थाच्या पूर्वोक्त प्रकारच्या पर्याय शब्दांच्या योजनेचे लक्षण असलेला 'वेवचन हार' होय. म्हणून, एकाच अर्थामध्ये अनेक पर्याय शब्दांच्या योजनेचे लक्षण असलेला हार 'वेवचन हार' (vevacanahāro) होय, असे जाणावे. 11. Dhammanti khandhādidhammaṃ. Paññattīhīti paññāpanehi pakārehi ñāpanehi, asaṅkarato vā ṭhapanehi. Vividhāhīti nikkhepappabhavādivasena anekavidhāhi. So ākāroti yo ekassevatthassa nikkhepappabhavapaññattiādivasena anekāhi paññattīhi paññāpanākāro. Ñeyyo paññatti nāma hāroti paññattihāro nāmāti ñātabbo. Tasmā ekekassa dhammassa anekāhi paññattīhi paññāpetabbākāravibhāvanalakkhaṇo ‘‘paññattihāro’’ti veditabbaṃ. ११. 'धम्म' म्हणजे स्कंध आदि धम्म होय. 'प्रज्ञप्तींद्वारे' (paññattīhi) म्हणजे प्रज्ञापनांच्या प्रकारांनी, प्रकट करण्याद्वारे किंवा असंकरितपणे (मिसळ न करता) स्थापित करण्याद्वारे होय. 'विविध प्रकारच्या' म्हणजे निक्षेप, प्रभव इत्यादींच्या प्रभावाने अनेक प्रकारच्या होय. 'तो आकार' म्हणजे एकाच अर्थाचा निक्षेप-प्रज्ञप्ती, प्रभव-प्रज्ञप्ती इत्यादींच्या प्रभावाने अनेक प्रज्ञप्तींद्वारे प्रकट करण्याचा जो आकार (प्रकार) आहे तो होय. 'प्रज्ञप्ती नावाचा हार जाणावा' म्हणजे तो 'प्रज्ञप्ती हार' (paññattihāro) नावाचा आहे असे जाणावे. म्हणून, प्रत्येक धम्माचा अनेक प्रज्ञप्तींद्वारे प्रकट करण्याच्या आकाराला स्पष्ट करण्याचे लक्षण असलेला हार 'प्रज्ञप्ती हार' होय, असे जाणावे. 12. Paṭiccuppādoti paṭiccasamuppādo. Indriyakhandhāti indriyāni ca khandhā ca. Dhātuāyatanāti dhātuyo ca āyatanāni ca. Etehīti yo dvādasapadiko paccayākāro yāni ca dvāvīsatindriyāni ye ca pañcakkhandhā yā ca aṭṭhārasa dhātuyo yāni ca dvādasāyatanāni, etehi sutte āgatapadatthamukhena niddhāriyamānehi. Otarati yoti yo saṃvaṇṇanānayo ogāhati, paṭiccasamuppādādike anupavisatīti attho. Otaraṇo nāma so hāroti yo yathāvutto saṃvaṇṇanāviseso, so otaraṇahāro nāma. Ca-saddena cettha suññatamukhādīnaṃ gāthāyaṃ avuttānampi saṅgaho daṭṭhabbo. Evaṃ paṭiccasamuppādādimukhehi suttatthassa otaraṇalakkhaṇo otaraṇo hāro nāmāti veditabbaṃ. १२. 'पटिच्चुप्पाद' (paṭiccuppāda) म्हणजे प्रतीत्यसमुत्पाद होय. 'इंद्रिय आणि स्कंध' म्हणजे इंद्रिये आणि स्कंध होत. 'धातू आणि आयतने' म्हणजे धातू आणि आयतने होत. 'यांच्याद्वारे' म्हणजे जो बारा पदांचा प्रत्ययाकार (प्रतीत्यसमुत्पाद) आहे, जी बावीस इंद्रिये आहेत, जे पाच स्कंध आहेत, ज्या अठरा धातू आहेत आणि जी बारा आयतने आहेत, सुत्तात आलेल्या पदांच्या अर्थाच्या माध्यमातून स्पष्ट केलेल्या यांच्याद्वारे होय. 'जो उतरतो' म्हणजे जी स्पष्टीकरण पद्धती अवगाहन करते, प्रतीत्यसमुत्पाद इत्यादींमध्ये अनुप्रवेश करते असा अर्थ आहे. 'अवतरण नावाचा तो हार' म्हणजे जे पूर्वोक्त विशेष स्पष्टीकरण आहे, त्याला 'अवतरण हार' (otaraṇahāro) म्हणतात. येथे 'च' शब्दाने गाथेत न सांगितलेल्या शून्यतामुख इत्यादींचा देखील संग्रह जाणावा. अशा प्रकारे, प्रतीत्यसमुत्पाद इत्यादी माध्यमांतून सुत्ताच्या अर्थाचे अवतरण करण्याचे लक्षण असलेला हार 'अवतरण हार' (otaraṇo hāro) होय, असे जाणावे. 13. Vissajjitamhīti buddhādīhi byākate. Pañheti ñātuṃ icchite atthe. Gāthāyanti gāthāruḷhe. Idañca pucchantā yebhuyyena gāthābandhavasena pucchantīti katvā vuttaṃ. Yamārabbhāti sā pana gāthā yaṃ atthaṃ ārabbha adhikicca pucchitā, tassa atthassa. Suddhāsuddhaparikkhāti padaṃ sodhitaṃ, ārambho na sodhito, padañca sodhitaṃ ārambho ca sodhitoti evaṃ padādīnaṃ sodhitāsodhitabhāvavicāro. Hāro so sodhano nāmāti yathāvuttavicāro sodhano hāro nāma. Evaṃ sutte padapadatthapañhārambhānaṃ sodhanalakkhaṇo ‘‘sodhano hāro’’ti veditabbaṃ. १३. 'विसर्जित केल्यावर' (vissajjitamhi) म्हणजे बुद्ध इत्यादींनी उत्तर दिले असता होय. 'प्रश्नात' (pañhe) म्हणजे जाणून घेण्याची इच्छा असलेल्या अर्थात होय. 'गाथेत' (gāthāyaṃ) म्हणजे गाथारूढ (गाथेत रचलेले) असताना होय. प्रश्न विचारणारे बहुतांश करून गाथाबंधाच्या स्वरूपात प्रश्न विचारतात, म्हणून हे वचन म्हटले आहे. 'ज्याला आरंभ करून' (yamārabbha) म्हणजे ती गाथा ज्या अर्थाला उद्देशून विचारली गेली आहे, त्या अर्थाची होय. 'शुद्ध-अशुद्ध परीक्षा' म्हणजे पद शोधित केले आहे पण आरंभ शोधित केला नाही, किंवा पदही शोधित केले आहे आणि आरंभही शोधित केला आहे, अशा प्रकारे पदादींच्या शोधित आणि अशोधित भावाचा विचार करणे होय. 'शोधन नावाचा तो हार' म्हणजे पूर्वोक्त विचार हा 'शोधन हार' (sodhano hāro) होय. अशा प्रकारे, सुत्तात आलेल्या पद, पदाचा अर्थ, प्रश्न आणि आरंभ यांचे शोधन करण्याचे लक्षण असलेला हार 'शोधन हार' होय, असे जाणावे. 14. Ekattatāyāti [Pg.28] ekassa bhāvo ekattaṃ, ekattameva ekattatā, tāya ekattatāya. Eka-saddo cettha samānasaddapariyāyo, tasmā sāmaññenāti attho. Visiṭṭhā mattā vimattā, vimattāva vemattaṃ, tassa bhāvo vemattatā, tāya vemattatāya, visesenāti attho. Te na vikappayitabbāti ye dhammā ‘‘dukkhaṃ samudayo’’tiādinā sāmaññena, ‘‘jāti jarā kāmataṇhā bhavataṇhā’’tiādinā visesena ca sutte desitā, te ‘‘kimettha sāmaññaṃ, ko vā viseso’’ti evaṃ sāmaññavisesavikappanavasena na vikappayitabbā. Kasmā? Sāmaññavisesakappanāya vohārabhāvena anavaṭṭhānato kāladisāvisesādīnaṃ viya apekkhāsiddhito ca. Yathā hi ‘‘ajja hiyyo sve’’ti vuccamānā kālavisesā anavaṭṭhitasabhāvā ‘‘purimā disā pacchimā disā’’ti vuccamānā disāvisesā ca, evaṃ sāmaññavisesāpi. Tathā hi ‘‘idaṃ dukkha’’nti vuccamānaṃ jātiādiapekkhāya sāmaññampi samānaṃ saccāpekkhāya viseso hoti. Esa nayo samudayādīsupi. Eso hāro adhiṭṭhānoti evaṃ suttāgatānaṃ dhammānaṃ avikappanavasena sāmaññavisesaniddhāraṇalakkhaṇo adhiṭṭhāno hāro nāmāti attho. १४. 'एकत्त्वाने' (ekattatāya) म्हणजे एकाचा भाव म्हणजे एकत्व, आणि एकत्व म्हणजेच एकत्तता, त्या एकत्त्वाने होय. येथे 'एक' हा शब्द 'समान' या शब्दाचा पर्याय आहे, म्हणून 'सामान्य रूपाने' असा अर्थ आहे. 'विशिष्ट मात्रा' म्हणजे विमात्रा, आणि विमात्रा म्हणजेच वेमत्त (विविधता), त्याचा भाव म्हणजे वेमत्तता, त्या वेमत्ततेने म्हणजेच 'विशेष रूपाने' असा अर्थ आहे. 'त्यांचे विकल्प करू नयेत' (te na vikappayitabbā) म्हणजे जे धम्म 'दुःख, समुदाय' इत्यादींद्वारे सामान्य रूपाने आणि 'जाती, जरा, कामतण्हा, भवतण्हा' इत्यादींद्वारे विशेष रूपाने सुत्तात देशिले (सांगितले) आहेत, त्यांचे 'येथे सामान्य काय आहे किंवा विशेष काय आहे' अशा प्रकारे सामान्य आणि विशेषाच्या विकल्पाच्या प्रभावाने विकल्प करू नयेत. का करू नयेत? कारण सामान्य आणि विशेषाची कल्पना ही व्यावहारिक रूपाने काळ, दिशा इत्यादी विशेषांप्रमाणे अस्थिर असते आणि ती अपेक्षेने सिद्ध होणारी असते. जसे की 'आज, काल, उद्या' असे म्हटले जाणारे काळविशेष अस्थिर स्वभावाचे असतात आणि 'पूर्व दिशा, पश्चिम दिशा' असे म्हटले जाणारे दिशाविशेष देखील अस्थिर स्वभावाचे असतात, त्याचप्रमाणे सामान्य आणि विशेष देखील अस्थिर स्वभावाचे असतात. तसेच, 'हे दुःख आहे' असे म्हटले असता, ते जाती इत्यादींच्या अपेक्षेने सामान्य असूनही, सत्याच्या (सच्चाच्या) अपेक्षेने विशेष ठरते. हाच नियम समुदय इत्यादींमध्येही जाणावा. 'अधिष्ठान नावाचा तो हार' म्हणजे अशा प्रकारे सुत्तात आलेल्या धम्मांचे विकल्प न करता सामान्य आणि विशेषाचे निर्धारण करण्याचे लक्षण असलेला हार 'अधिष्ठान हार' (adhiṭṭhāno hāro) होय, असा अर्थ आहे. 15. Ye dhammāti ye avijjādikā paccayadhammā. Yaṃ dhammanti yaṃ saṅkhārādikaṃ paccayuppannadhammaṃ. Janayantīti nibbattenti. Paccayāti sahajātapaccayabhāvena. Paramparatoti paramparapaccayabhāvena, anurūpasantānaghaṭanavasena paccayo hutvāti attho. Upanissayakoṭi hi idhādhippetā. Purimasmiṃ avasiṭṭho paccayabhāvo. Hetumavakaḍḍhayitvāti taṃ yathāvuttapaccayasaṅkhātaṃ janakādibhedabhinnaṃ hetuṃ ākaḍḍhitvā suttato niddhāretvā yo saṃvaṇṇanāsaṅkhāto, eso hāro parikkhāroti evaṃ sutte āgatadhammānaṃ parikkhārasaṅkhāte hetupaccaye niddhāretvā saṃvaṇṇanalakkhaṇo parikkhāro hāroti attho. १५. 'जे धम्म' (ye dhammā) म्हणजे जे अविद्या इत्यादी प्रत्यय धम्म (कारण धम्म) आहेत. 'ज्या धम्माला' (yaṃ dhammaṃ) म्हणजे ज्या संस्कार इत्यादी प्रत्ययोत्पन्न धम्माला (कार्य धम्माला). 'उत्पन्न करतात' (janayanti) म्हणजे निष्पन्न करतात. 'प्रत्यय' (paccayā) म्हणजे सहजात प्रत्यय भावाने होय. 'परंपरेने' (paramparato) म्हणजे परंपरा प्रत्यय भावाने, अनुरूप प्रवाहाच्या जोडणीच्या प्रभावाने प्रत्यय होऊन असा अर्थ आहे. कारण येथे 'उपनिषय कोटी' (upanissayakoṭi) अभिप्रेत आहे. पूर्वीच्या प्रत्यय कारणात उर्वरित प्रत्यय भाव अभिप्रेत आहे. 'हेतूला ओढून काढून' (hetumavakaḍḍhitvā) म्हणजे त्या पूर्वोक्त प्रत्यय संज्ञक, जनक इत्यादी भेदांनी भिन्न असलेल्या हेतूला बाहेर काढून, सुत्तातून निर्धारित करून जो स्पष्टीकरण संज्ञक हार होतो, तो 'परिकार हार' (parikkhāro) होय, असा अर्थ आहे. अशा प्रकारे, सुत्तात आलेल्या धम्मांच्या परिकार संज्ञक हेतू आणि प्रत्यय यांना स्पष्ट करून स्पष्टीकरण करण्याचे लक्षण असलेला हार 'परिकार हार' (parikkhāro hāro) होय, असा अर्थ आहे. 16. Ye dhammāti ye sīlādidhammā. Yaṃmūlāti yesaṃ samādhiādīnaṃ mūlabhūtā, te tesaṃ samādhiādīnaṃ padaṭṭhānabhāvena samāropayitabbāti sambandho. Ye cekatthā pakāsitā munināti ye ca rāgavirāgācetovimuttisekkhaphalakāmadhātusamatikkamanādisaddā anāgāmiphalatthatāya ekatthā buddhamuninā paridīpitā, te aññamaññavevacanabhāvena samāropayitabbāti sambandho. Samāropanañcettha sutte yathārutavasena [Pg.29] niddhāraṇavasena vā gayhamānassa sikkhattayasaṅkhātassa sīlādikkhandhattayassa pariyāyantaravibhāvanamukhena bhāvanāpāripūrikathanaṃ, bhāvanāpāripūrī ca pahātabbassa pahānenāti pahānasamāropanāpi atthato dassitā eva hoti. Esa samāropano hāroti esa sutte āgatadhammānaṃ padaṭṭhānavevacanabhāvanāpahānasamāropanavicāraṇalakkhaṇo samāropano nāma hāroti attho. १६. “ये धम्मा” म्हणजे जे शील इत्यादी धर्म आहेत. “यंमूला” म्हणजे ज्या समाधी इत्यादींचे मूळ (कारण) बनलेले आहेत. त्या शील इत्यादी धर्मांना त्या समाधी इत्यादींच्या पदस्थान (जवळचे कारण) भावाने प्रस्थापित (आरोपित) केले पाहिजे, असा संबंध समजावा. “ये चेकट्ठा पकासिता मुनिना” म्हणजे जे रागविराग, चेतोविमुत्ती, सेक्खफल, कामधातूचे अतिक्रमण इत्यादी शब्द अनागामी-फल या अर्थाने एकाच अर्थाचे (समानार्थी) म्हणून बुद्धमुनींनी प्रकाशित केले आहेत, त्यांना परस्परांचे वेवचन (पर्यायवाची) म्हणून प्रस्थापित केले पाहिजे, असा संबंध पाहावा. आणि येथे प्रस्थापन (समारोपन) म्हणजे सुत्तात शब्दाच्या अर्थानुसार किंवा पृथक्करणाने ग्रहण केलेल्या, त्रिशिक्षा म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या शील इत्यादी तीन स्कंधांच्या इतर पर्यायांचे स्पष्टीकरण करण्याच्या माध्यमातून भावनेच्या परिपूर्तीचे कथन करणे होय. आणि भावनेची परिपूर्ती ही प्रहाण करण्यायोग्य (त्यागण्यायोग्य) धर्मांच्या प्रहाणाने (त्यागाने) होत असल्यामुळे, प्रहाण-प्रस्थापन (प्रहाण-समारोपन) देखील अर्थतः दर्शविलेच गेले आहे. “एस समारोपानो हारो” म्हणजे सुत्तात आलेल्या धर्मांचे पदस्थान, वेवचन (पर्याय), भावना आणि प्रहाण यांच्या प्रस्थापनाचे (समारोपणाचे) परीक्षण करण्याचे लक्षण असलेला हा ‘समारोपन’ नावाचा हार (पद्धत) आहे, असा अर्थ आहे। Nayasaṅkhepo नयसंक्षेप 17. Evaṃ gāthābandhavasena soḷasapi hāre niddisitvā idāni naye niddisituṃ ‘‘taṇhañcā’’tiādi vuttaṃ. Tattha taṇhañca avijjampi cāti sutte āgataṃ atthato niddhāraṇavasena vā gahitaṃ taṇhaṃ avijjañca yo netīti sambandho. Yo saṃvaṇṇanāviseso taṃ neti saṃkilesapakkhaṃ pāpeti saṃkilesavasena suttatthaṃ yojetīti adhippāyo. Samathenāti samādhinā. Vipassanāyāti paññāya, yo neti vodānapakkhaṃ pāpeti, tathā suttatthaṃ yojetīti adhippāyo. Saccehi yojayitvāti nayanto ca taṇhā ca avijjā ca bhavamūlakattā samudayasaccaṃ, avasesā tebhūmakadhammā dukkhasaccaṃ, samathavipassanā maggasaccaṃ, tena pattabbā asaṅkhatadhātu nirodhasaccanti evaṃ imehi catūhi saccehi yojetvā. Ayaṃ nayo nandiyāvaṭṭoti yo taṇhāvijjāhi saṃkilesapakkhassa suttatthassa samathavipassanāhi vodānapakkhassa catusaccayojanamukhena nayanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso, ayaṃ nandiyāvaṭṭo nayo nāmāti attho. Ettha ca nayassa bhūmi gāthāyaṃ ‘‘nayo’’ti vuttā, tasmā saṃvaṇṇanāvisesoti vuttaṃ. Na hi atthanayo saṃvaṇṇanā, catusaccapaṭivedhassa anurūpo pubbabhāge anugāhaṇanayo atthanayo. Tassa pana yā ugghaṭitaññuādīnaṃ vasena taṇhādimukhena nayabhūmiracanā, tattha nayavohāro. १७. अशा प्रकारे गाथाबंधाच्या द्वारे सोळाही हारांचे निर्देश करून, आता नयांचे (पद्धतींचे) निर्देश करण्यासाठी “तण्हञ्च” (तण्हं च) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, “तण्हञ्च अविज्जम्पि च” म्हणजे सुत्तात आलेल्या किंवा अर्थाच्या दृष्टीने पृथक्करणाने ग्रहण केलेल्या तृष्णा आणि अविद्या यांना जो नेतो (मार्गदर्शन करतो), असा संबंध जोडला पाहिजे. जो व्याख्या-विशेष (वर्णन-विशेष) त्यांना नेतो, म्हणजे संक्लेश पक्षाप्रत (अशुद्धतेकडे) पोहोचवतो आणि संक्लेशाच्या द्वारे सुत्ताच्या अर्थाची योजना करतो, असा अभिप्राय आहे. “समथेन” म्हणजे समाधीने. “विपस्सनाय” म्हणजे प्रज्ञेने. जो नेतो, म्हणजे वोदान पक्षाप्रत (शुद्धतेकडे) पोहोचवतो आणि त्याचप्रमाणे सुत्ताच्या अर्थाची योजना करतो, असा अभिप्राय आहे. “सच्चेहि योजयित्वा” म्हणजे नयाचे प्रतिपादन करताना, तृष्णा आणि अविद्या हे भवाचे मूळ (कारण) असल्यामुळे ‘समुदयसत्य’ आहेत; उर्वरित तिन्ही भूमींमधील (तेभूमक) धर्म हे ‘दुःखसत्य’ आहेत; समथ आणि विपश्यना हे ‘मार्गसत्य’ आहेत; आणि त्याद्वारे प्राप्त होणारा असंस्कृत धातू (असंखतधातू) हा ‘निरोधसत्य’ आहे; अशा प्रकारे या चार सत्यांशी योजना करून (नेतो). “अयं नयो नन्दियावट्टो” म्हणजे जो तृष्णा व अविद्येच्या द्वारे संक्लेश पक्षाच्या सुत्त-अर्थाला आणि समथ व विपश्यनेच्या द्वारे वोदान पक्षाच्या सुत्त-अर्थाला चार सत्यांच्या योजनेच्या माध्यमातून नेण्याचा (मार्गदर्शन करण्याचा) लक्षण असलेला व्याख्या-विशेष आहे, त्याला ‘नंदियावट्ट नय’ असे म्हणतात, असा अर्थ आहे. आणि येथे गाथेमध्ये नयाची भूमी (अधिष्ठान) ‘नय’ या शब्दाने सांगितली आहे, म्हणून आम्ही ‘व्याख्या-विशेष’ असे म्हटले आहे. कारण अर्थनय म्हणजे केवळ व्याख्या नव्हे, तर चार सत्यांच्या अभिसमयाला (प्रतिवेधाला) अनुरूप असा पूर्वभागातील अनुगाहन-नय (अनुकूल ग्रहण पद्धती) म्हणजे अर्थनय होय. परंतु, त्या अर्थनयाची जी उग्घटितञ्ञू (तीव्र बुद्धीचे) इत्यादी पुद्गलांच्या अनुषंगाने तृष्णा इत्यादींच्या माध्यमातून नयभूमीची रचना केली जाते, त्याला ‘नय’ असा व्यवहार (संज्ञा) प्राप्त होतो। 18. Akusaleti dvādasacittuppādasaṅgahite sabbepi akusale dhamme. Samūlehīti attano mūlehi, lobhadosamohehīti attho. Kusaleti sabbepi catubhūmake kusale dhamme. Kusalamūlehīti kusalehi alobhādimūlehi yo neti. Nayanto ca kusalākusalaṃ māyāmarīciādayo viya abhūtaṃ na hotīti bhūtaṃ. Paṭaghaṭādayo [Pg.30] viya na sammutisaccamattanti tathaṃ. Akusalassa iṭṭhavipākatābhāvato kusalassa ca aniṭṭhavipākatābhāvato vipāke sati avisaṃvādakattā avitathaṃ neti. Evametesaṃ tiṇṇampi padānaṃ kusalākusalavisesanatā daṭṭhabbā. Atha vā akusalamūlehi akusalāni kusalamūlehi ca kusalāni nayanto ayaṃ nayo bhūtaṃ tathaṃ avitathaṃ neti, cattāri saccāni niddhāretvā yojetīti attho. Dukkhādīni hi bādhakādibhāvato aññathābhāvābhāvena bhūtāni, saccasabhāvattā tathāni, avisaṃvādanato avitathāni. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘cattārimāni, bhikkhave, tathāni avitathāni anaññathānī’’ti (saṃ. ni. 5.1090). Tipukkhalaṃ taṃ nayaṃ āhūti yo akusalamūlehi saṃkilesapakkhassa kusalamūlehi vodānapakkhassa suttatthassa catusaccayojanamukhena nayanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso, taṃ tipukkhalaṃ nayanti vadantīti attho. १८. “अकुसले” म्हणजे बारा अकुशल चित्तोत्पादांमध्ये समाविष्ट असलेले सर्व अकुशल धर्म. “समूलेहि” म्हणजे स्वतःच्या मुळांसह, म्हणजेच लोभ, द्वेष आणि मोह यांच्यासह, असा अर्थ आहे. “कुसले” म्हणजे चारही भूमींमधील (चतुभूमक) सर्व कुशल धर्म. “कुसलमूलेहि” म्हणजे कुशल अशा अलोभ इत्यादी मुळांच्या द्वारे जो नेतो. आणि नयाचे प्रतिपादन करताना, कुशल व अकुशल हे जादू किंवा मृगजळ इत्यादींसारखे असत्य (अभूत) नसल्यामुळे ते ‘भूत’ (वास्तविक) आहे. वस्त्र, घट इत्यादींसारखे केवळ संवृत्ती-सत्य (संमुतिसच्च) नसल्यामुळे ते ‘तथ’ (यथार्थ) आहे. अकुशलाचा इष्ट विपाक (इच्छित फळ) मिळत नसल्यामुळे आणि कुशलाचा अनिष्ट विपाक मिळत नसल्यामुळे, विपाक मिळताना विसंवाद (चूक) न होण्याच्या गुणधर्मामुळे ते ‘अवितथ’ (अपरिवर्तनीय/अमोघ) आहे, अशा प्रकारे नेतो. अशा प्रकारे या तिन्ही पदांची (भूत, तथ, अवितथ) कुशल व अकुशलाची विशेषणे म्हणून योजना पाहिली पाहिजे. अथवा, अकुशल मुळांच्या द्वारे अकुशल धर्मांना आणि कुशल मुळांच्या द्वारे कुशल धर्मांना नेणारा हा नय ‘भूत’, ‘तथ’ आणि ‘अवितथ’ अशा चार सत्यांना स्पष्ट करून त्यांची योजना करतो, असा अर्थ आहे. कारण दुःख इत्यादी सत्ये ही पीडा देणे (बाधकता) इत्यादी स्वभावामुळे आणि त्यापेक्षा वेगळा स्वभाव नसल्यामुळे ‘भूत’ आहेत; सत्य स्वभाव असल्यामुळे ‘तथ’ आहेत; आणि विसंवाद न करण्याच्या स्वभावामुळे ‘अवितथ’ आहेत. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे: “भिक्खूहो, ही चार सत्ये तथ आहेत, अवितथ आहेत आणि अनन्यथ (अपरिवर्तनीय) आहेत.” “तिपुक्खलं तं नयं आहू” म्हणजे जो अकुशल मुळांच्या द्वारे संक्लेश पक्षाच्या सुत्त-अर्थाला आणि कुशल मुळांच्या द्वारे वोदान पक्षाच्या सुत्त-अर्थाला चार सत्यांच्या योजनेच्या माध्यमातून नेण्याचा लक्षण असलेला व्याख्या-विशेष आहे, त्याला ‘तिपुक्खल नय’ (त्रिपुष्कल नय) म्हणतात, असा अर्थ आहे। 19. Vipallāsehīti asubhe subhantiādinayappavattehi catūhi vipallāsehi. Kileseti kilissanti vibādhiyantīti kilesā, saṃkiliṭṭhadhammā, saṃkilesapakkhanti attho. Keci ‘‘saṃkilese’’tipi paṭhanti, kilesasahiteti attho. Indriyehīti saddhādīhi indriyehi. Saddhammeti paṭipattipaṭivedhasaddhamme, vodānapakkhanti attho. Etaṃ nayanti yo subhasaññādīhi vipallāsehi sakalassa saṃkilesapakkhassa saddhindriyādīhi vodānapakkhassa catusaccayojanavasena nayanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso, etaṃ nayaṃ nayavidū saddhammanayakovidā, atthanayakusalā eva vā sīhavikkīḷitaṃ nayanti vadantīti attho. १९. “विपल्लासेहि” म्हणजे अशुभाला शुभ मानणे इत्यादी पद्धतीने प्रवृत्त होणाऱ्या चार विपर्यासांच्या (विपल्लासांच्या) द्वारे. “किलेसे” म्हणजे जे क्लेश देतात आणि पीडा देतात ते क्लेश (किलेसा), म्हणजेच संक्लिष्ट धर्म किंवा संक्लेश पक्ष, असा अर्थ आहे. काही जण “संकिलेसे” असाही पाठ वाचतात, त्याचा अर्थ ‘क्लेशांसह असलेले धर्म’ असा आहे. “इन्द्रियेहि” म्हणजे श्रद्धा इत्यादी इंद्रियांच्या द्वारे. “सद्धम्मे” म्हणजे प्रतिपत्ती (आचरण) आणि प्रतिवेध (साक्षात्कार) रूप सद्धर्म, म्हणजेच वोदान पक्ष (शुद्धता पक्ष), असा अर्थ आहे. “एतं नयं” म्हणजे जो शुभसंज्ञा इत्यादी विपर्यासांच्या द्वारे संपूर्ण संक्लेश पक्षाला आणि श्रद्धा-इंद्रिय इत्यादींच्या द्वारे वोदान पक्षाला चार सत्यांच्या योजनेनुसार नेण्याचा लक्षण असलेला व्याख्या-विशेष आहे, त्या नयाला नयविद् (नय जाणणारे), सद्धर्मनयात कोविद (कुशल) असलेले किंवा अर्थनयात कुशल असलेले ज्ञानी लोक ‘सीहविक्कीळित नय’ (सिंहविक्रीडित नय) म्हणतात, असा अर्थ आहे। 20. Veyyākaraṇesūti tassa tassa atthanayassa yojanatthaṃ katesu suttassa atthavissajjanesūti attho. Tenevāha ‘‘tahiṃ tahi’’nti. Kusalākusalāti vodāniyā saṃkilesikā ca tassa tassa nayassa disābhūtadhammā. Vuttāti suttato niddhāretvā kathitā. Manasā volokayateti te yathāvuttadhamme citteneva ‘‘ayaṃ paṭhamā disā ayaṃ dutiyā disā’’tiādinā tassa tassa nayassa disābhāvena upaparikkhati, vicāretīti attho. ‘‘Olokayate te abahī’’tipi [Pg.31] pāṭho. Tattha teti te yathāvuttadhamme. Abahīti abbhantaraṃ, citte evāti attho. Taṃ khu disālocanaṃ āhūti olokayateti ettha yadetaṃ olokanaṃ, taṃ disālocanaṃ nāma nayaṃ vadanti. Khu-ti ca nipāto avadhāraṇe. Tena olokanameva ayaṃ nayo, na koci atthavisesoti dasseti. २०. “वेय्याकरणेसु” म्हणजे त्या त्या अर्थनयाची योजना करण्यासाठी केलेल्या सुत्ताच्या अर्थ-विस्करणात (स्पष्टीकरणात/उत्तरांमध्ये), असा अर्थ आहे. म्हणूनच आचार्यांनी “तहिं तहिं” (तेथे तेथे) असे म्हटले आहे. “कुसलाकुसला” म्हणजे त्या त्या नयाच्या दिशा बनलेले वोदान (शुद्ध) आणि संक्लेशिक (अशुद्ध) धर्म. “वुत्ता” म्हणजे सुत्तातून पृथक् करून (निवडून) सांगितलेले आहेत. “मनसा वोलोकयते” म्हणजे त्या पूर्वोक्त धर्मांना केवळ मनानेच “ही पहिली दिशा आहे, ही दुसरी दिशा आहे” इत्यादी प्रकारे त्या त्या नयाच्या दिशांच्या रूपाने तपासतो (परीक्षण करतो) आणि विचार करतो, असा अर्थ आहे. “ओलोकयते ते अबही” असाही पाठ आहे. त्यामध्ये ‘ते’ म्हणजे त्या पूर्वोक्त धर्मांना. “अबही” म्हणजे अभ्यंतर (आत), केवळ चित्तातच, असा अर्थ आहे. “तं खु दिसालोचनं आहू” म्हणजे ‘ओलोकयते’ या शब्दातील जे हे अवलोकन (परीक्षण) आहे, त्याला ‘दिसालोचन’ (दिशालोकन) नावाचा नय म्हणतात. आणि ‘खु’ हा निपात अवधारण (निश्चय) दर्शवण्यासाठी आहे. त्याद्वारे, हा नय केवळ अवलोकनच आहे, यात कोणताही वेगळा अर्थविशेष नाही, हे दर्शविले जाते। 21. Oloketvāti paṭhamādidisābhāvena upaparikkhitvā. Disālocanenāti disālocananayena karaṇabhūtena. Yena hi vidhinā tassa tassa atthanayassa yojanāya disā olokīyanti, so vidhi disālocananti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo. Ukkhipiyāti uddharitvā, disābhūtadhamme suttato niddhāretvāti attho. ‘‘Ukkhipiya yo samānetī’’tipi paṭhanti, tassattho – ‘‘yo tesaṃ disābhūtadhammānaṃ samānayanaṃ karotī’’ti. Yanti vā kiriyāparāmasanaṃ. Samānetīti samaṃ, sammā vā āneti tassa tassa nayassa yojanāvasena. Ke pana āneti? Sabbe kusalākusale taṃtaṃnayadisābhūte. Ayaṃ nayoti samānetīti ettha yadetaṃ taṃtaṃnayadisābhūtadhammānaṃ samānayanaṃ, ayaṃ aṅkuso nāma nayoti attho. Etañca dvayaṃ ‘‘vohāranayo, kammanayo’’ti ca vuccati. २१. ‘ओलोकेत्वा’ (अवलोकून) म्हणजे पहिल्या इत्यादी दिशांच्या रूपाने परीक्षण करून. ‘दिसालोचनेन’ म्हणजे साधनभूत असलेल्या दिशावलोकन पद्धतीने. कारण ज्या विधीने (पद्धतीने) त्या त्या अर्थनयाच्या योजनेसाठी दिशा पाहिल्या जातात, तो विधी ‘दिशावलोकन’ होय, असा येथे अर्थ समजला पाहिजे. ‘उक्खिपिय’ (उद्धृत करून) म्हणजे दिशाभूत धर्मांना सूत्रातून बाहेर काढून दाखवणे, असा अर्थ आहे. काही जण "उक्खिपिय यो समानेति" असाही पाठ वाचतात, त्याचा अर्थ— "जो त्या दिशाभूत धर्मांचे योग्य प्रकारे संकलन करतो." किंवा ‘यं’ हे पद क्रियेचा निर्देश करणारे आहे. ‘समानेति’ म्हणजे समान किंवा चांगल्या प्रकारे त्या त्या नयाच्या योजनेच्या वशाने आणतो. पण कोणाला आणतो? त्या त्या नयाच्या दिशाभूत असलेल्या सर्व कुशल आणि अकुशल धर्मांना आणतो. ‘अयं नयो’ (हा नय आहे) म्हणजे ‘समानेति’ यामध्ये जे त्या त्या नयाच्या दिशाभूत धर्मांचे संकलन करणे आहे, हा ‘अंकुश’ नावाचा नय आहे, असा अर्थ आहे. आणि या दोन्हीला ‘व्यवहारनय’ आणि ‘कर्मनय’ असेही म्हटले जाते. 22. Evaṃ hāre naye ca niddisitvā idāni nesaṃ yojanakkamaṃ dassento ‘‘soḷasa hārā paṭhama’’ntiādimāha. Tattha paṭhamaṃ soḷasa hārā ‘‘yojetabbā’’ti vacanaseso. Hārasaṃvaṇṇanā paṭhamaṃ kātabbā byañjanapariyeṭṭhibhāvatoti adhippāyo. Disalocanatoti disālocanena, ayameva vā pāṭho. Aṅkusena hīti hi-saddo nipātamattaṃ. Sesaṃ uttānameva. २२. अशा प्रकारे हार आणि नय यांचा निर्देश करून, आता त्यांच्या योजनेचा क्रम दाखवताना “सोळस हारा पठमं” (सोळा हार प्रथम) इत्यादी म्हणाले. तिथे “प्रथम सोळा हार योजावेत” असा वाक्यशेष घ्यावा. व्यंजनाचा (शब्दाचा) शोध घेण्याच्या स्वरूपाचे असल्यामुळे हाराचे स्पष्टीकरण प्रथम केले पाहिजे, असा अभिप्राय आहे. ‘दिसालोचनतो’ म्हणजे दिशावलोकनाने, किंवा हाच मूळ पाठ आहे. ‘अंकुसेन हि’ यामध्ये ‘हि’ हा शब्द केवळ निपात आहे. उर्वरित भाग स्पष्टच आहे. Dvādasapadaṃ बारा पदे. 23. Idāni yesaṃ byañjanapadānaṃ atthapadānañca vasena dvādasa padāni suttanti vuttaṃ, tāni padāni niddisituṃ ‘‘akkharaṃ pada’’ntiādimāha. Tattha apariyosite pade vaṇṇo akkharaṃ pariyāyavasena akkharaṇato asañcaraṇato. Na hi vaṇṇassa pariyāyo vijjati, atha vaṇṇoti kenaṭṭhena vaṇṇo? Atthasaṃvaṇṇanaṭṭhena. Vaṇṇo eva hi ittarakhaṇatāya aparāparabhāvena pavatto padādibhāvena gayhamāno yathāsambandhaṃ taṃ taṃ atthaṃ vadati[Pg.32]. Ekakkharaṃ vā padaṃ akkharaṃ, keci pana ‘‘manasā desanāvācāya akkharaṇato akkhara’’nti vadanti. २३. आता ज्या व्यंजनपदांच्या आणि अर्थपदांच्या वशाने “बारा पदे हे सूत्र आहे” असे म्हटले आहे, ती पदे दाखवण्यासाठी “अक्खरं पदं” (अक्षर, पद) इत्यादी म्हणाले. तिथे अपूर्ण पदामध्ये एकेक वर्ण हा पर्यायाच्या वशाने नष्ट न होणारा (न सरकणारा) असल्यामुळे ‘अक्षर’ म्हटला जातो. कारण वर्णाचा दुसरा पर्याय नसतो. मग ‘वर्ण’ हा कोणत्या अर्थाने वर्ण आहे? अर्थाचे स्पष्टीकरण (वर्णन) करण्याच्या अर्थाने तो ‘वर्ण’ आहे. कारण क्षणभंगुरतेमुळे एकामागून एक उत्पन्न होणारा, पद इत्यादी रूपाने ग्रहण केला जाणारा वर्णच संबंधानुसार त्या त्या अर्थाला सांगतो. किंवा एका अक्षराचे पद म्हणजे ‘अक्षर’ होय. परंतु काही जण म्हणतात की, “मनाने विचार केलेली देशना वाणीद्वारे प्रकट करताना बदलत नसल्यामुळे तिला अक्षर म्हणतात.” Padanti pajjati attho etenāti padaṃ, taṃ nāmapadaṃ ākhyātapadaṃ upasaggapadaṃ nipātapadanti catubbidhaṃ. Tattha ‘‘phasso vedanā citta’’nti evamādikaṃ satvappadhānaṃ nāmapadaṃ. ‘‘Phusati vedayati vijānātī’’ti evamādikaṃ kiriyāpadhānaṃ ākhyātapadaṃ. Kiriyāvisesaggahaṇanimittaṃ ‘‘pa’’ iti evamādikaṃ upasaggapadaṃ. Kiriyāya satvassa ca sarūpavisesappakāsanahetubhūtaṃ ‘‘eva’’nti evamādikaṃ nipātapadaṃ. ‘पद’ म्हणजे ज्याच्याद्वारे अर्थ जाणला जातो ते पद होय. ते नामपद, आख्यातपद (क्रियापद), उपसर्गपद आणि निपातपद असे चार प्रकारचे असते. त्यामध्ये “फस्स (स्पर्श), वेदना, चित्त” इत्यादी नामविभक्तीने प्रधान असलेले पद ‘नामपद’ होय. “फुसति (स्पर्श करतो), वेदयति (अनुभवतो), विजानाति (जाणतो)” इत्यादी क्रियाप्रधान असलेले पद ‘आख्यातपद’ होय. क्रियेचा विशेष अर्थ ग्रहण करण्याचे निमित्त असणारे “प” इत्यादी पद ‘उपसर्गपद’ होय. क्रिया आणि नामद्रव्य यांच्या स्वरूपाचा विशेष प्रकट करण्याचे कारण असणारे “एव” इत्यादी पद ‘निपातपद’ होय. Byañjananti saṅkhepato vuttaṃ padābhihitaṃ atthaṃ byañjayatīti byañjanaṃ, vākyaṃ. Taṃ pana atthato padasamudāyoti daṭṭhabbaṃ. Padamattasavanepi hi adhikārādivasena labbhamānehi padantarehi anusandhānaṃ katvāva atthasampaṭipatti hotīti vākyameva atthaṃ byañjayati. Niruttīti ākārābhihitaṃ nibbacanaṃ nirutti. ‘व्यंजन’ म्हणजे संक्षेपाने सांगितलेल्या आणि पदांनी व्यक्त केलेल्या अर्थाला जे प्रकट करते ते व्यंजन, म्हणजेच वाक्य होय. ते वाक्य अर्थाच्या दृष्टीने पदांचा समूह आहे, असे समजावे. कारण केवळ पद ऐकले तरी अधिकारादींच्या वशाने प्राप्त होणाऱ्या इतर पदांशी योग्य संबंध जोडूनच अर्थाचे ज्ञान होते, म्हणून वाक्यच अर्थ प्रकट करते. ‘निरुत्ति’ म्हणजे वाक्याचे विश्लेषण करून सांगितलेली व्युत्पत्ती (निरुक्ती) होय. Niddesoti nibbacanavitthāro niravasesadesanattā niddeso. Padehi vākyassa vibhāgo ākāro. Yadi evaṃ padato ākārassa ko visesoti? Apariyosite vākye avibhajjamāne vā tadavayavo padaṃ. Uccāraṇavasena pariyosite vākye vibhajjamāne vā tadavayavo ākāroti ayametesaṃ viseso. Chaṭṭhaṃ vacanaṃ chaṭṭhavacanaṃ. Ākāro chaṭṭhavacanaṃ etassāti ākārachaṭṭhavacanaṃ, byañjanapadaṃ. Ettha ca byañjananti imassa padassa anantaraṃ vattabbaṃ ākārapadaṃ niddesapadānantaraṃ vadantena ‘‘ākārachaṭṭhavacana’’nti vuttaṃ, padānupubbikaṃ pana icchantehi taṃ byañjanapadānantarameva kātabbaṃ. Tathā hi vakkhati ‘‘aparimāṇā byañjanā aparimāṇā ākārāti, byañjanehi vivarati ākārehi vibhajatī’’ti ca. Keci pana ‘‘ākārapadabyañjananiruttiyo ca niddeso’’ti paṭhanti. Ettāva byañjanaṃ sabbanti yānimāni akkharādīni niddiṭṭhāni, ettakameva sabbaṃ byañjanaṃ, etehi asaṅgahitaṃ byañjanaṃ nāma natthīti attho. ‘निर्देश’ म्हणजे व्युत्पत्तीचा विस्तार; संपूर्णपणे उपदेश केल्यामुळे त्याला निर्देश म्हणतात. पदांद्वारे वाक्याचे जे विभाजन केले जाते, तो ‘आकार’ होय. जर असे असेल, तर पदापेक्षा आकाराचा काय फरक आहे? वाक्य अपूर्ण असताना किंवा त्याचे विभाजन न केले असताना त्याचा भाग म्हणजे ‘पद’ होय. उच्चारणाच्या वशाने वाक्य पूर्ण झाल्यावर किंवा त्याचे विभाजन केले जात असताना त्याचा भाग म्हणजे ‘आकार’ होय, हा या दोघांमधील फरक आहे. सहावे वचन म्हणजे षष्ठी विभक्ती. ‘आकार’ हे ज्याचे सहावे वचन आहे ते ‘आकारषष्ठवचन’ व्यंजनपद होय. आणि येथे ‘व्यंजन’ या पदाच्या लगेच नंतर म्हणावयाचे ‘आकार’ हे पद ‘निर्देश’ पदाच्या नंतर म्हटल्यामुळे “आकारछट्ठवचनं” असे म्हटले आहे. परंतु पदांचा अनुक्रम इच्छिणाऱ्यांनी ते ‘व्यंजन’ पदाच्या लगेच नंतरच ठेवले पाहिजे. कारण पुढे असे म्हटले जाईल— “अपरिमित व्यंजने, अपरिमित आकार” आणि “व्यंजनांनी उघड करतो, आकारांनी विभाजित करतो.” परंतु काही जण “आकारपदव्यंजननिरुत्तियो च निद्देसो” असा पाठ वाचतात. ‘एत्ताव व्यंजनं सब्बं’ म्हणजे जी ही अक्षरादी पदे दाखवली आहेत, एवढेच सर्व व्यंजन आहे; यांच्यात समाविष्ट न झालेले व्यंजन नावाचे काहीही नाही, असा अर्थ आहे. 24. Saṅkāsanāti saṃkhittena kāsanā. Pakāsanāti paṭhamaṃ kāsanā, kāsīyati dīpīyatīti attho. Iminā hi atthapadadvayena akkharapadehi vibhāviyamāno atthākāro gahito. Yasmā akkharehi suyyamānehi suṇantānaṃ visesavidhānassa katattā padapariyosāne [Pg.33] padatthasampaṭipatti hoti. Tathā hi vakkhati ‘‘tattha bhagavā akkharehi saṅkāseti padehi pakāsetīti, akkharehi padehi ca ugghāṭetī’’ti ca. २४. ‘संकासना’ म्हणजे संक्षेपाने दाखवणे. ‘प्रकासना’ म्हणजे प्रथम दाखवणे; दाखवले जाते, प्रकाशित केले जाते, असा अर्थ आहे. कारण या दोन अर्थपदांच्या समूहाने, अक्षरांच्या पदांद्वारे स्पष्ट केला जाणारा अर्थाचा आकार ग्रहण केला जातो. कारण ऐकल्या जाणाऱ्या अक्षरांद्वारे, ऐकणाऱ्यांना विशेष विधान केले गेल्यामुळे, पदाच्या शेवटी पदाच्या अर्थाचे ज्ञान होते. कारण पुढे असे म्हटले जाईल— “तिथे भगवान अक्षरांनी संक्षेपाने दाखवतात, पदांनी प्रकाशित करतात” आणि “अक्षरांनी व पदांनी उघड करतात.” Vivaraṇāti vitthāraṇā. Vibhajanā ca uttānīkammañca paññatti ca vibhajanuttānīkammapaññatti. Tattha vibhajanāti vibhāgakaraṇaṃ, ubhayenāpi niddisanamāha. Idha purimanayeneva byañjanākārehi niddisiyamāno atthākāro dassitoti daṭṭhabbaṃ. Uttānīkammaṃ pākaṭakaraṇaṃ. Pakārehi ñāpanaṃ paññatti. Dvayenāpi paṭiniddisanaṃ katheti. Etthāpi niruttiniddesasaṅkhātehi byañjanapadehi niddisiyamāno atthākāro vutto, yo paṭiniddisīyatīti vuccati. Etehīti etehi eva saṅkāsanādivinimuttassa desanātthassa abhāvato. Atthoti suttattho. Kammanti ugghaṭanādikammaṃ. Suttatthena hi desanāya pavattiyamānena ugghaṭitaññuādiveneyyānaṃ cittasantānassa pabodhanakiriyānibbatti. So ca suttattho saṅkāsanādiākāroti. Tena vuttaṃ – ‘‘attho kammañca niddiṭṭha’’nti. ‘विवरणा’ म्हणजे विस्तार करणे. ‘विभजना’ (विभागणे), ‘उत्त्तानीकम्म’ (स्पष्ट करणे) आणि ‘पञ्ञत्ति’ (प्रकट करणे) हे ‘विभजन-उत्त्तानीकम्म-पञ्ञत्ति’ आहेत. त्यामध्ये ‘विभजना’ म्हणजे विभाग करणे; दोन्ही पदांनी विस्तृत निर्देश सांगितला आहे. येथे पूर्वीच्याच पद्धतीने व्यंजन-आकारांद्वारे विस्तृतपणे दाखवला जाणारा अर्थाचा आकार दर्शवला आहे, असे समजावे. ‘उत्त्तानीकम्म’ म्हणजे स्पष्ट करणे. विविध प्रकारांनी जाणवून देणे म्हणजे ‘पञ्ञत्ति’ (प्रज्ञापना) होय. या दोन्ही पदांनी पुन्हा विस्तृत निर्देश करणे सांगितले आहे. येथेही निरुक्ती आणि निर्देश नावाच्या व्यंजनपदांद्वारे विस्तृतपणे दाखवला जाणारा अर्थाचा आकार सांगितला आहे, ज्याला ‘पुन्हा विस्तृतपणे दाखवणे’ असे म्हटले जाते. ‘यांच्याद्वारे’ म्हणजे यांच्याद्वारेच; कारणसंकासना इत्यादींशिवाय देशनेचा दुसरा अर्थ नसतो. ‘अर्थ’ म्हणजे सूत्राचा अर्थ. ‘कर्म’ म्हणजे उद्धाटन (उघड करणे) इत्यादी क्रिया. कारण देशनेमध्ये प्रवृत्त होणाऱ्या सूत्राच्या अर्थाने उद्घटितज्ञू इत्यादी विनेय जनांच्या चित्तसंतानाला जागृत करण्याची क्रिया पूर्ण होते. आणि तो सूत्राचा अर्थ संकासना इत्यादी आकाराचा असतो. म्हणूनच म्हटले आहे— “अर्थ आणि कर्म दाखवले आहे.” 25. Tīṇīti liṅgavipallāsena vuttaṃ, tayoti vuttaṃ hoti. Navahi padehīti navahi koṭṭhāsehi. Attho samāyuttoti attho sammā yutto na vinā vattati. Sabbassa hi buddhavacanassa catusaccappakāsanato atthanayānañca catusaccayojanavasena pavattanato sabbo pāḷiattho atthanayattayasaṅgahito saṅkāsanādiākāravisesavutti cāti. २५. "तीणि" (तीन) हा शब्द लिंगविपर्यासामुळे (लिंग बदलून) वापरला आहे, त्याचा अर्थ "तयो" (तीन) असा आहे. "नवहि पदेहि" (नऊ पदांनी) म्हणजे नऊ भागांनी. "अत्थो समायुत्तो" (अर्थ समायुक्त आहे) म्हणजे अर्थ चांगल्या प्रकारे युक्त आहे, त्याशिवाय तो प्रवृत्त होत नाही. कारण सर्व बुद्धवचन हे चतुरार्यसत्य प्रकाशित करणारे असल्यामुळे आणि अर्थनय हे चतुरार्यसत्याच्या योजनेने प्रवृत्त होत असल्यामुळे, सर्व पाळी अर्थ (पाठाचा अर्थ) हा तीन अर्थनयांमध्ये समाविष्ट होतो आणि संकासनादी (प्रकाशन इत्यादी) विशेष आकाराने प्रवृत्त होतो. 26. Idāni yathāniddiṭṭhe desanāhārādike nettippakaraṇassa padatthe sukhaggahaṇatthaṃ gaṇanavasena paricchinditvā dassento ‘‘atthassā’’tiādimāha. Tattha catubbīsāti soḷasa hārā cha byañjanapadāni dve kammanayāti evaṃ catubbīsa. Ubhayanti cha atthapadāni tayo atthanayāti idaṃ navavidhaṃ yathāvuttaṃ catubbīsavidhañcāti etaṃ ubhayaṃ. Saṅkalayitvāti sampiṇḍetvā. ‘‘Saṅkhepayato’’tipi pāṭho, ekato karontassāti attho. Ettikāti etappamāṇā, ito vinimutto koci nettipadatthā natthīti attho. २६. आता, पूर्वी निर्देशिलेल्या देशनाहार इत्यादी नेत्तिप्पकरणाच्या पदांचे अर्थ सहज समजण्यासाठी संख्येच्या द्वारे विभागून दाखवताना "अत्थस्स..." (अर्थाच्या...) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे "चतुब्बीसा" (चोवीस) म्हणजे सोळा हार, सहा व्यंजनपदे आणि दोन कर्मनय; अशा प्रकारे चोवीस होतात. "उभयं" (दोन्ही) म्हणजे सहा अर्थपदे आणि तीन अर्थनय; हे नऊ प्रकारचे आणि वर सांगितलेले चोवीस प्रकारचे, या दोन्हीचा संग्रह करून. "सङ्कलयित्वा" म्हणजे एकत्रित करून. "संखेपयतो" असाही पाठ आहे, त्याचा अर्थ 'एकत्र करणाऱ्यासाठी' असा आहे. "एत्तिका" म्हणजे एवढ्याच प्रमाणात. या (तेहतीस) पेक्षा वेगळा कोणताही नेत्तिपदाचा अर्थ नाही, असा याचा अर्थ आहे. Evaṃ tettiṃsapadatthāya nettiyā suttassa atthapariyesanāya yo ‘‘soḷasa hārā paṭhama’’nti nayehi paṭhamaṃ hārā saṃvaṇṇetabbāti hāranayānaṃ saṃvaṇṇanākkamo dassito, svāyaṃ hāranayānaṃ desanākkameneva [Pg.34] siddho. Evaṃ siddhe sati ayaṃ ārambho imamatthaṃ dīpeti – sabbepime hārā nayā ca iminā dassitakkameneva suttesu saṃvaṇṇanāvasena yojetabbā, na uppaṭipāṭiyāti. अशा प्रकारे, तेहतीस पदांचे अर्थ असलेल्या नेत्तीद्वारे सूत्ताच्या अर्थाचा शोध घेण्यासाठी "सोळा हार प्रथम..." या पाठाने नयांमधून सर्वप्रथम हारांचे वर्णन केले पाहिजे, असा हार आणि नयांच्या वर्णनाचा क्रम दाखवला आहे. हा हार आणि नयांच्या वर्णनाचा क्रम देशनाक्रमाप्रमाणेच सिद्ध होतो. असे सिद्ध झाले असता, हा आरंभ हा अर्थ दर्शवतो की - हे सर्व हार आणि नय सूत्तांमध्ये याच दर्शविलेल्या क्रमाने वर्णनाच्या स्वरूपात जोडले पाहिजेत, विपरीत क्रमाने जोडू नयेत. Kiṃ panettha kāraṇaṃ, yadete hārā nayā ca imināva kamena desitāti? Yadipi nāyamanuyogo katthaci anukkame nivisati, api ca dhammadesanāya nissayaphalatadupāyasarīrabhūtānaṃ assādādīnaṃ vibhāvanasabhāvattā pakatiyā sabbasuttānurūpāti suviññeyyabhāvato paresañca saṃvaṇṇanāvisesānaṃ vicayahārādīnaṃ patiṭṭhābhāvato paṭhamaṃ desanāhāro dassito. परंतु येथे काय कारण आहे, ज्यामुळे हे हार आणि नय याच क्रमाने उपदेशिले आहेत? जरी हा प्रश्न कोणत्याही अनुक्रमात बसत नसला तरी, धम्मदेशनेचे आश्रय, फळ आणि त्याचे उपाय यांचे स्वरूप असलेल्या अस्साद (आस्वाद) इत्यादींचे स्पष्टीकरण करण्याच्या स्वभावामुळे ते स्वभावतःच सर्व सूत्तांना अनुरूप आहेत. म्हणून, सहज समजण्याजोगे असल्यामुळे आणि इतरांच्या विशेष वर्णनांचे (जसे की विचयहार इत्यादींचे) आधार असल्यामुळे सर्वप्रथम 'देशनाहार' दर्शविला आहे. Padapucchāvissajjanapubbāparānugītīhi saddhiṃ desanāhārapadatthānaṃ pavicayasabhāvatāya tassa anantaraṃ vicayo. Tathā hi vakkhati ‘‘padaṃ vicinati…pe… āṇattiṃ vicinati anugītiṃ vicinatī’’ti. पदांचे प्रश्न, उत्तरे आणि पूर्व-अपर अनुगीती यांच्यासह देशनाहाराच्या पदांच्या अर्थांचे परीक्षण (प्रविचय) करण्याच्या स्वभावामुळे, त्याच्या लगेचच नंतर 'विचयहार' दर्शविला आहे. म्हणूनच पुढे म्हटले जाईल - "पदाचे परीक्षण करतो... आज्ञेचे परीक्षण करतो, अनुगीतीचे परीक्षण करतो." Vicayena hārena pavicitānaṃ atthānaṃ yuttāyuttivicāraṇā yuttāti yuttivicāraṇabhāvato vicayānantaraṃ yuttihāro vutto. Tathā hi vakkhati – ‘‘vicayena hārena vicinitvā yuttihārena yojetabba’’nti. विचयहाराने निवडलेल्या अर्थांच्या योग्य-अयोग्यतेचा विचार करणे योग्य असल्यामुळे, युक्तीचा विचार करण्याच्या स्वभावामुळे विचयहारानंतर 'युत्तीहार' सांगितला आहे. म्हणूनच पुढे म्हटले जाईल - "विचयहाराने निवडून युत्तीहाराने जोडले पाहिजे." Yuttāyuttānaṃyeva atthānaṃ upapattianurūpaṃ kāraṇaparamparāya niddhāraṇalakkhaṇaṃ padaṭṭhānacintanaṃ kattabbanti yuttihārānantaraṃ padaṭṭhānahāro dassito. Tathā hi vakkhati – ‘‘yo koci upanissayo yo koci paccayo ca, sabbo so padaṭṭhāna’’nti. योग्य आणि अयोग्य अर्थांचेच उपपत्तीनुसार कारणपरंपरेने निर्धारण करण्याचे लक्षण असलेले पदस्थान-चिंतन केले पाहिजे, म्हणून युत्तीहारानंतर 'पदस्थानहार' दर्शविला आहे. म्हणूनच पुढे म्हटले जाईल - "जो कोणी उपनिषय (उपनिश्रय) आहे आणि जो कोणी प्रत्यय आहे, तो सर्व पदस्थान आहे." Yuttāyuttānaṃ kāraṇaparamparāya pariggahitasabhāvānaṃyeva ca dhammānaṃ avuttānampi ekalakkhaṇatāya gahaṇaṃ kātabbanti dassanatthaṃ padaṭṭhānānantaraṃ lakkhaṇo hāro vutto. Tathā hi lakkhaṇahāravibhaṅge ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādinā paṭiccasamuppādaṃ dassetvā ‘‘evaṃ ye dhammā ekalakkhaṇā’’tiādi vuttaṃ. योग्य-अयोग्य आणि कारणपरंपरेने ग्रहण केलेल्या स्वभावाच्याच धर्मांचे, सूत्तात न सांगितलेले असले तरीही, समान लक्षण असल्यामुळे ग्रहण केले पाहिजे, हे दर्शवण्यासाठी पदस्थानहारानंतर 'लक्षणहार' सांगितला आहे. म्हणूनच लक्षणहारविभंगात "अविज्जापच्चया संखारा" (अविद्याप्रत्ययाने संस्कार) इत्यादींद्वारे पटिच्चसमुत्पाद (प्रतीत्यसमुत्पाद) दर्शवून "अशा प्रकारे जे धर्म समान लक्षण असलेले आहेत..." इत्यादी म्हटले आहे. Atthato niddhāritānampi dhammānaṃ nibbacanādīni vattabbāni, na sutte sarūpato āgatānamevāti dassanatthaṃ lakkhaṇānantaraṃ catubyūho vutto. Evañhi niravasesato atthāvabodho hoti, evañca katvā ‘‘yadā hi bhikkhu atthassa ca nāmaṃ jānāti dhammassa ca nāmaṃ jānāti tathā tathā naṃ abhiniropetī’’ti anavasesapariyādānaṃ vakkhati. Tathā ‘‘punappunaṃ gabbhamupetī’’ti ettha ‘‘ye jarāmaraṇena aṭṭiyitukāmā bhavissanti[Pg.35], te bhavissanti bhojane mattaññuno indriyesu guttadvārā’’tiādinā sammāpaṭipattiṃ adhippāyabhāvena vakkhati. अर्थाच्या दृष्टीने निर्धारित केलेल्या धर्मांचेही निर्वचन (व्युत्पत्ती) इत्यादी सांगितले पाहिजे, केवळ सूत्तात प्रत्यक्ष आलेल्यांचेच नाही, हे दर्शवण्यासाठी लक्षणहारानंतर 'चतुब्यूह' सांगितला आहे. कारण अशा प्रकारे पूर्णपणे अर्थाचा बोध होतो, आणि असे करून "जेव्हा भिक्खू अर्थाचे नाव जाणतो आणि धम्माचे नाव जाणतो, तेव्हा तो त्या त्या प्रकारे त्याला प्रस्थापित करतो" असे संपूर्णपणे ग्रहण करणारे वचन पुढे सांगितले जाईल. तसेच "पुन्हा पुन्हा गर्भात प्रवेश करतो" या सूत्तात "जे जरा-मरणाने पीडित होऊ इच्छित नाहीत, ते भोजनात मात्रा जाणणारे (मितहारी) आणि इंद्रियांमध्ये गुप्तद्वार (इंद्रियसंयम राखणारे) होतील" इत्यादींद्वारे सम्यक प्रतिपत्ती (योग्य आचरण) अभिप्राय रूपाने पुढे सांगितली जाईल. Nibbacanādhippāyanidānavacanehi saddhiṃ sutte padatthānaṃ suttantarasaṃsandanasaṅkhāte pubbāparavicāre dassite tesaṃ sabhāgavisabhāgadhammantarāvaṭṭanaṃ sukhena sakkā dassetunti catubyūhānantaraṃ āvaṭṭo vutto. Teneva hi ‘‘ārambhatha nikkamathā’’ti gāthāyaṃ ārambhanikkamanabuddhasāsanayogadhunanehi vīriyasamādhipaññindriyāni niddhāretvā tadanuyogassa mūlaṃ ‘‘pamādo’’ti suttantare dassito pamādo āvaṭṭito. निर्वचन, अभिप्राय आणि निदान (कारण) यांच्या वचनांसह सूत्तातील पदांच्या अर्थांचे इतर सूत्तांशी ताडून पाहणे रूप पूर्व-अपर विचारात दर्शविले असता, त्यांच्या सभाग (समान) आणि विसभाग (भिन्न) धर्मांचे आवर्तन सहजपणे दाखवता येते, म्हणून चतुब्यूहानंतर 'आवट' (आवट्ट) हार सांगितला आहे. म्हणूनच "आरंभ करा, निष्क्रमण करा..." या गाथेमध्ये आरंभ, निष्क्रमण, बुद्धशासनातील योग आणि धुनन (क्लेश नष्ट करणे) यांच्याद्वारे वीर्य, समाधी आणि प्रज्ञा या इंद्रियांचे निर्धारण करून, त्यांच्या अभ्यासाचे मूळ "प्रमाद" आहे, असे दुसऱ्या सूत्तात दर्शविलेला प्रमाद आवर्तित केला आहे. Sabhāgavisabhāgadhammāvaṭṭane niyojite sādhāraṇāsādhāraṇavasena saṃkilesavodānadhammānaṃ padaṭṭhānato bhūmito ca vibhāgo sakkā sukhena yojitunti āvaṭṭānantaraṃ vibhattihāro vutto. Yato vibhattihāravibhaṅge ‘‘katame dhammā sādhāraṇā? Dve dhammā sādhāraṇā, nāmasādhāraṇā vatthusādhāraṇā cā’’ti ārabhitvā ‘‘micchattaniyatānaṃ sattānaṃ aniyatānañca sattānaṃ dassanappahātabbā kilesā sādhāraṇā, puthujjanassa sotāpannassa ca kāmarāgabyāpādā sādhāraṇā’’tiādinā sabhāgavisabhāgapariyāyavanteyeva dhamme vibhajissati. सभाग आणि विसभाग धर्मांचे आवर्तन योजिले असता, साधारण आणि असाधारण रूपाने संक्लेश आणि व्यवदान (शुद्धी) धर्मांचे पदस्थानावरून आणि भूमीवरून विभाजन सहजपणे योजता येते, म्हणून आवटच्या नंतर 'विभत्तीहार' सांगितला आहे. म्हणूनच विभत्तीहारविभंगात "कोणते धर्म साधारण आहेत? दोन धर्म साधारण आहेत - नामसाधारण आणि वस्तुसाधारण" येथून सुरुवात करून "मिथ्यात्वाने नियत असलेल्या प्राण्यांचे आणि अनियत असलेल्या प्राण्यांचे दर्शनाने नष्ट होणारे क्लेश साधारण आहेत, पृथग्जन आणि सोतापन्नाचे कामराग व व्यापाद साधारण आहेत" इत्यादींद्वारे सभाग आणि विसभाग पर्याय असलेल्या धर्मांचेच विभाजन केले जाईल. Sāvajjānavajjadhammānaṃ sappaṭibhāgābhāvato tesaṃ vibhāge kate suttāgate dhamme akasirena paṭipakkhato parivattetuṃ sakkāti vibhattianantaraṃ parivattanahāro vutto. Tathā hi ‘‘sammādiṭṭhissa purisapuggalassa micchādiṭṭhi nijjiṇṇā bhavatī’’ti paṭivibhattasabhāve eva dhamme parivattanahāravibhaṅge udāharissati. सावज्ज (सदोष) आणि अनवज्ज (निर्दोष) धर्मांचे परस्परांशी प्रतिद्वंद्वित्व असल्यामुळे, त्यांचे विभाजन केले असता, सूत्तात आलेल्या धर्मांना विनासायास प्रतिपक्षाच्या (विरुद्ध) रूपाने परिवर्तित करणे शक्य होते, म्हणून विभत्तीनंतर 'परिवर्तनहार' सांगितला आहे. म्हणूनच "सम्यक दृष्टी असलेल्या पुरुषपुद्गलाची मिथ्या दृष्टी क्षीण होते" अशा प्रतिपक्षाच्या रूपाने विभागलेल्या स्वभावाच्याच धर्मांचे परिवर्तनहारविभंगात उदाहरण दिले जाईल. Paṭipakkhato parivattitāpi dhammā pariyāyavacanehi bodhetabbā, na sutte āgatāyevāti dassanatthaṃ parivattanānantaraṃ vevacanahāro vutto. प्रतिपक्षाच्या रूपाने परिवर्तित केलेले धर्म देखील पर्यायी शब्दांनी समजून घेतले पाहिजेत, केवळ सूत्तात आलेल्या शब्दांनीच नाही, हे दर्शवण्यासाठी परिवर्तनानंतर 'वेवचनहार' (पर्यायवाची हार) सांगितला आहे. Evaṃ te dhammā pariyāyasaddatopi vibhāvitā hontīti pariyāyato pakāsitānaṃ dhammānaṃ pabhedato paññattivasena vibhajanaṃ sukhena sakkā ñātunti vevacanahārānantaraṃ paññattihāro vutto. Tathā hi sutte āgatadhammānaṃ pariyāyapaññattivibhāgaṃ subodhanañca paññattihāravibhaṅge vakkhati. अशा प्रकारे ते धर्म पर्यायी शब्दांच्या द्वारे देखील स्पष्ट केले जातात. म्हणून पर्यायी शब्दांच्या द्वारे प्रकाशित केलेल्या धर्मांच्या प्रभेदानुसार प्रज्ञप्तीच्या (संकल्पनेच्या) आधारे वर्गीकरण सहजपणे समजणे शक्य आहे, म्हणूनच 'वेवचनहार' (समानार्थी शब्द पद्धती) नंतर 'प्रज्ञप्तिहार' (संकल्पना पद्धती) सांगितला आहे. कारण सूत्रात आलेल्या धर्मांचे पर्यायी प्रज्ञप्तीनुसार वर्गीकरण आणि त्यांचे सुबोधत्व हे 'प्रज्ञप्तिहारविभंग' मध्ये सांगितले जाईल. Pabhāvapariññādipaññattivibhāgamukhena [Pg.36] paṭiccasamuppādasaccādidhammavibhāge kate sutte āgatadhammānaṃ paṭiccasamuppādādimukhena avadhāraṇaṃ sakkā dassetunti paññattianantaraṃ otaraṇo hāro vutto. Tathā hi ‘‘uddhaṃ adho’’ti gāthaṃ uddisitvā ‘‘vippamutto’’ti padena asekkhaṃ vijjaṃ niddhāretvā ‘‘vijjuppādā avijjānirodho’’tiādinā paṭiccasamuppādaṃ udāharissati. प्रभव-प्रज्ञप्ती, परिज्ञा-प्रज्ञप्ती इत्यादी प्रज्ञप्तींच्या वर्गीकरणाच्या माध्यमातून प्रतीत्यसमुत्पाद, सत्य इत्यादी धर्मांचे वर्गीकरण केले असता, सूत्रात आलेल्या धर्मांचे प्रतीत्यसमुत्पाद इत्यादींच्या माध्यमातून अवतरण दाखवणे शक्य होते; म्हणूनच 'प्रज्ञप्तिहार' नंतर 'अवतरणहार' सांगितला आहे. कारण, 'उद्धं अधो' या गाथेचा निर्देश करून, 'विप्पमुत्तो' या पदाने अशैक्ष विद्येचे निर्धारण करून, 'विज्जुप्पादा अविज्जानिरोधो' इत्यादींद्वारे प्रतीत्यसमुत्पाद स्पष्ट केला जाईल. Dhātāyatanādīsu otāritānaṃ sutte padatthānaṃ pucchārambhavisodhanaṃ sakkā sukhena sampādetunti otaraṇānantaraṃ sodhano hāro vutto. Tathā hi vakkhati – ‘‘yattha evaṃ suddho ārambho, so pañho vissajjito bhavatī’’tiādi. धातू, आयतन इत्यादींमध्ये अवतरित केलेल्या सूत्रातील पदांच्या अर्थांचे प्रश्न आणि आरंभ यांचे शोधन सहजपणे साध्य करता येते; म्हणूनच 'अवतरणहार' नंतर 'शोधनहार' सांगितला आहे. कारण पुढे सांगितले जाईल - 'जिथे अशा प्रकारे शुद्ध आरंभ असतो, तो प्रश्न सुटलेला असतो' इत्यादी. Visodhitesu sutte padapadatthesu tattha labbhamānasāmaññavisesabhāvo sukaro hotīti dassetuṃ sodhanānantaraṃ adhiṭṭhāno hāro dassito. Sodhano hi adhiṭṭhānassa bahūpakāro, tato eva hi ‘‘yathā yathā vā pana pucchitaṃ, tathā tathā vissajjayitabba’’nti vakkhati. सूत्रातील पदांचे आणि त्यांच्या अर्थांचे शोधन केले असता, त्या त्या धर्मांमध्ये आढळणारा सामान्य आणि विशेष भाव स्पष्ट करणे सुलभ होते, हे दर्शवण्यासाठी 'शोधनहार' नंतर 'अधिष्ठानहार' दर्शविला आहे. कारण शोधनहार हा अधिष्ठानहारासाठी अत्यंत उपकारक आहे, म्हणूनच पुढे सांगितले जाईल - 'ज्या ज्या प्रकारे विचारले जाईल, त्या त्या प्रकारे उत्तर दिले पाहिजे'. Sāmaññavisesabhūtesu sādhāraṇāsādhāraṇesu dhammesu paveditesu parikkhārasaṅkhātassa sādhāraṇāsādhāraṇarūpassa paccayaheturāsissa pabhedo suviññeyyoti adhiṭṭhānānantaraṃ parikkhāro vutto. Tathā hi vakkhati ‘‘asādhāraṇalakkhaṇo hetu, sādhāraṇalakkhaṇo paccayo. Yathā kiṃ bhave, yathā aṅkurassa nibbattiyā bījaṃ asādhāraṇaṃ, pathavī āpo ca sādhāraṇā’’tiādi. सामान्य-विशेष आणि साधारण-असाधारण असलेल्या धर्मांचे प्रतिपादन केले असता, 'परिकार' (परिक्खार) नावाच्या साधारण-असाधारण स्वरूपाच्या प्रत्यय आणि हेतू यांच्या समूहाचा भेद सहजपणे समजता येतो; म्हणूनच 'अधिष्ठानहार' नंतर 'परिकारहार' सांगितला आहे. कारण पुढे सांगितले जाईल - 'असाधारण लक्षण असलेला हेतू असतो, आणि साधारण लक्षण असलेला प्रत्यय असतो. जसे की, अंकुराच्या उत्पत्तीसाठी बीज हे असाधारण आहे, आणि पृथ्वी व जल हे साधारण आहेत' इत्यादी. Asādhāraṇe sādhāraṇe ca kāraṇe dassite tassa attano phalesu kāraṇākāro tesaṃ hetuphalānaṃ pabhedato desanākāro bhāvetabbapahātabbadhammānaṃ bhāvanāpahānāni ca niddhāretvā vuccamānāni sammā suttassa atthaṃ tathattāvabodhāya saṃvattantīti parikkhārānantaraṃ samāropano hāro dassitoti. Idaṃ hārānaṃ anukkamakāraṇaṃ. असाधारण आणि साधारण कारणे दर्शविली असता, त्या कारणाचा आपापल्या फळांमधील कारणाचा आकार, त्या हेतू आणि फळांच्या भेदानुसार देशनेचा आकार, आणि भावना करावयाचे व प्रहाण करावयाचे धर्म आणि त्यांचे भावना व प्रहाण यांचे निर्धारण करून स्पष्ट केले असता, ते सूत्राचा अर्थ यथार्थपणे समजण्यासाठी योग्य प्रकारे कारणीभूत ठरतात; म्हणूनच 'परिकारहार' नंतर 'समारोपणहार' दर्शविला आहे. हा हारांच्या अनुक्रमाचा हेतू आहे. Nayānaṃ pana veneyyattayappayojitattā atthanayattayūpadesassa tadanukkameneva nandiyāvaṭṭādīnaṃ tiṇṇaṃ atthanayānaṃ kamo veditabbo. Ugghaṭitaññuādayo hi tayo veneyyā nandiyāvaṭṭādayo payojenti. Tasmā te uddesaniddesapaṭiniddesā viya yathākkamaṃ tesaṃ upakārāya [Pg.37] savaṃttantīti. Tathā hi nesaṃ cattāro cha aṭṭha ca mūlapadā niddiṭṭhā. Itarassa pana nayadvayassa atthanayattayassa bhūmiyā ālocanaṃ tassa tattha samānayanañcāti iminā kāraṇena uddesakkamo veditabbo. Na hi sakkā anoloketvā samānetunti. नयांच्या बाबतीत, तीन प्रकारच्या विनेयांच्या गरजेनुसार तीन अर्थनयांच्या उपदेशाचा क्रम असल्याने, त्याच अनुक्रमाने 'नंदियावट्ट' इत्यादी तीन अर्थनयांचा क्रम समजून घेतला पाहिजे. कारण उद्घटितज्ञू इत्यादी तीन प्रकारचे विनेय नंदियावट्ट इत्यादी नयांना प्रवृत्त करतात. म्हणूनच ते उद्देश, निर्देश आणि प्रतिनिर्देश यांच्याप्रमाणे अनुक्रमाने त्यांच्या उपकारासाठी कारणीभूत ठरतात. म्हणूनच त्यांचे अनुक्रमे चार, सहा आणि आठ मूळ पदे दर्शविली आहेत. परंतु इतर दोन नयांच्या बाबतीत, तीन अर्थनयांच्या भूमीचे अवलोकन करणे आणि त्यांचे त्या त्या ठिकाणी योग्य प्रकारे संनयन करणे, या कारणाने उद्देशक्रम समजून घेतला पाहिजे. कारण अवलोकन केल्याशिवाय संनयन करणे शक्य नाही. Etaparamatā ca hārānaṃ ettakehi pakāravisesehi atthanayattayasahitehi suttassa attho niddhāriyamāno veneyyānaṃ alamanuttarāya paṭhamāya bhūmiyā samadhigamāyāti veditabbo. Dassanabhūmisamanuppattiatthā hi nettippakaraṇadesanāti. Atha vā etadantogadhattā sabbesaṃ suttassa saṃvaṇṇanāvisesānaṃ ettāvatā hārānaṃ daṭṭhabbā. Yattakā hi suttassa saṃvaṇṇanāvisesā, sabbe te nettiupadesāyattāti vuttovāyamattho. आणि हारांची हीच मर्यादा समजली पाहिजे, कारण तीन अर्थनयांसह एवढ्या प्रकारच्या विशेषांच्या द्वारे सूत्राचा अर्थ निर्धारित केला असता, तो विनेयांना अनुत्तर अशा पहिल्या भूमीच्या (स्रोतापत्ती मार्गाच्या) प्राप्तीसाठी पुरेसा ठरतो. कारण 'नेत्तिप्पकरण' या ग्रंथाची देशना दर्शनभूमीच्या प्राप्तीसाठीच आहे. किंवा, सूत्राच्या सर्व विशेष व्याख्यांचा यातच अंतर्भाव होत असल्याने, हारांची मर्यादा एवढीच मानली पाहिजे. कारण सूत्राच्या जेवढ्या काही विशेष व्याख्या आहेत, त्या सर्व नेत्तीच्या उपदेशांच्या अधीन आहेत, हाच अर्थ आधी सांगितले आहे. Tathā hi ye keci suttassa saṃvaṇṇanāpakārā niddisīyanti. Seyyathidaṃ – suttassa samuṭṭhānaṃ vattabbaṃ, adhippāyo vibhāvetabbo, anekadhā padattho saṃvaṇṇetabbo, vidhi anuvādo ca veditabbo, virodho samādhātabbo, anusandhiyā anurūpaṃ nigametabbanti. Tathā suttassa payojanaṃ piṇḍattho padattho anusandhi codanā parihāro ca atthaṃ vadantena vattabbāti. Tathā upogghāṭapadaviggahapadatthacālanāpaccupaṭṭhānāni vattabbānīti. तसेच, सूत्राच्या व्याख्यांचे जे काही प्रकार दर्शविले जातात, ते खालीलप्रमाणे आहेत - सूत्राचे समुत्थान सांगितले पाहिजे, अभिप्राय स्पष्ट केला पाहिजे, अनेक प्रकारे पदाचा अर्थ स्पष्ट केला पाहिजे, विधी आणि अनुवाद समजून घेतला पाहिजे, विरोधाचे परिहार केले पाहिजे, आणि अनुसंधीला अनुरूप असा निष्कर्ष काढला पाहिजे. तसेच, अर्थ सांगणाऱ्याने सूत्राचे प्रयोजन, पिंडार्थ, पदार्थ, अनुसंधी, चोदना आणि परिहार सांगितले पाहिजेत. तसेच उपोद्घात, पदविग्रह, पदार्थ, चालना आणि प्रत्युपस्थान सांगितले पाहिजेत. Tathā tisso kathā ekanāḷikā caturassā nisinnavattikā. Tattha pāḷiṃ vatvā ekekapadassa atthakathanaṃ ekanāḷikā nāma. तसेच, तीन प्रकारच्या कथा आहेत - एकनाळिका, चतुरस्सा आणि निसिन्नवत्तिका. त्यापैकी, पाळी सांगून प्रत्येक पदाची व्याख्या करणे म्हणजे 'एकनाळिका' होय. Paṭipakkhaṃ dassetvā paṭipakkhassa upamaṃ dassetvā sapakkhaṃ dassetvā sapakkhassa upamaṃ dassetvā kathanaṃ caturassā nāma. प्रतिपक्ष दर्शवून प्रतिपक्षाची उपमा देणे, आणि स्वपक्ष दर्शवून स्वपक्षाची उपमा देऊन सांगणे म्हणजे 'चतुरस्सा' होय. Visabhāgadhammavaseneva pariyosānaṃ gantvā puna sabhāgadhammavaseneva pariyosānagamanaṃ nisinnavattikā nāma. केवळ विसभागतुल्य धर्मांच्या प्रभावाने समाप्तीपर्यंत जाऊन, पुन्हा केवळ सभागधर्मी धर्मांच्या प्रभावाने समाप्तीपर्यंत जाणे म्हणजे 'निसिन्नवत्तिका' होय. Bhedakathāya tatvakathāya pariyāyavacanehi ca suttaṃ saṃvaṇṇetabbanti ca evamādayo. Tesampi ettheva avarodho, yasmā te idha katipayahārasaṅgahitāti. भेदकथा, तत्त्वकथा आणि पर्यायी शब्दांच्या द्वारे सूत्राची व्याख्या केली पाहिजे, इत्यादी व्याख्यांचे प्रकार आहेत. त्यांचा देखील यातच अंतर्भाव होतो, कारण ते येथे काही मोजक्या हारांमध्ये समाविष्ट केलेले आहेत. Nayānaṃ pana yasmā ugghaṭitaññuādayo tayo eva veneyyā saccābhisamayabhāgino tadatthāya ca atthanayadesanā, tasmā satipi saṃkilesavodānadhammānaṃ [Pg.38] yathāvuttamūlapadabhedato vaḍḍhetvā vibhajitabbappakāre tathā mūlapadāni avaḍḍhetvā veneyyattayavaseneva etaparamatā vuttā. Navasu navasu eva hi mūlapadesu sabbesaṃ saṃkilesavodānadhammānaṃ antogadhabhāvato na tāni vaḍḍhetabbāni veneyyattayādhikārato na hāpetabbānīti nayānaṃ etaparamatā daṭṭhabbā. नयांच्या बाबतीत, कारण उद्घटितज्ञू इत्यादी तीन प्रकारचेच विनेय सत्य-अभिसमयाचे वाटेकरी असतात आणि त्यांच्यासाठीच अर्थनयाची देशना असते; म्हणून संक्लेश आणि व्यवदान या धर्मांचे वर सांगितलेल्या मूळ पदांच्या भेदानुसार विस्तार करून वर्गीकरण करण्याचे प्रकार अस्तित्वात असूनही, त्या मूळ पदांचा विस्तार न करता केवळ तीन विनेयांच्या प्रभावानेच ही मर्यादा सांगितली आहे. कारण नऊ-नऊ मूळ पदांमध्येच सर्व संक्लेश आणि व्यवदान धर्मांचा अंतर्भाव होत असल्याने, त्या मूळ पदांचा विस्तार करू नये आणि तीन विनेयांच्या अधिकारावरून ती कमीही करू नयेत; अशा प्रकारे नयांची ही मर्यादा समजून घेतली पाहिजे. Kammanayānaṃ pana ālocanasamānayanato aññassa pakārantarassa asambhavato etaparamatā. Hetvādīti ettha ādisaddena phalabhūmiupanisāsabhāgavisabhāgalakkhaṇanayādayo pariggahitā. Tesu hetūti kāraṇaṃ, yo dhammotipi vuccati, so pana paccayabhāvena ekavidho. Kārako sampāpakoti duvidho. Puna kārako ñāpako sampāpakoti tividho. Hetuhetu paccayahetu uttamahetu sādhāraṇahetūti catubbidho. Paccayadhammo kusalo akusalo saddo ariyamaggoti pañcavidho. Tathā sabhāgahetu asabhāgahetu ajjhattikahetu bāhirahetu janakahetu pariggāhakahetu sādhāraṇahetu asādhāraṇahetu samanantarahetu paramparahetu sahajātahetu asahajātahetu sāsavahetu anāsavahetūtiādinā anekavidho cāti veditabbo. परंतु, कर्माच्या पद्धतींचे (कर्मनय) अवलोकन करणे आणि योग्य प्रकारे संपादन करणे याशिवाय इतर कोणताही प्रकार संभवत नसल्यामुळे, हीच त्याची मर्यादा (एवढेच प्रमाण) सांगितली आहे. 'हेतु' इत्यादी या पदातील 'आदि' शब्दाने फल (परिणाम), भूमी, उपनिसा (प्रबळ कारण), सभाग (समान), विसभाग (असमान), लक्षण आणि नय (पद्धती) इत्यादींचे ग्रहण केले जाते. त्यामध्ये 'हेतु' म्हणजे कारण होय, ज्याला 'धम्म' असेही म्हटले जाते. तो हेतु प्रत्ययभावाने (कारणाच्या स्वरूपाने) एक प्रकारचा आहे. कारक (उत्पादक) आणि सम्पापक (प्राप्त करून देणारे) या भेदाने तो दोन प्रकारचा आहे. पुन्हा कारक, ज्ञापक आणि सम्पापक या भेदाने तो तीन प्रकारचा आहे. हेतुहेतु, प्रत्ययहेतु, उत्तमहेतु आणि साधारणहेतु या भेदाने तो चार प्रकारचा आहे. प्रत्ययधम्म, कुशल, अकुशल, शब्द आणि आर्यमार्ग या भेदाने तो पाच प्रकारचा आहे. तसेच सभागहेतु, विसभागहेतु, आध्यात्मिकहेतु, बाह्यहेतु, जनकहेतु, परिग्गाहकहेतु (उपस्तंभकहेतु), साधारणहेतु, असाधारणहेतु, समनंतरहेतु, परंपराहेतु, सहजातहेतु, असहजातहेतु, सास्रवहेतु आणि अनास्रवहेतु इत्यादी अनेक प्रकारचा तो आहे, असे जाणावे. Phalampi paccayuppannabhāvena ekavidhaṃ. Adhigantabbatopi sampāpakahetuvasena phalapariyāyo labbhatīti nibbattetabbaadhigantabbabhāvato duvidhaṃ. Ñāpetabbanibbattetabbapattabbato tividhaṃ. Paccayuppannavipākakiriyāvacanatthanibbānavasena pañcavidhaṃ. Sabhāgahetunibbattaṃ asabhāgahetunibbattanti evamādivasena anekavidhañcāti veditabbaṃ. Tathā lokiyaṃ lokuttaranti. Tattha lokuttaraṃ cattāri sāmaññaphalāni. Lokiyaphalaṃ duvidhaṃ kāyikaṃ mānasañca. Tattha kāyikaṃ pañcadvārikaṃ, avasiṭṭhaṃ mānasaṃ. Yañca tāya tāya suttadesanāya sādhetabbaṃ, tadapi phalanti. फल (परिणाम) देखील प्रत्ययोत्पन्नभावाने (कारणापासून उत्पन्न होण्याच्या स्वरूपाने) एक प्रकारचे आहे. प्राप्त करण्यायोग्य असल्यामुळे आणि सम्पापक हेतूच्या प्रभावाने फलाचा पर्याय प्राप्त होतो, म्हणून उत्पन्न करण्यायोग्य आणि प्राप्त करण्यायोग्य या भावाने ते दोन प्रकारचे आहे. ज्ञापित करण्यायोग्य, उत्पन्न करण्यायोग्य आणि प्राप्त करण्यायोग्य या भावाने ते तीन प्रकारचे आहे. प्रत्ययोत्पन्न, विपाक, क्रिया, वचनार्थ आणि निर्वाण यांच्या प्रभावाने ते पाच प्रकारचे आहे. सभाग हेतूपासून उत्पन्न झालेले आणि विसभाग हेतूपासून उत्पन्न झालेले इत्यादींच्या प्रभावाने ते अनेक प्रकारचे आहे, असे जाणावे. तसेच ते लौकिक आणि लोकोत्तर असेही आहे. त्यामध्ये लोकोत्तर फल म्हणजे चार श्रामण्यफले होत. लौकिक फल कायिक (शारीरिक) आणि मानसिक असे दोन प्रकारचे आहे. त्यामध्ये पंचद्वारांवर उत्पन्न होणारे फल कायिक आहे आणि उर्वरित मानसिक आहे. आणि ज्या ज्या सुत्तदेशनेद्वारे जे साध्य करायचे आहे, ते देखील फलच आहे, असे जाणावे. Bhūmīti sāsavabhūmi anāsavabhūmi saṅkhatabhūmi asaṅkhatabhūmi dassanabhūmi bhāvanābhūmi puthujjanabhūmi sekkhabhūmi asekkhabhūmi sāvakabhūmi paccekabuddhabhūmi sammāsambuddhabhūmi jhānabhūmi asamāhitabhūmi paṭipajjamānabhūmi paṭipannabhūmi paṭhamābhūmi yāva catutthībhūmi kāmāvacarabhūmi yāva lokuttarabhūmīti bahuvidhā. Tattha sāsavabhūmi parittamahaggatā dhammā. Anāsavabhūmi appamāṇā dhammā. Saṅkhatabhūmi nibbānavajjā sabbe sabhāvadhammā. Asaṅkhatabhūmi appaccayā [Pg.39] dhammā. Dassanabhūmi paṭhamamaggaphaladhammā. Bhāvanābhūmi avasiṭṭhamaggaphaladhammā. Puthujjanabhūmi hīnamajjhimā dhammā. Sekkhabhūmi cattāro ariyamaggadhammā heṭṭhimā ca tayo phaladhammā. Asekkhabhūmi aggaphaladhammā. Sāvakapaccekabuddhabuddhadhammā sāvakādibhūmiyo. Jhānabhūmi jhānadhammā. Asamāhitabhūmi jhānavajjitā dhammā. Paṭipajjamānabhūmi maggadhammā. Paṭipannabhūmi phaladhammā. Paṭhamādibhūmiyo saha phalena cattāro maggā apariyāpannā dhammā ‘‘paṭhamāya bhūmiyā pattiyā’’tiādivacanato. Kāmāvacarādibhūmiyo kāmāvacarādidhammā. Ye ca dhammā tesaṃ tesaṃ hāranayānaṃ patiṭṭhānabhāvena suttesu niddhārīyanti, tepi bhūmiyoti viññātabbā. भूमी म्हणजे सास्रवभूमी, अनास्रवभूमी, संस्कृतभूमी, असंस्कृतभूमी, दर्शनभूमी, भावनाभूमी, पृथग्जनभूमी, शैक्षभूमी, अशैक्षभूमी, श्रावकभूमी, प्रत्येकबुद्धभूमी, सम्यक्संबुद्धभूमी, ध्यानभूमी, असमाहितभूमी, प्रतिपद्यमानभूमी, प्रतिपन्नभूमी, प्रथम भूमीपासून चतुर्थ भूमीपर्यंत, आणि कामावचर भूमीपासून लोकोत्तर भूमीपर्यंत अशा अनेक प्रकारची आहे. त्यामध्ये परीत्त (मर्यादित) आणि महग्गत (महान) धर्म हे 'सास्रवभूमी' होत. अप्रमाण धर्म हे 'अनास्रवभूमी' होत. निर्वाण वगळता सर्व स्वभावधर्म हे 'संस्कृतभूमी' होत. प्रत्ययरहित (अप्रत्यय) धर्म हे 'असंस्कृतभूमी' होत. प्रथम मार्ग आणि फल धर्म हे 'दर्शनभूमी' होत. उर्वरित मार्ग आणि फल धर्म हे 'भावनाभूमी' होत. हीन आणि मध्यम धर्म हे 'पृथग्जनभूमी' होत. चार आर्यमार्ग धर्म आणि खालचे तीन फल धर्म हे 'शैक्षभूमी' होत. अग्रफल (अर्हत्वफल) धर्म हे 'अशैक्षभूमी' होत. श्रावक, प्रत्येकबुद्ध आणि बुद्धांचे धर्म हे 'श्रावकादी भूमी' होत. ध्यानधर्म हे 'ध्यानभूमी' होत. ध्यान वगळता इतर धर्म हे 'असमाहितभूमी' होत. मार्गधर्म हे 'प्रतिपद्यमानभूमी' होत. फलधर्म हे 'प्रतिपन्नभूमी' होत. "पहिल्या भूमीच्या प्राप्तीसाठी" इत्यादी वचनानुसार, फलासह चार मार्ग हे अपरियापन्न (लोकोत्तर) धर्म असून ते 'प्रथमादी भूमी' होत. कामावचर इत्यादी धर्म हे 'कामावचरादी भूमी' होत. आणि जे धर्म त्या त्या हार आणि नयांच्या प्रतिष्ठारूपाने (आधाराने) सुत्तांमध्ये निर्दिष्ट केले जातात, ते देखील 'भूमी' आहेत असे जाणावे. Upanisāti balavakāraṇaṃ, yo upanissayapaccayoti vuccati. Yañca sandhāya sutte ‘‘dukkhūpanisā saddhā saddhūpanisaṃ ‘sīla’nti yāva vimuttūpanisaṃ vimuttiñāṇadassana’’nti vuttaṃ. Api ca upanisāti tasmiṃ tasmiṃ samaye siddhante hadayabhūtaṃ abbhantaraṃ vuccati. Idhāpi nettihadayaṃ, yaṃ sammā pariggaṇhantā dhammakathikā tasmiṃ tasmiṃ sutte āgatadhammamukhena sabbahāranayayojanāya samatthā honti. Kiṃ panetaṃ nettihadayaṃ? Yadidaṃ etasseva tettiṃsavidhassa pakaraṇapadatthasoḷasassa aṭṭhavīsatividhapaṭṭhānavibhaṅgasahitassa visayo saha nimittavibhāgena asaṅkarato vavatthito. 'उपनिसा' म्हणजे प्रबळ कारण होय, ज्याला 'उपनिस्सयप्रत्यय' असे म्हटले जाते. आणि ज्याला उद्देशून सुत्तामध्ये "दुःख हे जिचे प्रबळ कारण आहे अशी श्रद्धा, श्रद्धा हे जिचे प्रबळ कारण आहे असे शील" इथपासून ते "विमुक्ती हे जिचे प्रबळ कारण आहे असे विमुक्तीज्ञानदर्शन" असे म्हटले आहे. शिवाय, 'उपनिसा' म्हणजे त्या त्या सिद्धांतामध्ये हृदयभूत असलेला आंतरिक धर्म होय. येथे देखील 'नेत्तिहृदय' (नेत्तिचे आंतरिक तत्त्व) याला 'उपनिसा' म्हटले आहे, ज्याचे चांगल्या प्रकारे आकलन करून धर्मकथक त्या त्या सुत्तामध्ये आलेल्या धर्माच्या आधारे सर्व हार आणि नयांची योजना करण्यास समर्थ होतात. पण हे 'नेत्तिहृदय' म्हणजे काय? जे या ग्रंथाच्या तेहतीस प्रकारच्या, सोळा प्रकारच्या प्रकरण-पदार्थांच्या आणि अठ्ठावीस प्रकारच्या पट्टानविभंगासह असलेल्या विषयाचे, निमित्त आणि विभागासह न मिसळता (असंकर रूपाने) केलेले निर्धारण आहे, तोच हा विषय 'नेत्तिहृदय' होय. Seyyathidaṃ – desanāhārassa assādādayo visayo, tassa assādādivibhāvanalakkhaṇattā. Tassa assādo sukhaṃ somanassanti evamādivibhāgo, tassa nimittaṃ iṭṭhārammaṇādi, ayañca attho desanāhāravicayahāraniddesavaṇṇanāyaṃ vitthārato pakāsito eva. Sutte āgatadhammassa sabhāgavisabhāgadhammāvaṭṭanavisayo āvaṭṭahāro, tadubhayaāvaṭṭanalakkhaṇattā. Sutte āgatadhammānaṃ paccanīkadhammavisayo parivattanahāro, paṭipakkhadhammaparivattanalakkhaṇattā. Padaṭṭhānaparikkhāresu āsannakāraṇaṃ upanissayakāraṇañca padaṭṭhānaṃ, hetu parikkhāroti ayametesaṃ viseso. ते याप्रमाणे आहे – देसनाहाराचा विषय आस्वाद इत्यादी आहे, कारण त्याचे लक्षण आस्वाद इत्यादींचे स्पष्टीकरण करणे हे आहे. त्याचा आस्वाद, सुख, सोमनस्य इत्यादी विभाग आहे आणि त्याचे निमित्त इष्टालंबन इत्यादी आहे. हा अर्थ देसनाहार आणि विचयहार यांच्या निर्देशवर्णनात विस्ताराने प्रकाशित केलाच आहे. सुत्तामध्ये आलेल्या धर्माच्या सभाग आणि विसभाग धर्मांना फिरवणे (आवर्तन करणे) हा 'आवट्ठहार' चा विषय आहे, कारण त्याचे लक्षण त्या दोन्हीचे आवर्तन करणे हे आहे. सुत्तामध्ये आलेल्या धर्मांच्या विरोधी धर्मांचा विषय हा 'परिवत्तनहार' चा विषय आहे, कारण त्याचे लक्षण प्रतिपक्ष धर्मांचे परिवर्तन करणे हे आहे. पदस्थान आणि परिक्खार यांच्यामध्ये, आसन्न कारण आणि उपनिस्सय कारण हे 'पदस्थान' होय, आणि हेतु हा 'परिक्खार' होय, हा या दोघांमधील फरक आहे. Sabhāgavisabhāgadhammā ca tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ anukūlapaṭikūladhammā yathākkamaṃ veditabbā. Yathā – sammādiṭṭhiyā sammāsaṅkappo sabhāgo, micchāsaṅkappo visabhāgoti iminā nayena sabbaṃ sabhāgavisabhāgato veditabbaṃ. सभाग आणि विसभाग धर्म हे त्या त्या धर्मांचे अनुकूळ आणि प्रतिकूल धर्म आहेत, असे अनुक्रमे जाणावे. जसे – सम्यक्-दृष्टीचा सम्यक्-संकल्प हा सभाग आहे आणि मिथ्या-संकल्प हा विसभाग आहे. या पद्धतीने सर्व धर्म सभाग आणि विसभाग रूपाने जाणावेत. Lakkhaṇanti [Pg.40] sabhāvo. So hāranayānaṃ niddese vibhāvito eva. 'लक्षण' म्हणजे स्वभाव होय. तो हार आणि नयांच्या निर्देशामध्ये स्पष्ट केलाच आहे. Yaṃ panetaṃ hetuādivisesavinimuttaṃ hāranayānaṃ yojanānibandhanaṃ, so nayo. Yathāha – lakkhaṇahāre ‘‘evaṃ ye dhammā ekalakkhaṇā kiccato ca lakkhaṇato ca sāmaññato cā’’tiādi. Tathā vicayena hārena vicinitvā yuttihārena yojetabbāti. Tathā sodhanahārādīsu suddho ārambho hoti, so pañho vissajjito bhavatīti evamādi. Ekattādayopi nayā idha nayoti gahetabbā. परंतु, जे हेतू इत्यादी विशेषांपासून मुक्त असलेले आणि हार व नयांच्या योजनेशी संबंधित आहे, तो 'नय' होय. जसे लक्षणहारामध्ये म्हटले आहे – "याप्रमाणे जे धर्म कृत्यावरून, लक्षणावरून आणि सामान्य रूपाने एकलक्षणी आहेत" इत्यादी. तसेच विचयहाराने शोध घेऊन युक्तिहाराने योजना करावी. तसेच शोधनहार इत्यादींमध्ये शुद्ध आरंभ होतो, तो प्रश्न सोडवला जातो, इत्यादी. एकत्व इत्यादी नय देखील येथे 'नय' म्हणून ग्रहण करावेत. Evaṃ hetuphalādīni upadhāretvā nesaṃ vasena tattha tattha sutte labbhamānapadatthaniddhāraṇamukhena yathālakkhaṇaṃ ete hārā nayā ca yojetabbā. Visesato pana padaṭṭhānaparikkhārā hetuvasena. Desanāvicayacatubyūhasamāropanā hetuphalavasena. Tathā vevacanapaññattiotaraṇasodhanā phalavasenevāti keci. Vibhatti hetubhūmivasena. Parivatto visabhāgavasena. Āvaṭṭo sabhāgavisabhāgavasena. Lakkhaṇayuttiadhiṭṭhānā nayavasena yojetabbāti. Ettāvatā ca yaṃ vuttaṃ – अशा प्रकारे, कारण आणि फल इत्यादींचा विचार करून, त्यांच्या प्रभावाने त्या त्या सूत्तांमध्ये प्राप्त होणाऱ्या पदांच्या अर्थांचे निर्धारण करण्याच्या माध्यमातून, लक्षणानुसार हे हार आणि नय योजले पाहिजेत. विशेषतः पदस्थान (पदट्ठान) आणि परिक्खार हे कारणाच्या (हेतूच्या) प्रभावाने योजले पाहिजेत. देसना, विचय, चतुब्यूह आणि समारोपना हे कारण व फलाच्या (हेतु-फलाच्या) प्रभावाने योजले पाहिजेत. त्याचप्रमाणे वेवचन, पण्णत्ति, ओतरण आणि सोधना हे केवळ फलाच्याच प्रभावाने योजले पाहिजेत, असे काही जण म्हणतात. विभत्ती हे हेतू आणि भूमीच्या प्रभावाने योजले पाहिजे. परिवत्त हे विसभागाच्या प्रभावाने योजले पाहिजे. आवट्ट हे सभाग आणि विसभागाच्या प्रभावाने योजले पाहिजे. लक्षण, युत्ती आणि अधिट्ठान हे नयाच्या प्रभावाने योजले पाहिजेत. आणि एवढ्यावरून जे म्हटले गेले आहे – ‘‘Sāmaññato visesena, padattho lakkhaṇaṃ kamo; Ettāvatā ca hetvādī, veditabbā hi viññunā’’ti. “सामान्य रूपाने आणि विशेष रूपाने, पदार्थाचा अर्थ, लक्षण आणि क्रम; आणि एवढ्यावरून हेतू इत्यादी गोष्टी सुज्ञ पुरुषाने जाणून घ्याव्यात.” Ayaṃ gāthā vuttatthā hoti. या गाथेचा अर्थ आधीच सांगितला गेला आहे. Niddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā. निद्देसवार-वर्णना समाप्त झाली. 4. Paṭiniddesavāravaṇṇanā ४. पटिनिद्देसवार-वर्णना 1. Desanāhāravibhaṅgavaṇṇanā १. देसनाहार-विभंग-वर्णना 5. Evaṃ hārādayo sukhaggahaṇatthaṃ gāthābandhavasena sarūpato niddisitvā idāni tesu hāre tāva paṭiniddesavasena vibhajituṃ ‘‘tattha katamo desanāhāro’’tiādi āraddhaṃ. Tattha katamoti kathetukamyatāpucchā. Desanāhāroti pucchitabbadhammanidassanaṃ. Kiñcāpi desanāhāro niddesavāre sarūpato dassito, paṭiniddesassa pana visayaṃ [Pg.41] dassento ‘‘assādādīnavatā’’ti gāthaṃ ekadesena paccāmasati. Ayaṃ desanāhāro pubbāparāpekkho. Tattha pubbāpekkhatte ‘‘katamo desanāhāro’’ti pucchitvā ‘‘assādādīnavatā’’ti sarūpato dassitassa nigamanaṃ hoti. Parāpekkhatte pana ‘‘ayaṃ desanāhāro kiṃ desayatī’’ti desanākiriyāya kattuniddeso hoti. Tena desanāhārassa anvatthasaññataṃ dasseti. Desayatīti saṃvaṇṇeti, vitthāretīti attho. ५. अशा प्रकारे, हार इत्यादींचे सहज आकलन व्हावे म्हणून गाथांच्या रचनेद्वारे त्यांचे स्वरूप स्पष्ट करून, आता त्या हारांमध्ये सर्वप्रथम 'पटिनिद्देस' (प्रतिनिर्देश) पद्धतीने वर्गीकरण करण्यासाठी “तत्थ कतमो देसनाहारो” (त्यात देसनाहार कोणता?) इत्यादींचे विवेचन सुरू केले आहे. तेथे “कतमो” (कोणता?) हा प्रश्न उत्तर देण्याच्या इच्छेने विचारलेला प्रश्न (कथेतुकम्यतापुच्छा) आहे. “देसनाहारो” हा शब्द विचारल्या जाणाऱ्या धर्माचे निदर्शन करतो. जरी देसनाहार निद्देसवारामध्ये स्वतः स्पष्ट केला गेला असला, तरीही पटिनिद्देसाचा विषय दर्शवण्यासाठी “अस्सादादीनवता” या गाथेचा एका अंशाने उल्लेख केला आहे. हा 'देसनाहार' पूर्व आणि पर (पुढील व मागील) संदर्भांवर अवलंबून आहे. तेथे पूर्व संदर्भाच्या अपेक्षेने “कतमो देसनाहारो” असा प्रश्न विचारून “अस्सादादीनवता” या स्वरूपात दर्शवलेल्या अर्थाचा तो निष्कर्ष (निगमन) ठरतो. परंतु, पर संदर्भाच्या अपेक्षेने “हा देसनाहार काय उपदेश करतो?” अशा प्रकारे देसना-क्रियेच्या कर्त्याचा निर्देश होतो. त्याद्वारे देसनाहाराच्या सार्थ नावाचे स्वरूप दर्शवले जाते. “देसयति” म्हणजे 'वर्णन करतो' किंवा 'विस्तार करतो' असा अर्थ आहे. Idāni anena desetabbadhamme sarūpato dassento ‘‘assāda’’ntiādimāha, taṃ pubbe vuttanayattā uttānameva. Tasmā ito parampi avuttameva vaṇṇayissāma. ‘‘Kattha pana āgate assādādike ayaṃ hāro saṃvaṇṇetī’’ti anuyogaṃ manasikatvā desanāhārena saṃvaṇṇetabbadhammaṃ dassento ‘‘dhammaṃ vo, bhikkhave, desessāmī’’tiādikaṃ sabbapariyattidhammasaṅgāhakaṃ bhagavato chachakkadesanaṃ ekadesena dasseti. आता, या देसनाहाराद्वारे उपदेशिलेल्या धर्मांचे स्वरूप स्वतः दर्शवताना “अस्सादं” (आस्वाद) इत्यादी म्हटले आहे. ते आधी सांगितलेल्या पद्धतीने स्पष्टच आहे. म्हणून, यापुढील भागात जे सांगितले गेले नाही, त्याचेच आम्ही वर्णन करू. “परंतु, कोठे आलेल्या आस्वाद इत्यादींचे हा हार वर्णन करतो?” या शंकेचा विचार करून, देसनाहाराद्वारे वर्णित केल्या जाणाऱ्या धर्माला दर्शवताना, “धम्मं वो, भिक्खवे, देसेस्सामि” (भिक्खूंनो, मी तुम्हांला धम्माचा उपदेश करीन) इत्यादी सर्व परियत्ती धम्माचा संग्रह करणाऱ्या भगवंतांच्या 'छछक्क-देसने'चा (षट्-षट्क उपदेशाचा) एका अंशाने निर्देश केला आहे. Tattha dhammanti ayaṃ dhamma-saddo pariyattisaccasamādhipaññāpakatipuññāpattiñeyyādīsu bahūsu atthesu diṭṭhappayogo. Tathā hi ‘‘idha, bhikkhu, dhammaṃ pariyāpuṇātī’’tiādīsu (a. ni. 5.73) pariyattidhamme dissati. ‘‘Diṭṭhadhammo pattadhammo’’tiādīsu (dī. ni. 1.299; mahāva. 18) sacce. ‘‘Evaṃdhammā te bhagavanto ahesu’’ntiādīsu (dī. ni. 2.13, 145) samādhimhi. ‘‘Saccaṃ dhammo dhiti cāgo’’ti evamādīsu (jā. 1.1.57; 1.2.147-148) paññāyaṃ. ‘‘Jātidhammānaṃ, bhikkhave, sattāna’’nti evamādīsu (dī. ni. 2.398; ma. ni. 1.131) pakatiyaṃ. ‘‘Dhammo have rakkhati dhammacāri’’ntiādīsu (jā. 1.10.102; 1.15.385) puññe. ‘‘Cattāro pārājikā dhammā’’ti evamādīsu (pārā. 233) āpattiyaṃ. ‘‘Kusalā dhammā akusalādhammā’’tiādīsu (dha. sa. tikamātikā 1) ñeyye. Idha pana pariyattiyaṃ daṭṭhabboti (ma. ni. aṭṭha. 1.mūlapariyāyasuttavaṇṇanā; dha. sa. aṭṭha. cittuppādakaṇḍa 1; bu. vaṃ. aṭṭha. 1.1). तेथे “धम्मं” या पदातील हा 'धम्म' शब्द परियत्ती (पठण/अभ्यास), सच्च (सत्य), समाधी, पञ्ञा (प्रज्ञा), पकती (स्वभाव), पुञ्ञ (पुण्य), आपत्ती (नियमभंग) आणि नेय्य (ज्ञेय - जाणण्यायोग्य गोष्टी) इत्यादी अनेक अर्थांमध्ये वापरलेला आढळतो. जसे की, “इध, भिक्खू, धम्मं परियापुणाति” (येथे भिक्खू धम्माचा अभ्यास करतो) इत्यादी वाक्यांमध्ये तो 'परियत्ती' (धम्म-अभ्यास) या अर्थाने दिसतो. “दिट्ठधम्मो पत्तधम्मो” (ज्याने सत्य पाहिले आहे, सत्य प्राप्त केले आहे) इत्यादींमध्ये 'सच्च' (सत्य) या अर्थाने. “एवंधम्मा ते भगवन्तो अहेसुं” (ते भगवंत अशा समाधीयुक्त होते) इत्यादींमध्ये 'समाधी' या अर्थाने. “सच्चं धम्मो धिति चागो” (सत्य, प्रज्ञा, धैर्य आणि त्याग) इत्यादींमध्ये 'पञ्ञा' (प्रज्ञा) या अर्थाने. “जातिधम्मानं, भिक्खवे, सत्तानं” (भिक्खूंनो, जन्म घेण्याचा स्वभाव असलेल्या प्राण्यांना) इत्यादींमध्ये 'पकती' (स्वभाव) या अर्थाने. “धम्मो हवे रक्खति धम्मचारिं” (धम्मच आचरण करणाऱ्याचे धम्मच रक्षण करतो) इत्यादींमध्ये 'पुञ्ञ' (पुण्य) या अर्थाने. “चत्तारो पाराजिका धम्मा” (चार पाराजिका आपत्ती/नियमभंग) इत्यादींमध्ये 'आपत्ती' या अर्थाने. “कुसला धम्मा अकुसला धम्मा” (कुशल धर्म, अकुशल धर्म) इत्यादींमध्ये 'नेय्य' (ज्ञेय) या अर्थाने दिसतो. परंतु येथे तो 'परियत्ती' (धम्म-अभ्यास) या अर्थाने समजला पाहिजे. Voti pana ayaṃ vo-saddo ‘‘handa dāni, bhikkhave, pavāremi vo’’ti (saṃ. ni. 1.215) ettha upayogatthe āgato. ‘‘Sannipatitānaṃ vo, bhikkhave, dvayaṃ karaṇīya’’ntiādīsu (ma. ni. 1.273) karaṇatthe. ‘‘Ye hi vo ariyā parisuddhakāyakammantā’’tiādīsu padapūraṇe. ‘‘Ārocayāmi vo, bhikkhave’’tiādīsu (a. ni. 7.72) sampadānatthe. Idhāpi sampadānatthe evāti daṭṭhabbo. “वो” या पदातील हा 'वो' शब्द “हन्द दानि, भिक्खवे, पवारेमि वो” (भिक्खूंनो, आता मी तुम्हांला आमंत्रित करतो) या वाक्यात द्वितीया विभक्तीच्या (उपयोगत्थ) अर्थाने आला आहे. “सन्निपतितानं वो, भिक्खवे, द्वयं करणीयं” (एकत्र आलेल्या तुम्हांला, भिक्खूंनो, दोन गोष्टी करणे योग्य आहे) इत्यादींमध्ये तृतीया विभक्तीच्या (करणत्थ) अर्थाने. “ये हि वो अरिया परिसुद्धकायकम्मन्ता” इत्यादींमध्ये केवळ पदपूर्तीसाठी (पदपूरण). “आरोचयामि वो, भिक्खवे” (भिक्खूंनो, मी तुम्हांला सांगतो) इत्यादींमध्ये चतुर्थी विभक्तीच्या (संपदानत्थ) अर्थाने आला आहे. येथेही तो चतुर्थी विभक्तीच्या (संपदानत्थ) अर्थानेच आला आहे, असे समजले पाहिजे. Bhikkhanasīlatādiguṇayogena [Pg.42] bhikkhū, bhinnakilesatādiguṇayogena vā. Atha vā saṃsāre bhayaṃ ikkhantīti bhikkhū. Bhikkhaveti tesaṃ ālapanaṃ. Tena te dhammassavane niyojento attano mukhābhimukhaṃ karoti. Desessāmīti kathessāmi. Tena nāhaṃ dhammissaratāya tumhe aññaṃ kiñci kāreyyāmi, anāvaraṇañāṇena sabbaṃ ñeyyadhammaṃ paccakkhakāritāya pana dhammaṃ desessāmīti idāni pavattiyamānaṃ dhammadesanaṃ paṭijānāti. Ādikalyāṇantiādīsu ādimhi kalyāṇaṃ ādikalyāṇaṃ, ādikalyāṇametassāti vā ādikalyāṇaṃ. Sesapadadvayepi eseva nayo. Tattha sīlena ādikalyāṇaṃ. Samādhinā majjhekalyāṇaṃ. Paññāya pariyosānakalyāṇaṃ. Buddhasubuddhatāya vā ādikalyāṇaṃ. Dhammasudhammatāya majjhekalyāṇaṃ. Saṅghasuppaṭipattiyā pariyosānakalyāṇaṃ. Atha vā ugghaṭitaññuvinayanena ādikalyāṇaṃ. Vipañcitaññuvinayanena majjhekalyāṇaṃ neyyapuggalavinayanena pariyosānakalyāṇaṃ. Ayamevattho idhādhippeto. भिक्षा मागण्याची सवय असणे इत्यादी गुणांच्या योगाने त्यांना 'भिक्खू' म्हटले जाते, किंवा क्लेश नष्ट करणे इत्यादी गुणांच्या योगाने त्यांना 'भिक्खू' म्हटले जाते. अथवा संसारात भय पाहतात म्हणून ते 'भिक्खू' होत. “भिक्खवे” हे त्यांना उद्देशून केलेले संबोधन आहे. त्या संबोधनाने त्यांना धम्म ऐकण्यासाठी प्रवृत्त करत भगवान त्यांना आपल्याकडे सन्मुख करतात. “देसेस्सामि” म्हणजे 'मी सांगेन'. “मी धम्माचा स्वामी असल्यामुळे तुमच्याकडून दुसरे कोणतेही काम करून घेणार नाही, तर अनावरण ज्ञानाने सर्व ज्ञेय धम्म प्रत्यक्ष जाणल्यामुळे मी धम्माचा उपदेश करीन,” अशा प्रकारे भगवान आता प्रवर्तित होणाऱ्या धम्मदेशनेची प्रतिज्ञा करतात. “आदिकल्याणं” इत्यादींमध्ये, सुरुवातीला कल्याणकारक ते 'आदिकल्याणं', किंवा ज्या धम्माची सुरुवात कल्याणकारक आहे तो 'आदिकल्याणं'. उर्वरित दोन पदांच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. तेथे, शीलानुसार 'आदिकल्याण' (सुरुवातीला कल्याणकारक) असते. समाधीनुसार 'मज्झेकल्याण' (मध्ये कल्याणकारक) असते. प्रज्ञेनुसार 'परियोसानकल्याण' (शेवटी कल्याणकारक) असते. अथवा, बुद्धांच्या उत्तम बुद्धत्वामुळे 'आदिकल्याण', धम्माच्या उत्तम धम्मत्वामुळे 'मज्झेकल्याण' and संघाच्या उत्तम प्रतिपत्तीमुळे (आचरणामुळे) 'परियोसानकल्याण' असते. अथवा, उग्घटितञ्ञू (अतिशय बुद्धिमान) व्यक्तीला विनीत केल्यामुळे 'आदिकल्याण', विपञ्चितञ्ञू (मध्यम बुद्धीच्या) व्यक्तीला विनीत केल्यामुळे 'मज्झेकल्याण' आणि नेय्य (मार्गदर्शनाने समजणाऱ्या) व्यक्तीला विनीत केल्यामुळे 'परियोसानकल्याण' असते. येथे हाच अर्थ अभिप्रेत आहे. Atthasampattiyā sātthaṃ. Byañjanasampattiyā sabyañjanaṃ. Saṅkāsanādichaatthapadasamāyogato vā sātthaṃ. Akkharādichabyañjanapadasamāyogato sabyañjanaṃ. Ayamevattho idhādhippeto. Upanetabbābhāvato ekantena paripuṇṇanti kevalaparipuṇṇaṃ. Apanetabbābhāvato parisuddhaṃ. Sīlādipañcadhammakkhandhapāripūriyā vā paripuṇṇaṃ. Caturoghanittharaṇāya pavattiyā lokāmisanirapekkhatāya ca parisuddhaṃ. Brahmaṃ seṭṭhaṃ uttamaṃ brahmūnaṃ vā seṭṭhānaṃ ariyānaṃ cariyaṃ sikkhattayasaṅgahaṃ sāsanaṃ brahmacariyaṃ pakāsayissāmi paridīpayissāmīti attho. अर्थाच्या समृद्धीमुळे ते 'सात्थं' (सार्थ) आहे. व्यंजनांच्या (शब्दांच्या) समृद्धीमुळे ते 'सब्यञ्जनं' (सव्यंजन) आहे. अथवा, संकासना (स्पष्टीकरण) इत्यादी सहा अर्थपदांच्या संयोगामुळे ते 'सात्थं' आहे. अक्षरे इत्यादी सहा व्यंजनपदांच्या संयोगामुळे ते 'सब्यञ्जनं' आहे. येथे हाच अर्थ अभिप्रेत आहे. काहीही अधिक जोडण्याची आवश्यकता नसल्यामुळे ते पूर्णतः परिपूर्ण आहे, म्हणून 'केवलपरिपुण्णं' (केवळ परिपूर्ण). काहीही काढून टाकण्यासारखे (संकिलेस धर्म) नसल्यामुळे ते 'परिसुद्धं' (परिशुद्ध) आहे. अथवा, शील इत्यादी पाच धम्मक्खंधांच्या (धर्मस्कंधांच्या) परिपूर्णतेमुळे ते 'परिपुण्णं' आहे. चार ओघांमधून (संसार प्रवाहातून) पार पाडण्यासाठी प्रवृत्त असल्यामुळे आणि लौकिक आमिषांपासून अलिप्त असल्यामुळे ते 'परिसुद्धं' आहे. 'ब्रह्मं' म्हणजे श्रेष्ठ, उत्तम. 'चरियं' म्हणजे आचरण. अथवा, श्रेष्ठ अशा अरियांचे (आर्यांचे) आचरण, जे त्रिशिक्षेचा (सिक्खत्तय) संग्रह करणारे शासन आहे, अशा 'ब्रह्मचरियं'चा (ब्रह्मचर्याचा) मी प्रकाश करीन, ते स्पष्ट करीन, असा अर्थ आहे. Evaṃ bhagavatā desito pakāsito ca sāsanadhammo yesaṃ assādādīnaṃ dassanavasena pavatto, te assādādayo desanāhārassa visayabhūtā yattha yattha pāṭhe savisesaṃ vuttā, tato tato niddhāretvā udāharaṇavasena idhānetvā dassetuṃ ‘‘tattha katamo assādo’’tiādi āraddhaṃ. Tattha kāmanti manāpiyarūpādiṃ tebhūmakadhammasaṅkhātaṃ vatthukāmaṃ. Kāmayamānassāti icchantassa. Tassa cetaṃ samijjhatīti tassa kāmayamānassa sattassa taṃ kāmasaṅkhātaṃ vatthu samijjhati ce, sace so taṃ labhatīti vuttaṃ hoti. Addhā pītimano [Pg.43] hotīti ekaṃsena tuṭṭhacitto hoti. Laddhāti labhitvā. Maccoti satto. Yadicchatīti yaṃ icchati. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana niddese (mahāni. 1) vuttanayena veditabbo. Ayaṃ assādoti yāyaṃ adhippāyasamijjhanā icchitalābhe pītimanatā somanassaṃ, ayaṃ assādetabbato assādo. अशा प्रकारे भगवंतांनी उपदेशिलेला आणि प्रकाशित केलेला शासनधर्म ज्या आस्वाद (अस्साद) इत्यादींच्या दर्शनाच्या रूपाने प्रवृत्त झाला आहे, ते आस्वाद इत्यादी देशनाहाराचे विषय बनून ज्या ज्या पाठात विशेष रूपाने सांगितले आहेत, त्या त्या पाठातून निवडून उदाहरणाच्या रूपाने येथे आणून दाखवण्यासाठी "तेथे आस्वाद कोणता?" (तत्थ कतमो अस्सादो) इत्यादी आरंभ केला आहे. तेथे 'काम' (कामं) म्हणजे मनपसंत रूप इत्यादी त्रिभूमिक धर्म संज्ञक वस्तुकॉम (वस्तूची इच्छा) होय. 'कामयमानस्स' म्हणजे इच्छा करणाऱ्याचे. 'तस्स चेतं समिज्झति' म्हणजे त्या इच्छा करणाऱ्या प्राण्याला ती कामसंज्ञक वस्तू जर प्राप्त झाली, जर त्याला ती मिळाली, असे म्हटले आहे. 'अद्धा पीतिमनो होति' म्हणजे निश्चितपणे तो संतुष्ट चित्त असलेला होतो. 'लद्धा' म्हणजे प्राप्त करून (मिळवून). 'मच्चो' म्हणजे प्राणी (मर्त्य). 'यदिच्छति' म्हणजे ज्याची तो इच्छा करतो. हा येथे संक्षेप आहे, परंतु विस्तार 'निद्देस' मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावा. 'हा आस्वाद आहे' (अयं अस्सादो) म्हणजे इच्छित वस्तूच्या प्राप्तीमुळे जी ही अभिलाषा-पूर्ती, प्रफुल्लित मन आणि सौमनस्य (आनंद) होते, ते आस्वादन करण्यायोग्य असल्यामुळे 'आस्वाद' (अस्साद) म्हटले जाते. Tassa ce kāmayānassāti tassa puggalassa kāme icchamānassa, kāmena vā yāyamānassa. Chandajātassāti jātataṇhassa. Jantunoti sattassa. Te kāmā parihāyantīti te vatthukāmā kenaci antarāyena vinassanti ce. Sallaviddhova ruppatīti atha ayomayādinā sallena viddho viya pīḷiyatīti attho. Ayaṃ ādīnavoti yāyaṃ kāmānaṃ vipariṇāmaññathābhāvā kāmayānassa sattassa ruppanā domanassuppatti, ayaṃ ādīnavo. 'तस्स चे कामयानस्स' म्हणजे त्या पुद्गलाची (व्यक्तीची) कामांची इच्छा करणाऱ्याची, किंवा कामाच्या मागे जाणाऱ्याची. 'छन्दजातस्स' म्हणजे जिच्यात तृष्णा उत्पन्न झाली आहे अशाची. 'जन्तुनो' म्हणजे प्राण्याची. 'ते कामा परिहायन्ति' म्हणजे ते वस्तुकॉम जर कोणत्या तरी अंतरायामुळे (अडथळ्यामुळे) नष्ट झाले तर. 'सल्लविद्धोव रुप्पति' म्हणजे जणू काही लोखंडाच्या बाणाने विंधल्याप्रमाणे तो पीडित होतो, असा अर्थ आहे. 'हा आदीनव (दोष) आहे' (अयं आदीनवो) म्हणजे कामांच्या विपरिणाम (बदल) आणि अन्यथाभावामुळे (नाशामुळे) कामाची इच्छा करणाऱ्या प्राण्याला जी पीडा आणि दौर्मनस्य (दुःख) उत्पन्न होते, तो 'आदीनव' होय. Yo kāme parivajjetīti yo bhikkhu yathāvutte kāme tattha chandarāgassa vikkhambhanena vā samucchindanena vā sabbabhāgena vajjeti. Yathā kiṃ? Sappasseva padā siroti, yathā koci puriso jīvitukāmo kaṇhasappaṃ paṭipathe passitvā attano pādena tassa siraṃ parivajjeti, somaṃ…pe… samativattatīti so bhikkhu sabbaṃ lokaṃ visaritvā ṭhitattā loke visattikāsaṅkhātaṃ imaṃ taṇhaṃ satimā hutvā samatikkamatīti. Idaṃ nissaraṇanti yadidaṃ visattikāsaṅkhātāya taṇhāya nibbānārammaṇena ariyamaggena samativattanaṃ, idaṃ nissaraṇaṃ. 'यो कामे परिवज्जेति' म्हणजे जो भिक्खू वर सांगितलेल्या कामांना, त्यांमधील छंदरागाला (आसक्तीला) विक्खंभन (दमन) किंवा समुच्छेद (पूर्ण उच्छेद) करून सर्व प्रकारे वर्ज्य करतो. कशाप्रमाणे? 'सप्पस्सेव पदा सिरो' म्हणजे ज्याप्रमाणे जगण्याची इच्छा असणारा एखादा मनुष्य वाटेत काळ्या सापाला (नागाला) पाहून आपल्या पायाने त्याच्या डोक्याला टाळतो (त्याच्या डोक्यावरून पाय देणे टाळतो), 'सो मं... समतिवत्तति' म्हणजे तो भिक्खू सर्व जगाचे उल्लंघन करून स्थित असल्यामुळे, जगात 'विसत्तिका' (विषारी वेल) संज्ञक या तृष्णेचे स्मृतिमान (जागरूक) होऊन समतिक्रमण (पूर्ण उल्लंघन) करतो, असा अर्थ आहे. 'हे निस्सरण (मुक्ती) आहे' (इदं निस्सरणं) म्हणजे 'विसत्तिका' संज्ञक तृष्णेचे निर्वाण-आरंबण (निर्वाण हेच आलंबन असलेल्या) आर्यमार्गाने जे समतिक्रमण (उल्लंघन) करणे आहे, ते 'निस्सरण' होय. Khettanti kedārādikhettaṃ. Vatthunti gharavatthuādivatthuṃ. Hiraññaṃ vāti kahāpaṇasaṅkhātaṃ suvaṇṇasaṅkhātañca hiraññaṃ. Vā-saddo vikappanattho, so sabbapadesu yojetabbo. Gavāssanti gāvo ca asse cāti gavāssaṃ. Dāsaporisanti dāse ca porise cāti dāsaporisaṃ. Thiyoti itthiyo. Bandhūti ñātibandhavo. Puthū kāmeti aññepi vā manāpiyarūpādike bahū kāmaguṇe. Yo naro anugijjhatīti yo satto anu anu abhikaṅkhati patthetīti attho. Ayaṃ assādoti yadidaṃ khettādīnaṃ anugijjhanaṃ, ayaṃ assādeti vatthukāme etenāti assādo. 'खेत्तं' म्हणजे शेत इत्यादी शेतजमीन. 'वत्थुं' म्हणजे घर इत्यादी वास्तू (जागा). 'हिरञ्ञं वा' म्हणजे कहापण (नाणी) संज्ञक आणि सुवर्ण (सोने) संज्ञक हिरण्य (द्रव्य). 'वा' हा शब्द विकल्पाच्या अर्थाने आहे, तो सर्व पदांमध्ये जोडला जावा. 'गवास्सं' म्हणजे गाई आणि घोडे मिळून 'गवास्स'. 'दासपोरिसं' म्हणजे दास (सेवक) आणि पुरुष (कामगार) मिळून 'दासपोरिस'. 'थियो' म्हणजे स्त्रिया. 'बन्धू' म्हणजे ज्ञाती-बांधव (नातेवाईक). 'पुथू कामे' म्हणजे इतरही मनपसंत रूप इत्यादी अनेक कामगुण. 'यो नरो अनुगिज्झति' म्हणजे जो प्राणी वारंवार अत्यंत इच्छा करतो, आकांक्षा करतो, असा अर्थ आहे. 'हा आस्वाद आहे' (अयं अस्सादो) म्हणजे शेत इत्यादींची जी ही वारंवार आकांक्षा करणे आहे, याद्वारे तो वस्तुकॉमांचा आस्वाद घेतो, म्हणून हा 'आस्वाद' होय. Abalā [Pg.44] naṃ balīyantīti khettādibhede kāme anugijjhantaṃ taṃ puggalaṃ kusalehi pahātabbattā abalasaṅkhātā kilesā balīyanti abhibhavanti, saddhābalādivirahena vā abalaṃ taṃ puggalaṃ abalā kilesā balīyanti, abalattā abhibhavantīti attho. Maddantenaṃ parissayāti enaṃ kāmagiddhaṃ kāme pariyesantaṃ rakkhantañca sīhādayo ca pākaṭaparissayā kāyaduccaritādayo ca apākaṭaparissayā maddanti. Tato naṃ…pe… dakanti tato tehi pākaṭāpākaṭaparissayehi abhibhūtaṃ taṃ puggalaṃ jātiādidukkhaṃ samudde bhinnanāvaṃ udakaṃ viya anveti anugacchatīti attho. Ayaṃ ādīnavoti yvāyaṃ taṇhāduccaritasaṃkilesahetuko jātiādidukkhānubandho, ayaṃ ādīnavo. 'अबला नं बलीयन्ति' म्हणजे शेत इत्यादी प्रकारच्या कामांची वारंवार आकांक्षा करणाऱ्या त्या पुद्गलाला (व्यक्तीला), कुशल धर्मांद्वारे प्रहाण (त्याग) करण्यायोग्य असल्यामुळे 'अबल' (दुर्बल) संज्ञक असलेले क्लेश दडपून टाकतात, पराभूत करतात. किंवा श्रद्धा-बल इत्यादींच्या अभावामुळे दुर्बल असलेल्या त्या पुद्गलाला दुर्बल क्लेश दडपून टाकतात, दुर्बल असल्यामुळे पराभूत करतात, असा अर्थ आहे. 'मद्दन्तेनं परिस्सया' म्हणजे या कामगृद्ध (कामात मग्न असलेल्या), कामांचा शोध घेणाऱ्या आणि त्यांचे रक्षण करणाऱ्या मनुष्याला सिंह इत्यादी प्रकट (स्पष्ट) उपद्रव आणि कायदुश्चरित (शारीरिक गैरवर्तन) इत्यादी अप्रकट (अस्पष्ट) उपद्रव चिरडून टाकतात. 'ततो नं... दकं' म्हणजे त्यानंतर त्या प्रकट आणि अप्रकट उपद्रवांनी पराभूत झालेल्या त्या पुद्गलाचा, जन्म इत्यादींचे दुःख, समुद्रात फुटलेल्या नौकेत पाणी शिरते त्याप्रमाणे, पाठलाग करते, त्याच्या मागे जाते, असा अर्थ आहे. 'हा आदीनव (दोष) आहे' (अयं आदीनवो) म्हणजे तृष्णा आणि दुश्चरित रूपी संक्लेशाने (मलीनतेने) युक्त असलेला जो हा जन्म इत्यादी दुःखांचा पाठलाग आहे, तो 'आदीनव' होय. Tasmāti yasmā kāmagiddhassa vuttanayena dukkhānubandho vijjati, tasmā. Jantūti satto. Sadā satoti pubbarattāpararattaṃ jāgariyānuyogena sato hutvā. Kāmāni parivajjayeti vikkhambhanavasena samucchedavasena ca rūpādīsu vatthukāmesu sabbappakāraṃ kilesakāmaṃ anuppādento kāmāni parivajjaye pajaheyya. Te pahāya tare oghanti evaṃ te kāme pahāya tappahānakaraariyamaggeneva catubbidhampi oghaṃ tareyya, tarituṃ sakkuṇeyyāti attho. Nāvaṃ sitvāva pāragūti yathā puriso udakaggahaṇena garubhāraṃ nāvaṃ udakaṃ bahi siñcitvā lahukāya nāvāya appakasireneva pāragū bhaveyya, pāraṃ gaccheyya, evameva attabhāvanāvaṃ kilesūdakagarukaṃ siñcitvā lahukena attabhāvena pāragū bhaveyya, pāraṃ nibbānaṃ arahattappattiyā gaccheyya anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbānenāti attho. Idaṃ nissaraṇanti yaṃ kāmappahānamukhena caturoghaṃ taritvā anupādisesāya nibbānadhātuyā nibbānaṃ, idaṃ sabbasaṅkhatanissaraṇato nissaraṇanti. 'तस्मा' म्हणजे ज्या कारणाने कामगृद्ध मनुष्याला वर सांगितलेल्या पद्धतीने दुःखाचा पाठलाग प्राप्त होतो, त्या कारणाने. 'जन्तु' म्हणजे प्राणी. 'सदा सतो' म्हणजे रात्रीच्या पूर्व भागात आणि उत्तर भागात जागृत राहण्याच्या अभ्यासाने (जागरियानुयोग) नेहमी स्मृतिमान (जागरूक) होऊन. 'कामानि परिवज्जये' म्हणजे विक्खंभन (दमन) आणि समुच्छेद (पूर्ण उच्छेद) द्वारे रूप इत्यादी वस्तुकॉमांमध्ये सर्व प्रकारच्या क्लेशकॉमांना उत्पन्न न होऊ देता कामांचा त्याग करावा, त्यांना वर्ज्य करावे. 'ते पहाय तरे ओघं' म्हणजे अशा प्रकारे त्या कामांचा त्याग करून, त्यांच्या प्रहाणासाठी कारणीभूत असलेल्या आर्यमार्गानेच चारही प्रकारच्या ओघांना (प्रवाहांना) पार करावे, पार करण्यास समर्थ व्हावे, असा अर्थ आहे. 'नावं सिञ्चित्वाव पारगू' (येथे 'सित्वा' ऐवजी 'सिञ्चित्वा' असा पाठ आहे) म्हणजे ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य पाणी भरल्यामुळे जड झालेली नौका, त्यातील पाणी बाहेर उपसून हलकी करून, फार कष्ट न घेता पलीकडच्या तीराला पोहोचतो, पार जातो, त्याचप्रमाणे क्लेशरूपी पाण्याने जड झालेल्या आत्मभावरूपी (शरीररूपी) नौकेला उपसून (क्लेशरहित करून), हलक्या झालेल्या आत्मभावाने पार जावे, अर्हत्त्व प्राप्तीद्वारे अनुपधिशेष निर्वाणधातूमध्ये परिनिर्वाणाने पलीकडच्या तीराला म्हणजेच निर्वाणाला प्राप्त व्हावे, असा अर्थ आहे. 'हे निस्सरण आहे' (इदं niस्सरणं) म्हणजे काम-प्रहाणाच्या (कामाचा त्याग करण्याच्या) मार्गाने चार ओघांना पार करून अनुपधिशेष निर्वाणधातूद्वारे जे निर्वाण प्राप्त होते, ते सर्व संस्कृत (संखत) धर्मांतून मुक्त करणारे असल्यामुळे 'निस्सरण' होय. Dhammoti dānādipuññadhammo. Haveti nipātamattaṃ. Rakkhati dhammacārinti yo taṃ dhammaṃ appamatto carati, taṃ dhammacāriṃ diṭṭhadhammikasamparāyikabhedena duvidhatopi anatthato rakkhati pāleti. Chattaṃ mahantaṃ yatha vassakāleti vassakāle deve vassante yathā mahantaṃ chattaṃ kusalena purisena dhāritaṃ taṃ vassatemanato rakkhati. Tattha yathā taṃ chattaṃ appamatto hutvā attānaṃ rakkhantaṃ chādentañca vassādito rakkhati, evaṃ dhammopi attasammāpaṇidhānena appamatto hutvā dhammacariyāya attānaṃ rakkhantaṃyeva [Pg.45] rakkhatīti adhippāyo. Esā…pe… cārīti etena vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ karoti, taṃ suviññeyyameva. Idaṃ phalanti diṭṭhadhammikehi samparāyikehi ca anatthehi yadidaṃ dhammassa rakkhaṇaṃ vuttaṃ rakkhāvasānassa ca abbhudayassa nipphādanaṃ, idaṃ nissaraṇaṃ anāmasitvā desanāya nibbattetabbatāya phalanti. धम्मो म्हणजे दानादी पुण्यधर्म. 'हवे' हे केवळ निपात (अव्यय) आहे. 'रक्खति धम्मचारिं' म्हणजे जो त्या धर्माचे अप्रमत्तपणे (जागृत राहून) आचरण करतो, त्या धर्मचार्याचे ऐहिक (दृष्टधार्मिक) आणि पारलौकिक (सांपरायिक) अशा दोन्ही प्रकारच्या अनर्थांपासून तो धर्म रक्षण करतो, त्याचे पालन करतो. 'छत्तं महन्तं यथा वस्सकाले' म्हणजे पावसाळ्यात पाऊस पडत असताना जसे एखाद्या चतुर/कुशल माणसाने धरलेले मोठे छत्र त्याला पावसाने भिजण्यापासून वाचवते. तिथे जसे ते छत्र अप्रमत्त होऊन स्वतःचे रक्षण करणाऱ्या आणि स्वतःला झाकणाऱ्याचे पावसापासून रक्षण करते, त्याचप्रमाणे धर्म देखील स्वतःच्या योग्य प्रणिधानाने (चित्त योग्य रीतीने प्रस्थापित केल्याने) अप्रमत्त होऊन, धर्माचरणाद्वारे स्वतःचे रक्षण करणाऱ्याचेच रक्षण करतो, असा अभिप्राय आहे. 'एसा... चारी' या पदाने आधी सांगितलेलाच अर्थ अधिक स्पष्ट केला आहे, तो सहज समजण्यासारखाच आहे. 'इदं फलं' म्हणजे ऐहिक आणि पारलौकिक अनर्थांपासून धर्माचे जे रक्षण सांगितले आहे आणि रक्षणाच्या शेवटी होणारी अभ्युदयाची (कल्याणाची) निष्पत्ती सांगितली आहे, हे निस्सरणाचा (मुक्तीचा) स्पर्श न करता केवळ देशनेद्वारे निष्पन्न होणारे असल्याने 'फळ' (फल) असे समजावे. Sabbe dhammāti sabbe saṅkhatā dhammā. Anattāti natthi etesaṃ attā kārakavedakasabhāvo, sayaṃ vā na attāti anattāti. Itīti evaṃ. Yadā paññāya passatīti yasmiṃ kāle vipassanaṃ ussukkāpento anattānupassanāsaṅkhātāya paññāya passati. Atha nibbindati dukkheti atha anattānupassanāya pubbe eva aniccatādukkhatānaṃ suparidiṭṭhattā nibbidānupassanāvasena vipassanāgocarabhūte pañcakkhandhadukkhe nibbindati nibbedaṃ āpajjati. Esa maggo visuddhiyāti yā vuttalakkhaṇā nibbidānupassanā sabbakilesavisujjhanato visuddhisaṅkhātassa ariyamaggassa accantavisuddhiyā vā amatadhātuyā maggo upāyo. Ayaṃ upāyoti yadidaṃ anattānupassanāmukhena sabbasmiṃ vaṭṭasmiṃ nibbindanaṃ vuttaṃ, taṃ visuddhiyā adhigamahetubhāvato upāyo. 'सब्बे धम्मा' म्हणजे सर्व संस्कृत (उत्पन्न झालेले) धर्म. 'अनत्ता' म्हणजे या संस्कृत धर्मांमध्ये कर्ता किंवा भोक्ता असा कोणताही 'आत्मा' (स्वभाव) नाही, किंवा ते स्वतः आत्मा नाहीत, म्हणून 'अनात्मा' (अनत्ता) असे समजावे. 'इति' म्हणजे याप्रमाणे. 'यदा पञ्ञाय पस्सति' म्हणजे ज्या वेळी विपश्यनेचा उद्योग करत असताना, अनात्मानुपश्यना नावाच्या प्रज्ञेने पाहतो. 'अथ niब्बिन्दति दुक्खे' म्हणजे तेव्हा अनात्मानुपश्यनेद्वारे, पूर्वीच अनित्यता आणि दुःखता यांचे चांगल्या प्रकारे दर्शन झाल्यामुळे, निर्विदानुपश्यनेच्या (वैराग्यानुपश्यनेच्या) प्रभावाने, विपश्यनेचा विषय झालेल्या पंचस्कंधरूप दुःखाविषयी तो कंटाळतो (निर्वेद पावतो), वैराग्य प्राप्त करतो. 'एस मग्गो विसुद्धिया' म्हणजे जी वर सांगितलेल्या लक्षणांची निर्विदानुपश्यना आहे, ती सर्व क्लेशांच्या विशुद्धीमुळे 'विशुद्धी' म्हटल्या गेलेल्या आर्यमार्गाचा किंवा अत्यंत विशुद्ध अशा अमृतधातूचा (निर्वाणाचा) मार्ग म्हणजे उपाय आहे, असा अर्थ आहे. 'अयं उपायो' म्हणजे अनात्मानुपश्यनेच्या द्वारे सर्व संसारात जे वैराग्य (निर्वेद) सांगितले आहे, ते विशुद्धीच्या प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे 'उपाय' म्हटले जाते. ‘‘Cakkhumā…pe… parivajjaye’’ti imissā gāthāya ayaṃ saṅkhepattho – yathā cakkhumā puriso sarīre vahante visamāni bhūmippadesāni caṇḍatāya vā visame hatthiādayo parivajjeti, evaṃ loke sappañño puriso sappaññatāya hitāhitaṃ jānanto pāpāni lāmakāni duccaritāni parivajjeyyāti. Ayaṃ āṇattīti yā ayaṃ ‘‘pāpāni parivajjetabbānī’’ti dhammarājassa bhagavato āṇā, ayaṃ āṇattīti. ‘चक्खुमा... परिवज्जये’ या गाथेचा संक्षेपार्थ असा आहे – ज्याप्रमाणे डोळस (दृष्टी असलेला) माणूस शरीर धारण करत असताना, विषम (उंचसखल) जमिनीचे प्रदेश किंवा त्यांच्या हिंसकतेमुळे धोकादायक असणारे हत्ती इत्यादींना टाळतो, त्याचप्रमाणे जगात प्रज्ञावान माणूस आपल्या प्रज्ञेमुळे हित आणि अहित जाणणारा होऊन, पापयुक्त हीन दुश्चरितांना टाळतो. ‘अयं आणत्ति’ म्हणजे ‘पापांचा त्याग केला पाहिजे’ अशी जी धर्मराज भगवंतांची आज्ञा (अनुशासन) आहे, ती ‘आणत्ती’ (आज्ञा) होय. Evaṃ visuṃ visuṃ suttesu āgatā phalūpāyāṇattiyo udāharaṇabhāvena dassetvā idāni tā ekato āgatā dassetuṃ ‘‘suññato’’ti gāthamāha. अशा प्रकारे वेगवेगळ्या सूत्रांमध्ये आलेल्या फल, उपाय आणि आज्ञा यांना उदाहरणांच्या रूपाने दाखवून, आता त्या सर्वांना एकत्रितपणे दाखवण्यासाठी ‘सुञ्ञतो’ (शून्यतः) ही गाथा म्हटली आहे. Tattha suññato lokaṃ avekkhassu, mogharājāti āṇattīti ‘‘mogharāja, sabbampi saṅkhāralokaṃ avasavattitāsallakkhaṇavasena vā tucchabhāvasamanupassanavasena vā suññoti passā’’ti idaṃ dhammarājassa vacanaṃ vidhānabhāvato āṇatti. Sabbadā satikiriyāya taṃsuññatādassanaṃ sampajjatīti ‘‘sadā satoti upāyo’’ti vuttaṃ. Attānudiṭṭhiṃ ūhaccāti vīsativatthukaṃ [Pg.46] sakkāyadassanaṃ uddharitvā samucchinditvā. Evaṃ maccutaro siyāti. Idaṃ phalanti yaṃ evaṃ vuttena vidhinā maccutaraṇaṃ maccuno visayātikkamanaṃ tassa yaṃ pubbabhāgapaṭipadāpaṭipajjanaṃ, idaṃ desanāya phalanti attho. Yathā pana assādādayo sutte katthaci sarūpato katthaci niddhāretabbatāya katthaci visuṃ visuṃ katthaci ekato dassitā, na evaṃ phalādayo. Phalādayo pana sabbattha sutte gāthāsu vā ekato dassetabbāti imassa nayassa dassanatthaṃ visuṃ visuṃ udāharitvāpi puna ‘‘suññato loka’’ntiādinā ekato udāharaṇaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. त्यात ‘सुञ्ञतो लोकं अवेक्खस्सु, मोघराज’ ही आज्ञा (आणत्ती) आहे – ‘हे मोघराज, संपूर्ण संस्कारलोकाला आपल्या वशमध्ये न राहण्याच्या (अवशवर्तित्व) लक्षणाने किंवा शून्यभावाच्या (तुच्छभावाच्या) दर्शनाने शून्य म्हणून पाहा’ हे धर्मराज बुद्धांचे वचन विधान (आदेश) असल्यामुळे आज्ञा आहे. नेहमी स्मृती जागृत ठेवल्याने ते शून्यतादर्शन प्राप्त होते, म्हणून ‘सदा सतो’ (नेहमी स्मृतीमान राहणे) हा ‘उपाय’ आहे असे म्हटले आहे. ‘अत्तानुदिट्ठिं ऊहच्च’ म्हणजे वीस प्रकारच्या वस्तू असणारी सत्कायदृष्टी उपटून टाकून, समूळ नष्ट करून. ‘एवं मच्चुतरो सिया. इदं फलं’ म्हणजे अशा प्रकारे सांगितलेल्या विधीने मृत्यूला पार करणे, मृत्यूच्या क्षेत्राचे अतिक्रमण करणे, त्यासाठी जी पूर्वभागाची प्रतिपदा (पूर्वगामी साधना) आचरली जाते, ते या देशनेचे ‘फळ’ आहे, असा अर्थ आहे. परंतु, ज्याप्रमाणे आस्वाद इत्यादी सूत्रांमध्ये कुठे प्रत्यक्ष रूपाने, कुठे निश्चित करण्याच्या रूपाने, कुठे वेगवेगळ्या प्रकारे तर कुठे एकत्रितपणे दाखवले आहेत, तसे फल इत्यादींचे नाही. फल इत्यादी तर सर्व सूत्रांमध्ये किंवा गाथांमध्ये एकत्रितपणेच दाखवले पाहिजेत, हा नियम दाखवण्यासाठी वेगवेगळ्या प्रकारे उदाहरणे देऊनही पुन्हा ‘सुञ्ञतो लोकं’ इत्यादींद्वारे एकत्रितपणे उदाहरण दिले आहे, असे समजावे. 6. Evaṃ assādādayo udāharaṇavasena sarūpato dassetvā idāni tattha puggalavibhāgena desanāvibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘tattha bhagavā’’tiādi vuttaṃ. ६. अशा प्रकारे आस्वाद इत्यादी उदाहरणांच्या द्वारे प्रत्यक्ष रूपाने दाखवून, आता तिथे पुद्गल-विभागाच्या (व्यक्तींच्या वर्गीकरणाच्या) आधारे देशना-विभाग दाखवण्यासाठी ‘तत्थ भगवा’ इत्यादी म्हटले आहे. Tattha ugghaṭitaṃ ghaṭitamattaṃ uddiṭṭhamattaṃ yassa niddesapaṭiniddesā na katā, taṃ jānātīti ugghaṭitaññū. Uddesamattena sappabhedaṃ savitthāramatthaṃ paṭivijjhatīti attho, ugghaṭitaṃ vā uccalitaṃ uṭṭhapitanti attho, taṃ jānātīti ugghaṭitaññū. Dhammo hi desiyamāno desakato desanābhājanaṃ saṅkamanto viya hoti, tamesa uccalitameva jānātīti attho, calitameva vā ugghaṭitaṃ. Sassatādiākārassa hi veneyyānaṃ āsayassa buddhāveṇikā dhammadesanā taṅkhaṇapatitā eva calanāya hoti, tato paramparānuvattiyā, tatthāyaṃ ugghaṭite calitamatteyeva āsaye dhammaṃ jānāti avabujjhatīti ugghaṭitaññū, tassa ugghaṭitaññussa nissaraṇaṃ desayati, tattakeneva tassa atthasiddhito. Vipañcitaṃ vitthāritaṃ niddiṭṭhaṃ jānātīti vipañcitaññū, vipañcitaṃ vā mandaṃ saṇikaṃ dhammaṃ jānātīti vipañcitaññū, tassa vipañcitaññussa ādīnavañca nissaraṇañca desayati, nātisaṅkhepavitthārāya desanāya tassa atthasiddhito. Netabbo dhammassa paṭiniddisena atthaṃ pāpetabboti neyyo, mudindriyatāya vā paṭilomaggahaṇato netabbo anunetabboti neyyo, tassa neyyassa assādaṃ ādīnavaṃ nissaraṇañca desayati, anavasesetvāva desanena tassa atthasiddhito. Tatthāyaṃ pāḷi – तिथे ‘उग्घटित’ म्हणजे केवळ स्पर्श केलेले, केवळ संक्षेपाने सांगितलेले, ज्याचे स्पष्टीकरण (निर्देश आणि प्रतिनिर्देश) केलेले नाही, ते जो जाणतो तो ‘उग्घटितञ्ञू’ (उद्घटितज्ञ) होय. केवळ संक्षेपाने सांगण्यानेच तो भेद आणि विस्तारासह अर्थ समजून घेतो, असा अर्थ आहे. किंवा ‘उग्घटित’ म्हणजे जागृत केलेले, उभे केलेले, ते जो जाणतो तो ‘उग्घटितञ्ञू’ होय. कारण उपदेश केला जात असताना धर्म हा उपदेश करणाऱ्याकडून उपदेश ऐकणाऱ्या पात्राकडे संक्रमित झाल्यासारखा होतो, त्याला हा पुरुष केवळ जागृत होताच जाणतो, असा अर्थ आहे. किंवा केवळ हलवलेला (चलीत) आशय म्हणजेच ‘उग्घटित’ होय. शाश्वत इत्यादी दृष्टी असणाऱ्या विनेय (उपदेशयोग्य) प्राण्यांच्या आशयाला हलवण्यासाठी बुद्धांची असाधारण धर्मदेशना त्याच क्षणी प्रवृत्त होते, त्यानंतर परंपरेने अनुवृत्ती होते. तिथे हा पुरुष आशय केवळ हलवला (उद्घाटित) गेला असता लगेच धर्म जाणतो, समजतो, म्हणून तो ‘उग्घटितञ्ञू’ होय. त्या उग्घटितञ्ञू पुद्गलासाठी भगवान केवळ निस्सरण (मुक्ती) उपदेशितात, कारण तेवढ्यानेच त्याचे कल्याण (अर्थसिद्धी) होते. ‘विपञ्चित’ म्हणजे विस्तारित, स्पष्ट केलेले जे जाणतो तो ‘विपञ्चितञ्ञू’ (विपञ्चितज्ञ) होय. किंवा ‘विपञ्चित’ म्हणजे मंद गतीने, हळूहळू धर्म जाणतो तो ‘विपञ्चितञ्ञू’ होय. त्या विपञ्चितञ्ञू पुद्गलासाठी भगवान आदीनव (दोष) आणि निस्सरण (मुक्ती) उपदेशितात, कारण फार संक्षिप्तही नाही आणि फार विस्तृतही नाही अशा देशनेने त्याचे कल्याण होते. धर्माच्या स्पष्टीकरणाने (प्रतिनिर्देशाने) ज्याला अर्थाप्रत न्यावे लागते, तो ‘नेय्य’ (नेय) होय. किंवा मृदू इंद्रिये असल्यामुळे आणि विपरीत ग्रहण करत असल्यामुळे ज्याला वारंवार मार्गदर्शन करावे लागते, तो ‘नेय्य’ होय. त्या नेय्य पुद्गलासाठी भगवान आस्वाद, आदीनव आणि निस्सरण उपदेशितात, कारण काहीही釋लक न ठेवता पूर्ण उपदेश केल्यानेच त्याचे कल्याण होते. तिथे ही पाळी (मूळ पाठ) आहे – ‘‘Katamo ca puggalo ugghaṭitaññū? Yassa puggalassa saha udāhaṭavelāya dhammābhisamayo hoti. Ayaṃ vuccati puggalo ugghaṭitaññū. ‘कोणता पुद्गल (व्यक्ती) उग्घटितञ्ञू आहे? ज्या पुद्गलाला संक्षेपाने उपदेश केला जात असतानाच धर्माभिसमय (सत्यज्ञान) होतो, त्याला उग्घटितञ्ञू पुद्गल असे म्हटले जाते.’ ‘‘Katamo [Pg.47] ca puggalo vipañcitaññū? Yassa puggalassa saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthe vibhajiyamāne dhammābhisamayo hoti. Ayaṃ vuccati puggalo vipañcitaññū. ‘कोणता पुद्गल (व्यक्ती) विपञ्चितञ्ञू आहे? ज्या पुद्गलाला संक्षेपाने सांगितलेल्या उपदेशाचा अर्थ विस्ताराने स्पष्ट करून सांगत असताना धर्माभिसमय होतो, त्याला विपञ्चितञ्ञू पुद्गल असे म्हटले जाते.’ ‘‘Katamo ca puggalo neyyo? Yassa puggalassa uddesato paripucchato yonisomanasikaroto kalyāṇamitte sevato bhajato payirupāsato evaṃ anupubbena dhammābhisamayo hoti. Ayaṃ vuccati puggalo neyyo’’ti (pu. pa. 148-150). आणि 'नेय्य' (मार्गदर्शनयोग्य) पुद्गल कोणता आहे? ज्या पुद्गलाला उद्देश (पाठ), परिपृच्छा (प्रश्नोत्तर), योनिसोमनसिकार आणि कल्याणमित्रांचे सेवन, भजन व उपासना केल्याने अशा प्रकारे अनुक्रमाने धम्माचा साक्षात्कार (धम्माभिसमय) होतो, त्या पुद्गलाला 'नेय्य पुद्गल' असे म्हटले जाते. Padaparamo panettha nettiyaṃ paṭivedhassa abhājananti na gahitoti daṭṭhabbaṃ. Ettha ca assādo, ādīnavo, nissaraṇaṃ, assādo ca ādīnavo ca, assādo ca nissaraṇañca, ādīnavo ca nissaraṇañca, assādo ca ādīnavo ca nissaraṇañcāti ete satta paṭṭhānanayā. परंतु, येथे या नेत्तिप्रकरणात 'पदपरम' पुद्गल हा (चार आर्यसत्यांच्या) प्रतिवेधासाठी (साक्षात्कारासाठी) अपात्र (अभाजन) असल्यामुळे त्याचा स्वीकार केला गेलेला नाही, असे समजावे. आणि येथे अस्साद (आस्वाद), आदीनव (दोष), निस्सरण (मुक्ती), अस्साद आणि आदीनव, अस्साद आणि निस्सरण, आदीनव आणि निस्सरण, आणि अस्साद, आदीनव व निस्सरण—हे सात प्रस्थाननय (पद्धती) आहेत. Tesu tatiyachaṭṭhasattamā veneyyattayavinayane samatthatāya gahitā, itare cattāro na gahitā. Na hi kevalena assādena ādīnavena tadubhayena vā kathitena veneyyavinayanaṃ sambhavati, kilesānaṃ pahānāvacanato. Pañcamopi ādīnavāvacanato nissaraṇassa anupāyo eva. Na hi vimuttirasā bhagavato desanā vimuttiṃ tadupāyañca anāmasantī pavattati. Tasmā ete cattāro nayā anuddhaṭā. Sace pana padaparamassa puggalassa vasena pavattaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ vāsanābhāgiyaṃ tadubhayabhāge ṭhitaṃ desanaṃ suttekadesaṃ gāthaṃ vā tādisaṃ etesaṃ nayānaṃ udāharaṇabhāvena uddharati, evaṃ sati sattannampi nayānaṃ gahaṇaṃ bhaveyya. Veneyyavinayanaṃ pana tesaṃ santāne ariyamaggassa uppādanaṃ. Taṃ yathāvuttehi eva nayeti, nāvasesehīti itare idha na vuttā. Yasmā pana peṭake (peṭako. 23) – त्यांपैकी, तिसरा, सहावा आणि सातवा नय हे तीन प्रकारच्या विनेय (मार्गदर्शनयोग्य) पुद्गलांच्या विनीततेसाठी (मार्गदर्शनासाठी) समर्थ असल्यामुळे स्वीकारले गेले आहेत; इतर चार स्वीकारले गेलेले नाहीत. कारण केवळ अस्साद, केवळ आदीनव किंवा त्या दोन्हीच्या उपदेशाने विनेय पुद्गलांचे विनीतकरण संभवत नाही, कारण त्यात क्लेशांच्या प्रहाणाचा (नाशाचा) उपदेश नसतो. पाचवा नय देखील आदीनवाचा उपदेश न केल्यामुळे निस्सरणाचा (मुक्तीचा) उपाय ठरत नाही. कारण भगवंतांची विमुक्तिरसयुक्त देशना विमुक्तीचा आणि तिच्या उपायाचा स्पर्श केल्याशिवाय प्रवृत्त होत नाही. म्हणून हे चार नय उद्धृत केलेले नाहीत. परंतु, जर पदपरम पुद्गलाच्या अनुषंगाने प्रवृत्त झालेली, संकिलेसभागी (मलीनतायुक्त), वासनाभागी किंवा त्या दोन्ही भागांत स्थित असलेली देशना, सुत्ताचा एखादा भाग किंवा गाथा या नयांच्या उदाहरणादाखल उद्धृत केली, तर अशा वेळी साती नयांचा स्वीकार होऊ शकेल. विनेय पुद्गलांचे विनीतकरण म्हणजे त्यांच्या संतानामध्ये (चित्तप्रवाहात) आर्यमार्गाची उत्पत्ती करणे होय. ती उत्पत्ती पूर्वोक्त नयांद्वारेच होते, उर्वरित नयांद्वारे नाही; म्हणून इतर नय येथे सांगितले नाहीत. कारण पेटकात (पेटकोपदेसात) म्हटले आहे की— ‘‘Tattha katamo assādo ca ādīnavo ca? त्यात अस्साद आणि आदीनव कोणता आहे? Yāni karoti puriso, tāni attani passati; Kalyāṇakārī kalyāṇaṃ, pāpakārī ca pāpaka’’nti. मनुष्य जी कर्मे करतो, ती तो स्वतःमध्ये पाहतो (त्यांचे फळ भोगतो); कल्याणकारी (चांगले कर्म करणारा) कल्याणाचा (चांगल्या फळाचा) आणि पापकारी (वाईट कर्म करणारा) पापाचा (वाईट फळाचा) अनुभव घेतो. Tattha yaṃ kalyāṇakārī kalyāṇaṃ paccanubhoti, ayaṃ assādo. Yaṃ pāpakārī pāpaṃ paccanubhoti, ayaṃ ādīnavo. त्यात, कल्याणकारी मनुष्य ज्या कल्याणाचा (सुखाचा) अनुभव घेतो, तो 'अस्साद' होय. पापकारी मनुष्य ज्या पापाचा (दुःखाचा) अनुभव घेतो, तो 'आदीनव' होय. Aṭṭhime[Pg.48], bhikkhave, lokadhammā. Katame aṭṭha? Lābhotiādi (a. ni. 8.6). Tattha lābho yaso sukhaṃ pasaṃsā, ayaṃ assādo. Alābho ayaso dukkhaṃ nindā, ayaṃ ādīnavo. भिक्खूंनो, हे आठ लोकधम्म आहेत. आठ कोणते? लाभ इत्यादी. त्यात लाभ, यश, सुख आणि प्रशंसा हा 'अस्साद' होय. अलाभ, अयश, दुःख आणि निंदा हा 'आदीनव' होय. Tattha katamo assādo ca nissaraṇañca? त्यात अस्साद आणि निस्सरण कोणते आहे? ‘‘Sukho vipāko puññānaṃ, adhippāyo ca ijjhati; Khippañca paramaṃ santiṃ, nibbānamadhigacchatī’’ti. (peṭako. 23); पुण्यांचा विपाक (फळ) सुखकारक असतो आणि संकल्प पूर्ण होतो; आणि मनुष्य लवकरच परम शांती अशा निब्बाणाला प्राप्त करतो. Ayaṃ assādo ca nissaraṇañca. हा अस्साद आणि निस्सरण आहे. Dvattiṃsimāni, bhikkhave, mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇāni, yehi samannāgatassa mahāpurisassa dveva gatiyo bhavanti anaññā…pe… vivaṭacchadoti sabbaṃ lakkhaṇasuttaṃ, (dī. ni. 3.199) ayaṃ assādo ca nissaraṇañca. भिक्खूंनो, महापुरुषाची ही बत्तीस महापुरुषलक्षणे आहेत. ज्यांनी युक्त असलेल्या महापुरुषाच्या दोनच गती (मार्ग) असतात, इतर नाही... पे... विवटच्छदो (ज्याने अज्ञानाचा पडदा दूर केला आहे) इत्यादी संपूर्ण लक्खणसुत्त; हा अस्साद आणि निस्सरण आहे. Tattha katamo ādīnavo ca nissaraṇañca? त्यात आदीनव आणि निस्सरण कोणते आहे? ‘‘Bhārā have pañcakkhandhā, bhārahāro ca puggalo; Bhārādānaṃ dukhaṃ loke, bhāranikkhepanaṃ sukhaṃ. नक्कीच, पाच स्कंध हे ओझे (भार) आहेत आणि पुद्गल (व्यक्ति) हा ओझे वाहणारा आहे; जगात ओझे उचलणे हे दुःख आहे आणि ओझे खाली ठेवणे हे सुख आहे. ‘‘Nikkhipitvā garuṃ bhāraṃ, aññaṃ bhāraṃ anādiya; Samūlaṃ taṇhamabbuyha, nicchāto parinibbuto’’ti. (saṃ. ni. 3.22); ते जड ओझे खाली ठेवून, दुसरे ओझे न स्वीकारता, मुळासकट तण्हा (तृष्णा) उपटून टाकून, तृष्णारहित होऊन तो परिनिब्वाणाला प्राप्त झाला आहे. Ayaṃ ādīnavo ca nissaraṇañca. हा आदीनव आणि निस्सरण आहे. Tattha katamo assādo ca ādīnavo ca nissaraṇañca? त्यात अस्साद, आदीनव आणि निस्सरण कोणते आहे? ‘‘Kāmā hi citrā madhurā manoramā, virūparūpena mathenti cittaṃ; Tasmā ahaṃ pabbajitomhi rāja, apaṇṇakaṃ sāmaññameva seyyoti. (ma. ni. 2.307; theragā. 787-788; peṭako. 23); हे राजा, काम (भोग) हे खरोखरच चित्रविचित्र, मधुर आणि मनोरम असतात, ते विविध रूपांनी चित्ताला विचलित (मथित) करतात; म्हणूनच मी प्रव्रजित झालो आहे. संशयरहित असे श्रामण्य (भिक्खू जीवन) हेच श्रेष्ठ आहे. Ayaṃ assādo ca ādīnavo ca nissaraṇañcā’’ti vuttaṃ. Tasmā tepi nayā idha niddhāretvā veditabbā. Phalādīsupi ayaṃ nayo labbhati eva. Yasmā peṭake (peṭako. 22) ‘‘tattha katamaṃ phalañca upāyo ca? Sīle patiṭṭhāya naro sapañño’’ti gāthā (saṃ. ni. 1.23), idaṃ phalañca upāyo ca. हा अस्साद, आदीनव आणि निस्सरण आहे, असे म्हटले आहे. म्हणून ते नय देखील येथे निश्चित करून जाणावेत. फल इत्यादींमध्ये देखील हा नय प्राप्त होतोच. कारण पेटकात म्हटले आहे—'त्यात फल आणि उपाय कोणता आहे? शीलावर प्रतिष्ठित होऊन प्रज्ञावान मनुष्य...' ही गाथा; हे फल आणि उपाय आहे. Tattha [Pg.49] katamaṃ phalañca āṇatti ca? त्यात फल आणि आज्ञा (आणत्ति) कोणती आहे? ‘‘Sace bhāyatha dukkhassa, sace vo dukkhamappiyaṃ; Mākattha pāpakaṃ kammaṃ, āvi vā yadi vā rahoti. (udā. 44); जर तुम्ही दुःखाला भित असाल, जर तुम्हाला दुःख अप्रिय असेल, तर उघडपणे किंवा गुप्तपणे कोणतेही पाप कृत्य करू नका. Idaṃ phalañca āṇatti ca. हे फल आणि आज्ञा आहे. Tattha katamo upāyo ca āṇatti ca? त्यात उपाय आणि आज्ञा कोणती आहे? ‘‘Kumbhūpamaṃ kāyamimaṃ viditvā, nagarūpamaṃ cittamidaṃ ṭhapetvā; Yodhetha māraṃ paññāvudhena, jitañca rakkhe anivesano siyā’’ti. (dha. pa. 40); हा काया (शरीर) मातीच्या घटकासारखा (क्षणभंगुर) जाणून आणि हे चित्त नगरासारखे सुरक्षित करून, प्रज्ञारूपी शस्त्राने माराशी युद्ध करावे, आणि जिंकलेल्याचे रक्षण करावे व अनासक्त व्हावे. Ayaṃ upāyo ca āṇatti ca. Evaṃ phalādīnaṃ dukavasenapi udāharaṇaṃ veditabbaṃ. Ettha ca yo nissaraṇadesanāya vinetabbo, so ugghaṭitaññūtiādinā yathā desanāvibhāgena puggalavibhāgasiddhi hoti, evaṃ ugghaṭitaññussa bhagavā nissaraṇaṃ desetītiādinā puggalavibhāgena desanāvibhāgo sambhavatīti so tathā dassito. हा उपाय आणि आज्ञा आहे. अशा प्रकारे फल इत्यादींचे द्विक (दुक) रूपाने देखील उदाहरण जाणावे. आणि येथे ज्याला निस्सरणदेशनेद्वारे विनीत (दीक्षित) करायचे आहे, तो 'उग्घटितञ्ञू' (अतिशय बुद्धिमान) असतो, इत्यादी प्रकारे जशी देशनाविभागाद्वारे पुद्गलविभागाची सिद्धी होते, तसेच 'उग्घटितञ्ञू पुद्गलाला भगवान निस्सरणाचा उपदेश करतात' इत्यादी प्रकारे पुद्गलविभागाद्वारे देशनाविभाग संभवतो, म्हणून तो तशा प्रकारे दर्शविला आहे. Evaṃ yesaṃ puggalānaṃ vasena desanāvibhāgo dassito, te puggale paṭipadāvibhāgena vibhajitvā dassetuṃ ‘‘catasso paṭipadā’’tiādi vuttaṃ. Tattha paṭipadābhiññākato vibhāgo paṭipadākato hotīti āha – ‘‘catasso paṭipadā’’ti. Tā panetā ca samathavipassanāpaṭipattivasena duvidhā honti. Kathaṃ? Samathapakkhe tāva paṭhamasamannāhārato paṭṭhāya yāva tassa tassa jhānassa upacāraṃ uppajjati, tāva pavattā samathabhāvanā ‘‘paṭipadā’’ti vuccati. Upacārato pana paṭṭhāya yāva appanā tāva pavattā paññā ‘‘abhiññā’’ti vuccati. अशा प्रकारे ज्या पुद्गलांच्या अनुषंगाने देशनाविभाग दर्शविला आहे, त्या पुद्गलांना प्रतिपदाविभागाद्वारे विभाजित करून दर्शवण्यासाठी 'चतस्सो पटिपदा' (चार प्रतिपदा) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे प्रतिपदा आणि अभिज्ञा यांनी केलेला विभाग हा प्रतिपदाकृत विभाग असतो, म्हणून 'चार प्रतिपदा' असे म्हटले आहे. आणि त्या प्रतिपदा समथ व विपश्यना प्रतिपत्तीच्या रूपाने दोन प्रकारच्या असतात. कशा? समथ पक्षाच्या बाबतीत, प्रथम मनस्कारापासून (ध्यानाचा विचार करण्यापासून) सुरू करून जोपर्यंत त्या त्या ध्यानाचा उपचार (उपचार समाधी) उत्पन्न होतो, तोपर्यंत चालणाऱ्या समथभावनेला 'प्रतिपदा' असे म्हटले जाते. परंतु उपचारापासून सुरू करून जोपर्यंत अप्पना (अर्पणा समाधी) उत्पन्न होती, तोपर्यंत चालणाऱ्या प्रज्ञेला 'अभिज्ञा' असे म्हटले जाते. Sā panāyaṃ paṭipadā ekaccassa dukkhā hoti nīvaraṇādipaccanīkadhammasamudācāragahaṇatāya kicchā asukhasevanāti attho, ekaccassa tadabhāvena sukhā. Abhiññāpi ekaccassa dandhā hoti mandā asīghappavatti, ekaccassa khippā amandā sīghappavatti. Tasmā yo ādito kilese vikkhambhento dukkhena sasaṅkhārena sappayogena kilamanto vikkhambheti, tassa dukkhā paṭipadā hoti. Yo pana vikkhambhitakileso appanāparivāsaṃ [Pg.50] vasanto cirena aṅgapātubhāvaṃ pāpuṇāti, tassa dandhābhiññā nāma hoti. Yo khippaṃ aṅgapātubhāvaṃ pāpuṇāti, tassa khippābhiññā nāma hoti. Yo kilese vikkhambhento sukhena akilamanto vikkhambheti, tassa sukhā paṭipadā nāma hoti. ती प्रतिपदा (साधना मार्ग) काही व्यक्तींसाठी नीवरण इत्यादी विरोधी धर्मांच्या प्रवृत्तीच्या ग्रहणामुळे दुःखकारक, क्लेशकारक आणि असुखकारक सेवन असणारी असते, असा अर्थ आहे. काहींसाठी त्यांच्या अभावामुळे ती सुखकारक असते. अभिज्ञा (उच्च ज्ञान) देखील काही व्यक्तींसाठी मंद, अतीव्र आणि अजलद प्रवृत्तीची असते; तर काहींसाठी ती क्षिप्र (जलद), तीव्र आणि जलद प्रवृत्तीची असते. म्हणून, जो सुरुवातीपासून क्लेशांचे दमन करताना दुःखाने, ससंस्काराने (प्रयत्नाने), पूर्ण परिश्रमाने आणि थकून क्लेशांचे दमन करतो, त्याच्यासाठी ती 'दुःख प्रतिपदा' असते. परंतु जो क्लेशांचे दमन करून अर्पणा समाधीच्या अवस्थेत वास करत असताना दीर्घकाळानंतर ध्यान-अंगांच्या प्रकटीकरणाला प्राप्त करतो, त्याच्यासाठी ती 'दंधाभिज्ञा' (मंद अभिज्ञा) असते. जो जलद गतीने ध्यान-अंगांच्या प्रकटीकरणाला प्राप्त करतो, त्याच्यासाठी ती 'क्षिप्र अभिज्ञा' (जलद अभिज्ञा) असते. जो क्लेशांचे दमन करताना सुखाने, न थकता दमन करतो, त्याच्यासाठी ती 'सुख प्रतिपदा' असते. Vipassanāpakkhe pana yo rūpārūpamukhena vipassanaṃ abhinivisanto cattāri mahābhūtāni pariggahetvā upādārūpaṃ pariggaṇhāti arūpaṃ pariggaṇhāti, rūpārūpaṃ pana pariggaṇhanto dukkhena kasirena kilamanto pariggahetuṃ sakkoti, tassa dukkhā paṭipadā nāma hoti. Pariggahitarūpārūpassa pana vipassanāparivāse maggapātubhāvadandhatāya dandhābhiññā nāma hoti. Yopi rūpārūpaṃ pariggahetvā nāmarūpaṃ vavatthapento dukkhena kasirena kilamanto vavatthapeti, vavatthapite ca nāmarūpe vipassanāparivāsaṃ vasanto cirena maggaṃ uppādetuṃ sakkoti. Tassāpi dukkhā paṭipadā dandhābhiññā nāma hoti. विपश्यनेच्या पक्षात (विपश्यनेच्या संदर्भात) तर, जो मनुष्य रूप आणि अरूपाच्या (भौतिक व मानसिक धर्मांच्या) माध्यमातून विपश्यनेमध्ये प्रवेश करताना, चार महाभूतांचे ग्रहण करून उपादाय रूपाचे ग्रहण करतो आणि अरूपाचे (नामाचे) ग्रहण करतो; परंतु रूप आणि अरूपाचे ग्रहण करताना दुःखाने, कष्टाने आणि थकून ग्रहण करण्यास समर्थ होतो, त्याच्यासाठी ती 'दुःख प्रतिपदा' असते. ग्रहण केलेल्या रूप-अरूपाच्या संदर्भात विपश्यनेचा अभ्यास करत असताना मार्गाचे प्रकटीकरण मंद गतीने होत असल्यामुळे ती 'दंधाभिज्ञा' (मंद अभिज्ञा) असते. जो मनुष्य देखील रूप आणि अरूपाचे ग्रहण करून नाम-रूपाचे विश्लेषण (निश्चितीकरण) करताना दुःखाने, कष्टाने आणि थकून विश्लेषण करतो, आणि नाम-रूपाचे विश्लेषण केल्यावर देखील विपश्यनेचा अभ्यास करत असताना दीर्घकाळानंतर मार्ग उत्पन्न करण्यास समर्थ होतो, त्याच्यासाठी देखील ती 'दुःख प्रतिपदा' आणि 'दंधाभिज्ञा' असते. Aparo nāmarūpampi vavatthapetvā paccaye pariggaṇhanto dukkhena kasirena kilamanto pariggaṇhāti, paccaye ca pariggahetvā vipassanāparivāsaṃ vasanto cirena maggaṃ uppādeti. Evampi dukkhā paṭipadā dandhābhiññā nāma hoti. दुसरा एखादा मनुष्य नाम-रूपाचे देखील विश्लेषण करून, त्यांच्या प्रत्ययांचे (कारणांचे) ग्रहण करताना दुःखाने, कष्टाने आणि थकून ग्रहण करतो, आणि प्रत्ययांचे ग्रहण करून विपश्यनेचा अभ्यास करत असताना दीर्घकाळानंतर मार्ग उत्पन्न करतो. अशा प्रकारे देखील ती 'दुःख प्रतिपदा' आणि 'दंधाभिज्ञा' असते. Aparo paccayepi pariggahetvā lakkhaṇāni paṭivijjhanto dukkhena kasirena kilamanto paṭivijjhati, paṭividdhalakkhaṇo ca vipassanāparivāsaṃ vasanto cirena maggaṃ uppādeti. Evampi dukkhā paṭipadā dandhābhiññā nāma hoti. दुसरा एखादा मनुष्य प्रत्ययांचे देखील ग्रहण करून, लक्षणांचा (अनित्य, दुःख, अनात्म लक्षणांचा) वेध घेताना दुःखाने, कष्टाने आणि थकून वेध घेतो, आणि लक्षणांचा वेध घेतलेला असताना देखील विपश्यनेचा अभ्यास करत असताना दीर्घकाळानंतर मार्ग उत्पन्न करतो. अशा प्रकारे देखील ती 'दुःख प्रतिपदा' आणि 'दंधाभिज्ञा' असते. Aparo lakkhaṇānipi paṭivijjhitvā vipassanāñāṇe tikkhe sūre suppasanne vahante uppannaṃ vipassanānikantiṃ pariyādiyamāno dukkhena kasirena kilamanto pariyādiyati, nikantiñca pariyādiyitvā vipassanāparivāsaṃ vasanto cirena maggaṃ uppādeti. Evampi dukkhā paṭipadā dandhābhiññā nāma hoti. Imināvupāyena itarāpi tisso paṭipadā veditabbā. Vipassanāpakkhikā eva panettha catasso paṭipadā daṭṭhabbā. दुसरा एखादा मनुष्य लक्षणांचा देखील वेध घेऊन, विपश्यना ज्ञान तीक्ष्ण, दृढ, अत्यंत प्रसन्न आणि प्रवाही असताना उत्पन्न झालेल्या विपश्यनेच्या आसक्तीला (निकंतीला) नष्ट करताना दुःखाने, कष्टाने आणि थकून नष्ट करतो, आणि आसक्ती नष्ट करून विपश्यनेचा अभ्यास करत असताना दीर्घकाळानंतर मार्ग उत्पन्न करतो. अशा प्रकारे देखील ती 'दुःख प्रतिपदा' आणि 'दंधाभिज्ञा' असते. याच पद्धतीने इतर तीन प्रतिपदा देखील समजून घ्याव्यात. येथे विपश्यनेच्या पक्षातीलच चार प्रतिपदा पाहाव्यात. Cattāro puggalāti yathāvuttapaṭipadāvibhāgena cattāro paṭipannakapuggalā. Taṃ pana paṭipadāvibhāgaṃ saddhiṃ hetupāyaphalehi dassetuṃ ‘‘taṇhācarito’’tiādi vuttaṃ. 'चार पुद्गल' (चार व्यक्ती) म्हणजे वर सांगितलेल्या प्रतिपदेच्या विभागणीनुसार चार साधना करणारे पुद्गल (साधक) होत. परंतु त्या प्रतिपदेच्या विभागणीला हेतू, उपाय आणि फळांसह दाखवण्यासाठी 'तण्हाचरितो' (तृष्णाचरित) इत्यादी म्हटले आहे. Tattha caritanti cariyā, vuttīti attho. Taṇhāya nibbattitaṃ caritaṃ etassāti taṇhācarito, taṇhāya vā pavattito carito taṇhācarito, [Pg.51] lobhajjhāsayoti attho. Diṭṭhicaritoti etthāpi eseva nayo. Mandoti mandiyaṃ vuccati avijjā, tāya samannāgato mando, mohādhikoti attho. त्यामध्ये 'चरित' म्हणजे चर्या (आचरण) किंवा वृत्ती, असा अर्थ आहे. ज्याचे आचरण तृष्णेने उत्पन्न झाले आहे तो 'तृष्णाचरित' होय, किंवा तृष्णेने प्रवृत्त झालेले आचरण असणारा तो 'तृष्णाचरित' होय; म्हणजेच लोभाचा आशय (लोभयुक्त स्वभाव) असणारा, असा अर्थ आहे. 'दृष्टीचरित' या शब्दाच्या बाबतीतही हाच नियम समजून घ्यावा. 'मंद' या शब्दात मंदता म्हणजे अविद्या म्हटली आहे; तिच्याशी (अविद्येशी) युक्त असणारा तो 'मंद' होय, म्हणजेच मोहाची अधिकता असणारा, असा अर्थ आहे. Satindriyenāti satiyā ādhipaccaṃ kurumānāya. Satindriyameva hissa visadaṃ hoti. Yasmā taṇhācaritatāya pubbabhāge kosajjābhibhavena na vīriyaṃ balavaṃ hoti, mohādhikatāya na paññā balavatī. Tadubhayenāpi na samādhi balavā hoti, tasmā ‘‘satindriyameva hissa visadaṃ hotī’’ti vuttaṃ. Tenevāha – ‘‘satipaṭṭhānehi nissayehī’’ti. Taṇhācaritatāya cassa kilesavikkhambhanaṃ na sukaranti dukkhā paṭipadā, avisadañāṇatāya dandhābhiññāti pubbe vuttanayaṃ ānetvā yojetabbaṃ. Niyyātīti ariyamaggena vaṭṭadukkhato niggacchati. 'सतींद्रियाने' म्हणजे स्मृतीचे (सतीचे) अधिपत्य प्रस्थापित करणाऱ्या. कारण त्याचे सतींद्रियच स्पष्ट (शुद्ध) असते. कारण की, तृष्णाचरित असल्यामुळे सुरुवातीला आळसाने ग्रस्त झाल्यामुळे वीर्य (प्रयत्न) बलवान नसते, आणि मोहाच्या अधिकतेमुळे प्रज्ञा बलवान नसते. त्या दोन्ही कारणांमुळे समाधी देखील बलवान नसते; म्हणून 'त्याचे सतींद्रियच स्पष्ट असते' असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'सतीपठ्ठानांच्या (स्मृतीप्रस्थानांच्या) आश्रयाने'. आणि तृष्णाचरित असल्यामुळे त्याचे क्लेशांचे दमन करणे सोपे नसते, म्हणून ती 'दुःख प्रतिपदा' होय; आणि स्पष्ट ज्ञान नसल्यामुळे ती 'दंधाभिज्ञा' (मंद अभिज्ञा) होय, असा पूर्वी सांगितलेला नियम येथे आणून जोडला पाहिजे. 'नियाती' (मुक्त होतो) म्हणजे आर्यमार्गाने संसार-दुःखातून बाहेर पडतो. Udatthoti udaattho, uḷārapaññoti attho. Paññāsahāyapaṭilābhena cassa samādhi tikkho hoti sampayuttesu ādhipaccaṃ pavatteti. Tenevāha – ‘‘samādhindriyenā’’ti. Visadañāṇattā ‘‘khippābhiññāyā’’ti vuttaṃ. Samādhipadhānattā jhānānaṃ jhānehi nissayehīti ayaṃ viseso. Sesaṃ purimasadisameva. Diṭṭhicarito aniyyānikamaggampi niyyānikanti maññamāno tattha ussāhabahulattā vīriyādhiko hoti. Vīriyādhikatāyeva cassa kilesavikkhambhanaṃ sukaranti sukhā paṭipadā, avisadañāṇatāya pana dandhābhiññāti imamatthaṃ dasseti ‘‘diṭṭhicarito mando’’tiādinā. Sesaṃ vuttanayameva. 'उदत्थ' म्हणजे उद-अर्थ, म्हणजेच उदार प्रज्ञा (विशाल बुद्धी) असणारा, असा अर्थ आहे. प्रज्ञारूपी मित्राच्या प्राप्तीमुळे त्याची समाधी तीक्ष्ण असते आणि ती संप्रयुक्त (सहयोगी) धर्मांवर अधिपत्य गाजवते. म्हणूनच म्हटले आहे – 'समाधींद्रियाने'. स्पष्ट ज्ञान असल्यामुळे 'क्षिप्र अभिज्ञेसाठी' असे म्हटले आहे. ध्यानांमध्ये समाधीची प्रधानता असल्यामुळे 'ध्यानांच्या आश्रयाने' असे म्हटले आहे; हा विशेष (फरक) आहे. उर्वरित भाग पूर्वीसारखाच आहे. दृष्टीचरित मनुष्य जो मार्ग संसारातून मुक्त करणारा नाही त्याला देखील संसारातून मुक्त करणारा मार्ग मानून, त्यामध्ये अत्यंत उत्साही (प्रयत्नशील) असल्यामुळे वीर्याधिक (अधिक वीर्यवान) असतो. वीर्याच्या अधिकतेमुळेच त्याचे क्लेशांचे दमन करणे सोपे नसते, म्हणून ती 'सुख प्रतिपदा' होय; परंतु स्पष्ट ज्ञान नसल्यामुळे ती 'दंधाभिज्ञा' (मंद अभिज्ञा) होय, हा अर्थ 'दृष्टीचरित मंद' इत्यादी पाठाने दाखवला आहे. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहे. Saccehīti ariyasaccehi. Ariyasaccāni hi lokiyāni pubbabhāgañāṇassa sammasanaṭṭhānatāya lokuttarāni adhimuccanatāya maggañāṇassa abhisamayaṭṭhānatāya ca nissayāni hontīti. Sesaṃ vuttanayameva. Ettha ca diṭṭhicarito udattho ugghaṭitaññū. Taṇhācarito mando neyyo. Itare dvepi vipañcitaññūti evaṃ yena veneyyattayena pubbe desanāvibhāgo dassito, tadeva veneyyattayaṃ iminā paṭipadāvibhāgena dassitanti daṭṭhabbaṃ. 'सत्यांद्वारे' म्हणजे आर्यसत्यांद्वारे. कारण लौकिक आर्यसत्ये पूर्वभागातील (सुरुवातीच्या) ज्ञानासाठी मनन करण्याचे (परीक्षण करण्याचे) स्थान असल्यामुळे, आणि लोकोत्तर आर्यसत्ये अधिमुक्तीसाठी (दृढ विश्वासासाठी) व मार्गज्ञानासाठी अभिसमय (साक्षात्कार) करण्याचे स्थान असल्यामुळे आश्रय (आधार) असतात. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहे. आणि येथे दृष्टीचरित उदत्थ (विशाल बुद्धीचा) मनुष्य 'उग्घटितञ्ञू' (शीघ्र बुद्धीचा) होय. तृष्णाचरित मंद मनुष्य 'नेय्य' (मार्गदर्शनाने समजणारा) होय. इतर दोघे देखील 'विपञ्चितञ्ञू' (विस्ताराने सांगून समजणारे) होत. अशा प्रकारे ज्या तीन प्रकारच्या विनेय (उपदेश देण्यास योग्य) व्यक्तींच्या समूहाद्वारे पूर्वी देशनेची विभागणी दाखवली होती, त्याच तीन विनेय व्यक्तींना या प्रतिपदेच्या विभागणीद्वारे दाखवले आहे, असे समजावे. Idāni taṃ veneyyupuggalavibhāgaṃ atthanayayojanāya visayaṃ katvā dassetuṃ ‘‘ubho taṇhācaritā’’tiādi vuttaṃ. Taṇhāya samādhipaṭipakkhattā taṇhācarito visujjhamāno samādhimukhena visujjhatīti āha [Pg.52] – ‘‘samathapubbaṅgamāyā’’ti. ‘‘Samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ bhāvetī’’ti (a. ni. 4.170; paṭi. ma. 2.1, 3) vacanato pana sammādiṭṭhisahiteneva sammāsamādhinā niyyānaṃ, na sammāsamādhinā evāti āha – ‘‘samathapubbaṅgamāya vipassanāyā’’ti. ‘‘Rāgavirāgā cetovimuttīti arahattaphalasamādhī’’ti saṅgahesu vuttaṃ. Idha pana anāgāmiphalasamādhīti vakkhati. So hi samādhismiṃ paripūrakārīti. Tattha rañjanaṭṭhena rāgo. So virajjati etāyāti rāgavirāgā, tāya rāgavirāgāya, rāgappahāyikāyāti attho. आता, त्या विनेय पुद्गलांच्या (शिष्यांच्या) विभाजनाला अर्थनयाच्या योजनेचा विषय करून दर्शवण्यासाठी 'दोन्ही तृष्णाचरित' इत्यादी म्हटले आहे. तृष्णा ही समाधीच्या विरुद्ध (प्रतिपक्ष) असल्यामुळे, तृष्णाचरित पुद्गल शुद्ध होताना समाधीच्या मुखाने (द्वारे) शुद्ध होतो, म्हणून 'शमथपूर्वंगम' असे म्हटले आहे. परंतु, 'शमथ आणि विपश्यना यांचे युगबद्ध भावन करतो' या वचनावरून तर सम्यक् दृष्टीने युक्त अशा सम्यक् समाधीनेच संसारातून सुटका (निर्याण) होते, केवळ सम्यक् समाधीनेच नाही, म्हणून 'शमथपूर्वंगम विपश्यनेसाठी' असे म्हटले आहे. 'रागाचा विराग ही चेतोविमुक्ती म्हणजे अर्हत्त्वफल समाधी होय' असे संग्रहांमध्ये (अट्ठकथांमध्ये) म्हटले आहे. परंतु येथे 'अनागामी-फल-समाधी' असे म्हटले जाईल. कारण तो (अनागामी) समाधीमध्ये परिपूर्ण कार्य करणारा असतो. तेथे रंजनाच्या (आसक्तीच्या) अर्थाने 'राग' आहे. ज्याच्याद्वारे तो राग नाहीसा होतो (विराग पावतो) ती 'रागविराग' (चेतोविमुक्ती) होय. त्या रागविरागाने म्हणजेच रागाचा प्रहाण करणाऱ्या (चेतोविमुक्तीने), असा अर्थ आहे. Cetovimuttiyāti cetoti cittaṃ, tadapadesena cettha samādhi vuccati ‘‘yathā cittaṃ paññañca bhāvaya’’nti (saṃ. ni. 1.23). Paṭippassaddhivasena paṭipakkhato vimuccatīti vimutti, tena vā vimutto, tato vimuccananti vā vimutti, samādhiyeva. Yathā hi lokiyakathāyaṃ saññā cittañca desanāsīsaṃ. Yathāha – ‘‘nānattakāyā nānattasaññino’’ti (dī. ni. 3.332, 341, 357; a. ni. 7.44; 9.24) ‘‘kiṃ citto tvaṃ, bhikkhū’’ti (pārā. 135) ca, evaṃ lokuttarakathāyaṃ paññā samādhi ca. Yathāha – ‘‘pañcañāṇiko sammāsamādhī’’ti (vibha. 804) ca ‘‘samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ bhāvetī’’ti ca. Tesu idha rāgassa ujuvipaccanīkato samathapubbaṅgamatāvacanato ca cetoggahaṇena samādhi vutto. Tathā vimuttivacanena. Tena vuttaṃ ‘‘samādhiyevā’’ti. Ceto ca taṃ vimutti cāti cetovimutti. Atha vā vuttappakārasseva cetaso paṭipakkhato vimutti vimokkhoti cetovimutti, cetasi vā phalaviññāṇe vuttappakārāva vimuttīti cetovimutti, cetaso vā phalaviññāṇassa paṭipakkhato vimutti vimokkho etasminti cetovimutti, samādhiyeva. Paññāvimuttiyāti etthāpi ayaṃ nayo yathāsambhavaṃ yojetabbo. 'चेतोविमुक्ती' या पदात 'चेतस्' म्हणजे चित्त होय. आणि त्याच्या निर्देशाने येथे समाधीला म्हटले आहे, जसे 'चित्त आणि प्रज्ञेची भावना करावी' असे म्हटले आहे. प्रतिपक्षापासून (विरोधी धर्मापासून) शांत होण्याच्या (प्रतिप्रश्रब्धीच्या) प्रभावाने मुक्त होते म्हणून 'विमुक्ती' होय; किंवा त्याच्याद्वारे मुक्त झालेला असतो म्हणून 'विमुक्ती' होय; किंवा त्यापासून मुक्त होणे म्हणजे 'विमुक्ती' होय, जी समाधीच आहे. कारण जसे लौकिक कथनात संज्ञा आणि चित्त हे देशनेचे प्रमुख असतात. जसे भगवंतांनी म्हटले आहे: 'नानात्वकाय आणि नानात्वसंज्ञी' आणि 'हे भिक्खू, तू कोणत्या चित्ताचा आहेस?'; त्याचप्रमाणे लोकोत्तर कथनात प्रज्ञा आणि समाधी हे देशनेचे प्रमुख असतात. जसे म्हटले आहे: 'पंचज्ञानयुक्त सम्यक् समाधी' आणि 'शमथ व विपश्यना यांचे युगबद्ध भावन करतो'. त्यापैकी येथे रागाचा थेट प्रतिपक्ष असल्यामुळे आणि शमथपूर्वंगमतेच्या वचनामुळे 'चेतस्' या शब्दाच्या ग्रहणाने समाधी म्हटली आहे. तसेच 'विमुक्ती' या शब्दानेही (समाधीच म्हटली आहे). म्हणूनच 'समाधीच' असे म्हटले गेले आहे. जे चित्त आहे आणि तीच विमुक्ती आहे, म्हणून 'चेतोविमुक्ती' होय. किंवा पूर्वोक्त प्रकारच्या चित्ताची प्रतिपक्षापासून विमुक्ती किंवा विमोक्ष म्हणजे 'चेतोविमुक्ती' होय; किंवा चित्तात म्हणजेच फलविज्ञानात पूर्वोक्त प्रकारचीच विमुक्ती म्हणजे 'चेतोविमुक्ती' होय; किंवा ज्या समाधीमध्ये चित्ताची म्हणजेच फलविज्ञानाची प्रतिपक्षापासून विमुक्ती किंवा विमोक्ष होतो, ती 'चेतोविमुक्ती' होय, जी समाधीच आहे. 'प्रज्ञाविमुक्ती' या पदात देखील हाच न्याय यथासंभव योजावा. Diṭṭhiyā savisaye paññāsadisī pavattīti diṭṭhicarito visujjhamāno paññāmukhena visujjhatīti āha – ‘‘ubho diṭṭhicaritā vipassanā’’tiādi. Avijjāvirāgā paññāvimuttīti arahattaphalapaññā. Samathaggahaṇena tappaṭipakkhato taṇhaṃ vipassanāggahaṇena avijjañca niddhāretvā paṭhamanayassa bhūmiṃ sakkā sukhena dassetunti āha – ‘‘ye samatha…pe… hātabbā’’ti. दृष्टीची आपल्या विषयात प्रज्ञेसारखीच प्रवृत्ती (कार्य) असते, म्हणून दृष्टीचरित पुद्गल शुद्ध होताना प्रज्ञेच्या मुखाने (द्वारे) शुद्ध होतो, म्हणून 'दोन्ही दृष्टीचरित विपश्यना' इत्यादी म्हटले आहे. 'अविद्येचा विराग ही प्रज्ञाविमुक्ती' म्हणजे अर्हत्त्वफल प्रज्ञा होय. शमथाच्या ग्रहणाने त्याचा प्रतिपक्ष असलेल्या तृष्णेला, आणि विपश्यनेच्या ग्रहणाने तिचा प्रतिपक्ष असलेल्या अविद्येला निश्चित करून (वेगळे करून), पहिल्या नयाची भूमी सहजतेने दर्शवणे शक्य आहे, म्हणून 'जे शमथ...पे... त्यागले पाहिजेत' असे म्हटले आहे. Tattha [Pg.53] samathapubbaṅgamā paṭipadāti purimā dve paṭipadā, itarā vipassanāpubbaṅgamāti daṭṭhabbā. Hātabbāti gametabbā, netabbāti attho. Vipassanāya aniccadukkhaanattasaññābhāvato dukkhasaññāparivārattā ca asubhasaññāya imā catasso saññā dassitā honti. Tappaṭipakkhena ca cattāro vipallāsāti sakalassa sīhavikkīḷitanayassa bhūmiṃ sukhena sakkā dassetunti āha – ‘‘ye vipassanā…pe… hātabbā’’ti. त्यामध्ये, 'शमथपूर्वंगम प्रतिपदा' म्हणजे पहिल्या दोन प्रतिपदा होत, आणि इतर (दुसऱ्या दोन) 'विपश्यनापूर्वंगम प्रतिपदा' आहेत असे समजावे. 'हातब्बा' (त्यागले पाहिजेत/नेले पाहिजेत) म्हणजे प्राप्त केले पाहिजेत, जाणले पाहिजेत असा अर्थ आहे. विपश्यनेमध्ये अनित्य, दुःख आणि अनात्म संज्ञांच्या अस्तित्वामुळे आणि अशुभाची संज्ञा ही दुःख संज्ञेची परिवार (सहगामी) असल्यामुळे, या चार संज्ञा दर्शविल्या गेल्या आहेत. आणि त्यांच्या प्रतिपक्षाने (विरोधाने) चार विपर्यास देखील दर्शविले गेले आहेत. अशा प्रकारे संपूर्ण सिंहविक्रीळित नयाची भूमी सहजतेने दर्शवणे शक्य आहे, म्हणून 'ज्या विपश्यना...पे... त्यागल्या पाहिजेत' असे म्हटले आहे. 7. Evaṃ paṭipadāvibhāgena veneyyapuggalavibhāgaṃ dassetvā idāni taṃ ñāṇavibhāgena dassento yasmā bhagavato desanā yāvadeva veneyyavinayanatthā, vinayanañca nesaṃ sutamayādīnaṃ tissannaṃ paññānaṃ anukkamena nibbattanaṃ, yathā bhagavato desanāya pavattibhāvavibhāvanañca hāranayabyāpāro, tasmā imassa hārassa samuṭṭhitappakāraṃ tāva pucchitvā yena puggalavibhāgadassanena desanābhājanaṃ vibhajitvā tattha desanāyaṃ desanāhāraṃ niyojetukāmo taṃ dassetuṃ ‘‘svāyaṃ hāro kattha sambhavatī’’tiādimāha. ७. अशा प्रकारे प्रतिपदेच्या विभागाने विनेय पुद्गलांचे विभाजन दर्शवून, आता ते ज्ञानाच्या विभागाने दर्शवताना, कारण भगवंतांची देशना केवळ विनेय जनांच्या (शिष्यांच्या) विनयासाठी (कल्याणासाठी) असते, आणि विनय म्हणजे त्यांच्यामध्ये श्रुतमयी इत्यादी तीन प्रज्ञांचा अनुक्रमाने विकास (उत्पत्ती) करणे होय, आणि ज्याप्रमाणे भगवंतांच्या देशनेच्या प्रवृत्तीचे प्रकटीकरण करणे हा हारनयाचा व्यापार (कार्य) आहे, म्हणून या हाराच्या उत्पत्तीचा प्रकार आधी विचारून, ज्या पुद्गल-विभाजनाच्या दर्शनाने देशनेचे पात्र (पुद्गल) विभाजित करून, त्या देशनेमध्ये देशनाहाराची योजना करण्याची इच्छा असणारे (आचार्य), ते दर्शवण्यासाठी 'तो हा हार कोठे संभवतो?' इत्यादी म्हणाले. Tattha yassāti yo so aṭṭhahi akkhaṇehi vimutto sotāvadhānapariyosānāhi ca sampattīti samannāgato yassa. Satthāti diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi yathārahaṃ anusāsanato satthā. Dhammanti yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne apāyesu apatamāne dhāretīti dhammo, taṃ dhammaṃ. Desayatīti saṅkhepavitthāranayehi bhāsati katheti. Aññataroti bhagavato sāvakesu aññataro. Garuṭṭhānīyoti sīlasutādiguṇavisesayogena garukaraṇīyo. Sabrahmacārīti brahmaṃ vuccati seṭṭhaṭṭhena sakalaṃ satthusāsanaṃ. Samaṃ saha vā brahmaṃ carati paṭipajjatīti sabrahmacārī. Saddhaṃ paṭilabhatīti ‘‘sammāsambuddho vata so bhagavā yo evarūpassa dhammassa desetā’’ti tathāgate, ‘‘svākkhāto vatāyaṃ dhammo yo evaṃ ekantaparipuṇṇo ekantaparisuddho’’tiādinā dhamme ca saddhaṃ labhati uppādetīti attho. त्यामध्ये, 'ज्याला' (यस्स) म्हणजे जो आठ अक्षण (अयोग्य काळ) पासून मुक्त आहे, आणि श्रोतावधान (कान देऊन ऐकणे) इत्यादी संपत्तीने युक्त आहे, त्याला. 'शास्ता' (सत्था) म्हणजे ऐहिक (दृष्टधार्मिक), पारलौकिक (सांपरायिक) आणि परमार्थ कल्याणाचा योग्य प्रकारे उपदेश करत असल्यामुळे 'शास्ता' होय. 'धम्म' (धम्मं) म्हणजे उपदेश केल्याप्रमाणे आचरण करणाऱ्यांना अपायांमध्ये (दुर्गतीमध्ये) पडण्यापासून वाचवतो (धारण करतो) तो धम्म होय, त्या धम्माला. 'देशना करतो' (देसयति) म्हणजे संक्षेप आणि विस्तार या दोन्ही पद्धतींनी सांगतो किंवा बोलतो. 'अन्यतर' (अञ्ञतरो) म्हणजे भगवंतांच्या श्रावकांपैकी कोणी एक. 'गुरूस्थानीय' (गरुट्ठानीयो) म्हणजे शील, श्रुत इत्यादी विशेष गुणांच्या योगाने आदरणीय असलेला. 'सब्रह्मचारी' (सद्ब्रह्मचारी) म्हणजे श्रेष्ठत्वाच्या अर्थाने संपूर्ण शास्त्यांच्या शासनाला (शिक्षणाला) 'ब्रह्म' म्हटले जाते. समान किंवा एकत्र मिळून त्या श्रेष्ठ शासनाचे आचरण करतो, तो 'सब्रह्मचारी' होय. 'श्रद्धा प्राप्त करतो' (सद्धं पटिलभति) म्हणजे 'ते भगवान खरोखर सम्यक् संबुद्ध आहेत, जे अशा प्रकारच्या धम्माचा उपदेश करतात' अशा प्रकारे तथागतांवर, आणि 'हा धम्म खरोखर सुविख्यात (स्वाख्यात) आहे, जो अत्यंत परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध आहे' इत्यादी प्रकारे धम्मावर श्रद्धा प्राप्त करतो किंवा उत्पन्न करतो, असा अर्थ आहे. Tatthāti tasmiṃ yathāsute yathāpariyatte dhamme. Vīmaṃsāti pāḷiyā pāḷiatthassa ca vīmaṃsanapaññā. Sesaṃ tassā eva vevacanaṃ. Sā hi yathāvuttavīmaṃsane saṅkocaṃ anāpajjitvā ussahanavasena ussāhanā, tulanavasena tulanā, upaparikkhaṇavasena upaparikkhāti ca vuttā. Atha vā [Pg.54] vīmaṃsatīti vīmaṃsā, sā padapadatthavicāraṇā paññā. Ussāhanāti vīriyena upatthambhitā dhammassa dhāraṇaparicayasādhikā paññā. Tulanāti padena padantaraṃ, desanāya vā desanantaraṃ tulayitvā saṃsanditvā gahaṇapaññā. Upaparikkhāti mahāpadese otāretvā pāḷiyā pāḷiatthassa ca upaparikkhaṇapaññā. Attahitaṃ parahitañca ākaṅkhantehi suyyatīti sutaṃ, kālavacanicchāya abhāvato, yathā duddhanti. Kiṃ pana tanti? Adhikārato sāmatthiyato vā pariyattidhammoti viññāyati. Atha vā savanaṃ sutaṃ, sotadvārānusārena pariyattidhammassa upadhāraṇanti attho. Sutena hetunā nibbattā sutamayī. Pakārena jānātīti paññā. Yā vīmaṃsā, ayaṃ sutamayī paññāti paccekampi yojetabbaṃ. Tathāti yathā sutamayī paññā vīmaṃsādipariyāyavatī vīmaṃsādivibhāgavatī ca, tathā cintāmayī cāti attho. Yathā vā sutamayī oramattikā anavaṭṭhitā ca, evaṃ cintāmayī cāti dasseti. 'तथ' (Tatthā) म्हणजे त्या ऐकलेल्या किंवा शिकलेल्या धर्मामध्ये. 'वीमंसा' (मीमांसा) म्हणजे पाळि (मूळ पाठ) आणि पाळिच्या अर्थाची परीक्षा करणारी प्रज्ञा होय. उर्वरित शब्द तिचेच (त्या प्रज्ञेचेच) समानार्थी शब्द आहेत. कारण ती प्रज्ञा पूर्वोक्त विचारामध्ये संकोच न पावता, उत्साहाच्या (प्रयत्नाच्या) बळाने 'उत्साहना', तुलनेच्या बळाने 'तुलना', आणि उपपरीक्षेच्या (सूक्ष्म निरीक्षणाच्या) बळाने 'उपपरीक्षा' अशी म्हटली जाते. किंवा, विचार करते म्हणून 'वीमंसा'; ती पद आणि पदाच्या अर्थाचा विचार करणारी प्रज्ञा आहे. 'उत्साहना' म्हणजे वीर्याने (उत्साहाने) पुष्ट झालेली, धर्माचे धारण आणि परिचय साध्य करणारी प्रज्ञा होय. 'तुलना' म्हणजे एका पदाची दुसऱ्या पदाशी, किंवा एका देशनेची दुसऱ्या देशनेशी तुलना करून, ताडून पाहून ग्रहण करणारी प्रज्ञा होय. 'उपपरीक्षा' म्हणजे महाप्रदेशांमध्ये उतरवून (ताडून पाहून) पाळि आणि पाळिच्या अर्थाची परीक्षा करणारी प्रज्ञा होय. स्वतःचे हित आणि परहित इच्छिणाऱ्यांकडून जे ऐकले जाते ते 'सुत' (श्रुत) होय; येथे भूतकाळाची विवक्षा नसल्यामुळे, जसे 'दुग्ध' (दूध) या शब्दात होते. पण ते 'सुत' म्हणजे काय? अधिकाराने किंवा सामर्थ्याने तो 'परियत्तिधम्म' (परियत्ति धर्म) आहे असे समजले जाते. किंवा, ऐकणे म्हणजे 'सुत' (श्रवण); श्रोतद्वाराच्या द्वारे परियत्ति धर्माचे अवधारण (धारण करणे) असा याचा अर्थ आहे. श्रुताच्या (ऐकण्याच्या) कारणाने उत्पन्न झालेली ती 'श्रुतमयी' होय. विविध प्रकारे जाणते म्हणून 'प्रज्ञा' होय. जी वीमंसा आहे, ती 'श्रुतमयी प्रज्ञा' आहे, असे प्रत्येकाशी जोडावे. 'तथा' म्हणजे जशी श्रुतमयी प्रज्ञा वीमंसा इत्यादी पर्यायांनी युक्त आणि वीमंसा इत्यादी विभागांनी युक्त असते, तशीच चिंतामयी प्रज्ञा देखील असते, असा अर्थ आहे. किंवा जशी श्रुतमयी प्रज्ञा अल्पप्रमाणात आणि अस्थिर असते, तशीच चिंतामयी प्रज्ञा देखील असते, असे हे दर्शविते. Sutena nissayenāti sutena pariyattidhammena pariyattidhammassavanena vā upanissayena itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ, yathāvuttaṃ sutaṃ upanissāyāti attho. Vīmaṃsātiādīsu ‘‘idaṃ sīlaṃ, ayaṃ samādhi, ime rūpārūpadhammā, ime pañcakkhandhā’’ti tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ sabhāvavīmaṃsanabhūtā paññā vīmaṃsā. Tesaṃyeva dhammānaṃ vacanatthaṃ muñcitvā sabhāvasarasalakkhaṇassa tulayitvā viya gahaṇapaññā tulanā. Tesaṃyeva dhammānaṃ salakkhaṇaṃ avijahitvā aniccatādiruppanasappaccayādiākāre ca takketvā vitakketvā ca upaparikkhaṇapaññā upaparikkhā, tathā upaparikkhite dhamme saviggahe viya upaṭṭhahante evametehi nijjhānakkhame katvā cittena anu anu pekkhaṇā manasānupekkhaṇā. Ettha ca yathā sutamayī paññā yathāsutassa dhammassa dhāraṇaparicayavasena pavattanato ussāhajātā ‘‘ussāhanā’’ti vattabbataṃ arahati, na evaṃ cintāmayīti idha ‘‘ussāhanā’’ti padaṃ na vuttaṃ. Cintanaṃ cintā, nijjhānanti attho. Sesaṃ vuttanayameva. 'सुतेन निस्सयेन' म्हणजे श्रुताचा (ऐकलेल्या परियत्तिधर्माचा) किंवा परियत्तिधर्माच्या श्रवणाचा उपनिश्रय (आश्रय) करून. येथे 'इत्थंभूतलक्षण' अर्थामध्ये तृतीया विभक्ती (करणवचन) आहे; पूर्वोक्त श्रुताचा आश्रय घेऊन, असा अर्थ आहे. 'वीमंसा' इत्यादी शब्दांमध्ये—'हे शील आहे, हा समाधी आहे, हे रूप-अरूप धर्म आहेत, हे पंचस्कंध आहेत'—अशा प्रकारे त्या त्या धर्मांच्या स्वभावाची परीक्षा करणारी प्रज्ञा म्हणजे 'वीमंसा' (मीमांसा) होय. त्या धर्मांच्या केवळ शब्दाचा अर्थ सोडून, त्यांच्या स्वभाव आणि सरस-लक्षणाची (कार्याची) तुलना करून ग्रहण करणारी प्रज्ञा म्हणजे 'तुलना' होय. त्या धर्मांचे स्वतःचे लक्षण न सोडता, अनित्यता इत्यादी रूपण (पीडन) आणि सप्रत्यय (हेतूयुक्त) इत्यादी आकारांचा तर्क आणि वितर्क करून सूक्ष्म निरीक्षण करणारी प्रज्ञा म्हणजे 'उपपरीक्षा' होय. अशा प्रकारे सूक्ष्म निरीक्षण केलेले धर्म जेव्हा प्रत्यक्ष शरीराप्रमाणे समोर उपस्थित होतात, तेव्हा त्यांना अशा प्रकारे चिंतनास योग्य करून चित्ताने वारंवार पाहणे म्हणजे 'मनसानुपेक्षण' (मनाने वारंवार पाहणे) होय. आणि येथे, जशी श्रुतमयी प्रज्ञा ऐकलेल्या धर्माचे धारण आणि परिचय करण्याच्या स्वरूपात प्रवृत्त होत असल्यामुळे, तिच्यात उत्साह निर्माण होतो आणि ती 'उत्साहना' म्हणण्यास योग्य ठरते; तशी चिंतामयी प्रज्ञा ठरत नाही, म्हणून येथे (चिंतामयी प्रज्ञेच्या संदर्भात) 'उत्साहना' हा शब्द वापरलेला नाही. चिंतन म्हणजे 'चिंता' (विचार), त्याचा अर्थ 'निज्झान' (ध्यान/चिंतन) असा आहे. उर्वरित भाग पूर्वोक्त पद्धतीप्रमाणेच समजावा. Imāhi dvīhi paññāhīti yathāvuttāhi dvīhi paññāhi kāraṇabhūtāhi. Sutacintāmayañāṇesu hi patiṭṭhito vipassanaṃ ārabhatīti. ‘‘Imāsu dvīsu paññāsū’’tipi paṭhanti. ‘‘Tehi jātāsu uppannāsū’’ti vā vacanaseso [Pg.55] yojetabbo. Manasikārasampayuttassāti rūpārūpapariggahādimanasikāre yuttappayuttassa. Yaṃ ñāṇaṃ uppajjatīti vuttanayena manasikārappayogena diṭṭhivisuddhikaṅkhāvitaraṇavisuddhimaggāmaggañāṇadassanavisuddhipaṭipadāñāṇadassanavisuddhīnaṃ sampa ādanena vipassanaṃ ussukkantassa yaṃ ñāṇadassanavisuddhisaṅkhātaṃ ariyamaggañāṇaṃ uppajjati, ayaṃ bhāvanāmayī paññāti sambandho. Taṃ pana dassanaṃ bhāvanāti duvidhanti āha – ‘‘dassanabhūmiyaṃ vā bhāvanābhūmiyaṃ vā’’ti. Yadi dassananti vuccati, kathaṃ tattha paññā bhāvanāmayīti? Bhāvanāmayameva hi taṃ ñāṇaṃ, paṭhamaṃ nibbānadassanato pana ‘‘dassana’’nti vuttanti saphalo paṭhamamaggo dassanabhūmi. Sesā sekkhāsekkhadhammā bhāvanābhūmi. 'इमाहि द्वीहि पञ्ञाही' म्हणजे पूर्वोक्त दोन प्रज्ञांच्या द्वारे, ज्या कारणभूत आहेत. कारण श्रुत आणि चिंतामयी ज्ञानामध्ये प्रतिष्ठित असलेला मनुष्य विपश्यनेला आरंभ करतो. 'इमासु द्वीसु पञ्ञासु' (या दोन प्रज्ञांमध्ये) असाही पाठ काही जण वाचतात. त्यांच्या मते 'त्यांच्यामध्ये उत्पन्न झालेल्या' असा उर्वरित शब्द जोडावा. 'मनसिकारसंपयुत्तस्स' म्हणजे रूप-अरूपाचे परिग्रहण इत्यादी मनसिकारामध्ये (मनन करण्यात) तत्पर असलेल्या व्यक्तीच्या. 'जे ज्ञान उत्पन्न होते' म्हणजे पूर्वोक्त पद्धतीने मनसिकाराच्या प्रयोगाने दृष्टीविशुद्धी, आकांक्षावितरणविशुद्धी, मार्गामार्गज्ञानदर्शनविशुद्धी आणि प्रतिपदाज्ञानदर्शनविशुद्धी साध्य करून विपश्यनेसाठी प्रयत्नशील असलेल्या साधकाला जे ज्ञानदर्शनविशुद्धी नावाचे 'अरियामग्गञाण' (आर्यमार्ग ज्ञान) उत्पन्न होते, त्याचा 'भावना मयी प्रज्ञा' असा संबंध जोडला पाहिजे. ते ज्ञान 'दर्शन' आणि 'भावना' अशा दोन प्रकारचे असते, म्हणून म्हटले आहे—'दर्शनभूमीत किंवा भावनाभूमीत'. जर त्याला 'दर्शन' म्हटले जाते, तर तेथील प्रज्ञा 'भावना मयी' कशी असू शकते? (अशी शंका घेतल्यास) ते ज्ञान भावनामयीच असते, परंतु सर्वप्रथम निर्वाणाचे दर्शन घडवत असल्यामुळे त्याला 'दर्शन' म्हटले आहे. म्हणूनच फलासह असलेला प्रथम मार्ग (सोतापत्ती मार्ग) ही 'दर्शनभूमी' आहे. उर्वरित शैक्ष आणि अशैक्ष धर्म ही 'भावनाभूमी' आहे. 8. Idāni imā tisso paññā pariyāyantarena dassetuṃ ‘‘paratoghosā’’tiādi vuttaṃ. Tattha paratoti na attato, aññato satthuto sāvakato vāti attho. Ghosāti tesaṃ desanāghosato, desanāpaccayāti attho. Atha vā parato ghoso etissāti paratoghosā, yā paññā, sā sutamayīti yojetabbaṃ. Paccattasamuṭṭhitāti paccattaṃ tassa tassa attani sambhūtā. Yonisomanasikārāti tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ sabhāvapariggaṇhanādinā yathāvuttena upāyena pavattamanasikārā. Parato ca ghosenāti paratoghosena hetubhūtena. Sesaṃ vuttanayameva. ८. आता या तीन प्रज्ञांना दुसऱ्या पर्यायाने (पद्धतीने) दर्शवण्यासाठी 'परतो घोसा' (दुसऱ्याच्या शब्दाने/घोषाने) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'परतो' म्हणजे स्वतःकडून नव्हे, तर दुसऱ्याकडून—शास्त्यांकडून (बुद्धांकडून) किंवा श्रावकांकडून प्रवृत्त झालेला, असा अर्थ आहे. 'घोसा' म्हणजे त्यांच्या देशनेच्या आवाजामुळे (घोषाने), देशनेच्या प्रत्ययाने (कारणाने) उत्पन्न झालेली, असा अर्थ आहे. किंवा, जिच्यासाठी दुसऱ्याचा घोष (उपदेश) कारणीभूत असतो ती 'परतोघोषा'; जी प्रज्ञा आहे, ती 'श्रुतमयी' आहे, असा संबंध जोडावा. 'पच्चत्तसमुट्ठिता' म्हणजे प्रत्येकाच्या स्वतःच्या संतानामध्ये (अंतःकरणात) किंवा स्वतःमध्ये उत्पन्न झालेली. 'योनिसोमनसिकारा' म्हणजे त्या त्या धर्मांच्या स्वभावाचे परिग्रहण इत्यादी पूर्वोक्त योग्य उपायाने प्रवृत्त झालेला मनसिकार (योग्य विचार). 'परतो च घोसेन' म्हणजे कारणभूत असलेल्या दुसऱ्याच्या घोषाने (उपदेशाने). उर्वरित भाग पूर्वोक्त पद्धतीप्रमाणेच समजावा. Idāni yadatthaṃ imā paññā uddhaṭā, tameva veneyyapuggalavibhāgaṃ yojetvā dassetuṃ ‘‘yassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha imā dveti gaṇanavasena vatvā puna tā sutamayī cintāmayī cāti sarūpato dasseti. Ayaṃ ugghaṭitaññūti ayaṃ sutamayacintāmayañāṇehi āsayapayogapabodhassa nipphāditattā uddesamatteneva jānanato ‘‘ugghaṭitaññū’’ti vuccati. Ayaṃ vipañcitaññūti cintāmayañāṇena āsayassa aparikkhatattā uddesaniddesehi jānanato vipañcitaññū. Ayaṃ neyyoti sutamayañāṇassāpi abhāvato niravasesaṃ vitthāradesanāya netabbato neyyo. आता ज्या कारणासाठी या प्रज्ञा उद्धृत केल्या आहेत, तोच विनेय पुद्गलांचा (शिष्यांचा) विभाग जोडून दर्शवण्यासाठी 'यस्सा' (जिची) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'या दोन' असे संख्येने सांगून, पुन्हा त्या 'श्रुतमयी' आणि 'चिंतामयी' अशा स्वरूपाने दर्शविल्या आहेत. 'हा उद्घटितज्ञू' म्हणजे हा पुद्गल श्रुतमयी आणि चिंतामयी ज्ञानाच्या द्वारे आशय आणि प्रयोगाच्या प्रबोधनाला (जागृतीला) प्राप्त झाल्यामुळे, केवळ संक्षेपाने (उद्देशमात्रेने) उपदेश केल्यावरच जाणतो, म्हणून त्याला 'उद्घटितज्ञू' म्हटले जाते. 'हा विपंचितज्ञू' म्हणजे चिंतामयी ज्ञानाने आशयाचे परिष्करण (संस्कार) न झाल्यामुळे, उद्देश आणि निर्देश (संक्षेप आणि विस्तार) या दोन्हीच्या द्वारे जाणतो, म्हणून तो 'विपंचितज्ञू' होय. 'हा नेय्य' म्हणजे श्रुतमयी ज्ञानाचा देखील अभाव असल्यामुळे, संपूर्णपणे सविस्तर देशनेने (विस्तारपूर्वक उपदेशाने) मार्गदर्शन करावे लागणारा असल्यामुळे तो 'नेय्य' (मार्गदर्शनयोग्य) होय. 9. Evaṃ desanāpaṭipadāñāṇavibhāgehi desanābhājanaṃ veneyyattayaṃ vibhajitvā idāni tattha pavattitāya bhagavato dhammadesanāya desanāhāraṃ niddhāretvā yojetuṃ ‘‘sāyaṃ dhammadesanā’’tiādi āraddhaṃ. ९. अशा प्रकारे देशना-विभाग, प्रतिपदा-विभाग आणि ज्ञान-विभागांच्या द्वारे देशनेचे पात्र असलेल्या तीन प्रकारच्या विनेय पुद्गलांचे वर्गीकरण करून, आता तेथे प्रवृत्त झालेल्या भगवंतांच्या धम्मदेशनेतील 'देशनाहार' निश्चित करून जोडण्यासाठी 'सायं धम्मदेशना' (ती धम्मदेशना) इत्यादींचा आरंभ केला आहे. Tattha [Pg.56] sāyanti sā ayaṃ. Yā pubbe ‘‘dhammaṃ vo, bhikkhave, desessāmī’’tiādinā (netti. 5) paṭiniddesavārassa ādito desanāhārassa visayabhāvena nikkhittā pāḷi, tamevettha desanāhāraṃ niyojetuṃ ‘‘sāyaṃ dhammadesanā’’ti paccāmasati. Kiṃ desayatīti kathetukamyatāvasena desanāya piṇḍatthaṃ pucchitvā taṃ gaṇanāya paricchinditvā sāmaññato dasseti ‘‘cattāri saccānī’’ti. Saccavinimuttā hi bhagavato desanā natthīti. Tassā ca cattāri saccāni piṇḍattho. Pavattipavattakanivattitadupāyavimuttassa neyyassa abhāvato cattāri aviparītabhāvena saccānīti daṭṭhabbaṃ. Tāni ‘‘dukkhaṃ samudayaṃ nirodhaṃ magga’’nti sarūpato dasseti. त्या वचनात, 'सायं' (sāyaṃ) म्हणजे 'सा अयं' (sā ayaṃ - ती ही धम्मदेशना) असा पदच्छेद करावा. पूर्वी "भिक्खूहो, मी तुम्हांला धम्माचा उपदेश करीन" इत्यादीद्वारे पतिनिद्देसवाराच्या सुरुवातीला देसनाहाराचा विषय म्हणून जी पाळि मांडली होती, तिलाच येथे देसनाहाराशी जोडण्यासाठी "सायं धम्मदेसना" (ती ही धम्मदेशना) असे म्हणून निर्देश करतात. "काय उपदेशितात?" या वचनाने सांगण्याच्या इच्छेने देशनेचा संक्षिप्त अर्थ विचारून, त्याला संख्येने मर्यादित करून सामान्यतः "चार सच्च (सत्ये)" असे दाखवितात. कारण भगवंतांची देशना सच्च (सत्यां)पासून मुक्त (वेगळी) नाही. आणि त्या देशनेचा संक्षिप्त अर्थ 'चार सच्च' हाच आहे. प्रवृत्ती (संसार), प्रवृत्त करणारा (समुदय), निवृत्ती (निरोध) आणि निवृत्तीचा उपाय (मार्ग) यांपासून मुक्त अशा ज्ञेय (जाणून घेण्याजोग्या) गोष्टीचा अभाव असल्यामुळे ते चार आहेत, आणि यथार्थ (अविपरीत) स्वरूपात असल्यामुळे त्यांना 'सच्च' (सत्ये) असे जाणावे. त्यांना "दुःख, समुदय, निरोध, मार्ग" या स्वरूपात प्रत्यक्षपणे दाखवितात. Tattha anekupaddavādhiṭṭhānabhāvena kucchitattā bālajanaparikappitadhuvasubhasukhattabhāvavirahena tucchattā ca dukkhaṃ. Avasesapaccayasamavāye dukkhassa uppattikāraṇattā samudayo. Sabbagatisuññattā natthi ettha saṃsāracārakasaṅkhāto dukkharodho, etasmiṃ vā adhigate saṃsāracārakasaṅkhātassa dukkharodhassa abhāvotipi nirodho, anuppādanirodhapaccayattā vā. Mārento gacchati, nibbānatthikehi maggiyatīti vā maggo. Tattha samudayena assādo, dukkhena ādīnavo, magganirodhehi nissaraṇaṃ. Evaṃ yasmiṃ sutte cattāri saccāni sarūpato āgatāni, tattha yathārutavasena. Yattha pana sutte cattāri saccāni sarūpato na āgatāni, tattha atthato cattāri saccāni uddharitvā tesaṃ vasena assādādayo niddhāretabbā. Yattha ca assādādayo sarūpato āgatā, tattha vattabbameva natthi. Yattha pana na āgatā, tattha atthato uddharitvā tesaṃ vasena cattāri saccāni niddhāretabbāni. Idha pana assādādayo udāharaṇavasena sarūpato dassitāti tehi saccāni niddhāretuṃ ‘‘ādīnavo cā’’tiādi vuttaṃ. त्या (चार सत्यां)मध्ये, अनेक उपद्रवांचे (संकटांचे) अधिष्ठान असल्यामुळे, निंद्य असल्यामुळे, आणि अज्ञानी लोकांनी कल्पिलेल्या नित्य, शुभ, सुख व आत्मभावाचा अभाव असल्यामुळे तसेच तुच्छ (शून्य) असल्यामुळे त्याला 'दुःख' म्हटले जाते. इतर कारणांची अनुकूलता असताना दुःखाच्या उत्पत्तीचे कारण असल्यामुळे त्याला 'समुदय' म्हटले जाते. सर्व गतींपासून शून्य असल्यामुळे येथे संसाररूपी कारागृह नावाचा दुःखाचा प्रवाह नाही, किंवा हे (निर्वाण) प्राप्त झाले असता संसाररूपी कारागृह नावाच्या दुःखाच्या प्रवाहाचा अभाव होतो, म्हणूनही याला 'निरोध' म्हटले जाते; किंवा पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या निरोधाचे कारण असल्यामुळे याला 'निरोध' म्हटले जाते. (क्लेशांना) मारत जातो किंवा निर्वाणाची इच्छा करणाऱ्यांकडून शोधला जातो, म्हणून याला 'मार्ग' म्हटले जाते. त्यामध्ये, समुदयामुळे आस्वाद होतो, दुःखाद्वारे आदीनव (दोष) होतो, आणि मार्ग व निरोधाद्वारे निस्सरण (मुक्ती) होते. अशा प्रकारे, ज्या सुत्तात चार सच्च प्रत्यक्ष स्वरूपात आले आहेत, तेथे शब्दांच्या थेट अर्थानुसार (आस्वाद इत्यादी निश्चित करावेत). परंतु ज्या सुत्तात चार सच्च प्रत्यक्ष स्वरूपात आलेले नाहीत, तेथे अर्थावरून चार सच्च उद्धृत करून त्यांच्या आधारे आस्वाद इत्यादी निश्चित करावेत. आणि ज्या सुत्तात आस्वाद इत्यादी प्रत्यक्ष स्वरूपात आले आहेत, तेथे काही सांगण्याची गरजच नाही. परंतु जेथे ते आलेले नाहीत, तेथे अर्थावरून उद्धृत करून त्यांच्या आधारे चार सच्च निश्चित करावेत. परंतु येथे आस्वाद इत्यादी उदाहरणांच्या स्वरूपात प्रत्यक्षपणे दाखविले आहेत, म्हणून त्यांच्याद्वारे सच्च निश्चित करण्यासाठी "आदीनवो च" (आणि आदीनव) इत्यादी म्हटले आहे. Tattha ‘‘saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā’’ti (dī. ni. 2.387; ma. ni. 1.120; 3.373; vibha. 202) vacanato taṇhāvajjā tebhūmakadhammā dukkhasaccaṃ, te ca aniccādisabhāvattā ādīnavo, phalañca desanāya sādhetabbaṃ. Tattha yaṃ lokiyaṃ, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘phalañca dukkha’’nti. Assādoti taṇhāvipallāsānampi icchitattā te sandhāya ‘‘assādo samudayo’’ti vuttaṃ. Saha vipassanāya ariyamaggo desanā ca [Pg.57] desanāphalādhigamassa upāyoti katvā ‘‘upāyo āṇatti ca maggo’’ti vuttaṃ. Nissaraṇapade cāpi ariyamaggo niddhāretabbo, na cāyaṃ saccavibhāgo ākuloti daṭṭhabbo. Yathā hi saccavibhaṅge (vibha. 208) ‘‘taṇhā avasiṭṭhā kilesā avasiṭṭhā akusalā dhammā sāsavāni kusalamūlāni sāsavā ca kusalā dhammā samudayasaccabhāvena vibhattā’’ti tasmiṃ tasmiṃ naye taṃtaṃavasiṭṭhā tebhūmakadhammā dukkhasaccabhāvena vibhattā, evamidhāpi daṭṭhabbanti. Imāni cattāri saccānīti nigamanaṃ. Idaṃ dhammacakkanti yāyaṃ bhagavato catusaccavasena sāmukkaṃsikā dhammadesanā, idaṃ dhammacakkaṃ. त्यामध्ये, "थोडक्यात सांगायचे तर पाच उपादानस्कंध दुःख आहेत" या वचनानुसार, तृष्णा वगळता तिन्ही भूमींमधील (तेभूमक) धर्म हे 'दुःखसच्च' आहेत; आणि ते अनित्य इत्यादी स्वभावाचे असल्यामुळे 'आदीनव' (दोष) आहेत, तसेच देशनेद्वारे साध्य होणारे फळही (दुःखच आहे). त्यामध्ये जे लौकिक फळ आहे, त्याला उद्देशून "फळ हे दुःख आहे" असे म्हटले आहे. 'आस्वाद' म्हणजे तृष्णा आणि विपर्यास यांचीही इच्छा केली जात असल्यामुळे, त्यांना उद्देशून "आस्वाद हा समुदय आहे" असे म्हटले आहे. विपश्यनेसह असणारा आर्यमार्ग आणि देशना (उपदेश) हे देशनेच्या फळप्राप्तीचे उपाय असल्यामुळे "उपाय आणि आज्ञा हा मार्ग आहे" असे म्हटले आहे. 'निस्सरण' या पदातही आर्यमार्गच निश्चित केला पाहिजे, आणि हा सच्च-विभाग गोंधळात टाकणारा नाही, असे जाणावे. कारण जसे सच्चविभंगात "तृष्णा, उर्वरित क्लेश, उर्वरित अकुशल धर्म, सासव (आसवयुक्त) कुशलमुळे आणि सासव कुशल धर्म हे समुदयसच्च म्हणून विभागले आहेत", आणि त्या त्या पद्धतीनुसार, त्या त्या उर्वरित राहिलेले तिन्ही भूमींमधील धर्म दुःखसच्च म्हणून विभागले आहेत, त्याचप्रमाणे येथेही जाणावे. "ही चार सच्च आहेत" हे निगमन (निष्कर्ष) आहे. "हे धम्मचक्क आहे" म्हणजे भगवंतांची चार सच्चच्या आधारे जी स्वतः शोधून काढलेली धम्मदेशना आहे, तेच हे 'धम्मचक्क' होय. Idāni tassā dhammadesanāya dhammacakkabhāvaṃ saccavibhaṅgasuttavasena (ma. ni. 3.371 ādayo) dassetuṃ ‘‘yathāha bhagavā’’tiādi vuttaṃ. Tattha idaṃ dukkhanti idaṃ jātiādivibhāgaṃ saṅkhepato pañcupādānakkhandhasaṅgahaṃ taṇhāvajjaṃ tebhūmakadhammajātaṃ dukkhassa adhiṭṭhānabhāvena dukkhadukkhādibhāvena ca dukkhaṃ ariyasaccanti attho. Meti bhagavā attānaṃ niddisati. Bārāṇasiyanti bārāṇasīnāmakassa nagarassa avidūre. Paccekabuddhaisīnaṃ ākāsato otaraṇaṭṭhānatāya isipatanaṃ. Migānaṃ tattha abhayassa dinnattā migadāyanti ca laddhanāme assame. Uttarati atikkamati, abhibhavatīti vā uttaraṃ, natthi etassa uttaranti anuttaraṃ. Anatisayaṃ appaṭibhāgaṃ vā. Kiñcāpi bhagavato dhammadesanā anekāsu devamanussaparisāsu anekasatakkhattuṃ tesaṃ ariyasaccappaṭivedhasampādanavasena pavattitā, tathāpi sabbapaṭhamaṃ aññāsikoṇḍaññappamukhāya aṭṭhārasaparimāṇāya brahmakoṭiyā catusaccappaṭivedhavibhāvanīyā dhammadesanā, tassā sātisayā dhammacakkasamaññāti ‘‘dhammacakkaṃ pavattita’’nti vuttaṃ. आता, त्या धम्मदेशनेचे धम्मचक्कत्व सच्चविभंगसुत्ताच्या आधारे दाखविण्यासाठी "जसे भगवंतांनी म्हटले आहे" इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, "हे दुःख आहे" म्हणजे जन्म इत्यादी विभागांचे, संक्षेपाने पाच उपादानस्कंधांमध्ये समाविष्ट असणारे, तृष्णा वगळता तिन्ही भूमींमधील उत्पन्न झालेले धर्म, जे दुःखाचे अधिष्ठान असल्यामुळे आणि दुःख-दुःखता इत्यादी भावामुळे 'दुःख आर्यसच्च' आहे, असा अर्थ आहे. 'मे' (माझ्याद्वारे) या पदाने भगवान स्वतःचा निर्देश करतात. 'बाराणसियं' म्हणजे वाराणसी नावाच्या नगराच्या जवळ, प्रत्येकबुद्ध आणि ऋषींचे आकाशातून उतरण्याचे स्थान असल्यामुळे ज्याला 'इसिपतन' (ऋषिपतन) म्हणतात, आणि तेथे हरणांना अभय दिले गेल्यामुळे 'मिगदाय' (मृगदाय) असे नाव मिळालेल्या आश्रमात. जे ओलांडून जाते, अतिक्रमण करते किंवा पराभूत करते ते 'उत्तर' होय; ज्याच्याहून श्रेष्ठ किंवा ज्याला पराभूत करणारे काहीही नाही, ते 'अनुत्तर' (सर्वश्रेष्ठ किंवा अतुलनीय) होय. जरी भगवंतांची धम्मदेशना अनेक देव आणि मनुष्यांच्या परिषदांमध्ये शेकडो वेळा त्यांना आर्यसच्चाचा साक्षात्कार घडवून आणण्यासाठी प्रवर्तित केली गेली असली, तरीही सर्वात प्रथम अञ्ञासिकोण्डञ्ञ प्रमुख असलेल्या अठरा कोटी ब्रह्मांच्या चार सच्चचा साक्षात्कार स्पष्ट करणारी जी धम्मदेशना आहे, त्या धम्मदेशनेलाच 'धम्मचक्क' हे अतिशय श्रेष्ठ नाव मिळाले आहे; म्हणूनच "धम्मचक्क प्रवर्तित केले गेले" असे म्हटले आहे. Tattha satipaṭṭhānādidhammo eva pavattanaṭṭhena cakkanti dhammacakkaṃ, cakkanti vā āṇā. Dhammato anapetattā dhammañca taṃ cakkañcāti dhammacakkaṃ. Dhammena ñāyena cakkantipi dhammacakkaṃ. Yathāha – ‘‘dhammañca pavatteti cakkañcāti dhammacakkaṃ, cakkañca pavatteti dhammañcāti dhammacakkaṃ, dhammena pavattetīti dhammacakka’’ntiādi (paṭi. ma. 2.41-42). Appaṭivattiyanti dhammissarassa bhagavato sammāsambuddhabhāvato dhammacakkassa ca anuttarabhāvato appaṭisedhanīyaṃ. Kena pana appaṭivattiyanti āha ‘‘samaṇena vā’’tiādi. Tattha samaṇenāti pabbajjaṃ upagatena. Brāhmaṇenāti [Pg.58] jātibrāhmaṇena. Paramatthasamaṇabrāhmaṇānañhi paṭilomanacittaṃyeva natthi. Devenāti kāmāvacaradevena. Kenacīti yena kenaci avasiṭṭhapārisajjena. Ettāvatā aṭṭhannampi parisānaṃ anavasesapariyādānaṃ daṭṭhabbaṃ. Lokasminti sattaloke. त्या वचनात, सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) इत्यादी धर्मच प्रवर्तित होण्याच्या (गतिमान असण्याच्या) अर्थाने 'चक्र' असल्यामुळे 'धम्मचक्क' होय; किंवा 'चक्र' म्हणजे आज्ञा (शासन) होय. धम्मापासून विलग न असल्यामुळे ते धम्मही आहे आणि आज्ञाही (चक्रही) आहे, म्हणून 'धम्मचक्क' होय. धम्मयुक्त न्यायाने चक्र असल्यामुळेही 'धम्मचक्क' होय. जसे म्हटले आहे - "धम्माचे प्रवर्तन करतो आणि चक्राचेही प्रवर्तन करतो म्हणून धम्मचक्क; चक्राचे प्रवर्तन करतो आणि धम्माचेही प्रवर्तन करतो म्हणून धम्मचक्क; धम्माने प्रवर्तन करतो म्हणून धम्मचक्क" इत्यादी. 'अप्पटिवत्तियं' (अप्रतिवर्त्य) म्हणजे धम्माचे स्वामी असलेल्या भगवंतांच्या सम्यक्संबुद्धत्वामुळे आणि धम्मचक्काच्या सर्वश्रेष्ठत्वामुळे जे रोखले जाऊ शकत नाही. "पण कोणाद्वारे रोखले जाऊ शकत नाही?" यावर "श्रमणाद्वारे वा" इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, 'श्रमणाद्वारे' म्हणजे प्रव्रज्या घेतलेल्या व्यक्तीद्वारे. 'ब्राह्मणाद्वारे' म्हणजे जन्माने ब्राह्मण असलेल्याद्वारे. कारण परमार्थतः जे श्रमण आणि ब्राह्मण आहेत, त्यांच्या मनात तर विरोध असतच नाही. 'देवाद्वारे' म्हणजे कामावचर देवांद्वारे. 'कोणाहीद्वारे' म्हणजे इतर कोणत्याही उर्वरित परिषदेद्वारे. एवढ्या विधानाने आठही परिषदांचा पूर्णपणे समावेश झाला आहे असे जाणावे. 'लोकस्मिं' म्हणजे सत्त्वलोकात. Tatthāti tissaṃ catusaccadhammadesanāyaṃ. Aparimāṇā padā, aparimāṇā akkharāti uppaṭipāṭivacanaṃ yebhuyyena padasaṅgahitāni akkharānīti dassanatthaṃ. Padā akkharā byañjanāti liṅgavipallāso katoti daṭṭhabbaṃ. Atthassāti catusaccasaṅkhātassa atthassa. Saṅkāsanāti saṅkāsitabbākāro. Esa nayo sesesupi. Atthassāti ca sambandhe sāmivacanaṃ. Itipidanti itīti pakārattho, pi-saddo sampiṇḍanattho, imināpi imināpi pakārena idaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ veditabbanti attho. Tena jātiādibhedena yathāvuttassa dukkhasaccassa anekabhedataṃ taṃdīpakānaṃ akkharapadādīnaṃ vuttappakāraṃ aparimāṇatañca samattheti. “तथ” (त्यात) म्हणजे त्या चार आर्यसत्यांच्या धम्मदेशनेमध्ये. “अपरिमित पदे, अपरिमित अक्षरे” हे व्युत्क्रम वचन (क्रम नसलेले वचन) बहुतांश करून अक्षरे पदांमध्ये समाविष्ट असतात, हे दर्शवण्यासाठी आहे. “पदे, अक्षरे, व्यंजने” यामध्ये लिंगविपर्यास (व्याकरणिक लिंगाचा बदल) केला गेला आहे, असे समजावे. “अत्थस्स” (अर्थाचा) म्हणजे चार आर्यसत्य म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या अर्थाचा. “संकासना” म्हणजे संक्षेपाने दर्शवण्याचा प्रकार. हाच नियम उर्वरित (पकासना इत्यादी) पदांनाही लागू होतो असे समजावे. “अत्थस्स” या पदातील विभक्ती संबंध अर्थातील षष्ठी विभक्ती (सामिवचन) आहे. “इतिपिदं” यामध्ये “इति” हा शब्द प्रकार दर्शवतो आणि “पि” हा शब्द समुच्चय (एकत्रीकरण) दर्शवतो; 'या आणि या प्रकारे हे दुःख आर्यसत्य जाणावे' असा याचा अर्थ आहे. त्याद्वारे, जन्म इत्यादी भेदांमुळे आधी सांगितलेल्या दुःखसत्याचे अनेक प्रकार असणे आणि ते दुःखसत्य प्रकाशित करणाऱ्या अक्षरे, पदे इत्यादींचे पूर्वोक्त प्रकारे अपरिमित असणे सिद्ध होते। Ayaṃ dukkhasamudayoti ayaṃ kāmataṇhādibhedā taṇhāvaṭṭassa mūlabhūtā yathāvuttassa dukkhassa nibbattihetubhāvato dukkhasamudayo. Ayaṃ dukkhanirodhoti ayaṃ sabbasaṅkhatanissaṭā asaṅkhatadhātu yathāvuttassa dukkhassa anuppādanirodhapaccayattā dukkhanirodho. Ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti ayaṃ sammādiṭṭhiādiaṭṭhaṅgasamūho dukkhanirodhasaṅkhātaṃ nibbānaṃ gacchati ārammaṇavasena tadabhimukhībhūtattā paṭipadā ca hoti dukkhanirodhappattiyāti dukkhanirodhagāminī paṭipadā. Itipidanti padassa pana samudayasacce aṭṭhasatataṇhāvicaritehi, nirodhasacce madanimmadanādipariyāyehi, maggasacce sattattiṃsabodhipakkhiyadhammehi attho vibhajitvā veditabbo. Sesaṃ vuttanayameva. “हा दुःखसमुदय आहे” म्हणजे कामतण्हा (कामतृष्णा) इत्यादी भेदांनी युक्त असलेली आणि संसारचक्राचे मूळ असलेली ही तण्हा (तृष्णा), पूर्वोक्त दुःखाच्या उत्पत्तीचे कारण असल्यामुळे “दुःखसमुदय” म्हटली जाते. “हा दुःखनिरोध आहे” म्हणजे सर्व संस्कृत (संस्कारित) धर्मांतून मुक्त असलेली ही असंस्कृत धातू (असंखतधातू), पूर्वोक्त दुःखाच्या अनुत्पाद निरोधाचे (पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या विनाशाचे) कारण असल्यामुळे “दुःखनिरोध” म्हटली जाते. “ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे” म्हणजे सम्यक् दृष्टी इत्यादी आठ अंगांचा हा समूह (अष्टांगिक मार्ग), दुःखनिरोध म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या निर्वाणाकडे आलंबन रूपाने त्याकडे अभिमुख झाल्यामुळे जातो आणि दुःखाच्या निरोधाप्रत पोहोचण्याचा मार्ग (प्रतिपदा) आहे, म्हणून याला “दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा” म्हणतात. परंतु “इतिपिदं” या पदाचा अर्थ समुदयसत्यामध्ये १०८ प्रकारच्या तृष्णा-विचारांच्या आधारे, निरोधसत्यामध्ये मद-मर्दन इत्यादी पर्यायांच्या आधारे आणि मार्गसत्यामध्ये ३७ बोधिपाक्षिक धर्मांच्या आधारे विभागून समजून घेतला पाहिजे. उर्वरित भाग पूर्वोक्त पद्धतीनुसारच समजावा। Evaṃ ‘‘dvādasa padāni sutta’’nti gāthāya sakalassa sāsanassa channaṃ atthapadānaṃ channañca byañjanapadānaṃ vasena yā dvādasapadatā vuttā, tameva ‘‘dhammaṃ vo, bhikkhave, desessāmī’’tiādinā desanāhārassa visayadassanavasena chachakkapariyāyaṃ (ma. ni. 3.420 ādayo) ekadesena uddisitvā dhammacakkappavattanasuttena (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 13; paṭi. ma. 2.30) tadatthassa saṅgahitabhāvadassanamukhena sabbassāpi bhagavato vacanassa catusaccadesanābhāvaṃ tadatthassa ca catusaccabhāvaṃ vibhāvento ‘‘idaṃ dukkhanti [Pg.59] me, bhikkhave, bārāṇasiya’’ntiādinā saccavibhaṅgasuttaṃ (ma. ni. 3.371 ādayo) uddesato dassetvā ‘‘tattha aparimāṇā padā’’tiādinā byañjanatthapadāni vibhajanto dvādasapadabhāvaṃ dīpetvā idāni tesaṃ aññamaññavisayivisayabhāvena sambandhabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘tattha bhagavā akkharehi saṅkāsetī’’tiādi vuttaṃ. अशा प्रकारे, “द्वादस पदानी सुत्तं” या गाथेमध्ये संपूर्ण शासनाच्या (बुद्धशासनाच्या) सहा अर्थपदे आणि सहा व्यंजनपदे यांच्या आधारे जी बारा पदांची अवस्था सांगितली आहे, तिलाच “भिक्खूहो, मी तुम्हांला धम्म उपदेशीन” इत्यादींद्वारे देसनाहाराचा विषय दाखवण्याच्या उद्देशाने 'छछक्क' (सहा षटकांच्या) देशनेला एका अंशाने संक्षेपात सांगून, धम्मचक्कपवत्तन सुत्ताद्वारे त्याच्या अर्थाचा संग्रह दर्शवण्याच्या माध्यमातून, भगवंतांच्या संपूर्ण वचनाचे चतुःसत्य देशना असणे आणि त्याच्या अर्थाचे चार सत्य रूप असणे स्पष्ट करत, “भिक्खूहो, वाराणसीमध्ये माझ्याद्वारे 'हे दुःख आहे'...” इत्यादींद्वारे सच्चविभंग सुत्ताला संक्षेपाने दर्शवून, “त्यात अपरिमित पदे आहेत” इत्यादींद्वारे व्यंजनपदे आणि अर्थपदे यांचे विभाजन करत, त्या बारा पदांच्या अवस्थेला प्रकाशित करून, आता त्यांच्या परस्परांच्या विषय-विषयी भावाच्या संबंधाला दर्शवण्यासाठी “त्यात भगवान अक्षरांद्वारे संक्षेपाने दर्शवतात” इत्यादी म्हटले आहे। Tattha padāvayavaggahaṇamukhena padaggahaṇaṃ, gahite ca pade padatthāvabodho gahitapubbasaṅketassa hoti. Tattha ca padāvayavaggahaṇena viya padaggahaṇassa, padatthāvayavaggahaṇenāpi padatthaggahaṇassa visesādhānaṃ jāyatīti āha – ‘‘akkharehi saṅkāsetī’’ti. Yasmā pana akkharehi saṃkhittena dīpiyamāno attho padapariyosāne vākyassa apariyositattā padeneva pakāsito dīpito hoti, tasmā ‘‘padehi pakāsetī’’ti vuttaṃ. Vākyapariyosāne pana so attho vivarito vivaṭo kato hotīti vuttaṃ ‘‘byañjanehi vivaratī’’ti. Yasmā ca pakārehi vākyabhede kate tadattho vibhatto nāma hoti, tasmā ‘‘ākārehi vibhajatī’’ti vuttaṃ. Tathā vākyāvayavānaṃ paccekaṃ nibbacanavibhāge kate so attho pākaṭo hotīti vuttaṃ ‘‘niruttīhi uttānīkarotī’’ti. Katanibbacanehi vākyāvayavehi vitthāravasena niravasesato desitehi veneyyānaṃ cittaparitosanaṃ buddhinisānañca kataṃ hotīti āha – ‘‘niddesehi paññapetī’’ti. Ettha ca akkharehi eva saṅkāsetīti avadhāraṇaṃ akatvā akkharehi saṅkāsetiyevāti evaṃ avadhāraṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Evañhi sati atthapadānaṃ nānāvākyavisayatāpi siddhā hoti. Tena ekānusandhike sutte chaḷeva atthapadāni, nānānusandhike pana anusandhimhi anusandhimhi cha cha atthapadāni niddhāretabbāni. त्यामध्ये, पदाचा अवयव असलेल्या अक्षराच्या ग्रहणाच्या (समजून घेण्याच्या) माध्यमातून पदाचे ग्रहण होते, आणि पद ग्रहण केले असता, पदाच्या अर्थाचा बोध ज्याने पूर्वी संकेत ग्रहण केला आहे त्याला होतो. आणि त्यामध्ये, पदाच्या अवयवाच्या ग्रहणाने जसे पदाच्या ग्रहणाला विशेष प्राप्त होते, तसेच पदाच्या अर्थाच्या अवयवाच्या ग्रहणाने देखील पदाच्या अर्थाच्या ग्रहणाला विशेष प्राप्त होते, म्हणून म्हटले आहे – “अक्षरांद्वारे संक्षेपाने दर्शवतात”. परंतु ज्या अर्थी अक्षरांद्वारे संक्षेपाने दर्शवलेला अर्थ पदाच्या समाप्तीवर वाक्याची समाप्ती न झाल्यामुळे पदाद्वारेच प्रकाशित व दर्शवलेला होतो, म्हणून “पदांद्वारे प्रकाशित करतात” असे म्हटले आहे. परंतु वाक्याच्या समाप्तीवर तो अर्थ विवृत (स्पष्ट) केला जातो, म्हणून “व्यंजनांद्वारे विवृत करतात” असे म्हटले आहे. आणि ज्या अर्थी प्रकारांद्वारे वाक्याचे विभाजन केले असता त्याचा अर्थ विभागलेला होतो, म्हणून “आकारांद्वारे (प्रकारांद्वारे) विभागतात” असे म्हटले आहे. तसेच, वाक्याच्या अवयवांचे स्वतंत्रपणे निर्वचन (व्युत्पत्ती) आणि विभागणी केली असता तो अर्थ स्पष्ट होतो, म्हणून “निरुक्तींद्वारे (व्युत्पत्तींद्वारे) स्पष्ट करतात” असे म्हटले आहे. केलेल्या निर्वचनांनी युक्त असलेल्या वाक्याच्या अवयवांद्वारे विस्ताराने पूर्णपणे उपदेश केला असता विनेय जनांच्या (शिष्यांच्या) चित्ताचे समाधान आणि बुद्धीची तीक्ष्णता साधली जाते, म्हणून म्हटले आहे – “निर्देशांद्वारे प्रज्ञापित करतात”. आणि येथे, “अक्षरांद्वारेच संक्षेपाने दर्शवतात” अशी मर्यादा न घालता, “अक्षरांद्वारे संक्षेपाने दर्शवतातच” अशी मर्यादा समजावी. असे मानले असता अर्थपदांचे विविध वाक्यांच्या विषयात असणे देखील सिद्ध होते. त्यामुळे, एकाच अनुसंधी (संदर्भ) असलेल्या सुत्तामध्ये सहाच अर्थपदे असतात, परंतु अनेक अनुसंधी असलेल्या सुत्तामध्ये प्रत्येक अनुसंधीमध्ये सहा-सहा अर्थपदे निश्चित केली पाहिजेत। ‘‘Akkharehi ca padehi ca ugghaṭetī’’tiādinā byañjanapadānaṃ kiccasādhanaṃ dasseti. Veneyyattayavinayameva hi tesaṃ byāpāro. Aṭṭhānabhāvato pana saccappaṭivedhassa padaparamo na idha vutto. Neyyaggahaṇeneva vā tassāpi idha gahaṇaṃ sekkhaggahaṇena viya kalyāṇaputhujjanassāti daṭṭhabbaṃ. Akkharehītiādīsu karaṇasādhane karaṇavacanaṃ, na hetumhi. Akkharādīni hi ugghaṭanādiatthāni, na ugghaṭanādiakkharādiatthaṃ. Yadatthā ca kiriyā [Pg.60] so hetu, yathā ‘‘annenavasatī’’ti. Ugghaṭetīti sotāvadhānaṃ katvā samāhitacittānaṃ veneyyānaṃ saṅkāsanavasena akkharehi visesaṃ ādahanto yathā padapariyosāne āsayappaṭibodho hoti, tathā yathādhippetaṃ atthaṃ saṅkhepena katheti uddisatīti attho. Vipañcayatīti yathāuddiṭṭhaṃ atthaṃ niddisati. Vitthāretīti vitthāraṃ karoti, vitthāraṃ katvā ācikkhati vā, paṭiniddisatīti attho. Yasmā cettha ugghaṭetīti uddisanaṃ adhippetaṃ. Uddeso ca desanāya ādi, tasmā vuttaṃ – ‘‘ugghaṭanā ādī’’ti. Tathā vipañcanaṃ niddisanaṃ, vittharaṇaṃ paṭiniddisanaṃ, niddesapaṭiniddesā ca desanāya majjhapariyosānāti. Tena vuttaṃ – ‘‘vipañcanā majjhe, vitthāraṇā pariyosāna’’nti. “अक्षरांद्वारे आणि पदांद्वारे उद्धाटित करतात” इत्यादींद्वारे व्यंजनपदांच्या कार्याची सिद्धी दर्शवली आहे. कारण तीन प्रकारच्या विनेय जनांचे (शिष्यांचे) दमन (विनय) करणे हाच त्यांचा व्यापार (कार्य) आहे. परंतु सत्य-प्रतिवेध (सत्याचा साक्षात्कार) होणे अशक्य असल्यामुळे 'पदपरम' पुद्गलाचा (व्यक्तीचा) येथे उल्लेख केलेला नाही. किंवा 'नेय्य' पुद्गलाच्या ग्रहणानेच त्याचाही येथे समावेश होतो, जसे 'सैख्य' (सेक्ख) पुद्गलाच्या ग्रहणाने कल्याण-पृथग्जनाचा समावेश होतो, असे समजावे. “अक्षरांद्वारे” इत्यादींमध्ये करण साधनात तृतीया विभक्ती आहे, हेतू अर्थात नाही. कारण अक्षरे इत्यादी उद्धाटन (प्रकटीकरण) इत्यादी प्रयोजनासाठी आहेत, उद्धाटन इत्यादी अक्षरे इत्यादींच्या प्रयोजनासाठी नाही. आणि ज्या प्रयोजनासाठी क्रिया केली जाते तो हेतू असतो, जसे “अन्नासाठी राहतो” या उदाहरणात आहे. “उद्धाटित करतो” म्हणजे लक्षपूर्वक ऐकून समाहित चित्त झालेल्या विनेय जनांना संक्षेपाने दर्शवण्याच्या माध्यमातून अक्षरांद्वारे विशेष ज्ञान प्राप्त करून देत, ज्या प्रकारे पदाच्या समाप्तीवर आशयाचा बोध होईल, त्या प्रकारे इच्छित अर्थ संक्षेपाने सांगणे किंवा उद्दिष्ट करणे असा अर्थ आहे. “विपंचित करतो” म्हणजे संक्षेपाने सांगितलेल्या अर्थाचा निर्देश (स्पष्टीकरण) करतो. “विस्तार करतो” म्हणजे विस्तार करतो, किंवा विस्तार करून सांगतो, म्हणजेच प्रतिनिर्देश करतो असा अर्थ आहे. आणि ज्या अर्थी येथे “उद्धाटित करतो” या पदाने उद्देश (संक्षिप्त कथन) अभिप्रेत आहे, आणि उद्देश हा देशनेचा प्रारंभ असतो, म्हणून म्हटले आहे – “उद्धाटन हा प्रारंभ आहे”. तसेच, विपंचन म्हणजे निर्देश, विस्तार म्हणजे प्रतिनिर्देश, आणि निर्देश व प्रतिनिर्देश हे देशनेचे मध्य आणि समाप्ती आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे – “विपंचन हे मध्ये आणि विस्तार हा शेवटी असतो”। Evaṃ ‘‘akkharehi saṅkāsetī’’tiādinā channaṃ byañjanapadānaṃ byāpāraṃ dassetvā idāni atthapadānaṃ byāpāraṃ dassetuṃ ‘‘soyaṃ dhammavinayo’’tiādi vuttaṃ. Tattha sīlādidhammo eva pariyattiatthabhūto veneyyavinayanato dhammavinayo. Ugghaṭīyantoti uddisiyamāno. Tenāti ugghaṭitaññūvinayanena. Vipañcīyantoti niddisiyamāno. Vitthārīyantoti paṭiniddisiyamāno. अशा प्रकारे "अक्षरांद्वारे प्रकाशित करतो" इत्यादींद्वारे सहा व्यंजनपदांचे कार्य दाखवून, आता अर्थपदांचे कार्य दाखवण्यासाठी "तो हा धम्मविनय" इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, शील इत्यादी धर्मच जो परियत्तीचा (प्रवचनाचा) अर्थभूत आहे, विनेय जनांचे (शिष्यांचे) दमन/विनयन करत असल्यामुळे 'धम्मविनय' होय. 'उग्घटीयन्तो' म्हणजे संक्षेपाने दर्शविला जाणारा. 'तेन' म्हणजे उग्घटितञ्ञू (तीव्रबुद्धी) पुद्गलाच्या विनयाने (शिक्षणाने). 'विपञ्चीयन्तो' म्हणजे सविस्तर स्पष्ट केला जाणारा. 'वित्थारीयन्तो' म्हणजे पुन्हा विस्ताराने प्रतिपादन केला जाणारा। 10. Ettāvatā ‘‘dhammaṃ vo, bhikkhave, desessāmī’’ti uddiṭṭhāya pāḷiyā tividhakalyāṇataṃ dassetvā idāni atthabyañjanasampattiṃ dassetuṃ ‘‘cha padāni attho’’tiādi vuttaṃ. Taṃ suviññeyyaṃ. ‘‘Tenāha bhagavā’’tiādinā desanāhārassa visayabhāvena uddiṭṭhaṃ pāḷiṃ nigamanavasena dasseti. Lokuttarantiādi ‘‘kevalaparipuṇṇaṃ parisuddha’’nti padānaṃ atthavivaraṇaṃ. Tattha upaṭṭhitaṃ sabbavisesānanti sabbesaṃ uttarimanussadhammasaṅkhātānaṃ visesānaṃ adhisīlasikkhādivisesānaṃ vā upatiṭṭhanaṭṭhānaṃ. ‘‘Idaṃ nesaṃ padakkanta’’ntiādīnaṃ viya etassa saddasiddhi veditabbā. ‘‘Idaṃ vuccati tathāgatapadaṃ itipī’’tiādīsu idaṃ sikkhattayasaṅgahaṃ sāsanabrahmacariyaṃ tathāgatagandhahatthino paṭipattidesanāgamanehi kilesagahanaṃ ottharitvā gatamaggotipi. Tena gocarabhāvanāsevanāhi nisevitaṃ bhajitantipi. Tassa mahāvajirañāṇasabbaññutaññāṇadantehi ārañjitaṃ tebhūmakadhammānaṃ ārañjanaṭṭhānantipi vuccatīti attho. Ato cetanti yato tathāgatapadādibhāvena vuccati, ato aneneva kāraṇena brahmuno sabbasattuttamassa bhagavato, brahmaṃ vā sabbaseṭṭhaṃ cariyanti paññāyati yāvadeva [Pg.61] manussehi suppakāsitattā yathāvuttappakārehi ñāyati. Tenāha bhagavāti yathāvuttatthaṃ pāḷiṃ nigamanavasena dasseti. १०. एवढ्या मर्यादेपर्यंत "भिक्खूहो, मी तुम्हांला धम्म देशना करीन" या संक्षेपाने दर्शविलेल्या पाळीच्या (वचनाच्या) त्रिविध कल्याणतेला दाखवून, आता अर्थ आणि व्यंजनांच्या संपत्तीला दाखवण्यासाठी "सहा पदे अर्थ आहेत" इत्यादी म्हटले आहे. ते सहज समजण्यासारखे आहे. "त्यामुळे भगवंतांनी म्हटले आहे" इत्यादींद्वारे देसनाहाराचा विषय म्हणून संक्षेपाने दर्शविलेल्या पाळीला निगमन (निष्कर्ष) रूपाने दाखवितात. 'लोकुत्तर' इत्यादी शब्द "केवळपरिपुण्णं परिसुद्धं" (पूर्णपणे परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध) या पदांचे अर्थविवरण आहे. त्या पाळीमध्ये, 'उपट्ठितं सब्बविसेसाने' म्हणजे सर्व उत्तरिमनुस्सधम्म संज्ञक विशेषांचे किंवा अधिशीलशिक्षा इत्यादी विशेषांचे अधिष्ठान (उत्पत्तीचे स्थान) होय. "इदं नेसं पदक्कन्तं" इत्यादींप्रमाणे या 'उपट्ठितं' शब्दाची शब्दसिद्धी (व्याकरणसिद्धी) जाणावी. "याला तथागतपद असेही म्हटले जाते" इत्यादींमध्ये, तीन शिक्षांनी (शील, समाधी, प्रज्ञा) युक्त असलेल्या या शासन-ब्रह्मचर्याला, तथागतरूपी गंधहत्तीच्या प्रतिपत्ती (आचरण) आणि देशना (उपदेश) रूपी गमनाने (चालण्याने) क्लेशरूपी दाट अरण्याला तुडवून पार केलेला मार्ग असेही म्हटले जाते. किंवा त्या तथागतरूपी गंधहत्तीने गोचरभावना आणि सेवाभावना यांच्याद्वारे निरंतर सेवन केलेले (आचरलेले) असेही म्हटले जाते. किंवा त्या तथागतरूपी गंधहत्तीच्या महावज्रज्ञान आणि सर्वज्ञताज्ञान रूपी सुळ्यांनी (दंतांनी) त्रिभूमीय धर्मांना विदीर्ण करण्याचे स्थान असेही म्हटले जाते, असा अर्थ आहे. 'अतो चेतं' म्हणजे ज्या कारणाने तथागतपद इत्यादी रूपाने म्हटले जाते, याच कारणाने सर्व प्राण्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या ब्रह्मस्वरूप भगवंतांचे आचरण, किंवा 'ब्रह्म' म्हणजे सर्वश्रेष्ठ आचरण असे जाणले जाते, कारण ते सर्व देव आणि मनुष्यांद्वारे चांगल्या प्रकारे प्रकाशित केले गेले असल्याने पूर्वोक्त प्रकारांनी जाणले जाते. "त्यामुळे भगवंतांनी म्हटले आहे" या पदाने पूर्वोक्त अर्थाच्या पाळीला निगमन (निष्कर्ष) रूपाने दाखवितात। Anupādāparinibbānatthatāya bhagavato desanāya yāvadeva ariyamaggasampāpanattho desanāhāroti dassetuṃ ‘‘kesaṃ ayaṃ dhammadesanā’’ti pucchitvā ‘‘yogīna’’nti āha. Catusaccakammaṭṭhānabhāvanāya yuttappayuttāti yogino. Te hi imaṃ desanāhāraṃ payojentīti. Idaṃ vacanaṃ desanāhāravibhaṅgassa yathānusandhinā sammā ṭhapitabhāvaṃ dassetuṃ pakaraṇaṃ saṅgāyantehi ṭhapitanti daṭṭhabbaṃ. Tathā hi vuttaṃ ‘‘tenāha āyasmā mahākaccāyano’’ti. Niyuttoti pāḷito assādādipadatthe niddhāretvā yojitoti attho. भगवंतांच्या देशनेचे प्रयोजन अनुपादापरिनिर्वाण (आसक्तीरहित परिनिर्वाण) हे असल्यामुळे, देसनाहार हा केवळ आर्यमार्गाची प्राप्ती करून देण्याच्या प्रयोजनासाठी आहे, हे दाखवण्यासाठी "ही धम्मदेशना कोणासाठी आहे?" असा प्रश्न विचारून "योग्यांसाठी" असे म्हटले आहे. चतुःसत्य कम्मट्ठानाच्या भावनेमध्ये जे नेहमी प्रयत्नशील असतात, त्यांना 'योगी' म्हणतात. कारण ते या देसनाहाराचा प्रयोग करतात. हे वचन देसनाहारविभंगाच्या अनुसंधानानुसार योग्य प्रकारे प्रस्थापित केले गेले आहे, हे दाखवण्यासाठी ग्रंथसंगायना (धम्मसंगती) करणाऱ्या थेरांनी हे प्रस्थापित केले आहे, असे जाणावे. म्हणूनच म्हटले आहे - "त्यामुळे आयुष्यमान महाकच्चायनांनी म्हटले आहे". 'नियुत्तो' म्हणजे पाळीमधून अस्साद (आस्वाद) इत्यादी पदांचे अर्थ निश्चित करून जोडलेला, असा अर्थ आहे। Desanāhāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā. देसनाहारविभंग-वर्णना समाप्त झाली। 2. Vicayahāravibhaṅgavaṇṇanā २. विचयहारविभंग-वर्णना 11. Tattha katamo vicayo hārotiādi vicayahāravibhaṅgo. Tatthāyaṃ apubbapadavaṇṇanā – kiṃ vicinatīti ettha ‘‘vicinatī’’ti etena vicayasaddassa kattuniddesataṃ dasseti. Kinti panatthassa hārassa visayo pucchitoti taṃ tassa visayaṃ dassetuṃ ‘‘padaṃ vicinatī’’tiādi vuttaṃ. Tattha padaṃ vicinatīti ādito paṭṭhāya yāva nigamanā suttassa sabbaṃ padaṃ vicinati. Ayañca vicayo duvidho saddato atthato ca. Tesu ‘‘idaṃ nāmapadaṃ, idaṃ ākhyātapadaṃ, idaṃ upasaggapadaṃ, idaṃ nipātapadaṃ, idaṃ itthiliṅgaṃ, idaṃ purisaliṅgaṃ, idaṃ napuṃsakaliṅgaṃ, idaṃ atītakālaṃ, idaṃ anāgatakālaṃ, idaṃ vattamānakālaṃ, idaṃ kattusādhanaṃ, idaṃ karaṇasādhanaṃ, idaṃ kammasādhanaṃ, idaṃ adhikaraṇasādhanaṃ, idaṃ paccattavacanaṃ, idaṃ upayogavacanaṃ, yāva idaṃ bhummavacanaṃ, idaṃ ekavacanaṃ, idaṃ anekavacana’’nti evamādivibhāgavacanaṃ, ayaṃ saddato padavicayo. So panāyaṃ padavicayo aviparītasabhāvaniruttisallakkhaṇeneva sampajjatīti daṭṭhabbaṃ. Atthato pana vicayo tena tena padena vattabbaatthasaṃvaṇṇanā. Sace pana padaṃ pucchādivasena pavattaṃ, tassa tadatthassa ca pucchādibhāvo vicetabboti imamatthaṃ dassento ‘‘pañhaṃ vicinatī’’tiādimāha. ११. त्यामध्ये "कतम विचय हार" इत्यादी विचयहारविभंग आहे. त्यामध्ये ही अनुक्रमवार पदवर्णना आहे - "काय निवडतो?" (किं विचिनति) या पाठात "विचिनति" या पदाने 'विचय' शब्दाचा कर्ता म्हणून निर्देश दाखविला आहे. "काय" (किं) या पदाने तर या विचयहाराचा विषय विचारला आहे. म्हणून त्याचा तो विषय दाखवण्यासाठी "पदाची निवड करतो" इत्यादी म्हटले आहे. त्या वचनात, "पदाची निवड करतो" म्हणजे सुरुवातीपासून निष्कर्षापर्यंत सुत्तातील सर्व पदांची निवड (विश्लेषण) करतो. आणि ही निवड शब्दाच्या दृष्टीने (सद्दतो) आणि अर्थाच्या दृष्टीने (अत्थतो) अशी दोन प्रकारची आहे. त्या दोन प्रकारांमध्ये, "हे नामपद आहे, हे आख्यातपद (क्रियापद) आहे, हे उपसर्गपद आहे, हे निपातपद आहे, हे स्त्रीलिंग आहे, हे पुल्लिंग आहे, हे नपुंसकलिंग आहे, हे भूतकाळवाचक आहे, हे भविष्यकाळवाचक आहे, हे वर्तमानकाळवाचक आहे, हे कर्तृसाधन आहे, हे करणसाधन आहे, हे कर्मसाधन आहे, हे अधिकरणसाधन आहे, हे प्रथमा विभक्तीचे वचन आहे, हे द्वितीया विभक्तीचे वचन आहे, सप्तमी विभक्तीच्या वचनापर्यंत, हे एकवचन आहे, हे अनेकवचन आहे" अशा प्रकारे विभाग करून सांगणे, हा शब्दाच्या दृष्टीने 'पदविचय' (पदांचे विश्लेषण) होय. आणि हा पदविचय अविकृत (यथार्थ) अशा मागधी भाषेच्या स्वभाव-निरुक्तीच्या लक्षणानेच सिद्ध होतो, असे जाणावे. अर्थाच्या दृष्टीने विचय म्हणजे त्या त्या पदाने सांगायच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण करणे होय. जर पद प्रश्न इत्यादींच्या रूपाने प्रवृत्त झाले असेल, तर त्याचे आणि त्याच्या अर्थाचे प्रश्नरूपत्व इत्यादी तपासावे, हा अर्थ दाखवण्यासाठी "प्रश्नाची निवड करतो" इत्यादी म्हटले आहे। Yasmā [Pg.62] ca sabbo desanāhāro vicayahārassa visayo suttassa vicayoti katvā, tasmā vuttaṃ – ‘‘assādaṃ vicinatī’’tiādi. Yasmā pana anugītīti ettha anurūpā gīti anugītīti ayampi attho icchito, tasmā viciyamānassa suttapadassa anurūpato suttantarapadānipi atthuddhāravasena vā paduddhāravasena vā ānetvā vicetabbānīti dassento ‘‘sabbe nava suttante vicinatī’’ti āha. Nava suttanteti suttageyyādike nava sutte, yathāsambhavatoti adhippāyo. Ayaṃ vicayahārassa padatthaniddeso. और ज्या कारणाने संपूर्ण देसनाहार हा विचयहाराचा विषय आहे, कारण तो सुत्ताचा विचय (शोध/निवड) करतो, म्हणूनच म्हटले आहे - "आस्वादाची निवड करतो" इत्यादी. परंतु ज्या कारणाने 'अनुगीती' या पदात "अनुरूप गायन (कथन) ते अनुगीती" हा देखील अर्थ अभिप्रेत आहे, म्हणून निवडल्या जाणाऱ्या सुत्तपदाच्या अनुरूपतेने इतर सुत्तांमधील पदे देखील अर्थ उद्धृत करण्याच्या दृष्टीने किंवा पद उद्धृत करण्याच्या दृष्टीने आणून तपासावीत, हे दाखवण्यासाठी "सर्व नऊ सुत्तांची निवड करतो" असे म्हटले आहे. 'नऊ सुत्त' म्हणजे सुत्त, गेय्य इत्यादी नऊ अंगांचे सुत्त, यथासंभव (योग्यतेनुसार) निवडतो, असा अभिप्राय आहे. हा विचयहाराचा पद-अर्थ निर्देश आहे। Evaṃ niddesavāre vicayahāro saṅkhepato niddiṭṭhoti taṃ vibhāgena niddisitvā paṭiniddesavasena vibhajanto yasmā padavicayo suttassa anupadaṃ pavattetabbatāya atibhāriko na sukaro cāti taṃ anāmasitvā pañhavissajjanavicaye tāva dassento ‘‘yathā kiṃ bhave’’tiādimāha. Tattha yathā kiṃ bhaveti yena pakārena so vicayo pavattetabbo, taṃ pakārajātaṃ kiṃ bhave, kīdisaṃ bhaveyyāti attho. ‘‘Yathā kiṃ bhaveyyā’’tipi pāṭho. Puna yathāti nipātamattaṃ. Āyasmāti piyavacanaṃ ajitoti bāvarībrāhmaṇassa paricārakabhūtānaṃ soḷasannaṃ aññataro. Pārāyaneti pāraṃ vuccati nibbānaṃ, tassa adhigamūpāyadesanattā kiñcāpi sabbaṃ bhagavato vacanaṃ ‘‘pārāyana’’nti vattabbataṃ arahati, saṅgītikārehi pana vatthugāthānugītigāthādīhi saddhiṃ ajitasuttādīnaṃ (su. ni. 1038 ādayo; cūḷani. ajitamāṇavapucchā 57 ādayo, ajitamāṇavapucchāniddesa 1 ādayo) soḷasannaṃ suttānaṃ idaṃ nāmaṃ katanti tesaññeva pārāyanasamaññāti āha ‘‘pārāyane’’ti. Keci ‘‘pārāyaniko’’ti paṭhanti. Te kira tāpasapabbajjūpagamanato pubbe pārāyanaṃ adhīyantā vicariṃsu. Tasmā ayampi pārāyanaṃ vattetīti pārāyanikoti vutto. Pucchatīti kasmā vuttaṃ, nanu pucchānibbattattā atītāti? Saccametaṃ, pucchanākāraṃ pana buddhiyaṃ viparivattamānaṃ katvā evamāha. अशा प्रकारे निर्देशवारामध्ये 'विचयहार' संक्षेपाने (थोडक्यात) दर्शविला आहे. म्हणून, त्याचे सविस्तर वर्गीकरण करून, प्रतिनिर्देशाच्या द्वारे विभागणी करू इच्छिणारे (आचार्य कच्चायन), सूत्राच्या प्रत्येक पदाचे विश्लेषण (पदविचय) करणे अत्यंत कठीण आणि सोपे नसल्यामुळे, त्या पदविचयचा उल्लेख न करता, प्रथम प्रश्न-उत्तर विश्लेषणाचे (प्रश्नविसर्जनविचय) दर्शन घडवण्यासाठी "यथा किं भवे" (कशा प्रकारे असावे) इत्यादी म्हणाले. तेथे "यथा किं भवे" म्हणजे ज्या प्रकारे तो विचय (विश्लेषण) प्रवृत्त केला पाहिजे, तो प्रकार कसा असावा, कोणत्या स्वरूपाचा असावा, असा अर्थ आहे. "यथा किं भवेय्या" असाही पाठ आहे. पुन्हा, "यथा" हे केवळ निपात आहे. "आयुष्मान्" हा प्रिय शब्द (आदरयुक्त शब्द) आहे. "अजित" हा बावरी ब्राह्मणाच्या सोळा शिष्यांपैकी एक आहे. "पारायने" यामध्ये 'पार' म्हणजे निर्वाण म्हटले जाते. त्या निर्वाणाच्या प्राप्तीचा उपाय सांगणारी देशना असल्यामुळे, जरी भगवंतांचे सर्वच वचन "पारायण" म्हणण्यास योग्य आहे, तरीही संगीतिकारांनी (धम्मसंगीती करणाऱ्या थेरांनी) वत्थुगाथा, अनुगीतीगाथा इत्यादींसह अजित सूत्रादी सोळा सूत्रांना हे नाव दिले आहे; म्हणून केवळ त्यांनाच 'पारायण' ही संज्ञा प्राप्त झाली आहे, म्हणूनच "पारायने" असे म्हटले आहे. काही जण "पारायनिको" असा पाठ वाचतात. ते तापस प्रव्रज्या ग्रहण करण्यापूर्वी पारायणाचा (निर्वाणगामी मार्गाचा) अभ्यास करत फिरत असत असे म्हणतात. म्हणून हा (अजित) देखील पारायणाचे आचरण करतो, म्हणून त्याला "पारायनिक" म्हटले आहे. "विचारतो" (पुच्छति) असे का म्हटले आहे? प्रश्न विचारण्याची क्रिया तर आधीच पूर्ण झाल्यामुळे ती भूतकाळातील नाही का? हे सत्य आहे, परंतु प्रश्न विचारण्याचा तो प्रकार आपल्या बुद्धीमध्ये फिरत (विद्यमान) ठेवून त्यांनी असे म्हटले आहे. Pucchā ca nāmesā adiṭṭhajotanāpucchā diṭṭhasaṃsandanā vimaticchedanā anumatipucchā kathetukamyatāpucchā ekaṃsabyākaraṇīyā vibhajjabyākaraṇīyā paṭipucchābyākaraṇīyā ṭhapanīyā dhammādhiṭṭhānā sattādhiṭṭhānāti anekavidhā. Tasmā ‘‘kimayaṃ pucchā adiṭṭhajotanā’’tiādinā yathāsambhavaṃ pucchā vicetabbā. Yathā cettha pucchāvibhāgo, evaṃ vissajjanavibhāgopi [Pg.63] vissajjanavicaye yathāsambhavaṃ vattabbo. Pucchāsabhāgena hi vissajjananti. Idha pana vimaticchedanaṃ sattādhiṭṭhānaṃ pucchaṃ udāharitvā tattha vicayanākāraṃ dassetuṃ ‘‘kenassu nivuto loko’’tiādimāha. आणि हा प्रश्न (पुच्छा) अनेक प्रकारचा असतो, जसे की: अदिट्ठजोतनापुच्छा (न पाहिलेले स्पष्ट करणारा प्रश्न), दिट्ठसंसंदना (पाहिलेल्याची पडताळणी करणारा), विमतिच्छेदना (शंकेचे निरसन करणारा), अनुमतिपुच्छा (संमती मिळवणारा), कथेतुकाम्यतापुच्छा (सांगण्याची इच्छा असलेला), एकंसब्याकरणीया (निश्चितपणे उत्तर देण्याजोगा), विभज्जव्याकरणीया (विभाजन करून उत्तर देण्याजोगा), पटिपुच्छाब्याकरणीया (प्रतिप्रश्न करून उत्तर देण्याजोगा), ठपनीया (बाजूला ठेवून देण्याजोगा), धम्माधिट्ठाना (धर्माधिष्ठित) आणि सत्ताधिट्ठाना (सत्त्वाधिष्ठित). म्हणून, "हा प्रश्न अदिट्ठजोतना आहे काय?" इत्यादी प्रकारे योग्यतेनुसार प्रश्नाचे विश्लेषण केले पाहिजे. आणि ज्याप्रमाणे येथे प्रश्नाचे वर्गीकरण सांगितले जाते, त्याचप्रमाणे उत्तराच्या विश्लेषणात (विसर्जनविचय) उत्तराचे वर्गीकरण देखील योग्यतेनुसार सांगितले पाहिजे. कारण प्रश्न आणि उत्तर हे समान स्वभावाचे (अनुरूप) असतात. परंतु येथे शंकेचे निरसन करणारा आणि सत्त्वाधिष्ठित प्रश्न उदाहरणादाखल देऊन, त्यातील विश्लेषणाचा प्रकार दर्शवण्यासाठी "के नस्सु निवुतो लोको" (हा लोक कशाने झाकलेला आहे?) इत्यादी म्हटले आहे. Tattha kenāti kattari karaṇavacanaṃ. Sūti nipātamattaṃ, sūti vā saṃsaye nipāto, tenassa pañhassa vimaticchedanapucchābhāvaṃ dasseti. Nivutoti paṭicchādito. Lokoti sattaloko. Iccāyasmā ajitoti saṅgītikārakavacanaṃ. Nappakāsatīti na paññāyati. Kissābhilepanaṃ brūsīti kiṃ assa lokassa abhilepanaṃ vadasi. ‘‘Kiṃ svābhilepana’’ntipi pāṭho, tassa kiṃ su abhilepananti padavibhāgo. तेथे "केन" (कशाने) हे कर्त्याच्या अर्थात करण विभक्तीचे रूप आहे. "स्सु" (सु) हे केवळ निपात आहे, किंवा "सु" हे संशयाच्या अर्थातील निपात आहे. त्याद्वारे या प्रश्नाचे शंका-निरसन करणारे स्वरूप (विमतिच्छेदनपुच्छाभाव) दर्शविले जाते. "निवुतो" म्हणजे आच्छादित (झाकलेला). "लोको" म्हणजे सत्त्वलोक (प्राणीमात्र). "इच्चायस्मा अजितो" (असे आयुष्मान् अजित म्हणाले) हे संगीतिकारांचे वचन आहे. "नप्पकासति" म्हणजे स्पष्ट दिसत नाही (प्रकट होत नाही). "किस्साभिलेपनं ब्रूसी" म्हणजे या लोकाचा लेप (कशाने लिप्त आहे) आपण काय सांगता? "किं स्वाभिलेपनं" असाही पाठ आहे, त्याची पदविभागणी "किं सु अभिलेपनं" अशी करावी. Padānīti pajjati etehi atthoti padāni, vākyāni. Pucchitānīti pucchābhāvena vuttānīti attho. Eko pañhoti yadipi cattāri padāni pucchanavasena vuttāni, ñātuṃ icchito pana attho eko evāti ‘‘eko pañho’’ti vuttaṃ. Tattha kāraṇamāha ‘‘ekavatthupariggahā’’ti. Idaṃ vuttaṃ hoti – kiñcāpi nivāraṇaappakāsanaabhilepanamahābhayasaṅkhātā pucchāya gahitā cattāro ete atthā, te panekaṃ lokaṃ patiguṇabhūtā, loko padhānabhāvena gahitoti tabbasena ekovāyaṃ pañhoti. Tenevāha ‘‘lokādhiṭṭhāna’’ntiādi. Ko pana so lokoti? Āha ‘‘loko tividho’’tiādi. "पदानि" म्हणजे ज्यांच्याद्वारे अर्थ समजतो ती पदे, म्हणजेच वाक्ये. "पुच्छितानि" म्हणजे प्रश्नाच्या रूपाने विचारलेली, असा अर्थ आहे. "एको पञ्हो" (एकच प्रश्न) म्हणजे जरी विचारण्याच्या दृष्टीने चार पदे (वाक्ये) म्हटली गेली असली, तरी जाणून घेण्याची इच्छा असलेला अर्थ एकच असल्यामुळे "एकच प्रश्न" असे म्हटले आहे. तेथे कारण सांगितले आहे - "एकवत्थुपरिग्गहा" (एकाच वस्तूचा स्वीकार केल्यामुळे). याचा अर्थ असा आहे - जरी प्रश्नामध्ये आवरण (निवारण), अप्रकाशन, लेप (अभिलेपन) आणि मोठे भय (महाभय) असे चार अर्थ घेतले गेले असले, तरी ते अर्थ एकाच लोकाच्या संदर्भात गौण (गुणभूत) आहेत, आणि 'लोक' हा मुख्य (प्रधान) रूपाने घेतला गेला आहे. म्हणून त्याच्या आधारे हा प्रश्न एकच ठरतो. म्हणूनच "लोकाधिट्ठानं" (लोकाधिष्ठित) इत्यादी म्हटले आहे. तो लोक कोणता आहे? यावर "लोको तिविधो" (लोक तीन प्रकारचा आहे) इत्यादी म्हटले आहे. Tattha rāgādikilesabahulatāya kāmāvacarasattā kilesaloko. Jhānābhiññāparibuddhiyā rūpāvacarasattā bhavaloko. Āneñjasamādhibahulatāya visadindriyattā arūpāvacarasattā indriyaloko. Atha vā kilissanaṃ kileso, vipākadukkhanti attho. Tasmā dukkhabahulatāya apāyesu sattā kilesaloko. Tadaññe sattā sampattibhavabhāvato bhavaloko. Tattha ye vimuttiparipācakehi indriyehi samannāgatā sattā, so indriyalokoti veditabbaṃ. Pariyāpannadhammavasena lokasamaññāti ariyapuggalā idha na saṅgayhanti. त्यामध्ये, राग इत्यादी क्लेशांच्या बहुलतेमुळे कामावचर प्राणी हे 'क्लेशलोक' (किलेसलोक) आहेत. ध्यान आणि अभिज्ञा यांच्या विकासामुळे रूपावचर प्राणी हे 'भवलोक' आहेत. आनिंज्य (अचल) समाधीच्या बहुलतेमुळे आणि शुद्ध इंद्रिये असल्यामुळे अरूपावचर प्राणी हे 'इंद्रियलोक' (इन्द्रियलोक) आहेत. अथवा, क्लेश म्हणजे मलीन होणे, आणि त्याचा अर्थ विपाकदुःख असा आहे. म्हणून, दुःखाच्या बहुलतेमुळे अपाय (दुर्गती) मध्ये उत्पन्न झालेले प्राणी हे 'क्लेशलोक' आहेत. त्यांच्याव्यतिरिक्त इतर प्राणी हे समृद्धीयुक्त भव (अस्तित्व) असल्यामुळे 'भवलोक' आहेत. त्यामध्ये, जे प्राणी विमुक्तीला परिपक्व करणाऱ्या इंद्रियांनी युक्त आहेत, त्यांना 'इंद्रियलोक' समजावे. संसारी (परियापन्न) धर्माच्या आधारे 'लोक' ही संज्ञा असल्यामुळे, येथे आर्य पुद्गलांचा (अरिथपुग्गल) समावेश केला जात नाही. Avijjāya nivuto lokoti caturaṅgasamannāgatena andhakārena viya rathaghaṭādidhammasabhāvappaṭicchādanalakkhaṇāya avijjāya nivuto paṭicchādito [Pg.64] loko. Vivicchāti vicikicchāhetu. ‘‘Vivicchā macchariya’’nti saṅgahe vuttaṃ. Pamādāti pamādahetu. Jappābhilepananti jappā taṇhā assa lokassa makkaṭālepo viya makkaṭassa abhilepanaṃ silesoti brūmi. Dukkhanti jātiādikaṃ vaṭṭadukkhanti ayaṃ padattho. Sesaṃ pāḷiyā eva viññāyati. Imāni cattāri padāni pucchāgāthāyaṃ vuttāni ‘‘imehī’’ti vissajjanagāthāyaṃ vuttehi imehi catūhi padehi vissajjitāni. Kathanti āha ‘‘paṭhama’’ntiādiṃ. Tena yathākkamaṃ pucchāvissajjanāni veditabbānīti dasseti. "अविज्जाय निवुतो लोको" (अविद्येने जग झाकलेले आहे) म्हणजे ज्याप्रमाणे चार अंगांनी युक्त असलेल्या अंधाराने रथ, घट इत्यादी झाकले जातात, त्याचप्रमाणे धर्माचा स्वभाव झाकण्याचे लक्षण असलेल्या अविद्येने हा सत्त्वलोक आच्छादित (झाकलेला) आहे. "विविच्छा" म्हणजे विचिकित्सेच्या (शंकेच्या) कारणामुळे होणारे. संग्रहात "विविच्छा म्हणजे मत्सर (मच्छरिय)" असे म्हटले आहे. "पमादा" म्हणजे प्रमादामुळे (बेसावधपणामुळे). "जप्पाभिलेपनं" म्हणजे 'जप्पा' म्हणजे तृष्णा. ज्याप्रमाणे माकडाला पकडण्याचा डिंक (मक्कटलेप) माकडाला चिकटतो, त्याप्रमाणे ती या सत्त्वलोकाला चिकटणारी (लिप्त करणारी) आहे, असे मी सांगतो. "दुःखं" म्हणजे जन्म इत्यादी संसारदुःख (वट्टदुःख), असा या पदाचा अर्थ आहे. उर्वरित भाग पाळीवरूनच (पालिवचनावरूनच) समजतो. प्रश्नगाथेमध्ये विचारलेली ही चार पदे, विसर्जनगाथेमध्ये (उत्तराच्या गाथेत) "इमेहि" (यांच्याद्वारे) असे म्हणून या चार पदांद्वारे सोडविली (उत्तरित केली) आहेत. कसे? यावर "पठमं" (पहिले) इत्यादी म्हटले आहे. त्याद्वारे अनुक्रमे प्रश्न आणि उत्तरे समजून घ्यावीत, हे दर्शविले आहे. Idāni taṃ yathākkamaṃ pucchaṃ vissajjanañca sarūpato dassetuṃ gāthāya ca atthaṃ vivarituṃ ‘‘kenassū’’tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘nīvaraṇehī’’ti padena vuttamevatthaṃ pākaṭaṃ katvā dassetuṃ ‘‘avijjānīvaraṇā hi sabbe sattā’’tiādi vuttaṃ. Ettha ca ‘‘yathāhā’’tiādinā suttantaradassanena imasmiṃ pañhavissajjanavicaye anugītivicayaṃ dassetīti daṭṭhabbaṃ. Tattha pariyāyatoti kāraṇato. Nīvaraṇasaṅkhātānaṃ kāmacchandādīnampi kāraṇabhāvato paṭicchādanabhāvato ca ekaṃyeva nīvaraṇaṃ vadāmi, na pana aññesaṃ nīvaraṇasabhāvānaṃ abhāvāti attho. Yathā ca avijjāya sati nīvaraṇānaṃ bhāvo, evaṃ avijjāya asati na santi nīvaraṇānīti dassetuṃ ‘‘sabbaso’’tiādi vuttaṃ. आता तो प्रश्न आणि उत्तर अनुक्रमे प्रत्यक्ष रूपाने दर्शवण्यासाठी आणि गाथेचा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी "के नस्सु" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे "नीवरणेहि" (नीवरणांनी) या पदाने सांगितलेलाच अर्थ स्पष्ट करून दाखवण्यासाठी "अविज्जा नीवरणा हि सब्बे सत्ता" (सर्व प्राणी अविद्येच्या आवरणाने युक्त आहेत) इत्यादी म्हटले आहे. आणि येथे "यथाह" (जसे म्हटले आहे) इत्यादींद्वारे दुसऱ्या सूत्राचा संदर्भ देऊन, या प्रश्न-उत्तर विश्लेषणात अनुगीतीचे विश्लेषण (अनुगीतिविचय) दर्शविले आहे, असे समजावे. तेथे "पर्यायाने" (परियायतो) म्हणजे कारणाने. नीवरण म्हटल्या जाणाऱ्या कामच्छंद इत्यादींचे देखील कारण असल्यामुळे आणि आच्छादित करण्याच्या स्वभावामुळे मी केवळ अविद्येलाच 'नीवरण' म्हणतो, परंतु इतर नीवरण स्वभावाच्या धर्मांचा अभाव असल्यामुळे नव्हे, असा अर्थ आहे. आणि ज्याप्रमाणे अविद्या असताना नीवरणांचे अस्तित्व असते, त्याचप्रमाणे अविद्या नसताना नीवरणे नसतात, हे दर्शवण्यासाठी "सब्बसो" (सर्व प्रकारे) इत्यादी म्हटले आहे. Tenāti ‘‘avijjāya nivuto loko’’ti padena. Paṭhamassa padassāti ‘‘kenassu nivuto loko’’ti padassa. Yuttāti yojitā, anurūpāti vā attho. Etena pucchānurūpatā vissajjanassa dassitāti pubbāparavicayo vuttoti veditabbaṃ. ‘‘Yo puggalo nīvaraṇehi nivuto’’tiādinā vivicchāpamādānaṃ avijjāya paccayabhāvaṃ dasseti. Nivuto eva hi nappakāsati. Vivicchāti vicikicchā. Tenevāha – ‘‘vivicchā nāma vuccati vicikicchā’’ti. Tatrāyaṃ padasiddhi – yathā micchādiṭṭhisammādiṭṭhiyo ‘‘niccaṃ anicca’’ntiādinā ekaṃsaggāhabhāvena pavattanti, na evamayaṃ. Ayaṃ pana anekaṃsaggāhabhāvato ‘‘niccaṃ nu kho aniccaṃ nu kho’’tiādinā vividhaṃ viruddhaṃ vā icchati esatīti vivicchāti. ‘‘So vicikicchanto’’tiādinā appakāsanassa vivicchāpamādānaṃ kāraṇabhāvaṃ vivarati. Sukke dhamme na uppādiyatīti na samādāya vattati. Nappakāsantīti te attano santāne anuppādiyamānā kusalā dhammā taṃ puggalaṃ pakāsaṃ [Pg.65] loke abhiññātaṃ na karontīti attho. Abhilimpatīti makkaṭālepo viya makkaṭaṃ dārusilādīsu purisaṃ rūpādivisaye allīyāpetīti attho. Āsattibahulassāti āsaṅgabahulassa. Evaṃ abhijappāti karitvāti evaṃ pariyuṭṭhānaṭṭhāyinīti iminā kāraṇena. Tatthāti tāya taṇhāya. Loko abhilitto silesena makkhito viya hotīti attho. "तेन" या पदाने "अविज्जेने (अविद्येने) जग झाकलेले आहे" या पदाचा अर्थ स्पष्ट होतो. पहिल्या पदाचे म्हणजे "कशाने जग झाकलेले आहे" या पदाचे. "युत्ता" म्हणजे जोडलेले किंवा अनुरूप असा अर्थ आहे. यावरून उत्तराची प्रश्नाशी असलेली अनुरूपता दर्शविली आहे, म्हणून हा पूर्वापर विचार (आधीच्या व नंतरच्या संबंधाचा विचार) सांगितला आहे असे जाणावे. "जो मनुष्य नीवरणांनी झाकलेला आहे" इत्यादी पाठाने संशय (विविच्छा) आणि प्रमाद यांचे अविद्येवरील अवलंबित्व (कारणत्व) दर्शविले आहे. कारण, जो झाकलेला असतो तोच प्रकाशित होत नाही. "विविच्छा" म्हणजे विचिकित्सा (संशय). म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – "विविच्छा म्हणजेच विचिकित्सा म्हटली जाते." तेथे शब्दाची व्युत्पत्ती अशी आहे – ज्याप्रमाणे मिथ्यादृष्टी आणि सम्यक् दृष्टी "नित्य आहे, अनित्य आहे" इत्यादी प्रकारे एकांताने (निश्चितपणे) ग्रहण करण्याच्या भावाने प्रवृत्त होतात, त्याप्रमाणे ही (विचिकित्सा) प्रवृत्त होत नाही. परंतु ही विचिकित्सा अनिश्चितपणे ग्रहण करण्याच्या भावामुळे "नित्य आहे काय? की अनित्य आहे काय?" इत्यादी प्रकारे विविध किंवा विरुद्ध गोष्टींची इच्छा करते, शोध करते, म्हणून तिला "विविच्छा" म्हणतात. "तो विचिकित्सा (संशय) करत असताना" इत्यादी पाठाने अप्रकटतेचे कारण विविच्छा आणि प्रमाद असल्याचे स्पष्ट केले आहे. "शुक्ल (कुशल) धर्म उत्पन्न करत नाही" म्हणजे तो समादान करून (स्वीकारून) आचरण करत नाही. "प्रकाशित होत नाहीत" म्हणजे ते स्वतःच्या चित्तसंततीमध्ये उत्पन्न न झालेले कुशल धर्म त्या व्यक्तीला जगात प्रसिद्ध किंवा ज्ञात करत नाहीत, असा अर्थ आहे. "लिप्त करते" म्हणजे ज्याप्रमाणे मर्कटलेप (माकडाला पकडण्याचा डिंक) माकडाला लाकूड, दगड इत्यादींवर चिकटवून ठेवतो, त्याप्रमाणे मनुष्याला रूप इत्यादी विषयांमध्ये चिकटवून ठेवतो, असा अर्थ आहे. "आसक्तिबहुल" म्हणजे अत्यंत आसक्त असलेल्याचे. "अशी अभिजप्पा (तृष्णा) करून" म्हणजे अशा प्रकारे पर्यवस्थान (चित्तावर ताबा मिळवून) राहणारी आहे, या कारणाने. "तेथे" म्हणजे त्या तृष्णेने. जग लिप्त झालेले आहे, जणू काही डिंकाने माखल्यासारखे होते, असा अर्थ आहे. Bhāyati etasmāti bhayaṃ. Mahantaṃ bhayaṃ mahabbhayaṃ. Tenevāha – ‘‘dukkhamassa mahabbhaya’’nti. Dukkhaṃ domanassanti dukkhameva vibhattanti sabbaṃ dukkhaṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘tisso dukkhatā’’tiādi vuttaṃ. Odhasoti kadāci attūpakkamamūlāya kadāci parūpakkamamūlāyātiādinā vibhāgena dukkhadukkhatāya muccanakā visesena rūpāvacarā. Tathāti odhaso kadāci karahacīti evaṃ ākaḍḍhati. Vipariṇāmadukkhatāya muccanakā upekkhāsamāpattibahulā visesena arūpāvacarasattā. Appābādhāti padaṃ dukkhadukkhatāya muccanassa kāraṇavacanaṃ. Dīghāyukāti vipariṇāmadukkhatāya. Arūpadevā hi loke visesato dīghāyukāti. Idañca muccanamaccantikaṃ. Yasmā ca dukkhā vedanāpi saṅkhatattā aniccatādisaṅkhāradukkhasabhāvā eva, tasmā yato muccanamaccantikaṃ, taṃ anavasesapariyādānavasena saṅgaṇhitvā dassetuṃ ‘‘saṅkhāradukkhatāya panā’’tiādimāha. ज्याच्यापासून भीती वाटते ते 'भय' होय. मोठे भय म्हणजे 'महाभय'. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – "दुःख हे त्याचे महाभय आहे." 'दुःख' आणि 'दोमनस्स' (दौर्मनस्य) या पदांनी दुःखाचेच विभाजन केले आहे, म्हणून सर्व दुःखाचे विभाजन करून दर्शविण्यासाठी "तीन दुःखता" इत्यादी म्हटले आहे. "ओधसो" म्हणजे कधी स्वतःच्या उपक्रमामुळे (प्रयत्नामुळे) होणाऱ्या दुःखापासून, तर कधी दुसऱ्याच्या उपक्रमामुळे होणाऱ्या दुःखापासून, अशा विभागाने दुःख-दुःखतेपासून मुक्त होणारे विशेषतः रूपावचर (रूपलोकातील प्राणी) आहेत. "तथा" या पदाने मर्यादितपणे किंवा कधी केव्हातरी (एखाद्या भवात) मुक्त होतो, असा अर्थ काढला जातो. विपरिणाम-दुःखतेपासून (बदलाच्या दुःखापासून) मुक्त होणारे उपेक्षा-समापत्तीमध्ये बहुतांश काळ घालवणारे आहेत. उपेक्षा-समापत्तीमध्ये बहुतांश काळ घालवणारे विपरिणाम-दुःखतेपासून मुक्त होतात. विशेषतः अरूपावचर प्राणी विपरिणाम-दुःखतेपासून मुक्त होतात. "अप्पाबाधा" (अल्प आजारपण) हे पद दुःख-दुःखतेपासून मुक्त होण्याचे कारण दर्शवणारे वचन आहे. "दीघायुका" (दीर्घायुषी) हे पद विपरिणाम-दुःखतेपासून मुक्त होण्याचे कारण दर्शवणारे वचन आहे. कारण की, अरूपलोकातील देव जगात विशेषतः दीर्घायुषी असतात, म्हणून. आणि हे मुक्त होणे अत्यंतिक (पूर्णपणे मुक्त होणे) असते. आणि ज्या कारणाने दुःखद वेदना देखील संस्कृत (संस्कारित) असल्यामुळे अनित्यता इत्यादी संखार-दुःख (संस्कार-दुःख) स्वभावाच्याच असतात, म्हणून ज्या संसारदुःखातून (वट्टदुःखातून) मुक्त होणे अत्यंतिक असते, त्या संसारदुःखाला निरवशेषपणे संपवण्याच्या क्षमतेने समाविष्ट करून दर्शविण्यासाठी "परंतु संखार-दुःखतेमुळे" इत्यादी म्हटले आहे. Tattha upādiyatīti upādi, vipākakkhandhā kaṭattā ca rūpaṃ. Upādissa sesaṃ upādisesaṃ, taṃ natthi etissāti anupādisesā, nibbānadhātu, tāya anupādisesāya nibbānadhātuyā, itthambhūtalakkhaṇe cāyaṃ karaṇaniddeso. Nibbānadhātūti ca nibbāyanamattaṃ. Tasmāti yasmā sakalalokabyāpinī sabbasaṅgāhinī ca saṅkhāradukkhatā, tasmā. Lokassāti sambandhe sāmivacanaṃ. Tena ‘‘dukkhamassā’’ti padassa atthaṃ dasseti. Evamettha lokassa nīvaraṇādīni ajānantena, samayantaraparicayena vā tattha saṃsayapakkhandena ekaṃseneva byākātabbattā sattādhiṭṭhānā pucchā katā, sā ca ajānanassa, saṃsayassa vā nīvaraṇādivisayatāya catubbidhā. Pāḷiyaṃ pana nīvaraṇādīnaṃ loko ādhārabhāvena gāthāyaṃ vuttoti eko pañhoti dassitanti. Ayamettha pucchāvicayo. Vissajjanavicayopi adiṭṭhajotinī vissajjanā vimaticchedinī cātiādinā pucchāvicaye vuttanayānusārena veditabbo. तेथे वचनातील अवयवाचा अर्थ असा जाणावा – कर्म आणि क्लेशांद्वारे जे ग्रहण केले जाते (उपादान केले जाते) म्हणून ते 'उपादि' होय, जे विपाक नामस्कंध आणि कतत्ता-रूप (कर्मज रूप) आहे. उपादीचा उर्वरित भाग म्हणजे 'उपादिसेस' (उपाधिशेष) होय. ज्या निर्वाणधातूमध्ये तो उपाधिशेष नाही, म्हणून तिला 'अनुपादिसेसा' (अनुपाधिशेष निर्वाणधातू) म्हणतात. अनुपाधिशेष असलेल्या त्या निर्वाणधातूने, हे पद इत्थंभूतलक्षण (विशिष्ट अवस्था दर्शवणे) या अर्थी करण विभक्तीचा निर्देश आहे. 'निर्वाणधातू' म्हणजे केवळ शांत होणे (निभ्बापन मात्र). "त्यामुळे" म्हणजे ज्या कारणाने संखार-दुःखता (संस्कार-दुःखता) संपूर्ण जगात पसरलेली आहे आणि सर्व दुःखांना सामावून घेणारी आहे, म्हणून. 'लोकस्स' (जगाचे) या पदात षष्ठी विभक्ती संबंध दर्शवण्यासाठी आहे. त्याने "dukkhamassā" या पदाचा अर्थ दर्शविला आहे. अशा प्रकारे, या गाथेत जगाचे नीवरण इत्यादी न जाणल्यामुळे किंवा इतर दर्शनांच्या परिचयामुळे त्या नीवरण इत्यादींमध्ये संशयात पडल्यामुळे, निश्चितपणेच उत्तर देण्यायोग्य असल्यामुळे सत्त्वाधिष्ठान (प्राण्यांवर आधारित) प्रश्न विचारला गेला आहे. आणि तो प्रश्न न जाणणाऱ्या किंवा संशय असलेल्या अजितचा (अजित नावाच्या शिष्याचा) नीवरण इत्यादी विषयांचे स्वरूप असल्यामुळे चार प्रकारचा आहे. परंतु पाळीमध्ये (पालि पाठात) नीवरण इत्यादींचे जग हे आधार रूपाने गाथेत सांगितले आहे, म्हणून एकच प्रश्न आहे असे दर्शविले आहे, असे पाहावे. हा येथे प्रश्नाचा विचार (विश्लेषण) आहे. उत्तराचा विचार देखील 'अदृष्टजोतिनी विस्सज्जना' (अदृष्ट प्रकाशक उत्तर) आणि 'विमतिच्छेदिनी' (संशय छेदणारे उत्तर) आहे, इत्यादी प्रकारे प्रश्नाच्या विचारात सांगितलेल्या पद्धतीनुसार जाणावा. Evaṃ [Pg.66] ekādhāraṃ pucchaṃ dassetvā idāni anekādhāraṃ dassetuṃ ‘‘savanti sabbadhī’’tiādi vuttaṃ. Tattha savantīti sandanti. Sabbadhīti sabbesu rūpādīsu āyatanesu. Sotāti taṇhādisotā. Kiṃ nivāraṇanti tesaṃ kiṃ āvaraṇaṃ kā rakkhā. Saṃvaraṃ brūhīti taṃ nesaṃ nīvaraṇasaṅkhātaṃ saṃvaraṃ kathehi. Kena sotā pidhīyareti kena dhammena taṇhādisotā pidhiyyanti pacchijjantīti ayamettha padattho. Sesaṃ pāḷivaseneva āvi bhavissati. अशा प्रकारे, एकाधारावर आधारित (एकच आश्रय असलेला) प्रश्न दर्शवून आता अनेकाधारांवर आधारित (अनेक आश्रय असलेला) प्रश्न दर्शवण्यासाठी "सर्वत्र वाहतात" इत्यादी म्हटले आहे. त्या वचनात 'सवन्ति' म्हणजे वाहतात (प्रवाहित होतात). 'सब्बधि' म्हणजे सर्व रूप इत्यादी आयतनांमध्ये. 'सोता' म्हणजे तृष्णा इत्यादींचे प्रवाह. "काय निवारण आहे?" म्हणजे त्यांचा काय अडथळा (आवरण) आहे, काय रक्षण आहे. "संवर सांगा" म्हणजे त्यांचा तो नीवरण (अडथळा) म्हटलेला संवर (संयम/रक्षण) सांगा (उपदेश करा). "कशाने प्रवाह बंद केले जातात?" म्हणजे कोणत्या धर्माने तृष्णा इत्यादींचे प्रवाह बंद केले जातात किंवा तोडले जातात, हा येथे पदाचा अर्थ आहे. उर्वरित भाग पाळीच्या (पालि पाठाच्या) अनुसारच स्पष्ट होईल. Te dve pañhāti yadipi imissā gāthāya pucchāvasena pavattāya cattāri padāni cattāri vākyāni. Ñātuṃ icchitassa pana atthassa duvidhattā te dve pañhā. Kasmāti ce? ‘‘Imehi bahvādhivacanena pucchitā’’ti āha. Tatthāyaṃ saṅkhepattho – ime etāya gāthāya gahitā atthā yasmā bahūni adhikicca pavattavacanena pucchitā, tasmā te dve pañhāti. Ekato upari bahūti hi sāsanavohāro, tameva pucchāya duvidhatthavisayataṃ vivarituṃ ‘‘eva’’ntiādi vuttaṃ. Tassattho – yāhi ñātibyasanādisaṅkhātāhi pāṇavadhādīhi eva vā duggatihetubhūtāhi āpadāhi samaṃ saha, sabbathā vā ayaṃ loko āpanno ajjhotthaṭo. Taṃnimittehi dasahi kilesavatthūhi saṃkiliṭṭho ca, tassa taṃ āpannākāraṃ saṃkiliṭṭhākārañca buddhiyaṃ katvā āha – ‘‘evaṃ samāpannassa evaṃ saṃkiliṭṭhassā’’ti. Vodāyati sujjhati etenāti vodānaṃ, samathavipassanā. Vuṭṭhāti etena nimittato pavattato cāti vuṭṭhānaṃ, ariyamaggo. "ते दोन प्रश्न" म्हणजे जरी या गाथेत प्रश्नाच्या रूपाने प्रवृत्त झालेली चार पदे किंवा चार वाक्ये विचारली गेली आहेत, तरीसुद्धा जाणण्याची इच्छा असलेल्या अर्थाच्या द्विविधतेमुळे ते दोन प्रश्न आहेत असे जाणावे. कशामुळे? असे जर विचारले, तर "या बहुवचनाने विचारले गेले आहेत" असे म्हटले आहे. तेथे हा संक्षिप्त अर्थ आहे – या गाथेने ग्रहण केलेले हे अर्थ ज्या कारणाने अनेक गोष्टींना उद्देशून प्रवृत्त झालेल्या वचनाने विचारले गेले आहेत, म्हणून ते दोन प्रश्न आहेत, हा संक्षिप्त अर्थ आहे. एकापेक्षा जास्त असण्याला 'बहू' (अनेक) म्हटले जाते, असा बुद्धशासनातील व्यवहार आहे. प्रश्नाच्या त्याच द्विविध अर्थाच्या विषयाला स्पष्ट करण्यासाठी "एवं" इत्यादी म्हटले आहे. त्याचा अर्थ असा जाणावा – ज्या ज्ञातिव्यसन (नातेवाईकांचा नाश) इत्यादी म्हटलेल्या आपत्तींनी किंवा प्राणिहत्या इत्यादींनीच, ज्या दुर्गतीला कारणीभूत असणाऱ्या आपत्तींनी किंवा त्यांच्यासोबत सर्व प्रकारे हा लोक (जग) आपत्तीत सापडलेला आणि आच्छादित (व्याप्त) झालेला आहे, आणि त्या निमित्ताने (कारणाने) दहा क्लेशवस्तूंद्वारे मलीन झालेला आहे, त्या लोकाची ती आपत्तीत सापडलेली अवस्था आणि ती मलीन झालेली अवस्था बुद्धीमध्ये (ज्ञानात) ठेवून म्हटले आहे – "अशा प्रकारे आपत्तीत सापडलेल्या आणि अशा प्रकारे मलीन झालेल्याचे". याने (शमथ-विपश्यनेने) विशुद्ध होते, स्वच्छ होते, म्हणून याला 'वोदान' (विशुद्धी) म्हणतात, ज्याने शमथ आणि विपश्यना प्राप्त होते. याने (आर्यमार्गाने) निमित्तापासून आणि प्रवृत्तीपासून (संसारचक्रापासून) वर उठतो (मुक्त होतो), म्हणून याला 'वुट्ठान' (उत्थान/मुक्ती) म्हणतात, ज्याने आर्यमार्ग प्राप्त होतो. Asamāhitassāti nānārammaṇesu vikkhittacittassa. Savantīti pavattanti. Abhijjhātiādi asamādhānahetudassanaṃ. Tenevāha – ‘‘evaṃ asamāhitassā’’ti. ‘‘Yathāha bhagavā’’tiādinā idhāpi anugītivicayaṃ dasseti. Sotānaṃ savanaṃ yebhuyyena anurodhavasenevāti āha – ‘‘savati manāpikesu rūpesū’’ti. Ettha ca cakkhādayo sotānaṃ dvārabhāvena pavattamānā upacāravasena sayaṃ savantā viya vuttā. Itīti evaṃ. Sabbāti sabbasmā. Sabbathāti sabbappakārena. Idaṃ vodānanti idaṃ ‘‘pariyuṭṭhānavighāta’’nti vuttaṃ pariyuṭṭhānappahānaṃ vodānaṃ. "असमाहितस्स" (असमाहिताचे) म्हणजे विविध आलंबनांमध्ये विखुरलेले चित्त असलेल्याचे (विक्खित्तचित्तस्स). "सवन्ति" (वाहतात) म्हणजे प्रवृत्त होतात. "अभिज्झा" (लोभ) इत्यादी शब्द असमाधानाचा (चित्त एकाग्र न होण्याचा) हेतू दर्शवणारे आहेत. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – "एवं असमाहितस्स" (अशा प्रकारे असमाहित असलेल्याचे). "जसे भगवंतांनी म्हटले आहे" इत्यादींद्वारे येथेही अनुगीतीचे परीक्षण दर्शवितात. स्रोतांचे वाहणे बहुधा अनुनयाच्या (आसक्तीच्या) प्रभावानेच होते, म्हणून म्हटले आहे – "मनाप (प्रिय) रूपांमध्ये वाहते". आणि येथे चक्षू इत्यादी इंद्रिये स्रोतांचे द्वार म्हणून प्रवृत्त होत असल्याने, उपचाराने (लाक्षणिक अर्थाने) ती स्वतःच वाहत असल्यासारखी म्हटली आहेत. "इति" म्हणजे अशा प्रकारे. "सब्बा" म्हणजे सर्वांपासून. "सब्बथा" म्हणजे सर्व प्रकारे. "इदं वोदानं" (हे विशुद्धीकरण) म्हणजे "परियुत्थान (उद्रेक) नष्ट करणे" असे जे म्हटले आहे, ते परियुत्थान प्रहाण (नष्ट करणे) हेच विशुद्धीकरण होय. Vissajjanagāthāya [Pg.67] sati tesaṃ nivāraṇanti vipassanāsampayuttā sati kusalākusalānaṃ dhammānaṃ gatiyo samanvesamānā tesaṃ sotānaṃ nivāraṇanti. Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmīti tameva satiṃ sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi. Paññāyete pidhīyareti rūpādīsu aniccatādipaṭivedhasādhikāya maggapaññāya ete sotā sabbaso pidhiyyanti, uppajjituṃ appadānavasena samucchijjantīti attho. उत्तराच्या गाथेमध्ये "सति तेसं निवारणं" (स्मृती त्यांचे निवारण आहे) याचा अर्थ: विपासना-संप्रयुक्त स्मृती कुशल आणि अकुशल धर्मांच्या गतींचा शोध घेत त्या स्रोतांचे निवारण (प्रतिबंध) करते. "स्रोतांचा संवर सांगतो" म्हणजे त्याच स्मृतीला स्रोतांचा संवर (प्रतिबंध) असे मी सांगतो. "प्रज्ञेने ते बंद केले जातात" याचा अर्थ: रूप इत्यादींमध्ये अनित्यता इत्यादींचा भेद (साक्षात्कार) घडवून आणणाऱ्या मार्गप्रज्ञेने हे स्रोत सर्व प्रकारे बंद केले जातात, उत्पन्न न होण्याच्या स्वरूपात पूर्णपणे नष्ट केले जातात, असा अर्थ आहे. Nāviñchatīti abhijjhādippavattidvārabhāvena cittasantānaṃ, puggalaṃ vā nākaḍḍhati. Anusayappahānaṃ idha pidhānaṃ adhippetanti āha – ‘‘paññāya anusayā pahīyantī’’ti. Yasmā anusayanimittaṃ pariyuṭṭhānaṃ anusayābhāve na hotīti āha ‘‘anusayesū’’tiādi. Idāni tamevatthaṃ upamāya vibhāvento ‘‘taṃ yathā khandhavantassā’’tiādimāha. Etthāpi sotānaṃ nivāraṇasaṅkhātaṃ saṃvaraṃ pidhānañca ajānantena tattha vā saṃsayitena ekaṃsikattā dhammādhiṭṭhānā pucchā katāti idha pucchāvicayo vuttanayeneva vissajjanavicayo ca veditabbo. "नाविञ्छति" म्हणजे अभिज्झा (लोभ) इत्यादींच्या प्रवृत्तीचे द्वार बनून चित्तसंततीला किंवा पुद्गलाला खेचत नाही. येथे अनुशय-प्रहाण (अनुशयांचा नाश) हेच 'पिधान' (बंद करणे) अभिप्रेत आहे, म्हणून म्हटले आहे – "प्रज्ञेने अनुशय नष्ट होतात". ज्याअर्थी अनुशयांवर आधारित असलेला परियुत्थान (उद्रेक) हा अनुशयांच्या अभावी उद्भवत नाही, म्हणून "अनुशयांमध्ये" इत्यादी म्हटले आहे. आता तोच अर्थ उपमेद्वारे स्पष्ट करताना "तं यथा खन्धवन्तस्स" (जसे मोठ्या वृक्षाचे...) इत्यादी म्हटले आहे. येथेही स्रोतांचे निवारण नावाचा संवर आणि पिधान (बंद करणे) न जाणणाऱ्याने किंवा त्याविषयी संशय असलेल्याने, निश्चित स्वरूपाच्या धम्माधिष्ठानावरून प्रश्न विचारला आहे; म्हणून येथे प्रश्नाचे परीक्षण आणि आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच उत्तराचे परीक्षण समजून घ्यावे. Ettha ca yena adhippāyena ‘‘kenassu nivuto loko’’ti gāthāya (su. ni. 1038; cūḷani. ajitamāṇavapucchā 57, ajitamāṇavapucchāniddesa 1; netti. 45) satipi nivāraṇādīnaṃ catunnaṃ pucchitabbabhāve eko pañhoti vuttaṃ. Tena tāva sotānaṃyeva saṃvaro pidhānañca pucchitanti sote ekatthavasena gahetvā pucchāya ekādhiṭṭhānabhāvato eko pañhoti vattabbaṃ siyā. Sotānaṃ vā bahubhāvato bahūti yattakā sotā, tattakā pañhāti. Yena pana adhippāyena ‘‘savanti sabbadhi sotā’’ti gāthāyaṃ (su. ni. 1040; cūḷani. ajitamāṇavapucchā 59, ajitamāṇavapucchāniddesa 3; netti. 45) sote anāmasitvā saṃvarapidhānānaṃ vasena ‘‘dve pañhā’’ti vuttaṃ. Tena paṭhamagāthāyaṃ satipi nivāraṇādīnaṃ lokādhārabhāve lokaṃ anāmasitvā nivāraṇādīnaṃ vibhāgena cattāro pañhātipi vattabbanti ayaṃ nayo dassitoti daṭṭhabbaṃ. आणि येथे ज्या अभिप्रायाने "केनस्सु निवुतो लोको" (जगाने कशाने झाकले आहे?) या गाथेत नीवरणादी चार गोष्टी विचारण्याजोग्या असतानाही "एक प्रश्न" असे म्हटले आहे. त्या अभिप्रायाने प्रथम केवळ स्रोतांचाच संवर आणि पिधान विचारले गेले आहे, म्हणून स्रोतांना एकाच अर्थाने घेऊन, प्रश्नाच्या एकाधिष्ठानत्वामुळे "एक प्रश्न" असे म्हणावे लागेल. किंवा स्रोतांच्या बहुत्वामुळे (अनेकत्वामुळे) ते अनेक आहेत, म्हणून "जितके स्रोत आहेत तितके प्रश्न आहेत" असे म्हणावे लागेल. परंतु ज्या अभिप्रायाने "सवन्ति सब्बधि सोता" (सर्वत्र स्रोत वाहतात) या गाथेत स्रोतांचा उल्लेख न करता संवर आणि पिधानाच्या आधारे "दोन प्रश्न" असे म्हटले आहे. त्या अभिप्रायाने पहिल्या गाथेत नीवरणादी गोष्टी जगाचा आधार असतानाही, जगाचा उल्लेख न करता नीवरणादींच्या विभागाने "चार प्रश्न" असेही म्हणावे, हा नय (पद्धत) दर्शविला आहे असे समजावे. Idāni yasmā pucchanto na kevalaṃ pubbe attanā racitaniyāmeneva pucchati, atha kho desanākāle vuttadhammassa anusandhiṃ gahetvāpi pucchati, tasmā tassa anusandhiṃ pucchāya vicetabbākāraṃ dassento ‘‘yāni sotānī’’ti gāthāya anantaraṃ ‘‘paññā ceva sati cā’’ti gāthamāha. Tassāyaṃ saṅkhepattho – yāyaṃ bhagavatā vuttā paññā, yā ca [Pg.68] sati yañca tadavasesaṃ nāmarūpaṃ, etaṃ sabbampi kattha nirujjhati, etaṃ me puṭṭho pabrūhīti. आता ज्याअर्थी प्रश्न विचारणारे (अजित) केवळ पूर्वी स्वतः ठरवलेल्या नियमानेच विचारत नाहीत, तर देशना चालू असताना सांगितलेल्या धर्माचा संदर्भ (अनुसंधी) घेऊनही विचारतात, म्हणून त्या अनुसंधीच्या प्रश्नाचे परीक्षण करण्याचे स्वरूप दर्शवताना "यानि सोतानि" या गाथेनंतर "पञ्ञा चेव सति चा" (प्रज्ञा आणि स्मृती...) ही गाथा म्हटली आहे. तिचा संक्षेपार्थ असा आहे – भगवंतांनी जी प्रज्ञा आणि जी स्मृती सांगितली आहे, आणि त्याव्यतिरिक्त जे नामरूप उरते, हे सर्व कोठे निरुद्ध होते (नष्ट होते)? माझ्या या प्रश्नाचे उत्तर आपण मला सांगावे. Vissajjanagāthāyaṃ panassa yasmā paññāsatiyo nāmeneva saṅgahaṃ gacchanti, tasmā tā visuṃ na vuttā. Ayañcettha saṅkhepattho – yaṃ maṃ tvaṃ, ajita, etaṃ pañhaṃ apucchi – ‘‘katthetaṃ uparujjhatī’’ti anantaragāthāyaṃ (su. ni. 1042; cūḷani. ajitamāṇavapucchā 61, ajitamāṇavapucchāniddesa 5; netti. 11, 45), yattha taṃ asesaṃ uparujjhati, taṃ te vadāmi. Tassa tassa hi viññāṇassa nirodhena saheva apubbaṃ acarimaṃ etthetaṃ uparujjhati, ettheva viññāṇassa nirodhena nirujjhati, etaṃ viññāṇanirodhaṃ tassa nirodho nātivattatīti vuttaṃ hotīti. Ayaṃ pañhe anusandhiṃ pucchatīti anantaragāthāyaṃ sotānaṃ pariyuṭṭhānānusayappahānakiccena saddhiṃ sati paññā ca vuttā, taṃ sutvā tappahāne paññāsatīsu tiṭṭhantīsu tāsaṃ sannissayena nāmarūpena bhavitabbaṃ, tathā ca sati vaṭṭati eva. Kattha nu kho imāsaṃ sanissayānaṃ paññāsatīnaṃ asesanirodhoti iminā adhippāyena ayaṃ pucchā katāti āha – ‘‘ayaṃ pañhe…pe… dhātu’’nti. Tattha anusandhīyati desanā etāyāti anusandhi. परंतु या प्रश्नाच्या उत्तर-गाथेत ज्याअर्थी प्रज्ञा आणि स्मृती यांचा 'नाम' या संज्ञेतच समावेश होतो, म्हणून त्यांना स्वतंत्रपणे सांगितले नाही. आणि येथे संक्षेपार्थ असा आहे – "हे अजिता! तू मला जो प्रश्न विचारलास – 'हे कोठे निरुद्ध होते?' या आधीच्या गाथेत, जेथे ते नामरूप पूर्णपणे निरुद्ध होते, ते मी तुला सांगतो. त्या त्या विज्ञानाच्या निरोधासोबतच (नष्ट होण्यासोबतच) एकाच वेळी (मागे-पुढे न होता) येथे हे नामरूप निरुद्ध होते. येथेच विज्ञानाच्या निरोधाने ते निरुद्ध होते. हा विज्ञानाचा निरोध नामरूपाच्या निरोधाचे उल्लंघन करत नाही, असा अर्थ होतो." "हा प्रश्नातील अनुसंधी विचारतो" म्हणजे आधीच्या गाथेत स्रोतांच्या परियुत्थान आणि अनुशय प्रहाणाच्या कार्यासह स्मृती आणि प्रज्ञा सांगितली गेली आहे. ते ऐकून, त्यांच्या प्रहाणानंतर प्रज्ञा आणि स्मृती टिकून राहिल्यास, त्यांच्या आश्रयाने नामरूप असलेच पाहिजे, आणि तसे असल्यास संसारचक्र (वट्ट) फिरतच राहील. मग या आश्रयासह असणाऱ्या प्रज्ञा आणि स्मृतींचा पूर्ण निरोध कोठे होतो? या अभिप्रायाने हा प्रश्न विचारला आहे, म्हणून म्हटले आहे – "अयं पञ्हे...पे... धातुं" (या प्रश्नात... धातू). येथे ज्याच्याद्वारे देशनेचा संदर्भ जोडला जातो, ती 'अनुसंधी' होय. Yāya paṭipadāya anupādisesaṃ nibbānadhātuṃ adhigacchanti, taṃ catusaccakammaṭṭhānabhāvanāsaṅkhātaṃ paṭipadaṃ saha visayena dassetuṃ ‘‘tīṇi ca saccānī’’tiādi vuttaṃ. Tattha saṅkhatānīti samecca sambhūya paccayehi katānīti saṅkhatāni. Nirodhadhammānīti nirujjhanasabhāvāni. Dukkhaṃ samudayo maggoti tesaṃ sarūpadassanaṃ. Nirodho pana kathanti āha ‘‘nirodho asaṅkhato’’ti. So hi kenaci paccayena na saṅkhatoti asaṅkhato. Saha visayena pahātabbapahāyakasabhāvesu ariyasaccesu pahāyakavibhāgamukhena pahātabbavibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘tattha samudayo’’tiādi vuttaṃ. ज्या प्रतिपदेने (आचरणाने) अनुपधिशेष निर्वाणधातू प्राप्त केला जातो, ती चतुःसत्य-कर्मस्थान-भावना नावाची प्रतिपदा तिच्या विषयांसह दर्शवण्यासाठी "तीणि च सच्चानि" (आणि तीन सत्ये) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'संखतानि' (संस्कृत) म्हणजे प्रत्ययांनी (कारणांनी) एकत्र येऊन जे निर्माण केले आहे ते 'संस्कृत' होय. 'निरोधधम्मानी' म्हणजे निरुद्ध होण्याच्या (नष्ट होण्याच्या) स्वभावाचे. 'दुःख, समुदय आणि मार्ग' हे त्यांचे प्रत्यक्ष स्वरूप दर्शवणारे आहे. "परंतु निरोध कसा आहे?" या शंकेचे निरसन करण्यासाठी म्हटले आहे – "निरोधो असङ्खतो" (निरोध असंस्कृत आहे). कारण तो कोणत्याही प्रत्ययाने (कारणाने) संस्कृत (निर्मित) केलेला नाही, म्हणून तो 'असंस्कृत' होय. विषयांसह प्रहातव्य (त्याग करण्यायोग्य) आणि प्रहायक (त्याग घडवून आणणारा) स्वभाव असलेल्या आर्यसत्यांमध्ये, प्रहायक असलेल्या मार्गसत्याच्या विश्लेषणाद्वारे प्रहातव्य असलेल्या समुदयसत्याचे विश्लेषण दर्शवण्यासाठी "तत्थ समुदयो" (तेथे समुदय) इत्यादी म्हटले आहे. Tattha avijjāvasesāti dassanamaggena pahīnāvasesā avijjāti attho. Ayañca sesa-saddo kāmacchando byāpādo māno uddhaccanti etthāpi yojetabbo. Yathā hi avijjā, evaṃ etepi dhammā apāyagamanīyasabhāvā paṭhamamaggena pahīyanti evāti. ‘‘Avijjāniravasesā’’tipi pāṭho, etthāpi yathāvuttesu kāmacchandādipadesupi niravasesa-saddo yojetabbo[Pg.69]. Sāvasesañhi purimamaggadvayena kāmacchandādayo pahīyanti, itarehi pana niravasesanti. Tedhātuke imāni dasa saṃyojanānīti ettha tedhātuketi saṃyojanānaṃ visayadassanaṃ. Tattha hi tāni saṃyojanavasena pavattanti. तेथे 'अविज्जावसेसा' (अविद्या-अवशेष) म्हणजे दर्शनमार्गाने (सोतापत्तिमार्गाने) नष्ट करून उरलेली अविद्या, असा अर्थ आहे. आणि हा 'सेस' (अवशेष) शब्द कामच्छंद, व्यापाद, मान, उद्धच्च या पदांमध्ये देखील जोडला पाहिजे. कारण ज्याप्रमाणे अविद्या, त्याचप्रमाणे अपायगामी (दुर्गतीकडे नेणाऱ्या) स्वभावाचे हे धर्म देखील पहिल्या मार्गाने (सोतापत्तिमार्गाने) नष्टच केले जातात. 'अविज्जानिरवसेसा' (अविद्या-निरवशेष) असाही पाठ आढळतो; येथेही वर सांगितलेल्या कामच्छंद इत्यादी पदांमध्ये देखील 'निरवशेष' शब्द जोडला पाहिजे. कारण पहिल्या दोन मार्गांनी कामच्छंद इत्यादी अवशेषासह (काही प्रमाणात) नष्ट होतात, परंतु इतर (वरच्या दोन मार्गांनी) ते निरवशेष (पूर्णपणे) नष्ट होतात. 'तेधातुके इमानि दस संयोजनानि' (या तीन धातूंमध्ये ही दहा संयोजने आहेत) या वचनात 'तेधातुके' हे पद संयोजनांचे विषय (क्षेत्र) दर्शवणारे आहे. कारण ती (संयोजने) त्या तीन धातूंमध्ये संयोजनाच्या (बंधनाच्या) रूपाने प्रवृत्त होतात. 12. Anaññātaññassāmītindriyaṃ adhiṭṭhāyāti taṃ pahāyakaṃ patvā. Yaṃ panāti ettha yanti hetuatthe nipāto. Idaṃ khaye ñāṇanti yena ñāṇena hetubhūtena ‘‘khīṇā me jātī’’ti attano jātiyā khīṇabhāvaṃ jānāti, idaṃ evaṃ paccavekkhaṇassa nimittabhūtaṃ arahattaphalañāṇaṃ khaye ñāṇaṃ nāma. Nāparaṃ itthattāyāti pajānātīti etthāpi yanti ānetabbaṃ ‘‘yaṃ nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Idaṃ anuppāde ñāṇanti idhāpi pubbe vuttanayeneva arahattaphalañāṇavasena attho yojetabbo. Aṭṭhasāliniyaṃ (dha. sa. aṭṭha. cittuppādakkaṇḍa 135-142) pana ‘‘khaye ñāṇaṃ kilesakkhayakare ariyamagge ñāṇanti vuttaṃ. Anuppāde ñāṇaṃ paṭisandhivasena anuppādabhūte taṃtaṃmaggavajjhakilesānaṃ anuppādapariyosāne uppanne ariyaphale ñāṇa’’nti vuttaṃ. Idha pana ubhayampi arahattaphalañāṇavaseneva vibhattaṃ. Tenevāha – ‘‘imāni dve ñāṇāni aññātāvindriya’’nti, ‘‘ārammaṇasaṅketena dve nāmāni labbhantī’’ti ca. १२. 'अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियं अधिठ्ठाय' म्हणजे त्या (क्लेश) नष्ट करणाऱ्या अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियाला प्राप्त करून. 'यं पन' या पाठात 'यं' हे पद हेतूच्या अर्थात प्रवृत्त झालेला निपात आहे. 'इदं khaye जाणं' (हे क्षयज्ञान आहे) म्हणजे ज्या हेतूरूप ज्ञानाने "माझा जन्म क्षीण (नष्ट) झाला आहे" अशा प्रकारे स्वतःच्या जन्माचा क्षय झाल्याचे जाणतो, हे अशा प्रत्यावेक्षण ज्ञानाचे कारण असणारे अरहत्तफलज्ञान 'खये जाण' (क्षयज्ञान) नावाचे आहे. 'नापरं इत्थत्तायाति पजानाति' (यानंतर पुन्हा जन्म नाही, असे जाणतो) यात देखील 'यं' हे पद आणले पाहिजे, म्हणजेच "यं नापरं इत्थत्तायाति पजानाति". 'इदं अनुप्पादे जाणं' (हे अनुत्पाद ज्ञान आहे) यात देखील पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच अरहत्तफलज्ञानाच्या रूपाने अर्थ जोडला पाहिजे. परंतु अट्ठसालिनीमध्ये "क्लेशांचा क्षय करणाऱ्या आर्यमार्गात प्रवृत्त असणारे ज्ञान म्हणजे 'खये जाण' (क्षयज्ञान)" असे म्हटले आहे. आणि "पुनर्जन्माच्या दृष्टीने अनुत्पाद (पुन्हा उत्पन्न न होणारे) झालेल्या, त्या त्या मार्गाने नष्ट होणाऱ्या क्लेशांच्या अनुत्पादाच्या शेवटी उत्पन्न झालेल्या आर्यफलामध्ये प्रवृत्त असणारे ज्ञान म्हणजे 'अनुप्पादे जाण' (अनुत्पाद ज्ञान) होय" असे म्हटले आहे. परंतु येथे दोन्ही ज्ञाने अरहत्तफलज्ञानाच्या रूपानेच विभागली गेली आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे - "ही दोन्ही ज्ञाने अञ्ञाताविन्द्रिय आहेत" आणि "आलंबनाच्या (विषयाच्या) संकेताने दोन नावे प्राप्त होतात." Aññindriyaṃ heṭṭhimesu tīsu phalesu, uparimesu ca tīsu maggesu uppattiyā punappunaṃ uppajjamānampi anaññātaññassāmītindriyaṃ viya paṭhamaphaluppattiyā aggaphaluppattiyā anuppādanirodhena nirujjhatīti āha – ‘‘yañca anaññātaññassāmītindriya’’ntiādi. Etena pahātabbadhammā viya dassanabhāvanāhi aggaphaluppattiyā tadavasesaphaladhammāpi anuppādanirodhena nirujjhanti. Ko pana vādo tebhūmakadhammānanti dasseti, ekā paññā aññātāvindriyattā. Yadi ekā, kathaṃ dvidhā vuttāti āha ‘‘api cā’’tiādi. Ārammaṇasaṅketenāti khaye anuppādeti imāya ārammaṇasamaññāya. Sā pajānanaṭṭhena paññāti yā pubbe sotānaṃ pidhānakiccā vuttā paññā, sā pajānanasabhāvena paññā. Itarā pana yathādiṭṭhaṃ yathāgahitaṃ ārammaṇaṃ apilāpanaṭṭhena ogāhanaṭṭhena satīti. अञ्ञिन्द्रिय (आज्ञा-इंद्रिय) खालच्या तीन फलांमध्ये आणि वरच्या तीन मार्गांमध्ये उत्पत्तीने वारंवार उत्पन्न होत असले तरी, अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियाप्रमाणे पहिल्या फलाच्या (सोतापत्तिफलाच्या) उत्पत्तीने आणि अग्रफलाच्या (अरहत्तफलाच्या) उत्पत्तीने अनुत्पाद निरोधाने (पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या निरोधाने) निरुद्ध होते, म्हणून "यञ्च अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियं" इत्यादी म्हटले आहे. या वचनाने, नष्ट करावयाच्या (प्रहातव्य) धर्मांप्रमाणेच दर्शन आणि भावना (मार्ग) यांच्याद्वारे अग्रफलाच्या उत्पत्तीने त्याहून उरलेले फलधर्म देखील अनुत्पाद निरोधाने निरुद्ध होतात; मग त्रिभूमिक (तीन भूमींमधील) धर्मांच्या निरोधाबद्दल काय सांगावे! असा हा अर्थ दर्शवतो. अञ्ञाताविन्द्रिय असल्यामुळे प्रज्ञा एकच आहे. जर ती एकच आहे, तर दोन प्रकारे कशी सांगितली आहे? अशी शंका उद्भवू शकत असल्यामुळे "अपि च" इत्यादी म्हटले आहे. 'आलंबन संकेताने' म्हणजे 'क्षय' आणि 'अनुत्पाद' या आलंबनाच्या नावांनी. "ती प्रजानन (विशेष प्रकारे जाणणे) या अर्थाने प्रज्ञा आहे" म्हणजे जी पूर्वी (दुःखाचे) स्रोत बंद करण्याचे कार्य करणारी प्रज्ञा सांगितली आहे, ती प्रज्ञा प्रजानन स्वभावामुळे 'प्रज्ञा' होय. परंतु दुसरी (स्मृती) जसे पाहिले आहे, जसे ग्रहण केले आहे त्या आलंबनात न वाहून जाण्याच्या (स्थिर राहण्याच्या) आणि खोलवर शिरण्याच्या अर्थाने 'सती' (स्मृती) होय. 13. Evaṃ [Pg.70] ‘‘paññā ceva sati cā’’ti padassa atthaṃ vivaritvā idāni ‘‘nāmarūpa’’nti padassa atthaṃ vivaranto ‘‘tattha ye pañcupādānakkhandhā, idaṃ nāmarūpa’’nti āha. Nāmarūpañca vibhāgena dassento sukhaggahaṇatthaṃ pākaṭanāmarūpameva vibhāvetuṃ ‘‘tattha ye’’tiādimāha. Taggahaṇeneva hi sahacaraṇādinā tadaññe cittacetasikā rūpadhammā ca gahitā hontīti. Nāmaggahaṇena cettha khandhattayameva gahitanti ‘‘nāmarūpaṃ viññāṇasampayutta’’nti vuttaṃ. Taṃ pana rūpaṃ sampayuttanti? Nayidaṃ sampayuttapaccayavasena vuttaṃ. Pacurajanassa pana avibhāgena gahaṇīyasabhāvaṃ sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ. १३. अशा प्रकारे "प्रज्ञा आणि स्मृती" या पदाचा अर्थ स्पष्ट करून, आता "नामरूप" या पदाचा अर्थ स्पष्ट करताना "तेथे जे पाच उपादानस्कंध आहेत, ते नामरूप आहे" असे म्हटले आहे. आणि नामरूपाचा विभाग करून दाखवताना सहज समजण्यासाठी केवळ स्पष्ट (प्रकट) असणाऱ्या नामरूपाचेच विवरण करण्यासाठी "तत्थ ये" इत्यादी म्हटले आहे. कारण की, त्याचे ग्रहण केल्यानेच सहचरत्व (एकत्र असणे) इत्यादी संबंधाने त्याहून इतर चित्त-चेतसिक आणि रूपधर्म देखील गृहीत धरले जातात. आणि येथे 'नाम' या शब्दाच्या ग्रहणाने (वेदना, संज्ञा, संस्कार या) तीन स्कंधांचाच समूह गृहीत धरला आहे, म्हणून "नामरूप विज्ञानाशी संप्रयुक्त (युक्त) आहे" असे म्हटले आहे. "पण ते रूप विज्ञानाशी संप्रयुक्त आहे काय?" अशी शंका उद्भवते. हे (संप्रयुक्त असणे) संप्रयुक्त-प्रत्ययाच्या अपेक्षेने म्हटलेले नाही, तर सामान्य लोकांच्या अविभागाने (एकत्रितपणे) ग्रहण करण्याच्या स्वभावाला उद्देशून म्हटले आहे, असे समजले पाहिजे. Gāthāya anupādisesā nibbānadhātu pucchitāti taṃ caturiddhipādamukhena ariyamaggādhigamena pattabbanti dassento iddhipādabhāvanāmūlabhūtāni indriyāni satipaññāhi niddhāretuṃ ‘‘tattha sati ca paññā ca cattāri indriyānī’’ti āha. Kusalākusalānaṃ dhammānaṃ gatiyo samanvesamānā sati sijjhantī ekantena samādhiṃ nipphādeti. Satiggahaṇena cettha pariyuṭṭhānappahānaṃ idhādhippetanti āha – ‘‘sati dve indriyāni, satindriyañca samādhindriyañcā’’ti. Tathā anusayasamugghātavidhāyinī paññā sijjhamānā na vinā catubbidhasammappadhānavīriyaṃ sijjhatīti vuttaṃ – ‘‘paññā dve indriyāni paññindriyañca vīriyindriyañcā’’ti. गाथेमध्ये अनुपधिशेष निर्वाणधातू विचारली आहे, म्हणून त्या अनुपधिशेष निर्वाणधातूला चार ऋद्धिपादांच्या माध्यमातून आर्यमार्गाच्या प्राप्तीने प्राप्त केले पाहिजे, हे दर्शवताना ऋद्धिपाद भावनेचे मूळ असणाऱ्या इंद्रियांना स्मृती आणि प्रज्ञा यांच्याद्वारे निश्चित करण्यासाठी "तेथे स्मृती आणि प्रज्ञा ही चार इंद्रिये आहेत" असे म्हटले आहे. कुशल आणि अकुशल धर्मांच्या गतींचा (प्रवृत्तींचा) शोध घेणारी स्मृती सिद्ध झाली असता, निश्चितपणे समाधी निष्पन्न करते. आणि येथे स्मृतीच्या ग्रहणाने पर्युत्थानाचा (क्लेशांच्या उफाळून येण्याचा) नाश करणे अभिप्रेत आहे, म्हणून "स्मृती ही दोन इंद्रिये आहेत - स्मृतिइंद्रिय आणि समाधिइंद्रिय" असे म्हटले आहे. त्याचप्रमाणे अनुशायांचे (सुप्त क्लेशांचे) समूळ उच्चाटन करणारी प्रज्ञा सिद्ध झाली असता, चार प्रकारच्या सम्यक्प्रधानाच्या (सम्यक् व्यायामाच्या) वीर्याशिवाय सिद्ध होत नाही, म्हणून "प्रज्ञा ही दोन इंद्रिये आहेत - प्रज्ञाइंद्रिय आणि वीर्यइंद्रिय" असे म्हटले आहे. Yā imesu catūsu indriyesūti imesu satiādīsu catūsu indriyesu nissayapaccayatāya adhiṭṭhānabhūtesu taṃsahajātā eva yā saddahanā. ‘‘Imehi catūhi indriyehī’’tipi pāḷi, tassā imehi catūhi indriyehi sampayuttāti vacanaseso, ārammaṇe abhippasādalakkhaṇā saddhā kattukāmatāsabhāvassa chandassa visesapaccayo hotīti āha – ‘‘yā saddhādhipateyyā cittekaggatā, ayaṃ chandasamādhī’’ti. Samāhite citteti vipassanāsamādhinā samāhite citte. Idaṃ pahānanti vikkhambhanappahānasādhako samādhi pahānanti vutto pajahati etenāti katvā. ‘‘Padhāna’’ntipi pāṭho, aggoti attho. Tathā hi ‘‘samādhi ekodī’’ti vuccati. 'या इमेसु चतूसु इन्द्रियेसु' म्हणजे निश्रय-प्रत्यय (आश्रय) म्हणून अधिष्ठान (आधार) झालेल्या स्मृती इत्यादी या चार इंद्रियांमध्ये त्यांच्यासोबतच उत्पन्न होणारी जी श्रद्धा (विश्वास) आहे. "इमेहि चतूहि इन्द्रियेहि" असाही पाळी पाठ आहे, त्या पाठात "या चार इंद्रियांशी संप्रयुक्त" असा उर्वरित शब्द जोडला पाहिजे. आलंबनामध्ये अत्यंत प्रसन्नता हे लक्षण असणारी श्रद्धा, काहीतरी करण्याची इच्छा असणाऱ्या स्वभावाच्या छंदासाठी विशेष प्रत्यय (कारण) ठरते, म्हणून "जी श्रद्धाधिपत्य असणारी चित्ताची एकाग्रता आहे, तो छंदसमाधी होय" असे म्हटले आहे. 'समाहिते चित्ते' म्हणजे विपश्यना समाधीने चित्त समाहित (एकाग्र) झाले असता. 'इदं पहानं' या पाठात, विष्कंभन प्रहाण (क्लेशांना दाबून टाकणे) साधणारा समाधी "याच्याद्वारे (योगी) प्रहाण करतो" या अर्थाने 'पहान' (प्रहाण) असे म्हटले आहे. "पधान" (प्रधान) असाही पाठ आहे, ज्याचा अर्थ 'श्रेष्ठ' असा आहे. म्हणूनच त्या कारणानेच "समाधीला एकोदी (एकाग्र)" असे म्हटले जाते. ‘‘Assāsapassāsā’’tiādinā kāyavacīcittasaṅkhārasīsena taṃsamuṭṭhāpakā vīriyasaṅkhārāva gahitā. Te hi yāva bhāvanānipphatti tāva ekarasena saraṇato saṅkappetabbato ca sarasaṅkappā’’ti vuttā ‘‘evaṃ [Pg.71] me bhāvanā hotū’’ti yathā icchitā, tathā pavattiyā hetubhāvato. Tadubhayanti chandasamādhisaṅkhātañca padhānasaṅkhārasaṅkhātañca vīriyanti taṃ ubhayaṃ. Ubhayameva hi upacāravasena aññaṃ viya katvā ‘‘chandasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipāda’’nti vuttaṃ. Abhinnampi hi upacāravasena bhinnaṃ viya katvā voharanti, yathā ‘‘silāputtakassa sarīra’’nti. "अस्सासपस्सासा" (श्वास-प्रश्वास) इत्यादी पाठाने कायसंस्कार, वचीसंस्कार आणि चित्तसंस्कार यांना मुख्य मानून त्यांना उत्पन्न करणारे वीर्यसंस्कारच गृहीत धरले आहेत. कारण ते (वीर्यसंस्कार) जोपर्यंत भावनेची निष्पत्ती (पूर्णता) होत नाही, तोपर्यंत एकरसतेने प्रवृत्त होत असल्यामुळे आणि (योगी पुरुषाने) संकल्प करण्यायोग्य असल्यामुळे "सरणसंकल्प" असे म्हटले गेले आहेत. कारण "माझी भावना अशी व्हावी" अशा प्रकारे जशी इच्छा केली आहे, तशा प्रवृत्तीचे ते हेतू (कारण) असतात. 'तदुभयं' म्हणजे छंदसमाधी म्हणून ओळखले जाणारे वीर्य आणि प्रधानसंस्कार म्हणून ओळखले जाणारे वीर्य, असे ते दोन्ही. खरोखर त्या दोन्ही वीर्यांनाच उपचाराने (लाक्षणिक अर्थाने) भिन्न असल्यासारखे करून "chandasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipāda" (छंदसमाधी-प्रधानसंस्कारांनी युक्त असलेला ऋद्धिपाद) असे म्हटले आहे. कारण अभिन्न (एकच) असलेल्या गोष्टीला देखील उपचाराने भिन्न असल्यासारखे करून व्यवहारात वापरतात, जसे "शिलापुत्राचे (दगडाच्या मूर्तीचे) शरीर" असे म्हणतात. Tattha ijjhatīti iddhi, samijjhati nipphajjatīti attho. Ijjhanti vā tāya sattā iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti iddhi, pajjati etenāti pādo, paṭhamena atthena iddhi eva pādo iddhipādo, iddhikoṭṭhāsoti attho. Dutiyena atthena iddhiyā pādo patiṭṭhā adhigamūpāyoti iddhipādo. Tena hi uparūparivisesasaṅkhātaṃ iddhiṃ pajjanti pāpuṇanti. Vivekanissitanti tadaṅgavivekanissitaṃ samucchedavivekanissitaṃ nissaraṇavivekanissitañca iddhipādaṃ bhāvetīti attho. Tathā hi ayaṃ iddhipādabhāvanānuyutto yogī vipassanākkhaṇe kiccato tadaṅgavivekanissitaṃ ajjhāsayato nissaraṇavivekanissitaṃ. Maggakkhaṇe pana kiccato samucchedavivekanissitaṃ ārammaṇato nissaraṇavivekanissitaṃ iddhipādaṃ bhāvetīti. Esa nayo virāganissitantiādīsu. येथे 'इज्झति' (सिद्ध होते) म्हणजे 'इद्धि' (ऋद्धी/सिद्धी), म्हणजेच 'समिज्झति' (पूर्ण होते) किंवा 'निप्फज्जति' (निष्पन्न होते) असा अर्थ आहे. किंवा ज्याच्याद्वारे प्राणी समृद्ध होतात, वृद्धिंगत होतात आणि श्रेष्ठतेला प्राप्त होतात, ती 'इद्धि' होय. याच्याद्वारे प्राप्त केले जाते म्हणून तो 'पाद' (पाया/मार्ग) होय. पहिल्या अर्थानुसार, इद्धि हाच पाद (भाग/अंश) आहे तो 'इद्धिपाद' होय, म्हणजेच सिद्धीचा अंश असा अर्थ आहे. दुसऱ्या अर्थानुसार, इद्धीचा पाद म्हणजे प्रतिष्ठा (आधार) किंवा अधिगमनाचा (प्राप्तीचा) उपाय तो 'इद्धिपाद' होय. कारण त्याच्याद्वारे उत्तरोत्तर विशिष्ट अशा सिद्धीला प्राप्त करतात. 'विवेकानिस्सितं' (विवेकावर आश्रित) म्हणजे तदंग-विवेक-आश्रित, समुच्छेद-विवेक-आश्रित आणि निस्सरण-विवेक-आश्रित अशा इद्धिपादाची भावना करतो, असा अर्थ आहे. तसेच, हा इद्धिपाद भावनेत युक्त असलेला योगी विपश्यना क्षणी कार्याच्या दृष्टीने तदंग-विवेक-आश्रित आणि आशयाच्या दृष्टीने निस्सरण-विवेक-आश्रित अशा इद्धिपादाची भावना करतो. परंतु मार्गक्षणी कार्याच्या दृष्टीने समुच्छेद-विवेक-आश्रित आणि आलंबनाच्या दृष्टीने niस्सरण-विवेक-आश्रित अशा इद्धिपादाची भावना करतो. हाच नियम 'विरागनिस्सितं' (विरागावर आश्रित) इत्यादींमध्येही समजावा. Vivekattā eva hi virāgādayo, kevalañcettha vossaggo duvidho pariccāgavossaggo ca pakkhandanavossaggo cāti. Tattha pariccāgavossaggo vipassanākkhaṇe tadaṅgavasena, maggakkhaṇe samucchedavasena kilesappahānaṃ. Pakkhandanavossaggo vipassanākkhaṇe tanninnabhāvena, maggakkhaṇe ārammaṇakaraṇavasena nibbānapakkhandanaṃ. Tadubhayampi imasmiṃ lokiyalokuttaramissake atthasaṃvaṇṇanānaye yujjati. Tathā hi ayaṃ paṭhamiddhipādo yathāvuttena pakārena kilese pariccajati nibbānañca pakkhandati. Vossaggapariṇāminti iminā pana vacanena vossaggatthaṃ pariṇamantaṃ pariṇatañca paripaccantaṃ paripakkañcāti attho. Ayañhi iddhipādabhāvanānuyutto yogī yathā paṭhamo iddhipādo kilesapariccāgavossaggatthaṃ nibbānapakkhandanavossaggatthañca paripaccati, yathā ca paripakko hoti, tathā naṃ bhāvetīti. Sesiddhipādesupi eseva nayo. Ayaṃ pana viseso – yathā chandaṃ jeṭṭhakaṃ katvā pavattito samādhi chandasamādhi. Evaṃ vīriyaṃ cittaṃ vīmaṃsaṃ jeṭṭhakaṃ katvā pavattito samādhi vīmaṃsāsamādhīti. कारण विराग इत्यादी हे विवेकाचेच (विवेक अर्थाचेच) आहेत. केवळ येथे 'वोस्सग्ग' (त्याग/उत्सर्ग) दोन प्रकारचा आहे - परिच्चाग-वोस्सग्ग (परित्याग-उत्सर्ग) आणि पक्खंदन-वोस्सग्ग (प्रस्कंदन-उत्सर्ग). त्यात, परिच्चाग-वोस्सग्ग म्हणजे विपश्यना क्षणी तदंग रूपाने आणि मार्गक्षणी समुच्छेद रूपाने क्लेशांचा प्रहाण (त्याग) करणे होय. पक्खंदन-वोस्सग्ग म्हणजे विपश्यना क्षणी त्याकडे (निर्वाणाकडे) प्रवण होण्याच्या भावाने आणि मार्गक्षणी आलंबन करण्याच्या रूपाने निर्वाणात प्रवेश करणे होय. हे दोन्हीही या लौकिक-लोकोत्तर मिश्रित अर्थवर्णन पद्धतीत योग्य ठरतात. तसेच, हा पहिला इद्धिपाद सांगितलेल्या प्रकारे क्लेशांचा परित्याग करतो आणि निर्वाणात प्रवेश करतो. परंतु 'वोस्सग्गपरिणामिं' या वचनाने वोस्सग्गच्या (त्यागाच्या) उद्देशाने परिणत होणारा (परिपक्व होणारा) आणि परिणत झालेला (परिपक्व झालेला) असा अर्थ समजावा. कारण हा इद्धिपाद भावनेत युक्त असलेला योगी ज्या प्रकारे पहिला इद्धिपाद क्लेशपरित्याग-उत्सर्गासाठी आणि निर्वाणप्रवेश-उत्सर्गासाठी परिपक्व होतो आणि ज्या प्रकारे परिपक्व झालेला असतो, त्या प्रकारे त्याची भावना करतो. उर्वरित इद्धिपादांमध्येही हाच नियम समजावा. परंतु हा विशेष आहे - ज्याप्रमाणे छंदाला (इच्छेला) मुख्य करून प्रवृत्त झालेला समाधी म्हणजे 'छंदसमाधी' होय, त्याचप्रमाणे वीर्य, चित्त आणि विमंसा (मीमांसा) यांना मुख्य करून प्रवृत्त झालेला समाधी म्हणजे 'विमंसासमाधी' होय. 14. Na [Pg.72] kevalaṃ catutthaiddhipādo eva samādhiñāṇamūlako, atha kho sabbopīti dassetuṃ ‘‘sabbo samādhi ñāṇamūlako ñāṇapubbaṅgamo ñāṇānuparivattī’’ti vuttaṃ. Yadi evaṃ kasmā so eva vīmaṃsāsamādhīti vuttoti? Vīmaṃsaṃ jeṭṭhakaṃ katvā pavattitattāti vuttovāyamattho. Tattha pubbabhāgapaññāya ñāṇamūlako. Adhigamapaññāya ñāṇapubbaṅgamo. Paccavekkhaṇapaññāya ñāṇānuparivatti. Atha vā pubbabhāgapaññāya ñāṇamūlako. Upacārapaññāya ñāṇapubbaṅgamo. Appanāpaññāya ñāṇānuparivatti. Upacārapaññāya vā ñāṇamūlako. Appanāpaññāya ñāṇapubbaṅgamo. Abhiññāpaññāya ñāṇānuparivattīti veditabbaṃ. १४. केवळ चौथा इद्धिपादच समाधी-ज्ञान-मूलक आहे असे नाही, तर सर्वच (इद्धिपाद) आहेत, हे दर्शवण्यासाठी 'सर्व समाधी ज्ञानमूलक, ज्ञानपूर्वांगम आणि ज्ञानानुपरिवर्ती असतात' असे म्हटले आहे. जर असे आहे, तर त्यालाच (चौथ्यालाच) 'विमंसासमाधी' का म्हटले आहे? विमंसेला (मीमांसेला) मुख्य करून प्रवृत्त झाल्यामुळे, हा अर्थ आधीच सांगितला आहे. त्यात, पूर्वभाग-प्रज्ञेच्या दृष्टीने तो 'ज्ञानमूलक' असतो. अधिगम-प्रज्ञेच्या दृष्टीने 'ज्ञानपूर्वांगम' असतो. प्रत्यवेक्षण-प्रज्ञेच्या दृष्टीने 'ज्ञानानुपरिवर्ती' असतो. अथवा, पूर्वभाग-प्रज्ञेच्या दृष्टीने 'ज्ञानमूलक', उपचार-प्रज्ञेच्या दृष्टीने 'ज्ञानपूर्वांगम' आणि अर्पणा-प्रज्ञेच्या दृष्टीने 'ज्ञानानुपरिवर्ती' असतो. किंवा उपचार-प्रज्ञेच्या दृष्टीने 'ज्ञानमूलक', अर्पणा-प्रज्ञेच्या दृष्टीने 'ज्ञानपूर्ंगम' आणि अभिज्ञा-प्रज्ञेच्या दृष्टीने 'ज्ञानानुपरिवर्ती' असतो, असे समजावे. Yathā pureti yathā samādhissa pubbenivāsānussatiñāṇānuparivattibhāvena pure pubbe atītāsu jātīsu asaṅkhyeyyesupi saṃvaṭṭavivaṭṭesu attano paresañca khandhaṃ khandhūpanibaddhañca duppaṭivijjhaṃ nāma natthi, tathā pacchā samādhissa anāgataṃsañāṇānuparivattibhāvena anāgatāsu jātīsu asaṅkhyeyyesupi saṃvaṭṭavivaṭṭesu attano paresañca khandhaṃ khandhūpanibaddhañca duppaṭivijjhaṃ nāma natthīti attho. 'यथा पुरे' (जसे पूर्वी) म्हणजे जसे समाधीच्या पूर्वेनिवासानुस्मृती-ज्ञानानुपरिवर्ती भावामुळे पूर्वी भूतकाळातील असंख्य संवर्त-विवर्त कल्प आणि जन्मांमध्ये स्वतःचे व इतरांचे स्कंध आणि स्कंधांशी संबंधित जे जाणण्यास कठीण आहे असे काहीही नसते (म्हणजे सर्व काही सहज जाणता येते). उसीप्रमाणे 'तथा पच्छा' (तसे नंतर) म्हणजे समाधीच्या अनागतंश-ज्ञानानुपरिवर्ती भावामुळे भविष्यातील असंख्य संवर्त-विवर्त कल्प आणि जन्मांमध्ये स्वतःचे व इतरांचे स्कंध आणि स्कंधांशी संबंधित जे जाणण्यास कठीण आहे असे काहीही नसते, असा अर्थ आहे. Yathā pacchāti yathā samādhissa cetopariyañāṇānuparivattibhāvena anāgatesu sattasu divasesu parasattānaṃ cittaṃ duppaṭivijjhaṃ nāma natthi, tathā pure atītesu sattasu divasesu parasattānaṃ cittaṃ duppaṭivijjhaṃ nāma natthīti attho. Yathā divāti yathā divasabhāge sūriyālokena andhakārassa vidhamitattā cakkhumantānaṃ sattānaṃ āpāthagataṃ cakkhuviññeyyaṃ rūpaṃ suviññeyyaṃ. Tathā rattinti tathā rattibhāge caturaṅgasamannāgatepi andhakāre vattamāne samādhissa dibbacakkhuñāṇānuparivattitāya duppaṭivijjhaṃ rūpāyatanaṃ natthi. 'यथा पच्छा' म्हणजे जसे समाधीच्या चेतोपरिय-ज्ञानानुपरिवर्ती भावामुळे भविष्यातील सात दिवसांतील इतर प्राण्यांचे चित्त जाणण्यास कठीण नसते. त्याचप्रमाणे 'तथा पुरे' म्हणजे भूतकाळातील (गेलेल्या) सात दिवसांतील इतर प्राण्यांचे चित्त जाणण्यास कठीण नसते, असा अर्थ आहे. 'यथा दिवा' (जसे दिवसा) म्हणजे जसे दिवसा सूर्यप्रकाशामुळे अंधार नष्ट झाल्याने डोळे असलेल्या प्राण्यांना समोर आलेले, चक्षुविज्ञानाने जाणता येणारे रूप सहज जाणता येते. उसीप्रमाणे 'तथा रत्तिं' (तसे रात्री) म्हणजे रात्रीच्या वेळी चार अंगांनी युक्त (घोर) अंधार असतानाही, समाधीच्या दिव्यचक्षु-ज्ञानानुपरिवर्ती भावामुळे जाणण्यास कठीण असे कोणतेही रूपायतन नसते. Yathā rattiṃ tathā divāti yathā ca rattiyaṃ tathā divāpi atisukhumaṃ kenaci tirohitaṃ yañca atidūre, taṃ sabbarūpaṃ duppaṭivijjhaṃ nāma natthi. Yathā ca rūpāyatane vuttaṃ, tathā samādhissa dibbasotañāṇānuparivattitāya saddāyatane ca netabbaṃ. Tenevāha ‘‘iti vivaṭena cetasā’’tiādi. Tattha apariyonaddhenāti abhiññāñāṇassa pāribandhakakilesehi anajjhotthaṭena, apariyonaddhattā eva sappabhāsaṃ cittaṃ. Eteneva samādhissa iddhividhañāṇānuparivattitāpi vuttā evāti daṭṭhabbaṃ. Pañcindriyānīti iddhipādasampayuttāni sekkhassa pañcindriyāni adhippetānīti āha [Pg.73] ‘‘kusalānī’’ti. Cittasahabhūnītiādi tesaṃ viññāṇanirodhena nirodhadassanatthaṃ āraddhaṃ. Tathā ‘‘nāmarūpañcā’’tiādi. Tenetaṃ dasseti ‘‘na kevalaṃ pañcindriyāni eva, atha kho nāmarūpañca viññāṇahetukaṃ viññāṇassa nirodhā nirujjhatī’’ti. 'यथा रत्तिं तथा दिवा' म्हणजे ज्याप्रमाणे रात्री, त्याचप्रमाणे दिवसाही अतिशय सूक्ष्म, कशानेतरी झाकलेले किंवा अतिशय दूर असलेले कोणतेही रूप जाणण्यास कठीण नसते. आणि ज्याप्रमाणे रूपायतनाच्या बाबतीत सांगितले आहे, त्याचप्रमाणे समाधीच्या दिव्यश्रोत-ज्ञानानुपरिवर्ती भावामुळे शब्दायतनाच्या बाबतीतही जाणावे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'इति विवटेन चेतसा' (अशा प्रकारे उघड्या चित्ताने) इत्यादी. तेथे 'अपरीओनद्धेन' म्हणजे अभिज्ञा-ज्ञानाला अडथळा आणणाऱ्या क्लेशांनी अनभिभूत (न झाकलेले) असल्यामुळेच चित्त सप्रभास (प्रकाशमान) असते. यानेच समाधीची इद्धिविध-ज्ञानानुपरिवर्ती अवस्था देखील सांगितली आहे, असे समजावे. 'पंचिन्द्रियाणि' याने इद्धिपादाशी संप्रयुक्त असलेली शैक्षाची (सेक्ख) पाच इंद्रिये अभिप्रेत आहेत, म्हणून 'कुसलानि' असे म्हटले आहे. 'चित्तसहभूनि' इत्यादी त्यांच्या विज्ञानाच्या निरोधाने निरोध दर्शवण्यासाठी सुरू केले आहे. त्याचप्रमाणे 'नामरूपंच' इत्यादी. याद्वारे हे दर्शवले आहे की, 'केवळ पाच इंद्रियेच नव्हे, तर विज्ञान-हेतुक असलेले नामरूप देखील विज्ञानाच्या निरोधाने निरुद्ध होते.' Tassāti viññāṇassa. Hetūti taṇhāavijjādiko. Anāhāranti padassa atthavivaraṇaṃ. Anabhinanditanti abhinandanabhūtāya taṇhāya pahīnattā eva apatthitaṃ. Tato eva appaṭisandhikaṃ viññāṇaṃ taṃ nirujjhati. Yathā ca viññāṇaṃ, evaṃ nāmarūpampi viññāṇasaṅkhātassa hetuno paccayassa ca abhāvā tappaccayānaṃ saṅkhārādīnaṃ abhāvā ahetu appaccayaṃ. Sesaṃ pākaṭameva. Pucchāvissajjanavicayopi vuttanayānusārena veditabbo. 'तस्स' म्हणजे विज्ञानाचे. 'हेतू' म्हणजे तृष्णा, अविद्या इत्यादी. 'अनाहारं' हे या पदाचे अर्थविवरण आहे. 'अनभिनन्दितं' म्हणजे अभिनंदनरूप (आसक्तीरूप) तृष्णेचा प्रहाण झाल्यामुळेच न इच्छिलेले. त्यामुळेच प्रतिसंधीरहित (पुनर्जन्मरहित) झालेले ते विज्ञान निरुद्ध होते. आणि ज्याप्रमाणे विज्ञान, त्याचप्रमाणे नामरूप देखील विज्ञान नावाच्या हेतू आणि प्रत्ययाच्या अभावामुळे, आणि त्याचे प्रत्यय असलेल्या संस्कार इत्यादींच्या अभावामुळे हेतूहीन व प्रत्ययहीन होते. उर्वरित भाग स्पष्टच आहे. प्रश्न आणि उत्तराचा विचार देखील सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा. Evaṃ anusandhipucchampi dassetvā heṭṭhā sattādhiṭṭhānā dhammādhiṭṭhānā ca pucchā visuṃ visuṃ dassitāti idāni tā saha dassetuṃ ‘‘ye ca saṅkhātadhammāse’’tiādi āraddhaṃ. Tatthāyaṃ padattho – saṅkhātadhammāti aniccādivasena parivīmaṃsitadhammā, arahataṃ etaṃ adhivacanaṃ. Sekkhāti sīlādīni sikkhamānā avasesā ariyapuggalā. Puthūti bahū sattajanā. Tesaṃ me nipako iriyaṃ, puṭṭho pabrūhīti tesaṃ sekhāsekhānaṃ nipako paṇḍito tvaṃ bhagavā paṭipattiṃ puṭṭho me brūhīti. Sesaṃ pāḷivaseneva viññāyati. अशा प्रकारे अनुसंधी घेऊन विचारलेला प्रश्न सुद्धा दाखवून, खाली सत्त्वाधिष्ठान प्रश्न आणि धर्माधिष्ठान प्रश्न स्वतंत्रपणे दाखवले आहेत; म्हणून आता त्या दोन्ही प्रश्नांना एकत्र दाखवण्यासाठी 'ये च सङ्खातधम्मासे' इत्यादी गाथा सुरू केली आहे. त्यामध्ये हा अर्थ आहे – 'sङ्खातधम्मा' म्हणजे अनित्यता इत्यादींच्या द्वारे पूर्णपणे विचार केलेले धर्म ज्यांनी आचरले आहेत ते; हे अर्हतांचे अधिवाचन (नाव) आहे. 'सेक्खा' (शैक्ष) म्हणजे शील इत्यादींचा अभ्यास करत असलेले उर्वरित आर्य पुद्गल. 'पुथू' म्हणजे अनेक सात प्रकारचे पुद्गल. 'तेसं मे निपको इरियं, पुट्ठो पब्रूहि' म्हणजे त्या शैक्ष आणि अशैक्ष पुद्गलांच्या प्रतिपदेविषयी (आचरणाविषयी) विचारले असता, चतुर आणि बुद्धिमान असणारे आपण भगवान मला सांगावे. उर्वरित भाग मूळ पाळिपाठाच्या द्वारेच समजला जातो. 15. Kissāti kissa hetu, kena kāraṇenāti attho. Sekhāsekhavipassanā pubbaṅgamappahānayogenāti sekhe asekhe vipassanāpubbaṅgamappahāne ca pucchanayogena, pucchāvidhināti attho. १५. 'किस्स' म्हणजे कोणत्या हेतूने, कोणत्या कारणाने, असा अर्थ आहे. 'सेखासेखविपस्सना पुब्बङ्गमप्पहानयोगेन' म्हणजे शैक्ष आणि अशैक्ष पुद्गलांना आणि विपश्यना-पूर्वगामी प्रहाणांना विचारण्याच्या संबंधाने, म्हणजेच प्रश्न विचारण्याच्या पद्धतीने, असा अर्थ आहे. Vissajjanagāthāyaṃ kāmesu nābhigijjheyyāti vatthukāmesu kilesakāmena na abhigijjheyya. Manasānāvilo siyāti byāpādavitakkādayo kāyaduccaritādayo ca manaso āvilabhāvakare dhamme pajahanto cittena anāvilo bhaveyya. Yasmā pana asekkho aniccatādivasena sabbadhammānaṃ paritulitattā kusalo sabbadhammesu kāyānupassanāsatiādīhi ca sato sabbakilesānaṃ bhinnattā uttamabhikkhubhāvaṃ patto ca hutvā sabbairiyāpathesu pavattati, tasmā ‘‘kusalo…pe… paribbaje’’ti āhāti ayaṃ saṅkhepattho. उत्तर देणाऱ्या गाथेमध्ये 'कामेसु नाभिगिज्झेय्य' म्हणजे वस्तुकमांमध्ये क्लेशकामाच्या द्वारे आसक्त होऊ नये. 'मनसानाविलो सिया' म्हणजे व्यापाद-वितर्क (द्वेषयुक्त विचार) इत्यादी आणि काय-दुश्चरित इत्यादी मनाला कलुषित करणाऱ्या धर्मांचा त्याग करत चित्ताने अकलुषित व्हावे. परंतु ज्या कारणाने अशैक्ष पुद्गल अनित्यता इत्यादींच्या द्वारे सर्व धर्मांचे तोलन (परीक्षण) केल्यामुळे सर्व धर्मांमध्ये कुशल असतात, आणि कायानुपश्यना स्मृती इत्यादींच्या द्वारे स्मृतिमान राहून, सर्व क्लेशांचा नाश केल्यामुळे उत्तम भिक्षुभावाला प्राप्त होऊन सर्व ईर्यापथांमध्ये वावरतात; म्हणून 'कुसलो...पे... परिब्बजे' (कुशल व्यक्तीने... परिव्राजक व्हावे) असे म्हटले आहे, हा संक्षिप्त अर्थ आहे. Tattha [Pg.74] yaṃ pucchāgāthāyaṃ ‘‘nipako’’ti padaṃ vuttaṃ, taṃ bhagavantaṃ sandhāya vuttaṃ, bhagavato ca nepakkaṃ ukkaṃsapāramippattaṃ anāvaraṇañāṇadassanena dīpetabbanti anāvaraṇañāṇaṃ tāva kammadvārabhedehi vibhajitvā sekhāsekhapaṭipadaṃ dassetuṃ ‘‘bhagavato sabbaṃ kāyakamma’’ntiādi vuttaṃ. Tena sabbattha appaṭihatañāṇadassanena tathāgatassa sekhāsekhapaṭipattidesanākosallameva vibhāveti. Tattha ko cāti kva ca, kasmiṃ visayeti attho. Taṃ visayaṃ dasseti ‘‘yaṃ anicce dukkhe anattani cā’’ti. Idaṃ vuttaṃ hoti – ñāṇadassanaṃ nāma uppajjamānaṃ ‘‘sabbaṃ saṅkhataṃ aniccaṃ dukkhaṃ sabbe dhammā anattā’’ti uppajjati, tassa pana tasmiṃ visaye yena appavatti, so paṭighātoti, etena lakkhaṇattayappaṭivedhassa durabhisambhavataṃ anaññasādhāraṇatañca dasseti. Lakkhaṇattayavibhāvanena hi bhagavato catusaccappaṭivedhaṃ sammāsambodhiñca paṇḍitā paṭijānanti. त्यामध्ये प्रश्न विचारणाऱ्या गाथेत जे 'निपको' हे पद म्हटले आहे, ते भगवंतांना उद्देशून म्हटले आहे. भगवंतांचे उत्कृष्ट पारमितेला प्राप्त झालेले चातुर्य (ज्ञान) अनावरण ज्ञानदर्शनाने प्रकाशित केले पाहिजे; म्हणून प्रथम अनावरण ज्ञानाला कर्मद्वारांच्या भेदांनी विभागून, शैक्ष आणि अशैक्ष पुद्गलांची प्रतिपदा दाखवण्यासाठी 'भगवतो सब्बं कायकम्मं' इत्यादी म्हटले आहे. त्याद्वारे सर्व ठिकाणी अबाधित असणाऱ्या ज्ञानदर्शनाने तथागतांचे शैक्ष आणि अशैक्ष पुद्गलांच्या प्रतिपदेच्या देशनेतील कौशल्यच स्पष्ट होते. त्यामध्ये 'को च' म्हणजे कोठे आणि कोणत्या विषयात, असा अर्थ आहे. 'यं अनिच्चे दुक्खे अनत्तनि चा' या पदाने तो विषय दाखवला आहे. हे असे म्हटले आहे – ज्ञानदर्शन उत्पन्न होत असताना 'सर्व संस्कृत धर्म अनित्य, दुःख आहेत आणि सर्व धर्म अनात्म आहेत' अशा प्रकारे उत्पन्न होते. परंतु त्याचे त्या विषयात ज्या अज्ञानाने किंवा मोहाने अप्रवृत्ती (अनुत्पत्ती) होते, तो 'प्रतिघात' (अडथळा) आहे. याने त्रिलक्षणाच्या प्रतिवेधाची कठीणता आणि असाधारणता दाखवली आहे. कारण त्रिलक्षणाच्या विश्लेषणानेच पंडित लोक भगवंतांच्या चतुरार्यसत्याचा प्रतिवेध आणि सम्यक्संबोधी मान्य करतात. Aññāṇaṃ adassananti taṃ paṭighātaṃ sarūpato dasseti. Chaḷārammaṇasabhāvappaṭicchādako hi sammoho ñāṇadassanassa paṭighātoti. Yasmiṃ visaye ñāṇadassanaṃ uppattirahaṃ, tattheva tassa paṭighātena bhavitabbanti āha – ‘‘yaṃ anicce dukkhe anattani cā’’ti. Yathā idha purisotiādi upamādassanaṃ. Tatridaṃ opammasaṃsandanaṃ – puriso viya sabbo loko, tārakarūpāni viya cha ārammaṇāni, tassa purisassa tārakarūpānaṃ dassanaṃ viya lokassa cakkhuviññāṇādīhi yathārahaṃ chaḷārammaṇajānanaṃ, tassa purisassa tārakarūpāni passantassāpi ‘‘ettakāni satāni, ettakāni sahassānī’’tiādinā gaṇanasaṅketena ajānanaṃ viya lokassa rūpādiārammaṇaṃ kathañci jānantassāpi aniccādilakkhaṇattayānavabodhoti. Sesaṃ pākaṭameva. 'अञ्ञाणं अदस्सनं' (अज्ञान आणि अदर्शन) या पाठाने त्या प्रतिघाताला त्याच्या स्वरूपाने दाखवले आहे. कारण सहा आळंबनांच्या (विषयांच्या) स्वभावाला झाकणारा संमोह हाच ज्ञानदर्शनाचा प्रतिघात (अडथळा) आहे. ज्या विषयात ज्ञानदर्शन उत्पन्न होण्यास योग्य आहे, तेथेच त्याचा प्रतिघात असला पाहिजे, म्हणून 'यं अनिच्चे दुक्खे अनत्तनि चा' असे म्हटले आहे. 'यथा इध पुरिसो' इत्यादी उपमा दाखवणारे वाक्य आहे. त्यामध्ये उपमेची संगती अशी आहे – माणसाप्रमाणे सर्व लोक समजावेत, ताऱ्यांच्या समूहाप्रमाणे सहा आळंबने (विषय) समजावीत, त्या माणसाचे ताऱ्यांचे दर्शन घेण्याप्रमाणे लोकांचे चक्षुर्विज्ञान इत्यादींच्या द्वारे योग्यतेनुसार सहा विषयांचे ज्ञान समजावे, आणि त्या माणसाचे ताऱ्यांना पाहत असताना सुद्धा 'एवढे शेकडो, एवढे हजारो' इत्यादी गणनेच्या संकेताने न जाणण्याप्रमाणे, लोकांचे रूपादी विषयांना कशाही प्रकारे जाणत असताना सुद्धा अनित्य इत्यादी त्रिलक्षणांचा बोध न होणे समजावे. उर्वरित भाग स्पष्टच आहे. Idāni yehi padehi bhagavatā āyasmato ajitassa sekhāsekhapaṭipadā vuttā, tesaṃ padānaṃ atthaṃ vibhajituṃ ‘‘tattha sekhenā’’tiādimāha. Tattha tatthāti nipātamattaṃ, tasmiṃ vā vissajjane. Sekhenāti sikkhā etassa sīlanti sekho, tena sekhena. Dvīsu dhammesūti duvidhesu dhammesūti adhippāyo. Pariyuṭṭhānīyesūti dosena pariyuṭṭhitena yattha parivattitabbaṃ, tesu āghātavatthūsūti attho. ‘‘Paṭighaṭṭhānīyesū’’tipi pāṭho, soyevattho. आता ज्या पदांच्या द्वारे भगवंतांनी आयुष्यमान अजिताला शैक्ष आणि अशैक्ष पुद्गलांची प्रतिपदा सांगितली आहे, त्या पदांचा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'तत्थ सेखेन' इत्यादी म्हटले आहे. त्या पाठात 'तत्थ' हे केवळ निपात आहे, किंवा त्या उत्तरामध्ये असा अर्थ आहे. 'सेखेन' म्हणजे 'ज्याचे शील शिकणे (अभ्यासणे) आहे तो शैक्ष', त्या शैक्ष पुद्गलाने. 'द्वीसु धम्मेसू' म्हणजे दोन प्रकारच्या धर्मांमध्ये, असा अभिप्राय आहे. 'परियुट्ठानीयिसू' म्हणजे द्वेषाने ग्रस्त होऊन जेथे प्रवृत्त व्हावे लागते, त्या आघातवस्तूंमध्ये (द्वेषाच्या कारणांमध्ये), असा अर्थ आहे. 'पटिघट्ठानीयिसू' असाही पाठ आहे, त्याचाही हाच अर्थ समजावा. Ettha [Pg.75] ca gedhapaṭisedhacodanāyaṃ gedhanimitto doso gedhe sati hotīti tatopi cittassa rakkhitabbatā niddhāretvā vuttā. Yasmā pana bhagavatā ‘‘kāmesu nābhigijjheyyā’’ti (su. ni. 1045; cūḷani. ajitamāṇavapucchā 64, ajitamāṇavapucchāniddesa 8; netti. 15-17) vuttaṃ, tasmā ‘‘tattha yā icchā’’tiādinā gedhavasena niddeso kato. Atha vā dosato cittassa rakkhitabbatā gāthāya dutiyapādena vuttāyevāti daṭṭhabbā. Dutiyapādena hi sesakilesavodānadhammā dassitā. Tathā hi uppannānuppannabhedato sammāvāyāmassa visayabhāvena sabbe saṃkilesavodānadhamme catudhā vibhajitvā sammappadhānamukhena sekhapaṭipadaṃ matthakaṃ pāpetvā dassetuṃ ‘‘sekho abhigijjhanto’’tiādi vuttaṃ. Tattha anāvilasaṅkappoti āvilānaṃ kāmasaṅkappādīnaṃ abhāvena anāvilasaṅkappo. Tato eva ca anabhigijjhanto vāyamati, vīriyaṃ pavatteti. Kathaṃ vāyamatīti āha – ‘‘so anuppannāna’’ntiādi. आणि येथे लोभाचा (गेधाचा) निषेध करण्याच्या प्रेरणेमध्ये, लोभ असताना लोभामुळे उत्पन्न होणारा द्वेष होतो, म्हणून त्यापासूनही चित्ताचे रक्षण केले पाहिजे, हे निश्चित करून सांगितले आहे. परंतु ज्या कारणाने भगवंतांनी 'कामेसु नाभिगिज्झेय्य' असे म्हटले आहे, म्हणून 'तत्थ या इच्छा' इत्यादींच्या द्वारे लोभाच्या वशाने निर्देश केला आहे. किंवा द्वेषापासून चित्ताचे रक्षण करण्याची आवश्यकता गाथेच्या दुसऱ्या चरणाने सांगितलीच आहे, असे समजावे. कारण दुसऱ्या चरणाने उर्वरित क्लेश आणि व्यवदान (शुद्धीकरणाचे) धर्म दाखवले आहेत. ते असे की, उत्पन्न आणि अनुत्पन्न यांच्या भेदाने सम्यक् व्यायामाचा विषय म्हणून सर्व संक्लेश आणि व्यवदान धर्मांना चार प्रकारे विभागून, सम्यक्प्रधानाच्या द्वारे शैक्ष प्रतिपदेला पूर्णतेला पोहोचवून दाखवण्यासाठी 'सेखो अभिगिज्झन्तो' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'अनाविलसङ्कप्पो' म्हणजे कलुषित अशा कामसंकल्प इत्यादींच्या अभावामुळे अकलुषित संकल्प असणारा. आणि म्हणूनच अनासक्त राहून तो प्रयत्न करतो, वीर्य प्रवृत्त करतो. 'कसा प्रयत्न करतो?' हे सांगण्यासाठी 'सो अनुप्पन्नानं' इत्यादी म्हटले आहे. Tattha soti uttarivisesatthāya paṭipajjamāno sekkho. Anuppannānanti anibbattānaṃ. Pāpakānanti lāmakānaṃ. Akusalānaṃ dhammānanti akosallasambhūtānaṃ dhammānaṃ. Anuppādāyāti na uppādanatthāya. Chandaṃ janetīti kattukamyatāsaṅkhātaṃ kusalacchandaṃ uppādeti. Vāyamatīti payogaparakkamaṃ karoti. Vīriyaṃ ārabhatīti kāyikacetasikavīriyaṃ karoti. Cittaṃ paggaṇhātīti teneva sahajātavīriyena cittaṃ ukkhipati. Padahatīti padhānavīriyaṃ karoti. Vāyamatītiādīni pana cattāri padāni āsevanābhāvanābahulīkammasātaccakiriyāhi yojetabbāni. Uppannānaṃ pāpakānanti anuppannāti avattabbataṃ āpannānaṃ pāpadhammānaṃ. Pahānāyāti pajahanatthāya. Anuppannānaṃ kusalānanti anibbattānaṃ kosallasambhūtānaṃ dhammānaṃ. Uppādāyāti uppādanatthāya. Uppannānanti nibbattānaṃ. Ṭhitiyāti ṭhitatthaṃ. Asammosāyāti anassanatthaṃ. Bhiyyobhāvāyāti punappunaṃ bhāvāya. Vepullāyāti vipulabhāvāya. Bhāvanāyāti vaḍḍhiyā. Pāripūriyāti paripūraṇatthāyāti ayaṃ tāva padattho. तेथे 'सो' (तो) म्हणजे उत्तरोत्तर विशेष गुणांच्या प्राप्तीसाठी प्रतिपन्न असलेला (साधना करणारा) 'सेक्ख' (शैक्ष) होय. 'अनुप्पन्नानं' म्हणजे जे अद्याप उत्पन्न झालेले नाहीत अशा. 'पापकानं' म्हणजे हीन किंवा वाईट अशा. 'अकुसलानं धम्मानं' म्हणजे प्रज्ञेच्या अभावामुळे (अकौशल्याने) उत्पन्न होणाऱ्या अकुशल धर्मांचे. 'अनुप्पादाय' म्हणजे उत्पन्न न होण्यासाठी. 'छन्दं जनेति' म्हणजे करण्याची इच्छा (कर्तुकम्यता) नावाचा कुशल छंद उत्पन्न करतो. 'वायमति' म्हणजे प्रयोग-पराक्रम (प्रयत्न) करतो. 'वीरियं आरभति' म्हणजे कायिक आणि चैतसिक वीर्य (प्रयत्न) करतो. 'चित्तं पग्गण्हाति' म्हणजे त्याच सहजात वीर्याने चित्ताला प्रोत्साहित करतो (उचलून धरतो). 'पदहति' म्हणजे प्रधान वीर्य (सर्वश्रेष्ठ प्रयत्न) करतो. परंतु 'वायमति' इत्यादी चार पदे आसेवन (पुन्हा पुन्हा करणे), भावना (वाढवणे), बहुलीकर्म (वारंवार करणे) आणि सातत्यपूर्ण क्रिया यांच्याशी जोडली पाहिजेत. 'उप्पन्नानं पापकानं' म्हणजे जे 'अनुत्पन्न' असे म्हणता येत नाहीत, अशा उत्पन्न झालेल्या पापधर्मांचे. 'पहानाय' म्हणजे प्रहाण करण्यासाठी (त्याग करण्यासाठी). 'अनुप्पन्नानं कुसलानं' म्हणजे अद्याप उत्पन्न न झालेल्या, कौशल्याने (प्रज्ञेने) उत्पन्न होणाऱ्या कुशल धर्मांच्या. 'उप्पादाय' म्हणजे उत्पत्तीसाठी. 'उप्पन्नानं' म्हणजे उत्पन्न झालेल्यांच्या. 'ठितिया' म्हणजे स्थितीसाठी (टिकून राहण्यासाठी). 'असंमोसाय' म्हणजे नष्ट न होण्यासाठी (असंमोहासाठी). 'भिय्योभावाय' म्हणजे पुन्हा पुन्हा उत्पन्न होण्यासाठी (वाढण्यासाठी). 'वेपुल्लाय' म्हणजे विपुलतेसाठी. 'भावनाय' म्हणजे वृद्धीसाठी. 'पारिपूरिया' म्हणजे परिपूर्णतेसाठी. हा या पदांचा अर्थ आहे. 16. ‘‘Katame anuppannā’’tiādi akusaladhammā kusaladhammā ca yādisā anuppannā yādisā ca uppannā, te dassetuṃ āraddhaṃ. Tattha ime anuppannāti ime kāmavitakkādayo asamudācāravasena vā ananubhūtārammaṇavasena [Pg.76] vā anuppannā nāma. Aññathā hi anamatagge saṃsāre anuppannā nāma akusalā dhammā natthi. Vitakkattayaggahaṇañcettha nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Akusalamūlānīti anusayā eva sabbesaṃ akusalānaṃ mūlabhāvato evaṃ vuttā, na lobhādayo eva. Ime uppannā anusayā bhūmiladdhuppannā asamugghāṭituppannātiādiuppannapariyāyasabbhāvato nāmavasena uppannā nāma, na vattamānabhāvenāti attho. Ime anuppannā kusalā dhammāti ime sotāpannassa saddhādayo sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa anuppannā kusalā dhammā nāma, ko pana vādo puthujjanānanti dasseti. Kusalasaddo cettha bāhitikasutte (ma. ni. 2.358 ādayo) viya anavajjapariyāyo daṭṭhabbo. Ime uppannā kusalā dhammāti ime paṭhamamagge saddhādayo sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa uppannā kusalā dhammā nāma. १६. "कतमे अनुप्पन्ना" इत्यादीद्वारे जे अकुशल धर्म आणि कुशल धर्म अनुत्पन्न आहेत आणि जे उत्पन्न आहेत, ते दर्शवण्यासाठी हा उपक्रम सुरू केला आहे. तेथे 'इमे अनुप्पन्ना' म्हणजे हे कामवितर्क इत्यादी, जे प्रवृत्तीच्या अभावामुळे (असमुदाचारामुळे) किंवा कधीही अनुभव न घेतलेल्या आलंबनांच्या (विषयांच्या) अभावामुळे 'अनुत्पन्न' म्हटले जातात. कारण अन्यथा, अनादी (अनमतग्ग) संसारात कधीही उत्पन्न न झालेले असे अकुशल धर्म अस्तित्वातच नाहीत. आणि येथे तीन वितर्कांचे ग्रहण केवळ उदाहरणादाखल (निदर्शनमात्र) समजले पाहिजे. 'अकुशलमूल' म्हणजे अनुशयच होय, कारण ते सर्व अकुशल धर्मांचे मूळ आहेत, म्हणून असे म्हटले आहे; केवळ लोभ इत्यादींनाच नव्हे. हे उत्पन्न झालेले अनुशय म्हणजे 'भूमी प्राप्त झालेले उत्पन्न' (भूमिलद्धुप्पन्न) आणि 'न उपटून टाकलेले उत्पन्न' (असमुग्घाटितुप्पन्न) इत्यादी उत्पन्नाच्या पर्यायांच्या अस्तित्वामुळे नाममात्रेकरून 'उत्पन्न' म्हटले जातात, वर्तमान काळातील अस्तित्वामुळे नव्हे, असा अर्थ आहे. 'इमे अनुप्पन्ना कुसला धम्मा' म्हणजे सोतापत्ती-फल साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न असलेल्या (साधना करणाऱ्या) सोतापन्नाचे हे श्रद्धा इत्यादी धर्म 'अनुत्पन्न कुशल धर्म' होत, मग पृथग्जनांबद्दल काय बोलावे! हे दर्शवले आहे. आणि येथे 'कुशल' हा शब्द बाहितिक सुत्ताप्रमाणे 'अनवद्य' (दोषरहित) या अर्थाने समजला पाहिजे. 'इमे उप्पन्ना कुसला धम्मा' म्हणजे सोतापत्ती-फल साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न असलेल्या साधकाचे प्रथम मार्गातील (सोतापत्ती मार्गातील) हे श्रद्धा इत्यादी धर्म 'उत्पन्न कुशल धर्म' होत. Satipaṭṭhānabhāvanāya suniggahito kāmavitakkoti āha – ‘‘yena kāmavitakkaṃ vāreti, idaṃ satindriya’’nti. Anavajjasukhapadaṭṭhānena avikkhepena cetodukkhasannissayo vikkhepapaccayo byāpādavitakko suniggahitoti vuttaṃ – ‘‘yena byāpādavitakkaṃ vāreti, idaṃ samādhindriya’’nti. Kusalesu dhammesu āraddhavīriyo parāparādhaṃ sukhena sahatīti vīriyena vihiṃsāvitakko suniggahitoti āha – ‘‘yena vihiṃsāvitakkaṃ vāreti, idaṃ vīriyindriya’’nti. Samādhiādīnampi yathāsakaṃpaṭipakkhappahānaṃ paññavantasseva ijjhatīti imamatthaṃ dassento āha – ‘‘yena uppannuppanne’’tiādi. सतिपट्ठान भावनेने कामवितर्क चांगल्या प्रकारे नियंत्रित केला जातो, म्हणून भगवंतांनी म्हटले आहे - "ज्याद्वारे कामवितर्काचे निवारण केले जाते, ते सतींद्रिय होय." अनवद्य (दोषरहित) सुखाचे निकटचे कारण असलेल्या अविक्षेपाने (एकाग्रतेने), चित्ताच्या दुःखावर आधारित असलेला आणि विक्षेपाचे कारण असलेला व्यापादवितर्क चांगल्या प्रकारे नियंत्रित केला जातो, म्हणून म्हटले आहे - "ज्याद्वारे व्यापादवितर्काचे निवारण केले जाते, ते समाधींद्रिय होय." कुशल धर्मांमध्ये आरब्धवीर्य (प्रयत्नशील) असलेला पुरुष इतरांचे अपराध सहजपणे सहन करतो, म्हणून वीर्याने विहिंसावितर्क चांगल्या प्रकारे नियंत्रित केला जातो, म्हणून भगवंतांनी म्हटले आहे - "ज्याद्वारे विहिंसावितर्काचे निवारण केले जाते, ते वीर्येंद्रिय होय." समाधी इत्यादींचे देखील आपापल्या प्रतिपक्षांचे (विरोधी धर्मांचे) प्रहाण करणे केवळ प्रज्ञावंतालाच साध्य होते, हा अर्थ दर्शवताना भगवंतांनी म्हटले आहे - "येन उप्पन्नुप्पन्ने" इत्यादी. Etesaṃ yathāniddhāritānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ savisaye jeṭṭhakabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘saddhindriyaṃ kattha daṭṭhabba’’ntiādi vuttaṃ. Taṃ suviññeyyameva. Imesañca saddhādīnaṃ sekhānaṃ indriyānaṃ nibbattiyā sabbepi sekhā dhammā matthakappattā hontīti dassento ‘‘evaṃ sekho’’tiādinā sekhapaṭipadaṃ nigameti. या वर निर्दिष्ट केलेल्या पाच इंद्रियांचे आपापल्या विषयात श्रेष्ठत्व (जेष्ठत्व) दर्शवण्यासाठी "सद्धिंद्रिय कोठे पाहावे?" इत्यादी म्हटले आहे. ते सहज समजण्यासारखेच आहे. आणि या श्रद्धा इत्यादी शैक्ष (सेक्ख) इंद्रियांच्या उत्पत्तीने सर्वच शैक्ष धर्म शिखरावर (पूर्णत्वास) पोहोचतात, हे दर्शवताना "एवं सेखो" इत्यादींद्वारे शैक्ष-प्रतिपदेचा (सेक्खपटिपदेचा) समारोप केला आहे. 17. Evaṃ sekhapaṭipadaṃ vibhajitvā idāni asekhapaṭipadaṃ vibhajituṃ ‘‘kusalo sabbadhammāna’’ntiādimāha. Tattha sabbadhammānanti iminā padena vuttadhamme tāva vibhajitvā tattha asekkhassa kosallaṃ dassetuṃ ‘‘loko nāmā’’tiādi [Pg.77] vuttaṃ. Taṃ vuttatthameva. Kilesalokena bhavaloko samudāgacchatīti kāmāvacaradhammaṃ nissāya rūpārūpāvacaradhamme samudāgametīti attho. Soti so mahaggatadhammesu, parittamahaggatadhammesu vā ṭhito. Indriyāni nibbattetīti sīlasamādhayo nibbedhabhāgiye katvā vimuttiparipācanīyāni saddhādīni indriyāni uppādeti. Indriyesu bhāviyamānesūti yathāvuttaindriyesu vaḍḍhiyamānesu rūpārūpapariggahādivasena neyyassa pariññā bhavati. १७. अशा प्रकारे शैक्ष-प्रतिपदेचे विभाजन करून, आता अशैक्ष-प्रतिपदेचे (असेक्खपटिपदेचे) विभाजन करण्यासाठी "कुसलो सब्बधम्मानं" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'सब्बधम्मानं' या पदाने आधी सांगितलेल्या धर्मांचे विभाजन करून, त्यामध्ये अशैक्षाचे कौशल्य दर्शवण्यासाठी "लोको नामा" इत्यादी म्हटले आहे. त्याचा अर्थ आधी सांगितल्याप्रमाणेच आहे. 'क्लेशलोकामुळे भवलोक चांगल्या प्रकारे प्राप्त होतो' म्हणजे कामावचर धर्माचा आश्रय घेऊन रूपावचर आणि अरूपावचर धर्म चांगल्या प्रकारे प्राप्त करतो, असा अर्थ आहे. 'सो' (तो) म्हणजे तो महग्गत (महत) धर्मांमध्ये किंवा परीत्त (लहान) व महग्गत धर्मांमध्ये स्थित असलेला होय. 'इंद्रिये उत्पन्न करतो' म्हणजे शील आणि समाधी यांना निर्वेधभागीय (क्लेशांचा भेद करणारे) करून, विमुक्तीला परिपक्व करणारी श्रद्धा इत्यादी इंद्रिये उत्पन्न करतो. 'इंद्रियांची भावना केली जात असताना' म्हणजे वर सांगितलेल्या इंद्रियांची वृद्धी केली जात असताना, रूप आणि अरूपाच्या परिग्रहादींच्या (ग्रहणाच्या) आधारे ज्ञेय धर्मांची परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान) होते. Dassanapariññāti ñātapariññā. Bhāvanāpariññāti tīraṇapariññā pahānapariññā ca. ‘‘Sā duvidhenā’’tiādinā saṅkhepato vuttamatthaṃ ‘‘yadā hi sekho’’tiādinā vivarati. Tattha ‘‘nibbidāsahagatehi saññāmanasikārehī’’ti iminā balavavipassanaṃ dasseti. Yadā hi sekhoti cettha sikkhanasīlatāya kalyāṇaputhujjanopi sekhapadena saṅgahitoti katvā ‘‘dve dhammā kosallaṃ gacchanti dassanakosallañcā’’tiādi vuttaṃ. Ayamettha adhippāyo – yadā kalyāṇaputhujjano pubbabhāgasikkhaṃ sikkhanto nibbidāsahagatehi saññāmanasikārehi ñeyyaṃ parijānāti, tadā tassa te vipassanādhammā dassanakosallaṃ paṭhamamaggañāṇaṃ gacchanti sampāpuṇanti tena saddhiṃ ghaṭenti. Yadā pana sotāpannādisekho vuttanayena neyyaṃ parijānāti, tadā tassa te vipassanādhammā bhāvanākosallaṃ gacchantīti. 'दस्सनपरिञ्ञा' म्हणजे ज्ञातपरिज्ञा होय. 'भावनापरिञ्ञा' म्हणजे तीरणपरिज्ञा आणि प्रहाणपरिज्ञा होय. "सा duvidhenā" इत्यादींद्वारे संक्षेपाने सांगितलेला अर्थ "यदा हि सेखो" इत्यादींद्वारे स्पष्ट केला आहे. तेथे "निब्बिदासहगतेहि सञ्ञामनसिकारेहि" (निर्वेदाने युक्त असलेल्या संज्ञा आणि मनसिकारांनी) याद्वारे बलवान विपश्यना दर्शवली आहे. "यदा हि सेखो" येथे शिकण्याच्या (साधना करण्याच्या) स्वभावामुळे कल्याण-पृथग्जन देखील 'शैक्ष' (सेक्ख) या शब्दाने गृहीत धरला आहे, असे मानून "दोन धर्म कौशल्याला प्राप्त होतात, दर्शनकौशल्याला..." इत्यादी म्हटले आहे. येथे हा अभिप्राय आहे - जेव्हा कल्याण-पृथग्जन पूर्वभागातील शिक्षेचा (साधनेचा) अभ्यास करत असताना, निर्वेदाने युक्त असलेल्या संज्ञा आणि मनसिकारांनी ज्ञेय धर्माला पूर्णपणे जाणतो, तेव्हा त्याचे ते विपश्यना धर्म दर्शनकौशल्याला म्हणजेच प्रथम मार्गज्ञानाला (सोतापत्ती मार्गज्ञानाला) प्राप्त होतात, चांगल्या प्रकारे पोहोचतात आणि त्याच्याशी जोडले जातात. परंतु जेव्हा सोतापन्न इत्यादी शैक्ष वर सांगितलेल्या पद्धतीने ज्ञेय धर्माला पूर्णपणे जाणतो, तेव्हा त्याचे ते विपश्यना धर्म भावनाकौशल्याला (वरच्या मार्गज्ञानांना) प्राप्त होतात. Taṃ ñāṇanti yā pubbe neyyassa pariññā vuttā, taṃ neyyaparijānanañāṇaṃ. Pañcavidhena veditabbanti visayabhedena tassa bhedaṃ dasseti. Dhammānaṃ salakkhaṇe ñāṇanti rūpārūpadhammānaṃ kakkhaḷaphusanādisalakkhaṇe ñāṇaṃ. Taṃ pana yasmā sabbaṃ neyyaṃ hetuhetuphalabhedato duvidhameva hoti, tasmā ‘‘dhammapaṭisambhidā ca atthapaṭisambhidā cā’’ti niddiṭṭhaṃ. 'तं जाणं' (ते ज्ञान) म्हणजे पूर्वी ज्ञेय धर्माची जी परिज्ञा सांगितली आहे, ते ज्ञेय परिज्ञान करणारे ज्ञान होय. 'पाच प्रकारे जाणले पाहिजे' याद्वारे विषयांच्या भेदाने त्या ज्ञानाचा भेद दर्शवला आहे. 'धर्मांच्या स्वलक्षणातील ज्ञान' म्हणजे रूप आणि अरूप धर्मांच्या कठीणता (कक्खळ), स्पर्श (फुसन) इत्यादी स्वलक्षणांमधील ज्ञान होय. आणि कारण सर्व ज्ञेय धर्म हे कारण आणि कार्याच्या (हेतू आणि हेतूफलाच्या) भेदाने दोनच प्रकारचे असतात, म्हणून "धम्मपटिसम्भिदा आणि अत्थपटिसम्भिदा" असे निर्दिष्ट केले आहे. Pariññāti tīraṇapariññā adhippetā. Yasmā panassa rūpārūpadhamme salakkhaṇato paccayato ca abhijānitvā kusalādivibhāgehi te pariggahetvā aniccādivasena jānanā hoti, tasmā ‘‘evaṃ abhijānitvā yā parijānanā, idaṃ kusala’’ntiādi vuttaṃ. Tattha evaṃgahitāti evaṃ aniccādito kalāpasammasanādivasena gahitā sammasitā. Idaṃ phalaṃ nibbattentīti idaṃ udayabbayañāṇādikaṃ phalaṃ paṭipāṭiyā uppādenti[Pg.78], nimittassa kattubhāvena upacaraṇato yathā ariyabhāvakarāni saccāni ariyasaccānīti. Tesanti udayabbayañāṇādīnaṃ. Evaṃgahitānanti evaṃpavattitānaṃ. Ayaṃ atthoti ayaṃ saccānaṃ anubodhapaṭivedho attho. Yathā hi pariññāpaññā sammasitabbadhamme sammasanadhamme tattha sammasanākāraṃ parijānāti, evaṃ sammasanaphalampi parijānātīti katvā ayaṃ nayo dassito. "परिज्ञा" (परिञ्ञा) या पदात 'तीरणपरिज्ञा' अभिप्रेत आहे. कारण की, त्या शैक्ष पुद्गलाला रूप आणि अरूप धर्मांना त्यांच्या स्वतःच्या लक्षणांद्वारे (स्वलक्षणतः) आणि प्रत्ययांद्वारे (कारणांद्वारे) अभिज्ञा-ज्ञानाने जाणून घेऊन, कुशल इत्यादींच्या विभागाने त्यांचे ग्रहण करून, अनित्यता इत्यादींच्या रूपाने जे ज्ञान होते, म्हणूनच "अशा प्रकारे जाणून घेऊन जे परिज्ञान होते, ते कुशल आहे" इत्यादी म्हटले आहे. त्या वाक्यात, 'अशा प्रकारे ग्रहण केलेले' (एवंगहिता) म्हणजे अशा प्रकारे अनित्यता इत्यादींच्या द्वारे कलाप-संमसन (समूहाचे परीक्षण) इत्यादींच्या रूपाने ग्रहण केलेले, परीक्षण केलेले होय. 'हे फल उत्पन्न करतात' (इदं फलं निब्बत्तेन्ती) म्हणजे हे उदयव्ययज्ञान इत्यादी फल अनुक्रमाने उत्पन्न करतात. ज्याप्रमाणे आर्यभाव निर्माण करणारे सत्य हे 'आर्यसत्य' म्हटले जाते, त्याप्रमाणे निमित्ताला (परीक्षण केलेल्या धर्माला) कर्ता मानून उपचार केल्यामुळे 'उत्पन्न करतात' असे म्हटले आहे. 'त्यांचे' (तेसं) म्हणजे उदयव्ययज्ञान इत्यादींचे. 'अशा प्रकारे ग्रहण केलेल्यांचे' (एवंगहितानं) म्हणजे अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेल्यांचे. 'हा अर्थ आहे' (अयं अत्थो) म्हणजे हा सत्यांचा अनुबोध आणि प्रतिवेध (साक्षात्कार) रूप अर्थ आहे. कारण की, ज्याप्रमाणे परिज्ञाप्रज्ञा ही परीक्षण करण्यायोग्य धर्मांना, परीक्षण करणाऱ्या धर्मांना आणि त्यातील परीक्षणाच्या आकाराला (पद्धतीला) परिपूर्णपणे जाणते, त्याचप्रमाणे ती परीक्षणाच्या फलालाही परिपूर्णपणे जाणते, असे मानून हा नय (पद्धती) दर्शविला आहे. Ye akusalāti samudayasaccamāha. Sabbe hi akusalā samudayapakkhiyāti. Ye kusalāti maggadhammā sammādiṭṭhiādayo. Yadipi phaladhammāpi sacchikātabbā, catusaccappaṭivedhassa pana adhippetattā ‘‘katame dhammā sacchikātabbā, yaṃ asaṅkhata’’nti vuttaṃ. Atthakusaloti paccayuppannesu atthesu kusalo. Dhammakusaloti paccayadhammesu kusalo. Pāḷiatthapāḷidhammā vā atthadhammā. Kalyāṇatākusaloti yuttatākusalo, catunayakovidoti attho, desanāyuttikusalo vā. Phalatākusaloti khīṇāsavaphalakusalo. ‘‘Āyakusalo’’tiādīsu āyoti vaḍḍhi. Sā anatthahānito aṭṭhuppattito ca duvidhā. Apāyāti avaḍḍhi. Sāpi atthahānito anaṭṭhuppattito ca duvidhā. Upāyoti sattānaṃ accāyike kicce vā bhaye vā uppanne tassa tikicchanasamatthaṃ ṭhānuppattikāraṇaṃ, tattha kusaloti attho. Khīṇāsavo hi sabbaso avijjāya pahīnattā paññāvepullappatto etesu āyādīsu kusaloti. Evaṃ asekhassa kosallaṃ ekadesena vibhāvetvā puna anavasesato dassento ‘‘mahatā kosallena samannāgato’’ti āha. "जे अकुशल आहेत" (ये अकुसला) या पदाने भगवान समुदयसत्य सांगतात. कारण की, सर्व अकुशल हे समुदयसत्याच्या पक्षातील आहेत. "जे कुशल आहेत" (ये कुसला) म्हणजे सम्यक् दृष्टी इत्यादी मार्गधर्म होत. जरी फलधर्मांचाही साक्षात्कार करायचा असतो, तरीही चार आर्यसत्यांच्या प्रतिवेधाचा (साक्षात्काराचा) अभिप्राय असल्यामुळे "कोणते धर्म साक्षात्कृत करायचे आहेत, जे असंस्कृत आहेत" असे म्हटले आहे. 'अर्थकुशल' (अत्थकुसलो) म्हणजे प्रत्ययोत्पन्न (कारणांमुळे उत्पन्न झालेल्या) अर्थांमध्ये (फलांमध्ये) कुशल. 'धर्मकुशल' (धम्मकुसलो) म्हणजे प्रत्ययधर्मांमध्ये (कारणधर्मांमध्ये) कुशल. किंवा पाळीचा अर्थ आणि पाळीचा धर्म हे 'अर्थ-धर्म' होत. 'कल्याणताकुशल' (कल्याणताकुसलो) म्हणजे योग्यतेमध्ये कुशल, चार नयांमध्ये (एकत्व इत्यादी चार पद्धतींमध्ये) कोविद (निपुण) असा अर्थ आहे, किंवा देशनेच्या योजनेत कुशल. 'फलताकुशल' (फलताकुसलो) म्हणजे क्षीणास्रव (अर्हत) फलामध्ये कुशल. "आयकुशल" (आयकुसलो) इत्यादींमध्ये 'आय' म्हणजे वृद्धी (कल्याण/प्रगती). ती अनर्थाचा (नुकसानीचा) नाश झाल्याने आणि अर्थाच्या (कल्याणाच्या) उत्पत्तीने अशी दोन प्रकारची आहे. 'अपाय' (अपाय) म्हणजे अवृद्धी (प्रगतीचा अभाव). ती देखील अर्थाच्या नाशाने आणि अनर्थाच्या उत्पत्तीने अशी दोन प्रकारची आहे. 'उपाय' (उपाय) म्हणजे प्राण्यांना तातडीचे कार्य किंवा भय उत्पन्न झाले असता, त्याचे निवारण करण्यास समर्थ असणारे तात्कालिक कारण; त्यात कुशल असणे असा अर्थ आहे. कारण की, क्षीणास्रव (अर्हत) पुद्गल हा सर्व प्रकारे अविद्येचा प्रहाण केल्यामुळे प्रज्ञेच्या विपुलतेला प्राप्त झालेला असतो आणि तो या आय इत्यादींमध्ये कुशल असतो, असे म्हटले जाते. अशा प्रकारे अशैक्षाच्या (अर्हताच्या) कौशल्याला एका अंशाने स्पष्ट करून, पुन्हा पूर्णपणे दर्शविण्यासाठी "महान कौशल्याने संपन्न" असे म्हटले आहे. Pariniṭṭhitasikkhassa asekhassa satokāritāya aññaṃ payojanaṃ natthīti vuttaṃ ‘‘diṭṭhadhammasukhavihārattha’’nti. Idāni yathāniddiṭṭhaṃ sekhāsekhapaṭipadaṃ nigamento ‘‘imā dve cariyā’’tiādimāha. Tattha bojjhanti bujjhitabbaṃ. Taṃ catubbidhanti taṃ bojjhaṃ catubbidhaṃ, catusaccabhāvato. Evaṃ jānātīti evaṃ pariññābhisamayādivasena yo jānāti. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ asekho sativepullappatto nippariyāyena ‘‘sato abhikkamatī’’tiādinā vuccatīti. Sesaṃ uttānatthameva. Idhāpi pucchāvissajjanavicayā pubbe vuttanayānusārena veditabbā. ज्याची शिक्षा पूर्ण झाली आहे अशा अशैक्षाला (अर्हताला) स्मृती जागृत ठेवण्याने दुसरा कोणताही हेतू नसतो, म्हणूनच "दृष्टधम्मसुखविहारासाठी" (याच जन्मात सुखाने राहण्यासाठी) असे म्हटले आहे. आता, वर सांगितलेल्या शैक्ष आणि अशैक्ष प्रतिपदेचा उपसंहार करताना "या दोन चर्या" इत्यादी म्हटले आहे. त्या वाक्यात, 'बोधि' (बोज्झं) म्हणजे जे जाणण्यायोग्य आहे. 'ती चार प्रकारची आहे' (तं चतुब्बिधं) म्हणजे ती बोधि चार आर्यसत्यांच्या स्वरूपात असल्यामुळे चार प्रकारची आहे. 'अशा प्रकारे जाणतो' (एवं जानाति) म्हणजे अशा प्रकारे परिज्ञा, अभिसमय इत्यादींच्या द्वारे जो पुद्गल जाणतो. 'हा म्हटला जातो' (अयं वुच्चति) म्हणजे हा स्मृतीच्या विपुलतेला प्राप्त झालेला अशैक्ष पुद्गल मुख्य अर्थाने "स्मृतिमान होऊन पुढे जातो" इत्यादी शब्दांनी म्हटला जातो, असे समजावे. उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे. येथेही प्रश्न आणि उत्तरांचे परीक्षण पूर्वी सांगितलेल्या नयानुसारच समजून घ्यावे. Ettāvatā [Pg.79] ca mahāthero vicayahāraṃ vibhajanto ajitasuttavasena (su. ni. 103 ādayo; cūḷani. ajitamāṇavapucchā 57 ādayo, ajitamāṇavapucchāniddesa 1 ādayo) pucchāvicayaṃ vissajjanavicayañca dassetvā idāni suttantaresupi pucchāvissajjanavicayānaṃ nayaṃ dassento ‘‘evaṃ pucchitabbaṃ, evaṃ vissajjitabba’’nti āha. Tattha evanti iminā nayena. Pucchitabbanti pucchā kātabbā, ācikkhitabbā vā, vivecetabbāti attho. Evaṃ vissajjitanti etthāpi eseva nayo. Suttassa cātiādi anugītivicayanidassanaṃ. Anugīti atthato ca byañjanato ca samānetabbāti suttantaradesanāsaṅkhātā anugīti atthato byañjanato ca saṃvaṇṇiyamānena suttena samānā sadisī kātabbā, tasmiṃ vā sutte sammā ānetabbā. Atthāpagatanti atthato apetaṃ, asambandhatthaṃ vā dasadāḷimādivacanaṃ viya. Tenevāha ‘‘samphappalāpaṃ bhavatī’’ti. Etena atthassa samānetabbatāya kāraṇamāha. Dunnikkhittassāti asammāvuttassa. Dunnayoti dukkhena netabbo, netuṃ vā asakkuṇeyyo. Byañjanupetanti sabhāvaniruttisamupetaṃ. एवढ्या विवेचनाने महास्थविरांनी (महाकात्यायन थेरांनी) विचयहाराचे विभाजन करताना, अजितसुत्ताच्या आधारे प्रश्नाचे परीक्षण आणि उत्तराचे परीक्षण दर्शवून, आता इतर सूत्तांमध्येही प्रश्न आणि उत्तरांच्या परीक्षणाचा नय दर्शविताना "अशा प्रकारे विचारले पाहिजे, अशा प्रकारे उत्तर दिले पाहिजे" असे म्हटले आहे. त्या वाक्यात, 'अशा प्रकारे' (एवं) म्हणजे या नयाने (पद्धतीने). 'विचारले पाहिजे' (पुच्छितब्बं) म्हणजे प्रश्न केला पाहिजे, किंवा सांगितला पाहिजे, किंवा त्याचे विश्लेषण केले पाहिजे असा अर्थ आहे. 'अशा प्रकारे उत्तर दिले' (एवं विस्सज्जितं) यातही हाच नय आहे. "सूत्ताचेही" इत्यादी वाक्य अनुगीतीचे परीक्षण दर्शवणारे आहे. 'अनुगीती अर्थाने आणि व्यंजनाने (शब्दाने) समान केली पाहिजे' (अनुगीति अत्थतो च ब्यञ्जनतो च समानेतब्बा) म्हणजे इतर सूत्तदेशनेच्या रूपातील अनुगीती ही अर्थाने आणि व्यंजनाने, व्याख्या केल्या जाणाऱ्या सूत्ताशी समान, सदृश केली पाहिजे, किंवा त्या सूत्तात चांगल्या प्रकारे आणली पाहिजे. 'अर्थापगत' (अत्थापगतं) म्हणजे अर्थापासून विरहित, किंवा 'दहा डाळिंबे' इत्यादी निरर्थक शब्दांप्रमाणे परस्परांशी संबंध नसलेला अर्थ असणारा धर्म. म्हणूनच त्यांनी "तो संफप्पलाप (व्यर्थ बडबड) होतो" असे म्हटले आहे. याने अर्थाच्या समानतेचे कारण सांगितले आहे. 'दुन्निक्खित्त' (दुन्निक्खित्तस्स) म्हणजे अयोग्य प्रकारे उच्चारलेले किंवा अयोग्य प्रकारे मांडलेले. 'दुन्नय' (दुन्नयो) म्हणजे कष्टाने समजून घेण्याजोगा, किंवा समजून घेण्यास अशक्य असलेला. 'व्यंजनोपेत' (ब्यञ्जनुपेतं) म्हणजे स्वभाव-निरुक्तीने (मागधी भाषेच्या नैसर्गिक व्याकरणाने) युक्त असलेला. Evaṃ anugītivicayaṃ dassetvā niddesavāre ‘‘suttassa yo pavicayo’’ti saṃkhittena vuttamatthaṃ vibhajituṃ ‘‘suttañca pavicinitabba’’nti vatvā tassa vicinanākāraṃ dassento ‘‘kiṃ idaṃ suttaṃ āhaccavacana’’ntiādimāha. Tattha āhaccavacananti bhagavato ṭhānakaraṇāni āhacca abhihantvā pavattavacanaṃ, sammāsambuddhena sāmaṃ desitasuttanti attho. Anusandhivacananti sāvakabhāsitaṃ. Tañhi bhagavato vacanaṃ anusandhetvā pavattanato ‘‘anusandhivacana’’nti vuttanti. Nītatthanti yathārutavasena ñātabbatthaṃ. Neyyatthanti niddhāretvā gahetabbatthaṃ. Saṃkilesabhāgiyantiādīnaṃ padānaṃ attho paṭṭhānavāravaṇṇanāyaṃ āvi bhavissati. Yasmā pana bhagavato desanā soḷasavidhe sāsanapaṭṭhāne ekaṃ bhāgaṃ abhajantī nāma natthi, tasmā sopi nayo vicetabbabhāvena idha nikkhitto. अशा प्रकारे अनुगीतीचे परीक्षण दर्शवून, निर्देशवारामध्ये "सूत्ताचे जे उत्तम परीक्षण" असे संक्षेपाने सांगितलेल्या अर्थाचे विभाजन करण्यासाठी "सूत्ताचेही उत्तम परीक्षण केले पाहिजे" असे सांगून, त्या सूत्ताच्या परीक्षणाची पद्धत दर्शविताना "हे सूत्त आहच्चवचन आहे काय?" इत्यादी म्हटले आहे. त्या वाक्यात, 'आहच्चवचन' (आहच्चवचनं) म्हणजे भगवंतांच्या स्थान आणि करणांना स्पर्श करून प्रवृत्त झालेले वचन, म्हणजेच सम्यक् संबुद्धांनी स्वतः देशना केलेले सूत्त असा अर्थ आहे. 'अनुसंधिवचन' (अनुसन्धिवचनं) म्हणजे श्रावकांनी भाषिलेले सूत्त. कारण ते श्रावकांनी भाषिलेले सूत्त भगवंतांच्या वचनाशी जोडून प्रवृत्त केल्यामुळे त्याला "अनुसंधिवचन" असे म्हटले आहे, असे समजावे. 'नीतार्थ' (नीतत्थं) म्हणजे शब्दाच्या थेट अर्थानुसार समजून घेण्याचा अर्थ असलेले सूत्त. 'नेय्यार्थ' (नेय्यत्थं) म्हणजे अर्थ काढून (स्पष्ट करून) ग्रहण करण्याचा अर्थ असलेले सूत्त. 'संक्लेशभागीय' (संकिलेसभागियं) इत्यादी पदांचा अर्थ प्रस्थानवार-वर्णनेत (पट्ठानवार-वण्णना) स्पष्ट होईल. कारण की, भगवंतांची देशना सोळा प्रकारच्या शासनप्रस्थानात (सासनपट्ठान) कोणत्याही एका भागामध्ये समाविष्ट होत नाही असे नाही (म्हणजे ती कोणत्या ना कोणत्या भागात समाविष्ट होतेच), म्हणूनच तो नय देखील येथे परीक्षणाच्या योग्यतेने ठेवला गेला आहे. Kuhiṃ imassa suttassāti imassa suttassa kasmiṃ padese ādimajjhapariyosānesu. Sabbāni saccāni passitabbānīti dukkhasaccaṃ suttassa ‘‘kuhiṃ kasmiṃ padese kasmiṃ vā pade passitabbaṃ niddhāretvā vicetuṃ, samudayasaccaṃ nirodhasaccaṃ maggasaccaṃ kuhiṃ passitabbaṃ daṭṭhabbaṃ niddhāretvā vicetu’’nti evaṃ sabbāni saccāni uddharitvā vicetabbānīti adhippāyo. Ādimajjhapariyosāneti evaṃ suttaṃ pavicetabbanti ādito majjhato pariyosānato [Pg.80] ca evaṃ iminā pucchāvicayādinayena suttaṃ pavicitabbanti attho. Ettha ca pucchāvissajjanapubbāparānugītivicayā pāḷiyaṃ sarūpeneva dassitā. Assādādivicayo pana saccaniddhāraṇamukhena nayato dassito, so niddesavāre vuttanayeneva veditabbo. Tabbicayeneva ca padavicayo siddhoti. "या सूत्राच्या कोणत्या भागात" (कुहिं इमस्स सुत्तस्साति) म्हणजे या सूत्राच्या (इमस्स सुत्तस्स) कोणत्या भागात (कस्मिं पदेसे) सुरुवातीला, मध्ये किंवा शेवटी (आदिमज्झपरियोसानेसु). "सर्व सत्ये पाहिली पाहिजेत" (सब्बानि सच्चानि पस्सितब्बानीति) म्हणजे दुःखसत्य (दुक्खसच्चं) सूत्राच्या "कोणत्या भागात किंवा कोणत्या पदात निवडून काढून तपासण्यासाठी पाहिले पाहिजे, समुदयसत्य, निरोधसत्य आणि मार्गसत्य कोणत्या भागात निवडून काढून तपासण्यासाठी पाहिले पाहिजे व जाणले पाहिजे", अशा प्रकारे सर्व सत्ये निवडून काढून तपासली पाहिजेत, असा अभिप्राय आहे. "सुरुवातीला, मध्ये आणि शेवटी अशा प्रकारे सूत्राचा तपास केला पाहिजे" (आदिमज्झपरियोसानेति एवं सुत्तं पविचेतब्बं) म्हणजे सुरुवातीपासून, मध्यापासून आणि शेवटापासून सुद्धा अशा प्रकारे या प्रश्न-तपासणी इत्यादी पद्धतीने सूत्राचा चांगल्या प्रकारे तपास केला पाहिजे, असा अर्थ आहे. आणि येथे प्रश्न, उत्तर, पूर्व-अपर संबंध आणि अनुगीती यांची तपासणी पाळीमध्ये प्रत्यक्ष स्वरूपातच दर्शविली आहे. परंतु आस्वाद इत्यादींची तपासणी सत्याच्या निर्धारणाद्वारे पद्धतीनुसार दर्शविली आहे, ती निर्देशवारामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणली पाहिजे. आणि त्याच तपासणीद्वारे पदांची तपासणी (पदविचय) सिद्ध होते. Vicayahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā. विचयहारविभंगवर्णना समाप्त झाली. 3. Yuttihāravibhaṅgavaṇṇanā ३. युक्तिहारविभंगवर्णना 18. Tattha katamo yuttihārotiādi yuttihāravibhaṅgo. Tattha kiṃ yojayatīti yuttihārassa visayaṃ pucchati. Ko panetassa visayo? Atathākārena gayhamānā suttatthā visayo, te hi tena sātisayaṃ yāthāvato yuttiniddhāraṇena yojetabbā. Itaresupi ayaṃ hāro icchito eva. Taṃ pana bhūtakathanamattaṃ hoti. Yasmā panāyaṃ yuttigavesanā nāma na mahāpadesena vinā, tasmā yuttihāraṃ vibhajanto tassa lakkhaṇaṃ tāva upadisituṃ ‘‘cattāro mahāpadesā’’tiādimāha. १८. त्यात "कोणता युक्तिहार आहे" इत्यादी युक्तिहारविभंग आहे. त्यात "काय जोडतो" या पाठाने युक्तिहाराचा विषय विचारला आहे. परंतु याचा विषय कोणता आहे? चुकीच्या पद्धतीने (अतथाकाराने) ग्रहण केलेले सूत्राचे अर्थ हाच याचा विषय आहे; कारण ते त्या युक्तिहाराद्वारे अत्यंत यथार्थपणे युक्तीच्या निर्धारणाने जोडले पाहिजेत. इतर हारांमध्येही हा हार इच्छितच आहे. परंतु ते केवळ सत्य कथन मात्र असते. परंतु ज्या कारणाने ही युक्तीची शोधणी महाप्रदेशाशिवाय होत नाही, म्हणून युक्तिहाराचे विश्लेषण करताना त्याचे लक्षण आधी दाखवण्यासाठी (महाकच्चायन थेरांनी) "चार महाप्रदेश" इत्यादी म्हटले आहे. Tattha mahāpadesāti mahāapadesā, buddhādayo mahante apadisitvā vuttāni mahākāraṇānīti attho. Atha vā mahāpadesāti mahāokāsā, mahantāni dhammassa patiṭṭhānānīti vuttaṃ hoti. Tatrāyaṃ vacanattho – apadissatīti apadeso, buddho apadeso etassāti buddhāpadeso. Esa nayo sesesupi. ‘‘Sammukhā metaṃ bhagavato suta’’ntiādinā kenaci ābhatassa ganthassa dhammoti vā adhammoti vā vinicchayane kāraṇaṃ. Kiṃ pana tanti? Tassa tathā ābhatassa suttotaraṇādi eva. Yadi evaṃ kathaṃ cattāroti? Apadisitappabhedato. Dhammassa hi dve sampadāyo bhagavā sāvakā ca. Tesu sāvakā saṅghagaṇapuggalavasena tividhā. ‘‘Evamamumhā mayāyaṃ dhammo paṭiggahito’’ti apadisitabbānaṃ bhedena cattāro. Tenāha – ‘‘buddhāpadeso…pe… ekattherāpadeso’’ti. Tāni padabyañjanānīti kenaci ābhatasuttassa padāni byañjanāni ca, atthapadāni ceva byañjanapadāni cāti attho. Saṃvaṇṇakena vā saṃvaṇṇanāvasena āhariyamānāni [Pg.81] padabyañjanāni. Sutte otārayitabbānīti sutte anuppavesitabbāni. Sandassayitabbānīti saṃsandetabbāni. Upanikkhipitabbānīti pakkhipitabbāni. त्यात 'महाप्रदेश' म्हणजे महा-अपदेश, बुद्ध इत्यादी महान व्यक्तींचा निर्देश करून सांगितलेली मोठी कारणे, असा अर्थ आहे. अथवा 'महाप्रदेश' म्हणजे महा-अवकाश, धर्माची मोठी प्रतिष्ठाने (आधार) असे म्हटले आहे. तेथे हा शब्दाचा अर्थ आहे - ज्याचा निर्देश केला जातो तो 'अपदेश' होय. बुद्ध हा ज्याचा अपदेश (निर्देश) आहे तो 'बुद्धापदेश' होय. हाच नियम उर्वरित (संघापदेश इत्यादी) पदांनाही लागू होतो. "मी हे भगवंतांच्या समक्ष ऐकले आहे" इत्यादी शब्दांद्वारे एखाद्याने आणलेल्या ग्रंथाचा 'हा धर्म आहे' किंवा 'हा अधर्म आहे' असा निर्णय घेण्याचे ते कारण आहे. परंतु ते कारण कोणते आहे? अशा प्रकारे आणलेल्या त्या ग्रंथाचे सूत्रात अवतरण (प्रवेश) इत्यादी होणे हेच कारण आहे. जर असे आहे, तर ते चार कसे होतात? निर्देश करण्याच्या भेदांमुळे ते चार होतात. कारण धर्माचे प्रकटीकरण करणारे दोन आहेत - भगवान आणि त्यांचे श्रावक. त्यांच्यामध्ये श्रावक हे संघ, गण आणि पुद्गल (व्यक्ती) च्या भेदाने तीन प्रकारचे आहेत. "अशा प्रकारे मी अमुक व्यक्तीकडून हा धर्म ग्रहण केला आहे" अशा निर्देश करण्यायोग्य व्यक्तींच्या भेदाने ते चार होतात. म्हणूनच म्हटले आहे - "बुद्धापदेश...पे... एकत्थेरापदेश" (एकस्थवीर-अपदेश). "ती पदव्यंजने" म्हणजे एखाद्याने आणलेल्या सूत्राचे शब्द आणि व्यंजने, तसेच अर्थपदे आणि व्यंजनपदे असा अर्थ आहे. अथवा भाष्यकाराने विवरणाच्या द्वारे आणलेली पदव्यंजने होय. "सूत्रात अवतरित केली पाहिजेत" म्हणजे सूत्रात समाविष्ट केली पाहिजेत. "तुलना केली पाहिजेत" म्हणजे पडताळून पाहिली पाहिजेत. "ठेवली पाहिजेत" म्हणजे समाविष्ट केली पाहिजेत. Suttādīni dassetuṃ ‘‘katamasmi’’ntiādi vuttaṃ. Tattha yasmā bhagavato vacanaṃ ekagāthāmattampi saccavinimuttaṃ natthi, tasmā sutteti padassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘catūsu ariyasaccesū’’ti vuttaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana tīṇi piṭakāni suttanti vuttaṃ, taṃ iminā nettivacanena aññadatthu saṃsandati ceva sameti cāti daṭṭhabbaṃ. Yāvadeva anupādāparinibbānatthā bhagavato desanā, sā ekantena rāgādikilesavūpasamaṃ vadatīti vinayetipadassa atthaṃ dassento ‘‘rāgavinaye’’tiādimāha. Vinayoti hi kāraṇaṃ rāgādivūpasamanimittaṃ idhādhippetaṃ. Yathāha – सूत्र इत्यादी दर्शवण्यासाठी "कोणत्यामध्ये" इत्यादी म्हटले आहे. त्यात ज्या कारणाने भगवंतांचे वचन एका गाथेपुरतेही चार आर्यसत्यांपासून मुक्त नाही, म्हणून 'सूत्रात' या पदाचा अर्थ दर्शवण्यासाठी "चार आर्यसत्यांमध्ये" असे म्हटले आहे. परंतु अट्ठकथेमध्ये तीन पिटकांना 'सूत्र' म्हटले आहे, ते या नेत्तिवचनाशी निश्चितपणे सुसंगत आहे आणि मिळतेजुळते आहे, असे समजले पाहिजे. भगवंतांची देशना केवळ उपादानरहित परिनिर्वाणाच्या प्राप्तीसाठीच आहे, ती निश्चितपणे राग इत्यादी क्लेशांच्या उपशमनाविषयी सांगते, म्हणून 'विनयात' या पदाचा अर्थ दर्शवताना "रागविनयात" इत्यादी म्हटले आहे. कारण येथे 'विनय' म्हणजे राग इत्यादींच्या उपशमनाचे कारण अभिप्रेत आहे. जसे की त्यांनी म्हटले आहे - ‘‘Ye kho tvaṃ, gotami, dhamme jāneyyāsi, ime dhammā sarāgāya saṃvattanti no virāgāya, saññogāya saṃvattanti no visaññogāya, ācayāya saṃvattanti no apacayāya, mahicchatāya saṃvattanti no appicchatāya, asantuṭṭhiyā saṃvattanti no santuṭṭhiyā, saṅgaṇikāya saṃvattanti no pavivekāya, kosajjāya saṃvattanti no vīriyārambhāya, dubbharatāya saṃvattanti no subharatāya, ekaṃsena gotami dhāreyyāsi ‘neso dhammo, neso vinayo, netaṃ satthusāsana’nti. Ye ca kho tvaṃ, gotami, dhamme jāneyyāsi ime dhammā virāgāya saṃvattanti no sarāgāya, visaññogāya saṃvattanti no saññogāya, apacayāya saṃvattanti no ācayāya, appicchatāya saṃvattanti no mahicchatāya, santuṭṭhiyā saṃvattanti no asantuṭṭhiyā pavivekāya saṃvattanti no saṅgaṇikāya, vīriyārambhāya saṃvattanti no kosajjāya, subharatāya saṃvattanti no dubbharatāya, ekaṃsena gotami dhāreyyāsi ‘eso dhammo, eso vinayo, etaṃ satthusāsana’’’nti (cūḷava. 406). "हे गोतमी! ज्या धर्मांना तू जाणशील की, हे धर्म रागासाठी (आसक्तीसाठी) कारणीभूत ठरतात, विरागासाठी (अनासक्तीसाठी) नाही; संयोगासाठी (बंधनासाठी) कारणीभूत ठरतात, विसंयोगासाठी (मुक्तीसाठी) नाही; संसाराच्या वाढीसाठी कारणीभूत ठरतात, संसाराच्या क्षयासाठी नाही; मोठ्या इच्छेसाठी (लोभासाठी) कारणीभूत ठरतात, अल्पेच्छेसाठी नाही; असंतोषासाठी कारणीभूत ठरतात, संतोषासाठी नाही; संगतीसाठी (गर्दीत राहण्यासाठी) कारणीभूत ठरतात, एकांतासाठी नाही; आळसासाठी कारणीभूत ठरतात, वीर्यारंभासाठी (प्रयत्नासाठी) नाही; पोषणास कठीण होण्यासाठी कारणीभूत ठरतात, पोषणास सुलभ होण्यासाठी नाही; हे गोतमी! तू निश्चितपणे असे लक्षात ठेव की 'हा धर्म नाही, हा विनय नाही, हे शास्त्यांचे (गुरूंचे) शासन नाही'. आणि हे गोतमी! ज्या धर्मांना तू जाणशील की, हे धर्म विरागासाठी कारणीभूत ठरतात, रागासाठी नाही; विसंयोगासाठी कारणीभूत ठरतात, संयोगासाठी नाही; क्षयासाठी कारणीभूत ठरतात, वाढीसाठी नाही; अल्पेच्छेसाठी कारणीभूत ठरतात, मोठ्या इच्छेसाठी नाही; संतोषासाठी कारणीभूत ठरतात, असंतोषासाठी नाही; एकांतासाठी कारणीभूत ठरतात, संगतीसाठी नाही; वीर्यारंभासाठी कारणीभूत ठरतात, आळसासाठी नाही; पोषणास सुलभ होण्यासाठी कारणीभूत ठरतात, पोषणास कठीण होण्यासाठी नाही; हे गोतमी! तू निश्चितपणे असे लक्षात ठेव की 'हाच धर्म आहे, हाच विनय आहे, हेच शास्त्यांचे शासन आहे'." (चुल्लवग्ग ४०६) Dhammatāyantipadassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘paṭiccasamuppāde’’ti vuttaṃ. Paṭiccasamuppādo hi ṭhitāva sā dhātu dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatāti (a. ni. 3.137) vutto. ‘‘Dhammatāyaṃ [Pg.82] upanikkhipitabbānī’’ti idaṃ pāḷiyaṃ natthi, atthadassanavasena pana idha vuttanti daṭṭhabbaṃ. Ettha ca pavattiṃ nivattiṃ tadupāyañca bādhakādibhāve niyataṃ paridīpento sutte otarati nāma. Ekantena rāgādikilesavinayaṃ vadanto vinaye sandissati nāma. Tathā sassataṃ ucchedañca vajjetvā ekattanayādiparidīpanena sabhāvadhammānaṃ paccayapaccayuppannabhāvaṃ vibhāvento dhammataṃ na vilometi nāma. 'धर्मातेमध्ये' (धम्मताय) या पदाचा अर्थ दर्शवण्यासाठी "प्रतीत्यसमुत्पादात" असे म्हटले आहे. कारण प्रतीत्यसमुत्पाद हा 'ती धातू (नियम) स्थिरच आहे, ती धर्मस्थितिता आहे, धर्मनियामता आहे' असा सांगितला आहे. "धर्मातेमध्ये समाविष्ट केले पाहिजेत" हे वाक्य पाळीमध्ये नाही, परंतु अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी येथे सांगितले आहे, असे समजले पाहिजे. आणि येथे प्रवृत्ती (दुःखसत्य), निवृत्ती (निरोधसत्य) आणि त्यांचा उपाय (समुदय आणि मार्गसत्य) यांना बाधक इत्यादी भावांमध्ये निश्चितपणे स्पष्ट करून दाखवणे म्हणजे सूत्रात अवतरित होणे होय. निश्चितपणे राग इत्यादी क्लेशांच्या विनाशाविषयी सांगणे म्हणजे विनयाशी सुसंगत असणे होय. त्याचप्रमाणे शाश्वतवाद आणि उच्छेदवाद वर्ज्य करून, एकत्व-नय इत्यादी स्पष्ट करून स्वभावधर्मांचा प्रत्यय-प्रत्ययोत्पन्न भाव (कारण-कार्य भाव) प्रकट करणे म्हणजे धर्मातेशी सुसंगत असणे (धर्मातेचा विरोध न करणे) होय. Evaṃvidho ca kāmāsavādikaṃ āsavaṃ na uppādetīti imamatthaṃ dassento ‘‘yadi catūsu ariyasaccesū’’tiādimāha. Nanu ca anulomato paṭiccasamuppādo pavatti, paṭilomato nivattīti so cattāri ariyasaccāni anupaviṭṭho kasmā idha visuṃ gahitoti? Saccametaṃ. Idha pana visuṃ gahaṇaṃ dhammānaṃ paccayāyattavuttidassanena aniccapaccayalakkhaṇaṃ asamatthapaccayalakkhaṇaṃ nirīhapaccayalakkhaṇañca vibhāvetvā tesaṃ udayavantatā tato eva vayavantatā tadubhayena aniccatā udayabbayapaṭipīḷanena dukkhatā anattatāti tilakkhaṇasamāyogaparidīpanī sabbadiṭṭhigatakumatividdhaṃsanī anaññasādhāraṇā sāsanasampatti pakāsitā hotīti dassanatthaṃ. अशा प्रकारचा (सुत्तात प्रवेश इत्यादी प्रकारचा) अर्थ आणि व्यंजनांचा समूह कामासव इत्यादी आसवांना उत्पन्न करत नाही, हा अर्थ दर्शविताना भगवंतांनी 'जर चार आर्यसत्यांमध्ये' (यदि चतूसु अरियसच्चेसु) इत्यादी म्हटले आहे. येथे अशी शंका उपस्थित होते की, अनुलोम क्रमाने प्रवृत्त झालेला प्रतीत्यसमुत्पाद म्हणजे 'प्रवृत्ती' (संसार) होय आणि प्रतिलोम क्रमाने प्रवृत्त झालेला प्रतीत्यसमुत्पाद म्हणजे 'निवृत्ती' (निर्वाण) होय. मग तो चार आर्यसत्यांमध्येच समाविष्ट होत असताना, येथे त्याला स्वतंत्रपणे का ग्रहण केले आहे? हे म्हणणे खरे आहे. परंतु, येथे त्याचे स्वतंत्रपणे ग्रहण करण्याचे कारण हे आहे की, धर्मांच्या प्रत्ययाधीन (कारणावर अवलंबून असणाऱ्या) प्रवृत्तीला दर्शवून, अनित्य-प्रत्यय-लक्षण, असमर्थ-प्रत्यय-लक्षण आणि निरीह-प्रत्यय-लक्षण (व्यापाररहित कारणत्व) स्पष्ट करून, त्या धर्मांची उदयशीलता (उत्पत्ती) आणि त्यामुळेच त्यांची व्ययशीलता (विनाश) स्पष्ट केली जाते. या दोन्हीद्वारे अनित्यता, आणि उदय-व्ययाच्या पीडनेने (त्रासाने) दुःखता व अनत्ता हे स्पष्ट होते. अशा प्रकारे त्रिलक्षणाच्या संयोगाला प्रकाशित करणारी, सर्व मिथ्यादृष्टीरूपी कुविचारांचा नाश करणारी आणि इतरांशी असाधारण असणारी शासन-संपत्ती (बुद्धांच्या शासनाची परिपूर्णता) प्रकाशित केली जाते, हे दर्शविण्यासाठी येथे स्वतंत्रपणे ग्रहण केले आहे। Ettha ca suttaṃ suttānulomaṃ ācariyavādo attanomatīti idaṃ catukkaṃ veditabbaṃ – tattha suttaṃ nāma tisso saṅgītiyo āruḷhāni tīṇi piṭakāni. Suttānulomaṃ nāma mahāpadesā, yaṃ ‘‘anulomakappiya’’nti vuccati. Ācariyavādo nāma aṭṭhakathā. Attanomati nāma nayaggāhena anubuddhiyā attano paṭibhānaṃ. Tattha suttaṃ appaṭibāhiyaṃ, taṃ paṭibāhantena satthāva paṭibāhito hoti. Anulomakappiyaṃ pana suttena samentameva gahetabbaṃ, na itaraṃ. Ācariyavādopi suttena samento eva gahetabbo, na itaro. Tathā attanomati, sā pana sabbadubbalāti. येथे सुत्त, सुत्तानुलोम, आचार्यवाद आणि अत्तनोमती (स्वतःचे मत) हे चार प्रकार समजून घ्यावेत. त्यात 'सुत्त' म्हणजे तीन संगीतींमध्ये (धर्मसंगीतींमध्ये) संकलित केलेले त्रिपिटक होय. 'सुत्तानुलोम' म्हणजे महापदेश, ज्याला 'अनुलोमकप्पिय' (सुत्ताशी सुसंगत) असे म्हटले जाते. 'आचार्यवाद' म्हणजे अट्ठकथा (टीकाग्रंथ) होय. 'अत्तनोमती' म्हणजे नयाच्या ग्रहणाने आणि अनुबोधाने स्वतःला सुचलेली प्रतिभा (स्वतःचे मत) होय. त्यात सुत्ताचा निषेध करता येत नाही. त्याचा निषेध करणाऱ्याने जणू शास्त्यांचाच (बुद्धांचाच) निषेध केला आहे. परंतु सुत्तानुलोम (अनुलोमकप्पिय) हे सुत्ताशी सुसंगत असेल तरच ग्रहण करावे, इतर (असंगत) नाही. आचार्यवाद देखील सुत्ताशी सुसंगत असेल तरच ग्रहण करावा, इतर नाही. त्याचप्रमाणे अत्तनोमती देखील सुत्ताशी सुसंगत असेल तरच ग्रहण करावी, इतर नाही; आणि ती (अत्तनोमती) सर्वांत दुर्बळ आहे, असे समजावे। Idāni yadatthaṃ idha cattāro mahāpadesā ābhatā, taṃ dassetuṃ ‘‘catūhi mahāpadesehī’’tiādi vuttaṃ. Tattha yaṃ yanti yaṃ yaṃ atthajātañca dhammajātañca. Yujjatīti yathāvuttehi catūhi mahāpadesehi yujjati. Yena yenāti yena yena kāraṇena. Yathā yathāti yena yena pakārena. Taṃ taṃ gahetabbanti saṃvaṇṇiyamāne sutte ābhatena kāraṇena pasaṅgena pakārena ca suttato uddharitvā saṃvaṇṇanāvasena gahetabbanti [Pg.83] attho. Tena catumahāpadesāviruddhāya yuttiyā suttato atthe niddhāretvā yuttihārayojanā kātabbāti dasseti. आता, ज्या हेतूने येथे चार महापदेश आणले आहेत, ते दर्शविण्यासाठी 'चार महापदेशांद्वारे' (चतूहि महापदेसेहि) इत्यादी म्हटले आहे. त्यात 'यम् यम्' म्हणजे जो जो अर्थसमूह आणि धर्मसमूह होय. 'युज्जति' म्हणजे वर सांगितलेल्या चार महापदेशांशी सुसंगत असणे (अविरुद्ध असणे). 'येन येन' म्हणजे ज्या ज्या कारणाने. 'यथा यथा' म्हणजे ज्या ज्या प्रकारे. 'ते ते ग्रहण करावे' (तं तं गहेतब्बं) याचा अर्थ असा की, सुत्ताचे स्पष्टीकरण केले जात असताना, आणलेल्या कारणाने, प्रसंगाने आणि प्रकाराने सुत्तातून उद्धृत करून स्पष्टीकरणाच्या आधारे ते ग्रहण करावे. यावरून हे दर्शविले आहे की, चार महापदेशांशी अविरुद्ध असणाऱ्या युक्तीने सुत्तातून अर्थांचे निर्धारण करून युक्तिहारयोजना करावी। 19. Idāni taṃ yuttiniddhāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘pañhaṃ pucchitenā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha kati padānīti kittakāni padāni. Pariyogāhitabbanti padassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘vicetabba’’nti vuttaṃ. Yattakāni padāni yathādhippetaṃ atthaṃ abhivadanti, tattakāni padāni tadatthassekassa ñātuṃ icchitattā ‘‘eko pañho’’ti vuccati, tāni pana ekagāthāyaṃ yadi vā sabbāni padāni yāva yadi vā ekaṃ padaṃ ekaṃ atthaṃ abhivadati, ekoyeva so pañhoti imamatthaṃ dasseti ‘‘yadi sabbānī’’tiādinā. Tanti taṃ pañhaṃ. Aññātabbanti ājānitabbaṃ. Kiṃ ime dhammātiādi ājānanākāradassanaṃ. Tattha dhammāti pariyattidhammā. Nānatthāti nānā atthā. १९. आता, त्या युक्तीचे निर्धारण दर्शविण्यासाठी 'प्रश्न विचारलेल्याने' (पञ्हं पुच्छितेन) इत्यादी सुरू केले आहे. त्यात 'कती पदानी' म्हणजे किती पदे. 'परियोगाहितब्बं' या पदाचा अर्थ दर्शविण्यासाठी 'विचेतब्बं' (सखोल विचार करावा/शोधन करावे) असे म्हटले आहे. जितकी पदे अभिप्रेत अर्थाला व्यक्त करतात, तितकी पदे त्या एकाच अर्थाला जाणून घेण्याच्या इच्छेमुळे 'एक प्रश्न' (एको पञ्हो) असे म्हटले जाते. ती पदे एका गाथेतील सर्व पदे असोत किंवा एका पदापर्यंत असोत, जर ती एकाच अर्थाला व्यक्त करत असतील, तर तो एकच प्रश्न असतो, हा अर्थ 'जर सर्व' (यदि सब्बानि) इत्यादींद्वारे दर्शविला आहे. 'तं' म्हणजे तो प्रश्न. 'अञ्ञातब्बं' म्हणजे जाणून घेण्यायोग्य. 'हे धर्म कोणते आहेत' इत्यादी वाक्ये जाणून घेण्याचा प्रकार दर्शवितात. त्यात 'धम्मा' म्हणजे परियत्ति-धर्म (बुद्धवचन). 'नानत्था' म्हणजे विविध अर्थ असणारे। Pucchāgāthāyaṃ ayaṃ padattho – kenassubbhāhato lokoti ayaṃ sattaloko coro viya coraghātakena kena abhihato vadhīyatīti attho. Kenassu parivāritoti māluvalatāya viya nissitarukkho kena loko ajjhotthaṭo. Kena sallena otiṇṇoti kena visapītakhurappena viya sarīrabbhantaranimuggena sallena anupaviṭṭho. Kissa dhūpāyitoti kissa kena kāraṇena dhūpāyito santāpito loko. Sadāti padaṃ sabbattha yojetabbaṃ. Teti cattāri padāni. Pañhasaddāpekkhāya pulliṅganiddeso. ‘‘Vissajjetī’’ti etena vissajjanato tayo pañhāti ñāyatīti dasseti. प्रश्नगाथेमध्ये पदांचा अर्थ असा आहे - 'केणस्सुब्भाहतो लोको' (कोणाकडून हा लोक पीडित आहे?) याचा अर्थ असा की, हा सत्त्वलोक (प्राणीलोक) चोराला मारणाऱ्या वधकाप्रमाणे कोणाकडून पीडित केला जात आहे, मारला जात आहे? 'केणस्सु परिवारितो' (कोणाकडून वेढलेला आहे?) म्हणजे माळूवेलीने (मालुवलता) आश्रय घेतलेल्या वृक्षाला वेढल्याप्रमाणे कोणाकडून हा लोक वेढला गेला आहे? 'केण सल्लेन ओतिण्णो' (कोणत्या शल्याने विद्ध झाला आहे?) म्हणजे विषारी बाणाने शरीराच्या आत खोलवर विद्ध झाल्याप्रमाणे कोणत्या शल्याने हा लोक विद्ध झाला आहे? 'किस्स धूपायितो' (कशाने संतप्त झाला आहे?) म्हणजे कशाने, कोणत्या कारणाने हा लोक धूमायित (संतप्त) झाला आहे? 'सदा' हे पद सर्व ठिकाणी जोडले पाहिजे. 'ते' म्हणजे चार पदे. 'पञ्ह' (प्रश्न) या शब्दाच्या अपेक्षेने पुल्लिंगी निर्देश केला आहे. 'विस्सज्जेति' (उत्तर देतो) यावरून, उत्तराच्या आधारे तीन प्रश्न आहेत, हे समजते, असे दर्शविले आहे। 20. Tatthāti vissajjanagāthāyaṃ dutiyapāde vuttā jarā ca paṭhamapāde vuttaṃ maraṇañcāti imāni dve saṅkhatassa pañcakkhandhassa ‘‘saṅkhato’’ti lakkhīyati etehīti saṅkhatalakkhaṇāni. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, saṅkhatassa saṅkhatalakkhaṇāni. Katamāni tīṇi? Uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī’’ti (a. ni. 3.47; kathā. 214). Tena vuttaṃ – ‘‘jarāyaṃ ṭhitassa aññathattaṃ, maraṇaṃ vayo’’ti. Ettha ca ‘‘ṭhitassa aññathatta’’nti etena khandhappabandhassa pubbāparaviseso idha jarā, na khaṇaṭṭhitīti dasseti. ‘‘Maraṇaṃ vayo’’ti iminā ca ‘‘tisso mato, phusso [Pg.84] mato’’ti evaṃ loke vuttaṃ sammutimaraṇaṃ dasseti, na khaṇikamaraṇaṃ, samucchedamaraṇaṃ vā. २०. त्यात, उत्तरगाथेच्या दुसऱ्या पादात सांगितलेली 'जरा' (वृद्धत्व) आणि पहिल्या पादात सांगितलेले 'मरण' (मृत्यू) हे दोन प्रकार संस्कृत (संस्कारित) पंचस्कंधाचे 'संस्कृत' म्हणून ओळखले जाण्याचे लक्षण असल्याने 'संस्कृत लक्षणे' आहेत. भगवंतांनी म्हटलेच आहे - 'भिक्खूंनो, संस्कृताची ही तीन संस्कृत लक्षणे आहेत. कोणती तीन? उत्पत्ती (उप्पादो) दिसून येते, व्यय (वयो - विनाश) दिसून येतो, आणि स्थितीच्या काळात बदल (ठितस्स अञ्ञथत्तं) दिसून येतो.' म्हणून म्हटले आहे - 'जरेने स्थितीचा बदल आणि मरणाने व्यय दर्शविला जातो.' येथे 'ठितस्स अञ्ञथत्तं' (स्थितीचा बदल) याने स्कंध-प्रबंधाचा (स्कंधांच्या प्रवाहाचा) पूर्व-अपर विशेष हाच येथे 'जरा' आहे, क्षणिक स्थिती (खणट्ठिती) ही जरा नव्हे, हे दर्शविले आहे. आणि 'मरण म्हणजे व्यय' याने 'तिस्स मरण पावला, फुस्स मरण पावला' अशा प्रकारे लोकात व्यवहृत असणारे 'संमूर्ती मरण' (सम्मूतिमरण - व्यावहारिक मृत्यू) दर्शविले आहे, क्षणिक मरण (खणिकमरण) किंवा समुच्छेद मरण (समुच्छेदमरण) दर्शविलेले नाही। Idāni ‘‘te tayo pañhā’’ti vuttamatthaṃ yuttivasena dassetuṃ ‘‘jarāya cā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yebhuyyena jiṇṇassa maraṇadassanato jarāmaraṇānaṃ nānattaṃ asampaṭicchamānaṃ pati tesaṃ nānattadassanatthaṃ ‘‘gabbhagatāpi hi mīyantī’’ti vuttaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathādhippetajarāvirahitassa maraṇassa dassanato aññā jarā aññaṃ maraṇanti. Tenevāha – ‘‘na ca te jiṇṇā bhavantī’’ti. Kiñca bhiyyo? Kevalassa maraṇassa diṭṭhattā aññāva jarā aññaṃ maraṇaṃ, yathā taṃ devānanti imamatthaṃ dasseti ‘‘atthi ca devāna’’ntiādinā. Anuttarimanussadhammena ca tikicchanena sakkā jarāya paṭikāraṃ kātuṃ, na tathā maraṇassāti evampi jarāmaraṇānaṃ atthato nānattaṃ sampaṭicchitabbanti dassetuṃ ‘‘sakkatevā’’tiādi vuttaṃ. Tattha sakkateti sakyate, sakkāti attho. Paṭikammanti paṭikaraṇaṃ. Nanu ca maraṇassāpi paṭikāraṃ kātuṃ sakkā iddhipādabhāvanāya vasibhāve satīti codanaṃ manasi katvā āha – ‘‘aññatreva iddhimantānaṃ iddhivisayā’’ti. Vuttañhetaṃ bhagavatā – आता, 'ते तीन प्रश्न' या सांगितलेल्या अर्थाला युक्तीच्या आधारे दर्शविण्यासाठी 'जरेने आणि...' (जराय च) इत्यादी म्हटले आहे. त्यात, बहुतांश करून वृद्ध झालेल्या माणसाचाच मृत्यू पाहिला जात असल्याने, जरा आणि मरण यांच्यातील भिन्नता न स्वीकारणाऱ्याच्या प्रति, त्यांच्यातील भिन्नता दर्शविण्यासाठी 'गर्भस्थ देखील मरण पावतात' (गब्भगतापि हि मीयन्ति) असे म्हटले आहे. याचा अर्थ असा आहे की - अभिप्रेत जरेने रहित असणाऱ्या मृत्यूचे दर्शन होत असल्याने, जरा वेगळी आहे आणि मरण वेगळे आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'आणि ते वृद्ध होत नाहीत' (न च ते जिण्णा भवन्ति). आणखी काय? केवळ मरणाचेच दर्शन होत असल्याने जरा वेगळीच आहे आणि मरण वेगळेच आहे, जसे की देवांचे (देवलोकातील जीवांचे) मरण होय. हा अर्थ 'देवांचे देखील आहे' (अत्थि च देवानं) इत्यादींद्वारे दर्शविला आहे. आणि अनुत्तर मनुष्यधर्माने (ध्यान इत्यादींनी) व उपचाराने जरेचा प्रतिकार करणे शक्य आहे, परंतु मरणाचा तसा प्रतिकार करणे शक्य नाही. अशा प्रकारे देखील जरा आणि मरण यांच्यातील अर्थतः भिन्नता स्वीकारली पाहिजे, हे दर्शविण्यासाठी 'शक्यच आहे' (सक्कतेव) इत्यादी म्हटले आहे. त्यात 'सक्कते' म्हणजे शक्य आहे, सामर्थ्य आहे असा अर्थ आहे. 'पटीकम्मं' म्हणजे प्रतिकार करणे (उपचार करणे). येथे अशी शंका उपस्थित होऊ शकते की, ऋद्धिपाद भावनेवर वशित्व (नियंत्रण) मिळवले असता मरणाचा देखील प्रतिकार करणे शक्य आहे की नाही? ही शंका मनात ठेवून म्हटले आहे - 'ऋद्धिमंतांच्या ऋद्धिविषयाव्यतिरिक्त इतर ठिकाणीच (हे लागू होते).' भगवंतांनी म्हटलेच आहे - ‘‘Yassa kassaci, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā’’ti (dī. ni. 2.166, 182; saṃ. ni. 5.822; kathā. 623; udā. 51). “हे आनंदा, ज्या कोणाही व्यक्तीने चार ऋद्धिपाद विकसित केले आहेत, वारंवार अभ्यासले आहेत, आपले वाहन बनवले आहे, आपला आधार बनवले आहे, चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित केले आहे, सर्व बाजूंनी वाढवले आहे आणि उत्तम प्रकारे आरंभिले आहे; ती व्यक्ती जर इच्छित असेल, तर संपूर्ण कल्पभर किंवा कल्पाहून अधिक काळ (कल्पाच्या उर्वरित भागापर्यंत) राहू शकते.” Ko panettha kappo, ko vā kappāvasesoti? Kappoti āyukappo, yasmiṃ tasmiñhi kāle yaṃ manussānaṃ āyuppamāṇaṃ, taṃ paripuṇṇaṃ karonto kappaṃ tiṭṭhati nāma. ‘‘Appaṃ vā bhiyyo’’ti (dī. ni. 2.7; a. ni. 7.74) vuttaṃ pana vassasatādito atirekaṃ tiṭṭhanto kappāvasesaṃ tiṭṭhati nāma. Yadi evaṃ kasmā iddhimanto cetovasippattā khīṇāsavā lokahitatthaṃ tathā na tiṭṭhantīti? Khandhasaṅkhātassa dukkhabhārassa pariññātattā anussukkatāya ca. Paṭippassaddhasabbussukkā hi te uttamapurisāti. Vuttañhetaṃ dhammasenāpatinā – येथे 'कल्प' म्हणजे काय आणि 'कल्पाचा उर्वरित भाग' (कल्पावशेष) म्हणजे काय? 'कल्प' म्हणजे 'आयुष्य-कल्प' होय. ज्या ज्या काळात मनुष्यांचे जे काही आयुष्यमान असते, ते पूर्णपणे जगण्याला 'कल्पभर राहणे' असे म्हणतात. परंतु, 'काहीसे कमी किंवा अधिक' या वचनानुसार, शंभर वर्षांपेक्षा अधिक काळ जगण्याला 'कल्पाच्या उर्वरित भागापर्यंत राहणे' असे म्हणतात. जर असे आहे, तर मग ऋद्धीमान, मनावर पूर्ण नियंत्रण मिळवलेले क्षीणास्रव (अर्हत) लोककल्याणासाठी त्या प्रकारे का राहत नाहीत? कारण त्यांनी पंचस्कंध रूपी दुःखाचा भार पूर्णपणे जाणला आहे (परिज्ञात केला आहे) आणि त्यांच्यामध्ये संसारात राहण्याची कोणतीही उत्कंठा उरलेली नाही. कारण ते उत्तम पुरुष सर्व प्रकारच्या उत्कंठा व प्रयत्नांपासून मुक्त झालेले असतात. म्हणूनच धर्मसेनापतींनी (सारिपुत्तांनी) असे म्हटले आहे – ‘‘Nābhinandāmi maraṇaṃ, nābhikaṅkhāmi jīvitaṃ; Kālañca paṭikaṅkhāmi, vetanaṃ bhatako yathā’’ti. (theragā. 654; mi. pa. 2.2.4); “मी मरणाचे अभिनंदन करत नाही, आणि जीवनाची आकांक्षाही करत नाही; ज्याप्रमाणे एखादा मजूर आपल्या मजुरीची (वेतनाची) वाट पाहतो, त्याप्रमाणे मी केवळ काळाची (परिनिर्वाणाच्या वेळेची) वाट पाहत आहे.” Yathā [Pg.85] jarāmaraṇānaṃ aññamaññaṃ atthato nānattaṃ, evaṃ tehi taṇhāya ca nānatte dassite ‘‘tayo pañhā’’ti idaṃ sijjhatīti taṃ dassetuṃ ‘‘yaṃ panā’’tiādimāha. ज्याप्रमाणे जरा (वृद्धत्व) आणि मरण यांच्यात अर्थाच्या दृष्टीने परस्परांमध्ये भिन्नता आहे, त्याचप्रमाणे त्यांच्यात आणि तृष्णेमध्येही भिन्नता दाखवली असता 'तीन प्रश्न' हे विधान सिद्ध होते; हे दर्शवण्यासाठी 'यं पना' इत्यादी म्हटले आहे. Tattha yasmā taṇhāya abhāvepi sati jarāmaraṇaṃ labbhati khīṇāsavasantāne, tasmā aññaṃ jarāmaraṇaṃ aññā taṇhāti imamatthamāha ‘‘dissanti vītarāgā jīrantāpi mīyantāpī’’ti. Nanu ca taṇhāpi jīraṇabhijjanasabhāvāti? Saccaṃ, na idaṃ jarāmaraṇaṃ idhādhippetanti vuttovāyamattho. ‘‘Yadi cā’’tiādinā jarāmaraṇato taṇhāya anaññatte dosaṃ dasseti. Yobbanaṭṭhāpi vigatataṇhā siyuṃ, na idaṃ yuttanti adhippāyo. Jarāmaraṇampi siyā dukkhassa samudayo taṇhāya anaññatte satīti adhippāyo. Na ca siyā taṇhā dukkhassa samudayo jarāmaraṇato anaññatte satīti bhāvo. Na hi jarāmaraṇaṃ dukkhassa samudayo, taṇhā dukkhassa samudayo, tasmā veditabbaṃ etesamatthato nānattanti adhippāyo. Yathā ca taṇhā maggavajjhā, evaṃ jarāmaraṇampi siyā maggavajjhaṃ taṇhāya anaññatte sati. Yathā ca jarāmaraṇaṃ na maggavajjhaṃ, tathā taṇhāpi siyāti ayampi nayo vutto evāti daṭṭhabbaṃ. Imāya yuttiyāti imāya yathāvuttāya upapattiyā. Aññamaññehīti aññāhi aññāhi kāraṇūpapattīhi atthato ce aññattaṃ, tadaññampi byañjanato gavesitabbanti attho. त्यामध्ये, ज्याअर्थी क्षीणास्रवांच्या (अर्हतांच्या) संततीमध्ये तृष्णेचा अभाव असतानाही जरा-मरण दिसून येते, त्याअर्थी जरा-मरण वेगळे आहे आणि तृष्णा वेगळी आहे, हा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'वीतराग लोकही वृद्ध होताना आणि मरताना दिसतात' असे म्हटले आहे. पण तृष्णा देखील जीर्ण होण्याच्या आणि नष्ट होण्याच्या स्वभावाची नाही का? हे सत्य आहे, परंतु येथे हे (क्षणिक) जरा-मरण अभिप्रेत नाही, हा अर्थ आधीच सांगण्यात आला आहे. 'यदि च' इत्यादींद्वारे जरा-मरणापासून तृष्णेचे अभिन्नत्व मानल्यास येणारा दोष दाखवला आहे. जर ती अभिन्न असती, तर तरुण वयात असणारे लोकही तृष्णारहित झाले असते, जे योग्य नाही; असा याचा अभिप्राय आहे. तसेच, जर जरा-मरण आणि तृष्णा अभिन्न असती, तर जरा-मरण देखील दुःखाचे समुदय (कारण) बनले असते; असा अभिप्राय आहे. आणि जरा-मरणापासून अभिन्न असल्यामुळे तृष्णा ही दुःखाचा समुदय बनली नसती; असा भाव आहे. कारण जरा-मरण हे दुःखाचा समुदय नाही, तर तृष्णा ही दुःखाचा समुदय आहे, म्हणून अर्थाच्या दृष्टीने त्यांच्यातील भिन्नता समजून घेतली पाहिजे; असा अभिप्राय आहे. आणि ज्याप्रमाणे तृष्णा ही मार्गाने नष्ट होणारी आहे, त्याप्रमाणे जरा-मरण आणि तृष्णा अभिन्न असती तर जरा-मरण देखील मार्गाने नष्ट होणारे झाले असते. आणि ज्याप्रमाणे जरा-मरण हे मार्गाने नष्ट होणारे नाही, त्याप्रमाणे तृष्णा देखील मार्गाने नष्ट होणारी नसती; हा युक्तिवाद देखील सांगितला आहे असे समजावे. 'या युक्तीने' म्हणजे या पूर्वोक्त उपपत्तीने (सिद्धतेने). 'परस्परांपासून' म्हणजे इतर वेगवेगळ्या कारणांमुळे आणि पुराव्यांमुळे जर अर्थाच्या दृष्टीने भिन्नता असेल, तर शब्दाच्या (व्यंजनाच्या) दृष्टीनेही भिन्नता शोधली पाहिजे, असा अर्थ आहे. Imesaṃ dhammānaṃ atthato ekattanti imamevatthaṃ ‘‘na hi yujjatī’’tiādinā vivarati. Taṇhāya adhippāye aparipūramāneti icchitālābhamāha. Tena icchātaṇhānaṃ atthato ekattaṃ vuttaṃ hotīti. Etena na hi yujjati icchāya ca taṇhāya ca atthato aññattanti. Yathā idaṃ vacanaṃ samatthanaṃ hoti, evaṃ icchāvipariyāye āghātavatthūsu kodho ca upanāho ca uppajjatīti idampi samatthanaṃ hoti, na tathā jarāmaraṇavipariyāyeti jarāmaraṇataṇhānaṃ atthato aññattampi samatthitaṃ hotīti etamatthaṃ dasseti ‘‘imāya yuttiyā’’tiādinā. 'या धर्मांचे अर्थाच्या दृष्टीने एकत्व (अभिन्नत्व) आहे' हाच अर्थ 'न हि युज्जति' इत्यादींद्वारे स्पष्ट केला आहे. 'तृष्णेचा अभिप्राय पूर्ण न झाल्यास' या विधानाने इच्छित वस्तू न मिळणे (इच्छितालाभ) सांगितले आहे. याद्वारे इच्छा आणि तृष्णा यांचे अर्थाच्या दृष्टीने एकत्व सांगितले गेले आहे. यामुळे 'इच्छा आणि तृष्णा यांच्यात अर्थाच्या दृष्टीने भिन्नता असणे योग्य नाही' हे सिद्ध होते. ज्याप्रमाणे हे विधान समर्थित होते, त्याचप्रमाणे 'इच्छेच्या विपरीत घडल्यास (इच्छित न मिळाल्यास) आघातवस्तूंमध्ये (द्वेषाच्या कारणांमध्ये) क्रोध आणि उपनाह (वैरभाव) उत्पन्न होतो' हे देखील समर्थित होते; परंतु जरा-मरणाच्या विपरीत घडल्यास तसे होत नाही. यावरून जरा-मरण आणि तृष्णा यांच्यातील अर्थाची भिन्नता देखील सिद्ध होते; हा अर्थ 'इमाय युत्तिया' इत्यादींद्वारे दर्शवला आहे. Yadi icchātaṇhānaṃ atthato anaññattaṃ, atha kasmā bhagavatā imissā gāthāya dvidhā vuttāti? Tattha parihāramāha ‘‘yaṃ panida’’ntiādinā. Tattha yanti kiriyāparāmasanaṃ. Abhilapitanti vuttaṃ yaṃ idaṃ abhilapanaṃ[Pg.86], idaṃ bāhirānaṃ rūpādīnaṃ vatthūnaṃ ārammaṇavasena, ārammaṇakaraṇavasena vā yojetabbaṃ. Dvīhi dhammehīti dvīhi pakatīhi. Kā pana tā pakatiyoti? Appattassa visayassa esanavasena icchā, pattassa appattassa vā pātukāmatāvasena taṇhā, ayametāsaṃ viseso. Yadipi evaṃ, tathāpi sabbā taṇhā rūpādivisayaṃ gilitvā pariniṭṭhapetvā gahaṇena ekasabhāvā evāti dassento ‘‘sabbā hi taṇhā ajjhosānalakkhaṇena ekalakkhaṇā’’ti āha. Idāni tamatthaṃ upamāya pakāsento ‘‘sabbo aggī’’tiādimāha, taṃ suviññeyyameva. जर इच्छा आणि तृष्णा यांच्यात अर्थाच्या दृष्टीने अभेद् आहे, तर मग भगवंतांनी या गाथेमध्ये त्यांचे दोन प्रकारे वर्णन का केले आहे? त्यावर 'यंनिदं' इत्यादींद्वारे उत्तर दिले आहे. तेथे 'यं' हे क्रियापदाचा निर्देश करणारे आहे. 'अभिलपितं' म्हणजे जे बोलले गेले आहे; हे बाह्य रूप इत्यादी वस्तूंच्या आलंबन रूपाने किंवा आलंबन करण्याच्या रूपाने जोडले पाहिजे. 'दोन धर्मांद्वारे' म्हणजे दोन स्वभावांद्वारे. ते दोन स्वभाव कोणते? न मिळालेल्या विषयाचा शोध घेण्याच्या स्वरूपात 'इच्छा' असते, आणि मिळालेल्या किंवा न मिळालेल्या विषयाचा उपभोग घेण्याच्या इच्छेच्या स्वरूपात 'तृष्णा' असते; हा या दोन्हींमधील फरक आहे. जरी असे असले, तरी सर्व प्रकारची तृष्णा ही रूप इत्यादी विषयांना गिळंकृत करून, पूर्ण करून आणि ग्रहण करून एकाच स्वभावाची असते; हे दर्शवण्यासाठी 'सर्वच तृष्णा ही अध्यवसान-लक्षणाने (आसक्तीच्या लक्षणाने) एकच लक्षण असलेली आहे' असे म्हटले आहे. आता हाच अर्थ उपमेद्वारे स्पष्ट करण्यासाठी 'सब्बो अग्गी' (सर्व अग्नी...) इत्यादी म्हटले आहे, जे सहज समजण्यासारखे आहे. Ayaṃ pana na kevalaṃ taṇhā ārammaṇe pavattivisesena dvīhi eva nāmehi vuttā, atha kho anekehipi pariyāyehīti dassanatthaṃ ‘‘icchāitipī’’tiādi vuttaṃ. परंतु ही तृष्णा केवळ आलंबनामध्ये प्रवृत्तीच्या विशेषतेमुळे फक्त दोनच नावांनी सांगितली गेली आहे असे नाही, तर अनेक पर्यायांनी (पद्धतींनी) देखील सांगितली गेली आहे; हे दर्शवण्यासाठी 'इच्छा इतिपि' इत्यादी म्हटले आहे. Tattha icchanti tāya ārammaṇānīti icchā. Taṇhāyanaṭṭhena taṇhā. Pīḷājananato duruddhāraṇato ca visapītaṃ sallaṃ viyāti sallaṃ. Santāpanaṭṭhena dhūpāyanā. Ākaḍḍhanaṭṭhena sīghasotā saritā viyāti saritā, allaṭṭhena vā saritā, ‘‘saritāni sinehitāni ca, somanassāni bhavanti jantuno’’ti (dha. pa. 341) hi vuttaṃ. Allāni ceva siniddhāni cāti ayamettha attho. Visattikāti visatāti visattikā. Visaṭāti visattikā. Visamāti visattikā. Visālāti visattikā. Visakkatīti visattikā. Visaṃvādikāti visattikā. Visaṃharatīti visattikā. Visamūlāti visattikā. Visaphalāti visattikā. Visaparibhogāti visattikā. Visatā vā pana sā taṇhā rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe dhamme kule gaṇe visatā vitthatāti visattikā. त्यामध्ये, जिच्याद्वारे आलंबनांची (विषयांची) इच्छा केली जाते ती 'इच्छा' होय. तहानलेल्या (लालसेच्या) स्वभावामुळे ती 'तृष्णा' होय. पीडा देणारी आणि बाहेर काढण्यास कठीण असल्यामुळे, विषाने माखलेल्या बाणाप्रमाणे ती 'शल्य' होय. संताप (दाह) निर्माण करण्याच्या स्वभावामुळे ती 'धूपायन' (धुमसणे) होय. ओढून नेण्याच्या स्वभावामुळे, वेगवान प्रवाहाच्या नदीप्रमाणे ती 'सरिता' (नदी) होय; किंवा ओलेपणाच्या स्वभावामुळे ती 'सरिता' होय. कारण असे म्हटले आहे की – 'प्राण्याला (रागामुळे) ओले झालेले आणि (प्रीतीमुळे) स्निग्ध झालेले सोमनस्य (सुख) प्राप्त होते.' येथे 'ओले आणि स्निग्ध' हाच अर्थ आहे. 'विसत्तिका' (विषक्तिका) म्हणजे: पसरलेली (विसता) म्हणून 'विसत्तिका'; विस्तारलेली (विसटा) म्हणून 'विसत्तिका'; विषम (असम) असल्यामुळे 'विसत्तिका'; विशाल (मोठी) असल्यामुळे 'विसत्तिका'; चेष्टा करणारी (विसक्कती) म्हणून 'विसत्तिका'; विसंवाद करणारी (फसवणारी) म्हणून 'विसत्तिका'; चित्त विचलित करणारी (विसंहरती) म्हणून 'विसत्तिका'; जिचे मूळ विष (दुःख) आहे अशी (विसमूला) म्हणून 'विसत्तिका'; जिचे फळ विष (दुःख) आहे अशी (विसफला) म्हणून 'विसत्तिका'; जिचा उपभोग विषरूप (दुःखरूप) आहे अशी (विसपरिभोगा) म्हणून 'विसत्तिका'; किंवा ती तृष्णा रूप, शब्द, गंध, रस, स्पर्श, धर्म (मानसिक विषय), कुल आणि गण (समूह) यांमध्ये पसरलेली व विस्तारित असल्यामुळे तिला 'विसत्तिका' म्हणतात. Sinehanavasena sineho. Nānāgatīsu kilamathuppādanena kilamatho. Paliveṭhanaṭṭhena latā viyāti latā. ‘‘Latā uppajja tiṭṭhatī’’ti (dha. pa. 340) hi vuttaṃ. Mamanti maññanavasena maññanā. Dūragatampi ākaḍḍhitvā bandhanaṭṭhena bandho. Āsīsanaṭṭhena āsā. Ārammaṇarasaṃ pātukāmatāvasena pipāsā. Abhinandanaṭṭhena abhinandanā. Itīti evaṃ ārammaṇe pavattivisesena anekehi nāmehi gayhamānāpi sabbā taṇhā ajjhosānalakkhaṇena ekalakkhaṇāti yathāvuttamatthaṃ nigameti. स्नेह (प्रेम) निर्माण करण्याच्या स्वभावामुळे ती 'स्नेह' होय. विविध गतींमध्ये (जन्मांमध्ये) थकवा (क्लेश) निर्माण करण्याच्या स्वभावामुळे ती 'किलमथ' (थकवा) होय. वेढून घेण्याच्या स्वभावामुळे, वेलीप्रमाणे ती 'लता' होय. कारण असे म्हटले आहे की – 'लता (तृष्णारूपी वेल) उत्पन्न होऊन पसरते.' 'हे माझे आहे' अशा कल्पनेमुळे ती 'मञ्ञना' (कल्पना) होय. दूर गेलेल्यालाही ओढून आणून बांधून ठेवण्याच्या स्वभावामुळे ती 'बंध' होय. आशेच्या स्वभावामुळे ती 'आसा' (आशा) होय. आलंबनाचा (विषयाचा) रस पिण्याच्या इच्छेमुळे ती 'पिपासा' (तहान) होय. अत्यंत आनंद घेण्याच्या स्वभावामुळे ती 'अभिनंदना' होय. अशा प्रकारे, आलंबनामध्ये प्रवृत्तीच्या विशेषतेमुळे अनेक नावांनी ग्रहण केली जात असली, तरी सर्व प्रकारची तृष्णा ही अध्यवसान-लक्षणाने (आसक्तीच्या लक्षणाने) एकच लक्षण असलेली आहे, या पूर्वोक्त अर्थाचा येथे उपसंहार केला आहे. Puna [Pg.87] taṇhāya anekehi nāmehi gahitabhāvameva ‘‘yathā cā’’tiādinā upacayena dasseti. Tattha vevacaneti vevacanahāravibhaṅge. ‘‘Āsā ca pihā’’ti gāthāya (netti. 37; peṭako. 11) atthaṃ tattheva vaṇṇayissāma. Avigatarāgassātiādīsu rañjanaṭṭhena rāgo, chandanaṭṭhena chando, piyāyanaṭṭhena pemaṃ, paridahanaṭṭhena paridāhoti taṇhāva vuttā. Tenevāha – ‘‘taṇhāyetaṃ vevacana’’nti. Evaṃ yujjatīti evaṃ icchātaṇhānaṃ atthato anaññattā ‘‘tayo pañhā’’ti yaṃ vuttaṃ, taṃ yujjati yuttiyā saṅgacchatīti attho. पुन्हा, 'यथा च' इत्यादी समुच्चयार्थक शब्दांद्वारे तण्हा (तृष्णा) अनेक नावांनी ग्रहण केली गेली असल्याचेच दाखवितात. तेथे 'वेवचन' म्हणजे वेवचनहारविभंगात होय. 'आसा च पिहा' या गाथेचा अर्थ आम्ही तेथेच (त्याच विभंगात) स्पष्ट करू. 'अविगतरागस्स' इत्यादींमध्ये, आसक्तीच्या अर्थाने 'राग', इच्छेच्या अर्थाने 'छंद', स्नेहाच्या अर्थाने 'पेम' (प्रेम), आणि संतापाच्या अर्थाने 'परिदाह' अशी तण्हाच सांगितली आहे. म्हणूनच म्हटले आहे— 'हे तण्हाचेच समानार्थी शब्द आहेत.' 'अशा प्रकारे योग्य ठरते' म्हणजे अशा प्रकारे इच्छा आणि तण्हा यांच्या अर्थामध्ये भिन्नता नसल्यामुळे 'तीन प्रश्न' असे जे म्हटले आहे, ते योग्य ठरते, म्हणजेच युक्तीशी सुसंगत होते, असा अर्थ आहे. 21. Evaṃ ‘‘kenassubbhāhato loko’’ti (saṃ. ni. 1.66) gāthāya ‘‘tayo pañhā’’ti pañhattayabhāve yuttiṃ dassetvā idāni aññehi pakārehi yuttigavesanaṃ dassento ‘‘sabbo dukkhūpacāro’’tiādimāha. Tattha dukkhūpacāroti dukkhappavatti. Kāmataṇhāsaṅkhāramūlakoti kāmataṇhāpaccayasaṅkhārahetukoti yujjatīti adhippāyo. Nibbidūpacāroti nibbidāpavatti kāmānaṃ vipariṇāmaññathābhāvā uppajjamānā anabhirati ñāṇanibbidā ca. Kāmataṇhāparikkhāramūlakoti kāmataṇhāya parikkhārabhūtavatthukāmahetuko. Tattha anabhiratisaṅkhātā nibbidā kāmataṇhāparikkhāramūlikā, na ñāṇanibbidāti sabbo nibbidūpacāro kāmataṇhāparikkhāramūlakoti na pana yujjatīti vuttaṃ. Imāya yuttiyāti nayaṃ dasseti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā pañhattayabhāve yutti vuttā, yathā ca dukkhūpacāranibbidūpacāresu, evaṃ imāya yuttiyā iminā yogena nayena aññamaññehi kāraṇehi taṃtaṃpāḷippadese anurūpehi aññathā aññehi hetūhi yutti gavesitabbāti. २१. अशा प्रकारे 'केनस्सुब्भाहतो लोको' या गाथेत 'तीन प्रश्न' या तीन प्रश्नांच्या अस्तित्वाची युक्ती दाखवून, आता इतर प्रकारांनी युक्तीचा शोध घेणे दाखविताना 'सब्बो दुक्खूपचारो' इत्यादी म्हणाले. तेथे 'दुक्खूपचार' म्हणजे दुःखाची प्रवृत्ती (उत्पत्ती) होय. 'कामतण्हासंखारमूलक' म्हणजे कामतण्हा हा प्रत्यय (प्रत्यय-कारण) असलेल्या संस्कारांमुळे होणारे, हे योग्य ठरते, असा अभिप्राय आहे. 'निब्बिदूपचार' म्हणजे निब्बिदाची (निर्वेदाची) प्रवृत्ती होय, जी कामभोगांच्या विपरिणामामुळे (बदलामुळे) आणि अन्यथाभावामुळे उत्पन्न होणारी अनभिरती (अरुची) आणि ज्ञाननिब्बिदा (निब्बिदानुपश्यना ज्ञान) आहे. 'कामतण्हापरिक्खारमूलक' म्हणजे कामतण्हाचे साधन (परिकर) असलेल्या वत्थुकाम (वस्तुरूप काम) हे कारण केलेले होय. त्या दोन्हीमध्ये, अनभिरती नावाची निब्बिदा ही कामतण्हापरिक्खारमूलक आहे, पण ज्ञाननिब्बिदा नाही; म्हणून 'सर्व निब्बिदूपचार कामतण्हापरिक्खारमूलक आहे' हे म्हणणे योग्य ठरत नाही, असे सांगितले आहे. 'इमाय युत्तिया' (या युक्तीने) याद्वारे पद्धत (नय) दाखवितात. सांगण्याचा उद्देश असा आहे की— ज्याप्रमाणे तीन प्रश्नांच्या अस्तित्वाची युक्ती सांगितली आहे, आणि ज्याप्रमाणे दुक्खूपचार व निब्बिदूपचार यांच्या बाबतीत युक्ती सांगितली आहे, त्याचप्रमाणे या युक्तीने, या योगाने आणि नयाने, वेगवेगळ्या कारणांनी त्या त्या पाळि-वचनात योग्य अशा इतर प्रकारांनी व इतर हेतूंनी युक्ती शोधली पाहिजे. Idāni taṃ nayadassanaṃ saṃkhittanti vitthārato vibhajitvā dassetuṃ ‘‘yathā hi bhagavā’’tiādi āraddhaṃ. Tatthāyaṃ saṅkhepattho – rāgadosamohacaritānaṃ yathākkamaṃ asubhamettāpaccayākārakathā rāgādivinayanato sappāyāti ayaṃ sāsanayutti. Evamavaṭṭhite yadi rāgacaritassa mettācetovimuttiṃ deseyya, sā desanā na yujjati asappāyabhāvato. Tathā sukhāpaṭipadādayoti. Nanu ca sukhāpaṭipadādayo paṭipattiyā sambhavanti, na desanāyāti? Saccametaṃ, idha pana rāgacaritoti tibbakileso rāgacaritoti adhippeto. Tassa dukkhāya paṭipadāya bhāvanā [Pg.88] samijjhati. Yassa ca dukkhāya paṭipadāya bhāvanā samijjhati, tassa garutarā asubhadesanā sappāyā, yassa garutarā asubhadesanā sappāyā, na tassa mandakilesassa viya lahukatarāti imamatthaṃ dassento āha – ‘‘sukhaṃ vā paṭipadaṃ…pe… deseyya na yujjati desanā’’ti. Iminā nayena sesapadesupi yathāsambhavaṃ attho vattabbo. Ettha ca ayuttaparihārena yuttisamadhigamoti yuttivicāraṇāya ayuttipi gavesitabbāti vuttaṃ – ‘‘yadi hi…pe… na yujjati desanā’’ti. Sesesupi eseva nayo. Evaṃ yaṃ kiñcītiādi yuttihārayojanāya nayadassanameva. आता ती पद्धत दाखविणे संक्षिप्त आहे म्हणून विस्ताराने विभागून दाखविण्यासाठी 'यथा हि भगवा' इत्यादी सुरू केले. तेथे हा संक्षिप्त अर्थ आहे— रागचरित, दोषचरित आणि मोहचरित व्यक्तींसाठी अनुक्रमे अशुभाची कथा, मेत्तेची (मैत्रीची) कथा आणि पच्चयकार (प्रतीत्यसमुत्पाद) कथा ही राग इत्यादींचे निवारण करणारी असल्यामुळे योग्य (अनुकूल) आहे, ही 'शासनयुक्ती' आहे. अशा प्रकारे निश्चित असताना, जर रागचरित व्यक्तीला मेत्ताचेतोविमुत्तीचा उपदेश केला, तर तो उपदेश अयोग्य असल्यामुळे योग्य ठरत नाही. त्याचप्रमाणे सुखकारक प्रतिपदा इत्यादींच्या बाबतीतही आहे. शंका: सुखकारक प्रतिपदा इत्यादी तर आचरणात संभवतात, उपदेशात नाही, असे नाही का? उत्तर: हे सत्य आहे, परंतु येथे 'रागचरित' म्हणजे तीव्र क्लेश असलेला रागचरित अभिप्रेत आहे. त्याची भावना दुःखापटिपदेने (कष्टकर प्रतिपदेने) यशस्वी होते. आणि ज्याची भावना दुःखापटिपदेने यशस्वी होते, त्याला अधिक गंभीर अशी अशुभाची देशना योग्य ठरते. ज्याला गंभीर अशुभाची देशना योग्य ठरते, त्याला मंद क्लेश असलेल्या व्यक्तीप्रमाणे सौम्य देशना योग्य ठरत नाही; हा अर्थ दाखविताना म्हटले आहे— 'सुखकारक प्रतिपदेचा... उपदेश केला तर ती देशना योग्य ठरत नाही.' या नयाने उर्वरित पदांमध्येही यथासंभव अर्थ सांगावा. आणि येथे अयोग्य गोष्टीचा परिहार करून योग्य गोष्टीची प्राप्ती होते, म्हणून युक्तीचा विचार करताना अयोग्य गोष्टीचाही शोध घेतला पाहिजे, म्हणूनच म्हटले आहे— 'जर खरोखर... देशना योग्य ठरत नाही.' उर्वरित भागांतही हाच नय आहे. अशा प्रकारे 'यं किंचि' इत्यादी वाक्ये युत्तीहार जोडण्यासाठी केवळ पद्धत दाखविणारीच आहेत. Tattha evanti iminā nayena. Yaṃ kiñcīti aññampi yaṃ kiñci. Anulomappahānanti pahānassa anurūpaṃ, pahānasamatthanti attho. Sutte anavasesānaṃ padatthānaṃ anupadavicāraṇā vicayo hāro, vicayahārasaṃvaṇṇanāya niddhāritesu atthesu yuttigavesanaṃ sukaranti āha – ‘‘sabbaṃ taṃ vicayena hārena vicinitvā yuttihārena yojetabba’’nti. Yāvatikā ñāṇassa bhūmīti saṃvaṇṇentassa ācariyassa yaṃ ñāṇaṃ yaṃ paṭibhānaṃ, tassa yattako visayo, tattako yuttihāravicāroti attho. Taṃ kissa hetu? Anantanayo samantabhaddako vimaddakkhamo vicittadesano ca saddhammoti. तेथे 'एवं' म्हणजे या नयाने (पद्धतीने). 'यं किंचि' म्हणजे इतरही जे काही. 'अनुलोमप्पहान' म्हणजे प्रहाणासाठी (त्याग करण्यासाठी) योग्य, म्हणजेच प्रहाण करण्यास समर्थ, असा अर्थ आहे. सुत्तात सर्व पदांच्या अर्थांची अनुपद-विचारणा (शब्दानुशब्दाने केलेली तपासणी) म्हणजे 'विचय हार' होय. विचयहाराच्या स्पष्टीकरणाने निश्चित केलेल्या अर्थांमध्ये युक्तीचा शोध घेणे सोपे असते, म्हणून म्हटले आहे— 'ते सर्व विचयहाराने निवडून युत्तीहाराने जोडले पाहिजे.' 'यावतिका जाणस्स भूमी' म्हणजे स्पष्टीकरण करणाऱ्या आचार्यांचे जे ज्ञान व जी प्रतिभा आहे, तिचा जेवढा विषय (व्याप्ती) आहे, तेवढाच युत्तीहाराचा विचार होतो, असा अर्थ आहे. ते कशामुळे? कारण सद्धम्म हा अनंत नय असलेला, सर्व बाजूंनी कल्याणकारी, चिकित्सेला सहन करणारा आणि विविध प्रकारची देशना असलेला आहे. Evaṃ nayadassanavaseneva yuttihārayojanā dassitāti taṃ brahmavihāraphalasamāpattinavānupubbasamāpattivasibhāvehi vibhajitvā dassetuṃ ‘‘mettāvihārissa sato’’tiādi āraddhaṃ. Tattha mettāvihārissāti mettāvihāralābhino. Satoti samānassa, tathābhūtassāti attho. Byāpādoti padoso. Cittaṃ pariyādāya ṭhassatīti cittaṃ abhibhavissati. Yasmā pana kusalākusalānaṃ dhammānaṃ apubbaṃ acarimaṃ pavatti nāma natthi, tasmā samāpattito vuṭṭhānassa aparabhāgeti dassanatthaṃ ‘‘ṭhassatī’’ti vuttaṃ. Na yujjati desanāti byāpādapaṭipakkhattā mettāya tādisī kathā na yuttāti attho. Byāpādo pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatīti yujjati desanāti yathāvuttakāraṇato eva ayaṃ kathā yuttāti. Sesavāresupi imināva nayena attho veditabbo. Anuttānaṃ eva vaṇṇayissāma. अशा प्रकारे केवळ पद्धत दाखविण्याच्या द्वारेच युत्तीहाराची योजना दाखविली आहे, म्हणून तिला ब्रह्मविहार, फलसमापत्ती आणि नऊ अनुपूर्व-समापत्तींच्या वशीभावाच्या (प्रभुत्वाच्या) आधारे विभागून दाखविण्यासाठी 'मेत्ताविहारिस्स सतो' इत्यादी सुरू केले. तेथे 'मेत्ताविहारिस्स' म्हणजे मेत्ताविहार प्राप्त केलेल्या व्यक्तीला. 'सतो' म्हणजे असलेल्या, म्हणजेच तशा प्रकारच्या (मेत्ताविहाराने युक्त असलेल्या) व्यक्तीला, असा अर्थ आहे. 'ब्यापाद' म्हणजे प्रद्वेष (द्वेष) होय. 'चित्तं परियादाय ठस्सती' म्हणजे चित्ताला अभिभूत करेल (चित्तावर ताबा मिळवून राहील). परंतु, ज्याअर्थी कुशल आणि अकुशल धर्मांची एकाच वेळी (मागे-पुढे न होता) प्रवृत्ती होत नाही, म्हणून समापत्तीमधून उठल्यानंतरच्या काळात चित्तावर ताबा मिळवून राहील हे दाखविण्यासाठी 'ठस्सती' असे म्हटले आहे. 'देशना योग्य ठरत नाही' म्हणजे मेत्ता ही ब्यापादाची विरोधी असल्यामुळे तशा प्रकारची कथा योग्य नाही, असा अर्थ आहे. 'ब्यापाद नष्ट होऊन नाहीसा होतो, म्हणून देशना योग्य ठरते' म्हणजे वर सांगितलेल्या कारणामुळेच ही कथा योग्य आहे. उर्वरित प्रसंगांमध्येही याच नयाने अर्थ समजून घ्यावा. जे स्पष्ट नाही, त्याचेच आम्ही स्पष्टीकरण करू. Animittavihārissāti aniccānupassanāmukhena paṭiladdhaphalasamāpattivihārassa. Nimittānusārīti saṅkhāranimittānusārī. Tena tenevāti niccādīsu [Pg.89] yaṃ yaṃ pahīnaṃ, tena teneva nimittena. Asmīti vigatanti pañcasu upādānakkhandhesu diṭṭhimānavasena yaṃ asmīti maññitaṃ, taṃ vigataṃ. Tamevatthaṃ vivarati ‘‘ayamahamasmīti na samanupassāmī’’ti. Vicikicchākathaṃkathāsallanti vinayakukkuccassāpi kathaṃ kathanti pavattisabbhāvato vicikicchāpadena visesitaṃ. Na yujjati desanāti vicikicchāya pahānekaṭṭhabhāvato na yuttāyaṃ kathā. 'अनिमित्तविहारिस्स' म्हणजे अनित्यानुपश्यनेच्या द्वारे प्राप्त झालेल्या फलसमापत्तीमध्ये विहार करणाऱ्या व्यक्तीला. 'निमित्तानुसारी' म्हणजे संस्कार-निमित्ताचे अनुसरण करणारे. 'तेन तेनेव' म्हणजे नित्य इत्यादी निमित्तांमध्ये जे जे निमित्त प्रहीण (नष्ट) झाले आहे, त्या त्या निमित्तानेच. 'अस्मीति विगतं' म्हणजे पाच उपादानस्कंधांमध्ये दृष्टी आणि मानाच्या प्रभावाने 'मी आहे' असे जे मानले गेले होते, ते नाहीसे झाले. तोच अर्थ 'मी हा आहे असे मी पाहत नाही' याद्वारे स्पष्ट करतात. 'विचिकिच्छाकथंकथासल्लं' यामध्ये विनय-कुक्कुच्चाचीही (विनयविषयक संशयाचीही) 'कसे काय' अशी प्रवृत्ती होत असल्यामुळे, त्याला 'विचिकिच्छा' या शब्दाने विशेषित केले आहे. 'देशना योग्य ठरत नाही' म्हणजे विचिकिच्छेचा प्रहाण (त्याग) एकाच भूमीवर होत असल्यामुळे ही कथा योग्य नाही. Paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassāti paṭhamajjhānasamaṅgino. Kāmarāgabyāpādā visesāya saṃvattantīti na yujjatīti yasmā nīvaraṇesu appahīnesu paṭhamajjhānassa upacārampi na sampajjati, pageva jhānaṃ, tasmā kāmarāgabyāpādā visesāya dutiyajjhānāya saṃvattantīti na yuttāyaṃ kathā. Yathāladdhassa pana paṭhamajjhānassa kāmarāgabyāpādā pariyuṭṭhānappattā hānāya saṃvattantīti yujjati desanā yuttā kathāti, evaṃ sabbattha yojetabbaṃ. Avitakkasahagatā saññāmanasikārā nāma saha upacārena dutiyajjhānadhammā, ārammaṇakaraṇattho hettha sahagata-saddo. Hānāyāti paṭhamajjhānato parihānāya. Visesāyāti dutiyajjhānāya. Iminā nayena tattha tattha hānanti, visesoti ca vuttadhammā veditabbā. Vitakkavicārasahagatāti paṭhamajjhānadhammā, kāmāvacaradhammā eva vā. Upekkhāsukhasahagatāti upacārena saddhiṃ dutiyajjhānadhammā, tatramajjhattupekkhā hi idha upekkhāti adhippetā. Pītisukhasahagatāti saha upacārena tatiyajjhānadhammā. Upekkhāsatipārisuddhisahagatāti catutthajjhānadhammā. ‘प्रथमं झानं समापन्नस्स’ (प्रथम ध्यान समापन्न झालेल्याला) म्हणजे प्रथमध्यानसमंगिनो (प्रथम ध्यानाने युक्त असलेल्या व्यक्तीला). ‘कामराग आणि व्यापाद हे विशेषासाठी (उत्कर्षासाठी) कारणीभूत ठरतात, हे जुळत नाही (अयोग्य आहे)’, कारण नीवरणांचे प्रहाण झाले नसताना प्रथम ध्यानाचा उपचार (उपचार समाधी) देखील प्राप्त होत नाही, मग प्रत्यक्ष ध्यानाचा तर विचारच काय! म्हणून, ‘कामराग आणि व्यापाद हे विशेषासाठी म्हणजे द्वितीय ध्यानासाठी कारणीभूत ठरतात’ हे विधान योग्य नाही. परंतु, प्राप्त झालेल्या प्रथम ध्यानाच्या बाबतीत, जेव्हा कामराग आणि व्यापाद हे पर्युत्थान (प्रकट रूप) पावतात, तेव्हा ते हानीसाठी (ऱ्हासासाठी) कारणीभूत ठरतात, हे उपदेशाशी सुसंगत आहे आणि हे विधान योग्य आहे; अशा प्रकारे सर्व ठिकाणी योजना करावी. ‘अवितर्कसहगत संज्ञा आणि मनसिकार’ म्हणजे उपचारासह द्वितीय ध्यानाचे धर्म होत. येथे ‘सहगत’ या शब्दाचा अर्थ ‘आलंबन करणे’ असा आहे. ‘हानीसाठी’ म्हणजे प्रथम ध्यानापासून भ्रष्ट होण्यासाठी. ‘विशेषासाठी’ म्हणजे द्वितीय ध्यानासाठी. या पद्धतीने त्या त्या ठिकाणी ‘हानी’ आणि ‘विशेष’ असे म्हटलेले धर्म समजून घ्यावेत. ‘वितर्क-विचारसहगत’ म्हणजे प्रथम ध्यानाचे धर्म किंवा कामावचर धर्मच होत. ‘उपेक्षा-सुखसहगत’ म्हणजे उपचारासह द्वितीय ध्यानाचे धर्म होत, कारण येथे ‘उपेक्षा’ या शब्दाने ‘तत्रमज्झत्तुपेक्षा’ (तत्रमध्यस्थोपेक्षा) अभिप्रेत आहे. ‘प्रीति-सुखसहगत’ म्हणजे उपचारासह तृतीय ध्यानाचे धर्म होत. ‘उपेक्षा-स्मृतिपरिशुद्धिसहगत’ म्हणजे चतुर्थ ध्यानाचे धर्म होत। Saññūpacārāti paṭusaññākiccaṃ karontā eva ye keci cittuppādā, ‘‘ākiñcaññāyatanadhammā’’tipi vadanti. Saññāvedayitanirodhasahagatāti ‘‘saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharissāmī’’ti tassa parikammavasena pavattadhammā. Te pana yasmā nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyaṃ ṭhiteneva sakkā saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharituṃ, na tato parihīnena, tasmā nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā hānāya saṃvattantīti na yuttā kathā. Visesāya saṃvattantīti pana yuttā kathāti āha – ‘‘hānāya…pe… desanā’’ti. Kallatāparicitanti samatthabhāvena paricitaṃ, yathāvuttasamāpattīsu vasibhāvena paricitanti attho. Tenevāha – ‘‘abhinīhāraṃ khamatī’’ti. Sesaṃ sabbaṃ uttānameva. ‘संज्ञोपचार’ म्हणजे स्पष्ट संज्ञेचे कार्य करणारे जे काही चित्तोत्पाद आहेत, त्यांना ‘आकिंचन्यायतन धर्म’ असेही म्हणतात. ‘संज्ञावेदयितनिरोधसहगत’ म्हणजे ‘मी संज्ञावेदयितनिरोधाला प्राप्त होऊन विहरेन’ अशा प्रकारे त्याच्या परिकर्माच्या (पूर्व तयारीच्या) प्रभावाने प्रवृत्त होणारे धर्म होत. परंतु, कारण नैवसंज्ञानासंज्ञायतन समापत्तीमध्ये स्थित असलेल्या व्यक्तीलाच संज्ञावेदयितनिरोधाला प्राप्त होऊन विहरणे शक्य आहे, त्यापासून भ्रष्ट झालेल्याला नाही; म्हणून, ‘ते नैवसंज्ञानासंज्ञायतन समापत्तीच्या हानीसाठी कारणीभूत ठरतात’ हे विधान योग्य नाही. परंतु, ‘ते विशेषासाठी कारणीभूत ठरतात’ हे विधान योग्य आहे, म्हणून म्हटले आहे - ‘हानीसाठी... पे... उपदेश’. ‘कल्लतापरिचित’ म्हणजे सामर्थ्यभावाने (सक्षमतेने) अभ्यासलेला, म्हणजेच पूर्वोक्त समापत्तींमध्ये वशीभावाने (प्रभुत्वाने) अभ्यासलेला, असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘अभिनिहारासाठी (प्रयोगासाठी) योग्य आहे’. उर्वरित सर्व स्पष्टच आहे। Api [Pg.90] cettha appaṭikkūlasaññāmukhena kāmacchando vañcetīti yujjati. Paṭikkūlasaññāpatirūpatāya byāpādo vañcetīti yujjati. Samādhimukhena thinamiddhaṃ vañcetīti yujjati. Vīriyārambhamukhena uddhaccaṃ vañcetīti yujjati. Sikkhākāmatāmukhena kukkuccaṃ vañcetīti yujjati. Ubhayapakkhasantīraṇamukhena vicikicchā vañcetīti yujjati. Iṭṭhāniṭṭhasamupekkhanamukhena sammoho vañcetīti yujjati. Attaññutāmukhena attani aparibhavane māno vañcetīti yujjati. Vīmaṃsāmukhena hetupatirūpakapariggahena micchādiṭṭhi vañcetīti yujjati. Virattatāpatirūpakena sattesu adayāpannatā vañcetīti yujjati. Anuññātapaṭisevanapatirūpatāya kāmasukhallikānuyogo vañcetīti yujjati. Ājīvapārisuddhipatirūpatāya asaṃvibhāgasīlatā vañcetīti yujjati. Saṃvibhāgasīlatāpatirūpatāya micchājīvo vañcetīti yujjati. Asaṃsaggavihāritāpatirūpatāya asaṅgahasīlatā vañcetīti yujjati. Saṅgahasīlatāpatirūpatāya ananulomikasaṃsaggo vañcetīti yujjati. Saccavāditāpatirūpatāya pisuṇavācā vañcetīti yujjati. Apisuṇavāditāpatirūpatāya anatthakāmatā vañcetīti yujjati. Piyavāditāpatirūpatāya cāṭukamyatā vañcetīti yujjati. Mitabhāṇitāpatirūpatāya asammodanasīlatā vañcetīti yujjati. Sammodanasīlatāpatirūpatāya māyā sāṭheyyañca vañcetīti yujjati. Niggayhavāditāpatirūpatāya pharusavācatā vañcetīti yujjati. Pāpagarahitāpatirūpatāya paravajjānupassitā vañcetīti yujjati. Kulānuddhayatāpatirūpatāya kulamacchariyaṃ vañcetīti yujjati. Āvāsaciraṭṭhitikāmatāmukhena āvāsamacchariyaṃ vañcetīti yujjati. Dhammaparibandhapariharaṇamukhena dhammamacchariyaṃ vañcetīti yujjati. Dhammadesanābhiratimukhena bhassārāmatā vañcetīti yujjati. Apharusavācatāgaṇānuggahakaraṇamukhena saṅgaṇikārāmatā vañcetīti yujjati. Puññakāmatāpatirūpatāya kammārāmatā vañcetīti yujjati. Saṃvegapatirūpena cittasantāpo vañcetīti yujjati. Saddhālutāpatirūpatāya aparikkhatā vañcetīti yujjati. Vīmaṃsanāpatirūpena assaddhiyaṃ vañcetīti yujjati. Attādhipateyyapatirūpena garūnaṃ anusāsaniyā appadakkhiṇaggāhitā vañcetīti yujjati. Dhammādhipateyyapatirūpena sabrahmacārīsu agāravaṃ vañcetīti yujjati. Lokādhipateyyapatirūpena attani dhamme ca paribhavo vañcetīti yujjati. Mettāyanāmukhena rāgo vañcetīti yujjati. Karuṇāyanāpatirūpena soko vañcetīti yujjati. Muditāvihārapatirūpena pahāso [Pg.91] vañcetīti yujjati. Upekkhāvihārapatirūpena kusalesu dhammesu nikkhittachandatā vañcetīti yujjati. Evaṃ āgamapatirūpakaadhigamapatirūpakādīnampi tathā tathā vañcanasabhāvo yuttito veditabbo. Evaṃ āgamānusārena yuttigavesanā kātabbāti. शिवाय, येथे ‘अप्रतिकूल संज्ञा’ च्या मुखाने (माध्यमाने) कामच्छंद फसवितो, हे योग्य आहे. ‘प्रतिकूल संज्ञा’ चे सोंग घेऊन व्यापाद फसवितो, हे योग्य आहे. ‘समाधी’ च्या मुखाने थिनमिद्ध फसवितो, हे योग्य आहे. ‘वीर्य आरंभ’ च्या मुखाने उद्धच्च फसवितो, हे योग्य आहे. ‘शिक्षणाची इच्छा’ असण्याच्या मुखाने कुक्कुच्च फसवितो, हे योग्य आहे. ‘दोन्ही बाजूंच्या तपासणी’ च्या मुखाने विचिकित्सा फसवितो, हे योग्य आहे. ‘इष्ट आणि अनिष्ट गोष्टींकडे दुर्लक्ष करणे’ या मुखाने संमोह फसवितो, हे योग्य आहे. ‘आत्मज्ञता’ च्या मुखाने स्वतःचा अनादर न करण्याच्या रूपाने मान फसवितो, हे योग्य आहे. ‘मीमांसा’ च्या मुखाने आणि आभासी कारणांचे ग्रहण करण्याच्या रूपाने मिथ्या दृष्टी फसवितो, हे योग्य आहे. ‘वैराग्या’ चे सोंग घेऊन प्राण्यांविषयी निर्दयता फसवितो, हे योग्य आहे. ‘अनुमती दिलेल्या गोष्टींचे सेवन करणे’ याचे सोंग घेऊन कामसुखल्लिकानुयोग फसवितो, हे योग्य आहे. ‘आजीव परिशुद्धी’ चे सोंग घेऊन असंविभागशीलता फसवितो, हे योग्य आहे. ‘संविभागशीलता’ चे सोंग घेऊन मिथ्या आजीविका फसवितो, हे योग्य आहे. ‘असंग विहारी’ चे सोंग घेऊन असंग्रहशीलता फसवितो, हे योग्य आहे. ‘संग्रहशीलता’ चे सोंग घेऊन अननुलोमिक संसर्ग फसवितो, हे योग्य आहे. ‘सत्यवादी’ असण्याचे सोंग घेऊन पिसुणवाचा फसवितो, हे योग्य आहे. ‘चुगली न करणे’ याचे सोंग घेऊन अनर्थकामता फसवितो, हे योग्य आहे. ‘प्रिय बोलणे’ याचे सोंग घेऊन चाटुकारिता फसवितो, हे योग्य आहे. ‘मितभाषी’ असण्याचे सोंग घेऊन असम मोदनशीलता फसवितो, हे योग्य आहे. ‘आनंदाने बोलणे’ याचे सोंग घेऊन माया आणि साठ्य फसवितो, हे योग्य आहे. ‘निग्रहवादी’ असण्याचे सोंग घेऊन फरुसवाचा फसवितो, हे योग्य आहे. ‘पापाची निंदा करणे’ याचे सोंग घेऊन परवज्जानुपस्सिता फसवितो, हे योग्य आहे. ‘कुळावर दया करणे’ याचे सोंग घेऊन कुलमच्छरिय फसवितो, हे योग्य आहे. ‘आवास दीर्घकाळ टिकावा या इच्छे’ च्या मुखाने आवासमच्छरिय फसवितो, हे योग्य आहे. ‘धर्माच्या अंतरायांचे निवारण करणे’ या मुखाने धम्ममच्छरिय फसवितो, हे योग्य आहे. ‘धर्मदेशनेत रममाण होणे’ या मुखाने भस्सरामता फसवितो, हे योग्य आहे. ‘अकठोर बोलणे आणि गणाचा अनुग्रह करणे’ या मुखाने संगणिकारामता फसवितो, हे योग्य आहे. ‘पुण्याची इच्छा असणे’ याचे सोंग घेऊन कम्मरामता फसवितो, हे योग्य आहे. ‘संवेगा’ चे सोंग घेऊन चित्तसंताप फसवितो, हे योग्य आहे. ‘श्रद्धाळूपणा’ चे सोंग घेऊन अपरीक्षता फसवितो, हे योग्य आहे. ‘मीमांसे’ चे सोंग घेऊन अश्रद्धा फसवितो, हे योग्य आहे. ‘आत्म-अधिपत्य’ चे सोंग घेऊन गुरूंच्या उपदेशाचे आदरपूर्वक ग्रहण न करणे फसवितो, हे योग्य आहे. ‘धर्माधिपत्य’ चे सोंग घेऊन सब्रह्मचाऱ्यांविषयीचा अनादर फसवितो, हे योग्य आहे. ‘लोकाधिपत्य’ चे सोंग घेऊन स्वतःचा आणि धर्माचा अनादर फसवितो, हे योग्य आहे. ‘मैत्री’ च्या मुखाने राग फसवितो, हे योग्य आहे. ‘करुणे’ चे सोंग घेऊन शोक फसवितो, हे योग्य आहे. ‘मुदिता विहारा’ चे सोंग घेऊन प्रहास फसवितो, हे योग्य आहे. ‘उपेक्षा विहारा’ चे सोंग घेऊन कुशल धर्मांमधील इच्छेचा त्याग फसवितो, हे योग्य आहे. अशा प्रकारे, आगम-आभास आणि अधिगम-आभास इत्यादींचा देखील त्या त्या प्रकारे फसवणुकीचा स्वभाव युक्तीने समजून घ्यावा. अशा प्रकारे आगमाच्या अनुषंगाने युक्तीचा शोध घ्यावा। Yuttihāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā. युक्तिहारविभंगवर्णना समाप्त झाली। 4. Padaṭṭhānahāravibhaṅgavaṇṇanā ४. पदस्थानहारविभंगवर्णना 22. Tattha katamo padaṭṭhāno hārotiādi padaṭṭhānahāravibhaṅgo. Tattha yasmā ‘‘idaṃ imassa padaṭṭhānaṃ, idaṃ imassa padaṭṭhāna’’nti tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ padaṭṭhānabhūtadhammavibhāvanalakkhaṇo padaṭṭhāno hāro, tasmā pavattiyā mūlabhūtaṃ avijjaṃ ādiṃ katvā sabhāvadhammānaṃ padaṭṭhānaṃ āsannakāraṇaṃ niddhārento avijjāya sabhāvaṃ niddisati ‘‘sabbadhammayāthāvaasampaṭivedhalakkhaṇā avijjā’’ti. Tassattho – sabbesaṃ dhammānaṃ aviparītasabhāvo na sampaṭivijjhīyati etenāti sabbadhammayāthāvaasampaṭivedho. So lakkhaṇaṃ etissāti sā tathā vuttā. Etena dhammasabhāvappaṭicchādanalakkhaṇā avijjāti vuttaṃ hoti. Atha vā sammā paṭivedho sampaṭivedho. Tassa paṭipakkho asampaṭivedho. Kattha pana so sampaṭivedhassa paṭipakkhoti āha – ‘‘sabba…pe… lakkhaṇā’’ti. Yasmā pana asubhe subhantiādivipallāse sati tattha sammoho uparūpari jāyatiyeva na hāyati, tasmā ‘‘tassā vipallāsā padaṭṭhāna’’nti vuttaṃ. २२. तेथे 'पदट्ठान हार कोणता आहे' इत्यादी मजकूर हा पदट्ठानहारविभंग (पदट्ठानहाराचे विश्लेषण) आहे. त्यामध्ये, ज्याअर्थी 'हे याचे पदट्ठान (नजीकचे कारण) आहे, हे याचे पदट्ठान आहे' अशा प्रकारे त्या त्या धर्मांचे पदट्ठान असणाऱ्या धर्मांचे प्रकटीकरण करण्याचे लक्षण असलेला हार म्हणजे 'पदट्ठान हार' होय, त्याअर्थी संसाराच्या प्रवृत्तीचे मूळ असलेल्या अविद्येला आरंभ करून, स्वभावधर्मांचे पदट्ठान म्हणजेच नजीकचे कारण स्पष्ट करताना महाकच्चायन थेरांनी अविद्येचा स्वभाव 'सब्बधम्मयाथावअसम्पटिवेधलक्खणा अविद्या' (सर्व धर्मांच्या यथार्थ स्वभावाचा नीट बोध न होणे हे जिचे लक्षण आहे ती अविद्या) असा दर्शविला आहे. त्याचा अर्थ असा - ज्याच्याद्वारे सर्व धर्मांचा अविपरीत (यथार्थ) स्वभाव पूर्णपणे जाणला जात नाही, तो 'सब्बधम्मयाथावअसम्पटिवेध' (सर्व धर्मांच्या यथार्थ स्वभावाचा अबोध) होय. ते (अबोधपण) जिचे लक्षण आहे, म्हणून तिला (अविद्येला) तसे म्हटले आहे. याद्वारे, धर्मांच्या स्वभावाला झाकून टाकणे हे जिचे लक्षण आहे ती अविद्या, असे म्हटले गेले आहे. अथवा, सम्यक प्रकारे जाणणे म्हणजे 'सम्पटिवेध' (पूर्ण बोध) होय. त्याचा विरोधी धर्म म्हणजे 'असम्पटिवेध' (अबोध) होय. परंतु तो सम्पटिवेधाचा विरोधी धर्म कोठे होतो? हे सांगण्यासाठी 'सब्ब...पे... लक्खणा' असे म्हटले आहे. परंतु ज्याअर्थी अशुभाला शुभ मानणे इत्यादी विपर्यास (विपल्लास) असताना, त्या धर्मांमध्ये संमोह (भ्रम) उत्तरोत्तर वाढतच जातो, कमी होत नाही, म्हणून 'विपर्यास हे तिचे (अविद्येचे) पदट्ठान आहे' असे म्हटले आहे. Piyarūpaṃ sātarūpanti piyāyitabbajātiyaṃ iṭṭhajātiyañca padaṭṭhānaṃ. ‘‘Yaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjatī’’ti (dī. ni. 2.400; ma. ni. 1.133; vibha. 203) hi vuttaṃ. Adinnādānanti adinnādānacetanā. Sā hi ekavāraṃ uppannāpi anādīnavadassitāya lobhassa uppattikāraṇaṃ hotīti tassa padaṭṭhānaṃ vuttaṃ. Dosassa pāṇātipāto padaṭṭhānaṃ, mohassa micchāpaṭipadā padaṭṭhānanti etthāpi imināva nayena attho veditabbo. Vaṇṇasaṇṭhānabyañjanaggahaṇalakkhaṇāti nimittānubyañjanaggahaṇalakkhaṇā. Sukhasaññāya phassassa upagamanalakkhaṇatā phassapaccayatāva vuttā. ‘‘Phuṭṭho sañjānātī’’ti (saṃ. ni. 4.93) hi vuttaṃ[Pg.92]. Assādoti taṇhā. Saṅkhatalakkhaṇāni uppādavayaññathattāni. Yebhuyyena niccaggahaṇaṃ viññāṇādhīnanti niccasaññāya viññāṇapadaṭṭhānatā vuttā. Tathā hi so bhikkhu taṃyeva viññāṇaṃ sandhāvati saṃsaratīti viññāṇavisayameva attano niccaggāhaṃ pavedesi. Pañcannaṃ khandhānaṃ yadi aniccatā dukkhatā ca sudiṭṭhā, attasaññā sukhasaññā anavakāsāti āha – ‘‘aniccasaññādukkhasaññāasamanupassanalakkhaṇā attasaññā’’ti. ‘‘Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ, yaṃ dukkhaṃ tadanattā’’ti (saṃ. ni. 3.15) hi vuttaṃ. 'पियरूपं सातरूपं' म्हणजे प्रिय वाटणारा स्वभाव आणि इष्ट (हवाहवासा वाटणारा) स्वभाव हे पदट्ठान (नजीकचे कारण) आहे. कारण, 'लोकात जे काही पियरूप (प्रिय वाटणारे) आणि सातरूप (सुखद वाटणारे) आहे, तेथेच ही तण्हा (तृष्णा) उत्पन्न होताना उत्पन्न होते' असे म्हटले आहे. 'अदिन्नादान' म्हणजे अदिन्नादानाची (चोरीची) चेतना. कारण ती चेतना एकदा उत्पन्न झाली तरी, दुष्परिणाम (आदीनव) न पाहिल्यामुळे लोभाच्या उत्पत्तीचे कारण बनते, म्हणून तिला त्याचे (लोभाचे) पदट्ठान म्हटले आहे. द्वेषाचे (दोसाचे) पदट्ठान प्राणातिपात (जीवहिंसा) आहे, आणि मोहाचे पदट्ठान मिच्छापटिपदा (चुकीचा मार्ग/आचरण) आहे, येथेही याच पद्धतीने अर्थ समजून घ्यावा. 'वर्णसंस्थानव्यंजनग्रहणलक्षणा' म्हणजे निमित्त आणि अनुव्यंजन ग्रहण करण्याचे लक्षण असणारी (स्त्री-पुरुष इत्यादींचे रूप, अवयव, हास्य, बोलणे इत्यादींचे ग्रहण करण्याचे लक्षण असणारी) होय. सुखसंज्ञेसाठी स्पर्शाचे (फस्साचे) आलंबनाकडे जाणे हे लक्षण असणे, म्हणजेच स्पर्श-प्रत्ययता (स्पर्शावर अवलंबून असणे) असे म्हटले आहे. कारण, 'स्पर्श झाल्यावरच संज्ञा होते (जाणतो)' असे म्हटले आहे. 'अस्साद' (आस्वाद) म्हणजे तण्हा (तृष्णा) होय. उत्पाद (उत्पत्ती), वय (विनाश) आणि अन्यथात्व (बदलणे) ही संखत लक्षणे (संस्कृत लक्षणे) आहेत. बहुतांश करून 'नित्य' असे ग्रहण करणे विज्ञानावर अवलंबून असते, म्हणून नित्यसंज्ञेचे पदट्ठान विज्ञान आहे असे म्हटले आहे. तसेच, 'तो भिक्खू त्याच विज्ञानाच्या आधारे एका भवातून दुसऱ्या भवात धावतो, संसार करतो' असे म्हणून विज्ञानालाच विषय बनवून स्वतःचे नित्य-ग्रहण (नित्य समजणे) प्रकट करतो. जर पाच स्कंधांची अनित्यता आणि दुःखता चांगल्या प्रकारे पाहिली, तर आत्मसंज्ञा आणि सुखसंज्ञेला वाव उरत नाही, म्हणून 'अनित्यसंज्ञा आणि दुःखसंज्ञा न पाहणे हे जिचे लक्षण आहे ती आत्मसंज्ञा होय' असे म्हटले आहे. कारण, 'जे अनित्य आहे ते दुःख आहे, जे दुःख आहे ते अनात्मा (अनत्ता) आहे' असे म्हटले आहे. Yebhuyyena attābhiniveso arūpadhammesūti āha – ‘‘tassā nāmakāyo padaṭṭhāna’’nti. Sabbaṃ neyyanti cattāri saccāni catusaccavinimuttassa ñeyyassa abhāvato. Cittavikkhepapaṭisaṃharaṇaṃ uddhaccavikkhambhanaṃ. Asubhāti asubhānupassanā, paṭibhāganimittabhūtā asubhā eva vā, taṇhāpaṭipakkhattā samathassa asubhā padaṭṭhānanti vuttaṃ. Abhijjhāya tanukaraṇato adinnādānāveramaṇī alobhassa padaṭṭhānanti vuttā. Tathā byāpādassa tanukaraṇato pāṇātipātāveramaṇī adosassa padaṭṭhānanti vuttā. Vatthuavippaṭipatti visayasabhāvapaṭivedho, sammāpaṭipatti sīlasamādhisampadānaṃ nibbidāñāṇena anabhiratiñāṇameva vā tathā pavattaṃ. Sabbāpi vedanā dukkhadukkhatādibhāvato dukkhanti katvā vuttaṃ – ‘‘dukkhasaññāya vedanā padaṭṭhāna’’nti. Dhammasaññāti dhammamattanti saññā. बहुतांश करून अरूप धर्मांमध्ये (नामरूपांपैकी नामधर्मांमध्ये) 'मी/आत्मा' असा अभिनिवेश (दृढ समज) होतो, म्हणून 'तिचे (आत्मसंज्ञेचे) पदट्ठान नामकाय आहे' असे म्हटले आहे. 'सर्व ज्ञेय' म्हणजे चार आर्यसत्ये; कारण चार आर्यसत्यांशिवाय इतर कोणतेही ज्ञेय (जाणून घेण्यासारखा धर्म) अस्तित्वात नाही. चित्ताचा विक्षेप दूर करणे म्हणजे उद्धच्च (उद्धत्य/चंचलता) दाबून टाकणे (विक्खंभन) होय. 'अशुभ' म्हणजे अशुभाचे अनुदर्शन (अशुभानुपस्सना), किंवा प्रतिभागनिमित्त बनलेले अशुभ आलंबनच होय. तृष्णेचा विरोधी धर्म असल्यामुळे शमथाचे (समथाचे) पदट्ठान 'अशुभ' आहे असे म्हटले आहे. अभिज्झेला (लोभाला) कमी करत असल्यामुळे, अदिन्नादानापासून विरती (चोरी न करणे) हे अलोभाचे पदट्ठान आहे असे म्हटले आहे. तसेच, व्यापादाला (द्वेषाला) कमी करत असल्यामुळे, प्राणातिपातापासून विरती (हिंसा न करणे) हे अदोषाचे (अद्वेषाचे) पदट्ठान आहे असे म्हटले आहे. वस्तूविषयी चुकीचे न वागणे (वत्थुअविप्पटिपत्ति) म्हणजे विषयाच्या स्वभावाचा वेध घेणे (यथार्थ ज्ञान मिळवणे) होय. सम्यक प्रतिपत्ती (योग्य आचरण) म्हणजे शील आणि समाधीची संपन्नता होय. निब्बिदा (निर्वेद/वैराग्य) म्हणजे ज्ञानाद्वारे होणारी अनासक्ती, किंवा त्या प्रकारे प्रवृत्त झालेले ज्ञानच होय. सर्वच वेदना या दुःख-दुःखता इत्यादी भावांमुळे दुःखच आहेत, असा विचार करून 'दुःखसंज्ञेचे पदट्ठान वेदना आहे' असे म्हटले आहे. 'धम्मसंज्ञा' म्हणजे केवळ धर्मच (परमार्थ स्वभावच) आहे अशी होणारी संज्ञा होय. Sattānaṃ kāye avītarāgatā pañcannaṃ ajjhattikāyatanānaṃ vasena hotīti āha – ‘‘pañcindriyāni rūpīni rūparāgassa padaṭṭhāna’’nti. Kāyo hi idha rūpanti adhippeto. Visesato jhānanissayabhūte manāyatane ca nikanti hotīti āha – ‘‘chaṭṭhāyatanaṃ bhavarāgassa padaṭṭhāna’’nti. Edisaṃ mā rūpaṃ nibbattatu, mā edisī vedanāti evaṃ pavattā rūpādiabhinandanā nibbattabhavānupassitā. Ñāṇadassanassāti kammassakataññāṇadassanassa. Yonisomanasikāravato hi pubbenivāsānussati kammassakataññāṇassa kāraṇaṃ hoti, na ayoniso ummujjantassa. Imassa ca atthassa vibhāvanatthaṃ mahānāradakassapajātakaṃ (jā. 2.22.1153 ādayo), brahmajāle (dī. ni. 1.38 ādayo) ekaccasassatavādo ca udāharitabbo. ‘‘Okappanalakkhaṇā’’tiādinā saddhāpasādānaṃ visesaṃ dasseti. So pana saddhāyayeva avatthāviseso daṭṭhabbo. Tattha okappanaṃ saddahanavasena ārammaṇassa ogāhaṇaṃ nicchayo. Anāvilatā [Pg.93] assaddhiyāpagamena cittassa akālussiyatā. Abhipatthiyanā saddahanameva. Aveccapasādo paññāsahito āyatanagato abhippasādo. Apilāpanaṃ asammoso nimujjitvā viya ārammaṇassa ogāhaṇaṃ vā, ettha ca saddhādīnaṃ pasādasaddhāsammappadhānasatipaṭṭhānajhānaṅgāni yathākkamaṃ padaṭṭhānanti vadantena avatthāvisesavasena padaṭṭhānabhāvo vuttoti daṭṭhabbaṃ. Satisamādhīnaṃ vā kāyādayo satipaṭṭhānāti. Vitakkādayo ca jhānānīti padaṭṭhānabhāvena vuttā. प्राण्यांची शरीरावरील (रुपकायावरील) अवीतरागता (राग नष्ट न होणे) ही पाच आध्यात्मिक आयतनांच्या (इंद्रियांच्या) द्वारे होते, म्हणून 'पाच रूपी इंद्रिये ही रूपरागाचे पदट्ठान आहेत' असे म्हटले आहे. कारण येथे 'काय' (शरीर) म्हणजे 'रूप' असा अभिप्राय आहे. विशेषतः ध्यानाचा आश्रय असलेल्या मनायतनामध्ये (सहाव्या आयतनामध्ये) भवाविषयीची आसक्ती (निकंती) उत्पन्न होते, म्हणून 'सहावे आयतन हे भवरागाचे पदट्ठान आहे' असे म्हटले आहे. 'असे रूप पुन्हा उत्पन्न होऊ नये, अशी वेदना पुन्हा उत्पन्न होऊ नये' अशा प्रकारे प्रवृत्त होणारे रूप इत्यादींचे अभिनंदन (आसक्ती) म्हणजे उत्पन्न झालेल्या भवाचे अनुदर्शन (निब्बत्तभवानुपस्सिता) होय. 'ज्ञानदर्शन' म्हणजे कम्मस्सकता ज्ञानाचे (कर्मस्वकीयता ज्ञानाचे) दर्शन होय. कारण, योनिसोमनसिकार (योग्य विचार) करणाऱ्या व्यक्तीला होणारे पूर्वनिवासानुस्मृतीचे ज्ञान हे कम्मस्सकता ज्ञानाचे कारण बनते, अयोग्य विचार करणाऱ्या (अयोनि सोमनसिकार करणाऱ्या) व्यक्तीला नाही. आणि हाच अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'महानारदकस्सप जातक' आणि ब्रह्मजाल सुत्तातील 'एकच्चसस्सतवाद' (एकदेशीय शाश्वतवाद) यांचे उदाहरण दिले पाहिजे. 'ओकप्पनलक्षणा' (श्रद्धेचे लक्षण) इत्यादींद्वारे श्रद्धा आणि प्रसाद (चित्ताची प्रसन्नता) यांमधील भेद दर्शविला आहे. परंतु तो प्रसाद श्रद्धेचीच एक विशेष अवस्था म्हणून समजला पाहिजे. त्यात, 'ओकप्पन' म्हणजे श्रद्धेच्या द्वारे आलंबनामध्ये प्रवेश करणे किंवा निश्चय करणे होय. 'अनाविलता' म्हणजे अश्रद्धेचा अभाव झाल्यामुळे चित्ताचा गढूळपणा दूर होणे (स्वच्छता) होय. 'अभिपत्थियना' (अभिलाषा) म्हणजे श्रद्धाच होय. 'अवेच्चप्रसाद' म्हणजे प्रज्ञायुक्त आणि त्रिरत्नांवर दृढ असलेला परम आदर (प्रसाद) होय. 'अपिलापन' म्हणजे विस्मरण न होणे (असंमोष), किंवा पाण्यात बुडण्याप्रमाणे आलंबनामध्ये खोलवर प्रवेश करणे होय. आणि येथे श्रद्धा इत्यादींच्या पदट्ठानाचा निर्देश करताना, प्रसाद, श्रद्धा, सम्मप्पधान (सम्यक व्यायाम), सतिपट्ठान आणि ध्यान हे अनुक्रमे पदट्ठान आहेत असे सांगताना महाकच्चायन थेरांनी अवस्थेच्या विशेषावरून पदट्ठानभाव सांगितला आहे, असे समजले पाहिजे. अथवा, स्मृती आणि समाधीसाठी काया इत्यादींना 'सतिपट्ठान' म्हणून, आणि वितर्क इत्यादींना 'ध्यान' म्हणून पदट्ठानभावाने सांगितले आहे. Assādamanasikāro saṃyojanīyesu dhammesu assādānupassitā. Punabbhavavirohaṇāti punabbhavāya virohaṇā, punabbhavanibbattanārahatā vipākadhammatāti attho. Opapaccayikanibbattilakkhaṇanti upapattibhavabhāvena nibbattanasabhāvaṃ. Nāmakāyarūpakāyasaṅghātalakkhaṇanti arūparūpakāyānaṃ samūhiyabhāvaṃ. Indriyavavatthānanti cakkhādīnaṃ channaṃ indriyānaṃ vavatthitabhāvo. Opapaccayikanti upapattikkhandhanibbattakaṃ. Upadhīti attabhāvo. Attano piyassa maraṇaṃ cintentassa bālassa yebhuyyena soko uppajjatīti maraṇaṃ sokassa padaṭṭhānanti vuttaṃ. Ussukkaṃ cetaso santāpo. Odahananti avadahanaṃ. Attano nissayassa santapanameva bhavassāti vuttaṃ bhavaṃ dassetuṃ ‘‘imānī’’tiādi vuttaṃ. Tattha bhavassa aṅgāni bhavasaṅkhātāni ca aṅgāni bhavaṅgāni. Tesu kilesā bhavassa aṅgāni. Kammavipākavaṭṭaṃ bhavasaṅkhātāni aṅgāni. Samaggānīti sabbāni. Khandhāyatanādīnaṃ aparāparuppattisaṃsaraṇaṃ saṃsāro. Tassa purimapurimajātinipphannaṃ kilesādivaṭṭaṃ kāraṇanti āha – ‘‘bhavo saṃsārassa padaṭṭhāna’’nti. Sampāpakahetubhāvaṃ sandhāya ‘‘maggo nirodhassa padaṭṭhāna’’nti vuttaṃ. संयोजनीय (बंधनास कारणीभूत) धर्मांमध्ये आस्वादाचे (सुखाचे) अनुदर्शन करणे म्हणजे 'आस्वाद-मनसिकार' होय. 'पुनब्भवविरोहणा' (पुनर्जन्माची वाढ) म्हणजे पुनर्जन्मासाठी वाढणे; पुनर्जन्म उत्पन्न करण्यास पात्र असणे, म्हणजेच विपाक देण्याचा स्वभाव असणे असा अर्थ आहे. 'ओपपच्चयिक-निब्बत्तिलक्खण' (औपपत्तिक उत्पत्तीचे लक्षण) म्हणजे उपपत्ती-भव रूपाने उत्पन्न होण्याचा स्वभाव. 'नामकलरूपकायसंघातलक्षण' म्हणजे अरूप (नाम) आणि रूप कायांचा समूह असण्याचा भाव. 'इंद्रियव्यवस्थान' म्हणजे चक्षु इत्यादी सहा इंद्रियांची निश्चित स्थिती. 'ओपपच्चयिक' म्हणजे उपपत्ती-स्कंधांना उत्पन्न करणारे. 'उपधी' म्हणजे आत्मभाव (शरीर). आपल्या प्रिय व्यक्तीच्या मृत्यूचा विचार करणाऱ्या अज्ञानी माणसाला बहुतांश वेळा शोक उत्पन्न होतो, म्हणून 'मृत्यू हे शोकाचे पदस्थान (तात्कालिक कारण) आहे' असे म्हटले आहे. 'उत्सुकता' (उस्सुक्क) म्हणजे चित्ताचा संताप. 'ओदहन' म्हणजे अवदहन (तीव्र जळजळ). आपल्या आश्रयाला संतप्त करणे म्हणजेच 'भवाचे' असे म्हटले आहे, तो भव दर्शवण्यासाठी 'इमानि' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे भवाचे अंग आणि भव म्हणून ओळखले जाणारे अंग म्हणजे 'भवांग' होय. त्यामध्ये क्लेश हे भवाचे अंग आहेत. कर्म-विपाक-वर्त हे भव म्हणून ओळखले जाणारे अंग आहेत. 'समग्गानि' म्हणजे सर्व. स्कंध, आयतन इत्यादींचे वारंवार उत्पन्न होणे आणि संसार करणे (भ्रमण करणे) म्हणजे 'संसार' होय. त्याचे पूर्व-पूर्व जन्मात निर्माण झालेले क्लेशादी चक्र हे कारण आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'भव हे संसाराचे पदस्थान आहे.' प्रापक हेतूचा विचार करून 'मार्ग हे निरोधाचे पदस्थान आहे' असे म्हटले आहे. Kammaṭṭhānogāhakassa otaraṇaṭṭhānatāya bahussuto titthaṃ nāma, tassa sammāpayirupāsanā titthaññutā. Dhammūpasañhitaṃ pāmojjaṃ pītaṃ nāma, sappāyadhammassavanena taṃ uppādetvā kammaṭṭhānassa brūhanā pītaññutā, bhāvanāya thokampi layāpattiyā uddhaṃpattiyā ca jānanā pattaññutā. Attano pañcahi padhāniyaṅgehi samannāgatassa jānanā attaññutā, tesu purimānaṃ purimānaṃ pacchimassa pacchimassa padaṭṭhānabhāvo suviññeyyo eva. Katapuññasseva patirūpadesavāso sambhavati[Pg.94], na itarassāti ‘‘pubbekatapuññatā patirūpadesavāsassa padaṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Yathābhūtañāṇadassanaṃ saha adhiṭṭhānena taruṇavipassanā. Nibbidāti balavavipassanā. Virāgoti maggo. Vimuttīti phalaṃ. Evanti yadidaṃ ‘‘tassā vipallāsā padaṭṭhāna’’ntiādinā avijjādīnaṃ padaṭṭhānaṃ dassitaṃ, iminā nayena athāpi yo koci upanissayo balavapaccayoti yo koci avasesapaccayo, sabbo so padaṭṭhānaṃ kāraṇanti veditabbaṃ. ‘‘Evaṃ yā kāci upanisā yogato ca paccayato cā’’tipi paṭhanti. Tattha upanisāti kāraṇaṃ, yogatoti yuttito, paccayatoti paccayabhāvamattatoti attho veditabbo. Yaṃ panettha atthato na vibhattaṃ, taṃ suviññeyyameva. कर्मस्थानात प्रवेश करणाऱ्यासाठी उतरण्याचे स्थान असल्यामुळे बहुश्रुत व्यक्तीला 'तीर्थ' म्हणतात; त्याची योग्य प्रकारे सेवा-उपासना करणे म्हणजे 'तीर्थज्ञता' होय. धर्माशी संबंधित असणारे प्रमोद (आनंद) म्हणजे 'पीत' होय. अनुकूल धर्मश्रवणाने तो आनंद उत्पन्न करून कर्मस्थानाची वृद्धी करणे म्हणजे 'पीतज्ञता' होय. भावनेमध्ये थोडी जरी शिथिलता (लय) किंवा चंचलता (उद्धच्च) आली तरी ते जाणून घेणे म्हणजे 'प्राप्तज्ञता' होय. स्वतः पाच प्रधान अंगांनी युक्त असल्याचे जाणणे म्हणजे 'आत्मज्ञता' होय. त्यामध्ये पूर्व-पूर्व धर्मांचा उत्तर-उत्तर धर्मांसाठी पदस्थान-भाव (कारण असणे) सहज समजण्यासारखाच आहे. ज्याने पुण्य केले आहे त्यालाच योग्य देशात निवास मिळणे शक्य होते, इतरांना नाही; म्हणून 'पूर्वकृतपुण्यता हे प्रतिरूपदेशवासाचे पदस्थान आहे' असे म्हटले आहे. अधिष्ठानासह असणारी तरुण (प्राथमिक) विपश्यना म्हणजे 'यथाभूतज्ञानदर्शन' होय. 'निर्वेद' म्हणजे बलवान विपश्यना होय. 'विराग' म्हणजे मार्ग होय. 'विमुक्ती' म्हणजे फल होय. अशा प्रकारे, 'विपर्यास हे तिचे पदस्थान आहे' इत्यादींद्वारे अविद्या इत्यादींचे जे पदस्थान दर्शवले आहे, या पद्धतीने, कोणताही उपनिषय (बलवान प्रत्यय) किंवा कोणताही उर्वरित प्रत्यय असो, तो सर्व 'पदस्थान' म्हणजेच 'कारण' आहे असे समजावे. 'अशा प्रकारे जी काही उपनिषा (कारण) योगामुळे आणि प्रत्ययामुळे आहे' असाही पाठ वाचतात. तेथे 'उपनिषा' म्हणजे कारण, 'योगतः' म्हणजे युक्तीने, 'प्रत्ययतः' म्हणजे केवळ प्रत्ययभावाने, असा अर्थ समजावा. आणि येथे ज्याचे अर्थाच्या दृष्टीने वर्गीकरण केलेले नाही, ते सहज समजण्यासारखेच आहे. Padaṭṭhānahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā. पदस्थानहार-विभंग-वर्णना समाप्त झाली. 5. Lakkhaṇahāravibhaṅgavaṇṇanā ५. लक्षणहार-विभंग-वर्णना 23. Tattha katamo lakkhaṇo hārotiādi lakkhaṇahāravibhaṅgo. Tattha kiṃ lakkhayatīti lakkhaṇahārassa visayaṃ pucchati. ‘‘Ye dhammā’’tiādinā lakkhaṇahāraṃ saṅkhepato dassetvā taṃ udāharaṇehi vibhajituṃ ‘‘cakkhu’’ntiādi āraddhaṃ. Tattha ‘‘vadhakaṭṭhena ekalakkhaṇānī’’ti iminā anavaṭṭhitabhāvādināpi ekalakkhaṇatā vuttā evāti daṭṭhabbaṃ. २३. तेथे 'कोणता लक्षणहार आहे?' इत्यादी लक्षणहार-विभंग आहे. तेथे 'काय लक्षित होते?' याद्वारे लक्षणहाराचा विषय विचारला आहे. 'जे धर्म' इत्यादींद्वारे लक्षणहार संक्षेपाने दर्शवून, त्याचे उदाहरणांसह वर्गीकरण करण्यासाठी 'चक्षु' इत्यादी सुरू केले आहे. तेथे 'वधक (घातक) अर्थाने एक-लक्षण आहेत' याद्वारे अनवस्थित (अस्थिर) भाव इत्यादींमुळे देखील एक-लक्षणता (समान लक्षण असणे) सांगितलीच आहे, असे समजावे. Evaṃ āyatanavasena ekalakkhaṇataṃ dassetvā idāni khandhādivasena dassetuṃ ‘‘atīte, rādha, rūpe anapekkho hotī’’tiādi suttaṃ ābhataṃ. Yamakovādasutte (saṃ. ni. 3.85) vadhakaṭṭhena ekalakkhaṇā vuttāti tasmiṃ sutte ‘‘vadhakaṃ rūpaṃ vadhakaṃ rūpanti yathābhūtaṃ nappajānātī’’tiādinā āgatattā vuttaṃ. Itīti evaṃ, imissaṃ gāthāyaṃ kāyagatāya satiyā vuttāya sati vedanāgatā sati cittagatā sati dhammagatā ca sati vuttā bhavati satipaṭṭhānabhāvena ekalakkhaṇattāti adhippāyo. Diṭṭhantiādīnaṃ atthaṃ parato vaṇṇayissāma. अशा प्रकारे आयतनाच्या दृष्टीने एक-लक्षणता दर्शवून, आता स्कंधादींच्या दृष्टीने दर्शवण्यासाठी 'हे राधा, भूतकाळातील रूपाविषयी अनपेक्षित (आसक्तीरहित) व्हावे' इत्यादी सूत्र उद्धृत केले आहे. यमकोवाद सूत्तात वधक अर्थाने एक-लक्षण सांगितले आहे, कारण त्या सूत्तात 'रूप हे वधक (घातक) आहे, रूप हे वधक आहे, असे यथाभूत (आहे तसे) जाणत नाही' इत्यादी आले असल्यामुळे असे म्हटले आहे. 'इति' म्हणजे अशा प्रकारे, या गाथेमध्ये 'कायगता सती' (कायानुपश्यना स्मृती) सांगितली असता, स्मृतिप्रस्थान रूपाने एक-लक्षण असल्यामुळे वेदनागता सती, चित्तगता सती आणि धम्मगता सती देखील सांगितली जाते, असा अभिप्राय आहे. 'दिट्ठं' (दृष्ट) इत्यादी शब्दांचा अर्थ पुढे स्पष्ट करू. Kāye [Pg.95] kāyānupassī viharāhīti ettha kāyeti rūpakāye. Rūpakāyo hi idha aṅgapaccaṅgānaṃ kesādīnañca samūhaṭṭhena kāyoti adhippeto. Yathā ca samūhaṭṭhena, evaṃ kucchitānaṃ āyaṭṭhena. Kucchitānañhi paramajegucchānaṃ so āyotipi kāyo, āyoti uppattideso. Tatrāyaṃ vacanattho – āyanti tatoti āyo. Ke āyanti? Kucchitā kesādayo, iti kucchitānaṃ āyoti kāyo. 'कायेमध्ये कायानुपश्यी होऊन विहार करावा' येथे 'काये' म्हणजे रूपकायेमध्ये. कारण येथे अंग-प्रत्यंगांचा आणि केसादींचा समूह या अर्थाने 'रूपकाया' ही 'काया' म्हणून अभिप्रेत आहे. आणि ज्याप्रमाणे समूहाच्या अर्थाने, त्याचप्रमाणे कुत्सित (निंद्य) गोष्टींचे उत्पत्तीस्थान (आय) या अर्थानेही. कारण अत्यंत घृणास्पद अशा कुत्सित गोष्टींचे ते उत्पत्तीस्थान (आय) असल्यामुळे त्याला 'काया' म्हणतात; 'आय' म्हणजे उत्पत्तीचे स्थान. तेथे हा शब्दार्थ आहे - ज्याच्यापासून उत्पन्न होतात (आयन्ति) तो 'आय' होय. काय उत्पन्न होतात? कुत्सित केस इत्यादी; अशा प्रकारे कुत्सित गोष्टींचे जे उत्पत्तीस्थान आहे ती 'काया' होय. Kāyānupassīti kāyaṃ anupassanasīlo, kāyaṃ vā anupassamāno. ‘‘Kāye’’ti ca vatvā puna ‘‘kāyānupassī’’ti dutiyaṃ kāyaggahaṇaṃ asammissato vavatthānaghanavinibbhogādidassanatthaṃ. Tena na kāye vedanānupassī cittadhammānupassī vā, atha kho kāyānupassī evāti kāyasaṅkhāte vatthusmiṃ kāyānupassanākārasseva dassanena asammissato vavatthānaṃ dassitaṃ hoti. Tathā na kāye aṅgapaccaṅgavinimuttaekadhammānupassī, nāpi kesalomādivinimuttaitthipurisānupassī. 'कायानुपश्यी' म्हणजे कायेचे वारंवार अनुदर्शन करण्याचा स्वभाव असलेला, किंवा कायेचे वारंवार अनुदर्शन करणारा. 'कायेमध्ये' असे म्हणून पुन्हा 'कायानुपश्यी' असे दुसऱ्यांदा 'काया' शब्दाचे ग्रहण करणे हे अमिश्रितपणे व्यवस्थान (निश्चिती) आणि घन-विनिर्भोग (समूहाचे पृथक्करण) इत्यादी दर्शवण्यासाठी आहे. त्यामुळे कायेमध्ये वेदनेचे अनुदर्शन करणारा किंवा चित्त व धर्माचे अनुदर्शन करणारा नसून, तर कायानुपश्यीच आहे; अशा प्रकारे 'काया' नावाच्या वस्तूमध्ये केवळ कायानुपश्यनेच्या आकाराचेच दर्शन घडवून अमिश्रित व्यवस्थान दर्शवले गेले आहे. तसेच कायेमध्ये अंग-प्रत्यंगांपासून मुक्त अशा एकाच धर्माचे अनुदर्शन करणारा नाही, आणि केस, रोम इत्यादींपासून मुक्त अशा स्त्री किंवा पुरुषाचे अनुदर्शन करणाराही नाही. Yopi cettha kesalomādiko bhūtupādāyasamūhasaṅkhāto kāyo, tatthapi na bhūtupādāyavinimuttaekadhammānupassī, atha kho rathasambhārānupassako viya aṅgapaccaṅgasamūhānupassī, nagarāvayavānupassako viya kesalomādisamūhānupassī, kadalikkhandhapattavaṭṭivinibbhujjako viya rittamuṭṭhiviniveṭhako viya ca bhūtupādāyasamūhānupassī evāti nānappakārato samūhavaseneva kāyasaṅkhātassa vatthuno dassanena ghanavinibbhogo dassito hoti. Na hettha yathāvuttasamūhavinimutto kāyo vā añño vā koci dhammo dissati, yathāvuttadhammasamūhamatte eva pana tathā tathā sattā micchābhinivesaṃ karonti. Tenāhu porāṇā – आणि येथे जो केस, रोम इत्यादी महाभूत आणि उपादाय रूपांचा समूह म्हणून ओळखला जाणारा काय (देह) आहे, त्यामध्ये देखील महाभूत आणि उपादाय रूपांपासून मुक्त अशा एकाच धर्माचे अनुदर्शन करणारा नाही. तर रथाच्या अवयवांचे अनुदर्शन करणाऱ्याप्रमाणे अंग-प्रत्यंगांच्या समूहाचे अनुदर्शन करणारा, नगराच्या अवयवांचे अनुदर्शन करणाऱ्याप्रमाणे केस, रोम इत्यादींच्या समूहाचे अनुदर्शन करणारा, केळीच्या खांबाच्या पानांचे पापुद्रे सोलणाऱ्याप्रमाणे आणि रिकामी मूठ उघडणाऱ्याप्रमाणे महाभूत आणि उपादाय रूपांच्या समूहाचेच अनुदर्शन करणारा आहे. अशा प्रकारे विविध प्रकारे समूहाच्या रूपानेच 'काया' नावाच्या वस्तूचे दर्शन घडवून 'घन-विनिर्भोग' दर्शवला गेला आहे. कारण येथे पूर्वोक्त समूहापासून मुक्त अशी कोणतीही काया किंवा इतर कोणताही धर्म दिसत नाही. परंतु केवळ पूर्वोक्त धर्मांच्या समूहामध्येच प्राणी त्या त्या प्रकारे मिथ्या अभिनिवेश (चुकीची धारणा) करतात. म्हणूनच प्राचीन आचार्यांनी म्हटले आहे - ‘‘Yaṃ passati na taṃ diṭṭhaṃ, yaṃ diṭṭhaṃ taṃ na passati; Apassaṃ bajjhate mūḷho, bajjhamāno na muccatī’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 2.373; ma. ni. aṭṭha. 1.106; paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.36; mahāni. aṭṭha. 3); “जे तो पाहतो, ते पाहिलेले (वास्तविक रूप) नसते; जे पाहिलेले (वास्तविक रूप) असते, ते तो पाहत नाही. न पाहणारा मूढ मनुष्य (किलेसांनी) बद्ध होतो आणि बद्ध झालेला (संसारातून) मुक्त होत नाही.” असे म्हटले आहे. Ghanavinibbhogādidassanatthanti ādisaddena ayamattho veditabbo. Ayañhi etasmiṃ kāye kāyānupassīyeva, na aññadhammānupassī. ‘घनविनिब्भोग’ (घनाचा किंवा समूहाचा भेद करून पाहणे) इत्यादी दर्शविण्याच्या उद्देशाने, यातील ‘इत्यादी’ (आदि) शब्दाने हा अर्थ समजून घ्यावा. कारण हा भिक्खू या कायेमध्ये (शरीरामध्ये) केवळ कायेचेच वारंवार अनुदर्शन करतो, इतर कोणत्याही धर्माचे (गोष्टीचे) अनुदर्शन करत नाही. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā anudakabhūtāyapi marīciyā udakānupassino honti, na evaṃ aniccadukkhānattaasubhabhūte eva imasmiṃ kāye niccasukhaattasubhabhāvānupassī[Pg.96], atha kho kāyānupassī aniccadukkhaanattaasubhākārasamūhānupassīti attho. Atha vā yvāyaṃ mahāsatipaṭṭhāne (dī. ni. 2.374 ādayo) assāsapassāsādicuṇṇikajātaaṭṭhikapariyosāno kāyo vutto, yo ca ‘‘idhekacco pathavīkāyaṃ aniccato anupassati, āpokāyaṃ tejokāyaṃ vāyokāyaṃ kesakāyaṃ…pe… aṭṭhimiñjakāya’’nti paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 3.34 ādayo) kāyo vutto, tassa sabbassa imasmiṃyeva kāye anupassanato kāye kāyānupassīti evampettha attho daṭṭhabbo. याचा अभिप्राय असा आहे – ज्याप्रमाणे पाणी नसलेल्या मृगजळामध्ये लोक पाण्याचे अनुदर्शन करतात (पाणी पाहतात), त्याप्रमाणे अनित्य, दुःख, अनात्म आणि अशुद्ध असलेल्या या कायेमध्ये नित्य, सुख, आत्म आणि शुद्ध भावाचे अनुदर्शन करत नाही; तर उलट, तो कायेचे अनुदर्शन करणारा असून अनित्य, दुःख, अनात्म आणि अशुद्ध अशा आकारांच्या समूहाचे अनुदर्शन करतो, असा अर्थ आहे. अथवा, महासतिपट्ठान सुत्तात श्वास-प्रश्वासापासून सुरू होऊन चूर्ण झालेल्या अस्थींपर्यंत ज्या कायेचे वर्णन केले आहे, आणि पटिसम्भिदामग्गात “येथे एखादा पृथ्वीकायेचे अनित्यतेने अनुदर्शन करतो, आपोकायेचे, तेजोकायेचे, वायोकायेचे, केसांच्या समूहाचे... पे... अस्थिमज्जेच्या समूहाचे अनित्यतेने अनुदर्शन करतो” असे ज्या कायेचे वर्णन केले आहे, त्या सर्व कायेचे याच कायेमध्ये वारंवार अनुदर्शन करत असल्यामुळे ‘कायेमध्ये कायेचे अनुदर्शन करणारा’ (काये कायानुपस्सी) असाही अर्थ येथे समजून घ्यावा. Atha vā kāye ahanti vā mamanti vā gahetabbassa kassaci ananupassanato, tassa pana kesalomādikassa nānādhammasamūhassa anupassanato kāye kesādidhammasamūhasaṅkhāte kāyānupassīti attho daṭṭhabbo. Api ca ‘‘imasmiṃ kāye aniccato anupassati no niccato’’tiādinā anukkamena paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 3.34 ādayo) āgatanayassa sabbasseva aniccalakkhaṇādikassa ākārasamūhasaṅkhātassa kāyassa anupassanato kāye kāyānupassīti attho. अथवा, कायेमध्ये ‘मी’ किंवा ‘माझे’ असे ग्रहण करण्यासारखे काहीही न पाहिल्यामुळे, आणि केस, रोम इत्यादी विविध धर्मांच्या समूहाचे अनुदर्शन केल्यामुळे, केस इत्यादी धर्मसमूहाने युक्त असलेल्या कायेमध्ये ‘कायेचे अनुदर्शन करणारा’ (कायानुपस्सी) असा अर्थ समजून घ्यावा. शिवाय, “या कायेमध्ये अनित्यतेने अनुदर्शन करतो, नित्यतेने नाही” इत्यादी क्रमाने पटिसम्भिदामग्गात आलेल्या पद्धतीनुसार, अनित्य-लक्षणादी आकारांच्या समूहाने युक्त असलेल्या संपूर्ण कायेचे अनुदर्शन करत असल्यामुळे ‘कायेमध्ये कायेचे अनुदर्शन करणारा’ (कायानुपस्सी) असा अर्थ होतो. Viharāhīti vattāhi. Ātāpīti tīsu bhavesu kilese ātāpetīti ātāpo, so assa atthīti ātāpī. Sampajānoti sampajaññasaṅkhātena ñāṇena samannāgato. Satimāti kāyapariggāhikāya satiyā samannāgato. Ayaṃ pana yasmā satiyā ārammaṇaṃ pariggahetvā paññāya anupassati, na hi sativirahitā anupassanā atthi, tenevāha – ‘‘satiñca khvāhaṃ, bhikkhave, sabbatthikaṃ vadāmī’’ti (saṃ. ni. 5.234). Anātāpino ca anto saṅkoco antarāyakaro hoti, kammaṭṭhānaṃ na sampajjati. Tasmā yesaṃ dhammānaṃ ānubhāvena taṃ sampajjati, taṃ dassanatthaṃ ‘‘ātāpī’’tiādi vuttaṃ. ‘विहरेय्या’ (विहराहि) म्हणजे ‘राहावे’ (किंवा विहार करावा). ‘आतापी’ म्हणजे तीन भवांमध्ये किलेसांना तापवणारा (नष्ट करणारा) तो ‘आताप’ (उद्योग/वीर्य) होय, तो ज्याच्याकडे आहे तो ‘आतापी’. ‘सम्पजानो’ म्हणजे संप्रजन्य नावाच्या ज्ञानाने युक्त असलेला. ‘सतिमा’ म्हणजे कायेचे ग्रहण करणाऱ्या स्मृतीने (सतीने) युक्त असलेला. हा भिक्खू स्मृतीच्या (सतीच्या) साहाय्याने आलंबन ग्रहण करून प्रज्ञेने अनुदर्शन करतो; कारण स्मृतीशिवाय अनुदर्शन होऊ शकत नाही, म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – “भिक्खूहो, मी स्मृतीला (सतीला) सर्व ठिकाणी उपयुक्त (सब्बत्थिक) मानतो.” उद्योग नसलेल्या (अनातपी) व्यक्तीच्या मनात संकोच (आळस) निर्माण होतो, जो अंतराय (अडथळा) ठरतो आणि त्यामुळे कम्मट्ठान (कर्मस्थान) सिद्ध होत नाही. म्हणून ज्या धर्मांच्या प्रभावाने ते कम्मट्ठान सिद्ध होते, ते दर्शवण्यासाठी ‘आतापी’ इत्यादी शब्द म्हटले आहेत. Tattha vineyyāti tadaṅgavinayena vā vikkhambhanavinayena vā vinayitvā. Loketi tasmiṃyeva kāye. Kāyo hi idha lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti adhippeto. Abhijjhāggahaṇena cettha kāmacchando, domanassaggahaṇena byāpādo gahitoti nīvaraṇesu balavadhammadvayappahānadassanena nīvaraṇappahānaṃ vuttanti kāyānupassanāsatipaṭṭhānassa pahānaṅgaṃ [Pg.97] dassitaṃ. ‘‘Ātāpī’’tiādinā pana sampayogaṅgaṃ dassitanti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ātāpī’’tiādi vuttaṃ. Tattha abhijjhādomanassānaṃ samatho ujupaṭipakkhoti abhijjhādomanassavinayo vuccamāno samādhindriyaṃ dīpetīti āha – ‘‘vineyya loke abhijjhādomanassanti samādhindriya’’nti (saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.367). Ekalakkhaṇattā catunnaṃ indriyānanti yathā vīriyapaññāsamādhindriyehi kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ ijjhati, evaṃ vedanācittadhammānupassanāsatipaṭṭhānānipi tehi ijjhantīti catusatipaṭṭhānasādhane imesaṃ indriyānaṃ sabhāvabhedābhāvato samānalakkhaṇattā itarāni satipaṭṭhānānipi vuttāni eva hontīti attho. त्यामध्ये ‘विनेय्य’ म्हणजे तदंग-विनयाने किंवा विष्खंभन-विनयाने दूर करून. ‘लोके’ म्हणजे त्याच कायेमध्ये. कारण येथे नष्ट होण्याच्या आणि विखुरण्याच्या स्वभावामुळे कायेलाच ‘लोक’ असे म्हटले आहे. येथे ‘अभिज्झा’ (अभिव्याप्त लोभ) या शब्दाने कामच्छंद आणि ‘दोमनस्स’ (दौर्मनस्य) या शब्दाने व्यापाद ग्रहण केला आहे. अशा प्रकारे नीवरणांमधील दोन प्रबळ धर्मांच्या प्रहाणाचे (त्यागाचे) दर्शन घडवून नीवरण-प्रहाण सांगितले आहे, ज्याद्वारे कायानुपस्सना सतिपट्ठानाचे प्रहाणांग (त्याग करण्याचे अंग) दर्शविले आहे. ‘आतापी’ इत्यादी शब्दांनी संप्रयोगांग (युक्त असण्याचे अंग) दर्शविले आहे, हा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी ‘आतापी’ इत्यादी म्हटले आहे. तेथे अभिज्झा आणि दौर्मनस्य यांचा शम हा थेट विरोधी (प्रतिपक्ष) असल्यामुळे, अभिज्झा आणि दौर्मनस्याचा विनय (दूर करणे) सांगताना समाधींद्रिय प्रकाशित होते, म्हणूनच म्हटले आहे – “लोकातील अभिज्झा आणि दौर्मनस्य दूर करून समाधींद्रिय प्राप्त होते.” ‘चार इंद्रियांचे एकच लक्षण असल्यामुळे’ याचा अर्थ असा की, ज्याप्रमाणे वीर्य, प्रज्ञा आणि समाधी या इंद्रियांच्या साहाय्याने कायानुपस्सना सतिपट्ठान सिद्ध होते, त्याचप्रमाणे वेदनानुपस्सना, चित्तानुपस्सना आणि धम्मानुपस्सना सतिपट्ठान देखील त्यांच्याद्वारेच सिद्ध होतात. म्हणून चार सतिपट्ठानांच्या साधनांमध्ये या इंद्रियांच्या स्वभावात कोणताही भेद नसल्यामुळे आणि त्यांचे लक्षण समान असल्यामुळे, इतर सतिपट्ठान देखील सांगितले गेले आहेत, असा अर्थ होतो. 24. Idāni satipaṭṭhānesu gahitesu sabbesaṃ bodhipakkhiyadhammānaṃ gahitabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘catūsu satipaṭṭhānesū’’tiādi vuttaṃ. Tattha bodhaṅgamāti bodhaṃ ariyamaggañāṇaṃ gacchantīti bodhaṅgamā. Yathāvuttassa bodhassa pakkhe bhavāti bodhipakkhiyā. Neyyānikalakkhaṇenāti ettha nimittato pavattato ca vuṭṭhānaṃ niyyānaṃ, niyyāne niyuttāti neyyānikā, yathā dovārikoti. Niyyānasaṅkhātaṃ vā phalaṃ arahantīti neyyānikā. Niyyānaṃ payojanaṃ etesanti vā neyyānikā. ‘‘Niyyānikā’’tipi pāṭho, tattha niyyānaṃ etesaṃ atthīti niyyānikāti attho. ‘‘Niyyāniyā’’tipi pāṭho, tassa niyyantīti niyyāniyāti attho daṭṭhabbo. Niyyānikalakkhaṇenāti niyyānikasabhāvena. २४. आता, सतिपट्ठानांचे ग्रहण केले असता सर्व बोधिपाक्षिक धर्मांचे ग्रहण होते, हे दर्शवण्यासाठी “चार सतिपट्ठानांमध्ये” इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये ‘बोधंगमा’ म्हणजे जे बोध म्हणजेच आर्यमार्ग-ज्ञानाप्रत नेतात, ते ‘बोधंगमा’ होत. पूर्वोक्त बोधाच्या (मार्गाच्या) पक्षात (बाजूने) असणारे ते ‘बोधिपक्खिया’ (बोधिपाक्षिक) होत. ‘नैय्यानिक-लक्षणेने’ यामध्ये निमित्त आणि प्रवृत्ती (संसार) यापासून मुक्त होणे म्हणजे ‘निय्यान’ (निर्याण/मुक्ती) होय, आणि या निर्याणामध्ये जे नियुक्त आहेत ते ‘नैय्यानिक’ होत, जसे की द्वारपाल (दोवारिक). किंवा निर्याण नावाच्या फळाला जे पात्र आहेत ते ‘नैय्यानिक’ होत. किंवा निर्याण हे ज्यांचे प्रयोजन आहे ते ‘नैय्यानिक’ होत. ‘निय्यानिका’ असाही पाठ आढळतो, त्याचा अर्थ ज्यांच्याकडे निर्याण आहे ते ‘निय्यानिका’ असा होतो. ‘निय्यानिया’ असाही पाठ आहे, त्याचा अर्थ जे बाहेर पडतात (मुक्त होतात) ते ‘निय्यानिया’ असा समजून घ्यावा. ‘नैय्यानिक-लक्षणेने’ म्हणजे निर्याणगामी स्वभावाने. Evaṃ akusalāpi dhammāti yathā kusalā dhammā ekalakkhaṇabhāvena niddhāritā, evaṃ akusalāpi dhammā ekalakkhaṇaṭṭhena niddhāretabbā. Kathaṃ? Pahānekaṭṭhatāvasenāti dassento ‘‘pahānaṃ abbhatthaṃ gacchantī’’ti āha. Idāni taṃ pahānaṃ dassetuṃ ‘‘catūsu satipaṭṭhānesū’’tiādi vuttaṃ. Tattha kāyānupassanādīsu catūsu satipaṭṭhānesu bhāviyamānesu asubhe subhantiādayo cattāro vipallāsā pahīyanti, kabaḷīkārāhārādayo cattāro āhārā cassa pariññaṃ gacchanti, tesaṃ parijānanassa paribandhino kāmarāgādayo byantīkatā hontīti attho, kasmā? Tehi pahātabbabhāvena ekalakkhaṇattāti. Evaṃ sabbattha attho yojetabbo. Tenevāha – ‘‘evaṃ akusalāpi dhammā ekalakkhaṇattā pahānaṃ abbhatthaṃ gacchantī’’ti. ‘अशा प्रकारे अकुशल धर्म देखील’ म्हणजे ज्याप्रमाणे कुशल धर्म समान लक्षणाच्या भावाने निश्चित केले आहेत, त्याचप्रमाणे अकुशल धर्म देखील समान लक्षणाच्या अर्थाने निश्चित केले पाहिजेत. कसे? प्रहाणाच्या (त्यागाचे) एकाच अर्थाच्या सामर्थ्याने, हे दर्शवताना “प्रहाण अस्ताला जाते (नष्ट होते)” असे म्हटले आहे. आता ते प्रहाण दर्शवण्यासाठी “चार सतिपट्ठानांमध्ये” इत्यादी म्हटले आहे. तेथे कायानुपस्सना इत्यादी चार सतिपट्ठानांची भावना केली जात असताना, अशुभाला शुभ मानणे इत्यादी चार विपर्यास (विपल्लास) नष्ट होतात, कवलीकार आहार इत्यादी चार आहार परिज्ञेला (पूर्ण ज्ञानाला) प्राप्त होतात, आणि त्यांच्या परिज्ञानामध्ये अडथळा आणणारे कामराग इत्यादी क्लेश नष्ट होतात, असा अर्थ आहे. का? कारण त्यांच्याद्वारे प्रहाण करण्याच्या योग्यतेने त्यांचे लक्षण एकच आहे. अशा प्रकारे सर्व ठिकाणी अर्थ लावला पाहिजे. म्हणूनच म्हटले आहे – “अशा प्रकारे अकुशल धर्म देखील समान लक्षण असल्यामुळे प्रहाणाद्वारे अस्ताला जातात (नष्ट होतात).” Idāni [Pg.98] aññenapi pariyāyena lakkhaṇahārassa udāharaṇāni dassetuṃ ‘‘yattha vā panā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yatthāti yassaṃ desanāyaṃ. Vā-saddo vikappattho. Panāti padapūraṇo. Rūpindriyanti ruppanasabhāvaṃ aṭṭhavidhaṃ indriyaṃ. Tatthāti tassaṃ desanāyaṃ. Rūpadhātūti ruppanasabhāvā dasa dhātuyo. Rūpāyatananti ruppanasabhāvaṃ dasāyatanaṃ, rūpīni dasāyatanānīti attho. Ruppanalakkhaṇena ekalakkhaṇattā imāni desitānīti adhippāyo. Desitaṃ tattha sukhindriyaṃ somanassindriyaṃ sukhavedanābhāvena ekalakkhaṇattāti adhippāyo. आता, दुसऱ्या एका पर्यायाने (पद्धतीने) लक्खणहाराची (लक्षणहाराची) उदाहरणे दाखवण्यासाठी 'यत्थ वा पना' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'यत्थ' म्हणजे ज्या देशनेत (शिक्षणात). 'वा' हा शब्द विकल्पाच्या (पर्यायाच्या) अर्थात आहे. 'पन' हा शब्द पदपूरक (वाक्य पूर्ण करणारा) आहे. 'रूपिन्द्रिय' म्हणजे रूप पावणारा (बदलणारा) स्वभाव असलेले आठ प्रकारचे इंद्रिय. 'तत्थ' म्हणजे त्या देशनेत. 'रूपधातु' म्हणजे रूप पावणारा स्वभाव असलेले दहा धातू. 'रूपायतन' म्हणजे रूप पावणारा स्वभाव असलेले दहा आयतन, म्हणजेच रूपी दहा आयतने असा अर्थ आहे. रूप पावणारे लक्षण (रुप्पनलक्खण) हे एकच लक्षण असल्यामुळे हे शिकवले गेले आहे, असा अभिप्राय आहे. तेथे 'सुखिन्द्रिय' आणि 'सोमनस्सिन्द्रिय' हे सुखवेदनेच्या स्वभावाने एकच लक्षण असलेले असल्यामुळे शिकवले गेले आहे, असा अभिप्राय आहे. Dukkhasamudayo ca ariyasaccanti idaṃ akusalassa somanassassa vasena vuttaṃ, sāsavakusalassāpi vasena yujjati eva. Sabbo ca paṭiccasamuppādo desitoti sambandho. Avijjānusayitattā adukkhamasukhāya vedanāya. Vuttañhetaṃ – ‘‘adukkhamasukhāya vedanāya avijjānusayo anusetī’’ti (ma. ni. 1.465). Tathā ca vuttaṃ ‘‘adukkhamasukhāya hi vedanāya avijjā anusetī’’ti. Etena adukkhamasukhāvedanāggahaṇena avijjā gahitāti dasseti. Sati ca avijjāggahaṇe sabbo paṭiccasamuppādo desitoti dassetuṃ ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādi vuttaṃ. So cāti ettha ca-saddo byatirekattho, tena so paṭiccasamuppādo anulomapaṭilomavasena duvidhoti imaṃ vakkhamānavisesaṃ joteti. Tesu anulomato paṭiccasamuppādo yathādassito sarāgasadosasamohasaṃkilesapakkhena hātabboti vutto, paṭilomato pana paṭiccasamuppādo yo ‘‘avijjāyatveva asesavirāganirodhā’’tiādinā pāḷiyaṃ (ma. ni. 3.126; mahāva. 1) vutto, taṃ sandhāya ‘‘vītarāgavītadosavītamohaariyadhammehi hātabbo’’ti vuttaṃ. 'दुःखसमुदय च अरियसच्च' (आणि दुःखसमुदय हे आर्यसत्य आहे) हे विधान अकुशल सोमनस्साच्या (अकुशल आनंदाच्या) अनुषंगाने म्हटले आहे, आणि ते सासव कुशलाच्या (आसवांसह असलेल्या कुशलाच्या) अनुषंगाने देखील योग्यच ठरते. 'सब्बो च पटिच्चसमुप्पादो देसितो' (आणि संपूर्ण प्रतीत्यसमुत्पाद शिकवला आहे) असा संबंध जोडला पाहिजे. कारण अदुक्खमसुख वेदनेमध्ये (दुःखही नाही आणि सुखही नाही अशा वेदनेमध्ये) अविज्जेचा (अविद्येचा) अनुशय (सुप्त प्रवृत्ती) असतो. म्हणूनच हे म्हटले आहे – 'अदुक्खमसुख वेदनेमध्ये अविज्जेचा अनुशय सुप्त असतो.' तसेच हेही म्हटले आहे – 'अदुक्खमसुख वेदनेमध्ये खरोखर अविज्जा सुप्त असते.' याद्वारे, अदुक्खमसुख वेदनेचे ग्रहण केल्याने अविज्जेचे ग्रहण होते, हे दर्शवले आहे. आणि अविज्जेचे ग्रहण झाले असता संपूर्ण प्रतीत्यसमुत्पाद शिकवला जातो, हे दर्शवण्यासाठी 'अविज्जापच्चया सङ्खारा' (अविद्येच्या प्रत्ययाने संस्कार होतात) इत्यादी म्हटले आहे. 'सो च' यामधील 'च' हा शब्द व्यतिरेक (भेद) दर्शवणारा आहे, त्याद्वारे तो प्रतीत्यसमुत्पाद अनुलोम आणि प्रतिलोम अशा दोन प्रकारचा आहे, हा पुढे सांगण्यात येणारा विशेष भेद स्पष्ट करतो. त्यांपैकी, अनुलोम प्रतीत्यसमुत्पाद जसा दर्शवला आहे तसा तो सराग, सदोष आणि समोह अशा संक्लेशपक्षाने (मलीनतेच्या पक्षाने) त्याज्य (सोडून देण्याजोगा) आहे असे म्हटले आहे; परंतु प्रतिलोम प्रतीत्यसमुत्पाद जो पाळीमध्ये 'अविज्जाायत्वेव असेसविरागनिरोधा' (अविद्येच्याच संपूर्ण विरागाने आणि निरोधाने) इत्यादी प्रकारे सांगितला आहे, त्याला उद्देशून 'वीतराग, वीतदोष आणि वीतमोह अशा आर्यधम्मांद्वारे आचरणीय (प्राप्त करण्याजोगा) आहे' असे म्हटले आहे. Idāni ekalakkhaṇatāvibhāvanena lakkhaṇahārayojanāya nayaṃ dassetuṃ ‘‘evaṃ ye dhammā’’tiādi vuttaṃ. Tattha kiccatoti pathavīādīnaṃ phassādīnañca rūpārūpadhammānaṃ sandhāraṇasaṅghaṭṭanādikiccato, tesaṃ tesaṃ vā paccayadhammānaṃ taṃtaṃpaccayuppannadhammassa paccayabhāvasaṅkhātakiccato. Lakkhaṇatoti kakkhaḷaphusanādisabhāvato. Sāmaññatoti ruppananamanādito aniccatādito khandhāyatanādito ca. Cutūpapātatoti saṅkhatadhammānaṃ bhaṅgato uppādato ca, samānanirodhato samānuppādato cāti [Pg.99] attho. Ettha ca sahacaraṇaṃ samānahetutā samānaphalatā samānabhūmitā samānavisayatā samānārammaṇatāti evamādayopi ca-saddena saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ. Sesaṃ uttānatthameva. आता, एकलक्खणता (एकलक्षणता) स्पष्ट करून लक्खणहाराच्या योजनेचा मार्ग दाखवण्यासाठी 'एवं ये धम्मा' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'किच्चतो' (कार्यावरून) म्हणजे पठवी (पृथ्वी) इत्यादी आणि फस्स (स्पर्श) इत्यादी रूप आणि अरूप धम्मांच्या धारण करणे, संघट्टन (स्पर्श) करणे इत्यादी कार्यावरून, किंवा त्या त्या प्रत्ययधम्मांच्या (कारणांच्या) त्या त्या प्रत्ययोत्पन्न धम्मांविषयी (कार्याविषयी) प्रत्ययभाव (कारण असणे) नावाच्या कार्यावरून होय. 'लक्खणतो' (लक्षणावरून) म्हणजे कठीणपणा, स्पर्श इत्यादी स्वभावावरून होय. 'सामञ्ञतो' (सामान्यतेवरून) म्हणजे रूप पावणे, नमणे इत्यादींवरून, अनित्यता इत्यादींवरून आणि स्कंध, आयतन इत्यादींवरून होय. 'चुतूपपाततो' (च्युती आणि उत्पत्तीवरून) म्हणजे संस्कृत धम्मांच्या भंगावरून (नाशावरून) आणि उत्पत्तीवरून होय, म्हणजेच समान निरोधावरून आणि समान उत्पत्तीवरून असा अर्थ आहे. आणि येथे सहचरण (एकत्र असणे), समानहेतुता (समान कारण असणे), समानफलता (समान फळ असणे), समानभूमिता (समान भूमी असणे), समानविषयता (समान विषय असणे), समानारम्मणता (समान आलंबन असणे) इत्यादी गोष्टी देखील 'च' शब्दाने समाविष्ट केल्या आहेत असे समजावे. उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे. Lakkhaṇahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā. लक्खणहारविभङ्गवण्णना समाप्त झाली. 6. Catubyūhahāravibhaṅgavaṇṇanā ६. चतुब्यूहहारविभङ्गवण्णना 25. Tattha katamo catubyūho hāroti catubyūhahāravibhaṅgo. Tattha byañjanena suttassa neruttañca adhippāyo ca nidānañca pubbāparasandhi ca gavesitabboti saṅkhepena tāva catubyūhaṃ dasseti. ‘‘Byañjanenā’’ti iminā hārānaṃ suttassa byañjanavicayabhāvato byañjanamukheneva ete catubyūhahārapadatthā niddhāretabbāti dasseti. Neruttanti niruttaṃ nibbacananti attho. Niruttameva neruttaṃ. Tenevāha – ‘‘yā niruttipadasaṃhitā’’ti. Tassattho – yā nirutti, idaṃ neruttaṃ. Kā pana sā nirutti? Padasaṃhitāti padesu saṃhitā yuttā, liṅgavacanakālasādhanapurisādivisesayogena yo yo attho yathā yathā vattabbo, tathā tathā pavattasabhāvaniruttīti attho. Tathā hi vuttaṃ ‘‘yaṃ dhammānaṃ nāmaso ñāṇa’’nti. २५. तेथे 'कतम चतुब्यूह हार?' हा चतुब्यूहहारविभङ्ग आहे. तेथे 'व्यंजनाद्वारे सुत्ताचे नेरुत्त (निरुक्ती), अभिप्राय, निदान (उगम) आणि पूर्व-अपर संधी (संदर्भ-जोडणी) शोधली पाहिजे' या वाक्याने प्रथम संक्षेपाने चतुब्यूह दर्शवला आहे. 'व्यंजनेन' या शब्दाने हे दर्शवले आहे की, हारांमध्ये सुत्ताच्या व्यंजनांचे (शब्दांचे) विश्लेषण करायचे असल्यामुळे, व्यंजनांच्या माध्यमातूनच या चतुब्यूहहाराच्या पदांचे अर्थ निश्चित केले पाहिजेत. 'नेरुत्त' म्हणजे निरुत्त, म्हणजेच निब्बचन (व्युत्पत्ती) असा अर्थ आहे. निरुत्त म्हणजेच नेरुत्त होय. म्हणूनच म्हटले आहे – 'या निरुत्तिपदसंहिता' (जी निरुक्ती पदांशी जोडलेली आहे). त्याचा अर्थ – जी निरुक्ती आहे, तेच नेरुत्त आहे. पण ती निरुक्ती कोणती? 'पदसंहिता' म्हणजे पदांमध्ये जोडलेली किंवा युक्त असलेली; लिंग, वचन, काळ, साधन, पुरुष इत्यादी विशेषांच्या योगाने जो जो अर्थ ज्या ज्या प्रकारे सांगायचा आहे, त्या त्या प्रकारे प्रवृत्त होणारी स्वभाव-निरुक्ती (नैसर्गिक व्युत्पत्ती) असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'जे धम्मांचे नावांद्वारे होणारे ज्ञान आहे'. Tattha yanti hetuatthe nipāto, yāya kāraṇabhūtāyāti attho. Dhammānanti ñeyyadhammānaṃ. Nāmasoti pathavī phasso khandhā dhātu tisso phussoti evamādināmavisesena ñāṇaṃ pavattati, ayaṃ sabhāvanirutti nāma. Pathavīti hi evamādikaṃ saddaṃ gahetvā tato paraṃ saṅketadvārena tadatthapaṭipatti taṃtaṃaniyatanāmapaññattiggahaṇavaseneva hotīti. Atha vā padasaṃhitāti padena saṃhitā. Padato hi padatthāvabodho. So panassa atthe pavattinimittabhūtāya paññattiyā gahitāya eva hotīti sā pana paññatti niruttisaṅkhātapadena saṃhitā padatthaṃ bodhetīti padasaṃhitāti vuttā. ‘‘Yadā hi bhikkhū’’tiādinā ‘‘dhammānaṃ nāmaso ñāṇa’’nti padassa atthaṃ vivarati. तेथे 'यं' हा हेतूच्या (कारणाच्या) अर्थातील निपात आहे, ज्याचा अर्थ 'ज्या कारणीभूत असलेल्या (निरुक्तीने)' असा आहे. 'धम्मानं' म्हणजे ज्ञेय धम्मांचे (जाणून घेण्याजोग्या गोष्टींचे). 'नामसो' म्हणजे पठवी (पृथ्वी), फस्स (स्पर्श), स्कंध (खंध), धातू, तिस्स, फुस्स इत्यादी नामविशेषांद्वारे ज्ञान प्रवृत्त होते; याला 'सभावनिरुत्ति' (स्वभाव-निरुक्ती) म्हणतात. कारण 'पठवी' इत्यादी शब्दांचे ग्रहण करून, त्यानंतर संकेताच्या (संकेत प्रणालीच्या) माध्यमातून त्या शब्दाच्या अर्थाचे आकलन त्या त्या अनियत नामप्रज्ञप्तीच्या (नावाच्या संकल्पनेच्या) ग्रहणानेच होते. किंवा, 'पदसंहिता' म्हणजे पदाशी जोडलेली. कारण पदावरूनच पदाच्या अर्थाचे आकलन (पदत्थावबोध) होते. आणि ते पदाच्या अर्थाचे आकलन, त्या पदाच्या अर्थामध्ये प्रवृत्तीचे निमित्त असलेल्या प्रज्ञप्तीचे (संकल्पनेचे) ग्रहण केल्यावरच होते. म्हणून ती प्रज्ञप्ती, निरुत्ती नावाच्या पदाशी जोडलेली असल्यामुळे पदाचा अर्थ स्पष्ट करते, म्हणून तिला 'पदसंहिता' म्हटले आहे. 'यदा हि भिक्खू' इत्यादींद्वारे 'धम्मानं नामसो ञाणं' या पदाचा अर्थ स्पष्ट केला आहे. Tattha atthassāti saddābhidheyyassa atthassa. Nāmaṃ jānātīti nāmapaññattivasena ayaṃ nāmāti nāmaṃ jānāti. Dhammassāti sabhāvadhammassa. Tathā [Pg.100] tathā naṃ abhiniropetīti yo yo attho dhammo ca yathā yathā ca voharitabbo, tathā tathā naṃ nāmaṃ vohāraṃ abhiniropeti desetīti attho. Ettāvatā ca ayaṃ bhikkhu atthakusalo yāva anekādhivacanakusaloti vuccatīti sambandhitabbaṃ. तेथे 'अत्थस्स' म्हणजे शब्दाने दर्शवल्या जाणाऱ्या अर्थाचा. 'नामं जानाति' म्हणजे नामप्रज्ञप्तीच्या (नामसंकल्पनेच्या) आधारे 'हे हे नाव आहे' अशा प्रकारे नाव जाणतो. 'धम्मस्स' म्हणजे स्वभावधम्माचा. 'तथा तथा नं अभिनिरोपेति' म्हणजे जो जो अर्थ आणि धम्म ज्या ज्या प्रकारे व्यवहारात आणायचा आहे, त्या त्या प्रकारे त्या नावाचा आणि व्यवहाराचा आरोप करतो (स्पष्ट करतो) किंवा उपदेश करतो, असा अर्थ आहे. आणि एवढ्यावरून 'हा भिक्खू अर्थकुशल (अत्थकुसलो) आहे... अगदी अनेकाधिवचनकुशल (अनेकाधिवचनकुसलो - अनेक पर्यायी शब्दांमध्ये कुशल) आहे असे म्हटले जाते' असा संबंध जोडला पाहिजे. Tattha atthakusaloti pāḷiatthe kusalo. Dhammakusaloti pāḷiyaṃ kusalo. Byañjanakusaloti akkharesu ca vākyesu ca kusalo. Niruttikusaloti nibbacane kusalo. Pubbāparakusaloti desanāya pubbāparakusalo. Desanākusaloti dhammassa desanāya kusalo. Atītādhivacanakusaloti atītapaññattikusalo. Esa nayo sesesupi. Evaṃ sabbāni kātabbāni, janapadaniruttānīti yattakāni sattavohārapadāni, tāni sabbāni yathāsambhavaṃ sutte nibbacanavasena kātabbāni vattabbānīti attho. Sabbā ca janapadaniruttiyoti sabbā ca lokasamaññāyo yathārahaṃ kātabbā. ‘‘Samaññaṃ nātidhāveyyā’’ti hi vuttaṃ. Tathā hi sammutisaccamukheneva paramatthasaccādhigamo hotīti. तेथे 'अत्थकुसलो' म्हणजे पाळीच्या (पाठाच्या) अर्थामध्ये कुशल. 'धम्मकुसलो' म्हणजे पाळीमध्ये (पाठात) कुशल. 'ब्यञ्जनकुसलो' म्हणजे अक्षरांमध्ये आणि वाक्यांमध्ये कुशल. 'निरुत्तिकुसलो' म्हणजे निब्बचनात (व्युत्पत्तीमध्ये) कुशल. 'पुब्बापरकुसलो' म्हणजे देशनेच्या पूर्व-अपर (पुढील-मागील) भागात कुशल. 'देसनाकुसलो' म्हणजे धम्माच्या देशनेत (उपदेशात) कुशल. 'अतीताधिवचनकुसलो' म्हणजे भूतकाळातील प्रज्ञप्तींमध्ये कुशल. हाच नियम उर्वरित पदांनाही लागू होतो. 'अशा प्रकारे सर्व केले पाहिजेत, जनपदनिरुत्ती' म्हणजे प्राण्यांच्या व्यवहारातील जेवढी पदे आहेत, ती सर्व सुत्तामध्ये शक्यतेनुसार निब्बचनाच्या (व्युत्पत्तीच्या) आधारे केली पाहिजेत आणि सांगितली पाहिजेत, असा अर्थ आहे. 'आणि सर्व जनपदनिरुत्ती' म्हणजे सर्व लोकसमज्ञा (लोकांमधील संज्ञा/प्रथा) योग्य प्रकारे स्वीकारल्या पाहिजेत. कारण 'लोकसंज्ञेचे उल्लंघन करू नये' (समञ्ञं नातिधावेय्य) असे म्हटले आहे. कारण, संवृत्तिसत्याच्या (लोकव्यवहाराच्या सत्याच्या) माध्यमातूनच परमार्थ सत्याची प्राप्ती (परमत्थसच्चाधिगमो) होते. 26. Adhippāyakaṇḍe anuttānaṃ nāma natthi. २६. अधिप्पायकाण्डात (अभिप्राय खंडात) अस्पष्ट असे काहीही नाही. 27. Nidānakaṇḍe iminā vatthunāti iminā puttagavādikittanasaṅkhātena kāraṇena. Kāraṇañhettha vatthu nidānanti ca vuttaṃ. Iminā nayena sabbattha nidānaniddhāraṇaṃ veditabbaṃ. २७. निदानकांडात 'इमिना वत्थुना' म्हणजे पुत्र, गाय इत्यादींच्या उल्लेखाद्वारे सांगितलेल्या या कारणाने. कारण येथे 'वस्तू' आणि 'निदान' असे म्हटले गेले आहे. या पद्धतीने सर्व ठिकाणी निदानाचे निर्धारण समजून घ्यावे. Kāmandhāti kilesakāmena andhā. Jālasañchannāti taṇhājālapaliguṇṭhitā. Taṇhāchadanachāditāti taṇhāsaṅkhātena andhakārena pihitā. Bandhanābaddhāti kāmaguṇasaṅkhātena bandhanena baddhā. ‘‘Pamattabandhanā’’tipi pāṭho, pamādenāti attho. Pubbāparenāti pubbena vā aparena vā desanantarenāti adhippāyo. Yujjatīti yogaṃ upeti, sametīti attho. Imehi padehi pariyuṭṭhānehīti imehi yathāvuttehi gāthāpadehi taṇhāpariyuṭṭhānadīpakehi. Sāyeva taṇhāti yā purimagāthāya vuttā, sāyeva taṇhā. ‘‘Yañcāhā’’tiādinā dvinnampi gāthānaṃ atthasaṃsandanena pubbāparaṃ vibhāveti. Payogenāti samudācārena. Tasmāti yattha sayaṃ uppannā, taṃ santānaṃ nissarituṃ adentī nānārammaṇehi [Pg.101] palobhayamānā kilesehi cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati. Tasmā kilesavasena ca pariyuṭṭhānavasena ca taṇhābandhanaṃ vuttā. 'कामान्धा' म्हणजे क्लेश-कामामुळे आंधळे झालेले. 'जालसंच्छन्ना' म्हणजे तृष्णारूपी जाळ्याने वेढलेले. 'तण्हाछदनछादिता' म्हणजे तृष्णारूपी अंधकाराने झाकलेले. 'बंधनाबद्धा' म्हणजे कामगुणांच्या बंधनाने बांधलेले. 'पमत्तबंधना' असाही पाठ आहे, ज्याचा अर्थ 'प्रमादाने बांधलेले' असा आहे. 'पुब्बापरेन' म्हणजे पूर्वीच्या किंवा नंतरच्या इतर देशनेशी सुसंगत असणे, असा अभिप्राय आहे. 'युज्जति' म्हणजे संबंध जोडणे किंवा सुसंगत असणे, असा अर्थ आहे. 'इमेहि पदेहि परियुट्ठानेहि' म्हणजे तृष्णेच्या परियुत्थानाला दर्शविणाऱ्या या वर सांगितलेल्या गाथापदांद्वारे. 'सायेव तण्हा' म्हणजे जी पूर्व गाथेत सांगितली आहे, तीच तृष्णा. 'यंचाह' इत्यादींद्वारे दोन्ही गाथांच्या अर्थाची सांगड घालून पूर्व आणि उत्तर देशनेचा भेद स्पष्ट केला आहे. 'पयोजेन' म्हणजे वारंवार प्रवृत्त होण्याने. 'तस्मा' कारण ज्या संतानामध्ये ती स्वतः उत्पन्न होते, त्या संतानाला बाहेर पडू न देता, विविध आलंबनांनी मोहित करून, क्लेशांद्वारे चित्ताला पूर्णपणे व्यापून राहते. म्हणून क्लेशाच्या वशतेमुळे आणि परियुत्थानाच्या वशतेमुळे तृष्णेला 'बंधन' म्हटले आहे. Papañcenti saṃsāre ciraṃ ṭhapentīti papañcā. Tiṭṭhanti etāhīti ṭhitī. Bandhanaṭṭhena sandānaṃ viyāti sandānaṃ. Nibbānanagarappavesassa paṭisedhanato palighaṃ viyāti palighaṃ. Anavasesataṇhāpahānena nittaṇho. Attahitaparahitānaṃ idhalokaparalokānañca munanato munīti evaṃ gāthāya padattho veditabbo. Papañcādiatthā pana pāḷiyaṃ vibhattā evāti. Tattha yassete papañcādayo abbhatthaṃ gatā, tassa taṇhāya lesopi na bhavati. Tena vuttaṃ – ‘‘yo etaṃ sabbaṃ samatikkanto, ayaṃ vuccati nittaṇho’’ti. जे संसारात दीर्घकाळ ठेवतात, म्हणून ते 'प्रपंच' होत. ज्यांच्याद्वारे टिकून राहतात, म्हणून ती 'स्थिती' होय. बांधण्याच्या अर्थाने दोरीप्रमाणे असते, म्हणून ते 'संदन' होय. निर्वाणनगरात प्रवेश करण्यास अडथळा आणत असल्यामुळे दाराच्या अडसराप्रमाणे असते, म्हणून तो 'परिघ' होय. संपूर्ण तृष्णेचा प्रहाण केल्यामुळे तो 'नित्तण्ह' होय. स्वतःचे हित आणि इतरांचे हित, तसेच इहलोक आणि परलोक जाणत असल्यामुळे तो 'मुनी' होय; अशा प्रकारे गाथेतील पदांचा अर्थ समजून घ्यावा. प्रपंच इत्यादींचे अर्थ तर पाळीमध्ये स्पष्ट केलेलेच आहेत. त्यामध्ये, ज्या मुनीचे हे प्रपंच इत्यादी नष्ट झाले आहेत, त्याला तृष्णेचा लवलेशही उरत नाही. म्हणूनच म्हटले आहे – 'जो या सर्वांचे पूर्णपणे उल्लंघन करतो, त्याला तृष्णारहित म्हटले जाते'. 28. Pariyuṭṭhānanti ‘‘taṇhāya pariyuṭṭhāna’’nti vuttāni taṇhāvicaritāni. Saṅkhārāti ‘‘tadabhisaṅkhatā saṅkhārā’’ti vuttā taṇhādiṭṭhimānahetukā saṅkhārā. Te pana yasmā sattasu javanacetanāsu paṭhamacetanā sati paccayasamavāye imasmiṃyeva attabhāve phalaṃ deti. Pacchimacetanā anantare attabhāve. Ubhinnaṃ vemajjhacetanā yattha katthaci phalaṃ deti, tasmā vipaccanokāsavasena vibhajitvā dassetuṃ ‘‘diṭṭhadhammavedanīyā vā’’tiādi vuttaṃ. Yasmā pana taṃtaṃcetanāsampayuttā taṇhāpi cetanā viya diṭṭhadhammavedanīyādivasena tidhā hoti, tasmā vuttaṃ – ‘‘evaṃ taṇhā tividhaṃ phalaṃ detī’’ti. Pubbāparena yujjatīti yaṃ pubbaṃ purimaṃ saṅkhārānaṃ diṭṭhadhammavedanīyatādivacanaṃ vuttaṃ, taṃ iminā aparena kammassa diṭṭhadhammavedanīyatādivacanena yujjati gaṅgodakaṃ viya yamunodakena saṃsandati sametīti attho. २८. 'परियुत्थान' म्हणजे 'तृष्णेचे परियुत्थान' असे म्हटलेले तृष्णेचे विकार होत. 'संस्कार' म्हणजे 'त्यांच्याद्वारे अभिसंस्कृत झालेले संस्कार' असे म्हटलेले तृष्णा, दृष्टी आणि मान हे हेतू असलेले संस्कार होत. ते संस्कार, कारण सात जवन-चेतनांपैकी पहिली चेतना, प्रत्यय-सामग्री अनुकूल असताना, याच आत्मभावात फळ देते. अंतिम चेतना पुढील आत्मभावात. या दोन्हीच्या मधील चेतना इतर कोणत्याही जन्मात फळ देते. म्हणून, विपाक देण्याच्या अवकाशाच्या आधारे विभागून दाखवण्यासाठी 'दृष्टधर्मवेदनीय' इत्यादी म्हटले आहे. कारण त्या-त्या चेतनेशी संप्रयुक्त असलेली तृष्णा देखील चेतनेप्रमाणेच दृष्टधर्मवेदनीय इत्यादींच्या आधारे तीन प्रकारची होते, म्हणून म्हटले आहे – 'अशा प्रकारे तृष्णा तीन प्रकारचे फळ देते'. 'पुब्बापरेन युज्जति' म्हणजे संस्कारांच्या बाबतीत जे आधी 'दृष्टधर्मवेदनीयत्व' इत्यादी वचन म्हटले गेले आहे, ते नंतरच्या कर्माच्या 'दृष्टधर्मवेदनीयत्व' इत्यादी वचनाशी सुसंगत ठरते; जसे गंगेचे पाणी यमुनेच्या पाण्याशी मिसळते आणि एकरूप होते, तसाच हा अर्थ आहे. Saṅkhārā dassanabalenāti catūsu diṭṭhigatasampayuttesu vicikicchāsampayutte cāti pañcasu cittuppādesu saṅkhārā paṭhamamaggapaññābalena. Chattiṃsa taṇhāvicaritāni bhāvanābalenāti paṭhamamaggena pahīnāvasesavasena vuttaṃ, na sabbesaṃ vasena. 'संस्कार दर्शनाच्या बलाने' म्हणजे चार दृष्टीगत-संप्रयुक्त आणि एक विचिकित्सा-संप्रयुक्त अशा पाच चित्तोत्पादांमधील संस्कार प्रथम मार्ग-प्रज्ञेच्या बलाने नष्ट होतात. 'छत्तीस तृष्णा-विकार भावनेच्या बलाने नष्ट होतात' हे प्रथम मार्गाने प्रहीण झालेल्यांमधून उरलेल्यांच्या आधारे म्हटले आहे, सर्वांच्या आधारे नाही. Anubandhoti taṇhādīnaṃ anuppabandhena pavatti. Yo cāpi papañcotiādinā ‘‘papañcetī’’tiādinā vuttaṃ rādhasuttañcasaṃsandati. Tenevāha – ‘‘idaṃ ekattha’’nti. Yadipi atthato ekaṃ, desanāya pana viseso [Pg.102] vijjatīti dassetuṃ ‘‘api cā’’tiādi vuttaṃ. Evanti iminā vuttappakārena. Suttenāti saṃvaṇṇiyamānena suttena. Suttanti suttantaraṃ. Saṃsandayitvāti vimissitvā atthato abhinnaṃ katvā. Pubbāparena saddhiṃ yojayitvāti pubbena vā aparena vā suttena saddhiṃ atthato sambandhaṃ yojetvā. Vuttamevatthaṃ pākaṭaṃ karoti tena suttassa attho niddiṭṭho hoti vitthārito suttantaradassanena. 'अनुबंध' म्हणजे तृष्णा इत्यादींच्या निरंतर प्रवाहाने होणारी प्रवृत्ती. 'यो चापि प्रपंचो' इत्यादी आणि 'प्रपंचयती' इत्यादींद्वारे सांगितलेल्या सूत्राची आणि 'राध सूत्राची' सांगड घातली जाते. म्हणूनच म्हटले आहे – 'हे एकाच अर्थाचे आहे'. जरी अर्थाच्या दृष्टीने हे एकच असले, तरी देशनेमध्ये वैशिष्ट्य आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'अपि च' इत्यादी म्हटले आहे. 'एवम्' म्हणजे या सांगितलेल्या प्रकारे. 'सुत्तेन' म्हणजे स्पष्टीकरण केल्या जाणाऱ्या सूत्राने. 'सुत्तं' म्हणजे दुसरे सूत्र. 'संसंदयित्वा' म्हणजे एकत्र करून, अर्थाच्या दृष्टीने अभिन्न करून. 'पुढील किंवा मागील सूत्राशी जोडून' म्हणजे पूर्वीच्या किंवा नंतरच्या सूत्राशी अर्थाचा संबंध जोडून. सांगितलेलाच अर्थ स्पष्ट केला जातो, ज्यामुळे सूत्राचा अर्थ निर्दिष्ट होतो आणि दुसऱ्या सूत्राच्या दर्शनाने तो विस्तारित होतो. Na kevalaṃ suttantarasaṃsandanameva pubbāparasandhi, atha kho aññopi atthīti dassetuṃ ‘‘so cāya’’ntiādi vuttaṃ. Tattha atthasandhīti kiriyākārakādivasena atthassa sambandho. So pana yasmā saṅkāsanādīnaṃ channaṃ atthapadānaṃyeva hoti, sabbassāpi padatthassa tadavarodhato. केवळ दुसऱ्या सूत्राशी सांगड घालणे म्हणजेच 'पूर्वापरसंधी' नव्हे, तर दुसराही आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'so cāya' (सो चायं) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'अर्थसंधी' म्हणजे क्रिया, कारक इत्यादींच्या आधारे अर्थाचा संबंध होय. तो संबंध, कारण सर्वच पदार्थांचा त्यात समावेश होत असल्यामुळे, संकासना इत्यादी सहा अर्थपदांचाच होतो. Sambandho ca nāma na koci attho. Tasmā ‘‘atthasandhi chappadānī’’tiādi vuttaṃ. Byañjanasandhīti padassa padantarena sambandho. Yasmā pana sabbampi nāmādipadaṃ chahi byañjanapadehi asaṅgahitaṃ nāma natthi, tasmā ‘‘byañjanasandhi chappadānī’’tiādi vuttaṃ. आणि संबंध नावाचा कोणताही स्वतंत्र अर्थ नसतो. म्हणून 'अर्थसंधी सहा पदांची असते' इत्यादी म्हटले आहे. 'व्यंजनसंधी' म्हणजे एका पदाचा दुसऱ्या पदाशी असलेला संबंध. कारण सहा व्यंजनपदांमध्ये समाविष्ट नसलेले नाम इत्यादी कोणतेही पद अस्तित्वात नाही, म्हणून 'व्यंजनसंधी सहा पदांची असते' इत्यादी म्हटले आहे. Desanāsandhīti yathāvuttadesanantarena desanāya saṃsandanaṃ. Na ca pathaviṃ nissāyāti pathaviṃ visayasaṅkhātaṃ nissayaṃ katvā, pathaviṃ ālambitvāti attho. Jhāyīti phalasamāpattijhānena jhāyī. So hi sabbasaṅkhāranissaṭaṃ nibbānaṃ ālambitvā samāpajjanavasena jhāyati, na pathaviṃ nissāya jhāyatīti vutto. Sesapadesupi eseva nayo. Ettha ca catūhi mahābhūtehi rūpappaṭibaddhavuttitāya sabbo kāmabhavo rūpabhavo ca gahitā. Arūpabhavo pana sarūpeneva gahitoti sabbaṃ lokaṃ pariyādiyitvā puna aññenapi pariyāyena taṃ dassetuṃ ‘‘na ca imaṃ loka’’ntiādimāha. Sabbo hi loko idhaloko paraloko cāti dveva koṭṭhāsā honti. Yasmā pana ‘‘idhaloko’’ti visesato diṭṭhadhammabhūto sattasantāno vuccati. ‘‘Paraloko’’ti bhavantarasaṅkhepagato sattasantāno tadubhayavinimutto anindriyabaddho rūpasantāno. Tasmā taṃ sandhāya ‘‘yamidaṃ ubhayamantarenā’’tiādi vuttaṃ. 'देशनासंधी' म्हणजे वर सांगितलेल्या इतर देशनेशी देशनेची सांगड घालणे. 'न च पठविं निस्साय' म्हणजे विषयाच्या रूपात सांगितलेल्या पृथ्वीचा आश्रय न घेता, पृथ्वीला आलंबन न बनवता, असा अर्थ आहे. 'झायी' म्हणजे फलसमापत्तीच्या ध्यानाने युक्त असलेला ध्यानी. तो सर्व संस्कारांमधून मुक्त असलेल्या निर्वाणाला आलंबन बनवून समापत्तीच्या वशतेने ध्यान करतो, पृथ्वीचा आश्रय घेऊन ध्यान करत नाही, असे म्हटले आहे. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम लागू होतो. आणि येथे चार महाभूतांमुळे रूपाशी बद्ध असलेल्या प्रवृत्तीमुळे संपूर्ण कामभव आणि रूपभव ग्रहण केले गेले आहेत. अरूपभव तर त्याच्या स्वतःच्या रूपानेच ग्रहण केला गेला आहे, म्हणून संपूर्ण लोकाचा अंत करून पुन्हा दुसऱ्या पर्यायाने तो दर्शवण्यासाठी 'न च इमं लोकं' इत्यादी म्हटले आहे. कारण संपूर्ण लोक म्हणजे 'इहलोक' आणि 'परलोक' असे दोनच भाग आहेत. परंतु, 'इहलोक' या शब्दाने विशेषतः प्रत्यक्ष वर्तमान रूपातील सत्त्वांचे संतान म्हटले जाते. 'परलोक' या शब्दाने दुसऱ्या भवात गेलेले सत्त्वांचे संतान म्हटले जाते, आणि या दोन्हीपासून मुक्त असलेले, इंद्रियांशी न जोडलेले रूपाचे संतान देखील आहे. म्हणून, त्याला उद्देशून 'यमिदं उभयमन्तरेन' इत्यादी म्हटले आहे. Ye pana ‘‘ubhayamantarenā’’ti vacanaṃ gahetvā antarābhavaṃ icchanti, tesaṃ taṃ micchā. Antarābhavo hi abhidhamme paṭikkhittoti. Diṭṭhanti rūpāyatanaṃ[Pg.103]. Sutanti saddāyatanaṃ. Mutanti patvā gahetabbato gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanañca. Viññātanti avasiṭṭhaṃ dhammārammaṇapariyāpannarūpaṃ. Pattanti pariyesitvā vā apariyesitvā vā pattaṃ. Pariyesitanti pattaṃ vā appattaṃ vā pariyesitaṃ. Vitakkitaṃ vicāritanti vitakkanavasena anumajjanavasena ca ālambitaṃ. Manasānucintitanti cittena anu anu cintitaṃ. Ayaṃ sadevake…pe… anissitena cittena na ñāyati jhāyantoti ayaṃ khīṇāsavo phalasamāpattijhānena jhāyanto pubbeva taṇhādiṭṭhinissayānaṃ suṭṭhu pahīnattā sadevake loke…pe… manussāya yattha katthacipi anissitena cittena jhāyati nāma. Tato eva loke kenacipi na ñāyati ‘‘ayaṃ idaṃ nāma nissāya jhāyatī’’ti. Vuttañhetaṃ – पण जे लोक 'उभयमन्तरेण' (दोन्हींच्या दरम्यान) हा शब्द घेऊन 'अन्तराभव' (मध्यवर्ती अस्तित्व) मानतात, त्यांचे ते मत चुकीचे आहे. कारण अभिधम्मात अन्तराभवाचा निषेध केला आहे. 'दृष्ट' म्हणजे रूपायतन. 'श्रुत' म्हणजे सद्धायतन (शब्दायतन). 'मुत' म्हणजे इंद्रियांच्या संपर्कात आल्यावर ग्रहण केले जाणारे गंधायतन, रसायतन आणि फोठ्ठब्बायतन (स्पर्शायतन). 'विज्ञात' म्हणजे उर्वरित धम्मारम्मणात समाविष्ट असणारे रूप. 'पत्त' (प्राप्त) म्हणजे शोध घेऊन किंवा न घेता प्राप्त झालेले रूप. 'परियेसित' (शोधलेले) म्हणजे प्राप्त झालेले किंवा अप्राप्त असलेले शोधलेले रूप. 'वितर्कित आणि विचारित' म्हणजे वितर्काच्या द्वारे आणि विचाराच्या (अनुमज्जन) द्वारे आलंबन केलेले. 'मनसानुचिंतित' म्हणजे चित्ताने वारंवार चिंतन केलेले रूप. 'हा देवलोकासह... अनाश्रित चित्ताने ध्यान करणारा जाणला जात नाही' याचा अर्थ असा की, हा क्षीणासव (अर्हत) फलसमापत्ती ध्यानाने ध्यान करत असताना, पूर्वीच तृष्णा आणि दृष्टी या आशयांचा पूर्णपणे प्रहाण केल्यामुळे, देवलोकासह... मनुष्यलोकात कुठेही अनाश्रित चित्ताने ध्यान करतो. म्हणूनच जगात कोणाकडूनही 'हा अमुक एका गोष्टीचा आश्रय घेऊन ध्यान करत आहे' असे जाणले जात नाही. कारण असे म्हटले आहे – ‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama; Yassa te nābhijānāma, kiṃ tvaṃ nissāya jhāyasī’’ti. (netti. 104); हे पुरुषश्रेष्ठ! आपल्याला नमस्कार असो. हे पुरुषोत्तम! आपल्याला नमस्कार असो. आपल्या ज्या चित्ताला आम्ही जाणू शकत नाही, आपण कशाचा आश्रय घेऊन ध्यान करत आहात? Idāni khīṇāsavacittassa katthacipi anissitabhāvaṃ godhikasuttena (saṃ. ni. 1.159) vakkalisuttena (saṃ. ni. 3.87) ca vibhāvetuṃ ‘‘yathā māro’’tiādi vuttaṃ. Viññāṇaṃ samanvesantoti parinibbānato uddhaṃ viññāṇaṃ pariyesanto. ‘‘Papañcātīto’’tiādinā adassanassa kāraṇamāha. Anissitacittā na ñāyanti jhāyamānāti na kevalaṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā khīṇāsavassa cittagatiṃ mārādayo na jānanti, api ca kho saupādisesāyapi nibbānadhātuyā tassa taṃ na jānantīti attho. Ayaṃ desanāsandhīti godhikasuttavakkalisuttānaṃ viya suttantānaṃ aññamaññaatthasaṃsandanā desanāsandhi nāma. आता, क्षीणासवाच्या चित्ताची कुठेही अनाश्रित असण्याची अवस्था गोधिकसुत्त आणि वक्कलिसुत्ताच्या द्वारे स्पष्ट करण्यासाठी 'ज्याप्रमाणे मार...' इत्यादी म्हटले आहे. 'विज्ञानाचा शोध घेणारा' म्हणजे परिनिर्वाणानंतर विज्ञानाचा शोध घेणारा. 'प्रपंचातित' इत्यादी शब्दांनी न दिसण्याचे कारण सांगितले आहे. 'अनाश्रित चित्त असणारे ध्यान करताना जाणले जात नाहीत' याचा अर्थ असा की, केवळ अनुपधिशेष निर्वाणधातूमध्येच मार इत्यादी क्षीणासवाच्या चित्ताची गती जाणत नाहीत असे नाही, तर सोपधिशेष निर्वाणधातूमध्येही ते त्याच्या त्या चित्ताची गती जाणू शकत नाहीत. याला 'देशनासंधी' म्हणतात. गोधिकसुत्त आणि वक्कलिसुत्ताप्रमाणे सुत्तांच्या परस्परांच्या अर्थाची सांगड घालणे म्हणजे 'देशनासंधी' होय. Niddesasandhīti niddesassa sandhi niddesasandhi, niddesena vā sandhi niddesasandhi. Purimena suttassa niddesena tasseva pacchimassa niddesassa, pacchimena vā purimassa sambandhananti attho. Taṃ dassetuṃ yasmā bhagavā yebhuyyena paṭhamaṃ vaṭṭaṃ dassetvā pacchā vivaṭṭaṃ dasseti, tasmā ‘‘nissitacittā’’tiādi vuttaṃ. Tattha nissitaṃ cittaṃ etesanti nissitacittā, puggalā, niddisitabbā puggalādhiṭṭhānāya desanāyāti adhippāyo. Dhammādhiṭṭhānāya pana nissitaṃ cittaṃ etthāti nissitacittā, nissitacittavanto taṇhādiṭṭhinissayavasena pavattā suttapadesā. Sesamettha sabbaṃ pākaṭameva. 'निर्देशसंधी' म्हणजे निर्देशाचा संबंध तो निर्देशसंधी, किंवा निर्देशाशी संबंध तो निर्देशसंधी. सुत्ताच्या पूर्व निर्देशाशी त्याच सुत्ताच्या उत्तर निर्देशाचा संबंध जोडणे, किंवा उत्तर निर्देशाशी पूर्व निर्देशाचा संबंध जोडणे, असा याचा अर्थ आहे. ते दर्शवण्यासाठी, कारण भगवान बहुतांश वेळा प्रथम 'वट्ट' (संसारचक्र) दाखवून नंतर 'विवट्ट' (संसारमुक्ती) दाखवतात, म्हणून 'निसितचित्त' (आश्रित चित्त असणारे) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, ज्यांचे चित्त आश्रित आहे ते 'निसितचित्त' पुद्गल (व्यक्ती) होत. पुद्गलाधिष्ठान देशनेच्या द्वारे पुद्गलांचा निर्देश केला पाहिजे, असा याचा अभिप्राय आहे. धम्माधिष्ठान देशनेच्या दृष्टीने विचार केला तर, ज्यामध्ये चित्त आश्रित आहे ते 'निसितचित्त' होय. तृष्णा आणि दृष्टी या आशयांच्या प्रभावाने प्रवृत्त झालेले सुत्तांचे भाग म्हणजे 'निसितचित्तवंत' (आश्रित चित्त असणारे) होत. येथे उर्वरित सर्व स्पष्टच आहे. Catubyūhahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā. चतुब्यूहहारविभंगवर्णना समाप्त झाली. 7. Āvaṭṭahāravibhaṅgavaṇṇanā ७. आवट्टहारविभंगवर्णना 29. Tattha [Pg.104] katamo āvaṭṭo hāroti āvaṭṭahāravibhaṅgo. Tattha ārambhathāti ārambhadhātusaṅkhātaṃ vīriyaṃ karotha. Nikkamathāti kosajjapakkhato nikkhantattā nikkamadhātusaṅkhātaṃ taduttarivīriyaṃ karotha. Yuñjatha buddhasāsaneti yasmā sīlasaṃvaro indriyesu guttadvāratā bhojane mattaññutā satisampajaññanti imesu dhammesu patiṭṭhitānaṃ jāgariyānuyogavasena ārambhanikkamadhātuyo sampajjanti, tasmā tathābhūtasamathavipassanāsaṅkhāte bhagavato sāsane yuttappayuttā hotha. Dhunātha maccuno senaṃ, naḷāgāraṃva kuñjaroti evaṃ paṭipajjantā ca tedhātuissarassa maccurājassa vasaṃ satte netīti tassa senāsaṅkhātaṃ abalaṃ dubbalaṃ yathā nāma balūpapanno kuñjaro naḷehi kataṃ agāraṃ khaṇeneva viddhaṃseti, evameva kilesagaṇaṃ dhunātha vidhamatha viddhaṃsethāti attho (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.185). २९. त्यात 'आवट्ट हार कोणता?' हा आवट्टहारविभंग आहे. त्यामध्ये, 'आरंभ करा' (आरम्भथ) म्हणजे आरंभधातू नावाचे वीर्य (प्रयत्न) करा. 'बाहेर पडा' (निक्कमथ) म्हणजे आळसाच्या पक्षातून बाहेर पडल्यामुळे निष्क्रमणधातू नावाचे त्याहून अधिक श्रेष्ठ वीर्य करा. 'बुद्धशासनात युक्त व्हा' (युंजथ बुद्धसासने) कारण शीलसंवर, इंद्रियांमध्ये गुप्तद्वारता (इंद्रियसंयम), भोजनात मात्राज्ञता (प्रमाणशीर आहार), स्मृती आणि संप्रजन्य या धर्मांमध्ये प्रतिष्ठित असलेल्यांना जागृततेच्या अभ्यासाने आरंभधातू आणि निष्क्रमणधातू प्राप्त होतात. म्हणून, अशा प्रकारच्या शमथ आणि विपश्यना नावाच्या भगवंतांच्या शासनात अत्यंत प्रयत्नशील व्हा. 'मृत्यूच्या सेनेचा नाश करा, ज्याप्रमाणे हत्ती लव्हाळ्यांच्या घराचा नाश करतो.' अशा प्रकारे आचरण करणारे लोक, तिन्ही धातूंवर सत्ता गाजवणाऱ्या मृत्यूराजाच्या वशमध्ये प्राण्यांना नेणाऱ्या त्याच्या सेनेचा—जी अत्यंत दुर्बळ आणि शक्तीहीन आहे—नाश करतात. ज्याप्रमाणे बलवान हत्ती लव्हाळ्यांनी बनवलेले घर एका क्षणात उद्ध्वस्त करतो, त्याचप्रमाणे क्लेशांच्या समूहाचा नाश करा, त्यांना हुसकावून लावा आणि नष्ट करा, असा याचा अर्थ आहे. Idāni yadatthaṃ ayaṃ gāthā nikkhittā, taṃ yojetvā dassetuṃ ‘‘ārambhatha nikkamathāti vīriyassa padaṭṭhāna’’ntiādi vuttaṃ. Tattha ārambhatha nikkamathāti idaṃ vacanaṃ vīriyassa padaṭṭhānaṃ vīriyapayogassa kāraṇaṃ vīriyārambhe niyojanato, ‘‘yogā ve jāyatī bhūrī’’ti (dha. pa. 282) vacanato yogo bhāvanā. Tattha vipassanābhāvanāya vakkhamānattā samādhibhāvanā idhādhippetāti vuttaṃ – ‘‘yuñjatha buddhasāsaneti samādhissa padaṭṭhāna’’nti. ‘‘Maccuno sena’’nti vuttāya kilesasenāya sammā dhunanaṃ ñāṇeneva hotīti āha – ‘‘dhunātha…pe… padaṭṭhāna’’nti. Puna yathāvuttavīriyasamādhipaññāsampayuttesu ādhipaccakiccatāya papañcappahānasamatthā vaṭṭamūlaṃ chinditvā vivaṭṭaṃ pāpenti cāti dassanatthaṃ ‘‘ārambhatha nikkamathāti vīriyindriyassa padaṭṭhāna’’ntiādi vuttaṃ. Imāni padaṭṭhānāni desanāti ‘‘yānimāni vīriyassa padaṭṭhāna’’ntiādinā vīriyādīnaṃ padaṭṭhānāni vuttāni, sā ārambhatha nikkamathāti ādidesanā, na vīriyārambhavatthuādīnīti attho. Tathā ceva saṃvaṇṇitaṃ. आता, ज्या हेतूने ही गाथा मांडली आहे, तो संबंध जोडून दाखवण्यासाठी 'आरंभ करा, बाहेर पडा हे वीर्याचे पदस्थान आहे' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, 'आरंभ करा, बाहेर पडा' हे वचन वीर्याचे पदस्थान (कारण) आहे, कारण ते वीर्य आरंभ करण्यास प्रवृत्त करते. 'योगा वे जायती भूरी' (योगातून प्रज्ञा उत्पन्न होते) या वचनानुसार 'योग' म्हणजे भावना (ध्यानभावना) होय. त्या भावनांमध्ये, विपश्यना भावनेचे पुढे वर्णन केले जाणार असल्यामुळे, येथे समाधी भावना अभिप्रेत आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'बुद्धशासनात युक्त व्हा हे समाधीचे पदस्थान आहे.' 'मृत्यूची सेना' असे म्हटलेल्या क्लेशसेनेचा सम्यक नाश केवळ ज्ञानानेच होतो, म्हणून म्हटले आहे – 'नाश करा... हे प्रज्ञेचे पदस्थान आहे.' पुन्हा, पूर्वोक्त वीर्य, समाधी आणि प्रज्ञा यांच्याशी संप्रयुक्त धर्मांमध्ये अधिपतीचे कार्य असल्यामुळे, ते राग इत्यादी प्रपंचाचा प्रहाण करण्यास समर्थ होऊन, संसारचक्राचे मूळ कापून संसारमुक्ती (विवट्ट) प्राप्त करून देतात, हे दर्शवण्यासाठी 'आरंभ करा, बाहेर पडा हे वीर्येंद्रियाचे पदस्थान आहे' इत्यादी पुन्हा म्हटले आहे. 'ही पदस्थाने देशना आहेत' म्हणजे 'वीर्याचे पदस्थान' इत्यादी शब्दांनी वीर्य इत्यादींची जी पदस्थाने सांगितली आहेत, ती 'आरंभ करा, बाहेर पडा' इत्यादी देशनाच आहेत, वीर्यारंभाचे वस्तू इत्यादी नव्हेत, असा याचा अर्थ आहे. तसेच याचे स्पष्टीकरण केले आहे. Evaṃ yathānikkhittāya desanāya padaṭṭhānavasena atthaṃ niddhāretvā idāni taṃ sabhāgavisabhāgadhammavasena āvaṭṭetukāmo tassa bhūmiṃ dassetuṃ [Pg.105] ‘‘ayuñjantānaṃ vā sattānaṃ yoge yuñjantānaṃ vā ārambho’’tiādimāha. Tassattho – yoge bhāvanāyaṃ taṃ ayuñjantānaṃ vā sattānaṃ aparipakkañāṇānaṃ vāsanābhāgena āyatiṃ vijānanatthaṃ ayaṃ desanārambho yuñjantānaṃ vā paripakkañāṇānanti. अशा प्रकारे, मांडलेल्या देशनेचा पदस्थानाच्या द्वारे अर्थ निश्चित करून, आता ती देशना सभाग आणि विसभाग धर्मांच्या द्वारे आवर्तित करण्याची इच्छा धरून, तिची भूमी दर्शवण्यासाठी 'अभ्यास न करणाऱ्या प्राण्यांच्या योगात किंवा अभ्यास करणाऱ्यांच्या आरंभामध्ये...' इत्यादी म्हटले आहे. त्याचा अर्थ असा – योगात म्हणजे भावनेत, तिचा अभ्यास न करणाऱ्या किंवा अपरिपक्व ज्ञान असणाऱ्या प्राण्यांना वासनेच्या भागाने भविष्यात ज्ञान व्हावे म्हणून हा देशनेचा आरंभ आहे, किंवा अभ्यास करणाऱ्या परिपक्व ज्ञान असणाऱ्या प्राण्यांना विशेष प्राप्ती व्हावी म्हणून हा देशनेचा आरंभ आहे. So pamādo duvidhoti yena pamādena bhāvanaṃ nānuyuñjanti, so pamādo attano kāraṇabhedena duvidho. Aññāṇenāti pañcannaṃ khandhānaṃ salakkhaṇasāmaññalakkhaṇapaṭicchādakena sammohena. Nivutoti chādito. Ñeyyaṭṭhānanti ñeyyañca taṃ ‘‘iti rūpaṃ, iti rūpassa samudayo’’tiādinā ñāṇassa pavattanaṭṭhānañcāti ñeyyaṭṭhānaṃ. Anekabhedattā pāpadhammānaṃ tabbasena anekabhedopi pamādo mūlabhūtāya avijjāya vasena eko evāti āha – ‘‘ekavidho avijjāyā’’ti. Lābhavinicchayapariggahamacchariyāni pariyesanāārakkhāparibhogesu antogadhāni. Chandarāgajjhosānā taṇhā evāti taṇhāmūlakepi dhamme ettheva pakkhipitvā ‘‘tividho taṇhāyā’’ti vuttaṃ. तो प्रमाद दोन प्रकारचा आहे (सो पमादो दुविधोति) म्हणजे ज्या प्रमादामुळे भावनेचा अभ्यास केला जात नाही, तो प्रमाद स्वतःच्या कारणांच्या भेदाने दोन प्रकारचा आहे. 'अज्ञानाने' (अञ्ञाणेनाति) म्हणजे पाच स्कंधांच्या स्वलक्षण आणि सामान्यलक्षणांना आच्छादित करणाऱ्या संमोहाने (मोहाने). 'निवृत' (निवुतोति) म्हणजे आच्छादित (झाकलेले). 'ज्ञेयस्थान' (ञेय्यट्ठानन्ति) म्हणजे जे जाणण्यायोग्य आहे आणि 'हे रूप आहे, हा रूपाचा उदय आहे' इत्यादी प्रकारे ज्ञानाच्या प्रवृत्तीचे स्थान आहे, म्हणून ते ज्ञेयस्थान आहे. पापधर्मांच्या (अकुशल धर्मांच्या) अनेक प्रकारांमुळे त्याद्वारे प्रमाद देखील अनेक प्रकारचा असला, तरी मूळ कारण असलेल्या अविद्येच्या प्रभावाने तो एकच आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'अविद्येच्या दृष्टीने तो एकच प्रकारचा आहे'. लाभ, विनिच्चय (निर्णय), परिग्रह आणि मात्सर्य (कंजूषपणा) हे पर्येषणा (शोध), आरक्षा (संरक्षण) आणि परिभोगामध्ये समाविष्ट आहेत. छंदराग आणि अध्यवसान (आसक्ती) ही तृष्णाच आहे, म्हणून तृष्णामूलक धर्मांना देखील यातच समाविष्ट करून 'तृष्णेच्या दृष्टीने तीन प्रकारचा आहे' असे म्हटले आहे. Rūpīsu bhavesūti rūpadhammesu. Ajjhosānanti taṇhābhiniveso. Etena ‘‘taṇhāya rūpakāyo padaṭṭhāna’’nti padassa atthaṃ vivarati. Anādimati hi saṃsāre itthipurisā aññamaññarūpābhirāmā, ayañcattho cittapariyādānasuttena (a. ni. 1.1-10) dīpetabbo. Arūpīsu sammohoti phassādīnaṃ atisukhumasabhāvattā santatisamūhakiccārammaṇaghanavinibbhogassa dukkarattā ca arūpadhammesu sammoho, sattānaṃ patiṭṭhitoti vacanaseso. Evaṃ niddhārite rūpakāyanāmakāyasaṅkhāte upādānakkhandhapañcake ārammaṇakaraṇavasena pavattaṃ taṇhañca avijjañca avisesena vuttaṃ catupādānānaṃ vasena vibhajitvā tesaṃ khandhānaṃ upādānānañca dukkhasamudayabhāvena sahapariññeyyapahātabbabhāvaṃ dasseti ‘‘tattha rūpakāyo’’tiādinā. 'रूपी भावांमध्ये' (रुपीसु भवेसूति) म्हणजे रूपधर्मांमध्ये. 'अध्यवसान' (अज्झोसानन्ति) म्हणजे तृष्णेचा अभिनिवेश (आसक्ती). याद्वारे 'तृष्णेचे पदस्थान रूपकाय आहे' या पदाचा अर्थ स्पष्ट होतो. कारण अनादी संसारात स्त्री आणि पुरुष एकमेकांच्या रूपांमध्ये अत्यंत रममाण होतात, आणि हा अर्थ 'चित्तपरियादान सुत्ता'द्वारे स्पष्ट केला पाहिजे. 'अरूपी धर्मांमध्ये संमोह' (अरुपीसु सम्मोहोति) म्हणजे स्पर्श इत्यादींच्या अत्यंत सूक्ष्म स्वभावामुळे आणि संतती, समूह, कृत्य व आलंबन यांच्या घनाचा (एकसंधतेचा) विभाग करणे कठीण असल्यामुळे, अरूपधर्मांविषयीचा संमोह प्राण्यांमध्ये प्रस्थापित झाला आहे, असा वाक्यशेष जोडला पाहिजे. अशा प्रकारे निश्चित केलेल्या रूपकाय आणि नामकाय नावाच्या पाच उपादानस्कंधांमध्ये आलंबन करण्याच्या प्रभावाने प्रवृत्त झालेल्या आणि सामान्य रूपाने सांगितलेल्या तृष्णा व अविद्येला, चार उपादानांच्या द्वारे विभागून, त्या स्कंधांच्या आणि उपादानांच्या दुःख व समुदाय भावासह परिज्ञेय (जाणण्यायोग्य) आणि प्रहातव्य (त्यागण्यायोग्य) असण्याचा भाव 'तेथे रूपकाय...' इत्यादीद्वारे दर्शविला आहे. 30. Evaṃ pamādamukhena purimasaccadvayaṃ niddhāretvā pamādamukheneva aparampi saccadvayaṃ niddhāretuṃ ‘‘tattha yo’’tiādi vuttaṃ. Tattha tassāti tassa pamādassa. Sampaṭivedhenāti sammā parijānanena assādādīnaṃ jānanena. Rakkhaṇā paṭisaṃharaṇāti attano cittassa rakkhaṇasaṅkhātā pamādassa paṭisaṃharaṇā, tappaṭipakkhena saṅkocanā appamādānuyogena yā [Pg.106] khepanā. Ayaṃ samathoti kiccena samādhiṃ dasseti. Ayaṃ vodānapakkhavisabhāgadhammavasena āvaṭṭanā. ‘‘Yadā jānāti kāmānaṃ…pe… ānisaṃsa’’nti iminā samathādhigamassa upāyaṃ dasseti. ३०. अशा प्रकारे प्रमादाच्या मुखाने (प्रमादाला मुख्य करून) पहिल्या दोन सत्यांचा (दुःख आणि समुदाय) निश्चय करून, प्रमादाच्याच मुखाने इतर दोन सत्यांचा (निरोध आणि मार्ग) निश्चय करण्यासाठी 'तेथे जो...' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'त्याचा' (तस्साति) म्हणजे त्या प्रमादाचा. 'संप्रतिवेधाने' (सम्पटिवेधेनाति) म्हणजे चांगल्या प्रकारे परिज्ञान केल्याने, आस्वाद इत्यादी जाणल्याने. 'रक्षण आणि प्रतिसंहरण' (रक्खणा पटिसंहरणाति) म्हणजे स्वतःच्या चित्ताचे रक्षण करण्याद्वारे प्रमादाचे प्रतिसंहरण (दूर करणे), त्याच्या विरोधी असलेल्या अप्रमादाच्या अभ्यासाने त्याचे संकोचन (कमी करणे) किंवा क्षेपण (नष्ट करणे) होय. 'हा शमथ आहे' (अयं samathoति) याने कृत्याद्वारे समाधी दर्शविली आहे. हे वोदानपक्ष (शुद्धीचा पक्ष) आणि विसभाग (विरोधी) धर्माच्या प्रभावाने आवर्तन (फिरवणे) आहे. 'जेव्हा कामांचा... आस्वाद आणि... आनीशंस (फायदा) जाणतो' याने शमथ प्राप्तीचा उपाय दर्शविला आहे. Tattha kāmānanti vatthukāmānañca kilesakāmānañca. Assādañca assādatoti kāme paṭicca uppajjamānaṃ sukhasomanassasaṅkhātaṃ assādaṃ assādatāya assādamattato. Ādīnavanti ‘‘appassādā kāmā bahudukkhā’’tiādinā (ma. ni. 1.236) vuttaṃ ādīnavaṃ dosaṃ. Nissaraṇanti paṭhamajjhānaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘kāmānametaṃ nissaraṇaṃ yadidaṃ nekkhamma’’nti (itivu. 72). Okāranti lāmakabhāvaṃ. Saṃkilesanti saṃkilissanaṃ. Kāmahetu hi sattā saṃkilissanti. Vodānanti visujjhanaṃ. Nekkhamme ca ānisaṃsanti nīvaraṇappahānādiguṇavisesayogaṃ. Tatthāti tasmiṃ yathāvutte samathe sati. Yā vīmaṃsāti yā paññā. ‘‘Samāhito, bhikkhave, bhikkhu yathābhūtaṃ pajānātī’’ti (saṃ. ni. 5.1071) hi vuttaṃ. Yathā taṇhāsahitāva avijjā saṅkhārānaṃ paccayo, evaṃ avijjāsahitāva taṇhā upādānānaṃ paccayo. Tāsu niruddhāsu upādānādīnaṃ abhāvo evāti taṇhāavijjāpahānena sakalavaṭṭadukkhanirodhaṃ dassento ‘‘imesu dvīsu dhammesu pahīnesū’’tiādimāha. Imāni cattāri saccāni visabhāgasabhāgadhammāvaṭṭanavasena niddhāritānīti adhippāyo. तेथे 'कामांचा' (कामानन्ति) म्हणजे वस्तुकान आणि क्लेशकाम या दोन्हीचा. 'आस्वाद आणि आस्वाद रूपाने' (अस्सादञ्च अस्सादतोति) म्हणजे कामांना अनुसरून उत्पन्न होणाऱ्या सुख आणि सोमनस्य नावाच्या आस्वादाला आस्वाद रूपाने किंवा केवळ आस्वाद रूपाने. 'आदीनव' (आदीनवन्ति) म्हणजे 'काम अल्प आस्वादाचे आणि बहुदुःखाचे आहेत' इत्यादी प्रकारे सांगितलेला आदीनव दोष. 'निस्सरण' (निस्सरणन्ति) म्हणजे प्रथम ध्यान. कारण असे म्हटले आहे - 'कामांचे निस्सरण (बाहेर पडणे) हेच नैष्क्रम्य (नेक्खम्म) आहे'. 'ओकार' (ओकारन्ति) म्हणजे हीन भाव (हलकेपणा). 'संक्लेश' (संकिलेसन्ति) म्हणजे संक्लिष्ट होणे (मलीन होणे). कारण कामाच्या हेतूनेच प्राणी मलीन होतात. 'वोदान' (वोदानन्ति) म्हणजे विशुद्धी. 'नैष्क्रम्यातील आनीशंस' (नेक्खम्मे च आनिसंसन्ति) म्हणजे नीवरण प्रहाण इत्यादी गुणविशेषांशी युक्त असणे. 'तेथे' (तत्थाति) म्हणजे वर सांगितलेला शमथ असताना. 'जी मीमांसा' (या वीमंसाति) ती प्रज्ञा. कारण असे म्हटले आहे - 'हे भिक्खूहो, समाहित भिक्खू यथाभूत (जसे आहे तसे) जाणतो'. ज्याप्रमाणे तृष्णेने युक्त असलेली अविद्या ही संस्कारांचे कारण आहे, त्याचप्रमाणे अविद्येने युक्त असलेली तृष्णा ही उपादानांचे कारण आहे. त्या दोन्ही निरुद्ध (नष्ट) झाल्या असता उपादान इत्यादींचा अभावच होतो, म्हणून तृष्णा आणि अविद्येच्या प्रहाणाने संपूर्ण वट्टदुःखाचा (संसार दुःखाचा) निरोध दर्शविताना 'या दोन धर्मांचे प्रहाण झाले असता...' इत्यादी म्हटले आहे. ही चार सत्ये विसभाग आणि सभाग धर्मांच्या आवर्तनाच्या प्रभावाने निश्चित केली आहेत, असा अभिप्राय आहे. Evaṃ vodānapakkhaṃ nikkhipitvā tassa visabhāgadhammavasena sabhāgadhammavasena ca āvaṭṭanaṃ dassetvā idāni saṃkilesapakkhaṃ nikkhipitvā tassa visabhāgadhammavasena sabhāgadhammavasena ca āvaṭṭanaṃ dassetuṃ ‘‘yathāpi mūle’’ti gāthamāha. Tassattho – yathā nāma patiṭṭhāhetubhāvena mūlanti laddhavohāre bhūmigate rukkhassa avayave pharasuchedādiantarāyābhāvena anupaddave tato eva daḷhe thire sati khandhe chinnepi assatthādirukkho ruhati, evameva taṇhānusayasaṅkhāte attabhāvarukkhassa mūle maggañāṇapharasunā anupacchinne tayidaṃ dukkhaṃ punappunaṃ aparāparabhāvena nibbattati na nirujjhatīti. Kāmataṇhādinivattanatthaṃ ‘‘bhavataṇhāyā’’ti vuttaṃ. Etassa dhammassa paccayoti etassa bhavataṇhāsaṅkhātassa dhammassa bhavesu ādīnavappaṭicchādanādivasena assādaggahaṇassa paccayo. Vuttañhetaṃ – ‘‘saṃyojanīyesu, bhikkhave, dhammesu assādānupassino [Pg.107] taṇhā pavaḍḍhatī’’ti (saṃ. ni. 2.57). Tenevāha – ‘‘avijjāpaccayā hi bhavataṇhā’’ti. Idha samatho vipassanā ca maggasamādhi maggapaññā ca adhippetāti āha – ‘‘yena taṇhānusayaṃ samūhanatī’’tiādi. Imāni cattāri saccānīti visabhāgasabhāgadhammāvaṭṭanavasena niddhāritānīti. Sesaṃ vuttanayameva. अशा प्रकारे वोदानपक्ष (शुद्धीचा पक्ष) मांडून, त्याच्या विसभाग आणि सभाग धर्मांच्या प्रभावाने आवर्तन दर्शवून, आता संक्लेशपक्ष मांडून, त्याच्या विसभाग आणि सभाग धर्मांच्या प्रभावाने आवर्तन दर्शवण्यासाठी 'यथापि मूले...' (ज्याप्रमाणे मूळ...) ही गाथा म्हटली आहे. त्याचा अर्थ असा - ज्याप्रमाणे स्थापनेचे कारण असल्यामुळे 'मूळ' अशी संज्ञा मिळालेला, जमिनीत असलेला झाडाचा भाग, कुऱ्हाडीने तोडणे इत्यादी अंतराय (अडथळे) नसल्यामुळे उपद्रवरहित आणि म्हणूनच दृढ व स्थिर असताना, खोड कापले तरी पिंपळ इत्यादी वृक्ष पुन्हा उगवतो; त्याचप्रमाणे तृष्णेचा अनुशय नावाच्या आत्मभाव-रूपी वृक्षाचे मूळ मार्गज्ञान-रूपी कुऱ्हाडीने कापले गेले नाही, तर हे दुःख वारंवार वेगवेगळ्या भावाने उत्पन्न होते, निरुद्ध होत नाही. कामतृष्णा इत्यादींच्या निवृत्तीसाठी 'भवतृष्णेच्या' (भवतण्हाया) असे म्हटले आहे. 'या धर्माचे कारण' (एतस्स धम्मस्स पच्चयोति) म्हणजे या भवतृष्णा नावाच्या धर्माचे, भावांमध्ये आदीनव (दोष) झाकणे इत्यादींच्या प्रभावाने आस्वाद ग्रहण करण्याचे कारण होय. कारण असे म्हटले आहे - 'हे भिक्खूहो, संयोजनीय धर्मांमध्ये आस्वादाचे वारंवार दर्शन घेणाऱ्याची तृष्णा वाढते'. त्यामुळेच म्हटले आहे - 'अविद्येच्या प्रत्ययाने (कारणाने) भवतृष्णा होते'. येथे शमथ आणि विपश्यना तसेच मार्गसमाधी आणि मार्गप्रज्ञा अभिप्रेत आहेत, म्हणून 'ज्याद्वारे तृष्णेचा अनुशय नष्ट केला जातो...' इत्यादी म्हटले आहे. ही चार सत्ये विसभाग आणि सभाग धर्मांच्या आवर्तनाच्या प्रभावाने निश्चित केली आहेत. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच आहे. Idāni na kevalaṃ niddhāriteheva visabhāgasabhāgadhammehi āvaṭṭanaṃ, atha kho pāḷiāgatehipi tehi āvaṭṭanaṃ āvaṭṭahāroti dassanatthaṃ ‘‘sabbapāpassa akaraṇa’’nti gāthamāha. Tattha sabbapāpassāti sabbākusalassa. Akaraṇanti anuppādanaṃ. Kusalassāti catubhūmakakusalassa. Upasampadāti paṭilābho. Sacittapariyodāpananti attano cittavodānaṃ, taṃ pana arahattena hoti. Iti sīlasaṃvarena sabbapāpaṃ pahāya samathavipassanāhi kusalaṃ sampādetvā arahattaphalena cittaṃ pariyodapetabbanti etaṃ buddhāna sāsanaṃ ovādo anusiṭṭhīti ayaṃ saṅkhepattho, vitthārato pana attho pāḷito eva viññāyati. आता केवळ निश्चित केलेल्या विसभाग आणि सभाग धर्मांद्वारेच आवर्तन होत नाही, तर पाळीमध्ये (पाठात) आलेल्या त्या धर्मांद्वारे देखील आवर्तन होणे म्हणजे 'आवट्टहार' आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'सब्बपापस्स अकरणं...' (सर्व पापांचे न करणे...) ही गाथा म्हटली आहे. तेथे 'सर्व पापांचे' (सब्बपापस्साति) म्हणजे सर्व अकुशलांचे. 'अकरण' (अकरणन्ति) म्हणजे उत्पन्न न करणे. 'कुशलाचे' (कुसलस्साति) म्हणजे चार भूमींमधील कुशलाचे. 'उपसंपदा' (उपसम्पदाति) म्हणजे प्राप्ती. 'सचित्तपरियोदपन' (सचित्तपरियोदापनन्ति) म्हणजे स्वतःच्या चित्ताची विशुद्धी, आणि ती अर्हत्त्वाने होते. अशा प्रकारे शील संवराने सर्व पापांचा त्याग करून, शमथ आणि विपश्यनेद्वारे कुशल संपादित करून, अर्हत्त्वफलाने चित्त विशुद्ध केले पाहिजे, हे बुद्धांचे शासन (शिक्षण), ओवाद (उपदेश) आणि अनुशासणी आहे, हा संक्षिप्त अर्थ आहे. विस्तृत अर्थ तर पाळीवरूनच (पाठावरूनच) समजतो. Tattha ‘‘sabbapāpaṃ nāmā’’tiādīsu dosasamuṭṭhānanti doso samuṭṭhānameva etassāti dosasamuṭṭhānaṃ, na doso eva samuṭṭhānanti. Lobhasamuṭṭhānāyapi pisuṇavācāya sambhavato. Kāyaduccaritanti padaṃ apekkhitvā ‘‘dosasamuṭṭhāna’’nti napuṃsakaniddeso. Lobhasamuṭṭhānaṃ mohasamuṭṭhānanti etthāpi eseva nayo. Samphappalāpo uddhaccacittena pavattayatīti adhippāyena tassa mohasamuṭṭhānatā vuttā. त्या वचनात, 'सब्बपापं नामा' (सर्व पाप म्हणजे) इत्यादींमध्ये, 'दोससमुट्ठानं' (द्वेषसमुत्थान) म्हणजे या (प्राणातिपातादी दुश्चरित्रांचे) द्वेष हेच केवळ उत्पत्तीचे कारण (समुत्थान) आहे, म्हणून ते 'द्वेषसमुत्थान' आहे; केवळ द्वेषच समुत्थान आहे असे समजू नये. कारण, लोभामुळे उत्पन्न होणारे 'पिसुणवाचा' (चाहाडीचे भाषण) देखील संभवते. 'कायदुच्चरितं' (शारीरिक दुश्चरित) या पदाचा संदर्भ घेऊन 'दोससमुट्ठानं' असा नपुंसकलिंगी निर्देश केला आहे. 'लोभसमुट्ठानं' (लोभसमुत्थान) आणि 'मोहसमुट्ठानं' (मोहसमुत्थान) यामध्येही हाच नियम आहे. 'सम्फप्पलाप' (व्यर्थ बडबड) हा उद्धच्च (चंचल) चित्ताने प्रवृत्त होतो, या अभिप्रायाने त्याचे 'मोहसमुत्थानत्व' (मोहापासून उत्पन्न होणे) सांगितले आहे. Evaṃ duccaritaakusalakammapathakammavibhāgena ‘‘sabbapāpa’’nti ettha vuttapāpaṃ vibhajitvā idānissa akusalamūlavasena agatigamanavibhāgampi dassetuṃ ‘‘akusalamūla’’ntiādi vuttaṃ. Tattha akusalamūlaṃ payogaṃ gacchantanti lobhādiakusalāni kāyavacīpayogaṃ gacchantāni, kāyavacīpayogaṃ samuṭṭhāpentānīti attho. Chandāti chandahetu. Yaṃ chandā agatiṃ gacchati, idaṃ lobhasamuṭṭhānanti chandā agatiṃ gacchatīti yadetaṃ agatigamanaṃ, idaṃ lobhasamuṭṭhānanti. Evaṃ sesesupi attho daṭṭhabbo. Ettāvatā ‘‘sabbapāpassa akaraṇa’’nti ettha pāpaṃ dassetvā idāni tassa akaraṇaṃ dassento ‘‘lobho…pe… paññāyā’’ti tīhi kusalamūlehi [Pg.108] tiṇṇaṃ akusalamūlānaṃ pahānavasena sabbapāpassa akaraṇaṃ anuppādanamāha. Tathā lobho upekkhāyātiādinā brahmavihārehi. Tattha aratiṃ vūpasamentī muditā tassā mūlabhūtaṃ mohaṃ pajahatīti katvā vuttaṃ – ‘‘moho muditāya pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatī’’ti. अशा प्रकारे दुश्चरित, अकुशल कर्मपथ आणि कर्माच्या विभागाने 'sabbapāpaṃ' (सर्व पाप) या पदात सांगितलेल्या पापाचे वर्गीकरण करून, आता त्या अकुशलाचे अकुशल मुळांच्या द्वारे अगतीला जाण्याच्या (अगतिकर्माच्या) विभागालाही दर्शवण्यासाठी 'akusalamūlaṃ' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, 'अकुशल मूळ प्रयोगाला प्राप्त होते' म्हणजे लोभ इत्यादी अकुशल धर्म कायिक आणि वाचिक प्रयोगाला प्राप्त होतात, म्हणजेच कायिक आणि वाचिक प्रयोगाला प्रवृत्त करतात, असा अर्थ आहे. 'छंदा' म्हणजे छंदाच्या (आसक्तीच्या) कारणाने. 'जो छंदाने अगतीला जातो, हे लोभसमुत्थान आहे' म्हणजेच छंदाने अगतीला जाणे हे जे अगतिकर्म आहे, ते लोभसमुत्थान आहे. याचप्रमाणे उर्वरित (भय, द्वेष, मोह) बाबतीतही अर्थ समजून घ्यावा. एवढ्या विवेचनाने 'sabbapāpassa akaraṇaṃ' (सर्व पापांचे न करणे) यामध्ये पाप दर्शवून, आता त्याचे न करणे दर्शवताना 'लोभ...पे... प्रज्ञेने' इत्यादी तीन कुशल मुळांद्वारे तीन अकुशल मुळांच्या प्रहाणाने (नाशाने) सर्व पापांचे न करणे म्हणजेच अनुत्पादन (उत्पन्न न करणे) सांगितले आहे. त्याचप्रमाणे 'लोभ उपेक्षेने' इत्यादी ब्रह्मविहारांद्वारे (अकुशल मुळांच्या प्रहाणाने सर्व पापांचे अनुत्पादन सांगितले आहे). त्यामध्ये अरतीला (असमाधानाला) शांत करणारी मुदिता तिच्या मुळाशी असलेल्या मोहाचा त्याग करते, असे मानून 'मोह मुदितेने प्रहाण पावून लयाला जातो' असे म्हटले आहे. 31. Idāni aññenapi pariyāyena pāpaṃ tassa akaraṇañca dassetvā sesapadānañca atthavibhāvanamukhena sabhāgavisabhāgadhammāvaṭṭanaṃ dassetuṃ ‘‘sabbapāpaṃ nāma aṭṭha micchattānī’’tiādi vuttaṃ. Akiriyā akaraṇaṃ anajjhācāroti tīhipi padehi micchattānaṃ anuppādanameva vadati. Tathā kiriyā karaṇaṃ ajjhācāroti tīhipi padehi uppādanameva vadati. Ajjhācāroti adhiṭṭhahitvā ācaraṇaṃ. Atītassāti cirakālappavattivasena purāṇassa. Maggassāti ariyamaggassa. Vuttañhetaṃ – ‘‘purāṇamaggaṃ purāṇaṃ añjasanti kho ariyassetaṃ aṭṭhaṅgikassa maggassa adhivacana’’nti (saṃ. ni. 2.65 atthato samānaṃ). Atītena vā vipassinā bhagavatā yathādhigataṃ desitabhāvaṃ sandhāya ‘‘atītassa maggassā’’ti vuttaṃ. Vipassino hi ayaṃ bhagavato sammāsambuddhassa pātimokkhuddesagāthāti. ३१. आता दुसऱ्याही पर्यायाने पाप आणि त्या पापाचे न करणे दर्शवून, आणि उर्वरित पदांच्या अर्थ स्पष्ट करण्याच्या माध्यमातून समान (सभाग) आणि भिन्न (विसभाग) धर्मांचे आवर्तन दर्शवण्यासाठी 'सर्व पाप म्हणजे आठ मिच्छत्त (मिथ्यात्व)' इत्यादी म्हटले आहे. 'अक्रिया', 'अकरण' आणि 'अनध्याचार' या तिन्ही पदांद्वारे मिथ्यात्वांचे अनुत्पादन (उत्पन्न न करणे) हेच सांगितले आहे. त्याचप्रमाणे 'क्रिया', 'करण' आणि 'अध्याचार' या तिन्ही पदांद्वारे (कुशल धर्मांचे) उत्पादन (उत्पन्न करणे) हेच सांगितले आहे. 'अध्याचार' म्हणजे निश्चय करून आचरण करणे. 'अतीतस्य' म्हणजे दीर्घकाळापासून प्रवृत्त असल्यामुळे पुरातन (जुने). 'मार्गस्य' म्हणजे आर्य अष्टांगिक मार्गाचे. कारण हे म्हटलेच आहे— 'पुरातन मार्ग, पुरातन पथ हे आर्य अष्टांगिक मार्गाचेच नाव आहे.' किंवा भूतकाळातील विपस्सी भगवंतांनी जसा प्राप्त केला होता तसा उपदेश केल्याच्या भावाला उद्देशून 'अतीत मार्गाचा' असे म्हटले आहे. कारण ही गाथा विपस्सी भगवान सम्यक्संबुद्धांची प्रातिमोक्ष उद्देश गाथा आहे, असे समजावे. Yaṃ paṭivedhenāti yassa pariññābhisamayena. Yaṃ pariyodāpitaṃ, ayaṃ nirodhoti yadipi asaṅkhatā dhātu kenaci saṃkilesena na saṃkilissati, adhigacchantassa pana puggalassa vasena evaṃ vuttaṃ. Tassa hi yāva saṃkilesā na vigacchanti, tāva asaṅkhatā dhātu apariyodapitāti vuccati. Yathā nibbānādhigamena ye khandhā vūpasametabbā, tesaṃ sesabhāvena asesabhāvena ca ‘‘saupādisesā’’ti ca, ‘‘anupādisesā’’ti ca vuccati, evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. 'ज्या प्रतिवेधाने' म्हणजे ज्या (पंचस्कंधांच्या) परिज्ञा-अभिसमयाने (पूर्ण ज्ञानाने). 'जे अत्यंत निर्मळ केले आहे, तो हा निरोध आहे' हे वचन जरी असंस्कृत धातू (निर्वाण) कोणत्याही संक्लेशाने दूषित होत नाही, तरीही ते प्राप्त करणाऱ्या पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) अपेक्षेने असे म्हटले आहे. कारण, जोपर्यंत त्या पुद्गलाचे संक्लेश दूर होत नाहीत, तोपर्यंत असंस्कृत धातू 'अ-निर्मळ' आहे असे म्हटले जाते. ज्याप्रमाणे निर्वाण प्राप्तीने जे स्कंध शांत करायचे असतात, त्यांच्या अवशिष्ट भावामुळे (शिल्लक राहण्याने) आणि अनवशिष्ट भावामुळे (शिल्लक न राहण्याने) 'सोपाधिशेष' आणि 'अनुपादिशेष' असे म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे हे देखील पूर्णपणे समजून घ्यावे. Imāni pāḷiāgatadhammānaṃ sabhāgavisabhāgadhammāvaṭṭanavasena niddhāritāni cattāri saccāni punapi pāḷiāgatadhammānaṃ sabhāgavisabhāgadhammāvaṭṭanena āvaṭṭahāraṃ dassetuṃ ‘‘dhammo have rakkhatī’’ti gāthamāha. Tassā padattho pubbe vutto eva. Dhammoti puññadhammo idhādhippeto. Taṃ vibhajitvā dassento ‘‘dhammo nāma duvidho indriyasaṃvaro maggo cā’’ti āha. Indriyasaṃvarasīsena cettha sabbampi sīlaṃ gahitanti daṭṭhabbaṃ[Pg.109]. Sabbā upapattiyo duggati dukkhadukkhatādiyogena dukkhā gatiyoti katvā. Yathāvutte duvidhe dhamme paṭhamo dhammo yathā suciṇṇo hoti, yato ca so rakkhati, yattha ca patiṭṭhāpeti, taṃ sabbaṃ dassetuṃ ‘‘tattha yā saṃvarasīle akhaṇḍakāritā’’tiādi vuttaṃ. Idāni tassa dhammassa apāyato rakkhaṇe ekantikabhāvaṃ vibhāvetuṃ gāmaṇisaṃyutte (saṃ. ni. 4.358) asibandhakaputtasuttaṃ ābhataṃ. ही चार सत्ये पाळीमध्ये आलेल्या धर्मांच्या सभाग आणि विसभाग धर्मांच्या आवर्तनाच्या द्वारे निश्चित केली आहेत. पुन्हा एकदा पाळीमध्ये आलेल्या धर्मांच्या सभाग आणि विसभाग धर्मांच्या आवर्तनाने 'आवट्टहार' (आवर्तन पद्धती) दर्शवण्यासाठी 'धम्मो हवे रक्खति' (धम्म खरोखरच रक्षण करतो) ही गाथा म्हटली आहे. तिचा पद-अर्थ पूर्वी सांगितलाच आहे. 'धम्म' म्हणजे येथे पुण्यधम्म अभिप्रेत आहे. त्याचे वर्गीकरण करून दर्शवताना 'धम्म दोन प्रकारचा आहे— इंद्रियसंवर आणि मार्ग' असे म्हटले आहे. येथे 'इंद्रियसंवर' या मुख्य पदाने सर्वच शील ग्रहण केले आहे, असे समजावे. दुःखदुःखता इत्यादींच्या योगाने दुःखाच्या गती होतात, म्हणून सर्व उत्पत्ती (पुनर्जन्म) दुर्गती आहेत. वर सांगितलेल्या दोन प्रकारच्या धम्मामध्ये पहिला धम्म (इंद्रियसंवर) ज्या प्रकारे सुचरित (चांगल्या प्रकारे आचरलेला) होतो, आणि ज्यापासून तो धम्म रक्षण करतो, आणि ज्या गतीमध्ये प्रस्थापित करतो, ते सर्व दर्शवण्यासाठी 'त्यामध्ये जी संवरशीलात अखंडकारिता (अखंड आचरण) आहे' इत्यादी म्हटले आहे. आता त्या धम्माचे अपायापासून (दुर्गतीपासून) रक्षण करण्यातील निश्चितत्व (एकांतिकत्व) स्पष्ट करण्यासाठी गामणि संयुत्तातून 'असिबंधकपुत्त सुत्त' उद्धृत केले आहे. Tattha evanti pakārena. Ca-saddo sampiṇḍane, imināpi pakārena ayamattho veditabboti adhippāyo. Asibandhakaputtoti asibandhakassa nāma putto. Gāme jeṭṭhakatāya gāmaṇī. Pacchābhūmakāti pacchābhūmivāsino. Kāmaṇḍalukāti sakamaṇḍaluno. Sevālamālikāti pātova udakato sevālañceva uppalādīni ca gahetvā udakasuddhibhāvajānanatthaṃ mālaṃ katvā piḷandhanakā. Udakorohakāti sāyaṃ pātaṃ udakaṃ orohaṇakā. Uyyāpentīti upariyāpenti. Saññāpentīti sammā yāpenti. Saggaṃ nāma okkāmentīti parivāretvā ṭhitāva ‘‘gaccha, bho, brahmalokaṃ, gaccha, bho, brahmaloka’’nti vadantā saggaṃ pavesenti. त्या असिबंधकपुत्त सुत्तात, 'एवं' हा शब्द प्रकार (पद्धत) या अर्थाने आहे. 'च' हा शब्द समुच्चयार्थक (एकत्रित करणे) आहे; 'याही प्रकारे हा अर्थ समजून घ्यावा' असा हा अभिप्राय आहे. 'असिबंधकपुत्त' म्हणजे असिबंधक नावाच्या व्यक्तीचा मुलगा. गावात प्रमुख असल्यामुळे तो 'गामणी' (गावप्रमुख) आहे. 'पच्छाभूमका' म्हणजे पश्चाद्भूमीवर (पश्चिम प्रदेशात) राहणारे लोक. 'कामंडलुका' म्हणजे कमंडलू धारण करणारे. 'सेवालमालिका' म्हणजे पहाटेच पाण्यातून शेवाळ आणि नीलकमळ इत्यादी घेऊन, पाण्याच्या शुद्धतेची खात्री करण्यासाठी माळ करून ती परिधान करणारे. 'उदकोरोहका' म्हणजे संध्याकाळी आणि सकाळी पाण्यात उतरणारे. 'उय्यापेन्ति' म्हणजे वर (स्वर्गात) पोहोचवतात. 'सञ्ञापेन्ति' म्हणजे चांगल्या प्रकारे पोहोचवतात. 'स्वर्गात प्रवेश करवतात' म्हणजे वेढून उभे राहूनच 'हे महाशया, ब्रह्मलोकात जा, हे महाशया, ब्रह्मलोकात जा' असे म्हणत स्वर्गात प्रवेश करवतात. Anuparisakkeyyāti anuparigaccheyya. Ummujjāti uṭṭhaha. Uplavāti jalassa upariplava. Thalamuplavāti thalaṃ abhiruha. Tatra yāssāti tatra yaṃ assa, yaṃ bhaveyya. Sakkharakaṭhalanti sakkharā vā kaṭhalā vā. Sā adhogāmī assāti sā adho gaccheyya, heṭṭhāgāmī bhaveyya. Adho gaccheyyāti heṭṭhā gaccheyya. Maggassāti ariyamaggassa. Tikkhatāti tikhiṇatā. Sā ca kho na satthakassa viya nisitakaraṇatā, atha kho indriyānaṃ paṭubhāvoti dassetuṃ ‘‘adhimattatā’’ti āha. Nanu ca ariyamaggo attanā pahātabbakilese anavasesaṃ samucchindatīti atikhiṇo nāma natthīti? Saccametaṃ, tathāpi no ca kho ‘‘yathā diṭṭhippattassā’’ti vacanato saddhāvimuttadiṭṭhippattānaṃ kilesappahānaṃ pati atthi kāci visesamattāti sakkā vattuṃ. Ayaṃ pana viseso na idhādhippeto, sabbupapattisamatikkamanassa adhippetattā. Yasmā pana ariyamaggena odhiso kilesā pahīyanti, tañca nesaṃ tathāpahānaṃ maggadhammesu indriyānaṃ [Pg.110] apāṭavapāṭavatarapāṭavatamabhāvena hotīti yo vajirūpamadhammesu matthakappattānaṃ aggamaggadhammānaṃ paṭutamabhāvo. Ayaṃ idha maggassa tikkhatāti adhippetā. Tenevāha – ‘‘ayaṃ dhammo suciṇṇo sabbāhi upapattīhi rakkhatī’’ti. ‘‘Tasmā rakkhitacittassā’’tiādinā suttantarena (udā. 32) sugatisaññitānampi upapattīnaṃ duggatibhāvaṃ sādheti. ‘अनुपरिसक्केय्य’ म्हणजे ‘अनुपरिगच्छेय्य’ (मागे मागे जाणे). ‘उम्मुज्ज’ म्हणजे ‘उट्ठह’ (वर येणे किंवा उठणे). ‘उप्लव’ म्हणजे पाण्याच्या वर तरंगणे (जलस्स उपरि प्लव) किंवा वाहणे. ‘थलमुप्लव’ म्हणजे जमिनीवर चढणे (थलं अभिरुह). ‘तत्र यास्स’ म्हणजे त्या जलाशयात किंवा त्या ठिकाणी जे काही खापर किंवा खडे असतील (तत्र यं अस्स, यं भवेय्य). ‘सक्खरकट्ठलं’ म्हणजे खडे किंवा खापर. ‘सा अधोगामी अस्स’ म्हणजे ते खडे किंवा खापर खाली जातील (सा अधो गच्छेय्य), खाली जाणारे होतील (हेट्ठागामी भवेय्य). ‘अधो गच्छेय्य’ म्हणजे खाली जाणे (हेट्ठा गच्छेय्य). ‘मग्गस्स’ म्हणजे आर्यमार्गाचे (अरियमग्गस्स). ‘तिक्खता’ म्हणजे तीक्ष्णता (तिखिणता). ती तीक्ष्णता शस्त्राच्या धारेसारखी घासून केलेली नाही, तर इंद्रियांची प्रगल्भता (इन्द्रियानं पटुभावो) दर्शवण्यासाठी ‘अधिमत्तता’ (अतिशयता) असे म्हटले आहे. शंका: आर्यमार्ग स्वतः नष्ट करावयाच्या क्लेशांना पूर्णपणे समूळ नष्ट करतो, म्हणून तो अत्यंत तीक्ष्ण नाही असे नाही ना? उत्तर: हे सत्य आहे, तरीही ‘परंतु दिट्ठिप्पत्त (दृष्टि प्राप्त) पुद्गलाप्रमाणे नाही’ या वचनावरून सद्धाविमुत्त (श्रद्धाविमुक्त) आणि दिट्ठिप्पत्त पुद्गलांच्या क्लेशप्रहाणाच्या बाबतीत काही विशेष फरक (विसेसमत्ता) आहे असे म्हणता येते. परंतु हा विशेष येथे अभिप्रेत नाही, कारण येथे सर्व उत्पत्तींचा (पुनर्जन्माचा) अतिक्रम करणे अभिप्रेत आहे. परंतु ज्या अर्थी आर्यमार्गाने क्लेश अंशतः (ओधिसो) नष्ट केले जातात, आणि त्यांचे ते प्रहाण मार्गधर्मांमध्ये इंद्रियांच्या अप्रगल्भता, प्रगल्भता, अधिक प्रगल्भता आणि अत्यंत प्रगल्भतेच्या (अपाटव-पाटवतर-पाटवतमभावेन) स्वरूपात होते, म्हणून वज्रोपम धर्मांमध्ये शिखरावर पोहोचलेल्या अग्र मार्गधर्मांची (अर्हत् मार्गधर्मांची) जी अत्यंत प्रगल्भता (पटुतमभावो) आहे, तीच येथे मार्गाची ‘तीक्ष्णता’ (तिक्खता) म्हणून अभिप्रेत आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘हा धर्म चांगल्या प्रकारे आचरला असता सर्व उत्पत्तींपासून रक्षण करतो.’ ‘तस्मा रक्खितचित्तस्स’ इत्यादी दुसऱ्या सूत्राद्वारे (उदान ३२) सुगती म्हणून मानल्या गेलेल्या उत्पत्तींचेही दुर्गतीत्व सिद्ध होते. 32. Idāni yathāvuttassa dhammassa visabhāgadhammānaṃ taṇhāvijjādīnaṃ sabhāgadhammānañca samathavipassanādīnaṃ niddhāraṇavasena āvaṭṭahāraṃ yojetvā dassetuṃ ‘‘tattha duggatīnaṃ hetu taṇhā ca avijjā cā’’tiādimāha. Taṃ pubbe vuttanayattā suviññeyyameva. Idaṃ vuccati brahmacariyanti idaṃ ariyaṃ samathavipassanāsaṅkhātaṃ maggabrahmacariyanti vuccati. Yaṃ rakkhatīti sabbāhi duggatīhi rakkhantassa ariyamaggassa ārammaṇabhūto nirodho rakkhanto viya vutto, nimittassa kattubhāvena upacaritattā. Imāni cattāri saccāni visabhāgasabhāgadhammāvaṭṭanavasena niddhāritānīti adhippāyo. ३२. आता, पूर्वोक्त धर्माचे (शीलमार्गाचे), तृष्णा, अविद्या इत्यादी विसभागा (विरुद्ध) धर्मांचे आणि समथ, विपश्यना इत्यादी सभागा (अनुकूल) धर्मांचे निर्णयाच्या द्वारे आवट्टहार (आवर्तहार) योजून दाखवण्यासाठी ‘तेथे दुर्गतींचे कारण तृष्णा आणि अविद्या आहे’ इत्यादी म्हटले आहे. ते पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने सहज समजण्यासारखेच आहे. ‘याला ब्रह्मचर्य म्हणतात’ म्हणजे समथ आणि विपश्यना नावाच्या या श्रेष्ठ मार्गाला ‘मार्ग-ब्रह्मचर्य’ असे म्हटले जाते. ‘ज्याचे रक्षण करतो’ म्हणजे सर्व दुर्गतींपासून रक्षण करणाऱ्या आर्यमार्गाचे जे आलंबन असलेला ‘निरोध’ (निर्वाण) आहे, तो रक्षण करतो असे म्हटले आहे; कारण आलंबन असलेल्या निरोधाला कर्ता मानून तसा उपचार (लाक्षणिक प्रयोग) केला आहे. ही चार सत्ये विसभागा आणि सभागा धर्मांच्या आवर्तनाच्या द्वारे निश्चित केली आहेत, असा अभिप्राय आहे. Āvaṭṭahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā. आवट्टहारविभंगवर्णना समाप्त झाली. 8. Vibhattihāravibhaṅgavaṇṇanā ८. विभत्तिहारविभंगवर्णना 33. Tattha katamo vibhattihāroti vibhattihāravibhaṅgo. Tattha dhammavibhattibhūmivibhattipadaṭṭhānavibhattīti tividhā vibhatti. Tāsu yasmā dhammesu vibhāgato niddiṭṭhesu tattha labbhamāno bhūmivibhāgo padaṭṭhānavibhāgo ca niddisiyamāno suviññeyyo hoti, tasmā dhammavibhattiṃ tāva niddisanto soḷasavidhe paṭṭhāne yesaṃ suttānaṃ vasena visesato vibhajitabbā, tāni suttāni dassetuṃ ‘‘dve suttāni vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañcā’’ti vuttaṃ. Tattha vāsanā puññabhāvanā, tassā bhāgo koṭṭhāso vāsanābhāgo, tassa hitanti vāsanābhāgiyaṃ, suttaṃ. Nibbijjhanaṃ lobhakkhandhādīnaṃ padālanaṃ nibbedho, tassa bhāgoti sesaṃ purimasadisameva. Yasmiṃ sutte tīṇi puññakiriyavatthūni desitāni, taṃ suttaṃ vāsanābhāgiyaṃ. Yasmiṃ pana sekkhāsekkhā desitā, taṃ nibbedhabhāgiyaṃ. Ayañca attho pāḷiyaṃyeva āgamissati. ३३. ‘तेथे विभत्तिहार कोणता?’ हा विभत्तिहारविभंग आहे. तेथे धम्मविभत्ती (धर्माचे वर्गीकरण), भूमिविभत्ती (भूमीचे वर्गीकरण) आणि पदट्ठानविभत्ती (पदार्थाचे/कारणाचे वर्गीकरण) अशी तीन प्रकारची विभत्ती (वर्गीकरण) आहे. त्या तिन्हींमध्ये, ज्या अर्थी धर्मांचे वर्गीकरण करून ते स्पष्ट केले असता, तेथे प्राप्त होणारे भूमीचे वर्गीकरण आणि पदट्ठानाचे (कारणाचे) वर्गीकरण स्पष्ट केले असता सहज समजण्यासारखे होते, म्हणून प्रथम धम्मविभत्तीचे निर्देश करू इच्छिणाऱ्या (महाकच्चायन थेरांनी), सोळा प्रकारच्या सासनपट्ठानामध्ये ज्या सूत्रांच्या आधारे विशेष रूपाने वर्गीकरण केले पाहिजे, ती सूत्रे दाखवण्यासाठी ‘दोन सूत्रे आहेत - वासनाभागीय आणि निब्बेधभागीय’ असे म्हटले आहे. तेथे ‘वासना’ म्हणजे पुण्याची भावना (पुण्यकर्म वाढवणे). तिचा भाग म्हणजे ‘वासनाभाग’. त्याला हितकारक (अनुकूल) असणारे ते ‘वासनाभागीय’ सूत्र होय. ‘निब्बेध’ म्हणजे लोभस्कंध इत्यादींचे भेदन करणे (फोडणे). त्याचा भाग म्हणजे ‘निब्बेधभाग’ इत्यादी उर्वरित अर्थ पूर्वीप्रमाणेच समजावा. ज्या सूत्रात तीन पुण्यक्रियावस्तू उपदेशिल्या आहेत, ते ‘वासनाभागीय’ सूत्र होय. परंतु ज्या सूत्रात शैक्ष आणि अशैक्ष (सेक्ख आणि असेक्ख) धर्म उपदेशिले आहेत, ते ‘निब्बेधभागीय’ सूत्र होय. आणि हा अर्थ पाळीमध्येच पुढे येईल. Puññabhāgiyāti [Pg.111] puññabhāge bhavā. Tathā phalabhāgiyā veditabbā. Phalanti pana sāmaññaphalaṃ. Saṃvarasīlanti pātimokkhasaṃvaro, satisaṃvaro, ñāṇasaṃvaro, khantisaṃvaro, vīriyasaṃvaroti pañca saṃvarā saṃvarasīlaṃ. Pahānasīlanti tadaṅgappahānaṃ, vikkhambhanappahānaṃ, samucchedappahānaṃ, paṭippassaddhippahānaṃ, nissaraṇappahānanti pañcappahānāni. Tesu nissaraṇappahānavajjānaṃ pahānānaṃ vasena pahānasīlaṃ veditabbaṃ. Soti yo vāsanābhāgiyasuttasampaṭiggāhako, so. Tena brahmacariyenāti tena saṃvarasīlasaṅkhātena seṭṭhacariyena kāraṇabhūtena brahmacārī bhavati. Ettha ca aṭṭhasamāpattibrahmacariyassa na paṭikkhepo, keci pana ‘‘teneva brahmacariyenā’’ti paṭhanti, tesaṃ matena siyā tassa paṭikkhepo. ‘पुण्यभागीय’ म्हणजे पुण्यभागात होणारे आचरण. त्याचप्रमाणे ‘फलभागीय’ आचरण समजावे. ‘फल’ म्हणजे श्रामण्यफल (सामञ्ञफल). ‘संवरशील’ म्हणजे पातिमोक्खसंवर, सतिसंवर, जाणसंवर (ज्ञानसंवर), खन्तिसंवर (क्षांतिसंवर) आणि वीरियसंवर (वीर्यसंवर) हे पाच संवर म्हणजे संवरशील होय. ‘प्रहाणशील’ म्हणजे तदंगप्रहाण, विक्खंभनप्रहाण, समुच्छेदप्रहाण, पटिप्पस्सद्धिप्रहाण आणि निस्सरणप्रहाण हे पाच प्रहाण होय. त्या पाच प्रहाणांमध्ये, निस्सरणप्रहाण वगळता इतर प्रहाणांच्या आधारे ‘प्रहाणशील’ समजावे. ‘तो’ म्हणजे जो वासनाभागीय सूत्राचा स्वीकार करणारा (ऐकणारा) पुद्गल आहे, तो. ‘त्या ब्रह्मचर्याने’ म्हणजे संवरशील नावाच्या त्या श्रेष्ठ आचरणाने, जे कारणभूत आहे, तो ब्रह्मचारी होतो. आणि येथे आठ समापत्तींच्या ब्रह्मचर्याचा निषेध होत नाही. परंतु काही आचार्य ‘तेनेव ब्रह्मचरियेन’ (त्याच ब्रह्मचर्याने) असा पाठ वाचतात, त्यांच्या मते त्या आठ समापत्तींच्या ब्रह्मचर्याचा निषेध होऊ शकतो. Pahānasīle ṭhitoti samucchedapaṭippassaddhippahānānaṃ vasena pahānasīle ṭhito. Tena brahmacariyenāti tena pahānasīlena visesabhūtena maggabrahmacariyena. Ye pana ‘‘teneva brahmacariyenā’’ti paṭhanti, tesaṃ ayaṃ pāṭho ‘‘vāsanābhāgiyaṃ nāma suttaṃ dānakathā, sīlakathā, saggakathā, puññavipākakathā’’ti. Ye pana ‘‘tena brahmacariyenā’’ti paṭhanti, tesaṃ ayaṃ pāṭho – ‘‘vāsanābhāgiyaṃ nāma suttaṃ dānakathā, sīlakathā, saggakathā kāmānaṃ ādīnavo nekkhamme ānisaṃso’’ti. Tattha katamo pāṭho yuttataroti? Pacchimo pāṭhoti niṭṭhaṃ gantabbaṃ. Yasmā ‘‘nibbedhabhāgiyaṃ nāma suttaṃ yā catusaccappakāsanā’’ti vakkhati, na hi mahāthero sāvasesaṃ katvā dhammaṃ desesīti. ‘प्रहाणशीलात स्थित’ म्हणजे समुच्छेदप्रहाण आणि पटिप्पस्सद्धिप्रहाण यांच्या आधारे प्रहाणशीलात स्थित असलेला. ‘त्या ब्रह्मचर्याने’ म्हणजे प्रहाणशील नावाच्या त्या विशेष अशा मार्ग-ब्रह्मचर्याने. परंतु जे आचार्य ‘तेनेव ब्रह्मचरियेन’ असा पाठ वाचतात, त्यांच्या मते हा पाठ असा होतो – ‘वासनाभागीय नावाचे सूत्र म्हणजे दानकथा, शीलकथा, स्वर्गकथा, पुण्यविपाककथा होय.’ परंतु जे आचार्य ‘तेन ब्रह्मचरियेन’ असा पाठ वाचतात, त्यांच्या मते हा पाठ असा होतो – ‘वासनाभागीय नावाचे सूत्र म्हणजे दानकथा, शीलकथा, स्वर्गकथा, कामांचे आदीनव (दोष) आणि नैष्क्रम्याचे (नेक्खम्म) आनिशंस (फायदे) होय.’ त्या दोन्ही पाठांमध्ये कोणता पाठ अधिक योग्य आहे? नंतरचा पाठ अधिक योग्य आहे, असा निष्कर्ष काढावा. कारण पुढे ‘निब्बेधभागीय नावाचे सूत्र म्हणजे जे चार सत्यांचे प्रकाशन करते’ असे म्हटले जाईल, आणि महाथेर काही शिल्लक ठेवून (अपूर्ण ठेवून) धर्माचा उपदेश करत नाहीत. ‘‘Natthi pajānanā’’tiādinā ubhinnaṃ suttānaṃ sātisayaṃ asaṅkarakāraṇaṃ dasseti. Tattha pajānanāti ariyamaggassa padaṭṭhānabhūtā vuṭṭhānagāminī vipassanāpaññā. Imāni cattāri suttānīti imesaṃ suttānaṃ vāsanābhāgiyanibbedhabhāgiyānaṃ vakkhamānānañca saṃkilesabhāgiyaasekkhabhāgiyānaṃ vasena cattāri suttāni. Desanāyāti desanānayena. Sabbato vicayena hārena vicinitvāti sabbatobhāgena ekādasasu ṭhānesu pakkhipitvā vicayena hārena vicinitvā. ‘‘Yuttihārena yojetabbānī’’ti etena vicayahārayuttihārā vibhattihārassa parikammaṭṭhānanti dasseti. ‘‘Yāvatikā ñāṇassa bhūmī’’ti iminā vibhattihārassa mahāvisayataṃ dasseti. “नत्थि पजानना” (जाणणे नाही) इत्यादींद्वारे दोन्ही सूत्रांच्या अत्यंत असंकीर्णतेचे (मिश्रण न होण्याचे) कारण दर्शवितात. तेथे 'पजानना' (जाणणे) म्हणजे आर्यमार्गाचे प्रस्थानस्थान (पदस्थान) असलेली वुट्ठानगामिनी विपश्यना प्रज्ञा होय. “इमानि चत्तारी सुत्तानि” (ही चार सूत्रे) म्हणजे या वासनाभागीय व निब्बेधभागीय सूत्रांच्या आणि पुढे सांगण्यात येणाऱ्या संकिलेसभागीय व असेक्खभागीय सूत्रांच्या अनुषंगाने चार सूत्रे होतात. “देसनाय” म्हणजे देशना पद्धतीने. “सब्बतो विचयेन हारेन विचित्वा” (सर्व बाजूंनी विचय हाराने निवडून) म्हणजे सर्व बाजूंनी अकरा स्थानांमध्ये ठेवून विचय हाराने निवडून. “युत्तिहारेन योजेतब्बानि” (युक्तिहाराने जोडले पाहिजेत) याने विचयहार आणि युक्तिहार हे विभत्तिहाराचे परिकर्मस्थान (पूर्वसिद्धता स्थान) आहेत, असे दर्शवितात. “यावतिका ञाणस्स भूमी” (ज्ञानाची भूमी जितकी आहे) याने विभत्तिहाराचे विस्तृत क्षेत्र (महाविषयता) दर्शवितात. 34. Evaṃ [Pg.112] vāsanābhāgiyanibbedhabhāgiyabhāvehi dhamme ekadesena vibhajitvā idāni tesaṃ kilesabhāgiyaasekkhabhāgiyabhāvehi sādhāraṇāsādhāraṇabhāvehi vibhajituṃ ‘‘tattha katame dhammā sādhāraṇā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha katame dhammāti katame sabhāvadhammā. Sādhāraṇāti avisiṭṭhā, samānāti attho. Dve dhammāti duve pakatiyo. Pakatiattho hi ayaṃ dhamma-saddo ‘‘jātidhammānaṃ sattāna’’ntiādīsu (paṭi. ma. 1.33) viya. Nāmasādhāraṇāti nāmena sādhāraṇā, kusalākusalāti samānanāmāti attho. Vatthusādhāraṇāti vatthunā nissayena sādhāraṇā, ekasantatipatitatāya samānavatthukāti attho. Visesato saṃkilesapakkhe pahānekaṭṭhā nāmasādhāraṇā, sahajekaṭṭhā vatthusādhāraṇā. Aññampi evaṃ jātiyanti kiccapaccayapaṭipakkhādīhi samānaṃ saṅgaṇhāti. Micchattaniyatānaṃ aniyatānanti idaṃ puthujjanānaṃ upalakkhaṇaṃ. Tasmā sassatavādā ucchedavādāti ādiko sabbo puthujjanabhedo āharitvā vattabbo. Dasanappahātabbā kilesā sādhāraṇā micchattaniyatānaṃ aniyatānaṃ eva ca sambhavato sammattaniyatānaṃ asambhavato ca. Iminā nayena sesapadesupi attho veditabbo. ३४. अशा प्रकारे वासनाभागीय आणि निब्बेधभागीय भावांद्वारे धर्मांचे अंशतः विभाजन करून, आता त्या धर्मांचे संकिलेसभागीय व असेक्खभागीय भावांद्वारे आणि साधारण-असाधारण भावांद्वारे विभाजन करण्यासाठी “तत्थ कतमे धम्मा साधारणा” (तेथे कोणते धर्म साधारण आहेत) इत्यादी सुरू केले आहे. तेथे 'कतमे धम्मा' म्हणजे कोणते स्वभावधर्म. 'साधारणा' म्हणजे अविशिष्ट (विशेष नसलेले), समान असा अर्थ आहे. 'द्वे धम्मा' म्हणजे दोन प्रकृती (स्वभाव). कारण हा 'धम्म' शब्द “जातिधम्मानं सत्तानं” (जातिधर्मी प्राण्यांचे) इत्यादींप्रमाणे प्रकृती (स्वभाव) या अर्थाचा आहे. 'नामसाधारणा' म्हणजे नावाने साधारण, कुशल आणि अकुशल अशा प्रकारे समान नाव असलेले असा अर्थ आहे. 'वत्थुसाधारणा' म्हणजे वस्तूच्या (आश्रयाच्या) दृष्टीने साधारण, एकाच संतानामध्ये उत्पन्न झाल्यामुळे समान आश्रय असलेले असा अर्थ आहे. विशेषतः संकिलेसपक्षामध्ये (क्लेशपक्षामध्ये) प्रहाणाच्या (नष्ट करण्याच्या) दृष्टीने एकाच स्थानावर असणारे 'नामसाधारण' आहेत, आणि सहजात (एकत्र उत्पन्न होण्याच्या) दृष्टीने एकाच स्थानावर असणारे 'वस्तूसाधारण' आहेत. “अञ्ञम्पि एवं जातियं” (इतरही अशाच प्रकारचे) याने कार्य, प्रत्यय (कारण), प्रतिपक्ष इत्यादींच्या दृष्टीने समान असलेल्यांचा संग्रह केला जातो. “मिच्छत्तनियतानं अनियतानं” (मिथ्यात्वनियत आणि अनियतांचे) हे पृथग्जनांचे लक्षण (ओळख) आहे. म्हणून शाश्वतवादी, उच्छेदवादी इत्यादी सर्व पृथग्जनांचे भेद घेऊन सांगितले पाहिजे. दर्शनाने प्रहातव्य (नष्ट होणारे) क्लेश हे मिथ्यात्वनियत आणि अनियत व्यक्तींमध्ये संभवत असल्यामुळे आणि सम्यक्त्वनियत व्यक्तींमध्ये संभवत नसल्यामुळे साधारण आहेत. या पद्धतीने उर्वरित पदांमध्येही अर्थ समजून घ्यावा. Ariyasāvakoti sekkhaṃ sandhāya vadati. Sabbā sā avītarāgehi sādhāraṇāti lokiyasamāpatti rūpāvacarā arūpāvacarā dibbavihāro brahmavihāro paṭhamajjhānasamāpattīti evamādīhi pariyāyehi sādhāraṇā. Kusalasamāpatti pana iminā pariyāyena siyā asādhāraṇā, imaṃ pana dosaṃ passantā keci ‘‘yaṃ kiñci…pe… sabbā sā avītarāgehi sādhāraṇā’’ti paṭhanti. Kathaṃ te odhiso gahitā, atha odhiso gahetabbā, kathaṃ sādhāraṇāti? Anuyogaṃ manasikatvā taṃ visodhento āha – ‘‘sādhāraṇā hi dhammā evaṃ aññamañña’’ntiādi. Tassattho – yathā micchattaniyatānaṃ aniyatānañca sādhāraṇāti vuttaṃ, evaṃ sādhāraṇā dhammā na sabbasattānaṃ sādhāraṇatāya sādhāraṇā, kasmā? Yasmā aññamaññaṃ paraṃ paraṃ sakaṃ sakaṃ visayaṃ nātivattanti. Paṭiniyatañhi tesaṃ pavattiṭṭhānaṃ, itarathā tathā vohāro eva na siyāti adhippāyo. Yasmā ca ete eva dhammā evaṃ [Pg.113] niyatā visayā, tasmā ‘‘yopi imehi dhammehi samannāgato na so taṃ dhammaṃ upātivattatī’’ti āha. Na hi micchattaniyatānaṃ aniyatānañca dassanena pahātabbā kilesā na santi, aññesaṃ vā santīti evaṃ sesepi vattabbaṃ. “अरियसावको” (आर्यश्रावक) हे शैक्ष (सेक्ख) पुद्गलाला उद्देशून म्हटले आहे. “सब्बा सा अवीतरागेहि साधारणा” (ते सर्व अवीतरागांशी साधारण आहेत) म्हणजे लौकिक समापत्ती, रूपावचर, अरूपावचर, दिव्यविहार, ब्रह्मविहार, प्रथमध्यान समापत्ती इत्यादी पर्यायांनी साधारण आहेत. परंतु कुशल समापत्ती या पर्यायाने असाधारण असू शकते. हा दोष पाहून काही जण “यं किञ्चि...पे... सब्बा सा अवीतरागेहि साधारणा” असे वाचतात. ते धर्म मर्यादित स्वरूपात (विशिष्ट मर्यादेने) कसे ग्रहण केले गेले? जर मर्यादित स्वरूपात ग्रहण करायचे असेल, तर ते साधारण कसे होतील? या शंकेचा विचार करून तिचे निराकरण करताना म्हणतात - “साधारणा हि धम्मा एवं अञ्ञमञ्ञं” (साधारण धर्म अशा प्रकारे परस्परांशी...) इत्यादी. त्याचा अर्थ असा - ज्याप्रमाणे मिथ्यात्वनियत आणि अनियतांसाठी साधारण म्हटले आहे, त्याप्रमाणे साधारण धर्म हे सर्व प्राण्यांच्या साधारणतेमुळे साधारण नसतात. का? कारण ते परस्परांच्या आणि आपापल्या विषयांचे उल्लंघन करत नाहीत. कारण त्यांचे प्रवृत्तीस्थान (उत्पत्तीचे स्थान) निश्चित असते, अन्यथा तसा व्यवहारच होणार नाही, असा अभिप्राय आहे. आणि ज्याअर्थी हेच धर्म अशा प्रकारे निश्चित विषय असलेले आहेत, म्हणून “योपि इमेहि धम्मेहि समन्नागतo न सो तं धम्मं उपातिवत्तति” (जो कोणी या धर्मांनी युक्त आहे, तो त्या धर्माचे उल्लंघन करत नाही) असे म्हटले आहे. कारण मिथ्यात्वनियत आणि अनियतांमध्ये दर्शनाने प्रहातव्य क्लेश नसतात असे नाही (ते असतातच), किंवा इतरांमध्ये ते असतात असे नाही (ते नसतात). उर्वरित बाबतीतही असेच समजावे. Asādhāraṇo nāma dhammo tassa tassa puggalassa paccattaniyato ariyesu sekkhāsekkhadhammavasena anariyesu sabbābhabbapahātabbavasena gavesitabbo, itarassa tathā niddisitabbabhāvābhāvato. So ca kho sādhāraṇāvidhuratāya taṃ taṃ upādāya tathāvuttadesanānusārenāti imamatthaṃ dasseti ‘‘katame dhammā asādhāraṇā yāva desanaṃ upādāya gavesitabbā sekkhāsekkhā bhabbābhabbā’’ti iminā. Aṭṭhamakassāti sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa. Dhammatāti dhammasabhāvo paṭhamassa maggaṭṭhatā dutiyassa phalaṭṭhatā. Paṭhamassa vā pahīyamānakilesatā. Dutiyassa pahīnakilesatā. Puna aṭṭhamakassāti anāgāmimaggaṭṭhassa. Nāmanti sekkhāti nāmaṃ. Dhammatāti taṃtaṃmaggaṭṭhatā heṭṭhimaphalaṭṭhatā ca. Paṭipannakānanti maggasamaṅgīnaṃ. Nāmanti paṭipannakāti nāmaṃ. Evaṃ ‘‘aṭṭhamakassā’’tiādinā ariyapuggalesu asādhāraṇadhammaṃ dassetvā itaresu nayadassanatthaṃ ‘‘evaṃ visesānupassinā’’tiādi vuttaṃ. Lokiyadhammesu eva hi hīnādibhāvo. Tattha visesānupassināti asādhāraṇadhammānupassinā. Micchattaniyatānaṃ aniyatā dhammā sādhāraṇā micchattaniyatā dhammā asādhāraṇā. Micchattaniyatesupi niyatamicchādiṭṭhikānaṃ aniyatā dhammā sādhāraṇā. Niyatamicchādiṭṭhi asādhāraṇāti iminā nayena visesānupassinā veditabbā. असाधारण धर्म म्हणजे त्या त्या पुद्गलाचा (व्यक्तीचा) वैयक्तिक धर्म होय. तो आर्यांमध्ये शैक्ष आणि अशैक्ष धर्मांच्या द्वारे, तर अनाऱ्यांमध्ये (पृथग्जनांमध्ये) भव्य आणि अभव्य प्रहातव्य धर्मांच्या द्वारे शोधला पाहिजे; कारण इतर (असाधारण नसलेल्या) धर्मांचे त्या प्रकारे निर्देश करण्याचे स्वरूप नसते. आणि तो (असाधारण धर्म) साधारणतेच्या अभावामुळे त्या त्या धर्माचा आश्रय घेऊन, सांगितलेल्या देशनेच्या अनुषंगाने ग्रहण केला पाहिजे, हा अर्थ दर्शविण्यासाठी “कतमे धम्मा असाधारणा... देसनं उपादाय गवेसितब्बा सेक्खासेक्खा भब्बाभब्बा” (कोणते धर्म असाधारण आहेत... देशनेचा आश्रय घेऊन शोधले पाहिजेत, शैक्ष-अशैक्ष, भव्य-अभव्य) असे म्हटले आहे. “अट्ठमकस्स” म्हणजे स्रोतापत्ती-फळाचा साक्षात्कार करण्यासाठी प्रतिपन्न (मार्गस्थ) असलेल्या पुद्गलाचा. “धम्मता” म्हणजे धर्मस्वभाव; पहिल्याची (स्रोतापत्ती मार्गस्थाची) मार्गस्थता आणि दुसऱ्याची (स्रोतापत्ती फलस्थाची) फलस्थता. किंवा पहिल्याची क्लेश नष्ट होत असण्याची अवस्था (प्रहीयमानक्लेशता) आणि दुसऱ्याची क्लेश नष्ट झालेली अवस्था (प्रहीणक्लेशता). पुन्हा “अट्ठमकस्स” म्हणजे अनागामी मार्गस्थाचा. “नाम” म्हणजे 'शैक्ष' हे नाव. “धम्मता” म्हणजे त्या त्या मार्गाची मार्गस्थता आणि खालच्या फळाची फलस्थता. “पटिपन्नकानं” म्हणजे मार्गसमंगी (मार्गाने युक्त) पुद्गलांचे. “नाम” म्हणजे 'प्रतिपन्नक' हे नाव. अशा प्रकारे “अट्ठमकस्स” इत्यादींद्वारे आर्य पुद्गलांमधील असाधारण धर्म दर्शवून, इतरांमध्ये (पृथग्जनांमध्ये) पद्धती दर्शवण्यासाठी “एवं विसेसानुपस्सिना” (अशा प्रकारे विशेष पाहणाऱ्याने) इत्यादी म्हटले आहे. कारण लौकिक धर्मांमध्येच हीन इत्यादी भाव असतो. तेथे “विसेसानुपस्सिना” म्हणजे असाधारण धर्मांचे दर्शन घेणाऱ्याने. मिथ्यात्वनियत पुद्गलांचे अनियत धर्म हे (अनियतांशी) साधारण आहेत, आणि मिथ्यात्वनियत धर्म हे असाधारण आहेत. मिथ्यात्वनियतांमध्येही नियतमिथ्यादृष्टी असलेल्यांचे अनियत धर्म साधारण आहेत. नियतमिथ्यादृष्टी ही असाधारण आहे, हे या पद्धतीने विशेष पाहणाऱ्याने जाणून घ्यावे. Evaṃ nānānayehi dhammavibhattiṃ dassetvā idāni bhūmivibhattiṃ padaṭṭhānavibhattiñca vibhajitvā dassetuṃ ‘‘dassanabhūmī’’tiādimāha. Tattha dassanabhūmīti paṭhamamaggo. Yasmā pana paṭhamamaggakkhaṇe ariyasāvako sammattaniyāmaṃ okkamanto nāma hoti, tato paraṃ okkanto, tasmā ‘‘dassanabhūmi niyāmāvakkantiyā padaṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Kiñcāpi heṭṭhimo heṭṭhimo maggo upariuparimaggādhigamassa kāraṇaṃ hoti, sakkāyadiṭṭhiādīni appahāya kāmarāgabyāpādādippahānassa asakkuṇeyyattā. Tathāpi ariyamaggo attano phalassa visesakāraṇaṃ āsannakāraṇañcāti dassetuṃ ‘‘bhāvanābhūmi [Pg.114] uttarikānaṃ phalānaṃ pattiyā padaṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Sukhā paṭipadā khippābhiññā ñāṇuttarassa tathāvidhapaccayasamāyoge ca hotīti sā vipassanāya padaṭṭhānanti vuttā. Itarā pana tissopi paṭipadā samathaṃ āvahanti eva. Tāsu sabbamudutāya dassitāya sesāpi dassitā evāti āha – ‘‘dukkhā paṭipadā dandhābhiññā samathassa padaṭṭhāna’’nti. अशा प्रकारे विविध पद्धतींनी (नयांनी) धम्मविभत्ती (धर्माचे वर्गीकरण) दाखवून, आता भूमिविभत्ती आणि पदट्ठानविभत्ती विभागून दाखवण्यासाठी "दस्सनभूमी" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'दस्सनभूमी' म्हणजे प्रथम मार्ग (सोतापत्ति मार्ग) होय. कारण प्रथम मार्गाच्या क्षणी आर्यश्रावक समत्तनियाम (सम्यक्त्व नियत मार्ग) मध्ये प्रवेश करत असतो, आणि त्यानंतर त्यात प्रवेश केलेला असतो, म्हणून "दस्सनभूमी ही नियामावक्कंतीचे (नियमात प्रवेश करण्याचे) पदट्ठान (अधिष्ठान) आहे" असे म्हटले आहे. जरी खालचा खालचा मार्ग हा वरच्या वरच्या मार्गाच्या प्राप्तीचे कारण असतो, कारण सक्कायदिट्ठी (सत्कायदृष्टी) इत्यादींचा प्रहाण (त्याग) केल्याशिवाय कामराग, ब्यापाद (व्यापाद) इत्यादींचा प्रहाण करणे अशक्य असल्यामुळे; तरीही, आर्यमार्ग हा स्वतःच्या फलाचे विशेष कारण आणि आसन्नकारण (जवळचे कारण) असतो, हे दाखवण्यासाठी "भावनाभूमी ही पुढील फलांच्या प्राप्तीचे पदट्ठान आहे" असे म्हटले आहे. सुखा पटिपदा खिप्पाभिञ्ञा (सुखकारक प्रतिपदा क्षिप्र अभिज्ञा) ही श्रेष्ठ ज्ञान असलेल्या व्यक्तीला तशा प्रकारच्या प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) संयोगाने प्राप्त होते, म्हणून तिला विपस्सनाचे पदट्ठान म्हटले आहे. इतर तीन प्रतिपदा देखील समथ (शमथ) कडेच घेऊन जातात. त्यांपैकी सर्वात कठीण (दुःखा पटिपदा) प्रतिपदा दाखवली असता उर्वरित देखील दाखवल्यासारख्याच आहेत, म्हणून म्हटले आहे - "दुःखा पटिपदा दन्धाभिञ्ञा (दुःखकारक प्रतिपदा दंध अभिज्ञा) ही समथाचे पदट्ठान आहे." Dānamayaṃ puññakiriyavatthūti dānameva dānamayaṃ, pujjaphalanibbattanaṭṭhena puññaṃ, tadeva kattabbato kiriyā, payogasampattiyādīnaṃ adhiṭṭhānabhāvato vatthu cāti dānamayapuññakiriyavatthu. Paratoghosassāti dhammassavanassa. Sādhāraṇanti na bījaṃ viya aṅkurassa, dassanabhūmiādayo viya vā niyāmāvakkantiādīnaṃ āveṇikaṃ, atha kho sādhāraṇaṃ, tadaññakāraṇehipi paratoghosassa pavattanatoti adhippāyo. Tattha keci dāyakassa dānānumodanaṃ āciṇṇanti dānaṃ paratoghosassa kāraṇanti vadanti. Dāyako pana dakkhiṇāvisuddhiṃ ākaṅkhanto dānasīlādiguṇavisesānaṃ savane yuttappayutto hotīti dānaṃ dhammassavanassa kāraṇaṃ vuttaṃ. 'दानमय पुञ्ञकिरियवत्थु' (दानमय पुण्यक्रियावस्तू) यामध्ये दान हेच दानमय आहे. पूजनीय फळ उत्पन्न करण्याच्या अर्थाने ते 'पुञ्ञ' (पुण्य) आहे. तेच करण्यायोग्य असल्यामुळे 'किरिया' (क्रिया) आहे. प्रयोगसंपत्ती इत्यादींचे अधिष्ठान (आधार) असल्यामुळे ते 'वत्थु' (वस्तू) आहे, म्हणून याला 'दानमयpuññakiriyavatthu' (दानमयपुञ्ञकिरियवत्थु) म्हणतात. 'परतोघोसस्स' म्हणजे धम्मसवनाचा (धर्मश्रवणाचा). 'साधारण' म्हणजे जसे बी हे अंकुराचे किंवा दस्सनभूमी इत्यादी हे नियामावक्कंती इत्यादींचे आवेणिक (असाधारण/विशिष्ट) कारण असतात, तसे हे आवेणिक कारण नाही; तर ते साधारण कारण आहे, कारण त्या व्यतिरिक्त इतर कारणांनीही परतोघोस (दुसऱ्याकडून ऐकणे/धर्मश्रवण) प्रवृत्त होतो, असा अभिप्राय आहे. तेथे काही आचार्य म्हणतात की, दायकाला दानाचे अनुमोदन करणे ही नेहमीची पद्धत आहे, म्हणून दान हे परतोघोसाचे कारण आहे. परंतु, दायक (दान देणारा) हा दक्षिणाविशुद्धीची (दानाच्या फळाच्या शुद्धतेची) आकांक्षा ठेवून दान, शील इत्यादी गुणांच्या विशेषांचे श्रवण करण्यात अत्यंत तत्पर असतो, म्हणून दान हे धम्मसवनाचे कारण म्हटले आहे. Sīlasampanno vippaṭisārābhāvena samāhito dhammacintāsamattho hotīti sīlaṃ cintāmayañāṇassa kāraṇanti āha ‘‘sīlamaya’’ntiādi. Bhāvanāmayanti samathasaṅkhātaṃ bhāvanāmayaṃ. Bhāvanāmayiyāti uparijhānasaṅkhātāya vipassanāsaṅkhātāya ca bhāvanāmayiyā. Purimaṃ purimañhi pacchimassa pacchimassa padaṭṭhānaṃ. Idāni yasmā dānaṃ sīlaṃ lokiyabhāvanā ca na kevalaṃ yathāvuttaparatoghosādīnaṃyeva, atha kho yathākkamaṃ pariyattibāhusaccakammaṭṭhānānuyogamaggasammādiṭṭhīnampi paccayā honti, tasmā tampi nayaṃ dassetuṃ puna ‘‘dānamaya’’ntiādinā desanaṃ vaḍḍhesi. Tathā patirūpadesavāsādayo kāyavivekacittavivekādīnaṃ kāraṇaṃ hotīti imaṃ nayaṃ dassetuṃ ‘‘patirūpadesavāso’’tiādimāha. Tattha kusalavīmaṃsāyāti paṭisaṅkhānupassanāya. Akusalapariccāgoti iminā pahānapariññā vuttāti. Samādhindriyassāti maggasamādhindriyassa. Sesaṃ suviññeyyameva. शीलसंपन्न मनुष्य विप्पटिसार (पश्चात्ताप) नसल्यामुळे समाहित (एकाग्र) होऊन धम्मचिंतन करण्यास समर्थ होतो, म्हणून शील हे चिंतामय ज्ञानाचे कारण आहे, हे दर्शवण्यासाठी "शीलमय" इत्यादी म्हटले आहे. 'भावनामय' म्हणजे समथ (शमथ) संज्ञक भावनामय होय. 'भावनामयी' म्हणजे वरील ध्यान संज्ञक आणि विपस्सना संज्ञक भावनामयी प्रज्ञा होय. कारण पूर्व-पूर्व (आधीचे आधीचे ध्यान) हे उत्तर-उत्तर (नंतरच्या नंतरच्या ध्यानाचे) पदट्ठान असते. आता, कारण दान, शील आणि लौकिक भावना ही केवळ वर सांगितलेल्या परतोघोस इत्यादींचेच नव्हे, तर अनुक्रमे परियत्तिबाहुसच्च (पर्यप्ती बहुश्रुतता), कम्मट्ठान-अनुयोग (कर्मस्थान साधना) आणि मार्ग-सम्मादिट्ठी (मार्ग सम्यग्दृष्टी) यांचेही प्रत्यय (कारण) असतात. म्हणून तोच नय (पद्धत) दाखवण्यासाठी पुन्हा "दानमय" इत्यादींद्वारे देशनेचा विस्तार केला आहे. त्याचप्रमाणे पतिरूपदेसवास (अनुकूल देशात राहणे) इत्यादी हे कायविवेक, चित्तविवेक इत्यादींचे कारण असतात, हा नय दाखवण्यासाठी "पतिरूपदेसवासो" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'कुसलवीमंसा' म्हणजे पटिसंखानुपस्सना (प्रतिसंख्यान अनुपश्यना) होय. 'अकुसलपरिच्चाग' (अकुशल त्याग) या शब्दाने पहाणपरिञ्ञा (प्रहाण परिज्ञा) सांगितली आहे. 'समाधिन्द्रिय' म्हणजे मार्ग समाधिन्द्रिय होय. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. Vibhattihāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā. विभत्तीहारविभंग-वर्णना (विभत्तीहारविभंगाची टीका) समाप्त झाली. 9. Parivattanahāravibhaṅgavaṇṇanā ९. परिवत्तनहारविभंग-वर्णना (परिवर्तनहारविभंगाची टीका). 35. Tattha [Pg.115] katamo parivattano hāroti parivattanahāravibhaṅgo. Tattha yasmā saṃvaṇṇiyamāne sutte yathāniddiṭṭhānaṃ kusalākusaladhammānaṃ paṭipakkhabhūte akusalakusaladhamme pahātabbabhāvādivasena niddhāraṇaṃ paṭipakkhato parivattanaṃ, tasmā ‘‘sammādiṭṭhissa purisapuggalassa micchādiṭṭhi nijjiṇṇā bhavatī’’tiādi āraddhaṃ. Tattha sammā pasatthā, sundarā diṭṭhi etassāti sammādiṭṭhi, tassa. Sā panassa sammādiṭṭhitā pubbabhāgasammādiṭṭhiyā vā lokuttarasammādiṭṭhiyā vā veditabbā. Micchādiṭṭhi nijjiṇṇā bhavatīti purimanaye vipassanāsammādiṭṭhiyā pahīnā hoti, vikkhambhitāti attho. Pacchimanaye paṭhamamaggasammādiṭṭhiyā pahīnā samucchinnāti attho. ३५. तेथे "परिवत्तन हार कोणता?" हा परिवत्तनहारविभंग आहे. तेथे ज्या अर्थी स्पष्टीकरण केल्या जाणाऱ्या सुत्तात (सूत्रात) यथा-निर्दिष्ट कुशल आणि अकुशल धर्मांच्या प्रतिपक्ष (विरुद्ध) असलेल्या अकुशल आणि कुशल धर्मांचे प्रहाण करण्याच्या योग्यतेनुसार पृथक्करण करणे हे प्रतिपक्षाच्या दृष्टीने परिवर्तन (परिवत्तन) आहे, म्हणून "सम्मादिट्ठी (सम्यग्दृष्टी) असलेल्या पुरुषपुद्गलाची मिच्छादिट्ठी (मिथ्यादृष्टी) क्षीण होते" इत्यादी सुरू केले आहे. तेथे 'सम्मादिट्ठी' म्हणजे ज्याची दृष्टी सम्यक, प्रशंसनीय आणि सुंदर आहे तो, त्याची. त्याची ती सम्मादिट्ठी ही पूर्वभाग-सम्मादिट्ठी (मार्गाच्या पूर्वीची सम्यग्दृष्टी) किंवा लोकोत्तर-सम्मादिट्ठी म्हणून समजली पाहिजे. "मिच्छादिट्ठी क्षीण होते" याचा अर्थ पहिल्या पद्धतीनुसार (नयानुसार) विपस्सना-सम्मादिट्ठीने ती प्रहीण (नष्ट) होते, म्हणजेच विक्खंभित (दडपली) जाते. दुसऱ्या पद्धतीनुसार प्रथम मार्ग-सम्मादिट्ठीने (सोतापत्ति मार्ग सम्यग्दृष्टीने) ती प्रहीण होऊन समूच्छिन्न (पूर्णपणे मुळासकट नष्ट) होते, असा अर्थ आहे. Ye cassa micchādiṭṭhipaccayāti micchābhinivesahetu ye ariyānaṃ adassanakāmatādayo lobhādayo pāṇātipātādayo ca aneke lāmakaṭṭhena pāpakā akosallasambhūtaṭṭhena akusalā dhammā uppajjeyyuṃ. Imassa āraddhavipassakassa ariyassa ca. Dhammāti samathavipassanādhammā, sattattiṃsabodhipakkhiyadhammā vā anuppannā vā sambhavanti uppannā, bhāvanāpāripūriṃ gacchanti. Sammāsaṅkappassātiādīnampi imināva nayena attho veditabbo. Ayaṃ pana viseso – sammāvimuttiādīnaṃ micchāvimutti avimuttāva samānā ‘‘vimuttā maya’’nti evaṃsaññino avimuttiyaṃ vā vimuttisaññino. Tatrāyaṃ vacanattho – micchā pāpikā vimutti vimokkho etassāti micchāvimutti. Aṭṭhaṅgā ca micchāvimutti yathāvuttenākārena micchābhinivesavasena ca pavattā antadvayalakkhaṇā. Sammāvimutti pana phaladhammā, micchādiṭṭhike samāsevato micchāvimokkho vā micchāvimutti. Micchāvimuttiñāṇadassanaṃ pana micchāvimokkhe micchādiṭṭhiyā ca sāranti gahaṇavasena pavatto akusalacittuppādo antamaso pāpaṃ katvā ‘‘sukataṃ mayā’’ti paccavekkhato uppannamoho ca. Sammāvimuttiñāṇadassanassāti ettha sekkhānaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ sammāvimuttiñāṇadassananti adhippetaṃ. Tañhi uttaribhāvanāpāripūriyā saṃvattati. "आणि जे त्याचे मिच्छादिट्ठीचे प्रत्यय (कारण) आहेत" म्हणजे मिथ्या अभिनिवेशामुळे (चुकीच्या आग्रहामुळे) जे आर्यांचे दर्शन न घेण्याची इच्छा इत्यादी, लोभ इत्यादी, आणि प्राणातिपात (जीवहिंसा) इत्यादी अनेक हीनत्वाच्या अर्थाने पापी आणि अकुशलतेमुळे उत्पन्न होणारे अकुशल धर्म उत्पन्न होऊ शकतात. या आरब्ध-विपस्सक (विपश्यना सुरू केलेल्या) आणि आर्य व्यक्तीच्या बाबतीत. 'धम्मा' म्हणजे समथ-विपस्सना धर्म किंवा सदतीस बोधिपक्खिय धर्म जे अनुत्पन्न (अद्याप उत्पन्न न झालेले) असताना उत्पन्न होतात आणि उत्पन्न झालेले असताना भावनेच्या परिपूर्णतेला प्राप्त होतात. 'सम्मासंकप्प' (सम्यक् संकल्प) इत्यादींचा अर्थही याच पद्धतीने समजून घ्यावा. परंतु हा विशेष फरक आहे - सम्माविमुत्ती (सम्यक् विमुक्ती) इत्यादींच्या विरुद्ध मिच्छाविमुत्ती (मिथ्या विमुक्ती) म्हणजे जे अमुक्त (मुक्त न झालेले) असतानाच "आम्ही मुक्त झालो आहोत" अशी संज्ञा (समजूत) बाळगतात किंवा अमुक्तीमध्येच मुक्तीची संज्ञा बाळगतात. तेथे हा शब्दार्थ आहे - ज्याची विमुक्ती किंवा विमोक्ष हा मिथ्या आणि पापी आहे, ती 'मिच्छाविमुत्ती' होय. आणि मिच्छाविमुत्ती ही आठ अंगांची असते, जी वर सांगितलेल्या पद्धतीने आणि मिथ्या अभिनिवेशामुळे प्रवृत्त होते आणि जिचे लक्षण दोन टोकांचे (अंतद्वय) असते. तर सम्माविमुत्ती ही फलधर्म (फलाचे धर्म) आहे. मिथ्यादृष्टी असलेल्या लोकांचे सेवन केल्याने होणारा मिथ्या विमोक्ष म्हणजे मिच्छाविमुत्ती होय. तर मिच्छाविमुत्ती-ञाणदस्सन (मिथ्या विमुक्ती ज्ञानदर्शन) म्हणजे मिथ्या विमोक्षामध्ये आणि मिथ्यादृष्टीमध्ये 'हेच श्रेष्ठ आहे' अशा ग्रहणामुळे (स्वीकारामुळे) प्रवृत्त होणारा अकुशल चित्तोत्पाद, किंवा अगदी शेवटी पाप करूनही "मी चांगले केले" असे प्रत्यवेक्षण (चिंतन) करणाऱ्या व्यक्तीमध्ये उत्पन्न होणारा मोह होय. "सम्माविमुत्ती-ञाणदस्सन" यामध्ये सेक्ख (शैक्ष) पुद्गलांचे प्रत्यवेक्षण ज्ञान हेच 'सम्माविमुत्ती-ञाणदस्सन' म्हणून अभिप्रेत आहे. कारण ते पुढील भावनेच्या परिपूर्णतेसाठी कारणीभूत ठरते. 36. Evaṃ sammādiṭṭhiādimukhena micchādiṭṭhiādiṃ dassetvā puna pāṇātipātaadinnādānakāmesumicchācārādito veramaṇiyādīhi pāṇātipātādīnaṃ parivattanaṃ dassetuṃ ‘‘yassā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha kālavādissāti [Pg.116] lakkhaṇavacanaṃ. Kālena sāpadesaṃ pariyantavatiṃ atthasañhitanti so samphappalāpassa pahānāya paṭipanno hotīti vuttaṃ. ३६. अशा प्रकारे सम्मादिट्ठी इत्यादींच्या माध्यमातून मिच्छादिट्ठी इत्यादी दाखवून, पुन्हा प्राणातिपात (जीवहिंसा), अदिन्नादान (चोरी), कामेसुमिच्छाचार (व्यभिचार) इत्यादींपासून विरती (दूर राहणे) इत्यादींद्वारे प्राणातिपात इत्यादींचे परिवर्तन दाखवण्यासाठी "यस्स" इत्यादी सुरू केले आहे. तेथे 'कालवादी' हे लक्षणवाचक (वैशिष्ट्य दर्शवणारे) वचन आहे. योग्य वेळी, सकारण (उदाहरणासह), मर्यादित आणि अर्थपूर्ण (हितकारक) बोलणारा मनुष्य संफप्पलाप (व्यर्थ बडबड) नष्ट करण्यासाठी प्रवृत्त झालेला असतो, असे म्हटले आहे. Puna ‘‘ye ca kho kecī’’tiādinā sammādiṭṭhiādimukheneva micchādiṭṭhiādīhi eva parivattanaṃ pakārantarena dasseti. Tattha sandiṭṭhikāti paccakkhā. Sahadhammikāti sakāraṇā. Gārayhāti garahitabbayuttā. Vādānuvādāti vādā ceva anuvādā ca. ‘‘Vādānupātā’’tipi pāṭho, vādānupavattiyoti attho. Pujjāti pūjanīyā. Pāsaṃsāti pasaṃsitabbā. पुन्हा एकदा "ये च खो केचि" इत्यादींद्वारे सम्यक्-दृष्टी इत्यादींना मुख्य करूनच, मिथ्या-दृष्टी इत्यादींद्वारे दुसऱ्या प्रकारे परिवर्तन दर्शवितात. तेथे 'सन्दिट्ठिका' म्हणजे प्रत्यक्ष. 'सहधम्मिका' म्हणजे कारणासहित. 'गारय्हा' म्हणजे निंदनीय (निंदा करण्यास योग्य). 'वादानुवादा' म्हणजे वाद आणि अनुवाद दोन्ही. "वादानुपाता" असाही पाठ आढळतो, ज्याचा अर्थ 'वादानुपवत्ती' (दोषांनुसार प्रवृत्ती होणे) असा आहे. 'पुज्जा' म्हणजे पूजनीय. 'पासंसा' म्हणजे प्रशंसनीय (प्रशंसा करण्यास योग्य). Puna ‘‘ye ca kho kecī’’tiādinā majjhimāya paṭipattiyā antadvayaparivattanaṃ dasseti. Tattha bhuñjitabbātiādīni cattāri padāni vatthukāmavasena yojetabbāni. Bhāvayitabbā bahulīkātabbāti padadvayaṃ kilesakāmavasena. Tesaṃ adhammoti bhāvetabbo nāma dhammo siyā, kāmā ca tesaṃ bhāvetabbā icchitā, kāmehi ca veramaṇī kāmānaṃ paṭipakkho, iti sā tesaṃ adhammo āpajjatīti adhippāyo. पुन्हा एकदा "ये च खो केचि" इत्यादींद्वारे मध्यम प्रतिपदेच्या (मार्गाच्या) माध्यमातून दोन्ही टोकांच्या (अन्तांच्या) परिवर्तनाला दर्शवितात. तेथे 'भुंजितब्ब' इत्यादी चार पदे वस्तू-कामाच्या (वत्थुकाम) दृष्टीने जोडली पाहिजेत. 'भावयितब्ब' आणि 'बहुलीकातब्ब' ही दोन पदे क्लेश-कामाच्या (किलेसाकाम) दृष्टीने जोडली पाहिजेत. 'तेसं अधम्मो' (त्यांचा अधर्म) यामध्ये - भावना (विकास) करण्याजोगा धर्म असावा, आणि काम हे त्यांच्यासाठी भावित (विकसित) करण्याचे इच्छित असते, तसेच कामांपासून विरती घेणे हे कामाच्या विरुद्ध (प्रतिपक्ष) असते; म्हणून ती विरती त्यांच्यासाठी 'अधर्म' ठरते, असा अभिप्राय आहे. Niyyāniko dhammoti saha vipassanāya ariyamaggo. Dukkhoti pāpaṃ nijjarāpessāmāti pavattitaṃ sarīratāpanaṃ vadati. Sukhoti anavajjapaccayaparibhogasukhaṃ. Etesupi vāresu vuttanayeneva adhammabhāvāpatti vattabbā. Idāni asubhasaññādimukhena subhasaññādiparivattanaṃ dassetuṃ ‘‘yathā vā panā’’tiādi vuttaṃ. Āraddhavipassakassa kilesāsucipaggharaṇavasena tebhūmakasaṅkhārā asubhato upaṭṭhahantīti katvā vuttaṃ ‘‘sabbasaṅkhāresu asubhānupassino viharato’’ti. ‘‘Yaṃ yaṃ vā panā’’tiādinā paṭipakkhassa lakkhaṇaṃ vibhāveti. Tattha ajjhāpannoti adhiāpanno, abhiupagato pariññātoti attho. 'निय्यानिको धम्मो' (मुक्ती देणारा धर्म) म्हणजे विपश्यनेसह असणारा आर्यमार्ग. 'दुक्खो' या पदाने "आम्ही पापाचा क्षय करू" या हेतूने प्रवृत्त केलेल्या शरीर-तापाला (कायकलेशाला) म्हटले आहे. 'सुखो' म्हणजे दोषरहित प्रत्ययांच्या (भोग्य वस्तूंच्या) उपभोगापासून मिळणारे सुख. या प्रसंगांमध्ये सुद्धा पूर्वोक्त पद्धतीनेच अधर्मभावाची प्राप्ती सांगितली पाहिजे. आता, अशुभाची संज्ञा इत्यादींना मुख्य करून शुभाची संज्ञा इत्यादींचे परिवर्तन दर्शविण्यासाठी "यथा वा पना" इत्यादी म्हटले आहे. ज्याने विपश्यना सुरू केली आहे अशा साधकाला, क्लेशांच्या अशुद्धीच्या स्रवण्याच्या कारणाने, तिन्ही भूमींमधील (त्रैभूमिक) संस्कार अशुभ रूपाने भासतात, हे लक्षात घेऊन "सर्व संस्कारांमध्ये अशुभाचे अनुपश्यन करत विहरण करणाऱ्याचे" असे म्हटले आहे. "यं यं वा पना" इत्यादींद्वारे प्रतिपक्षाचे (विरोधी धर्माचे) लक्षण स्पष्ट करतात. तेथे 'अज्झापन्नो' म्हणजे 'अधिआपन्नो' (प्राप्त झालेला), 'अभिउपगतो' (स्वीकारलेला) किंवा 'परिञ्ञातो' (पूर्णपणे जाणलेला) असा अर्थ आहे. Parivattanahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā. परिवर्तनहारविभंग-वर्णना समाप्त झाली. 10. Vevacanahāravibhaṅgavaṇṇanā १०. वेवचनहारविभंग-वर्णना (समानार्थी शब्द हार विभंग स्पष्टीकरण). 37. Tattha [Pg.117] katamo vevacano hāroti vevacanahāravibhaṅgo. Tattha yathā vevacananiddeso hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘ekaṃ bhagavā dhammaṃ aññamaññehi vevacanehi niddisatī’’ti vuttaṃ. Vevacanehīti pariyāyasaddehīti attho. Padattho pubbe vutto eva. Kasmā pana bhagavā ekaṃ dhammaṃ anekapariyāyehi niddisatīti? Vuccate – desanākāle āyatiñca kassaci kathañci tadatthapaṭibodho siyāti pariyāyavacanaṃ, tasmiṃ khaṇe vikkhittacittānaṃ aññavihitānaṃ aññena pariyāyena tadatthāvabodhanatthaṃ pariyāyavacanaṃ. Teneva padena puna vacane tadaññesaṃ tattha adhigatatā siyāti mandabuddhīnaṃ punappunaṃ tadatthasallakkhaṇe asammosanatthaṃ pariyāyavacanaṃ. Anekepi atthā samānabyañjanā hontīti yā atthantaraparikappanā siyā, tassā parivajjanatthampi pariyāyavacanaṃ anaññassa vacane anekāhi tāhi tāhi saññāhi tesaṃ tesaṃ atthānaṃ ñāpanatthampi pariyāyavacanaṃ seyyathāpi nighaṇṭusatthe. Dhammakathikānaṃ tantiatthupanibandhanaparāvabodhanānaṃ sukhasiddhiyāpi pariyāyavacanaṃ. Attano dhammaniruttipaṭisambhidāppattiyā vibhāvanatthaṃ, veneyyānaṃ tattha bījāvāpanatthaṃ vā pariyāyavacanaṃ bhagavā niddisati. ३७. "तेथे वेवचन हार कोणता?" म्हणजे वेवचनहारविभंग होय. तेथे ज्या प्रकारे वेवचनाचा (समानार्थी शब्दांचा) निर्देश होतो, ते दर्शविण्यासाठी "भगवान एकाच धर्माचा वेगवेगळ्या वेवचनांनी (समानार्थी शब्दांनी) निर्देश करतात" असे म्हटले आहे. 'वेवचनेहि' म्हणजे पर्यायी शब्दांद्वारे, असा अर्थ आहे. पदांचा अर्थ पूर्वीच सांगितला आहे. पण भगवान एकाच धर्माचा अनेक पर्यायांनी का निर्देश करतात? उत्तर दिले जाते - देशनेच्या वेळी आणि भविष्यात विचार करताना, कोणाला तरी कोणत्याही प्रकारे त्या धर्माच्या अर्थाचा बोध व्हावा, म्हणून भगवान पर्यायी शब्दांचा निर्देश करतात. त्या क्षणी विखुरलेले चित्त असणाऱ्यांना आणि अन्य गोष्टींमध्ये मग्न असणाऱ्यांना, दुसऱ्या पर्यायाने त्या अर्थाचा बोध व्हावा म्हणून पर्यायी शब्दांचा निर्देश करतात. त्याच पदाने पुन्हा उपदेश केला असता, त्यांच्याव्यतिरिक्त इतरांना त्यात अधिक ज्ञान प्राप्त व्हावे, म्हणून; तसेच मंद बुद्धी असणाऱ्यांना वारंवार त्या अर्थाचे स्मरण ठेवण्यात विस्मरण न व्हावे म्हणून पर्यायी शब्दांचा निर्देश करतात. अनेक अर्थ समान शब्दांचे असतात, म्हणून जो काही भिन्न अर्थाचा कल्पनाविलास होऊ शकतो, तो टाळण्यासाठी देखील पर्यायी शब्दांचा निर्देश करतात. अभिन्न पदाचा उपदेश केला असता, अनेक वेगवेगळ्या संज्ञांद्वारे त्या त्या अर्थांचे ज्ञान करून देण्यासाठी देखील पर्यायी शब्दांचा निर्देश करतात, जसे की निघंटु शास्त्रामध्ये (कोशामध्ये) असते. धर्मकथिकांसाठी पाठाचा अर्थ मनात ठेवणे आणि इतरांना बोध करून देणे सहज साध्य व्हावे म्हणून देखील पर्यायी शब्दांचा निर्देश करतात. स्वतःच्या धर्म-निरुक्ति-प्रतिसंभिदेच्या प्राप्तीचे प्रकटीकरण करण्यासाठी, किंवा विनेय जनांमध्ये (शिष्यांमध्ये) त्याचे बीज रोवण्यासाठी भगवान पर्यायी शब्दांचा निर्देश करतात. Kiṃ bahunā yassā dhammadhātuyā suppaṭividdhattā sammāsambuddhā yathā sabbasmiṃ atthe appaṭihatañāṇācārā, tathā sabbasmiṃ saddavohāreti ekampi atthaṃ anekehi pariyāyehi bodheti, na tattha dandhāyitattaṃ vitthāyitattaṃ atthassa. Nāpi dhammadesanāhāni, āveṇikovāyaṃ buddhadhammoti pariyāyadesanaṃ dassento ‘‘āsā’’tiādimāha. Tattha atthaṃ dassento ‘‘āsā nāma vuccati yā bhavissassa atthassā’’tiādimāha. Tattha bhavissassa atthassāti anāgatassa icchitabbassa atthassa. ‘‘Avassaṃ āgamissatī’’tiādinā tassā pavattiyākāraṃ dasseti. Anāgatatthavisayā taṇhā āsā. Anāgatapaccuppannatthavisayā taṇhā pihāti ayametāsaṃ viseso. अधिक काय सांगावे? ज्या धर्मधातूचे उत्तम प्रकारे आकलन केल्यामुळे सम्यक्संबुद्ध ज्याप्रमाणे सर्व अर्थांमध्ये अप्रतिहत (अबाधित) ज्ञानप्रवृत्ती असणारे असतात, त्याचप्रमाणे सर्व शब्द-व्यवहारांमध्ये देखील असतात. म्हणून ते एकाच अर्थाचा अनेक पर्यायांनी बोध करून देतात. तेथे मंदपणा (थबकणे) नसतो, किंवा अर्थाचा अवाजवी विस्तारही नसतो. तसेच धर्मदेशनेची हानी देखील होत नाही. हा बुद्धांचा असाधारण (आवेणिक) धर्मच आहे, हे पर्यायी देशना दर्शविताना "आसा" इत्यादी म्हणाले. तेथे अर्थ दर्शविताना "आसा म्हणजे जी भविष्यातील अर्थाची..." इत्यादी म्हणाले. तेथे 'भविस्सस्स अत्थस्स' म्हणजे भविष्यातील इच्छित अर्थाची (अपेक्षेची). "नक्कीच प्राप्त होईल" इत्यादींद्वारे तिच्या प्रवृत्तीचा प्रकार दर्शवितात. भविष्यातील विषयासंबंधी असणारी तृष्णा म्हणजे 'आसा' (आशा). भविष्य आणि वर्तमान काळातील विषयासंबंधी असणारी तृष्णा म्हणजे 'पिहा' (स्पृहा). हा या दोन्हींमधील फरक आहे. Atthanipphattipaṭipālanāti yāya icchitassa atthassa nipphattiṃ paṭipāleti āgameti, yāya vā nipphannaṃ atthaṃ paṭipāleti rakkhati. Ayaṃ abhinandanā [Pg.118] nāma, yathāladdhassa atthassa kelāyanā nāmāti attho. Taṃ atthanipphattiṃ sattasaṅkhāravasena vibhajitvā dassento ‘‘piyaṃ vā ñāti’’ntiādimāha. Tattha dhammanti rūpādiārammaṇadhammaṃ, atiiṭṭhārammaṇaṃ abhinandati, aniṭṭhārammaṇehipi taṃ dassetuṃ ‘‘appaṭikkūlato vā abhinandatī’’ti vuttaṃ. Paṭikkūlepi hi vipallāsavasena sattaṃ, saṅkhāraṃ vā appaṭikkūlato abhinandati. 'अत्थनिप्फत्तिपटिपालना' म्हणजे ज्या तृष्णेद्वारे इच्छित अर्थाच्या (फलाच्या) निष्पत्तीची (पूर्तीची) प्रतीक्षा केली जाते, किंवा ज्या तृष्णेद्वारे निष्पन्न झालेल्या (प्राप्त झालेल्या) अर्थाचे रक्षण केले जाते. हिला 'अभिनंदना' म्हणतात, आणि यथाप्राप्त अर्थाचे कौतुक करणे (सक्त होणे) म्हणजे 'केलायना' असा अर्थ आहे. त्या अर्थाच्या निष्पत्तीला प्राणी आणि संस्कार यांच्या दृष्टीने विभागून दर्शविताना "प्रिय किंवा ज्ञाती..." इत्यादी म्हणाले. तेथे 'धम्म' म्हणजे रूपादी आलंबन धर्म, जो अत्यंत इष्ट (प्रिय) आलंबनाचा आनंद घेतो. अनिष्ट आलंबनांच्या बाबतीत देखील ते दर्शविण्यासाठी "किंवा अ-प्रतिकूल रूपाने आनंद घेतो" असे म्हटले आहे. कारण प्रतिकूल (अप्रिय) गोष्टींमध्ये देखील विपर्यासाच्या (भ्रमाच्या) प्रभावामुळे प्राण्याचा किंवा संस्काराचा अ-प्रतिकूल रूपाने आनंद घेतला जातो. Yāsu anekadhātūsu pavattiyā taṇhā ‘‘anekadhātūsu sarā’’ti vuttā, tā dhātuyo vibhāgena dassetuṃ ‘‘cakkhudhātū’’tiādi vuttaṃ. Kiñcāpi dhātuvibhaṅgādīsu (vibha. 172 ādayo) kāmadhātuādayo aññāpi anekadhātuyo āgatā, tāsampi ettheva samavarodhoti dassanatthaṃ aṭṭhārasevettha dassitā. Keci rūpādhimuttātiādi tāsu dhātūsu taṇhāya pavattidassanaṃ. Tattha yasmā pañca ajjhattikā dhātuyo satta ca viññāṇadhātuyo dhammadhātu ca dhammārammaṇeneva saṅgahitā, tasmā aṭṭhārasa dhātuyo uddisitvā chaḷeva taṇhāya pavattiṭṭhānāni vibhattānīti daṭṭhabbaṃ. Taṇhāpakkhā nekkhammassitāpi domanassupavicārā tassa anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpayato uppajjati ‘‘pihapaccayā domanassa’’nti vacanato, ko pana vādo gehassitesu domanassupavicāresūti imāni catuvīsati padāni ‘‘taṇhāpakkho’’ti vuttaṃ. Gehassitā pana upekkhā aññāṇupekkhatāya yathābhinivesassa paccayo hotīti ‘‘yā cha upekkhā gehassitā, ayaṃ diṭṭhipakkho’’ti vuttaṃ. ज्या अनेक धातूंमध्ये प्रवृत्त झाल्यामुळे तृष्णेला "अनेक धातूंमध्ये वाहणारी" असे म्हटले आहे, त्या धातूंना विभागून दर्शविण्यासाठी "चक्षुधातू" इत्यादी म्हटले आहे. जरी धातुविभंगादींमध्ये कामधातू इत्यादी इतरही अनेक धातू आल्या आहेत, तरी त्यांचा देखील यातच समावेश होतो हे दर्शविण्यासाठी येथे केवळ अठरा धातूच दर्शविल्या आहेत. "काही रूपाधिमुक्त..." इत्यादी त्या धातूंमध्ये तृष्णेची प्रवृत्ती दर्शविणारे कथन आहे. तेथे, ज्याअर्थी पाच आध्यात्मिक (अंतर्गत) धातू, सात विज्ञानधातू आणि धर्मधातू यांचा धर्म-आलंबनामध्येच समावेश होतो, म्हणून अठरा धातूंचा निर्देश करून तृष्णेच्या प्रवृत्तीची केवळ सहाच स्थाने विभागून सांगितली आहेत, असे समजावे. नैष्क्रम्यावर आधारित असणारे दौर्मनस्य-उपविचार देखील तृष्णा-पक्षाचेच आहेत, कारण अनुत्तर विमोक्षांची स्पृहा (इच्छा) करणाऱ्या व्यक्तीमध्ये "स्पृहेच्या प्रत्ययाने (कारणाने) दौर्मनस्य उत्पन्न होते" असे वचन आहे; मग गृहाश्रित (कामगुणांवर आधारित) दौर्मनस्य-उपविचारांबद्दल तर काय सांगावे! म्हणूनच या चोवीस पदांना 'तृष्णा-पक्ष' असे म्हटले आहे. परंतु गृहाश्रित उपेक्षा ही अज्ञान-उपेक्षा असल्यामुळे चुकीच्या अभिनिवेशाचे (आग्रहाचे) कारण बनते, म्हणून "ज्या सहा गृहाश्रित उपेक्षा आहेत, त्या दृष्टी-पक्षाच्या आहेत" असे म्हटले आहे. 38. Idāni tesaṃ upavicārānaṃ taṇhāpariyāyaṃ dassento ‘‘sāyeva patthanākārena dhammanandī’’tiādimāha. Puna cittaṃ paññā bhagavā dhammo saṅgho sīlaṃ cāgoti imesaṃ pariyāyavacananiddhāraṇena vevacanahāraṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘cittaṃ mano viññāṇa’’ntiādi āraddhaṃ. Tattha ‘‘aññampi evaṃ jātiya’’nti iminā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūrī medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amohoti (mahāni. 149) evamādīnampi paññāya pariyāyasaddānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. ३८. आता, त्या उपविचारांच्या तण्हा-पर्यायाला (तृष्णेच्या पर्यायी रूपाला) दर्शविताना "तीच प्रार्थनेच्या (इच्छेच्या) आकाराने धम्मनंदी आहे" इत्यादी म्हटले आहे. पुन्हा चित्त, प्रज्ञा, भगवान, धम्म, संघ, शील आणि त्याग यांच्या पर्यायी शब्दांचे निर्धारण करून 'वेवचनहार' (पर्यायवाचक पद्धती) विभक्त करून दर्शवण्यासाठी "चित्त, मन, विज्ञाण" इत्यादी सुरू केले आहे. तेथे "इतरही अशाच प्रकारचे" या शब्दाने प्रज्ञा, प्रजानना (विशेष ज्ञान), विचय, प्रविचय, धम्मविचय, संलक्षणा, उपलक्षणा, प्रत्युपलक्षणा, पांडित्य, कौशल्य, नैपुण्य, वैभव्या, चिंता, उपपरीक्षा, भूरी, मेधा, परिणायिका, विपश्यना, संप्रजन्य, प्रतोद, प्रज्ञा, प्रज्ञेंद्रिय, प्रज्ञाबल, प्रज्ञाशस्त्र, प्रज्ञाप्रासाद, प्रज्ञाप्रकाश, प्रज्ञाभास, प्रज्ञाप्रद्योत, प्रज्ञारत्न, अमोह इत्यादी प्रज्ञेच्या पर्यायी शब्दांचा संग्रह (समावेश) समजला पाहिजे। Pañcindriyāni [Pg.119] lokuttarānīti khaye ñāṇantiādīni pañcindriyāni lokuttarāni, lokuttarapaññāya vevacanānīti attho. Sabbā paññāti itarehi vevacanehi vuttā sabbā paññā lokiyalokuttaramissikāti attho. ‘‘Api cā’’tiādinā imināpi pariyāyena vevacanaṃ vattabbanti dasseti. Ādhipateyyaṭṭhenāti adhimokkhalakkhaṇe ādhipateyyaṭṭhena. Yathā ca buddhānussatiyaṃ vuttanti yathā buddhānussatiniddese (visuddhi. 1.123) ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā pāḷiyā so bhagavā itipi arahaṃ…pe… itipi bhagavāti anekehi vevacanehi bhagavā anussaritabboti vuttaṃ. Imināva nayena balanipphattigato vesārajjappatto yāva dhammobhāsapajjotakaroti, etehi pariyāyehi buddhassa bhagavato vevacanaṃ buddhānussatiyaṃ vattabbanti padaṃ āharitvā sambandho veditabbo. Etānipi katipayāni eva bhagavato vevacanāni. Asaṅkhyeyyā hi buddhaguṇā guṇanemittakāni ca bhagavato nāmāni. Vuttañhetaṃ dhammasenāpatinā – "पाच इंद्रिये लोकोत्तर आहेत" म्हणजे क्षयज्ञान इत्यादी पाच प्रज्ञेंद्रिये लोकोत्तर आहेत, लोकोत्तर प्रज्ञेचे ते पर्यायी शब्द आहेत, असा अर्थ आहे. "सर्व प्रज्ञा" म्हणजे इतर पर्यायी शब्दांनी सांगितलेली सर्व प्रज्ञा ही लौकिक आणि लोकोत्तर मिश्रित प्रज्ञा आहे, असा अर्थ आहे. "आणि आणखीही" इत्यादीद्वारे या पर्यायाने देखील पर्यायी शब्द सांगितले पाहिजेत, असे दर्शवितात. "आधिपत्य अर्थाने" म्हणजे अधिमोक्ष (निश्चय) लक्षणात आधिपत्य अर्थाने. आणि जसे बुद्धानुस्मृतीमध्ये म्हटले आहे - जसे बुद्धानुस्मृती निर्देशात "इतिपि सो भगवा" इत्यादी पाळीद्वारे "ते भगवान अशा कारणाने देखील अर्हत आहेत... पे... अशा कारणाने देखील भगवान आहेत" अशा अनेक पर्यायी शब्दांनी भगवंतांचे अनुस्मरण केले पाहिजे, असे म्हटले आहे. याच पद्धतीने 'बलनिष्पत्तीला प्राप्त झालेले', 'वैशारद्याला प्राप्त झालेले' इथपासून ते 'धम्मप्रकाश-प्रद्योत करणारे' पर्यंत, या पर्यायांनी बुद्ध भगवंतांचे पर्यायी शब्द बुद्धानुस्मृतीमध्ये सांगितले पाहिजेत, असा शब्द घेऊन संबंध समजून घेतला पाहिजे. हे देखील भगवंतांचे काही मोजकेच पर्यायी शब्द आहेत. कारण बुद्धगुण असंख्य आहेत आणि भगवंतांची नावे गुणांवर आधारित आहेत. धम्मसेनापतींनी (सारिपुत्तांनी) हे म्हटलेच आहे - ‘‘Asaṅkhyeyyāni nāmāni, saguṇena mahesino; Guṇena nāmamuddheyyaṃ, api nāma sahassato’’ti. (udā. aṭṭha. 53); "महर्षींची (बुद्धांची) स्वतःच्या गुणांमुळे असंख्य नावे आहेत; हजार नावांतून देखील गुणांच्या आधारेच नाव उद्धृत करावे (निवडावे)।" Dhammānussatiyaṃ ‘‘asaṅkhata’’ntiādīsu na kenaci paccayena saṅkhatanti asaṅkhataṃ. Natthi etassa anto vināsoti anantaṃ. Āsavānaṃ anārammaṇato anāsavaṃ. Aviparītasabhāvattā saccaṃ. Saṃsārassa paratīrabhāvato pāraṃ. Nipuṇañāṇavisayattā sukhumasabhāvattā ca nipuṇa. Anupacitañāṇasambhārehi daṭṭhuṃ na sakkāti sududdasaṃ. Uppādajarāhi anabbhāhatattā ajajjaraṃ. Thirabhāvena dhuvaṃ. Jarāmaraṇehi apalujjanato apalokitaṃ. Maṃsacakkhunā dibbacakkhunā ca apassitabbattā anidassanaṃ. Rāgādipapañcābhāvena nippapañcaṃ. Kilesābhisaṅkhārānaṃ vūpasamahetutāya santaṃ. धम्मानुस्मृतीमध्ये "असंखत" इत्यादी शब्दांमध्ये - कोणत्याही प्रत्ययाने (कारणाने) जे संस्कृत (तयार) केलेले नाही, म्हणून ते 'असंखत' (असंस्कृत) होय. ज्याचा अंत किंवा विनाश नाही, म्हणून ते 'अनंत' होय. आसवांचे आलंबन (विषय) नसल्यामुळे ते 'अनास्रव' होय. अविपरीत (यथार्थ) स्वभाव असल्यामुळे ते 'सत्य' होय. संसाराचा पलीकडचा तीर असल्यामुळे ते 'पार' होय. निपुण ज्ञानाचा विषय असल्यामुळे आणि सूक्ष्म स्वभाव असल्यामुळे ते 'निपुण' होय. ज्यांनी ज्ञानसंभार गोळा केला नाही अशांना ते पाहणे शक्य नाही, म्हणून ते 'सुदुर्दर्श' (सुदुद्दस) होय. उत्पाद (उत्पत्ती) आणि जरेने आघात न झाल्यामुळे ते 'अजर्जर' होय. स्थिर स्वभावामुळे ते 'ध्रुव' होय. जरा आणि मरणाने नष्ट न होणारे असल्यामुळे ते 'अपलोकित' होय. मांसचक्षूने आणि दिव्यचक्षूने न दिसणारे असल्यामुळे ते 'अनिदर्शन' होय. राग इत्यादी प्रपंचांचा अभाव असल्यामुळे ते 'निष्प्रपंच' होय. क्लेश आणि अभिसंस्कार यांच्या उपशमाचे कारण असल्यामुळे ते 'शांत' होय। Amatahetutāya bhaṅgābhāvato ca amataṃ. Uttamaṭṭhena atappakaṭṭhena ca paṇītaṃ. Asivānaṃ kammakilesavipākavaṭṭānaṃ abhāvena sivaṃ. Catūhi yogehi anupaddavabhāvena khemaṃ. Taṇhā khīyati etthāti taṇhakkhayo. Katapuññehipi kadācideva passitabbattā acchariyaṃ. Abhūtapubbattā abbhutaṃ[Pg.120]. Anantarāyattā anītikaṃ. Anantarāyabhāvahetuto anītikadhammaṃ (saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.377-409). अमरत्वाचे कारण असल्यामुळे आणि विनाश (भंग) नसल्यामुळे ते 'अमृत' होय. उत्तम अर्थाने आणि तृप्ती देणाऱ्या अर्थाने ते 'प्रणीत' होय. अमंगल अशा कर्म-क्लेश-विपाक वट्टांचा (संसारचक्राचा) अभाव असल्यामुळे ते 'शिव' (कल्याणकारी) होय. चार योगांनी उपद्रव न होणारा स्वभाव असल्यामुळे ते 'क्षेम' होय. येथे तण्हा (तृष्णा) क्षीण होते, म्हणून ते 'तण्हाक्षय' होय. पुण्यवान व्यक्तींना देखील कधीतरीच दर्शन होणारे असल्यामुळे ते 'आश्चर्य' होय. पूर्वी कधीही न घडलेले असल्यामुळे ते 'अद्भुत' होय. अंतराय (संकट) नसलेल्या स्वभावामुळे ते 'अनीतिक' होय. अंतराय नसलेल्या स्वभावाचे कारण असल्यामुळे ते 'अनीतिकधम्म' होय। Anibbattisabhāvattā ajātaṃ. Tato eva abhūtaṃ. Ubhayenāpi uppādarahitanti vuttaṃ hoti. Kenaci anupaddutattā anupaddavaṃ. Na kenaci paccayena katanti akataṃ. Natthi ettha sokoti asokaṃ. Sokahetuvigamena visokaṃ. Kenaci anupasajjitabbattā anupasaggaṃ. Anupasaggabhāvahetuto anupasaggadhammaṃ. उत्पन्न न होणारा स्वभाव असल्यामुळे ते 'अजात' होय. त्याच कारणाने ते 'अभूत' होय. या दोन्ही शब्दांनी 'उत्पत्तीरहित' असे म्हटले आहे. कशानेही उपद्रव न होणारे असल्यामुळे ते 'अनुपद्रव' होय. कोणत्याही प्रत्ययाने (कारणाने) जे केलेले नाही, म्हणून ते 'अकृत' होय. येथे शोक नाही, म्हणून ते 'अशोक' होय. शोकाच्या कारणाचा नाश झाल्यामुळे ते 'विशोक' होय. कोणाकडूनही आक्रमित न होणारे असल्यामुळे ते 'अनुपसर्ग' होय. अनुपसर्ग स्वभावाचे कारण असल्यामुळे ते 'अनुपसर्गधम्म' होय। Gambhīrañāṇagocarato gambhīraṃ. Sammāpaṭipattiṃ vinā passituṃ pattuṃ asakkuṇeyyattā duppassaṃ. Sabbalokaṃ uttaritvā ṭhitanti uttaraṃ. Natthi etassa uttaranti anuttaraṃ. Samassa sadisassa abhāvena asamaṃ. Paṭibhāgābhāvena appaṭisamaṃ. Uttamaṭṭhena jeṭṭhaṃ, pāsaṃsatamattā vā jeṭṭhaṃ. Saṃsāradukkhaṭṭitehi letabbato leṇaṃ. Tato rakkhaṇato tāṇaṃ. Raṇābhāvena araṇaṃ. Aṅgaṇābhāvena anaṅgaṇaṃ. Niddosatāya akācaṃ. Rāgādimalāpagamena vimalaṃ. Catūhi oghehi anajjhottharaṇīyato dīpo. Saṃsāravūpasamasukhatāya sukhaṃ. Pamāṇakaradhammābhāvato appamāṇaṃ, gaṇetuṃ etassa na sakkāti ca appamāṇaṃ. Saṃsārasamudde anosīdanaṭṭhānatāya patiṭṭhā. Rāgādikiñcanābhāvena pariggahābhāvena ca akiñcananti evamattho daṭṭhabbo. गंभीर ज्ञानाचा विषय असल्यामुळे ते 'गंभीर' होय. सम्यक् प्रतिपत्तीशिवाय पाहणे किंवा प्राप्त करणे अशक्य असल्यामुळे ते 'दुर्दर्श' होय. सर्व लोकाला ओलांडून स्थित असल्यामुळे ते 'उत्तर' होय. याच्यापेक्षा श्रेष्ठ काही नाही, म्हणून ते 'अनुत्तर' होय. समान किंवा सदृश गोष्टीचा अभाव असल्यामुळे ते 'असम' होय. प्रतिपक्षाचा (तुलनेचा) अभाव असल्यामुळे ते 'अप्रतिसम' होय. उत्तम अर्थाने ते 'ज्येष्ठ' होय, किंवा विशेष प्रशंसनीय असल्यामुळे ते 'ज्येष्ठ' होय. संसारदुःखात असलेल्यांना आश्रय घेण्यायोग्य असल्यामुळे ते 'लेण' (आश्रयस्थान) होय. त्यापासून रक्षण करणारे असल्यामुळे ते 'त्राण' (रक्षक) होय. रणाचा (क्लेशरूपी धुळीचा) अभाव असल्यामुळे ते 'अरण' होय. अंगणाचा (क्लेशरूपी मळाचा) अभाव असल्यामुळे ते 'अनंगण' होय. निर्दोष असल्यामुळे ते 'अकाच' होय. राग इत्यादी मळाचा नाश झाल्यामुळे ते 'विमल' होय. चार ओघांनी बुडवले न जाऊ शकणारे असल्यामुळे ते 'द्वीप' होय. संसाराच्या उपशमामुळे सुखकारक असल्यामुळे ते 'सुख' होय. प्रमाण (मर्यादा) करणाऱ्या राग इत्यादी धम्मांचा अभाव असल्यामुळे ते 'अप्रमाण' होय, आणि याचे मोजमाप करणे शक्य नाही, म्हणून ते 'अप्रमाण' होय. संसाररूपी समुद्रात न बुडण्याचे स्थान असल्यामुळे ते 'प्रतिष्ठा' होय. राग इत्यादी किंचनांचा (अडथळ्यांचा) अभाव असल्यामुळे आणि परिग्रहाचा अभाव असल्यामुळे ते 'अकिंचन' होय - अशा प्रकारे अर्थ समजला पाहिजे। Saṅghānussatiyaṃ sattānaṃ sāroti sīlasārādisāraguṇayogato sattesu sārabhūto. Sattānaṃ maṇḍoti gorasesu sappimaṇḍo viya sattesu maṇḍabhūto. Sāraguṇavaseneva sattesu uddharitabbato sattānaṃ uddhāro. Niccalaguṇatāya sattānaṃ esikā. Guṇasobhāsurabhibhāvena sattānaṃ pasūnaṃ surabhi kusumanti attho. संघानुस्मृतीमध्ये "प्राण्यांचे सार" म्हणजे शील-सारादी सारगुणांच्या योगाने प्राण्यांमध्ये ते सारभूत आहेत. "प्राण्यांचे मंड (सार)" म्हणजे गो-रसांमध्ये शुद्ध तुपाच्या मलाईप्रमाणे प्राण्यांमध्ये ते मंडभूत (सर्वोत्कृष्ट) आहेत. सारगुणांच्या प्रभावानेच प्राण्यांमधून उद्धृत करण्यायोग्य असल्यामुळे ते प्राण्यांचे उद्धारक आहेत. निश्चल गुणांमुळे ते प्राण्यांसाठी इंद्रकीलासारखे (भक्कम खांबासारखे) आहेत. गुणांच्या शोभेने सुगंधी असल्यामुळे ते प्राण्यांसाठी सुगंधी फुलासारखे आहेत, असा अर्थ आहे। Guṇesu uttamaṅgaṃ paññā tassā upasobhāhetutāya sīlaṃ uttamaṅgopasobhanaṃ vuttaṃ. Sīlesu paripūrakārino anijjhantā nāma guṇā natthīti ‘‘nidhānañca sīlaṃ sabbadobhaggasamatikkamanaṭṭhenā’’ti vuttaṃ. Ayañca attho ākaṅkheyyasuttena (ma. ni. 1.64 ādayo) dīpetabbo. Aparampi vuttaṃ – ‘‘ijjhati, bhikkhave, sīlavato cetopaṇidhi visuddhattā’’ti (dī. ni. 3.337; saṃ. ni. 4.352; a. ni. 8.35). Sippanti dhanusippaṃ. Dhaññanti dhanāyitabbaṃ. Dhammavolokanatāyāti samathavipassanādidhammassa volokanabhāvena[Pg.121]. Volokanaṭṭhenāti sattabhūmakādipāsāde viya sīle ṭhatvā abhiññācakkhunā lokassa voloketuṃ sakkāti vuttaṃ. Sabbabhūmānuparivatti ca sīlaṃ catubhūmakakusalassāpi tadanuvattanato. Sesaṃ uttānamevāti. गुणांमध्ये प्रज्ञा हे श्रेष्ठ अंग (मस्तक) आहे; तिची शोभा वाढवण्याचे कारण असल्यामुळे शीलाला 'श्रेष्ठ अंगाला सुशोभित करणारे' म्हटले गेले आहे. शीलाचे परिपूर्ण पालन करणाऱ्या व्यक्तीसाठी अपूर्ण असणारे कोणतेही गुण नसतात, म्हणूनच 'सर्व प्रकारच्या दुर्दशेचे (दुःखाचे) उल्लंघन करण्याच्या अर्थाने शील हे गुप्त धनाचा साठा आहे' असे म्हटले आहे. आणि हा अर्थ 'आकंखेय्य सुत्ता'द्वारे स्पष्ट केला पाहिजे. इतरही म्हटले आहे – 'भिक्खूहो, शीलवानाचा मनोसंकल्प (चित्ताची प्रणिधी) शुद्धतेमुळे यशस्वी (पूर्ण) होतो.' 'सिप्प' (शिल्प) म्हणजे धनुर्विद्या. 'धञ्ञ' (धान्य) म्हणजे इच्छिण्यायोग्य धान्य. 'धम्मवोलोकनताय' म्हणजे समथ, विपश्यना इत्यादी धर्मांचे अवलोकन करण्याच्या भावाने. 'वोलोकनट्ठेन' (अवलोकनाच्या अर्थाने) म्हणजे ज्याप्रमाणे सात मजली प्रासादावर उभे राहून पाहणे शक्य असते, त्याचप्रमाणे शीलामध्ये प्रतिष्ठित होऊन अभिज्ञा-चक्षूने जगाचे अवलोकन करणे शक्य आहे, असे म्हटले आहे. आणि शील हे सर्व भूमींमध्ये अनुवर्तन करणारे आहे, कारण ते चारही भूमींमधील कुशलाचेही अनुकरण करते. उर्वरित भाग सुलभच आहे. Vevacanahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā. वेवचनहार-विभंग-वर्णना समाप्त झाली. 11. Paññattihāravibhaṅgavaṇṇanā ११. पञ्ञत्तिहार-विभंग-वर्णना 39. Tattha katamo paññattihāroti paññattihāravibhaṅgo. Tattha kā panāyaṃ paññattīti? Āha ‘‘yā pakatikathāya desanā’’ti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yā desanāhārādayo viya assādādipadatthavisesaniddhāraṇaṃ akatvā bhagavato sābhāvikadhammakathāya desanā. Yā tassā paññāpanā, ayaṃ paññattihāro. Yasmā pana sā bhagavato tathā tathā veneyyasantāne yathādhippetamatthaṃ nikkhipatīti nikkhepo. Tassa cāyaṃ hāro dukkhādisaṅkhāte bhāge pakārehi ñāpeti, asaṅkarato vā ṭhapeti, tasmā ‘‘nikkhepapaññattī’’ti vutto. Iti pakatikathāya desanāti saṅkhepena vuttamatthaṃ vitthārena vibhajituṃ ‘‘kā ca pakatikathāya desanā’’ti pucchitvā ‘‘cattāri saccānī’’tiādimāha. ३९. तेथे पञ्ञत्तिहार कोणता? हा पञ्ञत्तिहार-विभंग आहे. तेथे 'पण ही पञ्ञत्ति कोणती आहे?' (असा प्रश्न विचारून ग्रंथकार) म्हणतात – 'जी नैसर्गिक कथेने केलेली देशना आहे.' याचा अर्थ असा आहे की – जी देशना, देसनाहार इत्यादींप्रमाणे आस्वाद इत्यादी पदांच्या अर्थाचे विशेष निर्धारण न करता, भगवंतांची स्वाभाविक धर्मकथेची देशना आहे; तिचे जे प्रकटीकरण (प्रज्ञापना) आहे, हा पञ्ञत्तिहार होय. परंतु ज्या कारणाने ती भगवंतांची देशना त्या त्या प्रकारे विनेय (शिष्य) प्राण्यांच्या संतानामध्ये अभिप्रेत अर्थाला प्रस्थापित करते, म्हणून तिला 'निक्खेप' (निक्षेप) म्हणतात. आणि त्या निक्षेपाचा हा हार दुःख इत्यादी संज्ञक भागांना विविध प्रकारांनी जाणवून देतो किंवा अमिश्रितपणे प्रस्थापित करतो, म्हणून त्याला 'निक्खेप-पञ्ञत्ति' (निक्षेप-प्रज्ञप्ति) म्हटले आहे. 'अशा प्रकारे नैसर्गिक कथेने केलेली देशना' या संक्षेपाने सांगितलेल्या अर्थाला विस्ताराने विभाजित करण्यासाठी 'आणि नैसर्गिक कथेने केलेली देशना कोणती?' असा प्रश्न विचारून 'चार आर्यसत्ये' इत्यादी म्हटले आहे. Tattha idaṃ dukkhanti ayaṃ paññattīti kakkhaḷaphusanādisabhāve rūpārūpadhamme atītādivasena anekabhedabhinne abhinditvā pīḷanasaṅkhatasantāpavipariṇāmaṭṭhatāsāmaññena yā kucchitabhāvādimukhena ekajjhaṃ gahaṇassa kāraṇabhūtā paññatti, kā pana sāti? Nāmapaññattinibandhanā tajjāpaññatti. ‘‘Viññattivikārasahito saddo evā’’ti apare. Iminā nayena tattha tattha paññattiattho veditabbo. ‘‘Pañcannaṃ khandhāna’’ntiādinā tassā paññattiyā upādānaṃ dasseti. Dasannaṃ indriyānanti aṭṭha rūpindriyāni manindriyaṃ vedanindriyanti evaṃ dasannaṃ. Anubhavanasāmaññena hi vedanā ekamindriyaṃ katā, tathā saddhādayo ca maggapakkhiyāti. तेथे 'हे दुःख आहे, ही पञ्ञत्ति आहे' म्हणजे – कठीणता, स्पर्श इत्यादी स्वभाव असणाऱ्या रूप आणि अरूप धर्मांना, जे भूतकाळ इत्यादींच्या द्वारे अनेक भेदांनी भिन्न आहेत, विभाजित न करता; पीडन (पीडा देणे), संस्कृत (प्रत्ययोत्पन्न), संताप (दाह) आणि विपरिणाम (बदलणे) या सामान्य लक्षणांच्या द्वारे, निंदनीय भाव इत्यादींच्या मुखाने एकत्रितपणे ग्रहण करण्याचे कारण असणारी जी पञ्ञत्ति आहे, ती कोणती आहे? ती नाम-पञ्ञत्तीशी संबंधित असणारी 'तज्जा-पञ्ञत्ति' (तज्जात-प्रज्ञप्ति) आहे. 'ती विज्ञाप्ती आणि विकाराने युक्त असणारा शब्दच आहे' असे इतर आचार्य म्हणतात. या पद्धतीने त्या त्या ठिकाणी पञ्ञत्तीचा अर्थ समजून घेतला पाहिजे. 'पाच स्कंधांचे' इत्यादींद्वारे त्या पञ्ञत्तीचे उपादान (आश्रय) दर्शवितात. 'दहा इंद्रियांचे' म्हणजे – आठ रूप-इंद्रिये, मन-इंद्रिय आणि वेदन-इंद्रिय अशा दहा इंद्रियांचे. कारण, अनुभव घेण्याच्या सामान्य लक्षणाने वेदनेला एक इंद्रिय मानले गेले आहे, त्याचप्रमाणे श्रद्धा इत्यादी मार्गपक्षीय इंद्रिये आहेत. Kabaḷaṃ karīyatīti kabaḷīkāroti vatthuvasena ayaṃ niddeso. Yāya ojāya sattā yāpenti, tassāyetaṃ adhivacanaṃ. Sā hi ojaṭṭhamakassa [Pg.122] rūpassa āharaṇato āhāro. Atthīti maggena asamucchinnatāya vijjati. Rāgoti rañjanaṭṭhena rāgo. Nandanaṭṭhena nandī. Taṇhāyanaṭṭhena taṇhā. Sabbānetāni lobhasseva nāmāni. Patiṭṭhitaṃ tattha viññāṇaṃ viruḷhanti kammaṃ javāpetvā paṭisandhiākaḍḍhanasamatthatāya patiṭṭhitañceva viññāṇaṃ viruḷhañca. Yatthāti tebhūmakavaṭṭe bhummaṃ, sabbattha vā purimapurimapade etaṃ bhummaṃ. Atthi tattha saṅkhārānaṃ vuddhīti ye imasmiṃ vipākavaṭṭe ṭhitassa āyatiṃ vaḍḍhanahetukā saṅkhārā, te sandhāya vuttaṃ – ‘‘yattha atthi āyatiṃ punabbhavābhinibbattī’’ti yasmiṃ ṭhāne āyatiṃ punabbhavābhinibbatti atthi. Atthi tattha āyatiṃ jātijarāmaraṇanti yattha paṭisandhiggahaṇaṃ, tattha khandhānaṃ abhinibbattilakkhaṇā jāti, paripākalakkhaṇā jarā, bhedanalakkhaṇaṃ maraṇañca atthi. Ayaṃ pabhāvapaññatti dukkhassa ca samudayassa cāti ayaṃ yathāvuttā desanā dukkhasaccassa samudayasaccassa ca samuṭṭhānapaññatti, vipākavaṭṭassa saṅkhārānañca taṇhāpaccayaniddesatoti adhippāyo. 'कवळ (घास) केला जातो म्हणून कवलीकार (कवलिकार आहार)' हा निर्देश वस्तूच्या आधारे आहे. ज्या ओजेने प्राणी जीवन जगतात, हे त्या ओजेचे नाव (अधिवाचन) आहे. कारण ती ओजष्टमक रूपाला (ओज आठवे असणाऱ्या रूपाला) धारण करत असल्यामुळे 'आहार' म्हटली जाते. 'अत्थि' (आहे) म्हणजे मार्गाने समूळ नष्ट न केल्यामुळे विद्यमान आहे. 'राग' म्हणजे आसक्त होण्याच्या अर्थाने राग. आनंद घेण्याच्या अर्थाने 'नंदी'. तृष्णा (इच्छा) करण्याच्या अर्थाने 'तण्हा' (तृष्णा). ही सर्व लोभाचीच नावे आहेत. 'तेथे विज्ञान प्रतिष्ठित होते आणि वाढते' म्हणजे कर्माला गती देऊन प्रतिसंधी खेचून आणण्यास समर्थ असल्यामुळे विज्ञान प्रतिष्ठितही होते आणि वाढतेही. 'यत्थ' (जिथे) म्हणजे त्रिभूमिक वट्टामध्ये (संसारचक्रात) सप्तमी विभक्ती आहे, किंवा सर्व ठिकाणी पूर्व-पूर्व पदांमध्ये ही सप्तमी विभक्ती आहे. 'तेथे संस्कारांची वृद्धी होते' हे वचन या विपाक-वट्टामध्ये राहिलेल्या व्यक्तीसाठी भविष्यात वृद्धीचे कारण असणारे जे संस्कार आहेत, त्यांना उद्देशून म्हटले आहे. 'जिथे भविष्यात पुनरुत्पत्ती (पुनर्भव-अभिनिवृत्ती) आहे' म्हणजे ज्या ठिकाणी भविष्यात पुनरुत्पत्ती आहे. 'तेथे भविष्यात जाती, जरा आणि मरण आहे' म्हणजे जिथे प्रतिसंधी ग्रहण करणे होते, तेथे स्कंधांचा प्रादुर्भाव हे लक्षण असणारी जाती (जन्म), परिपक्व होणे हे लक्षण असणारी जरा (वृद्धत्व) आणि नाश होणे हे लक्षण असणारे मरण असते. 'ही दुःखाची आणि समुदयाची प्रभाव-पञ्ञत्ति (उत्पत्ती-प्रज्ञप्ति) आहे' म्हणजे ही पूर्वोक्त देशना दुःखसत्य आणि समुदयसत्याची समुत्थान-पञ्ञत्ति (उत्पत्तीचे कारण दर्शविणारी प्रज्ञप्ति) आहे, कारण यात विपाक-वट्टाचे आणि संस्कारांचे तृष्णारूपी कारणाद्वारे स्पष्टीकरण दिले आहे, असा अभिप्राय आहे. Natthi rāgoti aggamaggabhāvanāya samucchinnattā natthi ce rāgo. Appatiṭṭhitaṃ tattha viññāṇaṃ aviruḷhanti kammaṃ javāpetvā paṭisandhiākaḍḍhanasamatthatāyābhāvena appatiṭṭhitañceva aviruḷhañcāti vuttapaṭipakkhanayena attho veditabbo. 'राग नाही' म्हणजे अग्र-मार्गाच्या (अर्हत्-मार्गाच्या) भावनेने समूळ नष्ट केल्यामुळे जर राग नसेल. 'तेथे विज्ञान प्रतिष्ठित होत नाही आणि वाढत नाही' यामध्ये, कर्माला गती देऊन प्रतिसंधी खेचून आणण्याच्या सामर्थ्याचा अभाव असल्यामुळे विज्ञान प्रतिष्ठितही होत नाही आणि वाढतही नाही, अशा पूर्वोक्त विरुद्ध पद्धतीने याचा अर्थ समजून घेतला पाहिजे. ‘‘Ayaṃ pariññāpaññattī’’tiādinā ekābhisamayavaseneva maggasammādiṭṭhi catūsu ariyasaccesu pavattatīti dasseti. Ayaṃ bhāvanāpaññattīti ayaṃ dvārārammaṇehi chadvārappavattanadhammānaṃ aniccānupassanā maggassa bhāvanāpaññatti. Nirodhapaññatti nirodhassāti rodhasaṅkhātāya taṇhāya maggena anavasesanirodhapaññatti. Uppādapaññattīti uppannassa paññāpanā. Okāsapaññattīti ṭhānassa paññāpanā. Āhaṭanāpaññattīti nīharaṇapaññatti. Āsāṭikānanti gunnaṃ vaṇesu nīlamakkhikāhi ṭhapitaaṇḍakā āsāṭikā nāma. Ettha yassa uppannā, tassa sattassa anayabyasanahetutāya āsāṭikā viyāti āsāṭikā, kilesā, tesaṃ āsāṭikānaṃ. Abhinighātapaññattīti samugghātapaññatti. 'ही परिज्ञा-पञ्ञत्ति आहे' इत्यादींद्वारे, एकाच अभिसमयाच्या (एकत्रित साक्षात्काराच्या) प्रभावानेच मार्ग-सम्यग्दृष्टी चार आर्यसत्यांमध्ये प्रवृत्त होते, हे दर्शवितात. 'ही भावना-पञ्ञत्ति आहे' म्हणजे द्वार आणि आलंबनांसह सहा द्वारांमध्ये प्रवृत्त होणाऱ्या धर्मांची ही अनित्यानुपश्यना मार्गाची भावना-पञ्ञत्ति (भावनेचे प्रकटीकरण) आहे. 'निरोधाची निरोध-पञ्ञत्ति' म्हणजे 'रोध' संज्ञक तृष्णेचा मार्गाद्वारे निरवशेष निरोध दर्शविणारी पञ्ञत्ति होय. 'उत्पाद-पञ्ञत्ति' म्हणजे उत्पन्न झालेल्याचे प्रकटीकरण. 'ओकास-पञ्ञत्ति' (अवकाश-प्रज्ञप्ति) म्हणजे स्थानाचे प्रकटीकरण. 'आहटना-पञ्ञत्ति' म्हणजे बाहेर काढण्याचे (निहरणाचे) प्रकटीकरण. 'आसाटिकांचे' म्हणजे गाईंच्या जखमांवर निळ्या माशांनी घातलेली अंडी 'आसाटिका' (अळ्या) नावाने ओळखली जातात. येथे ज्या प्राण्याला ते उत्पन्न होतात, त्या प्राण्याच्या अनर्थ आणि विनाशाचे कारण असल्यामुळे ते आसाटिकांप्रमाणे असतात, म्हणून त्यांना आसाटिका (क्लेश) म्हणतात. त्या आसाटिकांसारख्या क्लेशांच्या 'अभिनिघात-पञ्ञत्ती'चा अर्थ समूळ उच्चाटन (समुद्घात) दर्शविणारी पञ्ञत्ति असा आहे. 41. Evaṃ vaṭṭavivaṭṭamukhena sammasanaupādānakkhandhamukheneva saccesu paññattivibhāgaṃ dassetvā idāni teparivaṭṭavasena dassetuṃ ‘‘idaṃ ‘dukkha’nti me, bhikkhave’’tiādi [Pg.123] āraddhaṃ. Tattha dassanaṭṭhena cakkhu. Yathāsabhāvato jānanaṭṭhena ñāṇaṃ. Paṭivijjhanaṭṭhena paññā. Viditakaraṇaṭṭhena vijjā. Obhāsanaṭṭhena āloko. Sabbaṃ paññāvevacanameva. Ayaṃ vevacanapaññatti. Sacchikiriyāpaññattīti paccakkhakaraṇapaññatti. ४१. अशा प्रकारे वट्ट (संसार) आणि विवट्ट (निर्वाण) च्या मुखाने, तसेच संमसन (परीक्षण) आणि उपादानस्कंधांच्या मुखानेच सत्यांमध्ये पञ्ञत्तीचे विभाजन दर्शवून, आता त्रिवर्त (तीन आवर्तनांच्या) पद्धतीने दर्शविण्यासाठी 'भिक्खूहो, 'हे दुःख आहे' असे मला...' इत्यादी सुरू केले आहे. त्या वचनामध्ये, पाहण्याच्या अर्थाने 'चक्षू'; यथास्वभाव जाणण्याच्या अर्थाने 'ज्ञान'; भेदून जाणण्याच्या अर्थाने 'प्रज्ञा'; स्पष्ट करण्याच्या अर्थाने 'विद्या'; आणि प्रकाशित करण्याच्या अर्थाने 'आलोक' म्हटले आहे. हे सर्व प्रज्ञेचेच समानार्थी शब्द (वेवचन) आहेत. ही 'वेवचन-पञ्ञत्ति' आहे. 'सच्चिकिरिया-पञ्ञत्ति' (साक्षात्कार-प्रज्ञप्ति) म्हणजे प्रत्यक्ष (साक्षात) करण्याचे प्रकटीकरण होय. Tulamatulañcāti gāthāya pacurajanānaṃ paccakkhabhāvato tulitaṃ paricchinnanti tulaṃ, kāmāvacaraṃ. Na tulanti atulaṃ, tulaṃ vā sadisamassa aññaṃ lokiyakammaṃ natthīti atulaṃ, mahaggatakammaṃ. Kāmāvacararūpāvacarakammaṃ vā tulaṃ, arūpāvacaraṃ atulaṃ, appavipākaṃ vā tulaṃ. Bahuvipākaṃ atulaṃ. Sambhavati etenāti sambhavaṃ, sambhavahetubhūtaṃ. Bhavasaṅkhāraṃ punabbhavasaṅkharaṇakaṃ. Avassajīti vissajjesi. Munīti buddhamuni. Ajjhattaratoti niyakajjhattarato. Samāhitoti upacārappanāsamādhivasena samāhito. Abhindi kavacamivāti kavacaṃ viya bhindi. Attasambhavanti attani sañjātaṃ kilesaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – savipākaṭṭhena sambhavaṃ bhavābhisaṅkharaṇaṭṭhena bhavasaṅkhāranti ca laddhanāmaṃ tulātulasaṅkhātaṃ lokiyakammañca ossaji, saṅgāmasīse mahāyodho kavacaṃ viya attasambhavaṃ kilesañca ajjhattarato samāhito hutvā abhindīti. "तुलमतुलञ्च" या गाथेमध्ये - सामान्य लोकांच्या प्रत्यक्ष अनुभवास येत असल्यामुळे जे मोजले (तुलित) किंवा मर्यादित (परिच्छिन्न) केले जाऊ शकते, ते 'तुल' म्हणजेच कामावचर कर्म होय. जे मोजता येत नाही ते 'अतुल' होय; किंवा ज्याच्या समान इतर कोणतेही लौकिक कर्म नाही, ते 'अतुल' म्हणजेच महग्गत कर्म होय. अथवा, कामावचर आणि रूपावचर कर्म हे 'तुल' आहे आणि अरूपावचर कर्म हे 'अतुल' आहे. किंवा अल्प विपाक देणारे कर्म 'तुल' आहे आणि बहु विपाक देणारे कर्म 'अतुल' आहे. ज्याच्याद्वारे (पुनर्जन्म) संभवतो ते 'संभव' म्हणजेच संभवाचे (उत्पत्तीचे) कारण असणारे कर्म होय. 'भवसंखार' म्हणजे पुनर्जन्म घडवून आणणारे कर्म होय. 'अवस्सजि' म्हणजे त्याग केला (विसर्जन केले). 'मुनि' म्हणजे बुद्धमुनी. 'अज्झत्तरतो' म्हणजे स्वतःच्या आंतरिक चित्तधर्मात रममाण असणारे. 'समाहितो' म्हणजे उपचार आणि अप्पना समाधीच्या द्वारे एकाग्र झालेले. 'अभिन्दि कवचमिव' म्हणजे कवचाप्रमाणे भेदून टाकले (नष्ट केले). 'अत्तसंभवं' म्हणजे स्वतःमध्ये उत्पन्न झालेल्या क्लेशांना. याचा अर्थ असा आहे की - विपाक देण्याच्या अर्थाने 'संभव' आणि भवाचे अभिसंस्करण (पुनर्जन्म निर्माण) करण्याच्या अर्थाने 'भवसंखार' असे नाव मिळालेल्या, 'तुल' आणि 'अतुल' संज्ञक लौकिक कर्माचा त्यांनी त्याग केला; आणि युद्धभूमीवरील महायोद्ध्याप्रमाणे कवचाचा भेद करावा, तसे स्वतःच्या आंतरिक चित्तधर्मात रममाण व समाहित होऊन स्वतःमध्ये उत्पन्न झालेल्या क्लेशांचा त्यांनी नाश केला. Atha vā tulanti tulayanto tīrento. Atulañca sambhavanti nibbānañceva sambhavañca. Bhavasaṅkhāranti bhavagāmikammaṃ. Avassaji munīti ‘‘pañcakkhandhā aniccā, tesaṃ nirodho nibbānaṃ nicca’’ntiādinā (paṭi. ma. 3.38 atthato samānaṃ) nayena tulayanto buddhamuni bhave ādīnavaṃ nibbāne ānisaṃsañca disvā taṃ khandhānaṃ mūlabhūtaṃ bhavasaṅkhāraṃ kammakkhayakarena ariyamaggena avassaji. Kathaṃ? Ajjhattarato. So hi vipassanāvasena ajjhattarato samathavasena samāhito kavacamiva attabhāvaṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ attani sambhavattā ‘‘attasambhava’’nti laddhanāmaṃ sabbaṃ kilesajātaṃ abhindi, kilesābhāve kammaṃ appaṭisandhikattā avassaṭṭhaṃ nāma hoti, kilesābhāvena kammaṃ jahīti attho (dī. ni. aṭṭha. 2.169; udā. aṭṭha. 51). अथवा, 'तुलं' म्हणजे तोलून पाहणारा, परीक्षण करणारा. 'अतुलञ्च सम्भवं' म्हणजे निर्वाण आणि संसार (उत्पत्ती). 'भवसंखारं' म्हणजे भवाकडे (पुनर्जन्माकडे) घेऊन जाणारे कर्म. 'अवस्सजि मुनि' म्हणजे "पाच स्कंध अनित्य आहेत, त्यांचा निरोध असणारे निर्वाण नित्य आहे" इत्यादी पद्धतीने परीक्षण करत, बुद्धमुनींनी भवामधील दोष आणि निर्वाणामधील लाभ पाहून, त्या स्कंधांचे मूळ असणाऱ्या 'भवसंखाराचा' कर्मक्षय करणाऱ्या आर्यमार्गाने त्याग केला. कसा त्याग केला? 'अज्झत्तरतो' (आंतरिक चित्तधर्मात रममाण होऊन). कारण ते बुद्धमुनी विपश्यनेच्या प्रभावाने आंतरिक चित्तधर्मात रममाण होऊन आणि शमथाच्या प्रभावाने समाहित होऊन, कवचाप्रमाणे आत्मभावाला (शरीर-चित्ताला) वेढून राहिलेल्या आणि स्वतःमध्येच उत्पन्न झाल्यामुळे 'अत्तसंभव' असे नाव मिळालेल्या सर्व क्लेशसमूहाचा त्यांनी नाश करते झाले. क्लेशांच्या अभावामुळे कर्म पुनर्जन्म घडवून आणण्यास असमर्थ ठरल्याने ते 'त्यागलेले' म्हटले जाते; म्हणजेच क्लेशांच्या अभावामुळे त्यांनी कर्माचा त्याग केला, असा अर्थ आहे. Saṅkhatāsaṅkhatadhātuvinimuttassa abhiññeyyassa abhāvato vuttaṃ ‘‘tula…pe… dhammāna’’nti. Tena dhammapaṭisambhidā vuttā hotīti āha – ‘‘nikkhepapaññatti dhammapaṭisambhidāyā’’ti. Bhavasaṅkhāre samudayapakkhiyaṃ sandhāyāha ‘‘pariccāgapaññattī’’ti. Dukkhasaccapakkhiyavasena ‘‘pariññāpaññattī’’ti. Samādhānavisiṭṭhassa [Pg.124] ajjhattaratabhāvassa vasena ‘‘bhāvanāpaññatti kāyagatāya satiyā’’ti vuttaṃ. Ajjhattaratatāvisiṭṭhassa pana samādhānassa vasena ‘‘ṭhitipaññatti cittekaggatāyā’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Abhinibbidāpaññatti cittassāti āyusaṅkhārossajjanavasena cittassa abhinīharaṇapaññatti. Upādānapaññattīti gahaṇapaññatti. Sabbaññutāyāti sammāsambuddhabhāvassa. Etena asammāsambuddhassa āyusaṅkhārossajjanaṃ natthīti dasseti. Kilesābhāvena bhagavā kammaṃ jahatīti dassento ‘‘padālanāpaññatti avijjaṇḍakosāna’’nti āha. संस्कृत (संखत) आणि असंस्कृत (असंखत) धातूंव्यतिरिक्त अन्य कोणताही अभिज्ञेय (विशिष्ट ज्ञानाने जाणण्याजोगा) धर्म अस्तित्वात नसल्यामुळे "तुल...पे... धम्मानं" असे म्हटले आहे. याद्वारे 'धम्मपटिसम्भिदा' (धर्मप्रतिसंविदा) सांगितली गेली आहे, म्हणून "निक्खेपपण्णत्ति धम्मपटिसम्भिदाया" (निक्षेपप्रज्ञप्ती ही धर्मप्रतिसंविदेसाठी आहे) असे म्हटले आहे. भवसंस्कारांमध्ये समुदयपक्षाचा संदर्भ घेऊन "परिच्चागपण्णत्ति" (परित्यागप्रज्ञप्ती) असे म्हटले आहे. दुःखसत्यपक्षाच्या दृष्टीने "परिञ्ञापण्णत्ति" (परिज्ञाप्रज्ञप्ती) असे म्हटले आहे. समाधीने युक्त अशा आंतरिक चित्तधर्मातील रममाणतेच्या आधारे "भावनापण्णत्ति कायगताय सतिया" (कायगतासतीची भावनाप्रज्ञप्ती) असे म्हटले आहे. परंतु, आंतरिक चित्तधर्मातील रममाणतेने युक्त अशा समाधीच्या आधारे "ठितिपण्णत्ति चित्तेकग्गताया" (चित्तैकाग्रतेची स्थितीप्रज्ञप्ती) असे म्हटले आहे, असे समजावे. "अभिनिब्बिदापण्णत्ति चित्तस्स" म्हणजे आयुष्यसंस्काराचा त्याग करण्याच्या दृष्टीने चित्ताला परिनिर्वाणाकडे नेण्याची प्रज्ञप्ती होय. "उपादानपण्णत्ति" म्हणजे ग्रहण करण्याची प्रज्ञप्ती. "सब्बञ्ञुताय" म्हणजे सम्यक्संबुद्धत्वाच्या अवस्थेसाठी. याद्वारे हे दर्शविले आहे की, जो सम्यक्संबुद्ध नाही, त्याचा आयुष्यसंस्काराचा त्याग होत नाही. क्लेशांच्या अभावामुळे भगवान कर्माचा त्याग करतात, हे दर्शविताना "पदालनापण्णत्ति अविज्जण्डकोसानं" (अविद्यारूपी अंडकोशाचे भेदन करण्याची प्रज्ञप्ती) असे म्हटले आहे. Yo dukkhamaddakkhi yatonidānanti yo āraddhavipassako sabbaṃ tebhūmakaṃ dukkhaṃ adakkhi passi, tañca yatonidānaṃ yaṃ hetukaṃ, tampissa kāraṇabhāvena taṇhaṃ passi. Kāmesu so jantu kathaṃ nameyyāti so evaṃ paṭipanno puriso savatthukāmesu kilesakāmesu yena pakārena nameyya abhinameyya, so pakāro natthi. Kasmā? Kāmā hi loke saṅgoti ñatvā. Yasmā imasmiṃ loke kāmasadisaṃ bandhanaṃ natthi. Vuttañcetaṃ bhagavatā ‘‘na taṃ daḷhaṃ bandhanamāhu dhīrā’’tiādi (dha. pa. 345; saṃ. ni. 1.121; netti. 106; peṭako 15), tasmā saṅkhāre āsajjanaṭṭhena saṅgoti viditvā. Tesaṃ satīmā vinayāya sikkheti kāyagatāsatiyogena satimā tesaṃ kāmānaṃ vūpasamāya tīsupi sikkhāsu appamatto sikkheyyāti attho. "यो दुक्खमद्दक्खि यतोनिदानं" म्हणजे ज्या विपश्यना करणाऱ्या साधकाने तिन्ही भूमींमधील सर्व दुःख पाहिले आणि त्या दुःखाचे जे कारण आहे, त्या तृष्णेलाही दुःखाचे कारण म्हणून पाहिले. "कामेसु सो जन्तु कथं नमेय्य" म्हणजे अशा प्रकारे आचरण करणारा तो मनुष्य वस्तूकाम आणि क्लेशकाम यांच्याकडे कशा प्रकारे झुकेल? तसा कोणताही मार्ग नाही. का? "कामा हि लोके सङ्गो" (जगात काम हाच आसक्ती आहे) हे जाणून. कारण या जगात कामासारखे दुसरे कोणतेही बंधन नाही. भगवंतांनीही म्हटले आहे - "धीर पुरुष त्याला दृढ बंधन म्हणत नाहीत..." इत्यादी. म्हणून, संस्कारांना चिकटून राहण्याच्या स्वभावामुळे काम हीच आसक्ती (संग) आहे असे जाणून. "तेसं सतीमा विनयाय सिक्खे" म्हणजे कायगतासतीच्या योगाने युक्त होऊन, त्या कामांच्या शमनासाठी, तिन्ही शिक्षांमध्ये अप्रमत्त राहून आचरण करावे, असा अर्थ आहे. Vevacanapaññattīti khandhādīnaṃ vevacanapaññatti. Adakkhīti pana padena sambandhattā vuttaṃ – ‘‘dukkhassa pariññāpaññatti cā’’ti. Paccatthikato dassanapaññattīti anatthajananato paccatthikato dassanapaññatti. Pāvakakappāti jalitaaggikkhandhasadisā. Papātauragopamāti papātūpamāuragopamā ca. "वेवचनपण्णत्ति" म्हणजे स्कंध इत्यादींच्या समानार्थी शब्दांची प्रज्ञप्ती (पर्यायप्रज्ञप्ती). परंतु, "अदक्खि" (पाहिले) या पदाशी संबंध असल्यामुळे "दुक्खस्स परिञ्ञापण्णत्ति च" (दुःखाची परिज्ञाप्रज्ञप्ती देखील) असे म्हटले आहे. "पच्चत्थिकतो दस्सनपण्णत्ति" म्हणजे अनर्थ घडवून आणत असल्यामुळे शत्रूच्या रूपाने पाहण्याची प्रज्ञप्ती. "पावककप्पा" म्हणजे प्रज्वलित अग्निपुंजासारखे. "पपातउरगोपमा" म्हणजे कड्यावरून कोसळणे (प्रपात) आणि सर्प यांच्या उपमेसारखे. Mohasambandhano lokoti ayaṃ loko avijjāhetukehi saṃyojanehi bandho. Bhabbarūpova dissatīti vipannajjhāsayopi māyāya sāṭheyyena ca paṭicchāditasabhāvo bhabbajātikaṃ viya attānaṃ dasseti. Upadhibandhano bālo, tamasā parivāritoti tassa pana bālassa tathā dassane sammohatamasā parivāritattā kāmaguṇesu anādīnavadassitāya kilesābhisaṅkhārehi bandhattā. Tathā bhūto cāyaṃ [Pg.125] bālo paṇḍitānaṃ assirī viya khāyati alakkhiko eva hutvā upaṭṭhāti. Tayidaṃ sabbaṃ bālassa sato rāgādikiñcanato. Paṇḍitassa pana paññācakkhunā passato natthi kiñcananti ayaṃ saṅkhepattho. Mohasīsena vipallāsā gahitāti āha – ‘‘desanāpaññatti vipallāsāna’’nti. Viparītapaññattīti viparītākārena upaṭṭhahamānassa paññāpanā. "मोहसम्बन्धनो लोको" म्हणजे हा प्राणीलोक अविद्याजन्य संयोजनांनी बांधलेला आहे. "भब्बरूपोव दिस्सति" म्हणजे भ्रष्ट आशय असूनही, माया आणि कपटाने आपला खरा स्वभाव लपवून, तो स्वतःला जणू काही सुयोग्य असल्यासारखे दाखवतो. "उपधिबन्धनो बालो, तमसा परिवारितो" म्हणजे त्या मूर्ख माणसाला तसे भासण्याचे कारण म्हणजे तो मोहाच्या अंधकाराने वेढलेला आहे, कामगुणांमधील दोष न पाहिल्यामुळे आणि क्लेश-अभिसंस्कारांनी बांधला गेल्यामुळे आहे. आणि असा झालेला तो मूर्ख माणूस ज्ञानी लोकांना तेजहीन वाटतो आणि तो अत्यंत दरिद्री असल्यासारखा भासतो. हे सर्व मूर्ख माणसासाठी राग इत्यादी क्लेशांच्या अस्तित्वामुळे होते. परंतु, प्रज्ञाचक्षूने पाहणाऱ्या ज्ञानी माणसासाठी मात्र कोणतेही क्लेश उरत नाही, हा संक्षिप्त अर्थ आहे. मोहाला मुख्य मानून विपर्यास ग्रहण केले आहेत, म्हणून "देसनापण्णत्ति विपल्लासानं" (विपर्यासांची देशनाप्रज्ञप्ती) असे म्हटले आहे. "विपरीतपण्णत्ति" म्हणजे विपरीत रूपाने भासणाऱ्या गोष्टींची प्रज्ञप्ती होय. Atthi nibbānanti samaṇabrāhmaṇānaṃ vācāvatthumattameva. Natthi nibbānanti paramatthato alabbhamānasabhāvattāti vippaṭipannānaṃ micchāvādaṃ bhañjituṃ bhagavatā vuttaṃ – ‘‘atthi, bhikkhave, ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhata’’nti. Tattha hetuṃ dassetuṃ ‘‘no cetaṃ, bhikkhave’’tiādi vuttaṃ. Tassattho – bhikkhave, yadi asaṅkhatā dhātu na abhavissa, na idha sabbassa saṅkhatassa nissaraṇaṃ siyā. Nibbānañhi ārammaṇaṃ katvā pavattamānā sammādiṭṭhiādayo maggadhammā anavasesakilese samucchindanti, tato tividhassapi vaṭṭassa appavattīti. "निर्वाण आहे" असे म्हणणे श्रमण-ब्राह्मणांचे केवळ शब्दमात्र (वाचावस्तूमात्र) आहे. "परमार्थतः निर्वाणाचा स्वभाव प्राप्त होत नसल्यामुळे निर्वाण अस्तित्वात नाही" अशा विपरीत मार्गावर चालणाऱ्यांच्या मिथ्यावादाचे खंडन करण्यासाठी भगवंतांनी म्हटले आहे – "भिक्खूहो, अजात, अभूत, अकृत आणि असंस्कृत (असंखत) आहे." त्याविषयीचे कारण दर्शवण्यासाठी "नो चेतं, भिक्खवे" (भिक्खूहो, जर हे नसले असते तर...) इत्यादी म्हटले आहे. त्याचा अर्थ असा आहे – भिक्खूहो, जर असंस्कृत धातू नसती, तर या जगात सर्व संस्कृत (सांसारिक) धर्मांतून निःसरण (मुक्ती) झाली नसती. कारण निर्वाणाला आलंबन करून प्रवृत्त होणारे सम्यक्-दृष्टी इत्यादी मार्गधर्म सर्व क्लेशांचा समूळ नाश करतात, आणि त्यामुळे तिन्ही प्रकारच्या संसारचक्राची (वट्टाची) अप्रवृत्ती (पुन्हा उत्पन्न न होणे) होते. Tatthāyamadhippāyo – yathā pariññeyyatāya sauttarānaṃ kāmānaṃ rūpānañca paṭipakkhabhūtaṃ tabbidhurasabhāvaṃ nissaraṇaṃ paññāyati, evaṃ taṃsabhāvānaṃ saṅkhabhadhammānaṃ paṭipakkhabhūtena tabbidhuratāsabhāvena nissaraṇena bhavitabbaṃ, yañca taṃ nissaraṇaṃ. Sā asaṅkhatā dhātu. Kiñca bhiyyo? Saṅkhatadhammārammaṇaṃ vipassanāñāṇaṃ. Api ca anulomañāṇaṃ kilese na samucchedavasena pajahituṃ sakkoti. Sammutisaccārammaṇampi paṭhamajjhānādīsu ñāṇaṃ vikkhambhanamattameva karoti, kilesānaṃ na samucchedaṃ, samucchedappahānakarañca ariyamaggañāṇaṃ, tassa saṅkhatadhammasammutisaccaviparītena ārammaṇena bhavitabbaṃ, sā asaṅkhatā dhātu. Tathā nibbāna-saddo katthaci visaye aviparītattho veditabbo, upacāravuttisabbhāvato, yathā taṃ ‘‘sīhasaddo’’ti. त्यात हा अभिप्राय आहे – ज्याप्रमाणे परिज्ञेय (पूर्णपणे जाणण्यायोग्य) असल्यामुळे, स-उत्तर (अधिक श्रेष्ठ असलेल्या) काम आणि रूप यांच्या विरोधी असलेला आणि त्यांच्याशी विसंगत स्वभाव असलेला त्यांचा सुटकेचा मार्ग (निःसरण) दिसून येतो, त्याचप्रमाणे त्या स्वभावाच्या संस्कृत धर्मांच्या विरोधी असलेल्या आणि त्यांच्याशी विसंगत स्वभाव असलेल्या निःसरणाचे अस्तित्व असले पाहिजे; आणि जे ते निःसरण आहे, तीच असंस्कृत धातू होय. आणखी काय? संस्कृत धर्मांना आलंबन करणारे विपश्यना ज्ञान आणि अनुलोम ज्ञान देखील क्लेशांचा समूळ नाश करून त्यांचा त्याग करण्यास समर्थ नाही. संमृती सत्याला आलंबन करणारे प्रथम ध्यान इत्यादींमधील ज्ञान देखील क्लेशांचे केवळ विक्षंभन (दडपून टाकणे) करते, क्लेशांचा समूळ नाश करत नाही. परंतु समूळ नाश करून प्रहाण करणारे आर्यमार्ग ज्ञान असते, त्याचे आलंबन संस्कृत धर्म आणि संमृती सत्याच्या विपरीत असले पाहिजे, तीच असंस्कृत धातू होय. त्याचप्रमाणे, काही विषयांमध्ये 'निर्वाण' हा शब्द अविपरीत (यथार्थ) अर्थाने जाणला पाहिजे, कारण त्यात उपचाराने प्रवृत्ती असते, ज्याप्रमाणे "सिंह शब्द" (माणवकामध्ये उपचाराने वापरला जातो, परंतु खऱ्या सिंहामध्ये तो यथार्थ असतो). Atha vā ‘‘atthi, bhikkhave, ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhata’’nti (udā. 73) vacanaṃ aviparītatthaṃ, bhagavatā bhāsitattā. Yañhi bhagavatā bhāsitaṃ, taṃ aviparītatthaṃ. Yathā taṃ ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā, sabbe saṅkhārā dukkhā, sabbe dhammā anattā’’ti (ma. ni. 1.353, 356; kathā. 753; cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 4; paṭi. ma. 1.31; netti. 5; dha. pa. 277-279), evampi yuttivasena asaṅkhatāya dhātuyā paramatthato sabbhāvo veditabbo. Kiṃ vā etāya yutticintāya? Yasmā bhagavatā [Pg.126] ‘‘atthi, bhikkhave, ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhatanti (udā. 73), appaccayā dhammā asaṅkhatā dhammāti (dha. sa. dukamātikā 7-8) ca, asaṅkhatañca vo, bhikkhave, dhammaṃ desessāmi asaṅkhatagāminiñca paṭipada’’ntiādinā (saṃ. ni. 4.366-367, 377) ca anekehi suttapadehi nibbānadhātuyā paramatthato sabbhāvo desitoti. Tattha upanayanapaññattīti paṭipakkhato hetuupanayanassa paññāpanā. Jotanāpaññattīti paṭiññātassa atthassa siddhiyā pakāsanāpaññatti. Sesaṃ sabbaṃ suviññeyyameva. अथवा, "भिक्खूहो, अजात, अभूत, अकृत, असंस्कृत आहे" हे वचन अविपरीत (यथार्थ) अर्थाचे आहे, कारण ते भगवंतांनी भाषिले आहे. कारण जे भगवंतांनी भाषिले आहे, ते अविपरीत अर्थाचेच असते. ज्याप्रमाणे "सर्व संस्कार अनित्य आहेत, सर्व संस्कार दुःख आहेत, सर्व धर्म अनात्म आहेत" हे वचन आहे, त्याचप्रमाणे युक्तीच्या आधारे असंस्कृत धातूचे परमार्थतः अस्तित्व जाणले पाहिजे. किंवा या युक्तीच्या चिंतनाची काय गरज? कारण भगवंतांनी "भिक्खूहो, अजात, अभूत, अकृत, असंस्कृत आहे", "अप्रत्यय धर्म, असंस्कृत धर्म आहेत" आणि "भिक्खूहो, मी तुम्हांला असंस्कृत धर्म आणि असंस्कृतगामी प्रतिपदा उपदेशेन" इत्यादी अनेक सूत्रपदांद्वारे निर्वाणधातूचे परमार्थतः अस्तित्व उपदेशिले आहे. त्यात 'उपनयनप्रज्ञप्ती' म्हणजे विरोधी पक्षाकडून निर्वाण अस्तित्वात असण्याच्या कारणाची मांडणी करणे होय. 'द्योतनप्रज्ञप्ती' म्हणजे प्रतिज्ञा केलेल्या अर्थाच्या सिद्धीचे प्रकाशन करणारी प्रज्ञप्ती होय. उर्वरित सर्व सहज समजण्यासारखेच आहे. Paññattihāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā. प्रज्ञप्तीहारविभंगवर्णना समाप्त झाली. 12. Otaraṇahāravibhaṅgavaṇṇanā १२. ओतरणहारविभंगवर्णना 42. Tattha katamo otaraṇo hāroti otaraṇahāravibhaṅgo. Tattha asekkhā vimuttīti ayaṃ tedhātuke vītarāgatā asekkhā phalavimutti. Tāniyevāti tāni asekkhāyaṃ vimuttiyaṃ saddhādīni. Ayaṃ indriyehi otaraṇāti asekkhāya vimuttiyā niddhāritehi saddhādīhi indriyehi saṃvaṇṇanāya otaraṇā. ४२. त्यात "ओतरण हार कोणता?" हा ओतरणहारविभंग आहे. त्यात "अशैक्ष विमुक्ती" म्हणजे तिन्ही धातूंमध्ये (काम, रूप, अरूप धातूंमध्ये) वीतरागता असणे, ही अशैक्ष फलविमुक्ती होय. "तीच" म्हणजे त्या अशैक्ष विमुक्तीमध्ये श्रद्धा इत्यादी इंद्रिये होत. "हे इंद्रियांद्वारे ओतरण (अवतरण) आहे" म्हणजे अशैक्ष विमुक्तीमध्ये स्पष्टपणे दर्शवलेल्या श्रद्धा इत्यादी इंद्रियांद्वारे वर्णनाच्या रूपाने ओतरण (प्रवेश) करणे होय. Pañcindriyāni vijjāti sammāsaṅkappo viya sammādiṭṭhiyā upakārakattā paññākkhandhe saddhādīni cattāri indriyāni vijjāya upakārakattā saṅgaṇhanavasena vuttāni. Saṅkhārapariyāpannānīti pañcasu khandhesu saṅkhārakkhandhe antogadhāni. Ye saṅkhārā anāsavāti taṃ saṅkhārakkhandhaṃ viseseti, aggaphalassa adhippetattā. Tato eva ca no bhavaṅgā. Dhammadhātusaṅgahitāti aṭṭhārasadhātūsu dhammadhātusaṅgahitā. Yadipi pubbe vītarāgatā asekkhā vimutti dassitā, tassā pana paṭipattidassanatthaṃ ‘‘ayaṃ ahamasmīti anānupassī’’ti dassanamaggo idha vuttoti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ayaṃ ahamasmīti anānupassī’’tiādi vuttaṃ. Sabbaṃ vuttanayameva. "पाच इंद्रिये ही विद्या आहेत" – ज्याप्रमाणे सम्यक्-संकल्प हा सम्यक्-दृष्टीला उपकारक असल्यामुळे प्रज्ञास्कंधात समाविष्ट केला जातो, त्याचप्रमाणे श्रद्धा इत्यादी चार इंद्रिये विद्येला उपकारक असल्यामुळे संग्रहाच्या रूपाने विद्या म्हटले गेले आहे. "संस्कारपर्यापन्न" म्हणजे पाच स्कंधांपैकी संस्कारस्कंधात समाविष्ट असणे. "जे संस्कार अनास्रव आहेत" या पदाने त्या संस्कारस्कंधाचे विशेषीकरण केले आहे, कारण येथे अग्रफलाची (अर्हत्त्वाच्या फलाची) अपेक्षा आहे. आणि म्हणूनच ते भवांग (भवाचे कारण) नाहीत. "धर्मधातूने संगृहीत" म्हणजे अठरा धातूंमध्ये धर्मधातूने संगृहीत असणे. जरी पूर्वी वीतरागता ही अशैक्ष विमुक्ती दर्शवली असली, तरी तिच्या प्रतिपदेचे (आचरणाचे) दर्शन घडवण्यासाठी "हा मी आहे, असे न पाहणारा" या पाठाने येथे दर्शनमार्ग (स्रोतापत्ती मार्ग) सांगितला आहे. हा अर्थ दर्शवण्यासाठी "हा मी आहे, असे न पाहणारा" इत्यादी म्हटले आहे. सर्व काही पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनुसारच आहे. 43. Nissitassa calitanti taṇhādiṭṭhivasena kammaṃ anavaṭṭhānaṃ. Cutūpapātoti aparāparaṃ cavanaṃ upapatanañca. Nissitapade labbhamānaṃ nissayanaṃ uddharanto āha – ‘‘nissayo nāmā’’ti. Taṇhānissayoti taṇhābhiniveso. So hi taṇhācaritassa patiṭṭhābhāvena tathā vutto. Evaṃ [Pg.127] diṭṭhinissayopi daṭṭhabbo. Rattassa cetanāti cetanāpadhānattā saṅkhārakkhandhadhammānaṃ cetanāsīsena taṇhaṃ eva vadati. Tenevāha – ‘‘ayaṃ taṇhānissayo’’ti. Yasmā pana viparītābhiniveso mohassa balavabhāve eva hoti, tasmā ‘‘yā mūḷhassa cetanā, ayaṃ diṭṭhinissayo’’ti vuttaṃ. ४३. "निश्रिताचे (आश्रित असलेल्याचे) चलन होते" म्हणजे तृष्णा आणि दृष्टी यांच्या प्रभावामुळे कर्माचे अस्थिर असणे होय. "च्युती आणि उपपात" म्हणजे वारंवार च्युत होणे (मरणे) आणि उत्पन्न होणे (पुनर्जन्म घेणे) होय. 'निश्रित' या पदात प्राप्त होणारा आश्रय स्पष्ट करण्यासाठी "निश्रय नाम" असे म्हटले आहे. "तृष्णानिश्रय Evaṃ cetanāsīsena taṇhādiṭṭhiyo vatvā idāni tattha nippariyāyena cetanaṃyeva gaṇhanto ‘‘cetanā pana saṅkhārā’’ti āha. Yā rattassa vedanā, ayaṃ sukhā vedanāti sukhāya vedanāya rāgo anusetīti katvā vuttaṃ. Tathā adukkhamasukhāya vedanāya avijjā anusetīti āha – ‘‘yā sammūḷhassa vedanā, ayaṃ adukkhamasukhā vedanā’’ti. Idha vedanāsīsena cetanā vuttā. Taṇhāyāti taṇhaṃ. Diṭṭhiyāti diṭṭhiṃ. Yathā vā sesadhammānaṃ taṇhāya nissayabhāve puggalo taṇhāya nissitoti vuccati. Evaṃ taṇhāya sesadhammānaṃ paccayabhāve puggalo taṇhāya nissitoti vuccatīti āha – ‘‘taṇhāya anissito’’ti. अशा प्रकारे चेतनेला प्रधान करून तृष्णा आणि दृष्टी यांच्याविषयी बोलून, आता त्यामध्ये मुख्य अर्थाने चेतनेलाच ग्रहण करत [भगवान] म्हणाले - "परंतु चेतना म्हणजे संस्कार आहेत." 'रागयुक्त व्यक्तीची जी वेदना असते, ती सुखद वेदना असते' - सुखद वेदनेमध्ये राग अनुशयित असतो (सुप्त रूपात राहतो) असे मानून हे म्हटले आहे. तसेच, अदुःख-असुख (उदासीन) वेदनेमध्ये अविद्या अनुशयित असते, हे दर्शवण्यासाठी [भगवान] म्हणाले - "जो मोहित आहे त्याची जी वेदना असते, ती अदुःख-असुख वेदना असते." येथे वेदनेला प्रधान करून चेतनेचा निर्देश केला आहे. 'तण्हाया' म्हणजे तृष्णा. 'दिट्ठिया' म्हणजे दृष्टी. अथवा ज्याप्रमाणे इतर धर्मांसाठी तृष्णा ही आश्रय (निश्रय) असते तेव्हा पुद्गलाला 'तृष्णेवर आश्रित' असे म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे तृष्णा ही इतर धर्मांसाठी प्रत्यय (कारण) असते तेव्हा पुद्गल 'तृष्णेवर आश्रित' आहे असे म्हटले जाते, म्हणूनच [भगवान] म्हणाले - "तृष्णेवर अनाश्रित". Passaddhīti darathapaṭippassambhanā. Kāyikāti karajakāyasannissitā. Cetasikāti cittasannissitā. Yasmā pana sā darathapaṭippassaddhi kāyacittānaṃ sukhe sati pākaṭā hoti, tasmā ‘‘yaṃ kāyikaṃ sukha’’ntiādinā phalūpacārena vuttāya passaddhiyā natiabhāvassa kāraṇabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘passaddhakāyo’’tiādi vuttaṃ. Soti evaṃ vimuttacitto khīṇāsavo. Rūpasaṅkhaye vimuttoti rūpānaṃ saṅkhayasaṅkhāte nibbāne vimutto. Atthītipi na upetīti sassato attā ca loko cātipi taṇhādiṭṭhiupayena na upeti na gaṇhāti. Natthīti asassatoti. Atthi natthīti ekaccaṃ sassataṃ ekaccaṃ asassatanti. Nevatthi no natthīti amarāvikkhepavasena. Gambhīroti uttānabhāvahetūnaṃ kilesānaṃ abhāvena gambhīro. Nibbutoti atthītiādinā upagamanakilesānaṃ vūpasamena parinibbuto sītibhūto. "पस्सद्धि" म्हणजे पीडेचे (त्रासाचे) शांत होणे. "कायिक" म्हणजे भौतिक शरीरावर (करजकायावर) आश्रित असलेली. "चेतसिक" म्हणजे चित्तावर आश्रित असलेली. परंतु ज्याअर्थी ती पीडेची शांतता काय आणि चित्त यांच्या सुखाच्या वेळी स्पष्ट होते, त्याअर्थी "जे कायिक सुख आहे" इत्यादी प्रकारे फलोपचाराने सांगितलेल्या पस्सद्धीच्या (आलंबनाकडे) न झुकण्याच्या अभावाचे कारणत्व दर्शवण्यासाठी "पस्सद्धकायो" (शांत शरीर असलेला) इत्यादी म्हटले आहे. "सो" (तो) म्हणजे या प्रकारे विमुक्त चित्त असलेला क्षीणासव (अर्हत). "रूपसंखये विमुत्तो" म्हणजे रूपांच्या क्षयसंज्ञक निर्वाणामध्ये विमुक्त झालेला. "अत्थीतिपि न उपेति" म्हणजे 'आत्मा आणि लोक शाश्वत आहेत' अशा प्रकारे तृष्णा आणि दृष्टीच्या आग्रहाने जवळ जात नाही, ग्रहण करत नाही. "नत्थि" म्हणजे अशाश्वत आहे (या दृष्टीने जवळ जात नाही). "अत्थि नत्थि" म्हणजे काही शाश्वत आहे आणि काही अशाश्वत आहे (या दृष्टीने जवळ जात नाही). "नेवत्थि नो नत्थि" म्हणजे अमराविक्षेप दृष्टीच्या प्रभावाने (जवळ जात नाही). "गम्भीरो" म्हणजे उथळपणाला कारणीभूत असणाऱ्या क्लेशांच्या अभावामुळे गंभीर. "निब्बुतो" म्हणजे 'आहे' इत्यादी रूपाने जवळ जाणाऱ्या क्लेशांच्या शांत होण्याने परिनिर्वृत झालेला, शीतल झालेला। Idhāgatīti paralokato idha āgati. Gatīti idhalokato paralokagamanaṃ. Taṃ pana punabbhavoti āha ‘‘peccabhavo’’ti. Idha huranti dvārārammaṇadhammā dassitāti ‘‘ubhayamantarenā’’ti padena dvārappavattadhamme dassento ‘‘phassasamuditesu dhammesū’’ti āha. Tassattho – phassena [Pg.128] saddhiṃ phassena kāraṇabhūtena ca samuditesu sambhūtesu viññāṇavedanāsaññācetanāvitakkavicārādidhammesu. Attānaṃ na passatīti tesaṃ dhammānaṃ anattabhāveneva tattha attānaṃ na passati. Virajjati virāgā vimuccatīti padehi lokuttaradhammānaṃ paṭiccasamuppādabhāvaṃ dassento tadatthatāya sīlādīnampi pariyāyena tabbhāvamāha ‘‘lokuttaro’’tiādinā. "इधागति" म्हणजे परलोकातून या लोकात येणे. "गति" म्हणजे या लोकातून परलोकात जाणे. आणि ते परलोकात जाणे म्हणजेच पुनर्जन्म होय, म्हणून "पेच्चभवो" (मृत्युनंतरचा जन्म) असे म्हटले आहे. "इध" आणि "हुरं" या पदांनी द्वार आणि आलंबन रूप धर्म दर्शवले आहेत. म्हणून "उभयमन्तरेण" (दोन्हींच्या दरम्यान) या पदाने द्वारात उत्पन्न होणाऱ्या धर्मांना दर्शवताना "फस्ससमुदितेसु धम्मेसु" (स्पर्शाने उत्पन्न झालेल्या धर्मांमध्ये) असे म्हटले आहे. त्याचा अर्थ असा समजावा – स्पर्शासोबत आणि कारणभूत असणाऱ्या स्पर्शाने उत्पन्न झालेल्या विज्ञान, वेदना, संज्ञा, चेतना, वितर्क, विचार इत्यादी धर्मांमध्ये. "अत्तानं न पस्सति" म्हणजे त्या विज्ञान इत्यादी धर्मांच्या अनात्मभावामुळेच त्या धर्मांमध्ये आत्म्याला पाहत नाही. "विरज्जति विरागा विमुच्चति" या पदांद्वारे लोकोत्तर धर्मांच्या प्रतीत्यसमुत्पादभावाला दर्शवताना, शील इत्यादींचे देखील त्या विराग-विमुक्तीच्या हेतूसाठी असल्यामुळे, पर्यायाने त्यांचे लोकोत्तरत्व "लोकुत्तरो" इत्यादी शब्दांनी सांगितले आहे। 44. Nāmasampayuttoti nāmena missito. Saupādisesā nibbānadhātūti arahattaphalaṃ adhippetaṃ. Tañca paññāpadhānanti āha – ‘‘saupādisesā nibbānadhātu vijjāti. Sesaṃ sabbaṃ uttānameva. ४४. "नामसम्पयुत्तो" म्हणजे नामाशी मिश्रित झालेला. "सउपादिसैसा निब्बानधातु" यामध्ये अर्हत्त्वफल अभिप्रेत आहे. आणि ते अर्हत्त्वफल प्रज्ञाप्रधान आहे, म्हणून "सउपादिसैसा निब्बानधातु विज्जा" (सउपादिशेष निर्वाणधातू म्हणजे विद्या) असे म्हटले आहे. उर्वरित सर्व अगदी स्पष्ट आहे। Otaraṇahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā. ओतरणहारविभंग-वर्णना समाप्त झाली। 13. Sodhanahāravibhaṅgavaṇṇanā १३. शोधनहारविभंग-वर्णना 45. Tattha katamo sodhano hāroti sodhanahāravibhaṅgo. Tattha bhagavā padaṃ sodhetīti ‘‘avijjāya nivuto loko’’ti (su. ni. 1039; cūḷani. ajitamāṇavapucchā 58, ajitamāṇavapucchāniddesa 2) vadanto bhagavā – ‘‘kenassu nivuto loko’’ti (su. ni. 1038; cūḷani. ajitamāṇavapucchā 57, ajitamāṇavapucchāniddesa 1) āyasmatā ajitena pucchāvasena vuttaṃ padaṃ sodheti nāma, tadatthassa vissajjanato. No ca ārambhanti na tāva ārambhaṃ sodheti, ñātuṃ icchitassa atthassa apariyositattā. Suddho ārambhoti ñātuṃ icchitassa atthassa pabodhitattā sodhito ārambhoti attho. Aññāṇapakkhandānaṃ dveḷhakajātānaṃ vā pucchanakāle pucchitānaṃ pucchāvisayo avijaṭaṃ mahāgahanaṃ viya mahāduggaṃ viya ca andhakāraṃ avibhūtaṃ hoti. Yadā ca bhagavatā paṇḍitehi vā bhagavato sāvakehi apade padaṃ dassentehi nijjaṭaṃ nigumbaṃ katvā pañhe vissajjite mahatā gandhahatthinā abhibhavitvā obhaggapadālito gahanappadeso viya vigatandhakāro vibhūto upaṭṭhahamāno visodhito nāma hoti. ४५. तेथे "शोधन हार कोणता?" हा शोधनहारविभंग आहे. तेथे "भगवान पदाचे शोधन करतात" म्हणजे "अविद्येने जग झाकलेले आहे" असे सांगणारे भगवान, आयुष्यमान अजिताने प्रश्नाच्या रूपाने विचारलेल्या "जग कशाने झाकलेले आहे?" या पदाचे शोधन करतात, कारण ते त्याच्या अर्थाचे उत्तर देतात. "नो च आरम्भं" म्हणजे तोपर्यंत आरंभलेल्या अर्थाचे शोधन करत नाही, कारण जाणण्याची इच्छा असलेल्या अर्थाची अद्याप समाप्ती झालेली नसते. "सुद्धो आरम्भो" म्हणजे जाणण्याची इच्छा असलेला अर्थ स्पष्ट झाल्यामुळे आरंभलेला अर्थ शोधित (स्पष्ट) झाला आहे, असा अर्थ आहे. अज्ञानात बुडालेल्या किंवा संभ्रमात पडलेल्या लोकांनी विचारण्याच्या वेळी विचारलेला प्रश्नविषय हा गुंतागुंतीचा, एखाद्या मोठ्या जंगलासारखा, मोठ्या दरीसारखा आणि अंधकारमय व अस्पष्ट असतो. आणि जेव्हा भगवंतांनी किंवा पंडितांनी किंवा भगवंतांच्या श्रावकांनी अयोग्य ठिकाणी योग्य मार्ग दाखवून, गुंतागुंत नसलेला, आवरण नसलेला करून प्रश्नाचे उत्तर दिले, तेव्हा तो विषय एखाद्या मोठ्या गंधहत्तीने तुडवून उद्ध्वस्त केलेल्या जंगलाच्या भागासारखा, अंधकार दूर झालेला आणि स्पष्टपणे समोर प्रकट होऊन शोधित झालेला असतो। Sodhanahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā. शोधनहारविभंग-वर्णना समाप्त झाली। 14. Adhiṭṭhānahāravibhaṅgavaṇṇanā १४. अधिष्ठानहारविभंग-वर्णना 46. Tattha [Pg.129] katamo adhiṭṭhāno hāroti adhiṭṭhānahāravibhaṅgo. Tattha tathā dhārayitabbāti ekattavemattatāsaṅkhātasāmaññavisesamattato dhārayitabbā, na pana tattha kiñci vikappetabbāti adhippāyo. Avikappetabbatāya kāraṇaṃ niddesavāravaṇṇanāyaṃ vuttameva. Taṃ taṃ phalaṃ maggati gavesatīti maggo, tadatthikehi maggīyati gavesīyatīti vā maggo. Niratiyaṭṭhena nirassādaṭṭhena ca nirayo. Uddhaṃ anugantvā tiriyaṃ añcitāti tiracchānā. Tiracchānāva tiracchānayoni. Petatāya petti, ito pecca gatabhāvoti attho. Petti eva pettivisayo. Na suranti na bhāsanti na dibbantīti asurā. Asurā eva asurayoni. Dibbehi rūpādīhi suṭṭhu aggāti saggā. Manassa ussannatāya manussā. Vānaṃ vuccati taṇhā, taṃ tattha natthīti nibbānaṃ. Nirayaṃ gacchatīti nirayagāmī. Sesapadesupi eseva nayo. Asurayoniyoti asurayoniyā hito, asurajātinibbattanakoti attho. Saggaṃ gametīti saggagāmiyo. Manussagāmīti manussalokagāmī. Paṭisaṅkhānirodhoti paṭisaṅkhāya paṭipakkhabhāvanāya nirodho, paṭipakkhe vā tathā appavatte uppajjanārahassa paṭipakkhavuttiyā anuppādo. Appaṭisaṅkhānirodhoti saṅkhatadhammānaṃ sarasanirodho, khaṇikanirodhoti attho. ४६. तेथे "अधिष्ठान हार कोणता?" हा अधिष्ठानहारविभंग आहे. तेथे "तशा प्रकारे धारण करावे" म्हणजे एकत्व आणि नानात्व म्हणून सांगितलेल्या सामान्य आणि विशेष मात्रेने लक्षात ठेवावे, परंतु तेथे कोणताही विकल्प करू नये, असा अभिप्राय आहे. विकल्प न करण्याचे कारण निर्देशवार-वर्णनेमध्ये सांगितलेच आहे. त्या त्या फळाचा शोध घेतो म्हणून "मग्गो" (मार्ग), किंवा त्या फळाची इच्छा करणाऱ्यांकडून ज्याचा शोध घेतला जातो म्हणून "मग्गो". रमणीयतेचा अभाव असल्यामुळे आणि आस्वादाचा अभाव असल्यामुळे "निरयो" (नरक). वर न जाता तिरपे चालतात म्हणून "तिरच्छाना" (तिर्यक). तिर्यक हेच तिर्यकयोनी होय. मृत होऊन परलोकात जाण्याच्या भावामुळे "पेत्ति" (प्रेत), येथून मरून परलोकात जाण्याचा भाव असा अर्थ आहे. प्रेत हेच प्रेतयोनी होय. जे चमकत नाहीत, प्रकाशत नाहीत, क्रीडा करत नाहीत म्हणून "असुरा" (असुर). असुर हेच असुरयोनी होय. दिव्य रूप इत्यादींनी जे अत्यंत श्रेष्ठ आहेत म्हणून "सग्गा" (स्वर्ग). मनाच्या प्रगल्भतेमुळे "मनुस्सा" (मनुष्य). 'वान' म्हणजे तृष्णा म्हटली जाते, ती जेथे नाही ते "निब्बानं" (निर्वाण). नरकात जातो म्हणून "निरयगामी". उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम आहे. "असुरयोनियो" म्हणजे असुरयोनीला अनुकूल असणारा, असुर जातीत जन्म देणारा असा अर्थ आहे. स्वर्गात पोहोचवतो म्हणून "सग्गगामियो". "मनुस्सगामी" म्हणजे मनुष्यलोकात पोहोचवणारा. "पटिसङ्खानिरोधो" म्हणजे विचारपूर्वक प्रतिपक्ष भावनेने होणारा निरोध, किंवा प्रतिपक्ष धर्म तशा प्रकारे प्रवृत्त न झाल्यास, उत्पन्न होण्यास योग्य असलेल्या धर्माचा प्रतिपक्ष प्रवृत्तीने न होणारा उत्पाद. "अप्पटिसङ्खानिरोधो" म्हणजे संस्कृत धर्मांचा स्वतःच्या स्वभावाने होणारा निरोध, म्हणजेच क्षणिक निरोध असा अर्थ आहे। 47. Rūpanti ekattatā. Bhūtānaṃ upādāyāti vemattatā. Upādārūpanti ekattatā. Cakkhāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāroti vemattatā. Tathā bhūtarūpanti ekattatā. Pathavīdhātu …pe… vāyodhātūti vemattatā. Pathavīdhātūti ekattatā. Vīsati ākārā vemattatā. Āpodhātūti ekattatā. Dvādasa ākārā vemattatā. Tejodhātūti ekattatā. Cattāro ākārā vemattatā. Vāyodhātūti ekattatā. Cha ākārā vemattatāti imamatthaṃ dassento ‘‘dvīhi ākārehi dhātuyo pariggaṇhātī’’tiādimāha. ४७. "रूप" म्हणजे एकत्व होय. महाभूतांवर आश्रित असणे (उपादाय रूप) हे नानात्व होय. "उपादारूप" म्हणजे एकत्व होय. चक्षुआयतन...पे... कवळीकार आहार हे नानात्व होय. त्याचप्रमाणे "भूत रूप" म्हणजे एकत्व होय. पृथ्वीधातू...पे... वायूधातू हे नानात्व होय. "पृथ्वीधातू" म्हणजे एकत्व होय. वीस आकार हे नानात्व होय. "आपोधातू" म्हणजे एकत्व होय. बारा आकार हे नानात्व होय. "तेजोधातू" म्हणजे एकत्व होय. चार आकार हे नानात्व होय. "वायूधातू" म्हणजे एकत्व होय. सहा आकार हे नानात्व होय. हा अर्थ दर्शवताना "दोन आकारांनी धातूंचे ग्रहण करतो" इत्यादी म्हटले आहे। Tattha kesāti kesā nāma upādinnakasarīraṭṭhakā kakkhaḷalakkhaṇā imasmiṃ sarīre pāṭiyekko pathavīdhātukoṭṭhāso. Lomā nāma…pe… matthaluṅgaṃ nāma sarīraṭṭhakaṃ kakkhaḷalakkhaṇaṃ imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāsoti ayaṃ vemattatā. Āpodhātūtiādikoṭṭhāsesu pittādīsu [Pg.130] eseva nayo. Ayaṃ pana viseso – yena cāti yena tejodhātunā kupitena. Santappatīti ayaṃ kāyo santappati ekāhikajarādibhāvena usumajāto hoti. Yena ca jīrīyatīti yena ayaṃ kāyo jarīyati. Indriyavekallataṃ balakkhayaṃ valittacapalitādiñca pāpuṇāti. Yena ca pariḍayhatīti yena kupitena ayaṃ kāyo ḍayhati, so ca puggalo ‘‘ḍayhāmi ḍayhāmī’’ti kandanto satadhotasappigosītacandanādilepanaṃ tālavaṇṭavātañca paccāsīsati. Yena ca asitapītakhāyitasāyitaṃ sammā pariṇāmaṃ gacchatīti asitaṃ vā odanādi, pītaṃ vā pānakādi, khāyitaṃ vā piṭṭhakhajjakādi, sāyitaṃ vā ambapakkamadhuphāṇitādi sammā paripākaṃ gacchati, rasādibhāvena vivekaṃ gacchatīti attho. Ettha ca purimā tayo tejodhātū catusamuṭṭhānā. Pacchimo kammasamuṭṭhānova. त्या वचनात, 'केसा' (केस) या पदात— केस म्हणजे उपात्त शरीरात राहणारे, कठीणता हे लक्षण असलेले आणि या शरीरातील पृथ्वीधातूचा एक स्वतंत्र भाग आहेत. 'लोमा' (रोम) इत्यादी... 'मत्थलुंग' (मेंदू) म्हणजे शरीरात राहणारा, कठीणता हे लक्षण असलेला आणि या शरीरातील एक स्वतंत्र भाग आहे; ही त्यांची भिन्नता (विविधता) आहे. आपोधातू इत्यादी भागांमध्ये आणि पित्त इत्यादींमध्ये हाच नियम लागू होतो. पण हा विशेष फरक आहे— 'येन च' म्हणजे ज्या प्रकुपित झालेल्या तेजोधातूने. 'संतप्पति' म्हणजे हे शरीर संतप्त होते (तापते), एका दिवसाआड येणारा ताप इत्यादींमुळे उष्णतायुक्त होते. 'येन च जीरीयति' म्हणजे ज्याच्याद्वारे हे शरीर जीर्ण होते, इंद्रियांची विकलता, बलाचा क्षय आणि त्वचेला सुरकुत्या पडणे, केस पांढरे होणे इत्यादी अवस्थांना प्राप्त होते. 'येन च परिडय्हति' म्हणजे ज्या प्रकुपित तेजोधातूने हे शरीर जळते (दाह होतो) आणि तो मनुष्य 'मी जळत आहे, मी जळत आहे' असा आक्रोश करत शंभर वेळा धुतलेले तूप, गोशीत चंदनाचा लेप आणि पंख्याच्या वाऱ्याची अपेक्षा करतो. 'येन च असितपीतखायितसायितं सम्मा परिणामं गच्छति' म्हणजे खाल्लेले (भात इत्यादी), प्यायलेले (पेय इत्यादी), चघळलेले (पिठाचे पदार्थ इत्यादी) किंवा चाखलेले (पिकलेला आंबा, मध, गूळ इत्यादी) चांगल्या प्रकारे पचते, म्हणजेच रस इत्यादी रूपाने विभागले जाते, असा अर्थ आहे. आणि येथे पहिले तीन तेजोधातू चार कारणांनी उत्पन्न होणारे (चतुसमुत्थान) आहेत. शेवटचा (चौथा) केवळ कर्मामुळे उत्पन्न होणारा (कर्मसमुत्थान) आहे. Uddhaṅgamā vātāti uggārahikkārādipavattakā uddhaṃ ārohanavātā. Adhogamā vātāti uccārapassāvādinīharaṇakā adho orohanavātā. Kucchisayā vātāti antānaṃ bahivātā. Koṭṭhāsayā vātāti antānaṃ antovātā. Aṅgamaṅgānusārino vātāti dhamanijālānusārena sakalasarīre aṅgamaṅgāni anusaṭā samiñjanapasāraṇādinibbattakā vātā. Assāsoti antopavisananāsikavāto. Passāsoti bahinikkhamananāsikavāto. Ettha ca purimā sabbe catusamuṭṭhānā. Assāsapassāsā cittasamuṭṭhānā eva. Evaṃ vemattatādassanavasena vibhāgena udāhaṭā catasso dhātuyo paṭikkūlamanasikāravasena upasaṃharanto ‘‘imehi dvācattālīsāya ākārehī’’tiādimāha. Tattha na gayhūpaganti na gahaṇayoggaṃ. Sabhāvabhāvatoti sabhāvalakkhaṇato. 'उद्धंगमा वाता' (वर जाणारे वायू) म्हणजे ढेकर, उचकी इत्यादी निर्माण करणारे, वर चढणारे वायू होत. 'अधोगमा वाता' (खाली जाणारे वायू) म्हणजे मल, मूत्र इत्यादी बाहेर टाकणारे, खाली उतरणारे वायू होत. 'कुच्छिसया वाता' (कोठ्यातील वायू) म्हणजे आतड्यांच्या बाहेरील वायू होत. 'कोठ्ठासया वाता' (कोष्ठगत वायू) म्हणजे आतड्यांच्या आतील वायू होत. 'अंगमंगानुसारिनो वाता' (सर्व अवयवांमध्ये पसरणारे वायू) म्हणजे शिरांच्या जाळ्याद्वारे संपूर्ण शरीरात लहान-मोठ्या अवयवांमध्ये पसरलेले आणि आकुंचन-प्रसरण इत्यादी क्रिया घडवून आणणारे वायू होत. 'अस्सासो' (श्वास) म्हणजे नाकातून आत जाणारा वायू. 'पस्सासो' (प्रश्वास) म्हणजे नाकातून बाहेर पडणारा वायू. आणि येथे आधीचे सर्व वायू चार कारणांनी उत्पन्न होणारे (चतुसमुत्थान) आहेत. श्वास आणि प्रश्वास हे केवळ चित्तामुळे उत्पन्न होणारे (चित्तसमुत्थान) आहेत. अशा प्रकारे भिन्नता दाखवण्याच्या उद्देशाने विश्लेषणाने सांगितलेल्या चार धातूंना प्रतिकूल मनसिकाराच्या (अशुचि भावनेच्या) दृष्टीने उपसंहार करताना 'या बेचाळीस प्रकारांनी...' इत्यादी म्हटले आहे. त्या वचनात 'न गय्हूपग' म्हणजे ग्रहण करण्यास (पकडण्यास) योग्य नसलेले (शरीर किंवा शरीराचा भाग न दिसणे). 'सभावभावतो' म्हणजे स्वभावलक्षणाने. Evaṃ paṭikkūlamanasikāraṃ dassetvā puna tattha sammasanacāraṃ pāḷivaseneva dassetuṃ ‘‘tenāha bhagavā yā ceva kho panā’’tiādimāha. Taṃ sabbaṃ suviññeyyaṃ. अशा प्रकारे प्रतिकूल मनसिकार दाखवून, पुन्हा त्यात संमर्शनचार (चिंतन करण्याची पद्धत) केवळ पालि वचनाद्वारेच दाखवण्यासाठी 'म्हणूनच भगवंतांनी 'या चेव खो पना'...' इत्यादी म्हटले आहे. ते सर्व सहज समजण्यासारखे आहे. 48. Evaṃ saccamaggarūpadhammavasena adhiṭṭhānahāraṃ dassetvā idāni avijjāvijjādīnampi vasena taṃ dassetuṃ ‘‘avijjāti ekattatā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘dukkhe aññāṇa’’ntiādīsu yasmā avijjā dukkhasaccassa yāthāvasarasalakkhaṇaṃ [Pg.131] jānituṃ paṭivijjhituṃ na deti chādetvā pariyonandhitvā tiṭṭhati, tasmā ‘‘dukkhe aññāṇa’’nti vuccati. Tathā yasmā dukkhasamudayassa dukkhanirodhassa dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya yāthāvasarasalakkhaṇaṃ jānituṃ paṭivijjhituṃ na deti chādetvā pariyonandhitvā tiṭṭhati, tasmā ‘‘dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇa’’nti vuccati. Pubbanto atītaddhabhūtā khandhāyatanadhātuyo. Aparanto anāgataddhabhūtā. Pubbantāparanto tadubhayaṃ. Idappaccayatā saṅkhārādīnaṃ kāraṇāni avijjādīni. Paṭiccasamuppannā dhammā avijjādīhi nibbattā saṅkhārādidhammā. ४८. अशा प्रकारे सत्य, मार्ग आणि रूपधर्मांच्या आधारे अधिष्ठानहाराला दाखवून, आता अविद्या, विद्या इत्यादींच्या आधारे देखील त्याला दाखवण्यासाठी 'अविद्या म्हणजे एकत्व...' इत्यादी म्हटले आहे. त्या वचनात 'दुःखे अञ्ञाणं' (दुःखाविषयी अज्ञान) इत्यादींमध्ये, कारण अविद्या दुःखसत्याचे यथार्थ स्वभावलक्षण जाणण्यास आणि भेदण्यास (प्रतिवेध करण्यास) देत नाही, तर ते झाकून आणि वेढून राहते; म्हणून त्याला 'दुःखाविषयी अज्ञान' असे म्हटले जाते. त्याचप्रमाणे, कारण ती दुःखसमुदय, दुःखनिरोध आणि दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदेचे (मार्गाचे) यथार्थ स्वभावलक्षण जाणण्यास व भेदण्यास देत नाही, झाकून आणि वेढून राहते; म्हणून त्याला 'दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदेविषयी अज्ञान' असे म्हटले जाते. 'पुब्बन्त' (पूर्व भाग) म्हणजे भूतकाळात उत्पन्न झालेले स्कंध, आयतन आणि धातू होत. 'अपरन्त' (अपर भाग) म्हणजे भविष्यकाळात उत्पन्न होणारे (स्कंध, आयतन आणि धातू) होत. 'पुब्बन्तापरन्त' म्हणजे ते दोन्ही (भूतकाळ आणि भविष्यकाळ) होत. 'इदप्पच्चयता' (इदंप्रत्ययता) म्हणजे संस्कार इत्यादींची कारणे असलेली अविद्या इत्यादी होत. 'प्रतीत्यसमुत्पन्न धर्म' म्हणजे अविद्या इत्यादींमुळे उत्पन्न झालेले संस्कार इत्यादी धर्म होत. Tatthāyaṃ avijjā yasmā atītānaṃ khandhādīnaṃ yāva paṭiccasamuppannānaṃ dhammānaṃ yāthāvasarasalakkhaṇaṃ jānituṃ paṭivijjhituṃ na deti chādetvā pariyonandhitvā tiṭṭhati, tasmā ‘‘pubbante aññāṇaṃ yāva paṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇa’’nti vuccati, evāyaṃ avijjā kiccato jātitopi kathitā. Ayañhi imāni aṭṭha ṭhānāni jānituṃ paṭivijjhituṃ na detīti kiccato kathitā. Uppajjamānāpi imesu aṭṭhasu ṭhānesu uppajjatīti jātito kathitā. Evaṃ kiccato jātito ca kathitāpi lakkhaṇato kathite eva sukathitā hotīti lakkhaṇato dassetuṃ ‘‘aññāṇa’’ntiādi vuttaṃ. त्या पूर्वभाग इत्यादींमध्ये ही अविद्या, कारण भूतकाळातील स्कंध इत्यादींपासून प्रतीत्यसमुत्पन्न धर्मांपर्यंतच्या सर्व धर्मांचे यथार्थ स्वभावलक्षण जाणण्यास आणि भेदण्यास देत नाही, झाकून आणि वेढून राहते; म्हणून तिला 'पूर्वभागाविषयी अज्ञान... प्रतीत्यसमुत्पन्न धर्मांविषयी अज्ञान' असे म्हटले जाते. अशा प्रकारे ही अविद्या कार्याच्या (कृत्याच्या) दृष्टीने आणि उत्पत्तीच्या (जातीच्या) दृष्टीने देखील सांगितली आहे. कारण ही अविद्या या आठ स्थानांना जाणण्यास आणि भेदण्यास देत नाही, म्हणून ती कार्याच्या दृष्टीने सांगितली आहे. आणि उत्पन्न होताना देखील ती या आठ स्थानांमध्येच उत्पन्न होते, म्हणून ती उत्पत्तीच्या दृष्टीने सांगितली आहे. अशा प्रकारे कार्याच्या आणि उत्पत्तीच्या दृष्टीने सांगितली असली तरी, लक्षणाच्या दृष्टीने सांगितली असता ती उत्तम प्रकारे सांगितली जाते; म्हणून लक्षणाच्या दृष्टीने दाखवण्यासाठी 'अज्ञान' इत्यादी म्हटले आहे. Tattha ñāṇaṃ atthānatthaṃ kāraṇākāraṇaṃ catusaccadhammaṃ viditaṃ pākaṭaṃ karoti. Ayaṃ pana avijjā uppajjitvā taṃ viditaṃ pākaṭaṃ kātuṃ na detīti ñāṇapaccanīkato aññāṇaṃ. Dassanantipi paññā, sā hi taṃ ākāraṃ passati. Avijjā pana uppajjitvā passituṃ na detīti adassanaṃ. Abhisamayotipi paññā, sā taṃ ākāraṃ abhisameti. Avijjā pana uppajjitvā taṃ abhisametuṃ na detīti anabhisamayo. Anubodho sambodho paṭivedhotipi paññā, sā taṃ ākāraṃ anubujjhati sambujjhati paṭivijjhati. Avijjā pana uppajjitvā taṃ anubujjhituṃ sambujjhituṃ paṭivijjhituṃ na detīti ananubodho asambodho appaṭivedho. Tathā sallakkhaṇaṃ upalakkhaṇaṃ paccupalakkhaṇaṃ samapekkhaṇantipi paññā, sā taṃ ākāraṃ sallakkhati upalakkhati paccupalakkhati samaṃ sammā ca apekkhati. Avijjā pana uppajjitvā tassa tathā kātuṃ na detīti asallakkhaṇaṃ anupalakkhaṇaṃ apaccupalakkhaṇaṃ asamapekkhaṇanti ca vuccati. त्या वचनात, ज्ञान हे हित आणि अहित (अर्थ आणि अनर्थ), कारण आणि अकारण, तसेच चार आर्यसत्य रूप धर्मांना स्पष्ट व प्रकट करते. पण ही अविद्या उत्पन्न होऊन त्यांना स्पष्ट व प्रकट करू देत नाही; म्हणून ज्ञानाच्या विरोधी असल्यामुळे तिला 'अज्ञान' म्हणतात. 'दर्शन' म्हणजे देखील प्रज्ञाच होय, कारण ती त्या आकाराला (स्थितीला) पाहते. पण अविद्या उत्पन्न होऊन पाहू देत नाही, म्हणून तिला 'अदर्शन' म्हणतात. 'अभिसमय' म्हणजे देखील प्रज्ञाच होय, ती त्या आकाराला साक्षात करते. पण अविद्या उत्पन्न होऊन साक्षात करू देत नाही, म्हणून तिला 'अनभिसमय' म्हणतात. 'अनुबोध', 'संबोध' आणि 'प्रतिवेध' म्हणजे देखील प्रज्ञाच होय; ती त्या आकाराला अनुबोध करते, संबोध करते आणि प्रतिवेध करते (भेदते). पण अविद्या उत्पन्न होऊन अनुबोध, संबोध आणि प्रतिवेध करू देत नाही, म्हणून तिला 'अननुबोध', 'असंबोध' आणि 'अप्रतिवेध' म्हणतात. त्याचप्रमाणे 'संलक्षण', 'उपलक्षण', 'प्रत्युपलक्षण' आणि 'समप्रेक्षण' म्हणजे देखील प्रज्ञाच होय; ती त्या आकाराला संलक्षित करते, उपलक्षित करते, प्रत्युपलक्षित करते आणि समान व योग्य प्रकारे प्रेक्षण करते (पाहते). पण अविद्या उत्पन्न होऊन तिला तसे करू देत नाही; म्हणून तिला 'असंलक्षण', 'अनुपलक्षण', 'अप्रत्युपलक्षण' आणि 'असमप्रेक्षण' असे म्हटले जाते. Nāssa [Pg.132] kiñci paccakkhakammaṃ atthi, sayañca appaccavekkhitvā katakammanti appaccakkhakammaṃ. Dummedhānaṃ bhāvo dummejjhaṃ. Bālānaṃ bhāvo bālyaṃ. Sampajaññanti paññā, sā atthānatthaṃ kāraṇākāraṇaṃ catusaccadhammaṃ sampajānāti. Avijjā pana uppajjitvā taṃ kāraṇaṃ pajānituṃ na detīti asampajaññaṃ. Mohanavasena moho. Pamohanavasena pamoho. Sammohanavasena sammoho. Avindiyaṃ vindati, vindiyaṃ na vindatīti avijjā. Vaṭṭasmiṃ ohanati otaratīti avijjogho. Vaṭṭasmiṃ yojetīti avijjāyogo. Appahīnaṭṭhena ceva punappunaṃ uppajjanato ca avijjānusayo. Magge pariyuṭṭhitacorā viya addhike kusalacittaṃ pariyuṭṭhāti viluppatīti avijjāpariyuṭṭhānaṃ. Yathā nagaradvāre palighasaṅkhātāya laṅgiyā patitāya manussānaṃ nagarappaveso pacchijjati, evameva yassa sakkāyanagare ayaṃ patitā, tassa nibbānasampāpakaṃ ñāṇagamanaṃ pacchijjatīti avijjālaṅgī nāma hoti. Akusalañca taṃ mūlañca, akusalānaṃ vā mūlanti akusalamūlaṃ. Taṃ pana na aññaṃ, idhādhippeto mohoti moho akusalamūlanti ayaṃ ekapadiko avijjāya atthuddhāro. Ayaṃ vemattatāti ayaṃ avijjāya vemattatā. या (अविद्ये) जवळ कोणतेही प्रत्यक्ष कर्म (प्रत्यक्ष ज्ञान) नसते, आणि स्वतः विचार न करता केलेले कर्म असते, म्हणून याला 'अप्रत्यक्षकर्म' (appaccakkhakamma) म्हणतात. दुर्बुद्धी लोकांचा (प्रज्ञा नसलेल्यांचा) भाव म्हणजे 'दुम्मेज्झ' (दुर्मेधत्व). अज्ञानी लोकांचा भाव म्हणजे 'बाल्य'. 'संपजन्य' म्हणजे प्रज्ञा होय; ती हित-अहित, कारण-अकारण आणि चार आर्यसत्य धर्म चांगल्या प्रकारे जाणते. परंतु अविद्या उत्पन्न होऊन त्या कारणाला जाणू देत नाही, म्हणून तिला 'असंपजन्य' म्हणतात. संभ्रमित करण्याच्या स्वभावामुळे तो 'मोह' होय. तीव्र संभ्रमित करण्याच्या स्वभावामुळे तो 'प्रमोह' होय. सर्व बाजूंनी संभ्रमित करण्याच्या स्वभावामुळे तो 'संमोह' होय. जे मिळवण्यायोग्य नाही (उदा. कायिक दुश्चरित) ते मिळवते, आणि जे मिळवण्यायोग्य आहे (उदा. कायिक सुचरित) ते मिळवत नाही, म्हणून ती 'अविद्या' होय. संसारात (भवचक्रात) बुडवून टाकते, म्हणून तो 'अविद्यौघ' (अविज्जोघ) होय. संसारात बांधून ठेवते, म्हणून तो 'अविद्यायोग' होय. नष्ट न झालेल्या स्वभावामुळे आणि पुन्हा पुन्हा उत्पन्न होत असल्यामुळे तो 'अविद्यानुशय' होय. ज्याप्रमाणे मार्गावर दबा धरून बसलेले चोर वाटसरूंना लुटतात, त्याप्रमाणे जे कुशल चित्ताला घेरून लुटून घेते, ते 'अविद्या-परियुत्थान' होय. ज्याप्रमाणे नगराच्या दारावर 'परिघ' नावाचा अडसर पडला असता लोकांचा नगरात प्रवेश थांबतो, त्याचप्रमाणे ज्याच्या 'सत्काय' नावाच्या नगरात ही अविद्या पडते, त्याचे निर्वाणाप्रत नेणारे ज्ञानगमन खंडित होते, म्हणून याला 'अविद्या-अडसर' (अविज्जा-लंगी) म्हणतात. जे अकुशल आहे आणि मूळही आहे, किंवा जे अकुशलांचे मूळ आहे, ते 'अकुशलमूळ' होय. ते काही दुसरे नसून, येथे अभिप्रेत असलेला 'मोह'च आहे; म्हणून 'मोह हे अकुशलमूळ आहे' असे म्हटले आहे. हा अविद्येचा एका पदाने केलेला अर्थ-उद्धार (स्पष्टीकरण) आहे. 'ही भिन्नता आहे' म्हणजे ही अविद्येची भिन्नता (विविधता) आहे. Vijjāti vindiyaṃ vindatīti vijjā, vijjhanaṭṭhena vijjā, viditakaraṇaṭṭhena vijjā. ‘‘Dukkhe ñāṇa’’ntiādīsu dukkhasaccassa yāthāvasarasalakkhaṇaṃ jānāti passati paṭivijjhatīti dukkhe ariyasacce visayabhūte ñāṇaṃ ‘‘dukkhe ñāṇa’’nti vuttaṃ. Esa nayo sesesupi. Paññāti tassa tassa atthassa pākaṭakaraṇasaṅkhātena paññāpanaṭṭhena paññā, tena tena vā aniccādinā pakārena dhamme jānātīti paññā. Pajānanākāro pajānanā. Aniccādīni vicinatīti vicayo. Pakārehi vicinatīti pavicayo. Catusaccadhamme vicinatīti dhammavicayo. Aniccādīnaṃ sallakkhaṇavasena sallakkhaṇā. Tesaṃyeva pati pati upalakkhaṇavasena paccupalakkhaṇā. Paṇḍitabhāvo paṇḍiccaṃ. Kusalabhāvo kosallaṃ. Nipuṇabhāvo nepuññaṃ. Aniccādīnaṃ vibhāvanavasena vebhabyā. Tesaṃyeva cintanavasena cintā. Aniccādīni upaparikkhatīti upaparikkhā. Bhūrīti pathaviyā nāmaṃ, ayampi saṇhaṭṭhena vitthataṭṭhena ca bhūrī viyāti bhūrī. Tena vuttaṃ – ‘‘bhūrī vuccati pathavī, tāya pathavisamāya vitthatāya paññāya samannāgatoti bhūripañño’’ti [Pg.133] (mahāni. 27). Api ca bhūrīti paññāyevetaṃ adhivacanaṃ. Bhūte atthe ramatīti bhūrī. 'विद्या' (विज्जा) म्हणजे जे मिळवण्यायोग्य आहे ते मिळवते म्हणून विद्या; भेदून जाण्याच्या अर्थाने विद्या; आणि स्पष्ट करण्याच्या अर्थाने विद्या होय. 'दुःखात ज्ञान' इत्यादींमध्ये, दुःखसत्याचे यथार्थ आणि स्वाभाविक लक्षण जाणते, पाहते आणि भेदून जाणते, म्हणून विषय बनलेल्या दुःख नावाच्या आर्यसत्यामधील ज्ञानाला 'दुःखात ज्ञान' असे म्हटले आहे. हाच नियम उर्वरित पदांनाही लागू होतो. 'प्रज्ञा' म्हणजे त्या त्या अर्थाला स्पष्ट करण्याच्या स्वरूपात प्रकट करण्याच्या अर्थाने प्रज्ञा होय; किंवा त्या त्या अनित्यादी प्रकारे धर्मांना जाणते म्हणून प्रज्ञा होय. विशेष प्रकारे जाणण्याची पद्धत म्हणजे 'प्रजानना' (पजानना) होय. अनित्यादी गोष्टींचा शोध घेते म्हणून 'विचय' होय. विविध प्रकारांनी शोध घेते म्हणून 'प्रविचय' होय. चार आर्यसत्य धर्मांचा शोध घेते म्हणून 'धर्मविचय' होय. अनित्यादींचे चांगल्या प्रकारे लक्षण निश्चित करण्याच्या अर्थाने 'संलक्षणा' (सल्लक्खणा) होय. त्याच अनित्यादींचे वारंवार जवळून निरीक्षण करण्याच्या अर्थाने 'प्रत्युपलक्षणा' (पच्चुपलक्खणा) होय. पंडिताचा भाव म्हणजे 'पांडित्य' (पण्डिच्च) होय. कुशल व्यक्तीचा भाव म्हणजे 'कौशल्य' (कोसल्ल) होय. निपुण व्यक्तीचा भाव म्हणजे 'नैपुण्य' (नेपुञ्ञ) होय. अनित्यादींना स्पष्टपणे प्रकट करण्याच्या अर्थाने 'वैभव्य' (वेभब्या) होय. त्यांचाच विचार करण्याच्या अर्थाने 'चिंता' होय. अनित्यादींचे परीक्षण करते म्हणून 'उपपरीक्षा' (उपपरिक्खा) होय. 'भूरि' हे पृथ्वीचे नाव आहे; ही प्रज्ञा देखील सूक्ष्मतेमुळे आणि विशालतेमुळे पृथ्वीसारखी असते, म्हणून तिला 'भूरि' म्हणतात. म्हणूनच म्हटले आहे - 'पृथ्वीला भूरि म्हणतात, त्या पृथ्वीसारख्या विशाल प्रज्ञेने जो युक्त असतो, त्याला भूरिप्रज्ञ (भूरिपञ्ञ) म्हणतात.' शिवाय, 'भूरि' हे प्रज्ञेचेच एक नाव आहे. जी सत्य अर्थामध्ये रममाण होते, ती 'भूरि' होय. Kilese medhati hiṃsatīti medhā, khippaṃ gahaṇadhāraṇaṭṭhena vā medhā. Yassuppajjati, taṃ sattaṃ hitapaṭipattiyaṃ sampayuttaṃ vā yāthāvalakkhaṇapaṭivedhe pariṇetīti pariṇāyikā. Aniccādivasena dhamme vipassatīti vipassanā. Sammā pakārehi aniccādīni jānātīti sampajaññaṃ. Uppathapaṭipanne sindhave vīthiāropanatthaṃ patodo viya uppathe dhāvanakūṭacittaṃ vīthiāropanatthaṃ vijjhatīti patodo viyāti patodo. Dassanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, paññāsaṅkhātaṃ indriyaṃ paññindriyaṃ. Avijjāya na kampatīti paññābalaṃ. Kilesacchedanaṭṭhena paññāva satthaṃ paññāsatthaṃ. Accuggataṭṭhena paññāva pāsādo paññāpāsādo. Ālokanaṭṭhena paññāva āloko paññāāloko. जी क्लेशांचा नाश करते ती 'मेधा' होय; किंवा जी वेगाने ग्रहण आणि धारण करते ती 'मेधा' होय. ज्या प्राण्यामध्ये ती उत्पन्न होते, त्याला हिताच्या आचरणाकडे वळवते, किंवा संप्रयुक्त धर्मांना यथार्थ लक्षणाच्या साक्षात्काराकडे वळवते, म्हणून ती 'परिणायिका' (मार्गदर्शक) होय. अनित्यादी रूपाने धर्मांचे विशेष प्रकारे दर्शन करते म्हणून ती 'विपश्यना' (विपस्सना) होय. चांगल्या प्रकारे आणि विविध मार्गांनी अनित्यादींना जाणते म्हणून ते 'संपजन्य' होय. ज्याप्रमाणे चुकीच्या मार्गावर धावणाऱ्या सिंधू देशाच्या घोड्यांना योग्य मार्गावर आणण्यासाठी अंकुश टोचला जातो, त्याप्रमाणे चुकीच्या मार्गावर धावणाऱ्या चंचल चित्ताला योग्य मार्गावर आणण्यासाठी जी टोचते, ती अंकुशासारखी असते म्हणून तिला 'प्रतोद' (अंकुश) म्हणतात. दर्शन लक्षणात प्रभुत्व गाजवते म्हणून ते 'इंद्रिय' होय; प्रज्ञा नावाचे इंद्रिय म्हणजे 'प्रज्ञेंद्रिय' (पञ्ञiन्द्रिय) होय. जी अविद्येमुळे डळमळीत होत नाही, ते 'प्रज्ञाबल' होय. क्लेशांचा छेद करण्याच्या अर्थाने प्रज्ञा हेच शस्त्र आहे, म्हणून ते 'प्रज्ञाशस्त्र' होय. अत्यंत उंच जाण्याच्या अर्थाने प्रज्ञा हाच प्रासाद आहे, म्हणून तो 'प्रज्ञाप्रासाद' होय. प्रकाश देण्याच्या अर्थाने प्रज्ञा हाच प्रकाश आहे, म्हणून तो 'प्रज्ञाप्रकाश' होय. Obhāsanaṭṭhena paññāva obhāso paññāobhāso. Pajjotanaṭṭhena paññāva pajjoto paññāpajjoto. Ratikaraṇaṭṭhena ratidāyakaṭṭhena ratijanakaṭṭhena cittīkataṭṭhena dullabhapātubhāvaṭṭhena atulaṭṭhena anomasattaparibhogaṭṭhena ca paññāva ratanaṃ paññāratanaṃ. Na tena sattā muyhanti, sayaṃ vā ārammaṇe na muyhatīti amoho. Dhammavicayapadaṃ vuttatthameva. Kasmā panetaṃ puna vuttanti? Amohassa mohapaṭipakkhabhāvadīpanatthaṃ. Tenetaṃ dīpeti – yvāyaṃ amoho, so na kevalaṃ mohato añño dhammo, mohassa paṭipakkho dhammavicayasaṅkhāto amohova idhādhippetoti. Sammādiṭṭhīti yāthāvaniyyānikakusaladiṭṭhi. Dhammavicayasaṅkhāto pasattho sundaro vā bojjhaṅgoti dhammavicayasambojjhaṅgo. Maggaṅganti ariyamaggassa aṅgaṃ kāraṇanti maggaṅgaṃ. Ariyamaggassa antogadhattā maggapariyāpannanti. उजळून टाकण्याच्या अर्थाने प्रज्ञा हीच आभा आहे, म्हणून ती 'प्रज्ञाभा' (प्रज्ञा-ओभास) होय. प्रकाशमान करण्याच्या अर्थाने प्रज्ञा हाच प्रदीप आहे, म्हणून तो 'प्रज्ञाप्रदीप' (प्रज्ञा-पज्जोत) होय. आनंद निर्माण करण्याच्या, आनंद देण्याच्या, आनंद उत्पन्न करण्याच्या, आदरणीय असण्याच्या, दुर्मिळ प्रादुर्भाव असण्याच्या, अतुलनीय असण्याच्या आणि श्रेष्ठ प्राण्यांद्वारे उपभोगली जाण्याच्या अर्थाने प्रज्ञा हेच रत्न आहे, म्हणून ते 'प्रज्ञारत्न' होय. ज्याच्यामुळे प्राणी संभ्रमित होत नाहीत, किंवा ती स्वतः आलंबनात संभ्रमित होत नाही, तो 'अमोह' होय. 'धर्मविचय' या पदाचा अर्थ आधीच सांगितला आहे. मग हे पुन्हा का सांगितले आहे? अमहाचा मोहाशी असलेला विरोधी भाव दर्शवण्यासाठी हे पुन्हा सांगितले आहे. याद्वारे हे स्पष्ट होते की - जो हा अमोह आहे, तो केवळ मोहापेक्षा वेगळा धर्म नसून, मोहाचा विरोधी असलेला आणि 'धर्मविचय' नावाचा अमोहच येथे अभिप्रेत आहे. 'सम्यक् दृष्टी' म्हणजे यथार्थ आणि संसारातून मुक्त करणारी कुशल दृष्टी होय. धर्मविचय नावाचा, प्रशंसनीय किंवा सुंदर असा बोध्यंग म्हणजे 'धर्मविचय-संबोध्यंग' होय. 'मार्गांग' म्हणजे आर्यमार्गाचे अंग किंवा कारण होय. आर्यमार्गाच्या अंतर्गत समाविष्ट असल्यामुळे याला 'मार्गपर्यापन्न' असे म्हटले आहे. Asaññāsamāpattīti saññāvirāgabhāvanāvasena pavattitā asaññabhavūpapattinibbattanasamāpatti. Anuppanne hi buddhe ekacce titthāyatane pabbajitvā vāyokasiṇe parikammaṃ katvā catutthajjhānaṃ nibbattetvā jhānā vuṭṭhāya saññāya dosaṃ passanti, saññāya sati hatthacchedādidukkhañceva sabbabhayāni [Pg.134] ca honti, ‘‘alaṃ imāya saññāya, saññābhāvo santo’’ti evaṃ saññāya dosaṃ passitvā saññāvirāgavasena catutthajjhānaṃ nibbattetvā aparihīnajjhānā kālaṃ katvā asaññīsu nibbattanti. Cittaṃ nesaṃ cuticittanirodheneva idha nivattati, rūpakkhandhamattameva tattha nibbattati. 'असंज्ञा-समापत्ती' (असञ्ञासमापत्ति) म्हणजे संज्ञेविषयी वैराग्य भावनेच्या प्रभावाने प्राप्त होणारी आणि असंज्ञी भूमीत पुनर्जन्म घडवून आणणारी समापत्ती होय. खरोखर, बुद्ध उत्पन्न झाले नसताना, काही लोक तीर्थकांच्या आश्रमात प्रव्रजित होऊन, वायू-कसिणामध्ये परिकर्म करून चौथे ध्यान प्राप्त करतात आणि ध्यानातून उठून संज्ञेमधील दोष पाहतात. 'संज्ञा अस्तित्वात असताना हात कापले जाणे इत्यादी दुःख आणि सर्व प्रकारची भये निर्माण होतात. या संज्ञेचा काही उपयोग नाही, संज्ञेचा अभाव हेच शांत आहे,' अशा प्रकारे संज्ञेमधील दोष पाहून, संज्ञेविषयीच्या वैराग्यामुळे चौथे ध्यान प्राप्त करून, ध्यानापासून च्युत न होता मृत्यू पावून ते असंज्ञी देवलोकात उत्पन्न होतात. त्यांचे चित्त च्युती-चित्ताच्या निरोधानेच येथे थांबते, आणि तेथे केवळ रूपस्कंधच उत्पन्न होतो. Te yathā nāma jiyāvegukkhitto saro yattako jiyāvego, tattakameva ākāse gacchati, evamevaṃ jhānavegukkhittā upapajjitvā yattako jhānavego, tattakameva kālaṃ tiṭṭhanti. Jhānavege pana parikkhīṇe tattha rūpakkhandho antaradhāyati, idha paṭisandhisaññā uppajjati, taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘asaññabhavūpapattinibbattanasamāpattī’’ti. Vibhūtasaññāsamāpattīti viññāṇañcāyatanasamāpatti. Sā hi paṭhamāruppaviññāṇassa paṭhamāruppasaññāyapi vibhāvanato ‘‘vibhūtasaññā’’ti vuccati. Keci ‘‘vibhūtarūpasaññā’’ti paṭhanti, tesaṃ matena vibhūtarūpasamāpatti nāma sesāruppasamāpattiyo. Sesā samāpattiyo suviññeyyāva. ते (असंज्ञसत्त भूमीतील प्राणी), ज्याप्रमाणे धनुष्याच्या प्रत्यंचेच्या वेगाने सोडलेला बाण जोपर्यंत प्रत्यंचेचा वेग असतो, तोपर्यंतच आकाशात जातो; त्याचप्रमाणे ध्यानाच्या वेगाने फेकले गेलेले (उत्पन्न झालेले) प्राणी जोपर्यंत ध्यानाचा वेग असतो, तोपर्यंतच त्या काळात (तेथे) टिकून राहतात। परंतु ध्यानाचा वेग संपल्यावर तेथे रूपस्कंध नाहीसा होतो आणि येथे (कामभूमीत) प्रतिसंधी संज्ञा उत्पन्न होते। त्याला उद्देशून 'असंज्ञभव-उपपत्ति-निबत्तन-समापत्ती' असे म्हटले आहे। 'विभूतसंज्ञा समापत्ती' म्हणजे विज्ञाणांचायतन समापत्ती होय। कारण ती पहिल्या अरूप विज्ञानाच्या पहिल्या अरूप संज्ञेला प्रकट करत असल्यामुळे तिला 'विभूतसंज्ञा' असे म्हटले जाते। काही लोक 'विभूतरूपसंज्ञा' असा पाठ वाचतात, त्यांच्या मते 'विभूतरूप समापत्ती' म्हणजे उर्वरित अरूप समापत्ती होत। उर्वरित समापत्ती सहज समजण्यासारख्याच आहेत। Nevasekkhanāsekkho jhāyīti jhānalābhī puthujjano. Ājāniyo jhāyīti arahā, sabbepi vā ariyapuggalā. Assakhaluṅko jhāyīti khaluṅkassasadiso jhāyī. Tathā hi khaluṅko asso damathaṃ na upeti ito cito ca yathāruci dhāvati, evamevaṃ yo puthujjano abhiññālābhī, so abhiññā assādetvā ‘‘alamettāvatā, katamettāvatā’’ti uttaridamathāya aparisakkanto abhiññācittavasena ito cito ca dhāvati pavattati, so ‘‘assakhaluṅko jhāyī’’ti vutto. Diṭṭhuttaro jhāyīti jhānalābhī diṭṭhigatiko. Paññuttaro jhāyīti lakkhaṇūpanijjhānena jhāyī, sabbo eva vā paññādhiko jhāyī. 'नेवसेक्खनासेक्ख ध्यायी' म्हणजे ध्यान प्राप्त केलेला पृथग्जन होय। 'आजानिय ध्यायी' म्हणजे अर्हत किंवा सर्वच आर्यपुद्गल होत। 'अस्सखलुंक ध्यायी' म्हणजे अदम्य घोड्यासारखा ध्यान करणारा होय। कारण ज्याप्रमाणे अदम्य घोडा नियंत्रणात येत नाही आणि इकडेतिकडे आपल्या इच्छेनुसार धावतो; त्याचप्रमाणे जो अभिज्ञा प्राप्त पृथग्जन आहे, तो त्या अभिज्ञांचा आस्वाद घेऊन 'एवढे पुरेसे आहे, एवढ्याने कार्य पूर्ण झाले' असे मानून, पुढील नियंत्रणासाठी (आर्यमार्गासाठी) प्रयत्न न करता, अभिज्ञा चित्ताच्या प्रभावाने इकडेतिकडे धावतो किंवा भटकतो, त्याला 'अस्सखलुंक ध्यायी' असे म्हटले आहे। 'दिट्ठुत्तर ध्यायी' म्हणजे ध्यान प्राप्त केलेला मिथ्यादृष्टी व्यक्ती होय। 'पञ्ञुत्तर ध्यायी' म्हणजे लक्षणावर लक्ष केंद्रित करून ध्यान करणारा किंवा सर्वच प्रज्ञाधिक ध्यायी होय। Saraṇo samādhīti akusalacittekaggatā, sabbopi vā sāsavo samādhi. Araṇo samādhīti sabbo kusalābyākato samādhi, lokuttaro eva vā. Savero samādhīti paṭighacittesu ekaggatā. Avero samādhīti mettācetovimutti. Anantaradukepi eseva nayo. Sāmiso samādhīti lokiyasamādhi. So hi anatikkantavaṭṭāmisalokāmisatāya sāmiso. Nirāmiso samādhīti lokuttaro samādhi. Sasaṅkhāro samādhīti dukkhāpaṭipado dandhābhiñño sukhāpaṭipado ca dandhābhiñño. So hi sasaṅkhārena sappayogena cittena paccanīkadhamme kicchena [Pg.135] kasirena niggahetvā adhigantabbo. Itaro asaṅkhāro samādhi. Ekaṃsabhāvito samādhīti sukkhavipassakassa samādhi. Ubhayaṃsabhāvito samādhīti samathayānikassa samādhi. Ubhayato bhāvitabhāvano samādhīti kāyasakkhino ubhatobhāgavimuttassa ca samādhi. So hi ubhayato bhāgehi ubhayato bhāvitabhāvano. 'सरण समाधी' म्हणजे अकुशल चित्ताची एकाग्रता किंवा सर्वच सास्रव समाधी होय। 'अरण समाधी' म्हणजे सर्व कुशल व अव्याकृत समाधी किंवा केवळ लोकोत्तर समाधी होय। 'सवेर समाधी' म्हणजे प्रतिघ चित्तातील एकाग्रता होय। 'अवेर समाधी' म्हणजे मैत्री-चेतोविमुक्ती होय। यापुढील दुकातही हाच नियम लागू होतो। 'सामिष समाधी' म्हणजे लौकिक समाधी होय। कारण ती समाधी संसार-आमिष व लोक-आमिष यांचे उल्लंघन न केल्यामुळे सामिष असते। 'निरामिष समाधी' म्हणजे लोकोत्तर समाधी होय। 'ससंखार समाधी' म्हणजे दुःखा प्रतिपदा मंदाभिज्ञा आणि सुखा प्रतिपदा मंदाभिज्ञा समाधी होय। कारण ती समाधी ससंखाराने (प्रेरणेने) आणि सप्रयोगाने (प्रयत्नाने) युक्त चित्ताद्वारे, विरोधी धर्मांचे कष्टाने व परिश्रमाने दमन करून प्राप्त केली जाते। याव्यतिरिक्त दुसरी समाधी 'असंखार समाधी' होय। 'एकंसभावित समाधी' म्हणजे शुष्कविपस्सक पुद्गलाची समाधी होय। 'उभयंसभावित समाधी' म्हणजे शमथयानिक पुद्गलाची समाधी होय। 'उभयतो भावितभावन समाधी' म्हणजे कायसाक्षी आणि उभतोभागविमुक्त पुद्गलाची समाधी होय। कारण तो रूपकाय व नामकाय या दोन्ही भागांनी आणि दोन्ही प्रकारे भावना विकसित करणारा असतो। Āgāḷhapaṭipadāti kāmānaṃ orohanapaṭipatti, kāmasukhānuyogoti attho. Nijjhāmapaṭipadāti kāmassa nijjhāpanavasena khedanavasena pavattā paṭipatti, attakilamathānuyogoti attho. Akkhamā paṭipadātiādīsu padhānakaraṇakāle sītādīni asahantassa paṭipadā, tāni nakkhamatīti akkhamā. Sahantassa pana tāni khamatīti khamā. ‘‘Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’tiādinā (ma. ni. 1.26; a. ni. 4.14; 6.58) nayena micchāvitakke sametīti samā. Manacchaṭṭhāni indriyāni dametīti damā paṭipadā. 'आगाळ्ह प्रतिपदा' म्हणजे कामभोगांमध्ये उतरण्याची प्रवृत्ती, म्हणजेच कामसुखानुयोग असा अर्थ आहे। 'निज्झाम प्रतिपदा' म्हणजे कामाला जाळण्याच्या किंवा शरीराला क्लेश देण्याच्या उद्देशाने केलेली साधना, म्हणजेच आत्मक्लेशानुयोग असा अर्थ आहे। 'अक्खमा प्रतिपदा' इत्यादींमध्ये, साधना करताना थंडी इत्यादी सहन न करणाऱ्याची जी साधना असते, ती त्या थंडी इत्यादींना सहन करत नाही, म्हणून तिला 'अक्खमा' म्हणतात। परंतु सहन करणाऱ्याची साधना त्या थंडी इत्यादींना सहन करते, म्हणून तिला 'खमा' म्हणतात। 'उत्पन्न झालेल्या कामवितर्काला सहन करत नाही' इत्यादी नियमाने जी मिथ्या वितर्कांना शांत करते, तिला 'समा' म्हणतात। मनासह सहा इंद्रियांचे दमन करते, म्हणून तिला 'दमा प्रतिपदा' म्हणतात। Evanti iminā vuttanayena. Yo dhammoti yo koci jātiādidhammo. Yassa dhammassāti tato aññassa jarādidhammassa. Samānabhāvoti dukkhādibhāvena samānabhāvo. Ekattatāyāti samānatāya dukkhādibhāvānaṃ ekībhāvena. Ekī bhavatīti anekopi ‘‘dukkha’’ntiādinā ekasaddābhidheyyatāya ekī bhavati. Etena ekattatāya lakkhaṇamāha. Yena yena vā pana vilakkhaṇoti yo dhammo yassa dhammassa yena yena bhāvena visadiso. Tena tena vemattaṃ gacchatīti tena tena bhāvena so dhammo tassa dhammassa vemattataṃ visadisattaṃ gacchati, dukkhabhāvena samānopi jātiādiko abhinibbattiādibhāvena jarādikassa visiṭṭhataṃ gacchatīti attho. Iminā vemattatāya lakkhaṇamāha. 'एवम्' म्हणजे या सांगितलेल्या पद्धतीने। 'यो धम्मो' म्हणजे कोणताही एक जाति (जन्म) इत्यादी धर्म। 'यस्स धम्मस्स' म्हणजे त्याहून भिन्न असलेल्या जरा (वृद्धत्व) इत्यादी धर्माशी। 'समानभावो' म्हणजे दुःख इत्यादी रूपाने समान असणे। 'एकत्तताय' म्हणजे समानतेमुळे दुःख इत्यादी भावांचे एकत्रीकरण होणे। 'एकी भविष्या' म्हणजे अनेक असूनही 'दुःख' इत्यादी एकाच शब्दाने दर्शविले गेल्यामुळे ते एकरूप होतात। याद्वारे एकत्वाचे (समानतेचे) लक्षण सांगितले आहे। 'येन येन वा पन विलक्खणो' म्हणजे जो धर्म ज्या धर्माशी ज्या ज्या रूपाने भिन्न (विसदृश) आहे। 'तेन तेन वेमत्तं गच्छति' म्हणजे त्या त्या रूपाने तो धर्म त्या धर्माशी भिन्नतेला किंवा विसदृशतेला प्राप्त होतो; दुःख रूपाने समान असूनही, जन्म इत्यादी धर्म हा उत्पत्ती इत्यादी रूपाने जरा इत्यादी धर्मापेक्षा विशिष्टतेला (भिन्नतेला) प्राप्त होतो, असा अर्थ आहे। याद्वारे भिन्नतेचे (वेमत्तता) लक्षण सांगितले आहे। Idāni tāva ekattavemattatāvisaye niyojetvā dassetuṃ ‘‘sutte vā veyyākaraṇe vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha pucchitanti pucchāvasena desitasuttavasena vuttaṃ, na pana adhiṭṭhānahārassa pucchāvisayatāya. Sesaṃ uttānameva. आता सर्वप्रथम एकत्व आणि भिन्नत्व यांना विषयामध्ये जोडून दाखवण्यासाठी 'सुत्ते वा वेय्याकरणे वा' इत्यादी म्हटले आहे। तेथे 'पुच्छितं' (विचारलेले) हा शब्द प्रश्नाच्या रूपाने उपदेशिलेल्या सूत्राच्या संदर्भात म्हटला आहे, अधिष्ठानहाराच्या प्रश्नाचा विषय म्हणून नाही। उर्वरित भाग स्पष्टच आहे। Adhiṭṭhānahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā. अधिष्ठानहारविभंग-वर्णना समाप्त झाली। 15. Parikkhārahāravibhaṅgavaṇṇanā १५. परिक्खारहारविभंग-वर्णना 49. Tattha [Pg.136] katamo parikkhāro hāroti parikkhārahāravibhaṅgo. Tattha yo dhammo yaṃ dhammaṃ janayati, tassa so parikkhāroti saṅkhepato parikkhāralakkhaṇaṃ vatvā taṃ vibhāgena dassetuṃ ‘‘kiṃlakkhaṇo’’tiādi vuttaṃ. Tattha hinoti attano phalaṃ paṭikāraṇabhāvaṃ gacchatīti hetu. Paṭicca etasmā phalaṃ etīti paccayo. Kiñcāpi hetupaccayasaddehi kāraṇameva vuccati, tathāpi tattha visesaṃ vibhāgena dassetuṃ ‘‘asādhāraṇalakkhaṇo’’tiādi vuttaṃ. Sabhāvo hetūti samānabhāvo bījaṃ hetu. Nanu ca bījaṃ aṅkurādisadisaṃ na hotīti? No na hoti, aññato hi tādisassa anuppajjanato. ४९. तेथे 'कतम परिक्खार हार' म्हणजे परिक्खारहारविभंग होय। तेथे 'जो धर्म ज्या धर्माला उत्पन्न करतो, तो त्याचा परिक्खार होय' असे संक्षेपाने परिक्खाराचे लक्षण सांगून, ते सविस्तर दाखवण्यासाठी 'किंलक्खणो' इत्यादी म्हटले आहे। तेथे जो आपल्या फळाला कारणीभूत ठरतो, तो 'हेतू' होय। ज्याच्यावर अवलंबून फळ उत्पन्न होते, तो 'प्रत्यय' होय। जरी 'हेतू' आणि 'प्रत्यय' या शब्दांनी केवळ कारणच दर्शविले जात असले, तरीही त्यातील विशेष भेद सविस्तर दाखवण्यासाठी 'असाधारणलक्खणो' इत्यादी म्हटले आहे। 'स्वभावो हेतू' म्हणजे समान भाव असलेले बीज हे हेतू आहे। 'पण बीज हे अंकुर इत्यादींसारखे नसते का?' असे नाही की ते नसते, ते असतेच; कारण दुसऱ्या कशापासूनही तसा अंकुर उत्पन्न होऊ शकत नाही। ‘‘Yathā vā panā’’tiādināpi udāharaṇantaradassanena hetupaccayānaṃ visesameva vibhāveti. Tattha duddhanti khīraṃ. Dadhi bhavatīti ekattanayena abhedopacārena vā vuttaṃ, na aññathā. Na hi khīraṃ dadhi hoti. Tenevāha – ‘‘na catthi ekakālasamavadhānaṃ duddhassa ca dadhissa cā’’ti. Atha vā ghaṭe duddhaṃ pakkhittaṃ dadhi bhavati, dadhi tattha kālantare jāyati paccayantarasamāyogena, tasmā na catthi ekakālasamavadhānaṃ duddhassa ca dadhissa ca rasakhīravipākādīhi bhinnasabhāvattā. Evamevanti yathā hetubhūtassa khīrassa phalabhūtena dadhinā na ekakālasamavadhānaṃ, evamaññassāpi hetussa phalena na ekakālasamavadhānaṃ, na tathā paccayassa, na hi paccayo ekantena phalena bhinnakālo evāti. Evampi hetupaccayānaṃ viseso veditabboti adhippāyo. “यथा वा पना” इत्यादी दुसऱ्या उदाहरणाच्या दर्शनाने देखील 'हेतु' आणि 'प्रत्यय' (hetupaccaya) यांच्यातील भेदच स्पष्ट केला आहे. तेथे 'दुद्धं' (duddhaṃ) म्हणजे दूध (khīraṃ). 'दधि भवति' (दही होते) हे वचन एकत्व-नयाने (ekattanayena) किंवा अभेदोपचाराने (abhedopacārena) म्हटले आहे, अन्य प्रकारे नाही. कारण दूध स्वतः दही होत नाही. म्हणूनच म्हटले आहे – “दूध आणि दही यांचे एकाच वेळी एकत्र अस्तित्व (ekakālasamavadhānaṃ) असत नाही.” अथवा, घागरीत दूध घातले असता दही होते; तेथे दुसऱ्या वेळी (कालंतराने) इतर प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) संयोगाने दही उत्पन्न होते. म्हणून, रस, दुधाचे घट्ट होणे इत्यादी भिन्न स्वभावांमुळे दूध आणि दही यांचे एकाच वेळी एकत्र अस्तित्व असत नाही. 'एवमेवं' (याचप्रमाणे) – ज्याप्रमाणे हेतुभूत दुधाचे फलभूत दह्याशी एकाच वेळी एकत्र अस्तित्व असत नाही, त्याचप्रमाणे इतर हेतूचेही त्याच्या फलाशी एकाच वेळी एकत्र अस्तित्व असत नाही. परंतु प्रत्ययाच्या (paccaya) बाबतीत तसे नाही; कारण प्रत्यय हा फलापेक्षा पूर्णपणे भिन्न काळाचाच असतो असे नाही. अशा प्रकारे 'हेतु' आणि 'प्रत्यय' यांमधील भेद समजून घ्यावा, असा अभिप्राय आहे. Evaṃ bāhiraṃ hetupaccayavibhāgaṃ dassetvā idāni ajjhattikaṃ dassetuṃ ‘‘ayañhi saṃsāro’’tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘avijjā avijjāya hetū’’ti vutte kiṃ ekasmiṃ cittuppāde anekā avijjā vijjantīti? Āha ‘‘purimikā avijjā pacchimikāya avijjāya hetū’’ti. Tena ekasmiṃ kāle hetuphalānaṃ samavadhānaṃ natthīti etamevatthaṃ samattheti. Tattha ‘‘purimikā avijjā’’tiādinā hetuphalabhūtānaṃ avijjānaṃ vibhāgaṃ dasseti. ‘‘Bījaṅkuro viyā’’tiādinā imamatthaṃ dasseti – yathā bījaṃ aṅkurassa hetu hontaṃ samanantarahetutāya hetu hoti. Yaṃ pana bījato phalaṃ nibbattati, tassa bījaṃ paramparahetutāya hetu hoti. Evaṃ avijjāyapi hetubhāve daṭṭhabbanti. अशा प्रकारे बाह्य हेतु-प्रत्यय विभाग दाखवून, आता आध्यात्मिक (ajjhattika - आंतरिक) विभाग दाखवण्यासाठी “अयञ्हि संसारो” (हा संसार हि...) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे “अविद्या ही अविद्येचा हेतू आहे” असे म्हटले असता, “एकाच चित्तोत्पादात (cittuppāda) अनेक अविद्या असतात काय?” अशी शंका उपस्थित होऊ शकते; म्हणून म्हटले आहे – “पूर्वीची अविद्या ही नंतरच्या अविद्येचा हेतू आहे.” याने, एकाच वेळी हेतू आणि फल यांचे एकत्र अस्तित्व असत नाही, याच अर्थाचे समर्थन होते. तेथे “पुरिमिका अविद्या” (पूर्वीची अविद्या) इत्यादींद्वारे हेतू आणि फल स्वरूप असलेल्या अविद्यांचा विभाग दाखवला आहे. “बीज आणि अंकुर याप्रमाणे” (bījaṅkuro viya) इत्यादींद्वारे हा अर्थ दर्शवला आहे – ज्याप्रमाणे बीज हे अंकुराचा हेतू असताना समनंतर-हेतुत्वाच्या (samanantarahetutāya) रूपाने हेतू असते. परंतु बीजापासून जे फल उत्पन्न होते, त्या फलासाठी बीज हे परंपरा-हेतुत्वाच्या (paramparahetutāya) रूपाने हेतू असते. याचप्रमाणे अविद्येच्या हेतूभावाच्या (hetubhāva) बाबतीतही समजून घ्यावे. Puna [Pg.137] ‘‘yathā vā panā’’tiādināpi hetupaccayavibhāgameva dasseti. Tattha thālakanti dīpakapallikā. Anaggikanti aggiṃ vinā. Dīpetunti jāletuṃ. Iti sabhāvo hetūti evaṃ padīpujjālanādīsu aggiādipadīpasadisaṃ kāraṇaṃ sabhāvo hetu. Parabhāvo paccayoti tattheva kapallikāvaṭṭitelādisadiso aggito añño sabhāvo paccayo. Ajjhattikoti niyakajjhattiko niyakajjhatte bhavo. Bāhiroti tato bahibhūto. Janakoti nibbattako. Pariggāhakoti upatthambhako. Asādhāraṇoti āveṇiko. Sādhāraṇoti aññesampi paccayuppannānaṃ samāno. पुन्हा “यथा वा पना” इत्यादींद्वारे हेतु-प्रत्यय विभागच दर्शवला आहे. तेथे 'थालकं' (thālakaṃ) म्हणजे दिव्याची पणती (dīpakapallikā). 'अनग्गिकं' (anaggikaṃ) म्हणजे अग्नीशिवाय (aggiṃ vinā). 'दीपेतुं' (dīpetuṃ) म्हणजे प्रज्वलित करण्यासाठी (jāletuṃ). “इति स्वभावो हेतू” (अशा प्रकारे स्वभाव हा हेतू आहे) म्हणजे दिवा प्रज्वलित करणे इत्यादींमध्ये अग्नीसारखे दिव्याशी समान असणारे कारण म्हणजे 'स्वभाव हेतू' (sabhāvo hetu) होय. “परभावो प्रत्यय” (parabhāvo paccayo) म्हणजे तेथेच पणती, वात, तेल इत्यादींसारखा अग्नीपेक्षा भिन्न असणारा स्वभाव म्हणजे 'प्रत्यय' (paccayo) होय. 'अज्झत्तिको' (ajjhattiko) म्हणजे स्वतःच्या संतानातील (niyakajjhattiko), स्वतःच्या संतानात उत्पन्न होणारे कारण. 'बाहिरो' (bāhiro) म्हणजे त्या स्वतःच्या संतानापेक्षा बाहेर असणारे कारण. 'जनको' (janako) म्हणजे उत्पन्न करणारे कारण (nibbattako). 'परिग्गाहको' (pariggāhako) म्हणजे उपस्तंभक (upatthambhako - आधार देणारे) कारण. 'असाधारणो' (asādhāraṇo) म्हणजे विशिष्ट/अवेणिक (āveṇiko) कारण. 'साधारणो' (sādhāraṇo) म्हणजे इतरही प्रत्ययोत्पन्न (paccayuppanna) धर्मांशी समान असणारे कारण. Idāni yasmā kāraṇaṃ ‘‘parikkhāro’’ti vuttaṃ, kāraṇabhāvo ca phalāpekkhāya, tasmā kāraṇassa yo kāraṇabhāvo yathā ca so hoti, yañca phalaṃ yo ca tassa viseso, yo ca kāraṇaphalānaṃ sambandho, taṃ sabbaṃ vibhāvetuṃ ‘‘avupacchedattho’’tiādi vuttaṃ. Tattha kāraṇaphalabhāvena sambandhatā santati. Ko ca tattha sambandho, ko kāraṇaphalabhāvo ca? So eva avupacchedattho. Yo phalabhūto aññassa akāraṇaṃ hutvā nirujjhati, so vupacchinno nāma hoti, yathā taṃ arahato cuticittaṃ. Yo pana attano anurūpassa phalassa hetu hutvā nirujjhati, so anupacchinno eva nāma hoti, hetuphalasambandhassa vijjamānattāti āha – ‘‘avupacchedattho santatiattho’’ti. आता ज्याअर्थी कारणाला “परिक्खार” (parikkhāro - परिष्कार/साधन) म्हटले आहे, आणि कारणभाव हा फलाच्या अपेक्षेने असतो, म्हणून कारणाचा जो कारणभाव आहे आणि तो ज्या प्रकारे होतो, तसेच जे फल आहे आणि त्याचा जो विशेष आहे, आणि कारण व फल यांचा जो संबंध आहे, तो सर्व स्पष्ट करण्यासाठी “avupacchedattho” (अविच्छेद अर्थ) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे कारण-फल भावाने असणारा संबंध म्हणजेच 'संतती' (santati) होय. आणि तेथे संबंध कोणता आणि कारण-फल भाव कोणता? तो 'अविच्छेद अर्थ' (avupacchedattho) हाच होय. जो फलभूत धर्म दुसऱ्या धर्माचे कारण न बनता निरुद्ध होतो, तो 'विच्छिन्न' (vupacchinno) म्हटला जातो, जसे की अर्हंताचे च्युतिचित्त (cuticitta). परंतु जो धर्म स्वतःच्या अनुरूप फलाचा हेतू बनून निरुद्ध होतो, तो हेतू-फल संबंध विद्यमान असल्यामुळे 'अविच्छिन्न' (anupacchinno) च म्हटला जातो; म्हणूनच म्हटले आहे – “अविच्छेद अर्थ हाच संतती अर्थ होय” (avupacchedattho santatiattho). Yasmā ca kāraṇato nibbattaṃ phalaṃ nāma, na anibbattaṃ, tasmā ‘‘nibbattiattho phalattho’’ti vuttaṃ. Yasmā pana purimabhavena anantarabhavapaṭisandhānavasena pavattā upapattikkhandhā punabbhavo, tasmā vuttaṃ – ‘‘paṭisandhiattho punabbhavattho’’ti. Tathā yassa puggalassa kilesā uppajjanti, taṃ palibundhenti sammā paṭipajjituṃ na denti. Yāva ca maggena asamugghātitā, tāva anusenti nāma, tena vuttaṃ – ‘‘palibodhattho pariyuṭṭhānattho, asamugghātattho anusayattho’’ti. Pariññābhisamayavasena pariññāte na kadāci taṃ nāmarūpaṅkurassa kāraṇaṃ hessatīti āha – ‘‘apariññātattho viññāṇassa bījattho’’ti. Yattha avupacchedo tattha santatīti yattha rūpārūpappavattiyaṃ yathāvutto avupacchedo, tattha santativohāro[Pg.138]. Yattha santati tattha nibbattītiādi paccayaparamparadassanaṃ hetuphalasambandhavibhāvanameva. आणि ज्याअर्थी कारणापासून जे उत्पन्न होते तेच 'फल' म्हटले जाते, जे उत्पन्न होत नाही ते फल नव्हे; म्हणून “उत्पत्ती अर्थ हाच फल अर्थ होय” (nibbattiattho phalattho) असे म्हटले आहे. परंतु ज्याअर्थी पूर्व भवाशी अनंतर भवाच्या प्रतिसंधीच्या (paṭisandhi) वशाने प्रवृत्त होणारे उपपत्ती-स्कंध (upapattikkhandhā) म्हणजे 'पुनर्भव' (punabbhavo) होय, म्हणून म्हटले आहे – “प्रतिसंधी अर्थ हाच पुनर्भव अर्थ होय” (paṭisandhiattho punabbhavattho). त्याचप्रमाणे ज्या पुद्गलामध्ये क्लेश उत्पन्न होतात, ते त्याला पीडित करतात (palibundhenti) आणि सम्यक् प्रतिपत्ती (योग्य आचरण) करू देत नाहीत. आणि जोपर्यंत मार्गाने (maggena) ते समूळ नष्ट केले जात नाहीत, तोपर्यंत ते अनुशयित (anusenti - सुप्त रूपात वास करणारे) असतात; म्हणूनच म्हटले आहे – “पलिबोध अर्थ (अडथळा), पर्युत्थान अर्थ आणि असमूद्घात अर्थ हाच अनुशय अर्थ होय” (palibodhattho pariyuṭṭhānattho, asamugghātattho anusayattho). परिज्ञा-अभिसमयाच्या (pariññābhisamaya) वशाने परिज्ञात (पूर्णपणे जाणले) झाले असता, ते कधीही नाम-रूप रूपी अंकुराचे कारण होणार नाही; म्हणूनच म्हटले आहे – “अपरिज्ञात अर्थ हाच विज्ञानाचा बीज अर्थ होय” (apariññātattho viññāṇassa bījattho). “जिथे अविच्छेद आहे तिथे संतती आहे” (yattha avupacchedo tattha santati) म्हणजे जिथे रूप आणि अरूपाच्या प्रवृत्तीमध्ये पूर्वोक्त अविच्छेद असतो, तिथे 'संतती' असा व्यवहार होतो. “जिथे संतती आहे तिथे उत्पत्ती आहे” इत्यादी प्रत्यय-परंपरेचे दर्शन हे हेतू-फल संबंधाचे प्रकटीकरणच आहे. ‘‘Yathā vā pana cakkhuñca paṭiccā’’tiādinā ‘‘sabhāvo hetū’’ti vuttamevatthaṃ vibhāgena dasseti. Tattha sannissayatāyāti upanissayapaccayatāya. Manasikāroti kiriyāmanodhātu. Sā hi cakkhuviññāṇassa viññāṇabhāvena samānajātitāya sabhāvo hetu. Saṅkhārā viññāṇassa paccayo sabhāvo hetūti puññādiabhisaṅkhārā paṭisandhiviññāṇassa paccayo, tattha yo sabhāvo, so hetūti. Saṅkhārāti cettha sabbo lokiyo kusalākusalacittuppādo adhippeto. Iminā nayena sesapadesupi attho veditabbo. Evaṃ yo koci upanissayo sabbo so parikkhāroti yathāvuttappabhedo yo koci paccayo, so sabbo attano phalassa parikkharaṇato abhisaṅkharaṇato parikkhāro. Tassa niddhāretvā kathanaṃ parikkhāro hāroti. “यथा वा पन चक्खुञ्च पटिच्च” (किंवा ज्याप्रमाणे चक्षूचा आश्रय घेऊन...) इत्यादींद्वारे “स्वभाव हा हेतू आहे” (sabhāvo hetu) याच पूर्वोक्त अर्थाला विभागाने (स्पष्ट करून) दाखवले आहे. तेथे 'सन्निसयताय' (sannissayatāya) म्हणजे उपनिष्रय-प्रत्ययत्वामुळे (upanissayapaccayatāya). 'मनसिकारो' (manasikāro) म्हणजे क्रिया-मनोधातू (kiriyāmanodhātu). कारण ती क्रिया-मनोधातू चक्षु-विज्ञानाच्या विज्ञानभावाशी समान जातीय असल्यामुळे 'स्वभाव हेतू' आहे. “संस्कार हे विज्ञानाचा प्रत्यय आणि स्वभाव हेतू आहेत” म्हणजे पुण्याचा अभिसंस्कार (puññābhisaṅkhāra) इत्यादी प्रतिसंधी-विज्ञानाचा प्रत्यय आहेत; तेथे जो स्वभाव आहे, तो हेतू आहे. आणि येथे 'संस्कार' (saṅkhārā) या पदाने सर्व लौकिक कुशल-अकुशल चित्तोत्पाद अभिप्रेत आहेत. या न्यायाने उर्वरित पदांमध्येही अर्थ समजून घ्यावा. “अशा प्रकारे जो कोणी उपनिष्रय आहे, तो सर्व परिक्खार (साधन) आहे” म्हणजे पूर्वोक्त प्रकारचा जो कोणी प्रत्यय आहे, तो सर्व आपल्या फलाला परिष्कृत (संस्कारित) करत असल्यामुळे 'परिक्खार' (parikkhāro) होय. त्याचे विश्लेषण करून सांगणे म्हणजे 'परिक्खार हार' (parikkhāro hāro) होय. Parikkhārahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā. परिक्खारहार-विभंग-वण्णना (परिष्कारहार-विभंग-वर्णना) समाप्त झाली. 16. Samāropanahāravibhaṅgavaṇṇanā १६. समारोपनहार-विभंग-वण्णना (समारोपणहार-विभंग-वर्णना) 50. Tattha katamo samāropano hāroti samāropanahāravibhaṅgo. Tattha ekasmiṃ padaṭṭhāneti yasmiṃ kismiñci ekasmiṃ kāraṇabhūte dhamme suttena gahite. Yattakāni padaṭṭhānāni otarantīti yattakāni aññesaṃ kāraṇabhūtāni tasmiṃ dhamme samosaranti. Sabbāni tāni samāropayitabbānīti sabbāni tāni padaṭṭhānāni padaṭṭhānabhūtā dhammā sammā niddhāraṇavasena ānetvā desanāya āropetabbā, desanāruḷhe viya katvā kathetabbāti attho. Yathā āvaṭṭe hāre ‘‘ekamhi padaṭṭhāne, pariyesati sesakaṃ padaṭṭhāna’’nti (netti. 4 niddesavāra) vacanato anekesaṃ padaṭṭhānānaṃ pariyesanā vuttā, evamidhāpi bahūnaṃ padaṭṭhānānaṃ samāropanā kātabbāti dassento ‘‘yathā āvaṭṭe hāre’’ti āha. Na kevalaṃ padaṭṭhānavaseneva samāropanā, atha kho vevacanabhāvanāpahānavasenapi samāropanā kātabbāti dassento ‘‘tattha samāropanā catubbidhā’’tiādimāha. ५०. तेथे 'समारोपण हार' कोणता? तो समारोपणहाराचा विभाग (विभंग) आहे. तेथे 'एकस्मिं पदट्ठाने' (एका पदस्थानात) म्हणजे सूत्राद्वारे कोणत्याही एका कारणीभूत धर्माचे ग्रहण केले असता. 'यत्तकानि पदट्ठानानि ओतरन्ति' (जेवढी पदस्थाने अवतरतात) म्हणजे इतर धर्मांचे कारणीभूत असणारे जेवढे धर्म त्या (एका) धर्मामध्ये एकत्र येतात. 'सब्बानि तानि समारोपयितब्बानि' (ती सर्व समारोपित करावीत) म्हणजे ती सर्व पदस्थाने, जे पदस्थानभूत धर्म आहेत, त्यांना योग्य प्रकारे निश्चयपूर्वक आणून देशनेमध्ये आरोपित करावे, देशनेमध्ये आरूढ केल्याप्रमाणे करून सांगावे, असा अर्थ आहे. जसे 'आवृत्त हारामध्ये' (आवट्ठ हार) 'एका पदस्थानावरून उर्वरित पदस्थानांचा शोध घेतो' या वचनावरून अनेक पदस्थानांचा शोध घेणे सांगितले आहे, त्याचप्रमाणे येथेही (समारोपण हारामध्ये) अनेक पदस्थानांचे समारोपण केले पाहिजे, हे दर्शविताना 'यथा आवट्टे हारे' (जसे आवृत्त हारामध्ये) असे म्हटले आहे. केवळ पदस्थानाच्या प्रभावानेच समारोपण केले पाहिजे असे नाही, तर वेवचन (पर्यायवाची शब्द), भावना आणि प्रहाण यांच्या प्रभावानेही समारोपण केले पाहिजे, हे दर्शविताना 'तेथे समारोपण चार प्रकारचे आहे' इत्यादी म्हटले आहे. Kasmā [Pg.139] panettha padaṭṭhānavevacanāni gahitāni, nanu padaṭṭhānavevacanahāre eva ayamattho vibhāvitoti? Saccametaṃ, idha pana padaṭṭhānavevacanaggahaṇaṃ bhāvanāpahānānaṃ adhiṭṭhānavisayadassanatthañceva tesaṃ adhivacanavibhāgadassanatthañca. Evañhi bhāvanāpahānāni suviññeyyāni honti sukarāni ca paññāpetuṃ. Idaṃ padaṭṭhānanti idaṃ tividhaṃ sucaritaṃ buddhānaṃ sāsanassa ovādassa visayādhiṭṭhānabhāvato padaṭṭhānaṃ. Tattha ‘‘kāyika’’ntiādinā tīhi sucaritehi sīlādayo tayo khandhe samathavipassanā tatiyacatutthaphalāni ca niddhāretvā dasseti, taṃ suviññeyyameva. Vanīyatīti vanaṃ, vanati, vanute iti vā vanaṃ. Tattha yasmā pañca kāmaguṇā kāmataṇhāya, nimittaggāho anubyañjanaggāhassa, ajjhattikabāhirāni āyatanāni tappaṭibandhachandarāgādīnaṃ, anusayā ca pariyuṭṭhānānaṃ kāraṇāni honti, tasmā tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘pañca kāmaguṇā’’tiādi vuttaṃ. परंतु येथे पदस्थान आणि वेवचन (पर्यायवाची शब्द) का ग्रहण केले आहेत? पदस्थानहार आणि वेवचनहारामध्येच हा अर्थ स्पष्ट केला गेला नाही काय? हे सत्य आहे, परंतु येथे पदस्थान आणि वेवचनाचे ग्रहण हे भावना आणि प्रहाण यांच्या अधिष्ठान-विषयाचे दर्शन घडवण्यासाठी आणि त्यांच्या नावांचे (अधिवचनांचे) वर्गीकरण दर्शवण्यासाठी आहे. कारण असे केल्याने भावना आणि प्रहाण हे सहज समजण्याजोगे होतात आणि त्यांचे प्रज्ञापन करणे (स्पष्ट करणे) सोपे होते. 'हे पदस्थान आहे' म्हणजे हे त्रिविध सुचरित (कायिक, वाचिक, मानसिक) बुद्धांच्या शासनाच्या आणि उपदेशाच्या विषयाचे अधिष्ठान असल्यामुळे पदस्थान आहे. त्यात 'कायिक' इत्यादी तीन सुचरितांद्वारे शील इत्यादी तीन स्कंध, शमथ-विपश्यना आणि तिसरे व चौथे फल (अनागामी व अर्हत फल) निश्चित करून दर्शविले आहे, ते सहज समजण्याजोगेच आहे. ज्याचे सेवन केले जाते ते 'वन' (तृष्णा) होय, किंवा जे सेवन करते, जे इच्छा करते ते 'वन' होय. त्यात ज्याअर्थी पाच कामगुण हे कामतृष्णेचे कारण आहेत, निमित्तग्रहण हे अनुव्यंजनग्रहणाचे कारण आहे, आध्यात्मिक व बाह्य आयतने ही त्यांच्याशी संबंधित छंद-राग इत्यादींचे कारण आहेत, आणि अनुशय हे परियुत्थानांचे (उद्रेकांचे) कारण आहेत; म्हणून तो अर्थ दर्शवण्यासाठी 'पाच कामगुण' इत्यादी म्हटले आहे. 51. Ayaṃ vevacanena samāropanāti yo ‘‘rāgavirāgā cetovimutti sekkhaphalaṃ, anāgāmiphalaṃ, kāmadhātusamatikkamana’’nti etehi pariyāyavacanehi tatiyaphalassa niddeso, tathā yo ‘‘avijjāvirāgā paññāvimutti asekkhaphalaṃ, aggaphalaṃ arahattaṃ, tedhātukasamatikkamana’’nti etehi pariyāyavacanehi catutthaphalassa niddeso, yo ca ‘‘paññindriya’’ntiādīhi pariyāyavacanehi paññāya niddeso, ayaṃ vevacanehi ca samāropanā. ५१. हे 'वेवचनाद्वारे (पर्यायवाची शब्दांद्वारे) समारोपण' आहे: जो 'रागविरागा चेतोविमुत्ती, शैक्षफल, अनागामीफल, कामधातूचे समतिक्रमण' या पर्यायी शब्दांद्वारे तिसऱ्या फलाचा (अनागामी फलाचा) निर्देश आहे, तसेच जो 'अविद्याविरागा प्रज्ञाविमुत्ती, अशैक्षफल, अग्रफल, अर्हत्त्व, त्रिधातूचे समतिक्रमण' या पर्यायी शब्दांद्वारे चौथ्या फलाचा (अर्हत फलाचा) निर्देश आहे, आणि जो 'प्रज्ञेंद्रिय' इत्यादी पर्यायी शब्दांद्वारे प्रज्ञेचा निर्देश आहे, हे वेवचनांद्वारे (पर्यायवाची शब्दांद्वारे) समारोपण आहे. Tasmātiha tvaṃ, bhikkhu, kāye kāyānupassī viharāhītiādi lakkhaṇahāravibhaṅgavaṇṇanāyaṃ vuttanayena veditabbaṃ. Kevalaṃ tattha ekalakkhaṇattā avuttānampi vuttabhāvadassanavaseneva āgataṃ, idha bhāvanāsamāropanavasenāti ayameva viseso. Kāyānupassanā visesato asubhānupassanā eva kāmarāgatadekaṭṭhakilesānaṃ ekantapaṭipakkhāti asubhasaññā kabaḷīkārāhārapariññāya paribandhakilesā kāmupādānaṃ kāmayogo abhijjhākāyagantho kāmāsavo kāmogho rāgasallaṃ rūpadhammapariññāya paṭipakkhakilesā rūpadhammesu rāgo chandāgatigamananti etesaṃ pāpadhammānaṃ pahānāya saṃvattatīti imamatthaṃ dasseti ‘‘kāye kāyānupassī viharanto’’tiādinā. म्हणून 'तस्मातिह त्वं, भिक्खु, काये कायानुपस्सी विहराहि' (म्हणून हे भिक्खू, तू कायेमध्ये कायानुपश्यी होऊन विहार कर) इत्यादी लक्षणहारविभंगवर्णनेमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने जाणावे. केवळ विशेष म्हणजे, तेथे (लक्षणहारामध्ये) समान लक्षण असल्यामुळे सूत्रात न सांगितलेल्या धर्मांचेही कथितत्व दर्शवण्याच्या रूपाने आले आहे, तर येथे (समारोपणहारामध्ये) भावनेच्या समारोपणाच्या रूपाने आले आहे, हाच फरक आहे. कायानुपश्यना ही विशेषतः अशुभाचे अनुदर्शन (अशुभानुपश्यना) आहे, जी कामराग आणि त्याच्याशी संबंधित क्लेशांची अत्यंत विरोधी आहे. ती (कायानुपश्यना) शुभसंज्ञा, कवलीकार आहाराच्या परिज्ञेचे बाधक क्लेश, कामोपादान, कामयोग, अभिज्झा-कायग्रंथ, कामासव, कामौघ, रागशल्य, रूपधर्माच्या परिज्ञेचे विरोधी क्लेश, रूपधर्मांमधील राग आणि छंदागतीगमन (छंदाने अयोग्य मार्गाने जाणे) या पापधर्मांच्या (अकुशल धर्मांच्या) प्रहाणासाठी कारणीभूत ठरते, हा अर्थ 'काये कायानुपस्सी विहरन्तो' इत्यादींद्वारे दर्शविला आहे. Tathā [Pg.140] vedanānupassanā visesato dukkhānupassanāti, sā – त्याचप्रमाणे वेदनानुपश्यना ही विशेषतः दुःखाचे अनुदर्शन (दुःखानुपश्यना) आहे, ती - ‘‘Yo sukhaṃ dukkhato adda, dukkhamaddakkhi sallato; Adukkhamasukhaṃ santaṃ, adakkhi naṃ aniccato’’ti. (saṃ. ni. 4.253; itivu. 53) – ‘ज्याने सुखाला दुःख म्हणून पाहिले, दुःखाला शल्य (बाण) म्हणून पाहिले; आणि शांत अशा अदुःख-असुख (उपेक्षा) वेदनेला अनित्य म्हणून पाहिले.’ Ādivacanato sabbaṃ vedanaṃ ‘‘dukkha’’nti passantī sukhasaññāya vedanāhetupariññāya paribandhakilesānaṃ gosīlādīhi bhavasuddhi hotīti vedanāssādena pavattassa bhavupādānasaṅkhātassa sīlabbatupādānassa vedanāvasena ‘‘anatthaṃ me acarī’’tiādinayappavattassa (dī. ni. 3.340; a. ni. 9.29; 10.79; dha. sa. 1237; vibha. 909, 960) byāpādakāyaganthassa dosasallassa vedanāssādavaseneva pavattassa bhavayogabhavābhavabhavoghasaṅkhātassa bhavarāgassa bhavapariññāya paribandhakakilesānaṃ vedanāvisayassa rāgassa dosāgatigamanassa ca pahānāya saṃvattatīti etamatthaṃ dasseti ‘‘vedanāsu vedanānupassī’’tiādinā. इत्यादी वचनांमुळे सर्व वेदनेला 'दुःख' म्हणून पाहत, सुखसंज्ञेचे, वेदनेच्या कारणाच्या (स्पर्शाच्या) परिज्ञेचे बाधक क्लेश, 'गोशील' (गाईसारखे आचरण) इत्यादींद्वारे भवशुद्धी होते अशा वेदनेच्या आस्वादाने प्रवृत्त होणाऱ्या, भवोपादान संज्ञक शीलव्रतोपादानाचे, वेदनेच्या प्रभावाने 'माझे अहित केले' इत्यादी पद्धतीने प्रवृत्त होणाऱ्या व्यापाद-कायग्रंथाचे, द्वेषशल्याचे (दोषसल्ल), वेदनेच्या आस्वादानेच प्रवृत्त होणाऱ्या भवयोग, भवाभव, भवौघ संज्ञक भवरागाचे, भवपरिज्ञेचे बाधक क्लेश, वेदनेच्या विषयातील रागाचे आणि द्वेषागतीगमनाचे (द्वेषाने अयोग्य मार्गाने जाणे) प्रहाण करण्यासाठी कारणीभूत ठरते, हा अर्थ 'वेदनासु वेदनानुपस्सी' इत्यादींद्वारे दर्शविला आहे. Tathā cittānupassanā visesato aniccānupassanāti, sā cittaṃ ‘‘anicca’’nti passantī tattha yebhuyyena sattā niccasaññinoti niccasaññāya viññāṇāhārapariññāya paribandhakilesānaṃ niccābhinivesapaṭipakkhato eva diṭṭhupādānaṃ diṭṭhiyogasīlabbataparāmāsakāyaganthadiṭṭhāsavadiṭṭhoghasaṅkhātāya diṭṭhiyā niccasaññānimittassa ‘‘seyyohamasmī’’tiādinayappavattassa (dha. sa. 1239; vibha. 832, 866, 962) mānasallassa saññāpariññāya paṭipakkhakilesānaṃ saññāya rāgassa diṭṭhābhinivesassa appahīnattā uppajjanakassa bhayāgatigamanassa ca pahānāya saṃvattatīti imamatthaṃ dasseti ‘‘citte cittānupassī’’tiādinā. त्याचप्रमाणे चित्तानुपश्यना ही विशेषतः अनित्याचे अनुदर्शन (अनित्यानुपश्यना) आहे. ती चित्ताला 'अनित्य' म्हणून पाहत, ज्या चित्तामध्ये बहुतांश प्राणी नित्यसंज्ञेचे (नित्य मानणारे) असतात, म्हणून नित्यसंज्ञेचे, विज्ञानाहार परिज्ञेचे बाधक क्लेश, नित्याभिनिवेशाच्या (नित्य आग्रहाच्या) विरोधी असल्यामुळेच दृष्ट्युपादान, दृष्टियोग, शीलव्रतपरामर्श-कायग्रंथ, दृष्ट्यासव, दृष्टीौघ संज्ञक दृष्टीचे, नित्यसंज्ञेच्या कारणाने 'मी श्रेष्ठ आहे' इत्यादी पद्धतीने प्रवृत्त होणाऱ्या मानशल्याचे (अभिमानाचे), संज्ञापरिज्ञेचे विरोधी क्लेश, संज्ञेमधील रागाचे आणि दृष्ट्याभिनिवेशाचे प्रहाण न झाल्यामुळे उत्पन्न होणाऱ्या भयागतीगमनाचे (भयाने अयोग्य मार्गाने जाणे) प्रहाण करण्यासाठी कारणीभूत ठरते, हा अर्थ 'चित्ते चित्तानुपस्सी' इत्यादींद्वारे दर्शविला आहे. Tathā dhammānupassanā visesato anattasaññāti, sā saṅkhāresu attasaññāya manosañcetanāhārapariññāya paṭipakkhakilesānaṃ sakkāyadiṭṭhiyā ‘‘idameva sacca’’nti (ma. ni. 2.187, 202-203; 3.27) pavattassa micchābhinivesassa micchābhinivesahetukāya avijjāyogaavijjāsavaavijjoghamohasallasaṅkhātāya avijjāya saṅkhārapariññāya paribandhakilesānaṃ saṅkhāresu rāgassa mohāgatigamanassa [Pg.141] ca pahānāya saṃvattatīti imamatthaṃ dasseti ‘‘dhammesu dhammānupassī viharanto’’tiādinā. Sesaṃ uttānameva. त्याचप्रमाणे धर्मानुपश्यना ही विशेषतः अनात्मसंज्ञा (अनात्मानुपश्यना) आहे. ती संस्कारांमध्ये आत्मसंज्ञेचे, मनःसंचेतनाहार परिज्ञेचे विरोधी क्लेश, सत्कायदृष्टीचे, 'हेच सत्य आहे' अशा प्रकारे प्रवृत्त होणाऱ्या मिथ्याभिनिवेशाचे (चुकीच्या आग्रहाचे), मिथ्याभिनिवेशामुळे उत्पन्न होणाऱ्या अविद्यायोग, अविद्यासव, अविद्याौघ, मोहशल्य संज्ञक अविद्येचे, संस्कारपरिज्ञेचे बाधक क्लेश, संस्कारांमधील रागाचे आणि मोहागतीगमनाचे (मोहाने अयोग्य मार्गाने जाणे) प्रहाण करण्यासाठी कारणीभूत ठरते, हा अर्थ 'धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरन्तो' इत्यादींद्वारे दर्शविला आहे. उर्वरित भाग स्पष्टच आहे. Samāropanahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā. समारोपनहारविभंग-वर्णना समाप्त झाली. Niṭṭhitā ca hāravibhaṅgavaṇṇanā. आणि हारविभंग-वर्णना समाप्त झाली. 1. Desanāhārasampātavaṇṇanā १. देसनाहारसंपात-वर्णना. Evaṃ suparikammakatāya bhūmiyā nānāvaṇṇāni muttapupphāni pakiranto viya susikkhitasippācariyavicāritesu surattasuvaṇṇālaṅkāresu nānāvidharaṃsijālasamujjalāni vividhāni maṇiratanāni bandhanto viya mahāpathaviṃ parivattetvā pappaṭakojaṃ khādāpento viya yojanikamadhugaṇḍaṃ pīḷetvā sumadhurasaṃ pāyento viya ca āyasmā mahākaccāno nānāsuttapadese udāharanto soḷasa hāre vibhajitvā idāni te ekasmiṃyeva sutte yojetvā dassento hārasampātavāraṃ ārabhi. Ārabhanto ca yāyaṃ niddesavāre – अशा प्रकारे, उत्तम प्रकारे तयार केलेल्या भूमीवर विविध रंगांची सुटी फुले विखुरल्याप्रमाणे, आणि सुशिक्षित शिल्पकाराने घडवलेल्या अत्यंत लाल सोन्याच्या अलंकारांमध्ये विविध प्रकारच्या किरणांच्या जाळ्याने तळपणारी नानाविध मणिरत्ने जडवल्याप्रमाणे, आणि महापृथ्वीला उलटवून भूमीचा सुपीक रस खाऊ घातल्याप्रमाणे, आणि एक योजन आकाराचे मधाचे पोळे पिळून अत्यंत मधुर रस पाजल्याप्रमाणे, आयुष्यमान महाकच्चायन यांनी विविध सूत्त-प्रदेशांचे उदाहरण देत सोळा हारांचे विभाजन केले आणि आता ते सर्व एकाच सूत्तात योजून दाखवण्यासाठी 'हारसंपातवार' सुरू केला. आणि तो सुरू करताना, निर्देशवारामध्ये जी ही... 52. ५२. ‘‘Soḷasa hārā paṭhamaṃ, disalocanato disā viloketvā; Saṅkhipiya aṅkusena hi, nayehi tīhi niddise sutta’’nti. – "प्रथम सोळा हार, (त्यानंतर) दिशांचे अवलोकन करून दिशांचे निरीक्षण करावे; अंकुशाने संक्षेप करून, तीन नयांच्या आधारे सूत्ताचा निर्देश करावा." Gāthā vuttā. Yasmā taṃ hāravibhaṅgavāro nappayojeti, vippakiṇṇavisayattā, nayavicārassa ca antaritattā. Anekehi suttapadesehi hārānaṃ vibhāgadassanameva hi hāravibhaṅgavāro. Hārasampātavāro pana taṃ payojeti, ekasmiṃyeva suttapadese soḷasa hāre yojetvāva tadanantaraṃ nayasamuṭṭhānassa kathitattā. Tasmā ‘‘soḷasa hārā paṭhama’’nti gāthaṃ paccāmasitvā ‘‘tassā niddeso kuhiṃ daṭṭhabbo, hārasampāte’’ti āha. Tassattho – ‘‘tassā gāthāya niddeso kattha daṭṭhabbo’’ti. Etena suttesu hārānaṃ yojanānayadassanaṃ hārasampātavāroti dasseti. Hārasampātapadassa attho vutto eva. ही गाथा म्हटली आहे. कारण हारविभंगवारामध्ये हिचा उपयोग केला जात नाही, कारण तेथे विषय विखुरलेला असतो आणि नयांच्या विचारांमध्ये अंतर असते. अनेक सूत्त-प्रदेशांद्वारे हारांचे केवळ विभाजन दाखवणे म्हणजेच 'हारविभंगवार' होय. परंतु, हारसंपातवारामध्ये हिचा उपयोग केला जातो, कारण एकाच सूत्त-प्रदेशात सोळा हारांची योजना करून, त्यानंतर लगेचच नय-समुत्थानाचे कथन केले जाते. म्हणून, "सोळस हारा पठमं" या गाथेचा पुनरुल्लेख करून "त्याचा निर्देश कोठे पाहावा? हारसंपातामध्ये" असे म्हटले आहे. त्याचा अर्थ असा की – "त्या गाथेचा निर्देश कोठे पाहावा?" याद्वारे सूत्तांमध्ये हारांच्या योजनेची पद्धत दाखवणे म्हणजेच 'हारसंपातवार' होय, हे दर्शवले आहे. 'हारसंपात' या पदाचा अर्थ आधीच सांगितला आहे. Arakkhitena [Pg.142] cittenāti cakkhudvārādīsu satiārakkhābhāvena aguttena cittena. Micchādiṭṭhihatenāti sassatādimicchābhinivesadūsitena. Thinamiddhābhibhūtenāti cittassa kāyassa ca akalyatālakkhaṇehi thinamiddhehi ajjhotthaṭena. Vasaṃ mārassa gacchatīti kilesamārādīnaṃ yathākāmaṃ karaṇīyo hotīti ayaṃ tāva gāthāya padattho. 'आरक्खितेन चित्तेन' (असंरक्षित चित्ताने) म्हणजे चक्षुद्वार इत्यादींमध्ये स्मृतीरूपी रक्षणाचा अभाव असल्यामुळे असुरक्षित राहिलेल्या चित्ताने. 'मिच्छादिट्ठिहतेन' (मिथ्यादृष्टीने आहत झालेल्या) म्हणजे शाश्वत-दृष्टी इत्यादी मिथ्या अभिनिवेशाने दूषित झालेल्या. 'थिनमिद्धाभिभूतेन' (स्त्यान-मिद्धाने अभिभूत झालेल्या) म्हणजे चित्त आणि काय यांच्या अकर्मण्यतेचे लक्षण असलेल्या स्त्यान आणि मिद्धाने ग्रासलेल्या. 'वसं मारस्स गच्छति' (माराच्या स्वाधीन होतो) म्हणजे क्लेशमार इत्यादींच्या इच्छेनुसार वागावे लागणारा होतो. हा या गाथेचा शब्दशः अर्थ आहे. Pamādanti ‘‘arakkhitena cittenā’’ti idaṃ padaṃ chasu dvāresu sativosaggalakkhaṇaṃ pamādaṃ katheti. Taṃ maccuno padanti taṃ pamajjanaṃ guṇamāraṇato maccusaṅkhātassa mārassa vasavattanaṭṭhānaṃ, tena ‘‘arakkhitena cittena, vasaṃ mārassa gacchatī’’ti paṭhamapādaṃ catutthapādena sambandhitvā dasseti. So vipallāsoti yaṃ aniccassa khandhapañcakassa ‘‘nicca’’nti dassanaṃ, so vipallāso vipariyesaggāho. Tenevāha – ‘‘viparītaggāhalakkhaṇo vipallāso’’ti. Sabbaṃ vipallāsasāmaññena gahetvā tassa adhiṭṭhānaṃ pucchati ‘‘kiṃ vipallāsayatī’’ti. Sāmaññassa ca viseso adhiṭṭhānabhāvena voharīyatīti āha – ‘‘saññaṃ cittaṃ diṭṭhimitī’’ti. Taṃ ‘‘vipallāsayatī’’ti padena sambandhitabbaṃ. Tesu saññāvipallāso sabbamuduko, aniccādikassa visayassa micchāvasena upaṭṭhitākāraggahaṇamattaṃ migapotakānaṃ tiṇapurisakesu purisoti uppannasaññā viya. Cittavipallāso tato balavataro, amaṇiādike visaye maṇiādiākārena upaṭṭhahante tathā sanniṭṭhānaṃ viya niccādito sanniṭṭhānamattaṃ. Diṭṭhivipallāso pana sabbabalavataro yaṃ yaṃ ārammaṇaṃ yathā yathā upaṭṭhāti, tathā tathā naṃ sassatādivasena ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti abhinivisanto pavattati. Tattha saññāvipallāso cittavipallāsassa kāraṇaṃ, cittavipallāso diṭṭhivipallāsassa kāraṇaṃ hoti. 'पमादं' (प्रमाद) म्हणजे 'आरक्खितेन चित्तेन' हे पद सहा द्वारांमध्ये स्मृतीच्या सुटण्याचे लक्षण असलेल्या प्रमादाविषयी सांगते. 'तं मच्चुनो पदं' (ते मृत्यूचे पद आहे) म्हणजे तो प्रमाद गुणांचा नाश करणारा असल्यामुळे मृत्यू नावाच्या माराच्या अधीन होण्याचे स्थान आहे. याद्वारे "असंरक्षित चित्ताने, माराच्या स्वाधीन होतो" या पहिल्या चरणाचा चौथ्या चरणाशी संबंध जोडून दाखवला आहे. 'सो विपरियासो' (तो विपर्यास) म्हणजे अनित्य अशा पंचस्कंधांना 'नित्य' असे पाहणे, तो विपर्यास म्हणजेच विपरीत ग्रहण करणे होय. म्हणूनच म्हटले आहे – "विपरीत ग्रहणाचे लक्षण असलेला तो विपर्यास होय." सर्व विपर्यासांना सामान्य रूपाने घेऊन त्याचे अधिष्ठान विचारतात – "तो कशाचा विपर्यास करतो?" सामान्यामधील विशेष हा अधिष्ठान रूपाने व्यवहारात आणला जातो, म्हणून म्हटले आहे – "संज्ञा, चित्त आणि दृष्टी यांचा." त्या पदाचा 'vipallāsayati' (विपर्यास करतो) या पदाशी संबंध जोडला पाहिजे. त्या तिन्हींमध्ये 'संज्ञा-विपर्यास' हा सर्वात सौम्य आहे; अनित्य इत्यादी विषयांचे चुकीच्या पद्धतीने जसे भासते तसे केवळ ग्रहण करणे, जसे की हरणाच्या पाडसांना गवताच्या पुतळ्यामध्ये 'हा माणूस आहे' अशी संज्ञा निर्माण होते. 'चित्त-विपर्यास' त्यापेक्षा बलवान आहे; मणी नसलेल्या वस्तूंमध्ये मणी इत्यादींचा आकार भासल्यास, त्याप्रमाणे निर्णय घेण्यासारखे, नित्य इत्यादी रूपाने केवळ निर्णय घेणे. 'दृष्टी-विपर्यास' मात्र सर्वात बलवान आहे; जे जे आलंबन ज्या ज्या प्रकारे भासते, त्या त्या प्रकारे त्याला शाश्वत इत्यादी रूपाने "हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे" असा अभिनिवेश धरून प्रवृत्त होणे. त्यामध्ये संज्ञा-विपर्यास हा चित्त-विपर्यासाचे कारण आहे, आणि चित्त-विपर्यास हा दृष्टी-विपर्यासाचे कारण आहे. Idāni vipallāsānaṃ pavattiṭṭhānaṃ visayaṃ dassetuṃ ‘‘so kuhiṃ vipallāsayati, catūsu attabhāvavatthūsū’’ti āha. Tattha attabhāvavatthūsūti pañcasu upādānakkhandhesu. Te hi āhito ahaṃ māno etthāti attā, ‘‘attā’’ti bhavati ettha buddhi vohāro cāti attabhāvo, so eva subhādīnaṃ vipallāsassa ca adhiṭṭhānabhāvato vatthu cāti ‘‘attabhāvavatthū’’ti vuccati. ‘‘Rūpaṃ attato samanupassatī’’tiādinā tesaṃ sabbavipallāsamūlabhūtāya sakkāyadiṭṭhiyā pavattiṭṭhānabhāvena attabhāvavatthutaṃ dassetvā puna vipallāsānaṃ pavattiākārena saddhiṃ [Pg.143] visayaṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘rūpaṃ paṭhamaṃ vipallāsavatthu asubhe subha’’nti vuttaṃ. Taṃ sabbaṃ suviññeyyaṃ. Puna mūlakāraṇavasena vipallāse vibhajitvā dassetuṃ ‘‘dve dhammā cittassa saṃkilesā’’tiādimāha. Tattha kiñcāpi avijjārahitā taṇhā natthi, avijjā ca subhasukhasaññānampi paccayo eva, tathāpi taṇhā etāsaṃ sātisayaṃ paccayoti dassetuṃ ‘‘taṇhānivutaṃ…pe… dukkhe sukha’’nti vuttaṃ. Diṭṭhinivutanti diṭṭhisīsena avijjā vuttāti avijjānivutanti attho. Kāmañcettha taṇhārahitā diṭṭhi natthi, taṇhāpi diṭṭhiyā paccayo eva. Taṇhāpi ‘‘niccaṃ attā’’ti ayoniso ummujjantānaṃ tathāpavattamicchābhinivesassa moho visesapaccayoti dassetuṃ ‘‘diṭṭhinivutaṃ…pe… attā’’ti vuttaṃ. आता विपर्यासांच्या प्रवृत्तीचे स्थान दर्शवण्यासाठी "तो कोठे विपर्यास करतो? चार अत्तभाव-वस्तूंच्या ठिकाणी" असे म्हटले आहे. तेथे 'अत्तभाववत्थूसु' म्हणजे पाच उपादानस्कंधांमध्ये. कारण "मी" आणि "मान" ज्यांच्यामध्ये प्रस्थापित केला जातो तो 'अत्ता' होय. ज्यांच्यामध्ये 'आत्मा' अशी बुद्धी आणि व्यवहार होतो तो 'अत्तभाव' होय. आणि तोच आत्मभाव शुभ इत्यादींच्या आणि विपर्यासांच्या अधिष्ठान रूपाने वस्तू असल्यामुळे त्याला 'अत्तभाववत्थु' असे म्हटले जाते. "रूपाकडे आत्मा म्हणून पाहतो" इत्यादींद्वारे, सर्व विपर्यासांचे मूळ असलेल्या 'सक्कायदिट्ठि'च्या प्रवृत्तीचे स्थान म्हणून आत्मभाव-वस्तूचे अस्तित्व दर्शवून, पुन्हा विपर्यासांच्या प्रवृत्तीच्या आकारासह विषयाचे विभाजन करून दाखवण्यासाठी "रूप हे पहिले विपर्यास-वस्तू आहे, अशुभाला शुभ मानणे" इत्यादी म्हटले आहे. ते सर्व समजण्यास सोपे आहे. पुन्हा मूळ कारणाच्या आधारे विपर्यासांचे विभाजन करून दाखवण्यासाठी "दोन धर्म चित्ताचे संक्लेश आहेत" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे जरी अविद्यारहित तृष्णा नसते, आणि अविद्या ही शुभ व सुख संज्ञांचे देखील कारण असतेच, तरीही तृष्णा ही त्यांच्यासाठी अतिशय प्रबळ कारण आहे, हे दर्शवण्यासाठी "तृष्णेने वेढलेले... दुःखात सुख" असे म्हटले आहे. 'दिट्ठिनिवुतं' यामध्ये दृष्टीच्या मुख्याने अविद्येचे कथन केले आहे, म्हणून 'अविद्येने वेढलेले' असा अर्थ घ्यावा. आणि जरी येथे तृष्णेविना दृष्टी नसते, आणि तृष्णा देखील दृष्टीचे कारण असतेच, तरीही "नित्य, आत्मा" अशा प्रकारे अयोग्य विचार करणाऱ्यांच्या मनात तशा प्रकारे निर्माण होणाऱ्या मिथ्या अभिनिवेशासाठी 'मोह' हेच विशेष कारण आहे, हे दर्शवण्यासाठी "दृष्टीने वेढलेले... आत्मा" असे म्हटले आहे. Yo diṭṭhivipallāsoti ‘‘anicce niccaṃ, anattani attā’’ti pavattampi vipallāsadvayaṃ sandhāyāha – ‘‘so atītaṃ rūpaṃ…pe… atītaṃ viññāṇaṃ attato samanupassatī’’ti. Etena aṭṭhārasavidhopi pubbantānukappikavādo pacchimānaṃ dvinnaṃ vipallāsānaṃ vasena hotīti dasseti. Taṇhāvipallāsoti taṇhāmūlako vipallāso. ‘‘Asubhe subhaṃ, dukkhe sukha’’nti etaṃ vipallāsadvayaṃ sandhāya vadati. Anāgataṃ rūpaṃ abhinandatīti anāgataṃ rūpaṃ diṭṭhābhinandanavasena abhinandati. Anāgataṃ vedanaṃ, saññaṃ, saṅkhāre, viññāṇaṃ abhinandatīti etthāpi eseva nayo. Etena catucattālīsavidhopi aparantānukappikavādo yebhuyyena purimānaṃ dvinnaṃ vipallāsānaṃ vasena hotīti dasseti. Dve dhammā cittassa upakkilesāti evaṃ paramasāvajjassa vipallāsassa mūlakāraṇanti visesato dve dhammā cittassa upakkilesā taṇhā ca avijjā cāti te sarūpato dasseti. Tāhi visujjhantaṃ cittaṃ visujjhatīti paṭipakkhavasenapi tāsaṃ upakkilesabhāvaṃyeva vibhāveti, na hi taṇhāavijjāsu pahīnāsu koci saṃkilesadhammo na pahīyatīti. Yathā ca vipallāsānaṃ mūlakāraṇaṃ taṇhāvijjā, evaṃ sakalassāpi vaṭṭassa mūlakāraṇanti yathānusandhināva gāthaṃ niṭṭhapetuṃ ‘‘tesa’’ntiādi vuttaṃ. Tattha tesanti yesaṃ arakkhitaṃ cittaṃ micchādiṭṭhihatañca, tesaṃ. ‘‘Avijjānīvaraṇāna’’ntiādinā mārassa vasagamanena anādimatisaṃsāre saṃsaraṇanti dasseti. "यो दिट्ठिविपल्लासो" (जो दृष्टी-विपर्यास आहे) हे वचन "अनित्यात नित्य आणि अनात्म्यात आत्मा" अशा प्रकारे प्रवृत्त होणाऱ्या दोन्ही विपर्यासांना उद्देशून म्हटले आहे – "तो भूतकाळातील रूपाला... भूतकाळातील विज्ञानाला आत्मा म्हणून पाहतो." याद्वारे हे दर्शविले आहे की, अठरा प्रकारचे पूर्वान्तानुपश्यी वाद (भूतकाळासंबंधीचे विचार) हे नंतरच्या दोन विपर्यासांच्या (नित्य आणि आत्मा) प्रभावाने होतात. "तण्हाविपल्लासो" म्हणजे तृष्णामूलक विपर्यास. "अशुभात शुभ आणि दुःखात सुख" या दोन विपर्यासांना उद्देशून हे म्हटले आहे. "अनागतं रूपं अभिनन्दति" म्हणजे तो भविष्यातील रूपाचे, दृष्टी व तृष्णेच्या अभिनंदनाच्या प्रभावाने अभिनंदन करतो (त्यात रममाण होतो). "अनागतं वेदनं, सञ्ञं, सङ्खारे, viññāṇaṃ अभिनन्दति" यामध्येही हाच नियम लागू होतो. याद्वारे हे दर्शविले आहे की, चव्वेचाळीस प्रकारचे अपरान्तानुपश्यी वाद (भविष्यासंबंधीचे विचार) बहुतांश करून पहिल्या दोन विपर्यासांच्या (शुभ आणि सुख) प्रभावाने होतात. "द्वे धम्मा चित्तस्स उपक्किलेसा" (दोन धर्म चित्ताचे उपक्लेश आहेत) अशा प्रकारे अत्यंत दोषयुक्त विपर्यासाचे मूळ कारण दर्शवण्यासाठी, विशेषतः चित्ताला दूषित करणारे दोन धर्म – तृष्णा आणि अविद्या – स्पष्टपणे दाखवले आहेत. "ताहि विसुज्झन्तं चित्तं विसुज्झति" (त्यांच्या विशुद्धीने चित्त विशुद्ध होते) या प्रतिपक्षभावाने देखील त्यांचे उपक्लेशत्वच स्पष्ट होते; कारण तृष्णा आणि अविद्या नष्ट झाल्यावर कोणताही संक्लेश धर्म (मळ) नष्ट होत नाही असे नाही (अर्थात सर्व संक्लेश नष्ट होतातच). आणि ज्याप्रमाणे तृष्णा व अविद्या हे विपर्यासांचे मूळ कारण आहेत, त्याचप्रमाणे ते संपूर्ण संसारचक्राचे (वट्टाचे) देखील मूळ कारण आहेत, हे यथानुसंधीने (प्रसंगानुसार) गाथेत पूर्ण करण्यासाठी "तेसं" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे "तेसं" म्हणजे ज्यांचे चित्त अरक्षित (असुरक्षित) आणि मिच्छादिट्ठिहत (मिथ्या दृष्टीने आहत झालेले) आहे, त्यांचे. "अविज्जानीवरणानं" इत्यादी वचनाने, मारच्या वशतेत गेल्यामुळे अनादी संसारात भटकणे (संसरण) दर्शविले आहे. Thinamiddhābhibhūtenāti ettha ‘‘thinaṃ nāmā’’tiādinā thinamiddhānaṃ sarūpaṃ dasseti. Tehi cittassa abhibhūtatā suviññeyyāvāti taṃ anāmasitvā kilesamāraggahaṇeneva [Pg.144] taṃnimittā abhisaṅkhāramārakhandhamāramaccumārā gahitā evāti ‘‘kilesamārassa ca sattamārassa cā’’ti ca-saddena vā tesampi gahaṇaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. So hi nivuto saṃsārābhimukhoti so māravasaṃ gato, tato eva nivuto kilesehi yāva na mārabandhanaṃ chijjati, tāva saṃsārābhimukhova hoti, na visaṅkhārābhimukhoti adhippāyo. Imāni bhagavatā dve saccāni desitāni. Kathaṃ desitāni? "थिनमिद्धाभिभूतेन" (स्त्यान-मिद्धाने अभिभूत झालेला) येथे "थिनं नाम" इत्यादींद्वारे स्त्यान आणि मिद्ध (आळस आणि डुलकी) यांचे स्वरूप दर्शविले आहे. त्यांच्याद्वारे चित्ताचे अभिभूत होणे सहज समजण्यासारखे आहे, म्हणून त्याचा उल्लेख न करता केवळ 'क्लेशमार' ग्रहण केल्यानेच, तत्निमित्तक असणारे अभिसंस्कारमार, स्कंधमार आणि मृत्युमार हे देखील गृहीत धरले जातात. म्हणूनच "किलेसमारस्स च सत्तमारस्स च" (क्लेशमार आणि सत्त्वमार) असे म्हटले आहे, किंवा 'च' शब्दाने त्या तिन्ही मारांचे ग्रहण केले गेले आहे असे समजावे. "सो हि निवृतो संसारामिमुखो" (कारण तो आवृत होऊन संसारेभिमुख होतो) याचा अर्थ असा की, तो माराच्या वशतेत गेला आहे आणि म्हणूनच क्लेशांनी आवृत (झाकलेला) झाला आहे. जोपर्यंत माराचे बंधन तुटत नाही, तोपर्यंत तो संसाराभिमुखच राहतो, विसंस्काराभिमुख (निर्वाणाभिमुख) होत नाही, असा अभिप्राय आहे. भगवंतांनी ही दोन सत्ये देशित (उपदेशित) केली आहेत. ती कशी देशित केली आहेत? Tattha duvidhā kathā abhidhammanissitā ca suttantanissitā ca. Tāsu abhidhammanissitā nāma arakkhitena cittenāti rattampi cittaṃ arakkhitaṃ, duṭṭhampi cittaṃ arakkhitaṃ, mūḷhampi cittaṃ arakkhitaṃ. Tattha rattaṃ cittaṃ aṭṭhannaṃ lobhasahagatacittuppādānaṃ vasena veditabbaṃ, duṭṭhaṃ cittaṃ dvinnaṃ paṭighacittuppādānaṃ vasena veditabbaṃ, mūḷhaṃ cittaṃ dvinnaṃ momūhacittuppādānaṃ vasena veditabbaṃ. Yāva imesaṃ cittuppādānaṃ vasena indriyānaṃ agutti agopāyanā apālanā anārakkhā sativosaggo pamādo cittassa asaṃvaro, evaṃ arakkhitaṃ cittaṃ hoti. Micchādiṭṭhihataṃ nāma cittaṃ catunnaṃ diṭṭhisampayuttacittuppādānaṃ vasena veditabbaṃ, thinamiddhābhibhūtaṃ nāma cittaṃ pañcannaṃ sasaṅkhārikākusalacittuppādānaṃ vasena veditabbaṃ. Evaṃ sabbepi aggahitaggahaṇena dvādasa akusalacittuppādā honti. Te ‘‘katame dhammā akusalā? Yasmiṃ samaye akusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hotī’’tiādinā cittuppādakaṇḍe (dha. sa. 365) akusalacittuppādadesanāvasena vitthārato vattabbā. Mārassāti ettha pañca mārā. Tesu kilesamārassa catunnaṃ āsavānaṃ catunnaṃ oghānaṃ catunnaṃ yogānaṃ catunnaṃ ganthānaṃ catunnaṃ upādānānaṃ aṭṭhannaṃ nīvaraṇānaṃ dasannaṃ kilesavatthūnaṃ vasena āsavagocchakādīsu (dha. sa. dukamātikā 14-19, 1102) vuttanayena, tathā ‘‘jātimado gottamado ārogyamado’’tiādinā khuddakavatthuvibhaṅge (vibha. 832) āgatānaṃ sattannaṃ kilesānañca vasena vibhāgo vattabbo. Ayaṃ tāvettha abhidhammanissitā kathā. तेथे प्रवचन दोन प्रकारचे आहे: अभिधम्म-आधारित आणि सुत्तन्त-आधारित. त्यांपैकी अभिधम्म-आधारित प्रवचन असे आहे: "अरक्खितेन चित्तेन" (अरक्षित चित्ताने) म्हणजे रागीट (आसक्त) चित्त देखील अरक्षित आहे, द्वेषयुक्त चित्त देखील अरक्षित आहे आणि मूळ्ह (मोहित) चित्त देखील अरक्षित आहे. तेथे रागीट चित्त हे आठ प्रकारच्या लोभसहगत चित्तोत्पादांच्या (लोभाने युक्त चित्तवृत्तींच्या) प्रभावाने समजावे; द्वेषयुक्त चित्त हे दोन प्रकारच्या प्रतिघचित्तोत्पादांच्या (द्वेषाने युक्त चित्तवृत्तींच्या) प्रभावाने समजावे; आणि मूळ्ह (मोहित) चित्त हे दोन प्रकारच्या मोमुहचित्तोत्पादांच्या (अतिमोहाने युक्त चित्तवृत्तींच्या) प्रभावाने समजावे. जोपर्यंत या चित्तोत्पादांच्या प्रभावाने इंद्रियांचे अगोपन (अरक्षण), अपालन, अरक्षा, स्मृतीचा लोप (प्रमाद) आणि चित्ताचा असंवर असतो, तोपर्यंत चित्त अरक्षित असते. "मिच्छादिट्ठिहतं" (मिथ्या दृष्टीने आहत झालेले) चित्त हे चार प्रकारच्या दृष्टीसंप्रयुक्त चित्तोत्पादांच्या प्रभावाने समजावे. "थिनमिद्धाभिभूतं" (स्त्यान-मिद्धाने ग्रस्त झालेले) चित्त हे पाच प्रकारच्या ससंखारिक अकुशल चित्तोत्पादांच्या प्रभावाने समजावे. अशा प्रकारे, आधी घेतलेले पुन्हा न घेता (पुनरुक्ती टाळून), सर्व मिळून बारा अकुशल चित्तोत्पाद होतात. त्यांचे "कतमे धम्मा अकुसला? यस्मिं समये अकुसलं चित्तं उप्पन्नं होति" (अकुशल धर्म कोणते? ज्या वेळी अकुशल चित्त उत्पन्न होते...) इत्यादींद्वारे चित्तोत्पादकांडात (धम्मसंगणी) अकुशल चित्तोत्पाद देशनेच्या रूपाने सविस्तर वर्णन केले पाहिजे. "मारस्स" (माराचे) येथे पाच मार आहेत. त्यांपैकी क्लेशमाराचे वर्गीकरण चार आसव (आस्रव), चार ओघ, चार योग, चार गंथ (ग्रंथी), चार उपादान, आठ नीवरण (अडथळे) आणि दहा क्लेशवस्तू यांच्या प्रभावाने 'आसवगोच्छक' इत्यादींमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने केले पाहिजे; तसेच "जातिमदो गोत्तमदो आरोग्मदो" (जातीचा मद, गोत्राचा मद, आरोग्याचा मद) इत्यादींद्वारे खुद्दकवत्थुविभंगात आलेल्या सात क्लेशांच्या प्रभावाने देखील त्याचे वर्गीकरण सांगितले पाहिजे. हे येथे अभिधम्म-आधारित प्रवचन आहे. Suttantanissitā (ma. ni. 1.347; a. ni. 11.17) pana arakkhitena cittenāti cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhī hoti anubyañjanaggāhī, yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa [Pg.145] saṃvarāya na paṭipajjati, na rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye na saṃvaraṃ āpajjati. Sotena …pe… ghānena… jivhāya… kāyena… manasā…pe… manindriyena saṃvaraṃ āpajjati (ma. ni. 1.347, 411, 421; 2.419; 3.15, 75). Evaṃ arakkhitaṃ cittaṃ hoti. Micchādiṭṭhihatena cāti micchādiṭṭhihataṃ nāma cittaṃ pubbantakappanavasena vā aparantakappanavasena vā pubbantāparantakappanavasena vā micchābhinivisantassa ayoniso ummujjantassa ‘‘sassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti (vibha. 937; paṭi. ma. 1.140) vā yā diṭṭhi, tāya hataṃ upahataṃ. Yā ca kho ‘‘imā cattāro sassatavādā…pe… pañca paramadiṭṭhadhammanibbānavādā’’ti brahmajāle (dī. ni. 1.30 ādayo) pañcattaye (ma. ni. 3.21 ādayo) ca āgatā dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo, tāsaṃ vasena cittassa micchādiṭṭhihatabhāvo kathetabbo. परंतु सुत्तन्त-आधारित प्रवचन असे समजावे: "अरक्खितेन चित्तेन" (अरक्षित चित्ताने) म्हणजे डोळ्यांनी रूप पाहून मनुष्य त्याचे निमित्त ग्रहण करतो (स्थूल चिन्हे पकडतो) आणि अनुव्यंजन ग्रहण करतो (बारीक तपशील पकडतो). ज्या कारणाने, चक्षुरिंद्रिय असंवर ठेवून विहरण करणाऱ्या या व्यक्तीमध्ये अभिज्झा (लोभ) आणि डोमनस्स (दौर्मनस्य/दुःख), हे पापी अकुशल धर्म पाठीमागून वाहू लागतील (चित्तात प्रवेश करतील), त्याच्या संवरासाठी तो प्रतिपन्न होत नाही (प्रयत्न करत नाही), चक्षुरिंद्रियाचे रक्षण करत नाही, चक्षुरिंद्रियाचा संवर करत नाही. कानाने... नाकाने... जिभेने... शरीराने... मनाने... मनेंद्रियाचा संवर करत नाही. अशा प्रकारे चित्त अरक्षित होते. "मिच्छादिट्ठिहतेन च" (आणि मिथ्या दृष्टीने आहत झालेल्या चित्ताने) म्हणजे मिथ्या दृष्टीने आहत झालेले चित्त म्हणजे पूर्वान्त-कल्पनेच्या (भूतकाळासंबंधीच्या कल्पनांच्या) प्रभावाने किंवा अपरान्त-कल्पनेच्या (भविष्यासंबंधीच्या कल्पनांच्या) प्रभावाने किंवा पूर्वान्त-अपरान्त-कल्पनेच्या प्रभावाने, चुकीच्या पद्धतीने अभिनिवेश करणाऱ्या आणि अयोनिशो (अयोग्य रीतीने) विचार करणाऱ्या व्यक्तीची "लोक नित्य आहे" किंवा... "तथागत मृत्यूनंतर न तर अस्तित्वात असतात, न तर अस्तित्वात नसतात" अशी जी दृष्टी असते, तिच्याद्वारे आहत (नष्ट) व उपहत झालेले चित्त होय. तसेच, ब्रह्मजाल सुत्तात आणि पंचत्तय सुत्तात आलेल्या "हे चार शाश्वतवाद... पाच परमदृष्टधर्मनिर्वाणवाद" इत्यादी बासष्ट (६२) दृष्टींच्या प्रभावाने चित्ताची 'मिथ्या दृष्टीने आहत' असण्याची अवस्था सांगितली पाहिजे. Thinamiddhābhibhūtenāti thinaṃ nāma cittassa akammaññatā. Middhaṃ nāma vedanādikkhandhattayassa akammaññatā. Tathā thinaṃ anussāhasaṃhananaṃ. Middhaṃ asattivighāto. Iti thinena middhena ca cittaṃ abhibhūtaṃ ajjhotthaṭaṃ upaddutaṃ saṅkocanappattaṃ layāpannaṃ. Vasaṃ mārassa gacchatīti vaso nāma icchā lobho adhippāyo ruci ākaṅkhā āṇā āṇatti. Māroti pañca mārā – khandhamāro abhisaṅkhāramāro maccumāro devaputtamāro kilesamāroti. Gacchatīti tesaṃ vasaṃ icchaṃ…pe… āṇattiṃ gacchati upagacchati upeti vattati anuvattati nātikkamatīti. Tena vuccati – ‘‘vasaṃ mārassa gacchatī’’ti. "थिणमिद्धाभिभूतेन" (थिण आणि मिद्धाने ग्रासलेला) म्हणजे: 'थिण' (स्त्यान/आळस) म्हणजे चित्ताची अकर्मण्यता (अकार्यक्षमता). 'मिद्ध' म्हणजे वेदना इत्यादी तीन स्कंधांची (वेदना, संज्ञा, संस्कार यांची) अकर्मण्यता होय. तसेच, 'थिण' म्हणजे उत्साहाचा अभाव (अनुत्साह) होय. 'मिद्ध' म्हणजे असमर्थता किंवा थकवा होय. अशा प्रकारे, थिण आणि मिद्ध यांनी चित्त अभिभूत (पराजित), आच्छादित, उपद्रुत (पीडित), संकोच पावलेले आणि लीन (अळसटलेले) होते. "माराच्या वशमध्ये जातो" यातील 'वश' म्हणजे इच्छा, लोभ, अभिप्राय, रुची, आकांक्षा, आज्ञा आणि आदेश होय. 'मार' म्हणजे पाच मार आहेत – स्कंधमार, अभिसंस्कारमार, मृत्युमार, देवपुत्रमार आणि क्लेशमार. 'जातो' म्हणजे त्यांच्या वशमध्ये, इच्छेमध्ये...पे... आज्ञेमध्ये जातो, जवळ जातो, प्राप्त करतो, त्यानुसार वागतो, अनुकरण करतो, त्याचे उल्लंघन करत नाही. म्हणूनच असे म्हटले आहे – "माराच्या वशमध्ये जातो." Tattha yathāvuttā akusalā dhammā, taṇhāvijjā eva vā samudayasaccaṃ. Yo so ‘‘vasaṃ mārassa gacchatī’’ti vutto, so ye pañcupādānakkhandhe upādāya paññatto, te pañcakkhandhā dukkhasaccaṃ. Evaṃ bhagavatā idha dve saccāni desitāni. Tenevāha – ‘‘dukkhaṃ samudayo cā’’ti. Tesaṃ bhagavā pariññāya ca pahānāya ca dhammaṃ desetīti vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘dukkhassa pariññāya samudayassa pahānāyā’’ti vuttaṃ. Kathaṃ desetīti ce – त्यामध्ये, वर सांगितलेले अकुशल धम्म किंवा तृष्णा व अविद्या हेच 'समुदयसत्य' होय. जो "माराच्या वशमध्ये जातो" असे म्हटले आहे, तो ज्या पाच उपादानस्कंधांच्या आधारे प्रज्ञप्त केला जातो, ते पाच स्कंध 'दुःखसत्य' होत. अशा प्रकारे भगवंतांनी येथे दोन सत्ये उपदेशिली आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे – "दुःख आणि समुदय". "भगवंत त्यांच्या परिज्ञेसाठी (पूर्ण ज्ञानासाठी) आणि प्रहाणासाठी (त्यागासाठी) धम्माचा उपदेश करतात" हाच अर्थ अधिक स्पष्ट करण्यासाठी "दुःखाच्या परिज्ञेसाठी आणि समुदयाच्या प्रहाणासाठी" असे म्हटले आहे. ते कशा प्रकारे उपदेश करतात? असे विचारल्यास – ‘‘Tasmā rakkhitacittassa, sammāsaṅkappagocaro; Sammādiṭṭhiṃ purakkhatvā, ñatvāna udayabbayaṃ; Thinamiddhābhibhū bhikkhu, sabbā duggatiyo jahe’’ti. (udā. 32) – "म्हणून रक्षित चित्त असलेल्या, सम्यक् संकल्पाच्या गोचरात (विहारात) राहणाऱ्या, सम्यक् दृष्टीला अग्रभागी ठेवणाऱ्या आणि उदय-व्यय (उत्पत्ती व विनाश) जाणून घेणाऱ्या, थिण आणि मिद्धाला पराभूत करणाऱ्या भिक्खूने सर्व दुर्गतींचा त्याग करावा." (उदान ३.२) – Gāthāya[Pg.146]. Tassattho – yasmā arakkhitena cittena vasaṃ mārassa gacchati, tasmā satisaṃvarena manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ rakkhaṇena rakkhitacitto assa. Sammāsaṅkappagocaroti yasmā kāmasaṅkappādimicchāsaṅkappagocaro tathā tathā ayoniso vikappetvā nānāvidhāni micchādassanāni gaṇhāti. Tato eva ca micchādiṭṭhihatena cittena vasaṃ mārassa gacchati, tasmā yonisomanasikārena kammaṃ karonto nekkhammasaṅkappādisammāsaṅkappagocaro assa. Sammādiṭṭhiṃ purakkhatvāti sammāsaṅkappagocaratāya vidhutamicchādassano kammassakatālakkhaṇaṃ yathābhūtañāṇalakkhaṇañca sammādiṭṭhiṃ pubbaṅgamaṃ katvā sīlasamādhīsu yuttappayutto. Tato eva ca ñatvāna udayabbayaṃ pañcasu upādānakkhandhesu samapaññāsāya ākārehi uppādaṃ nirodhañca ñatvā vipassanaṃ ussukkāpetvā anukkamena ariyamagge gaṇhanto aggamaggena thinamiddhābhibhū bhikkhu sabbā duggatiyo jaheti evaṃ sabbaso bhinnakilesattā bhikkhu khīṇāsavo yathāsambhavaṃ tividhadukkhatāyogena duggatisaṅkhātā sabbāpi gatiyo jaheyya, tāsaṃ parabhāge nibbāne tiṭṭheyyāti attho. या गाथेचा अर्थ असा आहे – ज्याअर्थी अरक्षित चित्तामुळे मनुष्य माराच्या वशमध्ये जातो, त्याअर्थी सति-संवराने (स्मृतीच्या संवराने) मन हे सहावे इंद्रिय असलेल्या सर्व इंद्रियांचे रक्षण करून रक्षित चित्त असलेला व्हावे. 'सम्यक् संकल्पगोचर' म्हणजे: ज्याअर्थी कामसंकल्प इत्यादी मिथ्या संकल्पांच्या गोचरात राहणारा मनुष्य त्या त्या प्रकारे अयोनिशः विचार करून विविध प्रकारच्या मिथ्या दृष्टी ग्रहण करतो, आणि त्यामुळेच मिथ्या दृष्टीने ग्रस्त झालेल्या चित्ताने माराच्या वशमध्ये जातो, त्याअर्थी योनिशः मनसिकाराने (योग्य विचारपूर्वक) कर्म (भावना) करत नैष्क्रम्य-संकल्प इत्यादी सम्यक् संकल्पांच्या गोचरात राहणारा व्हावे. 'सम्यक् दृष्टीला अग्रभागी ठेवून' म्हणजे: सम्यक् संकल्पाच्या गोचरात राहिल्यामुळे मिथ्या दृष्टी नष्ट करून, कर्मस्वकीयता-लक्षण (कर्म हेच स्वतःचे धन आहे हे पाहणे) आणि यथाभूत-ज्ञान-लक्षण असलेल्या सम्यक् दृष्टीला अग्रगामी करून, शील आणि समाधीमध्ये अत्यंत प्रयत्नशील व्हावे. आणि त्यामुळेच, पाच उपादानस्कंधांमध्ये पन्नास प्रकारांनी उत्पत्ती (उदय) आणि निरोध (व्यय) जाणून घेऊन, विपश्यनेमध्ये उद्योग (प्रयत्न) करून, अनुक्रमाने आर्यमार्ग ग्रहण करत, अग्र मार्गाने (अर्हत् मार्गाने) थिण आणि मिद्धाला पराभूत करणारा भिक्खू सर्व दुर्गतींचा त्याग करतो. अशा प्रकारे सर्वतोपरी क्लेशांचा नाश केल्यामुळे तो भिक्खू क्षीणासव (अर्हत्) होतो, आणि यथासंभव तीन प्रकारच्या दुःखतेच्या योगाने दुर्गती संज्ञक असलेल्या सर्व गतींचा त्याग करतो, व त्यांच्या पलीकडे असलेल्या निर्वाणामध्ये प्रतिष्ठित होतो – असा अर्थ आहे. Yaṃ taṇhāya avijjāya ca pahānaṃ, ayaṃ nirodhoti pahānassa nirodhassa paccayabhāvato asaṅkhatadhātu pahānaṃ nirodhoti ca vuttā. Imāni cattāri saccānīti purimagāthāya purimāni dve, pacchimagāthāya pacchimāni dveti dvīhi gāthāhi bhāsitāni imāni cattāri ariyasaccāni. Tesu samudayena assādo, dukkhena ādīnavo, magganirodhehi nissaraṇaṃ, sabbagatijahanaṃ phalaṃ, rakkhitacittatādiko upāyo, arakkhitacittatādinisedhanamukhena rakkhitacittatādīsu niyojanaṃ bhagavato āṇattīti. Evaṃ desanāhārapadatthā assādādayo niddhāretabbā. Tenevāha – ‘‘niyutto desanāhārasampāto’’ti. तृष्णा आणि अविद्येचा जो प्रहाण (त्याग) आहे, तोच 'निरोध' होय. प्रहाण आणि निरोधाचे कारण (प्रत्यय) असल्यामुळे असंस्कृत धातूला 'प्रहाण' आणि 'निरोध' असे म्हटले आहे. "ही चार सत्ये" म्हणजे: पहिल्या गाथेत पहिली दोन (दुःख आणि समुदय) आणि दुसऱ्या गाथेत नंतरची दोन (निरोध आणि मार्ग) सत्ये आहेत; अशा प्रकारे दोन गाथांद्वारे ही चार आर्यसत्ये सांगितली आहेत. त्यामध्ये, समुदयाने आस्वाद होतो, दुःखाने आदीनव (दोष) होतो, मार्ग आणि निरोधाने निस्सरण (मुक्ती) होते, सर्व गतींचा त्याग हे फळ आहे, रक्षित चित्त असणे इत्यादी उपाय आहे, आणि अरक्षित चित्त इत्यादींचा निषेध करण्याच्या माध्यमातून रक्षित चित्त इत्यादींमध्ये प्रवृत्त करणे ही भगवंतांची आज्ञा आहे. अशा प्रकारे देशनाहारातील पदांचे अर्थ असलेले आस्वाद इत्यादी निश्चित केले पाहिजेत. म्हणूनच म्हटले आहे – "देशनाहारसंपात समाप्त झाला." Desanāhārasampātavaṇṇanā niṭṭhitā. देशनाहारसंपाताचे वर्णन समाप्त झाले. 2. Vicayahārasampātavaṇṇanā २. विचयहारसंपाताचे वर्णन 53. Evaṃ [Pg.147] desanāhārasampātaṃ dassetvā idāni vicayahārasampātaṃ dassento yasmā desanāhārapadatthavicayo vicayahāro, tasmā desanāhāre vipallāsahetubhāvena niddhāritāya taṇhāya kusalādivibhāgapavicayamukhena vicayahārasampātaṃ dassetuṃ ‘‘tattha taṇhā duvidhā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha kusalāti kusaladhammārammaṇā. Kusala-saddo cettha bāhitikasutte (ma. ni. 2.358 ādayo) viya anavajjatthe daṭṭhabbo. Kasmā panettha taṇhā kusalapariyāyena uddhaṭā? Heṭṭhā desanāhāre vipallāsahetubhāvena taṇhaṃ uddharitvā tassā vasena saṃkilesapakkho dassito. Vicittapaṭibhānatāya pana idhāpi taṇhāmukheneva vodānapakkhaṃ dassetuṃ kusalapariyāyena taṇhā uddhaṭā. Tattha saṃsāraṃ gametīti saṃsāragāminī, saṃsāranāyikāti attho. Apacayaṃ nibbānaṃ gametīti apacayagāminī. Kathaṃ pana taṇhā apacayagāminīti? Āha ‘‘pahānataṇhā’’ti. Tadaṅgādippahānassa hetubhūtā taṇhā. Kathaṃ pana ekantasāvajjāya taṇhāya kusalabhāvoti? Sevitabbabhāvato. Yathā taṇhā, evaṃ mānopi duvidho kusalopi akusalopi, na taṇhā evāti taṇhāya nidassanabhāvena māno vutto. ५३. अशा प्रकारे देशनाहारसंपात दाखवून, आता विचयहारसंपात दाखवताना, ज्याअर्थी देशनाहारातील पदांच्या अर्थाचा विचय (विश्लेषण) करणे हाच 'विचयहार' आहे, त्याअर्थी देशनाहारामध्ये विपर्यासाचे कारण म्हणून निश्चित केलेल्या तृष्णेचा कुशल इत्यादी विभागांच्या विश्लेषणाद्वारे विचयहारसंपात दाखवण्यासाठी "तेथे तृष्णा दोन प्रकारची आहे" इत्यादी सुरू केले आहे. त्यामध्ये, 'कुशल' म्हणजे कुशल धम्मांचे आलंबन असणारी. आणि येथे 'कुशल' हा शब्द बाहितिक सुत्ताप्रमाणे (मज्झिम निकाय २.३५८ इत्यादी) 'अनवद्य' (दोषरहित) या अर्थाने पाहिला पाहिजे. परंतु येथे तृष्णा कुशल पर्यायाने का उद्धृत केली आहे? खाली देशनाहारामध्ये विपर्यासाचे कारण म्हणून तृष्णेला उद्धृत करून तिच्याद्वारे संक्लेशपक्ष (मलीन बाजू) दाखवला आहे. परंतु विविध प्रज्ञा असल्यामुळे येथेही तृष्णेच्याच माध्यमातून वोदानपक्ष (शुद्ध बाजू) दाखवण्यासाठी कुशल पर्यायाने तृष्णा उद्धृत केली आहे. त्यामध्ये, जी संसारात नेते ती 'संसारगामिनी' म्हणजे संसाराची नायिका असा अर्थ आहे. जी अपचय म्हणजे निर्वाणाकडे नेते ती 'अपचयगामिनी' होय. पण तृष्णा अपचयगामिनी कशी असू शकते? म्हणून म्हटले आहे – "प्रहाण-तृष्णा". तदंग इत्यादी प्रहाणाचे कारण असणारी तृष्णा. पण अत्यंत सदोष असणाऱ्या तृष्णेचा कुशल भाव कसा असू शकतो? तर सेवन करण्यायोग्य असल्यामुळे. ज्याप्रमाणे तृष्णा, त्याचप्रमाणे मान देखील कुशल आणि अकुशल असा दोन प्रकारचा आहे, केवळ तृष्णाच नाही; म्हणून तृष्णेचे उदाहरण म्हणून 'मान' सांगितला आहे. Tattha mānassa yathādhippetaṃ kusalādibhāvaṃ dassetuṃ ‘‘yaṃ mānaṃ nissāyā’’tiādimāha. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘mānamahaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi asevitabbampī’’tiādi. Yaṃ nekkhammassitaṃ domanassantiādi ‘‘kusalā’’ti vuttataṇhāya sarūpadassanatthaṃ vuttaṃ. Tattha nekkhammassitaṃ domanassaṃ nāma – त्यामध्ये, मानाचा अभिप्रेत असलेला कुशल इत्यादी भाव दाखवण्यासाठी "ज्या मानाचा आश्रय घेऊन" इत्यादी म्हटले आहे. कारण भगवंतांनी असे म्हटले आहे – "हे देवाधिपती इंद्रा! मी मान दोन प्रकारचा सांगतो – सेवन करण्यायोग्य देखील आणि सेवन न करण्यायोग्य देखील" इत्यादी. "जे नैष्क्रम्य-आश्रित दौर्मनस्य" इत्यादी वाक्य 'कुशल' म्हणून सांगितलेल्या तृष्णेचे स्वरूप दाखवण्यासाठी म्हटले आहे. त्यामध्ये, 'नैष्क्रम्य-आश्रित दौर्मनस्य' म्हणजे – ‘‘Tattha katamāni cha nekkhammassitāni domanassāni? Rūpānaṃtveva aniccataṃ viditvā vipariṇāmavirāganirodhaṃ ‘pubbe ceva rūpā etarahi ca, sabbete rūpā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpeti ‘kudāssu nāmāhaṃ tadāyatanaṃ upasampajja viharissāmi, yadariyā etarahi āyatanaṃ upasampajja viharantī’ti. Iti anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpayato uppajjati [Pg.148] pihā, pihāpaccayā domanassaṃ. Yaṃ evarūpaṃ domanassaṃ, idaṃ vuccati nekkhammassitaṃ domanassa’’nti (ma. ni. 3.307) – त्यात नैष्क्रम्याश्रित (नेक्खम्मस्सित) सहा दौर्मनस्ये कोणती आहेत? रूपांचेच अनित्यत्व, विपरिणाम, विराग आणि निरोध जाणून घेऊन—'पूर्वीचे आणि आताचेही सर्व रूप अनित्य, दुःख आणि विपरिणामधर्मी आहेत'—अशा प्रकारे हे यथाभूत सम्यक् प्रज्ञेने पाहून अनुत्तर विमोक्षांविषयी (मुक्तीविषयी) आकांक्षा उत्पन्न करतो की, 'मी कधी बरं त्या आयतनाला (अवस्थेला) प्राप्त करून विहरेन, ज्या आयतनात आता आर्य लोक प्राप्त होऊन विहरत आहेत?' अशा प्रकारे अनुत्तर विमोक्षांविषयी आकांक्षा उत्पन्न करणाऱ्याला आकांक्षा उत्पन्न होते, आणि आकांक्षेच्या कारणाने दौर्मनस्य उत्पन्न होते. जे अशा प्रकारचे दौर्मनस्य आहे, त्याला 'नैष्क्रम्याश्रित दौर्मनस्य' असे म्हटले जाते. Evaṃ chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate anuttaravimokkhasaṅkhātaariyaphaladhammesu pihaṃ upaṭṭhāpetvā tadadhigamāya aniccādivasena vipassanaṃ upaṭṭhāpetvā ussukkāpetuṃ asakkontassa ‘‘imampi pakkhaṃ imampi māsaṃ, imampi saṃvaccharaṃ, vipassanaṃ ussukkāpetvā ariyabhūmiṃ sampāpuṇituṃ nāsakkhi’’nti anusocato uppannaṃ domanassaṃ nekkhammavasena vipassanāvasena anussativasena paṭhamajjhānādivasena paṭipattiyā hetubhāvena uppajjanato nekkhammassitaṃ domanassaṃ nāma. Ayaṃ taṇhā kusalāti ayaṃ ‘‘pihā’’ti vuttā taṇhā kusalā. Kathaṃ? Rāgavirāgā cetovimutti, tadārammaṇā kusalāti. Idaṃ vuttaṃ hoti – rāgavirāgā cetovimutti, na sabhāvena kusalā, anavajjaṭṭhena kusalā. Taṃ uddissa pavattiyā tadārammaṇā pana taṇhā kusalārammaṇatāya kusalāti. Avijjāvirāgā paññāvimutti anavajjaṭṭhena kusalā. Tassāti paññāvimuttiyā. Yāya vasena ‘‘tasmā rakkhitacittassā’’ti gāthāyaṃ ‘‘sabbā duggatiyo jahe’’ti vuttaṃ. अशा प्रकारे सहा द्वारांवर इष्ट आलंबन प्राप्त झाले असता, अनुत्तर विमोक्ष संज्ञक आर्यफल धर्मांविषयी आकांक्षा उत्पन्न करून, ते प्राप्त करण्यासाठी अनित्यादी रूपाने विपश्यना उत्पन्न करून उद्योग करण्यास असमर्थ असणाऱ्या आणि 'या पंधरवड्यातही, या महिन्यातही, या वर्षातही मी विपश्यनेचा उद्योग करून आर्यभूमीला प्राप्त करू शकलो नाही' असे अनुशोचन (शोक) करणाऱ्या साधकाला उत्पन्न झालेले दौर्मनस्य; नैष्क्रम्य, विपश्यना, अनुस्मृती आणि प्रथम ध्यानादींच्या प्रभावाने प्रतिपत्तीच्या (साधनेच्या) हेतूने उत्पन्न होत असल्यामुळे याला 'नैष्क्रम्याश्रित दौर्मनस्य' असे म्हणतात. 'ही तृष्णा कुशल आहे' म्हणजे 'आकांक्षा' (पिहा) म्हटलेली ही तृष्णा कुशल आहे. कशी? रागविरागा चेतोविमुक्ती आणि तिचे आलंबन घेणारी तृष्णा कुशल आहे. हे असे म्हटले आहे—रागविरागा चेतोविमुक्ती स्वभावाने कुशल नाही, तर अनवद्य (दोषरहित) अर्थाने कुशल आहे. तिला उद्देशून प्रवृत्त झाल्यामुळे, तिचे आलंबन घेणारी तृष्णा मात्र कुशल आलंबन असल्यामुळे कुशल आहे. अविद्याविरागा प्रज्ञाविमुक्ती अनवद्य अर्थाने कुशल आहे. 'तिची' म्हणजे प्रज्ञाविमुक्तीची; जिच्या प्रभावाने 'तस्मा रक्खितचित्तस्स' या गाथेमध्ये 'सर्व दुर्गतींचा त्याग करतो' असे म्हटले आहे. Iti cirataraṃ vipassanāparivāsaṃ parivasitvā dukkhāpaṭipadādandhābhiññāya adhigatāya paññāvimuttiyā vasena vicayahārasampātaṃ dassetuṃ ‘‘tassā ko pavicayo’’tiādi āraddhaṃ. Tattha yasmā paññāvimutti ariyamaggamūlikā, tasmā catutthajjhānapādake ariyamaggadhamme uddisitvā tesaṃ āgamanapaṭipadaṃ dassetuṃ ‘‘kattha daṭṭhabbo, catutthe jhāne’’tiādi vuttaṃ. Tattha pāramitāyāti ukkaṃsagatāya catutthajjhānabhāvanāya. Yehi aṭṭhahi aṅgehi samannāgataṃ catutthajjhānacittaṃ vuttaṃ, tāni aṅgāni dassetuṃ ‘‘parisuddha’’ntiādi vuttaṃ. अशा प्रकारे दीर्घकाळ विपश्यनेचा अभ्यास करून, दुःखप्रतिपदा-दंधाभिज्ञा (कठीण मार्ग आणि संथ ज्ञान) द्वारे प्राप्त झालेल्या प्रज्ञाविमुक्तीच्या प्रभावाने विचयहारसंपाताला दर्शवण्यासाठी 'तिचा विचय कोणता?' इत्यादी आरंभ केला आहे. तेथे ज्या अर्थी प्रज्ञाविमुक्ती ही आर्यमार्ग-मूलक आहे, त्या अर्थी चतुर्थ ध्यान पादक (पाया) असणाऱ्या आर्यमार्ग धर्मांना उद्देशून त्यांच्या प्राप्तीचा मार्ग दर्शवण्यासाठी 'तो कोठे पाहावा? चतुर्थ ध्यानात' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'पारमितेने' म्हणजे उत्कर्ष दशेला पोहोचलेल्या चतुर्थ ध्यान भावनेने. ज्या आठ अंगांनी युक्त चतुर्थ ध्यानाचे चित्त म्हटले आहे, ती अंगे दर्शवण्यासाठी 'परिशुद्ध' इत्यादी म्हटले आहे. Tattha upekkhāsatipārisuddhibhāvena parisuddhaṃ. Parisuddhattā eva pariyodātaṃ, pabhassaranti vuttaṃ hoti. Sukhādīnaṃ paccayaghātena vītarāgādiaṅgaṇattā anaṅgaṇaṃ. Anaṅgaṇattā eva vigatūpakkilesaṃ, aṅgaṇena hi cittaṃ upakkilissati, subhāvitattā mudubhūtaṃ vasibhāvappattanti attho. Vase vattamānañhi cittaṃ ‘‘mudū’’ti vuccati. Muduttā eva ca kammaniyaṃ, kammakkhamaṃ kammayogganti attho. Muduñhi cittaṃ kammaniyaṃ hoti[Pg.149], evaṃ bhāvitaṃ muduñca hoti kammaniyañca, yathayidaṃ, bhikkhave, citta’’nti (a. ni. 1.22). Etesu parisuddhabhāvādīsu ṭhitattā ṭhitaṃ. Ṭhitattāyeva āneñjappattaṃ, acalaṃ niriñjananti attho. Mudukammaññabhāvena vā attano vase ṭhitattā ṭhitaṃ. Saddhādīhi pariggahitattā āneñjappattaṃ. Saddhāpariggahitañhi cittaṃ assaddhiyena na iñjati, vīriyapariggahitaṃ kosajjena na iñjati, satipariggahitaṃ pamādena na iñjati, samādhipariggahitaṃ uddhaccena na iñjati, paññāpariggahitaṃ avijjāya na iñjati, obhāsagataṃ kilesandhakārena na iñjati. Imehi chahi dhammehi pariggahitaṃ āneñjappattaṃ hoti. Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgataṃ cittaṃ abhinīhārakkhamaṃ hoti. Abhiññāsacchikaraṇīyānaṃ dhammānaṃ abhiññāsacchikiriyāya. तेथे उपेक्षा आणि स्मृतीच्या परिशुद्धतेमुळे चित्त परिशुद्ध असते. परिशुद्ध असल्यामुळेच ते 'परियोदात' (अत्यंत स्वच्छ) आणि 'प्रभास्वर' (तेजस्वी) म्हटले आहे. सुखादींच्या प्रत्ययांचा (कारणांचा) नाश झाल्यामुळे आणि रागादी क्लेशांचा अभाव असल्यामुळे ते 'अनंगण' (दोषरहित) असते. अनंगण असल्यामुळेच ते 'विगत-उपक्क्लेश' (मलरहित) असते; कारण क्लेशांमुळे चित्त मलीन होते. चांगल्या प्रकारे भावित (अभ्यासित) केल्यामुळे ते 'मृदू' झालेले असते, म्हणजेच वशित्वाला (नियंत्रणाला) प्राप्त झालेले असते, असा अर्थ आहे. कारण वशामध्ये असणाऱ्या चित्तालाच 'मृदू' म्हटले जाते. आणि मृदू असल्यामुळेच ते 'कर्मण्य' (कार्यासाठी योग्य), म्हणजेच कर्मक्षम आणि कर्मयोग्य असते, असा अर्थ आहे. 'कारण मृदू चित्त कर्मण्य असते. हे भिक्खूहो! अशा प्रकारे भावित केलेले चित्त मृदू आणि कर्मण्य असते, जसे की हे चित्त.' या परिशुद्धभावांमध्ये स्थित असल्यामुळे ते 'स्थित' असते. स्थित असल्यामुळेच ते 'आनेञ्जपत्त' (अकंपित), म्हणजेच अचल आणि कंपनरहित असते, असा अर्थ आहे. किंवा मृदू आणि कर्मण्य भावामुळे स्वतःच्या वशामध्ये स्थित असल्यामुळे ते 'स्थित' असते. श्रद्धा इत्यादींनी परिगृहीत (सुरक्षित) असल्यामुळे ते 'आनेञ्जपत्त' (अकंपित) असते. कारण श्रद्धेने परिगृहीत चित्त अश्रद्धेने कंपित होत नाही, वीर्याने परिगृहीत चित्त आळसाने कंपित होत नाही, स्मृतीने परिगृहीत चित्त प्रमादाने कंपित होत नाही, समाधीने परिगृहीत चित्त उद्धच्चाने (चंचलतेने) कंपित होत नाही, प्रज्ञेने परिगृहीत चित्त अविद्येने कंपित होत नाही, आणि प्रकाशाला प्राप्त झालेले चित्त क्लेशांच्या अंधकाराने कंपित होत नाही. या सहा धर्मांनी परिगृहीत चित्त 'आनेञ्जपत्त' (अकंपित) असते. अशा प्रकारे आठ अंगांनी युक्त असलेले चित्त अभिनिहारक्षम (अभिज्ञा प्राप्त करण्यास समर्थ) असते, जे अभिज्ञेने साक्षात्कृत करण्यायोग्य धर्मांच्या अभिज्ञा-साक्षात्कारासाठी उपयुक्त ठरते. Aparo nayo – catutthajjhānasamādhinā samāhitaṃ cittaṃ nīvaraṇadūrībhāvena parisuddhaṃ. Vitakkādisamatikkamena pariyodātaṃ. Jhānapaṭilābhapaccanīkānaṃ pāpakānaṃ icchāvacarānaṃ abhāvena anaṅgaṇaṃ. Icchāvacarānanti icchāya avacarānaṃ icchāvasena otiṇṇānaṃ pavattānaṃ nānappakārānaṃ kopaapaccayānanti attho. Abhijjhādīnaṃ cittupakkilesānaṃ vigamena vigatūpakkilesaṃ. Ubhayampi cetaṃ anaṅgaṇasuttavatthasuttānaṃ (ma. ni. 1.57 ādayo; 70 ādayo) vasena veditabbaṃ. Vasippattiyā mudubhūtaṃ. Iddhipādabhāvūpagamena kammaniyaṃ. Bhāvanāpāripūriyā paṇītabhāvūpagamena ṭhitaṃ āneñjappattaṃ. Yathā āneñjabhāvappattaṃ āneñjappattaṃ hoti, evaṃ ṭhitanti attho. Evampi aṭṭhaṅgasamannāgataṃ cittaṃ abhinīhārakkhamaṃ hoti. Abhiññāsacchikaraṇīyānaṃ dhammānaṃ abhiññāsacchikiriyāya pādakaṃ padaṭṭhānabhūtaṃ. Tenevāha – ‘‘so tattha aṭṭhavidhaṃ adhigacchati cha abhiññā dve ca visese’’ti. दुसरा प्रकार असा आहे—चतुर्थ ध्यान समाधीने समाहित झालेले चित्त नीवरणांच्या दूर होण्यामुळे परिशुद्ध असते. वितर्क इत्यादींचे अतिक्रमण केल्यामुळे ते 'परियोदात' (अत्यंत स्वच्छ) असते. ध्यान प्राप्तीच्या विरोधी असणाऱ्या पापी, इच्छावचर (इच्छेनुसार प्रवृत्त होणाऱ्या) धर्मांच्या अभावामुळे ते 'अनंगण' (दोषरहित) असते. 'इच्छावचर' म्हणजे इच्छेच्या अधीन असणारे, इच्छेच्या प्रभावाने उत्पन्न झालेले आणि प्रवृत्त झालेले विविध प्रकारचे कोप-प्रत्यय (क्रोधाची कारणे), असा अर्थ आहे. अभिज्झ्या (लोभ) इत्यादी चित्त-उपक्क्लेशांच्या नाशाने ते 'विगत-उपक्क्लेश' (मलरहित) असते. हे दोन्ही प्रकार अनुक्रमे 'अनंगण सुत्त' आणि 'वत्थ सुत्त' यांच्या आधारे जाणून घ्यावेत. वशित्व प्राप्त झाल्यामुळे ते 'मृदू' झालेले असते. ऋद्धिपाद भावाला प्राप्त झाल्यामुळे ते 'कर्मण्य' असते. भावनेच्या परिपूर्णतेमुळे आणि प्रणीत (उत्कृष्ट) भावाला प्राप्त झाल्यामुळे ते 'स्थित' आणि 'आनेञ्जपत्त' (अकंपित) असते. ज्या प्रकारे अकंपित भावाला प्राप्त झालेले चित्त 'आनेञ्जपत्त' असते, त्याच प्रकारे ते 'स्थित' असते, असा अर्थ आहे. अशा प्रकारेही आठ अंगांनी युक्त असलेले चित्त अभिनिहारक्षम असते. ते अभिज्ञेने साक्षात्कृत करण्यायोग्य धर्मांच्या अभिज्ञा-साक्षात्कारासाठी पादक (पाया) आणि पदस्थान (मुख्य कारण) बनते. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे—'तो तेथे आठ प्रकारच्या गोष्टी प्राप्त करतो—सहा अभिज्ञा आणि दोन विशेष गुण.' Tattha soti adhigatacatutthajjhāno yogī. Tatthāti tasmiṃ catutthajjhāne adhiṭṭhānabhūte. Aṭṭhavidhaṃ adhigacchatīti aṭṭhavidhaṃ guṇaṃ adhigacchati. Ko pana so aṭṭhavidho guṇoti? Āha ‘‘cha abhiññā dve ca visese’’ti. Manomayiddhi vipassanāñāṇañca. Taṃ cittanti catutthajjhānacittaṃ. ‘‘Yato parisuddhaṃ, tato pariyodāta’’ntiādinā purimaṃ purimaṃ pacchimassa pacchimassa kāraṇavacananti dasseti. Tadubhayanti yesaṃ rāgādiaṅgaṇānaṃ abhijjhādiupakkilesānañca abhāvena ‘‘anaṅgaṇaṃ vigatūpakkilesa’’nti [Pg.150] ca vuttaṃ. Tāni aṅgaṇāni upakkilesā cāti taṃ ubhayaṃ. Tadubhayaṃ taṇhāsabhāvattā taṇhāya anulomanato ca taṇhāpakkho. Yā ca iñjanāti yā ca cittassa asamādānena phandanā. Aṭṭhitīti anavaṭṭhānaṃ. Ayaṃ diṭṭhipakkhoti yā iñjanā aṭṭhiti ca, ayaṃ micchābhinivesahetutāya diṭṭhipakkho. तेथे 'तो' (सो) म्हणजे ज्याने चौथे ध्यान प्राप्त केले आहे असा योगी. 'तेथे' (तत्थ) म्हणजे अधिष्ठानभूत झालेल्या त्या चौथ्या ध्यानामध्ये. 'आठ प्रकारचे प्राप्त करतो' म्हणजे आठ प्रकारचे गुण प्राप्त करतो. 'पण तो आठ प्रकारचा गुण कोणता?' यावर म्हटले आहे: 'सहा अभिज्ञा आणि दोन विशेष गुण'. मनोमय ऋद्धी आणि विपश्यना ज्ञान. 'ते चित्त' म्हणजे चौथ्या ध्यानाचे चित्त. 'ज्या अर्थी ते अत्यंत शुद्ध आहे, त्या अर्थी ते अत्यंत उजळ आहे' इत्यादींद्वारे पूर्वीचे पूर्वीचे (अंग) हे नंतरच्या नंतरच्या (अंगाचे) कारण सांगणारे वचन आहे, असे दर्शवितात. 'ते दोन्ही' म्हणजे ज्या राग इत्यादी मळ (अंगण) आणि अभिज्झा (लोभ) इत्यादी उपक्किलेस (उपक्लेश) यांच्या अभावामुळे 'मळरहित आणि उपक्लेशरहित' असे म्हटले आहे, ते मळ आणि उपक्लेश हे दोन्ही. ते दोन्ही तृष्णेच्या स्वभावाचे असल्यामुळे आणि तृष्णेला अनुकूल असल्यामुळे तृष्णापक्षीय आहेत. 'आणि जी हालचाल' म्हणजे चित्ताच्या एकाग्रतेच्या अभावामुळे होणारी जी थरथर किंवा कंप. 'अस्थिरता' म्हणजे अनवस्थान (स्थिर न राहणे). 'हा दृष्टीपक्ष' म्हणजे जी हालचाल आणि अस्थिरता आहे, ती चुकीच्या अभिनिवेशामुळे (मिथ्या धारणेमुळे) दृष्टीचा पक्ष आहे. ‘‘Cattāri indriyānī’’tiādinā vedanātopi catutthajjhānaṃ vibhāveti. Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgataṃ catutthajjhānacittaṃ upari abhiññādhigamāya abhinīhārakkhamaṃ hoti. Sā ca abhinīhārakkhamatā cuddasahi ākārehi ciṇṇavasibhāvasseva hoti. So ca vasibhāvo aṭṭhasamāpattilābhino, na rūpāvacarajjhānamattalābhinoti āruppasamāpattiyā manasikāravidhiṃ dassento ‘‘so uparimaṃ samāpattiṃ santato manasikarotī’’tiādimāha. Tattha uparimaṃ samāpattinti ākāsānañcāyatanasamāpattiṃ. Santato manasikarotīti aṅgasantatāyapi ārammaṇasantatāyapi ‘‘santā’’ti manasikaroti. Yato yato hi āruppasamāpattiṃ santato manasikaroti, tato tato rūpāvacarajjhānaṃ avūpasantaṃ hutvā upaṭṭhāti. Tenevāha – ‘‘tassa uparimaṃ…pe… saṇṭhahatī’’ti. Ukkaṇṭhā ca paṭighasaññāti paṭighasaññāsaṅkhātāsu pañcaviññāṇasaññāsu anabhirati saṇṭhahati. ‘‘So sabbaso’’tiādinā ekadesena āruppasamāpattiṃ dasseti. Abhiññābhinīhāro rūpasaññāti rūpāvacarasaññā nāmetā yāvadeva abhiññatthābhinīhāramattaṃ, na pana arūpāvacarasamāpattiyo viya santāti adhippāyo. Vokāro nānattasaññāti nānattasaññā nāmetā nānārammaṇesu vokāro, tattha cittassa ākulappavattīti attho. Samatikkamatīti evaṃ tattha ādīnavadassī hutvā tā samatikkamati. Paṭighasaññā cassa abbhatthaṃ gacchatīti assa ākāsānañcāyatanasamāpattiṃ adhigacchantassa yogino dasapi paṭighasaññā vigacchanti. Iminā paṭhamāruppasamāpattimāha. ‘चार इंद्रिये’ इत्यादींद्वारे वेदनेच्या दृष्टीनेही चौथ्या ध्यानाचे स्पष्टीकरण करतात. अशा प्रकारे, आठ अंगांनी युक्त असलेले चौथ्या ध्यानाचे चित्त पुढील अभिज्ञा प्राप्त करण्यासाठी प्रवृत्त होण्यास योग्य होते. आणि ती प्रवृत्त होण्याची योग्यता चौदा प्रकारांनी वशीभाव (नियंत्रण) प्राप्त केलेल्या व्यक्तीलाच प्राप्त होते. आणि तो वशीभाव आठ समापत्ती प्राप्त करणाऱ्यालाच होतो, केवळ रूपावचर ध्यानाचा लाभ घेणाऱ्याला होत नाही, म्हणून अरूप समापत्तीच्या मनसिकार विधी दर्शविताना 'तो वरील समापत्तीचा शांतपणे मनसिकार करतो' इत्यादी म्हणाले आहेत. तेथे 'वरील समापत्ती' म्हणजे आकाशानांचायतन समापत्ती. 'शांतपणे मनसिकार करतो' म्हणजे अंगांच्या शांततेमुळे आणि आलंबनाच्या शांततेमुळे 'ही शांत आहे' अशा प्रकारे मनसिकार करतो. कारण ज्या ज्या वेळी तो अरूप समापत्तीचा शांतपणे मनसिकार करतो, त्या त्या वेळी रूपावचर ध्यान हे अशांत भासते. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – 'त्याच्या वरील... पे... स्थिर होते'. 'उत्कंठा आणि प्रतिघसंज्ञा' म्हणजे प्रतिघसंज्ञा नावाच्या पाच विज्ञानसंज्ञांमध्ये अरती (उदासीनता) निर्माण होते. 'तो सर्व प्रकारे' इत्यादींद्वारे एका अंशाने अरूप समापत्ती दर्शवितात. 'अभिज्ञा प्रवृत्ती रूपसंज्ञा' म्हणजे या रूपावचर संज्ञा केवळ अभिज्ञेच्या हेतूने प्रवृत्त होण्यापुरत्याच असतात, परंतु अरूपावचर समापत्तीसारख्या शांत नसतात, असा अभिप्राय आहे. 'मिश्रण नानात्वसंज्ञा' म्हणजे नानात्वसंज्ञा म्हणजे विविध आलंबनांमध्ये होणारे मिश्रण; तेथे चित्ताची व्याकुळ प्रवृत्ती असा अर्थ आहे. 'ओलांडून जातो' म्हणजे अशा प्रकारे तेथे दोष पाहणारा होऊन तो त्या संज्ञांना ओलांडून जातो. 'आणि त्याची प्रतिघसंज्ञा नष्ट होते' म्हणजे आकाशानांचायतन समापत्ती प्राप्त करणाऱ्या त्या योगी पुरुषाच्या दहाही प्रतिघसंज्ञा नाहीशा होतात. याद्वारे पहिली अरूप समापत्ती सांगितली आहे. Evaṃ samāhitassāti evaṃ iminā vuttanayena rūpāvacarajjhāne cittekaggatāyapi samatikkamena samāhitassa. Samāhitassāti āruppasamādhinā santavuttinā samāhitassa. Obhāsoti yo pure rūpāvacarajjhānobhāso. Antaradhāyatīti so rūpāvacarajjhānobhāso arūpāvacarajjhānasamāpajjanakāle vigacchati. Dassanañcāti rūpāvacarajjhānacakkhunā [Pg.151] dassanañca antaradhāyati. So samādhīti so yathāvutto rūpārūpasamādhi. Chaḷaṅgasamannāgatoti upakārakaparikkhārasabhāvabhūtehi chahi aṅgehi samannāgato. Paccavekkhitabboti pati avekkhitabbo, punappunaṃ cintetabboti attho. Paccavekkhaṇākāraṃ saha visayena dassetuṃ ‘‘anabhijjhāsahagata’’ntiādi vuttaṃ. Tattha sabbaloketi sabbasmiṃ piyarūpe sātarūpe sattaloke saṅkhāraloke ca. Tena kāmacchandassa pahānamāha. Tathā ‘‘abyāpanna’’ntiādinā byāpādakosajjasārambhasāṭheyyavikkhepasammosānaṃ pahānaṃ. Puna tāni cha aṅgāni samathavipassanāvasena vibhajitvā dassetuṃ ‘‘yañca anabhijjhāsahagata’’ntiādi vuttaṃ. Taṃ sabbaṃ suviññeyyaṃ. ‘अशा प्रकारे समाधीस्थ झालेल्याचे’ म्हणजे अशा प्रकारे वर सांगितलेल्या पद्धतीने रूपावचर ध्यानातील चित्ताच्या एकाग्रतेलाही ओलांडून समाधीस्थ झालेल्याचे. ‘समाधीस्थ झालेल्याचे’ म्हणजे शांत प्रवृत्ती असलेल्या अरूप समाधीने समाधीस्थ झालेल्याचे. ‘प्रकाश’ म्हणजे जो पूर्वी रूपावचर ध्यानाचा प्रकाश होता. ‘नाहीसा होतो’ म्हणजे तो रूपावचर ध्यानाचा प्रकाश अरूपावचर ध्यानात प्रवेश करतेवेळी नाहीसा होतो. ‘आणि दर्शनही’ म्हणजे रूपावचर ध्यानरूपी चक्षूने होणारे दर्शनही नाहीसे होते. ‘ती समाधी’ म्हणजे ती वर सांगितलेली रूप-अरूप समाधी. ‘सहा अंगांनी युक्त’ म्हणजे उपकारक आणि परिष्कार (साधन) स्वरूप असलेल्या सहा अंगांनी युक्त. ‘प्रत्यवेक्षण करावे’ म्हणजे पुन्हा पुन्हा पाहावे, वारंवार विचार करावा असा अर्थ आहे. प्रत्यवेक्षणाचा प्रकार विषयांसह दर्शविण्यासाठी ‘अनभिज्झासहगत’ इत्यादी म्हटले आहे. तेथे ‘सर्व लोकामध्ये’ म्हणजे सर्व प्रिय वाटणाऱ्या, सुखद वाटणाऱ्या सत्त्वलोकात आणि संस्कारलोकात. याद्वारे कामच्छंदाचा प्रहाण (त्याग) सांगितला आहे. तसेच ‘व्यापाद नसलेला’ इत्यादींद्वारे व्यापाद (द्वेष), कोसज्ज (आळस), सारंभ (अतिउत्साह), साठेय्य (धूर्तपणा), विक्खेप (चित्ताची अस्थिरता) आणि संमोस (स्मृतीभ्रंश) यांचा प्रहाण सांगितला आहे. पुन्हा ती सहा अंगे शमथ आणि विपश्यनेच्या दृष्टीने विभागून दर्शविण्यासाठी ‘आणि जे अनभिज्झासहगत’ इत्यादी म्हटले आहे. ते सर्व समजण्यास सोपे आहे. 54. Ettāvatā ‘‘paññāvimuttī’’ti vuttassa arahattaphalassa samādhimukhena pubbabhāgapaṭipadaṃ dassetvā idāni arahattaphalasamādhiṃ dassetuṃ ‘‘so samādhī’’tiādi vuttaṃ. Tattha so samādhīti yo so sammāsamādhi. Pubbe vuttassa ariyamaggasamādhissa phalabhūto samādhi pañcavidhena veditabbo idāni vuccamānehi pañcahi paccavekkhaṇañāṇehi attano paccavekkhitabbākārasaṅkhātena pañcavidhena veditabbo. ‘‘Ayaṃ samādhi paccuppannasukho’’tiādīsu arahattaphalasamādhi appitappitakkhaṇe sukhattā paccuppannasukho. Purimo purimo pacchimassa pacchimassa samādhisukhassa paccayattā āyatiṃ sukhavipāko. Kilesehi ārakattā ariyo. Kāmāmisavaṭṭāmisalokāmisānaṃ abhāvā nirāmiso. Buddhādīhi mahāpurisehi sevitattā akāpurisasevito. Aṅgasantatāya sabbakilesadarathasantatāya ca santo. Atittikaraṭṭhena paṇīto. Kilesapaṭippassaddhiyā laddhattā, kilesapaṭippassaddhibhāvena vā laddhattā paṭippassaddhiladdho. Passaddhaṃ passaddhīti hi idaṃ atthato ekaṃ. Paṭippassaddhikilesena vā arahatā laddhattāpi paṭippassaddhiladdho. Ekodibhāvena adhigatattā, ekodibhāvameva vā adhigatattā ekodibhāvādhigato. Appaguṇasāsavasamādhi viya sasaṅkhārena sappayogena paccanīkadhamme niggayha kilese vāretvā anadhigatattā nasasaṅkhāraniggayhavāritagatoti. ५४. इथपर्यंत ‘प्रज्ञाविमुक्ती’ असे म्हटलेल्या अर्हतफलाची समाधीच्या माध्यमातून पूर्वभागातील प्रतिपदा दर्शवून, आता अर्हतफल समाधी दर्शविण्यासाठी ‘ती समाधी’ इत्यादी म्हटले आहे. तेथे ‘ती समाधी’ म्हणजे जी ती सम्यक् समाधी आहे. पूर्वी सांगितलेल्या आर्यमार्ग समाधीची फलभूत असलेली समाधी पाच प्रकारे जाणावी; आता सांगितल्या जाणाऱ्या पाच प्रत्यवेक्षण ज्ञानांद्वारे, स्वतःच्या प्रत्यवेक्षण करण्याच्या प्रकाराच्या स्वरूपात पाच प्रकारे जाणावी. ‘ही समाधी वर्तमानकाळात सुख देणारी आहे’ इत्यादींमध्ये, अर्हतफल समाधी ही प्रत्येक अर्पण क्षणी सुखकारक असल्यामुळे ‘पच्चुप्पन्नसुख’ (वर्तमानकाळात सुख देणारी) आहे. पूर्वीची पूर्वीची समाधी ही नंतरच्या नंतरच्या समाधीसुखाचे कारण असल्यामुळे भविष्यात सुखद विपाक देणारी आहे. क्लेशांपासून दूर असल्यामुळे ती ‘आर्य’ आहे. कामामिष, वट्टा मिष (संसार आमिष) आणि लोकामिष यांच्या अभावामुळे ती ‘निरामिष’ आहे. बुद्ध इत्यादी महापुरुषांद्वारे सेवन केली गेल्यामुळे ती ‘अकापुरुषसेवित’ (सत्पुरुषांद्वारे सेवन केलेली) आहे. अंगांच्या शांततेमुळे आणि सर्व क्लेशांच्या संतापाच्या शांततेमुळे ती ‘शांत’ आहे. अतृप्त न करणाऱ्या स्वभावामुळे ती ‘प्रणीत’ (उत्कृष्ट) आहे. क्लेशांच्या प्रतिप्रश्रब्धीने (शांत होण्याने) प्राप्त झाल्यामुळे किंवा क्लेश प्रतिप्रश्रब्ध भावाने प्राप्त झाल्यामुळे ती ‘प्रतिप्रश्रब्धलब्ध’ आहे. कारण ‘पस्सद्धं’ आणि ‘पस्सद्धि’ हे दोन्ही शब्द अर्थाच्या दृष्टीने एकच आहेत. किंवा शांत झालेल्या क्लेशांनी युक्त अशा अर्हताद्वारे प्राप्त केली गेल्यामुळेही ती ‘प्रतिप्रश्रब्धलब्ध’ आहे. एकोदीभावाने (चित्ताच्या एकाग्रतेने) प्राप्त झाल्यामुळे किंवा एकोदीभावच प्राप्त झाल्यामुळे ती ‘एकोदीभावाधिगत’ आहे. अभ्यास न केलेल्या सासव (आसवांसह असलेल्या) समाधीप्रमाणे ससंस्कार (प्रयत्नासह) आणि सप्रयोग विरोधी धर्मांचे दमन करून आणि क्लेशांना रोखून प्राप्त न झाल्यामुळे ती ‘न-ससंस्कार-निग्रह-वारित-गत’ आहे, असे जाणावे। Yato yato bhāgato tañca samādhiṃ samāpajjanto, tato vā vuṭṭhahanto sativepullappatto satova samāpajjati satova vuṭṭhahati, yathāparicchinnakālavasena vā sato samāpajjati sato vuṭṭhahati. Tasmā [Pg.152] yadettha ‘‘ayaṃ samādhi paccuppannasukho ceva āyatiñca sukhavipāko’’ti evaṃ paccavekkhantassa paccattameva aparappaccayañāṇaṃ uppajjati, ayameko ākāro. Esa nayo sesesupi. Evametesaṃ pañcannaṃ paccavekkhitabbākārānaṃ vasena samādhi pañcavidhena veditabbo. ज्या ज्या वेळी आणि ज्या ज्या भागातून त्या समाधीमध्ये प्रवेश करताना किंवा त्यातून बाहेर पडताना, स्मृतीच्या विपुलतेमुळे (सतिवेपुल्लपत्त) केवळ जागरूक राहूनच समाधीत प्रवेश करतो आणि जागरूक राहूनच बाहेर पडतो, किंवा निश्चित केलेल्या वेळेनुसार जागरूक राहून समाधीत प्रवेश करतो आणि जागरूक राहून बाहेर पडतो. म्हणूनच, येथे 'हा समाधी वर्तमानकाळात सुख देणारा आहे आणि भविष्यात सुखद विपाक देणारा आहे' अशा प्रकारे प्रत्यवेक्षण (पुनरावलोकन) करणाऱ्याला स्वतःमध्येच जे अनन्य (इतरांवर अवलंबून नसलेले) ज्ञान उत्पन्न होते, हा पहिला प्रकार आहे. हाच नियम उर्वरित प्रकारांनाही लागू होतो. अशा प्रकारे, या पाच प्रत्यवेक्षण करण्यायोग्य प्रकारांच्या आधारे समाधी पाच प्रकारांनी समजून घ्यावी। Puna ‘‘yo ca samādhī’’tiādinā arahattaphale samathavipassanāvibhāgaṃ dasseti. Tattha samādhisukhassa ‘‘sukha’’nti adhippetattā ‘‘yo ca samādhi paccuppannasukho, yo ca samādhi āyatiṃ sukhavipāko, ayaṃ samatho’’ti vuttaṃ. Ariyanirāmisādibhāvo pana paññānubhāvena nipphajjatīti āha – ‘‘yo ca samādhi ariyo…pe… ayaṃ vipassanā’’ti. पुन्हा, 'यो च समाधि' (जो समाधी...) इत्यादींद्वारे अर्हत्त्वफलामध्ये समथ आणि विपश्यनेचा विभाग दर्शविला आहे. तेथे समाधीच्या सुखालाच 'सुख' असे अभिप्रेत असल्यामुळे, 'जो समाधी वर्तमानकाळात सुख देणारा आहे आणि जो समाधी भविष्यात सुखद विपाक देणारा आहे, हा समथ आहे' असे म्हटले आहे. परंतु, आर्यांचा निरामिष (क्लेशांपासून मुक्त) इत्यादी भाव प्रज्ञेच्या प्रभावाने सिद्ध होतो, म्हणून म्हटले आहे – 'जो समाधी आर्य आहे... पे... ही विपश्यना आहे'। Evaṃ arahattaphalasamādhiṃ vibhāgena dassetvā idāni tassa pubbabhāgapaṭipadaṃ samādhivibhāgena dassetuṃ ‘‘so samādhī’’ti vuttaṃ. Tattha so samādhīti yo so arahattaphalasamādhissa pubbabhāgapaṭipadāyaṃ vutto rūpāvacaracatutthajjhānasamādhi, so samādhi. Pañcavidhenāti vakkhamānena pañcappakārena veditabbo. ‘‘Pītipharaṇatā’’tiādīsu pītiṃ pharamānā uppajjatīti dvīsu jhānesu paññā pītipharaṇatā nāma. Sukhaṃ pharamānā uppajjatīti tīsu jhānesu paññā sukhapharaṇatā nāma. Paresaṃ ceto pharamānā uppajjatīti cetopariyapaññā cetopharaṇatā nāma. Ālokapharaṇe uppajjatīti dibbacakkhupaññā ālokapharaṇatā nāma. Paccavekkhaṇañāṇaṃ paccavekkhaṇānimittaṃ nāma. Vuttampi cetaṃ ‘‘dvīsu jhānesu paññā pītipharaṇatā, tīsu jhānesu paññā sukhapharaṇatā, paracitte ñāṇaṃ cetopharaṇatā, dibbacakkhu ālokapharaṇatā, tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhitassa paccavekkhaṇañāṇaṃ paccavekkhaṇanimitta’’nti (vibha. 804). अशा प्रकारे अर्हत्त्वफल-समाधीचे वर्गीकरण करून दाखवल्यानंतर, आता त्याच्या पूर्वभागातील प्रतिपदेला (पूर्व तयारीच्या अभ्यासाला) समाधीच्या वर्गीकरणाद्वारे दर्शवण्यासाठी 'सो समाधि' (तो समाधी) असे म्हटले आहे. तेथे 'तो समाधी' म्हणजे अर्हत्त्वफल-समाधीच्या पूर्वभागातील प्रतिपदेमध्ये जो रूपावचर चतुर्थ ध्यान समाधी सांगितला आहे, तो समाधी होय. 'पाच प्रकारांनी' म्हणजे पुढे सांगण्यात येणाऱ्या पाच प्रकारांनी तो समजून घ्यावा. 'पीतिफरणता' (प्रीतीने व्याप्त होणे) इत्यादींमध्ये प्रीतीला व्याप्त करून उत्पन्न होते म्हणून पहिल्या दोन ध्यानांमधील प्रज्ञेला 'पीतिफरणता' म्हणतात. सुखाला व्याप्त करून उत्पन्न होते म्हणून पहिल्या तीन ध्यानांमधील प्रज्ञेला 'सुखफरणता' म्हणतात. इतरांच्या चित्ताला व्याप्त करून उत्पन्न होते म्हणून चेतोपरिय-प्रज्ञेला 'चेतोफरणता' म्हणतात. प्रकाशाला व्याप्त करून उत्पन्न होते म्हणून दिव्यचक्षु-प्रज्ञेला 'आलोकफरणता' म्हणतात. प्रत्यवेक्षण ज्ञानाला 'प्रत्यवेक्षण निमित्त' म्हणतात. हे असेही म्हटले आहे – 'दोन ध्यानांमधील प्रज्ञा म्हणजे पीतिफरणता, three ध्यानांमधील प्रज्ञा म्हणजे सुखफरणता, दुसऱ्याच्या चित्ताचे ज्ञान म्हणजे चेतोफरणता, दिव्यचक्षु म्हणजे आलोकफरणता आणि त्या त्या समाधीतून उठलेल्या व्यक्तीचे प्रत्यवेक्षण ज्ञान म्हणजे प्रत्यवेक्षण निमित्त होय' (विभंग ८०४)। Idha samathavipassanāvibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘yo ca pītipharaṇo’’tiādi vuttaṃ. Ettha ca paññāsīsena desanā katāti paññāvasena saṃvaṇṇanā katā. Paññā pītipharaṇatātiādīsu samādhisahagatā evāti tattha samādhivasena samatho uddhaṭo. Tasmā pītisukhacetopharaṇatā visesato samādhivipphāravasena ijjhantīti tā ‘‘samatho’’ti vuttā. Itarāni ñāṇavipphāravasenāti tāni ‘‘vipassanā’’ti vuttāni. येथे समथ आणि विपश्यनेचा विभाग दर्शवण्यासाठी 'यो च पीतिफरणो' (जो प्रीतीने व्याप्त...) इत्यादी म्हटले आहे. आणि येथे प्रज्ञेला मुख्य करून उपदेश केला असल्याने प्रज्ञेच्या आधारेच स्पष्टीकरण केले आहे. 'प्रज्ञा पीतिफरणता' इत्यादींमध्ये प्रज्ञा ही समाधीसहगतच (समाधीसोबतच उत्पन्न होणारी) असते, म्हणून तेथे समाधीच्या आधारे 'समथ' उद्धृत केला आहे. म्हणूनच, प्रीतिफरणता, सुखफरणता आणि चेतोफरणता या विशेषतः समाधीच्या विस्तारामुळे (समाधिविप्फार) सिद्ध होतात, म्हणून त्यांना 'समथ' म्हटले आहे. इतर ज्ञानाच्या विस्तारामुळे (ज्ञानविप्फार) सिद्ध होतात, म्हणून त्यांना 'विपश्यना' म्हटले आहे। 55. Idāni [Pg.153] taṃ samādhiṃ ārammaṇavasena vibhajitvā dassetuṃ ‘‘dasa kasiṇāyatanānī’’tiādi vuttaṃ. Tattha kasiṇajjhānasaṅkhātāni kasiṇāni ca tāni yogino sukhavisesānaṃ adhiṭṭhānabhāvato, manāyatanadhammāyatanabhāvato ca āyatanāni cāti kasiṇāyatanāni. Pathavīkasiṇanti kataparikammaṃ pathavīmaṇḍalampi, tattha pavattaṃ uggahapaṭibhāganimittampi, tasmiṃ nimitte uppannajjhānampi vuccati. Tesu jhānaṃ idhādhippetaṃ. Ākāsakasiṇanti kasiṇugghāṭimākāse pavattapaṭhamāruppajjhānaṃ. Viññāṇakasiṇanti paṭhamāruppaviññāṇārammaṇaṃ dutiyāruppajjhānaṃ. Pathavīkasiṇādike suddhasamathabhāvanāvasena pavattite sandhāya ‘‘imāni aṭṭha kasiṇāni samatho’’ti vuttaṃ. Sesakasiṇadvayaṃ vipassanādhiṭṭhānabhāvena pavattaṃ ‘‘vipassanā’’ti vuttaṃ. ५५. आता त्या समाधीला आलंबनाच्या (विषयाच्या) आधारे विभाजित करून दर्शवण्यासाठी 'दहा कसिण आयतने' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे कसिण-ध्यान म्हणून ओळखले जाणारे कसिण आणि योगींच्या विशेष सुखांचे अधिष्ठान (आधार) असल्यामुळे तसेच मनायतन व धम्मायतन असल्यामुळे त्यांना आयतने म्हणतात, म्हणून ती 'कसिणायतने' आहेत. 'पठवीकसिण' (पृथ्वी कसिण) म्हणजे संस्कारित केलेले पृथ्वीमंडल, त्यावर उत्पन्न होणारे उद्ग्रह-निमित्त व प्रतिभाग-निमित्त आणि त्या निमित्तावर उत्पन्न झालेले ध्यान या सर्वांना म्हटले जाते. या तिन्हींमध्ये येथे 'ध्यान' अभिप्रेत आहे. 'आकासकसिण' (आकाश कसिण) म्हणजे कसिण दूर केल्यावर (कसिणुग्घाटिम) उरलेल्या आकाशात प्रवृत्त होणारे पहिले अरूप ध्यान. 'विञ्ञाणकसिण' (विज्ञान कसिण) म्हणजे पहिल्या अरूप ध्यानाच्या विज्ञानाला आलंबन बनवणारे दुसरे अरूप ध्यान. शुद्ध समथ भावनेच्या आधारे प्रवृत्त झालेल्या पृथ्वी कसिण इत्यादींना उद्देशून 'ही आठ कसिणे समथ आहेत' असे म्हटले आहे. उर्वरित दोन कसिणे विपश्यनेचे अधिष्ठान म्हणून प्रवृत्त होत असल्याने त्यांना 'विपश्यना' म्हटले आहे। Evanti iminā nayena. Sabbo ariyamaggoti sammādiṭṭhiādibhāvena abhinnopi ariyamaggo satipaṭṭhānādipubbabhāgapaṭipadābhedena anekabhedabhinno niravaseso ariyamaggo. Yena yena ākārenāti anabhijjhādīsu, paccuppannasukhatādīsu ca ākāresu yena yena ākārena vutto. Tena tenāti tesu tesu ākāresu ye ye samathavasena, ye ca ye ca vipassanāvasena yojetuṃ sambhavanti, tena tena ākārena samathavipassanāhi ariyamaggo vicinitvā yojetabbo. Teti samathādhiṭṭhānavipassanādhammā. Tīhi dhammehi saṅgahitāti tīhi anupassanādhammehi saṅgahitā, gaṇanaṃ gatāti attho. Katamehi tīhīti? Āha ‘‘aniccatāya dukkhatāya anattatāyā’’ti. Aniccatāya sahacaraṇato vipassanā ‘‘aniccatā’’ti vuttā. Esa nayo sesesupi. 'एवम्' (अशा प्रकारे) म्हणजे या पद्धतीने. 'सर्व आर्यमार्ग' म्हणजे सम्यक् दृष्टी इत्यादींच्या रूपाने अभिन्न असला तरी, सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) इत्यादी पूर्वभागातील प्रतिपदेच्या भेदांमुळे अनेक भेदांनी युक्त असलेला संपूर्ण आर्यमार्ग होय. 'ज्या ज्या प्रकारे' म्हणजे अनभिध्या (लोभ नसणे) इत्यादींमध्ये आणि वर्तमानकाळातील सुख इत्यादी प्रकारांमध्ये ज्या ज्या प्रकारे सांगितला आहे. 'त्या त्या प्रकारे' म्हणजे त्या त्या प्रकारांमध्ये जे जे समथाच्या आधारे आणि जे जे विपश्यनेच्या आधारे जोडणे शक्य आहे, त्या त्या प्रकारे समथ आणि विपश्यनेद्वारे आर्यमार्गाची निवड करून तो जोडला पाहिजे. 'ते' म्हणजे समथाचे अधिष्ठान असलेले विपश्यना धर्म. 'तीन धर्मांमध्ये समाविष्ट आहेत' म्हणजे तीन अनुपश्यना धर्मांमध्ये समाविष्ट आहेत, म्हणजेच त्यांची गणना केली जाते. 'कोणत्या तीन?' यावर म्हटले आहे – 'अनित्यता, दुःखता आणि अनात्मता'. अनित्यतेशी सहचरित (एकत्र प्रवृत्त) असल्यामुळे विपश्यनेला 'अनित्यता' म्हटले आहे. हाच नियम उर्वरित (दुःखता आणि अनात्मता) बाबतीतही लागू होतो। So samathavipassanaṃ bhāvayamāno tīṇi vimokkhamukhāni bhāvayatīti so ariyamaggādhigamāya yuttappayutto yogī kālena samathaṃ samāpajjanavasena kālena vipassanaṃ sammasanavasena vaḍḍhayamāno animittavimokkhamukhādisaṅkhātā tisso anupassanā brūheti. Tayo khandhe bhāvayatīti tisso anupassanā uparūparivisesaṃ pāpento sīlakkhandho samādhikkhandho paññākkhandhoti ete tayo khandhe vaḍḍheti. Yasmā pana tīhi khandhehi ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saṅgahito, tasmā ‘‘tayo khandhe bhāvayanto ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvayatī’’ti vuttaṃ. 'तो समथ आणि विपश्यनेची भावना (अभ्यास) करत तीन विमोक्षमुखांची भावना करतो' म्हणजे आर्यमार्गाच्या प्राप्तीसाठी अत्यंत प्रयत्नशील असलेला तो योगी कधी समथात प्रवेश करण्याच्या रूपाने, तर कधी विपश्यनेचे संमर्शन (चिंतन) करण्याच्या रूपाने वाढवत असताना, अनिमित्त-विमोक्षमुख इत्यादी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या तीन अनुपश्यनांची वृद्धी करतो. 'तीन स्कंधांची भावना करतो' म्हणजे तीन अनुपश्यनांना उत्तरोत्तर विशेष अवस्थेला पोहोचवत शीलस्कंध, समाधीस्कंध आणि प्रज्ञास्कंध या तीन स्कंधांची वृद्धी करतो. परंतु, ज्याअर्थी या तीन स्कंधांमध्ये आर्य अष्टांगिक मार्गाचा समावेश होतो, म्हणूनच 'तीन स्कंधांची भावना करत तो आर्य अष्टांगिक मार्गाची भावना करतो' असे म्हटले आहे। Idāni [Pg.154] yesaṃ puggalānaṃ yattha sikkhantānaṃ visesato niyyānamukhāni yesañca kilesānaṃ paṭipakkhabhūtāni tīṇi vimokkhamukhāni, tehi saddhiṃ tāni dassetuṃ ‘‘rāgacarito’’tiādi vuttaṃ. Tattha animittena vimokkhamukhenāti aniccānupassanāya. Sā hi niccanimittādisamugghāṭanena animitto, rāgādīnaṃ samucchedavimuttiyā vimokkhoti laddhanāmassa ariyamaggassa mukhabhāvato dvārabhāvato ‘‘animittavimokkhamukha’’nti vuccati. Adhicittasikkhāyāti samādhismiṃ. Sukhavedanīyaṃ phassaṃ anupagacchantoti sukhavedanāya hitaṃ sukhavedanākāraṇato phassaṃ taṇhāya anupagacchanto. Sukhaṃ vedanaṃ parijānantoti ‘‘ayaṃ sukhā vedanā vipariṇāmādinā dukkhā’’ti parijānanto, savisayaṃ rāgaṃ samatikkanto. ‘‘Rāgamalaṃ pavāhento’’tiādinā tehi pariyāyehi rāgasseva pahānamāha. ‘‘Dosacarito puggalo’’tiādīsupi vuttanayānusārena attho veditabbo. आता, ज्या पुद्गलांना ज्या शिक्षांमध्ये अभ्यास करत असताना विशेषतः मुक्तीचे मार्ग (निर्याणमुखे) प्राप्त होतात, आणि ज्या क्लेशांचे प्रतिपक्ष असणारी तीन विमोक्षमुखे असतात, त्यांच्यासह ती विमोक्षमुखे दर्शवण्यासाठी 'रागचरितो' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'अनिमित्त विमोक्षमुखाने' म्हणजे अनित्यानुपस्यनेद्वारे होय. कारण ती (अनित्यानुपस्यना) नित्य-निमित्त इत्यादींचे समूळ उच्चाटन करत असल्यामुळे 'अनिमित्त' म्हटली जाते; राग इत्यादींच्या समूच्छेद विमुक्तीमुळे (पूर्ण मुक्तीमुळे) 'विमोक्ष' म्हटली जाते; अशा प्रकारे हे नाव प्राप्त झालेल्या आर्यमार्गाचे मुख (प्रवेशद्वार) असल्यामुळे त्याला 'अनिमित्त विमोक्षमुख' असे म्हटले जाते. 'अधिचित्तशिक्षा' म्हणजे समाधीमध्ये होय. 'सुखवेदनीय स्पर्शाचा स्वीकार न करणारा' म्हणजे सुखवेदनेचे कारण असल्यामुळे सुखवेदनेसाठी अनुकूल असलेल्या स्पर्शाप्रती तृष्णेने आसक्त न होणारा. 'सुख वेदनेला परिपूर्णपणे जाणणारा' म्हणजे 'ही सुख वेदना विपरिणाम (बदल) इत्यादींमुळे दुःखकारक आहे' असे परिपूर्णपणे जाणणारा आणि आपल्या विषयांसह रागाचे पूर्णपणे उल्लंघन करणारा होय. 'रागमल वाहून घालवणारा' इत्यादी पर्यायांनी रागाचाच प्रहाण (त्याग) सांगितला आहे. 'द्वेषचरित पुद्गल' इत्यादींमध्ये सुद्धा सांगितलेल्या पद्धतीनुसारच अर्थ समजून घ्यावा. Paññādhikassa santatisamūhakiccārammaṇādighanavinibbhogena saṅkhāresu attasuññatā pākaṭā hotīti visesato anattānupassanā paññāpadhānāti āha – ‘‘suññatavimokkhamukhaṃ paññākkhandho’’ti. Tathā saṅkhārānaṃ sarasapabhaṅgutāya ittarakhaṇattā uppannānaṃ tattha tattheva bhijjanaṃ sammā samāhitasseva pākaṭaṃ hotīti visesato aniccānupassanā samādhippadhānāti āha – ‘‘animittavimokkhamukhaṃ samādhikkhandho’’ti. Tathā sīlesu paripūrakārino khantibahulassa uppannaṃ dukkhaṃ aratiñca abhibhuyya viharato saṅkhārānaṃ dukkhatā vibhūtā hotīti dukkhānupassanā sīlappadhānāti āha – ‘‘appaṇihitavimokkhamukhaṃ sīlakkhandho’’ti. Iti tīhi vimokkhamukhehi tiṇṇaṃ khandhānaṃ saṅgahitattā vuttaṃ – ‘‘so tīṇi vimokkhamukhāni bhāvayanto tayo khandhe bhāvayatī’’ti. Yasmā ca tīhi ca khandhehi ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa saṅgahitattā tayo khandhe bhāvayanto ‘‘ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvayatī’’ti vuttaṃ. Tasmā tehi tassa saṅgahaṃ dassento ‘‘yā ca sammāvācā’’tiādimāha. प्रज्ञाधिक (ज्याची प्रज्ञा अधिक आहे अशा) पुद्गलाला संतती (प्रवाह), समूह, कृत्य, आलंबन इत्यादींच्या घनाचा (एकसंधतेचा) भेद केल्यामुळे संस्कारांमध्ये आत्मशून्यता स्पष्ट होते. म्हणून विशेषतः अनात्मानुपस्यना ही प्रज्ञाप्रधान असते, म्हणूनच म्हटले आहे – 'शून्यता विमोक्षमुख हा प्रज्ञास्कंध आहे'. तसेच, संस्कारांच्या स्वतःच्या स्वभावानेच भंग पावण्याच्या गुणधर्मामुळे आणि क्षणभंगुरतेमुळे, उत्पन्न झालेल्या संस्कारांचा तिथेच होणारा विनाश केवळ सम्यक समाहित (चित्त एकाग्र असलेल्या) पुद्गलालाच स्पष्ट होतो. म्हणून विशेषतः अनित्यानुपस्यना ही समाधीप्रधान असते, म्हणूनच म्हटले आहे – 'अनिमित्त विमोक्षमुख हा समाधीस्कंध आहे'. तसेच, शीलांचे परिपूर्ण पालन करणाऱ्या, अत्यंत सहनशील असलेल्या आणि उत्पन्न झालेले दुःख व अरती (अनुत्साह) यांवर मात करून विहरण करणाऱ्या पुद्गलाला संस्कारांची दुःखता स्पष्ट होते. म्हणून दुःखानुपस्यना ही शीलप्रधान असते, म्हणूनच म्हटले आहे – 'अप्रणिहित विमोक्षमुख हा शीलस्कंध आहे'. अशा प्रकारे, तीन विमोक्षमुखांद्वारे तीन स्कंधांचा संग्रह होत असल्यामुळे म्हटले आहे – 'तो तीन विमोक्षमुखांची भावना करत असताना तीन स्कंधांची भावना करतो'. आणि ज्या अर्थी तीन स्कंधांद्वारे आर्य अष्टांगिक मार्गाचा संग्रह होत असल्यामुळे, तीन स्कंधांची भावना करणारा 'आर्य अष्टांगिक मार्गाची भावना करतो' असे म्हटले आहे, म्हणून त्यांच्याद्वारे त्या आर्यमार्गाचा संग्रह दर्शवताना 'या च सम्मावाचा' (आणि जी सम्यक वाणी आहे) इत्यादी म्हटले आहे. Puna tiṇṇaṃ khandhānaṃ samathavipassanābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘sīlakkhandho’’tiādi vuttaṃ. Tattha sīlakkhandhassa khantipadhānattā, samādhissa bahūpakārattā ca samathapakkhabhajanaṃ daṭṭhabbaṃ. Bhavaṅgānīti upapattibhavassa aṅgāni. Dve padānīti dve pādā. Yebhuyyena hi pañcadasa caraṇadhammā sīlasamādhisaṅgahitāti. Bhāvitakāyoti [Pg.155] ābhisamācārikasīlassa pāripūriyā bhāvitakāyo. Ādibrahmacariyakasīlassa pāripūriyā bhāvitasīlo. Atha vā bhāvitakāyoti indriyasaṃvarena bhāvitapañcadvārakāyo. Bhāvitasīloti avasiṭṭhasīlavasena bhāvitasīlo. Sammā kāyabhāvanāya sati accantaṃ kāyaduccaritappahānaṃ anavajjañca uṭṭhānaṃ sampajjati. Tathā anuttare sīle sijjhamāne anavasesato micchāvācāya micchājīvassa ca pahānaṃ sampajjati. Cittapaññāsu ca bhāvitāsu sammāsatisammāsamādhisammādiṭṭhisammāsaṅkappā bhāvanāpāripūriṃ gatā eva honti taṃsabhāvattā tadubhayakāraṇattā cāti imamatthaṃ dasseti ‘‘kāye bhāviyamāne’’tiādinā. पुन्हा, तीन स्कंधांचा शमथ आणि विपश्यना भाव दर्शवण्यासाठी 'शीलस्कंध' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये शीलस्कंधाचे क्षमाप्रधान (सहनशीलताप्रधान) असल्यामुळे आणि समाधीसाठी अत्यंत उपकारक असल्यामुळे शमथ पक्षात समाविष्ट होणे समजावे. 'भवंगानि' म्हणजे उपपत्तिभवाचे (पुनर्जन्म भवाचे) अंग (कारणे) होय. 'द्वे पदानि' म्हणजे दोन पाद (चरण धर्म) होय. कारण बहुतांश करून पंधरा चरण धर्म शील आणि समाधीमध्ये समाविष्ट होतात. 'भावितकायो' म्हणजे आभिसमाचारिक शीलाच्या परिपूर्तीसाठी कायेची भावना (विकास) केलेला. 'आदिब्रह्मचर्यक शीलाच्या' परिपूर्तीसाठी शीलाची भावना केलेला. अथवा 'भावितकायो' म्हणजे इंद्रिय संवराद्वारे पाच द्वाररूपी कायेची भावना केलेला. 'भावितशीलो' म्हणजे उर्वरित शीलांच्या प्रभावाने शीलाची भावना केलेला. सम्यक कायभावनेने युक्त असताना, पूर्णपणे काय-दुश्चरित्राचा प्रहाण (त्याग) आणि निर्दोष उद्योग (वीर्य) साध्य होतो. तसेच, अनुत्तर (सर्वश्रेष्ठ) शील सिद्ध होत असताना, पूर्णपणे मिथ्या वाचा आणि मिथ्या आजीविका यांचा प्रहाण साध्य होतो. आणि चित्त व प्रज्ञा यांची भावना केली असता, त्या (सम्यक स्मृती इत्यादी) स्वभावाचे असल्यामुळे आणि त्या दोन्हीच्या कारणाचे स्वरूप असल्यामुळे सम्यक स्मृती, सम्यक समाधी, सम्यक दृष्टी आणि सम्यक संकल्प हे भावनेच्या परिपूर्तीला प्राप्त होतातच. हा अर्थ 'काये भावीयमाने' (कायेची भावना केली जात असताना) इत्यादींद्वारे दर्शवला आहे. Pañcavidhaṃ adhigamaṃ gacchatīti ariyamaggādhigamameva avatthāvisesavasena pañcadhā vibhajitvā dasseti. Ariyamaggo hi khippaṃ sakiṃ ekacittakkhaṇeneva catūsu saccesu attanā adhigantabbaṃ adhigacchatīti na tassa lokiyasamāpattiyā viya vasibhāvanākiccaṃ atthīti khippādhigamo ca hoti. Pajahitabbānaṃ accantavimuttivasena pajahanato vimuttādhigamo ca. Lokiyehi mahantānaṃ sīlakkhandhādīnaṃ adhigamanabhāvato mahādhigamo ca. Tesaṃyeva vipulaphalānaṃ adhigamanato vipulādhigamo ca. Attanā kattabbassa kassaci anavasesato anavasesādhigamo ca hotīti. Ke panete adhigamā? Keci samathānubhāvena, keci vipassanānubhāvenāti imaṃ vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘tattha samathenā’’tiādi vuttaṃ. 'पाच प्रकारच्या अधिगमाला (प्राप्तीला) प्राप्त होतो' या पाठाद्वारे, आर्यमार्गाच्या अधिगमालाच (प्राप्तीलाच) अवस्थेच्या विशेषतेनुसार पाच प्रकारे विभागून दर्शवले आहे. कारण आर्यमार्ग वेगाने, एकदाच आणि एकाच चित्तक्षणात चार आर्य सत्यांमध्ये स्वतःद्वारे जाणण्यायोग्य गोष्टीला जाणतो (प्राप्त करतो). म्हणून त्याला लौकिक समापत्तीप्रमाणे वशीभावनेचे (वारंवार सराव करण्याचे) कृत्य नसते, म्हणूनच तो 'क्षिप्र-अधिगम' (शीघ्र प्राप्ती) आहे. त्यागण्यायोग्य क्लेशांचा अत्यंत (पूर्ण) विमुक्तीच्या रूपाने प्रहाण करत असल्यामुळे तो 'विमुक्त-अधिगम' (मुक्त प्राप्ती) आहे. लौकिक गुणांपेक्षा महान असलेल्या शीलस्कंध इत्यादींची प्राप्ती होत असल्यामुळे तो 'महा-अधिगम' (महान प्राप्ती) आहे. त्यांच्याच विपुल फळांची प्राप्ती होत असल्यामुळे तो 'विपुल-अधिगम' (विपुल प्राप्ती) आहे. स्वतःद्वारे करण्यायोग्य असलेल्या कोणत्याही कृत्याचा काहीही शिल्लक न ठेवता पूर्णपणे प्राप्ती होत असल्यामुळे तो 'अनवशेष-अधिगम' (पूर्ण प्राप्ती) आहे, असे समजावे. पण हे अधिगम कोणते आहेत? काही शमथाच्या प्रभावाने होतात, तर काही विपश्यनेच्या प्रभावाने होतात. म्हणून हा विभाग दर्शवण्यासाठी 'त्यामध्ये शमथाने' इत्यादी म्हटले आहे. 56. Iti mahāthero ‘‘tasmā rakkhitacittassā’’ti gāthāya vasena arahattaphalavimuttimukhena vicayahārasampātaṃ niddisanto desanākusalatāya anekehi suttappadesehi tassā pubbabhāgapaṭipadāya bhāvanāvisesānaṃ bhāvanānisaṃsānañca vibhajanavasena nānappakārato vicayahāraṃ dassetvā idāni dasannaṃ tathāgatabalānampi vasena taṃ dassetuṃ ‘‘tattha yo desayatī’’tiādimāha. Ovādena sāvake na visaṃvādayatīti attano anusiṭṭhiyā dhammassa savanato ‘‘sāvakā’’ti laddhanāme veneyye na vippalambheti na vañceti, visaṃvādanahetūnaṃ pāpadhammānaṃ ariyamaggena bodhimūle eva suppahīnattā. Tividhanti tippakāraṃ, tīhi ākārehīti attho. Idaṃ karothāti imaṃ saraṇagamanaṃ sīlādiñca upasampajja [Pg.156] viharatha. Iminā upāyena karothāti anenapi vidhinā saraṇāni sodhentā sīlādīni paripūrentā sampādetha. Idaṃ vo kurumānānanti idaṃ saraṇagamanaṃ sīlādiñca tumhākaṃ anutiṭṭhantānaṃ diṭṭhadhammasamparāyanibbānānaṃ vasena hitāya sukhāya ca bhavissati, tāni sampādethāti attho. ५६. अशा प्रकारे, महास्थविरांनी 'तस्मा रक्खितचित्तस्स' या गाथेच्या द्वारे अर्हत्त्वफल विमुक्तीला मुख्य करून विचयहार संपाताचा निर्देश करत असताना, देशनेतील कुशलतेमुळे अनेक सूत्रांच्या भागांद्वारे त्या अर्हत्त्वफल विमुक्तीच्या पूर्वभागातील प्रतिपदेचे (साधनेचे), भावनांच्या विशेषांचे आणि भावनेच्या शंसांचे (फायद्यांचे) विभागणीच्या द्वारे विविध प्रकारे विचयहाराला दर्शवून, आता तथागतांच्या दहा बलांच्या द्वारे सुद्धा तो विचयहार दर्शवण्यासाठी 'त्यामध्ये जो उपदेश करतो' इत्यादी म्हटले आहे. 'उपदेशाने श्रावकांना विसंवादित करत नाही (फसवत नाही)' म्हणजे स्वतःच्या अनुशासनाने (उपदेशाने) धर्माचे श्रवण केल्यामुळे 'श्रावक' असे नाव प्राप्त झालेल्या विनेय (शिकवण्यायोग्य) जनांना ते भ्रमित करत नाहीत, फसवत नाहीत. कारण विसंवादाचे (फसवणुकीचे) कारण असलेल्या पापधर्मांचे (अकुशल धर्मांचे) आर्यमार्गाद्वारे बोधिवृक्षाच्या मुळाशीच चांगल्या प्रकारे प्रहाण (नष्ट) केले गेले आहे. 'त्रिविध' म्हणजे तीन प्रकारांनी, तीन आकारांनी असा अर्थ आहे. 'हे करा' म्हणजे या शरणगमनाला आणि या शील इत्यादींना प्राप्त करून घेऊन विहरण करा. 'या उपायाने करा' म्हणजे या विधीने सुद्धा शरणांचे शोधन करत, शील इत्यादींची परिपूर्ती करत ते साध्य करा. 'हे तुमच्यासाठी करणाऱ्यांना' म्हणजे हे शरणगमन आणि हे शील इत्यादी तुमच्या अनुसरणाऱ्यांच्या (आचरण करणाऱ्यांच्या) दृष्टधर्म (या जन्मातील हित), संप्राय (परलोकातील हित) आणि निर्वाण यांच्या द्वारे हितासाठी आणि सुखासाठी होईल, 'ती साध्य करा' असा अर्थ आहे. Evaṃ ovadanākāraṃ dassetvā yaṃ vuttaṃ – ‘‘ovādena sāvake na visaṃvādayatī’’ti, taṃ tathāgatabalehi vibhajitvā dassetuṃ ‘‘so tathā ovadito’’tiādimāha. Tattha tathāti tena pakārena ‘‘idaṃ karotha, iminā upāyena karothā’’tiādinā vuttappakārena. Ovaditoti dhammadesanāya sāsito. Anusiṭṭhoti tasseva vevacanaṃ. Tathā karontoti yathānusiṭṭhaṃ tathā karonto. Taṃ bhūminti yassā bhūmiyā adhigamatthāya ovadito, taṃ dassanabhūmiñca bhāvanābhūmiñca. Netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti etaṃ kāraṇaṃ na vijjati. Kāraṇañhi tiṭṭhati ettha phalaṃ tadāyattavuttitāyāti ‘‘ṭhāna’’nti vuccati. Dutiyavāre bhūminti sīlakkhandhena pattabbaṃ sampattibhavasaṅkhātaṃ bhūmiṃ. अशा प्रकारे उपदेशाची पद्धत दाखवून, "उपदेशाद्वारे (भगवान) श्रावकांना फसवित नाहीत (किंवा चुकीच्या मार्गावर नेत नाहीत)" असे जे म्हटले आहे, ते तथागत-बलांच्या आधारे विभागून दाखवण्यासाठी "तो अशा प्रकारे उपदिष्ट झाला" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'तथा' म्हणजे त्या प्रकारे, "हे करा, या उपायाने करा" इत्यादी सांगितलेल्या प्रकारे. 'ओवदितो' (उपदिष्ट) म्हणजे धम्मदेशनेद्वारे अनुशासित केलेला. 'अनुसिट्ठो' (अनुशासित) हा त्याचाच (ओवदितोचाच) समानार्थी शब्द आहे. 'तथा करोन्तो' म्हणजे ज्या प्रकारे उपदेश केला आहे, त्या प्रकारे करणारा. 'तं भूमिं' (त्या भूमीला) म्हणजे ज्या भूमीच्या प्राप्तीसाठी उपदेश केला गेला आहे, ती दस्सनभूमी (दर्शनभूमी) आणि भावनाभूमी होय. 'नेतं ठाणं विज्जति' म्हणजे हे कारण संभवत नाही (असे घडणे शक्य नाही). कारण येथे फळ हे कारणावर अवलंबून असते, म्हणून कारणाला 'ठाण' (स्थान/कारण) म्हटले जाते. दुसऱ्या वेळी 'भूमी' म्हणजे शीलस्कंधाद्वारे प्राप्त होणारी, संपत्ती-भव (सुगती) संज्ञक भूमी होय. Idāni yasmā bhagavato catuvesārajjānipi aviparītasabhāvatāya paṭhamaphalañāṇassa visayaviseso hoti, tasmā tānipi tassa visayabhāvena dassetuṃ ‘‘sammāsambuddhassa te sato’’tiādi vuttaṃ. Tattha sammāsambuddhassa te satoti ahaṃ sammāsambuddho, mayā sabbe dhammā abhisambuddhāti paṭijānanena sammāsambuddhassa te sato. Ime dhammā anabhisambuddhāti netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti ‘‘ime nāma tayā dhammā anabhisambuddhā’’ti koci sahadhammena sahetunā sakāraṇena vacanena, sunakkhatto (dī. ni. 3.1 ādayo; ma. ni. 1.146 ādayo) viya vippalapantā pana appamāṇaṃ. Tasmā sahadhammena paṭicodessatīti etaṃ kāraṇaṃ na vijjati. Esa nayo sesapadesupi. Yassa te atthāya dhammo desitoti rāgādīsu yassa yassa pahānatthāya asubhabhāvanādidhammo kathito. Takkarassāti tathā paṭipannassa. Visesādhigamanti abhiññāpaṭisambhidādivisesādhigamaṃ. आता, ज्याअर्थी भगवंतांचे चार वैशारद्य (चतुवेसारज्ज) देखील अविकृत (अविपरीत) स्वभावाचे असल्यामुळे पहिल्या फलज्ञानाचा (प्रथमफलज्ञान) विशेष विषय ठरतात, म्हणून त्यांनाही त्या पहिल्या फलज्ञानाचा विषय म्हणून दाखवण्यासाठी "सम्मासम्बुद्धस्स ते सतो" (सम्यक्संबुद्ध असलेल्या तुमच्या...) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'सम्मासम्बुद्धस्स ते सतो' म्हणजे "मी सम्यक्संबुद्ध आहे, मी सर्व धम्मांचे पूर्णपणे ज्ञान प्राप्त केले आहे" अशा प्रतिज्ञेमुळे (घोषणा केल्यामुळे) सम्यक्संबुद्ध असलेल्या तुमच्या बाबतीत. "हे धम्म तुमच्याकडून जाणले गेले नाहीत" असे कोणीही सहेतुक, सकारण आणि सुसंगत (सहधम्मेन) वचनाने आक्षेप घेऊ शकेल, हे शक्य नाही. सुनक्खत्त सारखे बडबडणारे लोक प्रमाण मानले जात नाहीत. म्हणून, कोणी सकारण आक्षेप घेईल, हे कारण संभवत नाही. हाच नियम उर्वरित पदांच्या बाबतीतही लागू होतो. 'यस्स ते अत्थाय धम्मो देसितो' म्हणजे राग इत्यादींपैकी ज्या ज्या अकुशलाच्या प्रहाणासाठी (नष्ट करण्यासाठी) अशुभा-भावना इत्यादी धम्म उपदेशिला आहे. 'तक्करस्स' म्हणजे त्या प्रकारे आचरण करणाऱ्याला. 'विसेसाधिगमं' म्हणजे अभिज्ञा, पटिसम्भिदा (प्रतिसंविदा) इत्यादी विशेष गुणांची प्राप्ती होय. Antarāyikāti antarāyakaraṇaṃ antarāyo, so sīlaṃ etesanti antarāyikā. Antarāye niyuttā, antarāyaṃ vā phalaṃ arahanti, antarāyappayojanāti [Pg.157] vā antarāyikā. Te pana kammakilesādibhedena pañcavidhā. Aniyyānikāti ariyamaggavajjā sabbe dhammā. 'अन्तरायिका' म्हणजे अंतराय (अडथळा) निर्माण करणे हाच ज्यांचा स्वभाव आहे, ते अंतरायिक धम्म होत. जे अंतरायामध्ये नियुक्त आहेत, किंवा ज्यांचे फळ अंतराय (अडथळा) आहे, किंवा ज्यांचे प्रयोजन अंतराय निर्माण करणे आहे, त्यांना 'अंतरायिक' म्हणतात. ते कर्म, क्लेश इत्यादींच्या भेदाने पाच प्रकारचे आहेत. 'अनिय्यानिका' (अनिर्याणिक) म्हणजे आर्यमार्गाव्यतिरिक्त सर्व धम्म (जे संसारातून मुक्त करत नाहीत) होत. Diṭṭhisampannoti maggadiṭṭhiyā sampanno sotāpanno ariyasāvako. Suhatanti ativadhitaṃ. Idampi ekadesakathanameva. Matakapetādidānampi so na karoti eva. Puthujjanoti puthūnaṃ kilesābhisaṅkhārādīnaṃ jananādīhi kāraṇehi puthujjano. Vuttañhetaṃ – 'दिट्ठिसम्पन्नो' (दृष्टिसंपन्न) म्हणजे मार्गदृष्टीने संपन्न असलेला सोतापन्न (श्रोतापन्न) आर्यश्रावक. 'सुहतं' म्हणजे पूर्णपणे नष्ट केलेले (अतिवधित). हे देखील एका अंशाचेच कथन आहे. तो (आर्यश्रावक) मृत प्रेतांसाठी दिले जाणारे दान इत्यादी देखील करत नाही. 'पुथुज्जनो' (पृथग्जन) म्हणजे अनेक क्लेश, अभिसंस्कार इत्यादींना उत्पन्न करणे इत्यादी कारणांमुळे तो पृथग्जन म्हटला जातो. कारण असे म्हटले आहे - ‘‘Puthūnaṃ jananādīhi, kāraṇehi puthujjano; Puthujjanantogadhattā, puthuvāyaṃ jano itī’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.7; ma. ni. aṭṭha. 1.2; a. ni. aṭṭha. 1.1.51; dha. sa. aṭṭha. 1007; paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.130); "अनेक (क्लेश इत्यादींना) उत्पन्न करणे इत्यादी कारणांमुळे तो 'पृथग्जन' (पुथुज्जन) आहे; पृथग्जनांच्या समूहात अंतर्भूत असल्यामुळे आणि हा मनुष्य (आर्यांपासून) पृथक (वेगळा) असल्यामुळे त्याला 'पृथग्जन' म्हटले जाते." ‘‘Mātara’’ntiādīsu janikā mātā. Janako ca pitā. Manussabhūto khīṇāsavo arahāti adhippeto. Kiṃ pana ariyasāvako aññe jīvitā voropeyyāti? Etampi aṭṭhānaṃ. Sacepi bhavantaragataṃ ariyasāvakaṃ attano ariyasāvakabhāvaṃ ajānantampi koci evaṃ vadeyya ‘‘idaṃ kunthakipillikaṃ jīvitā voropetvā sakalacakkavāḷagabbhe cakkavattirajjaṃ paṭipajjāhī’’ti, neva so naṃ jīvitā voropeyya. Athāpi evaṃ vadeyyuṃ – ‘‘sace imaṃ na ghātessasi, sīsaṃ te chindissāmā’’ti, sīsamevassa chindeyyuṃ, neva so taṃ ghāteyya. Puthujjanabhāvassa pana mahāsāvajjabhāvadassanatthaṃ ariyabhāvassa ca baladīpanatthaṃ evaṃ vuttaṃ. Ayañhettha adhippāyo – sāvajjo vata puthujjanabhāvo. Yatra hi nāma mātughākādīnipi ānantariyāni karissati, mahābalova ca ariyabhāvo, yo etāni kammāni na karotīti. 'मातरं' (माता) इत्यादी शब्दांमध्ये जन्म देणारी माता आणि जन्म देणारा पिता अभिप्रेत आहे. मनुष्य रूपातील क्षीणास्रव (अर्हत) हा 'अरहा' या शब्दाने अभिप्रेत आहे. पण मग आर्यश्रावक इतर प्राण्यांना जीवे मारेल का? हे देखील अशक्य (अस्थान) आहे. जरी दुसऱ्या जन्मात गेलेल्या आणि स्वतःच्या आर्यश्रावकत्वाला न जाणणाऱ्या आर्यश्रावकाला कोणी असे म्हटले की, "या लहानशा मुंगीला/किड्याला जीवे मारून संपूर्ण चक्रवाळात चक्रवर्ती राजाचे पद प्राप्त कर," तरीही तो त्याला जीवे मारणार नाही. किंवा जर कोणी असे म्हटले की, "जर तू याला मारणार नाहीस, तर आम्ही तुझे डोके कापून टाकू," तर ते त्याचे डोके कापतील, पण तो त्या प्राण्याला मारणार नाही. परंतु पृथग्जन भावाचा अत्यंत दोषयुक्त स्वभाव दाखवण्यासाठी आणि आर्य भावाचे सामर्थ्य स्पष्ट करण्यासाठी असे म्हटले आहे. येथे हा अभिप्राय आहे - पृथग्जन भाव खरोखरच अत्यंत दोषयुक्त आहे, ज्यामध्ये मनुष्य मातृहत्येसारखी आनंतर्य कर्मे देखील करतो; आणि आर्य भाव अत्यंत सामर्थ्यशाली आहे, जो ही कर्मे कधीही करत नाही. Saṅghaṃ bhindeyyāti samānasaṃvāsakaṃ samānasīmāyaṃ ṭhitaṃ pañcahi kāraṇehi saṅghaṃ bhindeyya. Vuttañhetaṃ – ‘‘pañcahupāli, ākārehi saṅgho bhijjati kammena uddesena voharanto anussāvanena salākaggāhenā’’ti (pari. 458). 'संघं भिन्देय्य' (संघात भेद करेल) म्हणजे समान संवास (एकत्र राहणारे) आणि समान सीमेमध्ये राहणाऱ्या संघाला पाच कारणांनी भेदित करेल. कारण असे म्हटले आहे - "हे उपालि, पाच प्रकारांनी संघ भेदित होतो - कर्माने, उद्देशाने, व्यवहाराने (बोलण्याने), अनुस्रावणाने (ऐकवण्याने) आणि शलाका-ग्रहणाने (मतदानाने)." Tattha kammenāti apalokanādīsu catūsu kammesu aññatarakammena. Uddesenāti pañcasu pātimokkhuddesesu aññatarena uddesena. Voharantoti [Pg.158] kathayanto, tāhi tāhi upapattīhi ‘‘adhammaṃ dhammo’’tiādīni aṭṭhārasabhedakaravatthūni dīpayanto. Anussāvanenāti ‘‘nanu tumhe jānātha mayhaṃ uccakulā pabbajitabhāvaṃ bahussutabhāvañca, mādiso nāma uddhammaṃ ubbinayaṃ satthusāsanaṃ gāheyyāti kiṃ tumhākaṃ cittampi uppādetuṃ yuttaṃ, kimahaṃ apāyato na bhāyāmī’’tiādinā nayena kaṇṇamūle vacībhedaṃ katvā anussāvanena. Salākaggāhenāti evaṃ anussāvetvā tesaṃ cittaṃ upatthambhetvā anivattidhammaṃ katvā ‘‘gaṇhatha imaṃ salāka’’nti salākaggāhena. तेथे 'कर्मणा' म्हणजे अपलोकन इत्यादी चार प्रकारच्या संघाच्या कर्मांपैकी कोणत्याही एका कर्माने. 'उद्देशेन' म्हणजे पाच प्रकारच्या पातिमोक्ख उद्देशांपैकी कोणत्याही एका उद्देशाने. 'वोहरन्तो' (व्यवहार करणारा) म्हणजे बोलणारा, त्या त्या युक्तीने "अधम्म हाच धम्म आहे" इत्यादी अठरा संघभेदाच्या कारणांचे प्रतिपादन करणारा. 'अनुस्सावनेन' म्हणजे "तुम्हाला ठाऊक नाही का की मी उच्च कुळातून प्रव्रजित झालो आहे आणि बहुश्रुत आहे? माझ्यासारखा व्यक्ती अधम्म आणि अविनाला शास्त्यांचे शासन म्हणून कसे काय स्वीकारू शकेल? तुमच्या मनात असा विचार येणे योग्य आहे का? मी अपायाला (नरकाला) भीत नाही का?" अशा प्रकारे कानात कुजबुजून भेद निर्माण करणे. 'सलाकाग्गाहेन' म्हणजे अशा प्रकारे ऐकवून (कान भरून) त्यांचे मन दृढ करून, त्यांना मागे न हटणारे बनवून "ही शलाका (मतपत्रिका) स्वीकारा" असे सांगून शलाका ग्रहण करायला लावणे होय. Ettha ca kammameva uddeso vā pamāṇaṃ, vohārānussāvanasalākaggāhāpanaṃ pana pubbabhāgo. Aṭṭhārasavatthudīpanavasena hi voharantena tattha rucijananatthaṃ anussāvetvā salākāya gāhitāyapi abhinno eva hoti saṅgho. Yadā pana evaṃ cattāro vā atirekā vā salākaṃ gāhetvā āveṇikaṃ kammaṃ vā uddesaṃ vā karonti, tadā saṅgho bhinno nāma hoti. Evaṃ diṭṭhisampanno puggalo saṅghaṃ bhindeyya saṅgharājiṃ vā janeyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti. आणि येथे कर्म किंवा उद्देश हेच मुख्य प्रमाण आहे, तर व्यवहार, अनुस्रावण आणि शलाका ग्रहण करणे हा पूर्वभाग (पूर्व तयारी) आहे. कारण अठरा संघभेदाच्या कारणांचे प्रतिपादन करत व्यवहार करणाऱ्याने, तेथे आवड निर्माण करण्यासाठी अनुस्रावण करून शलाका ग्रहण करायला लावली तरीही संघ अभिन्नच (एकसंधच) राहतो. परंतु जेव्हा अशा प्रकारे चार किंवा त्याहून अधिक भिक्खू शलाका ग्रहण करून स्वतंत्र कर्म किंवा उद्देश करतात, तेव्हा संघ भेदित झाला असे म्हटले जाते. अशा प्रकारे दृष्टिसंपन्न (सोतापन्न) व्यक्ती संघात भेद करेल किंवा संघात फूट पाडेल, हे शक्य नाही (असे घडणे संभवत नाही). Duṭṭhacittoti vadhakacittena paduṭṭhacitto. Lohitaṃ uppādeyyāti jīvamānakasarīre khuddakamakkhikāya pivanamattampi lohitaṃ uppādeyya. Ettāvatā hi mātughātādīni pañcānantariyakammāni dassitāni honti. Yāni puthujjano karoti, na ariyasāvako. Duṭṭhacittoti vināsacittena paduṭṭhacitto. Thūpanti cetiyaṃ. Bhindeyyāti nāseyya. 'दुट्ठचित्तो' (दुष्टचित्त) म्हणजे मारण्याच्या इच्छेने दूषित चित्त असलेला. 'लोहितं उप्पादेय्य' (रक्त काढेल) म्हणजे जिवंत शरीरातून लहान माशीने पिण्याइतके देखील रक्त काढणे. एवढ्या कथनाने मातृहत्येसारखी पाच आनंतर्य कर्मे दाखवली गेली आहेत, जी पृथग्जन करतो, पण आर्यश्रावक करत नाही. 'दुट्ठचित्तो' म्हणजे विनाश करण्याच्या बुद्धीने दूषित चित्त असलेला. 'थूपं' म्हणजे चेतिय (चैत्य/स्तूप). 'भिन्देय्य' म्हणजे नष्ट करेल. Aññaṃ satthāranti ‘‘ayaṃ me satthā satthu kiccaṃ kātuṃ samattho’’ti bhavantarepi aññaṃ titthakaraṃ. Apadiseyyāti ‘‘ayaṃ me satthā’’ti evaṃ gaṇheyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Ito bahiddhā aññaṃ dakkhiṇeyyaṃ pariyeseyyāti sāsanato bahiddhā aññaṃ bāhirakaṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā ‘‘ayaṃ dakkhiṇāraho, imasmiṃ katā kārā mahapphalā bhavissantī’’ti adhippāyena tasmiṃ paṭipajjeyyāti attho. Kutūhalamaṅgalena suddhiṃ pacceyyāti ‘‘iminā idaṃ bhavissatī’’ti evaṃ pavattattā kutūhalasaṅkhātena diṭṭhasutamutamaṅgalena attano suddhiṃ vodānaṃ saddaheyya. "दुसरा शास्ता" (अञ्ञं सत्थारं) म्हणजे "हा माझा शास्ता आहे, शास्त्याचे कर्तव्य करण्यास हा समर्थ आहे" असे दुसऱ्या जन्मातही इतर कोणत्याही तीर्थकराला मानणे. "हा माझा शास्ता आहे" असे ग्रहण करणे (अपदिसेय्य) - असे घडणे शक्य नाही. "या शासनाबाहेर इतर कोणा दानास पात्र (दक्खिणेय्य) असणाऱ्याचा शोध घेणे" म्हणजे बुद्ध शासनाबाहेर इतर बाह्य श्रमण किंवा ब्राह्मणाला "हा दानास पात्र आहे, याला दिलेले दान महाफळ देणारे ठरेल" या हेतूने त्याच्याशी आचरण करणे, असा अर्थ आहे. "कुतूहलमंगलाने शुद्धीची अपेक्षा करणे" म्हणजे "याने हे साध्य होईल" अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या, कुतूहल संज्ञक अशा दृष्ट, श्रुत आणि मुत (अनुभूत) मंगलाने स्वतःची शुद्धी (विमुक्ती) होईल यावर विश्वास ठेवणे होय। 57. Itthī rājā cakkavattī siyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti yasmā itthiyā kosohitavatthaguyhādīnaṃ abhāvena lakkhaṇāni na paripūranti, itthiratanābhāvena [Pg.159] ca sattaratanasamaṅgitā na sampajjati. Sabbamanussānampi ca na adhiko attabhāvo hoti, tasmā ‘‘itthī…pe… vijjatī’’ti vuttaṃ. Yasmā sakkattādīni tīṇi ṭhānāni uttamāni, itthiliṅgañca hīnaṃ, tasmā tassā sakkattādīnipi paṭisiddhānīti. Nanu ca yathā itthiliṅgaṃ, evaṃ purisaliṅgampi brahmaloke natthi, tasmā puriso mahābrahmā siyāti na vattabbanti? No na vattabbaṃ. Kasmā? Idha purisassa tattha nibbattanato. Itthiyo hi idha jhānaṃ bhāvetvā kālaṃ katvā brahmapārisajjānaṃ sahabyataṃ upapajjanti, na mahābrahmānaṃ. Puriso pana katthaci na uppajjatīti na vattabbo. Samānepi tattha ubhayaliṅgābhāve purisasaṇṭhānāva tattha brahmāno, na itthisaṇṭhānā, tasmā suvuttametaṃ. Itthī tathāgatoti ettha tiṭṭhatu tāva sabbaññuguṇe nibbattetvā lokānaṃ tāraṇasamattho buddhabhāvo, paṇidhānamattampi itthiyā na sampajjati. ५७. "स्त्री चक्रवर्ती राजा होऊ शकते, हे शक्य नाही" कारण स्त्रीमध्ये कोशगत गुप्तेंद्रिय इत्यादींच्या अभावामुळे महापुरुषाची लक्षणे पूर्ण होत नाहीत, आणि स्त्रीरत्नाच्या अभावामुळे सात रत्नांची पूर्णता प्राप्त होत नाही. तसेच सर्व मनुष्यांपेक्षा श्रेष्ठ असा तिचा आत्मभाव (शरीर) नसतो, म्हणून "स्त्री... शक्य नाही" असे म्हटले आहे. ज्याअर्थी शक्रत्व (इंद्रपद) इत्यादी तीन पदे उत्तम आहेत आणि स्त्रीलिंग हीन आहे, म्हणून तिच्यासाठी शक्रत्व इत्यादी पदेही निषिद्ध आहेत. शंका: ज्याप्रमाणे स्त्रीलिंग ब्रह्मलोकात नसते, त्याचप्रमाणे पुरुषलिंगही ब्रह्मलोकात नसते, मग "पुरुष महाब्रह्मा होऊ शकतो" असे का म्हणावे? उत्तर: असे म्हणणे चुकीचे नाही. का? कारण या मनुष्यलोकातील पुरुषाचा तेथे जन्म होतो. स्त्रिया या लोकात ध्यानाची भावना करून, मृत्यूनंतर ब्रह्मपारिषद्य देवांच्या संगतीत उत्पन्न होतात, महाब्रह्मा म्हणून नाही. परंतु "पुरुष कुठेही उत्पन्न होत नाही" असे म्हणता येत नाही. जरी तेथे दोन्ही लिंगांचा अभाव समान असला, तरी तेथील ब्रह्मांचे रूप पुरुषासारखेच असते, स्त्रीसारखे नाही. म्हणून हे योग्यच म्हटले आहे. "स्त्री तथागत..." या संदर्भात, सर्वज्ञतेचे गुण प्रकट करून जगाचा उद्धार करण्यास समर्थ असणारा बुद्धभाव तर दूरच राहो, स्त्रीला बुद्धत्वासाठी केवळ प्रणिधान (संकल्प) करणेही शक्य होत नाही। ‘‘Manussattaṃ liṅgasampatti, hetu satthāradassanaṃ; Pabbajjā guṇasampatti, adhikāro ca chandatā; Aṭṭhadhammasamodhānā, abhinīhāro samijjhatī’’ti. (bu. vaṃ. 2.59) – "मनुष्यत्व, पुरुषलिंग, हेतू (तीक्ष्ण प्रज्ञा/पूर्वपुण्य), शास्त्यांचे (बुद्धांचे) दर्शन, प्रव्रज्या, गुणसंपत्ती (अभिज्ञा व समापत्ती), अधिकार (महान त्याग) आणि तीव्र इच्छा (छंदता) – या आठ गोष्टींच्या एकत्र येण्यानेच बुद्धत्वाचा संकल्प (अभिनिहार) यशस्वी होतो।" Imāni hi paṇidhānasampattikāraṇāni. Iti paṇidhānamattampi sampādetuṃ asamatthāya itthiyā kuto buddhabhāvoti ‘‘itthī tathāgato arahaṃ sammāsambuddho siyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti vuttaṃ. Sabbākāraparipūro puññussayo sabbākāraparipūrameva attabhāvaṃ nibbattetīti purisova arahaṃ hoti sammāsambuddho. कारण हीच प्रणिधानाच्या (संकल्पाच्या) यशाची कारणे आहेत. अशा प्रकारे, केवळ प्रणिधान पूर्ण करण्यासही असमर्थ असणाऱ्या स्त्रीला बुद्धत्व कोठून मिळणार? म्हणूनच "स्त्री तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध होऊ शकते, हे शक्य नाही" असे म्हटले आहे. सर्व प्रकारे परिपूर्ण असलेला पुण्यसंचय सर्व प्रकारे परिपूर्ण असाच आत्मभाव (शरीर) निर्माण करतो, म्हणूनच केवळ पुरुषच अर्हत, सम्यक्संबुद्ध होतो। Ekissā lokadhātuyāti dasasahassilokadhātuyā, yā jātikhettanti vuccati. Sā hi tathāgatassa gabbhokkantikālādīsu kampati. Āṇākhettaṃ pana koṭisatasahassacakkavāḷaṃ. Yā ekato saṃvaṭṭati ca vivaṭṭati ca, yattha ca āṭānāṭiyaparittādīnaṃ (dī. ni. 3.277 ādayo) āṇā pavattati. Visayakhettassa parimāṇaṃ natthi. Buddhānañhi ‘‘yāvatakaṃ ñāṇaṃ tāvatakaṃ neyyaṃ, yāvatakaṃ neyyaṃ tāvatakaṃ ñāṇaṃ, neyyapariyantikaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ neyya’’nti (mahāni. 69; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi. ma. 3.5) vacanato avisayo nāma natthi. Iti imesu tīsu khettesu tisso saṅgītiyo āruḷhe tepiṭake buddhavacane ‘‘ṭhapetvā imaṃ cakkavāḷaṃ aññasmiṃ cakkavāḷe buddhā uppajjantī’’ti suttaṃ natthi, na uppajjantīti pana atthi. "एका लोकधातूमध्ये" म्हणजे दहा हजार लोकधातूंमध्ये, ज्याला 'जातीक्षेत्र' म्हटले जाते. कारण तथागतांच्या मातृकुशीत प्रवेश करण्याच्या वेळी (गर्भावक्रांतीच्या वेळी) इत्यादी प्रसंगी ते कंपित होते. आज्ञाक्षेत्र म्हणजे एक लाख कोटी चक्रवाळ (विश्व) होय, जे एकत्रच नष्ट होते आणि निर्माण होते, आणि जिथे 'आटानाटिय परित्त' इत्यादींची आज्ञा चालते. विषयक्षेत्राला कोणतीही मर्यादा नाही. कारण बुद्धांच्या बाबतीत "जेवढे ज्ञान आहे तेवढेच ज्ञेय (जाणून घेण्यासारखे) आहे, जेवढे ज्ञेय आहे तेवढेच ज्ञान आहे; ज्ञान हे ज्ञेयाच्या मर्यादेपर्यंत आहे आणि ज्ञेय हे ज्ञानाच्या मर्यादेपर्यंत आहे" या वचनानुसार त्यांच्यासाठी 'अविषय' (ज्ञानाच्या कक्षेबाहेरचे) असे काहीही नाही. अशा प्रकारे, या तीन क्षेत्रांमध्ये, तीन संगीतींमध्ये संकलित केलेल्या त्रिपिटक बुद्धवचनात "आपले चक्रवाळ सोडून दुसऱ्या चक्रवाळात बुद्ध उत्पन्न होतात" असे कोणतेही सुत्त नाही, उलट "तेथे उत्पन्न होत नाहीत" असे सुत्त आहे। Apubbaṃ [Pg.160] acarimanti apure apacchā ekato na uppajjanti, pure vā pacchā vā uppajjantīti vuttaṃ hoti. Tattha gabbhokkantito pubbe pureti veditabbaṃ. Tato paṭṭhāya hi dasasahassicakkavāḷakampanena khettapariggaho kato nāma hoti, aññassa buddhassa uppatti natthi. Dhātuparinibbānato paraṃ pana pacchā, tato heṭṭhāpi aññassa buddhassa uppatti natthi, uddhaṃ na vāritā. "अपूर्व आणि अचरम" म्हणजे मागे-पुढे न होता एकाच वेळी उत्पन्न होत नाहीत, तर आधी किंवा नंतर उत्पन्न होतात, असा याचा अर्थ आहे. त्यामध्ये, मातृकुशीत प्रवेश करण्याच्या (गर्भावक्रांतीच्या) आधीच्या काळाला 'पूर्व' (आधी) समजावे. कारण तेव्हापासून दहा हजार चक्रवाळांच्या कंपनाने बुद्धक्षेत्राचा स्वीकार झालेला असतो, त्यामुळे दुसऱ्या बुद्धाची उत्पत्ती शक्य नसते. धातू-परिनिर्वाणानंतरच्या काळाला 'पश्चात' (नंतर) समजावे. त्यापूर्वीही दुसऱ्या बुद्धाची उत्पत्ती होत नाही, परंतु त्यानंतर (दुसऱ्या बुद्धाची उत्पत्ती) निषिद्ध नाही। Kasmā pana apubbaṃ acarimaṃ na uppajjantīti? Anacchariyattā. Acchariyamanussā hi buddhā bhagavanto. Yathāha – ‘‘ekapuggalo, bhikkhave, loke uppajjamāno uppajjati acchariyamanusso’’tiādi (a. ni. 1.171). Yadi ca aneke buddhā ekato uppajjeyyuṃ, anacchariyā bhaveyyuṃ. Desanāya ca visesābhāvato. Yañhi satipaṭṭhānādibhedaṃ dhammaṃ eko deseti, aññenapi so eva desetabbo siyā, vivādabhāvato ca. Bahūsu hi buddhesu ekato uppannesu bahūnaṃ ācariyānaṃ antevāsikā viya ‘‘amhākaṃ buddho pāsādiko’’tiādinā tesaṃ sāvakā vivadeyyuṃ. Kiṃ vā etena kāraṇagavesanena, dhammatāvesā yaṃ ekissā lokadhātuyā dve tathāgatā ekato na uppajjantīti (mi. pa. 5.1.1). पण ते मागे-पुढे न होता (एकाच वेळी) का उत्पन्न होत नाहीत? कारण तसे झाल्यास त्यांचे आश्चर्यकारकत्व (अपूर्वत्व) राहणार नाही. बुद्ध भगवंत हे आश्चर्यकारक मनुष्य (अद्भूत पुरुष) असतात. जसे की म्हटले आहे - "भिक्खूहो, जगात उत्पन्न होणारा एकच व्यक्ती असा आहे जो आश्चर्यकारक मनुष्य म्हणून उत्पन्न होतो..." इत्यादी. जर अनेक बुद्ध एकाच वेळी उत्पन्न झाले, तर ते आश्चर्यकारक वाटणार नाहीत. तसेच देशनेमध्ये (उपदेशात) काही विशेष फरक राहणार नाही. कारण जो सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) इत्यादी स्वरूपाचा धम्म एक बुद्ध उपदेशितात, तोच धम्म दुसऱ्या बुद्धालाही उपदेशावा लागेल. आणि वाद निर्माण होण्याच्या शक्यतेमुळेही. अनेक बुद्ध एकाच वेळी उत्पन्न झाल्यास, अनेक आचार्यांच्या शिष्यांप्रमाणे "आमचे बुद्ध अधिक प्रसन्न करणारे (पासादिक) आहेत" इत्यादी कारणांवरून त्यांचे श्रावक आपसात वाद घालू शकतील. किंवा या कारणांचा शोध घेण्याची काय गरज आहे? ही तर धम्मता (निसर्गाचा नियम) आहे की एकाच लोकधातूमध्ये दोन तथागत एकाच वेळी उत्पन्न होत नाहीत। Yathā nimbabījakosātakibījādīni madhuraṃ phalaṃ na nibbattenti, asātaṃ amadhurameva phalaṃ nibbattenti, evaṃ kāyaduccaritādīni madhuravipākaṃ na nibbattenti amadhurameva nibbattenti. Yathā ca ucchubījasālibījādīni madhuraṃ sādurasameva phalaṃ nibbattenti na asātaṃ kaṭukaṃ. Evaṃ kāyasucaritādīni madhurameva vipākaṃ nibbattenti na amadhuraṃ. Vuttampi cetaṃ – ज्याप्रमाणे कडुनिंबाचे बी, कडू दोडक्याचे (कोशातकी) बी इत्यादी गोड फळ देत नाहीत, तर ते कटू आणि न आवडणारेच फळ देतात; त्याचप्रमाणे काय-दुश्चरित (शारीरिक दुष्कृत्ये) इत्यादी गोड विपाक (चांगले फळ) देत नाहीत, तर ते कटूच विपाक देतात. आणि ज्याप्रमाणे उसाचे बी, शाळीचे (तांदळाचे) बी इत्यादी गोड आणि स्वादिष्टच फळ देतात, कटू किंवा न आवडणारे फळ देत नाहीत; त्याचप्रमाणे काय-सुचरित (शारीरिक सुकृत्ये) इत्यादी गोडच विपाक देतात, कटू विपाक देत नाहीत. हे असेच म्हटले आहे - ‘‘Yādisaṃ vapate bījaṃ, tādisaṃ harate phalaṃ; Kalyāṇakārī kalyāṇaṃ, pāpakārī ca pāpaka’’nti. (saṃ. ni. 1.256; netti. 122); "माणूस जसे बी पेरतो, तसेच फळ त्याला मिळते; कल्याणकारी (चांगले) कर्म करणाऱ्याला कल्याणकारी फळ मिळते आणि पाप कर्म करणाऱ्याला पापी (वाईट) फळ मिळते।" Tasmā ‘‘tiṇṇaṃ duccaritāna’’ntiādi vuttaṃ. म्हणूनच "तीन दुश्चरिते..." इत्यादी म्हटले आहे। Aññataro samaṇo vā brāhmaṇo vāti yo koci pabbajjāmattena samaṇo vā jātimattena brāhmaṇo vā. Pāpiccho sambhāvanādhippāyena vimhāpanato kuhako. Paccayasannissitāya payuttavācāya vasena lapako. Paccayanibbattakanimittāvacarato nemittako. Kuhanalapananemittakattaṃ pubbaṅgamaṃ katvāti kuhanādibhāvameva purakkhatvā santindriyo [Pg.161] santamānaso viya caranto. Pañca nīvaraṇeti kāmacchandādike pañca nīvaraṇe. Appahāya asamucchinditvā, cetaso upakkileseti nīvaraṇe. Nīvaraṇā hi cittaṃ upakkilesenti kiliṭṭhaṃ karonti vibādhenti upatāpenti ca. Tasmā ‘‘cetaso upakkilesā’’ti vuccanti. Paññāya dubbalīkaraṇeti nīvaraṇe. Nīvaraṇā hi uppajjamānā anuppannāya paññāya uppajjituṃ na denti. Tasmā ‘‘paññāya dubbalīkaraṇā’’ti vuccanti. Anupaṭṭhitassatīti catūsu satipaṭṭhānesu na upaṭṭhitassati. Abhāvayitvāti avaḍḍhayitvā. Anuttaraṃ sammāsambodhinti arahattapadaṭṭhānaṃ sabbaññutaññāṇaṃ. "कोणताही एक श्रमण किंवा ब्राह्मण" (अञ्ञतरो समणो वा ब्राह्मणो वा) म्हणजे केवळ प्रव्रज्येमुळे श्रमण असलेला किंवा केवळ जन्माने ब्राह्मण असलेला कोणताही व्यक्ती. वाईट इच्छा असलेला (पापिच्छो), स्वतःमध्ये नसलेले गुण दाखवून प्रशंसा मिळवण्याच्या हेतूने लोकांना चकित करून फसवणारा तो 'कुहक' (ढोंगी) होय. चिवर-पिंडपातादी प्रत्ययांवर अवलंबून राहून, स्वार्थासाठी गोड बोलणारा तो 'लपक' (चाटूखोर) होय. प्रत्यय मिळवण्यासाठी विविध निमित्त (संकेत) दाखवून वागणारा तो 'नैमित्तिक' होय. फसवणूक, चाटूगिरी आणि निमित्त दाखवणे यांनाच अग्रभागी ठेवून, केवळ याच गोष्टी पुढे करून, शांत इंद्रिये असलेला आणि शांत मन असलेला असल्यासारखा ढोंग करत वावरणारा. "पाच नीवरण" (पञ्च नीवरणे) म्हणजे कामच्छंद इत्यादी पाच नीवरण. "नष्ट न करता" (अप्पहाय) म्हणजे समूळ नष्ट न करता. "चित्ताचे उपक्किलेस" (चेतसो उपक्किलेसे) म्हणजे नीवरणच होत. कारण नीवरण हे चित्ताला मलीन करतात, दूषित करतात, बाधा आणतात आणि संताप देतात. म्हणून त्यांना "चित्ताचे उपक्किलेस" असे म्हणतात. "प्रज्ञेला दुर्बळ करणारे" (पञ्ञाय दुब्बलीकरणे) म्हणजे नीवरणच होत. कारण नीवरण उत्पन्न झाले असता, अद्याप उत्पन्न न झालेल्या प्रज्ञेला उत्पन्न होऊ देत नाहीत. म्हणून त्यांना "प्रज्ञेला दुर्बळ करणारे" असे म्हणतात. "स्मृती प्रस्थापित नसलेला" (अनुपट्ठितस्सती) म्हणजे चार सतिपट्ठानांमध्ये स्मृती जागृत नसलेला. "भावना न करता" (अभावयित्वा) म्हणजे विकास न करता. "अनुत्तर सम्यक्संबोधी" (अनुत्तरं सम्मासंबोधिं) म्हणजे अर्हत्त्वाचे अधिष्ठान असलेले सर्वज्ञता-ज्ञान होय. Pacchimavāre aññataro samaṇo vā brāhmaṇo vāti sabbaññubodhisattaṃ sandhāya vadati. Tattha sabbadosāpagatoti sabbehi pāramitāpaṭipakkhabhūtehi dosehi apagato. Etena paripūritapāramibhāvaṃ dasseti. Satipaṭṭhānāni vipassanā, bojjhaṅgo maggo, anuttarā sammāsambodhi arahattaṃ. Satipaṭṭhānāni vā vipassanā, bojjhaṅgā missakā, sammāsambodhi arahattameva. Sesaṃ anantaravāre vuttapaṭipakkhato veditabbaṃ. Yaṃ ettha ñāṇanti yaṃ etasmiṃ yathāvutte ṭhāne ca ṭhānaṃ, aṭṭhāne ca aṭṭhānanti pavattaṃ ñāṇaṃ. Hetusoti tassa ṭhānassa aṭṭhānassa ca hetuto. Ṭhānasoti taṅkhaṇe eva āvajjanasamanantaraṃ. Anodhisoti odhiabhāvena, kiñci anavasesetvāti attho. शेवटच्या भागात (पच्छिमवारे) "कोणताही एक श्रमण किंवा ब्राह्मण" हे वचन सर्वज्ञ बोधिसत्त्वाला उद्देशून म्हटले आहे. तेथे "सर्व दोषांपासून मुक्त" (सब्बदोसापगतो) म्हणजे पारमितांच्या विरोधी असलेल्या सर्व दोषांपासून मुक्त असलेला. याद्वारे पारमिता पूर्ण केल्याची अवस्था दर्शविली आहे. सतिपट्ठान म्हणजे विपश्यना, बोज्झंग म्हणजे मार्ग, आणि अनुत्तर सम्यक्संबोधी म्हणजे अर्हत्त्व होय. किंवा सतिपट्ठान म्हणजे विपश्यना, बोज्झंग म्हणजे मिश्रक (विपश्यनायुक्त मार्ग), आणि सम्यक्संबोधी म्हणजे अर्हत्त्वच होय. उर्वरित भाग आधीच्या भागात सांगितलेल्या विरोधी पक्षावरून समजून घ्यावा. "येथे जे ज्ञान आहे" (यं एत्थ ञाणं) म्हणजे या पूर्वोक्त स्थानाच्या बाबतीत 'हे स्थान (कारण) आहे' आणि अस्थानाच्या बाबतीत 'हे अस्थान (अकारण) आहे' असे प्रवृत्त झालेले ज्ञान होय. "हेतूने" (हेतुसो) म्हणजे त्या स्थानाच्या आणि अस्थानाच्या कारणावरून. "स्थानाने" (ठाणसो) म्हणजे त्याच क्षणी, आवर्जन (विचार) केल्याबरोबर लगेचच. "मर्यादेशिवाय" (अनोधिसो) म्हणजे कोणतीही मर्यादा न ठेवता, काहीही शिल्लक न ठेवता, असा अर्थ आहे. Iti ṭhānāṭṭhānagatātiādīsu evaṃ ṭhānāṭṭhānabhāvaṃ gatā. Sabbeti khayavayavirajjananirujjhanasabhāvā saṅkhatadhammā, te eva ca sattapaññattiyā upādānabhūtā keci saggūpagā ye dhammacārino, keci apāyūpagā ye adhammacārino, keci nibbānūpagā ye kammakkhayakaraṃ ariyamaggaṃ paṭipannā. "अशा प्रकारे स्थान आणि अस्थानाला प्राप्त झालेले" (इति ठानाट्ठानागता) इत्यादी शब्दांमध्ये, अशा प्रकारे स्थान आणि अस्थानाच्या अवस्थेला प्राप्त झालेले, असा अर्थ आहे. "सर्व" (सब्बे) म्हणजे क्षय, व्यय, विराग आणि निरोध स्वभावाचे असलेले संस्कृत (संस्कारित) धर्म होत. आणि तेच संस्कृत धर्म सत्त्व-प्रज्ञप्तीचे (प्राण्यांच्या कल्पनेचे) उपादान (आलंबन) बनतात. जे धर्माचे आचरण करणारे (धम्मचारिनो) आहेत, त्यातील काही स्वर्गात जाणारे असतात. जे अधर्माचे आचरण करणारे (अधम्मचारिनो) आहेत, त्यातील काही अपाय (दुर्गती) मध्ये जाणारे असतात. जे कर्माचा क्षय करणाऱ्या आर्य अष्टांगिक मार्गावर चालणारे आहेत, त्यातील काही निर्वाणाला प्राप्त होणारे असतात. 58. Idāni yathāvuttamatthaṃ vivaranto ‘‘sabbe sattā marissantī’’ti gāthādvayamāha. Tassa atthaṃ ‘‘sabbe sattāti ariyā ca anariyā cā’’tiādinā sayameva niddisati. Tattha jīvitapariyanto maraṇapariyantoti jīvitassa pariyanto nāma maraṇasaṅkhāto anto. Yathākammaṃ gamissantīti ettha yadetaṃ sattānaṃ yathākammaṃ gamanaṃ, ayaṃ kammassakatāti attho[Pg.162]. Kammānaṃ phaladassāvitā ca avippavāso cāti ‘‘puññapāpaphalūpagā’’ti iminā vacanena kammānaṃ phalassa paccakkhakāritā, katūpacitānaṃ kammānaṃ attano phalassa appadānābhāvo ca dassitoti attho. ५८. आता पूर्वोक्त अर्थ स्पष्ट करताना "सर्व प्राणी मरणार आहेत" (सब्बे सत्ता मरिस्सन्ति) या दोन गाथा म्हटल्या आहेत. त्याचा अर्थ "सर्व प्राणी म्हणजे आर्य आणि अनार्य दोन्ही" इत्यादी शब्दांद्वारे स्वतःच स्पष्ट केला आहे. तेथे "जीवनाचा अंत म्हणजेच मरणाचा अंत" (विजीतपरियन्तो मरणपरियन्तो) म्हणजे जीवनाची मर्यादा म्हणजेच मरण नावाचा अंत होय. "आपल्या कर्मानुसार जातील" (यथाकम्मं गमिस्सन्ति) यामध्ये प्राण्यांचे जे कर्मानुसार जाणे आहे, त्याचा अर्थ 'कर्मस्वकीयता' (कर्म हेच स्वतःचे असणे) असा आहे. "कर्मांच्या फळाचे दर्शन आणि अविप्रवास (न सुटणे)" म्हणजे "पुण्य आणि पापाच्या फळाला प्राप्त होणारे" (पुञ्ञपापफलूपगा) या वचनाद्वारे कर्मांच्या फळाचे प्रत्यक्ष मिळणे आणि केलेल्या व साठवलेल्या कर्मांचे स्वतःचे फळ न देता नष्ट न होणे, हे दर्शविले आहे असा अर्थ आहे. Kammameva kammantaṃ, pāpaṃ kammantaṃ etesanti pāpakammantā, tassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘apuññasaṅkhārā’’ti vuttaṃ. Apuñño saṅkhāro etesanti apuññasaṅkhārā. Pāpakammantāti vā nissakkavacanaṃ, pāpakammantahetūti attho. Tathā puññasaṅkhārātiādīsupi. Puna ‘‘nirayaṃ pāpakammantā’’tiādinā antadvayena saddhiṃ majjhimapaṭipadaṃ dasseti. Tathā ‘‘ayaṃ saṃkileso’’tiādinā vaṭṭavivaṭṭavasena ādīnavassādanissaraṇavasena hetuphalavasena ca gāthāyaṃ tayo atthavikappā dassitā. Puna ‘‘nirayaṃ pāpakammantāti ayaṃ saṃkileso’’tiādinā vodānavasena gāthāya atthaṃ dasseti. कर्म हेच कर्मांत (काम) होय. ज्यांचे कर्मांत पापयुक्त आहे ते 'पापकर्मान्त' होत. त्याचा अर्थ दर्शवण्यासाठी "अपुण्यसंस्कार" (अपुञ्ञसङ्खारा) असे म्हटले आहे. ज्यांचे संस्कार अपुण्यकारक आहेत ते 'अपुण्यसंस्कार' होत. किंवा 'पापकर्मान्त' हा पंचमी विभक्तीचा प्रयोग आहे, ज्याचा अर्थ 'पापकर्माच्या कारणाने' असा आहे. याचप्रमाणे 'पुण्यसंस्कार' इत्यादींच्या बाबतीतही समजावे. पुन्हा, "पापकर्म करणारे नरकात जातात" इत्यादी वचनांद्वारे दोन टोकांसह (अंतद्वय) मध्यम मार्ग (मज्झिमपटिपदा) दर्शविला आहे. तसेच "हा संक्लेश आहे" इत्यादी वचनांद्वारे संसार आणि संसार-निवृत्ती (वट्ट-विवट्ट), आदीनव-अस्साद-निस्सरण (दोष, आस्वाद आणि सुटका) आणि हेतू-फळ यांच्याद्वारे गाथेमध्ये तीन प्रकारचे अर्थभेद दर्शविले आहेत. पुन्हा, "पापकर्म करणारे नरकात जातात, हा संक्लेश आहे" इत्यादी वचनांद्वारे व्यवदानाच्या (शुद्धीच्या) दृष्टीने गाथेचा अर्थ दर्शविला आहे. 59. Tena tenāti tena tena ajjhositavatthunā rūpabhavaarūpabhavādinā. Chattiṃsāti kāmataṇhā tāva rūpādivisayabhedena cha, tathā bhavataṇhā vibhavataṇhā cāti aṭṭhārasa. Tā eva ajjhattikesu rūpādīsu aṭṭhārasa, bāhiresu rūpādīsu aṭṭhārasāti evaṃ chattiṃsa. Yena yenāti ‘‘subhaṃ sukha’’ntiādinā. ५९. "त्या त्या" (तेन तेन) म्हणजे त्या त्या आसक्तीच्या विषयाने, जसे की रूपभव, अरूपभव इत्यादी. "छत्तीस" (छत्तिंसा) म्हणजे प्रथम कामतण्हा (काम-तृष्णा) रूप इत्यादी विषयांच्या भेदाने सहा प्रकारची होते; त्याचप्रमाणे भवतण्हा आणि विभवतण्हा देखील प्रत्येकी सहा प्रकारची मिळून अठरा प्रकारची होते. त्या अठरा प्रकारच्या तृष्णा अध्यात्मिक (अंतर्गत) रूप इत्यादींच्या बाबतीत अठरा आणि बाह्य रूप इत्यादींच्या बाबतीत अठरा, अशा मिळून छत्तीस होतात. "ज्या ज्या" (येन येन) म्हणजे "शुभ, सुख" इत्यादी ज्या ज्या विषयाने मन गुंतते. Vodānaṃ tividhaṃ khandhattayavasenāti taṃ dassetuṃ ‘‘taṇhāsaṃkileso’’tiādi vuttaṃ. Puna ‘‘sabbe sattā marissantī’’tiādi paṭipadāvibhāgena gāthānamatthaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Tattha tattha gāminīti tattha tattheva nibbāne gāminī, nibbānassa gamanasīlāti attho. "तीन स्कंधांच्या (शील, समाधी, प्रज्ञा) आधारे व्यवदान (शुद्धी) तीन प्रकारचे आहे" हे दर्शवण्यासाठी "तृष्णा-संक्लेश" इत्यादी म्हटले आहे. पुन्हा, "सर्व प्राणी मरणार आहेत" इत्यादी गाथांचा अर्थ प्रतिपदेच्या (मार्गाच्या) विभागाने दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. तेथे "त्या त्या ठिकाणी जाणारी" (तत्थ तत्थ गामिनी) म्हणजे त्याच निर्वाणाकडे घेऊन जाणारी, निर्वाणाप्रत पोहोचवण्याचा स्वभाव असलेली, असा अर्थ आहे. Puna tatthatatthagāminīsabbatthagāminīnaṃ paṭipadānaṃ vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘tayo rāsī’’tiādi vuttaṃ. Yanti yaṃ nirayādi. Taṃ taṃ ṭhānaṃ yathārahaṃ gametīti sabbatthagāminī. Paṭipadāsaṅkhāte apuññakamme puññakamme ca kammakkhayakaraṇakamme ca vibhāgaso bhagavato pavattanañāṇaṃ. Idaṃ sabbatthagāminī paṭipadāñāṇaṃ nāma tathāgatabalaṃ. Iminā hi ñāṇena bhagavā sabbampi paṭipadaṃ yathābhūtaṃ pajānāti. पुन्हा, त्या त्या ठिकाणी घेऊन जाणाऱ्या आणि सर्व ठिकाणी घेऊन जाणाऱ्या प्रतिपदांचा (मार्गांचा) विभाग दर्शवण्यासाठी "तीन राशी" इत्यादी म्हटले आहे. "जे" (यं) म्हणजे जे नरक इत्यादी स्थान आहे. त्या त्या स्थानाप्रत योग्यतेनुसार घेऊन जाते, म्हणून ती "सर्वत्रगामिनी" (सब्बत्थगामिनी) होय. प्रतिपदा म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या अपुण्य कर्मामध्ये, पुण्य कर्मामध्ये आणि कर्माचा क्षय करणाऱ्या कर्मामध्ये भगवंतांचे जे विभागशः प्रवृत्त झालेले ज्ञान आहे, हे "सर्वत्रगामिनी प्रतिपदा ज्ञान" नावाचे तथागत-बल होय. कारण या ज्ञानाद्वारे भगवान सर्व प्रकारच्या प्रतिपदेला यथार्थपणे (जशी आहे तशी) जाणतात. Kathaṃ? Sakalagāmavāsikesupi ekaṃ sūkaraṃ vā migaṃ vā mārentesu sabbesaṃ cetanā parassa jīvitindriyārammaṇāva hoti, taṃ pana kammaṃ tesaṃ āyūhanakkhaṇeyeva nānā hoti. Tesu hi eko ādarena karoti, eko ‘‘tvampi karohī’’ti parehi nippīḷito karoti[Pg.163], eko samānacchando viya hutvā appaṭibāhamāno vicarati. Tesu eko teneva kammena niraye nibbattati, eko tiracchānayoniyaṃ, eko pettivisaye, taṃ tathāgato āyūhanakkhaṇe eva ‘‘iminā nīhārena āyūhitattā esa niraye nibbattissati, esa tiracchānayoniyaṃ, esa pettivisaye’’ti jānāti. Niraye nibbattanakampi ‘‘esa aṭṭhasu mahānirayesu nibbattissati, esa soḷasasu ussadesū’’ti jānāti. Tiracchānayoniyaṃ nibbattanakampi ‘‘esa apādako bhavissati, esa dvipādako, esa catuppādako, esa bahuppādako’’ti jānāti. Pettivisaye nibbattanakampi ‘‘esa nijjhāmataṇhiko bhavissati, esa khuppipāsiko, esa paradattūpajīvī’’ti jānāti. कसे? संपूर्ण गावातील रहिवाशांनी मिळून एका डुकराला किंवा हरणाला मारले असता, सर्वांची चेतना दुसऱ्याच्या जीवितेंद्रियालाच विषय बनवणारी असते. परंतु, ते कर्म त्यांच्या प्रयत्नाच्या क्षणीच वेगवेगळे असते. कारण त्यांच्यापैकी एक जण स्वेच्छेने करतो, एक जण 'तू सुद्धा कर' असे इतरांद्वारे जबरदस्ती केल्यामुळे करतो, तर एक जण समान इच्छा असल्यासारखा होऊन, विरोध न करता वावरतो. त्यांच्यापैकी एक जण त्याच कर्मामुळे निरयात उत्पन्न होतो, एक जण तिर्यक योनीत, तर एक जण पेतविषयात उत्पन्न होतो. तथागत प्रयत्नाच्या क्षणीच हे जाणतात की, 'या पद्धतीने प्रयत्न केल्यामुळे हा निरयात उत्पन्न होईल, हा तिर्यक योनीत उत्पन्न होईल, हा पेतविषयात उत्पन्न होईल.' निरयात उत्पन्न होणाऱ्याबद्दलही ते जाणतात की, 'हा आठ महानिरयांपैकी एका निरयात उत्पन्न होईल, हा सोळा उस्सदांमध्ये उत्पन्न होईल.' तिर्यक योनीत उत्पन्न होणाऱ्याबद्दलही ते जाणतात की, 'हा अपादक (पाय नसलेला प्राणी) होईल, हा द्विपद, हा चतुष्पद, हा बहुपद होईल.' पेतविषयात उत्पन्न होणाऱ्याबद्दलही ते जाणतात की, 'हा निज्झामतण्हिक होईल, हा खुप्पिपासिक होईल, हा परदत्तूपजीवी होईल.' ‘‘Tesu ca kammesu idaṃ kammaṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍhissati, idaṃ nākaḍḍhissati dubbalaṃ dinnāya paṭisandhiyā upadhivepakkamattaṃ bhavissatī’’ti jānāti. Tathā sakalagāmavāsikesu ekato dānaṃ dadamānesu sabbesampi cetanā deyyadhammārammaṇāva hoti, taṃ pana kammaṃ tesaṃ āyūhanakkhaṇe eva nānaṃ hoti. Tesu hi keci devaloke nibbattanti, keci manussaloke, taṃ tathāgato āyūhanakkhaṇe eva ‘‘iminā nīhārena āyūhitattā esa manussaloke nibbattissati, esa devaloke’’ti jānāti. Tatthapi ‘‘esa paranimmitavasavattīsu nibbattissati, esa bhummadevesu nibbattissati, esa jeṭṭhakadevarājā hutvā, esa tassa dutiyaṃ tatiyaṃ vā ṭhānantaraṃ karonto paricārako hutvā nibbattissatī’’ti jānāti. आणि त्या कर्मांपैकी हे कर्म प्रतिसंधी खेचून आणेल, हे खेचून आणणार नाही; दुर्बळ कर्मामुळे प्रतिसंधी प्राप्त झाली असता केवळ उपाधिविपाकमात्र होईल, असे ते जाणतात. त्याचप्रमाणे, संपूर्ण गावातील रहिवाशांनी मिळून एकत्र दान दिले असता, सर्वांची चेतना देय्यधर्मालाच विषय बनवणारी असते, परंतु ते कर्म त्यांच्या प्रयत्नाच्या क्षणीच वेगवेगळे असते. कारण त्यांच्यापैकी काही जण देवलोकात उत्पन्न होतात, काही मनुष्यलोकात उत्पन्न होतात. तथागत प्रयत्नाच्या क्षणीच हे जाणतात की, 'या पद्धतीने प्रयत्न केल्यामुळे हा मनुष्यलोकात उत्पन्न होईल, हा देवलोकात उत्पन्न होईल.' तेथेही ते जाणतात की, 'हा परनिर्मितवसवत्ती देवांमध्ये उत्पन्न होईल, हा भुम्मदेवांमध्ये उत्पन्न होईल, हा मुख्य देवराज होऊन उत्पन्न होईल, हा त्याचा दुसरा किंवा तिसरा दर्जा सांभाळणारा सेवक होऊन उत्पन्न होईल.' ‘‘Tesu ca kammesu idaṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍhituṃ sakkhissati, idaṃ na sakkhissati dubbalaṃ dinnāya paṭisandhiyā upadhivepakkamattaṃ bhavissatī’’ti jānāti. Tathā ‘‘vipassanaṃ paṭṭhapentesu ca esa iminā nīhārena vipassanāya āraddhattā arahā bhavissati, esa anāgāmī, esa sakadāgāmī, esa sotāpanno, ekabījī kolaṃkolo sattakkhattuparamo, esa maggaṃ pattuṃ na sakkhissati lakkhaṇārammaṇikavipassanāyameva ṭhassati, esa paccayapariggahe, esa nāmarūpapariggahe, arūpapariggahe ca ṭhassati, esa mahābhūtamattameva vavatthapessati, esa kiñci sallakkhetuṃ na sakkhissatī’’ti jānāti. ‘‘Kasiṇaparikammaṃ karontesupi esa parikammamatte eva ṭhassati, esa nimittaṃ uppādetuṃ sakkhissati, na appanaṃ. Esa appanampi uppādessati, esa [Pg.164] jhānaṃ adhigamissati, na uparivisesaṃ. Esa uparivisesampi adhigamissatī’’ti jānāti. आणि त्या कर्मांपैकी हे कर्म प्रतिसंधी खेचून आणण्यास समर्थ होईल, हे समर्थ होणार नाही; दुर्बळ कर्मामुळे प्रतिसंधी प्राप्त झाली असता केवळ उपाधिविपाकमात्र होईल, असे ते जाणतात. त्याचप्रमाणे, 'विपश्यना सुरू करणाऱ्यांमध्येही, हा या पद्धतीने विपश्यनेचा आरंभ केल्यामुळे अर्हत होईल, हा अनागामी होईल, हा सकदागामी होईल, हा सोतापन्न होईल—एकबीजी, कोलंकुल किंवा सत्तक्खत्तुपरम होईल; हा मार्ग प्राप्त करण्यास समर्थ होणार नाही, केवळ लक्षणाला विषय बनवणाऱ्या विपश्यनेवरच थांबेल; हा प्रत्ययपरिग्रहावर, हा नामरूपपरिग्रहावर आणि अरूपपरिग्रहावर थांबेल; हा केवळ महाभूतांचेच निर्धारण करेल, हा कशाचेही नीट आकलन करण्यास समर्थ होणार नाही,' असे ते जाणतात. 'कसिणपरिकर्म करणाऱ्यांमध्येही, हा केवळ परिकर्माच्या पातळीवरच थांबेल; हा निमित्त उत्पन्न करण्यास समर्थ होईल, पण अप्पना नाही; हा अप्पना देखील उत्पन्न करेल; हा ध्यान प्राप्त करेल, पण त्यापुढील विशेष गुण प्राप्त करणार नाही; हा त्यापुढील विशेष गुण देखील प्राप्त करेल,' असे ते जाणतात. Anekadhātūti anekā cakkhādayo pathavādayo ca dhātuyo etassāti anekadhātu, bahudhātūti attho. Lokoti khandhāyatanādiloko. Cakkhudhātūtiādi yāhi dhātūhi ‘‘anekadhātū’’ti loko vutto, tāsaṃ sarūpato dassanaṃ. Tattha sabhāvaṭṭhena nissattaṭṭhena ca dhātu. Cakkhu eva dhātu cakkhudhātu. Sesapadesupi eseva nayo. Kāmadhātūti ettha dve kāmā kilesakāmo ca vatthukāmo ca. Kilesakāmapakkhe kāmapaṭisaṃyutto dhātu kāmadhātu, kāmavitakkassetaṃ nāmaṃ. Vatthukāmapakkhe pana kāmāvacaradhammā kāmo uttarapadalopena, kāmo ca so dhātu cāti kāmadhātu. Byāpādapaṭisaṃyutto dhātu byāpādadhātu, byāpādavitakkassetaṃ nāmaṃ. Byāpādova dhātu byāpādadhātu, dasaāghātavatthuvisayassa paṭighassetaṃ nāmaṃ. Vihiṃsāpaṭisaṃyutto dhātu vihiṃsādhātu, vihiṃsāvitakko. Vihiṃsā eva vā dhātu vihiṃsādhātu, parasattavihesanassetaṃ nāmaṃ. Nekkhammaabyāpādaavihiṃsādhātuyo nekkhammavitakkādayo sabbakusaladhammā mettākaruṇā cāti veditabbaṃ. Rūpadhātūti rūpabhavo, sabbe vā rūpadhammā. Arūpadhātūti arūpabhavo, arūpadhammā vā. Nirodhadhātūti nirodhataṇhā. Saṅkhāradhātūti sabbe saṅkhatadhammā. Sesaṃ suviññeyyaṃ. 'अनेकधातू' म्हणजे ज्याला चक्षू इत्यादी आणि पृथ्वी इत्यादी अनेक धातू आहेत तो 'अनेकधातू' होय; 'बहुधातू' असा याचा अर्थ आहे. 'लोक' म्हणजे स्कंध, आयतन इत्यादींचा बनलेला लोक. 'चक्षुधातू' इत्यादी शब्दांद्वारे, ज्या धातूंमुळे लोकाला 'अनेकधातू' म्हटले गेले आहे, त्यांचे स्वरूप स्पष्ट करून दाखवले आहे. त्यामध्ये, स्वभावाच्या अर्थाने आणि 'निःसत्त्व' अर्थाने 'धातू' म्हटले जाते. चक्षू हाच धातू म्हणजे 'चक्षुधातू' होय. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम लागू होतो. 'कामधातू' यामध्ये दोन प्रकारचे काम आहेत—क्लेशकाम आणि वस्तुकाम. क्लेशकामाच्या पक्षात, कामाशी संबंधित असलेला धातू म्हणजे 'कामधातू' होय; हे 'कामवितर्का'चे नाव आहे. वस्तुकामाच्या पक्षात मात्र, कामावचर धर्म हे 'काम' या शब्दाने (उत्तरपदलोप समासाने) ओळखले जातात; आणि तो काम देखील आहे आणि धातू देखील आहे, म्हणून तो 'कामधातू' होय. व्यापादाशी संबंधित असलेला धातू म्हणजे 'व्यापादधातू' होय; हे 'व्यापादवितर्का'चे नाव आहे. किंवा व्यापाद हाच धातू म्हणजे 'व्यापादधातू' होय; हे दहा आघातवस्तूंना विषय बनवणाऱ्या 'प्रतिघा'चे नाव आहे. विहिंसेशी संबंधित असलेला धातू म्हणजे 'विहिंसाधातू' होय; हा 'विहिंसावितर्क' आहे. किंवा विहिंसा हाच धातू म्हणजे 'विहिंसाधातू' होय; हे दुसऱ्या प्राण्याला पीडा देण्याचे नाव आहे. नैष्क्रम्यधातू, अव्यापादधातू आणि अविहिंसाधातू हे अनुक्रमे नैष्क्रम्यवितर्क इत्यादी, सर्व कुशल धर्म आणि मैत्री व करुणा आहेत असे समजावे. 'रूपधातू' म्हणजे रूपभव किंवा सर्व रूपधर्म होय. 'अरूपधातू' म्हणजे अरूपभव किंवा अरूपधर्म होय. 'निरोधधातू' म्हणजे तृष्णेचा निरोध होय. 'संखारधातू' म्हणजे सर्व संस्कृत धर्म होत. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखा आहे. Aññamaññavilakkhaṇattā nānappakārā dhātuyo etasminti nānādhātu, loko. Tenevāha – ‘‘aññā cakkhudhātu yāva aññā nibbānadhātū’’ti, yathā ca idaṃ ñāṇaṃ cakkhudhātuādibhedena upādinnakasaṅkhāralokassa vasena anekadhātunānādhātulokaṃ pajānāti, evaṃ anupādinnakasaṅkhāralokassapi vasena taṃ pajānāti. Paccekabuddhā hi dve ca aggasāvakā upādinnakasaṅkhāralokasseva nānattaṃ jānanti, tampi ekadeseneva, na nippadesato. Anupādinnakasaṅkhāralokassa pana nānattaṃ na jānanti. Bhagavā pana ‘‘imāya nāma dhātuyā ussannāya imassa rukkhassa khandho seto hoti, imassa kāḷo, imassa maṭṭho, imassa pharuso, imassa bahalo, imassa tanuttaco. Imāya nāma dhātuyā ussannāya imassa rukkhassa pattaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena evarūpaṃ nāma hoti, imāya nāma dhātuyā ussannattā imassa rukkhassa pupphaṃ nīlaṃ hoti pītakaṃ lohitakaṃ odātaṃ [Pg.165] sugandhaṃ duggandhaṃ, imāya nāma dhātuyā ussannāya phalaṃ khuddakaṃ mahantaṃ dīghaṃ vaṭṭaṃ susaṇṭhānaṃ dussaṇṭhānaṃ maṭṭhaṃ pharusaṃ sugandhaṃ duggandhaṃ tittaṃ madhuraṃ kaṭukaṃ ambilaṃ kasāvaṃ hoti, imāya nāma dhātuyā ussannāya imassa rukkhassa kaṇṭako tikhiṇo hoti, atikhiṇo ujuko kuṭilo kaṇho nīlo odāto hotī’’ti evaṃ anupādinnasaṅkhāralokassāpi vasena anekadhātunānādhātubhāvaṃ jānāti. Sabbaññubuddhānaṃ eva hi etaṃ balaṃ, na aññesaṃ. परस्परांच्या विलक्षण (भिन्न) लक्षणांमुळे विविध प्रकारच्या धातू यात आहेत, म्हणून याला 'नानाधातू लोक' म्हणतात. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे - 'चक्षुधातू वेगळी आहे, याप्रमाणे निर्वाणधातू वेगळी आहे.' आणि ज्याप्रमाणे हे ज्ञान चक्षुधातू इत्यादी भेदाने उपादिन्नक-संखारलोकाच्या (उपात्त संस्कार लोकाच्या) द्वारे अनेकधातू आणि नानाधातू असलेल्या लोकाला जाणते, त्याचप्रमाणे अनुपादिन्नक-संखारलोकाच्या (अनुपात्त संस्कार लोकाच्या) द्वारे देखील त्याला जाणते. कारण, प्रत्येकबुद्ध आणि दोन्ही अग्रश्रावक केवळ उपादिन्नक-संखारलोकाचीच विविधता जाणतात, ती देखील केवळ एका अंशानेच जाणतात, संपूर्णपणे नाही. परंतु अनुपादिन्नक-संखारलोकाची विविधता ते जाणत नाहीत. परंतु भगवान [असे जाणतात की] - 'या विशिष्ट धातूच्या प्रबळतेमुळे या वृक्षाचा बुंधा पांढरा होतो, याचा काळा होतो, याचा गुळगुळीत होतो, याचा खडबडीत होतो, याचा जाड होतो, याचा पातळ सालीचा होतो. या विशिष्ट धातूच्या प्रबळतेमुळे या वृक्षाचे पान वर्ण आणि आकारादींच्या द्वारे अशा प्रकारच्या स्वरूपाचे होते. या विशिष्ट धातूच्या प्रबळतेमुळे या वृक्षाचे फूल निळे होते, पिवळे, तांबडे, पांढरे, सुगंधी किंवा दुर्गंधी होते. या विशिष्ट धातूच्या प्रबळतेमुळे फळ लहान, मोठे, लांब, गोल, सुबक आकाराचे, कुरूप आकाराचे, गुळगुळीत, खडबडीत, सुगंधी, दुर्गंधी, कडू, गोड, तिखट, आंबट किंवा तुरट होते. या विशिष्ट धातूच्या प्रबळतेमुळे या वृक्षाचा काटा तीक्ष्ण होतो, अतितीक्ष्ण, सरळ, वाकडा, काळा, निळा किंवा पांढरा होतो.' अशा प्रकारे अनुपादिन्नक-संखारलोकाच्या द्वारे देखील अनेकधातू आणि नानाधातू असण्याची अवस्था ते जाणतात. कारण, हे केवळ सर्वज्ञ बुद्धांचेच बल आहे, इतरांचे नाही. 60. Yaṃ yadeva dhātunti yaṃ kiñci hīnādisabhāvaṃ. Yasmā adhimutti nāma ajjhāsayadhātu, tasmā adhimuccanaṃ ajjhāsayassa hīnādisabhāvena pavattanaṃ. Taṃ pana tassa taṃ taṃ adhiṭṭhahanaṃ abhinivisanañca hotīti āha – ‘‘adhimuccanti, taṃ tadeva adhiṭṭhahanti abhinivisantī’’ti. Adhimuccanassa visayaṃ vibhāgena dassetuṃ ‘‘keci rūpādhimuttā’’tiādi vuttaṃ. Taṃ suviññeyyameva. Nānādhimuttikatāñāṇanti hīnādivasena nānādhimuttikatāya ñāṇaṃ. ६०. 'ज्या ज्या धातूला' म्हणजे कोणताही हीन इत्यादी स्वभाव. ज्याअर्थी 'अधिमुत्ती' (निश्चय) म्हणजे आशयधातू आहे, त्याअर्थी 'अधिमुच्चन' (निश्चय करणे) म्हणजे आशयाचे हीन इत्यादी स्वभावाने प्रवृत्त होणे होय. आणि तो निश्चय त्या (आशयाचा) तो तो अधिष्ठान (दृढ निश्चय) आणि अभिनिवेश (आग्रह) असतो, म्हणून भगवंतांनी म्हटले आहे - 'अधिमुच्चन्ति (निश्चय करतात), त्याच गोष्टीवर अधिष्ठान करतात आणि अभिनivisantī (अभिनिवेश करतात).' अधिमुच्चनाचा विषय विभाग करून दाखवण्यासाठी 'काही रूपावर अधिमुक्त असतात' इत्यादी म्हटले आहे. ते सहज समजण्यासारखेच आहे. 'नानाधिमुक्तिकताज्ञान' म्हणजे हीन इत्यादी भेदाने विविध अधिमुक्तिकता (विविध रूची) असण्याचे ज्ञान होय. Te yathādhimuttā ca bhavantīti te hīnādhimuttikā paṇītādhimuttikā sattā yathā yathā adhimuttā honti. Taṃ taṃ kammasamādānaṃ samādiyantīti adhimuttianurūpaṃ taṃ taṃ attanā samādiyitabbaṃ kattabbaṃ kammaṃ karonti, tāni kammasamādānāni samuṭṭhānavasena vibhajanto ‘‘te chabbidhaṃ kamma’’ntiādimāha. Tattha keci lobhavasena kammaṃ samādiyantīti sambandhitabbaṃ. Esa nayo sesesupi. Taṃ vibhajjamānanti taṃ samuṭṭhānavasena chabbidhaṃ puna pavattinivattivasena vibhajjamānaṃ duvidhaṃ. 'आणि ते जसे अधिमुक्त असतात' म्हणजे ते हीन-अधिमुक्तिक आणि प्रणीत-अधिमुक्तिक प्राणी ज्या ज्या प्रकारे अधिमुक्त असतात. 'त्या त्या कर्म-समादानाला ग्रहण करतात' म्हणजे आपल्या अधिमुक्तीच्या अनुरूप स्वतः ग्रहण करण्याजोगे व करण्याजोगे ते ते कर्म करतात. त्या कर्म-समादानांना समुत्थानाच्या (उत्पत्तीच्या) द्वारे विभागून सांगताना 'ते सहा प्रकारचे कर्म' इत्यादी म्हटले आहे. त्यात 'काही लोभाच्या वशाने कर्म ग्रहण करतात' असा संबंध जोडला पाहिजे. हाच नियम उर्वरित पदांमध्येही लागू होतो. 'त्याचे विभाजन केले असता' म्हणजे समुत्थानाच्या द्वारे सहा प्रकारचे असलेले ते कर्म, पुन्हा प्रवृत्ती आणि निवृत्तीच्या द्वारे विभागले असता दोन प्रकारचे होते. Yaṃ lobhavasena dosavasena mohavasena ca kammaṃ karotīti dasaakusalakammapathakammaṃ sandhāya vadati. Tañhi saṃkiliṭṭhatāya kāḷakanti kaṇhaṃ. Apāyesu nibbattāpanato kāḷakavipākanti kaṇhavipākaṃ. Yaṃ saddhāvasena kammaṃ karotīti dasakusalakammapathakammaṃ. Tañhi asaṃkiliṭṭhattā paṇḍaranti sukkaṃ. Sagge nibbattāpanato paṇḍaravipākattā sukkavipākaṃ. Yaṃ lobhavasena dosavasena mohavasena saddhāvasena ca kammaṃ karoti, idaṃ kaṇhasukkanti vomissakakammaṃ. Kaṇhasukkavipākanti sukhadukkhavipākaṃ. Missakakammañhi katvā akusalavalena tiracchānayoniyaṃ maṅgalahatthibhāvaṃ upapanno kusalena pavatte sukhaṃ anubhavati, kusalena rājakule [Pg.166] nibbattopi akusalena dukkhaṃ vedayati. Yaṃ vīriyavasena paññāvasena ca kammaṃ karoti, idaṃ kammaṃ akaṇhaṃ asukkaṃ akaṇhaasukkavipākanti kammakkhayakarā catumaggacetanā. Tañhi yadi kaṇhaṃ bhaveyya, kaṇhavipākaṃ dadeyya. Yadi sukkaṃ bhaveyya, sukkaupapattipariyāpannaṃ vipākaṃ dadeyya. Ubhayavipākassa pana appadānato akaṇhaasukkavipākanti ayamettha attho. 'जे लोभाच्या वशाने, द्वेषाच्या वशाने आणि मोहाच्या वशाने कर्म करतो' हे दहा अकुशल कर्मपथांच्या कर्माला उद्देशून म्हटले आहे. कारण, ते कर्म संक्लिष्ट (मलीन) असल्यामुळे काळे (कृष्ण) आहे. अपायांमध्ये उत्पन्न करणारे असल्यामुळे ते 'कृष्णविपाक' (काळे फळ देणारे) आहे. 'जे श्रद्धेच्या वशाने कर्म करतो' हे दहा कुशल कर्मपथांचे कर्म आहे. कारण, ते असंक्लिष्ट (स्वच्छ) असल्यामुळे पांढरे (शुक्ल) आहे. स्वर्गात उत्पन्न करणारे असल्यामुळे आणि स्वच्छ फळ देणारे असल्यामुळे ते 'शुक्लविपाक' (पांढरे फळ देणारे) आहे. 'जे लोभाच्या, द्वेषाच्या, मोहाच्या आणि श्रद्धेच्या वशाने कर्म करतो, हे कृष्ण-शुक्ल आहे' हे मिश्र कर्माला उद्देशून म्हटले आहे. 'कृष्ण-शुक्ल विपाक' म्हणजे सुख-दुःख रूप विपाक होय. कारण, मिश्र कर्म करून अकुशलाच्या प्रभावाने तिर्यक योनीत मंगल हत्तीच्या रूपात उत्पन्न झालेला प्राणी, कुशलाच्या प्रभावाने प्रवृत्ती काळात सुखाचा अनुभव घेतो; किंवा कुशलाच्या प्रभावाने राजकुलात उत्पन्न होऊनही अकुशलाच्या प्रभावाने दुःखाचा अनुभव घेतो. 'जे वीर्याच्या वशाने आणि प्रज्ञेच्या वशाने कर्म करतो, हे कर्म अकृष्ण-अशुक्ल आणि अकृष्ण-अशुक्ल विपाक देणारे आहे' म्हणजे कर्मक्षय करणारी चार मार्ग-चेतना होय. कारण, ते कर्म जर काळे असते, तर काळे फळ दिले असते. जर पांढरे असते, तर शुक्ल उत्पत्तीमध्ये समाविष्ट असलेले पांढरे फळ दिले असते. परंतु दोन्ही प्रकारचे विपाक न देण्यामुळे ते 'अकृष्ण-अशुक्ल विपाक' आहे, हा येथे अर्थ आहे. Kammasamādāne paṭhamaṃ acelakapaṭipadā kāmesu pātabyatā, dutiyaṃ tibbakilesassa assumukhassāpi rudato parisuddhabrahmacariyacaraṇaṃ, tatiyaṃ kāmesu apātabyatā acelakapaṭipadā, catutthaṃ paccaye alabhamānassāpi jhānavipassanāsukhasamaṅgino sāsanabrahmacariyacaraṇaṃ. Yaṃ evaṃ jātiyaṃ kammasamādānanti yaṃ aññampi evaṃpakāraṃ kammaṃ. Iminā puggalenātiādi tasmiṃ kammavipāke bhagavato ñāṇassa pavattanākāradassanaṃ. Tattha upacitanti yathā kataṃ kammaṃ phaladānasamatthaṃ hoti, tathā kataṃ upacitaṃ. Avipakkanti na vipakkavipākaṃ. Vipākāya paccupaṭṭhitanti vipākadānāya katokāsaṃ. Na ca bhabbo abhinibbidhā gantunti kilesābhisaṅkhārānaṃ abhinibbijjhanato abhinibbidhāsaṅkhātaṃ ariyamaggaṃ adhigantuṃ na ca bhabbo. Taṃ bhagavā na ovadatīti taṃ vipākāvaraṇena nivutaṃ puggalaṃ bhagavā saccapaṭivedhaṃ purakkhatvā na ovadati, vāsanatthaṃ pana tādisānampi dhammaṃ deseti eva, ajātasattuādīnaṃ viya. कर्म-समादानांमध्ये पहिले म्हणजे अचेलक-प्रतिपदा आणि कामांमध्ये आसक्त असणे (उपभोग घेणे), दुसरे म्हणजे तीव्र क्लेश असताना, डोळ्यात अश्रू आणून रडत असतानाही परिशुद्ध ब्रह्मचर्याचे आचरण करणे, तिसरे म्हणजे कामांमध्ये अनासक्त असणे आणि अचेलक-प्रतिपदा, चौथे म्हणजे प्रत्यय (जीवनोपयोगी वस्तू) न मिळताही, ध्यान आणि विपश्यनेच्या सुखाने युक्त असलेल्या व्यक्तीचे शासन-ब्रह्मचर्याचे आचरण करणे. 'ज्या अशा प्रकारच्या कर्म-समादानाला' म्हणजे इतरही अशाच प्रकारचे कर्म. 'या पुद्गलाद्वारे' इत्यादी वाक्य त्या कर्माच्या विपाकामध्ये भगवंतांच्या ज्ञानाच्या प्रवृत्तीचा प्रकार दर्शवणारे आहे. त्यात 'उपचित' म्हणजे ज्या प्रकारे केलेले कर्म फळ देण्यास समर्थ होते, त्या प्रकारे केलेले कर्म. 'अविपक्व' म्हणजे ज्याचा विपाक अजून मिळालेला नाही. 'विपाकासाठी उपस्थित' म्हणजे विपाक देण्यासाठी ज्याला संधी मिळाली आहे. 'आणि तो भेदून जाण्यास समर्थ नाही' म्हणजे क्लेश-अभिसंस्कारांना भेदून जाण्याच्या कारणाने 'अभिनिब्बिदा' (निर्वेद) संज्ञक आर्यमार्गाला प्राप्त करण्यास तो समर्थ नाही. 'त्याला भगवान उपदेश करत नाहीत' म्हणजे विपाकावरणाने झाकलेल्या त्या पुद्गलाला भगवान सत्य-प्रतिवेधाला समोर ठेवून उपदेश करत नाहीत, परंतु वासना निर्माण करण्यासाठी अशा प्रकारच्या लोकांना देखील, अजातशत्रू इत्यादींप्रमाणे, भगवान धम्मदेशना करतातच. Upacitanti kātuṃ āraddhaṃ. Tenevāha – ‘‘na ca tāva pāripūriṃ gata’’nti. Tena micchattaniyāmassa asamatthataṃ dasseti. Purā pāripūriṃ gacchatīti pāripūriṃ phalanipphādanasamatthataṃ gacchati purā adhigaccheyya. Micchattaniyatatāya sajjukaṃ phaladhammassa abhājanabhāvaṃ nibbattayati purā. Tenevāha – ‘‘purā veneyyattaṃ samatikkamatī’’ti. ‘‘Purā aniyataṃ samatikkamatī’’tipi pāṭho, so evattho. Asamatteti kamme asampuṇṇe, te asampuṇṇe vā. 'उपचित' म्हणजे करण्यास आरंभ केलेले. म्हणूनच म्हटले आहे - 'आणि अजून परिपूर्णतेला गेलेले नाही.' त्याद्वारे मिथ्यात्व-नियमाची असमर्थता दर्शवली जाते. 'परिपूर्णतेला जाण्यापूर्वी' म्हणजे फळ निष्पन्न करण्याच्या समर्थतेला जाण्यापूर्वी किंवा प्राप्त करण्यापूर्वी. नियत मिथ्यात्वामुळे तात्काळ फलधम्माचे अपात्र असणे आधीच निर्माण होते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'विनेयभावाला ओलांडून जाण्यापूर्वी.' 'पुरा अनियतं समतिक्कमति' असाही पाठ आहे, त्याचाही तोच अर्थ आहे. 'असमाप्त' म्हणजे कर्म अपूर्ण असताना, किंवा ते अपूर्ण कर्म केलेले असताना. 61. Evaṃ kilesantarāyamissakaṃ kammantarāyaṃ dassetvā idāni amissakaṃ kammantarāyaṃ dassetuṃ ‘‘imassa ca puggalassā’’tiādi vuttaṃ. Taṃ vuttanayameva. ६१. अशा प्रकारे क्लेशांतराय-मिश्रित कर्मांतराय दाखवून, आता क्लेशांतराय-विरहित कर्मांतराय दाखवण्यासाठी 'इमस्स च पुग्गलस्स' (आणि या पुद्गलाच्या) इत्यादी म्हटले आहे. ते पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे. Sabbesanti imasmiṃ balaniddese vuttānaṃ sabbesaṃ kammānaṃ. Mudumajjhādhimattatāti mudumajjhatibbabhāvo. Kammānañhi muduādibhāvena taṃvipākānaṃ mudumajjhatikkhabhāvo [Pg.167] viññāyatīti adhippāyo. Diṭṭhadhammavedanīyantiādīsu diṭṭhadhamme imasmiṃ attabhāve veditabbaṃ phalaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ. Upapajje anantare attabhāve veditabbaṃ phalaṃ upapajjavedanīyaṃ. Aparasmiṃ attabhāve ito aññasmiṃ yasmiṃ kasmiñci attabhāve veditabbaṃ phalaṃ aparāpariyavedanīyaṃ. Ekajavanavārasmiñhi sattasu cetanāsu paṭhamacetanā diṭṭhadhammavedanīyaṃ nāma. Pariyosānacetanā upapajjavedanīyaṃ nāma. Majjhe pañca cetanā aparāpariyavedanīyaṃ nāma. Vipākavemattatāñāṇanti vipākavemattatāya vipākavisese ñāṇaṃ. Imassa pana kammavipākassa gatisampatti gativipatti, upadhisampatti upadhivipatti, kālasampatti kālavipatti, payogasampatti payogavipattiyo kāraṇaṃ. So ca nesaṃ kāraṇabhāvo ‘‘atthekaccāni pāpakāni kammasamādānāni gatisampattipaṭibāḷhāni na vipaccantī’’tiādipāḷivasena (vibha. 810) veditabbo. ‘सब्बेसं’ (सर्वांचे) म्हणजे या बलनिर्देशात सांगितलेल्या सर्व कर्मांचे. ‘मुदुमज्झाधिमत्तता’ म्हणजे मृदू (सौम्य), मध्यम आणि तीव्र अवस्था. कर्मांच्या मृदूपणा इत्यादींमुळे त्यांच्या विपाकांचा (फळांचा) मृदू, मध्यम आणि तीव्र भाव समजला जातो, असा याचा अभिप्राय आहे. ‘दिट्ठधम्मवेदनीय’ इत्यादींमध्ये, याच वर्तमान आत्मभावात (अस्तित्वात) अनुभवले जाणारे फळ म्हणजे ‘दिट्ठधम्मवेदनीय’ (याच जन्मात फळ देणारे) होय. पुढील लगेचच्या आत्मभावात अनुभवले जाणारे फळ म्हणजे ‘उपपज्जवेदनीय’ (दुसऱ्या जन्मात फळ देणारे) होय. या आत्मभावाव्यतिरिक्त इतर कोणत्याही आत्मभावात अनुभवले जाणारे फळ म्हणजे ‘अपरापरियवेदनीय’ (पुढील कोणत्याही जन्मात फळ देणारे) होय. एका जवन-प्रक्रियेत असणाऱ्या सात चेतनांपैकी पहिली चेतना ‘दिट्ठधम्मवेदनीय’ नावाचे कर्म असते. अंतिम चेतना ‘उपपज्जवेदनीय’ नावाचे कर्म असते. मधील पाच चेतना ‘अपरापरियवेदनीय’ नावाचे कर्म असतात. ‘विपाकवेमत्तताञाण’ म्हणजे विपाकांच्या विविधतेमुळे विपाकांच्या विशेषांविषयी असणारे ज्ञान. या कर्मविपाकासाठी गतिसंपत्ती, गतिविपत्ती, उपधिसंपत्ती, उपधिविपत्ती, कालसंपत्ती, कालविपत्ती, प्रयोगसंपत्ती आणि प्रयोगविपत्ती ही कारणे आहेत. आणि त्यांचे हे कारणत्व 'काही अशी पापकर्मे असतात जी गतिसंपत्तीमुळे अडवली गेल्याने विपाकाला प्राप्त होत नाहीत' इत्यादी पाळिवचनावरून (विभंग ८१०) समजून घ्यावे. 62. Anantarabalaniddese vuttakammasamādānapadeneva jhānādīni saṅgahetvā dassetuṃ ‘‘tathā samādinnānaṃ kammāna’’ntiādi vuttaṃ. Sekkhaputhujjanasantānesu pavattāni jhānādīni kammaṃ honti. Tattha tathā samādinnānanti ‘‘sukkaṃ sukkavipākaṃ paccuppannasukhaṃ, āyatiṃ sukhavipāka’’nti evamādippakārehi samādinnesu kammesu. Saṃkilesoti paṭipakkhadhammavasena kiliṭṭhabhāvo. Vodānaṃ paṭipakkhadhammehi visujjhanaṃ. Vuṭṭhānaṃ paguṇavodānaṃ bhavaṅgavuṭṭhānañca. Evaṃ saṃkilissatītiādīsu ayamevattho – iminā ākārena jhānādi saṃkilissati vodāyati vuṭṭhahatīti jānanañāṇaṃ bhagavato anāvaraṇañāṇaṃ, na tassa āvaraṇaṃ atthīti. ६२. मागील बलनिर्देशात सांगितलेल्या ‘कम्मसमादान’ (कर्माचे ग्रहण) या पदानेच ध्यान इत्यादींचा संग्रह करून दाखवण्यासाठी ‘तथा समादिन्नानं कम्मानं’ इत्यादी म्हटले आहे. शैक्ष (सेक्ख) आणि पृथग्जन (पुथुज्जन) यांच्या चित्तसंततीमध्ये उत्पन्न होणारे ध्यान इत्यादी हे कर्मच असतात. त्यामध्ये ‘तथा समादिन्नानं’ म्हणजे ‘शुक्ल, शुक्लविपाक, वर्तमान सुख, भविष्यात सुखविपाक देणारे’ इत्यादी प्रकारांनी ग्रहण केलेल्या कर्मांमध्ये होय. ‘संकिलेस’ (संक्लेश) म्हणजे प्रतिपक्ष धर्मांमुळे (विरोधी मानसिक अवस्थांमुळे) होणारा मलीन भाव. ‘वोदान’ (व्यवदान) म्हणजे प्रतिपक्ष धर्मांपासून शुद्ध होणे. ‘व्युत्थान’ (वुट्ठान) म्हणजे अभ्यासाने होणारी शुद्धी आणि भवांगातून बाहेर पडणे (भवांगव्युत्थान). ‘एवं संकिलिस्सति’ इत्यादींमध्ये हाच अर्थ आहे – या प्रकारे ध्यान इत्यादी संक्लिष्ट (मलीन) होते, शुद्ध होते, आणि त्यातून व्युत्थान होते, हे जाणणारे ज्ञान म्हणजे भगवंतांचे ‘अनावरणज्ञान’ (अनावरणञाण) होय, त्याला कोणतेही आवरण (अडथळा) नसते. Kati jhānānītiādi jhānādayo vibhāgena dassetuṃ āraddhaṃ. Cattāri jhānānīti catukkanayavasena rūpāvacarajjhānāni sandhāyāha. Ekādasāti ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādinā (dī. ni. 2.129, 174; 3.339, 358; ma. ni. 2.248; 3.312) aṭṭhannaṃ tiṇṇañca suññatavimokkhādīnaṃ vasena vuttaṃ. Aṭṭhāti tesu ṭhapetvā lokuttare vimokkhe aṭṭha. Sattāti tesu eva nirodhasamāpattiṃ ṭhapetvā satta. Tayoti suttantapariyāyena suññatavimokkhādayo tayo. Dveti abhidhammapariyāyena animittavimokkhassāsambhavato avasesā dve. Ettha ca paṭipāṭiyā satta appitappitakkhaṇe vikkhambhanavasena paccanīkadhammehi vimuccanato[Pg.168], ārammaṇe adhimuccanato ca vimokkhā. Nirodhasamāpatti pana sabbaso saññāvedayitehi vimuttattā apagamavimokkho nāma. Lokuttarā ca taṃtaṃmaggavajjhakilesehi samucchedavasena vimuttattā vimokkhoti ayaṃ viseso veditabbo. ‘किती ध्याने आहेत?’ (‘कति झानानि’) इत्यादीद्वारे ध्यान इत्यादींचे विभाग करून दाखवण्यास सुरुवात केली आहे. ‘चार ध्याने’ (चत्तारि झानानि) हे चतुष्क-नयाच्या (चार प्रकारच्या पद्धतीच्या) आधारे रूपावचर ध्यानांच्या संदर्भात म्हटले आहे. ‘अकरा’ (एकादस) हे ‘रूपी रूपाणि पस्सति’ (रूपी रूपांना पाहतो) इत्यादी सूत्रांनुसार आठ विमोक्ष आणि तीन शून्यता-विमोक्ष इत्यादींच्या आधारे म्हटले आहे. ‘आठ’ (अट्ठ) म्हणजे त्या अकरांपैकी लोकोत्तर विमोक्ष वगळून उरलेले आठ विमोक्ष होत. ‘सात’ (सत्त) म्हणजे त्या आठ विमोक्षांपैकी निरोधसमापत्ती वगळून उरलेले सात होत. ‘तीन’ (तयो) म्हणजे सुत्तंत-पर्यायाने (सूत्र पद्धतीनुसार) शून्यता-विमोक्ष इत्यादी तीन होत. ‘दोन’ (द्वे) म्हणजे अभिधम्म-पर्यायाने (अभिधम्म पद्धतीनुसार) अनिमित्त-विमोक्ष संभवत नसल्यामुळे उरलेले दोन होत. आणि येथे, अनुक्रमे असलेले सात विमोक्ष हे अर्पण-क्षणी (अप्पना-क्षणी) विक्षंभण-पद्धतीने (दडपून टाकण्याच्या पद्धतीने) विरोधी धर्मांपासून मुक्त होत असल्यामुळे आणि आलंबनामध्ये अधिमुक्त (एकाग्र) होत असल्यामुळे ‘विमोक्ष’ म्हटले जातात. परंतु, निरोधसमापत्ती ही सर्व प्रकारे संज्ञा आणि वेदना यांपासून मुक्त असल्यामुळे तिला ‘अपगमविमोक्ष’ (निघून जाण्याने मिळणारा विमोक्ष) म्हणतात. आणि लोकोत्तर विमोक्ष हे त्या त्या मार्गाने नष्ट होणाऱ्या क्लेशांच्या समूच्छेद-पद्धतीने (पूर्णपणे नष्ट करण्याच्या पद्धतीने) मुक्त होत असल्यामुळे ‘विमोक्ष’ म्हटले जातात; हा विशेष फरक समजून घ्यावा. Samādhīsu catukkanayapañcakanayesu paṭhamajjhānasamādhi savitakko savicāro samādhi nāma. Pañcakanaye dutiyajjhānasamādhi avitakko vicāramatto samādhi nāma. Catukkanaye pañcakanayepi sesajhānesu samādhi avitakko avicāro samādhi nāma. समाधींमध्ये, चतुष्क-नय आणि पंचक-नय या दोन्ही पद्धतींमध्ये पहिल्या ध्यानाची समाधी ही ‘सवितर्क सविचार समाधी’ (सविंतक्क सविचार समाधी) या नावाने ओळखली जाते. पंचक-नयामध्ये दुसऱ्या ध्यानाची समाधी ही ‘अवितर्क विचारमात्र समाधी’ (अवितक्क विचारमत्त समाधी) या नावाने ओळखली जाते. चतुष्क-नय आणि पंचक-नय या दोन्ही पद्धतींमध्ये उर्वरित ध्यानांमधील समाधी ही ‘अवितर्क अविचार समाधी’ (अवितक्क अविचार समाधी) या नावाने ओळखली जाते. Samāpattīsu paṭipāṭiyā aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ ‘‘samādhī’’tipi nāmaṃ ‘‘samāpattī’’tipi. Kasmā? Cittekaggatāsabbhāvato. Nirodhasamāpattiyā tadabhāvato na ‘‘samādhī’’ti nāmaṃ. Saññāsamāpattiādi heṭṭhā vuttameva. समापत्तींमध्ये, अनुक्रमे असणाऱ्या आठ समापत्तींना ‘समाधी’ असेही नाव आहे आणि ‘समापत्ती’ असेही नाव आहे. ते कशामुळे? चित्ताच्या एकाग्रतेचे अस्तित्व (चित्तेकग्गता-सद्भाव) असल्यामुळे. निरोधसमापत्तीमध्ये चित्ताची एकाग्रता नसल्यामुळे तिला ‘समाधी’ हे नाव दिले जात नाही. ‘संज्ञासमापत्ती’ (सञ्ञासमापत्ति) इत्यादींचे स्पष्टीकरण पूर्वीच दिलेले आहे. Hānabhāgiyo samādhīti appaguṇehi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhitassa saññāmanasikārānaṃ kāmādianupakkhandanaṃ paṭhamajjhānādisamādhissa hānabhāgiyatā. ‘‘Paṭhamajjhānassa kāmarāgabyāpādā saṃkileso’’ti vuttattā dutiyajjhānādivasena yojetabbaṃ. Kukkuṭaṃ vuccati ajaññājigucchanamukhena tapparamatā. Kukkuṭajhāyīti puggalādhiṭṭhānena jhānāni vuttāni, dve paṭhamadutiyajjhānānīti vuttaṃ hoti. Yo paṭhamaṃ dutiyaṃ vā jhānaṃ nibbattetvā ‘‘alamettāvatā’’ti saṅkocaṃ āpajjati, uttari na vāyamati, tassa tāni jhānāni cattāripi ‘‘kukkuṭajhānānī’’ti vuccanti, taṃsamaṅgino ca kukkuṭajhāyī. Tesu purimāni dve āsannabalavapaccatthikattā visesabhāgiyatābhāvato ca saṃkilesabhāvena vuttāni. Itarāni pana visesabhāgiyatābhāvepi mandapaccatthikattā vodānabhāvena vuttānīti daṭṭhabbaṃ. ‘हानभागीय समाधी’ (हाणभागियो समाधि - हानीकडे नेणारी समाधी) म्हणजे: ज्याने चांगला सराव नसलेल्या पहिल्या ध्यानातून व्युत्थान केले आहे, त्याच्या संज्ञा आणि मनसिकार जेव्हा कामवासना इत्यादींकडे धाव घेतात, तेव्हा ती पहिल्या ध्यान इत्यादी समाधीची हानभागीयता (हानीकडे नेणारी अवस्था) असते. ‘पहिल्या ध्यानाचा संक्लेश कामराग आणि व्यापाद यांच्यामुळे होतो’ असे म्हटल्यामुळे, हे दुसऱ्या ध्यान इत्यादींच्या संदर्भात लागू केले पाहिजे. ‘कुक्कुट’ (कोंबड्यासारखे आखडणारे) हे न कंटाळता किंवा न कंटाळण्याच्या मुखाने त्या मर्यादेपर्यंत राहण्याला म्हटले जाते. ‘कुक्कुटध्यायी’ (कुक्कुटझायी) हे पुद्गलाधिष्ठानाने (व्यक्तीच्या संदर्भाने) ध्यानांविषयी म्हटले आहे; याचा अर्थ पहिली आणि दुसरी ही दोन ध्याने असा होतो. जो मनुष्य पहिले किंवा दुसरे ध्यान उत्पन्न करून ‘एवढे पुरेसे आहे’ असे म्हणून संकोच पावतो (मागे हटतो) आणि पुढे प्रयत्न करत नाही, त्याच्या त्या चारही ध्यानांना ‘कुक्कुटध्याने’ (कुक्कुटझानानि) म्हटले जाते आणि अशा ध्यानाने युक्त असलेल्या व्यक्तीला ‘कुक्कुटध्यायी’ म्हणतात. त्यांपैकी, पहिली दोन ध्याने ही जवळचे व प्रबळ शत्रू (विरोधी धर्म) असल्यामुळे आणि विशेषभागीयतेचा अभाव असल्यामुळे संक्लेशभावाने (मलीन भावाने) युक्त म्हटली आहेत. परंतु, इतर दोन ध्याने ही विशेषभागीयतेचा अभाव असूनही, त्यांचे शत्रू दुर्बळ असल्यामुळे वोदानभावाने (शुद्ध भावाने) युक्त म्हटली आहेत, असे समजावे. Visesabhāgiyo samādhīti paguṇehi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhitassa saññāmanasikārānaṃ dutiyajjhānādipakkhandanaṃ, paguṇavodānaṃ bhavaṅgavuṭṭhānañca ‘‘vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Heṭṭhimaṃ heṭṭhimañhi paguṇajjhānaṃ uparimassa uparimassa padaṭṭhānaṃ hoti. Tasmā vodānampi ‘‘vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Bhavaṅgavasena sabbajhānehi vuṭṭhānaṃ hotīti bhavaṅgañca vodānaṃ vuṭṭhānaṃ. Yasmā pana vuṭṭhānavasibhāvena yathāparicchinnakālaṃ samāpattito vuṭṭhānaṃ hoti, tasmā samāpattivuṭṭhānakosallaṃ idha ‘‘vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. ‘विशेषभागीय समाधी’ (विसेसभागियो समाधि - विशेषाकडे नेणारी समाधी) म्हणजे: चांगला सराव असलेल्या पहिल्या ध्यानातून व्युत्थान केलेल्या व्यक्तीच्या संज्ञा आणि मनसिकार जेव्हा दुसऱ्या ध्यानाकडे धाव घेतात, तेव्हा त्याला विशेषभागीयता म्हणतात. तसेच, अभ्यासाने होणारी शुद्धी (प्रगुण-वोदान) आणि भवांगातून बाहेर पडणे (भवांगव्युत्थान) याला ‘व्युत्थान’ (वुट्ठान) म्हटले आहे. कारण, प्रत्येक खालचे सरावलेले ध्यान हे प्रत्येक वरच्या ध्यानाचे पदस्थान (जवळचे कारण) असते. म्हणूनच, शुद्धीला (वोदान) देखील ‘व्युत्थान’ म्हटले आहे. भवांगाच्या द्वारे सर्व ध्यानांमधून व्युत्थान होते; म्हणून भवांग आणि शुद्धी या दोन्हीला ‘व्युत्थान’ म्हणतात. परंतु, व्युत्थान-वशितेमुळे (व्युत्थानावरील नियंत्रणामुळे) निश्चित केलेल्या वेळेनुसार समापत्तीमधून व्युत्थान होते, म्हणूनच समापत्ती-व्युत्थान-कौशल्याला (समापत्ति-वुट्ठान-कोसल्ल) येथे ‘व्युत्थान’ म्हटले आहे. 63. Tasseva [Pg.169] samādhissāti tassa anantarabalaniddese jhānādipariyāyehi vuttasamādhissa. Parivārāti parikkhārā. Indriyānīti saddhāsatipaññindriyāni. Balānīti hirottappehi saddhiṃ tāniyeva. Vīriyassa visuṃ gahaṇaṃ balānaṃ bahūpakāradassanatthaṃ. Vīriyupatthambhena hi saddhādayo paṭipakkhena akampanīyā honti. Tenevāha – ‘‘vīriyavasena balāni bhavantī’’ti. Tesanti indriyānaṃ. Mudumajjhādhimattatāti avisadaṃ mudu. Nātivisadaṃ majjhaṃ. Ativisadaṃ adhimattaṃ balavaṃ ‘‘tikkha’’nti vuccati. ६३. "त्याच समाधीचे" (तस्सेव समाधिस्स) म्हणजे - त्याच्या लगेचच आधीच्या बल-निर्देशात ध्यान इत्यादी पर्यायांनी सांगितलेल्या समाधीचे. "परिवारा" म्हणजे परिकार (साधने किंवा अंगभूत घटक). "इंद्रिये" (इन्द्रियानि) म्हणजे श्रद्धा, स्मृती (सती) आणि प्रज्ञा ही इंद्रिये. "बले" (बलानि) म्हणजे हिरी (लाज) आणि ओत्तप्प (भय) यांच्यासह तीच (इंद्रिये) होत. वीर्याचे स्वतंत्रपणे ग्रहण करणे हे बलांसाठी ते अत्यंत उपकारक आहे हे दर्शवण्यासाठी आहे. कारण, वीर्याच्या पाठबळाने श्रद्धा इत्यादी इंद्रिये विरोधी धर्मांमुळे विचलित होत नाहीत. म्हणूनच [भगवान] म्हणाले - "वीर्याच्या बळावरच ती बले होतात." "त्यांचे" (तेसं) म्हणजे इंद्रियांचे. "मृदू, मध्यम आणि अधिमात्र (प्रबळ)" म्हणजे - अस्पष्ट ते 'मृदू', अतिशय स्पष्ट नसलेले ते 'मध्यम', आणि अतिशय स्पष्ट, प्रबळ व बलवान असणाऱ्याला 'तीक्ष्ण' असे म्हटले जाते. Veneyyānaṃ indriyānurūpaṃ bhagavato desanāpavattīti dassetuṃ ‘‘tattha bhagavā’’tiādi vuttaṃ. Tattha saṃkhittavitthārenāti saṃkhittassa vitthārena. Atha vā saṃkhittenāti uddiṭṭhamattena. Saṃkhittavitthārenāti uddesena niddesena ca. Vitthārenāti uddesaniddesapaṭiniddesehi. Mudukanti lahukaṃ apāyabhayavaṭṭabhayādīhi santajjanavasena bhāriyaṃ akatvā. Mudutikkhanti nātitikkhaṃ. Saṃvegavatthūhi saṃvegajananādivasena bhāriyaṃ katvā. Samathaṃ upadisatīti samathaṃ adhikaṃ katvā upadisati, na tathā vipassananti adhippāyo. Na hi kevalena samathena saccappaṭivedho sambhavati. Samathavipassananti samadhuraṃ samathavipassanaṃ. Vipassananti sātisayaṃ vipassanaṃ upadisati. Yasmā cettha tikkhindriyādayo ugghaṭitaññuādayova, tasmā ‘‘tikkhindriyassa nissaraṇaṃ upadisatī’’tiādi vuttaṃ. Tattha adhipaññāsikkhāyāti adhipaññāsikkhaṃ. विनेय (उपदेश देण्यास योग्य) व्यक्तींच्या इंद्रियांच्या क्षमतेनुसार भगवंतांच्या देशनेची प्रवृत्ती होते, हे दर्शवण्यासाठी "तेथे भगवान..." इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, "संक्षेपाने आणि विस्ताराने" (संखित्तवित्थारेन) म्हणजे संक्षेपाचा विस्तार करणे. अथवा, "संक्षेपाने" म्हणजे केवळ उद्देशमात्र (थोडक्यात निर्देश करणे). "संक्षेपाने आणि विस्ताराने" म्हणजे उद्देश (संक्षेप) आणि निर्देश (विस्तार) या दोन्ही प्रकारे. "विस्ताराने" म्हणजे उद्देश, निर्देश आणि प्रतिनिर्देश यांच्याद्वारे. "मृदू" (मुदुकं) म्हणजे हलके किंवा सौम्य, अपायभय आणि संसारभय इत्यादींनी भयभीत करून कठीण न करता. "मृदू-तीक्ष्ण" म्हणजे अतिशय तीक्ष्ण नसलेले. संवेगवस्तूंच्या (संवेग उत्पन्न करणाऱ्या कारणांच्या) आधारे संवेग उत्पन्न करून कठीण किंवा गंभीर बनवून. "समथाचा उपदेश करतात" म्हणजे समथाला अधिक प्राधान्य देऊन उपदेश करतात, विपश्यनेला त्या प्रमाणात नाही, असा अभिप्राय आहे. कारण केवळ समथाने सत्य-प्रतिवेध (सत्याचा साक्षात्कार) होणे शक्य नाही. "समथ-विपश्यना" म्हणजे समतोल (समधुर) असलेले समथ आणि विपश्यना. "विपश्यना" म्हणजे विपश्यनेला विशेष प्राधान्य देऊन उपदेश करतात. आणि कारण येथे तीक्ष्ण इंद्रिये असलेले पुद्गल हे 'उग्घटितञ्ञू' (शीघ्र बुद्धीचे) इत्यादीच असतात, म्हणूनच "तीक्ष्ण इंद्रिय असलेल्या पुद्गलाला निस्सरण (मुक्तीचा मार्ग) उपदेशितात" इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, "अधिप्रज्ञा-शिक्षेमध्ये" म्हणजे अधिप्रज्ञा-शिक्षा. Yaṃ ettha ñāṇanti ettha indriyānaṃ mudumajjhādhimattatāya yaṃ ñāṇaṃ, idaṃ vuccati parasattānaṃ parapuggalānaṃ indriyaparopariyattavemattatāñāṇanti sambandhitabbaṃ. Tassa ñāṇassa pavattanākāraṃ dassetuṃ ‘‘ayaṃ imaṃ bhūmi’’ntiādi vuttaṃ. Tattha ayaṃ imaṃ bhūmiṃ bhāvanañca gatoti ayaṃ puggalo evamimaṃ saṃkilesavāsanaṃ vodānaṃ bhavaṅgañca gato gacchati gamissati ca, kālavacanicchāya abhāvato, yathā duddhanti. Imāya velāya imasmiṃ samaye imāya mudumajjhatikkhabhedāya anusāsaniyā. Evaṃdhātukoti hīnādivasena evaṃajjhāsayo evaṃadhimuttiko. Ayañcassa āsayoti imassa puggalassa ayaṃ sassatucchedappakāro, yathābhūtañāṇānulomakhantippakāro vā āsayo. Idañhi catubbidhaṃ āsayanti ettha sattā vasantīti āsayoti vuccati. Imaṃ pana bhagavā sattānaṃ āsayaṃ [Pg.170] jānanto tesaṃ diṭṭhigatānaṃ vipassanāñāṇakammassakataññāṇānañca appavattikkhaṇepi jānāti eva. Vuttampi cetaṃ – ‘‘kāmaṃ sevantaññeva jānāti ‘ayaṃ puggalo kāmagaruko kāmāsayo kāmādhimutto’ti. Kāmaṃ sevantaññeva jānāti ‘ayaṃ puggalo nekkhammagaruko nekkhammāsayo nekkhammādhimutto’ti. Nekkhammaṃ sevantaññeva jānāti… byāpādaṃ… abyāpādaṃ… thinamiddhaṃ… ālokasaññaṃ sevantaññeva jānāti ‘ayaṃ puggalo thinamiddhagaruko thinamiddhāsayo thinamiddhādhimutto’’’ti (paṭi. ma. 1.113). "येथे जे ज्ञान आहे" (यं एत्थ ञाणं) म्हणजे - येथे इंद्रियांच्या मृदू, मध्यम आणि प्रबळ (अधिमात्र) अवस्थेविषयी जे ज्ञान प्रवृत्त होते, त्याचा संबंध "याला पर-सत्त्वांच्या आणि पर-पुद्गलांच्या इंद्रियांच्या परिपक्वतेच्या आणि अपरिपक्वतेच्या भेदाचे ज्ञान (इंद्रियपरोपरियत्तवेमत्तताज्ञान) म्हटले जाते" याच्याशी जोडला पाहिजे. त्या ज्ञानाच्या प्रवृत्तीचा प्रकार दर्शवण्यासाठी "हा या भूमीला..." इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, "हा या भूमीला आणि भावनेला प्राप्त झाला आहे" म्हणजे - "हा पुद्गल अशा प्रकारे या संक्लेश-वासनेला, वोदानाला (विशुद्धीला) आणि भवांगाला प्राप्त झाला आहे, प्राप्त होत आहे आणि प्राप्त होईल," कारण येथे विशिष्ट काळाचा निर्देश करण्याची विवक्षा नाही, ज्याप्रमाणे 'दुग्ध' (दूध काढलेले) या शब्दात काळाचा नियम नसतो. या वेळी, या समयाला, मृदू, मध्यम आणि तीक्ष्ण अशा भेदांनी युक्त असलेल्या या अनुशासनाने (उपदेशाने). "अशा धातूचा" (एवंघातुको) म्हणजे हीन इत्यादींच्या प्रभावाने अशीच आकांक्षा (आशय) आणि अशीच श्रद्धा/अधिमुक्ती असलेला. "आणि हा त्याचा आशय आहे" म्हणजे - या पुद्गलाचा हा शाश्वत किंवा उच्छेद प्रकारचा, अथवा यथाभूतज्ञान-अनुकूल क्षान्ती प्रकारचा आशय (कल) असतो. कारण यामध्ये सत्त्व वास करतात (आश्रय घेतात), म्हणून या चार प्रकारच्या आशयाला 'आशय' असे म्हटले जाते. परंतु भगवान सत्त्वांच्या या आशयाला जाणत असताना, त्यांच्यामध्ये त्या दृष्टींचे किंवा विपश्यनाज्ञान व कम्मस्सकताज्ञानाचे प्रकटीकरण होत नसतानाच्या क्षणीही ते जाणतातच. आणि हे असे म्हटले आहे - "कामांचे (कामभोगांचे) सेवन करत असतानाच ते जाणतात की, 'हा पुद्गल काम-प्रधान आहे, कामाचा आशय असलेला आहे, कामात मग्न आहे.' कामांचे सेवन करत असतानाच ते जाणतात की, 'हा पुद्गल नैष्क्रम्य-प्रधान (त्याग-प्रधान) आहे, नैष्क्रम्याचा आशय असलेला आहे, नैष्क्रम्यात मग्न आहे.' नैष्क्रम्याचे सेवन करत असतानाच ते जाणतात... व्यापाद (द्वेष)... अव्यापाद... थिनमिद्ध (आळस आणि डुलकी)... आलोकसंज्ञा (प्रकाशाची संज्ञा) यांचे सेवन करत असतानाच ते जाणतात की, 'हा पुद्गल थिनमिद्ध-प्रधान आहे, थिनमिद्धाचा आशय असलेला आहे, थिनमिद्धात मग्न आहे.'" Ayaṃ anusayoti ayaṃ imassa puggalassa kāmarāgādiko appahīnoyeva anusayitakileso. Appahīnoyeva hi thāmagato kileso anusayo. Parasattānanti padhānasattānaṃ. Parapuggalānanti tato paresaṃ sattānaṃ, hīnasattānanti attho. Ekatthameva vā etaṃ padadvayaṃ veneyyavasena dvidhā vuttaṃ. Indriyaparopariyattavemattatāñāṇanti parabhāvo ca aparabhāvo ca paropariyattaṃ a-kārassa okāraṃ katvā, tassa vemattatā paropariyattavemattatā. Saddhādīnaṃ indriyānaṃ paropariyattavemattatāya ñāṇaṃ indriyaparopariyattavemattatāñāṇanti padavibhāgo veditabbo. "हा अनुशय आहे" म्हणजे - या पुद्गलाचा कामराग इत्यादी जो नष्ट न झालेला, सुप्त रूपात असलेला क्लेश आहे, तोच अनुशय होय. कारण नष्ट न झालेला आणि दृढ झालेला क्लेश म्हणजेच 'अनुशय' होय. "पर-सत्त्वांचे" म्हणजे प्रधान सत्त्वांचे. "पर-पुद्गलांचे" म्हणजे त्यांच्याव्यतिरिक्त इतर सत्त्वांचे, म्हणजेच हीन सत्त्वांचे, असा अर्थ आहे. अथवा, हे दोन्ही शब्द एकाच अर्थाचे आहेत, परंतु विनेय व्यक्तींच्या अनुसार दोन प्रकारे सांगितले आहेत. "इंद्रियपरोपरियत्तवेमत्तताज्ञान" म्हणजे - परभाव (परिपक्वता) आणि अपरभाव (अपरिपक्वता) मिळून 'परोपरियत्त' शब्द बनतो, जेथे 'अ' काराचा 'ओ' कार केला आहे; आणि त्यांच्यातील भिन्नतेला (वेमत्तता) 'परोपरियत्तवेमत्तता' म्हणतात. श्रद्धा इत्यादी इंद्रियांच्या परिपक्वतेच्या आणि अपरिपक्वतेच्या भिन्नतेविषयीचे जे ज्ञान, त्याला 'इंद्रियपरोपरियत्तवेमत्तताज्ञान' म्हणतात, असा पदविभाग समजून घ्यावा. Tattha yanti yaṃ anekavihitassa pubbenivāsassa anussaraṇavasena bhagavato ñāṇaṃ, idaṃ aṭṭhamaṃ tathāgatabalanti sambandho. Anekavihitanti anekavidhaṃ, anekehi vā pakārehi pavattitaṃ. Pubbenivāsanti anussarituṃ icchitaṃ attano paresañca samanantarātītaṃ bhavaṃ ādiṃ katvā tattha tattha nivutthasantānaṃ. Anussaratīti ‘‘ekampi jātiṃ dvepi jātiyo’’ti evaṃ jātipaṭipāṭiyā anugantvā sarati, anudeva vā sarati, citte abhininnāmitamatte eva saratīti attho. Bhagavato hi parikammakiccaṃ natthi, āvajjanamatteneva sarati. Seyyathidanti āraddhappakāranidassanatthe nipāto. Ekampi jātinti ekampi paṭisandhimūlaṃ cutipariyosānaṃ ekabhavapariyāpannaṃ khandhasantānaṃ. Esa nayo dvepi jātiyotiādīsupi. त्यामध्ये, 'यं' म्हणजे - अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे (पुब्बेनिवास) स्मरण करण्याच्या रूपाने भगवंतांचे जे ज्ञान प्रवृत्त होते, त्याचा संबंध 'हे आठवे तथागत-बल आहे' याच्याशी जोडला पाहिजे. "अनेकविहित" म्हणजे अनेक प्रकारचे, किंवा अनेक प्रकारांनी प्रवृत्त झालेले. "पूर्वजन्म" (पुब्बेनिवासं) म्हणजे स्मरण करण्याची इच्छा असलेला स्वतःचा आणि इतरांचा, अगदी अलीकडच्या भूतकाळातील जन्मापासून सुरू करून, त्या त्या जन्मात व्यतीत केलेला जीवनप्रवाह (संतती). "स्मरण करतात" (अनुस्सरति) म्हणजे "एक जन्म, दोन जन्म" अशा प्रकारे जन्मांच्या अनुक्रमाने स्मरण करणे, अथवा तात्काळ स्मरण करणे, म्हणजेच चित्त तिकडे वळवल्याबरोबर स्मरण होणे, असा अर्थ आहे. कारण भगवंतांना पूर्वतयारीची (परिकर्माची) आवश्यकता नसते, ते केवळ आवर्जन (चित्त एकाग्र) केल्याबरोबर स्मरण करतात. "सेय्यथिदं" (म्हणजेच) हा शब्द सुरू केलेल्या प्रकारांचे उदाहरण देण्यासाठी वापरलेला निपात आहे. "एक जन्म" म्हणजे एकाच जन्मात समाविष्ट असलेला, प्रतिसंधीपासून सुरू होऊन च्युतीपर्यंत (मृत्यूपर्यंत) असणारा एकच स्कंध-प्रवाह. "दोन जन्म" इत्यादींमध्येही हाच नियम लागू होतो. Anekepi saṃvaṭṭakappetiādīsu pana parihāyamāno kappo saṃvaṭṭakappo, vaḍḍhamāno vivaṭṭakappoti veditabbo. Tattha saṃvaṭṭena saṃvaṭṭaṭṭhāyī [Pg.171] gahito taṃmūlattā, vivaṭṭena ca vivaṭṭaṭṭhāyī. Evañhi sati yāni ‘‘cattārimāni, bhikkhave, kappassa asaṅkhyeyyāni. Katamāni cattāri? Saṃvaṭṭo saṃvaṭṭaṭṭhāyī vivaṭṭo vivaṭṭaṭṭhāyī’’ti (a. ni. 4.156) vuttāni, tāni sabbāni pariggahitāni honti. Amutrāsintiādi saraṇākāradassanaṃ. Tattha amutrāsinti amumhi saṃvaṭṭakappe, amumhi bhave vā yoniyaṃ vā gatiyaṃ vā viññāṇaṭṭhitiyaṃ vā sattāvāse vā sattanikāye vā. Evaṃnāmoti tisso vā phusso vā. Evaṃgottoti bhaggavo vā gotamo vā. Evaṃvaṇṇoti odāto vā sāmo vā. Evamāhāroti sālimaṃsodanāhāro vā pavattaphalabhojano vā. Evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedīti anekappakārena kāyikacetasikānaṃ sāmisanirāmisappabhedānaṃ vā sukhadukkhānaṃ paṭisaṃvedī. Evamāyupariyantoti evaṃ vassasataparamāyupariyanto vā caturāsītikappasahassaparamāyupariyanto vā. So tato cuto amutra udapādinti so tato bhavato, sattanikāyato vā cuto puna amukasmiṃ nāma sattanikāye udapādiṃ. Atha vā tatrāpi bhave vā sattanikāye vā ahosiṃ. Evaṃnāmotiādi vuttatthameva. परंतु, 'अनेक संवर्तकल्प' इत्यादींमध्ये ऱ्हास पावणारा (नष्ट होणारा) कल्प म्हणजे 'संवर्तकल्प' आणि वृद्धिंगत होणारा (पुनरुत्पन्न होणारा) कल्प म्हणजे 'विवर्तकल्प' असे जाणावे. तेथे 'संवर्त' या शब्दाने 'संवर्तस्थायी' कल्प ग्रहण केला जातो, कारण तो त्याच्या मुळाशी (कारणावर) आधारित आहे; आणि 'विवर्त' या शब्दाने 'विवर्तस्थायी' कल्प ग्रहण केला जातो. असे मानल्यास, 'भिक्खूहो, कल्पाचे हे चार असंख्येय आहेत. कोणते चार? संवर्त, संवर्तस्थायी, विवर्त आणि विवर्तस्थायी' असे जे सांगितले आहे, ते सर्व ग्रहण केले जाते. 'मी अमुक ठिकाणी होतो' (अमुत्रासिं) इत्यादी वाक्ये स्मरणाचा प्रकार दर्शवितात. तेथे 'मी अमुक ठिकाणी होतो' म्हणजे त्या संवर्तकल्पात, किंवा त्या भवात, योनीत, गतीत, विज्ञानस्थितीत, सत्त्वावासात किंवा सत्त्वनिकायात (प्राणि-समूहात) होतो. 'अशा नावाचा' म्हणजे तिस्स किंवा फुस्स नावाचा. 'अशा गोत्राचा' म्हणजे भार्गव किंवा गौतम गोत्राचा. 'अशा वर्णाचा' म्हणजे गोरा किंवा सावळा. 'अशा आहाराचा' म्हणजे शाली तांदळाचा भात व मांस खाणारा किंवा गळून पडलेली फळे खाणारा. 'अशा सुख-दुःखाचा अनुभव घेणारा' म्हणजे अनेक प्रकारच्या शारीरिक व मानसिक, तसेच सामिष व निरामिष सुख-दुःखांचा अनुभव घेणारा. 'अशा आयुष्यमर्यादेचा' म्हणजे शंभर वर्षांच्या कमाल आयुष्यमर्यादेचा किंवा चौऱ्याऐंशी हजार कल्पांच्या कमाल आयुष्यमर्यादेचा. 'तो तिथून च्युत होऊन अमुक ठिकाणी उत्पन्न झाला' म्हणजे तो त्या भवातून किंवा सत्त्वनिकायातून च्युत होऊन पुन्हा अमुक नावाच्या सत्त्वनिकायात उत्पन्न झाला. किंवा 'तिथेही त्या भवात किंवा सत्त्वनिकायात मी होतो'. 'अशा नावाचा' इत्यादींचा अर्थ आधी सांगितल्याप्रमाणेच आहे। 64. Dibbenātiādīsu dibbasadisattā dibbaṃ. Devatānañhi sucaritakammanibbattampi pittasemharuhirādīhi apalibuddhaṃ upakkilesavimuttattā dūrepi ārammaṇaggahaṇasamatthaṃ dibbaṃ pasādacakkhu hoti. Idampi vīriyabhāvanābalanibbattaṃ ñāṇacakkhu tādisamevāti dibbasadisattā dibbaṃ, dibbavihāravasena vā paṭiladdhattā, attanā ca dibbavihārasannissitattāpi dibbaṃ, ālokapariggahena mahājutikattāpi dibbaṃ, tirokuṭṭādigatarūpadassanena mahāgatikattāpi dibbaṃ. Taṃ sabbaṃ saddasatthānusārena veditabbaṃ. Dassanaṭṭhena cakkhu. Cakkhukiccakaraṇena cakkhumivātipi cakkhu. Cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddhaṃ. Yo hi cutimattameva passati, na upapātaṃ, so ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Yo upapātamattameva passati na cutiṃ, so navasattapātubhāvadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Yo pana tadubhayaṃ passati, so yasmā duvidhampi taṃ diṭṭhigataṃ ativattati. Tasmāssa taṃ dassanaṃ diṭṭhivisuddhihetu hoti. Tadubhayañca bhagavā passati. Tena vuttaṃ – ‘‘cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddha’’nti. ६४. 'दिव्येन' इत्यादी शब्दांमध्ये, देवांसारखे असल्यामुळे याला 'दिव्य' म्हटले जाते. कारण देवांचे सुचरित कर्मामुळे उत्पन्न झालेले, पित्त, कफ, रक्त इत्यादींनी पीडित न झालेले आणि उपक्लेशांपासून मुक्त असलेले 'प्रसादचक्षू' दूरचेही आलंबन ग्रहण करण्यास समर्थ असे दिव्य असते. हे वीर्य-भावना-बलाने उत्पन्न झालेले ज्ञानचक्षू देखील तसेच असल्यामुळे, देवांसारखे असल्याने याला 'दिव्य' म्हटले जाते. किंवा दिव्यविहाराच्या (ध्यानाच्या) प्रभावाने प्राप्त झाल्यामुळे याला 'दिव्य' म्हणतात. तसेच स्वतः दिव्यविहारावर (पादक ध्यानावर) आश्रित असल्यामुळेही 'दिव्य' म्हणतात. आलोक-परिक्रमाने (प्रकाशाच्या ग्रहणाने) महातेजस्वी असल्यामुळेही 'दिव्य' म्हणतात. भिंत इत्यादींच्या पलीकडील रूपांचे दर्शन घडवणाऱ्या अडथळारहित गतीमुळेही 'दिव्य' म्हणतात. हे सर्व व्याकरणशास्त्रानुसार जाणावे. पाहण्याच्या अर्थाने याला 'चक्षू' म्हणतात. किंवा चक्षूचे कार्य करत असल्यामुळे चक्षूसारखे असल्याने याला 'चक्षू' म्हणतात. च्युती (मृत्यू) आणि उपपात (पुनर्जन्म) यांचे दर्शन घडवून दृष्टीच्या विशुद्धीचे कारण ठरत असल्यामुळे हे 'विशुद्ध' आहे. कारण जो केवळ च्युतीच पाहतो, उपपात पाहत नाही, तो उच्छेददृष्टी ग्रहण करतो. जो केवळ उपपातच पाहतो, च्युती पाहत नाही, तो 'नवीन सत्त्वाचा प्रादुर्भाव होतो' अशी दृष्टी ग्रहण करतो. परंतु जो या दोन्ही गोष्टी पाहतो, तो या दोन्ही प्रकारच्या मिथ्या दृष्टींचे उल्लंघन करतो. म्हणून त्याचे ते दर्शन दृष्टीविशुद्धीचे कारण ठरते. आणि भगवान या दोन्ही गोष्टी पाहतात. म्हणूनच म्हटले आहे – 'च्युती आणि उपपात यांचे दर्शन घडवून दृष्टीच्या विशुद्धीचे कारण ठरत असल्यामुळे हे विशुद्ध आहे.' Ekādasaupakkilesavirahato [Pg.172] vā visuddhaṃ. Yathāha – किंवा अकरा उपक्लेशांपासून विरहित असल्यामुळे हे 'विशुद्ध' आहे. जसे की म्हटले आहे – ‘‘So kho ahaṃ anuruddhā ‘vicikicchā cittassa upakkileso’ti iti viditvā vicikicchaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahiṃ. ‘Amanasikāro cittassa upakkileso… thinamiddhaṃ… chambhitattaṃ… uppilaṃ… duṭṭhullaṃ… accāraddhavīriyaṃ… atilīnavīriyaṃ… abhijappā… nānattasaññā… atinijjhāyitattaṃ rūpānaṃ cittassa upakkileso’ti iti viditvā atinijjhāyitattaṃ rūpānaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahi’’nti (ma. ni. 3.242) evamādi. “हे अनुरुद्धांनो! 'विचिकित्सा (शंका) हा चित्ताचा उपक्लेश आहे' हे जाणून मी चित्ताचा उपक्लेश असलेल्या विचिकित्सेचा त्याग केला. 'अमनसिकार (लक्ष न देणे) हा चित्ताचा उपक्लेश आहे... थीनमिद्ध (आळस आणि डुलकी)... चंभितत्त (भय)... उप्पिल (अति-हर्ष)... दुठ्ठुल्ल (शारीरिक ढिलाई)... अच्चारद्धवीर्य (अति-प्रयत्न)... अतिलीनवीर्य (अति-शिथिल प्रयत्न)... अभिजप्पा (लालसा)... नानात्वसंज्ञा (विविधतेची संज्ञा)... रूपांचे अति-ध्यान करणे हा चित्ताचा उपक्लेश आहे' हे जाणून मी रूपांचे अति-ध्यान करणे या चित्ताच्या उपक्लेशाचा त्याग केला.” इत्यादी। Tadevaṃ ekādasaupakkilesavirahato vā visuddhaṃ. Manussūpacāraṃ atikkamitvā rūpadassanena atikkantamānusakaṃ, maṃsacakkhuṃ atikkantattā vā atikkantamānusakaṃ. Tena dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena. अशा प्रकारे, अकरा उपक्लेशांपासून विरहित असल्यामुळे हे 'विशुद्ध' आहे. मानवी कक्षेचे उल्लंघन करून रूपांचे दर्शन घडवत असल्यामुळे हे 'अतिक्रांतमानुषक' (मानवी शक्तीच्या पलीकडचे) आहे, किंवा मांसचक्षूंचे (भौतिक डोळ्यांचे) उल्लंघन करत असल्यामुळे हे 'अतिक्रांतमानुषक' आहे. त्या दिव्य, विशुद्ध आणि अतिक्रांतमानुषक चक्षूने। Satte passatīti manusso manussaṃ maṃsacakkhunā viya satte passati oloketi. Cavamāne upapajjamāneti ettha cutikkhaṇe upapattikkhaṇe vā dibbacakkhunāpi daṭṭhuṃ na sakkā. Ye pana āsannacutikā idāni cavissanti, ye ca gahitapaṭisandhikā sampati nibbattā, te ‘‘cavamānā upapajjamānā’’ti adhippetā. Te evarūpe cavamāne upapajjamāne. Hīneti mohanissandayuttattā hīnajātikulabhogādivasena hīḷite paribhūte. Paṇīteti amohanissandayuttattā tabbiparīte. Suvaṇṇeti adosanissandayuttattā iṭṭhakantamanāpavaṇṇayutte. Dubbaṇṇeti dosanissandayuttattā aniṭṭhākantāmanāpavaṇṇayutte abhirūpe virūpe vāti attho. Sugateti sugatigate, alobhanissandayuttattā vā aḍḍhe mahaddhane. Duggateti duggatigate, lobhanissandayuttattā vā dalidde appannapānabhojane. Yathākammūpageti yaṃ yaṃ kammaṃ upacitaṃ, tena tena upagate. Tattha purimehi ‘‘cavamāne’’tiādīhi dibbacakkhukiccaṃ vuttaṃ. Iminā pana padena yathākammūpagañāṇakiccaṃ. Yathākammūpagañāṇaanāgataṃsañāṇāni ca dibbacakkhupādakāneva dibbacakkhunā saheva ijjhanti. 'सत्त्वांना पाहतो' म्हणजे जसा माणूस माणसाला मांसचक्षूने पाहतो, तसे तो सत्त्वांना पाहतो, त्यांचे अवलोकन करतो. 'च्युत होणाऱ्या आणि उत्पन्न होणाऱ्या' यामध्ये च्युतीक्षण (मृत्यूचा क्षण) किंवा उपपत्तीक्षण (जन्माचा क्षण) दिव्यचक्षूने देखील पाहणे शक्य नाही. परंतु जे च्युतीच्या जवळ आले आहेत आणि आता च्युत होतील, आणि ज्यांनी प्रतिसंधी ग्रहण केली आहे व जे नुकतेच उत्पन्न झाले आहेत, ते येथे 'च्युत होणारे आणि उत्पन्न होणारे' या शब्दांनी अभिप्रेत आहेत. अशा प्रकारच्या च्युत होणाऱ्या आणि उत्पन्न होणाऱ्या सत्त्वांना. 'हीन' म्हणजे मोहाच्या परिणामाशी युक्त असल्यामुळे हीन जात, कूळ, भोग इत्यादींमुळे निंदित व तिरस्कृत झालेल्यांना. 'प्रणीत' म्हणजे अमोहाच्या परिणामाशी युक्त असल्यामुळे याच्या उलट (श्रेष्ठ) असलेल्यांना. 'सुवर्ण' (सुंदर वर्णाचे) म्हणजे अद्वेषाच्या परिणामाशी युक्त असल्यामुळे इष्ट, प्रिय आणि मनाला आनंद देणारा वर्ण असलेल्यांना. 'दुर्वर्ण' (कुरूप) म्हणजे द्वेषाच्या परिणामाशी युक्त असल्यामुळे अनिष्ट, अप्रिय आणि मनाला अप्रिय वाटणारा वर्ण असलेल्यांना; म्हणजेच अभिरूप (सुंदर) आणि विरूप (कुरूप) असा अर्थ आहे. 'सुगतीला गेलेल्यांना' म्हणजे सुगती प्राप्त झालेल्यांना, किंवा अलोभाच्या परिणामाशी युक्त असल्यामुळे समृद्ध आणि महाधनी असलेल्यांना. 'दुर्गतीला गेलेल्यांना' म्हणजे दुर्गती प्राप्त झालेल्यांना, किंवा लोभाच्या परिणामाशी युक्त असल्यामुळे दरिद्री आणि अल्प अन्न-पान-भोजन असलेल्यांना. 'यथाकर्मोपग' म्हणजे ज्या ज्या कर्माचा संचय केला आहे, त्यानुसार गती प्राप्त झालेल्यांना. तेथे आधीच्या 'च्युत होणाऱ्या' इत्यादी शब्दांनी दिव्यचक्षूचे कार्य सांगितले आहे. परंतु या (यथाकर्मोपग) पदाने 'यथाकर्मोपग ज्ञान' चे कार्य सांगितले आहे. यथाकर्मोपग ज्ञान आणि अनागतंश ज्ञान हे दिव्यचक्षूवरच आधारित असून दिव्यचक्षूसोबतच सिद्ध होतात। Kāyaduccaritenātiādīsu duṭṭhu caritaṃ, duṭṭhaṃ vā caritaṃ kilesapūtikattā duccaritaṃ. Kāyena duccaritaṃ, kāyato vā pavattaṃ duccaritaṃ kāyaduccaritaṃ. Evaṃ vacīmanoduccaritānipi daṭṭhabbāni. Samannāgatāti samaṅgībhūtā. Ariyānaṃ [Pg.173] upavādakāti buddhādīnaṃ ariyānaṃ, antamaso gihisotāpannānampi antimavatthunā vā guṇaparidhaṃsanena vā upavādakā akkosakā garahakā. Micchādiṭṭhikāti viparītadassanā. Micchādiṭṭhikammasamādānāti micchādiṭṭhihetubhūtasamādinnanānāvidhakammā. Ye ca micchādiṭṭhimūlakesu kāyakammādīsu aññepi samādapenti. Tattha vacīmanoduccaritaggahaṇena ariyūpavādamicchādiṭṭhīsu gahitāsupi tesaṃ puna vacanaṃ mahāsāvajjabhāvadassanatthaṃ. Mahāsāvajjo hi ariyūpavādo ānantariyasadiso. Yathāha – 'कायदुश्चरितेन' इत्यादी शब्दांमध्ये, क्लेशांमुळे दूषित असल्यामुळे वाईट आचरण किंवा दुष्ट आचरण म्हणजे 'duccarita' (दुश्चरित) होय. कायेने (शारीरिकदृष्ट्या) केलेले दुश्चरित किंवा कायेपासून प्रवृत्त झालेले दुश्चरित म्हणजे 'कायदुश्चरित' होय. याचप्रमाणे वचीदुश्चरित (वाणीचे दुष्कृत्य) आणि मनोदुश्चरित (मनाचे दुष्कृत्य) यांचेही स्पष्टीकरण जाणावे. 'समन्नागता' म्हणजे युक्त असलेले. 'आर्यांची निंदा करणारे' म्हणजे बुद्ध इत्यादी आर्यांची, अगदी गृहस्थ असलेल्या सोतापन्नांची देखील, अंतिम वस्तूने (गंभीर दोषाने) किंवा त्यांच्या गुणांचा नाश करून निंदा करणारे, शिवीगाळ करणारे आणि निर्भत्सना करणारे. 'मिथ्यादृष्टी' म्हणजे विपरीत (चुकीची) दृष्टी असलेले. 'मिथ्यादृष्टी कर्म समादान करणारे' म्हणजे मिथ्यादृष्टीच्या कारणाने विविध प्रकारची कर्मे स्वीकारणारे (करणारे). आणि जे मिथ्यादृष्टीवर आधारित असलेल्या कायकर्म इत्यादींमध्ये इतरांनाही प्रवृत्त करतात (ते देखील यात समाविष्ट होतात). तेथे वचीदुश्चरित आणि मनोदुश्चरित यांच्या ग्रहणाने 'आर्य-उपवाद' (आर्यांची निंदा) आणि 'मिथ्यादृष्टी' यांचा समावेश होत असला, तरी त्यांचे पुन्हा स्वतंत्रपणे उल्लेख करणे हे त्यांच्या गंभीर दोषाचे (महासावद्यत्वाचे) दर्शन घडवण्यासाठी आहे. कारण आर्यांची निंदा करणे हा अत्यंत गंभीर दोष असून तो आनंतर्य कर्मासारखाच आहे. जसे की म्हटले आहे – ‘‘Seyyathāpi, sāriputta, bhikkhu sīlasampanno samādhisampanno paññāsampanno diṭṭheva dhamme aññaṃ ārādheyya, evaṃsampadamidaṃ, sāriputta, vadāmi taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye’’ti (ma. ni. 1.149). हे सारिपुत्त! ज्याप्रमाणे शीलसंपन्न, समाधिसंपन्न आणि प्रज्ञासंपन्न भिक्खू याच जन्मात अर्हत्त्व (अञ्ञा) प्राप्त करू शकतो, त्याचप्रमाणे, हे सारिपुत्त! मी हे सांगतो की, त्या (अरियांचा अपमान करणाऱ्या) वाणीचा त्याग न करता, त्या चित्ताचा त्याग न करता आणि त्या (मिथ्या) दृष्टीचा त्याग न करता, जणू काही नरकपालांनी उचलून आणून नरकात टाकल्याप्रमाणे तो नरकात टाकला जातो. Micchādiṭṭhito ca mahāsāvajjataraṃ nāma aññaṃ natthi. Yathāha – मिथ्यादृष्टीपेक्षा अधिक महा-दोषयुक्त (पापकारक) असे दुसरे काहीही नाही. ज्या कारणाने मिथ्यादृष्टीपेक्षा अधिक दोषयुक्त दुसरे काहीही नाही, म्हणूनच भगवंतांनी असे म्हटले आहे – ‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi evaṃ mahāsāvajjataraṃ, yathayidaṃ, bhikkhave, micchādiṭṭhi. Micchādiṭṭhiparamāni, bhikkhave, vajjānī’’ti (a. ni. 1.310). “हे भिक्खूंनो! ज्याप्रमाणे ही मिथ्यादृष्टी अत्यंत दोषयुक्त आहे, त्याप्रमाणे अत्यंत दोषयुक्त असणारा दुसरा एकही धर्म मी पाहत नाही. हे भिक्खूंनो! सर्व दोषांमध्ये मिथ्यादृष्टी हाच सर्वात मोठा दोष आहे (किंवा सर्व दोष मिथ्यादृष्टीमध्येच परम सीमेला पोहोचतात).” Kāyassa bhedāti upādinnakkhandhapariccāgā. Paraṃ maraṇāti tadanantaraṃ abhinibbattakkhandhaggahaṇe. Atha vā kāyassa bhedāti jīvitindriyassa upacchedā. Paraṃ maraṇāti cutito uddhaṃ. Apāyantiādi sabbaṃ nirayavevacanaṃ. Nirayo hi saggamokkhahetubhūtā puññasammatā ayā apetattā, sukhānaṃ vā āyassa abhāvā apāyo. Dukkhassa gati paṭisaraṇanti duggati, dosabahulatāya vā duṭṭhena kammunā nibbattā gati duggati. Vivasā nipatanti tattha dukkaṭakārinoti vinipāto. Natthi ettha assādasaññito ayoti nirayo. ‘कायाच्या भेदानंतर’ म्हणजे उपादिन्नक स्कंधांचा त्याग केल्यामुळे. ‘मरणानंतर’ म्हणजे त्याच्या लगेचच नंतर नवीन उत्पन्न होणाऱ्या स्कंधांचे ग्रहण करताना. अथवा, ‘कायाच्या भेदानंतर’ म्हणजे जीवितेंद्रियाचा नाश झाल्यामुळे. ‘मरणानंतर’ म्हणजे च्युती चित्ताच्या नंतर. ‘अपाय’ इत्यादी सर्व शब्द नरकाचेच समानार्थी शब्द आहेत. खरोखर, स्वर्ग आणि मोक्षाचे कारण असणाऱ्या आणि पुण्य म्हणून संमत असलेल्या कल्याणापासून (अयापासून) दूर गेल्यामुळे, अथवा सुखांच्या प्राप्तीचा (आयाचा) अभाव असल्यामुळे त्याला ‘अपाय’ म्हणतात. दुःखाची गती आणि आश्रयस्थान असल्यामुळे त्याला ‘दुग्गती’ म्हणतात; अथवा दोषांच्या बहुलतेमुळे दुष्ट कर्माने उत्पन्न झालेली गती म्हणजे ‘दुग्गती’ होय. त्या नरकात पापकर्म करणारे लोक विवश होऊन पडतात, म्हणून त्याला ‘विनिपात’ म्हणतात. या नरकात आस्वाद नावाचे कोणतेही सुख (अय) नाही, म्हणून त्याला ‘निरय’ म्हणतात. Atha vā apāyaggahaṇena tiracchānayoniṃ dīpeti, tiracchānayoni hi apāyo, sugatito apetattā. Na duggati, mahesakkhānaṃ nāgarājādīnaṃ sambhavato. Duggatiggahaṇena pettivisayaṃ dīpeti, so hi apāyo ceva duggati ca sugatito apetattā, dukkhassa ca gatibhūtattā. Na tu vinipāto asurasadisaṃ avinipatitattā. Petamahiddhikānañhi [Pg.174] vimānānipi nibbattanti. Vinipātaggahaṇena asurakāyaṃ dīpeti, so hi yathāvuttenatthena apāyo ceva duggati ca sukhasamussayehi vinipātattā vinipātoti vuccati. Nirayaggahaṇena avīciādianekappakāraṃ nirayameva dīpeti. Upapannāti upagatā, tattha abhinibbattāti adhippāyo. Vuttavipariyāyena sukkapakkho veditabbo. अथवा, ‘अपाय’ या शब्दाने तिर्यकयोनी (प्राणीयोनी) दर्शविली जाते; कारण तिर्यकयोनी ही सुगतीपासून दूर गेल्यामुळे ‘अपाय’ आहे. ती ‘दुग्गती’ नाही, कारण तिथे महातेजस्वी नागराज इत्यादींचा जन्म संभवतो. ‘दुग्गती’ या शब्दाने प्रेतलोक दर्शविला जातो; कारण तो प्रेतलोक सुगतीपासून दूर गेल्यामुळे आणि दुःखाचे स्थान असल्यामुळे अपायसुद्धा आहे आणि दुग्गतीसुद्धा आहे. परंतु असुरलोकाप्रमाणे पूर्णपणे पतन न झाल्यामुळे तो ‘विनिपात’ नाही. कारण महा-ऋद्धियुक्त प्रेतांचे विमानसुद्धा उत्पन्न होतात. ‘विनिपात’ या शब्दाने असुरनिकाय दर्शविला जातो; कारण तो असुरनिकाय वर सांगितलेल्या अर्थाने अपायसुद्धा आहे आणि दुग्गतीसुद्धा आहे, आणि सुखांच्या समूहापासून पतन झाल्यामुळे त्याला ‘विनिपात’ असे म्हटले जाते. आणि ‘निरय’ या शब्दाने अवीची इत्यादी अनेक प्रकारच्या नरकाचाच निर्देश केला जातो. ‘उपपन्ना’ म्हणजे तिथे गेलेले, तिथे उत्पन्न झालेले असा अभिप्राय आहे. वर सांगितलेल्याच्या उलट अर्थाने शुक्लपक्ष (सुगतीचा पक्ष) जाणून घ्यावा. Ayaṃ pana viseso – ettha sugatiggahaṇena manussagatimpi saṅgaṇhāti. Saggaggahaṇena devagatiṃ eva. Tattha sundarā gatīti sugati. Rūpādīhi visayehi suṭṭhu aggoti saggo. So sabbopi lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti ayaṃ vacanattho. Amukāya kappakoṭiyaṃ upacitaṃ tenāyaṃ etarahi, anāgate vā saggūpago apāyūpago cāti aṭṭhamanavamabalañāṇakiccaṃ ekajjhaṃ katvā dassitaṃ. Tathā kappasatasahassevātiādīsupi. Tenevāha – ‘‘imāni bhagavato dve ñāṇānī’’ti. पण हा विशेष फरक आहे – येथे ‘सुगती’ या शब्दाने मनुष्यगतीचाही समावेश होतो, आणि ‘स्वर्ग’ या शब्दाने केवळ देवगतीचाच समावेश होतो. त्या शब्दांमध्ये, सुंदर (उत्कृष्ट) गती म्हणजे ‘सुगती’. रूपादी विषयांच्या दृष्टीने अत्यंत श्रेष्ठ म्हणजे ‘स्वर्ग’. तो सर्वही नाश पावण्याच्या स्वभावामुळे (लुज्जन-पलूज्जन) ‘लोक’ म्हटला जातो; हा शब्दाचा अर्थ आहे. अमुक एका कोटी कल्पामध्ये संचित केलेल्या कर्मामुळे हा मनुष्य सध्या किंवा भविष्यात स्वर्गात जाणारा किंवा अपायलोकात जाणारा होतो. अशा प्रकारे आठव्या आणि नवव्या बलज्ञानाचे कार्य एकत्र करून दाखवले आहे. लाख कल्प इत्यादींच्या बाबतीतही तसेच आहे. त्यामुळेच भगवंतांनी "ही भगवंतांची दोन ज्ञाने आहेत" असे म्हटले आहे. Nihato māro bodhimūleti nihato samucchinno kilesamāro bodhirukkhamūle. Idaṃ bhagavato dasamaṃ balanti idaṃ kilesamārassa hananaṃ samucchindanaṃ bhagavato dasamaṃ balaṃ. Tenevāha – ‘‘sabbāsavaparikkhayaṃ ñāṇa’’nti. Yasmā pana yadā arahattamaggena savāsanā sabbe āsavā khepitā, tadā bhagavatā sabbaññutaññāṇaṃ adhigataṃ nāma, tasmā ‘‘yaṃ sabbaññutā pattā’’tiādi vuttaṃ. ‘बोधिवृक्षाच्या मुळाशी मार नष्ट केला’ म्हणजे बोधिवृक्षाच्या मुळाशी क्लेशमार समूळ नष्ट केला. ‘हे भगवंतांचे दहावे बल आहे’ म्हणजे क्लेशमाराचा समूळ उच्छेद करणारे हे ज्ञान भगवंतांचे दहावे बल आहे. त्यामुळेच भगवंतांनी "सर्व आसवांचा क्षय करणारे ज्ञान" असे म्हटले आहे. परंतु ज्या कारणाने जेव्हा अर्हत्त्वमार्गाने वासनेसह सर्व आसव नष्ट केले जातात, तेव्हा भगवंतांनी सर्वज्ञता-ज्ञान प्राप्त केले असे म्हटले जाते, म्हणून "ज्या सर्वज्ञतेला प्राप्त केले" इत्यादी म्हटले आहे. Ayaṃ tāvettha ācariyānaṃ samānatthakathā. Paravādī panāha – ‘‘dasabalañāṇaṃ nāma pāṭiekkaṃ natthi, yasmā ‘sabbaññutā pattā viditā sabbadhammā’ti vuttaṃ, tasmā sabbaññutaññāṇassevāyaṃ pabhedo’’ti, taṃ na tathā daṭṭhabbaṃ. Aññameva hi dasabalañāṇaṃ, aññaṃ sabbaññutaññāṇaṃ. Dasabalañāṇañhi sakasakakiccameva jānāti, sabbaññutaññāṇaṃ tampi tato avasesampi jānāti. Dasabalañāṇesu hi paṭhamaṃ kāraṇākāraṇameva jānāti. Dutiyaṃ kammaparicchedameva, tatiyaṃ dhātunānattakāraṇameva, catutthaṃ ajjhāsayādhimuttimeva, pañcamaṃ kammavipākantarameva, chaṭṭhaṃ jhānādīhi saddhiṃ tesaṃ saṃkilesādimeva, sattamaṃ indriyānaṃ tikkhamudubhāvameva, aṭṭhamaṃ pubbenivutthakkhandhasantatimeva, navamaṃ sattānaṃ cutūpapātameva, dasamaṃ saccaparicchedameva. Sabbaññutaññāṇaṃ pana etehi jānitabbañca tato uttariñca pajānāti. Etesaṃ pana kiccaṃ sabbaṃ na karoti[Pg.175]. Tañhi jhānaṃ hutvā appetuṃ na sakkoti, iddhi hutvā vikubbituṃ na sakkoti, maggo hutvā kilese khepetuṃ na sakkoti. या दशबलांच्या बाबतीत आचार्यांचे हे एकमत आहे. परंतु परवादी म्हणतात – "दशबलज्ञान नावाचे स्वतंत्र असे काही नाही. ज्या कारणाने ‘सर्वज्ञता प्राप्त केली, सर्व धर्म जाणले’ असे म्हटले आहे, त्यामुळे सर्वज्ञता-ज्ञानाचाच हा एक प्रकार आहे." परंतु ते त्यांचे म्हणणे तसे मानले जाऊ नये. कारणष दशबलज्ञान हे वेगळेच आहे आणि सर्वज्ञता-ज्ञान हे वेगळेच आहे. कारण दशबलज्ञान हे केवळ आपापले कार्यच जाणते, तर सर्वज्ञता-ज्ञान हे ते कार्यही आणि त्याच्या व्यतिरिक्त इतर उरलेले कार्यही जाणते. दशबलज्ञानांमध्ये पहिले ज्ञान केवळ कारण आणि अकारण (स्थान आणि अस्थान) जाणते. दुसरे ज्ञान केवळ कर्माचा विभाग जाणते, तिसरे ज्ञान केवळ धातूंची विविधता जाणते, चौथे ज्ञान केवळ जीवांचे नाना प्रकारचे अधिप्राय जाणते, पाचवे ज्ञान केवळ कर्माच्या विपाकाचा फरक जाणते, सहावे ज्ञान ध्यानादींच्या संक्लेश (मलीनता) इत्यादी गोष्टीच जाणते, सातवे ज्ञान इंद्रियांची तीक्ष्णता आणि मृदुता जाणते, आठवे ज्ञान केवळ पूर्वजन्मातील स्कंधांची परंपरा जाणते, नववे ज्ञान प्राण्यांची च्युती आणि उपपत्ती (मृत्यू आणि जन्म) जाणते, दहावे ज्ञान केवळ सत्याचा (आसवांच्या क्षयाचा) निश्चय जाणते. परंतु सर्वज्ञता-ज्ञान हे या दशबलज्ञानांनी जाणण्यायोग्य गोष्टी आणि त्याच्यापेक्षा अधिक गोष्टीही जाणते. परंतु या दशबलज्ञानांचे सर्व कार्य ते करत नाही. कारण ते सर्वज्ञता-ज्ञान स्वतः ध्यान होऊन अर्पणा समाधी प्राप्त करण्यास समर्थ नाही, ऋद्धी होऊन चमत्कार करण्यास समर्थ नाही, मार्ग होऊन क्लेशांचा क्षय करण्यास समर्थ नाही. Apica paravādī evaṃ pucchitabbo ‘‘dasabalañāṇaṃ nāmetaṃ savitakkasavicāraṃ avitakkavicāramattaṃ avitakkaavicāraṃ kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ lokiyaṃ lokuttara’’nti. Jānanto ‘‘paṭipāṭiyā satta savitakkasavicārānī’’ti vakkhati, tato parāni dve avitakkaavicārānīti, āsavakkhayañāṇaṃ siyā savitakkasavicāraṃ, siyā avitakkavicāramattaṃ, siyā avitakkaavicāranti. Tathā paṭipāṭiyā satta kāmāvacarāni, tato dve rūpāvacarāni, avasāne ekaṃ lokuttaranti vakkhati. Sabbaññutaññāṇaṃ pana savitakkasavicārameva kāmāvacarameva lokiyamevāti niṭṭhamettha gantabbaṃ. शिवाय, परवादीला असे विचारले पाहिजे – "हे दशबलज्ञान सवितर्क-सविचार आहे, अवितर्क-विचारमात्र आहे, अवितर्क-अविचार आहे, कामावचर आहे, रूपावचर आहे, अरूपावचर आहे, लौकिक आहे की लोकोत्तर आहे?" जर तो जाणत असेल, तर तो उत्तर देईल की, "क्रमाने पहिली सात ज्ञाने सवितर्क-सविचार आहेत, त्याच्यानंतरची दोन ज्ञाने अवितर्क-अविचार आहेत, आणि आसवक्षयज्ञान हे कदाचित सवितर्क-सविचार असते, कदाचित अवितर्क-विचारमात्र असते, कदाचित अवितर्क-अविचार असते. त्याचप्रमाणे क्रमाने पहिली सात ज्ञाने कामावचर आहेत, त्याच्यानंतरची दोन ज्ञाने रूपावचर आहेत, आणि शेवटी एक ज्ञान लोकोत्तर आहे." परंतु सर्वज्ञता-ज्ञान हे केवळ सवितर्क-सविचार आहे, केवळ कामावचर आहे आणि केवळ लौकिकच आहे, असा निश्चय येथे केला पाहिजे. Vicayahārasampātavaṇṇanā niṭṭhitā. विचयहारसंपातवर्णना समाप्त झाली. 3. Yuttihārasampātavaṇṇanā ३. युक्तिहारसंपातवर्णना 65. Evaṃ nānānayehi vicayahārasampātaṃ vitthāretvā idāni yuttihārasampātādīni dassetuṃ ‘‘tattha katamo yuttihārasampāto’’tiādi āraddhaṃ. Tattha ‘‘tasmā rakkhitacittassā’’ti gāthāya padattho vitthāritoyeva. Rakkhitacittassa sammāsaṅkappagocaro bhavissatīti yujjatīti manacchaṭṭhāni dvārāni satikavāṭena pidahitvā viharantassa kāmavitakkādīnaṃ micchāsaṅkappānaṃ avasaro eva natthīti nekkhammavitakkādiko sammāsaṅkappo eva tassa gocaro pavattiṭṭhānaṃ bhavissatīti ayamattho yujjati. Yuttiyā ghaṭeti saṃsandati sametīti attho. Sammāsaṅkappagocaro sammādiṭṭhi bhavissatīti vuttanayena sammāsaṅkappagocaro puggalo aviparītameva vitakkato sammādiṭṭhi bhavissati. Sammādiṭṭhisaṅkhātaṃ vipassanāñāṇaṃ purakkhatvā viharanto maggañāṇena pañcannaṃ khandhānaṃ udayabbayaṃ asammohato paṭivijjhissati. Tathā paṭivijjhanto ca dukkhasabhāvattā duggatisaṅkhātā sabbā bhavagatiyo jahissati, tato eva sabbaṃ vinipātabhayaṃ saṃsārabhayañca samatikkamissatīti sabbopi cāyamattho yutto evāti. ६५. अशा प्रकारे विविध नयांनी (पद्धतींनी) 'विचयहारसंपात' सविस्तर स्पष्ट करून, आता 'युक्तिहारसंपात' इत्यादी दर्शवण्यासाठी "तत्थ कतमो युत्तिहारसंपातो" (तेथे युक्तिहारसंपात कोणता?) इत्यादी आरंभ केला आहे. त्यामध्ये "तस्मा रक्खितचित्तस्स" (म्हणून रक्षित चित्त असलेल्याचे) या गाथेतील पदांचा अर्थ आधीच सविस्तर स्पष्ट केला आहे. "रक्षित चित्त असलेल्याचा सम्यक्-संकल्प हा गोचर (विषय/विहारक्षेत्र) होईल, हे योग्य आहे" याचा अर्थ असा समजावा: मन हे सहावे द्वार असलेल्या (सहाही) इंद्रियद्वारांना सतीरूपी (स्मृतीरूपी) कवाडाने बंद करून विहार करणाऱ्या व्यक्तीला कामवितर्क इत्यादी मिथ्या संकल्पांना वावच नसतो; म्हणून नैष्क्रम्यवितर्क इत्यादी सम्यक्-संकल्पच त्याचे गोचर म्हणजे प्रवृत्तीचे स्थान होईल, हा अर्थ योग्य (युक्त) ठरतो. युक्तीशी जुळते, सुसंगत होते, मिळतेजुळते होते, असा याचा अर्थ आहे. "सम्यक्-संकल्प हा ज्याचा गोचर आहे, तो सम्यक्-दृष्टी होईल" म्हणजे सांगितलेल्या पद्धतीने सम्यक्-संकल्प हा ज्याचा गोचर आहे असा पुद्गल (व्यक्ती) अविपरीतपणे (यथार्थपणे) विचार करत असल्यामुळे सम्यक्-दृष्टी होईल. सम्यक्-दृष्टी नावाच्या विपश्यनाज्ञानाला अग्रभागी ठेवून विहार करणारा साधक मार्गज्ञानाने पाच स्कंधांच्या उदय-व्ययाला (उत्पत्ती व विनाशाला) संमोहरहित होऊन (असंमोहाने) भेदून जाईल (साक्षात्कार करेल). आणि अशा प्रकारे साक्षात्कार करत असताना, (ते स्कंध) दुःखस्वभावी असल्यामुळे, दुर्गती नावाच्या सर्व भवगतींचा तो त्याग करेल; आणि म्हणूनच सर्व विनिपातभय (नरकादी पतनभय) आणि संसारभय पार करेल. अशा प्रकारे हा सर्वच अर्थ अत्यंत योग्य (युक्त) आहे. Yuttihārasampātavaṇṇanā niṭṭhitā. युक्तिहारसंपात-वर्णन समाप्त झाले. 4. Padaṭṭhānahārasampātavaṇṇanā ४. पदस्थानहारसंपात-वर्णन 66. Sakasampattiyā [Pg.176] viya susaṃvihitasaṅkappo bhavati. Indriyesu guttadvāratā sucaritapāripūriyā āsannakāraṇanti āha – ‘‘rakkhitacittassāti tiṇṇaṃ sucaritānaṃ padaṭṭhāna’’nti. Tassattho – ‘‘rakkhitacittassā’’ti idaṃ tiṇṇaṃ sucaritānaṃ padaṭṭhānavacananti. Nekkhammasaṅkappādibahulassa kāmacchandādinīvaraṇappahānaṃ sukaranti nekkhammasaṅkappādayo samathassa āsannakāraṇanti āha – ‘‘sammāsaṅkappagocaroti samathassa padaṭṭhāna’’nti. Kammassakatāsammādiṭṭhiyaṃ sappaccayanāmarūpadassanasammādiṭṭhiyañca ṭhito attādhīnaṃ saṃsāradukkhaṃ passanto tadatikkamanupāyaṃ vipassanaṃ ārabhatīti sammādiṭṭhivipassanāya visesakāraṇanti āha – ‘‘sammādiṭṭhipurekkhāroti vipassanāya padaṭṭhāna’’nti. Udayabbayadassanaṃ ussukkāpento sammattaniyāmaṃ okkamatīti taṃ paṭhamamaggādhigamassa kāraṇanti āha – ‘‘ñatvāna udayabbayanti dassanabhūmiyā padaṭṭhāna’’nti. Ālokasaññāmanasikārādīhi thinamiddhassa abhibhavanaṃ vīriyassa āsannakāraṇanti āha – ‘‘thinamiddhābhibhū bhikkhūti vīriyassa padaṭṭhāna’’nti. Yadipi ariyamaggakkhaṇe pahānabhāvanā samānakālā ekābhisamayassa icchitattā, tathāpi pahātabbassa pahānābhāve bhāvanāpāripūrī natthīti pahānanimittā viya katvā bhāvanā vuttā ‘‘sabbā duggatiyo jaheti bhāvanāya padaṭṭhāna’’nti. Atha vā ‘‘sabbā duggatiyo jahe’’ti idaṃ bhagavato vacanaṃ yogīnaṃ ussāhajananatthaṃ ānisaṃsakittanaṃ hotīti bhāvanāya visesakāraṇanti vuttaṃ ‘‘sabbā…pe… padaṭṭhāna’’nti. ६६. स्वतःच्या संपत्तीने समृद्ध असल्याप्रमाणे तो सुव्यवस्थित संकल्पयुक्त होतो. इंद्रियांमध्ये गुप्तद्वारता (इंद्रियसंवर) असणे हे सुचरिताच्या परिपूर्तीचे आसन्नकारण (जवळचे कारण) आहे, म्हणून म्हटले आहे – "रक्खितचित्तस्स (रक्षित चित्त असणे) हे तीन सुचरितांचे पदस्थान (आसन्नकारण) आहे." त्याचा अर्थ असा – "रक्खितचित्तस्स" हे वचन तीन सुचरितांच्या पदस्थानाचे (कारणाचे) वाचक आहे. नैष्क्रम्यसंकल्प इत्यादींमध्ये बहुल (मग्न) असलेल्या व्यक्तीला कामच्छंद इत्यादी नीवरणांचा प्रहाण (त्याग) करणे सुलभ होते; म्हणून नैष्क्रम्यसंकल्प इत्यादी समथाचे आसन्नकारण आहेत, म्हणून म्हटले आहे – "सम्मासंकप्पगोचरो (सम्यक्-संकल्प हा ज्याचा गोचर आहे) हे समथाचे पदस्थान आहे." कर्मस्वकता-सम्यक्-दृष्टी आणि सप्रत्यय-नामरूप-दर्शन-सम्यक्-दृष्टीमध्ये स्थित असलेला साधक स्वतःच्या अधीन असलेले संसारदुःख पाहत, त्यातून पार पडण्याचा उपाय म्हणून विपश्यनेचा आरंभ करतो; म्हणून सम्यक्-दृष्टी हे विपश्यनेचे विशेष कारण आहे, म्हणून म्हटले आहे – "सम्मादिट्ठिपुरेक्खारो (सम्यक्-दृष्टीला अग्रभागी ठेवणे) हे विपश्यनेचे पदस्थान आहे." उदय-व्ययाचे दर्शन (उत्पत्ती-विनाश पाहणे) साधकाला उद्योगी बनवून सम्यक्त्व-नियामामध्ये (आर्यमार्गात) प्रवेश घडवून आणते; म्हणून ते प्रथम मार्गप्राप्तीचे (सोतापत्ति-मार्गाचे) कारण आहे, म्हणून म्हटले आहे – "ञत्वान उदयब्बयं (उदय-व्यय जाणून) हे दर्शनभूमीचे पदस्थान आहे." आलोकसंज्ञा-मनसिकार (प्रकाशाच्या संज्ञेचे मनन) इत्यादींद्वारे स्त्यान-मिद्धाचा (आळस व डुलकी) पराभव करणे हे वीर्याचे (प्रयत्नाचे) आसन्नकारण आहे, म्हणून म्हटले आहे – "थिनमिद्धाभिभू भिक्खू (स्त्यान-मिद्धाचा पराभव करणारा भिक्खू) हे वीर्याचे पदस्थान आहे." जरी आर्यमार्गाच्या क्षणी प्रहाण (त्याग) आणि भावना (विकास) हे एकाच वेळी घडून येत असले, कारण एकाच वेळी सत्य-साक्षात्कार अपेक्षित असतो, तरीही जे प्रहाण करण्यायोग्य आहे त्याचा प्रहाण झाल्याशिवाय भावनेची परिपूर्ती होत नाही; म्हणून प्रहाणालाच कारण मानून "सब्बा दुग्गतियो जहेति (सर्व दुर्गतींचा त्याग करतो) हे भावनेचे पदस्थान आहे" असे भावनेविषयी म्हटले आहे. अथवा "सब्बा दुग्गतियो जहे" (सर्व दुर्गतींचा त्याग करावा) हे भगवंतांचे वचन योगींना (साधकांना) उत्साह निर्माण करण्यासाठी आनिशंस-कीर्तन (फायद्यांचे वर्णन) करणारे आहे; म्हणून ते भावनेचे विशेष कारण आहे, म्हणूनच "सब्बा...पे... पदट्ठानं" (सर्व...पे... पदस्थान आहे) असे म्हटले आहे. Padaṭṭhānahārasampātavaṇṇanā niṭṭhitā. पदस्थानहारसंपात-वर्णन समाप्त झाले. 5. Lakkhaṇahārasampātavaṇṇanā ५. लक्षणहारसंपात-वर्णन 67. Indriyesu guttadvāratā satisaṃvaro, satibalena ca nekkhammavitakkādibahulo hotīti vuttaṃ – ‘‘tasmā rakkhitacittassa sammāsaṅkappagocaroti idaṃ satindriya’’nti. Tassattho – ‘‘tasmā rakkhitacittassa sammāsaṅkappagocaro’’ti ettha rakkhitacittatāya ca sammāsaṅkappagocaratā kāraṇūpacārena [Pg.177] idaṃ satindriyaṃ, gahitāni bhavanti pañcindriyāni indriyalakkhaṇena vimuttiparipācanabhāvena vā ekalakkhaṇattāti adhippāyo. Gahito bhavatīti ettha maggalakkhaṇena gahaṇaṃ suviññeyyanti taṃ ṭhapetvā kāraṇato gahaṇaṃ dassetuṃ ‘‘sammādiṭṭhito hi sammāsaṅkappo pabhavatī’’tiādi vuttaṃ. Tato eva gahito bhavati ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti vatvā vimuttivimuttiñāṇadassanānipi vuttāni. ६७. इंद्रियांमध्ये गुप्तद्वारता असणे हा 'स्मृति-संवर' आहे, आणि स्मृतीच्या बळाने मनुष्य नैष्क्रम्यवितर्क इत्यादींनी प्रचुर होतो; म्हणून म्हटले आहे – "तस्मा रक्खितचित्तस्स सम्मासंकप्पगोचरो (म्हणून रक्षित चित्त असलेल्याचा सम्यक्-संकल्प हा गोचर आहे) हे स्मृतींद्रिय आहे." त्याचा अर्थ असा – "तस्मा रक्खितचित्तस्स सम्मासंकप्पगोचरो" यामध्ये रक्षितचित्तता आणि सम्यक्-संकल्पगोचरता हे दोन्ही 'कारणोपचाराने' (कारणाला कार्याच्या नावाने संबोधून) 'स्मृतींद्रिय' म्हटले आहे. इंद्रिय-लक्षणाने किंवा विमुक्तीला परिपक्व करण्याच्या भावाने एकच लक्षण असल्यामुळे पाचही इंद्रिये ग्रहण केली जातात, असा अभिप्राय आहे. "ग्रहण केले जाते" यामध्ये मार्ग-लक्षणाने ग्रहण करणे सहज समजण्यासारखे आहे; म्हणून ते बाजूला ठेवून, कारणावरून ग्रहण करणे दर्शवण्यासाठी "सम्मादिट्ठितो हि सम्मासंकप्पो पभवति" (सम्यक्-दृष्टीपासूनच सम्यक्-संकल्प उत्पन्न होतो) इत्यादी म्हटले आहे. म्हणूनच "आर्य अष्टांगिक मार्ग ग्रहण केला जातो" असे सांगून विमुक्ती आणि विमुक्ती-ज्ञानदर्शन यांचेही कथन केले आहे. Lakkhaṇahārasampātavaṇṇanā niṭṭhitā. लक्षणहारसंपात-वर्णन समाप्त झाले. 6. Catubyūhahārasampātavaṇṇanā ६. चतुर्व्यूहहारसंपात-वर्णन 68. Rakkhīyatīti rakkhitaṃ. Idaṃ padavasena nibbacanaṃ. Yasmā pana atthavasena nibbacane vutte padavasena nibbacanaṃ vuttameva hoti, tasmā ‘‘rakkhitaṃ paripālīyatīti esā niruttī’’ti vuttaṃ. Tattha iti-saddo ādyattho, pakāre vā. Tena evamādikā evaṃpakārā vā esā niruttīti vuttaṃ hoti. Tasmā cintetīti cittaṃ. Attano santānaṃ cinotīti cittaṃ, paccayehi citanti cittaṃ, cittavicittaṭṭhena cittaṃ, cittakaraṇaṭṭhena cittaṃ. Sammā saṅkappetīti sammāsaṅkappotiādinā nirutti veditabbā. ६८. "रक्षण केले जाते म्हणून ते 'रक्षित' होय." हे पदाच्या आधारे केलेले निर्वचन (व्युत्पत्ती) आहे. परंतु, जेव्हा अर्थाच्या आधारे निर्वचन सांगितले जाते, तेव्हा पदाच्या आधारे निर्वचन आपोआपच सांगितले जाते; म्हणून "रक्षित म्हणजे परिपालन केले जाते, हीच निरुक्ती आहे" असे म्हटले आहे. तेथे 'इति' हा शब्द 'आदि' (इत्यादी) या अर्थी आहे किंवा 'प्रकार' (अशा प्रकारे) या अर्थी आहे. त्यामुळे "अशा प्रकारची किंवा या स्वरूपाची ही निरुक्ती आहे" असे म्हटले गेले आहे. म्हणून, "जे चिंतन करते ते चित्त होय." "जे स्वतःच्या संतानाचा (प्रवाहाचा) संचय करते ते चित्त होय," "जे प्रत्ययांनी संचित केले जाते ते चित्त होय," "चित्रविचित्रतेच्या अर्थाने ते चित्त होय," "चित्रविचित्रता निर्माण करण्याच्या अर्थाने ते चित्त होय." "जे सम्यक् प्रकारे संकल्प करते तो सम्यक्-संकल्प होय" इत्यादी प्रकारे निरुक्ती जाणावी. Ayaṃ ettha bhagavato adhippāyoti ‘‘rakkhitacitto assā’’tiādinā indriyasaṃvarādayo duggatipahānañca vadato bhagavato ettha gāthāyaṃ adhippāyo. Kokāliko hītiādi nidānaniddeso. Tattha hi-saddo kāraṇe. Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā kokāliko (saṃ. ni. 1.181; a. ni. 10.89; su. ni. kokālikasutta) arakkhitacittatāya aggasāvakesu cittaṃ padosetvā padumanirayaṃ upapanno, tasmā duggatiyo jahitukāmo rakkhitacitto assāti bhagavā satiārakkhena cetasā samannāgato sabbā duggatiyo jahatīti attho. Suttamhi vuttaṃ ‘‘satiyā cittaṃ rakkhitabba’’nti desanānusandhidassanaṃ. "येथे भगवंतांचा हा अभिप्राय आहे" म्हणजे "रक्षितचित्त असावे" इत्यादींद्वारे इंद्रियसंवर इत्यादी आणि दुर्गतीचा प्रहाण (त्याग) सांगणाऱ्या भगवंतांचा या गाथेतील हा अभिप्राय आहे. "कोकालिको हि" (कोकालिक खरोखरच) इत्यादी हे निदानाचे (प्रसंगाचे) निर्देश आहेत. तेथे 'हि' हा शब्द कारणाचा वाचक आहे. याचा अर्थ असा आहे – ज्याअर्थी कोकालिकने (आपल्या चित्ताचे रक्षण न केल्यामुळे) अरक्षित चित्त असल्यामुळे अग्रश्रावकांवर चित्त दूषित करून पदुम नरकात जन्म घेतला, त्याअर्थी दुर्गतींचा त्याग करू इच्छिणाऱ्याने रक्षितचित्त असावे; आणि भगवंत स्मृतीच्या रक्षणाने युक्त अशा चित्ताने संपन्न होऊन सर्व दुर्गतींचा त्याग करतात, असा याचा अर्थ आहे. सूत्रात म्हटलेले "सतीद्वारे चित्ताचे रक्षण करावे" हे वचन देशना-अनुसंधीचे (उपदेशाच्या सुसंगतीचे) दर्शन घडवणारे आहे. Catubyūhahārasampātavaṇṇanā niṭṭhitā. चतुर्व्यूहहारसंपात-वर्णन समाप्त झाले. 7. Āvaṭṭahārasampātavaṇṇanā ७. आवर्तहारसंपात-वर्णन 69. Nekkhammasaṅkappabahulo [Pg.178] kasiṇavasena mettādivasena vā laddhāya cittekaggatāsaṅkhātāya cittamañjūsāya cittaṃ ṭhapetvā samādhiṃyeva vā yathāladdhaṃ saṃkilesato rakkhitacitto nāma hotīti vuttaṃ – ‘‘tasmā rakkhitacittassa sammāsaṅkappagocaroti ayaṃ samatho’’ti. Paññāpadhānā vipassanāti āha – ‘‘sammādiṭṭhipurekkhāroti ayaṃ vipassanā’’ti. Ariyamaggena dukkhasacce pariññāte udayabbayadassanaṃ matthakappattaṃ nāma hotīti vuttaṃ – ‘‘ñatvāna udayabbayanti dukkhapariññā’’ti. ‘‘Yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti hi maggañāṇassa pavattidassanāti. Imāni cattāri saccānīti catusaccadhammavasena āvaṭṭanaṃ niṭṭhapeti. Tattha purimena saccadvayaṭṭhapanena visabhāgadhammavasena, pacchimena sabhāgadhammavasena āvaṭṭananti daṭṭhabbaṃ. ६९. नैष्क्रम्यसंकल्पाचे प्राधान्य असलेल्या, कसिण (कृत्स्न) च्या प्रभावाने किंवा मैत्री इत्यादींच्या प्रभावाने प्राप्त झालेल्या चित्तैकाग्रता नावाच्या चित्तरूपी मंजूषेत (पेटीत) चित्ताला ठेवून, किंवा यथाप्राप्त समाधीमध्येच त्या चित्ताला ठेवून, संक्लेशांपासून (मळ किंवा अशुद्धतेपासून) रक्षिलेले चित्त म्हणजे 'रक्षितचित्त' होय, असे म्हटले आहे – “म्हणून रक्षितचित्त असलेल्या या व्यक्तीचा सम्यक् संकल्प हाच गोचर (विषय) आहे, हा शमथ होय.” प्रज्ञाप्रधान ही विपश्यना आहे, म्हणून म्हटले आहे – “सम्यक् दृष्टीला अग्रभागी ठेवणे ही विपश्यना होय.” आर्यमार्गाने दुःखसत्याचे परिज्ञान झाले असता, उदय-व्ययाचे दर्शन चरमसीमेला पोहोचते, म्हणून म्हटले आहे – “उदय आणि व्यय जाणून घेणे हे दुःख-परिज्ञान होय.” “जे काही उदयधर्मी (उत्पत्ती होणारे) आहे, ते सर्व निरोधधर्मी (नष्ट होणारे) आहे” हे मार्गज्ञानाच्या प्रवृत्तीचे दर्शन आहे. “ही चार सत्ये आहेत” या शब्दांद्वारे चतुरार्यसत्य धर्माच्या प्रभावाने आवर्तनाची समाप्ती केली जाते. त्यामध्ये पहिल्या दोन सत्यांच्या स्थापनेने विसभागा (भिन्न) धर्माच्या प्रभावाने, आणि नंतरच्या दोन सत्यांच्या स्थापनेने सभाग (समान) धर्माच्या प्रभावाने आवर्तन होते, असे जाणावे. Āvaṭṭahārasampātavaṇṇanā niṭṭhitā. आवर्तनहारसंपातवर्णन समाप्त झाले. 8. Vibhattihārasampātavaṇṇanā ८. विभत्तिहारसंपातवर्णन 70. Kusalapakkho kusalapakkhena niddisitabboti rakkhitacittassāti satisaṃvaro, so chabbidho dvāravasena cakkhudvārasaṃvaro yāva manodvārasaṃvaroti. Sammāsaṅkappo tividho – nekkhammasaṅkappo, abyāpādasaṅkappo, avihiṃsāsaṅkappoti. Sammādiṭṭhi aṭṭhavidhā dukkhe ñāṇaṃ…pe… idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu ñāṇanti. Udayabbayañāṇaṃ paññāsavidhaṃ avijjāsamudayā rūpasamudayo…pe… vipariṇāmalakkhaṇaṃ passantopi viññāṇakkhandhassa vayaṃ passati. Thinamiddhābhibhavanaṃ catubbidhaṃ catumaggavasena. Tattha satisaṃvaro lokiyalokuttaravasena duvidho. Tesu lokiyo kāmāvacarova, lokuttaro dassanabhāvanābhedato duvidho. Ekameko cettha catusatipaṭṭhānabhedato catubbidho. Esa nayo sammāsaṅkappādīsupi. ७०. “कुशल पक्ष कुशल पक्षाद्वारे निर्देशित केला पाहिजे” यामध्ये “रक्षितचित्ताचा” म्हणजे सतिसंवर (स्मृतिसंवर) सांगितला आहे. तो द्वारांच्या प्रभावाने चक्षुद्वारसंवर पासून मनोद्वारसंवर पर्यंत सहा प्रकारचा आहे. सम्यक् संकल्प तीन प्रकारचा आहे – नैष्क्रम्यसंकल्प, अव्यापादसंकल्प आणि अविहिंसासंकल्प. सम्यक् दृष्टी आठ प्रकारची आहे – दुःखाचे ज्ञान...पे... इदंप्रत्ययता-प्रतीत्यसमुत्पन्न धर्मांचे ज्ञान. उदयव्ययज्ञान पन्नास प्रकारचे आहे – अविद्येच्या समुदयामुळे रूपाचा समुदय होतो...पे... विपरिणाम लक्षण पाहत असतानाही विज्ञानस्कंधाचा व्यय (विनाश) पाहतो. स्त्यान-मिद्ध (थीन-मिद्ध) चा पराभव चार मार्गांच्या प्रभावाने चार प्रकारचा आहे. त्यामध्ये सतिसंवर लौकिक आणि लोकोत्तर भेदाने दोन प्रकारचा आहे. त्यापैकी लौकिक हा कामावचरच असतो, तर लोकोत्तर हा दर्शन आणि भावना यांच्या भेदाने दोन प्रकारचा आहे. आणि त्यातील प्रत्येक चार स्मृतिप्रस्थानांच्या (सतिपट्ठानांच्या) भेदाने चार प्रकारचा आहे. हाच नियम सम्यक् संकल्पादींमध्येही लागू होतो. Ayaṃ pana viseso – sammāsaṅkappo paṭhamajjhānavasena rūpāvacarotipi nīharitabbo. Padaṭṭhānavibhāgo padaṭṭhānahārasampāte vuttanayena vattabbo[Pg.179]. Akusalapakkhe asaṃvaro cakkhuasaṃvaro…pe… kāyaasaṃvaro, copanakāyaasaṃvaro, vācāasaṃvaro, manoasaṃvaroti aṭṭhavidho. Micchāsaṅkappo kāmavitakkādivasena tividho. Aññāṇaṃ ‘‘dukkhe aññāṇa’’ntiādinā aṭṭhavidhā vibhattaṃ. Sammādiṭṭhipaṭipakkhato micchādiṭṭhi dvāsaṭṭhividhena veditabbā. Thinamiddhaṃ uppattibhūmito pañcavidhanti evaṃ akusalapakkhe vibhatti veditabbā. हा विशेष आहे की – सम्यक् संकल्प प्रथम ध्यानाच्या प्रभावाने रूपावचर म्हणूनही काढला पाहिजे. पदस्थान-विभाग हा पदस्थानहारसंपातामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने सांगावा. अकुशल पक्षामध्ये असंवर हा चक्षु-असंवर...पे... काय-असंवर, चोपनकाय-असंवर (क्रियात्मक काय-असंवर), वाक्-असंवर, मन-असंवर अशा आठ प्रकारचा आहे. मिथ्या संकल्प कामवितर्क इत्यादींच्या प्रभावाने तीन प्रकारचा आहे. अज्ञान हे “दुःखाविषयी अज्ञान” इत्यादींद्वारे आठ प्रकारे विभागले गेले आहे. सम्यक् दृष्टीच्या प्रतिपक्षाने (विरोधाने) मिथ्या दृष्टी बासष्ट (६२) प्रकारची जाणावी. स्त्यान-मिद्ध (थीन-मिद्ध) उत्पत्तीच्या भूमीनुसार पाच प्रकारचे आहे. अशा प्रकारे अकुशल पक्षातील विभागणी जाणावी. Vibhattihārasampātavaṇṇanā niṭṭhitā. विभत्तिहारसंपातवर्णन समाप्त झाले. 9. Parivattanahārasampātavaṇṇanā ९. परिवर्तनहारसंपातवर्णन 71. Parivattanahāre āvaṭṭahāre vuttanayena samathavipassanāniddhāraṇaṃ akatvā ‘‘samathavipassanāya bhāvitāyā’’ti āha. Lokiyā cettha samathavipassanā daṭṭhabbā. Paṭipakkhenāti ‘‘arakkhitena cittenā’’ti gāthāya paṭipakkhenāti adhippāyo. Atha vā vibhattihāre niddiṭṭhassa akusalapakkhassa paṭipakkhenāti attho. ७१. परिवर्तनहारामध्ये, आवर्तनहारामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने शमथ आणि विपश्यनेचे पृथक्करण न करता “शमथ आणि विपश्यनेच्या भावनेने” असे म्हटले आहे. येथे लौकिक शमथ आणि विपश्यना जाणावी. “प्रतिपक्षाने” म्हणजे “अरक्षित चित्ताने” या गाथेच्या प्रतिपक्षाने (विरोधाने), असा अभिप्राय आहे. किंवा, विभत्तिहारामध्ये दर्शविलेल्या अकुशल पक्षाच्या प्रतिपक्षाने, असा अर्थ आहे. Parivattanahārasampātavaṇṇanā niṭṭhitā. परिवर्तनहारसंपातवर्णन समाप्त झाले. 10. Vevacanahārasampātavaṇṇanā १०. वेवचनहारसंपातवर्णन 72. ‘‘Mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho manoviññāṇadhātū’’ti (dha. sa. 6) ca cittassa vevacanaṃ. ‘‘Takko vitakko saṅkappo appanā byappanā cetaso abhiniropanā’’ti ca sammāsaṅkappassa. ‘‘Paññā pajānanā vicayo pavicayo’’tiādinā (dha. sa. 16) sammādiṭṭhiyā. ‘‘Thinaṃ thiyanā thiyitattaṃ cittassa akallatā akammaññatā onāho parināho antosaṅkoco’’ti thinassa. ‘‘Akallatā akammaññatā kāyālasiyaṃ supyaṃ supyanā supitatta’’nti (dha. sa. 1163) middhassa. ‘‘Bhikkhako bhikkhū’’tiādinā (pārā. 45) bhikkhupadassa. ‘‘Duggati apāyo vinipāto vaṭṭadukkhaṃ saṃsāro’’tiādinā duggatiyā vevacanaṃ veditabbaṃ. ७२. “मानसं, हृदयं, पाण्डरं, विज्ञानं, विज्ञानस्कन्धो, मनोविज्ञानधातु” हे चित्ताचे वेवचन (समानार्थी शब्द) आहेत. “तक्को, वितक्को, सङ्कप्पो, अप्पना, ब्यप्पना, चेतसो अभिनिरोपणा” हे सम्यक् संकल्पाचे (वेवचन) आहेत. “प्रज्ञा, प्रजानना, विचयो, प्रविचयो” इत्यादी सम्यक् दृष्टीचे (वेवचन) आहेत. “थीनं, थियना, thiyitattaṃ, चित्तस्स अकल्लता, अकम्मञ्ञता, ओनाहो, परिनाहो, अन्तोसङ्कोचो” हे थीनचे (स्त्यानाचे वेवचन) आहेत. “अकल्लता, अकम्मञ्ञता, कायालसियं, सुप्पं, सुप्पना, सुप्पितत्तं” हे मिद्धाचे (आळसाचे वेवचन) आहेत. “भिक्षक म्हणून भिक्खू” इत्यादी भिक्खू पदाचे (वेवचन) आहेत. “दुग्गति, अपायो, विनिपातो, वट्टदुक्खं, संसारो” इत्यादी दुर्गतीचे वेवचन जाणावे. Vevacanahārasampātavaṇṇanā niṭṭhitā. वेवचनहारसंपातवर्णन समाप्त झाले. 11. Paññattihārasampātavaṇṇanā ११. पण्णत्तिहारसंपातवर्णन 73. Adhiṭṭhahitvā [Pg.180] rakkhantiyā satiyā rakkhiyamānaṃ cittaṃ tassā adhiṭṭhānaṃ viya hotīti katvā vuttaṃ – ‘‘rakkhitacittassāti padaṭṭhānapaññatti satiyā’’ti. Sesaṃ imasmiṃ paññattihārasampāte ito paresu otaraṇasodhanahārasampātesupi apubbaṃ natthi. Heṭṭhā vuttanayameva. ७३. अधिष्ठान करून (दृढ राहून) रक्षण करणाऱ्या स्मृतीद्वारे (सतीद्वारे) रक्षिले जाणारे चित्त तिच्यासाठी अधिष्ठानासारखे (आधारासारखे) होते, म्हणून असे म्हटले आहे – “रक्षितचित्ताचा ही स्मृतीची (सतीची) पदस्थान-प्रज्ञप्ति (पदट्ठानपण्णत्ति) आहे.” उर्वरित भाग या प्रज्ञप्तिहारसंपातामध्ये आणि यापुढील अवतरण व शोधन हारसंपातांमध्येही काही नवीन नाही. पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच आहे. Paññattihārasampātavaṇṇanā niṭṭhitā. पण्णत्तिहारसंपातवर्णन समाप्त झाले. 14. Adhiṭṭhānahārasampātavaṇṇanā १४. अधिष्ठानहारसंपातवर्णन 76. Adhiṭṭhānahārasampāte sammādiṭṭhi nāma yaṃ dukkhe ñāṇantiādinā catusaccahetuhetusamuppannapaccayapaccayuppannasaṅkhātassa visayassa vasena vemattataṃ dassetvā puna yaṃ tattha tattha yathābhūtaṃ ñāṇadassananti pāḷipāḷiatthānaṃ avasiṭṭhavisayavaseneva vemattataṃ dīpeti. Tattha yaṃ saccāgamananti yaṃ saccato aviparītato visayassa āgamanaṃ, adhigamoti attho. ‘‘Yaṃ paccāgamana’’ntipi pāṭho, tassa yaṃ paṭipāṭivisayassa āgamanaṃ, taṃtaṃvisayādhigamoti attho. Sesamettha parikkhārasamāropanahārasampātesu yaṃ vattabbaṃ, taṃ pubbe vuttanayattā uttānameva. ७६. अधिष्ठानहारसंपातामध्ये “सम्यक् दृष्टी म्हणजे जे दुःखाचे ज्ञान आहे” इत्यादींद्वारे चतुरार्यसत्य, हेतू, हेतूसमुत्पन्न, प्रत्यय आणि प्रत्ययोत्पन्न नावाच्या विषयाच्या प्रभावाने नानात्व (भिन्नता) दर्शवून, पुन्हा “जे तिथे तिथे यथाभूत ज्ञानदर्शन आहे” या पालि आणि पालिच्या अर्थांचे उर्वरित विषयांच्या प्रभावानेच नानात्व स्पष्ट करते. त्यामध्ये “जे सत्यागमन आहे” म्हणजे जे सत्याच्या अविकृत (यथार्थ) रूपाने विषयाचे आगमन आहे, तो अधिगम (प्राप्ती) आहे, असा अर्थ आहे. “जे प्रत्यागमन आहे” असाही पाठ आहे, त्याचा अर्थ, जे अनुक्रमे विषयाचे आगमन आहे, तो त्या त्या विषयाचा अधिगम आहे, असा अर्थ आहे. येथे उर्वरित परिकार (परिक्खार) आणि समारोपण हारसंपातांमध्ये जे सांगायचे आहे, ते पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनुसार स्पष्टच आहे. Adhiṭṭhānahārasampātavaṇṇanā niṭṭhitā. अधिष्ठानहारसंपातवर्णन समाप्त झाले. Missakahārasampātavaṇṇanā मिस्सकहारसंपातवर्णन Api cettha hārasampātaniddeso imināpi nayena veditabbo – येथे हारसंपातनिर्देश याही पद्धतीने जाणावा – ‘‘Manopubbaṅgamā dhammā, manoseṭṭhā manomayā; Manasā ce pasannena, bhāsati vā karoti vā; Tato naṃ sukhamanveti, chāyāva anapāyinī’’ti. (dha. pa. 2); “सर्व धर्म (मानसिक अवस्था) मनाच्या पूर्वगामी असतात, मन श्रेष्ठ असते, ते मनोमय असतात. जर कोणी प्रसन्न मनाने बोलतो किंवा कृती करतो, तर सुख त्याच्या मागे जाते, जशी कधीही न सोडणारी सावली मागे जाते.” Tattha katamo desanāhārasampāto? Manopubbaṅgamā dhammāti manoti khandhavavatthānena viññāṇakkhandhaṃ deseti. Āyatanavavatthānena manāyatanaṃ[Pg.181], dhātuvavatthānena viññāṇadhātuṃ, indriyavavatthānena manindriyaṃ. Katame dhammā pubbaṅgamā? Cha dhammā pubbaṅgamā, kusalānaṃ kusalamūlāni, akusalānaṃ akusalamūlāni, sādhipatikānaṃ adhipati, sabbacittuppādānaṃ indriyāni. Api ca imasmiṃ sutte mano adhippeto. Yathā balaggassa rājā pubbaṅgamo, evamevaṃ dhammānaṃ mano pubbaṅgamo. Tattha tividhena mano pubbaṅgamo nekkhammachandena abyāpādachandena avihiṃsāchandena. Tattha alobhassa nekkhammachandena manopubbaṅgamaṃ, adosassa abyāpādachandena manopubbaṅgamaṃ, amohassa avihiṃsāchandena manopubbaṅgamaṃ. तेथे देशनाहारसंपात कोणता आहे? 'मनोपुब्बङ्गमा धम्मा' (मन हे धर्मांचे अग्रगामी आहे) यामध्ये 'मन' या पदाने स्कंध-निश्चयाद्वारे विज्ञानस्कंध दर्शविला जातो. आयतन-निश्चयाद्वारे मनायतन, धातू-निश्चयाद्वारे विज्ञानधातू आणि इंद्रिय-निश्चयाद्वारे मनिंद्रिय दर्शविले जाते. कोणते धर्म अग्रगामी आहेत? सहा धर्म अग्रगामी आहेत: कुशल धर्मांचे कुशलमूळ, अकुशल धर्मांचे अकुशलमूळ, अधिपतीसह असणाऱ्या धर्मांचे अधिपती आणि सर्व चित्तोत्पादांचे इंद्रिये. शिवाय, या सुत्तात 'मन' अभिप्रेत आहे. ज्याप्रमाणे सैन्याचा राजा हा अग्रगामी असतो, त्याचप्रमाणे (चेतसिक) धर्मांचे मन हे अग्रगामी असते. त्यामध्ये मन तीन प्रकारे अग्रगामी असते: नैष्क्रम्य-छंदाने, अव्यापाद-छंदाने आणि अविहिंसा-छंदाने. त्यामध्ये, अलोभासाठी नैष्क्रम्य-छंदाने मन अग्रगामी असते, अदोषासाठी अव्यापाद-छंदाने मन अग्रगामी असते आणि अमोहासाठी अविहिंसा-छंदाने मन अग्रगामी असते. Manoseṭṭhāti mano tesaṃ dhammānaṃ seṭṭhaṃ visiṭṭhaṃ uttamaṃ pavaraṃ mūlaṃ pamukhaṃ pāmokkhaṃ, tena vuccati ‘‘manoseṭṭhā’’ti. Manomayāti manena katā, manena nimmitā, manena nibbattā, mano tesaṃ paccayo, tena vuccati ‘‘manomayā’’ti. Te pana dhammā chandasamudānitā anāvilasaṅkappasamuṭṭhānā phassasamodhānā vedanākkhandho saññākkhandho saṅkhārakkhandho. Manasā ce pasannenāti yā saddhā saddahanā okappanā abhippasādo. Iti iminā pasādena upeto samupeto upagato samupagato sampanno samannāgato, tena vuccati ‘‘pasannenā’’ti idaṃ manokammaṃ. Bhāsati vāti vacīkammaṃ. Karoti vāti kāyakammaṃ. Iti dasakusalakammapathā dassitā. 'मनोसेट्ठा' म्हणजे मन हे त्या (चेतसिक) धर्मांचे श्रेष्ठ, विशिष्ट, उत्तम, प्रवर, मूळ, प्रमुख आणि अग्रणी आहे, म्हणून त्यांना 'मनोसेट्ठा' (मनःश्रेष्ठ) असे म्हटले जाते. 'मनोमया' म्हणजे मनाने केलेले, मनाने निर्माण केलेले, मनाने उत्पन्न झालेले; मन हा त्यांचा प्रत्यय (कारण) आहे, म्हणून त्यांना 'मनोमया' (मनोमय) असे म्हटले जाते. आणि ते धर्म म्हणजे छंदापासून उत्पन्न झालेले, अकलुषित संकल्पाने समुत्थित झालेले, स्पर्शाने एकत्रित झालेले वेदनास्कंध, संज्ञास्कंध आणि संस्कारस्कंध हे होत. 'मनसा चे पसन्नेन' म्हणजे जी श्रद्धा, विश्वास, दृढ श्रद्धा आणि अतिप्रसन्नता आहे. अशा या प्रसन्नतेने युक्त, समुपेत, उपगत, समुपगत, संपन्न आणि समन्वागत असणे, म्हणून त्याला 'पसन्नेन' (प्रसन्न मनाने) असे म्हटले जाते; हे मनोकर्म आहे. 'भासति वा' (बोलतो वा) याने वचीकर्म दर्शविले आहे. 'करोति वा' (करतो वा) याने कायकर्म दर्शविले आहे. अशा प्रकारे दहा कुशल कर्मपथ दर्शविले आहेत. Tatoti dasavidhassa kusalakammassa katattā upacitattā. Nanti yo so katapuñño katakusalo katabhīruttāṇo, taṃ puggalaṃ. Sukhanti duvidhaṃ sukhaṃ kāyikaṃ cetasikañca. Anvetīti anugacchati. 'ततो' म्हणजे दहा प्रकारच्या कुशल कर्माच्या आचरणाने आणि संचय केल्यामुळे. 'नं' म्हणजे ज्याने पुण्य केले आहे, ज्याने कुशल केले आहे, ज्याने भयापासून रक्षण करणारे पुण्य केले आहे, त्या पुद्गलाला (व्यक्तीला). 'सुखं' म्हणजे कायिक आणि चैतसिक असे दोन प्रकारचे सुख. 'अन्वेति' म्हणजे मागे मागे जाते (अनुगमन करते). Idhassu puriso appahīnānusayo saṃyojaniyesu dhammesu assādaṃ anupassati, so saṃyojaniyesu dhammesu assādaṃ anupassanto yathādiṭṭhaṃ yathāsutaṃ sampattibhavaṃ pattheti. Iccassa avijjā ca bhavataṇhā ca anubaddhā honti, so yathādiṭṭhaṃ yathāsutaṃ sampattibhavaṃ patthento pasādanīyavatthusmiṃ cittaṃ pasādeti saddahati okappeti. So pasannacitto tividhaṃ puññakiriyavatthuṃ anutiṭṭhati dānamayaṃ sīlamayaṃ bhāvanāmayaṃ kāyena vācāya manasā. So tassa vipākaṃ paccanubhoti diṭṭheva dhamme upapajje vā aparāpare vā pariyāye. Iti kho panassa avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ, saḷāyatanapaccayā sukhavedanīyo phasso, phassapaccayā [Pg.182] vedanāti evaṃ santaṃ taṃ sukhamanveti. Tassevaṃ vedanāya aparāparaṃ parivattamānāya uppajjati taṇhā. Taṇhāpaccayā upādānaṃ…pe… samudayo hotīti. या जगात एखादा पुरुष (व्यक्ती) अनुशय नष्ट न झालेला असून, संयोजनाच्या विषय असणाऱ्या धर्मांमध्ये आस्वाद पाहतो. तो संयोजनीय धर्मांमध्ये आस्वाद पाहत असताना, जसे पाहिले आहे, जसे ऐकले आहे, तशा समृद्ध भवाची (संपत्तिभवाची) आकांक्षा करतो. यामुळे त्याला अविद्या आणि भवतण्हा (भवतृष्णा) अनुबद्ध असतात. तो जसे पाहिले आहे, जसे ऐकले आहे, तशा समृद्ध भवाची आकांक्षा करत असताना, प्रसन्न होण्यास योग्य अशा वस्तूवर चित्त प्रसन्न करतो, श्रद्धा ठेवतो, दृढ विश्वास ठेवतो. तो प्रसन्नचित्त होऊन काया, वाचा आणि मनाने दानमय, शीलमय आणि भावनामय अशा three प्रकारच्या पुण्यक्रियावस्तूंचे आचरण करतो. तो त्याच्या विपाकाचा (फळाचा) अनुभव याच जन्मात, किंवा पुढील जन्मात, किंवा त्यानंतरच्या इतर जन्मांमध्ये घेतो. अशा प्रकारे, त्याला अविद्येच्या प्रत्ययाने संस्कार, संस्कारांच्या प्रत्ययाने विज्ञान, विज्ञानाच्या प्रत्ययाने नामरूप, नामरूपाच्या प्रत्ययाने षडायतन, षडायतनाच्या प्रत्ययाने सुखद वेदना देणारा स्पर्श आणि स्पर्शाच्या प्रत्ययाने वेदना उत्पन्न होते; अशा प्रकारे त्या पुरुषाचे सुख अनुगमन करते. अशा प्रकारे त्याची वेदना वारंवार फिरत असताना तृष्णा उत्पन्न होते. तृष्णेच्या प्रत्ययाने उपादान... इत्यादी होऊन दुःखस्कंधाचा समुदाय होतो. Tattha yaṃ mano, ye ca manopubbaṅgamā dhammā, yañca sukhaṃ, ime vuccanti pañcakkhandhā, te dukkhasaccaṃ. Tesaṃ purimakāraṇabhūtā avijjā bhavataṇhā ca samudayasaccaṃ. Tesaṃ pariññāya pahānāya bhagavā dhammaṃ deseti, dukkhassa pariññāya samudayassa pahānāya. Yena parijānāti, yena pajahati, ayaṃ maggo. Yattha ca maggo pavattati, ayaṃ nirodho. Imāni cattāri saccāni evaṃ āyatanadhātuindriyamukhenāpi niddhāretabbāni. Tattha samudayena assādo, dukkhena ādīnavo, magganirodhehi nissaraṇaṃ, sukhassa anvayo phalaṃ, manasā pasannena kāyavacīsamīhā upāyo, manopubbaṅgamattā dhammānaṃ attano sukhakāmena pasannena manasā vacīkammaṃ kāyakammañca pavattetabbanti ayaṃ bhagavato āṇatti. Ayaṃ desanāhārasampāto. त्यामध्ये जे मन आहे, आणि जे मन-अग्रगामी असणारे (चेतसिक) धर्म आहेत, आणि जे सुख आहे, यांना पंचस्कंध असे म्हटले जाते; ते दुःखसत्य आहे. त्यांचे पूर्वकारण असणारी अविद्या आणि भवतण्हा हे समुदायसत्य आहे. त्यांच्या परिज्ञानासाठी आणि प्रहाणासाठी भगवान धर्माचा उपदेश करतात—म्हणजे दुःखाच्या परिज्ञानासाठी आणि समुदायाच्या प्रहाणासाठी. ज्याच्याद्वारे मनुष्य परिज्ञान करतो आणि ज्याच्याद्वारे प्रहाण करतो, हा मार्ग (मार्गसत्य) आहे. आणि ज्यामध्ये मार्ग प्रवृत्त होतो, हा निरोध (निरोधसत्य) आहे. ही चार सत्ये अशा प्रकारे आयतन, धातू आणि इंद्रियांच्या द्वारेही निश्चित केली पाहिजेत. त्यामध्ये, समुदायाने आस्वाद होतो, दुःखाने आदीनव (दोष) होतो, मार्ग आणि निरोधाने निस्सरण (मुक्ती) होते. सुखाचे अनुगमन हे फल आहे, प्रसन्न मनाने कायिक व वाचिक प्रयत्न करणे हा उपाय आहे. धर्मांचे मन हे अग्रगामी असल्यामुळे, स्वतःचे सुख इच्छिणाऱ्याने प्रसन्न मनाने वचीकर्म आणि कायकर्म प्रवृत्त केले पाहिजे, ही भगवंतांची आज्ञा आहे. हा देशनाहारसंपात आहे. Tattha katamo vicayahārasampāto? Mananato ārammaṇavijānanato mano. Mananalakkhaṇe sampayuttesu ādhipaccakaraṇato pubbaṅgamo īhābhāvato nissattanijjīvaṭṭhena dhammā. Gāmesu gāmaṇi viya padhānaṭṭhena mano seṭṭho etesanti manoseṭṭhā. Sahajātādipaccayabhūtena manasā nibbattāti manomayā. Akālussiyato, ārammaṇassa okappanato ca pasannena vacīviññattivipphārato tathā sādiyanato ca bhāsati. Copanakāyavipphārato tathā sādiyanato ca karoti. Tathā pasutattā anaññattā ca ‘‘tato’’ti vuttaṃ. Sukhanato sātabhāvato iṭṭhabhāvato ca ‘‘sukha’’nti vuttaṃ. Katūpacitattā avipakkavipākattā ca ‘‘anvetī’’ti vuttaṃ. Kāraṇāyattavuttito asaṅkantito ca ‘‘chāyāva anapāyinī’’ti vuttaṃ. Ayaṃ anupadavicayato vicayahārasampāto. त्यामध्ये विचयहारसंपात कोणता आहे? मनन करण्यामुळे आणि आलंबन (विषय) जाणण्यामुळे 'मन' म्हटले जाते. मनन करण्याच्या लक्षणात आणि संप्रयुक्त धर्मांवर अधिपत्य गाजविण्यामुळे 'अग्रगामी' म्हटले जाते. चेष्टा (प्रयत्न) नसण्यामुळे आणि निर्जीव व सत्त्वरहित अर्थाने 'धर्म' म्हटले जाते. गावांमध्ये ग्रामप्रमुखाप्रमाणे प्रधान अर्थाने मन हे या धर्मांचे श्रेष्ठ आहे, म्हणून 'मनोसेट्ठा' म्हटले जाते. सहजात इत्यादी प्रत्यय असणाऱ्या मनाने उत्पन्न झालेले असल्यामुळे 'मनोमया' म्हटले जाते. अकलुषिततेमुळे आणि आलंबनावर दृढ विश्वास ठेवल्यामुळे 'प्रसन्न' मनाने; वची-विज्ञप्तीच्या प्रसाराने आणि तसेच त्याचे अनुमोदन करण्याने 'बोलतो'; शरीराच्या हालचालीच्या प्रसाराने आणि तसेच त्याचे अनुमोदन करण्याने 'करतो'. त्या प्रकारे संचय केल्यामुळे आणि अन्य काही नसल्यामुळे 'ततो' (त्यामुळे) असे म्हटले आहे. सुख देणारे असल्यामुळे, साताभावामुळे (मधुरतेमुळे) आणि इष्टभावामुळे 'सुखं' असे म्हटले आहे. केलेल्या कर्माचा संचय झाल्यामुळे आणि विपाक अद्याप न पिकल्यामुळे 'अन्वेति' (अनुगमन करते) असे म्हटले आहे. कारणावर अवलंबून असणाऱ्या प्रवृत्तीमुळे आणि स्वतःच्या स्थानावरून न ढळण्यामुळे 'छायेप्रमाणे कधीही न सोडणारी' असे म्हटले आहे. हा पदानुक्रमे विश्लेषणाने विचयहारसंपात आहे. Tattha katamo yuttihārasampāto? Manassa dhammānaṃ ādhipaccayogato pubbaṅgamatā yujjati. Tato eva tesaṃ manassa anuvattanato dhammānaṃ manoseṭṭhatā yujjati. Sahajātādipaccayavasena manasā nibbattattā dhammānaṃ manomayatā yujjati. Manasā pasannena samuṭṭhānānaṃ kāyavacīkammānaṃ kusalabhāvo yujjati. Yena kusalakammaṃ upacitaṃ, taṃ chāyā viya sukhaṃ anvetīti yujjati. Ayaṃ yuttihārasampāto. त्यामध्ये युक्तिहारसंपात कोणता आहे? मनाचे (चेतसिक) धर्मांवर अधिपत्य असल्यामुळे त्याचे अग्रगामी असणे योग्य ठरते. म्हणूनच, त्या धर्मांचे मनाच्या मागे अनुगमन करण्यामुळे धर्मांचे मनःश्रेष्ठत्व योग्य ठरते. सहजात इत्यादी प्रत्ययांच्या प्रभावाने मनाने उत्पन्न झालेले असल्यामुळे धर्मांचे मनोमयत्व योग्य ठरते. प्रसन्न मनाने समुत्थित झालेल्या कायिक व वाचिक कर्मांचे कुशलत्व योग्य ठरते. ज्याने कुशल कर्माचा संचय केला आहे, त्याचे छायेप्रमाणे सुख अनुगमन करते, हे योग्य ठरते. हा युक्तिहारसंपात आहे. Tattha [Pg.183] katamo padaṭṭhāno hārasampāto? Mano manopavicārānaṃ padaṭṭhānaṃ. Manopubbaṅgamā dhammā sabbassa kusalapakkhassa padaṭṭhānaṃ. ‘‘Bhāsatī’’ti sammāvācā, ‘‘karotī’’ti sammākammanto, te sammāājīvassa padaṭṭhānaṃ. Sammāājīvo sammāvāyāmassa padaṭṭhānaṃ. Sammāvāyāmo sammāsatiyā padaṭṭhānaṃ. Sammāsati sammāsamādhissa padaṭṭhānaṃ. ‘‘Manasā pasannenā’’ti ettha pasādo saddhindriyaṃ, taṃ sīlassa padaṭṭhānaṃ. Sīlaṃ samādhissa padaṭṭhānaṃ. Samādhi paññāyāti yāva vimuttiñāṇadassanā yojetabbaṃ. Ayaṃ padaṭṭhānahārasampāto. तेथे पदस्थान हारसंपात कोणता आहे? मन हे मन-उपविचारांचे पदस्थान आहे. 'मनोपुब्बङ्गमा धम्मा' (मन हे ज्यांचे पूर्वगामी आहे असे धर्म) हे सर्व कुशल पक्षाचे पदस्थान आहे. 'भासति' (बोलतो) या पदाने सम्यक् वाचा आणि 'करोति' (करतो) या पदाने सम्यक् कर्मान्त ग्रहण केले जाते; ते दोन्ही सम्यक् आजीविकेचे पदस्थान आहेत. सम्यक् आजीव हा सम्यक् व्यायामाचे पदस्थान आहे. सम्यक् व्यायाम हा सम्यक् स्मृतीचे पदस्थान आहे. सम्यक् स्मृती ही सम्यक् समाधीचे पदस्थान आहे. 'मनसा पसन्नेन' (प्रसन्न मनाने) यामध्ये 'प्रसाद' (प्रसन्नता) म्हणजे श्रद्धेंद्रिय होय, ते शीलाचे पदस्थान आहे. शील हे समाधीचे पदस्थान आहे. समाधी ही प्रज्ञेचे पदस्थान आहे, अशा प्रकारे विमुक्तीज्ञानदर्शनापर्यंत संबंध जोडला पाहिजे. हा पदस्थान हारसंपात होय. Tattha katamo lakkhaṇo hārasampāto? ‘‘Manopubbaṅgamā dhammā’’ti manopubbaṅgamatāvacanena dhammānaṃ chandapubbaṅgamatāpi vīriyapubbaṅgamatāpi vīmaṃsāpubbaṅgamatāpi vuttā hoti ādhipateyyalakkhaṇena chandādīnaṃ manasā ekalakkhaṇattā. Tathā nesaṃ saddhādipubbaṅgamatāpi vuttā hoti indriyalakkhaṇena saddhādīnaṃ manasā ekalakkhaṇattā. ‘‘Manasā ce pasannenā’’ti yathā manassa pasādasamannāgamo taṃsamuṭṭhānānaṃ kāyavacīkammānaṃ anavajjabhāvalakkhaṇaṃ. Evaṃ cittassa satiādisamannāgamopi nesaṃ anavajjabhāvalakkhaṇaṃ yonisomanasikārasamuṭṭhānabhāvena ekalakkhaṇattā. ‘‘Sukhamanvetī’’ti sukhānugamanavacanena sukhassa paccayabhūtānaṃ manāpiyarūpādīnaṃ anugamo vutto hoti tesampi kammapaccayatāya ekalakkhaṇattāti. Ayaṃ lakkhaṇahārasampāto. तेथे लक्षण हारसंपात कोणता आहे? 'मनोपुब्बङ्गमा धम्मा' यामध्ये 'मन पूर्वगामी असणे' या कथनाने धर्मांचे 'छंद-पूर्वगामी असणे' (इच्छा पूर्वगामी असणे), 'वीर्य-पूर्वगामी असणे' (प्रयत्न पूर्वगामी असणे) आणि 'विमंसा-पूर्वगामी असणे' (मीमांसा पूर्वगामी असणे) देखील सांगितले गेले आहे; कारण अधिपती-लक्षणाने छंद इत्यादींचे मनाशी एकच लक्षण असते. त्याचप्रमाणे, त्या धर्मांचे 'श्रद्धा-पूर्वगामी असणे' इत्यादी देखील सांगितले गेले आहे; कारण इंद्रिय-लक्षणाने श्रद्धा इत्यादींचे मनाशी एकच लक्षण असते. 'मनसा चे पसन्नेन' (जर प्रसन्न मनाने) यामध्ये ज्याप्रमाणे मनाची प्रसन्नतेशी युक्तता ही त्या मनापासून उत्पन्न होणाऱ्या कायिक व वाचिक कर्मांचे अनवद्यभाव-लक्षण (दोषरहित असण्याचे लक्षण) आहे, त्याचप्रमाणे चित्ताची स्मृती इत्यादींशी युक्तता देखील त्या कायिक व वाचिक कर्मांचे अनवद्यभाव-लक्षण आहे; कारण योनिशोमनसिकारापासून उत्पन्न होण्याच्या भावाने त्यांचे एकच लक्षण असते. 'सुखमन्वेति' (सुख मागे जाते) या सुखाच्या अनुगमनाच्या कथनाने, सुखाचे कारण असणाऱ्या प्रिय रूप इत्यादींचा अनुगमन देखील सांगितला गेला आहे; कारण त्यांचेही कर्म-प्रत्ययतेमुळे एकच लक्षण असते. हा लक्षण हारसंपात होय. Tattha katamo catubyūho hārasampāto? ‘‘Manopubbaṅgamā’’tiādīsu ‘‘mano’’tiādīnaṃ padānaṃ nibbacanaṃ niruttaṃ, taṃ padatthaniddesavasena veditabbaṃ. Padattho ca vuttanayena suviññeyyova. Ye sukhena atthikā, tehi pasannena manasā kāyavacīmanokammāni pavattetabbānīti ayamettha bhagavato adhippāyo. Puññakiriyāya aññesampi pubbaṅgamā hutvā tattha tesaṃ sammā upanetāro imissā desanāya nidānaṃ. ‘‘Chadvārādhipatī rājā (dha. pa. aṭṭha. 2.181 erakapattanāgarājavatthu), cittānuparivattino dhammā (dha. sa. dukamātikā 62; 1205-1206), cittassa ekadhammassa, sabbeva vasamanvagū’’ti (saṃ. ni. 1.62) evamādisamānayanena imissā desanāya saṃsandanā desanānusandhi. Padānusandhiyo pana suviññeyyāvāti. Ayaṃ catubyūho hārasampāto. तेथे चतुर्व्यूह हारसंपात कोणता आहे? 'मनोपुब्बङ्गमा' इत्यादी गाथांमध्ये 'मन' इत्यादी पदांचे निर्वचन (व्युत्पत्ती) आणि निरुक्ती ही पद-अर्थ-निर्देशाच्या द्वारे समजून घेतली पाहिजे. आणि पदांचा अर्थ सांगितलेल्या पद्धतीने सहज समजण्याजोगाच आहे. 'ज्यांना सुखाची इच्छा आहे, त्यांनी प्रसन्न मनाने कायिक, वाचिक व मानसिक कर्मे प्रवृत्त करावीत' हा येथे भगवंतांचा अभिप्राय आहे. पुण्यकर्मामध्ये इतरांचेही मार्गदर्शक (पूर्वगामी) होऊन त्यांना योग्य मार्गावर आणणारे लोक हे या देशनेचे निदान (प्रसंग) आहेत. 'सहा द्वारांचा अधिपती राजा (मन) आहे, सर्व धर्म चित्ताचे अनुवर्तन करणारे आहेत, चित्त या एकाच धर्माच्या वशात सर्वजण जातात' इत्यादी समान अर्थाच्या सूत्रांशी तुलना करून या देशनेचा मेळ घालणे ही 'देशनानुसंधी' आहे. आणि पदांची अनुसंधी (पदांचा परस्पर संबंध) तर सहज समजण्याजोगीच आहे. हा चतुर्व्यूह हारसंपात होय. Tattha [Pg.184] katamo āvaṭṭo hārasampāto? ‘‘Manopubbaṅgamā dhammā’’ti tattha yāni tīṇi kusalamūlāni, tāni aṭṭhannaṃ sammattānaṃ hetu. Ye sammattā, ayaṃ aṭṭhaṅgiko maggo. Yaṃ manosahajanāmarūpaṃ, idaṃ dukkhaṃ. Asamucchinnā purimanipphannā avijjā bhavataṇhā, ayaṃ samudayo. Yattha tesaṃ pahānaṃ, ayaṃ nirodhoti imāni cattāri saccāni. Ayaṃ āvaṭṭo hārasampāto. तेथे आवर्त हारसंपात कोणता आहे? 'मनोपुब्बङ्गमा धम्मा' यामध्ये जी तीन कुशलमुळे आहेत, ती आठ सम्यक्त्वांचे हेतू आहेत. जे सम्यक्त्व आहेत, तो अष्टांगिक मार्ग (मार्गसत्य) आहे. जे मनासोबत उत्पन्न होणारे नाम-रूप आहे, ते दुःख (दुःखसत्य) आहे. जी नष्ट न झालेली आणि पूर्वजन्मात निर्माण झालेली अविद्या व भवतृष्णा आहे, तो समुदाय (समुदयसत्य) आहे. जेथे त्यांचा प्रहाण (नाश) होतो, तो निरोध (निरोधसत्य) आहे; ही चार आर्यसत्ये आहेत. हा आवर्त हारसंपात होय. Tattha katamo vibhattihārasampāto? ‘‘Manopubbaṅgamā dhammā, manasā ce pasannena, tato naṃ sukhamanvetī’’ti nayidaṃ yathārutavasena gahetabbaṃ. Yo hi samaṇo vā brāhmaṇo vā pāṇātipātimhi micchādiṭṭhike micchāpaṭipanne sakaṃ cittaṃ pasādeti, pasannena ca cittena abhūtaguṇābhitthavanavasena bhāsati vā nipaccakāraṃ vāssa yaṃ karoti, na tato naṃ sukhamanveti. Dukkhameva pana taṃ tato cakkaṃva vahato padamanveti. Iti hi idaṃ vibhajjabyākaraṇīyaṃ. Yaṃ manasā ce pasannena bhāsati vā karoti vā, tañce vacīkammaṃ kāyakammañca sukhavedanīyanti. Taṃ kissa hetu? Sammattagatehi sukhavedanīyaṃ micchāgatehi dukkhavedanīyanti. Kathaṃ panāyaṃ pasādo daṭṭhabbo? Nāyaṃ pasādo, pasādapatirūpako pana micchādhimokkhoti vadāmi. Ayaṃ vibhattihārasampāto. तेथे विभक्ती हारसंपात कोणता आहे? 'मनोपुब्बङ्गमा धम्मा, मनसा चे पसन्नेन, ततो नं सुखमन्वेति' हे वचन केवळ शब्दांच्या थेट अर्थाने (यथारुत रूपाने) ग्रहण करू नये. कारण जो कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण प्राणातिपाती (जीवहिंसा करणारा), मिथ्यादृष्टी आणि मिथ्या आचरण करणाऱ्या व्यक्तीवर आपले चित्त प्रसन्न करतो, आणि त्या प्रसन्न चित्ताने असत्य गुणांची प्रशंसा करून बोलतो किंवा त्याचा आदर-सत्कार करतो, त्याला त्यापासून सुख प्राप्त होत नाही. उलट, बैलगाडी ओढणाऱ्या बैलाच्या पायामागे चाक जावे, त्याप्रमाणे दुःखच त्याच्या मागे जाते. म्हणून हे वचन विभज्य-व्याकरणीय (विश्लेषण करून उत्तर देण्याजोगे) आहे. जर प्रसन्न मनाने बोलतो किंवा करतो, आणि जर ते वाक्कर्म व कायकर्म सुखवेदनीय (सुखद अनुभव देणारे) असेल तर (ते सुख देणारे ठरते). त्याचे कारण काय? सम्यक् मार्गावर चालणाऱ्यांच्या बाबतीत ते सुखवेदनीय असते, तर मिथ्या मार्गावर चालणाऱ्यांच्या बाबतीत ते दुःखवेदनीय असते. पण हा 'प्रसाद' (प्रसन्नता) कसा समजला पाहिजे? हा खरा प्रसाद नाही, तर प्रसादासारखा दिसणारा 'मिथ्या-अधिमोक्ष' (चुकीचा निश्चय) आहे, असे मी म्हणतो. हा विभक्ती हारसंपात होय. Tattha katamo parivattano hārasampāto? Manopubbaṅgamātiādi. Yaṃ manasā paduṭṭhena bhāsati vā karoti vā dukkhassānugāmī. Idañhi suttaṃ etassa ujupaṭipakkho. Ayaṃ parivattano hārasampāto. तेथे परिवर्तन हारसंपात कोणता आहे? 'मनोपुब्बङ्गमा' इत्यादी गाथा. जर दूषित मनाने बोलतो किंवा करतो, तर तो दुःखाचा अनुगामी (दुःख मागे येणारा) होतो. कारण हे सूत्र (पहिली गाथा) याच्या (दुसऱ्या गाथेच्या) थेट विरुद्ध (प्रतिपक्ष) आहे. हा परिवर्तन हारसंपात होय. Tattha katamo vevacano hārasampāto? ‘‘Manopubbaṅgamā’’ti mano cittaṃ manāyatanaṃ manindriyaṃ manoviññāṇaṃ manoviññāṇadhātūti pariyāyavacanaṃ. Pubbaṅgamā purecārino puregāminoti pariyāyavacanaṃ. Dhammā attā sabhāvāti pariyāyavacanaṃ. Seṭṭhaṃ padhānaṃ pavaranti pariyāyavacanaṃ. Manomayā manonibbattā manosambhūtāti pariyāyavacanaṃ. Pasannena saddahantena okappentenāti pariyāyavacanaṃ. Sukhaṃ sātaṃ vedayitanti pariyāyavacanaṃ. Anveti anugacchati anubandhatīti pariyāyavacanaṃ. Ayaṃ vevacano hārasampāto. तेथे वेवचन (पर्यायवाची) हारसंपात कोणता आहे? 'मनोपुब्बङ्गमा' यामध्ये 'मन' चे पर्यायशब्द 'चित्त', 'मनायतन', 'मनेंद्रिय', 'मनोविज्ञान' आणि 'मनोविज्ञानधातू' हे आहेत. 'पुब्बङ्गमा' चे पर्यायशब्द 'पुरेचारिनो' (पुढे चालणारे) आणि 'पुरेगामिनो' (पुढे जाणारे) हे आहेत. 'धम्मा' चे पर्यायशब्द 'अत्ता' (आत्मा) आणि 'सभाव' (स्वभाव) हे आहेत. 'सेट्ठं' (श्रेष्ठ) चे पर्यायशब्द 'प्रधान' (मुख्य) आणि 'पवर' (उत्कृष्ट) हे आहेत. 'मनोमया' चे पर्यायशब्द 'मनोनिब्बत्ता' (मनापासून उत्पन्न झालेले) आणि 'मनोसम्भूता' (मनापासून संभूत झालेले) हे आहेत. 'पसन्नेन' (प्रसन्नतेने) चे पर्यायशब्द 'सद्दहन्तेन' (श्रद्धा ठेवणाऱ्याने) आणि 'ओकप्पन्तेन' (विश्वास ठेवणाऱ्याने) हे आहेत. 'सुखं' चे पर्यायशब्द 'सातं' (मधुर) आणि 'वेदयितं' (वेदन/अनुभव) हे आहेत. 'अन्वेति' चे पर्यायशब्द 'अनुगच्छति' (अनुगमन करतो) आणि 'अनुबन्धति' (मागे जातो) हे आहेत. हा वेवचन हारसंपात होय. Tattha [Pg.185] katamo paññattihārasampāto? Manopubbaṅgamāti ayaṃ manaso kiccapaññatti. Dhammāti sabhāvapaññatti, kusalakammapathapaññatti. Manoseṭṭhāti padhānapaññatti. Manomayāti sahajātapaññatti. Pasannenāti saddhindriyena samannāgatapaññatti, assaddhiyassa paṭikkhepapaññatti. Bhāsati vā karoti vāti sammāvācāsammākammantānaṃ nikkhepapaññatti. Tato naṃ sukhamanvetīti kammassa phalānubandhapaññatti, kammassa avināsapaññattīti. Ayaṃ paññattihārasampāto. तेथे प्रज्ञप्ती हारसंपात कोणता आहे? 'मनोपुब्बङ्गमा' ही मनाची 'कृत्य-प्रज्ञप्ती' (कार्य स्पष्ट करणारी प्रज्ञप्ती) आहे. 'धम्मा' ही 'स्वभाव-प्रज्ञप्ती' आणि 'कुशलकर्मपथ-प्रज्ञप्ती' आहे. 'मनोसेट्ठा' ही 'प्रधान-प्रज्ञप्ती' (मुख्यत्व दर्शवणारी प्रज्ञप्ती) आहे. 'मनोमया' ही 'सहजात-प्रज्ञप्ती' (मनासोबत उत्पन्न होणे दर्शवणारी प्रज्ञप्ती) आहे. 'पसन्नेन' ही 'श्रद्धेंद्रियाने युक्त असण्याची प्रज्ञप्ती' आणि 'अश्रद्धेचा प्रतिषेध (निषेध) करणारी प्रज्ञप्ती' आहे. 'भासति वा करोति वा' ही सम्यक् वाचा आणि सम्यक् कर्मान्त यांच्या 'निक्षेप-प्रज्ञप्ती' (प्रस्थापना करणारी प्रज्ञप्ती) आहे. 'ततो नं सुखमन्वेति' ही कर्माच्या 'फलाच्या अनुबंधाची प्रज्ञप्ती' (फळ मागे येणे दर्शवणारी प्रज्ञप्ती) आणि कर्माच्या 'अविनाश-प्रज्ञप्ती' (कर्म नष्ट न होणे दर्शवणारी प्रज्ञप्ती) आहे. हा प्रज्ञप्ती हारसंपात होय. Tattha katamo otaraṇo hārasampāto? Manoti viññāṇakkhandho. Dhammāti vedanāsaññāsaṅkhārakkhandhā. Bhāsati vā karoti vāti kāyavacīviññattiyo. Tāsaṃ nissayā cattāro mahābhūtāti rūpakkhandhoti ayaṃ khandhehi otaraṇo. Manoti abhisaṅkhāraviññāṇanti manoggahaṇena avijjāpaccayā saṅkhārā gahitāti. Saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ…pe… samudayo hotīti ayaṃ paṭiccasamuppādena otaraṇoti. Ayaṃ otaraṇo hārasampāto. त्यामध्ये ओतरण हारसंपात कोणता आहे? 'मन' म्हणजे विज्ञानस्कंध होय. 'धम्मा' (धर्म) म्हणजे वेदनास्कंध, संज्ञास्कंध आणि संस्कारस्कंध होत. 'भासति वा करोति वा' (बोलतो किंवा करतो) म्हणजे कायविज्ञप्ती आणि वचीविज्ञप्ती होत. त्यांच्या आश्रयाने असणारे चार महाभूत म्हणजे रूपस्कंध होय; अशा प्रकारे हा स्कंधांच्या द्वारे प्रवेश (ओतरण) आहे. 'मन' म्हणजे अभिसंस्कार-विज्ञान होय, म्हणून मनाचे ग्रहण केल्याने 'अविद्येच्या प्रत्ययाने संस्कार होतात' (अविद्याप्रत्यया संस्कारा) हे ग्रहण केले जाते. 'संस्कारांच्या प्रत्ययाने विज्ञान होते' ...पे... 'समुदय होतो', अशा प्रकारे हा प्रतीत्यसमुत्पादाच्या द्वारे प्रवेश (ओतरण) आहे. हा 'ओतरण हारसंपात' होय. Tattha katamo sodhano hārasampāto? Manoti ārambho neva padasuddhi, na ārambhasuddhi. Manopubbaṅgamāti padasuddhi, na ārambhasuddhi. Tathā dhammāti yāva sukhanti padasuddhi, na ārambhasuddhi. Sukhamanvetīti pana padasuddhi ceva ārambhasuddhi cāti. Ayaṃ sodhano hārasampāto. त्यामध्ये शोधन हारसंपात कोणता आहे? 'मन' हा केवळ आरंभ आहे, ती पदशुद्धीही नाही आणि आरंभशुद्धीही नाही. 'मनोपुब्बङ्गमा' ही पदशुद्धी आहे, पण आरंभशुद्धी नाही. त्याचप्रमाणे 'धम्मा' पासून 'सुखं' पर्यंत पदशुद्धी आहे, पण आरंभशुद्धी नाही. परंतु 'सुखमन्वेति' ही पदशुद्धी देखील आहे आणि आरंभशुद्धी देखील आहे. हा 'शोधन हारसंपात' होय. Tattha katamo adhiṭṭhāno hārasampāto? Manopubbaṅgamā dhammā, manoseṭṭhā manomayāti ekattatā. Manasā ce pasannenāti vemattatā, tathā manasā ce pasannenāti ekattatā. Bhāsati vā karoti vāti vemattatā, tathā manasā ce pasannenāti ekattatā. So pasādo duvidho ajjhattañca byāpādavikkhambhanato, bahiddhā ca okappanato. Tathā sampattibhavahetubhūtopi vaḍḍhihetubhūtovāti ayaṃ vemattatā. Tayidaṃ suttaṃ dvīhi ākārehi adhiṭṭhātabbaṃ hetunā ca yo pasannamānaso, vipākena ca yo sukhavedanīyoti. Ayaṃ adhiṭṭhāno hārasampāto. त्यामध्ये अधिष्ठान हारसंपात कोणता आहे? 'मनोपुब्बङ्गमा धम्मा मनोसेट्ठा मनोमया' ही एकत्वता (समानता) आहे. 'मनसा चे पसन्नेन' ही वेमत्तता (विविधता) आहे. त्याचप्रमाणे 'मनसा चे पसन्नेन' ही एकत्वता आहे, 'भासति वा करोति वा' ही वेमत्तता आहे. त्याचप्रमाणे 'मनसा चे पसन्नेन' ही एकत्वता आहे. तो प्रसाद (चित्तप्रसन्नता) दोन प्रकारचा आहे - अध्यात्मतः व्यापाद (द्वेष) दूर केल्याने आणि बाह्यतः दृढ विश्वास ठेवल्याने. त्याचप्रमाणे संपत्ती व भवाचा हेतू असणारा प्रसाद हा वृद्धीचाच हेतू असणारा होतो; ही वेमत्तता आहे. ते हे सुत्त दोन आकारांनी (प्रकारांनी) अधिष्ठित केले पाहिजे - हेतूने, जो प्रसन्न मनाचा आहे; आणि विपाकाने, जो सुखवेदनीय आहे. हा 'अधिष्ठान हारसंपात' होय. Tattha katamo parikkhāro hārasampāto? Manopubbaṅgamāti ettha manoti kusalaviññāṇaṃ. Tassa ca ñāṇasampayuttassa alobho adoso amohoti tayo sampayuttā hetū, ñāṇavippayuttassa alobho [Pg.186] adosoti dve sampayuttā hetū. Sabbesaṃ avisesena yonisomanasikāro hetu, cattāri sampatticakkāni paccayo. Tathā saddhammassavanaṃ, tassa ca dānādivasena pavattamānassa deyyadhammādayo paccayo. Dhammāti cettha vedanādīnaṃ iṭṭhārammaṇādayo. Tathā tayo viññāṇassa, vedanādayo pasādassa, saddheyyavatthukusalābhisaṅkhāro vipākasukhassa paccayoti. Ayaṃ parikkhāro hārasampāto. त्यामध्ये परिकार हारसंपात कोणता आहे? 'मनोपुब्बङ्गमा' यामध्ये 'मन' म्हणजे कुशल विज्ञान होय. त्या ज्ञानसंप्रयुक्त कुशल विज्ञानाचे अलोभ, अद्वेष आणि अमोह हे तीन संप्रयुक्त हेतू आहेत; आणि ज्ञानविप्रयुक्त कुशल विज्ञानाचे अलोभ आणि अद्वेष हे दोन संप्रयुक्त हेतू आहेत. सर्वांचे सामान्यतः योनिशोमनसिकार हा हेतू आहे आणि चार संपत्तीचक्रे हा प्रत्यय आहे. त्याचप्रमाणे सद्धर्मश्रवण हा प्रत्यय आहे, आणि दान इत्यादींच्या रूपाने प्रवृत्त होणाऱ्या त्या कुशल विज्ञानाचे देयधर्म (दान देण्याच्या वस्तू) इत्यादी प्रत्यय आहेत. 'धम्मा' यामध्ये वेदना इत्यादींचे इष्ट आलंबन इत्यादी प्रत्यय आहेत. त्याचप्रमाणे विज्ञानाचे तीन (हेतू प्रत्यय आहेत), वेदना इत्यादी प्रसादाचे प्रत्यय आहेत, आणि श्रद्धेय वस्तू व कुशल अभिसंस्कार हे विपाक सुखाचे प्रत्यय आहेत. हा 'परिकार हारसंपात' होय. Tattha katamo samāropano hārasampāto? Manopubbaṅgamā dhammāti manoti puññacittaṃ, taṃ tividhaṃ – dānamayaṃ, sīlamayaṃ, bhāvanāmayanti. Tattha dānamayassa alobho padaṭṭhānaṃ, sīlamayassa adoso padaṭṭhānaṃ, bhāvanāmayassa amoho padaṭṭhānaṃ. Sabbesaṃ abhippasādo padaṭṭhānaṃ, ‘‘saddhājāto upasaṅkamati, upasaṅkamanto payirupāsatī’’ti (ma. ni. 2.183) suttaṃ vitthāretabbaṃ. Kusalacittaṃ sukhassa iṭṭhavipākassa padaṭṭhānaṃ. Yonisomanasikāro kusalacittassa padaṭṭhānaṃ. Yoniso hi manasi karonto kusalacittaṃ adhiṭṭhāti kusalacittaṃ bhāveti, so anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janeti, uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ…pe… padahati. Tassevaṃ catūsu sammappadhānesu bhāviyamānesu cattāro satipaṭṭhānā yāva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo bhāvanāpāripūriṃ gacchatīti ayaṃ bhāvanāya samāropanā. Sati ca bhāvanāya pahānañca siddhamevāti. Ayaṃ samāropano hārasampāto. त्यामध्ये समारोपण हारसंपात कोणता आहे? 'मनोपुब्बङ्गमा धम्मा' यामध्ये 'मन' म्हणजे पुण्यचित्त होय. ते तीन प्रकारचे आहे - दानमय, शीलमय आणि भावनामय. त्यामध्ये दानमय चित्ताचे अलोभ हे पदस्थान (जवळचे कारण) आहे, शीलमय चित्ताचे अद्वेष हे पदस्थान आहे, आणि भावनामय चित्ताचे अमोह हे पदस्थान आहे. सर्वांचे अतिप्रसन्नता (अभिप्रसाद) हे पदस्थान आहे. "श्रद्धा उत्पन्न झालेला मनुष्य जवळ जातो, जवळ जाऊन सेवा करतो" या सुत्ताचा विस्तार केला पाहिजे. कुशलचित्त हे सुखाचे आणि इष्ट विपाकाचे पदस्थान आहे. योनिशोमनसिकार हा कुशलचित्ताचे पदस्थान आहे. कारण योनिशोमनसिकार करणारा मनुष्य कुशलचित्ताचे अधिष्ठान करतो, कुशलचित्ताची भावना करतो. तो अनुत्पन्न पापमय अकुशल धर्मांच्या अनुत्पादासाठी छंद निर्माण करतो, आणि उत्पन्न झालेल्या कुशल धर्मांच्या... पे... प्रयत्नांची पराकाष्ठा करतो. अशा प्रकारे त्याने चार सम्यक्प्रधानांची भावना केली असता, चार स्मृतिप्रस्थान आणि आर्य अष्टांगिक मार्गापर्यंत भावनेची परिपूर्णता होते; हे भावनेचे समारोपण होय. भावना केली असता प्रहाण देखील सिद्धच होते. हा 'समारोपण हारसंपात' होय. Tathā – त्याचप्रमाणे - ‘‘Dadato puññaṃ pavaḍḍhati, saṃyamato veraṃ na cīyati; Kusalo ca jahāti pāpakaṃ, rāgadosamohakkhayā sa nibbuto’’ti. (dī. ni. 2.197; udā. 75; peṭako. 16); "दान देणाऱ्याचे पुण्य वाढते, संयम राखणाऱ्याचे वैर वाढत नाही; कुशल मनुष्य पापाचा त्याग करतो, आणि राग, द्वेष व मोहाचा क्षय झाल्याने तो परिनिर्वाण पावतो." Tattha dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti dānamayaṃ puññakiriyavatthu vuttaṃ. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti sīlamayaṃ puññakiriyavatthu vuttaṃ. Kusalo ca jahāti pāpakanti lobhassa ca dosassa ca mohassa ca pahānamāha. Tena bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthu vuttaṃ. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti anupādāparinibbānamāha. त्यामध्ये 'ददतो पुञ्ञं पवड्ढति' (दान देणाऱ्याचे पुण्य वाढते) या पदाने दानमय पुण्यक्रियावस्तू सांगितली आहे. 'संयमतो वेरं न चीयति' (संयम राखणाऱ्याचे वैर वाढत नाही) या पदाने शीलमय पुण्यक्रियावस्तू सांगितली आहे. 'कुसलो च जहाति पापकं' (कुशल मनुष्य पापाचा त्याग करतो) या पदाने लोभ, द्वेष आणि मोहाचे प्रहाण सांगितले आहे. त्याद्वारे भावनामय पुण्यक्रियावस्तू सांगितली आहे. 'रागदोसमोहक्खया सो निब्बुतो' (राग, द्वेष व मोहाचा क्षय झाल्याने तो परिनिर्वाण पावतो) या पदाने अनुपादा-परिनिर्वाण सांगितले आहे. Dadato [Pg.187] puññaṃ pavaḍḍhatīti alobho kusalamūlaṃ. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti adoso kusalamūlaṃ. Kusalo ca jahāti pāpakanti amoho kusalamūlaṃ. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti tesaṃ nissaraṇaṃ vuttaṃ. 'ददतो पुञ्ञं पवड्ढति' याने अलोभ हे कुशलमूळ सांगितले आहे. 'संयमतो वेरं न चीयति' याने अद्वेष हे कुशलमूळ सांगितले आहे. 'कुसलो च जहाति पापकं' याने अमोह हे कुशलमूळ सांगितले आहे. 'रागदोसमोहक्खया सो निब्बुतो' याने त्यांचे निस्सरण (निर्वाण) सांगितले आहे. Dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti sīlakkhandhassa padaṭṭhānaṃ. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti samādhikkhandhassa padaṭṭhānaṃ. Kusalo ca jahāti pāpakanti paññākkhandhassa vimuttikkhandhassa padaṭṭhānaṃ. Dānena oḷārikānaṃ kilesānaṃ pahānaṃ, sīlena majjhimānaṃ, paññāya sukhumānaṃ. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti katāvībhūmiṃ dasseti. 'ददतो पुञ्ञं पवड्ढति' हे शीलस्कंधाचे पदस्थान आहे. 'संयमतो वेरं न चीयति' हे समाधिस्कंधाचे पदस्थान आहे. 'कुसलो च जहाति पापकं' हे प्रज्ञास्कंध आणि विमुक्तिस्कंधाचे पदस्थान आहे. दानाने स्थूल क्लेशांचे प्रहाण होते, शीलाने मध्यम क्लेशांचे, आणि प्रज्ञेने सूक्ष्म क्लेशांचे प्रहाण होते. 'रागदोसमोहक्खया सो निब्बुतो' हे कृतावी-भूमी (अर्हत्-भूमी) दर्शवते. Dadato puññaṃ…pe… jahāti pāpakanti sekkhabhūmi dassitā. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti aggaphalaṃ vuttaṃ. 'ददतो पुञ्ञं'... पे... 'जहाति पापकं' याद्वारे शैक्ष-भूमी दर्शवली आहे. 'रागदोसमोहक्खया सो niब्बुतो' याद्वारे अग्रफल (अर्हत्त्वफळ) सांगितले आहे. Tathā dadato puññaṃ…pe… na cīyatīti lokiyakusalamūlaṃ vuttaṃ. Kusalo ca jahāti pāpakanti lokuttarakusalamūlaṃ vuttaṃ. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti lokuttarassa kusalamūlassa phalaṃ vuttaṃ. त्याचप्रमाणे 'ददतो पुञ्ञं'... पे... 'न चीयति' याद्वारे लौकिक कुशलमूळ सांगितले आहे. 'कुसलो च जहाति पापकं' याद्वारे लोकोत्तर कुशलमूळ सांगितले आहे. 'रागदोसमोहक्खया सो निब्बुतो' याद्वारे लोकोत्तर कुशलमुळाचे फल सांगितले आहे. Dadato…pe… na cīyatīti puthujjanabhūmi dassitā. Kusalo ca jahāti pāpakanti sekkhabhūmi dassitā. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti asekkhabhūmi dassitā. 'ददतो'... पे... 'न चीयति' याद्वारे पृथग्जन-भूमी दर्शवली आहे. 'कुसलो च जहाति पापकं' याद्वारे शैक्ष-भूमी दर्शवली आहे. 'रागदोसमोहक्खया सो निब्बुतो' याद्वारे अशैक्ष-भूमी दर्शवली आहे. Dadato …pe… na cīyatīti saggagāminī paṭipadā vuttā. Kusalo ca jahāti pāpakanti sekkhavimutti. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti asekkhavimutti vuttā. 'ददतो'... पे... 'न चीयति' याद्वारे स्वर्गगामी प्रतिपदा सांगितली आहे. 'कुसलो च जहाति पापकं' याद्वारे शैक्ष-विमुक्ती आणि 'रागदोसमोहक्खया सो निब्बुतो' याद्वारे अशैक्ष-विमुक्ती सांगितली आहे. Dadato…pe… na cīyatīti dānakathaṃ sīlakathaṃ saggakathaṃ lokiyānaṃ dhammānaṃ desanamāha. Kusalo ca jahāti pāpakanti loke ādīnavānupassanāya saddhiṃ sāmukkaṃsikaṃ dhammadesanamāha. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti tassā desanāya phalamāha. 'ददतो'... पे... 'न चीयति' याद्वारे दानकथा, शीलकथा, स्वर्गकथा आणि लौकिक धर्मांची देशना सांगितली आहे. 'कुसलो च जहाति पापकं' याद्वारे लोकात आदीनवानुपश्यना (दोषांचे दर्शन) यासह सामुकंसिक (सर्वोत्कृष्ट) धर्मदेशना सांगितली आहे. 'रागदोसमोहक्खया सो निब्बुतो' याद्वारे त्या देशनेचे फल सांगितले आहे. Dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti dhammadānaṃ āmisadānañca vadati. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti pāṇātipātā veramaṇiyā sattānaṃ abhayadānaṃ vadati. Evaṃ sabbānipi sikkhāpadāni vitthāretabbāni. Tena ca sīlasaṃyamena sīle patiṭṭhito cittaṃ saṃyameti, tassa samatho pāripūriṃ gacchati. Evaṃ so samathe ṭhito vipassanākosallayogato kusalo ca jahāti [Pg.188] pāpakaṃ rāgaṃ jahāti, dosaṃ jahāti, mohaṃ jahāti, ariyamaggena sabbepi pāpake akusale dhamme jahāti. Evaṃ paṭipanno ca rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti rāgādīnaṃ parikkhayā dvepi vimuttiyo adhigacchatīti ayaṃ suttaniddeso. "देणाऱ्याचे पुण्य वाढते" (ददतो पुञ्ञं पवड्ढति) या पदाने भगवान धम्मदान आणि आमिषदान या दोन्हीविषयी सांगतात. "संयमाने वैर साठत नाही" (संयमतो वेरं न चीयति) या पदाने प्राणातिपातापासून (हिंसेपासून) विरत राहून प्राण्यांना अभयदान देण्याविषयी भगवान सांगतात. याचप्रमाणे सर्व शिक्षापदांचा विस्तार करावा. आणि त्या शील-संयमाने शीलामध्ये प्रतिष्ठित झालेला मनुष्य चित्ताचा संयम करतो, त्याचा शमथ परिपूर्णतेला प्राप्त होतो. अशा प्रकारे शमथामध्ये स्थित असलेला तो मनुष्य विपश्यना-कौशल्याच्या योगाने कुशल बनून पापाचा त्याग करतो, रागाचा त्याग करतो, द्वेषाचा त्याग करतो, मोहाचा त्याग करतो आणि आर्यमार्गाने सर्व पापमय अकुशल धर्मांचा त्याग करतो. अशा प्रकारे आचरण करणारा तो मनुष्य राग, द्वेष आणि मोहाचा क्षय झाल्यामुळे परिनिर्वाण प्राप्त करतो (शांत होतो). राग इत्यादींच्या पूर्ण क्षयामुळे तो दोन्ही विमुक्ती प्राप्त करतो. हा सूत्राचा अर्थनिर्देश (स्पष्टीकरण) आहे। Tattha katamo desanāhārasampāto? Imasmiṃ sutte kiṃ desitaṃ? Dve sugatiyo devā ca manussā ca, dibbā ca pañca kāmaguṇā, mānusakā ca pañca kāmaguṇā, dibbā ca pañcupādānakkhandhā, mānusakā ca pañcupādānakkhandhā. Idaṃ vuccati dukkhaṃ ariyasaccaṃ. Tassa kāraṇabhāvena purimapurimanipphannā taṇhā samudayo ariyasaccaṃ. Tayidaṃ vuccati assādo ca ādīnavo ca. Sabbassa purimehi dvīhi padehi niddeso ‘‘dadato…pe… na cīyatī’’ti. Kusalo ca jahāti pāpakanti maggo vutto. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti dve nibbānadhātuyo saupādisesā ca anupādisesā ca. Idaṃ nissaraṇaṃ. Phalādīni pana yathārahaṃ veditabbānīti. Ayaṃ desanāhārasampāto. त्यामध्ये देशनाहारसंपात कोणता? या सूत्रात काय उपदेशिले आहे? देव आणि मनुष्य अशा दोन सुगती, दिव्य पाच कामगुण आणि मानुषी पाच कामगुण, दिव्य पाच उपादानस्कंध आणि मानुषी पाच उपादानस्कंध. याला 'दुःख आर्यसत्य' असे म्हटले जाते. त्याचे कारण असल्यामुळे पूर्व-पूर्व जन्मात निर्माण झालेली तृष्णा हे 'समुदय आर्यसत्य' म्हटले जाते. या दोन्ही सत्यांना अनुक्रमे 'आस्वाद' (तृष्णा) आणि 'आदीनव' (दुःख) असे म्हटले जाते. या सर्वांचा निर्देश पहिल्या दोन पदांनी होतो: "देणाऱ्याचे... पे... वैर साठत नाही". "कुशल मनुष्य पापाचा त्याग करतो" या पदाने 'मार्ग सत्य' सांगितले आहे. "राग, द्वेष आणि मोहाचा क्षय झाल्यामुळे तो परिनिर्वाण प्राप्त करतो" या पदाने सउपादिशेष आणि अनुपादिशेष अशा दोन निर्वाणधातू सांगितल्या आहेत. हे 'निस्सरण' (मुक्ती) आहे. फळ इत्यादी गोष्टी योग्यतेनुसार जाणून घ्याव्यात. हा देशनाहारसंपात आहे। Vicayoti ‘‘dadato puññaṃ pavaḍḍhatī’’ti iminā paṭhamena padena tividhampi dānamayaṃ sīlamayaṃ bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthu vuttaṃ. Dasavidhassapi deyyadhammassa pariccāgo vutto. Tathā chabbidhassapi rūpādiārammaṇassa. ‘‘Saṃyamato veraṃ na cīyatī’’ti dutiyena padena averā asapattā abyāpādā ca paṭipadā vuttā. ‘‘Kusalo ca jahāti pāpaka’’nti tatiyena padena ñāṇuppādo aññāṇanirodho sabbopi ariyo aṭṭhaṅgiko maggo sabbepi bodhipakkhiyā dhammā vuttā. ‘‘Rāgadosamohakkhayā sa nibbuto’’ti rāgakkhayena rāgavirāgā cetovimutti, mohakkhayena avijjāvirāgā paññāvimutti vuttāti. Ayaṃ vicayo hārasampāto. विचयहारसंपात म्हणजे: "देणाऱ्याचे पुण्य वाढते" या पहिल्या पदाने दानमय, शीलमय आणि भावनामय असे तिन्ही प्रकारचे पुण्यक्रियावस्तू सांगितले आहे. दहा प्रकारच्या देयधर्मांचा (दान देण्याच्या वस्तूंचा) त्याग सांगितला आहे, त्याचप्रमाणे रूप इत्यादी सहा प्रकारच्या आलंबनांचा (विषयांचा) त्याग सांगितला आहे. "संयमाने वैर साठत नाही" या दुसऱ्या पदाने वैररहित, शत्रुरहित आणि व्यापादरहित अशी प्रतिपदा (आचरणपद्धती) सांगितली आहे. "कुशल मनुष्य पापाचा त्याग करतो" या तिसऱ्या पदाने ज्ञानाची उत्पत्ती, अज्ञानाचा निरोध, संपूर्ण आर्य अष्टांगिक मार्ग आणि सर्व बोधिपाक्षिक धर्म सांगितले आहेत. "राग, द्वेष आणि मोहाचा क्षय झाल्यामुळे तो परिनिर्वाण प्राप्त करतो" या पदाने रागाच्या क्षयाने रागविराग रूप 'चेतोविमुक्ती' आणि मोहाच्या क्षयाने अविद्याविराग रूप 'प्रज्ञाविमुक्ती' सांगितली आहे. हा विचयहारसंपात आहे। Yuttīti dāne ṭhito ubhayaṃ paripūreti macchariyappahānañca puññābhisandañcāti atthesā yutti. Sīlasaṃyame ṭhito ubhayaṃ paripūreti upacārasamādhiṃ appanāsamādhiñcāti atthesā yutti. Pāpake dhamme pajahanto dukkhaṃ parijānāti, nirodhaṃ sacchikaroti, maggaṃ bhāvetīti atthesā yutti. Rāgadosamohesu sabbaso parikkhīṇesu anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyatīti atthesā yuttīti. Ayaṃ yuttihārasampāto. युक्तिहारसंपात म्हणजे: दानामध्ये स्थित असलेला मनुष्य मात्सर्याचा (कंजूषपणाचा) त्याग आणि पुण्याचा प्रवाह या दोन्ही गोष्टी पूर्ण करतो, ही युक्ती (सुसंगती) येथे आहे. शील-संयमामध्ये स्थित असलेला मनुष्य उपचारसमाधी आणि अर्पणासमाधी या दोन्ही गोष्टी पूर्ण करतो, ही युक्ती येथे आहे. पापमय धर्मांचा त्याग करणारा मनुष्य दुःखाला परिपूर्णपणे जाणतो, निरोधाचा साक्षात्कार करतो आणि मार्गाची भावना करतो, ही युक्ती येथे आहे. राग, द्वेष आणि मोह पूर्णपणे नष्ट झाल्यावर मनुष्य अनुपादिशेष निर्वाणधातूने परिनिर्वाण प्राप्त करतो, ही युक्ती येथे आहे. हा युक्तिहारसंपात आहे। Padaṭṭhānanti [Pg.189] dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti cāgādhiṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti saccādhiṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Kusalo ca jahāti pāpakanti paññādhiṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti upasamādhiṭṭhānassa padaṭṭhānanti. Ayaṃ padaṭṭhāno hārasampāto. पदस्थानहारसंपात म्हणजे: "देणाऱ्याचे पुण्य वाढते" हे वचन त्याग-अधिष्ठानाचे पदस्थान (तात्कालिक कारण) आहे. "संयमाने वैर साठत नाही" हे वचन सत्य-अधिष्ठानाचे पदस्थान आहे. "कुशल मनुष्य पापाचा त्याग करतो" हे वचन प्रज्ञा-अधिष्ठानाचे पदस्थान आहे. "राग, द्वेष आणि मोहाचा क्षय झाल्यामुळे तो परिनिर्वाण प्राप्त करतो" हे वचन उपशम-अधिष्ठानाचे पदस्थान आहे. हा पदस्थानहारसंपात आहे। Lakkhaṇoti ‘‘dadato’’ti etena peyyavajjaṃ atthacariyaṃ samānattatā ca dassitāti veditabbā saṅgahavatthubhāvena ekalakkhaṇattā. ‘‘Saṃyamato’’ti etena khantimettāavihiṃsāanuddayādayo dassitāti veditabbā verānuppādanalakkhaṇena ekalakkhaṇattā. ‘‘Veraṃ na cīyatī’’ti etena hirīottappaappicchatāsantuṭṭhitādayo dassitā verāvaḍḍhanena ekalakkhaṇattā. Tathā ahirīkānottappādayo acetabbabhāvena ekalakkhaṇattā. ‘‘Kusalo’’ti etena kosalladīpanena sammāsaṅkappādayo dassitā maggaṅgādibhāvena ekalakkhaṇattā. ‘‘Jahāti pāpaka’’nti etena pariññābhisamayādayopi dassitā abhisamayalakkhaṇena ekalakkhaṇattā. ‘‘Rāgadosamohakkhayā’’ti etena avasiṭṭhakilesādīnampi khayā dassitā khepetabbabhāvena ekalakkhaṇattāti ayaṃ lakkhaṇo. लक्षणहारसंपात म्हणजे: "देणारा" या पदाने प्रियवचन, अर्थचर्या आणि समानार्थता (समानता) दर्शविली आहे असे जाणावे, कारण संग्रहवस्तूच्या रूपाने त्यांचे लक्षण एकच आहे. "संयमाने" या पदाने क्षमा, मैत्री, अहिंसा, अनुकंपा इत्यादी गुण दर्शविले आहेत असे जाणावे, कारण वैर उत्पन्न न करण्याच्या लक्षणाने त्यांचे लक्षण एकच आहे. "वैर साठत नाही" या पदाने ह्री, ओत्तप्प, अल्पेच्छा, संतुष्टी इत्यादी गुण दर्शविले आहेत, कारण वैर न वाढविण्याच्या लक्षणाने त्यांचे लक्षण एकच आहे. त्याचप्रमाणे अह्रीक, अनोत्तप्प इत्यादी दुर्गुण न वाढविण्याच्या लक्षणाने एकच आहेत. "कुशल" या पदाने कौशल्याचे प्रकटीकरण करून सम्यक् संकल्प इत्यादी मार्ग दर्शविले आहेत, कारण मार्गांग असण्याच्या रूपाने त्यांचे लक्षण एकच आहे. "पापाचा त्याग करतो" या पदाने परिज्ञा-अभिसमय इत्यादी गोष्टी देखील दर्शविल्या आहेत, कारण अभिसमय लक्षणाने त्यांचे लक्षण एकच आहे. "राग, द्वेष आणि मोहाचा क्षय" या पदाने उर्वरित क्लेशांचा देखील क्षय दर्शविला आहे, कारण क्षय करण्याच्या योग्यतेने त्यांचे लक्षण एकच आहे. हा लक्षणहारसंपात आहे। Catubyūhoti dadatoti gāthāyaṃ bhagavato ko adhippāyo? Ye mahābhogataṃ patthayissanti, te dānaṃ dassanti dāliddiyappahānāya. Ye averataṃ icchanti, te pañca verāni pajahissanti. Ye kusaladhammehi chandakāmā, te aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvessanti. Ye nibbāyitukāmā, te rāgadosamohaṃ pajahissantīti ayamettha bhagavato adhippāyo. Evaṃ nibbacananidānasandhayo vattabbāti. Ayaṃ catubyūho. चतुर्व्यूहहारसंपात म्हणजे: "देणाऱ्याचे..." या गाथेमध्ये भगवंतांचा काय अभिप्राय आहे? जे लोक महाभोग (मोठी संपत्ती) मिळण्याची आकांक्षा धरतात, ते दारिद्र्याचा नाश करण्यासाठी दान देतील. जे लोक वैररहित अवस्था इच्छितात, ते पाच वैरांचा त्याग करतील. जे लोक कुशल धर्मांची इच्छा बाळगतात, ते अष्टांगिक मार्गाची भावना करतील. जे लोक निर्वाण प्राप्त करू इच्छितात, ते राग, द्वेष आणि मोहाचा त्याग करतील. हा येथे भगवंतांचा अभिप्राय आहे. याचप्रमाणे निरुक्ती (शब्दांचे स्पष्टीकरण), निदान (उपदेशाचे कारण) आणि संधी (पूर्वापर संबंध) सांगावेत. हा चतुर्व्यूहहारसंपात आहे। Āvaṭṭoti yañca adadato macchariyaṃ, yañca asaṃyamato veraṃ, yañca akusalassa pāpassa appahānaṃ, ayaṃ paṭipakkhaniddesena samudayo. Tassa alobhena ca adosena ca amohena ca dānādīhi pahānaṃ, imāni tīṇi kusalamūlāni. Tesaṃ paccayo aṭṭha sammattāni, ayaṃ maggo. Yo rāgadosamohānaṃ khayo, ayaṃ nirodhoti. Ayaṃ āvaṭṭo. आवर्तहारसंपात म्हणजे: दान न देणाऱ्याचे जे मात्सर्य असते, संयम न बाळगणाऱ्याचे जे वैर असते आणि अकुशल मनुष्याचा जो पापाचा त्याग न करणे हा स्वभाव असतो, हा प्रतिपक्ष-निर्देशाने (विरुद्ध बाजू दाखवून) 'समुदय' (समुदय सत्य) आहे. त्याचा अलोभ, अद्वेष आणि अमोह यांच्याद्वारे तसेच दानादींच्या द्वारे त्याग करणे, ही तीन कुशलमुळे आहेत. त्यांचे प्रत्यय (कारण) म्हणजे eight सम्यक्त्व (सम्यक् दृष्टी इत्यादी आठ मार्ग) आहेत, हा 'मार्ग' (मार्ग सत्य) आहे. राग, द्वेष आणि मोहाचा जो क्षय आहे, तो 'निरोध' (निरोध सत्य) आहे. हा आवर्तहारसंपात आहे। Vibhattīti dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti ekaṃsena yo bhayahetu deti, rāgahetu deti, āmisakiñcikkhahetu deti, na tassa puññaṃ vaḍḍhati. Yañca daṇḍadānaṃ satthadānaṃ paraviheṭhanatthaṃ apuññaṃ assa pavaḍḍhati. Yaṃ pana kusalena cittena anukampanto vā apacāyamāno vā annaṃ deti, pānaṃ vatthaṃ yānaṃ [Pg.190] mālāgandhavilepanaṃ seyyāvasathaṃ padīpeyyaṃ deti, sabbasattānaṃ vā abhayadānaṃ deti, mettacitto hitajjhāsayo nissaraṇasaññī dhammaṃ deseti. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti ekaṃsena abhayūparatassa cīyati, kiṃkāraṇaṃ? Yaṃ asamattho, bhayūparato diṭṭhadhammikassa bhāyati ‘‘mā maṃ rājāno gahetvā hatthaṃ vā chindeyyuṃ…pe… jīvantampi sūle uttāseyyu’’nti, tena saṃyamena averaṃ cīyati. Yo pana evaṃ samāno veraṃ na cīyati. Yo pana evaṃ samādiyati, pāṇātipātassa pāpako vipāko diṭṭhe ceva dhamme abhisamparāye ca, evaṃ sabbassa akusalassa, so tato āramati, iminā saṃyamena veraṃ na cīyati. Saṃyamo nāma sīlaṃ. Taṃ catubbidhaṃ cetanā sīlaṃ, cetasikaṃ sīlaṃ, saṃvaro sīlaṃ, avītikkamo sīlanti. Kusalo ca jahāti pāpakanti pāpapahāyakā sattattiṃsa bodhipakkhiyā dhammā vattabbāti. Ayaṃ vibhatti. विभत्ती म्हणजे (विभक्ति हारसंपात होय). 'ददतो पुञ्ञं पवड्ढति' (देणाऱ्याचे पुण्य वाढते) या पदात, निश्चितपणे जो भयामुळे देतो, रागामुळे देतो, आमिषाच्या (भौतिक लाभाच्या) इच्छेने देतो, त्याचे पुण्य वाढत नाही. आणि इतरांना पीडा देण्यासाठी जे दंडाचे (काठीचे) दान किंवा शस्त्राचे दान दिले जाते, त्याने त्याचे अपुण्य (पाप) वाढते. परंतु, जो कुशल चित्ताने, अनुकंपा (दया) करून किंवा आदर व्यक्त करत अन्न देतो, पेय, वस्त्र, वाहन, पुष्प-गंध-विलेपन, शय्या-आसन (निवास) आणि दीप देतो, किंवा सर्व प्राण्यांना अभयदान देतो, मैत्रीपूर्ण चित्ताने, हिताच्या इच्छेने आणि संसारातून मुक्तीच्या (निस्सरण) संज्ञेने धर्माचा उपदेश करतो, (त्याने त्याचे पुण्य वाढते). 'संयमतो वेरं न चीयति' (संयम राखणाऱ्याचे वैर वाढत नाही) या पदात, निश्चितपणे जो भयापासून निवृत्त झालेला नाही, त्याचे वैर वाढते. कारण काय? कारण जो असमर्थ आहे, तो भयामुळे निवृत्त होतो आणि या जन्मातील (दृष्टधार्मिक) भयाला घाबरतो की, "राजे मला पकडून माझे हात कापून टाकतील... किंवा जिवंतपणी सुळावर चढवतील." त्या संयमाने वैर वाढत नाही. परंतु जो असा असूनही वैर वाढू देत नाही. परंतु जो असे ग्रहण करतो (समादान करतो) की, "प्राणातिपाताचा (जीवहिंसेचा) परिणाम या जन्मात आणि परलोकातही वाईट (पापकारक) असतो," तसेच सर्व अकुशलाचा परिणाम वाईट असतो, आणि तो त्यापासून दूर राहतो, या संयमाने वैर वाढत नाही. संयम म्हणजे शील होय. ते चार प्रकारचे आहे: चेतना शील, चैतसिक शील, संवर शील आणि अवितिक्कम (मर्यादा न ओलांडणे) शील. 'कुसलो च जहाति पापकं' (कुशल मनुष्य पापाचा त्याग करतो) या पदात, पापाचा प्रहाण करणारे सदतीस (३७) बोधीपाक्षिक धर्म सांगितले पाहिजेत. हा 'विभक्ति' (विभक्ति हारसंपात) होय. Parivattanoti dadato puññaṃ pavaḍḍhati, adadatopi puññaṃ pavaḍḍhati, na dānamayikaṃ. Saṃyamato veraṃ na cīyati asaṃyamatopi veraṃ na cīyati, yaṃ dānena paṭisaṅkhānabalena bhāvanābalena. Kusalo ca jahāti pāpakaṃ, akusalo pana na jahāti. Rāgadosamohakkhayā sa nibbuto, tesaṃ aparikkhayā natthi nibbutīti. Ayaṃ parivattano. परिवत्तन म्हणजे (परिवर्तन हारसंपात होय). देणाऱ्याचे पुण्य वाढते, न देणाऱ्याचेही पुण्य वाढू शकते, पण ते दानमय पुण्य नसते. संयम राखणाऱ्याचे वैर वाढत नाही, असंयम राखणाऱ्याचेही वैर वाढत नाही (असे वैर जे) दानाने, प्रतिसंख्यान बलाने (विचारशक्तीने) किंवा भावना बलाने (नष्ट होते). कुशल मनुष्य पापाचा त्याग करतो, परंतु अकुशल मनुष्य त्याग करत नाही. राग, द्वेष आणि मोहाचा क्षय झाल्यामुळे तो शांत (निर्वृत) होतो; त्यांच्या अक्षयामुळे (नष्ट न झाल्यामुळे) शांती (निवृत्ती) लाभत नाही. हा 'परिवर्तन' (परिवर्तन हारसंपात) होय. Vevacanoti dadato puññaṃ pavaḍḍhati. Pariccāgato kusalaṃ upacīyati. Anumodatopi puññaṃ pavaḍḍhati cittappasādatopi veyyāvaccakiriyāyapi. Saṃyamatoti sīlasaṃvarato soraccato. Veraṃ na cīyatīti pāpaṃ na vaḍḍhati, akusalaṃ na vaḍḍhati. Kusaloti paṇḍito nipuṇo medhāvī parikkhako. Jahātīti samucchindati samugghāṭeti. Ayaṃ vevacano. वेवचन म्हणजे (वेवचन हारसंपात होय). देणाऱ्याचे पुण्य वाढते. परित्यागामुळे (दानाने) कुशल संचित होते. अनुमोदनाने (आनंद मानण्याने) देखील पुण्य वाढते, चित्तप्रसादाने आणि वैयावृत्य (सेवाकार्य) केल्यानेही पुण्य वाढते. 'संयमतो' या पदाचे 'शीलसंवरतो' (शीलसंवर राखणाऱ्याचे) आणि 'सोरच्चतो' (सुशीलता राखणाऱ्याचे) हे समानार्थी शब्द आहेत. 'वैरं न चीयति' या पदाचे 'पाप वाढत नाही', 'अकुशल वाढत नाही' हे समानार्थी शब्द आहेत. 'कुसलो' या पदाचे 'पंडित', 'निपुण', 'मेधावी', 'परीक्षक' हे समानार्थी शब्द आहेत. 'जहाति' या पदाचे 'समूच्छिन्न करतो' (पूर्णपणे नष्ट करतो), 'समुद्घाटित करतो' (उखडून टाकतो) हे समानार्थी शब्द आहेत. हा 'वेवचन' (वेवचन हारसंपात) होय. Paññattīti dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti lobhassa paṭinissaggapaññatti, alobhassa nikkhepapaññatti. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti dosassa vikkhambhanapaññatti, adosassa nikkhepapaññatti. Kusalo ca jahāti pāpakanti mohassa samugghātapaññatti, amohassa bhāvanāpaññatti. Rāgadosamohassa pahānapaññatti, alobhādosāmohassa bhāvanāpaññatti. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti kilesānaṃ paṭippassaddhipaññatti, nibbānassa sacchikiriyapaññattīti. Ayaṃ paññatti. पञ्ञत्ति म्हणजे (प्रज्ञप्ति हारसंपात होय). 'ददतो पुञ्ञं पवड्ढति' ही प्रज्ञप्ति लोभाचा परित्याग करण्याची प्रज्ञप्ति आणि अलोभाची स्थापना (निक्षेप) करण्याची प्रज्ञप्ति आहे. 'संयमतो वेरं न चीयति' ही प्रज्ञप्ति द्वेषाचे दमन (विष्कंभन) करण्याची प्रज्ञप्ति आणि अद्वेषाची स्थापना करण्याची प्रज्ञप्ति आहे. 'कुसलो च जहाति पापकं' ही प्रज्ञप्ति मोहाचे समून्मूलन (समुद्घात) करण्याची प्रज्ञप्ति आणि अमोहाची भावना (विकास) करण्याची प्रज्ञप्ति आहे. राग, द्वेष आणि मोहाच्या प्रहाणाची (त्यागाची) प्रज्ञप्ति आणि अलोभ, अद्वेष व अमोहाच्या भावनेची प्रज्ञप्ति आहे. 'रागदोसमोहक्खया सो निब्बुतो' ही प्रज्ञप्ति क्लेशांच्या शांततेची (प्रतिप्रस्रब्धी) प्रज्ञप्ति आणि निर्वाणाच्या साक्षात्काराची प्रज्ञप्ति आहे. हा 'प्रज्ञप्ति' (प्रज्ञप्ति हारसंपात) होय. Otaraṇoti [Pg.191] dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti dānaṃ nāma saddhādīhi indriyehi hotīti ayaṃ indriyehi otaraṇo. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti saṃyamo nāma sīlakkhandhoti ayaṃ khandhehi otaraṇo. Kusalo ca jahāti pāpakanti pāpappahānaṃ nāma tīhi vimokkhehi hoti. Tesaṃ upāyabhūtāni tīṇi vimokkhamukhānīti ayaṃ vimokkhamukhehi otaraṇo. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti vimuttikkhandho. So ca dhammadhātu dhammāyatanañcāti ayaṃ dhātūhi ca āyatanehi ca otaraṇoti. Ayaṃ otaraṇo. ओतरण म्हणजे (अवतरण हारसंपात होय). 'ददतो पुञ्ञं पवड्ढति' यात दान हे श्रद्धा इत्यादी इंद्रियांद्वारे होते, म्हणून हे इंद्रियांद्वारे अवतरण (प्रवेश) आहे. 'संयमतो वेरं न चीयति' यात संयम म्हणजे शीलस्कंध होय, म्हणून हे स्कंधांद्वारे अवतरण आहे. 'कुसलो च जहाति पापकं' यात पापाचे प्रहाण तीन विमोक्षांद्वारे होते. त्यांचे उपाय असणारे तीन विमोक्षमुख आहेत, म्हणून हे विमोक्षमुखांद्वारे अवतरण आहे. 'रागदोसमोहक्खया सो निब्बुतो' या पदाने विमुक्तीस्कंध सांगितला आहे. आणि तो धर्मधातू व धर्मायतन देखील आहे, म्हणून हे धातू आणि आयतनांद्वारे अवतरण आहे. हा 'अवतरण' (अवतरण हारसंपात) होय. Sodhanoti dadatotiādikā padasuddhi, no ārambhasuddhi. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti ayaṃ padasuddhi ca ārambhasuddhi cāti. Ayaṃ sodhano. शोधन म्हणजे (शोधन हारसंपात होय). 'ददतो' इत्यादी पदे पदशुद्धी आहेत, आरंभशुद्धी नाही. 'रागदोसमोहक्खया सो निब्बुतो' हे पदशुद्धी आणि आरंभशुद्धी दोन्ही आहे. हा 'शोधन' (शोधन हारसंपात) होय. Adhiṭṭhānoti dadatoti ayaṃ ekattatā, cāgo pariccāgo dhammadānaṃ āmisadānaṃ abhayadānaṃ, aṭṭha dānāni vitthāretabbāni. Ayaṃ vemattatā. Saṃyamoti ayaṃ ekattatā. Pātimokkhasaṃvaro satisaṃvaroti ayaṃ vemattatā. Kusalo ca jahāti pāpakanti ayaṃ ekattatā. Sakkāyadiṭṭhiṃ pajahati vicikicchaṃ pajahatītiādikā ayaṃ vemattatā. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti ayaṃ ekattatā. Saupādisesā nibbānadhātu anupādisesā nibbānadhātūti ayaṃ vemattatāti. Ayaṃ adhiṭṭhāno. अधिट्ठान म्हणजे (अधिष्ठान हारसंपात होय). 'ददतो' हे एकत्व (सामान्य रूप) आहे; त्याग, परित्याग, धर्मदान, आमिषदान, अभयदान अशा आठ प्रकारच्या दानांचा विस्तार केला पाहिजे; हे वैमत्तता (विशेष रूप) आहे. 'संयमो' हे एकत्व आहे; प्रातिमोक्षसंवर, स्मृतिसंवर (सतिसंवर) ही वैमत्तता आहे. 'कुसलो च जहाति पापकं' हे एकत्व आहे; सत्कायदृष्टीचा त्याग करतो, विचिकित्सेचा त्याग करतो इत्यादी वैमत्तता आहे. 'रागदोसमोहक्खया सो निब्बुतो' हे एकत्व आहे; सोपाधिशेष निर्वाणधातू आणि अनुपाधिशेष निर्वाणधातू ही वैमत्तता आहे. हा 'अधिष्ठान' (अधिष्ठान हारसंपात) होय. Parikkhāroti dānassa pāmojjaṃ paccayo. Alobho hetu, saṃyamassa hirottappādayo paccayo. Yonisomanasikāro adoso ca hetu, pāpappahānassa samādhi yathābhūtañāṇadassanañca paccayo. Tisso anupassanā hetu, nibbutiyā maggasammādiṭṭhi hetu, sammāsaṅkappādayo paccayoti. Ayaṃ parikkhāro. परिक्खार म्हणजे (परिकार हारसंपात होय). दानासाठी प्रमोद (आनंद) हा प्रत्यय (कारण) आहे आणि अलोभ हा हेतू आहे. संयमासाठी ह्री (लाज) व ओत्तप्प (भय) इत्यादी प्रत्यय आहेत आणि योनिशोमनसिकार व अद्वेष हे हेतू आहेत. पापाच्या प्रहाणासाठी समाधी आणि यथाभूतज्ञानदर्शन हे प्रत्यय आहेत आणि तीन अनुदर्शने (अनुपश्यना) हेतू आहेत. शांतीसाठी (निवृतीसाठी) मार्ग-सम्यग्दृष्टी हा हेतू आहे आणि सम्यक्संकल्प इत्यादी प्रत्यय आहेत. हा 'परिकार' (परिकार हारसंपात) होय. Samāropano hārasampātoti dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti dānamayaṃ puññakiriyavatthu, taṃ sīlassa padaṭṭhānaṃ. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti sīlamayaṃ puññakiriyavatthu, taṃ samādhissa padaṭṭhānaṃ. Sīlena hi jhānenapi rāgādikilesā na cīyanti. Yepissa tappaccayā uppajjeyyuṃ āsavā vighātapariḷāhā, tepissa na honti. Kusalo ca jahāti pāpakanti pahānapariññā, taṃ bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthu. Rāgadosamohakkhayā sa [Pg.192] nibbutoti rāgassapi khayā dosassapi khayā mohassapi khayā. Tattha rāgoti yo rāgo sārāgo cetaso sārajjanā lobho lubbhanā lubbhitattaṃ abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Dosoti yo doso dussanā dussitattaṃ byāpādo cetaso byāpajjanā doso akusalamūlaṃ. Mohoti yaṃ aññāṇaṃ adassanaṃ anabhisamayo asambodho appaṭivedho dummejjhaṃ bālyaṃ asampajaññaṃ moho akusalamūlaṃ. Iti imesaṃ rāgādīnaṃ khayo nirodho paṭinissaggo nibbuti nibbāyanā parinibbānaṃ saupādisesā nibbānadhātu anupādisesā nibbānadhātūti. Ayaṃ samāropano hārasampāto. समारोपन हारसंपात म्हणजे (समारोपण हारसंपात होय). 'ददतो पुञ्ञं पवड्ढति' या पदाने दानमय पुण्यक्रियावस्तू सांगितली आहे, ती शीलाचे पदस्थान (कारण) आहे. 'संयमतो वेरं न चीयति' या पदाने शीलमय पुण्यक्रियावस्तू सांगितली आहे, ती समाधीचे पदस्थान आहे. कारण शीलाने किंवा ध्यानाने (समाधीने) देखील रागादी क्लेश वाढत नाहीत. आणि त्या (असंयमाच्या) कारणाने जे आसव आणि विघात-परिदाह (पीडा व जळजळ) उत्पन्न होतात, ते देखील त्याला होत नाहीत. 'कुसलो च जहाति पापकं' या पदाने प्रहाणपरिज्ञा सांगितली आहे, ती भावनामय पुण्यक्रियावस्तू आहे. 'रागदोसमोहक्खया सो निब्बुतो' यात रागाचा क्षय, द्वेषाचा क्षय आणि मोहाचा क्षय होय. तेथे 'राग' म्हणजे जो राग, तीव्र राग (साराग), चित्ताची आसक्ती (सारज्जना), लोभ, लुब्धता, लुब्ध असण्याची अवस्था, अभिध्या (लोभ) आणि लोभ नावाचे अकुशलमूळ आहे, तो होय. 'द्वेष' म्हणजे जो द्वेष, दूषण (द्वेष करण्याची वृत्ती), दूषित असण्याची अवस्था, व्यापाद, चित्ताची विकृती (व्यापज्जना) आणि द्वेष नावाचे अकुशलमूळ आहे, तो होय. 'मोह' म्हणजे जे अज्ञान, अदर्शन (न दिसणे), अनभिसमय (सत्याचा बोध न होणे), असंबोध, अप्रतिवेध (न समजणे), दुर्बुद्धी, बालत्व (मूर्खपणा), असंप्रजन्य (सजगतेचा अभाव) आणि मोह नावाचे अकुशलमूळ आहे, तो होय. अशा प्रकारे या रागादी क्लेशांचा क्षय, nirodho (निरोध), प्रतिनिसर्ग (परित्याग), निवृत्ती, निर्वाण, परिनिर्वाण, सोपाधिशेष निर्वाणधातू आणि अनुपाधिशेष निर्वाणधातू होय. हा 'समारोपण' (समारोपण हारसंपात) होय. Missakahārasampātavaṇṇanā niṭṭhitā. मिश्रक हारसंपात वर्णन समाप्त झाले. Nayasamuṭṭhānavāravaṇṇanā नयसमुत्थानवार वर्णन 79. Evaṃ nānāsuttavasena ekasuttavasena ca hāravicāraṃ dassetvā idāni nayavicāraṃ dassetuṃ ‘‘tattha katamaṃ nayasamuṭṭhāna’’ntiādi āraddhaṃ. Kasmā panettha yathā ‘‘tattha katamo desanāhāro, assādādīnavatāti gāthā. Ayaṃ desanāhāro kiṃ desayatī’’tiādinā hāraniddeso āraddho, evaṃ ‘‘tattha katamo nandiyāvaṭṭo, taṇhañca avijjampi cāti gāthā, ayaṃ nandiyāvaṭṭo kiṃ nayatī’’tiādinā anārabhitvā samuṭṭhānamukhena āraddhanti? Vuccate – hāranayānaṃ visayabhedato. Yathā hi hārā byañjanamukhena suttassa atthasaṃvaṇṇanā, na evaṃ nayā. Nayā pana nānāsuttato niddhāritehi taṇhāvijjādīhi mūlapadehi catusaccayojanāya nayato anubujjhiyamāno dukkhādiattho. So hi maggañāṇaṃ nayati sampāpetīti nayo. Paṭivijjhantānaṃ pana ugghaṭitaññuādīnaṃ tiṇṇaṃ veneyyānaṃ vasena mūlapadavibhāgato tidhā vibhattā. Ekameko cettha yato neti, yañca neti, tesaṃ saṃkilesavodānānaṃ vibhāgato dvisaṅgaho catuchaaṭṭhadiso cāti bhinno hāranayānaṃ visayo. Tathā hi vuttaṃ – ‘‘hārā byañjanavicayo, suttassa nayā tayo ca suttattho’’ti (netti. saṅgahavāra). Evaṃ visiṭṭhavisayattā hāranayānaṃ hārehi aññathā naye niddisanto ‘‘tattha katamaṃ nayasamuṭṭhāna’’ntiādimāha. ७९. अशा प्रकारे, विविध सूत्तांच्या आधारे आणि एका सूत्ताच्या आधारे 'हार' पद्धतीचे दर्शन घडवून, आता 'नय' पद्धतीचे दर्शन घडवण्यासाठी "तेथे नयसमुत्थान कोणते?" (tattha katamaṃ nayasamuṭṭhānaṃ) इत्यादींचे प्रतिपादन सुरू केले आहे. परंतु येथे, ज्याप्रमाणे "तेथे देसनाहार कोणता? आस्वाद, दोष इत्यादी गाथा हा देसनाहार आहे. हा काय उपदेश करतो?" इत्यादी प्रकारे 'हार-निर्देश' सुरू केला गेला, त्याप्रमाणे "तेथे नन्दियावट्ट कोणता? तृष्णा आणि अविद्या ही गाथा हा नन्दियावट्ट आहे, हा कशाकडे नेतो?" इत्यादी प्रकारे न सुरू करता, 'समुत्थान' (उत्पत्तीचे कारण) मुख्य करून का सुरू केले गेले? याचे उत्तर दिले जाते – हार आणि नय यांच्या विषयांच्या भिन्नतेमुळे. कारण ज्याप्रमाणे 'हार' हे व्यंजनांच्या (शब्दांच्या) माध्यमातून सूत्ताच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण करतात, त्याप्रमाणे 'नय' करत नाहीत. परंतु 'नय' हे विविध सूत्तांमधून निवडलेल्या तृष्णा, अविद्या इत्यादी मूळ पदांद्वारे चार आर्यसत्यांच्या योजनेने योग्य प्रकारे समजून घेण्याचा दुःख इत्यादींचा अर्थ आहे. कारण तो मार्गज्ञानाकडे नेतो किंवा प्राप्त करून देतो, म्हणून त्याला 'नय' म्हणतात. परंतु सत्याचा भेद करणाऱ्या उग्घटितञ्ञू (तीव्र बुद्धीचे) इत्यादी तीन प्रकारच्या विनेय (उपदेशयोग्य) पुद्गलांच्या आधारे, मूळ पदांच्या विभागाने त्याचे तीन प्रकारांत विभाजन केले आहे. आणि येथे प्रत्येक नय ज्या संकिलेस (क्लेशयुक्त) धर्मापासून दूर नेतो आणि ज्या वोदान (शुद्ध) धर्माकडे नेतो, त्यांच्या विभागणीनुसार दोन प्रकारचा संग्रह होतो, आणि चार, सहा व आठ दिशांच्या रूपाने हार आणि नय यांचा विषय भिन्न होतो. म्हणूनच असे म्हटले आहे – "हार हे व्यंजनांचे विश्लेषण आहेत, आणि सूत्ताचे तीन नय हे सूत्ताचा अर्थ आहेत" (नेत्ति. संग्रहवार). अशा प्रकारे, हार आणि नय यांच्या विशिष्ट विषयत्वामुळे, हारांपेक्षा वेगळ्या पद्धतीने नयांचे निर्देश करताना "तेथे नयसमुत्थान कोणते?" इत्यादी म्हटले आहे. Tatthāyaṃ [Pg.193] vacanattho – samuṭṭhahanti etenāti samuṭṭhānaṃ. Ke samuṭṭhahanti? Nayā. Nayānaṃ samuṭṭhānaṃ nayasamuṭṭhānaṃ. Kiṃ pana taṃ? Taṃtaṃmūlapadehi catusaccayojanā. Sā hi nandiyāvaṭṭādīnaṃ nayānaṃ uppattiṭṭhānatāya samuṭṭhānaṃ bhūmīti ca vuccati. Tathā ca vakkhati – ‘‘ayaṃ vuccati nandiyāvaṭṭassa nayassa bhūmī’’ti (netti. 81). Pubbā koṭi na paññāyati avijjāya ca bhavataṇhāya cātiādi nandiyāvaṭṭassa nayassa bhūmidassanaṃ. Tattha pubbā koṭi na paññāyatīti asukassa nāma buddhassa bhagavato, asukassa vā cakkavattino kāle avijjā bhavataṇhā ca uppannā. Tato pubbe nāhosīti evaṃ avijjābhavataṇhānaṃ na kāci purimā mariyādā upalabbhati. Kasmā? Anamataggattā saṃsārassa. Vuttañhetaṃ – ‘‘anamataggoyaṃ, bhikkhave, saṃsāro, pubbā koṭi na paññāyatī’’ti (saṃ. ni. 2.124; kathā. 75) vitthāro. Tatthāti avijjābhavataṇhāsu. Yadipi avijjāya saṃyojanabhāvo, taṇhāya ca nīvaraṇabhāvo pāḷiyaṃ vutto, tathāpi avijjāya paṭicchāditādīnavehi bhavehi taṇhā saṃyojetīti imassa atthassa dassanatthaṃ ‘‘avijjānīvaraṇaṃ taṇhāsaṃyojana’’nti vuttaṃ. तेथे हा शब्दाचा अर्थ आहे – ज्याच्याद्वारे उत्पन्न होतात ते 'समुत्थान'. काय उत्पन्न होतात? नय. नयांचे उत्पन्न होणे म्हणजे 'नयसमुत्थान'. परंतु ते काय आहे? त्या त्या मूळ पदांद्वारे चार आर्यसत्यांची योजना. कारण ती योजना नन्दियावट्ट इत्यादी नयांचे उत्पत्तीचे स्थान असल्याने तिला 'समुत्थान' आणि 'भूमी' असे म्हटले जाते. आणि पुढे असे म्हटले जाईल – "याला नन्दियावट्ट नयाची भूमी असे म्हणतात" (नेत्ति. ८१). "अविद्या आणि भवतृष्णा यांची पूर्व कोटी (सुरुवात) समजत नाही" इत्यादी वाक्य नन्दियावट्ट नयाची भूमी दर्शवणारे आहे. तेथे "पूर्व कोटी समजत नाही" याचा अर्थ असा की, अमुक नावाच्या बुद्ध भगवंतांच्या किंवा अमुक चक्रवर्ती राजाच्या काळात अविद्या आणि भवतृष्णा उत्पन्न झाली, आणि त्यापूर्वी ती नव्हती, अशी अविद्या व भवतृष्णा यांची कोणतीही पूर्व मर्यादा आढळत नाही. का? कारण संसार अनामतग्ग (अनादि-अनंत) आहे. म्हणूनच असे म्हटले आहे – "भिक्खूहो, हा संसार अनामतग्ग आहे, याची पूर्व कोटी समजत नाही" (सं. नि. २.१२४) इत्यादी सविस्तर जाणावे. 'तेथे' म्हणजे अविद्या आणि भवतृष्णा यांच्यामध्ये. जरी पाळीमध्ये अविद्येचे संयोजनत्व आणि तृष्णेचे नीवरणत्व सांगितले गेले असले, तरीही अविद्या जिचे दोष झाकून टाकते अशा भवांशी (अस्तित्वाशी) तृष्णा जोडते, हा अर्थ दर्शवण्यासाठी "अविद्या-नीवरण आणि तृष्णा-संयोजन" असे म्हटले आहे. Avijjāsaṃyuttāti avijjāya missitā, avijjāya vā abhinivesavatthūsu baddhā. Avijjāpakkhena vicarantīti avijjāpakkhena avijjāsahāyena dvādasavidhena vipallāsena abhinivesavatthubhūte ārammaṇe pavattanti. Te vuccanti diṭṭhicaritāti te avijjābhibhūtā rūpādīni niccādito abhinivisantā diṭṭhicaritāti vuccanti, diṭṭhicaritā nāmāti attho. Taṇhāpakkhenāti aṭṭhasatataṇhāvicaritena. Diṭṭhivicarite taṇhāvicarite ca paṭipattiyā vibhajitvā dassetuṃ ‘‘diṭṭhicaritā’’tiādi vuttaṃ. Tattha attakilamathānuyoganti attano kāyassa kilissanapayogaṃ attaparitāpanapaṭipattiṃ. Kāmasukhallikānuyoganti kāmasukhassa allīyanapayogaṃ kāmesu pātabyataṃ. 'अविद्यासंयुत्त' म्हणजे अविद्येशी मिश्रित झालेले, किंवा अविद्येमुळे अभिनिवेश-वस्तूंमध्ये (दृढ समजुतीच्या विषयांमध्ये) बद्ध झालेले. 'अविद्यापक्षाने विचरणारे' म्हणजे अविद्येचा पक्ष असलेल्या, अविद्येचा सहकारी असलेल्या बारा प्रकारच्या विपल्लासाने (विपर्यासाने) अभिनिवेश-वस्तू झालेल्या आलंबनांमध्ये प्रवृत्त होतात. 'त्यांना दृष्टीचरित म्हणतात' म्हणजे ते अविद्येने ग्रस्त होऊन रूप इत्यादींना नित्य इत्यादी रूपाने ग्रहण करत असल्याने त्यांना 'दृष्टीचरित' असे म्हटले जाते; 'दृष्टीचरित' नावाचे असा याचा अर्थ आहे. 'तृष्णापक्षाने' म्हणजे एकशे आठ प्रकारच्या तृष्णा-विचरिताने. दृष्टीचरित आणि तृष्णाचरित पुद्गलांना त्यांच्या प्रतिपत्तीनुसार (आचरणाने) विभागून दाखवण्यासाठी "दृष्टीचरित" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'अत्तकिलमथानुयोग' म्हणजे स्वतःच्या शरीराला क्लेश देण्याचा प्रयत्न, स्वतःला तापवून घेण्याची प्रतिपत्ती (आचरण). 'कामसुखल्लिकानुयोग' म्हणजे कामसुखात गढून जाण्याचा प्रयत्न, कामभोगांमध्ये मग्न असणे. Yadipi bāhirakā ‘‘dukkhaṃ taṇhā’’ti ca jānanti ‘‘idaṃ dukkhaṃ, ettakaṃ dukkha’’nti, ‘‘ayaṃ taṇhā, ayaṃ tassā virāgo’’ti pariññeyyapahātabbabhāvena pana na jānanti, iti pavattipavattihetumattampi na jānanti. Kā pana kathā nivattinivattihetūsūti āha – ‘‘ito bahiddhā natthi saccavavatthāna’’ntiādi. Tattha [Pg.194] saccappakāsanāti saccadesanā. Samathavipassanākosallanti samathavipassanāsu bhāvanākosallaṃ, tāsu uggahaparipucchāsavanamanasikārakosallaṃ vā. Vipassanādhiṭṭhānañcettha samathaṃ adhippetaṃ. Upasamasukhappattīti kilesānaṃ vūpasamasukhādhigamo. Viparītacetāti micchābhiniviṭṭhacetā. Natthi sukhena sukhanti yaṃ anavajjapaccayaparibhogasukhena kāyaṃ cittañca paṭippassaddhadarathaṃ katvā ariyehi pattabbaṃ upasamasukhaṃ, taṃ paṭikkhipati. Dukkhenāti kāyakhedanadukkhena. जरी बाह्य लोक (शासनाबाहेरील लोक) "दुःख आणि तृष्णा" हे जाणतात की "हे दुःख आहे, एवढे दुःख आहे", "ही तृष्णा आहे, हा तिचा विराग आहे", तरीही ते परिज्ञेय (पूर्णपणे जाणण्यायोग्य) आणि प्रहातव्य (त्याग करण्यायोग्य) भावाने जाणत नाहीत. अशा प्रकारे ते प्रवृत्ती (संसार) आणि प्रवृत्तीचे कारण एवढेच केवळ जाणत नाहीत. मग निवृत्ती (निर्वाण) आणि निवृत्तीच्या कारणाविषयी काय बोलावे? म्हणूनच म्हटले आहे – "या (शासना) बाहेर सत्याची व्यवस्था नाही" इत्यादी. तेथे 'सत्यप्रकाशन' म्हणजे सत्य-देशना (सत्याचा उपदेश). 'समथविपस्सनाकोसल्ल' म्हणजे समथ आणि विपस्सना यांच्या भावनेतील कौशल्य (कुशलता), किंवा त्यांच्या ग्रहण (शिकणे), परिपुच्छा (विचारणे), सवण (ऐकणे) आणि मनसिकार (मनन करणे) यांमधील कौशल्य. आणि येथे विपस्सनेचा आधार असलेल्या समथाचा अभिप्राय आहे. 'उपसमसुखप्राप्ती' म्हणजे क्लेशांच्या उपशमामुळे (शांत होण्यामुळे) मिळणारे सुख. 'विपरीतचेता' म्हणजे मिथ्या अभिनिवेश असलेले (चुकीची धारणा असलेले) चित्त. "सुखाने सुख मिळत नाही" याचा अर्थ असा की, जे अनवद्य (निर्दोष) प्रत्ययांच्या (साधनांच्या) उपभोगाच्या सुखाने, शरीर आणि चित्ताचा थकवा दूर करून आर्यांनी प्राप्त करण्यासारखे उपशम सुख आहे, त्याचा तो निषेध करतो. 'दुःखाने' म्हणजे शरीराला कष्ट देण्याच्या दुःखाने. So lokaṃ vaḍḍhayatīti so kāme paṭisevento attabhāvasaṅkhātaṃ lokaṃ vaḍḍheti pīneti. Puttanattuparamparāya vā saṃsārassa anupacchedanato sattalokaṃ vaḍḍheti. Bahuṃ puññaṃ pasavatīti attano pañcahi kāmaguṇehi santappanena puttamukhadassanena ca bahuṃ puññaṃ uppādeti. Abhinivesassa nātidaḷhatāya evaṃsaññī. Daḷhatāya evaṃdiṭṭhī dukkhena sukhaṃ patthayamānā attakilamathānuyogamanuyuttā kāmesu puññasaññī kāmasukhallikānuyogamanuyuttā ca viharantīti yojetabbaṃ. 'तो लोकाची वृद्धी करतो' म्हणजे तो कामभोगांचे सेवन करत असताना आत्मभाव नावाच्या लोकाची वृद्धी करतो, त्याला पुष्ट करतो. किंवा पुत्र-पौत्रांच्या परंपरेने संसाराचा उच्छेद न झाल्यामुळे सत्त्वलोकाची (प्राणीलोकाची) वृद्धी करतो. 'पुष्कळ पुण्य मिळवतो' म्हणजे स्वतःच्या पाच कामगुणांच्या तृप्तीने आणि पुत्राचे मुख पाहिल्याने पुष्कळ पुण्य उत्पन्न करतो. अभिनिवेशाच्या (दृढ समजुतीच्या) अति-दृढतेच्या अभावामुळे 'अशी संज्ञा (समजूत) असलेला' होतो. आणि दृढतेमुळे 'अशी दृष्टी (अभिप्राय) असलेला' होतो. "दुःखाने सुखाची इच्छा करणारे, अत्तकिलमथानुयोगात (आत्मक्लेशात) मग्न असलेले, आणि कामभोगांमध्ये पुण्याची संज्ञा ठेवून कामसुखल्लिकानुयोगात मग्न असलेले राहतात" अशा प्रकारे संबंध जोडला पाहिजे. Tadabhiññā santāti tathāsaññino samānā. Rogameva vaḍḍhayantīti attabhāvarogameva kilesarogameva vā aparāparaṃ vaḍḍhenti. Gaṇḍasallesupi eseva nayo. Rogābhitunnāti yathāvuttarogabyādhitā. Gaṇḍapaṭipīḷitāti yathāvuttagaṇḍabādhitā. Sallānuviddhāti yathāvuttasallena anupaviṭṭhā. Ummujjanimujjānīti upapajjanacavanāni. Ugghātanigghātanti uccāvacabhāvaṃ. Rogagaṇḍasallabhesajjanti yathāvuttarogāditikicchanaṃ, samathavipassanaṃ sandhāya vadati. Tenevāha – ‘‘samathavipassanā roganigghātakabhesajja’’nti. Tattha roganigghātakanti rogavūpasamanaṃ. ‘‘Saṃkileso dukkha’’ntiādinā saccāni tesaṃ pariññeyyādibhāvena katheti. “तदभिञ्ञा सन्ता” म्हणजे तशा प्रकारे संज्ञा असणारे (जाणणारे) होऊन. “रोगमेव वड्ढयन्ती” म्हणजे आत्मभाव रूपी रोगाला किंवा क्लेश रूपी रोगालाच उत्तरोत्तर वाढवतात. गंड (फोड) आणि शल्ल (बाण) यांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. “रोगाभितुन्ना” म्हणजे पूर्वोक्त रोगाने पीडित असलेले. “गण्डपटिपीळिता” म्हणजे पूर्वोक्त गंडाने (फोडाने) पीडित असलेले. “सल्लानुविद्धा” म्हणजे पूर्वोक्त बाणाने विद्ध झालेले (टोचलेले). “उम्मुज्जनिमुज्जा” म्हणजे उत्पत्ती आणि च्युती (जन्म आणि मृत्यू). “उग्घातनिग्घातं” म्हणजे उच्च-नीच भाव (चढ-उतार). “रोगगण्डसल्लभेषज्जं” हे वचन पूर्वोक्त रोग इत्यादींच्या चिकित्सेला, म्हणजेच शमथ आणि विपश्यनेला उद्देशून म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – “शमथ आणि विपश्यना हे रोगाचा नाश करणारे औषध आहे.” तेथे “रोगनिघातक” म्हणजे रोगाचे उपशमन करणारे. “संक्लेश हे दुःख आहे” इत्यादींद्वारे सत्यांना त्यांच्या परिज्ञेय (जाणून घेण्यायोग्य) इत्यादी भावाने ते सांगतात। Tattha saṃkileso dukkhanti attakilamathānuyogakāmasukhallikānuyogasaṃkilesavanto, tehi vā saṃkilissamāno rūpārūpakāyo dukkhaṃ ariyasaccaṃ. Tadabhisaṅgo taṇhāti tattha abhisaṅgo āsaṅgoti laddhanāmā taṇhā. तेथे, “संक्लेश हे दुःख आहे” म्हणजे आत्मक्लमथानुयोग (स्वतःला पीडा देण्याचा अभ्यास) आणि कामसुखल्लिकानुयोग (इंद्रियसुखात मग्न राहण्याचा अभ्यास) या संक्लेशांनी युक्त असलेला, किंवा त्यांच्याद्वारे संक्लिष्ट होणारा रूप आणि अरूप काय (नाम-रूप काय) हे “दुःख आर्यसत्य” आहे. “त्याच्याशी आसक्ती म्हणजे तृष्णा” म्हणजे तेथे “अभिसंग” (आसक्ती) असे नाव मिळालेली तृष्णा होय। 80. Idāni diṭṭhicaritataṇhācaritānaṃ sakkāyadiṭṭhidassane pavattibhedaṃ dassetuṃ ‘‘diṭṭhicaritā’’tiādi vuttaṃ. Tattha diṭṭhicaritā rūpaṃ attato upagacchantīti [Pg.195] diṭṭhicaritā diṭṭhābhinivesassa balavabhāvato rūpaṃ ‘‘attā’’ti gaṇhanti. Tesañhi attābhiniveso balavā, na tathā attaniyābhiniveso. Esa nayo vedanantiādīsupi. Taṇhācaritā rūpavantaṃ attānanti taṇhācaritā taṇhābhinivesassa balavabhāvato rūpaṃ attano kiñcanapalibodhabhāve ṭhapetvā avasesaṃ vedanādiṃ ‘‘attā’’ti gaṇhanti. Attani vā rūpanti attādhāraṃ vā rūpaṃ. Rūpasmiṃ vā attānanti rūpādhāraṃ vā attānaṃ. Vedanāvantantiādīsupi eseva nayo. Etesañhi attaniyābhiniveso balavā, na tathā attābhiniveso. Tasmā yathāladdhaṃ attaniyanti kappetvā tadaññaṃ ‘‘attā’’ti gaṇhanti. Ayaṃ vuccati vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhīti ayaṃ pañcasu upādānakkhandhesu ekekasmiṃ catunnaṃ catunnaṃ gāhānaṃ vasena vīsativatthukā sati vijjamāne khandhapañcakasaṅkhāte kāye, satī vā vijjamānā tattha diṭṭhīti sakkāyadiṭṭhi. ८०. आता, दृष्टीचरित आणि तृष्णाचरित व्यक्तींच्या सत्कायदृष्टीच्या दर्शनातील प्रवृत्तीचा भेद दाखवण्यासाठी “दृष्टीचरित” इत्यादी म्हटले आहे. तेथे, “दृष्टीचरित रूपाला आत्मा म्हणून स्वीकारतात” म्हणजे दृष्टीचरित लोक दृष्टीच्या अभिनिवेशाच्या (आग्रहाच्या) प्रबळतेमुळे रूपाला “आत्मा” म्हणून ग्रहण करतात. कारण त्यांचा आत्म-अभिनिवेश प्रबळ असतो, आत्मीय-अभिनिवेश (हे माझे आहे असा आग्रह) तसा प्रबळ नसतो. हाच नियम वेदना इत्यादींच्या बाबतीतही आहे. “तृष्णाचरित रूपाने युक्त आत्मा” असे मानतात म्हणजे तृष्णाचरित लोक तृष्णेच्या अभिनिवेशाच्या प्रबळतेमुळे रूपाला स्वतःच्या चिंतेचे किंवा अडथळ्याचे कारण मानून, उर्वरित वेदना इत्यादींना “आत्मा” म्हणून ग्रहण करतात. “किंवा आत्म्यामध्ये रूप” म्हणजे आत्म्याचा आधार असलेले रूप. “किंवा रूपामध्ये आत्मा” म्हणजे रूपाचा आधार असलेला आत्मा. “वेदनेने युक्त” इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. कारण त्यांचा आत्मीय-अभिनिवेश प्रबळ असतो, आत्म-अभिनिवेश तसा प्रबळ नसतो. म्हणून जे काही प्राप्त होते त्याला “माझे” असे कल्पून, त्याव्यतिरिक्त इतर गोष्टींना “आत्मा” म्हणून ग्रहण करतात. “याला वीस प्रकारची सत्कायदृष्टी म्हटले जाते” म्हणजे ही पाच उपादानस्कंधांपैकी प्रत्येकामध्ये चार-चार ग्रहणांच्या वशात वीस प्रकारची होते; विद्यमान असलेल्या पंचस्कंध नावाच्या समूहात (कायात) असणारी दृष्टी, किंवा तेथे विद्यमान असलेली दृष्टी म्हणजेच “सत्कायदृष्टी” होय। Lokuttarā sammādiṭṭhīti paṭhamamaggasammādiṭṭhi. Anvāyikāti sammādiṭṭhiyā anugāmino. Yadā sammādiṭṭhi sakkāyadiṭṭhiyā pajahanavasena pavattā, tadā tassā anuguṇabhāvena pavattamānakāti attho. Ke pana teti? Āha ‘‘sammāsaṅkappo’’tiādi. ‘‘Te tayo khandhā’’tiādinā ariyamaggato khandhamukhena samathavipassanā niddhāreti. ‘‘Tattha sakkāyo’’tiādi catusaccaniddhāraṇaṃ. Taṃ sabbaṃ suviññeyyameva. “लोकोत्तर सम्यक्-दृष्टी” म्हणजे प्रथम मार्ग (स्रोतापत्ती मार्ग) सम्यक्-दृष्टी होय. “अनुयायी” म्हणजे सम्यक्-दृष्टीचे अनुगमन करणारे धर्म. जेव्हा सम्यक्-दृष्टी सत्कायदृष्टीचा त्याग करण्याच्या रूपाने प्रवृत्त होते, तेव्हा तिच्या अनुकूल भावाने प्रवृत्त होणारे धर्म, असा अर्थ आहे. “पण ते कोणते आहेत?” यावर “सम्यक् संकल्प” इत्यादी म्हटले आहे. “ते तीन स्कंध” इत्यादींद्वारे आर्यमार्गातून स्कंधांच्या द्वारे शमथ आणि विपश्यनेचे निर्धारण करतात. “तेथे सत्काय” इत्यादी चार आर्यसत्यांचे निर्धारण आहे. ते सर्व सहज समजण्यासारखेच आहे। Puna ‘‘tattha ye rūpaṃ attato upagacchantī’’tiādinā sakkāyadassanamukhena ucchedādiantadvayaṃ, majjhimañca paṭipadaṃ niddhāreti. Tattha ime vuccanti ucchedavādinoti ime rūpādike pañcakkhandhe attato upagacchantā rūpādīnaṃ aniccabhāvato ucchijjati attā vinassati na hoti paraṃ maraṇāti evaṃ abhinivisanato ‘‘ucchedavādino’’ti vuccanti. Ime vuccanti sassatavādinoti ime ‘‘rūpavantaṃ vā attāna’’ntiādinā rūpādivinimutto añño koci attāti upagacchantā ‘‘so nicco dhuvo sassato’’ti abhinivisanato ‘‘sassatavādino’’ti vuccanti. ‘‘Ucchedasassatavādā ubho antā, ayaṃ saṃsārapavattī’’tiādi saccaniddhāraṇaṃ, taṃ suviññeyyaṃ. पुन्हा, “तेथे जे रूपाला आत्मा म्हणून स्वीकारतात” इत्यादींद्वारे सत्कायदृष्टीच्या दर्शनाच्या द्वारे उच्छेद इत्यादी दोन अंत (टोके) आणि मध्यम प्रतिपदेचे निर्धारण करतात. तेथे, “यांना उच्छेदवादी म्हटले जाते” म्हणजे रूप इत्यादी पाच स्कंधांना आत्मा म्हणून स्वीकारणारे हे लोक, रूप इत्यादींच्या अनित्यतेमुळे “आत्मा उच्छिन्न होतो, नष्ट होतो, मृत्यूनंतर उरत नाही” अशा अभिनिवेशामुळे (दृढ विश्वासामुळे) “उच्छेदवादी” म्हटले जातात. “यांना शाश्वतवादी म्हटले जाते” म्हणजे “किंवा रूपाने युक्त आत्मा” इत्यादींद्वारे रूप इत्यादींपासून मुक्त असलेला दुसरा कोणीतरी आत्मा आहे असे स्वीकारणारे हे लोक, “तो नित्य, ध्रुव, शाश्वत आहे” अशा अभिनिवेशामुळे “शाश्वतवादी” म्हटले जातात. “उच्छेदवाद आणि शाश्वतवाद हे दोन्ही अंत आहेत, ही संसाराची प्रवृत्ती आहे” इत्यादी सत्याचे निर्धारण आहे, ते सहज समजण्यासारखे आहे। Ucchedasassataṃ samāsato vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhīti attā ucchijjati attā niccoti ca ādippavattanato ucchedasassatadassanaṃ saṅkhepato [Pg.196] vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi eva hoti. Sabbopi hi attavādo sakkāyadiṭṭhiantogadho evāti. Vitthārato dvāsaṭṭhi diṭṭhigatānīti ucchedasassatadassanaṃ vitthārena brahmajāle (dī. ni. 1.28 ādayo) āgatāni dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni. Tesanti evaṃ saṅkhepavitthāravantānaṃ ucchedasassatadassanānaṃ. Paṭipakkhoti pahāyakapaṭipakkho. Tecattālīsaṃ bodhipakkhiyā dhammāti aniccasaññā dukkhasaññā anattasaññā pahānasaññā virāgasaññā nirodhasaññā cattāro satipaṭṭhānā…pe… ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti ete tecattālīsaṃ bodhipakkhiyā dhammā. “संक्षेपाने उच्छेद आणि शाश्वत (दृष्टी) ही वीस प्रकारची सत्कायदृष्टीच आहे” म्हणजे “आत्मा उच्छिन्न होतो” आणि “आत्मा नित्य आहे” इत्यादी रूपाने प्रवृत्त होत असल्यामुळे, उच्छेद आणि शाश्वत दृष्टी संक्षेपाने वीस प्रकारची सत्कायदृष्टीच असते. कारण सर्वच आत्मवाद सत्कायदृष्टीतच अंतर्भूत असतात. “विस्ताराने बासष्ट (६२) दृष्टीगत आहेत” म्हणजे उच्छेद आणि शाश्वत दृष्टी विस्ताराने ब्रह्मजाल सूत्तात आलेली बासष्ट दृष्टीगत आहेत. “त्यांचा” म्हणजे अशा प्रकारे संक्षेप आणि विस्तार असलेल्या उच्छेद आणि शाश्वत दृष्टींचा. “प्रतिपक्ष” म्हणजे प्रहाण करणारा (नष्ट करणारा) प्रतिपक्ष. “त्रेचाळीस (४३) बोधिपाक्षिक धर्म” म्हणजे अनित्य संज्ञा, दुःख संज्ञा, अनात्म संज्ञा, प्रहाण संज्ञा, विराग संज्ञा, निरोध संज्ञा, चार स्मृतिप्रस्थान... इत्यादी... आर्य अष्टांगिक मार्ग, हे त्रेचाळीस बोधिपाक्षिक धर्म होत। Evaṃ vipassanāvasena paṭipakkhaṃ dassetvā puna samathavasena dassetuṃ ‘‘aṭṭha vimokkhā dasa ca kasiṇāyatanānī’’ti vuttaṃ. Dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni mohajālanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni mohajālahetukattā mohajālañca. Anādianidhanappavattanti purimāya koṭiyā abhāvato anādi. Asati paṭipakkhādhigame santānavasena anupacchedena pavattanato anidhanappavattaṃ. Yasmā pana mohajālahetukāni diṭṭhigatāni mohajāle padālite padālitāni honti, tasmā vuttaṃ – ‘‘tecattālīsaṃ bodhipakkhiyā dhammā ñāṇavajiraṃ mohajālappadālana’’nti. अशा प्रकारे विपश्यनेच्या वशात प्रतिपक्ष दाखवून, पुन्हा शमथाच्या वशात दाखवण्यासाठी “आठ विमोक्ष आणि दहा कृत्स्न-आयतन” असे म्हटले आहे. “बासष्ट दृष्टीगत हे मोहजाल आहे” म्हणजे बासष्ट दृष्टीगत हे मोहजाल हे त्यांचे कारण असल्यामुळे मोहजाल देखील म्हटले जाते. “अनादी आणि अनंत काळापासून प्रवृत्त असणारे” म्हणजे पूर्व कोटी (सुरुवात) नसल्यामुळे अनादी, आणि प्रतिपक्षाची प्राप्ती न झाल्यास प्रवाहाच्या रूपाने अखंडपणे प्रवृत्त होत असल्यामुळे अनंत काळापासून प्रवृत्त असणारे होय. परंतु ज्या अर्थी मोहजाल हे ज्यांचे कारण आहे असे दृष्टीगत, मोहजाल नष्ट केले असता नष्ट होतात, म्हणून म्हटले आहे – “त्रेचाळीस बोधिपाक्षिक धर्म हे ज्ञानरूपी वज्र असून मोहजालाचा नाश करणारे आहेत.” Tattha ñāṇavajiranti vajirūpamañāṇaṃ. Aṭṭha samāpattiyo samāpajjitvā tejetvā tikkhasabhāvaṃ āpāditaṃ vipassanāñāṇaṃ maggañāṇañca ñāṇavajiraṃ. Idameva hi ñāṇaṃ bhagavato pavattaṃ ‘‘mahāvajirañāṇa’’nti vuccati. Taṃ pana sasambhāraṃ katvā dassento ‘‘tecattālīsaṃ bodhipakkhiyā dhammā’’ti āha. Mohajālappadālananti pubbabhāge vikkhambhanavasena maggakkhaṇe samucchedavasena avijjābhavataṇhānaṃ padālanaṃ. Atītādibhedabhinnesu rūpādīsu sakaattabhāvādīsu ca saṃsibbanavasena pavattanato jālaṃ bhavataṇhā. Tassā hi taṇhā jālinī sibbinī jālanti ca adhivacananti. Evaṃ attakilamathānuyogakāmasukhallikānuyogadiṭṭhitaṇhābhinivesasassatucchedānaṃ niddhāraṇavasena mohajālapariyāyavisesato avijjātaṇhā vibhajitvā yathānusandhinā saṃkilesapakkhaṃ nigamento ‘‘tena vuccati pubbā koṭi na paññāyati avijjāya ca bhavataṇhāya cā’’ti āha. तेथे 'ज्ञानवज्र' (ñāṇavajira) म्हणजे वज्रासारखे ज्ञान (vajirūpamañāṇa). आठ समापत्तींमध्ये समापन्न होऊन (प्रवेश करून), त्यांना तीक्ष्ण करून, तीक्ष्ण स्वभावाला प्राप्त करून घेतलेले विपश्यनाज्ञान आणि मार्गज्ञान म्हणजे 'ज्ञानवज्र' होय. कारण हेच ज्ञान भगवंतांच्या ठिकाणी प्रवृत्त झाल्यामुळे त्याला 'महावज्रज्ञान' (mahāvajirañāṇa) असे म्हटले जाते. परंतु, त्याला त्याच्या सामग्रीसह (परिवारासह) दर्शविताना "तेहेचाळीस बोधिपाक्षिक धर्म" असे म्हटले आहे. 'मोहजालाचा नाश करणे' (mohajālappadālana) म्हणजे पूर्वभागात (मार्गाच्या आधीच्या अवस्थेत) विष्कंभन पद्धतीने (दडपून टाकण्याच्या रूपाने) आणि मार्गक्षणी समुच्छेद पद्धतीने (पूर्णपणे नष्ट करण्याच्या रूपाने) अविद्या व भवतण्हा यांचा नाश करणे होय. भूतकाळ इत्यादी भेदांनी भिन्न असलेल्या रूपादी विषयांमध्ये आणि स्वतःच्या आत्मभावामध्ये (अस्तित्वामध्ये) गुंतवून ठेवण्याच्या (गुंफण्याच्या) स्वभावामुळे भवतण्हा ही 'जाल' (जाळे) आहे. कारण त्या तण्हेला 'जालिनी' (जाळे विणणारी), 'सिव्विनी' (शिवणकाम करणारी) आणि 'जाल' (जाळे) अशी नावे आहेत. अशा प्रकारे, आत्मक्लेशानुयोग, कामसुखल्लिकानुयोग, दृष्टी-तण्हा-अभिनिवेश, आणि शाश्वत-उच्छेद यांच्या निराकरणाच्या द्वारे, मोहजाल या विशेष पर्यायाने अविद्या व तण्हा यांचे विभाजन करून, संदर्भानुसार संक्लेशपक्षाचा (मळकट/अशुद्ध पक्षाचा) उपसंहार करताना "म्हणूनच अविद्येची आणि भवतण्हेची पूर्व कोटी (सुरुवात) जाणता येत नाही, असे म्हटले आहे" असे सांगितले आहे. 81. ‘‘Tattha [Pg.197] diṭṭhicarito’’tiādinā vodānapakkhaṃ dasseti. Tattha sallekhānusantatavuttīti anupaddutasallekhavutti. Kasmā? Yasmā sallekhe tibbagāravo. Diṭṭhicarito hi tapojigucchādinā anupāyenapi yebhuyyena kilesānaṃ sallekhanādhippāyena carati, tasmā so sāsane pabbajito dhutadhammavasena sallekhapaṭipadaṃ pūreti. Sikkhānusantatavuttīti acchiddacatupārisuddhisīlavutti. Diṭṭhiyā savisaye paññāsadisī pavattīti so visujjhamāno paññādhiko hotīti āha – ‘‘diṭṭhicarito sammattaniyāmaṃ okkamanto dhammānusārī bhavatī’’ti. Taṇhāvasena micchāvimokkho hotīti taṇhācarito visujjhamāno saddhādhikova hoti, tasmā vuttaṃ – ‘‘taṇhācarito sammattaniyāmaṃ okkamanto saddhānusārī bhavatī’’ti. Diṭṭhicarito sukhāya paṭipadāyātiādi paṭipadāniddeso heṭṭhā desanāhāravibhaṅge (netti. 5 ādayo) āgato eva, atthopi tattha sabbappakārato vutto eva. ८१. "तेथे दृष्टीचरित" इत्यादी शब्दांनी वोदानपक्ष (शुद्धीचा पक्ष) दर्शविला आहे. तेथे 'सल्लेखानुसंततवृत्ती' (sallekhānusantatavutti) म्हणजे उपद्रवरहित अशी सल्लेखवृत्ती (क्लेशांना क्षीण करणारी वर्तणूक). का? कारण सल्लेखामध्ये (क्लेशांच्या क्षीणतेमध्ये) तीव्र आदर असतो. कारण दृष्टीचरित (चुकीच्या मतांचे अनुसरण करणारा) व्यक्ती तप, जुगुप्सा (घृणा) इत्यादी अयोग्य उपायांनी देखील बहुतांश करून क्लेशांच्या क्षीणतेच्या (सल्लेखनाच्या) इच्छेने आचरण करतो; म्हणून तो शासनात (बुद्धांच्या शासनात) प्रव्रजित झाल्यावर धुतधर्माच्या द्वारे सल्लेखप्रतिपदेला (क्षीणतेच्या मार्गाला) पूर्ण करतो. 'शिक्षानुसंततवृत्ती' (sikkhānusantatavuttī) म्हणजे अखंडित अशी चतुष्पारिशुद्धिशीलवृत्ती (चार प्रकारच्या परिशुद्ध शीलांचे आचरण). दृष्टीची आपल्या विषयात प्रज्ञासदृश प्रवृत्ती असते, म्हणून तो (दृष्टीचरित व्यक्ती) शुद्ध होत असताना प्रज्ञाधिक (प्रज्ञेने श्रेष्ठ) होतो; म्हणूनच म्हटले आहे – "दृष्टीचरित व्यक्ती सम्यक्त्वनियमात (मार्गात) प्रवेश करताना 'धम्मानुसारी' (dhammānusārī) होतो." तण्हेच्या प्रभावामुळे चुकीचा अधिमोक्ष (श्रद्धा/मुक्तता) होतो, म्हणून तण्हाचरित व्यक्ती शुद्ध होत असताना श्रद्धाधिक (श्रद्धेने श्रेष्ठ) होतो; म्हणूनच म्हटले आहे – "तण्हाचरित व्यक्ती सम्यक्त्वनियमात प्रवेश करताना 'सद्धानुसारी' (saddhānusārī) होतो." "दृष्टीचरित सुखा प्रतिपदेने..." इत्यादी प्रतिपदेचा निर्देश खाली 'देशनाहारविभंग' मध्ये आलेलाच आहे, आणि त्याचा अर्थही तेथे सर्व प्रकारे सांगितलेलाच आहे. Apubbapadesu pana viveciyamānoti vimociyamāno. Paṭinissaratīti niyyāti vimuccatīti attho. Dandhañca dhammaṃ ājānātīti taṇhācaritassa mandapaññassa vasena vuttaṃ. Tikkhapañño pana khippaṃ dhammaṃ ājānātīti. ‘‘Sattāpi duvidhā’’tiādinā indriyavibhāgena puna paṭipadāvibhāgaṃ dasseti, taṃ suviññeyyaṃ. नवीन पदांमध्ये 'विविच्यमान' (viveciyamāno) म्हणजे मुक्त केले जात असताना (vimociyamāno). 'प्रतिनिसरती' (paṭinissaratī) म्हणजे बाहेर पडतो किंवा मुक्त होतो, असा अर्थ आहे. "आणि मंद गतीने धर्म समजून घेतो" हे विधान मंदप्रज्ञा असलेल्या तण्हाचरित व्यक्तीच्या संदर्भात म्हटले आहे. कारण तीक्ष्णप्रज्ञा असलेला व्यक्ती धर्म वेगाने समजून घेतो. "प्राणी देखील दोन प्रकारचे असतात" इत्यादी वाक्यांद्वारे इंद्रियांच्या विभागाने पुन्हा प्रतिपदेचा (मार्गाचा) विभाग दर्शविला आहे, जो सहज समजण्यासारखा आहे. ‘‘Ye hi kecī’’tiādinā tāsaṃ paṭipadānaṃ niyyāne tīsupi kālesu ekantikabhāvaṃ dasseti. Tattha imāhi eva catūhi paṭipadāhīti imāhi eva catūhi paṭipadāhi, tabbinimuttāya aññāya paṭipadāya abhāvato. Catukkamagganti paṭipadācatukkaṃ, paṭipadā hi maggoti. Atha vā catukkamagganti nandiyāvaṭṭassa catuddisāsaṅkhātaṃ maggaṃ. Tā pana catasso disā disālocananaye āgamissanti. Kimatthaṃ pana catukkamaggaṃ paññapentīti āha ‘‘abudhajanasevitāyā’’tiādi. Tattha abudhajanasevitāyāti apaṇḍitajanasevitāya. Bālakantāyāti bālajanakāmitāya. Rattavāsiniyāti rattesu rāgābhibhūtesu vasatīti rattavāsinī, tassā. Nandiyāti tatra tatrābhinandanaṭṭhena nandīsaṅkhātāya. Avaṭṭanatthanti samucchindanatthaṃ. Ayaṃ vuccati nandiyāvaṭṭassa nayassa bhūmīti ayaṃ taṇhāvijjānaṃ vasena saṃkilesapakkhe dve disā samathavipassanānaṃ vasena [Pg.198] vodānapakkhepi dve disā catusaccayojanā nandiyāvaṭṭassa nayassa samuṭṭhānatāya bhūmīti. "जे कोणी..." इत्यादी शब्दांनी त्या प्रतिपदांच्या (मार्गांच्या) मुक्तीच्या बाबतीत तिन्ही काळात असणारी एकांतिकता (निश्चितता) दर्शविली आहे. तेथे "याच चार प्रतिपदांनी" म्हणजे याच चार प्रतिपदांच्या द्वारे, कारण याहून वेगळी दुसरी कोणतीही प्रतिपदा अस्तित्वात नाही. 'चतुष्कमार्ग' (catukkamagganti) म्हणजे चार प्रतिपदांचा समूह; कारण प्रतिपदा हाच मार्ग आहे. किंवा 'चतुष्कमार्ग' म्हणजे नंदियावट्ट (नंद्यावर्त) नयाचे चार दिशांयुक्त मार्ग होय. त्या चार दिशा 'दिशालोचन नया'मध्ये पुढे येतील. परंतु चतुष्कमार्ग कशासाठी प्रज्ञप्त (प्रस्थापित) केला जातो? म्हणून "अबुधजनसेवितेसाठी..." इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'अबुधजनसेविता' म्हणजे मूर्ख (अपंडित) लोकांद्वारे सेवन केली जाणारी. 'बालकांता' म्हणजे अज्ञानी (बाल) लोकांद्वारे इच्छिली जाणारी. 'रक्तवासिनी' म्हणजे जे रागाने अभिभूत (आसक्त) आहेत त्यांच्यामध्ये राहणारी; तिची (तण्हेची). 'नंदी' म्हणजे त्या त्या विषयांमध्ये अभिनंदन (आनंद घेण्याच्या) अर्थाने 'नंदी' संज्ञक असणारी. 'आवट्टनार्थ' (avaṭṭanatthanti) म्हणजे समूळ नष्ट करण्यासाठी (समुच्छेदासाठी). "याला नंदियावट्ट नयाची भूमी असे म्हणतात" म्हणजे तण्हा व अविद्या यांच्या द्वारे संक्लेशपक्षात दोन दिशा, आणि शमथ व विपश्यना यांच्या द्वारे वोदानपक्षात (शुद्धीच्या पक्षात) देखील दोन दिशा; अशी ही चार सत्यांची योजना नंदियावट्ट नयाच्या उत्पत्तीचे स्थान असल्यामुळे त्याला 'भूमी' असे म्हटले जाते. 82. Evaṃ nandiyāvaṭṭassa nayassa bhūmiṃ niddisitvā idāni tassa disābhūtadhamme niddisantena yasmā cassa disābhūtadhammesu vuttesu disālocananayo vuttoyeva hoti, tasmā ‘‘veyyākaraṇesu hi ye kusalākusalā’’ti disālocanalakkhaṇaṃ ekadesena paccāmasitvā ‘‘te duvidhā upaparikkhitabbā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha teti disābhūtadhammā. Duvidhāti ‘‘ime saṃkilesadhammā, ime vodānadhammā’’ti evaṃ duvidhena. Upaparikkhitabbāti upapattito parito ikkhitabbā, dhammayuttito taṃtaṃdisābhāvena pekkhitabbā ālocitabbāti attho. ८२. अशा प्रकारे नंदियावट्ट नयाची भूमी निर्दिष्ट करून, आता त्याच्या दिशाभूत धर्मांना निर्दिष्ट करताना, कारण त्याचे दिशाभूत धर्म सांगितले असता 'दिशालोचन नय' सांगितल्यासारखाच होतो, म्हणून "व्याकरणांमध्ये जे कुशल आणि अकुशल आहेत" या दिशालोचन लक्षणाचा एका अंशाने परामर्श घेऊन "त्यांचे दोन प्रकारे उपपरीक्षण केले पाहिजे" इत्यादी प्रारंभ केला आहे. तेथे 'ते' म्हणजे दिशाभूत धर्म. 'दोन प्रकारे' म्हणजे "हे संक्लेश धर्म आहेत, हे वोदान धर्म आहेत" अशा दोन प्रकारांनी. 'उपपरीक्षण केले पाहिजे' म्हणजे योग्यतेनुसार सर्व बाजूंनी पाहिले पाहिजे, धर्मयुक्ततेने त्या त्या दिशांच्या रूपाने पाहिले पाहिजे व त्याचे आलोचन केले पाहिजे, असा अर्थ आहे. Yaṃ pakāraṃ sandhāya ‘‘duvidhā upaparikkhitabbā’’ti vuttaṃ, taṃ dasseti ‘‘lokavaṭṭānusārī ca lokavivaṭṭānusārī cā’’ti. Tassattho – loko eva vaṭṭaṃ lokavaṭṭaṃ. Lokavaṭṭabhāvena anusarati pavattatīti lokavaṭṭānusārī, saṃkilesadhammoti attho. Lokassa, lokato vā vivaṭṭaṃ lokavivaṭṭaṃ, nibbānaṃ. Taṃ anusarati anulomanavasena gacchatīti lokavivaṭṭānusārī, vodānadhammoti attho. Tenevāha – ‘‘vaṭṭaṃ nāma saṃsāro, vivaṭṭaṃ nibbāna’’nti. ज्या प्रकाराला उद्देशून "दोन प्रकारे उपपरीक्षण केले पाहिजे" असे म्हटले आहे, तो प्रकार दर्शवितात – "लोकवट्टानुसारी (लोकवर्तनाचे अनुसरण करणारे) आणि लोकविवट्टानुसारी (लोकवर्तनाच्या निवृत्तीचे अनुसरण करणारे)". त्याचा अर्थ – लोक हाच संसार (वट्ट) आहे, तोच 'लोकवट्ट' होय. लोकवट्ट रूपाने जे अनुसरण करते, प्रवृत्त होते, ते 'लोकवट्टानुसारी' होय; म्हणजेच संक्लेश धर्म, असा अर्थ आहे. लोकाचे किंवा लोकापासून जे विवृत्त (निवृत्त) आहे ते 'लोकविवट्ट' म्हणजेच निर्वाण होय. त्याचे जो अनुलोम रूपाने अनुसरण करतो, तिकडे जातो, ते 'लोकविवट्टानुसारी' होय; म्हणजेच वोदान धर्म, असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – "वट्ट म्हणजे संसार आणि विवट्ट म्हणजे निर्वाण होय." Taṃ kathaṃ daṭṭhabbanti taṃ kathaṃ kena pakārena daṭṭhabbanti ce? Upacayena. Yathā kataṃ kammaṃ phaladānasamatthaṃ hoti, tathā kataṃ upacitanti vuccati. Evaṃ upacitabhāve kammaṃ nāma hoti, vipākavaṭṭassa kāraṇaṃ hotīti attho. Sabbepi kilesā catūhi vipallāsehi niddisitabbā, dasannampi kilesānaṃ vipallāsahetubhāvato. Te kattha daṭṭhabbāti te pana vipallāsā kattha passitabbāti āha – ‘‘dasa vatthuke kilesapuñje’’ti. Dasavidhakāraṇe kilesasamūheti attho. Tattha kilesāpi kilesavatthu, kilesānaṃ paccayadhammāpi kilesavatthu. Tesu kāraṇabhāvena purimasiddhā kilesā parato paresaṃ kilesānaṃ paccayabhāvato kilesāpi kilesavatthu. Ayonisomanasikāro, ayonisomanasikāraparikkhatā ca dhammā kilesuppattihetubhāvato kilesappaccayāpi kilesavatthūti daṭṭhabbaṃ. "ते कसे पाहावे?" म्हणजे ते कशा प्रकारे पाहावे, असे विचारल्यास – उपचयाच्या (संचयाच्या) रूपाने. ज्या प्रकारे केलेले कर्म फळ देण्यास समर्थ होते, त्या प्रकारे केलेल्या कर्माला 'उपचित' (संचित) असे म्हटले जाते. अशा प्रकारे उपचित अवस्थेत असणारेच 'कर्म' ठरते, जे विपाकवट्टाचे (विपाक संसाराचे) कारण होते, असा अर्थ आहे. सर्वच क्लेश चार विपर्यासांच्या (विपल्लासांच्या) द्वारे निर्दिष्ट केले पाहिजेत, कारण दहाही क्लेशांचे कारण विपर्यासच आहे. "ते कोठे पाहावेत?" म्हणजे ते विपर्यास कोठे पाहावेत, म्हणून म्हटले आहे – "दहा वस्तूंच्या क्लेशपुंजात (समूहात)". दहा प्रकारच्या कारणांनी युक्त अशा क्लेशसमूहात, असा अर्थ आहे. तेथे क्लेश देखील 'क्लेशवस्तू' आहेत आणि क्लेशांचे प्रत्ययधर्म (कारणभूत धर्म) देखील 'क्लेशवस्तू' आहेत. त्यांच्यामध्ये कारणरूपाने आधी सिद्ध झालेले क्लेश हे नंतर उत्पन्न होणाऱ्या इतर क्लेशांचे प्रत्यय (कारण) बनत असल्यामुळे, क्लेश देखील 'क्लेशवस्तू' आहेत. अयोनिशोमनसिकार आणि अयोनिशोमनसिकाराने वेढलेले धर्म हे क्लेशांच्या उत्पत्तीचे कारण असल्यामुळे, क्लेशांचे प्रत्यय देखील 'क्लेशवस्तू' आहेत, असे समजावे. Cattāro [Pg.199] āhārāti ettha āhārasīsena tabbisayā kilesāpi adhippetā. Catasso viññāṇaṭṭhitiyoti etthāpi eseva nayo. ‘‘Paṭhame āhāre’’tiādinā dasavatthuke kilesapuñje purimaṃ purimaṃ pacchimassa pacchimassa kāraṇanti dasseti. Tattha paṭhame āhāreti visayabhūte paṭhame āhāre paṭhamo vipallāso pavattatīti attho. Sesāhāresupi eseva nayo. Paṭhame vipallāseti paṭhame vipallāse appahīne sati paṭhamaṃ upādānaṃ pavattatīti attho. Sesapadesupi eseva nayo. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ niddeseyeva kathayissāma. ‘चार आहार’ या पाठात आहाराला मुख्य मानून त्या आहाराचे विषय असणारे क्लेशही अभिप्रेत आहेत. ‘चार विज्ञानस्थिती’ या पाठातही हाच नियम आहे. ‘पहिल्या आहारात’ इत्यादीद्वारे दहा वस्तूंच्या (कारणांच्या) क्लेशसमूहात पूर्वीचे पूर्वीचे कारण नंतरच्या नंतरच्याचे कारण आहे, असे दर्शविते. तेथे ‘पहिल्या आहारात’ म्हणजे विषयभूत झालेल्या पहिल्या आहारात पहिला विपर्यास प्रवृत्त होतो, असा अर्थ आहे. उर्वरित आहारांमध्येही हाच नियम आहे. ‘पहिल्या विपर्यासात’ म्हणजे पहिला विपर्यास प्रहीण (नष्ट) न झाला असता पहिले उपादान प्रवृत्त होते, असा अर्थ आहे. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम आहे. येथे जे काही सांगायचे आहे, ते आम्ही निर्देशातच सांगू। 83. Idāni dasavatthukaṃ kilesapuñjaṃ taṇhāvijjāvasena dve koṭṭhāse karonto ‘‘yo ca kabaḷīkāro āhāro’’tiādimāha. Tattha kabaḷīkārāhāraṃ phassāhārañca aparijānantassa taṇhācaritassa yathākkamaṃ kāyavedanāsu tibbo chandarāgo hoti, iti upakkilesassa chandarāgassa hetubhāvato yo ca kabaḷīkāro āhāro, yo ca phasso āhāro, ime taṇhācaritassa puggalassa upakkilesāti vuttā. Tathā manosañcetanāhāraṃ viññāṇāhārañca aparijānanto diṭṭhicarito tesu attasaññī niccasaññī ca hotīti vuttanayeneva te diṭṭhicaritassa puggalassa upakkilesāti vuttā. Tathā purimakā dve vipallāsā purimakāni eva ca dve dveupādānayogaganthāsavaoghasallaviññāṇaṭṭhitiagatigamanāni taṇhāpadhānattā taṇhāsabhāvattā taṇhāvisayattā ca taṇhācaritassa upakkilesāti vuttā. Pacchimakāni pana tāni diṭṭhipadhānattā diṭṭhisabhāvattā diṭṭhivisayattā ca diṭṭhicaritassa upakkilesāti vuttāti daṭṭhabbā. ८३. आता दहा वस्तूंच्या क्लेशसमूहाला तृष्णा आणि अविद्या यांच्या प्रभावाने दोन भागांत विभागून ‘जो कबाळीकार आहार आहे’ इत्यादी म्हणाले. तेथे कबाळीकार आहार आणि स्पर्शाहार यांना पूर्णपणे न जाणणाऱ्या तृष्णाचरित पुद्गलाला अनुक्रमे काय (शरीर) आणि वेदना यांमध्ये तीव्र छंदराग होतो. अशा प्रकारे उपक्लेश असणाऱ्या छंदरागाचे कारण असल्यामुळे ‘जो कबाळीकार आहार आहे, जो स्पर्शाहार आहे, हे तृष्णाचरित पुद्गलाचे उपक्लेश आहेत’ असे म्हटले आहे. तसेच मनोसंचेतनाहार आणि विज्ञानहार यांना पूर्णपणे न जाणणारा दृष्टीचरित पुद्गल त्यांमध्ये आत्मसंज्ञा आणि नित्यसंज्ञा बाळगणारा होतो, म्हणून आधी सांगितलेल्या नियमानेच ते दृष्टीचरित पुद्गलाचे उपक्लेश आहेत असे म्हटले आहे. तसेच पूर्वीचे दोन विपर्यास आणि पूर्वीचेच दोन-दोन उपादान, योग, ग्रंथ, आसव, ओघ, शल्य, विज्ञानस्थिती व अगतीगमन हे तृष्णाप्रधान असल्यामुळे, तृष्णास्वभावाचे असल्यामुळे आणि तृष्णेचे विषय असल्यामुळे तृष्णाचरित पुद्गलाचे उपक्लेश आहेत असे म्हटले आहे. परंतु नंतरचे ते दृष्टीप्रधान असल्यामुळे, दृष्टीस्वभावाचे असल्यामुळे आणि दृष्टीचे विषय असल्यामुळे दृष्टीचरित पुद्गलाचे उपक्लेश आहेत असे समजावे। 84. Kabaḷīkāre āhāre ‘‘asubhe subha’’nti vipallāsoti catūsu āhāresu kabaḷīkāre āhāre catūsu ca vipallāsesu ‘‘asubhe subha’’nti vipallāso daṭṭhabbo kabaḷīkārāhārassa asubhasabhāvattā asubhasamuṭṭhānattā ca. Tathā phassāhārassa dukkhasabhāvattā dukkhapaccayattā ca visesato tattha ‘‘dukkhe sukha’’nti vipallāso. Tathā yebhuyyena sattā viññāṇe niccasaññino, saṅkhāresu ca attasaññino, cetanāpadhānā ca saṅkhārāti vuttaṃ – ‘‘viññāṇe āhāre…pe… attāti vipallāso’’ti. Paṭhame vipallāse ṭhito kāme upādiyatīti ‘‘asubhe subha’’nti vipariyesaggāhī kilesakāmena vatthukāme daḷhaṃ gaṇhāti[Pg.200]. Idaṃ vuccati kāmupādānanti yaṃ tathā kāmānaṃ gahaṇaṃ, idaṃ vuccati kāmupādānaṃ. ‘‘Dukkhe sukha’’nti vipariyesaggāhī ‘‘sīlabbatehi anāgate bhavavisuddhīti taṃ nibbutisukha’’nti daḷhaṃ gaṇhāti. ‘‘Anicce nicca’’nti vipariyesaggāhī ‘‘sabbe bhavā niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā’’ti saṃsārābhinandiniṃ bhavadiṭṭhiṃ daḷhaṃ gaṇhāti. ‘‘Anattani attā’’ti vipariyesaggāhī ‘‘asati attani kassidaṃ kammaphalaṃ, tasmā so karoti, so paṭisaṃvedetī’’ti attadiṭṭhiṃ daḷhaṃ gaṇhātīti imamatthaṃ dasseti ‘‘dutiye vipallāse ṭhito’’tiādinā. ८४. कबाळीकार आहारात ‘अशुभाला शुभ मानणे’ हा विपर्यास आहे, म्हणजे चार आहारांमध्ये कबाळीकार आहारात आणि चार विपर्यासांमध्ये ‘अशुभाला शुभ मानणे’ हा विपर्यास समजावा; कारण कबाळीकार आहार हा अशुभात्मक स्वभावाचा आहे आणि अशुभापासूनच उत्पन्न होणारा आहे. तसेच स्पर्शाहार हा दुःखात्मक स्वभावाचा आणि दुःखाचे कारण असल्यामुळे विशेषतः तेथे ‘दुःखाला सुख मानणे’ हा विपर्यास समजावा. तसेच बहुतांश प्राणी विज्ञानाला नित्य मानणारे असतात आणि संस्कारांना आत्मा मानणारे असतात, आणि संस्कार हे चेतनाप्रधान असतात, म्हणून म्हटले आहे— ‘विज्ञान आहारात...पे... आत्मा मानणे हा विपर्यास आहे.’ पहिल्या विपर्यासात स्थित असलेला कामांचे उपादान करतो म्हणजे ‘अशुभाला शुभ मानणारा’ असा विपरीत ग्रहण करणारा क्लेशकामामुळे वस्तुक कामांना दृढतेने ग्रहण करतो. ‘याला कामोपादान म्हणतात’ म्हणजे अशा प्रकारे कामांचे जे ग्रहण करणे आहे, याला कामोपादान म्हणतात. ‘दुःखाला सुख मानणारा’ विपरीत ग्रहण करणारा ‘शीलव्रतांनी भविष्यात भवविशुद्धी होते, तेच निवृत्तीचे सुख आहे’ असे दृढतेने ग्रहण करतो. ‘अनित्याला नित्य मानणारा’ विपरीत ग्रहण करणारा ‘सर्व भव हे नित्य, ध्रुव, शाश्वत आणि अपरिणामधर्मी आहेत’ असे मानून संसाराचे अभिनंदन करणारी भवदृष्टी दृढतेने ग्रहण करतो. ‘अनात्म्याला आत्मा मानणारा’ विपरीत ग्रहण करणारा ‘आत्मा नसताना हे कर्मफळ कोणाचे असेल? म्हणून जो करतो, तोच भोगतो’ अशी आत्मदृष्टी दृढतेने ग्रहण करतो. हा अर्थ ‘दुसऱ्या विपर्यासात स्थित असलेला’ इत्यादीद्वारे दर्शविला आहे। Ayaṃ vuccati kāmayogoti yena kāmarāgasaṅkhātena kāmupādānena vatthukāmehi saha satto saṃyojīyati, ayaṃ kāmarāgo ‘‘kāmayogo’’ti vuccati. Ayaṃ vuccati bhavayogoti yato sīlabbatupādānasaṅkhātena bhavupādānena bhavena saha satto saṃyojīyati, ayaṃ bhavarāgo ‘‘bhavayogo’’ti vuccati. Ayaṃ vuccati diṭṭhiyogoti yāya ahetukadiṭṭhiādisaṅkhātāya pāpikāya diṭṭhiyā, sakkāyadiṭṭhiādiavasiṭṭhadiṭṭhiyā ca satto dukkhena saha saṃyojīyati, ayaṃ pāpikā diṭṭhi ‘‘diṭṭhiyogo’’ti vuccati. Ayaṃ vuccati avijjāyogoti yāya attavādupādānena sakalavaṭṭadukkhena ca saha satto saṃyojīyati, ayaṃ avijjā ‘‘avijjāyogo’’ti vuccati. ‘याला कामयोग म्हणतात’ म्हणजे ज्या कामराग नावाच्या कामोपादानाने वस्तुक कामांसोबत प्राणी जोडला जातो, या कामरागाला ‘कामयोग’ असे म्हटले जाते. ‘याला भवयोग म्हणतात’ म्हणजे ज्या शीलव्रतोपादान नावाच्या भवोपादानाने भवासोबत प्राणी जोडला जातो, या भवरागाला ‘भवयोग’ असे म्हटले जाते. ‘याला दृष्टीयोग म्हणतात’ म्हणजे ज्या अहेतुकदृष्टी इत्यादी नावाच्या पापी दृष्टीने आणि सत्कायदृष्टी इत्यादी उर्वरित दृष्टीने प्राणी दुःखासोबत जोडला जातो, या पापी दृष्टीला ‘दृष्टीयोग’ असे म्हटले जाते. ‘याला अविद्यायोग म्हणतात’ म्हणजे ज्या अविद्येने आत्मवादोपादान आणि संपूर्ण संसारदुःखासोबत प्राणी जोडला जातो, या अविद्येला ‘अविद्यायोग’ असे म्हटले जाते। Yasmā pana kāmayogādayo abhijjhākāyaganthādīnaṃ paccayā honti, tasmā ‘‘paṭhame yoge ṭhito abhijjhāya kāyaṃ ganthatī’’tiādi vuttaṃ. Tattha abhijjhāya kāyaṃ ganthatīti parābhijjhāyanalakkhaṇāya abhijjhāya nāmakāyaṃ ganthati ghaṭṭetīti attho. Tathā bhavapatthanāya appahīnattā bhavadiṭṭhibhavarāgavasena āghātavatthūsu sattā cittāni padūsentīti āha – ‘‘dutiye yoge ṭhito byāpādena kāyaṃ ganthatī’’ti. Tathā diṭṭhivasena avijjāvasena ca sīlabbatehi sujjhati, idameva saccaṃ moghamaññanti ca abhinivisatīti āha – ‘‘tatiye…pe… idaṃsaccābhinivesena kāyaṃ ganthatī’’ti. परंतु ज्याअर्थी कामयोग इत्यादी हे अभिध्या-कायग्रंथ इत्यादींचे कारण असतात, म्हणून ‘पहिल्या योगात स्थित असलेला अभिध्येने कायाला ग्रथित करतो’ इत्यादी म्हटले आहे. तेथे ‘अभिध्येने कायाला ग्रथित करतो’ म्हणजे दुसऱ्याच्या संपत्तीची अभिलाषा धरण्याच्या लक्षणायुक्त अभिध्येने नामकायेला ग्रथित करतो (बाधित करतो), असा अर्थ आहे. तसेच भवाची आकांक्षा प्रहीण न झाल्यामुळे भवदृष्टी आणि भवरागाच्या प्रभावाने आघातवस्तूंमध्ये (द्वेषाच्या कारणांमध्ये) प्राणी आपले चित्त दूषित करतात, म्हणून म्हटले आहे— ‘दुसऱ्या योगात स्थित असलेला व्यापादाने कायाला ग्रथित करतो.’ तसेच दृष्टीच्या आणि अविद्येच्या प्रभावाने ‘शीलव्रतांनी शुद्धी होते, हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे’ असा अभिनिवेश धरतात, म्हणून म्हटले आहे— ‘तिसऱ्या...पे... इदंसत्याभिनिवेशाने कायाला ग्रथित करतो.’ Tassāti tassa abhijjhādīhi samannāgatassa puggalassa. Evaṃ ganthitāti evaṃ abhijjhāyanādivasena nāmakāyaṃ ganthitvā ṭhitā. Āsavantīti [Pg.201] āsavabhāvena pavattanti. Kuto ca vuccati āsavantīti kuto pana hetuto te kilesā āsavantīti āsavahetuṃ pucchati. Yasmā pana kilesā kusalappavattiṃ nivāretvā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhantā, maggena asamucchinnā eva vā āsavānaṃ uppattihetu honti, tasmā ‘‘anusayato vā pariyuṭṭhānato vā’’ti vuttaṃ. Abhijjhākāyaganthena kāmāsavoti abhijjhākāyaganthena siddhena kāmarāgasabhāvattā kāmāsavo siddho hoti. Katthacideva visaye domanassito tappaṭipakkhe visaye tabbisayabahule ca bhave patthetīti āha – ‘‘byāpādakāyaganthena bhavāsavo’’ti. Parāmāsakāyaganthena diṭṭhāsavoti sīlabbataparāmāsakāyaganthena siddhena taṃsabhāvattā aparāparaṃ vā diṭṭhiyo ganthentassa diṭṭhāsavo siddho hoti. Idaṃsaccābhinivesakāyaganthena avijjāsavoti ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti abhinivisantassa ayonisomanasikārato anekehi akusalehi dhammehi saddhiṃ avijjāsavo uppajjati, sabbesaṃ vā akusaladhammānaṃ avijjāpubbaṅgamattā idaṃsaccābhinivesakāyaganthena siddhena tassa hetubhūto avijjāsavo siddho hoti. तस्स (त्याच्या) म्हणजे अभिध्या (लोभ) इत्यादींनी युक्त असलेल्या त्या व्यक्तीच्या. एवं गंथिता (अशा प्रकारे ग्रथित/बांधलेले) म्हणजे अशा प्रकारे अभिध्या इत्यादींच्या प्रभावाने नामकायाला बांधून राहिलेले. आसवन्ति (आसवतात/प्रवाहित होतात) म्हणजे आसव रूपाने प्रवृत्त होतात. कुतो च वुच्चति आसवन्ति (आणि कशापासून आसवतात असे म्हटले जाते?) म्हणजे कोणत्या कारणाने ते क्लेश आसवतात? असे विचारून आसवाचे कारण विचारले आहे. परंतु ज्या कारणाने क्लेश हे कुशल प्रवृत्तीला रोखून, चित्ताला व्यापून राहतात किंवा मार्गाने समूळ नष्ट न झाल्यामुळे आसवांच्या उत्पत्तीचे कारण बनतात, म्हणून 'अनुशयाने किंवा पर्युत्थानाने' असे म्हटले आहे. अभिध्या-कायग्रंथाने कामासव म्हणजे सिद्ध झालेल्या अभिध्या-कायग्रंथाने, कामरागाच्या स्वभावाचा असल्यामुळे कामासव सिद्ध होतो. एखाद्या विषयात डोमनस्य (खिन्नता) पावलेला मनुष्य त्याच्या विरोधी विषयात आणि त्या विरोधी विषयाने बहुल असलेल्या भवात (अस्तित्वात) इच्छा करतो, म्हणून म्हटले आहे - 'व्यापाद-कायग्रंथाने भवासव'. परामर्श-कायग्रंथाने दृष्ट्यासव म्हणजे सिद्ध झालेल्या शीलव्रतपरामर्श-कायग्रंथाने, त्या (दृष्टीच्या) स्वभावाचा असल्यामुळे किंवा वेगवेगळ्या दृष्टींना ग्रथित करणाऱ्याला दृष्ट्यासव सिद्ध होतो. इदंसच्चाभिनिवेश-कायग्रंथाने अविद्यासव म्हणजे 'हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे' असा अभिनिवेश (आग्रह) धरणाऱ्याच्या अयोनिशोमनसिकारामुळे अनेक अकुशल धर्मांसोबत अविद्यासव उत्पन्न होतो; किंवा सर्व अकुशल धर्मांमध्ये अविद्या ही अग्रगामी असल्यामुळे, सिद्ध झालेल्या इदंसच्चाभिनिवेश-कायग्रंथाने त्याचा हेतू असलेला अविद्यासव सिद्ध होतो. Yasmā pana āsavā eva paribuddhā vaṭṭasmiṃ ohananti osādentīti ‘‘oghā’’ti vuccanti, tasmā vuttaṃ – ‘‘tassa ime cattāro āsavā’’tiādi. परंतु ज्या कारणाने आसवच वृद्धिंगत होऊन संसारात (वट्टात) बुडवतात (खाली खेचतात), म्हणून त्यांना 'ओघ' (प्रवाह) असे म्हटले जाते. म्हणूनच 'त्याचे हे चार आसव...' इत्यादी म्हटले आहे. Anusayasahagatāti anusayabhāvaṃ appaṭikkhipitvā gatā pavattā, anusayabhūtā vā. Ajjhāsayanti cittaṃ. Anupaviṭṭhāti ogāḷhā. Hadayaṃ āhacca tiṭṭhantīti cittassa abbhantarasaṅkhātaṃ hadayaṃ āhantvā tiṭṭhanti. Tathā hi vuttaṃ aṭṭhasāliniyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 5) ‘‘abbhantaraṭṭhena hadaya’’nti. Tena vuccanti sallāti yasmā ajjhāsayaṃ anupaviṭṭhā hadayaṃ āhacca tiṭṭhanti, tena vuccanti ‘‘sallā’’ti. Pīḷājananaṃ duruddharaṇatā ca sallaṭṭho. ‘‘Eso me attā’’ti gahaṇamukhena ‘‘esohamasmī’’ti gahaṇaṃ hotīti diṭṭhiṃ nissāyapi mānaṃ jappentīti āha ‘‘diṭṭhoghena mānasallo’’ti. अनुशयसहगत म्हणजे अनुशयभावाचा निषेध न करता प्रवृत्त झालेले, किंवा अनुशयभूत झालेले. अज्झासयन्ति म्हणजे चित्तामध्ये. अनुपविट्ठा म्हणजे प्रवेश केलेले (खोलवर गेलेले). हृदयं आहच्च तिट्ठन्ति म्हणजे चित्ताचे अभ्यंतर (अंतर्भाग) म्हटल्या जाणाऱ्या हृदयाला आघात करून राहतात. म्हणूनच अट्ठसालिनीमध्ये म्हटले आहे - 'अभ्यंतर अर्थाने हृदय'. तेन वुच्चन्ति सल्ला (त्यामुळे त्यांना शल्य म्हटले जाते) - कारण ते चित्तात प्रवेश करून हृदयाला आघात करून राहतात, म्हणून त्यांना 'शल्य' (बाण) म्हटले जाते. पीडा उत्पन्न करणे आणि उपटून काढण्यास कठीण असणे हा शल्याचा अर्थ आहे. 'हा माझा आत्मा आहे' अशा ग्रहणाच्या (पकडीच्या) मुखाने 'हा मी आहे' असे ग्रहण होते, अशा प्रकारे दृष्टीचा आश्रय घेऊनही मानाचा (अहंकाराचा) जप करतात (उत्पन्न करतात), म्हणून म्हटले आहे - 'दृष्ट्योघाने मानशल्य'. Pariyādinnanti aññassa okāsaṃ adatvā samantato gahitaṃ. Catūsu dhammesu saṇṭhahatīti ārammaṇapaccayatāya ārammaṇabhūtesu catūsu [Pg.202] dhammesu patiṭṭhahati. Tāni sarūpato dasseti ‘‘rūpe vedanāya saññāya saṅkhāresū’’ti. Nandūpasecanenāti lobhasahagatassa sampayuttā nandī sahajātakoṭiyā, itarassa upanissayakoṭiyā upasecananti nandūpasecanaṃ, tena nandūpasecanena. Kena pana taṃ nandūpasecananti āha – ‘‘rāgasallena nandūpasecanena viññāṇenā’’ti. परियादिन्न (व्यापून घेतलेले) म्हणजे दुसऱ्याला संधी न देता सर्व बाजूंनी ग्रहण केलेले. चतूसु धम्मेसु संठहति (चार धर्मांमध्ये प्रतिष्ठित होते) म्हणजे आलंबन-प्रत्ययभावाने आलंबनभूत अशा चार धर्मांमध्ये प्रतिष्ठित होते. त्यांना प्रत्यक्ष रूपाने दाखवतो - 'रूपात, वेदनेत, संज्ञेत, संस्कारांमध्ये'. नंदी-उपसेचनाने (आनंदाच्या सिंचनाने) म्हणजे लोभसहगत विज्ञानाला संप्रयुक्त असलेली नंदी (तृष्णा) सहजात-कोटीने सिंचन करते, आणि इतर विज्ञानाला उपनिषय-कोटीने सिंचन करते, म्हणून ते 'नंदी-उपसेचन' आहे; त्या नंदी-उपसेचनाने. पण ते कशाने नंदी-उपसिंचित आहे? म्हणून म्हटले आहे - 'रागशल्याने नंदी-उपसिंचित विज्ञानाने'. Tattha rāgasallenāti rāgasallena hetubhūtena nandūpasecanena viññāṇenāti itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ. Rūpūpagā viññāṇaṭṭhitīti rūpameva ārammaṇakaraṇavasena upagantabbato, viññāṇassa patiṭṭhābhāvato ca rūpūpagā viññāṇaṭṭhiti. Tiṭṭhati etthāti ṭhiti. Pañcavokārabhavasmiñhi abhisaṅkhāraviññāṇaṃ rūpakkhandhaṃ nissāya tiṭṭhati. Dosasallenāti sahajātena dosasallena. Yadā vedanūpagā viññāṇaṭṭhiti vuccati, tadā upanissayakoṭiyāva nandiyā upasittaṃ viññāṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Vedanāpi domanassavedanāva. Yadā ca upanissayapaccayabhūtena dosasallena vedanūpagā viññāṇaṭṭhiti vuccati, tadā sahajātakoṭiyā, upanissayakoṭiyā vā nandiyā upasittaṃ viññāṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Vedanā pana tissopi tissannaṃ vedanānaṃ ārammaṇūpanissayabhāvato. Tattha paṭhamanayo domanassārammaṇassa abhisaṅkhāraviññāṇassa vasena vutto. Dutiyo sabbavedanārammaṇassa vasenāpi daṭṭhabbaṃ. त्यामध्ये 'रागशल्याने' म्हणजे हेतूभूत असलेल्या रागशल्याने. 'नंदी-उपसिंचित विज्ञानाने' या पदामध्ये 'इत्थंभूतलक्षण' अर्थी तृतीया विभक्ती (करणवचन) आहे. रूपोपगत विज्ञानस्थिति म्हणजे रूपच आलंबन करण्याच्या दृष्टीने प्राप्त होण्यायोग्य असल्यामुळे आणि विज्ञानाचे अधिष्ठान (प्रतिष्ठा) असल्यामुळे 'रूपोपगत विज्ञानस्थिती' म्हटली जाते. यात प्रतिष्ठित होते म्हणून 'स्थिती'. कारण पंचवोकार भवामध्ये अभिसंस्कार-विज्ञान हे रूपस्कंधाचा आश्रय घेऊन राहते. द्वेषशल्याने म्हणजे सहजात द्वेषशल्याने. जेव्हा 'वेदनोपगत विज्ञानस्थिती' म्हटले जाते, तेव्हा केवळ उपनिषय-कोटीनेच नंदीने (तृष्णेने) सिंचित झालेले विज्ञान समजावे. वेदना देखील केवळ डोमनस्य-वेदनाच (समजावी). आणि जेव्हा उपनिषयप्रत्ययभूत द्वेषशल्याने 'वेदनोपगत विज्ञानस्थिती' म्हटले जाते, तेव्हा सहजात-कोटीने किंवा उपनिषय-कोटीने नंदीने सिंचित झालेले विज्ञान समजावे. वेदना मात्र तिन्ही प्रकारच्या समजाव्यात, कारण तिन्ही वेदना या आलंबन-उपनिषयभावाने असतात. त्यामध्ये पहिला नय डोमनस्य-आलंबन असलेल्या अभिसंस्कार-विज्ञानाच्या अपेक्षेने सांगितला आहे. दुसरा नय सर्व-वेदना-आलंबन असलेल्या विज्ञानाच्या अपेक्षेनेही समजावा. Mānasallenāti mānasallena sahajātena, upanissayabhūtena vā. Mohasallenāti etthāpi eseva nayo. Ettha ca anādimatisaṃsāre itthipurisā rūpābhirāmāti rāgasallavasena paṭhamā viññāṇaṭṭhiti yojitā. Sabbāyapi vedanāya dukkhapariyāyasabbhāvato dukkhāya ca doso anusetīti dosasallavasena dutiyā, saññāvasena ‘‘seyyohamasmī’’ti maññanā hotīti mānasallavasena tatiyā, saṅkhāresu samūhaghanaṃ dubbinibbhoganti mohasallavasena catutthī viññāṇaṭṭhiti yojitāti daṭṭhabbā. मानशल्याने म्हणजे सहजात किंवा उपनिषयभूत मानशल्याने. मोहशल्याने यामध्येही हाच नय (नियम) आहे. आणि येथे, अनादी संसारात स्त्री-पुरुष हे रूपावर अनुरक्त (रूपी रमणारे) असतात, म्हणून रागशल्याच्या प्रभावाने पहिली विज्ञानस्थिती जोडली आहे. सर्वच वेदनांमध्ये दुःखाचा पर्याय (अंश) विद्यमान असल्यामुळे आणि दुःखात द्वेष सुप्त (अनुशयी) राहत असल्यामुळे द्वेषशल्याच्या प्रभावाने दुसरी; संज्ञेच्या प्रभावाने 'मी श्रेष्ठ आहे' अशी धारणा होत असल्यामुळे मानशल्याच्या प्रभावाने तिसरी; आणि संस्कारांमध्ये समूहाची सघनता (एकसंधता) विभक्त करणे कठीण असल्यामुळे मोहशल्याच्या प्रभावाने चौथी विज्ञानस्थिती जोडली गेली आहे, असे समजावे. Upatthaddhanti olubbhārammaṇabhūtāhi viññāṇaṭṭhitīhi upatthambhitaṃ. Tañca kammanti yaṃ ‘‘cetanā cetasika’’nti pubbe (netti. 82) vuttaṃ. Ime ca kilesāti ime ca dasavatthukā kilesā. Sesaṃ suviññeyyameva. उपस्तब्ध (समर्थित) म्हणजे आलंबनभूत झालेल्या विज्ञानस्थितींनी उपस्तंभित (समर्थित) केलेले. आणि ते कर्म म्हणजे जे पूर्वी 'चेतना आणि चैतसिक' असे म्हटले आहे. आणि हे क्लेश म्हणजे हे दहा वस्तूंचे (दहा प्रकारच्या आधारांचे) क्लेश. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. 85. Idāni [Pg.203] āhārādayo nayānaṃ saṃkilesapakkhe disābhāvena vavatthapetuṃ ‘‘imā catasso disā’’tiādi āraddhaṃ, taṃ uttānameva. Puna kabaḷīkāro āhārotiādi āhārādīsuyeva yassa puggalassa upakkilesā, taṃ vibhajitvā dassetuṃ āraddhaṃ. Tattha dasannaṃ suttānanti ekadesesu samudāyavohārena vuttaṃ. Samudāyesu hi pavattā samaññā avayavesupi dissati, ‘‘yathā paṭo daḍḍho, samuddo diṭṭho’’ti ca. Eko atthoti ekassa atthassa nipphādanato vuttaṃ. Byañjanameva nānanti ettha byañjanaggahaṇena byañjanatthopi gahitoti daṭṭhabbaṃ. Dasahipi suttapadehi savatthukā taṇhā vuttā. Taṇhā ca rāgacaritaṃ puggalaṃ khippaṃ dūsetīti āha – ‘‘ime rāgacaritassa puggalassa upakkilesā’’ti. Yathā ca paṭhamadisābhāvena vuttadhammā rāgacaritassa upakkilesā, evaṃ dutiyadisābhāvena vuttadhammā dosacaritassa. Tatiyacatutthadisābhāvena vuttadhammā yathākkamaṃ diṭṭhicaritassa mandassa tikkhassa ca upakkilesā vuttā. Tesaṃ upakkilesabhāvo vuttanayānusārena veditabbo. ८५. आता, संक्लेशपक्षात (संकिलेसपक्ख) नयांच्या दिशाभावाने आहार इत्यादींचे व्यवस्थापन करण्यासाठी 'या चार दिशा आहेत' इत्यादी (वचन) सुरू केले आहे, ते अगदी स्पष्टच आहे. पुन्हा, 'कबाळीकार आहार' इत्यादी आहार आदींमध्ये ज्या पुद्गलाचे (व्यक्तीचे) जे उपक्क्लेस (उपक्लेश) होतात, ते विभागून दाखवण्यासाठी (हे वचन) सुरू केले आहे. तेथे 'दहा सूत्रांचे' हे वचन एका भागामध्ये (अंशांमध्ये) समुदाय-व्यवहाराने (समूहाच्या संज्ञेने) म्हटले आहे. कारण समूहांमध्ये प्रवृत्त झालेली संज्ञा अवयवांमध्येही (भागांमध्येही) दिसून येते, जसे की 'वस्त्र जळाले' आणि 'समुद्र पाहिला' असे दिसून येते. 'एकच अर्थ' हे वचन एकाच अर्थाची (प्रयोजनाची) निष्पत्ती करत असल्यामुळे म्हटले आहे. 'व्यंजनच नाना (विविध) आहे' येथे 'व्यंजन' ग्रहणाने 'व्यंजनाचा अर्थ' देखील ग्रहण केला आहे, असे जाणावे. दहाही सूत्रपदांद्वारे सवस्तुक (सहेतुक) तण्हा (तृष्णा) सांगितली आहे. आणि तण्हा ही रागचरित पुद्गलाला वेगाने दूषित करते, म्हणून म्हटले आहे – 'हे रागचरित पुद्गलाचे उपक्क्लेस आहेत'. आणि ज्याप्रमाणे पहिल्या दिशाभावाने सांगितलेले धर्म हे रागचरित पुद्गलाचे उपक्क्लेस आहेत, त्याचप्रमाणे दुसऱ्या दिशाभावाने सांगितलेले धर्म हे दोषचरित पुद्गलाचे (उपक्क्लेस आहेत). तिसऱ्या व चौथ्या दिशाभावाने सांगितलेले धर्म अनुक्रमे मंद आणि तीक्ष्ण प्रज्ञेच्या दृष्टिचरित पुद्गलाचे उपक्क्लेस सांगितले आहेत. त्यांचा उपक्क्लेसभाव सांगितलेल्या पद्धतीनुसार जाणून घ्यावा. Āhāravipallāsādayo yadipi sabbehi tīhi vimokkhamukhehi pubbabhāge yathārahaṃ pariññeyyā pahātabbā ca. Yassa pana dukkhānupassanā purime āhāradvaye dukkhākārena bahulaṃ pavattati, tassa vasena yo ca kabaḷīkāro āhāro, yo ca phasso āhāro, ime appaṇihitena vimokkhamukhena pariññaṃ gacchantīti vuttaṃ. Esa nayo sesesu. Evañcetaṃ, na aññathā. Na hi ariyamaggānaṃ viya pahātabbesu vimokkhamukhānaṃ pariññeyyapahātabbesu koci niyamo sambhavati. Iti sabbe lokavaṭṭānusārino dhammā niyyanti, te lokā tīhi vimokkhamukhehīti nigamanaṃ. Tassattho – iti evaṃ vuttappakārā sabbe āhārādayo lokasaṅkhātavaṭṭānusārino dhammā te lokabhūtā vaṭṭato niyyanti aniccānupassanādīhi tīhi vimokkhamukhehīti. आहार-विपर्यास (आहारविपल्लास) इत्यादी जरी सर्व तिन्ही विमोक्षमुखांद्वारे पूर्वभागात यथायोग्य परिज्ञेय (पूर्णपणे जाणण्याजोगे) आणि प्रहातव्य (त्याग करण्याजोगे) आहेत, तरीही ज्या पुद्गलाची दुःखानुपश्यना (दुक्खानुपेक्खना) पहिल्या दोन आहारांमध्ये दुःखाच्या आकाराने प्रामुख्याने प्रवृत्त होते, त्याच्या प्रभावाने 'जो कबाळीकार आहार आहे आणि जो फस्स (स्पर्श) आहार आहे, हे अप्रणिहित विमोक्षमुखाने परिज्ञेला प्राप्त होतात' असे म्हटले आहे. हाच नियम उर्वरित उपक्क्लेसांमध्येही लागू होतो. आणि हे असेच आहे, अन्यथा नाही. कारण आर्यमार्गांप्रमाणे प्रहातव्य धर्मांमध्ये जसा नियम असतो, तसा विमोक्षमुखांच्या परिज्ञेय आणि प्रहातव्य धर्मांमध्ये कोणताही नियम संभवत नाही. 'अशा प्रकारे सर्व लोक-वट्टानुसारी (संसारचक्राचे अनुकरण करणारे) धर्म तिन्ही विमोक्षमुखांद्वारे बाहेर पडतात (मुक्त होतात)' हे निगमन (निष्कर्ष) आहे. त्याचा अर्थ असा – अशा प्रकारे पूर्वोक्त सर्व आहार इत्यादी लोक नावाच्या वट्टाचे (संसारचक्राचे) अनुकरण करणारे धर्म, जे लोकरूप आहेत, ते अनित्यानुपश्यना इत्यादी तिन्ही विमोक्षमुखांद्वारे वट्टातून (संसारचक्रातून) मुक्त होतात. 86. Evaṃ saṃkilesapakkhe disābhūtadhamme niddisitvā idāni vodānapakkhe disābhūtadhamme dassetuṃ ‘‘catasso paṭipadā’’tiādi vuttaṃ. Tattha dibbabrahmaariyaāneñjavihāroti cattāro vihārā. Mānappahānaālayasamugghātaavijjāpahānabhavūpasamā cattāro acchariyā abbhutā dhammā. Saccādhiṭṭhānādīni cattāri adhiṭṭhānāni. Chandasamādhibhāvanādayo catasso samādhibhāvanā. Indriyasaṃvaro tapasaṅkhāto puññadhammo [Pg.204] bojjhaṅgabhāvanā sabbūpadhipaṭinissaggasaṅkhātaṃ nibbānañcāti cattāro sukhabhāgiyā dhammā veditabbāti. ८६. अशा प्रकारे संक्लेशपक्षात (संकिलेसपक्ख) दिशाभूत धर्मांचे वर्णन करून, आता व्यवदानपक्षात (वोदानपक्ख - विशुद्धीपक्षात) दिशाभूत धर्म दाखवण्यासाठी 'चार प्रतिपदा' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे दिव्यविहार, ब्रह्मविहार, आर्यविहार आणि आणेञ्जविहार (आनेञ्जविहार) हे चार विहार आहेत. मान-प्रहाण (अभिमान नष्ट करणे), आलय-समुद्घात (आसक्ती समूळ नष्ट करणे), अविद्या-प्रहाण (अज्ञान नष्ट करणे) आणि भवोपशम (भव शांत करणे) हे चार आश्चर्यकारक व अद्भुत धर्म आहेत. सत्याधिष्ठान (सच्चाधिट्ठान) इत्यादी चार अधिष्ठाने आहेत. छंदसमाधी भावना इत्यादी चार समाधी भावना आहेत. इंद्रिय संवर, तप नावाचा पुण्यधर्म, बोझ्यंग (बोध्यंग) भावना आणि सर्व उपधींच्या त्यागरूप असलेले निर्वाण, हे चार सुखभागीय धर्म जाणावेत. Paṭhamā paṭipadātiādi paṭipadāsatipaṭṭhānādīnaṃ abhedasandassanaṃ. Yadi evaṃ kasmā visuṃ gahaṇaṃ katanti? Dasavatthukassa kilesapuñjassa paṭipakkhabhāvadassanatthaṃ paṭipadādidasakaniddeso. Tathā hi vakkhati – ‘‘cattāro āhārā tesaṃ paṭipakkho catasso paṭipadā’’tiādi (netti. 87). Kiñcāpi catūsu satipaṭṭhānesu ‘‘idaṃ nāma satipaṭṭhānaṃ imāya eva paṭipadāya ijjhatī’’ti niyamo natthi, tathāpi paṭhamāya paṭipadāya paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ sambhavatīti sambhavavasena evaṃ vuttaṃ – ‘‘paṭhamā paṭipadā, paṭhamaṃ satipaṭṭhāna’’nti. Yasmā pana āhāravipallāsādīnaṃ viya paṭipadāsatipaṭṭhānādīnaṃ atthato nānattaṃ natthi. Satipaṭṭhānāniyeva hi tathā tathā paṭipajjamānāni dukkhāpaṭipadādandhābhiññādināmakāni honti, tasmā yathā saṃkilesapakkhe ‘‘paṭhame āhāre paṭhamo vipallāso’’tiādinā adhikaraṇabhedena vuttaṃ, evaṃ adhikaraṇabhedaṃ akatvā ‘‘paṭhamā paṭipadā, paṭhamaṃ satipaṭṭhāna’’ntiādi vuttaṃ. Sesesupi eseva nayo. 'पहिली प्रतिपदा' इत्यादी वचन प्रतिपदा आणि सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) इत्यादींमधील अभेद (भिन्नता नसणे) दर्शवणारे आहे. जर असे आहे, तर मग स्वतंत्रपणे ग्रहण का केले आहे? दहा वस्तूंच्या (कारणांच्या) क्लेशसमूहाचा प्रतिपक्षभाव (विरोधक भाव) दाखवण्यासाठी प्रतिपदा इत्यादींच्या दशकाचा निर्देश केला आहे. तसेच पुढे सांगितले जाईल – 'चार आहार आणि त्यांचा प्रतिपक्ष चार प्रतिपदा आहेत' इत्यादी. जरी चार सतिपट्ठानांमध्ये 'हे अमुक सतिपट्ठान याच प्रतिपदेने सिद्ध होते' असा कोणताही नियम नाही, तरीही पहिल्या प्रतिपदेने पहिले सतिपट्ठान संभवते, या संभवतेच्या आधारावर असे म्हटले आहे – 'पहिली प्रतिपदा, पहिले सतिपट्ठान'. परंतु ज्या अर्थी आहार-विपर्यास इत्यादींप्रमाणे प्रतिपदा आणि सतिपट्ठान इत्यादींमध्ये वास्तविक रूपाने (अर्थतः) भिन्नता नाही. कारण सतिपट्ठानच त्या त्या प्रकारे आचरले जात असताना 'दुःखद प्रतिपदा आणि मंद अभिज्ञा' (दुक्खा पटिपदा दंधाभिञ्ञा) इत्यादी नावांचे होतात, म्हणून ज्याप्रमाणे संक्लेशपक्षात 'पहिल्या आहारात पहिला विपर्यास' इत्यादी प्रकारे अधिकरणभेदाने (स्थानाच्या भेदाने) सांगितले आहे, त्याप्रमाणे येथे अधिकरणभेद न करता 'पहिली प्रतिपदा, पहिले सतिपट्ठान' इत्यादी म्हटले आहे. उर्वरितांमध्येही हाच नियम आहे. Andhassa pabbatārohanaṃ viya kadācideva uppajjanakaṃ acchariyaṃ, accharāyoggaṃ acchariyanti porāṇā. Abhūtapubbaṃ bhūtanti abbhutaṃ. Ubhayampetaṃ vimhayāvahassa adhivacanaṃ. Na hi mānappahānādito aññaṃ durabhisambhavataraṃ vimhanīyañca upalabbhatīti adhitiṭṭhati etena, ettha vā adhiṭṭhānamattameva vā tanti adhiṭṭhānaṃ. Saccañca taṃ adhiṭṭhānañca, saccassa vā adhiṭṭhānaṃ, saccaṃ adhiṭṭhānaṃ etassāti vā saccādhiṭṭhānaṃ. Sesesupi eseva nayo. Samādhi eva bhāvetabbatāya samādhibhāvanā. Sukhaṃ bhajatīti sukhabhāgiyo, sukhabhāgassa vā sukhakoṭṭhāsassa hitoti sukhabhāgiyo. Ekassapi sattassa asubhabhāvanādayo viya ekadese avattitvā anavasesapariyādānato natthi etissā pamāṇanti appamaññā. अंध व्यक्तीच्या पर्वतारोहणाप्रमाणे कधीतरीच उत्पन्न होणारा स्वभाव म्हणजे 'आश्चर्य' होय, किंवा चुटकी वाजवण्यासारखा (तात्काळ होणारा) योग्य स्वभाव म्हणजे 'आश्चर्य' होय, असे प्राचीन आचार्य म्हणतात. जे पूर्वी कधी घडले नाही ते घडणे म्हणजे 'अद्भुत' होय. हे दोन्ही शब्द विस्मय उत्पन्न करणाऱ्या गोष्टीचे समानार्थी शब्द आहेत. कारण मान-प्रहाण इत्यादींपेक्षा अधिक कठीण आणि विस्मयकारक दुसरी कोणतीही गोष्ट आढळत नाही, (म्हणून हे आश्चर्यकारक व अद्भुत धर्म आहेत). याच्याद्वारे अधिष्ठित होते, याच्यामध्ये, किंवा केवळ अधिष्ठानच ते आहे, म्हणून त्याला 'अधिष्ठान' म्हणतात. जे सत्यही आहे आणि अधिष्ठानही आहे, किंवा जे सत्याचे अधिष्ठान आहे, किंवा ज्याचे अधिष्ठान सत्य आहे, म्हणून त्याला 'सत्याधिष्ठान' (सच्चाधिट्ठान) म्हणतात. उर्वरितांमध्येही हाच नियम आहे. समाधीच विकसित करण्याजोगी (भावनारूप) असल्यामुळे तिला 'समाधी भावना' म्हणतात. सुखाचे सेवन करते म्हणून 'सुखभागीय' म्हणतात, किंवा सुखाच्या भागासाठी (अंशासाठी) हितकारक आहे म्हणून 'सुखभागीय' म्हणतात. अशुभ भावना इत्यादींप्रमाणे एका भागात मर्यादित न राहता, एकाही प्राण्याला न सोडता पूर्णपणे व्यापून घेत असल्यामुळे या (करुणा इत्यादी) स्वभावाची मर्यादा (प्रमाण) नाही, म्हणून तिला 'Appamaññā' (अप्रमाण/अपरिमित) म्हणतात. Paṭhamā paṭipadā bhāvitā bahulīkatā paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ paripūretīti paṭhamāya paṭipadāya bhāvanābahulīkāro paṭhamassa satipaṭṭhānassa bhāvanāpāripūrīti attho. Sesapadesupi eseva nayo. Yathā hi ariyamagge bhāvite satipaṭṭhānādayo bodhipakkhiyadhammā sabbepi bhāvitā eva honti, evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. 'पहिली प्रतिपदा विकसित केली असता आणि वारंवार आचरली असता पहिल्या सतिपट्ठानाला पूर्ण करते', या वचनाचा अर्थ असा आहे की, पहिल्या प्रतिपदेची भावना आणि वारंवार आचरण करणे हे पहिल्या सतिपट्ठानाच्या भावनेची परिपूर्ती करणारे आहे. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम आहे. ज्याप्रमाणे आर्यमार्गाचा विकास केला असता सतिपट्ठान इत्यादी सर्वच बोधिपाक्षिक (बोधिपक्खिय) धर्म विकसित होतात, त्याचप्रमाणे या प्रतिपदेच्या विकासाने सतिपट्ठान भावनेची परिपूर्ती होते असे जाणावे. Kāyānupassanāya [Pg.205] kāmarāgassa ujuvipaccanīkabhāvato ‘‘paṭhamo satipaṭṭhāno bhāvito bahulīkato kāmapaṭipakkhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ paripūretī’’ti vuttaṃ. Tathā pītipaṭisaṃvedanādivasena pavattamānaṃ dutiyaṃ satipaṭṭhānaṃ, sappītikassa dutiyajjhānassa cittassa abhippamodanavasena pavattamānaṃ tatiyaṃ satipaṭṭhānaṃ ukkaṃsagatasukhassa tatiyajjhānassa aniccavirāgādivasena pavattiyā saṅkhāresu upekkhakaṃ catutthaṃ satipaṭṭhānaṃ upekkhāsatipārisuddhibhāvato catutthajjhānassa pāripūriyā saṃvattati. कायानुपश्यनेचा कामरागाशी थेट विरोधक भाव असल्यामुळे 'पहिले सतिपट्ठान विकसित केले असता आणि वारंवार आचरले असता कामाचा प्रतिपक्ष असलेल्या पहिल्या ध्यानाला (प्रथम झानाला) पूर्ण करते' असे म्हटले आहे. त्याचप्रमाणे, प्रीतीचा (पीतीचा) अनुभव घेणे इत्यादींच्या प्रभावाने प्रवृत्त होणारे दुसरे सतिपट्ठान हे प्रीतीसह असलेल्या दुसऱ्या ध्यानाच्या (द्वितीय झानाच्या) परिपूर्तीसाठी कारणीभूत ठरते; चित्ताला अतिशय प्रमूदित (आनंदित) करण्याच्या प्रभावाने प्रवृत्त होणारे तिसरे सतिपट्ठान हे उत्कृष्ट सुखाने युक्त असलेल्या तिसऱ्या ध्यानाच्या (तृतीय झानाच्या) परिपूर्तीसाठी कारणीभूत ठरते; आणि अनित्य, विराग इत्यादींच्या प्रभावाने प्रवृत्त होत असल्यामुळे संस्कारांमध्ये उपेक्षक (तटस्थ) असणारे humane चौथे सतिपट्ठान हे उपेक्षा-स्मृती-परिशुद्धी भाव असल्यामुळे चौथ्या ध्यानाच्या (चतुर्थ झानाच्या) परिपूर्तीसाठी कारणीभूत ठरते. Yasmā pana rūpāvacarapaṭhamajjhānaṃ rūpāvacarasamāpattīnaṃ, dutiyajjhānaṃ byāpādavitakkādidūrībhāvena brahmavihārānaṃ, tatiyajjhānaṃ pītivirāgena sukhena vipassanāya adhiṭṭhānabhūtaṃ ariyavihārānaṃ, catutthajjhānaṃ upekkhāsatipārisuddhiāneñjappattaṃ āneñjavihārānaṃ visesato paccayo hoti, tasmā ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ bhāvitaṃ bahulīkataṃ paṭhamaṃ vihāraṃ paripūretī’’tiādi vuttaṃ. Iti yo yassa visesapaccayo, so taṃ paripūretīti vuttoti daṭṭhabbaṃ. परंतु, ज्याअर्थी रूपावचर प्रथम ध्यान हे रूपावचर समापत्तींचे विशेष रूपाने कारण (प्रत्यय) होते; द्वितीय ध्यान हे व्यापाद, वितर्क इत्यादींपासून दूर असल्यामुळे ब्रह्मविहारांचे विशेष रूपाने कारण होते; तृतीय ध्यान हे प्रीतीचा विराग झाल्यामुळे आणि सुखाने युक्त विपश्यनेचे अधिष्ठान बनल्यामुळे अरियविहारांचे विशेष रूपाने कारण होते; आणि चतुर्थ ध्यान हे उपेक्षा व स्मृतीच्या परिशुद्धीमुळे अचलता (आनेञ्ज) प्राप्त झालेले असल्याने आनेञ्जविहारांचे विशेष रूपाने कारण होते; म्हणून “प्रथम ध्यान भावित आणि बहुलीकृत केल्यास प्रथम विहाराला परिपूर्ण करते” इत्यादी म्हटले आहे. अशा प्रकारे, जो धर्म ज्या धर्माचा विशेष प्रत्यय (कारण) असतो, तो त्याला परिपूर्ण करतो, असे म्हटले आहे हे जाणावे. 87. Idāni paṭipadādayo vodānapakkhe disābhāvena vavatthapetuṃ ‘‘tattha imā catasso disā’’tiādi vuttaṃ. Taṃ suviññeyyameva. Puna ‘‘paṭhamā paṭipadā’’tiādi paṭipadācatukkādīsu yena yassa puggalassa vodānaṃ, taṃ vibhajitvā dassetuṃ āraddhaṃ. Taṃ heṭṭhā vuttanayameva. Yadipi tīsu vimokkhamukhesu ‘‘idaṃ nāma vimokkhamukhaṃ imāya eva paṭipadāya ijjhatī’’ti niyamo natthi. Yesaṃ pana puggalānaṃ purimāhi dvīhi paṭipadāhi appaṇihitena vimokkhamukhena ariyamaggādhigamo. Tathā yassa tatiyāya paṭipadāya suññatavimokkhamukhena, yassa ca catutthāya paṭipadāya animittavimokkhamukhena ariyamaggādhigamo, tesaṃ puggalānaṃ vasena ayaṃ paṭipadāvimokkhamukhasaṃsandanā. Satipaṭṭhānādīhi vimokkhamukhasaṃsandanāyapi eseva nayo. ८७. आता प्रतिपदा इत्यादींना परिशुद्धीच्या पक्षात दिशांच्या रूपाने निश्चित करण्यासाठी “तेथे या चार दिशा आहेत” इत्यादी म्हटले आहे. ते सहज समजण्यासारखेच आहे. पुन्हा, “पहिली प्रतिपदा” इत्यादी प्रतिपदा-चतुष्क इत्यादींमध्ये ज्याद्वारे ज्या पुद्गलाची (व्यक्तीची) परिशुद्धी होते, त्याचे विभाजन करून दर्शवण्यास आरंभ केला आहे. ते खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे. जरी तीन विमोक्षमुखांमध्ये “हे विमोक्षमुख याच प्रतिपदेने सिद्ध होते” असा नियम नसला, तरीही ज्या पुद्गलांना पहिल्या दोन प्रतिपदांद्वारे अप्रणिहित विमोक्षमुखाने आर्यमार्गाचा अधिगम (प्राप्ती) होतो; तसेच ज्या पुद्गलाला तिसऱ्या प्रतिपदेद्वारे शून्यता विमोक्षमुखाने, आणि ज्या पुद्गलाला चौथ्या प्रतिपदेद्वारे अनिमित्त विमोक्षमुखाने आर्यमार्गाचा अधिगम होतो, त्या पुद्गलांच्या अपेक्षेने हा प्रतिपदा आणि विमोक्षमुखांचा मेळ (संगती) लावला आहे. स्मृतिप्रस्थान इत्यादींसोबत विमोक्षमुखांच्या संगतीमध्येही हाच नियम आहे. Tesaṃ vikkīḷitanti tesaṃ asantāsanajavaparakkamādivisesayogena sīhānaṃ buddhānaṃ paccekabuddhānaṃ buddhasāvakānañca vikkīḷitaṃ viharaṇaṃ. Yadidaṃ āhārādikilesavatthusamatikkamanamukhena saparasantāne paṭipadādisampādanā. Idāni āhārādīnaṃ paṭipadādīhi yena samatikkamanaṃ, taṃ nesaṃ paṭipakkhabhāvaṃ dassento ‘‘cattāro āhārā tesaṃ paṭipakkho catasso [Pg.206] paṭipadā’’tiādimāha. Tattha tesaṃ paṭipakkhabhāvo pahātabbabhāvo pahāyakabhāvo ca āhāraviññāṇaṭṭhitīnañcettha pahātabbabhāvo tappaṭibandhachandarāgavasena daṭṭhabbo. Tattha ‘‘vikkīḷitaṃ bhāvanā sacchikiriyā cā’’tiādi tassāyaṃ saṅkhepattho – tesaṃ vikkīḷitanti ettha yadetaṃ vikkīḷitaṃ nāma bhāvetabbānaṃ bodhipakkhiyadhammānaṃ bhāvanā, sacchikātabbānaṃ phalanibbānānaṃ sacchikiriyā ca. Tathā pahātabbassa dasavatthukassa kilesapuñjassa tadaṅgādivasena pahānaṃ byantīkiriyā anavasesananti. Idāni taṃ saṅkhepena dassento ‘‘indriyādhiṭṭhānaṃ vikkīḷitaṃ vipariyāsānadhiṭṭhāna’’nti āha. “त्यांचे क्रीडन (विहार)” म्हणजे भयशून्यता, वेगवान पराक्रम इत्यादी विशेष गुणांच्या योगाने सिंहासारख्या असणाऱ्या त्या बुद्धांचे, प्रत्येकबुद्धांचे आणि बुद्धश्रावकांचे क्रीडन रूप विहार (राहणे) होय. जे आहार इत्यादी क्लेशवस्तूंचे अतिक्रमण करण्याच्या माध्यमातून स्वतःच्या आणि इतरांच्या चित्तप्रवाहामध्ये प्रतिपदा इत्यादींची पूर्तता करणे होय. आता आहार इत्यादींचे प्रतिपदा इत्यादींद्वारे ज्या विरोधी भावाने अतिक्रमण होते, त्यांचा तो प्रतिपक्षभाव (विरोधी भाव) दर्शवताना “चार आहार आणि त्यांचे प्रतिपक्ष चार प्रतिपदा आहेत” इत्यादी म्हटले आहे. तेथे त्यांचा प्रतिपक्षभाव म्हणजे त्याज्य भाव (प्रहाण करण्याजोगा भाव) आणि त्याजक भाव (प्रहाण करणारा भाव) होय. येथे आहार व विज्ञानस्थितींचा त्याज्य भाव त्यांच्याशी संबंधित छंद-रागाच्या (आसक्तीच्या) प्रभावाने जाणावा. तेथे “क्रीडन म्हणजे भावना आणि साक्षात्कार” इत्यादीचा हा संक्षिप्त अर्थ आहे – “त्यांचे क्रीडन” या पदात जे हे क्रीडन नावाचे आहे, ते भावित करण्याजोग्या बोधिपाक्षिक धर्मांची भावना करणे आणि साक्षात्कृत करण्याजोग्या फल व निर्वाणाचा साक्षात्कार करणे होय. तसेच, प्रहाण करण्याजोग्या दहा कारणांच्या क्लेशसमूहाचे तदंग इत्यादींच्या द्वारे प्रहाण करणे, नष्ट करणे आणि पूर्णपणे नाहीसे करणे होय. आता ते संक्षेपाने दर्शवताना “इंद्रियांचे अधिष्ठान हे क्रीडन आहे आणि विपर्यासांचे अनधिष्ठान आहे” असे म्हटले आहे. Indriyādhiṭṭhānanti indriyānaṃ pavattanaṃ bhāvanā sacchikiriyā ca. Vipariyāsānadhiṭṭhānanti vipallāsānaṃ apavattanaṃ pahānaṃ anuppādanaṃ. Indriyāni saddhammagocaroti indriyāni cettha saddhammassa gocarabhūtāni pavattihetūti adhippetāni saddhindriyādīnīti attho. Vipariyāsā kilesagocaroti vipallāsā saṃkilesapakkhassa pavattiṭṭhānaṃ pavattihetūti. Ayaṃ vuccati sīhavikkīḷitassa nayassa bhūmīti yāyaṃ ‘‘cattāro āhārā’’tiādinā saṃkilesapakkhe dasannaṃ catukkānaṃ, ‘‘catasso paṭipadā’’tiādinā vodānapakkhepi dasannaṃ catukkānaṃ taṇhācaritādīnaṃ upakkilesavodānavibhāvanāmukhena niddhāraṇā, ayaṃ sīhavikkīḷitassa nayassa bhūmi nāma. “इंद्रियांचे अधिष्ठान” म्हणजे श्रद्धा इत्यादी इंद्रियांना प्रवृत्त करणे, म्हणजेच भावना आणि साक्षात्कार होय. “विपर्यासांचे अनधिष्ठान” म्हणजे विपर्यासांना प्रवृत्त न करणे, त्यांचे प्रहाण करणे आणि त्यांना उत्पन्न न होऊ देणे होय. “इंद्रिये सद्धर्माचा गोचर आहेत” म्हणजे येथे इंद्रिये सद्धर्माचे गोचर (विहारस्थान) आणि प्रवृत्तीचे कारण आहेत, असा अभिप्रेत असलेला श्रद्धेंद्रिय इत्यादींचा अर्थ आहे. “विपर्यास क्लेशांचे गोचर आहेत” म्हणजे विपर्यास हे संक्लेश (मलीनता) पक्षाचे प्रवृत्तीचे स्थान आणि प्रवृत्तीचे कारण आहेत. “याला सिंहक्रीडित नयाची भूमी म्हटले जाते” म्हणजे जी ही “चार आहार” इत्यादींद्वारे संक्लेश पक्षात दहा चतुष्कांची, आणि “चार प्रतिपदा” इत्यादींद्वारे परिशुद्धीच्या पक्षातही दहा चतुष्कांची, तृष्णाचरित इत्यादी पुद्गलांच्या उपक्लेश आणि परिशुद्धीला स्पष्ट करण्याच्या माध्यमातून केलेली निवड (पृथक्करण) आहे, ही सिंहक्रीडित नयाची भूमी (पाया) होय. 88. Idāni ugghaṭitaññuādipuggalattayavasena tipukkhalanayassa bhūmiṃ vibhāvetukāmo yasmā pana nayānaṃ aññamaññānuppavesassa icchitattā sīhavikkīḷitanayato tipukkhalanayo niggacchati, tasmā paṭipadāvibhāgato cattāro puggale sīhavikkīḷitanayassa bhūmiṃ niddisitvā tato eva ugghaṭitaññuādipuggalattaye niddhāretuṃ ‘‘tattha ye dukkhāya paṭipadāyā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha ime dve puggalāti ime purimānaṃ dvinnaṃ paṭipadānaṃ vasena dve puggalā. Esa nayo itaratthāpi. Puna ‘‘tattha ye dukkhāya paṭipadāyā’’tiādi yathāvuttapuggalacatukkato ugghaṭitaññuādipuggalattayaṃ niddhāretuṃ vuttaṃ. Tattha yo sādhāraṇāyāti dukkhāpaṭipadāya khippābhiññāya, sukhāpaṭipadāya dandhābhiññāya ca niyyātīti sambandho. Kathaṃ pana paṭipadādvayaṃ ekassa sambhavatīti? Nayidamevaṃ daṭṭhabbaṃ. Ekassa puggalassa ekasmiṃ dve paṭipadā sambhavantīti. Yathāvuttāsu pana dvīsu [Pg.207] paṭipadāsu yo yāya kāyaci niyyāti, ayaṃ vipañcitaññūti ayamettha adhippāyo. Yasmā pana aṭṭhasāliniyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 350) paṭipadā calati na calatīti vicāraṇāyaṃ ‘‘calatī’’ti vuttaṃ, tasmā ekassapi puggalassa jhānantaramaggantaresu paṭipadābhedo icchitovāti. ८८. आता उग्घटितञ्ञू (तीव्र बुद्धीचा) इत्यादी तीन पुद्गलांच्या समूहाच्या अपेक्षेने तिपुक्खल नयाची भूमी स्पष्ट करण्याची इच्छा असणारे (महाकात्यायन थेर), कारण की नयांचा परस्परांमध्ये प्रवेश व्हावा अशी इच्छा असल्यामुळे सिंहक्रीडित नयामधून तिपुक्खल नय बाहेर पडतो, म्हणून प्रतिपदेच्या विभागाने चार पुद्गलांना आणि सिंहक्रीडित नयाच्या भूमीला दर्शवून, त्यातूनच उग्घटितञ्ञू इत्यादी तीन पुद्गलांना निवडण्यासाठी “तेथे जे दुःखा प्रतिपदेने...” इत्यादी सांगण्यास आरंभ केला आहे. तेथे “हे दोन पुद्गल” म्हणजे हे पहिल्या दोन प्रतिपदांच्या अपेक्षेने दोन पुद्गल आहेत. हाच नियम पुढील वाक्यातही लागू होतो. पुन्हा “तेथे जे दुःखा प्रतिपदेने...” इत्यादी पूर्वोक्त चार पुद्गलांच्या समूहातून उग्घटितञ्ञू इत्यादी तीन पुद्गलांना निवडण्यासाठी म्हटले आहे. तेथे “जो साधारणेने” म्हणजे दुःखा प्रतिपदा क्षिप्राभिज्ञाने आणि सुखा प्रतिपदा दंधाभिज्ञाने मुक्त होतो, असा संबंध जोडला पाहिजे. पण एकाच व्यक्तीला दोन प्रतिपदा कशा काय शक्य आहेत? असे मानू नये की एकाच पुद्गलाला एकाच क्षणी दोन प्रतिपदा शक्य आहेत. परंतु, पूर्वोक्त दोन प्रतिपदांपैकी जो ज्या कोणत्याही प्रतिपदेने मुक्त होतो, तो 'विपञ्चितञ्ञू' (मध्यम बुद्धीचा) होय, असा येथे अभिप्राय आहे. कारण की, अट्ठसालिनी ग्रंथामध्ये “प्रतिपदा चंचल असते की अचंचल?” या विचारात “ती चंचल असते” असे म्हटले आहे, म्हणून एकाच पुद्गलाच्या बाबतीतही वेगवेगळ्या ध्यानांमध्ये आणि वेगवेगळ्या मार्गांमध्ये प्रतिपदेचा भेद स्वीकारलाच पाहिजे, असे जाणावे. ‘‘Tattha bhagavā’’tiādinā desanāvibhāgehipi tameva puggalavibhāgaṃ vibhāveti. Taṃ heṭṭhā vuttanayameva. Tattha adhicittanti adhicittasikkhañcāti ca-saddo luttaniddiṭṭho. Tena adhicittasikkhañca adhipaññāsikkhañca vipañcitaññussa paññapetīti attho. Adhisīlanti etthāpi eseva nayo. Adhisīlasikkhaṃ adhicittasikkhaṃ adhipaññāsikkhañcāti yojetabbaṃ. “तेथे भगवान...” इत्यादी देशनेच्या विभागांद्वारे देखील त्याच पुद्गल-विभागाला स्पष्ट करतात. ते खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे. तेथे “अधिचित्त” म्हणजे “अधिचित्तशिक्षा देखील” असा अर्थ असून, 'च' (आणि) हा शब्द लुप्त रूपात दर्शवला आहे. त्यामुळे अधिचित्तशिक्षा आणि अधिप्रज्ञाशिक्षा देखील विपञ्चितञ्ञूसाठी उपदेशित करतात, असा अर्थ जाणावा. “अधिशील” या पदातही हाच नियम आहे. अधिशीलशिक्षा, अधिचित्तशिक्षा आणि अधिप्रज्ञाशिक्षा देखील, असा संबंध जोडला पाहिजे. Cattāri hutvā tīṇi bhavantīti liṅgavipallāsena vuttaṃ, cattāro puggalā hutvā tayo puggalā hontīti attho. “चार होऊन तीन होतात” हे वाक्य लिंग-विपर्यासाने (व्याकरणिक लिंगाच्या बदलाने) म्हटले आहे, “चार पुद्गल होऊन तीन पुद्गल होतात” असा याचा अर्थ आहे. Ayaṃ saṃkilesoti ayaṃ akusalamūlādidvādasattikasaṅgaho saṃkilissati etenāti saṃkilesoti katvā. Idaṃ vodānanti etthāpi eseva nayo. “हा संक्लेश” म्हणजे अकुशलमूल इत्यादी बारा त्रिकांचा (त्रिक समूहांचा) संग्रह होय, “याने चित्त मलीन (संक्लिष्ट) होते म्हणून हा संक्लेश आहे” असा अर्थ करून. “हे वोदान (परिशुद्धी)” या पदातही हाच नियम आहे. Tīṇi hutvā dve bhavantīti nandiyāvaṭṭanayassa disābhūtadhammadassanatthaṃ vuttaṃ. Tenevāha – ‘‘taṇhā ca avijjā cā’’tiādi, taṃ sabbaṃ suviññeyyameva. "तीन होऊन दोन होतात" हे वचन नन्दियावट्ट नयाचा आधारभूत धम्म दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. म्हणूनच त्यांनी "तण्हा च अविज्जा च" (तृष्णा आणि अविद्या) इत्यादी म्हटले आहे. ते सर्व सहज समजण्यासारखेच आहे. Kasmā panettha nayānaṃ uddesānukkamena niddeso na katoti? Nayānaṃ nayehi sambhavadassanatthaṃ. Paṭhamanayato hi puggalādhiṭṭhānavasena tatiyanayassa, tatiyanayato ca dutiyanayassa sambhavoti imassa visesassa dassanatthaṃ paṭhamanayānantaraṃ tatiyanayo, tatiyanayānantarañca dutiyanayo niddiṭṭho. Dhammādhiṭṭhānavasena pana tatiyanayato dutiyanayo, dutiyanayato paṭhamanayopi sambhavatīti imassa visesassa dassanatthaṃ ante ‘‘taṇhā ca avijjā cā’’tiādinā paṭhamanayassa bhūmi dassitā. Teneva hi ‘‘cattāri hutvā tīṇi bhavanti, tīṇi hutvā dve bhavantī’’ti vuttaṃ. Yadi evaṃ ‘‘dve hutvā cattāri bhavanti, dve hutvā tīṇi bhavanti, tīṇi hutvā cattāri bhavantī’’ti ayampi nayo vattabbo siyāti? Saccametaṃ, ayaṃ pana nayo atthato dassito evāti [Pg.208] katvā na vutto. Yasmā tiṇṇaṃ atthanayānaṃ aññamaññaṃ anuppaveso icchito, sati ca anuppavese tato viniggamopi sambhavati evāti. Ayañca attho peṭakopadesena vibhāvetabbo. परंतु येथे नयांचा (पद्धतींचा) निर्देश उद्देशाच्या क्रमानुसार का केला नाही? नयांच्या द्वारे नयांची संभाव्यता दर्शवण्यासाठी. कारण, पहिल्या नयापासून पुग्गलाधिट्ठान पद्धतीने तिसऱ्या नयाची उत्पत्ती होते, आणि तिसऱ्या नयापासून दुसऱ्या नयाची उत्पत्ती होते; हा विशेष दर्शवण्यासाठी पहिल्या नयाच्या लगेच नंतर तिसरा नय आणि तिसऱ्या नयाच्या लगेच नंतर दुसरा नय निर्दिष्ट केला आहे. धम्माधिट्ठान पद्धतीने मात्र तिसऱ्या नयापासून दुसरा नय आणि दुसऱ्या नयापासून पहिला नय देखील संभवतो; हा विशेष दर्शवण्यासाठी शेवटी 'तण्हा च अविज्जा च' इत्यादींद्वारे पहिल्या नयाची भूमी दर्शवली आहे. म्हणूनच 'चार होऊन तीन होतात, तीन होऊन दोन होतात' असे म्हटले आहे. जर असे आहे, तर 'दोन होऊन चार होतात, दोन होऊन तीन होतात, तीन होऊन चार होतात' हा नय देखील सांगायला हवा होता का? हे सत्य आहे, परंतु हा नय अर्थाच्या दृष्टीने दर्शवलाच आहे, म्हणून तो वेगळा सांगितला नाही. कारण तीन अर्थ-नयांचा परस्परांमध्ये प्रवेश अपेक्षित आहे, आणि प्रवेश असताना त्यातून निर्गमन देखील संभवतेच. आणि हा अर्थ पेटकोपदेसाच्या आधारे स्पष्ट केला पाहिजे. Tatthāyaṃ ādito paṭṭhāya vibhāvanā – cattāro puggalā taṇhācarito duvidho mudindriyo tikkhindriyo ca. Tathā diṭṭhicaritoti. Tattha taṇhācarito mudindriyo dukkhāya paṭipadāya dandhābhiññāya niyyāti, tikkhindriyo dukkhāya paṭipadāya khippābhiññāya niyyāti, diṭṭhicarito pana mudindriyo sukhāya paṭipadāya dandhābhiññāya niyyāti, tikkhindriyo sukhāya paṭipadāya khippābhiññāya niyyāti. Iti imāsu paṭipadāsu yathārahaṃ ṭhitehi taṇhācaritadiṭṭhicaritehi cattāro āhārā tappaṭibandhachandarāgappahānena pahātabbā. Cattāro satipaṭṭhāne bhāvetvā cattāro vipallāsā daṭṭhabbāti sabbo yathāvuttanayo anugantabbo. तेथे सुरुवातीपासून स्पष्टीकरण खालीलप्रमाणे आहे – चार पुग्गल आहेत: तण्हाचरित जो मुदिन्द्रिय आणि तिक्खिन्द्रिय असा दोन प्रकारचा आहे; तसेच दिट्ठिचरित देखील. त्यामध्ये, मुदिन्द्रिय असलेला तण्हाचरित पुग्गल 'दुक्खा पटिपदा दन्धाभिञ्ञा' द्वारे मुक्त होतो; तिक्खिन्द्रिय असलेला तण्हाचरित पुग्गल 'दुक्खा पटिपदा खिप्पाभिञ्ञा' द्वारे मुक्त होतो; तर मुदिन्द्रिय असलेला दिट्ठिचरित पुग्गल 'सुखा पटिपदा दन्धाभिञ्ञा' द्वारे मुक्त होतो; आणि तिक्खिन्द्रिय असलेला दिट्ठिचरित पुग्गल 'सुखा पटिपदा खिप्पाभिञ्ञा' द्वारे मुक्त होतो. अशा प्रकारे, या प्रतिपदांमध्ये आपापल्या योग्यतेनुसार राहिलेल्या तण्हाचरित व दिट्ठिचरित पुग्गलांनी त्या आहारांशी संबंधित छंद-रागाचा त्याग करून चार आहारांचा प्रहाण केला पाहिजे. चार सतिपट्ठानांची भावना करून चार विपल्लासांचे दर्शन घेतले पाहिजे; अशा प्रकारे या सर्व पूर्वोक्त नयाचे अनुसरण केले पाहिजे. Tatthāyaṃ pāḷi – tattha ye diṭṭhicaritā sattā, te kāmesu dosadiṭṭhī, na ca ye kāmesu anusayā samūhatā, te attakilamathānuyogamanuyuttā viharanti. Tesaṃ satthā vā dhammaṃ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī ‘‘kāmehi natthi attho’’ti, te ca pubbeyeva kāmehi anatthikā, iti kāme appakasirena paṭinissajjanti, te cetasikena dukkhena anajjhositā. Tena vuccati ‘‘sukhā paṭipadā’’ti. Ye pana taṇhācaritā sattā, te kāmesu ajjhositā, tesaṃ satthā vā dhammaṃ deseti aññataro vā bhikkhu ‘‘kāmehi natthi attho’’ti, te piyarūpaṃ dukkhena paṭinissajjanti. Tena vuccati ‘‘dukkhā paṭipadā’’ti. Iti ime sabbe sattā dvīsu paṭipadāsu samosaraṇaṃ gacchanti dukkhāyañca sukhāyañca. तेथे ही पाळी आहे – त्यामध्ये जे प्राणी दिट्ठिचरित आहेत, ते कामांमध्ये दोष पाहणारे असतात, परंतु कामांमधील त्यांचे अनुसय नष्ट झालेले नसतात; ते अत्तकिलमथानुयोगात मग्न होऊन राहतात. त्यांना शास्ता किंवा इतर कोणी आदरणीय सब्रह्मचारी 'कामांमध्ये काही अर्थ नाही' असा धम्म उपदेशतात. आणि ते आधीपासूनच कामांविषयी उदासीन असल्याने, ते फारशा कष्टाशिवाय कामांचा त्याग करतात. ते मानसिक दुःखाने पीडित होत नाहीत. म्हणून याला 'सुखा पटिपदा' असे म्हणतात. परंतु जे प्राणी तण्हाचरित आहेत, ते कामांमध्ये आसक्त असतात. त्यांना शास्ता किंवा इतर कोणी भिक्खू 'कामांमध्ये काही अर्थ नाही' असा धम्म उपदेशतात. ते प्रिय वाटणाऱ्या गोष्टींचा दुःखाने त्याग करतात. म्हणून याला 'दुक्खा पटिपदा' असे म्हणतात. अशा प्रकारे हे सर्व प्राणी दुःखद आणि सुखद अशा दोन प्रतिपदांमध्ये एकत्र येतात. Tattha ye diṭṭhicaritā sattā, te dvidhā tikkhindriyā ca mudindriyā ca. Tattha ye diṭṭhicaritā sattā tikkhindriyā, te sukhena paṭinissajjanti, khippañca abhisamenti. Tena vuccati – ‘‘sukhā paṭipadā khippābhiññā’’ti. Tattha ye diṭṭhicaritā sattā mudindriyā paṭhamaṃ tikkhindriyaṃ upādāya dandhataraṃ abhisamenti, te sukhena paṭinissajjanti, dandhañca abhisamenti. Tena vuccati – ‘‘sukhā paṭipadā dandhābhiññā’’ti. Tattha taṇhācaritā sattā duvidhā tikkhindriyā ca mudindriyā [Pg.209] ca. Tattha ye taṇhācaritā sattā tikkhindriyā, te dukkhena paṭinissajjanti, khippañca abhisamenti. Tena vuccati – ‘‘dukkhā paṭipadā khippābhiññā’’ti. Tattha ye taṇhācaritā sattā mudindriyā paṭhamaṃ tikkhindriyaṃ upādāya dandhataraṃ abhisamenti, te dukkhena paṭinissajjanti, dandhañca abhisamenti. Tena vuccati – ‘‘dukkhā paṭipadā dandhābhiññā’’ti. Imā catasso paṭipadāyo apañcamā achaṭṭhā. Ye hi keci nibbutā nibbāyanti nibbāyissanti vā imāhi catūhi paṭipadāhi anaññāhi, ayaṃ paṭipadā catukkamaggena kilese niddisati. Yā catukkamaggena ariyadhammesu niddisitabbā, ayaṃ vuccati sīhavikkīḷito nāma nayo. त्यामध्ये जे प्राणी दिट्ठिचरित आहेत, ते तिक्खिन्द्रिय आणि मुदिन्द्रिय असे दोन प्रकारचे असतात. त्यापैकी जे दिट्ठिचरित प्राणी तिक्खिन्द्रिय आहेत, ते सुखाने त्याग करतात आणि क्षिप्र ज्ञान प्राप्त करतात. म्हणून याला 'सुखा पटिपदा खिप्पाभिञ्ञा' असे म्हणतात. त्यापैकी जे दिट्ठिचरित प्राणी मुदिन्द्रिय आहेत, ते पहिल्या तिक्खिन्द्रिय प्राण्यांच्या तुलनेत अधिक मंद गतीने ज्ञान प्राप्त करतात; ते सुखाने त्याग करतात पण मंद गतीने ज्ञान प्राप्त करतात. म्हणून याला 'सुखा पटिपदा दन्धाभिञ्ञा' असे म्हणतात. त्यामध्ये तण्हाचरित प्राणी देखील तिक्खिन्द्रिय आणि मुदिन्द्रिय असे दोन प्रकारचे असतात. त्यापैकी जे तण्हाचरित प्राणी तिक्खिन्द्रिय आहेत, ते दुःखाने त्याग करतात आणि क्षिप्र ज्ञान प्राप्त करतात. म्हणून याला 'दुक्खा पटिपदा खिप्पाभिञ्ञा' असे म्हणतात. त्यापैकी जे तण्हाचरित प्राणी मुदिन्द्रिय आहेत, ते पहिल्या तिक्खिन्द्रिय प्राण्यांच्या तुलनेत अधिक मंद गतीने ज्ञान प्राप्त करतात; ते दुःखाने त्याग करतात आणि मंद गतीने ज्ञान प्राप्त करतात. म्हणून याला 'दुक्खा पटिपदा दन्धाभिञ्ञा' असे म्हणतात. या चारच प्रतिपदा आहेत, पाचवी किंवा सहावी नाही. कारण जे कोणी परिनिर्वाण पावले आहेत, परिनिर्वाण पावत आहेत किंवा परिनिर्वाण पावतील, ते या चार प्रतिपदांद्वारेच, इतर कोणत्याही नाही. ही प्रतिपदा चतुष्क-मार्गाने क्लेशांचे निर्देश करते. जी चतुष्क-मार्गाने आर्यधर्मांमध्ये निर्देशित केली जाते, तिला 'सीहविक्कीळित' नय असे म्हणतात. Tatrime cattāro āhārā, cattāro vipallāsā upādānā yogā ganthā āsavā oghā sallā viññāṇaṭṭhitiyo agatigamanānīti evaṃ imāni sabbāni dasa padāni. Ayaṃ suttassa saṃsandanā. तेथे हे चार आहार, चार विपल्लास, उपादान, योग, गन्थ, आसव, ओघ, सल्ल, विञ्ञาणट्ठिती आणि अगतिगमन; अशा प्रकारे ही सर्व दहा पदे आहेत. ही सुत्ताची तुलना आहे. Cattāro āhārā, tattha yo ca kabaḷīkāro āhāro, yo ca phasso āhāro, ime taṇhācaritena pahātabbā. Tattha yo ca manosañcetanāhāro, yo ca viññāṇāhāro, ime diṭṭhicaritena pahātabbā. चार आहार आहेत; त्यामध्ये जो कभळीकार आहार आहे आणि जो फस्स आहार आहे, हे तण्हाचरित पुग्गलाने त्यागण्यायोग्य आहेत. त्यामध्ये जो मनोसञ्चेतनाहार आहे आणि जो विञ्ञाणाहार आहे, हे दिट्ठिचरित पुग्गलाने त्यागण्यायोग्य आहेत. Tattha paṭhamo āhāro paṭhamo vipallāso, dutiyo āhāro dutiyo vipallāso, tatiyo āhāro tatiyo vipallāso, catuttho āhāro catuttho vipallāso, ime cattāro vipallāsā apañcamā achaṭṭhā. Idañca pamāṇā cattāro āhārā. त्यामध्ये पहिला आहार हा पहिला विपल्लास आहे, दुसरा आहार हा दुसरा विपल्लास आहे, तिसरा आहार हा तिसरा विपल्लास आहे, आणि चौथा आहार हा चौथा विपल्लास आहे. हे चारच विपल्लास आहेत, पाचवा किंवा सहावा नाही. आणि हे चार आहार त्याचे प्रमाण आहेत. Tattha paṭhame vipallāse ṭhito kāme upādiyati, idaṃ kāmupādānaṃ. Dutiye vipallāse ṭhito anāgataṃ bhavaṃ upādiyati, idaṃ sīlabbatupādānaṃ. Tatiye vipallāse ṭhito viparītadiṭṭhiṃ upādiyati, idaṃ diṭṭhupādānaṃ. Catutthe vipallāse ṭhito khandhe attato upādiyati, idaṃ attavādupādānaṃ. त्यामध्ये पहिल्या विपल्लासात राहिलेला मनुष्य कामांचे उपादान करतो, याला 'कामुपादान' म्हणतात. दुसऱ्या विपल्लासात राहिलेला मनुष्य अनागत भवाचे उपादान करतो, याला 'सीलब्बतूपादान' म्हणतात. तिसऱ्या विपल्लासात राहिलेला मनुष्य विपरीत दृष्टीचे उपादान करतो, याला 'दिट्ठुपादान' म्हणतात. चौथ्या विपल्लासात राहिलेला मनुष्य खन्धांना आत्मा मानून उपादान करतो, याला 'अत्तवादुपादान' म्हणतात. Tattha kāmupādāne ṭhito kāme abhijjhāya ganthati, ayaṃ abhijjhākāyagantho. Sīlabbatupādāne ṭhito byāpādaṃ ganthati, ayaṃ byāpādakāyagantho. Diṭṭhupādāne ṭhito parāmāsaṃ ganthati, ayaṃ parāmāsakāyagantho. Attavādupādāne ṭhito papañcento ganthati, ayaṃ idaṃsaccābhinivesakāyagantho. त्यामध्ये कामुपादानात राहिलेला मनुष्य कामांना अभिज्झेने ग्रथित करतो, याला 'अभिज्झाकायगन्थ' म्हणतात. सीलब्बतुपादानात राहिलेला मनुष्य व्यापादाला ग्रथित करतो, याला 'ब्यापादकायगन्थ' म्हणतात. दिट्ठुपादानात राहिलेला मनुष्य परामासाला ग्रथित करतो, याला 'परामासकायगन्थ' म्हणतात. अत्तवादुपादानात राहिलेला मनुष्य प्रपंच करत ग्रथित करतो, याला 'इदंसच्चาभिनिवेसकायगन्थ' म्हणतात. Tassa [Pg.210] ganthaganthitā kilesā āsavanti. Kiṃ pana vuccati āsavantīti? Vippaṭisārā. Ye vippaṭisārā, te anusayā. Tattha abhijjhākāyaganthena kāmāsavo, byāpādakāyaganthena bhavāsavo, parāmāsakāyaganthena diṭṭhāsavo, idaṃsaccābhinivesakāyaganthena avijjāsavo. त्या (पुद्गला)चे ग्रंथांनी बांधलेले क्लेश पाझरतात (आसव रूपाने वाहतात). पण आसव रूपाने काय पाझरते असे म्हटले जाते? विप्पटिसार (पश्चात्ताप). जे विप्पटिसार आहेत, ते अनुशय आहेत. त्यामध्ये, अभिध्या-कायग्रंथाने कामासव, व्यापाद-कायग्रंथाने भवासव, परामास-कायग्रंथाने दिट्ठीसव (दृष्टी-आसव) आणि इदंसच्चाभिनिवेश-कायग्रंथाने अविद्यासव सिद्ध होतो. Te cattāro āsavā vepullaṃ gatā oghā honti, tena vuccanti ‘‘oghā’’ti. Tattha kāmāsavo kāmogho, bhavāsavo bhavogho, avijjāsavo avijjogho, diṭṭhāsavo diṭṭhogho. ते चार आसव विपुलतेला (विस्ताराला) प्राप्त होऊन ओघ (पूर) बनतात, म्हणून त्यांना 'ओघ' असे म्हटले जाते. त्यामध्ये, कामासव हा कामौघ होतो, भवासव हा भवौघ होतो, अविद्यासव हा अविद्याौघ होतो आणि दिट्ठीसव हा दिट्ठीओघ होतो. Te cattāro oghā āsayamanupaviṭṭhā anusayasahagatā vuccanti sallāti hadayamāhacca tiṭṭhanti. Tattha kāmogho rāgasallaṃ, bhavogho dosasallaṃ, avijjogho mohasallaṃ, diṭṭhogho diṭṭhisallaṃ. ते चार ओघ आशयात (चित्तात) प्रविष्ट होऊन आणि अनुशयांसह वर्तमान असल्याने त्यांना 'शल्य' (बाण) असे म्हटले जाते; ते हृदयाला वेधून राहतात. त्यामध्ये, कामौघ हा रागशल्य (रागाचा बाण) होतो, भवौघ हा दोषशल्य (द्वेषाचा बाण) होतो, अविद्याौघ हा मोहशल्य (मोहाचा बाण) होतो आणि दिट्ठीओघ हा दिट्ठीशल्य (दृष्टीचा बाण) होतो. Imehi catūhi sallehi pariyādinnaṃ viññāṇaṃ catūsu dhammesu tiṭṭhati rūpe vedanāya saññāya saṅkhāresu. Imā catasso viññāṇaṭṭhitiyo. Tattha rāgasallena nandūpasecanaṃ rūpūpagaṃ viññāṇaṃ tiṭṭhati. Dosasallena vedanūpagaṃ. Mohasallena saññūpagaṃ. Diṭṭhisallena nandūpasecanaṃ saṅkhārūpagaṃ viññāṇaṃ tiṭṭhati. या चार शल्यांनी वेढलेले (ग्रस्त झालेले) विज्ञान चार धर्मांमध्ये प्रतिष्ठित होते—रूप, वेदना, संज्ञा आणि संस्कारांमध्ये. या चार विज्ञानस्थिती आहेत. त्यामध्ये, रागशल्यामुळे नंदीने (तृष्णेने) सिंचित केलेले, रूपाप्रत जाणारे विज्ञान प्रतिष्ठित होते. दोषशल्यामुळे वेदनेप्रत जाणारे विज्ञान प्रतिष्ठित होते. मोहशल्यामुळे संज्ञेप्रत जाणारे विज्ञान प्रतिष्ठित होते. दिट्ठीशल्यामुळे नंदीने सिंचित केलेले, संस्काराप्रत जाणारे विज्ञान प्रतिष्ठित होते. Catūhi viññāṇaṭṭhitīhi catubbidhaṃ agatiṃ gacchanti chandā dosā bhayā mohā. Rāgena chandā agatiṃ gacchati, dosena dosā agatiṃ gacchati, mohena mohā agatiṃ gacchati, diṭṭhiyā bhayā agatiṃ gacchati, iti imāni ca kammāni ime ca kilesā ayaṃ saṃsārahetu. चार विज्ञानस्थितींमुळे छंद (राग), दोष (द्वेष), भय आणि मोहाने चार प्रकारच्या अगतीला (अयोग्य मार्गाला) प्राप्त होतात. रागामुळे छंदाने अगतीला जातो, द्वेषामुळे दोषाने अगतीला जातो, मोहामुळे मोहाने अगतीला जातो, दिट्ठीमुळे भयाने अगतीला जातो. अशा प्रकारे ही कर्मे आणि हे क्लेश आहेत; हाच संसाराचा हेतू (कारण) आहे. Tatthimā catasso disā kabaḷīkāro āhāro ‘‘asubhe subha’’nti vipallāso kāmupādānaṃ kāmayogo abhijjhākāyagantho kāmāsavo kāmogho rāgasallaṃ rūpūpagā viññāṇaṭṭhiti chandā agatigamanaṃ, ayaṃ paṭhamā disā. त्यामध्ये या चार दिशा (जाणून घ्याव्यात): कवलिकार आहार, 'अशुभाला शुभ' मानणारा विपल्लास (विपर्यास), कामुपादान, कामयोग, अभिध्या-कायग्रंथ, कामासव, कामौघ, रागशल्य, रूपाप्रत जाणारी विज्ञानस्थिती आणि छंदाने अगतीला जाणे—ही पहिली दिशा होय. Phasso āhāro ‘‘dukkhe sukha’’nti vipallāso sīlabbatupādānaṃ bhavayogo byāpādakāyagantho bhavāsavo bhavogho dosasallaṃ vedanūpagā viññāṇaṭṭhiti dosā agatigamanaṃ, ayaṃ dutiyā disā. फस्स (स्पर्श) आहार, 'दुःखाला सुख' मानणारा विपल्लास, शीलव्रतोपादान, भवयोग, व्यापाद-कायग्रंथ, भवासव, भवौघ, दोषशल्य, वेदनेप्रत जाणारी विज्ञानस्थिती आणि दोषाने (द्वेषाने) अगतीला जाणे—ही दुसरी दिशा होय. Manosañcetanāhāro ‘‘anattani attā’’ti vipallāso diṭṭhupādānaṃ diṭṭhiyogo parāmāsakāyagantho diṭṭhāsavo diṭṭhogho diṭṭhisallaṃ saññūpagā viññāṇaṭṭhiti bhayā agatigamanaṃ, ayaṃ tatiyā disā. मनोसंचेतना आहार, 'अनात्म्याला आत्मा' मानणारा विपल्लास, दिट्ठुपादान (दृष्टी-उपादान), दिट्ठियोग, परामास-कायग्रंथ, दिट्ठीसव, दिट्ठीओघ, दिट्ठीशल्य, संज्ञेप्रत जाणारी विज्ञानस्थिती आणि भयाने अगतीला जाणे—ही तिसरी दिशा होय. Viññāṇāhāro [Pg.211] ‘‘anicce nicca’’nti vipallāso attavādupādānaṃ avijjāyogo idaṃsaccābhinivesokāyagantho avijjāsavo avijjogho mohasallaṃ saṅkhārūpagā viññāṇaṭṭhiti mohā agatigamanaṃ, ayaṃ catutthī disā. Iti imesaṃ dasannaṃ suttānaṃ paṭhamena padena paṭhamāya disāya ālokanaṃ, dutiyena padena dutiyāya disāya, tatiyena padena tatiyāya disāya, catutthena padena catutthiyā disāya ālokanaṃ, ayaṃ vuccati disā ālokanā. Iminā nayena sabbe kilesā catūsu padesu pakkhipitabbā. Ayaṃ akusalapakkho. विज्ञान आहार, 'अनित्याला नित्य' मानणारा विपल्लास, अत्तवादुपादान (आत्मवाद-उपादान), अविद्यायोग, इदंसच्चाभिनिवेश-कायग्रंथ, अविद्यासव, अविद्याौघ, मोहशल्य, संस्काराप्रत जाणारी विज्ञानस्थिती आणि मोहाने अगतीला जाणे—ही चौथी दिशा होय. अशा प्रकारे या दहा सूत्रांच्या पहिल्या पदाने पहिल्या दिशेचे अवलोकन होते, दुसऱ्या पदाने दुसऱ्या दिशेचे, तिसऱ्या पदाने तिसऱ्या दिशेचे आणि चौथ्या पदाने चौथ्या दिशेचे अवलोकन होते; याला 'दिशा-अवलोकन' (दिसॉलोकन) असे म्हटले जाते. या पद्धतीने सर्व क्लेश चार पदांमध्ये समाविष्ट केले पाहिजेत. हा अकुशल पक्ष होय. Catasso paṭipadā, cattāri jhānāni, cattāro satipaṭṭhānā, cattāro vihārā dibbo brahmā ariyo āneñjo, cattāro sammappadhānā, cattāro acchariyā abbhutā dhammā, cattāro adhiṭṭhānā, cattāro samādhayo chandasamādhi vīriyasamādhi cittasamādhi vīmaṃsāsamādhi, cattāro dhammā sukhabhāgiyā nāññatra bojjhaṅgā nāññatra tapasā nāññatra indriyasaṃvarā nāññatra sabbanissaggā, cattāri appamāṇāni. चार प्रतिपदा (मार्ग), चार ध्यान, चार सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान), चार विहार—दिव्य, ब्रह्म, आर्य आणि आणेञ्ज (अचल) विहार, चार सम्मप्पधान (सम्यक् प्रयत्न), चार आश्चर्यकारक व अद्भुत धर्म, चार अधिष्ठान, चार समाधी—छंदसमाधी, वीर्यसमाधी, चित्तसमाधी आणि विमंसासमाधी, चार सुखभागीय धर्म—जे बोज्झंगांशिवाय (बोध्यंगांशिवाय) अन्य नाहीत, तपाशिवाय अन्य नाहीत, इंद्रिय संवराशिवाय अन्य नाहीत आणि सर्व-निसर्गाशिवाय (सर्व-त्यागाशिवाय) अन्य नाहीत, आणि चार अप्पमञ्ञा (अप्रमाण). Tattha dukkhā paṭipadā dandhābhiññā bhāviyamānā bahulīkariyamānā paṭhamaṃ jhānaṃ paripūreti, paṭhamaṃ jhānaṃ paripuṇṇaṃ paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ paripūreti, paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ paripuṇṇaṃ paṭhamaṃ vihāraṃ paripūreti, paṭhamo vihāro paripuṇṇo paṭhamaṃ sammappadhānaṃ paripūreti, paṭhamaṃ sammappadhānaṃ paripuṇṇaṃ paṭhamaṃ acchariyaṃ abbhutaṃ dhammaṃ paripūreti, paṭhamo acchariyo abbhuto dhammo paripuṇṇo paṭhamaṃ adhiṭṭhānaṃ paripūreti, paṭhamaṃ adhiṭṭhānaṃ paripuṇṇaṃ chandasamādhiṃ paripūreti, chandasamādhi paripuṇṇo indriyasaṃvaraṃ paripūreti, indriyasaṃvaro paripuṇṇo paṭhamaṃ appamāṇaṃ paripūreti. Evaṃ yāva sabbanissaggā catutthaṃ appamāṇaṃ paripūreti. त्यामध्ये, दुःखा प्रतिपदा दंधाभिञ्ञा (कष्टकर मार्ग आणि मंद ज्ञान) भावित (अभ्यासिली) आणि बहुलीकृत (पुन्हा पुन्हा आचरली) केली असता पहिल्या ध्यानाला परिपूर्ण करते; परिपूर्ण झालेले पहिले ध्यान पहिल्या सतिपट्ठानाला परिपूर्ण करते; परिपूर्ण झालेले पहिले सतिपट्ठान पहिल्या विहाराला परिपूर्ण करते; परिपूर्ण झालेला पहिला विहार पहिल्या सम्मप्पधानाला परिपूर्ण करतो; परिपूर्ण झालेले पहिले सम्मप्पधान पहिल्या आश्चर्यकारक व अद्भुत धर्माला परिपूर्ण करते; परिपूर्ण झालेला पहिला आश्चर्यकारक व अद्भुत धर्म पहिल्या अधिष्ठानाला परिपूर्ण करतो; परिपूर्ण झालेले पहिले अधिष्ठान छंदसमाधीला परिपूर्ण करते; परिपूर्ण झालेली छंदसमाधी इंद्रिय संवराला परिपूर्ण करते; परिपूर्ण झालेला इंद्रिय संवर पहिल्या अप्पमञ्ञाला परिपूर्ण करतो. याच प्रकारे सर्व-निसर्गापर्यंतचे धर्म चौथ्या अप्पमञ्ञाला परिपूर्ण करतात. Tattha paṭhamā ca paṭipadā paṭhamañca jhānaṃ paṭhamañca satipaṭṭhānaṃ dibbo ca vihāro paṭhamañca sammappadhānaṃ paṭhamo ca acchariyo abbhuto dhammo saccādhiṭṭhānañca chandasamādhi ca indriyasaṃvaro ca mettā ca appamāṇaṃ. Ayaṃ paṭhamā disā. त्यामध्ये, पहिली प्रतिपदा, पहिले ध्यान, पहिले सतिपट्ठान, दिव्य विहार, पहिले सम्मप्पधान, पहिला आश्चर्यकारक व अद्भुत धर्म, सत्याधिष्ठान, छंदसमाधी, इंद्रिय संवर आणि मैत्री अप्पमञ्ञा—ही पहिली दिशा होय. Dutiyā ca paṭipadā khippābhiññā dutiyañca jhānaṃ dutiyañca satipaṭṭhānaṃ brahmā ca vihāro dutiyañca sammappadhānaṃ dutiyo ca acchariyo abbhuto dhammo cāgādhiṭṭhānañca [Pg.212] cittasamādhi ca tapo ca karuṇā ca appamāṇaṃ. Ayaṃ dutiyā disā. दुसरी प्रतिपदा खित्पाभिञ्ञा (जलद ज्ञान), दुसरे ध्यान, दुसरे सतिपट्ठान, ब्रह्म विहार, दुसरे सम्मप्पधान, दुसरा आश्चर्यकारक व अद्भुत धर्म, त्यागाधिष्ठान, चित्तसमाधी, तप आणि करुणा अप्पमञ्ञा—ही दुसरी दिशा होय. Tatiyā ca paṭipadā dandhābhiññā tatiyañca jhānaṃ tatiyañca satipaṭṭhānaṃ ariyo ca vihāro tatiyañca sammappadhānaṃ tatiyo ca acchariyo abbhuto dhammo saccādhiṭṭhānañca vīriyasamādhi ca bojjhaṅgā ca muditā ca appamāṇaṃ. Ayaṃ tatiyā disā. तिसरी प्रतिपदा दंधाभिञ्ञा (मन्द ज्ञान), तिसरे ध्यान, तिसरे सतिपट्ठान, आर्य विहार, तिसरे सम्मप्पधान, तिसरा आश्चर्यकारक व अद्भुत धर्म, सत्याधिष्ठान, वीर्यसमाधी, बोज्झंग (बोध्यंग) आणि मुदिता अप्पमञ्ञा—ही तिसरी दिशा होय. Catutthī ca paṭipadā khippābhiññā catutthañca jhānaṃ catutthañca satipaṭṭhānaṃ āneñjo ca vihāro catutthañca sammappadhānaṃ catuttho ca acchariyo abbhuto dhammo upasamādhiṭṭhānañca vīmaṃsāsamādhi ca sabbanissaggo ca upekkhā ca appamāṇaṃ. Ayaṃ catutthī disā. Imāsaṃ catunnaṃ disānaṃ yā ālokanā, ayaṃ vuccati disālocano nāma nayo. चौथी प्रतिपदा खित्पाभिञ्ञा (जलद ज्ञान),े चौथे ध्यान, चौथे सतिपट्ठान, आणेञ्ज (अचल) विहार, चौथे सम्मप्पधान, चौथा आश्चर्यकारक व अद्भुत धर्म, उपशमाधिष्ठान, विमंसासमाधी, सर्व-निसर्ग (सर्व-त्याग) आणि उपेक्षा अप्पमञ्ञा—ही चौथी दिशा होय. या चार दिशांचे जे अवलोकन आहे, त्याला 'दिशा-अवलोकन' (दिसॉलोकन) नावाची पद्धती असे म्हटले जाते. Tatthāyaṃ yojanā – cattāro ca āhārā, catasso ca paṭipadā, cattāro ca vipallāsā, cattāro ca satipaṭṭhānā, cattāri ca upādānāni, cattāri ca jhānāni, cattāro ca yogā, cattāro ca vihārā, cattāro ca ganthā, cattāro ca sammappadhānā, cattāro ca āsavā, cattāro ca acchariyā abbhutā dhammā, cattāro ca oghā, cattāri ca adhiṭṭhānāni, cattāri ca sallāni, cattāro ca samādhayo, catasso ca viññāṇaṭṭhitiyo, cattāro ca sukhabhāgiyā dhammā, cattāri ca agatigamanāni cattāri ca appamāṇāni. Iti kusalākusalānaṃ pakkhapaṭipakkhavasena yojanā. Ayaṃ sīhavikkīḷite disālocano nayo. तेथे ही योजना (जुळणी) आहे – चार आहार, चार प्रतिपदा, चार विपल्लास (विपर्यास), चार सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान), चार उपादान, चार झान (ध्यान), चार योग, चार विहार, चार गन्थ (ग्रंथ), चार सम्मप्पधान (सम्यक्प्रधान), चार आसव, चार आश्चर्यकारक व अद्भुत धर्म, चार ओघ, चार अधिष्ठान, चार सल्ल (शल्य), चार समाधी, चार विञ्ञाणट्ठिती (विज्ञानस्थिती), चार सुखभागीय धर्म, चार अगतिगमन आणि चार अप्पमाण (अप्रमाण/ब्रह्मविहार). अशा प्रकारे कुशल आणि अकुशल धर्मांची पक्ष आणि प्रतिपक्ष या रूपाने ही योजना आहे. हा 'सीहविक्कीळित' (सिंहविक्रीडित) मधील 'दिसालोचन' (दिशावलोकन) नावाचा नय (पद्धती) आहे. Tassa cattāri sāmaññaphalāni pariyosānaṃ, tattha paṭhamāya disāya sotāpattiphalaṃ pariyosānaṃ, dutiyāya sakadāgāmiphalaṃ, tatiyāya anāgāmiphalaṃ, catutthiyā arahattaphalaṃ pariyosānanti. त्या (दिशावलोकनाचा) अंत चार सामञ्ञफलांमध्ये (श्रामण्यफलांमध्ये) होतो. त्यापैकी पहिल्या दिशेचा अंत सोतापत्तिफलात (स्रोतापत्तिफलात) होतो, दुसऱ्या दिशेचा सकदागामिफलात, तिसऱ्या दिशेचा अनागामिफलात आणि चौथ्या दिशेचा अंत अरहत्तफलात होतो. Tattha katamo tipukkhalanayo? Paṭipadāvibhāgena catūsu puggalesu yo sukhāya paṭipadāya khippābhiññāya niyyāti, ayaṃ ugghaṭitaññū. Yo sukhāya vā paṭipadāya, dandhābhiññāya, dukkhāya vā paṭipadāya khippābhiññāya niyyāti, ayaṃ vipañcitaññū. Yo dukkhāya paṭipadāya dandhābhiññāya niyyāti, ayaṃ neyyo. Iti cattāro hutvā tayo honti. Tattha ugghaṭitaññussa samathapubbaṅgamā vipassanā sappāyā[Pg.213]. Neyyassa vipassanāpubbaṅgamo samatho, vipañcitaññussa samathavipassanā yuganaddhā. Ugghaṭitaññussa mudukā desanā, neyyassa tikkhā desanā, vipañcitaññussa tikkhamudukā desanā. त्यात 'तिपुक्खलनय' (त्रिपुष्कल नय) कोणता आहे? प्रतिपदेच्या (साधनेच्या मार्गाच्या) विभागणीनुसार चार पुद्गलांपैकी (व्यक्तींपैकी) जो सुखकारक प्रतिपदेने आणि क्षिप्र अभिज्ञेने (शीघ्र ज्ञानाने) मुक्त होतो, तो 'उग्घटितञ्ञू' (उद्घटितज्ञ) होय. जो सुखकारक प्रतिपदेने व मंद अभिज्ञेने, किंवा दुःखकारक प्रतिपदेने व क्षिप्र अभिज्ञेने मुक्त होतो, तो 'विपञ्चितञ्ञू' (विपञ्चितज्ञ) होय. जो दुःखकारक प्रतिपदेने आणि मंद अभिज्ञेने मुक्त होतो, तो 'नेय्य' (नेय) होय. अशा प्रकारे चार प्रकार असूनही ते तीन होतात. त्यापैकी, उग्घटितञ्ञू व्यक्तीसाठी समथ-पूर्वांगम विपस्सना (शमथ-पूर्वगामी विपश्यना) अनुकूल असते. नेय्य व्यक्तीसाठी विपस्सना-पूर्वांगम समथ (विपश्यना-पूर्वगामी शमथ) अनुकूल असते, आणि विपञ्चितञ्ञू व्यक्तीसाठी समथ-विपस्सना युगबद्ध (एकत्र जोडलेली) अनुकूल असते. उग्घटितञ्ञू व्यक्तीसाठी मृदू (सौम्य) देशना अनुकूल असते, नेय्य व्यक्तीसाठी तीक्ष्ण (गंभीर) देशना अनुकूल असते, आणि विपञ्चितञ्ञू व्यक्तीसाठी तीक्ष्ण-मृदू (मिश्र) देशना अनुकूल असते. Ugghaṭitaññussa adhipaññāsikkhā, vipañcitaññussa adhicittasikkhā ca adhipaññāsikkhā ca, neyyassa adhisīlasikkhā ca adhicittasikkhā ca adhipaññāsikkhā ca. Iti imesaṃ puggalānaṃ catūhi paṭipadāhi niyyānaṃ. उग्घटितञ्ञू व्यक्तीसाठी अधिप्रज्ञा-सिक्खा (अधिपञ्ञा-सिक्खा) अनुकूल असते; विपञ्चितञ्ञू व्यक्तीसाठी अधिचित्त-सिक्खा आणि अधिप्रज्ञा-सिक्खा अनुकूल असते; आणि नेय्य व्यक्तीसाठी अधिशील-सिक्खा, अधिचित्त-सिक्खा आणि अधिप्रज्ञा-सिक्खा अनुकूल असते. अशा प्रकारे या पुद्गलांचे (व्यक्तींचे) चार प्रतिपदांद्वारे (साधनेच्या मार्गांद्वारे) नैर्याण (मुक्ती) होते. Tatthāyaṃ saṃkilesapakkho, tīṇi akusalamūlāni, tayo phassā, tisso vedanā, tayo upavicārā, tayo kilesā, tayo vitakkā, tayo pariḷāhā, tīṇi saṅkhatalakkhaṇāni, tisso dukkhatā. तेथे हा संकिलेसपक्ष (संक्लेशपक्ष) आहे – तीन अकुशलमुळे, तीन फस्स (स्पर्श), तीन वेदना, तीन उपविचार, तीन किलेस (क्लेश), तीन वितक्क (वितर्क), तीन परिळाह (दाह), तीन संखत-लक्षणे (संस्कृत लक्षणे) आणि तीन दुःखता. Tīṇi akusalamūlānīti lobho akusalamūlaṃ, doso akusalamūlaṃ, moho akusalamūlaṃ. Tayo phassāti sukhavedanīyo phasso, dukkhavedanīyo phasso, adukkhamasukhavedanīyo phasso. Tisso vedanāti sukhā vedanā, dukkhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā. Tayo upavicārāti somanassūpavicāro, domanassūpavicāro, upekkhūpavicāro. Tayo kilesāti lobho, doso, moho. Tayo vitakkāti kāmavitakko, byāpādavitakko, vihiṃsāvitakko. Tayo pariḷāhāti rāgajo, dosajo, mohajo. Tīṇi saṅkhatalakkhaṇānīti uppādo, ṭhiti, vayo. Tisso dukkhatāti dukkhadukkhatā, vipariṇāmadukkhatā, saṅkhāradukkhatā. 'तीन अकुशलमुळे' म्हणजे – लोभ अकुशलमूळ, दोस (द्वेष) अकुशलमूळ आणि मोह अकुशलमूळ. 'तीन फस्स' म्हणजे – सुखवेदनीय फस्स (सुखद वेदना देणारा स्पर्श), दुःखवेदनीय फस्स (दुःखद वेदना देणारा स्पर्श) आणि अदुःखमसुखवेदनीय फस्स (अदुःख-असुखद वेदना देणारा स्पर्श). 'तीन वेदना' म्हणजे – सुखा वेदना, दुःखा वेदना आणि अदुःखमसुखा वेदना. 'तीन उपविचार' म्हणजे – सोमनस्स-उपविचार (सौमनस्य-उपविचार), दोमनस्स-उपविचार (दौर्मनस्य-उपविचार) आणि उपेक्खा-उपविचार (उपेक्षा-उपविचार). 'तीन किलेस' म्हणजे – लोभ, दोस आणि मोह. 'तीन वितक्क' म्हणजे – कामवितक्क, ब्यापादवितक्क (व्यापादवितर्क) आणि विहिंसावितक्क (विहिंसावितर्क). 'तीन परिळाह' म्हणजे – रागजन्य परिळाह, दोसजन्य परिळाह आणि मोहजन्य परिळाह. 'तीन संखत-लक्षणे' म्हणजे – उप्पाद (उत्पत्ती), ठिती (स्थिती) आणि वय (व्यय/नाश). 'तीन दुःखता' म्हणजे – दुःखदुःखता, विपरिणामदुःखता आणि संखारादुःखता (संस्कारदुःखता). Tattha lobho akusalamūlaṃ manāpikena ārammaṇena samuṭṭhahati. Tadeva manāpikārammaṇaṃ paṭicca uppajjati sukhavedanīyo phasso, sukhavedanīyaṃ phassaṃ paṭicca uppajjati sukhā vedanā, sukhaṃ vedanaṃ paṭicca uppajjati somanassūpavicāro, somanassūpavicāraṃ paṭicca uppajjati rāgo, rāgaṃ paṭicca uppajjati kāmavitakko, kāmavitakkaṃ paṭicca uppajjati rāgajo pariḷāho, rāgajaṃ pariḷāhaṃ paṭicca uppajjati uppādo saṅkhatalakkhaṇaṃ, uppādaṃ saṅkhatalakkhaṇaṃ paṭicca uppajjati vipariṇāmadukkhatā. त्यापैकी, लोभ हे अकुशलमूळ मनापिक (प्रिय) आलंबनामुळे (विषयामुळे) उत्पन्न होते. त्याच मनापिक आलंबनावर अवलंबून सुखवेदनीय फस्स उत्पन्न होतो. सुखवेदनीय फस्सावर अवलंबून सुखा वेदना उत्पन्न होते. सुखा वेदनेवर अवलंबून सोमनस्स-उपविचार उत्पन्न होतो. सोमनस्स-उपविचारावर अवलंबून राग उत्पन्न होतो. रागावर अवलंबून कामवितक्क उत्पन्न होतो. कामवितक्कावर अवलंबून रागजन्य परिळाह उत्पन्न होतो. रागजन्य परिळाहावर अवलंबून उप्पाद (उत्पत्ती) हे संखत-लक्षण उत्पन्न होते. उप्पाद संखत-लक्षणावर अवलंबून विपरिणामदुःखता उत्पन्न होते. Doso akusalamūlaṃ amanāpikena ārammaṇena samuṭṭhahati. Tadeva amanāpikārammaṇaṃ paṭicca uppajjati dukkhavedanīyo phasso, dukkhavedanīyaṃ [Pg.214] phassaṃ paṭicca uppajjati dukkhā vedanā, dukkhaṃ vedanaṃ paṭicca uppajjati domanassūpavicāro, domanassūpavicāraṃ paṭicca uppajjati doso, dosaṃ paṭicca uppajjati byāpādavitakko, byāpādavitakkaṃ paṭicca uppajjati dosajo pariḷāho, dosajaṃ pariḷāhaṃ paṭicca uppajjati ṭhitassa aññathattaṃ saṅkhatalakkhaṇaṃ, ṭhitassa aññathattaṃ saṅkhatalakkhaṇaṃ paṭicca uppajjati dukkhadukkhatā. दोस (द्वेष) हे अकुशलमूळ अमनापिक (अप्रिय) आलंबनामुळे उत्पन्न होते. त्याच अमनापिक आलंबनावर अवलंबून दुःखवेदनीय फस्स उत्पन्न होतो. दुःखवेदनीय फस्सावर अवलंबून दुःखा वेदना उत्पन्न होते. दुःखा वेदनेवर अवलंबून दोमनस्स-उपविचार उत्पन्न होतो. दोमनस्स-उपविचारावर अवलंबून दोस उत्पन्न होतो. दोसावर अवलंबून ब्यापादवितक्क उत्पन्न होतो. ब्यापादवितक्कावर अवलंबून दोसजन्य परिळाह उत्पन्न होतो. दोसजन्य परिळाहावर अवलंबून 'ठितस्स अञ्ञथत्तं' (स्थितीचे अन्यथात्व/बदल) हे संखत-लक्षण उत्पन्न होते. 'ठितस्स अञ्ञथत्तं' संखत-लक्षणावर अवलंबून दुःखदुःखता उत्पन्न होते. Moho akusalamūlaṃ upekkhāṭhāniyaṃ ārammaṇena samuṭṭhahati. Tadeva upekkhāṭhāniyaṃ ārammaṇaṃ paṭicca uppajjati adukkhamasukhavedanīyo phasso, adukkhamasukhavedanīyaṃ phassaṃ paṭicca uppajjati adukkhamasukhā vedanā, adukkhamasukhaṃ vedanaṃ paṭicca uppajjati upekkhūpavicāro, upekkhūpavicāraṃ paṭicca uppajjati moho, mohaṃ paṭicca uppajjati vihiṃsāvitakko, vihiṃsāvitakkaṃ paṭicca uppajjati mohajo pariḷāho, mohajaṃ pariḷāhaṃ paṭicca uppajjati vayo saṅkhatalakkhaṇaṃ, vayaṃ saṅkhatalakkhaṇaṃ paṭicca uppajjati saṅkhāradukkhatā. Iti ayaṃ tīhi ākārehi kilesānaṃ niddeso. Yo koci akusalapakkho, sabbo so tīsu akusalamūlesu samosaratīti. मोह हे अकुशलमूळ उपेक्खाठानीय (उपेक्षा निर्माण करणाऱ्या) आलंबनामुळे उत्पन्न होते. त्याच उपेक्खाठानीय आलंबनावर अवलंबून अदुःखमसुखवेदनीय फस्स उत्पन्न होतो. अदुःखमसुखवेदनीय फस्सावर अवलंबून अदुःखमसुखा वेदना उत्पन्न होते. अदुःखमसुखा वेदनेवर अवलंबून उपेक्खा-उपविचार उत्पन्न होतो. उपेक्खा-उपविचारावर अवलंबून मोह उत्पन्न होतो. मोहावर अवलंबून विहिंसावितक्क उत्पन्न होतो. विहिंसावितक्कावर अवलंबून मोहजन्य परिळाह उत्पन्न होतो. मोहजन्य परिळाहावर अवलंबून वय (व्यय/नाश) हे संखत-लक्षण उत्पन्न होते. वय संखत-लक्षणावर अवलंबून संखारादुःखता (संस्कारदुःखता) उत्पन्न होते. अशा प्रकारे, हा तीन प्रकारांनी क्लेशांचा निर्देश (स्पष्टीकरण) आहे. जो काही अकुशलपक्ष आहे, तो सर्व या तीन अकुशलमुळांमध्येच समाविष्ट होतो. Tattha katamo kusalapakkho? Tīṇi kusalamūlāni alobho, adoso, amoho. Tisso paññā sutamayī, cintāmayī, bhāvanāmayī. Tayo samādhī savitakkasavicāro, avitakkavicāramatto, avitakkaavicāro. Tisso sikkhā adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhā. Tīṇi nimittāni samathanimittaṃ, paggahanimittaṃ, upekkhānimittaṃ. Tayo vitakkā nekkhammavitakko, abyāpādavitakko, avihiṃsāvitakko. Tīṇi indriyāni anaññātaññassāmītindriyaṃ, aññindriyaṃ, aññātāvindriyaṃ. Tayo upavicārā nekkhammūpavicāro, abyāpādūpavicāro, avihiṃsūpavicāro tisso esanā kāmesanā, bhavesanā, brahmacariyesanā. Tayo khandhā sīlakkhandho, samādhikkhandho, paññākkhandho. त्यात कुशलपक्ष कोणता आहे? तीन कुशलमुळे – अलोभ, अदोस (अद्वेष) आणि अमोह. तीन प्रज्ञा – सुतमयी (श्रुतमयी), चिन्तामयी आणि भावनामयी. तीन समाधी – सवितक्क-सविचार (सवितर्क-सविचार), अवितक्क-विचारमत्त (अवितर्क-विचारमात्र) आणि अवितक्क-अविचार (अवितर्क-अविचार). तीन सिक्खा (शिक्षा) – अधिशील-सिक्खा, अधिचित्त-सिक्खा आणि अधिप्रज्ञा-सिक्खा. तीन निमित्त – समथ-निमित्त, पग्गह-निमित्त (प्रग्रह-निमित्त) आणि उपेक्खा-निमित्त. तीन वितक्क – नेक्खम्म-वितक्क (नैष्क्रम्य-वितर्क), अब्यापाद-वितक्क (अव्यापाद-वितर्क) आणि अविहिंसा-वितक्क. तीन इंद्रिये – अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रिय (अनज्ञातज्ञास्यामीन्द्रिय), अञ्ञिन्द्रिय (आज्ञेन्द्रिय) आणि अञ्ञाताविन्द्रिय (आज्ञातावीन्द्रिय). तीन उपविचार – नेक्खम्म-उपविचार, अब्यापाद-उपविचार आणि अविहिंसा-उपविचार. तीन एसना (एषणा/शोध) – कामेसना (कामेषणा), भवेसना (भवेषणा) आणि ब्रह्मचरियेसना (ब्रह्मचर्येषणा). तीन खन्ध (स्कंध) – सीलक्खन्ध (शीलस्कंध), समाधिक्खन्ध (समाधिस्कंध) आणि पञ्ञाक्खन्ध (प्रज्ञास्कंध). Tattha alobho kusalamūlaṃ sutamayipaññaṃ paripūreti. Sutamayi paññā paripuṇṇā savitakkasavicāraṃ samādhiṃ paripūreti, savitakkasavicāro samādhi paripuṇṇo adhisīlasikkhaṃ paripūreti, adhisīlasikkhā paripuṇṇā [Pg.215] samathanimittaṃ paripūreti, samathanimittaṃ paripuṇṇaṃ nekkhammavitakkaṃ paripūreti, nekkhammavitakko paripuṇṇo anaññātaññassāmītindriyaṃ paripūreti, anaññātaññassāmītindriyaṃ paripuṇṇaṃ nekkhammasitūpavicāraṃ paripūreti, nekkhammūpavicāraṃ paripuṇṇo kāmesanaṃ pajahati. Kāmesanappahānaṃ sīlakkhandhaṃ paripūreti. त्यामध्ये, अलोभ हे कुशलमूळ श्रुतमयी प्रज्ञेला परिपूर्ण करते. परिपूर्ण झालेली श्रुतमयी प्रज्ञा सवितर्क-सविचार समाधीला परिपूर्ण करते. परिपूर्ण झालेली सवितर्क-सविचार समाधी अधिशील शिक्षेला परिपूर्ण करते. परिपूर्ण झालेली अधिशील शिक्षा समथ निमित्ताला परिपूर्ण करते. परिपूर्ण झालेले समथ निमित्त नैष्क्रम्य वितर्काला परिपूर्ण करते. परिपूर्ण झालेला नैष्क्रम्य वितर्क 'अनज्ञात-ज्ञास्यामीतीन्द्रिय' (अद्याप न जाणलेले जाणण्याची इच्छा असणारे इंद्रिय) परिपूर्ण करतो. परिपूर्ण झालेले 'अनज्ञात-ज्ञास्यामीतीन्द्रिय' नैष्क्रम्य-आश्रित उपविचाराला परिपूर्ण करते. परिपूर्ण झालेला नैष्क्रम्य-आश्रित उपविचार काम-एषणेचा त्याग करतो. काम-एषणेचा त्याग शीलस्कंधाला परिपूर्ण करतो. Adoso kusalamūlaṃ cintāmayipaññaṃ paripūreti, cintāmayipaññā paripuṇṇā avitakkavicāramattaṃ samādhiṃ paripūreti, avitakkavicāramatto samādhi paripuṇṇo adhicittasikkhaṃ paripūreti, adhicittasikkhā paripuṇṇā upekkhānimittaṃ paripūreti, upekkhānimittaṃ paripuṇṇaṃ abyāpādavitakkaṃ paripūreti, abyāpādavitakko paripuṇṇo aññindriyaṃ paripūreti, aññindriyaṃ paripuṇṇaṃ abyāpādūpavicāraṃ paripūreti, abyāpādūpavicāro paripuṇṇo bhavesanaṃ pajahati, bhavesanappahānaṃ samādhikkhandhaṃ paripūreti. अद्वेष हे कुशलमूळ चिंतामयी प्रज्ञेला परिपूर्ण करते. परिपूर्ण झालेली चिंतामयी प्रज्ञा अवितर्क-विचारमात्र समाधीला परिपूर्ण करते. परिपूर्ण झालेली अवितर्क-विचारमात्र समाधी अधिचित्त शिक्षेला परिपूर्ण करते. परिपूर्ण झालेली अधिचित्त शिक्षा उपेक्षा निमित्ताला परिपूर्ण करते. परिपूर्ण झालेले उपेक्षा निमित्त अव्यापाद वितर्काला परिपूर्ण करते. परिपूर्ण झालेला अव्यापाद वितर्क आज्ञेंद्रियाला परिपूर्ण करतो. परिपूर्ण झालेले आज्ञेंद्रिय अव्यापाद-आश्रित उपविचाराला परिपूर्ण करते. परिपूर्ण झालेला अव्यापाद-आश्रित उपविचार भव-एषणेचा त्याग करतो. भव-एषणेचा त्याग समाधीस्कंधाला परिपूर्ण करतो. Amoho kusalamūlaṃ bhāvanāmayipaññaṃ paripūreti, bhāvanāmayipaññā paripuṇṇā avitakkaavicāraṃ samādhiṃ paripūreti, avitakkaavicāro samādhi paripuṇṇo adhipaññāsikkhaṃ paripūreti, adhipaññāsikkhā paripuṇṇā paggahanimittaṃ paripūreti, paggahanimittaṃ paripuṇṇaṃ avihiṃsāvitakkaṃ paripūreti, avihiṃsāvitakko paripuṇṇo aññātāvindriyaṃ paripūreti, aññātāvindriyaṃ paripuṇṇaṃ avihiṃsūpavicāraṃ paripūreti, avihiṃsūpavicāro paripuṇṇo brahmacariyesanaṃ paripūreti, brahmacariyesanā paripuṇṇā paññākkhandhaṃ paripūreti. अमोह हे कुशलमूळ भावनामयी प्रज्ञेला परिपूर्ण करते. परिपूर्ण झालेली भावनामयी प्रज्ञा अवितर्क-अविचार समाधीला परिपूर्ण करते. परिपूर्ण झालेली अवितर्क-अविचार समाधी अधिप्रज्ञा शिक्षेला परिपूर्ण करते. परिपूर्ण झालेली अधिप्रज्ञा शिक्षा प्रग्रह निमित्ताला परिपूर्ण करते. परिपूर्ण झालेले प्रग्रह निमित्त अविहिंसा वितर्काला परिपूर्ण करते. परिपूर्ण झालेला अविहिंसा वितर्क आज्ञातावींद्रियाला परिपूर्ण करतो. परिपूर्ण झालेले आज्ञातावींद्रिय अविहिंसा-आश्रित उपविचाराला परिपूर्ण करते. परिपूर्ण झालेला अविहिंसा-आश्रित उपविचार ब्रह्मचर्य-एषणेला परिपूर्ण करतो. परिपूर्ण झालेली ब्रह्मचर्य-एषणा प्रज्ञास्कंधाला परिपूर्ण करते. Iti ime tayo dhammā akusalapakkhikā kusalapakkhikā ca tikaniddesehi niddiṭṭhā tipukkhalanayassa disā nāma. Tassa pariyosānaṃ tayo vimokkhā appaṇihito suññato animitto, ayaṃ tipukkhalo nāma dutiyo nayo. अशा प्रकारे, अकुशल पक्षाचे आणि कुशल पक्षाचे हे तीन धर्म तिक-निर्देशांद्वारे निर्देशित केलेले असून, ते 'तिपुक्खल' (त्रिकुशल) नयाच्या दिशा म्हणून ओळखले जातात. त्याचे पर्यवसान तीन विमोक्षांमध्ये होते: अप्रणिहित, शून्यत आणि अनिमित्त. हा 'तिपुक्खल' नावाचा दुसरा नय आहे. Tattha ye ime tayo puggalā ugghaṭitaññū vipañcitaññū neyyoti imesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ dve puggalā sukhāya paṭipadāya khippābhiññāya, sukhāya paṭipadāya dandhābhiññāya ca niyyanti, dveyeva puggalā dukkhāya paṭipadāya khippābhiññāya, dukkhāya paṭipadāya dandhābhiññāya ca niyyanti, ime cattāro. Te visesena dve honti diṭṭhicarito ca taṇhācarito ca. Ime [Pg.216] cattāro hutvā tayo honti, tayo hutvā dve honti. Imesaṃ dvinnaṃ puggalānaṃ ayaṃ saṃkileso – avijjā ca taṇhā ca ahirīkañca anottappañca asati ca asampajaññañca nīvaraṇāni ca saṃyojanāni ca ajjhosānañca abhiniveso ca ahaṃkāro ca mamaṃkāro ca assaddhiyañca dovacassatā ca kosajjañca ayonisomanasikāro ca vicikicchā ca avijjā ca asaddhammassavanañca asamāpatti ca. त्यामध्ये, जे हे तीन पुद्गल (व्यक्ती) आहेत—उद्घटितज्ञू, विपंचितज्ञू आणि नेय्य—या तीन पुद्गलांपैकी दोन पुद्गल सुख प्रतिपदा क्षिप्र अभिज्ञेने आणि सुख प्रतिपदा दंध अभिज्ञेने मुक्त होतात; आणि दोनच पुद्गल दुःख प्रतिपदा क्षिप्र अभिज्ञेने आणि दुःख प्रतिपदा दंध अभिज्ञेने मुक्त होतात; हे चार आहेत. ते विशेषतः दोन होतात: दृष्टीचरित आणि तृष्णाचरित. हे चार होऊन तीन होतात, आणि तीन होऊन दोन होतात. या दोन पुद्गलांचा हा संक्लेश (अशुद्धता) आहे—अविद्या आणि तृष्णा, अहीरिक आणि अनोत्तप्प, असती आणि असंप्रजन्य, नीवरणे आणि संयोजने, अध्यवसान आणि अभिनिवेश, अहंकार आणि ममकार, अश्रद्धा आणि दौर्वचस्य (उद्धटपणा), कौसीद्य (आळस) आणि अयोनिशोमनसिकार, विचिकित्सा आणि अविद्या, असद्धर्मश्रवण आणि असमापत्ती. Tattha avijjā ca ahirīkañca asati ca nīvaraṇāni ca ajjhosānañca ahaṃkāro ca assaddhiyañca kosajjañca vicikicchā ca asaddhammassavanañca, ayaṃ ekā disā. त्यामध्ये, अविद्या, अहीरिक, असती, नीवरणे, अध्यवसान, अहंकार, अश्रद्धा, कौसीद्य, विचिकित्सा आणि असद्धर्मश्रवण—ही पहिली दिशा आहे. Taṇhā ca anottappañca asampajaññañca saṃyojanāni ca abhiniveso ca mamaṃkāro ca dovacassatā ca ayonisomanasikāro ca avijjā ca asamāpatti ca, ayaṃ dutiyā disā. Dasannaṃ dukānaṃ dasa padāni paṭhamā disāti kātabbāni. Saṃkhittena atthaṃ ñāpenti paṭipakkhe kaṇhapakkhassa dasannaṃ dukānaṃ dasa padāni dutiyakāni, ayaṃ dutiyā disā. तृष्णा, अनोत्तप्प, असंप्रजन्य, संयोजने, अभिनिवेश, ममकार, दौर्वचस्य, अयोनिशोमनसिकार, अविद्या आणि असमापत्ती—ही दुसरी दिशा आहे. दहा दुकांमधील पहिली दहा पदे ही पहिली दिशा समजावी. संक्षेपाने, कृष्णपक्षाच्या (अकुशल पक्षाच्या) विरोधी असणाऱ्या दहा दुकांमधील दुसरी दहा पदे ही दुसरी दिशा समजावी. Tattha katamo kusalapakkho? Samatho ca vipassanā ca vijjā ca caraṇañca sati ca sampajaññañca hirī ca ottappañca ahaṃkārappahānañca mamaṃkārappahānañca sammāvāyāmo ca yonisomanasikāro ca sammāsati ca sammāsamādhi ca paññā ca nibbidā ca samāpatti ca saddhammassavanañca somanassañca dhammānudhammapaṭipatti ca. त्यामध्ये कुशल पक्ष कोणता आहे? समथ आणि विपश्यना, विद्या आणि चरण, सती आणि संप्रजन्य, हिरी आणि ओत्तप्प, अहंकाराचा त्याग आणि ममकाराचा त्याग, सम्यक् व्यायाम आणि योनिशोमनसिकार, सम्यक् स्मृती आणि सम्यक् समाधी, प्रज्ञा आणि निर्वेद, समापत्ती आणि सद्धर्मश्रवण, सोमनस्य आणि धम्मानुधम्मप्रतिपत्ती. Dasannaṃ dukānaṃ samathādīni somanassapariyosānāni paṭhamāni dasa padāni paṭhamā disā, vipassanādīni dhammānudhammapaṭipattipariyosānāni dutiyāni dasa padāni dutiyā disā. Iti akusalapakkhe kusalapakkhe ca nandiyāvaṭṭassa nayassa catasso disā. दहा दुकांपैकी, समथपासून सुरू होऊन सोमनस्यावर संपणारी पहिली दहा पदे ही पहिली दिशा आहे; आणि विपश्यनेपासून सुरू होऊन धम्मानुधम्मप्रतिपत्तीवर संपणारी दुसरी दहा पदे ही दुसरी दिशा आहे. अशा प्रकारे, अकुशल पक्षात आणि कुशल पक्षात 'नंदियावट्ट' नयाच्या चार दिशा होतात. Tāsu kusalapakkhe samathādīhi akusalapakkhe taṇhādayo pahānaṃ gacchanti, tesaṃ pahānā rāgavirāgā cetovimutti, kusalapakkhe vipassanādīhi akusalapakkhe avijjādayo pahānaṃ gacchanti, tesaṃ pahānā avijjāvirāgā paññāvimutti. Iti imā dve vimuttiyo nandiyāvaṭṭanaye pariyosānaṃ. त्या दिशांमध्ये, कुशल पक्षातील समथ इत्यादींद्वारे अकुशल पक्षातील तृष्णा इत्यादींचा त्याग होतो; त्यांच्या त्यागामुळे रागविरागापासून चेतोविमुक्ती होते. कुशल पक्षातील विपश्यना इत्यादींद्वारे अकुशल पक्षातील अविद्या इत्यादींचा त्याग होतो; त्यांच्या त्यागामुळे अविद्याविरागापासून प्रज्ञाविमुक्ती होते. अशा प्रकारे, या दोन विमुक्ती 'नंदियावट्ट' नयाचे पर्यवसान आहेत. Tattha [Pg.217] taṇhā avijjā samatho vipassanāti cattāri padāni, tesu aṭṭhārasa mūlapadāni samosaranti. Kathaṃ? Samatho ca alobho ca adoso ca asubhasaññā ca dukkhasaññā cāti imāni pañca padāni samathaṃ bhajanti, vipassanā ca amoho ca aniccasaññā ca anattasaññā cāti imāni cattāri padāni vipassanaṃ bhajanti. Evaṃ nava padāni kusalāni dvīsu padesu samosaranti. Taṇhā ca lobho ca doso ca subhasaññā ca sukhasaññā cāti imāni pañca padāni taṇhaṃ bhajanti, avijjā ca moho ca niccasaññā ca attasaññā cāti imāni cattāri padāni avijjaṃ bhajanti. Evaṃ nava padāni akusalāni dvīsu padesu samosaranti. Iti tipukkhalo ca sīhavikkīḷito ca nandiyāvaṭṭanayaṃ anuppavisanti. त्यामध्ये, तृष्णा, अविद्या, समथ आणि विपश्यना ही चार पदे आहेत, ज्यांच्यामध्ये अठरा मूळ पदे समाविष्ट होतात. कसे? समथ, alobho (अलोभ), adoso (अद्वेष), अशुभसंज्ञा आणि दुःखसंज्ञा ही पाच पदे समथाचा आश्रय घेतात; विपश्यना, अमोह, अनित्यसंज्ञा आणि अनात्मसंज्ञा ही चार पदे विपश्यनेचा आश्रय घेतात. अशा प्रकारे, नऊ कुशल पदे दोन पदांमध्ये समाविष्ट होतात. तृष्णा, लोभ, द्वेष, शुभसंज्ञा आणि सुखसंज्ञा ही पाच पदे तृष्णेचा आश्रय घेतात; अविद्या, मोह, नित्यसंज्ञा आणि आत्मसंज्ञा ही चार पदे अविद्येचा आश्रय घेतात. अशा प्रकारे, नऊ अकुशल पदे दोन पदांमध्ये समाविष्ट होतात. अशा प्रकारे, 'तिपुक्खल' आणि 'सीहविक्कीळित' हे दोन्ही नय 'नंदियावट्ट' नयामध्ये प्रवेश करतात. Kathaṃ tipukkhale naye itare dve nayā anuppavisanti? Vipassanā ca amoho ca aniccasaññā ca anattasaññā cāti imāni cattāri padāni amoho, samatho ca alobho ca asubhasaññā ca dukkhasaññā cāti imāni cattāri padāni alobho, adoso adoso eva. Evaṃ nava padāni kusalāni tīsu padesu samosaranti. Taṇhā ca lobho ca subhasaññā ca sukhasaññā cāti imāni cattāri padāni lobho, avijjā ca moho ca niccasaññā ca attasaññā cāti imāni cattāri padāni moho, doso doso eva. Evaṃ nava padāni akusalāni tīsu padesu samosaranti. Iti tipukkhale naye itare dve nayā anuppavisanti. तिपुक्खळ नयामध्ये इतर दोन नय कसे समाविष्ट होतात? विपश्यना, अमोह, अनित्यसंज्ञा आणि अनात्मसंज्ञा ही चार पदे 'अमोह' आहेत; शमथ, अलोभ, अशुभसंज्ञा आणि दुःखसंज्ञा ही चार पदे 'अलोभ' आहेत; आणि अद्वेष हा 'अद्वेष'च आहे. अशा प्रकारे नऊ कुशल पदे तीन पदांमध्ये समाविष्ट होतात. तृष्णा, लोभ, शुभसंज्ञा आणि सुखसंज्ञा ही चार पदे 'लोभ' आहेत; अविद्या, मोह, नित्यसंज्ञा आणि आत्मसंज्ञा ही चार पदे 'मोह' आहेत; आणि द्वेष हा 'द्वेष'च आहे. अशा प्रकारे नऊ अकुशल पदे तीन पदांमध्ये समाविष्ट होतात. अशा प्रकारे तिपुक्खळ नयामध्ये इतर दोन नय समाविष्ट होतात. Kathaṃ catūsu padesu aṭṭhārasa mūlapadāni samosaranti? Taṇhā ca subhasaññā ca, ayaṃ paṭhamo vipallāso. Lobho ca sukhasaññā ca, ayaṃ dutiyo vipallāso. Avijjā ca niccasaññā ca, ayaṃ tatiyo vipallāso. Moho ca attasaññā ca, ayaṃ catuttho vipallāso. Iti nava padāni akusalāni catūsu padesu samosaranti. Samatho ca asubhasaññā ca paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ, alobho ca dukkhasaññā ca dutiyaṃ satipaṭṭhānaṃ, vipassanā ca aniccasaññā ca tatiyaṃ satipaṭṭhānaṃ, amoho ca anattasaññā ca catutthaṃ satipaṭṭhānaṃ. Iti nava padāni kusalāni catūsu padesu samosaranti. Evaṃ sīhavikkīḷitanaye itare dve nayā anuppavisanti. Tiṇṇañhi nayānaṃ yā bhūmiyo gocaro, so ekekaṃ nayaṃ [Pg.218] anuppavisati. Tasmā ekekassa nayassa akusale vā dhamme viññāte kusale vā paṭipakkho anvesitabbo. Paṭipakkhaṃ anvesitvā so nayo niddisitabbo. Tamhi naye niddiṭṭhe yathā ekamhi naye itaresaṃ nayānaṃ mūlapadāni anuppaviṭṭhāni, tato tato nīharitvā niddisitabbāni. Ekekasmiñhi naye aṭṭhārasa mūlapadāni anuppaviṭṭhāni. चार पदांमध्ये अठरा मूळ पदे कशी समाविष्ट होतात? तृष्णा आणि शुभसंज्ञा, हा पहिला विपल्लास आहे. लोभ आणि सुखसंज्ञा, हा दुसरा विपल्लास आहे. अविद्या आणि नित्यसंज्ञा, हा तिसरा विपल्लास आहे. मोह आणि आत्मसंज्ञा, हा चौथा विपल्लास आहे. अशा प्रकारे नऊ अकुशल पदे चार पदांमध्ये समाविष्ट होतात. शमथ आणि अशुभसंज्ञा हे पहिले सतिपट्ठान आहे; अलोभ आणि दुःखसंज्ञा हे दुसरे सतिपट्ठान आहे; विपश्यना आणि अनित्यसंज्ञा हे तिसरे सतिपट्ठान आहे; आणि अमोह आणि अनात्मसंज्ञा हे चौथे सतिपट्ठान आहे. अशा प्रकारे नऊ कुशल पदे चार पदांमध्ये समाविष्ट होतात. अशा प्रकारे सीहविक्कीळित नयामध्ये इतर दोन नय समाविष्ट होतात. कारण तीन नयांची जी भूमी आणि गोचर आहे, ती प्रत्येक नयामध्ये समाविष्ट होते. म्हणून, प्रत्येक नयाच्या अकुशल धर्मांचे किंवा कुशल धर्मांचे ज्ञान झाल्यावर, त्यांच्या प्रतिपक्षाचा (विरोधी धर्माचा) शोध घेतला पाहिजे. प्रतिपक्षाचा शोध घेऊन तो नय निर्देशित केला पाहिजे. त्या नयाचे निर्देशन केल्यावर, ज्याप्रमाणे एका नयामध्ये इतर नयांची मूळ पदे समाविष्ट होतात, त्याप्रमाणे त्या त्या नयांमधून ती बाहेर काढून निर्देशित केली पाहिजेत. कारण प्रत्येक नयामध्ये अठरा मूळ पदे समाविष्ट असतात. Tattha ekekasmiṃ dhamme viññāte sabbe dhammā viññātā honti. Imesaṃ tiṇṇaṃ nayānaṃ sīhavikkīḷitassa nayassa cattāri phalāni pariyosānaṃ paṭhamāya disāya paṭhamaṃ phalaṃ, dutiyāya disāya dutiyaṃ phalaṃ, tatiyāya disāya tatiyaṃ phalaṃ, catutthāya disāya catutthaṃ phalaṃ pariyosānaṃ. त्यामध्ये, एका एका धर्माचे ज्ञान झाल्यावर सर्व धर्म ज्ञात होतात. या तीन नयांपैकी सीहविक्कीळित नयाचा शेवट (पर्यवसान) चार फळांमध्ये होतो; पहिल्या दिशेचे पहिले फळ, दुसऱ्या दिशेचे दुसरे फळ, तिसऱ्या दिशेचे तिसरे फळ आणि चौथ्या दिशेचे चौथे फळ हाच शेवट आहे. Tipukkhalassa nayassa tayo vimokkhā pariyosānaṃ paṭhamāya disāya appaṇihito, dutiyāya suññato, tatiyāya animitto vimokkho pariyosānaṃ. तिपुक्खळ नयाचा शेवट तीन विमोक्षांमध्ये होतो; पहिल्या दिशेचा अप्रणिहित विमोक्ष, दुसऱ्या दिशेचा शून्यत विमोक्ष आणि तिसऱ्या दिशेचा अनिमित्त विमोक्ष हा शेवट आहे. Nandiyāvaṭṭassa nayassa dve vimuttiyo pariyosānaṃ paṭhamāya disāya taṇhāvirāgā cetovimutti, dutiyāya disāya avijjāvirāgā paññāvimutti pariyosānaṃ. Imesu tīsu nayesu yā aṭṭhārasannaṃ padānaṃ ālocanā, ayaṃ disālocano nayo. Yā āloketvā kusalapakkhe akusalapakkhe ca ‘‘ayaṃ dhammo imaṃ dhammaṃ bhajatī’’ti jānantena sammā yojanā, ayaṃ aṅkuso nayoti ime pañca nayā. नंदियावट्ट नयाचा शेवट दोन विमुक्तींमध्ये होतो; पहिल्या दिशेचा तृष्णा-विरागा चेतोविमुत्ती आणि दुसऱ्या दिशेचा अविद्या-विरागा पञ्ञाविमुत्ती हा शेवट आहे. या तीन नयांमध्ये अठरा पदांचे जे अवलोकन आहे, त्याला 'दिशालोकन नय' म्हणतात. अवलोकन करून, कुशल पक्ष आणि अकुशल पक्षामध्ये "हा धर्म या धर्माचे सेवन करतो" असे जाणून जी योग्य योजना केली जाते, त्याला 'अंकुश नय' म्हणतात. अशा प्रकारे हे पाच नय आहेत. Nayasamuṭṭhānavāravaṇṇanā niṭṭhitā. नयसमुट्ठानवारवर्णना समाप्त झाली. Sāsanapaṭṭhānavāravaṇṇanā सासनपट्ठानवारवर्णना 89. Evaṃ sabbathā nayasamuṭṭhānaṃ vibhajitvā idāni sāsanapaṭṭhānaṃ vibhajanto yasmā saṅgahavārādīsu mūlapadeheva paṭṭhānaṃ saṅgahetvā sarūpato na dassitaṃ, tasmā yathā mūlapadehi paṭṭhānaṃ niddhāretabbaṃ, evaṃ paṭṭhānatopi mūlapadāni niddhāretabbānīti dassanatthaṃ ‘‘aṭṭhārasa mūlapadā kuhiṃ daṭṭhabbā? Sāsanapaṭṭhāne’’ti āha. Mūlapadasāsanapaṭṭhānānañhi aññamaññasaṅgaho pubbe dassito evāti. Atha sāsanapaṭṭhānanti ko vacanattho? Sāsanassa paṭṭhānanti sāsanapaṭṭhānaṃ, sāsanaṃ [Pg.219] desanā, tassā veneyyajjhāsayānurūpaṃ tesaṃ hitasukhanipphādanatthaṃ pakārehi ṭhānaṃ pavatti sāsanapaṭṭhānaṃ. Idha pana tassa tathābhāvadīpanaṃ ‘‘sāsanapaṭṭhāna’’nti veditabbaṃ. Atha vā sāsanaṃ adhisīlasikkhādayo. Tesaṃ pavattanupāyabhāvato patiṭṭhahanti etehīti paṭṭhānāni, saṃkilesādidhammā. Tesaṃ pavedanato tadupacārena suttāni paṭṭhānāni. Tesaṃ pana samūhabhāvato ayaṃ pakaraṇappadeso paṭṭhānaṃ nāma. ८९. अशा प्रकारे सर्व प्रकारे नयसमुट्ठानाचे विभाजन करून, आता सासनपट्ठानाचे विभाजन करताना, ज्याअर्थी संग्रहवार इत्यादींमध्ये केवळ मूळ पदांद्वारेच पट्ठानाचा संग्रह करून ते प्रत्यक्ष स्वरूपात दाखवले गेले नाही, म्हणून ज्याप्रमाणे मूळ पदांमधून पट्ठान बाहेर काढले पाहिजे, त्याचप्रमाणे पट्ठानामधूनही मूळ पदे बाहेर काढली पाहिजेत, हे दर्शवण्यासाठी "अठरा मूळ पदे कोठे पाहावीत? सासनपट्ठानामध्ये" असे (महाकच्चायनांनी) म्हटले आहे. कारण मूळ पदे आणि सासनपट्ठान यांचा परस्पर संग्रह पूर्वीच दाखवला गेला आहे. आता 'सासनपट्ठान' या शब्दाचा अर्थ काय आहे? शासनाचे पट्ठान म्हणजे सासनपट्ठान होय. सासन म्हणजे देशना (उपदेश) होय. विनेय जनांच्या आशयानुसार, त्यांच्या हित आणि सुखाच्या सिद्धीसाठी विविध प्रकारांनी तिची (देशनेची) प्रवृत्ती असणे म्हणजे सासनपट्ठान होय. परंतु येथे, तिचे तशा प्रकारे (संकिलेसभागीय इत्यादी रूपाने) प्रकटीकरण करणे म्हणजे 'सासनपट्ठान' असे समजले पाहिजे. किंवा, सासन म्हणजे अधिशील-शिक्षा इत्यादी होय. त्यांच्या प्रवृत्तीचे उपाय असल्यामुळे, ज्यांच्याद्वारे ते प्रस्थापित होतात, ते पट्ठान म्हणजे संकिलेस इत्यादी धर्म होत. त्यांचे प्रतिपादन करत असल्यामुळे, उपचाराने सूत्रांना 'पट्ठान' म्हटले जाते. आणि त्यांच्या समूहाच्या रूपाने हा पकरणप्पदेस (ग्रंथाचा भाग) 'पट्ठान' या नावाने ओळखला जातो. Aparo nayo – kenaṭṭhena paṭṭhānaṃ? Paṭṭhitaṭṭhena gamanaṭṭhenāti attho. ‘‘Ye te goṭṭhā paṭṭhitagāvo’’ti (ma. ni. 1.156) āgataṭṭhānasmiñhi yena paṭṭhānena te ‘‘goṭṭhā paṭṭhitagāvo’’ti vuttā, taṃ atthato gamanaṃ hoti. Iti nātivitthāritanayesu hāranayesu anissaṅgagamanassa desanāñāṇassa saṃkilesabhāgiyādilokiyādibhedesu tadubhayavomissakabhedesu ca vitthāritanayalābhato nissaṅgavasena pavattagamanattā te saṃkilesabhāgiyādayo lokiyādayo ca visuṃ visuṃ vomissā ca adhikaraṇavasena paṭṭhānaṃ nāma. Tesaṃ pakāsanato ayaṃ pakaraṇappadeso paṭṭhānanti veditabbaṃ. दुसरा नय - कोणत्या अर्थाने 'पट्ठान' म्हटले जाते? प्रस्थित होण्याच्या अर्थाने, म्हणजेच 'गमन' (प्रवृत्त होणे) या अर्थाने हा शब्द आहे. कारण "जे गोठे गाईंनी प्रस्थित (युक्त) आहेत" या संदर्भात ज्या पट्ठानाने त्यांना "गाईंनी युक्त गोठे" म्हटले आहे, त्याचा वास्तविक अर्थ 'गमन' असा होतो. अशा प्रकारे, फार विस्तृत नसलेल्या हारनयांमध्ये अडथळ्याशिवाय गमन करणाऱ्या देशना-ज्ञानाची, संकिलेसभागीय इत्यादी लोकिय भेद आणि त्या दोन्हीच्या मिश्रित भेदांमध्ये विस्तृत नय प्राप्त झाल्यामुळे, नि:संगपणे (अडथळ्याशिवाय) प्रवृत्त गमन होत असल्यामुळे, ते संकिलेसभागीय इत्यादी आणि लोकिय इत्यादी धर्म स्वतंत्रपणे किंवा मिश्रित रूपाने अधिकरणानुसार 'पट्ठान' या नावाने ओळखले जातात. त्यांचे प्रकटीकरण करत असल्यामुळे हा पकरणप्पदेस 'पट्ठान' आहे, असे समजले पाहिजे। ‘‘Saṃkilesabhāgiya’’ntiādīsu saṃkilissati etenāti saṃkileso. Saṃkilesabhāge saṃkilesakoṭṭhāse pavattaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ. Vāsanā puññabhāvanā, vāsanābhāge pavattaṃ vāsanābhāgiyaṃ, vāsanaṃ bhajāpetīti vā vāsanābhāgiyaṃ. Nibbijjhanaṃ lobhakkhandhādīnaṃ padālanaṃ nibbedho. Nibbedhabhāge pavattaṃ, nibbedhaṃ bhajāpetīti vā nibbedhabhāgiyaṃ. Pariniṭṭhitasikkhādhammā asekkhā, asekkhabhāve pavattaṃ, asekkhe bhajāpetīti vā asekkhabhāgiyaṃ. Tesu yattha taṇhādisaṃkileso vibhatto, idaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ. Yattha dānādipuññakiriyavatthu vibhattaṃ, idaṃ vāsanābhāgiyaṃ. Yattha sekkhā sīlakkhandhādayo vibhattā, idaṃ nibbedhabhāgiyaṃ. Yattha pana asekkhā sīlakkhandhādayo vibhattā, idaṃ asekkhabhāgiyaṃ. Itarāni tesaṃ vomissakanayavasena vuttāni. “संकिलेसभागिय” इत्यादींमध्ये - ज्याच्याद्वारे (चित्त) मलीन होते, तो 'संकिलेस' (संक्लेश) होय. संक्लेशाच्या भागात किंवा संक्लेशाच्या अंशात जे प्रवर्तित होते, ते 'संकिलेसभागिय' (संक्लेशभागीय) होय. 'वासना' म्हणजे पुण्याची भावना (पुण्यसंस्कार); वासनेच्या भागात जे प्रवर्तित होते, ते 'वासनाभागिय' होय, किंवा जे वासनेचे सेवन करायला लावते, ते 'वासनाभागिय' होय. लोभस्कंध इत्यादींचे भेदन करणे, विदारण करणे म्हणजे 'निब्बेध' (निर्वेध) होय. निब्बेधाच्या भागात जे प्रवर्तित होते, किंवा जे निब्बेधाचे सेवन करायला लावते, ते 'निब्बेधभागिय' होय. ज्यांचे शिक्षण पूर्ण झाले आहे असे धर्म म्हणजे 'असेक्ख' (अशैक्ष) होत; असेक्खभावात जे प्रवर्तित होते, किंवा जे असेक्खांचे सेवन करायला लावते, ते 'असेक्खभागिय' होय. त्यांपैकी ज्या सूत्तात तृष्णा इत्यादी संक्लेश विभागून सांगितले आहेत, ते 'संकिलेसभागिय' सूत्त होय. ज्या सूत्तात दानादी पुण्यक्रियावस्तू विभागून सांगितल्या आहेत, ते 'वासनाभागिय' सूत्त होय. ज्या सूत्तात सेक्खांचे (शैक्षांचे) शीलस्कंध इत्यादी विभागून सांगितले आहेत, ते 'निब्बेधभागिय' सूत्त होय. परंतु ज्या सूत्तात असेक्खांचे (अशैक्षांचे) शीलस्कंध इत्यादी विभागून सांगितले आहेत, ते 'असेक्खभागिय' सूत्त होय. इतर सूत्ते त्यांच्या संमिश्र पद्धतीच्या आधारे सांगितली आहेत. Tāni pana cha dukā cattāro tikā ekaṃ catukkaṃ aparampi ekaṃ catukkanti dvādasa honti. Tesu cattāro dukā dve ca tikā uddhaṭā, itare [Pg.220] na uddhaṭā, anuddharaṇe kāraṇaṃ natthi. Iminā nayena tepi gahetuṃ sakkāti pāḷiyaṃ saṃkhittāti daṭṭhabbaṃ. Tathā hi vakkhati – ‘‘imāni cattāri suttāni, sādhāraṇāni katāni aṭṭha bhavantī’’tiādi. Tattha yasmā katthaci sutte taṇhāsaṃkilesova niddisīyati, katthaci diṭṭhisaṃkilesova, katthaci duccaritasaṃkilesova niddisīyati, tasmā saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ tidhā vibhajitvā uddiṭṭhaṃ ‘‘taṇhāsaṃkilesabhāgiyaṃ sutta’’ntiādinā. Tathā vodānaṃ nāma saṃkilese sati hotīti vodānabhāgiyaṃ suttaṃ saṃkilesavibhāgena tidhāva uddiṭṭhaṃ ‘‘taṇhāvodānabhāgiyaṃ sutta’’ntiādinā. Taṃ pana atthato vāsanābhāgiyādi eva hoti. Ayañca nayo kesuci potthakesu natthi. ती (मिश्रित सूत्ते) सहा दुक, चार तिक, एक चतुक्क आणि आणखी एक चतुक्क मिळून बारा होतात. त्यांपैकी चार दुक आणि दोन तिक उद्धृत केले आहेत, इतर उद्धृत केलेले नाहीत. ते उद्धृत न करण्यामागे कोणतेही विशेष कारण नाही. या पद्धतीने ते देखील ग्रहण करता येऊ शकतात, म्हणून पाळीमध्ये ते संक्षेपाने दिले आहेत असे समजावे. कारण पुढे असे म्हटले जाईल - “ही चार सूत्ते सामायिक केल्यावर आठ होतात” इत्यादी. त्या सूत्तांमध्ये, कारण काही सूत्तांत केवळ तृष्णा-संक्लेशच दर्शविला जातो, काहींमध्ये केवळ दृष्टी-संक्लेशच, तर काहींमध्ये केवळ दुश्चरित-संक्लेशच दर्शविला जातो; म्हणून संकिलेसभागिय सूत्ताचे तीन प्रकारे विभाजन करून “तण्हा-संकिलेसभागिय सूत्त” इत्यादी रूपाने ते निर्दिष्ट केले आहे. त्याचप्रमाणे, संक्लेश असतानाच 'वोदान' (परिशुद्धी) होते, म्हणून वोदानभागिय सूत्त देखील संक्लेशाच्या विभाजनानुसार तीन प्रकारेच “तण्हा-वोदानभागिय सूत्त” इत्यादी रूपाने निर्दिष्ट केले आहे. परंतु ते अर्थाच्या दृष्टीने वासनाभागिय इत्यादी सूत्तच असते. आणि ही पद्धत काही पुस्तकांमध्ये आढळत नाही. ‘‘Tattha saṃkileso tividho’’tiādi saṃkilesapaṭipakkhato samathādiniddhāraṇavasena vāsanābhāgiyādisuttānaṃ visayadassanatthaṃ āraddhaṃ. Tattha yadi āsatti uppajjati bhavesūti bhavesu chandarāgaṃ pajahituṃ asakkontassa yadi bhavapatthanā uppajjati. Evaṃ sāyanti evamassa puggalassa ayaṃ samathavipassanābhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthu bhavati pujjabhavaphalanibbattanato. Tatrūpapattiyā saṃvattatīti tatra tatra bhave upapattiyā saṃvattati. Imāni cattāri suttānīti imāni saṃkilesabhāgiyādīni cattāri suttāni. Sādhāraṇāni katānīti saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca, saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca, saṃkilesabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca, vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañcāti evaṃ padantarasaṃyojanavasena missitāni katāni. Aṭṭha bhavantīti purimāni cattāri imāni cattārīti evaṃ aṭṭha bhavanti. “तेथे संक्लेश तीन प्रकारचा आहे” इत्यादी कथन संक्लेशाच्या प्रतिपक्षाकडून शमथ इत्यादींचे निर्धारण करण्याच्या उद्देशाने, वासनाभागिय इत्यादी सूत्तांचा विषय दाखवण्यासाठी सुरू केले आहे. तेथे “जर भवांमध्ये आसक्ती उत्पन्न होते” याचा अर्थ भवांमधील छंदराग त्यागण्यास असमर्थ असलेल्या व्यक्तीच्या मनात जर भवाची प्रार्थना उत्पन्न झाली तर. “असे झाल्यास” म्हणजे अशा प्रकारे त्या व्यक्तीसाठी ही शमथ-विपश्यना-भावनायुक्त पुण्यक्रियावस्तू बनते, कारण ती पूजनीय भवरूपी फळ उत्पन्न करणारी असते. “तेथील उत्पत्तीसाठी कारणीभूत होते” म्हणजे त्या त्या भवामध्ये जन्म घेण्यासाठी कारणीभूत ठरते. “ही चार सूत्ते” म्हणजे ही संकिलेसभागिय इत्यादी चार सूत्ते होत. “सामायिक केली असता” म्हणजे संकिलेसभागिय आणि वासनाभागिय, संकिलेसभागिय आणि निब्बेधभागिय, संकिलेसभागिय आणि असेक्खभागिय, वासनाभागिय आणि निब्बेधभागिय - अशा प्रकारे इतर पदांच्या संयोजनाने ती मिश्रित केली आहेत. “आठ होतात” म्हणजे पूर्वीची चार आणि ही चार मिळून अशा प्रकारे आठ होतात. Tāniyeva aṭṭha suttāni sādhāraṇāni katāni soḷasa bhavantīti tāniyeva yathāvuttāni aṭṭha suttāni vāsanābhāgiyañca asekkhabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca, asekkhabhāgiyañca saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca, nibbedhabhāgiyañca saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca, asekkhabhāgiyañca saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca, asekkhabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca, asekkhabhāgiyañca saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca, nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca nevasaṃkilesabhāgiyañca, navāsanābhāgiyañca nanibbedhabhāgiyañca na [Pg.221] asekkhabhāgiyañcāti evaṃ sādhāraṇāni katāni purimāni aṭṭha imāni aṭṭhāti soḷasa bhavanti. Tesu cattāro ekakā, cha dukā, cattāro tikā, eko catukko, aparopi eko catukkoti ayampi vibhāgo veditabbo. Tatthāpi dve dukā, dve tikā, dve catukkā ca pāḷiyaṃ anāgatāti veditabbā. “तीच आठ सूत्ते सामायिक केली असता सोळा होतात” म्हणजे तीच वर सांगितलेली आठ सूत्ते - वासनाभागिय, असेक्खभागिय आणि निब्बेधभागिय सूत्त; असेक्खभागिय, संकिलेसभागिय आणि वासनाभागिय सूत्त; निब्बेधभागिय, संकिलेसभागिय आणि वासनाभागिय सूत्त; असेक्खभागिय, संकिलेसभागिय आणि निब्बेधभागिय सूत्त; असेक्खभागिय, वासनाभागिय आणि निब्बेधभागिय सूत्त; असेक्खभागिय, संकिलेसभागिय आणि वासनाभागिय सूत्त; निब्बेधभागिय, असेक्खभागिय आणि संकिलेसभागिय नसलेले सूत्त; वासनाभागिय नसलेले, निब्बेधभागिय नसलेले आणि असेक्खभागिय नसलेले सूत्त - अशा प्रकारे सामायिक केल्यावर पूर्वीची आठ आणि ही आठ मिळून सोळा होतात. त्यांमध्ये चार एकक, सहा दुक, चार तिक, एक चतुक्क आणि आणखी एक चतुक्क - हा विभाग देखील समजून घ्यावा. त्यांमध्येही दोन दुक, दोन तिक आणि दोन चतुक्क पाळीमध्ये आलेले नाहीत, असे समजावे. Idāni imassa paṭṭhānassa sakalasāsanasaṅgahitabhāvaṃ vibhāvetuṃ ‘‘imehi soḷasahi suttehi bhinnehi navavidhaṃ suttaṃ bhinnaṃ bhavatī’’ti vuttaṃ. Tassattho – imehi saṃkilesabhāgiyādīhi soḷasahi suttehi paṭṭhānanayena vibhattehi suttageyyādinavavidhaṃ pariyattisāsanasaṅkhātaṃ suttaṃ bhinnaṃ soḷasadhā vibhattaṃ hoti. Iminā soḷasavidhena paṭṭhānena asaṅgahito pariyattisāsanassa padeso natthīti adhippāyo. Kathaṃ pana saṃkilesabhāgiyādibhāvo gahetabboti? Āha ‘‘gāthāya gāthā anuminitabbā’’tiādi. Tattha gāthāya gāthā anuminitabbāti ayaṃ gāthā viya gāthā saṃkilesabhāgiyāti vā vāsanābhāgiyāti vā nibbedhabhāgiyāti vā asekkhabhāgiyāti vā anuminitabbā, anu anu minitvā takketvā jānitabbāti attho. Sesapadesupi eseva nayo. Ettha ca gāthāveyyākaraṇavinimuttā sabbā pariyatti ‘‘suttenā’’tipadena saṅgahitāti daṭṭhabbā. आता या प्रस्थानाचे (पठ्ठान) संपूर्ण शासनाला समाविष्ट करून घेणारे स्वरूप स्पष्ट करण्यासाठी “या सोळा सूत्तांच्या विभाजनाने नऊ प्रकारचे सूत्त विभाजित होते” असे म्हटले आहे. त्याचा अर्थ असा - या संकिलेसभागिय इत्यादी सोळा सूत्तांद्वारे, प्रस्थान-पद्धतीने विभागलेल्या, सूत्त-गेय्य इत्यादी नऊ प्रकारच्या परियत्ति-शासनात समाविष्ट असलेले सूत्त सोळा प्रकारे विभाजित होते. या सोळा प्रकारच्या प्रस्थानाने समाविष्ट न झालेला परियत्ति-शासनाचा कोणताही भाग नाही, असा याचा अभिप्राय आहे. “पण संकिलेसभागिय इत्यादी भाव कसा ग्रहण करावा?” यावर म्हटले आहे - “गाथेने गाथेचे अनुमान करावे” इत्यादी. तेथे “गाथेने गाथेचे अनुमान करावे” म्हणजे या गाथेप्रमाणेच (इतर) गाथा संकिलेसभागिय आहे, वासनाभागिय आहे, निब्बेधभागिय आहे की असेक्खभागिय आहे, याचे अनुमान करावे; म्हणजेच पुन्हा पुन्हा तुलना करून, विचार करून ते जाणून घ्यावे, असा अर्थ आहे. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम लागू होतो. आणि येथे गाथा व वेय्याकरणाव्यतिरिक्त सर्व परियत्ति 'सूत्तेन' (सूत्ताने) या पदाने समाविष्ट केली आहे, असे समजावे. 90. Idāni saṃkilesabhāgiyādīni suttāni yathāniddiṭṭhāni udāharaṇavasena vibhāvetuṃ ‘‘tattha katamaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ sutta’’ntiādi āraddhaṃ. Tattha ‘‘kāmandhā jālasañchannā’’ti gāthāya attho heṭṭhā vuttoyeva. Yathā imassa, evaṃ ito parānampi heṭṭhā vuttatthānaṃ uttānapadānañca atthaṃ na vaṇṇayissāma. ९०. आता संकिलेसभागिय इत्यादी सूत्ते वर निर्दिष्ट केल्याप्रमाणे उदाहरणांद्वारे स्पष्ट करण्यासाठी “तेथे संकिलेसभागिय सूत्त कोणते?” इत्यादी कथन सुरू केले आहे. तेथे “कामंधा जालसञ्छन्ना” या गाथेचा अर्थ खाली (पूर्वीच) सांगितला आहे. ज्याप्रमाणे याचा अर्थ स्पष्ट केला आहे, त्याचप्रमाणे यापुढील सूत्तांमधीलही खाली आधीच स्पष्ट केलेल्या अर्थाच्या पदांचा आणि स्पष्ट अर्थ असलेल्या पदांचा अर्थ आम्ही पुन्हा सांगणार नाही. Agatigamanānīti kāyādīhi ayuttagamanāni, akattabbakaraṇānīti attho. Chandāti chandahetu icchāpaccayā. Agatiṃ gacchatīti agantabbaṃ gatiṃ gacchati, akattabbaṃ karotīti attho. Dhammanti sādhūnaṃ ariyānaṃ dhammaṃ. Ativattatīti atimadditvā vītikkamati. Nihīyatīti hāyati. Yasoti kitti ca parivāro ca. “अगतिगमनानि” म्हणजे काया इत्यादींद्वारे अयोग्य मार्गाने जाणे, न करण्यासारख्या गोष्टी करणे, असा अर्थ आहे. “छंदा” म्हणजे छंदाच्या (इच्छेच्या) कारणाने, इच्छेच्या प्रत्ययाने (हेतूने). “अगतिं गच्छति” म्हणजे न जाण्यायोग्य गतीला जातो, न करण्यासारखे कृत्य करतो, असा अर्थ आहे. “धम्मं” म्हणजे सज्जनांचा, आर्यांचा धर्म. “अतिवत्तति” म्हणजे पायाखाली तुडवून उल्लंघन करतो. “निहीयति” म्हणजे ऱ्हास पावतो. “यसो” म्हणजे कीर्ती आणि परिवार. ‘‘Manopubbaṅgamā dhammā’’ti gāthāyaṃ manoti yadipi kāmāvacarakusalādibhedaṃ sabbampi catubhūmakacittaṃ mano, imasmiṃ pana ṭhāne cakkhupālattherassa [Pg.222] (dha. pa. 1-2; theragā. 95) purimajātiyaṃ vejjabhūtassa uppannavasena niyamiyamānaṃ paṭighasampayuttacittameva labbhati. So mano pubbaṅgamo etesanti manopubbaṅgamā, manasā paṭhamagāminā samannāgatāti attho. Dhammāti nissattanijjīvaṭṭhena dhammā, te pana vedanādayo tayo arūpino khandhā. Ete hi manopubbaṅgamā. Kathaṃ panetehi saddhiṃ ekasmiṃ vatthusmiṃ ekasmiñca ārammaṇe ekakkhaṇe uppajjamāno mano pubbaṅgamo nāma hotīti? Uppādapaccayaṭṭhena. Yathā hi bahūsu ekato gāmaghātādikammāni karontesu ‘‘ko etesaṃ pubbaṅgamo’’ti vutte yo tesaṃ paccayo hoti, yaṃ yaṃ nissāya te taṃ kammaṃ karonti, so datto vā mitto vā tesaṃ pubbaṅgamoti vuccati, evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. Iti uppādapaccayaṭṭhena mano pubbaṅgamo etesanti manopubbaṅgamā. Na hi te mane anuppajjante uppajjituṃ sakkuṇanti, mano pana ekaccesu cetasikesu anuppajjantesupi uppajjati eva. "मनोपुब्बङ्गमा धम्मा" या गाथेमध्ये 'मन' या पदाने जरी कामावचर कुशल इत्यादी भेदांचे सर्वच चतुर्भूमिक चित्त अभिप्रेत असले, तरी या ठिकाणी पूर्वजन्मात वैद्य राहिलेल्या चक्खुपाल थेरांच्या मनात उत्पन्न होण्याच्या दृष्टीने निश्चित केलेले 'प्रतिघसंप्रयुक्त चित्त' (द्वेषयुक्त चित्त) च घेतले जाते. त्या (धम्मांचे) ते मन पूर्वगामी आहे, म्हणून ते 'मनोपुब्बङ्गमा' (मनोपूर्वंगम) म्हणजेच प्रथम जाणाऱ्या मनाने युक्त असलेले, असा अर्थ आहे. 'धम्मा' म्हणजे निर्जीव व सत्त्वरहित (आत्मा नसलेले) या अर्थाने धम्म; ते म्हणजे वेदना इत्यादी तीन अरूपी स्कंध (वेदना, संज्ञा, संस्कार) होत. कारण हे तीन स्कंध मनोपूर्वंगम आहेत. पण मग, यांच्यासोबत एकाच वस्तूवर (इंद्रियावर), एकाच आलंबनावर (विषयावर) आणि एकाच क्षणी उत्पन्न होणारे मन हे पूर्वगामी कसे काय असू शकते? उत्पत्तीचे कारण (उत्पादप्रत्यय) असण्याच्या अर्थाने ते पूर्वगामी असते. जसे की, अनेक लोकांनी मिळून गाव लुटणे इत्यादी कृत्ये केली असता, "यांचा म्होरक्या (पूर्वगामी) कोण?" असे विचारले असता, जो त्यांचे कारण असतो, ज्याच्या आधारावर ते ते कृत्य करतात, तो 'दत्त' किंवा 'मित्त' नावाचा माणूस त्यांचा पूर्वगामी (प्रमुख) म्हटला जातो; त्याचप्रमाणे हे देखील समजले पाहिजे. अशा प्रकारे, उत्पत्तीचे कारण असण्याच्या अर्थाने मन हे ज्यांचे पूर्वगामी आहे, ते 'मनोपुब्बङ्गमा' होत. कारण मन उत्पन्न न झाल्यास ते (चेतसिक धम्म) उत्पन्न होऊ शकत नाहीत, परंतु मन मात्र काही चेतसिक उत्पन्न न झाले तरीही उत्पन्न होतेच. Adhipativasena mano seṭṭho etesanti manoseṭṭhā. Yathā hi corādīnaṃ corajeṭṭhakādayo adhipatino seṭṭhā, tathā tesampi mano seṭṭho. Yathā pana dāruādīhi nipphannāni bhaṇḍāni dārumayādīni nāma honti, tathā etepi manato nipphannattā manomayā nāma. Paduṭṭhenāti abhijjhādīhi dosehi paduṭṭhena dūsitena bhāsati vā karoti vā. So hi bhāsanto catubbidhaṃ vacīduccaritameva bhāsati, karontopi tividhaṃ kāyaduccaritameva karoti, abhāsanto akaronto tehi abhijjhādīhi paduṭṭhamanatāya tividhaṃ manoduccaritaṃ pūreti. Evamassa dasa akusalakammapathā pāripūriṃ gacchanti. Tato naṃ dukkhamanvetīti tato tividhaduccaritato taṃ puggalaṃ dukkhaṃ anveti duccaritānubhāvena catūsu apāyesu dukkhaṃ anugacchati. Yathā kiṃ? Cakkaṃva vahato padanti, yathā nāma sakaṭaṃ vahato balībaddassa padaṃ paharantaṃ cakkaṃ anugacchati, evaṃ naṃ puggalaṃ dukkhamanugacchatīti. अधिपती (स्वामी) असण्याच्या प्रभावाने मन हे ज्यांचे श्रेष्ठ (मुख्य) आहे, ते 'मनोसेट्ठा' (मनःश्रेष्ठ) होत. ज्याप्रमाणे चोरांचा म्होरक्या इत्यादी चोरांचे अधिपती व श्रेष्ठ असतात, त्याचप्रमाणे त्या (स्कंधांचे) मन देखील श्रेष्ठ असते. आणि ज्याप्रमाणे लाकूड इत्यादींपासून बनवलेल्या वस्तू 'दारुमय' (काष्ठमय) इत्यादी नावाच्या असतात, त्याचप्रमाणे हे (स्कंध) देखील मनापासून उत्पन्न झालेले असल्यामुळे 'मनोमय' म्हटले जातात. 'पदुट्ठेन' म्हणजे अभिध्या (लोभ) इत्यादी दोषांनी दूषित झालेल्या मनाने बोलतो किंवा करतो. कारण तो मनुष्य बोलताना चार प्रकारच्या वची-दुश्चरितांचेच (वाणीच्या दुष्कृत्यांचेच) बोलतो, आणि करत असताना देखील तीन प्रकारच्या काय-दुश्चरितांचेच (शारीरिक दुष्कृत्यांचेच) करतो; न बोलता किंवा न करता देखील, त्या अभिध्या इत्यादींनी दूषित मनामुळे तीन प्रकारच्या मनो-दुश्चरिताला पूर्ण करतो. अशा प्रकारे त्याचे दहा अकुशल कर्मपथ पूर्णत्वास जातात. 'ततो नं दुक्खमन्वेति' म्हणजे त्या तीन प्रकारच्या दुश्चरितांमुळे त्या व्यक्तीच्या मागे दुःख लागते, किंवा दुश्चरिताच्या प्रभावाने चार अपायांमध्ये (नरक इत्यादी दुर्गतींमध्ये) दुःख त्याच्या पाठीशी जाते. कशाप्रमाणे? ज्याप्रमाणे गाडी ओढणाऱ्या बैलाच्या पावलांवर आदळत चाक त्याच्या मागे मागे जाते, त्याचप्रमाणे त्या व्यक्तीच्या मागे दुःख जाते, असे समजावे. ‘‘Middhī yadā hotī’’ti gāthāyaṃ middhīti thinamiddhābhibhūto. Mahagghasoti mahābhojano āharahatthakaalaṃsāṭakatatravaṭṭakakākamāsakabhuttavamitakānaṃ aññataro viya. Niddāyitāti supanasīlo. Samparivattasāyīti seyyasukhapassasukhānaṃ anuyuñjanavasena samparivattakasayanasīlo[Pg.223]. Nivāpapuṭṭhoti kuṇḍakādinā sūkarabhattena puṭṭho. Gharasūkaro hi bālakālato paṭṭhāya posiyamāno thūlasarīrakāle gehato bahi nikkhamituṃ alabhanto heṭṭhāmañcādīsu samparivattitvā samparivattitvā assasanto passasanto sayateva. Idaṃ vuttaṃ hoti – yadā puriso middhī ca hoti mahagghaso ca, nivāpapuṭṭho mahāvarāho viya aññena iriyāpathena yāpetuṃ asakkonto niddāsīlo saṃparivattasāyī, tadā so ‘‘aniccaṃ dukkhaṃ anattā’’ti tīṇi lakkhaṇāni manasi kātuṃ na sakkoti. Tesaṃ amanasikārā mandapañño punappunaṃ gabbhaṃ upeti, gabbhavāsato na parimuccatīti. "मिद्धी यदा होति" या गाथेमध्ये 'मिद्धी' म्हणजे स्त्यान-मिद्ध (आळस व ग्लानी) यांनी ग्रस्त झालेला. 'महग्घसो' म्हणजे आहरहत्थक, अलंसाटक, तत्रवट्टक, काकमासक किंवा भुत्तवमितक (या पाच प्रकारच्या खादाड ब्राह्मणांपैकी) कोणा एकासारखा अति खाणारा (खादाड). 'निद्दायिता' म्हणजे सतत झोपण्याची सवय असलेला. 'सम्परीवत्तसायी' म्हणजे बिछान्यावरील सुखाचा आणि कुशी बदलण्याच्या सुखाचा उपभोग घेण्याच्या सवयीमुळे सतत कुशी बदलत झोपून राहणारा. 'निवापपुट्ठो' म्हणजे कोंडा इत्यादी डुकराच्या अन्नाने पोसलेला. कारण पाळीव डुक्कर लहानपणापासून पोसला गेल्यावर, शरीर जाड झाल्यावर घरातून बाहेर पडण्यास असमर्थ असल्याने, पलंगाखाली इत्यादी ठिकाणी कुशी बदलत, सुस्कारे सोडत झोपूनच राहतो. याचा अर्थ असा आहे की - जेव्हा मनुष्य आळसाने ग्रस्त असतो, अति खाणारा असतो, आणि अन्नाने पोसलेल्या मोठ्या डुकराप्रमाणे इतर कोणत्याही इरियापथाने (शारीरिक स्थितीने) वेळ घालवण्यास असमर्थ असल्याने झोपाळू व सतत कुशी बदलत पडून राहणारा बनतो, तेव्हा तो "अनित्य, दुःख, अनात्मा" या तीन लक्षणांचे मनन (मनसिकार) करू शकत नाही. त्यांचे मनन न केल्यामुळे, तो मंदबुद्धी मनुष्य वारंवार गर्भात प्रवेश करतो आणि गर्भवासातून मुक्त होत नाही. ‘‘Ayasāva mala’’nti gāthāyaṃ ayasāti ayato. Samuṭṭhitanti jātaṃ. Tatuṭṭhāyāti tato uṭṭhahitvā. Atidhonacārinanti dhonā vuccati cattāro paccaye idamatthitāya alametenāti paccavekkhitvā paribhuñjanapaññā, taṃ atikkamitvā caranto atidhonacārī nāma. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā ayato malaṃ samuṭṭhāya yato taṃ samuṭṭhitaṃ, tameva khādati vināseti, evamevaṃ cattāro paccaye appaccavekkhitvā paribhuñjantaṃ atidhonacārinaṃ sāni kammāni attano santāne uṭṭhitattā attano santakāneva tāni kammāni duggatiṃ nayantīti. "अयसा व मलं" या गाथेमध्ये 'अयसा' म्हणजे लोहापासून (लोखंडापासून). 'समुट्ठितं' म्हणजे उत्पन्न झालेला (गंज). 'ततुट्ठाया' म्हणजे त्यातूनच उत्पन्न होऊन. 'अतिधोनचारिनं' या पदामध्ये - चार प्रत्ययांचा (चीवर, पिंडपात, शयनासन, औषध यांचा) "या शरीराच्या स्थितीसाठी हे पुरेसे आहे" अशा प्रकारे विचार करून उपभोग घेण्याची जी प्रज्ञा आहे, तिला 'धोना' म्हटले जाते; तिचे उल्लंघन करून वागणारा मनुष्य 'अतिधोनचारी' म्हटला जातो. याचा अर्थ असा आहे की - ज्याप्रमाणे लोखंडापासून गंज उत्पन्न होऊन, ज्या लोखंडातून तो उत्पन्न झाला आहे, त्यालाच खाऊन टाकतो (नष्ट करतो), त्याचप्रमाणे चार प्रत्ययांचा विचार न करता उपभोग घेणाऱ्या अतिधोनचारी व्यक्तीची, स्वतःच्या चित्तसंततीमध्ये उत्पन्न झाल्यामुळे स्वतःचीच असलेली ती अकुशल कर्मे त्याला दुर्गतीकडे घेऊन जातात. ‘‘Coro yathā’’ti gāthāyaṃ coro yathā sandhimukhe gahītoti yathā coro gharasandhiṃ chinditvā gehaṃ pavisanto gharasandhimukhe eva rājapurisehi gahito. Sakammunā haññati bajjhate cāti tena attanā katakammena kasābhitāḷanādinā haññati ceva addubandhanādinā bajjhati ca. Evaṃ ayaṃ pecca pajā paratthāti evampi ayaṃ pāpakārinī pajā ito cavitvā paraloke. Sakammunā haññati bajjhate cāti attanāva katena pāpakammena nirayādīsu nānappakārehi kammakāraṇādīhi haññati ceva paribajjhati cāti. "चोरो यथा" या गाथेमध्ये 'चोरो यथा सन्धिमुखे गहीतो' म्हणजे ज्याप्रमाणे घर फोडून घरात प्रवेश करणारा चोर घराच्या खिंडीतच (भिंतीच्या भोकातच) राजाच्या माणसांकडून पकडला जातो, 'सकम्मुना हञ्ञति बज्झته च' म्हणजे त्याने स्वतः केलेल्या त्या कृत्यामुळे चाबकाचे फटके मारणे इत्यादींनी तो पीडित केला जातो आणि बेड्या ठोकणे इत्यादींनी बांधला जातो. 'एवं अयं पेच्च पजा परत्था' म्हणजे त्याचप्रमाणे ही पापकर्म करणारी प्रजा (प्राणी) या लोकातून च्युत होऊन परलोकात, 'सकम्मुना हञ्ञति बज्झते च' म्हणजे स्वतःच केलेल्या पापकर्मामुळे नरक इत्यादींमध्ये विविध प्रकारच्या यातनांनी पीडित केली जाते आणि बांधली जाते, असा अर्थ आहे. ‘‘Sukhakāmānī’’ti gāthāyaṃ yo daṇḍena vihiṃsatīti yo puggalo daṇḍena vā leḍḍuādīhi vā vibādhati. Pecca so na labhe sukhanti so puggalo paraloke manussasukhaṃ vā dibbasukhaṃ vā na labhati, nibbānasukhe pana vattabbameva natthi. "सुखकामानि" या गाथेमध्ये 'यो दण्डेन विहिंसति' म्हणजे जो मनुष्य काठीने किंवा ढेकूळ (दगड) इत्यादींनी पीडा देतो. 'पेच्च सो न लभते सुखं' म्हणजे तो मनुष्य परलोकात मानवी सुख किंवा दिव्य (देवलोकातील) सुख प्राप्त करत नाही; निर्वाण सुखाबद्दल तर बोलण्याची गरजच नाही. Gunnaṃ [Pg.224] ce taramānānanti gāvīsu mahoghaṃ tarantīsu. Jimhaṃ gacchati puṅgavoti yadi yūthapati usabho kuṭilaṃ gacchati. Sabbā tā jimhaṃ gacchantīti sabbāpi tā gāviyo kuṭilameva gacchanti. Kasmā? Nette jimhaṃ gate satīti nettari kuṭilaṃ gate sati, nettassa kuṭilaṃ gatattāti attho. So hi tāsaṃ paccayiko upaddavaharo ca. 'गुन्नं चे तरमानानं' म्हणजे गाई मोठ्या प्रवाहातून (नदीतून) पार होत असताना. 'जिम्हं गच्छति पुङ्गवो' म्हणजे जर कळपाचा प्रमुख असलेला बैल वाकडा-तिकडा जातो, 'सब्बा ता जिम्हं गच्छन्ति' म्हणजे त्या सर्व गाई देखील वाकड्या-तिकड्याच जातात. का? 'नेत्ते जिम्हं गते सति' म्हणजे मार्गदर्शक वाकडा गेल्यावर, म्हणजेच मार्गदर्शक वाकडा गेल्यामुळे, असा अर्थ आहे. कारण तो (बैल) त्यांचा विश्वासू आणि संकटांचे निवारण करणारा असतो. ‘‘Evameva’’nti gāthāyaṃ yathā cetaṃ, evamevaṃ yo manussesu padhānasammato, yadi so adhammacārī siyā. Ye tassa anujīvino, sabbepi adhammikāva honti. Sāmisampadā hi pakatisampadaṃ sampādeti. Yasmā ca etadeva, tasmā sabbaṃ raṭṭhaṃ dukkhaṃ seti, rājā ce hoti adhammiko. Sukiccharūpā vatāti suṭṭhu kicchāpannarūpā vata. Upadhīsūti kāmaguṇūpadhīsu. Rattāti rāgābhibhūtā. Kaṭukanti dukkhaṃ. “एवमेव” या गाथेमध्ये - ज्याप्रमाणे हे (पुढारी बैलाचे वाकडे चालणे इतरांना वाकडे चालण्यास प्रवृत्त करते), त्याचप्रमाणे मनुष्यांमध्ये जो प्रमुख मानला जातो, जर तो अधर्माने वागणारा (अधम्माचारी) असेल, तर त्याचे जे अनुयायी (आश्रित) असतात, ते सर्व देखील अधर्मीच बनतात. कारण मालकाचे (नेत्याचे) वर्तन हे सामान्य लोकांचे वर्तन घडवून आणते. आणि ज्या कारणाने असे होते, म्हणूनच जर राजा अधर्मी असेल, तर संपूर्ण राष्ट्र दुःखात राहते. “सुकिच्छरूपा वत” म्हणजे अत्यंत क्लेशदायक अवस्थेला प्राप्त झालेले. “उपधीसु” म्हणजे कामगुणांच्या उपधींमध्ये. “रत्ता” म्हणजे रागाने (आसक्तीने) ग्रस्त झालेले. “कटुकं” म्हणजे दुःखकारक. Kukkuccajanakeneva pattavaṭṭippabhavassa upacchinnattā phaluppatti kadaliyā parābhavāya hotīti āha – ‘‘phalaṃ ve kadaliṃ hantī’’ti. Tathā phalapariyosānattā osadhīnaṃ ‘‘phalaṃ veḷuṃ phalaṃ naḷa’’nti vuttaṃ. Vaḷavāya kucchismiṃ gadrabhassa jātā assatarī nāma, sā gabbhaṃ gaṇhitvā kāle sampatte vijāyituṃ na sakkoti. Pādehi bhūmiṃ paharantī tiṭṭhati, athassa cattāro pāde catūsu khāṇukesu bandhitvā kucchiṃ phāletvā potakaṃ nīharanti, sā tattheva marati. Tena vuttaṃ – ‘‘gabbho assatariṃ yathā’’ti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā attano phalaṃ kadaliveḷunaḷepi vināseti, gabbho ca assatariṃ, evaṃ attano kammaphalabhūto sakkāro asappurisaṃ vināsetīti. शंका उत्पन्न करणाऱ्या कारणानेच, पानांच्या कोंबांची उत्पत्ती खंडित झाल्यामुळे, केळीला फळ येणे हे तिच्या विनाशाचे कारण ठरते, म्हणून म्हटले आहे - “फळ खरोखर केळीचा नाश करते.” त्याचप्रमाणे, फळ पिकल्यानंतर नष्ट होणाऱ्या वनस्पतींच्या (औषधींच्या) बाबतीत, “फळ बांबूचा आणि फळ लव्हाळ्याचा नाश करते” असे म्हटले आहे. गाढवापासून घोडीच्या गर्भात जन्मलेली “अस्सतरी” (खेच्चर मादी) नावाची असते; ती गर्भ धारण करून प्रसूतीची वेळ आली असता जन्म देण्यास असमर्थ ठरते. ती पायांनी जमिनीवर प्रहार करत उभी राहते, तेव्हा तिचे चारही पाय चार खुंट्यांना बांधून, तिचे पोट फाडून पिल्लाला बाहेर काढतात आणि ती तिथेच मरते. म्हणूनच म्हटले आहे - “ज्याप्रमाणे गर्भ अस्सतरीचा नाश करतो.” याचा अर्थ असा आहे - ज्याप्रमाणे स्वतःचे फळ केळी, बांबू आणि लव्हाळ्याचा नाश करते, आणि गर्भ अस्सतरीचा नाश करतो, त्याचप्रमाणे स्वतःच्या कर्माचे फळ असलेला सत्कार (सन्मान) असत्पुरुषाचा (दुर्जनाचा) नाश करतो. Kodhamakkhagarūti kujjhanalakkhaṇaṃ kodhaṃ, paraguṇamakkhanalakkhaṇaṃ makkhañca garuṃ katvā uddhaṃ katvā ukkhipitvā caranto. Sukhetteti sukhettepi. Pūtibījaṃvāti pūtibhāvaṃ gataṃ bījaṃ viya. Chakaṇarasādiparibhāvanasukkhāpanasukhasayādīni akaraṇena bījadosaduṭṭhanti attho. “कोधमक्खगरू” म्हणजे क्रोध येण्याच्या लक्षणाने युक्त असलेला क्रोध आणि दुसऱ्यांचे गुण पुसून टाकण्याच्या लक्षणाने युक्त असलेला “मक्ख” (गुणद्वेष) यांनाच श्रेष्ठ मानून, उंचावून वागणारा. “सुखेत्ते” म्हणजे चांगल्या शेतात देखील. “पूतिबीजं वा” म्हणजे सडलेल्या अवस्थेला प्राप्त झालेल्या बीजाप्रमाणे. शेणाच्या रसाने संस्कारित न करणे, उन्हात न सुकवणे, चांगल्या प्रकारे साठवणूक न करणे इत्यादी न केल्यामुळे बीजाच्या दोषाने दूषित झालेले बीज, असा अर्थ आहे. 91. Cetasāti attano cittena. Cetoti tassa puggalassa cittaṃ. Pariccāti paricchinditvā. Iriyatīti pavattati. Yathābhatanti yathā kiñci āharitvā ṭhapitaṃ. ९१. “चेतसा” म्हणजे स्वतःच्या चित्ताने. “चेतो” म्हणजे त्या पुद्गलाचे (व्यक्तीचे) चित्त. “परिच्चा” म्हणजे जाणून घेऊन (निश्चित करून). “इरियति” म्हणजे वर्तन करतो. “यथाभतं” म्हणजे ज्याप्रमाणे एखादी वस्तू आणून ठेवली जाते त्याप्रमाणे. Mākatthāti mā akattha. Na pamutyatthīti pamokkho natthi. Upeccāpīti sañciccāpi, buddhipubbenāpīti attho. “माकत्था” म्हणजे करू नका. “न पमुत्यत्थि” म्हणजे सुटका नाही. “उपेच्चापि” म्हणजे जाणूनबुजून देखील, बुद्धीपूर्वक देखील, असा अर्थ आहे. ‘‘Adhammenā’’ti [Pg.225] vatvāpi ‘‘musāvādenā’’ti vacanaṃ musāvādassa mahāsāvajjabhāvadassanatthaṃ. Tenevāha – ‘‘ekaṃ dhammaṃ atītassā’’tiādi (dha. pa. 176), tathā ‘‘evaṃ parittaṃ kho, rāhula, tesaṃ sāmaññaṃ, yesaṃ natthi sampajānamusāvāde lajjā’’tiādi (ma. ni. 2.108). Taṃ kathaṃ nu bhavissatīti taṃ dhanaṃ kena nu pakārena tesaṃ bhavissati. Adhammena tesaṃ sambhatattā tesu naciraṭṭhitikaṃ hotīti attho. Antarāyā su bhavissantīti adhammiyavohārādito rājantarāyādayo bhavissanti. Sūti nipātamattaṃ. Sambhatassa vinassatīti imassa sambhataṃ sajjitaṃ vinassati. Sagganti sugatiṃ. Sā hi rūpādīhi sobhanehi aggoti saggoti adhippetā. Ettāvatāti diṭṭhadhammikasamparāyikānaṃ atthānaṃ hāniyā. Hatāti vinaṭṭhā. “अधम्मेन” (अधर्माने) असे म्हटल्यानंतरही पुन्हा “मुसावादेन” (असत्य भाषणाने) असे म्हणणे हे असत्य भाषणाचा (मुसावादाचा) महा-दोष दर्शवण्यासाठी आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - “एकं धम्मं अतीतस्स...” इत्यादी, तसेच “हे राहुल, ज्यांना जाणूनबुजून असत्य बोलण्यात लज्जा वाटत नाही, त्यांचे श्रमणत्व इतकेच तुच्छ असते” इत्यादी. “तं कथं नु भविस्सती” म्हणजे ते धन कोणत्या प्रकारे त्यांच्याकडे टिकून राहील? अधर्माने त्यांनी ते गोळा केले असल्यामुळे, ते त्यांच्याकडे दीर्घकाळ टिकणारे नसते, असा अर्थ आहे. “अन्तराया सु भविस्सन्ती” म्हणजे अधर्मी व्यापारादी कारणांमुळे राजाकडून येणारे संकट इत्यादी अंतराय निर्माण होतील. “सु” हा केवळ एक निपात आहे. “सम्भतस्स विनस्सती” म्हणजे या व्यक्तीने गोळा केलेले, साठवलेले धन नष्ट होते. “सग्गं” म्हणजे सुगती; कारण ती सुगती सुंदर रूप इत्यादींनी श्रेष्ठ असते, म्हणून तिला “सग्ग” असे अभिप्रेत आहे. “एत्तावता” म्हणजे इहलोकातील आणि परलोकातील हिताच्या हानीमुळे. “हता” म्हणजे नष्ट झालेले. Vivaṭṭateti nivaṭṭati. Lobhā khaṇati attānanti lobhahetu apuññāni karonto kāyavisamādiyogena attānaṃ khaṇati nāma. Mittehi jīratīti mittabhāvehi hāyati. “विवट्टते” म्हणजे मागे फिरतो (किंवा दूर होतो). “लोभा खणति अत्तानं” म्हणजे लोभाच्या कारणाने अपुण्य (पाप) करत असताना, कायेच्या अयोग्य वर्तनाशी युक्त होऊन स्वतःचेच मूळ खणतो (स्वतःचाच नाश करतो). “मित्तेहि जीरती” म्हणजे मित्रत्वाच्या भावापासून वंचित होतो. Carantīti catūhi iriyāpathehi akusalameva karontā vicaranti. Bālāti idhalokatthaṃ paralokatthañca ajānantā idha bālā nāma. Dummedhāti nippaññā. Na hi paññāya duṭṭhattaṃ nāma atthi. Amittenevāti amittabhūtena viya verinā viya hutvā. Kaṭukapphalanti tikhiṇaphalaṃ, dukkhaphalanti attho. Na taṃ kammaṃ kataṃ sādhu, yaṃ katvā anutappatīti yaṃ kammaṃ nirayādīsu nibbattanasamatthaṃ dukkhudayaṃ katvā anussaritānussaritakkhaṇe anutappati anusocati, taṃ kataṃ na sādhu na sundaraṃ na bhaddakaṃ. Yassa assumukhoti yassa assūhi tintamukho rodanto vipākaṃ paṭisevati anubhoti. “चरन्ति” म्हणजे चारही इरियापथांनी केवळ अकुशलच करत वावरतात. “बाला” म्हणजे या लोकातील हित आणि परलोकातील हित न जाणणारे, येथे “बाल” (मूर्ख) म्हणून ओळखले जातात. “दुम्मेधा” म्हणजे प्रज्ञा नसलेले (बुद्धीहीन); कारण प्रज्ञेचे duṣṭa असणे असे काही नसते. “अमित्तेनेव” म्हणजे शत्रू असल्याप्रमाणे, वैऱ्याप्रमाणे होऊन. “कटुकप्फलं” म्हणजे तीव्र फळ देणारे, दुःखद फळ देणारे, असा अर्थ आहे. “ते कर्म केलेले चांगले नाही, जे करून पश्चात्ताप होतो” म्हणजे जे कर्म नरक इत्यादींमध्ये उत्पन्न करण्यास समर्थ आणि दुःख वाढवणारे असते, जे करून प्रत्येक वेळी स्मरण करताना पश्चात्ताप होतो, शोक होतो, ते कर्म केलेले चांगले नाही, सुंदर नाही, कल्याणकारी नाही. “यस्स अस्सुमुखो” म्हणजे ज्या कर्माचे फळ अश्रूंनी ओल्या झालेल्या चेहऱ्याने, रडत रडत भोगतो, अनुभवतो. Dukkaranti vattapaṭivattapūraṇādivasena ābhisamācārikasīlassa kātuṃ asakkuṇeyyatāya dukkaraṃ. Samādānato paṭṭhāya khaṇḍaṃ akatvā visesato ādibrahmacariyakassa carimakacittaṃ pāpetabbatāya duttitikkhaṃ, sīlasaṃvarādayo vā aparikkhate katvā sampādetuṃ asakkuṇeyyatāya dukkaraṃ. Adhivāsetabbānaṃ pana dussahanato khantisaṃvaraṃvasena duttitikkhaṃ. Abyattenāti mandapaññena. Sāmaññanti samaṇabhāvo. Tatthāti tassa sāmaññassa. Sambādhāti dunnivatthaduppārutamātugāmādisammaddā. Yatthāti sīlasaṃvarādīnaṃ paribandhabhūtesu sambādhasaṅkhātesu visabhāgārammaṇādīsu[Pg.226]. Atha vā dukkarantipadassa atthaṃ dassetuṃ duttitikkhanti vuttaṃ. Duttitikkhanti dukkhamaṃ duradhivāsiyaṃ. Abyattenāti bālena. Sāmaññanti samaṇadhammo. Idaṃ vuttaṃ hoti – yaṃ paṇḍitā kulaputtā dasapi vassāni vīsatipi…pe… saṭṭhipi vassāni dantebhi dantamādhāya jivhāya tāluṃ āhacca cetasā cittaṃ abhiniggaṇhitvā ekāsanaṃ ekabhattaṃ paṭisevamānā āpāṇakoṭikaṃ brahmacariyaṃ carantā sāmaññaṃ karonti, taṃ bālā abyattā kātuṃ na sakkontīti. Bahūhi tattha sambādhāti tasmiṃ sāmaññasaṅkhāte ariyamagge bahū sambādhā, maggādhigamāya paṭipannassa bahū parissayāti attho. “दुक्करं” म्हणजे वत्त-पठिवत्त (कर्तव्ये व आचार) पूर्ण करणे इत्यादींच्या आधारे आभिसमाचारिक शीलाचे पालन करण्यास असमर्थ असल्यामुळे ते करणे कठीण आहे. समादान केल्यापासून खंडित न करता, विशेषतः आदिब्रह्मचर्यक शीलाचे शेवटच्या चित्तापर्यंत (मृत्युसमयापर्यंत) पालन करावे लागत असल्यामुळे ते सहन करणे कठीण (दुत्तितिक्खं) आहे; किंवा शीलसंवर इत्यादींचे विरोधी धर्मांनी वेढलेले नसताना पालन करण्यास असमर्थ असल्यामुळे ते कठीण आहे. सहन कराव्या लागणाऱ्या थंडी, उष्णता इत्यादी गोष्टी सहन करणे कठीण असल्यामुळे, खंतीसंवरच्या दृष्टीने ते सहन करणे कठीण आहे. “अब्यत्तेन” म्हणजे मंदप्रज्ञ व्यक्तीद्वारे. “सामञ्ञं” म्हणजे श्रमणभाव. “तत्थ” म्हणजे त्या श्रमणभावामध्ये. “सम्बाधा” म्हणजे अयोग्य वस्त्र परिधान करणे, अयोग्य इंद्रियविषय असणाऱ्या स्त्रिया इत्यादींच्या संपर्कामुळे येणारी संकुचितता. “यत्थ” म्हणजे शीलसंवर इत्यादींच्या मार्गात अडथळा ठरणाऱ्या, संकुचितता म्हटल्या जाणाऱ्या प्रतिकूल आळंबनांमध्ये (विषयांमध्ये). किंवा “दुक्करं” या पदाचा अर्थ दाखवण्यासाठी “दुत्तितिक्खं” असे म्हटले आहे. “दुत्तितिक्खं” म्हणजे सहन करण्यास अत्यंत कठीण. “अब्यत्तेन” म्हणजे मूर्खाद्वारे. “सामञ्ञं” म्हणजे श्रमणधर्म. याचा अर्थ असा आहे - जे श्रमणत्व पंडित कुलपुत्र दहा वर्षे, वीस वर्षे... पे... साठ वर्षे देखील दातावर दात ठेवून, जिभेने टाळूला स्पर्श करून, चित्ताने चित्ताचे दमन करून, एकासनावर राहून, दिवसातून एकदाच भोजन करून, आयुष्यभर ब्रह्मचर्याचे पालन करत आचरतात, ते श्रमणत्व मूर्ख आणि अल्पबुद्धी लोक करण्यास असमर्थ असतात. “बहूहि तत्थ सम्बाधा” म्हणजे त्या श्रमणत्व म्हटल्या जाणाऱ्या आर्यमार्गामध्ये अनेक अडचणी आहेत, किंवा मार्गप्राप्तीसाठी प्रयत्नशील असलेल्या व्यक्तीसाठी अनेक संकटे आहेत, असा अर्थ आहे. Appameyyaṃ paminantoti appameyyaṃ khīṇāsavapuggalaṃ ‘‘ettakasīlo ayaṃ ettakasamādhi ettakapañño’’ti evaṃ minanto. Kodha vidvā vikappayeti ko idha vidvā medhāvī vikappeyya, khīṇāsavova khīṇāsavaṃ minanto vikappeyyāti dīpeti. Nivutaṃ maññeti yo pana puthujjano minetuṃ ārabhati, taṃ nivutaṃ avakujjapaññaṃ maññāmi. Akissavanti kissavā vuccati paññā, nippaññanti attho. “अप्पमेय्यं पमिनन्तो” म्हणजे अतुलनीय अशा क्षीणासव (अर्हत) पुद्गलाचे “यांचे शील एवढे आहे, समाधी एवढी आहे, प्रज्ञा एवढी आहे” अशा प्रकारे मोजमाप करणारा. “कोध विद्वान विकप्पये” म्हणजे या जगात कोणता विद्वान किंवा बुद्धिमान मनुष्य अशी तुलना करू शकेल? केवळ क्षीणासव व्यक्तीच दुसऱ्या क्षीणासव व्यक्तीचे मोजमाप करून तुलना करू शकते, असे दर्शवले आहे. “निवुतं मञ्ञे” म्हणजे जो पृथग्जन अशी तुलना करण्यास प्रवृत्त होतो, त्याला मी अज्ञानाने झाकलेला, उलटी प्रज्ञा असलेला मानतो. “अकिस्सवं” या पदात “किस्सवा” म्हणजे प्रज्ञा म्हटली जाते, म्हणून “अकिस्सवं” म्हणजे प्रज्ञा नसलेला (निष्प्रज्ञ), असा अर्थ आहे. Kuṭhārīti attacchedakaṭṭhena kuṭhārisadisī pharusavācā. Chindatīti kusalamūlasaṅkhāte mūleyeva nikantati. Visaṃ halāhalaṃ ivāti halāhalasaṅkhātaṃ visaṃ iva. Evaṃ viraddhaṃ pātetīti viraddhaṃ aparaddhaṃ khalitapuggalaṃ evaṃ apāyesu vinipāteti. Vācā dubbhāsitā yathāti yathā vācā ariyūpavādanavasena dubbhāsitā. ‘कुठारी’ (कुऱ्हाड) म्हणजे स्वतःचा नाश करण्याच्या अर्थाने कुऱ्हाडीसारखी असणारी कठोर वाणी. ‘छिन्दति’ (कापते) म्हणजे कुशल-मूळ नावाच्या मुळालाच ती कापून टाकते. ‘विसं हलाहलं इव’ म्हणजे हलाहल नावाच्या तीव्र विषाप्रमाणे. ‘एवं विरद्धं पातेति’ म्हणजे अपराध करणाऱ्या, स्खलित झालेल्या व्यक्तीला अशा प्रकारे अपायांमध्ये (नरकात) पाडते. ‘वाचा दुब्भासिता यथा’ म्हणजे ज्याप्रमाणे आर्यांची (अरिहांची) निंदा करण्याच्या रूपाने दुर्भाषिलेली वाणी (अपायात पाडते). 92. Nindiyanti nindanīyaṃ. Taṃ vā nindati yo pasaṃsiyoti yo guṇavisiṭṭhatāya pasaṃsāraho puggalo, taṃ vā so pāpicchatādīni āropetvā garahati. Vicinātīti upacināti. Kalinti aparādhaṃ. Ayaṃ kalīti ayaṃ aparādho. Akkhesūti jūtakīḷanakkhesu. Sabbassāpi sahāpi attanāti sabbena attano dhanenāpi attanāpi saddhiṃ. Sugatesūti sobhanagamanattā, sundaraṃ ṭhānaṃ gatattā, sammā gatattā, sammā ca gadattā sugatasaṅkhātesu buddhādīsu. Manaṃ padosayeti yo manaṃ padoseyya, tassa ayaṃ manopadoso eva mahattaro kalīti vuttaṃ hoti. Kasmā? Yasmā sataṃ sahassānaṃ…pe… pāpakanti. Tattha sataṃ sahassānanti nirabbudagaṇanāya satasahassaṃ. Chattiṃsatīti aparāni chattiṃsati [Pg.227] nirabbudāni. Pañca cāti abbudagaṇanāya pañca ca abbudāni. Tasmā vassagaṇanāya ettako so kālo, yaṃ kālaṃ ariyagarahivācaṃ manañca paṇidhāya pāpakaṃ nirayaṃ upeti, tattha paccatīti vuttaṃ hoti. Idañca saṅkhepena padumaniraye āyuppamāṇaṃ, vitthārena pana parato āgamissati. ९२. ‘निन्दियं’ म्हणजे निंदनीय. ‘तं वा निन्दति यो पसंसियो’ म्हणजे जो गुणांच्या वैशिष्ट्यामुळे प्रशंसेस पात्र असणारा पुरुष आहे, त्याच्यावर वाईट इच्छा इत्यादींचे आरोप ठेवून जो त्याची निंदा करतो. ‘विचिनाति’ म्हणजे संचय करतो (वाढवतो). ‘कलिं’ म्हणजे अपराध (दोष). ‘अयं कलि’ म्हणजे हा अपराध आहे. ‘अक्खेसु’ म्हणजे जुगाराच्या खेळातील फाशांमध्ये. ‘सब्बस्सापि सहापि अत्तना’ म्हणजे स्वतःच्या सर्व धनाव्यतिरिक्त स्वतःसह. ‘सुगतेसु’ म्हणजे उत्तम गमन असल्यामुळे, सुंदर स्थानाला (निर्वाणाला) गेल्यामुळे, सम्यक प्रकारे गेल्यामुळे आणि सम्यक प्रकारे उपदेश केल्यामुळे ‘सुगत’ म्हटल्या जाणाऱ्या बुद्ध इत्यादींच्या विषयी. ‘मनं पदोसयेति’ म्हणजे जो मनामध्ये द्वेष उत्पन्न करतो, त्याचा हा मनाचा द्वेषच सर्वात मोठा दोष (कली) आहे, असे म्हटले आहे. कशामुळे? कारण ‘सतं सहस्सानं... पे... पापकं’ (शंभर हजार... इत्यादी पाप). तेथे ‘सतं सहस्सानं’ म्हणजे निरब्बुद संख्येने एक लाख. ‘छत्तिंसति’ म्हणजे इतर छत्तीस निरब्बुद. ‘पञ्च च’ म्हणजे अब्बुद संख्येने पाच अब्बुद. म्हणून वर्षांच्या गणनेनुसार तो काळ एवढा मोठा आहे, ज्या काळात आर्यांची निंदा करणारी वाणी आणि मन धारण करून मनुष्य पापी नरकात जातो आणि तेथे यातना भोगतो, असे म्हटले आहे. आणि हे संक्षेपाने ‘पदुम’ नरकातील आयुष्याचे प्रमाण आहे, विस्ताराने तर पुढे येईल. Lobhaguṇeti ‘‘guṇo’’ti bālehi diṭṭhattā, anekakkhattuṃ pavattitattā ca lobhoyeva lobhaguṇo, tasmiṃ lobhaguṇe, taṇhāyāti attho. Anuyuttoti anu anu yutto. Avadaññūti avacanaññū, buddhānampi ovādassa aggahaṇato. Maccharīti pañcavidhamacchariyena maccharī. Pesuṇiyaṃ anuyuttoti pesuṇiyasmiṃ anuyutto aggasāvakānaṃ bhedanena. Kokālikañhi mīyamānaṃ ovadantena āyasmatā mahāmoggallānena bhāsitā imā gāthāti. Mukhaduggāti mukhavisama. Vibhūtāti vigatabhūta alikavādi. Anariyāti asappurisa. Bhūnahūti bhūtihanaka attano buddhivināsaka. Purisantāti purisādhama. Kalīti alakkhipurisa. Avajātakaputtāti buddhassa bhagavato avajātaputta. Mā bahubhāṇidha nerayikosīti idāni bahubhāṇī mā hohi, nerayiko asi jāto. Rajamākirasīti kilesarajaṃ attani pakkhipasi. Santeti samitakilese khīṇāsave. Kibbisakārīti pāpakāri. Papatanti narakaṃ. ‘लोभगुणे’ या पदात ‘गुण’ म्हणजे मूर्खांनी पाहिलेला असल्यामुळे आणि अनेक वेळा प्रवृत्त केल्यामुळे लोभ हाच लोभगुण होय; त्या लोभगुणामध्ये, म्हणजेच तृष्णेमध्ये असा अर्थ आहे. ‘अनुयुत्तो’ म्हणजे वारंवार युक्त असलेला. ‘अवदञ्ञू’ म्हणजे उपदेश न मानणारा, बुद्धांच्या सुद्धा उपदेशाचे ग्रहण न केल्यामुळे. ‘मच्छरी’ म्हणजे पाच प्रकारच्या मत्सराने (कृपणतेने) युक्त असलेला. ‘पेसुणियं अनुयुत्तो’ म्हणजे अग्रश्रावकांमध्ये भेद पाडल्यामुळे चुगली करण्यामध्ये वारंवार प्रवृत्त असलेला. मरणोन्मुख झालेल्या कोकालिकाला उपदेश करताना आयुष्यमान महामोग्गल्लानांनी या गाथा म्हटल्या आहेत, असे जाणावे. ‘मुखदुग्गा’ म्हणजे मुखविषम (कठोर वाणी बोलणारा). ‘विभूता’ म्हणजे सत्यापासून दूर गेलेला, असत्य बोलणारा. ‘अनरिया’ म्हणजे असत्पुरुष (दुर्जन). ‘भूनहू’ म्हणजे कल्याणाचा नाश करणारा, स्वतःच्या बुद्धीचा विनाश करणारा. ‘पुरिसन्ता’ म्हणजे नराधम (अधम पुरुष). ‘कली’ म्हणजे अभागी मनुष्य. ‘अवजातकपुत्ता’ म्हणजे बुद्ध भगवंतांचे अयोग्य पुत्र (अवजात पुत्र). ‘मा बहुभाणिध नेरयिकोसी’ म्हणजे आता जास्त बोलणारा होऊ नकोस, तू नरकगामी झाला आहेस. ‘रजमाकिरसी’ म्हणजे स्वतःवर क्लेशांची धूळ उडवून घेत आहेस. ‘सन्ते’ म्हणजे शांत झालेल्या क्लेशांनी युक्त असणाऱ्या क्षीणास्रवांवर (अर्हतांवर). ‘किब्बिसकारी’ म्हणजे पाप करणारा. ‘पपतन्ति’ म्हणजे नरकात पडतात. Idaṃ saṃkilesabhāgiyanti idaṃ taṇhādīnaṃ sabhāvabhedato avatthābhedato ca anekabhedakaṃ dassetuṃ anekehi suttapadehi udāharaṇavasena dassitaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ suttanti veditabbaṃ. ‘इदं संकिलेसभागियं’ म्हणजे हे तृष्णा इत्यादींच्या स्वभावाच्या भेदाने आणि अवस्थेच्या भेदाने अनेक प्रकार दाखवण्यासाठी अनेक सूत्रांच्या पदांद्वारे उदाहरणांच्या रूपाने दाखवलेले ‘संकिलेसभागिय सुत्त’ (क्लेशयुक्त सुत्त) म्हणून जाणावे. Pasannenāti kammakammaphalādīni saddahantena. ‘पसन्नेन’ म्हणजे कर्म आणि कर्माचे फळ इत्यादींवर श्रद्धा ठेवणाऱ्याने. 93. Iddhanti hatthūpagasīsūpagādialaṅkārehi maṇikanakādīhi ca samiddhaṃ. Phītanti telamadhuphāṇitādīhi ca dhanadhaññādīhi ca vipulaṃ. Ākiṇṇamanussanti nirantaramanussaṃ. Sambādhabyūhanti byūhā vuccanti anibbiddharacchāyo. Yesu paviṭṭhamaggeneva niggacchanti, te sambādhā byūhakā etthāti sambādhabyūhaṃ. Imināpi tassa nagarassa ghanavāsameva dīpeti. Bhantenāti damathaṃ anupagatena, ito cito ca paribbhamantena vā. Apāpakanti alāmakaṃ. Aveccappasādenāti acalappasādena, saccappaṭivedhato āgatena pasādena. ९३. ‘इद्धं’ म्हणजे हाताचे व डोक्याचे अलंकार इत्यादींनी आणि मणी, सुवर्ण इत्यादींनी समृद्ध असलेले. ‘फीतं’ म्हणजे तेल, मध, गूळ इत्यादींनी आणि धनधान्य इत्यादींनी विपुल असलेले. ‘आकिण्णमनुस्सं’ म्हणजे निरंतर मानवी वस्ती असलेले (माणसांनी गजबजलेले). ‘सम्बाधब्यूहं’ या पदात आरपार न जाणाऱ्या (बंद) गल्ल्यांना ‘व्यूह’ म्हणतात; ज्या गल्ल्यांमध्ये ज्या मार्गाने प्रवेश केला, त्याच मार्गाने बाहेर पडावे लागते, अशा अरुंद बंद गल्ल्या येथे आहेत, म्हणून ‘सम्बाधब्यूह’ म्हटले आहे. यावरूनही त्या नगराची दाट वस्तीच दर्शवली जाते. ‘भन्तेन’ म्हणजे दमन न झालेल्याने, किंवा इकडे तिकडे भटकणाऱ्याने. ‘अपापकं’ म्हणजे अमंगल नसलेले (उत्तम). ‘अवेच्चप्पसादेन’ म्हणजे अचल श्रद्धेने, सत्याचा साक्षात्कार झाल्यामुळे उत्पन्न झालेल्या अचल प्रसादाने (श्रद्धेने). Pecca [Pg.228] so labhateti yo bhūte daṇḍena na hiṃsati, so puggalo paraloke manussabhūto manussasukhaṃ devabhūto dibbasukhaṃ ubhayaṃ atikkanto nibbānasukhaṃ labhatīti attho. ‘पेच्च सो लभते’ म्हणजे जो प्राण्यांना दंडाने पीडित करत नाही, तो मनुष्य परलोकात मनुष्य होऊन मानवी सुख, devabhūto (देव होऊन) दिव्य सुख आणि या दोन्ही सुखांच्या पलीकडे जाऊन निर्वाण सुख प्राप्त करतो, असा अर्थ आहे. 94. Cārikaṃ pakkamissatīti janapadacārikaṃ gamissati. Kasmā pana bhagavā janapadacārikaṃ caratīti? Sattahi kāraṇehi buddhā bhagavanto janapadacārikaṃ caranti – desantaragatānaṃ veneyyānaṃ vinayanattaṃ, tatra ṭhitānaṃ ussukkasamuppādanaṃ, bhāvakānaṃ ekasmiṃ ṭhāne nibaddhavāsapariharaṇaṃ attano ca tattha anāsaṅgadassanaṃ, sambuddhavasitaṭṭhānatāya desānaṃ cetiyabhāvasampādanaṃ, bahūnaṃ sattānaṃ dassanūpasaṅkamanādīhi puññoghappasavanaṃ, avuṭṭhiādiupaddavūpasamanañcāti imehi sattahi kāraṇehi buddhā bhagavanto janapadacārikaṃ carantīti veditabbaṃ. ९४. ‘चारिकां पक्कमिस्सति’ म्हणजे जनपदचारिका (देशाटन) करतील. पण भगवान जनपदचारिका का करतात? सात कारणांमुळे बुद्ध भगवंत जनपदचारिका करतात – दुसऱ्या प्रदेशात राहणाऱ्या विनेय (उपदेशास पात्र) प्राण्यांचे दमन करण्यासाठी, तेथे राहणाऱ्या लोकांमध्ये उत्साह निर्माण करण्यासाठी, श्रावकांचे एकाच ठिकाणी सतत राहणे टाळण्यासाठी, स्वतःचेही तेथे कोणतेही आसक्ती नसणे दाखवण्यासाठी, सम्यक्संबुद्धांच्या वास्तव्यामुळे त्या प्रदेशांना चैत्यरूप (पूजनीय स्थान) बनवण्यासाठी, अनेक प्राण्यांना दर्शन, सेवा इत्यादींद्वारे पुण्यसमूहाची वृद्धी करून देण्यासाठी आणि अनावृष्टी इत्यादी उपद्रवांचे शमन करण्यासाठी; या सात कारणांमुळे बुद्ध भगवंत जनपदचारिका करतात, असे जाणावे. Isidattapurāṇāti isidatto ca purāṇo ca, tesu isidatto sakadāgāmī. Purāṇo sotāpanno. Sāketeti ‘‘sāketo’’ti laddhanāme attano bhogagāmake. Magge purisaṃ ṭhapesunti tesaṃ kira gāmadvārena bhagavato gamanamaggo, tasmā ‘‘sace bhagavā amhākaṃ suttānaṃ vā pamattānaṃ vā gaccheyya, atha passituṃ na labheyyāmā’’ti maggamajjhe purisaṃ ṭhapesuṃ. Anubandhiṃsūti na dūratova, piṭṭhito piṭṭhito anubandhiṃsu. Bhagavā hi sakaṭamaggassa majjhe jaṅghamaggena agamāsi, itare ubhosu passesu anugacchantā agamaṃsu. Maggā okkammāti buddhā hi kenaci saddhiṃ gacchantāva paṭisanthāraṃ karonti kenaci saddhiṃ ṭhitā kenaci saddhiṃ divasabhāgampi nisinnā, tasmā bhagavā cintesi – ‘‘ime mayhaṃ sāsane vallabhā āgataphalā, imehi saddhiṃ nisīditvā divasabhāgaṃ paṭisanthāraṃ karissāmī’’ti. Maggato okkamitvā yenaññataraṃ rukkhamūlaṃ tenupasaṅkami. Paññatte āsane nisīdīti te kira chattupāhanakattaradaṇḍapādabbhañjanatelāni ceva aṭṭhavidhañca pānakaṃ sarabhapādapallaṅkañca gāhāpetvā āgamaṃsu. Atha naṃ pallaṅkaṃ paññapetvā adaṃsu. Satthā tattha nisīdi. Ekamantaṃ nisīdiṃsūti ‘‘chattupāhanādīni bhikkhusaṅghassa dethā’’ti vatvā bhagavantaṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. इसिदत्तपुराणाती: इसिदत्त आणि पुराण. या दोघांमध्ये इसिदत्त हा सकदागामी (सकृदागामी) होता आणि पुराण हा सोतापन्न (स्रोतापन्न) होता. साकेतेती: 'साकेत' नावाच्या आपल्या स्वतःच्या भोगगावात (जागीर मिळालेल्या गावात). मग्गे पुरिसं ठपेसुंती: त्यांनी रस्त्यावर माणूस तैनात केला. कारण भगवंतांचा जाण्याचा मार्ग त्यांच्या गावाच्या वेशीतून (द्वारामधून) होता, म्हणून 'जर भगवान आपण झोपलेले असताना किंवा गाफील असताना निघून गेले, तर आपल्याला त्यांचे दर्शन घेता येणार नाही,' असा विचार करून त्यांनी रस्त्याच्या मध्यभागी एक माणूस तैनात केला होता. अनुबन्धिंसूती: ते लांबून नव्हे, तर अगदी पाठीमागून पाठीमागून मागे गेले. कारण भगवान गाडीच्या रस्त्याच्या मध्यभागी पायी चालत जात होते, आणि इतर दोघे दोन्ही बाजूंनी त्यांच्या मागे मागे जात होते. मग्गा ओकम्माती: रस्त्यावरून बाजूला होऊन. कारण बुद्ध हे कोणासोबत चालत असतानाही कुशलप्रश्न (आदरातिथ्य/संभाषण) करतात, कोणासोबत उभे असतानाही करतात, आणि कोणासोबत दिवसाचा काही भाग बसूनही कुशलप्रश्न करतात. म्हणून भगवंतांनी विचार केला—'हे माझ्या शासनात अत्यंत प्रिय आणि फलप्राप्त (आगतफल) आहेत. मी यांच्यासोबत बसून दिवसाचा काही भाग संभाषण करेन.' त्यांनी रस्त्यावरून बाजूला होऊन एका वृक्षमूळापाशी (झाडाच्या बुंध्यापाशी) गमन केले. पण्णत्ते आसने निसीदीती: ते छत्र, जोडे, काठी, पाय चोळण्याचे तेल, आठ प्रकारचे पेय (पानक) आणि सरभ प्राण्याचे पाय असलेला पलंग घेऊन आले होते. त्यांनी तो पलंग मांडून दिला. शास्ता (बुद्ध) त्यावर बसले. एकमन्तं निसीदिंसूती: 'छत्र, जोडे इत्यादी भिक्खू संघाला द्या,' असे सांगून, भगवंतांना वंदन करून ते एका बाजूला बसले. Sāvatthiyā [Pg.229] kosalesu cārikaṃ pakkamissatītiādi sabbaṃ majjhimadesavaseneva vuttaṃ. Kasmā? Niyatāciṇṇattā. Bhagavato hi cārikacaraṇaṃ majjhimadeseyeva. Sacepi paccantadese gacchati, majjhimadeseyeva aruṇaṃ uṭṭhāpetīti niyatāciṇṇaṃ, tasmā majjhimadesavaseneva vuttaṃ. Kāsīsūti kāsiraṭṭhato. Tathā magadhesūti magadharaṭṭhato. Āsanne no bhagavā bhavissatīti ettha na kevalaṃ āsannattā eva tesaṃ somanassaṃ hoti, atha kho ‘‘idāni dānaṃ dātuṃ gandhamālādipūjaṃ kātuṃ dhammaṃ sotuṃ pañhaṃ pucchituṃ labhissāmā’’ti nesaṃ somanassaṃ hoti. सावत्थिया कोसलेसु चारिकं पक्कमिस्सतीतीआदी: 'श्रावस्तीहून कोसलांमध्ये चारिका (धम्मयात्रा) करण्यासाठी निघतील' इत्यादी सर्व काही केवळ मध्यदेशाच्या (मज्झिमदेस) संदर्भानेच सांगितले आहे. कशामुळे? नियमित आचरण असल्यामुळे. कारण भगवंतांची चारिका केवळ मध्यदेशातच होत असे. जरी ते सीमावर्ती भागात (प्रत्यंत देशात) गेले, तरी ते मध्यदेशातच अरुणोदय (पहाट) होऊ देत असत, असे त्यांचे नियमित आचरण होते. म्हणून मध्यदेशाच्या संदर्भानेच असे म्हटले आहे. कासीसूती: कासि राज्यातून. तसेच मगधेसूती: मगध राज्यातून. आसन्ने नो भगवा भविस्सतीती: 'भगवान आमच्या जवळ असतील' यामध्ये केवळ जवळ असण्यामुळेच त्यांना आनंद (सोमनस्य) झाला नाही, तर 'आता आपल्याला दान देण्याची, गंध-पुष्प इत्यादींनी पूजा करण्याची, धम्म ऐकण्याची आणि प्रश्न विचारण्याची संधी मिळेल,' या विचाराने त्यांना आनंद झाला. Tasmātiha thapatayo sambādho gharāvāsoti thapatayo yasmā tumhākaṃ mayi dūrībhūte anappakaṃ domanassaṃ āsanne anappakaṃ somanassaṃ hoti, tasmāpi veditabbametaṃ ‘‘sambādho gharāvāso’’ti. Gharāvāsassa hi dosena tumhākaṃ evaṃ hoti. Sace pana gharāvāsaṃ pahāya pabbajitā assatha, evaṃ vo mayā saddhiṃyeva gacchantānañca āgacchantānañca taṃ na bhaveyyāti imamatthaṃ dīpento evamāha. Tattha sakiñcanasapalibodhaṭṭhena sambādhatā veditabbā. Mahāghare vasantassāpi hi sakiñcanasapalibodhaṭṭhena gharāvāso sambādhova. Rajopathoti rāgādirajānaṃ āgamanapatho, āgamanaṭṭhānanti attho. Abbhokāso pabbajjāti pabbajjā pana akiñcanaapalibodhaṭṭhena abbhokāso. Caturatanikepi hi gabbhe dvinnaṃ bhikkhūnaṃ pallaṅkena pallaṅkaṃ ghaṭṭetvā nisinnānampi akiñcanāpalibodhaṭṭhena pabbajjā abbhokāso nāma hoti. Alañca pana vo thapatayo appamādāyāti evaṃ sambādhagharāvāse vasantānaṃ tumhākaṃ appamādameva kātuṃ yuttanti attho. तस्मातिह थपतयो सम्बाधो घरावासोती: 'म्हणून, हे स्थपतींनो (शिल्पींनो/सुतारांनो), गृहस्थाश्रम (घरगुती जीवन) हा संबाध (अडचणीचा/कोंदट) आहे.' स्थपतींनो, जेव्हा मी दूर असतो तेव्हा तुम्हाला मोठे दुःख (दौर्मनस्य) होते आणि मी जवळ असताना मोठा आनंद (सोमनस्य) होतो, यावरूनही हे समजले पाहिजे की 'गृहस्थाश्रम हा संबाध आहे.' गृहस्थाश्रमाच्या दोषामुळेच तुमच्या बाबतीत असे घडते. पण जर तुम्ही गृहस्थाश्रम सोडून प्रव्रजित (दीक्षित) झाला असता, तर माझ्यासोबत जात असताना किंवा येत असताना तुम्हाला असे वाटले नसते, हा अर्थ स्पष्ट करताना त्यांनी असे म्हटले. तेथे 'सकिंचन-सपलिबोध' (राग इत्यादी क्लेश आणि अडथळे असणे) या अर्थाने 'संबाधता' (कोंदटपणा/अडचण) समजली पाहिजे. कारण मोठ्या घरात राहणाऱ्या व्यक्तीसाठीही क्लेश आणि अडथळे असल्यामुळे गृहस्थाश्रम हा संबाधच (अडचणीचाच) असतो. रजोपथोती: राग (लोभ) इत्यादी धुळीचा येण्याचा मार्ग, म्हणजेच उत्पत्तीचे स्थान असा अर्थ आहे. अब्भोकासो पब्बज्जाती: प्रव्रज्या (संन्यास/दीक्षा) मात्र क्लेश आणि अडथळे नसल्यामुळे 'अब्भोकास' (मोकळे आकाश/खुली जागा) आहे. कारण चार हात लांबी-रुंदीच्या खोलीत दोन भिक्खू एकमेकांना गुडघे टेकवून बसले असले, तरी क्लेश आणि अडथळे नसल्यामुळे प्रव्रज्या ही 'अब्भोकास' (मुक्त आकाश) च ठरते. अलञ्च पन वो थपतयो अप्पमादायाती: अशा संबाध (अडचणीच्या) गृहस्थाश्रमात राहणाऱ्या तुम्ही केवळ अप्रमाद (जागृतता/दक्षता) बाळगणेच योग्य आहे, असा अर्थ आहे. Nāgāti hatthino. Opavayhāti rañño ārohanayoggā. Ekaṃ purato ekaṃ pacchato nisīdāpemāti te kira dvepi janā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitā dvīsu nāgesu tā itthiyo evaṃ nisīdāpetvā rañño nāgaṃ majjhe katvā ubhosu passesu gacchanti, tasmā evamāhaṃsu. Nāgopi rakkhitabboti yathā kiñci visesitaṃ na karoti, evaṃ rakkhitabbo hoti. Tāpi bhaginiyoti yathā pamādaṃ nāpajjanti, evaṃ rakkhitabbā honti. Attāpīti sitakathitavikkhepitādīni akarontehi attāpi rakkhitabbo hoti[Pg.230]. Evaṃ karonto hi ‘‘sāmidubbhako eso’’ti niggahetabbo hoti. नागाती: हत्ती. ओपवय्हाती: राजाच्या स्वारीसाठी (बसण्यासाठी) योग्य असलेले. एकं पुरतो एकं पच्छतो निसीदापेमाती: ते दोन्ही व्यक्ती (इसिदत्त आणि पुराण) सर्व अलंकारांनी नटलेल्या त्या स्त्रियांना दोन हत्तींवर अशा प्रकारे बसवून, राजाच्या हत्तीला मध्यभागी ठेवून दोन्ही बाजूंनी जात असत, म्हणून त्यांनी असे म्हटले. नागोपि रक्खितब्बोती: हत्तीने कोणतीही विसंगत किंवा उपद्रवी कृती करू नये, अशा प्रकारे त्याचे रक्षण केले पाहिजे. तापि भगिनियोती: त्या भगिनींचेही रक्षण केले पाहिजे जेणेकरून त्या प्रमादात (गाफीलपणात) पडणार नाहीत. अत्तापीती: हसणे, बोलणे, इकडेतिकडे पाहणे इत्यादी अयोग्य गोष्टी न करता स्वतःचेही रक्षण केले पाहिजे. कारण असे न करणारा मनुष्य 'स्वामीद्रोही' (मालकाचा विश्वासघात करणारा) म्हणून निग्रहास (शिक्षेस) पात्र ठरतो. Tasmātiha thapatayoti yasmā tumhe rājā niccaṃ rājabhaṇḍaṃ paṭicchāpeti, tasmāpi sambādho gharāvāso rajopatho. Yasmā pana paṃsukūlikaṃ bhikkhuṃ evaṃ paṭicchāpento natthi, tasmā abbhokāso pabbajjā, evaṃ sabbatthāpi. Alañca kho thapatayo appamādāya, appamādameva karothāti dasseti. तस्मातिह थपतयोती: कारण राजा नेहमी तुमच्याकडे राजभांडार सोपवतो, या कारणानेही गृहस्थाश्रम हा संबाध (अडचणीचा) आणि रजोपथ (धुळीचा मार्ग) आहे. परंतु, पांसुकूलिक (चिंध्यांचे वस्त्र नेसणाऱ्या) भिक्खूवर अशा प्रकारे काही सोपवणारे कोणी नसते, म्हणून प्रव्रज्या ही 'अब्भोकास' (मुक्त आकाश) आहे; सर्व ठिकाणी असेच आहे. अलञ्च खो thपतयो अप्पमादाय, अप्पमादमेव करोथाती: 'हे स्थपतींनो, अप्रमाद (जागृतता) बाळगणेच योग्य आहे, तुम्ही अप्रमादच करा,' हे ते दर्शवतात. Muttacāgoti vissaṭṭhacāgo. Payatapāṇīti āgatāgatānaṃ dānatthāya dhotahattho. Vosaggaratoti vosaggasaṅkhāte cāge rato. Yācayogoti yācitabbayutto. ‘‘Yājayogo’’tipi pāṭho, dānayuttoti attho. Dānasaṃvibhāgaratoti etena appamattakampi kiñci labhitvā tatopi saṃvibhāge rato. Appaṭivibhattanti ‘‘idaṃ amhākaṃ bhavissati, idaṃ ayyāna’’nti evaṃ akatavibhāgaṃ, sabbaṃ dātabbameva hutvā ṭhitanti attho. Imehi kho thapatayo catūhi dhammehi samannāgato ariyasāvako sotāpanno hotīti sotāpanno imehi dhammehi samannāgato hotīti attho. Etena sotāpannena imesaṃ catunnaṃ dhammānaṃ ekantato labbhamānataṃ dasseti. मुत्तचागोती: मुक्तहस्ते दान देणारा (विसट्ठचागो). पयतपाणीती: आलेल्या प्रत्येकाला दान देण्यासाठी हात धुतलेला (सज्ज असलेला). वोसग्गरतोती: 'वोसग्ग' नावाच्या त्यागात (दानात) रमणारा. याचयोगोती: याचना करण्यास योग्य असलेला. 'याजयोगो' असाही पाठ आहे, ज्याचा अर्थ 'दानयुक्त' (नेहमी दान देणारा) असा आहे. दानसंविभागरतोती: या पाठाने, अगदी थोडे जरी काही मिळाले तरी त्यातूनही वाटून घेण्यात (संविभागात) रमणारा. अप्पटिविभत्तन्ती: 'हे आमच्यासाठी असेल, हे आर्यांसाठी (पूजनीय भिक्खूंसाठी) असेल' असा कोणताही विभाग न करता, सर्व काही देण्यायोग्यच मानून ठेवलेले असणे, असा अर्थ आहे. इमेहि खो थपतयो चतूहि धम्मेहि समन्नागतो अरियसावको सोतापन्नो होतीती: सोतापन्न हा या गुणांनी युक्त असतो, असा अर्थ आहे. यावरून सोतापन्नाला या चार गुणांची निश्चितपणे प्राप्ती झालेली असते, हे दर्शवले आहे. Evaṃ tesaṃ thapatīnaṃ imehi catūhi dhammehi samannāgataṃ pariyāyena dassetvā idāni nippariyāyena taṃ dassetuṃ ‘‘tumhe kho thapatayo’’tiādi vuttaṃ. एवं तेसं थपतीनं: अशा प्रकारे त्या स्थपतींचे या चार गुणांनी युक्त असणे पर्यायाने (अप्रत्यक्षपणे) दर्शवून, आता ते थेटपणे (मुख्यत्वे/थेट) दर्शवण्यासाठी 'तुम्हे खो थपतयो' (तुम्ही खरोखर स्थपती आहात) इत्यादी म्हटले आहे. 95. Sahassaṃ kappakoṭiyoti sahassaṃ attabhāvā ahesunti attho. ‘‘Asīti kappakoṭiyo’’tipi pāṭho, asītiāyukappakoṭiyo ahesunti attho. Kattha pana te ahesunti? Āha ‘‘deve ceva manusse cā’’ti, devesu ceva manussesu cāti attho. Saṃviruḷhamhīti samantato pallavaggahaṇena viruḷhe. Alabhiṃhanti alabhiṃ ahaṃ. Ajja tiṃsaṃ tato kappāti tato kappato ajja sampati ayaṃ kappo tiṃsatimo. Tassā saññāya vāsanāti tassa buddhagatāya saññāya vāsanato. ९५. ‘सहस्सं कप्पकोटियो’ म्हणजे एक हजार आत्मभाव (अस्तित्व) झाले, असा अर्थ आहे. ‘असीति कप्पकोटियो’ असाही पाठ आहे, ज्याचा अर्थ ऐंशी कोटी आयु-कल्प झाले, असा आहे. पण ते कोठे झाले? म्हणून ‘देवे चेव मनुस्से चा’ असे म्हटले आहे, ज्याचा अर्थ देवांमध्ये आणि मनुष्यांमध्येच, असा आहे. ‘संविहूळ्हम्हि’ म्हणजे सर्व बाजूंनी पालवी फुटून विकसित झालेला. ‘अलभिंहं’ म्हणजे मी प्राप्त केले. ‘अज्ज तिंसं ततो कप्पा’ म्हणजे त्या कल्पापासून आज हा तिसावा कल्प आहे. ‘तस्सा सञ्ञाय वासना’ म्हणजे त्या बुद्धविषयक संज्ञेच्या वासनेमुळे (संस्कारामुळे). Taṇhānighātakoti [Pg.231] taṇhāya samucchedako. Vaṭaṃsakoti pupphamayakaṇṇiko. Sabbapupphehilaṅkatoti nānāpupphehi alaṅkato. Lapanantarāti uttarādharoṭṭhānaṃ antarato. Okkāti pabhā. Muddhanantaradhāyathāti muddhani antaradhāyatha. Kaṅkhaṃ vitarāti vimatiṃ vinodehi. Yassa taṃ sabbadhammesu, sadā ñāṇaṃ pavattatīti tanti nipātamattaṃ. Yassa sabbadhammesu ākaṅkhappaṭibaddhattā sadā ñāṇaṃ pavattati. So sabbaññū bhagavā theraṃ ānandaṃ etadabravīti sambandho. Rājā raṭṭhe bhavissatīti sabbasmiṃ raṭṭhe rājā bhavissati. Carimanti carimabhavaṃ. Sacchikatvāti paccakkhaṃ katvā. Dhammatanti catusaccadhammaṃ, paccekabodhiṃ vā. ‘तण्हानिघातको’ म्हणजे तृष्णेचा समूळ उच्छेद करणारा. ‘वटंसको’ म्हणजे पुष्पमय कर्णभूषण. ‘सब्बपुप्फेहिलङ्कतो’ म्हणजे विविध फुलांनी अलंकृत केलेला. ‘लपनन्तरा’ म्हणजे वरच्या आणि खालच्या ओठांच्या मधून. ‘ओक्का’ म्हणजे प्रकाश (प्रभा). ‘मुद्धनन्तरधायथ’ म्हणजे मस्तकावर अंतर्धान पावले. ‘कङ्खं वितरा’ म्हणजे शंका दूर करा. ‘यस्स तं सब्बधम्मेसु, सदा ञाणं पवत्तति’ या पाठात ‘तं’ हे केवळ निपात आहे. ज्यांचे ज्ञान सर्व धर्मांमध्ये इच्छेशी संबंधित असल्यामुळे नेहमी प्रवृत्त होते. ‘सो सब्बञ्ञू भगवा थेरं आनन्दं एतदब्रवि’ (ते सर्वज्ञ भगवान स्थवीर आनंदाला असे म्हणाले) असा संबंध जोडला पाहिजे. ‘राजा रट्ठे भविस्सति’ म्हणजे संपूर्ण राष्ट्रात राजा होईल. ‘चरिमं’ म्हणजे अंतिम भव (जन्म). ‘सच्छिकत्वा’ म्हणजे प्रत्यक्ष करून (साक्षात करून). ‘धम्मतं’ म्हणजे चतुरार्यसत्य धर्म किंवा प्रत्येकबोधी. 96. Suvaṇṇacchadanaṃ nāvanti ubhosu passesu suvaṇṇālaṅkārehi paṭimaṇḍitavasena chāditaṃ suvaṇṇanāvaṃ. Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, sakkassa iti me sutanti yathā sā devatā pañhaṃ puṭṭhā sakkassa byākāsi, evaṃ mayāpi sutanti āyasmā mahāmoggallāno attanā yathāsutaṃ taṃ bhagavato vadati. ९६. ‘सुवण्णच्छदनं नावं’ म्हणजे दोन्ही बाजूंनी सुवर्णालंकारांनी सुशोभित केलेली सोन्याची नौका. ‘पञ्हं पुट्ठा वियाकासि, सक्कस्स इति मे सुतं’ म्हणजे ज्याप्रमाणे त्या देवतेने प्रश्न विचारला असता शक्राला उत्तर दिले, त्याचप्रमाणे मी देखील ऐकले आहे, असे आयुष्यमान महामोग्गल्लानांनी स्वतः जसे ऐकले तसे भगवंतांना सांगितले. Paṃsuthūpesūti sarīradhātuṃ abbhantare ṭhapetvā paṃsūhi katathūpesu. Evañhi te bhagavantaṃ uddissakatā nāma honti, tenevāha – ‘‘uddissakatesu dasabaladharāna’’nti. ‘पंसुथूपेसु’ म्हणजे आतमध्ये शरीरधातू ठेवून मातीने बनवलेल्या स्तूपांमध्ये. कारण अशा प्रकारे ते भगवंतांना उद्देशून बनवलेले ठरतात, म्हणूनच म्हटले आहे – ‘दशबलधरांना उद्देशून बनवलेल्या स्तूपांमध्ये’. 97. Devaputtasarīravaṇṇāti devaputtasarīrasadisavaṇṇā. Subhagasaṇṭhitīti sobhaggayuttasaṇṭhānā. Uḷāraṃ vata taṃ āsīti taṃ mayā kataṃ puññaṃ uḷāraṃ vata ahosi. Yāhanti yā ahaṃ. Satasahassaṃ kappe, mudito thūpaṃ apūjesīti thūpaṃ pūjetvā satasahassaṃ āyukappe ahaṃ muditoti attho. Anāgantuna vinipātanti apāyupapattiṃ anupagantvā. Yaṃ cakkhunti yaṃ paññācakkhuṃ. Paṇihitanti ṭhapitaṃ. Vimuttacittamhīti vimuttacitto amhi. Vidhūtalatoti vidhūtataṇhālato, samucchinnataṇhoti attho. ९७. ‘देवपुत्तसरीरवण्णा’ म्हणजे देवपुत्राच्या शरीरासारखा वर्ण केलेले. ‘सुभगसण्ठिती’ म्हणजे सौंदर्ययुक्त आकृती असलेले. ‘उळारं वत तं आसी’ म्हणजे माझ्याद्वारे केलेले ते पुण्य नक्कीच महान होते. ‘याहं’ म्हणजे जी मी. ‘सतसहस्सं कप्पे, मुदितो थूपं अपूजेसि’ म्हणजे स्तूपाची पूजा करून एक लाख आयु-कल्पांपर्यंत मी आनंदित राहिले, असा अर्थ आहे. ‘अनागन्तुन विनिपातं’ म्हणजे दुर्गतीमध्ये न पडता. ‘यं चक्खुं’ म्हणजे जे प्रज्ञाचक्षू. ‘पणिहितं’ म्हणजे स्थापित केले. ‘विमुत्तचित्तम्हि’ म्हणजे मी विमुक्त चित्त असलेला झालो आहे. ‘विधूतलतो’ म्हणजे तृष्णारूपी वेल झटकून टाकलेला, म्हणजेच जिची तृष्णा समूळ नष्ट झाली आहे, असा अर्थ आहे. 98. Sāmākapatthodanamattanti sāmākatiṇānaṃ nāḷikodanamattaṃ. Akhileti pañcannaṃ cetokhilānaṃ abhāvena akhile. Tasmiñca okappayi dhammamuttamanti tasmiṃ paccekabuddhe uttamadhammaṃ paccekabodhiṃ ‘‘uttamadhammena nāma imasmiṃ [Pg.232] bhavitabba’’nti saddahiṃ. ‘‘Tasmiñca dhamme paṇidhesiṃ mānasa’’nti iminā paṭiladdhadhammaṃ ahampi sacchikareyyanti cittaṃ paṇidahiṃ. Bhave kudāsupi ca mā apekkhavāti katthaci bhave apekkhavā mā bhaveyyanti ca paṇidhesiṃ mānasanti sambandho. ९८. ‘सामाकपत्थोदनमत्तं’ म्हणजे श्यामाक तृणाचे एक नाळी शिजवलेले अन्न मात्र. ‘अखिले’ म्हणजे पाच चेतोखिलांच्या (मानसिक अडथळ्यांच्या) अभावामुळे दोषरहित. ‘तस्मिञ्च ओकप्पयि धम्ममुत्तमं’ म्हणजे त्या प्रत्येकबुद्धाच्या ठिकाणी ‘यांच्यामध्ये प्रत्येकबोधी नावाचा उत्तम धर्म असला पाहिजे’ असा विश्वास ठेवला. ‘तस्मिञ्च धम्मे पणिधेसिं मानसं’ म्हणजे यांच्याद्वारे प्राप्त केलेल्या धर्माचा मी देखील साक्षात करावा, असा चित्तामध्ये संकल्प केला. ‘भवे कुदासुपि च मा अपेक्खवा’ म्हणजे कोणत्याही भवामध्ये मी आसक्ती बाळगणारा नसावे, असा मनाचा संकल्प केला, असा संबंध जोडला पाहिजे. Kurūsūti uttarakurūsu. Dīghāyukesūti tesaṃ vassasahassāyukatāya vuttaṃ. Amamesūti apariggahesu. Pāṇīsūti sattesu. Ahīnagāmīsūti yathāladdhasampattīhi yāvatāyukaṃ aparihīnasabhāvesu. Tidasopapajjathāti tāvatiṃso hutvā upapajjiṃ, tidase vā tāvatiṃsabhavane upapajjiṃ. Visiṭṭhakāyūpagatoti visiṭṭhakāyesu nānāvaṇṇakāyesu upagato. Yasassisūti parivāravantesu. Hitāhitāsihīti kusalākusale vītivattīhi. Paccakkhaṃ khvimanti paccakkhaṃ kho imaṃ vacananti adhippāyo. ‘कुरूसु’ म्हणजे उत्तरकुरु बेटावर. ‘दीघायुकेसु’ हे त्यांच्या हजार वर्षांच्या आयुष्यामुळे म्हटले आहे. ‘अममेसु’ म्हणजे ममत्व नसलेल्या (संग्रह न करणाऱ्या). ‘पाणीसु’ म्हणजे प्राण्यांमध्ये. ‘अहीनगामीसु’ म्हणजे मिळालेल्या संपत्तीसह आयुष्य संपेपर्यंत जिचा ऱ्हास होत नाही अशा स्वभावाच्या लोकांमध्ये. ‘तिदसोपपज्जथ’ म्हणजे तावतींस देव होऊन जन्मलो, किंवा तावतींस भवनात उत्पन्न झालो. ‘विसेट्ठकायू पगतो’ म्हणजे विविध वर्णांच्या विशिष्ट देवसमूहांमध्ये पोहोचलेला. ‘यसस्सीसु’ म्हणजे परिवारासह असलेल्या (यशस्वी) लोकांमध्ये. ‘हिताहितासीहि’ म्हणजे कुशल आणि अकुशल ओलांडून गेलेल्या लोकांद्वारे. ‘पच्चक्खं खि्वमं’ म्हणजे हे वचन प्रत्यक्षच आहे, असा अभिप्राय आहे. Sakāsīti so akāsi. Balimābhihārīti pūjābaliṃ abhihari. Patitassa ekanti tassa hatthato ekapupphaṃ patitaṃ. ‘सकासि’ म्हणजे त्याने केले. ‘बलिमाभिहारी’ म्हणजे पूजेचा उपहार अर्पण केला. ‘पतितस्स एकं’ म्हणजे त्याच्या हातातून एक फूल पडले. Upariṭṭhanti upari vehāse ṭhitaṃ. Ariṭṭhanti ariṭṭhaṃ nāma paccekasambuddhaṃ. Ajjhattañca bahiddhā cāti ajjhattavisayā ca bahiddhavisayā ca. Ye me vijjiṃsūti ye me pubbe vijjamānā ahesuṃ. Jātimaraṇasaṃsāro, natthi dāni punabbhavoti punappunaṃ jāyanamīyanabhūto saṃsāro punabbhavoti ca vuccati, so ca dāni natthīti attho. ‘उपरिट्ठं’ म्हणजे वर आकाशात स्थित असलेल्या. ‘अरिट्ठं’ म्हणजे अरिठ्ठ नावाच्या प्रत्येकबुद्धाला. ‘अज्झत्तञ्च बहिद्धा च’ म्हणजे अध्यात्मविषयक आणि बाह्यविषयक. ‘ये मे विज्जिंसु’ म्हणजे जे माझ्यामध्ये पूर्वी विद्यमान होते. ‘जातिमरणसंसारो, नत्थि दानि पुनब्भवो’ म्हणजे वारंवार जन्म-मृत्यू होणारा जो संसार आहे, त्यालाच ‘पुनर्भव’ असेही म्हणतात; आणि तो आता नाही, असा अर्थ आहे. Idaṃ vāsanābhāgiyaṃ suttanti idaṃ vāsanābhāgapuññavibhāvanānaṃ nānāsuttapadānaṃ udāharaṇavasena dassitaṃ vāsanābhāgiyaṃ suttanti veditabbaṃ. ‘इदं वासनाभागियं सुत्तं’ म्हणजे वासना-भागी पुण्य स्पष्ट करणाऱ्या विविध सूत्रांच्या पदांच्या उदाहरणांद्वारे दर्शवलेले हे सूत्र ‘वासनाभागीय सूत्र’ म्हणून जाणावे. 99. ‘‘Uddhaṃ adho…pe… apunabbhavāyā’’ti idaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttanti vuttaṃ oghataraṇassa ariyamaggakiccattā. Na cetanā karaṇīyāti na cittaṃ uppādetabbaṃ. Dhammatāti dhammasabhāvo. ९९. ‘उद्धं अधो...पे... अपुनब्भवाया’ हे सूत्र पूर (ओघ) ओलांडणे हे आर्यमार्गाचे कार्य असल्यामुळे ‘निब्बेधभागीय सूत्र’ असे म्हटले आहे. ‘न चेतना करणीया’ म्हणजे चित्त उत्पन्न करण्याची गरज नाही. ‘धम्मता’ म्हणजे धर्माचा स्वभाव (नियम). 100. Yadā haveti yasmiṃ have kāle. Pātubhavantīti uppajjanti. Dhammāti anulomapaccayākārapaṭivedhasādhakā bodhipakkhiyadhammā. Pātubhavantīti vā pakāsenti, abhisamayavasena pākaṭā honti. Dhammāti catuariyasaccadhammā. Ātāpo vuccati kilesasantāpanaṭṭhena vīriyaṃ. Ātāpinoti [Pg.233] sammappadhānavīriyavato. Jhāyatoti ārammaṇūpanijjhānalakkhaṇena lakkhaṇūpanijjhānalakkhaṇena ca jhānena jhāyantassa. Brāhmaṇassāti bāhitapāpassa khīṇāsavassa. Athassa kaṅkhā vapayanti sabbāti athassa evaṃ pātubhūtadhammassa yā tā ‘‘ko nu kho, bhante, phusatīti? No kallo pañhoti bhagavā avocā’’tiādinā (saṃ. ni. 2.12) nayena ‘‘katamaṃ nu kho, bhante, jarāmaraṇaṃ, kassa panidaṃ jarāmaraṇanti? No kallo pañhoti bhagavā avocā’’tiādinā (saṃ. ni. 2.35) ca nayena paccayākārakaṅkhā vuttā. Yā ca paccayākārasseva appaṭividdhattā ‘‘ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhāna’’ntiādikā (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) soḷasakaṅkhā ‘‘buddhe kaṅkhati dhamme kaṅkhatī’’tiādikā (dha. sa. 1008) aṭṭha ca kaṅkhā āgatā, tā sabbā vapayanti apagacchanti nirujjhanti, kasmā? Yato pajānāti sahetudhammaṃ, yasmā avijjādikena hetunā sahetukaṃ imaṃ saṅkhārādiṃ kevalaṃ dukkhakkhandhadhammaṃ pajānāti aññāsi paṭivijjhati. १००. ‘यदा हवे’ म्हणजे ज्या काळात खरोखर. ‘पातुभवन्ति’ म्हणजे उत्पन्न होतात. ‘धम्मा’ म्हणजे अनुलोम-प्रतीत्यसमुत्पाद साक्षात्काराला सिद्ध करणारे बोधिपक्षीय धर्म. किंवा ‘पातुभवन्ति’ म्हणजे प्रकट होतात, अभिसमयाच्या (साक्षात्काराच्या) प्रभावाने स्पष्ट होतात. ‘धम्मा’ म्हणजे चार आर्यसत्य धर्म. क्लेशांना संतप्त करण्याच्या (नष्ट करण्याच्या) अर्थाने वीर्याला (प्रयत्नाला) ‘आताप’ म्हटले जाते. ‘आतापिणो’ म्हणजे सम्यक्प्रधान वीर्य असलेल्या. ‘झायतो’ म्हणजे आलंबन-उपनिव्याध-लक्षण आणि लक्षण-उपनिव्याध-लक्षण अशा ध्यानाने ध्यान करणाऱ्याचे. ‘ब्राह्मणस्स’ म्हणजे पापांना दूर सारलेल्या क्षीणासवाचे (अर्हताचे). ‘अथस्स कङ्खा वपयन्ति सब्बा’ म्हणजे त्यानंतर अशा प्रकारे धर्म प्रकट झालेल्या त्या क्षीणासवाच्या सर्व शंका नाहीशा होतात. जसे की, “हे भंते, कोण स्पर्श करतो? हा प्रश्न योग्य नाही, असे भगवान म्हणाले” इत्यादी पद्धतीने, आणि “हे भंते, जरामरण कोणते आणि हे जरामरण कोणाचे आहे? हा प्रश्न योग्य नाही, असे भगवान म्हणाले” इत्यादी पद्धतीने सांगितलेल्या प्रतीत्यसमुत्पादविषयक शंका; तसेच प्रतीत्यसमुत्पादाचा साक्षात्कार न झाल्यामुळे उत्पन्न होणाऱ्या “मी भूतकाळात होतो का?” इत्यादी सोळा प्रकारच्या शंका आणि “बुद्धाविषयी शंका घेतो, धर्माविषयी शंका घेतो” इत्यादी आठ प्रकारच्या शंका; त्या सर्व नाहीशा होतात, दूर होतात, निरुद्ध होतात. हे कशामुळे? ‘यतो पजानाति सहेतुधम्मं’ कारण जेव्हा तो अविद्या इत्यादी हेतूंमुळे सहेतुक असलेल्या या संस्कार इत्यादी केवळ दुःखस्कंध धर्माला हेतूंसह जाणतो, साक्षात करतो. Yato khayaṃ paccayānaṃ avedīhi yasmā paccayānaṃ khayasaṅkhātaṃ nibbānaṃ avedi aññāsi paṭivijjhi, tasmā yadāssa ātāpino jhāyato brāhmaṇassa vuttappakārā dhammā pātubhavanti. Athassa yā nibbānassa aviditattā kaṅkhā uppajjeyyuṃ, sabbāpi tā kaṅkhā vapayantīti. ‘यतो खयं पच्चयानं अवेदि’ म्हणजे ज्या अर्थी प्रत्ययांचा (हेतूंचा) क्षय म्हणजेच निर्वाण याला तो जाणतो, साक्षात करतो; त्यामुळे जेव्हा त्या उद्योगी, ध्यान करणाऱ्या ब्राह्मणाला (क्षीणासवाला) पूर्वोक्त धर्म प्रकट होतात, तेव्हा निर्वाण न जाणल्यामुळे त्याच्या मनात ज्या काही शंका उत्पन्न होऊ शकल्या असत्या, त्या सर्व शंका नाहीशा होतात. Āraññanti āraññakaṃ. Aññātuñchena yāpentanti kulesu aññāto niccanavoyeva hutvā uñchena piṇḍacariyāya yāpentaṃ. Atha vā abhilakkhitesu issarajanagehesu kaṭukabhaṇḍasambhāraṃ sugandhabhojanaṃ pariyesantassa uñchanaṃ ñātuñchanaṃ nāma, gharapaṭipāṭiyā pana dvāre ṭhitena laddhamissakabhojanaṃ aññātuñchanaṃ nāma. Idaṃ idha adhippetaṃ. Tena yāpentaṃ. Kāmesu anapekkhinanti vatthukāmakilesakāmesu nirapekkhaṃ. ‘आरण्यं’ म्हणजे आरण्यक (अरण्यात राहणारा). ‘अञ्ञातुञ्छेन यापेन्तं’ म्हणजे कुलांमध्ये अपरिचित राहून, नेहमी नवीन असल्यासारखे राहून, उंछवृत्तीने (पिंडचारेने/भिक्षेने) जीवन जगणारा. किंवा प्रतिष्ठित लोकांच्या घरांमध्ये मसालेदार आणि सुगंधी भोजनाचा शोध घेणाऱ्याची भिक्षा ही ‘ज्ञात-उंछ’ (प्रसिद्ध भिक्षा) होय; परंतु घरांच्या अनुक्रमाने दाराशी उभे राहून जे काही संमिश्र भोजन मिळते, त्याला ‘अज्ञात-उंछ’ (अपरिचित भिक्षा) म्हणतात. येथे हाच अर्थ अभिप्रेत आहे. त्याने जीवन जगणारा. ‘कामेसु अनपेक्खिनं’ म्हणजे वस्तुकॉम आणि क्लेशकाम यांच्याविषयी निरपेक्ष (आसक्ती नसलेला). Chetvāti vadhitvā. Sukhaṃ setīti kodhapariḷāhena aparidayhamānattā sukhaṃ sayati. Na socatīti kodhavināsena vinaṭṭhadomanassattā na socati. Visamūlassāti dukkhavipākassa. Madhuraggassāti yaṃ akkuṭṭhassa paccakkositvā pahaṭassa paṭippaharitvā sukhaṃ uppajjati, taṃ sandhāya so ‘‘madhuraggo’’ti vutto. Imasmiñhi ṭhāne pariyosānaṃ ‘‘agga’’nti vuttaṃ. Ariyāti buddhādayo. ‘छेत्वा’ म्हणजे मारून (नष्ट करून). ‘सुखं सेति’ म्हणजे क्रोधाच्या संतापाने न जळाल्यामुळे सुखाने राहतो. ‘न सोचति’ म्हणजे क्रोधाचा विनाश झाल्यामुळे दौर्मनस्य नष्ट होऊन शोक करत नाही. ‘विसमूलस्स’ म्हणजे दुःखद विपाक असलेल्या (विषारी मूळ असलेल्या). ‘मधुरग्गस्स’ म्हणजे शिवीगाळ करणाऱ्याला उलट शिवीगाळ करून किंवा मारणाऱ्याला उलट मारून जे सुख मिळते, त्याला उद्देशून तो क्रोध ‘मधुर-अग्र’ (गोड शेवट असलेला) म्हटला आहे. कारण या ठिकाणी ‘अग्र’ हा शब्द शेवटासाठी (परिणामासाठी) वापरला आहे. ‘अरिया’ म्हणजे बुद्ध इत्यादी आर्य. Haneti [Pg.234] haneyya. Uppatitanti asamugghāṭitaṃ avikkhambhituppannavasena samudācāruppannavasena samudācarantaṃ. Vinodayeti attano santānato nīhareyya. ‘हने’ म्हणजे नष्ट करावे (मारावे). ‘उप्पतितं’ म्हणजे जे पूर्णपणे नष्ट झालेले नाही, जे दडपून न टाकल्यामुळे किंवा वारंवार उद्भवल्यामुळे मनात वावरत आहे. ‘विनोदये’ म्हणजे आपल्या चित्तसंततीमधून बाहेर काढून टाकावे (दूर करावे). 101. Sattiyāti desanāsīsametaṃ, ekatodhārādinā satthenāti attho. Omaṭṭhoti pahaṭo. Cattāro hi pahārā omaṭṭho ummaṭṭho maṭṭho vimaṭṭhoti. Tattha upari ṭhatvā adhomukhaṃ dinnappahāro omaṭṭho nāma, adho ṭhatvā uddhaṃ mukhaṃ dinnappahāro ummaṭṭho nāma, aggaḷasūci viya vinivijjhitvā kato maṭṭho nāma, seso sabbopi vimaṭṭho nāma. Imasmiṃ pana ṭhāne omaṭṭho gahito. So hi sabbadāruṇo duruddharaṇasallo duttikiccho antodoso antopubbalohito ca hoti. Pubbalohitaṃ anikkhamitvā vaṇamukhaṃ pariyonandhitvā tiṭṭhati. Pubbalohitaṃ nīharitukāmehi mañcena saddhiṃ bandhitvā adhosiro kātabbo hoti, maraṇaṃ vā maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ pāpuṇāti. Paribbajeti vihareyya. १०१. ‘सत्तिया’ म्हणजे हा उपदेशाचा मुख्य भाग आहे, परंतु याचा अर्थ एका बाजूला धार असलेल्या शस्त्राने असा आहे. ‘ओमट्ठो’ म्हणजे प्रहार केलेला. प्रहार चार प्रकारचे असतात: ओमहट्ट, उम्महट्ट, महट्ट आणि विमहट्ट. त्यात वर उभे राहून खाली तोंड करून केलेला प्रहार म्हणजे ‘ओमहट्ट’ होय; खाली उभे राहून वर तोंड करून केलेला प्रहार म्हणजे ‘उम्महट्ट’ होय; दाराच्या कडीसारखा आरपार भोसकून केलेला प्रहार म्हणजे ‘महट्ट’ होय; आणि उरलेले सर्व प्रहार ‘विमहट्ट’ होत. परंतु या ठिकाणी ‘ओमहट्ट’ प्रहार घेतला आहे. कारण तो सर्वात भयंकर, कठीणपणे निघणारा शल्य (बाण), उपचार करण्यास कठीण, आत दोष असलेला आणि आत पू व रक्त असलेला असतो. पू आणि रक्त बाहेर न पडता जखमेच्या तोंडाला झाकून राहते. पू आणि रक्त बाहेर काढू इच्छिणाऱ्यांनी त्याला खाटेला बांधून डोके खाली करावे लागते, आणि त्याला मृत्यू किंवा मृत्यूतुल्य दुःख प्राप्त होते. ‘परिव्वजे’ म्हणजे विहार करावा (राहावे). Imāya gāthāya kiṃ kathitaṃ? Yathā sattiyā omaṭṭhapuriso sallubbāhanavaṇatikicchanānaṃ atthāya vīriyaṃ ārabhati payogaṃ karoti parakkamati. Yathā ca dayhamāne matthake ādittasiro tassa nibbāpanatthāya vīriyaṃ ārabhati payogaṃ karoti parakkamati, evamevaṃ bhikkhu kāmarāgappahānāya sato appamatto hutvā vihareyya bhagavāti kathesi. या गाथेने काय सांगितले आहे? ज्याप्रमाणे भाल्याने प्रहार केलेला माणूस शल्य (बाण) बाहेर काढण्यासाठी आणि जखमेवर उपचार करण्यासाठी वीर्य (प्रयत्न) सुरू करतो, प्रयत्न करतो, पराक्रम करतो; आणि ज्याप्रमाणे डोके जळत असताना, पेटलेले डोके असलेला माणूस ते विझवण्यासाठी वीर्य सुरू करतो, प्रयत्न करतो, पराक्रम करतो; त्याचप्रमाणे भिक्षूने कामरागाचा प्रहाण करण्यासाठी स्मृतिमान आणि अप्रमत्त होऊन विहार करावा, असे देवतेने सांगितले. Evaṃ devatāya kathite atha bhagavā cintesi – ‘‘imāya devatāya upamā daḷhaṃ katvā ānītā, atthaṃ pana parittakaṃ gahetvā ṭhitā. Punappunaṃ kathentīpi hi esā kāmarāgassa vikkhambhanappahānameva katheyya, yāva ca kāmarāgo maggena na samugghāṭiyyati, tāva anubandhova hotī’’ti tameva upamaṃ gahetvā paṭhamamaggavasena devatāya vinivaṭṭetvā dassento ‘‘sattiyā viya omaṭṭho’’ti dutiyagāthamāha. Tassattho purimanayānusārena veditabbo. देवतेने असे म्हटल्यावर भगवंतांनी विचार केला – “या देवतेने उपमा तर खूप मजबूत दिली आहे, परंतु अर्थ मात्र थोडाच घेतला आहे. कारण तिने वारंवार सांगितले तरी ती कामरागाचे केवळ विक्खंभन-प्रहाणच (दडपून टाकणे) सांगेल; आणि जोपर्यंत कामराग मार्गाने पूर्णपणे नष्ट केला जात नाही, तोपर्यंत तो पाठीमागे लागलेलाच राहतो.” असा विचार करून तीच उपमा घेऊन, पहिल्या मार्गाच्या (स्रोतापत्ती मार्गाच्या) दृष्टीने देवतेला उलटवून दाखवत भगवंतांनी “सत्तिया विय ओमट्ठो” ही दुसरी गाथा म्हटली. त्याचा अर्थ पूर्वोक्त पद्धतीनेच समजून घ्यावा. Lokāmisanti kāmaguṇo. Santipekkhoti sabbasaṅkhārūpasamaṃ nibbānaṃ apekkhamāno. Paññavāti paññavanto. Pahitattoti nibbānaṃ patipesitacitto. Virato kāmasaññāyāti yāya kāyaci sabbato kāmasaññāya [Pg.235] catutthamaggasampayuttāya samucchedaviratiyā virato. ‘‘Viratto’’tipi pāṭho. Kāmasaññāyāti pana bhummavacanaṃ hoti. Sagāthāvagge (saṃ. ni. 1.96) ‘‘kāmasaññāsū’’ti pāṭho. Catūhi maggehi dasannampi saṃyojanānaṃ atītattā sabbasaṃyojanātīto. Catutthamaggeneva vā uddhambhāgiyasaṃyojanātīto tatra tatrābhinandanato nandisaṅkhātāya taṇhāya tiṇṇañca bhavānaṃ parikkhīṇattā nandibhavaparikkhīṇo. So tādiso khīṇāsavo bhikkhu gambhīre saṃsāraṇṇave na sīdati. ‘लोकामिसं’ म्हणजे कामगुण. ‘सन्तिपेक्खो’ म्हणजे सर्व संस्कारांचा उपशम असलेल्या निर्वाणाची आकांक्षा करणारा. ‘पञ्ञवा’ म्हणजे प्रज्ञावान. ‘पहितत्तो’ म्हणजे निर्वाणाकडे चित्त लावलेला. ‘विरतो कामसञ्ञाय’ म्हणजे चौथ्या मार्गाने (अर्हत् मार्गाने) युक्त असलेल्या समुच्छेद-विरतीने कोणत्याही प्रकारच्या सर्व कामसंज्ञांपासून विरत झालेला. काही ठिकाणी ‘विरत्तो’ असाही पाठ आहे. परंतु ‘कामसञ्ञाय’ हे सप्तमी विभक्तीचे रूप आहे. सगाथावग्गात ‘कामसञ्ञासु’ असा पाठ आहे. चारही मार्गांनी दहाही संयोजनांना पार केल्यामुळे तो ‘सर्वसंयोजनातीत’ आहे. किंवा चौथ्या मार्गानेच उद्धंभागिय संयोजनांना पार केलेला. त्या त्या ठिकाणी अभिनंदनामुळे ‘नंदी’ म्हटल्या जाणाऱ्या तृष्णेचा आणि तिन्ही भवांचा क्षय झाल्यामुळे तो ‘नंदीभवपरिक्षीण’ आहे. असा तो क्षीणासव भिक्षू या खोल संसाररूपी समुद्रात बुडत नाही. Saddahānoti yena pubbabhāge kāyasucaritādibhedena, aparabhāge ca sattattiṃsabodhipakkhiyabhedena dhammena arahanto buddhapaccekabuddhabuddhasāvakā nibbānaṃ pattā. Taṃ saddahāno arahataṃ dhammaṃ nibbānappattiyā lokiyalokuttarapaññaṃ labhati, tañca kho na saddhāmattakeneva. Yasmā pana saddhājāto upasaṅkamati, upasaṅkamanto payirupāsati, payirupāsanto sotaṃ odahati, odahitasoto dhammaṃ suṇāti, tasmā upasaṅkamanato paṭṭhāya yāva dhammassavanena sussūsaṃ labhate paññaṃ. ‘श्रद्धा ठेवणारा’ म्हणजे ज्या धर्माद्वारे पूर्वभागात काय-सुचरित (शारीरिक सुकर्म) इत्यादींच्या भेदाने आणि उत्तरभागात सदतीस बोधिपाक्षिक धर्मांच्या भेदाने अर्हत, बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि बुद्धश्रावक निर्वाणाला प्राप्त झाले आहेत, त्या अर्हतांच्या धर्मावर श्रद्धा ठेवणारा मनुष्य निर्वाणप्राप्तीसाठी लौकिक व लोकोत्तर प्रज्ञा प्राप्त करतो. परंतु, ती प्रज्ञा केवळ श्रद्धेमात्रेनेच मिळत नाही. कारण जेव्हा श्रद्धा उत्पन्न झालेला मनुष्य (कल्याणमित्रांच्या) जवळ जातो, जवळ जाऊन त्यांची सेवा-उपासना करतो, सेवा-उपासना करत असताना कान देऊन (लक्षपूर्वक) ऐकतो, आणि कान देऊन धर्म ऐकतो; म्हणून जवळ जाण्यापासून धर्मश्रवण करण्यापर्यंतच्या उत्सुकतेने ऐकण्याच्या क्रियेद्वारे तो प्रज्ञा प्राप्त करतो. Kiṃ vuttaṃ hoti? Taṃ dhammaṃ saddahitvāpi ācariyupajjhāye kālena kālaṃ upasaṅkamitvāpi vattakaraṇena payirupāsitvā yadā payirupāsanāya ārādhitacittā kiñci vattukāmā honti. Atha adhigatāya sotukāmatāya sotaṃ odahitvā suṇanto labhatīti evaṃ sussūsampi ca satiavippavāsena appamatto subhāsitadubbhāsitaññutāya vicakkhaṇo eva labhati, na itaro. Tenāha – ‘‘appamatto vicakkhaṇo’’ti. याचा काय अर्थ आहे? त्या धर्मावर श्रद्धा ठेवूनही, वेळोवेळी आचार्य आणि उपाध्यायांच्या जवळ जाऊन, कर्तव्यांचे पालन करून त्यांची सेवा करून, जेव्हा त्या सेवेने प्रसन्न चित्त झालेले आचार्य-उपाध्याय काही सांगण्याची इच्छा करतात; तेव्हा ऐकण्याच्या तीव्र इच्छेने कान देऊन ऐकणारा मनुष्य प्रज्ञा प्राप्त करतो, असा याचा अर्थ आहे. अशा प्रकारे ऐकण्याची इच्छा ठेवणारा देखील स्मृती जागरूक ठेवून, अप्रमत्त राहून, सुभाषित आणि दुभाषित यांमधील फरक जाणणारा विचक्षण (बुद्धिमान) मनुष्यच प्रज्ञा प्राप्त करतो, इतर (प्रमत्त किंवा अज्ञानी) नाही. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – 'अप्रमत्त आणि विचक्षण'. Patirūpakārīti desakālādīni ahāpetvā lokiyassa lokuttarassa dhammassa patirūpaṃ adhigamūpāyaṃ karotīti patirūpakārī. Dhuravāti cetasikavīriyavasena anikkhittadhuro. Uṭṭhātāti kāyikavīriyavasena uṭṭhānasampanno asithilaparakkamo. Vindate dhananti lokiyalokuttaradhanaṃ adhigacchati. Saccenāti vacīsaccena paramatthasaccena ca. Buddhapaccekabuddhaariyasāvakā nibbutiṃ pāpuṇantā kittimpi pāpuṇantiyeva. Dadanti paresaṃ yaṃ kiñci icchitaṃ patthitaṃ dento mittāni ganthati sampādeti karotīti [Pg.236] attho. Duddadaṃ vā dadanto ganthati, dānamukhena cattāripi saṅgahavatthūni gahitānīti veditabbāni. Tehi mittāni karonti. Asmā lokā paraṃ lokaṃ, sa ve pecca na socatīti yassa puggalassa ime saddhādayo dhammā vijjanti, so imasmā lokā paraṃ lokaṃ gantvā na socati, sokakāraṇaṃ tassa natthīti attho. ‘प्रतिरूपकारी’ म्हणजे देश, काळ इत्यादींचा अपव्यय न करता, लौकिक आणि लोकोत्तर धर्माच्या प्राप्तीचा योग्य उपाय करणारा तो ‘प्रतिरूपकारी’ होय. ‘धुरवा’ म्हणजे चैतसिक वीर्याच्या (मानसिक प्रयत्नांच्या) बळावर आपली धुरा (प्रयत्न) न सोडणारा. ‘उत्थाता’ म्हणजे कायिक वीर्याच्या (शारीरिक प्रयत्नांच्या) बळावर उद्योगसंपन्न आणि शिथिल न होणारा पराक्रम असणारा. ‘धन मिळवतो’ म्हणजे लौकिक आणि लोकोत्तर धन प्राप्त करतो. ‘सत्याने’ म्हणजे वचन सत्याने आणि परमार्थ सत्याने. बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि आर्यश्रावक निर्वाण प्राप्त करत असताना कीर्ती देखील प्राप्त करतातच. ‘देतो’ म्हणजे इतरांना त्यांची कोणतीही इच्छित किंवा प्रार्थी वस्तू देऊन तो मित्रांना जोडतो, मिळवतो किंवा मित्र बनवतो, असा अर्थ आहे. किंवा जे देणे कठीण आहे ते देऊन तो मित्र जोडतो. दानाच्या माध्यमातून चारही संग्रहवस्तू ग्रहण केल्या आहेत, असे जाणावे. त्यांच्याद्वारे ते मित्र बनवतात. ‘या लोकातून परलोकात गेल्यावर तो खरोखर शोक करत नाही’ म्हणजे ज्या व्यक्तीमध्ये हे श्रद्धा इत्यादी धर्म विद्यमान असतात, ती व्यक्ती या लोकातून परलोकात गेल्यावर शोक करत नाही; कारण तिच्यासाठी शोकाचे कोणतेही कारण उरत नाही, असा अर्थ आहे. ‘‘Yassete caturo dhammā, saddhassa gharamesino; Saccaṃ dhammo dhiti cāgo, sa ve pecca na socatī’’ti. (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 190) – “ज्या गृहस्थाश्रमात राहणाऱ्या श्रद्धाळू व्यक्तीकडे सत्य, धर्म (प्रज्ञा), धृती (धैर्य) आणि त्याग हे चार धर्म विद्यमान असतात, ती व्यक्ती परलोकात गेल्यावर खरोखर शोक करत नाही.” Gāthaṃ avasesaṃ katvā udāhaṭaṃ. Āḷavakasutte hi imā gāthā āḷavakena ‘‘kathaṃ su labhate pañña’’ntiādinā (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 187) puṭṭhena bhagavatā bhāsitāti. गाथेचा उर्वरित भाग करून हा उतारा उद्धृत केला आहे. कारण आळवक सुत्तात या गाथा, आळवकाने “प्रज्ञा कशी प्राप्त करावी?” इत्यादी प्रश्न विचारले असता भगवंतांनी उपदेशिल्या आहेत. Yena kenaci vaṇṇenāti yena kenaci kāraṇena, pakārena vā. Saṃvāsoti ekasmiṃ ṭhāne sahavāso samāgamo. Tanti tathā samāgataṃ anukampitabbaṃ purisaṃ. Manasā ce pasannenāti karuṇāsamussāhitena pasādena pasannena manasā. Na tena hoti saṃyuttoti tena yathāvuttena anusāsanena kāmacchandādīnaṃ saṃyojanavasena saṃyutto nāma na hoti. Yānukampā anuddayāti yā ariyamaggasampāpanavasena karuṇāyanā, mettāyanā cāti attho. ‘ज्या कोणत्या प्रकारे’ म्हणजे ज्या कोणत्या कारणाने किंवा प्रकाराने. ‘सहवास’ म्हणजे एकाच ठिकाणी एकत्र राहणे किंवा एकत्र येणे (समागम). ‘त्याला’ म्हणजे त्या प्रकारे एकत्र आलेल्या, अनुकंपा करण्यास योग्य अशा पुरुषाला. ‘प्रसन्न मनाने’ म्हणजे करुणेने प्रेरित झालेल्या प्रसन्नतेने युक्त अशा प्रसन्न मनाने. ‘त्याच्याशी संयुक्त होत नाही’ म्हणजे वर सांगितलेल्या उपदेशाद्वारे कामच्छंद इत्यादी संयोजनांच्या वशाने तो बद्ध (संयुक्त) होत नाही. ‘जी अनुकंपा आणि दया’ म्हणजे आर्यमार्गाप्रत पोहोचवण्याच्या उद्देशाने असणारी जी करुणा आणि मैत्री होय, असा अर्थ आहे. 102. Rāgo ca doso cāti rāgadosā heṭṭhā vuttanayāva. Kutonidānāti kiṃnidānā kiṃhetukā. Paccattavacanassa hi ayaṃ to-ādeso, samāse cassa lopābhāvo veditabbo. Aratī ratī lomahaṃso kutojāti yāyaṃ pantesu senāsanesu, adhikusalesu ca dhammesu arati ukkaṇṭhitā, yā ca pañcasu kāmaguṇesu rati abhirati āsatti kīḷanādi, yo ca lomahaṃsasamuṭṭhānato lomahaṃsasaṅkhāto cittutrāso, ime tayo dhammā kuto jātā kuto nibbattāti pucchā. Kuto samuṭṭhāyāti kuto uppajjitvā. Manoti kusalacittaṃ. Vitakkāti kāmavitakkādayo. Kumārakā dhaṅkamivosajantīti yathā kumārakā kīḷantā kākaṃ suttena pāde bandhitvā osajanti khipanti, evaṃ kusalamanaṃ akusalavitakkā kuto samuṭṭhāya osajantīti pucchā. १०२. ‘राग आणि द्वेष’ म्हणजे राग आणि द्वेष, ज्यांचे स्पष्टीकरण पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहे. ‘कुठून उत्पन्न झालेले’ म्हणजे काय कारण असणारे किंवा कशामुळे उत्पन्न झालेले. कारण प्रथमा विभक्तीचा हा ‘तस्’ (तो) आदेश आहे आणि समासामध्ये त्याचा लोप न होणे हे जाणावे. ‘अरती, रती आणि रोमांच कुठून उत्पन्न होतात?’ म्हणजे जी एकांत शयनासनांमध्ये आणि उच्च कुशल धर्मांमध्ये (समथ-विपश्यनेमध्ये) अरती (कंटाळा) आहे; आणि जी पाच कामगुणांमध्ये रती, अभिरती, आसक्ती आणि क्रीडा इत्यादी आहे; आणि रोमांच उभे राहण्यामुळे रोमांच संज्ञक असणारा जो चित्ताचा थरकाप आहे; हे तीन धर्म कुठून उत्पन्न झाले, कुठून निर्माण झाले? असा हा प्रश्न आहे. ‘कुठून समुत्थान पावून’ म्हणजे कुठून उत्पन्न होऊन. ‘मन’ म्हणजे कुशल चित्त. ‘वितर्क’ म्हणजे कामवितर्क इत्यादी. ‘मुले जशी कावळ्याला सोडून देतात’ म्हणजे ज्याप्रमाणे खेळणारी मुले कावळ्याच्या पायाला दोऱ्याने बांधून त्याला उडवून देतात किंवा फेकून देतात, त्याचप्रमाणे कुशल मनाला अकुशल वितर्क कुठून उत्पन्न होऊन विचलित करतात? असा हा प्रश्न आहे. Rāgo [Pg.237] cāti dutiyagāthā tassā vissajjanaṃ. Tattha itoti attabhāvaṃ sandhāyāha. Attabhāvanidānā hi rāgadosā, arati rati lomahaṃsā ca attabhāvato jātā. Kāmavitakkādayo attabhāvato eva samuṭṭhāya kusalamanaṃ osajanti. Tena tadaññaṃ pakatiādikāraṇaṃ paṭikkhipanto āha – ‘‘itonidānā ito samuṭṭhāyā’’ti. Purimagāthāya vuttanayenettha saddasiddhi veditabbā. ‘राग आणि...’ ही दुसरी गाथा त्या प्रश्नाचे उत्तर आहे. त्या उत्तरामध्ये ‘यामधून’ हा शब्द आत्मभावाला (स्वतःच्या अस्तित्वाला/शरीराला) उद्देशून म्हटला आहे. कारण राग आणि द्वेष हे आत्मभावातूनच उत्पन्न होणारे आहेत; आणि अरती, रती व रोमांच देखील आत्मभावातूनच उत्पन्न होतात. कामवितर्क इत्यादी देखील आत्मभावातूनच उत्पन्न होऊन कुशल मनाला विचलित करतात. म्हणून, त्याव्यतिरिक्त इतर प्रकृती इत्यादी कारणांचे खंडन करत भगवंतांनी म्हटले आहे – ‘यामधूनच उत्पन्न होणारे, यामधूनच समुत्थान पावणारे’. पूर्व गाथेत सांगितलेल्या पद्धतीनेच येथे शब्दांची सिद्धी जाणावी. Idāni yvāyaṃ ‘‘itonidānā’’tiādīsu attabhāvanidānā attabhāvato jātā attabhāvato samuṭṭhāyāti attho vutto, taṃ sādhento āha – ‘‘snehajā attasambhūtā’’ti. Ete hi rāgādayo vitakkapariyosānā taṇhāsnehena jātā. Tathā jāyantā ca pañcupādānakkhandhabhede attabhāvasaṅkhāte attani sambhūtā. Tenāha – ‘‘snehajā attasambhūtā’’ti. Idāni tadatthajotikaṃ upamaṃ dasseti ‘‘nigrodhasseva khandhajā’’ti. Tattha khandhajāti khandhesu jātā pārohā. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā nigrodhassa khandhajasaṅkhātā pārohā āporasasaṅkhāte snehe sati jāyanti, jāyantā ca tasmiṃyeva nigrodhe tesu tesu sākhappadesesu sambhavanti, evaṃ ete rāgādayo ajjhattaṃ taṇhāsnehe sati jāyanti, jāyantā ca tasmiṃyeva attabhāve tesu tesu cakkhādippadesesu iṭṭhārammaṇesu sambhavanti. Tena vuttaṃ – ‘‘snehajā attasambhūtā’’ti. Puthu visattā kāmesūti yasmā rāgopi pañcakāmaguṇikādivasena, dosopi āghātavatthuādivasena aratiādayopi tassa tassa bhedassa vasenāti sabbathā sabbepime kilesā puthu anekappakārā hutvā vatthudvārārammaṇādivasena tesu tesu kāmesu tathā tathā visattā laggā saṃsibbitvā ṭhitā. Kimiva? Māluvāva vitatā vane yathā vane vitatā māluvā tesu tesu rukkhasākhappasākhādibhedesu visattā hoti laggā saṃsibbitvā ṭhitā, evaṃ ete kilesā dhammā, tasmā ettha puthupabhedesu vatthukāmesu visattaṃ kilesagahanaṃ. आता, 'इतोनिवदाना' इत्यादींमध्ये 'आत्मभावापासून उत्पन्न झालेले, आत्मभावापासून उद्भूत झालेले' असा जो अर्थ सांगितला आहे, तो सिद्ध करण्यासाठी (अट्ठाकथाकारांनी) म्हटले आहे - 'स्नेहजा अत्तसंभूता' (तृष्णेच्या स्नेहापासून आणि स्वतःपासून उत्पन्न झालेले). कारण हे रागादी क्लेश, जे वितर्कामध्ये पर्यवसान पावणारे आहेत, ते तृष्णारूपी स्नेहामुळे उत्पन्न होतात. आणि अशा प्रकारे उत्पन्न होत असताना, पाच उपादानस्कंधांच्या भेदाने युक्त अशा 'आत्मभाव' नावाच्या स्वतःमध्येच उत्पन्न होतात. म्हणूनच म्हटले आहे - 'स्नेहजा अत्तसंभूता'. आता त्या अर्थाचा प्रकाश करणारी उपमा 'निग्रोधस्सेव खन्धजा' (वडाच्या झाडाच्या पारंब्यांप्रमाणे) या गाथेने दाखवतात. तेथे 'खन्धजा' म्हणजे खोडापासून (स्कंधापासून) उत्पन्न झालेल्या पारंब्या. याचा अर्थ असा आहे - ज्याप्रमाणे वडाच्या झाडाच्या खोडापासून उत्पन्न होणाऱ्या पारंब्या जलरूपी रस (स्नेह) असताना उत्पन्न होतात, आणि उत्पन्न होत असताना त्याच वडाच्या झाडाच्या त्या त्या फांद्यांच्या भागांमध्ये वाढतात, त्याचप्रमाणे हे रागादी क्लेश अध्यात्मिक तृष्णारूपी स्नेह असताना उत्पन्न होतात, आणि उत्पन्न होत असताना त्याच आत्मभावात त्या त्या चक्षू इत्यादी इंद्रियांच्या ठिकाणी आणि इष्ट आरंभांमध्ये (विषयांमध्ये) उत्पन्न होतात. म्हणूनच म्हटले आहे - 'स्नेहजा अत्तसंभूता'. 'पुथु विसत्ता कामेसु' म्हणजे ज्या कारणाने राग देखील पाच कामगुणांच्या वशतेने, द्वेष देखील आघातवस्तूच्या वशतेने आणि अरती इत्यादी देखील त्या त्या भेदांच्या वशतेने अनेक प्रकारचे आहेत, म्हणून सर्व प्रकारे हे सर्व क्लेश पृथक (अनेक प्रकारचे) होऊन, वस्तू, द्वार, आलंबन इत्यादींच्या वशतेने त्या त्या कामभोगांमध्ये त्या त्या प्रकारे आसक्त, लग्न आणि गुंफलेले राहतात. कशाप्रमाणे? ज्याप्रमाणे वनात पसरलेली मालुवा वेल त्या त्या वृक्षांच्या फांद्या आणि उपफांद्यांमध्ये आसक्त, लग्न आणि गुंफलेली राहते, त्याचप्रमाणे हे क्लेशरूप धर्म आहेत. म्हणून येथे अनेक प्रकारच्या वस्तूंमध्ये आणि कामभोगांमध्ये आसक्त असलेले हे क्लेशांचे जाळे आहे. Ye naṃ pajānanti yatonidānaṃ, te naṃ vinodenti suṇohi yakkha. Tassattho – ye sattā naṃ kilesagahanaṃ ‘‘itonidānaṃ esa uppajjatī’’ti jānanti, te naṃ taṇhāsinehasinehite attabhāve uppajjatīti [Pg.238] ñatvā taṃ taṇhāsinehaṃ ādīnavānupassanādibhāvanāñāṇagginā visosentā vinodenti pajahanti, evaṃ amhākaṃ bhāsitaṃ suṇohi yakkhāti. Te duttaraṃ oghamimaṃ taranti, atiṇṇapubbaṃ apunabbhavāyāti ye hi saṃkilesagahanaṃ vinodenti, te ekantena maggaṃ bhāventi. Na hi maggabhāvanaṃ vinā kilesavinodanaṃ atthi. Evaṃ maggaṃ bhāventā te pakatiñāṇena duttaraṃ kāmoghādiṃ catubbidhaṃ oghaṃ iminā dīghena addhunā supinantenapi atiṇṇapubbaṃ anatikkantapubbaṃ apunabbhavāya nibbānāya taranti. 'जे याला (क्लेशाला) ज्या कारणाने उत्पन्न होते असे जाणतात, ते याला दूर करतात; हे यक्षा, ऐक.' याचा अर्थ असा आहे - जे प्राणी या क्लेशरूपी जाळ्याला 'या कारणाने (आत्मभावामुळे) हे उत्पन्न होते' असे जाणतात, ते हे क्लेश तृष्णारूपी स्नेहाने युक्त अशा आत्मभावात उत्पन्न होतात असे जाणून, त्या तृष्णारूपी स्नेहाला आदीनवानुपश्यना इत्यादी भावनांच्या ज्ञानरूपी अग्नीने सुकवून टाकतात, दूर करतात, त्याग करतात. 'अशा प्रकारे आमचे बोलणे ऐक, हे यक्षा!' 'ते या दुस्तर ओघाला पार करतात, जो पूर्वी कधीही पार केला नव्हता, पुनर्जन्म न होण्यासाठी.' कारण जे संक्लेशरूपी जाळ्याला दूर करतात, ते निश्चितपणे मार्गाची भावना करतात. कारण मार्गभावनेशिवाय क्लेशांचे निवारण शक्य नाही. अशा प्रकारे मार्गाची भावना करणारे ते साधक आपल्या प्रज्ञाज्ञानाने दुस्तर अशा काम-ओघ इत्यादी चार प्रकारच्या ओघांना, जे या दीर्घ संसारात स्वप्नातही कधी पार केले नव्हते किंवा ओलांडले नव्हते, पुनर्जन्म न होण्यासाठी, निर्वाणाच्या प्राप्तीसाठी पार करतात. Dukkaraṃ bhagavāti eko kira devaputto pubbayogāvacaro bahalakilesatāya sappayogena kilese vikkhambhento samaṇadhammaṃ katvā pubbahetumandatāya ariyabhūmiṃ appatvāva kālaṃ katvā devaloke nibbatto, so tathāgataṃ upasaṅkamitvā dukkarabhāvaṃ ārocento evamāha. Tattha dukkaranti dasapi vassāni…pe… saṭṭhipi vassāni ekantaparisuddhassa samaṇadhammassa karaṇaṃ nāmetaṃ dukkaraṃ. Sekkhāti satta sekkhā. Sīlasamāhitāti sīlena samāhitā samupetā. Ṭhitattāti patiṭṭhitasabhāvā. Evaṃ pucchitapañhaṃ vissajjitvā uparipañhaṃ samuṭṭhāpanatthaṃ ‘‘anagāriyupetassā’’tiādimāha. Tattha anagāriyupetassāti anagāriyaṃ niggehabhāvaṃ upagatassa, pabbajitassāti attho. Tuṭṭhīti catupaccayasantoso. 'हे भगवन्, हे अत्यंत कठीण आहे' असे (देवपुत्राने म्हटले). एक देवपुत्र जो पूर्वी योगावाचर (साधना करणारा भिक्खू) होता, तीव्र क्लेश असल्यामुळे मोठ्या प्रयत्नाने क्लेशांचे दमन करत श्रमणधर्माचे आचरण करून, पूर्वहेतूच्या (पारमितेच्या) मंदतेमुळे आर्यभूमीला न पोहोचताच मरण पावून देवलोकात उत्पन्न झाला. त्याने तथागतांकडे येऊन श्रमणधर्माचे कठीणपण सांगताना असे म्हटले. तेथे 'दुक्करं' (कठीण) म्हणजे दहा वर्षे... किंवा साठ वर्षे अत्यंत शुद्ध अशा श्रमणधर्माचे आचरण करणे, हे खरोखर कठीण आहे. 'सेक्खा' म्हणजे सात प्रकारचे शैक्ष पुद्गल. 'सीलसमाहिता' म्हणजे शीलाने युक्त, सुप्रतिष्ठित. 'ठितत्ता' म्हणजे स्थिर स्वभाव केलेले. अशा प्रकारे विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तर देऊन, पुढील प्रश्न उपस्थित करण्यासाठी 'अनगारियुपेतस्स' इत्यादी गाथा म्हटली. तेथे 'अनगारियुपेतस्स' म्हणजे अनगारिक (घर नसलेल्या) अवस्थेला प्राप्त झालेल्या, म्हणजेच प्रव्रजित (भिक्खू) झालेल्याचा, असा अर्थ आहे. 'तुट्ठी' म्हणजे चार प्रत्ययांमध्ये (चीवर, पिंडपात, सेनासन, औषध) संतुष्ट असणे. Bhāvanāyāti cittavūpasamabhāvanāya. Te chetvā maccuno jālanti ye rattindivaṃ indriyūpasame ratā, te dussamādahaṃ cittaṃ samādahanti. Ye samāhitacittā, te catupaccayasantosaṃ pūrentā na kilamanti. Ye santuṭṭhā, te sīlaṃ pūrentā na kilamanti. Ye sīle patiṭṭhitā satta sekkhā, te ariyā maccuno jālasaṅkhātaṃ kilesajālaṃ chinditvā gacchanti. 'भावनाव्य' म्हणजे चित्ताच्या उपशमाची भावना (शमथ आणि विपश्यना भावना). 'ते मृत्यूचे जाळे तोडून जातात' म्हणजे जे रात्रंदिवस इंद्रियांच्या उपशमामध्ये रममाण असतात, ते एकाग्र करण्यास कठीण असलेल्या चित्ताला समाहित करतात. ज्यांचे चित्त समाहित आहे, ते चार प्रत्ययांच्या संतोषाला पूर्ण करताना थकत नाहीत. जे संतुष्ट आहेत, ते शीलाचे पालन करताना थकत नाहीत. जे शीलामध्ये प्रतिष्ठित असलेले सात शैक्ष आहेत, ते आर्य मृत्यूचे जाळे म्हटल्या गेलेल्या क्लेशरूपी जाळ्याला तोडून जातात. Duggamoti saccametaṃ, bhante, ye indriyūpasame ratā, te dussamādahaṃ cittaṃ samādahanti. Ye samāhitacittā, te catupaccayasantosaṃ pūrentā na kilamanti. Ye santuṭṭhā, te sīlaṃ pūrentā na kilamanti. Ye sīle paramaggāhino satta sekkhā, te ariyā maccuno jālasaṅkhātaṃ kilesajālaṃ chinditvā gacchanti. Kiṃ na gamissanti, ayaṃ pana duggamo ‘‘bhagavā [Pg.239] visamo maggo’’ti āha. Tattha kiñcāpi ariyamaggo neva duggamo na visamo, pubbabhāgapaṭipadāya panassa bahū parissayā honti, tasmā evaṃ vutto. Avaṃsirāti ñāṇasirena adhosirā hutvā papatanti. Ariyamaggaṃ ārohituṃ asamatthatāya eva te magge papatantīti vuccanti. Ariyānaṃ samo maggoti sveva maggo ariyānaṃ samo hoti. Visame samāti visamepi sattakāye samā eva. 'दुर्गम' म्हणजे: 'हे भदंत, हे सत्य आहे की जे इंद्रियांच्या उपशमात रमतात, ते कठीण चित्ताला समाहित करतात... जे शीलामध्ये परम आग्रही असलेले सात शैक्ष आहेत, ते आर्य मृत्यूचे क्लेशरूपी जाळे तोडून जातात. ते का जाणार नाहीत? परंतु हा मार्ग दुर्गम आणि विषम आहे, हे भगवन्!' असे कामद देवपुत्राने म्हटले. तेथे जरी आर्यमार्ग हा दुर्गम किंवा विषम नसला तरी, त्याच्या पूर्वभागाच्या प्रतिपदेमध्ये (सुरुवातीच्या साधनेत) अनेक संकटे असतात, म्हणून असे म्हटले आहे. 'अवंसिरा' म्हणजे ज्ञानरूपी डोके खाली करून खाली पडतात. आर्यमार्गावर आरूढ होण्यास असमर्थ असल्यामुळेच ते मार्गावरून खाली पडतात, असे म्हटले जाते. 'आर्यांचा मार्ग सम आहे' म्हणजे तोच मार्ग आर्यांसाठी सम (सुलभ) असतो. 'विषमात सम' म्हणजे विषम अशा प्राणीसमुदायामध्ये देखील ते सम (समता बाळगणारे) असतात. 103. Idañhi taṃ jetavananti anāthapiṇḍiko devaputto jetavanassa ceva buddhādīnañca vaṇṇabhaṇanatthaṃ āgantvā evamāha. Isisaṅghanisevitanti bhikkhusaṅghanivesitaṃ. Evaṃ paṭhamagāthāya jetavanassa vaṇṇaṃ kathetvā idāni ariyamaggassa vaṇṇaṃ kathento ‘‘kammaṃ vijjā’’tiādimāha. Tattha kammanti maggacetanā. Vijjāti maggapaññā. Dhammoti samādhi, samādhipakkhikā vā dhammā. Sīlaṃ jīvitamuttamanti sīle patiṭṭhitassa jīvitañca uttamanti dasseti. Atha vā vijjāti diṭṭhisaṅkappā. Dhammoti vāyāmasatisamādhayo. Sīlanti vācākammantājīvā. Jīvitamuttamanti etasmiṃ sīle patiṭṭhitassa jīvitaṃ nāma uttamanti. ‘‘Etena maccā sujjhantī’’ti etena aṭṭhaṅgikena maggena sattā visujjhanti. १०३. 'हेच ते जेतवन आहे' हे वाक्य अनाथपिंडिक देवपुत्राने जेतवनाची आणि बुद्ध आदींची स्तुती करण्यासाठी येऊन म्हटले. 'इसिसंघनिसेवितं' म्हणजे भिक्खू संघाद्वारे सेवित. अशा प्रकारे पहिल्या गाथेने जेतवनाची स्तुती करून, आता आर्यमार्गाची स्तुती करताना 'कम्मं विज्जा' इत्यादी गाथा म्हटली. तेथे 'कम्मं' म्हणजे मार्ग-चेतना. 'विज्जा' म्हणजे मार्ग-प्रज्ञा. 'धम्मो' म्हणजे समाधी, किंवा समाधीच्या पक्षातील धर्म. 'शीलं जीवितमुत्तमं' याने शीलामध्ये प्रतिष्ठित असलेल्याचे जीवन उत्तम असते, हे दाखवले आहे. अथवा, 'विज्जा' म्हणजे सम्यक् दृष्टी आणि सम्यक् संकल्प. 'धम्मो' म्हणजे सम्यक् व्यायाम, सम्यक् स्मृती आणि सम्यक् समाधी. 'सीलं' म्हणजे सम्यक् वाचा, सम्यक् कर्मान्त आणि सम्यक् आजीव. 'जीवितमुत्तमं' म्हणजे या शीलामध्ये प्रतिष्ठित असलेल्याचे जीवन खरोखर उत्तम असते, असा अर्थ आहे. 'एतेन मच्चा सुज्झन्ति' म्हणजे या अष्टांगिक मार्गाने प्राणी शुद्ध होतात. Tasmāti yasmā maggena sujjhanti, na gottadhanehi, tasmā. Yoniso vicine dhammanti upāyena bodhipakkhiyadhammaṃ vicineyya. Evaṃ tattha visujjhatīti evaṃ tasmiṃ ariyamagge visujjhati. Atha vā yoniso vicine dhammanti upāyena ariyasaccadhammaṃ vicineyya. Evaṃ tattha visujjhatīti evaṃ tesu catūsu ariyasaccesu visujjhati. Idāni sāriputtattherassa vaṇṇaṃ kathento ‘‘sāriputtovā’’tiādimāha. Tattha sāriputtovāti avadhāraṇavacanaṃ, etehi paññādīhi sāriputtova seyyoti vadati. Upasamenāti kilesavūpasamena. Pāraṅgatoti nibbānaṃ gato, yo koci nibbānapatto bhikkhu, na tādiso. Etāvaparamo siyā, na therā uttaritaro nāma sāvako atthīti vadati. त्यामुळे (तस्मा) - ज्या कारणाने (मार्गाने) लोक शुद्ध होतात, कुळ आणि धनाने शुद्ध होत नाहीत, म्हणून. 'योनिसो विचिने धम्मं' म्हणजे योग्य उपायाने बोधिपक्खिय धर्माचा शोध घ्यावा. 'एवं तत्थ विसुज्झति' म्हणजे अशा प्रकारे त्या आर्यमार्गात शुद्ध होतो. किंवा, 'योनिसो विचिने धम्मं' म्हणजे योग्य उपायाने आर्यसत्य धर्माचा शोध घ्यावा. 'एवं तत्थ विसुज्झति' म्हणजे अशा प्रकारे त्या चार आर्यसत्यांमध्ये शुद्ध होतो. आता, सारिपुत्त थेरांचे गुणगान करताना 'सारिपुत्तो व' इत्यादी म्हणाले. तेथे 'सारिपुत्तो व' हा निश्चयवाचक (अवधारण) शब्द आहे; या प्रज्ञा इत्यादी गुणांमुळे सारिपुत्तच श्रेष्ठ आहेत, असे ते म्हणतात. 'उपसमेन' म्हणजे क्लेशांच्या उपशमनाने (शांत होण्याने). 'पारंगतो' म्हणजे निर्वाणाला प्राप्त झालेले; जो कोणी निर्वाणप्राप्त भिक्खू आहे, तो त्यांच्यासारखा नाही. हेच सर्वश्रेष्ठ असावे; थेरांपेक्षा (सारिपुत्त थेरांपेक्षा) अधिक श्रेष्ठ असा दुसरा कोणताही श्रावक नाही, असे ते म्हणतात. Atītanti atīte pañcakkhandhe. Nānvāgameyyāti taṇhādiṭṭhīhi nānugaccheyya. Nappaṭikaṅkheti taṇhādiṭṭhīhi na pattheyya. Yadatītanti idamettha kāraṇavacanaṃ. Yasmā yaṃ atītaṃ, taṃ pahīnaṃ niruddhaṃ atthaṅgataṃ, tasmā [Pg.240] taṃ nānugaccheyya. Yasmā ca yaṃ tattha anāgataṃ, taṃ appattaṃ ajātaṃ anibbattaṃ, tasmā tampi na pattheyya. Tattha tatthāti paccuppannampi dhammaṃ yattha yattheva so uppanno, tattha tattheva naṃ aniccānupassanādīhi sattahi anupassanāhi vipassati, araññādīsu vā tattha tattha vipassati. Asaṃhīraṃ asaṃkuppanti idaṃ vipassanāpaṭivipassanādassanatthaṃ vuttaṃ. Vipassanā hi rāgādīhi na saṃhirati na kuppatīti asaṃhīrā asaṃkuppā, taṃ anubrūhaye vaḍḍheyya paṭivipasseyyāti vuttaṃ hoti. Atha vā nibbānaṃ rāgādīhi na saṃhirati na kuppatīti asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ, taṃ vidvā paṇḍito bhikkhu anubrūhaye, punappunaṃ tadārammaṇaṃ phalasamāpattiṃ appento vaḍḍheyyāti attho. 'अतीतं' म्हणजे भूतकाळातील पाच स्कंध. 'नान्वागमेय्य' म्हणजे तृष्णा आणि दृष्टी यांच्याद्वारे मागे जाऊ नये (अनुकरण करू नये). 'नप्पटिकंखे' म्हणजे तृष्णा आणि दृष्टी यांच्याद्वारे आकांक्षा करू नये. 'यदतीतं' हे येथे कारण दर्शवणारे वचन आहे. कारण जे भूतकाळात गेले आहे, ते प्रहीन (नष्ट), निरुद्ध आणि अस्त पावले आहे, म्हणून त्याचा पाठलाग करू नये. आणि जे अनागत (भविष्यकाळात) आहे, ते अद्याप प्राप्त झालेले नाही, उत्पन्न झालेले नाही, म्हणून त्याचीही आकांक्षा करू नये. 'तत्थ तत्थ' म्हणजे वर्तमानकालीन धर्मालाही जेथे जेथे तो उत्पन्न होतो, तेथे तेथेच अनित्यानुपश्यना इत्यादी सात अनुपश्यनांद्वारे विपश्यना करतो, किंवा अरण्यादी ठिकाणी तेथे तेथे विपश्यना करतो. 'असंहीरं असंकुप्पं' हे विपश्यना आणि प्रति-विपश्यना दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. कारण विपश्यना ही रागादी क्लेशांमुळे विचलित होत नाही आणि नष्ट होत नाही, म्हणून तिला 'असंहीरा' आणि 'असंकुप्पा' म्हणतात; तिची वृद्धी करावी, पुन्हा पुन्हा विपश्यना करावी, असा याचा अर्थ आहे. किंवा, निर्वाण हे रागादी क्लेशांमुळे विचलित होत नाही आणि नष्ट होत नाही, म्हणून ते 'असंहीरं असंकुप्पं' आहे; त्या निर्वाणाला जाणणाऱ्या विद्वान, पंडित भिक्खूने वाढवावे, म्हणजेच पुन्हा पुन्हा त्या निर्वाणालाच आलंबन करून फलसमापत्तीत प्रवेश करत त्याची वृद्धी करावी, असा अर्थ आहे. Tassa pana anubrūhanassa atthāya ajjeva kiccamātappanti kilesānaṃ ātāpanaparitāpanena ‘‘ātappa’’nti laddhanāmaṃ vīriyaṃ ajjeva kātabbaṃ. Ko jaññā maraṇaṃ suveti sve jīvitaṃ vā maraṇaṃ vā ko jānāti. Ajjeva dānaṃ dassāmi, sīlaṃ vā rakkhissāmi, aññataraṃ vā pana kusalaṃ karissāmi, ‘‘ajja tāva papañco atthi, sve vā punadivase vā jānissāmī’’ti cittaṃ anuppādetvā ‘‘ajjeva karissāmī’’ti evaṃ vīriyaṃ kātabbanti dasseti. Mahāsenenāti ahivicchikavisasatthādīni hi anekāni maraṇakāraṇāni tassa senāti tāya mahatiyā senāya vasena mahāsenena evarūpena maccunā saddhiṃ ‘‘katipāhaṃ tāva āgamehi, yāvāhaṃ buddhapūjādiṃ attano avassayaṃ kammaṃ karomī’’ti evaṃ mittasanthavākārasaṅkhāto vā ‘‘idaṃ sataṃ vā sahassaṃ vā gahetvā katipāhaṃ āgamehī’’ti evaṃ lañjānuppadānasaṅkhāto vā ‘‘iminā balarāsinā paṭibāhissāmī’’ti evaṃ balarāsisaṅkhāto vā saṅgaro natthi. Saṅgaroti hi mittakaraṇalañjadānabalarāsisaṅkaḍḍhanānaṃ nāmaṃ, tasmā ayamattho vutto. Atanditanti analasaṃ uṭṭhāhakaṃ. Evaṃ paṭipannattā bhaddo ekaratto assāti bhaddekaratto. Itīti evaṃ paṭipannaṃ puggalaṃ ‘‘bhaddekaratto aya’’nti rāgādisantatāya santo buddhamuni ācikkhati. परंतु त्या भावनेच्या (वृद्धीच्या) हेतूने आजच 'आतप्प' (उद्योग) कर्तव्य आहे. क्लेशांना तप्त करण्यामुळे 'आतप्प' हे नाव मिळालेले वीर्य आजच केले पाहिजे. 'को जञ्ञा मरणं सुवे' म्हणजे उद्या जीवन असेल की मृत्यू, हे कोण जाणे? 'आजच मी दान देईन, किंवा शील पाळीन, किंवा इतर कोणतेही कुशल कर्म करीन; आज तर वेळ आहे, उद्या किंवा परवा बघू' असा विचार मनात न आणता, 'आजच मी हे करीन' अशा प्रकारे वीर्य (प्रयत्न) केले पाहिजे, हे दर्शवले आहे. 'महासेनेन' म्हणजे सर्प, विंचू, विष, शस्त्र इत्यादी मृत्यूची अनेक कारणे हीच त्याची (मृत्यूची) सेना आहे. अशा त्या मोठ्या सेनेने युक्त असलेल्या मृत्यूशी 'काही दिवस थांब, जोपर्यंत मी बुद्धपूजा इत्यादी माझे आवश्यक कल्याणकारी कर्म करतो' असा मैत्रीचा करार करता येत नाही; किंवा 'हे शंभर किंवा हजार रुपये घे आणि काही दिवस थांब' अशी लाच देणे शक्य नाही; किंवा 'या सैन्याच्या बळावर मी तुला रोखीन' असे सैन्य गोळा करणे शक्य नाही. 'संगर' म्हणजे मैत्री करणे, लाच देणे किंवा सैन्य गोळा करणे होय, म्हणून हा अर्थ सांगितला आहे. 'अतन्दितं' म्हणजे आळस नसलेला, उद्योगी. अशा प्रकारे आचरण केल्यामुळे त्याची एक रात्रही कल्याणकारी (भद्र) होते, म्हणून त्याला 'भद्देकरत्त' म्हणतात. अशा प्रकारे आचरण करणाऱ्या पुद्गलाला 'हा भद्देकरत्त आहे' असे रागादी क्लेशांच्या शांततेमुळे शांत असलेले बुद्धमुनी सांगतात. Cakkhunā paññāya cāti cakkhunā ca paññāya ca. Cakkhubhūtāya vā paññāya. Satiyā paññāya cāti satiyā ca paññāya ca, sativisiṭṭhāya vā paññāya. Kāyenāti nāmakāyena. 'चक्खुना पञ्ञाय च' म्हणजे चक्षूने आणि प्रज्ञेने; किंवा चक्षुरूप झालेल्या प्रज्ञेने. 'सतिया पञ्ञाय च' म्हणजे स्मृतीने आणि प्रज्ञेने; किंवा स्मृतीने विशिष्ट झालेल्या प्रज्ञेने. 'कायेन' म्हणजे नामकायाने. Dibbacakkhu [Pg.241] suvisuddhanti dibbaṃ cakkhu suvisuddhaṃ, yaṃ sacchikarotīti adhippāyo. Pubbenivāsāti purimāsu jātīsu nivutthakkhandhā. Iddhividhāti iddhikoṭṭhāsā. Nirodhoti nibbānaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva. 'दिव्वचक्खु सुविसुद्धं' म्हणजे अत्यंत शुद्ध दिव्य चक्षू; ज्याचा साक्षात्कार केला जातो, असा अभिप्राय आहे. 'पुब्बेनिवासा' म्हणजे पूर्व जन्मांमध्ये राहिलेले स्कंध. 'इद्धिविधा' म्हणजे ऋद्धीचे प्रकार (भाग). 'निरोधो' म्हणजे निर्वाण. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. 104. Yassa selūpamaṃ cittanti ekaghanaṃ selaṃ viya pakativātehi lokadhammavātehi akampanīyato yassa cittaṃ selūpamaṃ. Tenāha – ‘‘ṭhitaṃ nānupakampatī’’ti. Rajanīyesūti lābhādīsu. Kopaneyyeti alābhādike. Kuto naṃ dukkhamessatīti taṃ evaṃ bhāvitacittaṃ vītikkantalokadhammaṃ uttamapurisaṃ lokadhammahetukaṃ dukkhaṃ nānugamissati. १०४. 'यस्स सेलूपमं चित्तं' म्हणजे ज्याचे चित्त एका अखंड पाषाणासारखे नैसर्गिक वाऱ्याने किंवा अष्ट लोकधर्माच्या वाऱ्याने विचलित न होणारे असते, त्याचे चित्त पाषाणासारखे असते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'स्थिर असलेले चित्त कंपित होत नाही.' 'रजनीयेसु' म्हणजे लाभादी गोष्टींमध्ये. 'कोपनेय्ये' म्हणजे अलाभादी गोष्टींमध्ये. 'कुतो नं दुक्खमेस्सति' म्हणजे अशा प्रकारे विकसित चित्त असलेल्या, लोकधर्माच्या पलीकडे गेलेल्या उत्तम पुरुषाला लोकधर्मामुळे होणारे दुःख प्राप्त होणार नाही. Yo brāhmaṇoti bāhitapāpadhammatāya brāhmaṇo, na diṭṭhamaṅgalikatāya huṃhuṅkārakasāvādipāpadhammayutto hutvā kevalaṃ jātimattena brāhmaṇoti paṭijānāti. So brāhmaṇo bāhitapāpadhammattā huṃhuṅkārappahānena nihuṃhuṅko. Rāgādikasāvābhāvena nikkabhāvo. Sīlasaṃvarena saṃyatacittatāya yatatto. Catumaggañāṇasaṅkhātehi vedehi antaṃ nibbānaṃ, vedānaṃ vā antaṃ gatattā vedantagū. Maggabrahmacariyassa vusitattā vūsitabrahmacariyo. Dhammena so brahmavādaṃ vadeyyāti so ‘‘brāhmaṇo aha’’nti etaṃ vādaṃ vadeyya. Yassa sakalalokasannivāse kuhiñci ekārammaṇepi rāgussado dosussado mohussado mānussado diṭṭhussadoti ime ussadā natthīti attho. 'यो ब्राह्मणो' म्हणजे ज्याने पापधर्माचा त्याग केला आहे तो ब्राह्मण; केवळ जन्मानेच ब्राह्मण असल्याचा दावा करणारा आणि क्रोध, अहंकार, क्लेशादी पापधर्मांनी युक्त असलेला नव्हे. तो ब्राह्मण पापधर्माचा त्याग केल्यामुळे आणि क्रोधाचा त्याग केल्यामुळे 'निहुंहुंको' (क्रोधरहित) असतो. रागादी कषायांच्या अभावामुळे तो 'निष्कषाय' असतो. शील संवराने चित्त संयमित केल्यामुळे तो 'यतत्तो' (संयमी चित्त असलेला) असतो. चार मार्गज्ञानांनी युक्त अशा वेदांच्या (ज्ञानांच्या) अंताला म्हणजेच निर्वाणाला प्राप्त झाल्यामुळे किंवा वेदांच्या अंताला गेल्यामुळे तो 'वेदंतगू' म्हटला जातो. मार्ग-ब्रह्मचर्याचे आचरण पूर्ण केल्यामुळे तो 'वूशितब्रह्मचरियो' (ब्रह्मचर्य पूर्ण केलेला) म्हटला जातो. 'धम्मेन सो ब्रह्मवादं वदेय्य' म्हणजे तो 'मी ब्राह्मण आहे' असा दावा करू शकतो. ज्याच्यामध्ये संपूर्ण जगात कोणत्याही एका आलंबनावर राग, द्वेष, मोह, मान, दृष्टी इत्यादींचा अतिरेक (उत्कर्ष) नाही, असा याचा अर्थ आहे. Na gādhatīti na patiṭṭhahati. Sukkāti sukkasaṅkhātā gahā. Yadi candimasūriyādīnaṃ pabhā tattha natthi, tamo eva ca siyāti āsaṅkamāne sandhāyāha ‘‘tamo tattha na vijjatī’’ti. Yadā ca attanāvedītiādīsu evaṃvidhaṃ nibbānaṃ attapaccakkhena ñāṇena yadā vindati, atha rūpārūpadhammato sukhadukkhato ca vippamutto hotīti. 'न गाधति' म्हणजे प्रतिष्ठित होत नाही. 'सुक्का' म्हणजे शुक्र इत्यादी ग्रह किंवा तारे. जर तेथे चंद्र-सूर्यादींचा प्रकाश नाही, तर तेथे केवळ अंधारच असेल, अशी शंका घेणाऱ्यांना उद्देशून म्हटले आहे - 'तेथे अंधार अस्तित्वात नाही.' 'यदा च अत्तनावेदी' इत्यादी गाथांमध्ये - जेव्हा अशा प्रकारच्या निर्वाणाचा स्वतःच्या प्रत्यक्ष ज्ञानाने अनुभव घेतो, तेव्हा तो रूप-अरूप धर्मांपासून आणि सुख-दुःखापासून मुक्त होतो, असा अभिप्राय आहे. Sakesu dhammesūti sakaattabhāvasaṅkhātesu upādānakkhandhesu. Yebhuyyena hi ajjhattaṃ vipassanābhiniveso hotīti. Etaṃ pisācanti ajakalāpaka, etaṃ tayā vuttaṃ pisācaṃ kilesapisācañca. Pakkulanti tayā kataṃ akkulaṃ pakkulakaraṇañca. Ativattatīti atikkamati. 'सकेसु धम्मेसु' म्हणजे स्वतःच्या अस्तित्वाशी संबंधित उपादानस्कंधांमध्ये. कारण बहुतांश करून अध्यात्मात (स्वतःच्या ठिकाणी) विपश्यनेचा प्रवेश होतो. 'एतं पिसाचं' म्हणजे हे अजकलापक यक्षा, तुझ्याद्वारे म्हटलेला हा पिशाच आणि क्लेशरूप पिशाच. 'पक्कुलं' म्हणजे तुझ्याद्वारे केलेले अक्कुल-पक्कुल (भयभीत करणारे कृत्य). 'अतिवत्तति' म्हणजे ओलांडून जातो (पार करतो). Nābhinandati [Pg.242] āyantinti purāṇadutiyikaṃ āgacchantiṃ aññaṃ vā na abhinandati cittena na sampaṭicchati. Tameva pakkamantiṃ na socati. Saṅgā saṅgāmajiṃ muttanti pañcavidhāpi saṅgato muttaṃ saṅgāmajiṃ bhikkhuṃ. "न अभिनन्दति आयन्तिन्ति" म्हणजे येणाऱ्या आपल्या पूर्वपत्नीचे किंवा इतर कोणत्याही स्त्रीचे तो मनाने अभिनंदन करत नाही, तिचा स्वीकार करत नाही. "तमेव पक्कमन्तिं न सोचति" म्हणजे तीच निघून जात असताना तो शोक करत नाही. "सङ्गा सङ्गामजिं मुत्तन्ति" म्हणजे पाच प्रकारच्या संगापासून (आसक्तीपासून) मुक्त झालेल्या, संग्राम जिंकलेल्या (मार-सैन्यावर विजय मिळवलेल्या) भिक्खूला. Bahvetthāti bahu ettha nhāyati jano, na tena so suddho nāma hotīti adhippāyo. "बह्वेत्थाति" म्हणजे येथे पुष्कळ लोक स्नान करतात, परंतु केवळ त्या स्नानाने तो मनुष्य शुद्ध होत नाही, असा अभिप्राय आहे. Jātibalaṃ nisedhanti jātibalassa nisedhakaṃ. Sahāyā vatāti samathavipassanābhāvanāya saha ayanavasena sahāyā vata. Kālena kālaṃ sappāyadhammassa savanavasena cirarattaṃ sameti samāgamo etesanti cirarattasametikā. Sithilamārabbhāti sithilaṃ vīriyaṃ katvā. "जातिबलं निसेधन्ति" म्हणजे जातीच्या बळाचा (केवळ जन्माच्या आधारे ब्राह्मण असण्याच्या अभिमानाचा) निषेध करणारे. "सहाया वताति" म्हणजे शमथ आणि विपश्यना भावनेमध्ये एकत्र प्रवृत्त होण्याच्या अर्थाने खरोखरच ते 'सहचारी' (मित्र) आहेत. "चिररत्तसमेतिका" म्हणजे वेळोवेळी अनुकूल धर्माचे श्रवण करण्याच्या द्वारे ज्यांची संगती दीर्घकाळ एकत्र राहते ते. "सिथिलमारब्भाति" म्हणजे शिथिल (सैल) वीर्य (प्रयत्न) करून. 105. Tatra kho, bhikkhave, ko visesoti satthu sāvakassa ca pañcasveva upādānakkhandhesu nibbidādayoti pubbabhāgapaṭipattiyaṃ anupādāvimuttiyañca heṭṭhā upari ca visesābhāvaṃ dasseti. Vuttañhetaṃ – ‘‘natthi vimuttiyā nānatta’’nti (a. ni. 5.31; kathā. 355 atthato samānaṃ). Tattha visesābhāvaṃ paccāmasati ‘‘tatra ko viseso’’ti. Adhippayāsoti adhikapayogo. Nānākaraṇanti ca visesoyeva vutto. १०५. "तत्र खो, भिक्खवे, को विसेसो" (तेथे, भिक्खूंनो, काय विशेष आहे?) या पाठाने शास्ता (बुद्ध) आणि श्रावक या दोघांच्याही बाबतीत पाच उपादानस्कंधांविषयी निर्वेद (वैराग्य) इत्यादी पूर्वभागीय प्रतिपदेमध्ये आणि अनुपादा-विमुक्तीमध्ये (आसक्तीरहित मुक्तीमध्ये) खाली आणि वर कोणताही भेद (विशेष) नाही, हे दर्शविले आहे. कारण असे म्हटले आहे की—"विमुक्तीमध्ये कोणताही भेद (नानात्व) नाही." तेथे "तत्र को विसेसो" या पदाने भेदाचा अभाव दर्शविला आहे. "अधिप्पयासो" म्हणजे अधिक प्रयत्न (अधिकप्रयोग). "नानाकरणं" या शब्दाने देखील विशेष (भेद) च सांगितला आहे. Ayaṃ kho, bhikkhave, visesoti bhikkhave, yadipi sāvakassa satthu ca vimuttiyaṃ viseso natthi, sayambhuñāṇena pana savāsanasabbakilese khepetvā sammāsambodhiṃ abhisambujjhitvā anuppannassa ariyamaggassa parasantāne uppādanādisakalasabbaññuguṇasamāyogo. Ayaṃ sammāsambuddhassa paññāvimuttato visesoti. Tattha anuppannassāti avattamānassa. Ariyamaggañhi kassapasammāsambuddho uppādesi. Antarā añño satthā uppādetā nāma nāhosi, tasmā ayaṃ bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā nāma. Asañjātassāti tasseva vevacanaṃ. Anakkhātassāti akathitassa. Maggaṃ jānātīti maggaññū. Maggaṃ viditaṃ pākaṭaṃ akāsīti maggavidū. Magge ca amagge ca kovidoti maggakovido. Maggānugāti maggaṃ anugacchantā. Pacchāsamannāgatāti ahaṃ paṭhamaṃ samannāgato, sāvakā pacchā samannāgatā. "अयं खो, भिक्खवे, विसेसो" (हाच, भिक्खूंनो, विशेष आहे) या पाठाचा अर्थ असा समजावा: हे भिक्खूंनो, जरी श्रावक आणि शास्ता (बुद्ध) यांच्या विमुक्तीमध्ये कोणताही भेद नसला, तरी स्वयंभू ज्ञानाने वासनेसह सर्व क्लेशांचा क्षय करून, सम्यक्संबोधी प्राप्त करून, अनुत्पन्न (पूर्वी उत्पन्न न झालेल्या) आर्यमार्गाला दुसऱ्यांच्या चित्तप्रवाहामध्ये उत्पन्न करणे इत्यादी सर्व सर्वज्ञगुणांचा संयोग असणे, हा सम्यक्संबुद्धाचा प्रज्ञाविमुक्त पुद्गलापेक्षा असलेला विशेष (भेद) आहे. तेथे "अनुप्पन्नस्स" म्हणजे पूर्वी विद्यमान नसलेल्या. कारण कश्यप सम्यक्संबुद्धांनी आर्यमार्ग उत्पन्न केला होता, परंतु त्यांच्या दरम्यान दुसरा कोणताही शास्ता (बुद्ध) मार्ग उत्पन्न करणारा झाला नाही. म्हणून हे भगवान अनुत्पन्न मार्गाचे उत्पादक (उत्पन्न करणारे) आहेत. "असंजातस्स" हा त्याच शब्दाचा समानार्थी शब्द आहे. "अनक्खातस्स" म्हणजे न सांगितलेल्या (प्रकट न केलेल्या). मार्गाला जाणतात म्हणून "मग्गञ्ञू" (मार्गज्ञ). मार्गाला विदित (प्रकट) केले म्हणून "मग्गविदू" (मार्गविद्). मार्ग आणि अमार्ग या दोन्हीमध्ये कुशल आहेत म्हणून "मग्गकोविदो" (मार्गकोविद). "मग्गानुगा" म्हणजे मार्गाचे अनुगमन करणारे. "पच्छासमन्नागता" म्हणजे "मी प्रथम मार्गाने युक्त झालो आणि श्रावक नंतर युक्त झाले." 106. ‘‘Nīce [Pg.243] kule paccājāto’’tiādinā (a. ni. 4.85; pu. pa. 168) tamena yuttoti tamo. Kāyaduccaritādīhi puna nirayatamupagamanato tamaparāyaṇo. Iti ubhayenapi khandhatamova kathito hoti. ‘‘Aḍḍhe kule paccājāto’’tiādinā (a. ni. 4.85; pu. pa. 168) jotinā yuttoti joti, ālokabhūtoti vuttaṃ hoti. Kāyasucaritādīhi puna saggūpapattibhavūpagamanato jotiparāyaṇo. Iminā nayena itarepi dve veditabbā. १०६. "नीचे कुले पच्चाजातो" (नीच कुळात जन्मलेला) इत्यादी वचनानुसार जो अंधकाराने युक्त आहे तो "तमो" (अंधकाररूप) होय. कायदुश्चरित इत्यादींमुळे पुन्हा नरकरूपी अंधकारात जात असल्यामुळे तो "तमपरायण" (अंधकारातच जाणारा) होय. अशा प्रकारे दोन्ही पदांनी स्कंध-अंधकारच सांगितला आहे. "अड्ढे कुले पच्चाजातो" (समृद्ध कुळात जन्मलेला) इत्यादी वचनानुसार जो प्रकाशाने युक्त आहे तो "जोति" (प्रकाशरूप) होय, म्हणजेच तो प्रकाशभूत आहे असे म्हटले आहे. कायसुचरित इत्यादींमुळे पुन्हा स्वर्गरूपी उपपत्ती-भवात जात असल्यामुळे तो "joतिपरायण" (प्रकाशाकडेच जाणारा) होय. या पद्धतीने इतर दोन व्यक्तींविषयी देखील जाणून घ्यावे. Na taṃ daḷhaṃ bandhanamāhu dhīrāti ettha dhīrāti buddhādayo paṇḍitapurisā. Yaṃ saṅkhalikasaṅkhātaṃ ayena nibbattaṃ āyasaṃ addubandhanasaṅkhātaṃ dārumayañca pabbajatiṇehi rajjuṃ katvā katarajjubandhanañca, taṃ asiādīhi chindituṃ sakkuṇeyyatāya ‘‘thira’’nti na vadantīti attho. Sārattarattāti rattā hutvā rattā. Balavarāgarattāti attho. Maṇikuṇḍalesūti maṇīsu ca kuṇḍalesu ca, maṇicittesu vā kuṇḍalesu. Etaṃ daḷhanti ye maṇikuṇḍalesu sārattarattā, tesu yo rāgo, yā ca puttadāresu apekkhā taṇhā, etaṃ kilesamayaṃ bandhanaṃ paṇḍitapurisā ‘‘daḷha’’nti vadanti. "न तं दळ्हं बन्धनमाहू धीराति" येथे "धीरा" म्हणजे बुद्ध इत्यादी पंडित पुरुष. जे लोखंडाची साखळी इत्यादींनी बनलेले लोखंडी बंधन आहे, किंवा लाकडाचे बनलेले लाकडी बंधन (बेडी) आहे, किंवा गवत व दोऱ्यांनी बनवलेले दोरीचे बंधन आहे, ते तलवारीने कापले जाऊ शकत असल्यामुळे पंडित पुरुष त्याला "दृढ" (मजबूत) बंधन म्हणत नाहीत, असा अर्थ आहे. "सारत्तरत्ता" म्हणजे अत्यंत आसक्त होऊन आसक्त झालेले, म्हणजेच तीव्र रागाने युक्त झालेले, असा अर्थ आहे. "मणिकुण्डलेसु" म्हणजे मणी आणि कुंडलांमध्ये, किंवा मण्यांनी जडवलेल्या कुंडलांमध्ये. "एतं दळ्हं" म्हणजे जे मणी आणि कुंडलांमध्ये अत्यंत आसक्त आहेत, त्यांच्यातील जो राग (आसक्ती) आहे, आणि जी मुले व पत्नी यांच्याविषयीची अपेक्षा (आसक्ती/तृष्णा) आहे, या क्लेशमय बंधनाला पंडित पुरुष "दृढ" (मजबूत) बंधन म्हणतात. Ohārinanti ākaḍḍhitvā catūsu apāyesu pātanato avaharati heṭṭhā haratīti ohārinaṃ. Sithilanti bandhanaṭṭhāne chaviādīni akopetvā bandhanabhāvampi ajānāpetvā jalapathathalapathādīsu kammaṃ kātuṃ detīti sithilaṃ. Duppamuñcanti lobhavasena hi ekavārampi uppannaṃ kilesabandhanaṃ daṭṭhaṭṭhānato kacchapo viya dummocayaṃ hotīti duppamuñcaṃ. Etampi chetvānāti etaṃ daḷhampi kilesabandhanaṃ ñāṇakhaggena chinditvā anapekkhino hutvā kāmasukhaṃ pahāya paribbajanti pakkamanti pabbajanti cāti attho. "ओहारिनं" म्हणजे ओढून घेऊन चार अपायांमध्ये पाडत असल्यामुळे खाली वाहून नेणारे, म्हणून "ओहारिनं" (खाली नेणारे). "सिथिलं" म्हणजे बंधनाच्या ठिकाणी त्वचा इत्यादींना इजा न करता, बंधनाचा भाव देखील जाणवू न देता, जलमार्ग आणि स्थल मार्ग इत्यादींवर काम करू देते, म्हणून "सिथिलं" (शिथिल/सैल). "दुप्पमुञ्चं" म्हणजे कारण लोभाच्या वशतेमुळे एकदा जरी उत्पन्न झाले तरी हे क्लेश-बंधन कासवाच्या कवचाप्रमाणे सोडवण्यास कठीण असते, म्हणून "दुप्पमुञ्चं" (सोडवण्यास कठीण). "एतम्पि छेत्वान" म्हणजे हे दृढ असलेले क्लेश-बंधन देखील ज्ञानरूपी तलवारीने कापून, अपेक्षारहित (आसक्तीरहित) होऊन, कामसुखाचा त्याग करून जे निघून जातात, प्रव्रजित होतात, असा अर्थ आहे. 107. Cetetīti akusalacetanāvasena ceteti. Pakappetīti tameva akusalacetanaṃ kāyavacīkammabhāvaṃ pāpanavasena kappeti. Anusetīti rāgādianusayova santāne appahīnabhāvena anuseti. Ārammaṇametaṃ hoti viññāṇassa ṭhitiyāti yadetaṃ cetanaṃ pakappanaṃ anusayanañca, etaṃ abhisaṅkhāraviññāṇassa ṭhitiyā pavattiyā paccayo hotīti attho. Ārammaṇe sati patiṭṭhā viññāṇassa hotīti yathāvuttapaccaye sati abhisaṅkhāraviññāṇassa kammaṃ [Pg.244] javāpetvā paṭisandhiākaḍḍhanasamatthatāsampādanato patiṭṭhā hoti. Āyatiṃ punabbhavābhinibbatti hotīti āyatiṃ punabbhavasaṅkhātā viññāṇādīnaṃ abhinibbatti hoti. १०७. "चेतेति" म्हणजे अकुशल चेतनेच्या वशतेने विचार करतो (चेतना करतो). "पकप्पेति" म्हणजे त्याच अकुशल चेतनेला कायिक आणि वाचिक कर्माच्या अवस्थेपर्यंत पोहोचवण्याच्या रूपाने कल्पित करतो (योजना करतो). "अनुसेति" म्हणजे राग इत्यादी अनुशयच चित्तप्रवाहामध्ये नष्ट न झाल्यामुळे अनुशयित राहतात (सुप्त राहतात). "आरम्मणमेतं होति विञ्ञाणस्स ठितिया" म्हणजे जे हे चेतनेचे कल्पित करणे आणि अनुशयित राहणे आहे, ते अभिसंस्कार-विज्ञानाच्या स्थितीसाठी (प्रवृत्तीसाठी) आलंबन (प्रत्यय/कारण) होते, असा अर्थ आहे. "आरम्मणे सति पतिट्ठा विञ्ञाणस्स होति" म्हणजे वर सांगितलेले कारण असताना, अभिसंस्कार-विज्ञानाला कर्मामध्ये प्रवृत्त करून प्रतिसंधी खेचून आणण्याची सामर्थ्यता प्राप्त करून देण्याच्या रूपाने प्रतिष्ठा (आधार) प्राप्त होते. "आयतिं पुनब्भवाभिनिब्बत्ति होति" म्हणजे भविष्यात पुनर्जन्म नावाच्या विज्ञानादींची उत्पत्ती होते. ‘‘No ce, bhikkhave, cetetī’’tiādinā akusalakammameva paṭikkhipati. Ayañhettha saṅkhepattho, yadipi kadāci yonisomanasikārā akusalacetanā nappavattati, anusayā pana appahīnāti, te kusalassa abhisaṅkhāraviññāṇassa patiṭṭhā honti yevāti. Sati ca abhisaṅkhāraviññāṇe āyatiṃ punabbhavābhinibbatti hotīti vattuṃ vaṭṭatiyeva. Tatiyavāro vuttapaṭipakkhanayena veditabbo. "नो चे, भिक्खवे, चेतेति" (भिक्खूंनो, जर विचार करत नसेल) इत्यादी वचनाने केवळ अकुशल कर्माचाच निषेध केला जातो. येथे संक्षेपार्थ असा आहे की, जरी कधी योनिशोमनसिकारामुळे अकुशल चेतना प्रवृत्त होत नसली, तरी अनुशय नष्ट न झाल्यामुळे, ते कुशल अभिसंस्कार-विज्ञानाचे आधार (प्रतिष्ठा) बनतातच. आणि अभिसंस्कार-विज्ञान असताना भविष्यात पुनर्जन्माची उत्पत्ती होते, असे म्हणणे योग्यच आहे. तिसरा प्रकार सांगितलेल्या प्रतिपक्ष-पद्धतीने समजून घ्यावा. 108. ‘‘Neso, bhikkhave, ariyassa vinaye samuddo’’tiādi yadi duppūraṇaṭṭhena saṃsīdanaṭṭhena duratikkamanaṭṭhena sāgaro ‘‘samuddo’’ti vucceyya, tato satabhāgenapi sahassabhāgenapi cakkhuādīsveva ayaṃ nayo labbhatīti dassetuṃ vuttaṃ. Tenāha – ‘‘cakkhu, bhikkhave, purisassa samuddo, tassa rūpamayo vego’’ti, rūpesu sattānaṃ āviñchanato rūpāyatanameva vego cakkhussa vegoti attho. १०८. "नेसो, भिक्खवे, अरियस्स विनये समुद्दो" (भिक्खूंनो, आर्यांच्या विनयामध्ये हा समुद्र नाही) इत्यादी. जर भरण्यास कठीण असण्याच्या अर्थाने, बुडवण्याच्या अर्थाने आणि पार करण्यास कठीण असण्याच्या अर्थाने सागराला "समुद्र" म्हटले जात असेल, तर त्याच्या शंभराव्या किंवा हजारव्या भागापेक्षाही अधिक प्रमाणात हाच नियम चक्षु इत्यादींच्या बाबतीत लागू होतो, हे दर्शवण्यासाठी हे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे—"भिक्खूंनो, चक्षु हा मनुष्याचा समुद्र आहे, त्याचा वेग रूपमय आहे." रूपांमध्ये प्राण्यांना आकर्षित करत असल्यामुळे रूपायतन हाच चक्षूचा वेग आहे, असा अर्थ आहे. Yo taṃ rūpamayaṃ vegaṃ sahatīti yo bhikkhu saha visayena cakkhuṃ aniccato dukkhato anattato sammasanto tattha ca nibbindanto virajjanto tappaṭibaddhato kilesajālato vimuccanto abhibhavati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, atari cakkhusamuddanti ayaṃ bhikkhu cakkhusaṅkhātaṃ samuddaṃ tiṇṇoti vuccati. 'जो त्या रूपमय वेगाला सहन करतो (जिंकतो)' याचा अर्थ असा की, जो भिक्खू विषयांसह चक्षूला (डोळ्याला) अनित्य, दुःख आणि अनात्म रूपाने जाणतो (त्याचे चिंतन करतो), आणि त्या चक्षूविषयी निर्वेद (कंटाळा) प्राप्त करून, विराग पावून, त्याच्याशी संबंधित क्लेशांच्या जाळ्यातून मुक्त होत (त्या वेगाला) पराभूत करतो. 'हे भिक्खूंनो, याने चक्षू-समुद्र पार केला आहे' असे जे म्हटले जाते, त्याचा अर्थ असा की, या भिक्खूला चक्षू नावाचा समुद्र पार केलेला असे म्हटले जाते. Aparo nayo – cakkhu, bhikkhave, ariyassa vinaye samuddoti yadipi duppūraṇaṭṭhena yadi vā samudanaṭṭhena samuddo, cakkhumeva samuddo. Tassa hi pathavito yāva akaniṭṭhabrahmalokā nīlādiārammaṇaṃ samosarantaṃ paripuṇṇabhāvaṃ kātuṃ na sakkoti. Evaṃ duppūraṇaṭṭhenapi samuddo. Cakkhu ca tesu tesu nīlādiārammaṇesu samudeti asaṃvutaṃ hutvā osaramānaṃ kilesuppattiyā kāraṇabhāvena sadosabhāvena gacchatīti samudanaṭṭhenapi samuddo. Tathā cakkhuṃ taṇhāsotādīnaṃ uppattidvāratāya tehi santānassa samudanaṭṭhena temanaṭṭhena samuddo. Tassa rūpamayo vegoti samuddassa appamāṇo ūmimayo vego viya [Pg.245] tassāpi cakkhusamuddassa samosarantassa nīlādibhedassa ārammaṇassa vasena appameyyo rūpamayo vego veditabbo. Yo taṃ rūpamayaṃ vegaṃ sahatīti yo taṃ cakkhusamudde samosarantaṃ rūpamayaṃ vegaṃ manāpe rūpe rāgaṃ, amanāpe dosaṃ, asamapekkhane mohanti evaṃ rāgādikilese anuppādento upekkhakabhāvena sahati. दुसरा प्रकार असा आहे—'हे भिक्खूंनो, आर्यांच्या विनयात चक्षूला (डोळ्याला) समुद्र म्हटले जाते.' कारण तो भरण्यास कठीण (दुष्पूरणीय) असल्यामुळे किंवा ओले करण्याच्या (क्लेशयुक्त करण्याच्या) अर्थाने समुद्र आहे; चक्षू हाच समुद्र आहे. कारण, पृथ्वीपासून ते अकनिठ्ठ ब्रह्मलोकापर्यंत गोळा होणारे निळे इत्यादी रूप-आलंबन त्याला पूर्ण करण्यास (तृप्त करण्यास) समर्थ नाही. अशा प्रकारे, दुष्पूरणीय असल्यामुळेही तो समुद्र आहे. तसेच, चक्षू त्या त्या निळ्या इत्यादी आलंबनांमध्ये प्रवृत्त होतो. असंवरित (असंयत) होऊन आलंबनाकडे धावताना, क्लेशांच्या उत्पत्तीचे कारण बनल्यामुळे आणि सदोष भावाने युक्त झाल्यामुळे तो प्रवृत्त होतो, म्हणून ओले करण्याच्या (समुदन) अर्थानेही तो समुद्र आहे. तसेच, चक्षू हा तृष्णा-प्रवाह इत्यादींच्या उत्पत्तीचे द्वार असल्यामुळे, त्यांच्याद्वारे चित्तसंतानाला ओले (क्लेशयुक्त) करण्याच्या अर्थाने समुद्र आहे. 'त्याचा रूपमय वेग' म्हणजे समुद्राच्या अमर्याद लाटांच्या वेगाप्रमाणेच, त्या चक्षू-समुद्रात गोळा होणाऱ्या निळ्या इत्यादी विविध आलंबनांच्या प्रभावाने निर्माण होणारा अमर्याद रूपमय वेग समजावा. 'जो त्या रूपमय वेगाला सहन करतो' म्हणजे जो चक्षू-समुद्रात गोळा होणाऱ्या त्या रूपमय वेगाला—मनोरम रूपात राग (आसक्ती), अमनोरम रूपात द्वेष, आणि योग्य प्रकारे न पाहिल्यामुळे मोह—अशा प्रकारे रागादी क्लेशांना उत्पन्न न करता उपेक्षक भावाने (तटस्थतेने) सहन करतो (जिंकतो). Saūmintiādīsu kilesaūmīhi saūmiṃ. Kilesavaṭṭehi sāvaṭṭaṃ. Kilesagahehi sagahaṃ. Kilesarakkhasehi sarakkhasaṃ. Kodhupāyāsassa vā vasena saūmiṃ. Kāmaguṇavasena sāvaṭṭaṃ. Mātugāmavasena sagahaṃ sarakkhasaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘ūmibhayanti kho, bhikkhave, kodhupāyāsassetaṃ adhivacanaṃ (itivu. 109; ma. ni. 2.162; a. ni. 4.122). Tathā āvaṭṭanti kho, bhikkhave, pañcannetaṃ kāmaguṇānaṃ adhivacanaṃ (itivu. 109; ma. ni. 2.164; a. ni. 4.122). Gaharakkhasoti kho, bhikkhave, mātugāmassetaṃ adhivacana’’nti (itivu. 109). Sesadvāresupi eseva nayo. 'सऊमि' (लाटांसह) इत्यादी शब्दांमध्ये अर्थ असा समजावा—क्लेशरूपी लाटांमुळे 'लाटांसह' (सऊमि); क्लेशरूपी भोवऱ्यांमुळे 'भोवऱ्यांसह' (सावट्ट); क्लेशरूपी मगरींमुळे 'मगरींसह' (sagaha/सगह); आणि क्लेशरूपी राक्षसांमुळे 'राक्षसांसह' (सरक्खस) म्हटले जाते. किंवा क्रोध आणि संतापाच्या (उपायास) प्रभावामुळे 'लाटांसह'; कामगुणांच्या प्रभावामुळे 'भोवऱ्यांसह'; आणि मातृगामाच्या (स्त्रीच्या) प्रभावामुळे 'मगरींसह' व 'राक्षसांसह' म्हटले जाते. म्हणूनच असे म्हटले आहे—'हे भिक्खूंनो, लाटांचे भय (ऊमिभय) हे क्रोध आणि संतापाचे नाव आहे. तसेच, हे भिक्खूंनो, भोवरा (आवट्त) हे पाच कामगुणांचे नाव आहे. आणि हे भिक्खूंनो, मगर व राक्षस (गहरक्खस) हे मातृगामाचे (स्त्रीचे) नाव आहे.' इतर इंद्रियद्वारांच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. Saūmibhayaṃ duttaraṃ accatarīti aniccatādiūmibhayena sabhayaṃ duratikkamaṃ atikkami. Lokantagūti saṃsāralokassa antaṃ gato. Pāragatoti vuccatīti nibbānaṃ gatoti kathīyati. 'लाटांच्या भयाने युक्त असलेला आणि पार करण्यास कठीण असलेला समुद्र पार केला' याचा अर्थ असा की, अनित्यता इत्यादी लाटांच्या भयाने युक्त असलेल्या आणि पार करण्यास अत्यंत कठीण असलेल्या (चक्षू इत्यादी) समुद्राला पार केले. 'लोकांतगू' म्हणजे संसाररूपी लोकाच्या अंताला (शेवटाला) पोहोचलेला. 'पार गेलेला असे म्हटले जाते' म्हणजे निर्वाणाला प्राप्त झालेला असे म्हटले जाते. Baḷisāti sattānaṃ anatthahetutāya baḷisā viya baḷisā. Anayāyāti anatthāya. Byābādhāyāti dukkhāya. Iṭṭhāti pariyiṭṭhā vā apariyiṭṭhā vā sukhārammaṇatāya iṭṭhā. Kāmanīyaṭṭhena kantā. Manassa vaḍḍhanaṭṭhena manāpā. Piyasabhāvatāya piyarūpā. Kilesakāmasahitattā kāmūpasaṃhitā. Rāgajananaṭṭhena cittassa rañjanato rajanīyā. Tañceti taṃ rūpārammaṇaṃ, nīlādivasena anekabhedabhinnampi hi rūpāyatanaṃ rūpārammaṇabhāvena cakkhuviññeyyabhāvena ca ekavidhataṃ nātivattatīti taṃsabhāvasāmaññaṃ gahetvā ‘‘tañce’’ti vuttaṃ. Abhinandatīti abhinandanabhūtāya sappītikataṇhāya abhimukho nandati. Abhivadatīti ‘‘aho sukhaṃ, aho sukha’’nti vadāpentiyā taṇhāyanavasena abhivadati. Ajjhosāya tiṭṭhatīti gilitvā pariniṭṭhapetvā tiṭṭhati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu gilitabaḷiso mārassāti ayaṃ, bhikkhu, kilesamārassa baḷisabhūtaṃ rūpataṇhaṃ gilitvā ṭhitoti vuccati. Sesavāresupi iminā nayena [Pg.246] attho veditabbo. Abhedīti bhindi. Paribhedīti sabbabhāgena bhindi. Sesaṃ uttānameva. 'गळ' (बळिस) म्हणजे प्राण्यांच्या अनर्थाचे कारण असल्यामुळे मासे पकडण्याच्या गळाप्रमाणे असणारे (रूप इत्यादी विषय). 'अनयाय' म्हणजे अनर्थासाठी. 'व्याबाधाय' म्हणजे दुःखासाठी. 'इष्ट' (इठ्ठ) म्हणजे शोधलेले असो वा न शोधलेले असो, सुखाचे आलंबन असल्यामुळे इष्ट वाटणारे. 'कांत' म्हणजे इच्छिण्यायोग्य स्वभावाचे असल्यामुळे कांत वाटणारे. 'मनाप' म्हणजे मनाला आनंद देणारे (मनाचे संवर्धन करणारे) असल्यामुळे मनाप वाटणारे. 'प्रियरूप' म्हणजे प्रिय स्वभाव असल्यामुळे प्रियरूप वाटणारे. 'कामोपसंहित' म्हणजे क्लेशयुक्त कामाशी संबंधित असल्यामुळे कामोपसंहित वाटणारे. 'रजनीय' म्हणजे राग उत्पन्न करण्याच्या स्वभावामुळे चित्ताला रंजित करणारे. 'त्याला जर' (तंचे) म्हणजे त्या रूप-आलंबनाला. निळे इत्यादी अनेक प्रकारांनी भिन्न असूनही, रूपायतन हे रूप-आलंबन म्हणून आणि चक्षूविज्ञानाद्वारे जाणण्यायोग्य म्हणून एकाच स्वरूपाचे असते, त्याचे उल्लंघन करत नाही. म्हणून त्या सामान्य स्वभावाला ग्रहण करून 'तंचे' (त्याला जर) असे म्हटले आहे. 'अभिनंदन करतो' म्हणजे अत्यंत आनंद देणाऱ्या आणि प्रीतीसह असलेल्या तृष्णेने सामोरे जाऊन आनंद मानतो (स्वीकार करतो). 'अभिवंदन करतो' म्हणजे 'अहाहा काय हे सुख! अहाहा काय हे सुख!' असे वदवून घेणाऱ्या तृष्णेच्या प्रभावाने त्याचे कौतुक करतो. 'आसक्त होऊन राहतो' म्हणजे गिळून, पूर्णपणे आत्मसात करून स्थिर राहतो. 'हे भिक्खूंनो, या भिक्खूला माराचा गळ गिळलेला असे म्हटले जाते' याचा अर्थ असा की, हा भिक्खू क्लेशमाराचा गळ असलेल्या रूप-तृष्णेला गिळून राहिला आहे, असे म्हटले जाते. इतर प्रकरणांमध्येही याच पद्धतीने अर्थ समजावा. 'अभेदी' म्हणजे नष्ट केले (भेदले). 'परिभेदी' म्हणजे पूर्णपणे नष्ट केले. उर्वरित भाग स्पष्टच आहे. 109. Ayaṃ loko santāpajātoti ayaṃ sattaloko jātasantāpo ñātibyasanādivasena uppannasokasantāpo ca rāgādivasena uppannapariḷāhasantāpo cāti attho. Phassaparetoti anekehi dukkhaphassehi abhibhūto. Rodaṃ vadati attatoti taṃ taṃ attanā phuṭṭhaṃ dukkhaṃ abhāvitakāyatāya adhivāsetuṃ asakkonto ‘‘aho dukkhaṃ, īdisaṃ dukkhaṃ mayhaṃ sattunopi mā hotū’’tiādinā vilapanto vadati. Kasmā? Yena yena hi maññanti, tato taṃ hoti aññathā, yasmā ete sattā yena yena pakārena attano dukkhassa paṭikāraṃ maññanti āsīsanti, taṃ dukkhaṃ tato aññena pakārena tikicchitabbaṃ hoti. Yena vā pakārena attano vaḍḍhiṃ maññanti, tato aññathā avaḍḍhi eva pana hoti. Evaṃ aññathābhāvitaṃ icchāvighātaṃ eva pāpuṇāti. Ayaṃ bhavasatto kāmādibhavesu satto sattaloko, tathāpi bhavamevābhinandati, na tattha nibbindati. Yadabhinandati taṃ bhayanti yaṃ kāmādibhavaṃ abhinandati, taṃ jarāmaraṇādianekabyasanānubandhattā ativiya bhayānakaṭṭhena bhayaṃ. Yassa bhāyatīti yato jarāmaraṇādito bhāyati, taṃ dukkhassa adhiṭṭhānabhāvato dukkhadukkhatāya ca dukkhanti. १०९. 'हा लोक संतापाने युक्त आहे' याचा अर्थ असा की, हा सत्त्वलोक (प्राणी जग) संतापाने युक्त झाला आहे; नातेवाईकांचा नाश इत्यादींमुळे उत्पन्न झालेल्या शोकरूपी संतापाने आणि रागादी क्लेशांमुळे उत्पन्न झालेल्या परिदाहरूपी (जळजळ) संतापाने युक्त आहे, असा अर्थ आहे. 'स्पर्शाने पीडित' म्हणजे अनेक दुःखद स्पर्शांनी पराभूत झालेला. 'रडत स्वतःला सांगतो' म्हणजे स्वतःला प्राप्त झालेल्या त्या त्या दुःखाला, भावना न केलेल्या (अविकसित) शरीरामुळे सहन करण्यास असमर्थ होऊन, 'अरेरे काय हे दुःख! असे दुःख माझ्या शत्रूलाही न होवो!' इत्यादी प्रकारे विलाप करत बोलतो. का? 'कारण ज्या ज्या प्रकारे ते विचार करतात, त्यापेक्षा ते वेगळेच होते.' कारण हे प्राणी ज्या ज्या प्रकारे आपल्या दुःखाचे निवारण करण्याची इच्छा करतात, ते दुःख त्यापेक्षा वेगळ्याच प्रकारे बरे करावे लागते. किंवा ज्या प्रकारे ते स्वतःची प्रगती इच्छितात, त्यापेक्षा उलट अप्रगतीच होते. अशा प्रकारे विपरीत झाल्यामुळे ते केवळ इच्छेच्या भंगालाच (निराशेलाच) प्राप्त होतात. हा भवसक्त प्राणी काम इत्यादी भवांमध्ये आसक्त असलेला सत्त्वलोक आहे, तरीही तो भवाचेच अभिनंदन करतो (भवातच आनंद मानतो), त्याविषयी निर्वेद पावत नाही. 'ज्यामध्ये तो आनंद मानतो, तेच भय आहे' म्हणजे ज्या काम इत्यादी भवांमध्ये तो आनंद मानतो, तो भव जरा-मरण इत्यादी अनेक संकटांनी युक्त असल्यामुळे अत्यंत भयानक असल्याच्या अर्थाने 'भय' आहे. 'ज्याला तो घाबरतो' म्हणजे ज्या जरा-मरणादी गोष्टींना तो घाबरतो, ते दुःखाचे अधिष्ठान असल्यामुळे आणि दुःख-दुःखतेमुळे 'दुःख' म्हटले जाते. Bhavavippahānāyāti bhavassa pajahanatthāya. Khoti avadhāraṇatthe nipāto. Idaṃ vuttaṃ hoti – ekanteneva kāmādibhavassa samudayappahānena pahānatthaṃ idaṃ mayā adhigataṃ maggabrahmacariyaṃ vussatīti. 'भवाचा त्याग करण्यासाठी' म्हणजे भवाचा त्याग करण्याच्या हेतूने. 'खो' हा शब्द निश्चय दर्शवणारा निपात आहे. याचा अर्थ असा आहे—निश्चितपणे काम इत्यादी भवाचा, त्याच्या कारणाचा (समुदयाचा) त्याग करून, त्याग करण्यासाठी माझ्याद्वारे प्राप्त केलेले हे मार्ग-ब्रह्मचर्य आचरले जात आहे. Evaṃ ariyassa maggassa ekaṃseneva niyyānikabhāvaṃ dassetvā idāni aññamaggassa niyyānikabhāvaṃ paṭikkhipanto ‘‘ye hi kecī’’tiādimāha. Tattha bhavenāti rūpabhavena vā arūpabhavena vā. Bhavassāti saṃsārassa. Vippamokkhanti bhavato vimuttiṃ, saṃsārasuddhinti attho. Kiñcāpi te samaṇabrāhmaṇā tattha nibbānasaññino, bhavagāmikammena pana rūpārūpajjhānena[Pg.247], taṃnibbattena ca upapattibhavena bhavavisuddhiṃ vadantā bhavena bhavavippamokkhaṃ vadanti nāma. Tenāha – ‘‘sabbe te avippamuttā bhavasmāti vadāmī’’ti. Atha vā bhavenāti bhavadiṭṭhiyā, bhavati tiṭṭhati sassatanti hi pavattanato sassatadiṭṭhi ‘‘bhavadiṭṭhī’’ti vuccati. Bhavadiṭṭhi eva uttarapadalopena ‘‘bhavo’’ti vuttā bhavataṇhātiādīsu viya. Bhavadiṭṭhivasena hi idhekacce bhavavisesaṃyeva bhavavippamokkhaṃ maññanti. Yathā taṃ bako brahmā āha – ‘‘idaṃ niccaṃ, idaṃ dhuvaṃ, idaṃ sassataṃ, idaṃ avipariṇāmadhamma’’nti (ma. ni. 1.501; saṃ. ni. 1.175). Vibhavenāti ucchedadiṭṭhiyā. Vibhavati vinassati ucchijjatīti hi pavattanato ucchedadiṭṭhi vuttanayena ‘‘vibhavo’’ti vuccati. Bhavassa nissaraṇamāhaṃsūti saṃsārasuddhiṃ vadiṃsu. Ucchedadiṭṭhivasena hi idhekacce saṃsārasuddhiṃ vadanti. Tathā hi vuttaṃ – अशा प्रकारे आर्य मार्गाची निश्चितच मोक्षगामीता (निर्याणिकभाव) दर्शवून, आता इतर मार्गाची मोक्षगामीता नाकारताना “ये हि केचि” इत्यादी म्हणाले. तेथे ‘भवेन’ म्हणजे रूपभवाने किंवा अरूपभवाने. ‘भवस्स’ म्हणजे संसारातून. ‘विप्पमोक्खं’ म्हणजे भवातून मुक्ती, संसाराची शुद्धी असा अर्थ आहे. जरी ते श्रमण-ब्राह्मण तेथे निर्वाण-संज्ञी (निर्वाण मानणारे) असले, तरीही भवगामी कर्माने म्हणजेच रूप-अरूप ध्यानाने आणि त्यापासून उत्पन्न होणाऱ्या उपपत्ती-भवाने भवशुद्धी सांगणारे असल्याने, ते ‘भवाने भवातून मुक्ती’ (भवेन भवविप्पमोक्खं) असेच म्हणतात. म्हणूनच म्हणाले – “ते सर्व भवातून मुक्त झालेले नाहीत, असे मी सांगतो.” किंवा ‘भवेन’ म्हणजे भवदृष्टीने (शाश्वतदृष्टीने). ‘अस्तित्वात राहते, टिकून राहते, शाश्वत आहे’ अशा प्रवृत्तीमुळे शाश्वतदृष्टीला ‘भवदृष्टी’ असे म्हटले जाते. ‘भवतण्हा’ इत्यादी शब्दांप्रमाणेच उत्तरपदलोप होऊन भवदृष्टीलाच ‘भव’ असे म्हटले आहे. कारण भवदृष्टीच्या प्रभावाने येथे काही लोक विशिष्ट भवालाच भवातून मुक्ती मानतात. जसे बक ब्रह्मदेवाने म्हटले होते – “हे नित्य आहे, हे ध्रुव आहे, हे शाश्वत आहे, हे अपरिणामधर्मी (बदल न होणारे) आहे.” ‘विभवेन’ म्हणजे उच्छेददृष्टीने. ‘विभव होतो, विनाश होतो, उच्छेद होतो’ अशा प्रवृत्तीमुळे उच्छेददृष्टीला पूर्वोक्त पद्धतीने ‘विभव’ असे म्हटले जाते. ‘भवस्स निस्सरणमाहंसु’ म्हणजे संसाराची शुद्धी सांगितली. कारण उच्छेददृष्टीच्या प्रभावाने येथे काही लोक संसारशुद्धी सांगतात. तसेच म्हटले आहे – ‘‘Yato kho, bho, ayaṃ attā rūpī cātumahābhūtiko…pe… nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā sammā samucchinno hotī’’ti (dī. ni. 1.91). “हे भो (मित्रा)! जेव्हा हा रूपी, चार महाभूतांनी बनलेला आत्मा... पे... नैवसंज्ञानासंज्ञायतन समाधी प्राप्त करून विहरतो. हे भो! एवढ्यानेच हा आत्मा पूर्णपणे उच्छिन्न (नष्ट) होतो.” Anissaṭāti anikkhantā. Tattha kāraṇamāha – ‘‘upadhiñhi paṭicca dukkhamidaṃ sambhotī’’ti. Tattha upadhinti khandhādiupadhiṃ. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yattha ime diṭṭhigatikā nibbānasaññino, tattha khandhūpadhikilesūpadhiabhisaṅkhārūpadhayo adhigatā ñātā. Kuto tassa dukkhanissaraṇatāti. Yaṃ pana paramatthato dukkhanissaraṇaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘sabbupādānakkhayā natthi dukkhassa sambhavo’’ti vuttaṃ. ‘अनिस्सटा’ म्हणजे बाहेर न पडलेले (अमुक्त). तेथे कारण सांगतात – “उपाधीला अनुसरूनच हे दुःख उत्पन्न होते.” तेथे ‘उपाधिं’ म्हणजे स्कंधादी उपाधी. काय सांगितले आहे? ज्या भवामध्ये हे दृष्टीगत (मिथ्यादृष्टी असलेले) लोक निर्वाण मानतात, तेथे स्कंध-उपाधी, क्लेश-उपाधी आणि अभिसंस्कार-उपाधीच प्राप्त झालेल्या असतात, ज्ञात असतात. मग तेथून दुःखातून सुटका कशी होणार? परंतु जे परमार्थतः दुःखातून मुक्त होणे आहे, ते दर्शवण्यासाठी “सर्व उपादानांच्या क्षयामुळे दुःखाची उत्पत्ती होत नाही” असे म्हटले आहे. Lokamimaṃ passāti bhagavā attano cittaṃ ālapati. Puthūti visuṃ visuṃ. Avijjāya paretanti mohena abhibhūtaṃ. Bhūtanti khandhapañcakaṃ. Bhūtaratanti itthī purise, puriso itthiyāti evaṃ aññamaññaṃ sattesu rataṃ, tato eva bhavā aparimuttā. Ye hi keci bhavāti ittarakhaṇā vā dīghāyukā vā sātavanto vā asātavanto vā bhavā. Sabbadhīti uddhaṃ adho tiriyanti sabbattha. Sabbatthatāyāti sabbabhāvena. Sabbe te bhavātiādīsu ‘‘sabbepi bhavā aniccā’’tiādinā vipassanāsahitāya maggapaññāya aviparītaṃ passato bhavataṇhāpi pahīyati nirujjhati, vibhavaṃ ucchedampi nābhinandati na pattheti, tassa sabba [Pg.248] taṇhānaṃ anavasesato maggena nirujjhanato nibbānaṃ nibbuti hoti. Tassa evaṃ nibbutassa bhikkhuno anupādā kilesābhisaṅkhārānaṃ anupādānato aggahaṇato punabbhavo na hoti. Evaṃbhūtena ca abhibhūto pañcavidhopi māro vijito assa anena mārena saṅgāmo, sabbepi bhave samatikkanto iṭṭhāniṭṭhādīsu tādilakkhaṇappattoti. “या लोकाकडे पहा” असे भगवान आपल्या चित्ताला उद्देशून म्हणतात. ‘पुथू’ म्हणजे वेगवेगळ्या प्रकारे (स्वतंत्रपणे). ‘अविज्जाय परेता’ म्हणजे मोहाने ग्रस्त (अभिभूत). ‘भूतं’ म्हणजे पंचस्कंध. ‘भूतरतं’ म्हणजे स्त्री पुरुषात आणि पुरुष स्त्रीमध्ये, अशा प्रकारे परस्परांमध्ये, प्राण्यांमध्ये रममाण असणे; आणि म्हणूनच ते भवातून मुक्त होत नाहीत. ‘ये हि केचि भवा’ म्हणजे अल्पायुषी किंवा दीर्घायुषी, सुखद किंवा दुःखद असलेले सर्व भव. ‘सब्बधी’ म्हणजे वर, खाली, तिरके अशा सर्व ठिकाणी (सर्वत्र). ‘sabbatthatāyā’ म्हणजे सर्व भावाने (पूर्णपणे). “सर्व भव अनित्य आहेत” इत्यादी प्रकारे विपासनायुक्त मार्गज्ञानाने यथार्थ पाहणाऱ्या व्यक्तीची भवतृष्णा देखील नष्ट होते, निरुद्ध होते; तो विभव म्हणजेच उच्छेदाचेही अभिनंदन करत नाही, त्याची इच्छा करत नाही. त्याच्या सर्व तृष्णांचा पूर्णपणे मार्गाने निरोध झाल्यामुळे त्याला निर्वाण (शांती) प्राप्त होते. अशा प्रकारे शांत झालेल्या त्या भिक्खूचा, उपादान नसल्यामुळे (क्लेश आणि अभिसंस्कारांचे ग्रहण न केल्यामुळे) पुनर्भव (पुनर्जन्म) होत नाही. आणि अशा प्रकारच्या भिक्खूने पाचही प्रकारच्या मारांवर विजय मिळवलेला असतो, त्याचा मारासोबतचा संग्राम जिंकलेला असतो, तो सर्व भवांच्या पलीकडे गेलेला असतो आणि इष्ट-अनिष्ट इत्यादींमध्ये तादी-लक्षणाला (अकंपिततेला) प्राप्त झालेला असतो. Anusotagāmī andhaputhujjano paṭisotagāmī kalyāṇaputhujjano. Ṭhitatto sekkho. Itaro asekkho. प्रवाहाच्या दिशेने जाणारा (अनुसोतगामी) म्हणजे अंध-पृथग्जन (अज्ञानी सामान्य माणूस); प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने जाणारा (पटिसोतगामी) म्हणजे कल्याण-पृथग्जन (सदाचारी सामान्य माणूस). स्थिरचित्त (ठितत्तो) म्हणजे शैक्ष. इतर म्हणजे अशैक्ष. 110. Abhijātikoti jātiyo. Kaṇhābhijātikoti kaṇhe nīce kule jāto. Kaṇhaṃ dhammaṃ abhijāyatīti kāḷakaṃ dasavidhaṃ dussīladhammaṃ pasavati karoti, so taṃ abhijāyitvā niraye nibbattati. Sukkaṃ dhammanti ‘‘ahaṃ pubbepi puññānaṃ akatattā nīce kule nibbatto, idāni puññaṃ karissāmī’’ti puññasaṅkhātaṃ sukkaṃ paṇḍaraṃ dhammaṃ abhijāyati, so tena sagge nibbattati. Akaṇhaṃ asukkaṃ nibbānanti nibbānañhi sace kaṇhaṃ bhaveyya, kaṇhavipākaṃ dadeyya. Sukkaṃ, sukkavipākaṃ dadeyya. Dvinnampi appadānato pana ‘‘akaṇhaṃ asukka’’nti vuttaṃ. Nibbānanti cettha arahattaṃ adhippetaṃ. Tañhi kilesanibbānante jātattā nibbānaṃ nāma. Taṃ esa abhijāyati pasavati karoti. Sukkābhijātikoti sukke ucce kule jāto. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. ‘‘Kaṇhaṃ kaṇhavipāka’’ntiādikassa kammacatukkassa attho heṭṭhā hārasampātavāre vibhatto eva. ११०. ‘अभिजातिको’ म्हणजे जातीने उत्पन्न झालेले लोक. ‘कण्हाभिजातिको’ म्हणजे कृष्ण (हीन/नीच) कुळात जन्मलेला. ‘कृष्ण धर्म उत्पन्न करतो’ म्हणजे काळे (अपवित्र) दहा प्रकारचे दुःशील धर्म वाढवतो, करतो; तो ते उत्पन्न करून नरकात जन्म घेतो. ‘शुक्ल धर्म’ म्हणजे “मी पूर्वी पुण्य न केल्यामुळे हीन कुळात जन्मलो, आता मी पुण्य करीन” अशा विचाराने पुण्यसंज्ञक शुक्ल (पांढरा/पवित्र) धर्म उत्पन्न करतो; तो त्या पुण्यामुळे स्वर्गात जन्म घेतो. ‘अकृष्ण-अशुक्ल निर्वाण’ म्हणजे जर निर्वाण कृष्ण (काळे) असते, तर त्याने कृष्ण विपाक (वाईट फळ) दिले असते. जर शुक्ल असते, तर शुक्ल विपाक (चांगले फळ) दिले असते. परंतु दोन्ही विपाक न देणारे असल्यामुळे त्याला ‘अकृष्ण-अशुक्ल’ म्हटले आहे. आणि येथे ‘निर्वाण’ शब्दाने अर्हत्त्व अभिप्रेत आहे. कारण ते क्लेशांच्या निर्वाणाच्या (शांत होण्याच्या) शेवटी उत्पन्न होत असल्यामुळे त्याला ‘निर्वाण’ म्हणतात. ते हा पुद्गल उत्पन्न करतो, वाढवतो, करतो. ‘शुक्लाभिजातिको’ म्हणजे शुक्ल (उच्च) कुळात जन्मलेला. उर्वरित भाग पूर्वोक्त पद्धतीनेच समजावा. “कृष्ण कृष्णविपाक” इत्यादी चार प्रकारच्या कर्मांचा (कर्मचतुष्क) अर्थ खाली ‘हारसंपातवार’ मध्ये स्पष्ट केलाच आहे. 111. Mānusattanti manussabhāvaṃ, manussayoninti attho. Dveti kiccaṃ akiccameva cāti dve. Kiccāni tveva kattabbāni, na cākiccaṃ kiñci kattabbanti dasseti. Sukiccantiādi ‘‘kicca’’nti vuttānaṃ tesaṃ sarūpadassanaṃ. १११. ‘मानुसत्तं’ म्हणजे मनुष्यभाव, मनुष्ययोनी असा अर्थ आहे. ‘द्वे’ म्हणजे कर्तव्य (किच्च) आणि अकर्तव्य (अकिच्च) असे दोन. केवळ कर्तव्येच केली पाहिजेत, कोणतेही अकर्तव्य करू नये, हे दर्शवते. ‘सुकिच्चं’ इत्यादी शब्द ‘किच्चं’ (कर्तव्य) म्हणून सांगितलेल्या गोष्टींचे स्वरूप दर्शवणारे आहेत. Padhānānīti uttamāni visiṭṭhāni. Purimasmiṃ pabbajitesūti visaye bhummaṃ. Dutiye adhikaraṇe. Tattha nibbānanti arahattaṃ adhippetaṃ. Kasmā panettha āmisapariccāgo arahattena samadhuro niddiṭṭhoti? Dakkhiṇeyyesu dakkhiṇāya mahapphalabhāvadassanatthaṃ. Yena yena vā pana vatthunāti ucchedādivatthunā. Ajjhositāti bhavataṇhādivasena ajjhositā. Dutiye yena yena vā pana vatthunāti amarāvikkhepavatthuādinā. ‘पधानानि’ म्हणजे उत्तम, विशिष्ट गोष्टी. पहिल्या ‘पब्बजितेसु’ या पदात सप्तमी विभक्ती ‘विषय’ अर्थात आहे. दुसऱ्यामध्ये ‘अधिकरण’ अर्थात आहे. तेथे ‘निर्वाण’ शब्दाने अर्हत्त्व अभिप्रेत आहे. परंतु येथे आमिष-परित्याग (भौतिक वस्तूंचा त्याग) अर्हत्त्वाच्या समान दर्जाचा का दर्शवला आहे? दान स्वीकारण्यास योग्य असलेल्या व्यक्तींना दिलेल्या दानाचे महाफलत्व (मोठे फळ) दर्शवण्यासाठी तो समान दर्जाचा दर्शवला आहे. ‘येन येन वा पन वत्थुना’ म्हणजे उच्छेद इत्यादी वस्तूंनी (कारणांनी). ‘अज्झोसिता’ म्हणजे भवतृष्णा इत्यादींच्या प्रभावाने आसक्त झालेले. दुसऱ्या सूत्रात ‘येन येन वा पन वत्थुना’ म्हणजे अमराविक्षेप इत्यादी वस्तूंनी. Iminā [Pg.249] asubhena kammavipākenāti asubhassa kāyaduccaritādikammassa vipākattā asubhena asivena kammavipākena. Idaṃ bālalakkhaṇaṃ nibbattatīti purimasmiṃ bhave duccaritasamaṅgitāya bālo ayaṃ bhavatīti upalakkhaṇaṃ jāyati. Idaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ suttanti idaṃ evaṃ pavattaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ nāma suttaṃ. ‘इमिना असुभेन कम्मविपाकेन’ म्हणजे अशुभ अशा काय-दुश्चरित इत्यादी कर्माचा विपाक असल्यामुळे, अशुभ आणि अकल्याणकारी कर्मविपाकाने. ‘हे बाल-लक्षण उत्पन्न होते’ म्हणजे पूर्वजन्मात दुश्चरिताने युक्त असल्यामुळे ‘हा मनुष्य बाल (मूर्ख) होतो’ असे लक्षण (ओळख) निर्माण होते. ‘हे संक्लेशभागीय सूत्र आहे’ म्हणजे अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेले हे सूत्र ‘संक्लेशभागीय’ नावाचे सूत्र आहे. Iminā subhenāti ettha vuttanayānusārena attho veditabbo. Tattha mahāpurisalakkhaṇanti paṇḍitalakkhaṇaṃ. Kilesabhūmīhīti kilesaṭṭhānehi kilesāvatthāhi vā. Sānusayassa pariyuṭṭhānaṃ jāyatīti appahīnānusayassa paccayasamāyoge rāgādayo pariyuṭṭhānavasena pavattanti. Pariyuṭṭhito saṃyujjatīti yo rāgādīhi pariyuṭṭhitacitto, so kāmarāgādīhi saṃyujjati nāma. Saṃyujjanto upādiyatīti yo kāmarāgasaṃyojanādīhi saṃyutto, so kāmupādānādīni akusalakammāni ca upādiyati. Sesaṃ sabbattha uttānameva. ‘इमिना सुभेन’ (या शुभ कर्माने) या पाठात आधी सांगितलेल्या पद्धतीनुसार अर्थ समजून घ्यावा. त्यामध्ये ‘महापुरिसलक्खणं’ (महापुरुष लक्षण) म्हणजे पंडिताचे (बुद्धिमानाचे) लक्षण होय. ‘किलेसभूमीहि’ म्हणजे क्लेशांच्या उत्पत्तीच्या स्थानांद्वारे किंवा क्लेशांच्या अवस्थांद्वारे. ‘सानुसयस्स परियुट्ठानं जायती’ म्हणजे ज्याचे अनुशय नष्ट झाले नाहीत अशा व्यक्तीला अनुकूल कारणांचा संयोग झाल्यास राग इत्यादी क्लेश परियुत्थानाच्या (उद्रेकाच्या) रूपाने प्रवृत्त होतात. ‘परियुट्ठितो संयुज्जती’ म्हणजे ज्याचे चित्त राग इत्यादींनी परियुत्थित (व्याप्त) झाले आहे, तो कामराग इत्यादींशी संयुक्त होतो. ‘संयुज्जन्तो उपादियती’ म्हणजे जो कामराग-संयोजन इत्यादींनी संयुक्त असतो, तो कामुपादान इत्यादींचे आणि अकुशल कर्मांचे उपादान (दृढ ग्रहण) करतो. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे. 112. Evaṃ soḷasavidhena sāsanapaṭṭhānaṃ nānāsuttehi udāharaṇavasena vibhajitvā idāni aṭṭhavīsatividhena sāsanapaṭṭhānaṃ dassentena yasmā ayampi paṭṭhānavibhāgo mūlapadehi saṅgahito, na imassāpi tehi asaṅgahito padeso atthi, tasmā mūlapadaṃ vibhajitabbatañca dassetuṃ ‘‘tattha katame aṭṭhārasa mūlapadā’’ti pucchāya vasena mūlapadāni uddharitvā ‘‘lokiyaṃ lokuttara’’ntiādinā navatikā, thavo cāti aṭṭhavīsatividhaṃ sāsanapaṭṭhānaṃ uddiṭṭhaṃ. Tattha lokiyanti loke niyutto, loke vā vidito lokiyo. Idha pana lokiyo attho yasmiṃ sutte vutto, taṃ suttaṃ lokiyaṃ. Tathā lokuttaraṃ. Yasmiṃ pana sutte padesena lokiyo, padesena lokuttaro vutto, taṃ lokiyañca lokuttarañca. Yañca satte adhiṭṭhāya sattapaññattimukhena desitaṃ, taṃ sattādhiṭṭhānaṃ. Dhammavaseneva desitaṃ dhammādhiṭṭhānaṃ. Ubhayavasena desitaṃ sattādhiṭṭhānañca dhammādhiṭṭhānañca. Iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo. Buddhādīnaṃ pana guṇābhitthavanavasena pavattaṃ suttaṃ thavo nāma. ११२. अशा प्रकारे सोळा प्रकारांनी शासनप्रस्थान विविध सूत्रांच्या उदाहरणांद्वारे विभाजित करून, आता अठ्ठावीस प्रकारांनी शासनप्रस्थान दाखवू इच्छिणाऱ्या (महाकच्चायन थेरांनी), ज्याअर्थी हा प्रस्थानविभाग देखील मूळ पदांमध्ये समाविष्ट आहे आणि याचा कोणताही भाग त्या मूळ पदांमध्ये समाविष्ट नसलेला नाही, म्हणून मूळ पदे आणि त्यांचे विभाजन दाखवण्यासाठी, “त्यात अठरा मूळ पदे कोणती?” या प्रश्नाच्या द्वारे मूळ पदे उद्धृत करून, “लोकियं लोकुत्तरं” इत्यादी नऊ त्रिक (नवतिक) आणि ‘थव’ (स्तुती) अशा अठ्ठावीस प्रकारच्या शासनप्रस्थानाचा संक्षेप केला आहे. त्यामध्ये ‘लौकिक’ (लोकिय) म्हणजे जे लोकात प्रवृत्त आहे किंवा लोकात प्रसिद्ध आहे ते होय. परंतु येथे ज्या सूत्रात लौकिक अर्थ सांगितला आहे, ते सूत्र ‘लौकिक’ होय. त्याचप्रमाणे लोकोत्तर सूत्राच्या बाबतीतही समजावे. परंतु ज्या सूत्रात एका अंशाने लौकिक आणि एका अंशाने लोकोत्तर अर्थ सांगितला आहे, ते ‘लौकिक आणि लोकोत्तर’ दोन्ही प्रकारचे सूत्र होय. आणि जे सूत्र प्राण्यांना (सत्त्वांना) आधार करून सत्त्व-प्रज्ञप्तीच्या मुखाने उपदेशिले आहे, ते ‘सत्त्वाधिष्ठान’ होय. केवळ परमार्थ धर्माच्या आधारे उपदेशिलेले सूत्र ‘धर्माधिष्ठान’ होय. दोन्हीच्या आधारे उपदेशिलेले सूत्र ‘सत्त्वाधिष्ठान आणि धर्माधिष्ठान’ दोन्ही होय. या पद्धतीने सर्व पदांचा अर्थ समजून घ्यावा. बुद्ध इत्यादींच्या गुणांच्या स्तुतीच्या रूपाने प्रवृत्त झालेले सूत्र ‘थव’ (स्तुती) नावाचे होय. Tattha sajjukhīranti taṅkhaṇaṃyeva dhenuyā thanehi nikkhantaṃ abbhuṇhakhīraṃ. Muccatīti pariṇamati. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā dhenuyā thanato nikkhantaṃ khīraṃ [Pg.250] taṅkhaṇaṃyeva na muccati na pariṇamati na dadhibhāvaṃ gacchati, takkādiambilasamāyogato pana parato kālantarena pakatiṃ jahati dadhibhāvaṃ pāpuṇāti, evamevaṃ pāpakammampi kiriyakkhaṇeyeva na vipaccati. Yadi vipacceyya, nānāgatīnaṃ sabhāvaṭṭhānaṃ siyā, na koci pāpakammaṃ kātuṃ visaheyya. Yāva pana kusalābhinibbattakkhandhā caranti, tāva taṃ te rakkhanti, tesaṃ bhedā apāyesu nibbattāpanavasena vipaccati. Vipaccamānañca ḍahantaṃ bālamanveti, kiṃ viya? Bhasmacchannova pāvako. Yathā hi chārikāya paṭicchanno vītaccitaṅgāro akkantopi chārikāya paṭicchannattā na tāva ḍahati, chārikaṃ pana tāpetvā cammādīni ḍahanavasena yāva matthaluṅgā ḍahanto gacchati, evamevaṃ pāpakammampi yena kataṃ, taṃ bālaṃ dutiye vā tatiye vā attabhāve nirayādīsu nibbattaṃ ḍahantaṃ anugacchatīti. त्यामध्ये ‘सज्जुखीरं’ म्हणजे त्याच क्षणी गाईच्या सडातून निघालेले ताजे गरम दूध. ‘मुच्चती’ म्हणजे बदलत नाही (आंबत नाही). याचा अर्थ असा आहे – ज्याप्रमाणे गाईच्या सडातून निघालेले दूध त्याच क्षणी बदलत नाही, आंबत नाही किंवा दह्याच्या रूपाला प्राप्त होत नाही, परंतु ताक इत्यादी आंबट पदार्थांच्या संयोगाने नंतर काही काळाने आपला मूळ स्वभाव सोडून दह्याच्या रूपाला प्राप्त होते, त्याचप्रमाणे पापकर्म देखील केल्याच्या क्षणीच लगेच फळ देत नाही. जर ते लगेच फळ देऊ लागले, तर वेगवेगळ्या गतींचे एकत्र राहणे होईल आणि कोणीही पापकर्म करण्याचे धाडस करणार नाही. परंतु जोपर्यंत कुशल कर्मामुळे उत्पन्न झालेले स्कंध टिकून असतात, तोपर्यंत ते त्याचे रक्षण करतात. त्या स्कंधांच्या विनाशानंतर (मृत्यूनंतर) अपाय इत्यादींमध्ये जन्म देण्याच्या रूपाने ते पापकर्म फळ देते. आणि फळ देत असताना ते त्या मूर्ख माणसाला जाळत त्याच्या मागे लागते, कशाप्रमाणे? राखेने झाकलेल्या अग्नीप्रमाणे. कारण ज्याप्रमाणे राखेने झाकलेला निखारा त्यावर पाय ठेवला तरी राखेने झाकलेला असल्यामुळे लगेच जाळत नाही, परंतु राख तापवून त्वचा इत्यादींना जाळत मेंदूपर्यंत जाळत जातो, त्याचप्रमाणे पापकर्म देखील ज्याने केले आहे, त्या मूर्ख माणसाचा दुसऱ्या किंवा तिसऱ्या जन्मात निरय (नरक) इत्यादींमध्ये जन्म झाल्यावर त्याला जाळत त्याच्या मागे लागते. Yassindriyānīti tatthāyaṃ saṅkhepattho – yassa bhikkhuno chekena sārathinā sudantā assā viya cha indriyāni samathaṃ dantabhāvaṃ nibbisevanabhāvaṃ gatāni, tassa navavidhaṃ mānaṃ pahāya ṭhitattā pahīnamānassa catunnaṃ āsavānaṃ abhāvena anāsavassa tādibhāve ṭhitassa tathārūpassa devāpi pihayanti, manussāpi dassanañca āgamanañca patthentiyevāti. Āhāre satīti āhārapaṭibaddhe chandarāge appahīne sati. ‘यस्सिन्द्रियानि’ या गाथेत हा संक्षेपार्थ आहे – ज्या भिक्खूची सहा इंद्रिये चतुर सारथ्याने चांगल्या प्रकारे प्रशिक्षित केलेल्या घोड्यांप्रमाणे शम, दमन आणि दृढतेला प्राप्त झाली आहेत, नऊ प्रकारच्या मानाचा त्याग करून स्थित असल्यामुळे ज्याचा मान नष्ट झाला आहे, चार आसवांच्या अभावामुळे जो अनासव (आसवरहित) झाला आहे, अशा तादीभावात (अचल अवस्थेत) स्थित असलेल्या त्या भिक्खूची देव देखील आकांक्षा करतात (त्यांच्यावर प्रेम करतात) आणि मनुष्य देखील त्यांच्या दर्शनाची व आगमनाची इच्छा करतात. ‘आहारे सति’ म्हणजे आहाराशी संबंधित छंदराग (आसक्ती) नष्ट न झाला असता. 113. Sabbā disā anuparigamma cetasāti parito dasapi disā cittena anugantvā. Nevajjhagāti neva adhigaccheyya. Piyataranti atisayena piyaṃ. Attanāti attato. Evaṃ piyo puthu attā paresanti evaṃ kassacipi attanā piyatarassa anupalabbhanavasena visuṃ visuṃ paresaṃ sattānaṃ attā piyo. Yasmā ca etadeva, tasmā na hiṃse paraṃ attakāmo attano sukhakāmoti. ११३. ‘सब्बा दिसा अनुपरिगम्म चेतसा’ म्हणजे सभोवतालच्या दहाही दिशांना चित्ताने शोधून. ‘नेवज्झगा’ म्हणजे शोधू शकला नाही. ‘पियतरं’ म्हणजे अत्यंत प्रिय. ‘अत्तना’ म्हणजे स्वतःपेक्षा. ‘एवं पियो पुथु अत्ता परेसं’ म्हणजे अशा प्रकारे स्वतःपेक्षा अधिक प्रिय कोणीही न आढळल्यामुळे, वेगवेगळ्या इतर प्राण्यांना देखील स्वतःचा आत्मा (स्वतः) प्रिय आहे. आणि ज्याअर्थी हे असेच आहे, म्हणून स्वतःचे कल्याण इच्छिणाऱ्या आणि स्वतःचे सुख इच्छिणाऱ्या माणसाने दुसऱ्याची हिंसा करू नये. Bhūtāti jātā nibbattā. Bhavissantīti nibbattissanti. Bhūtāti vā khīṇāsavā. Te hi pahīnabhavattā bhūtā eva. Gamissantīti paralokaṃ gamissanti. Khīṇāsavā pana anupādisesaṃ nibbānaṃ. ‘भूता’ म्हणजे उत्पन्न झालेले, जन्मलेले. ‘भविस्सन्ती’ म्हणजे उत्पन्न होतील. किंवा ‘भूता’ म्हणजे क्षीणासव (अर्हत) होय. कारण त्यांचा भव नष्ट झाल्यामुळे ते खरोखरच ‘भूत’ (मुक्त) आहेत. ‘गमिस्सन्ती’ म्हणजे परलोकात जातील. परंतु क्षीणासव (अर्हत) अनुपधिशेष निर्वाणाला प्राप्त होतील. Piyo ca hotīti suparisuddhāya sīlasampattiyā, suparisuddhāya ca diṭṭhisampattiyā samannāgato piyo piyāyitabbo hoti. Vuttañhetaṃ – ‘पियो च होती’ म्हणजे अत्यंत शुद्ध शीलसंपत्तीने आणि अत्यंत शुद्ध दृष्टीसंपत्तीने युक्त असलेला मनुष्य प्रिय आणि प्रेम करण्यास योग्य होतो. कारण हे असे म्हटले आहे – ‘‘Sīladassanasampannaṃ[Pg.251], dhammaṭṭhaṃ saccavādinaṃ; Attano kammakubbānaṃ, taṃ jano kurute piya’’nti. (dha. pa. 217); “शील आणि दृष्टीने (ज्ञानाने) युक्त असलेल्या, धर्मात स्थित असलेल्या, सत्य बोलणाऱ्या आणि स्वतःचे कर्तव्य (त्रिविध शिक्षांचे पालन) करणाऱ्या व्यक्तीवर लोक प्रेम करतात.” (धम्मपद २१७); Pāsāṇacchattaṃ viya garukātabbatāya garu. Uttarimanussadhammavasena sambhāvetabbatāya bhāvanīyo. Sīlaguṇena vā piyagaruādibhāvā veditabbā. Tathā hi vuttaṃ – ‘‘ākaṅkheyya ce, bhikkhave, bhikkhu ‘sabrahmacārīnaṃ piyo ca assaṃ manāpo ca garu ca bhāvanīyo cā’ti, sīlesvevassa paripūrakārī’’ti (ma. ni. 1.65). दगडाच्या छत्रीप्रमाणे आदरणीय असल्यामुळे ‘गरु’ (आदरणीय) होतो. उत्तरिमनुस्सधर्माच्या (अतिमानुष गुणांच्या) प्रभावामुळे प्रशंसनीय असल्यामुळे ‘भावनीयो’ (प्रशंसनीय) होतो. किंवा शील गुणांमुळे प्रिय, आदरणीय इत्यादी भाव समजून घ्यावेत. कारण असे म्हटले आहे – “भिक्खूंनो, जर भिक्खू अशी इच्छा करत असेल की, ‘मी माझ्या सब्रह्मचाऱ्यांचा प्रिय, मनपसंत, आदरणीय आणि प्रशंसनीय व्हावे’, तर त्याने शीलांचेच परिपूर्ण पालन करावे.” Vattāti ‘‘kālena vakkhāmī’’tiādipañcadhamme attani upaṭṭhāpetvā sabrahmacārīnaṃ ullumpanabhāve ṭhatvā vattā. Vacanakkhamoti sabrahmacārīhi yena kenaci vuccamāno subbaco hutvā padakkhiṇaggāhitāya tesaṃ vacanaṃ khamatīti vacanakkhamo. Vattāti vā dhammakathāvasena vacanasīlo. Vacanakkhamoti dhammaṃ saṃvaṇṇento parehi asaṃhīro hutvā tesaṃ pucchāvacanakkhamatāya vacanakkhamo. Gambhīrañca kathaṃ kattāti saccapaṭiccasamuppādādiṃ, aññaṃ vā gambhīrakathaṃ kattā. Na caṭṭhāne niyojakoti dhammavinayādiṃ adhammāvinayādivasena avatvā dhammavinayādivaseneva dīpanato na ca aṭṭhāne niyojako. ‘वत्ता’ म्हणजे “योग्य वेळी बोलेन” इत्यादी पाच धर्म स्वतःमध्ये प्रस्थापित करून, सब्रह्मचाऱ्यांना संसारातून तारण्याच्या भावनेत स्थित राहून बोलणारा. ‘वचनक्खमो’ म्हणजे सब्रह्मचाऱ्यांनी किंवा इतर कोणीही काही सांगितले असता, सुवच (सहज ऐकणारा) होऊन, आदराने त्यांचे बोलणे स्वीकारतो, म्हणून तो ‘वचनक्खमो’ (वचन सहन करणारा) होय. किंवा ‘वत्ता’ म्हणजे धर्मकथेच्या माध्यमातून बोलण्याचा स्वभाव असलेला. ‘वचनक्खमो’ म्हणजे धर्माचे स्पष्टीकरण करताना इतरांकडून विचलित न होता, त्यांच्या प्रश्नांना उत्तरे देण्यास समर्थ असल्यामुळे ‘वचनक्खमो’ होय. ‘गम्भीरञ्च कथं कत्ता’ म्हणजे सत्य, प्रतीत्यसमुत्पाद इत्यादी किंवा इतर गंभीर विषयांवर बोलणारा. ‘न चट्ठाने नियोजको’ म्हणजे धम्म आणि विनय इत्यादींना अधम्म-अविनय इत्यादी रूपाने न सांगता, धम्म-विनय इत्यादी रूपानेच प्रकाशित करत असल्यामुळे अयोग्य ठिकाणी न लावणारा (अयोग्य गोष्टींमध्ये प्रवृत्त न करणारा) होय. Mātaraṃ pitaraṃ hantvāti ettha ‘‘taṇhā janeti purisa’’nti (saṃ. ni. 1.55-57) vacanato tīsu bhavesu sattānaṃ jananato taṇhā mātā nāma. ‘‘Ahaṃ asukassa nāma rañño, rājamahāmattassa vā putto’’ti pitaraṃ nissāya asmimānassa uppajjanato asmimāno pitā nāma. Loko viya rājānaṃ yasmā sabbadiṭṭhigatāni dve sassatucchedadiṭṭhiyo bhajanti, tasmā sassatucchedadiṭṭhiyo dve khattiyā rājāno nāma. Dvādasāyatanāni vitthataṭṭhena raṭṭhasadisattā raṭṭhaṃ nāma. Āyasādhako āyuttakapuriso viya taṃnissito nandirāgo anucaro nāma. "आई आणि वडिलांना मारून" (मातरं पितरं हन्त्वा) या पाठात— "तृष्णा माणसाला जन्म देते" या वचनानुसार, तिन्ही भावांमध्ये (अस्तित्वाच्या तीन स्तरांवर) प्राण्यांना जन्म देणारी असल्यामुळे 'तण्हा' (तृष्णा) ही 'माता' (आई) होय. "मी अमुक राजाचा किंवा राजमहामात्राचा (मंत्र्याचा) मुलगा आहे" असे वडिलांच्या आश्रयाने 'अस्मिमान' (अहंकार) उत्पन्न होतो, म्हणून 'अस्मिमान' हा 'पिता' (वडील) होय. ज्याप्रमाणे लोक राजाचा आश्रय घेतात, त्याचप्रमाणे सर्व मिथ्या दृष्टी या दोन दृष्टींचा—शाश्वत दृष्टी (सस्सतदिट्ठि) आणि उच्छेद दृष्टी (उच्छेददिट्ठि)—आश्रय घेतात; म्हणून या शाश्वत आणि उच्छेद दृष्टींना दोन 'क्षत्रिय राजे' म्हटले आहे. बारा आयतने (द्वादसायतने) त्यांच्या विस्तृत स्वरूपामुळे राष्ट्रासारखी (देशासारखी) असल्यामुळे त्यांना 'राष्ट्र' (राज्य) म्हटले आहे. कर गोळा करणाऱ्या अधिकाऱ्याप्रमाणे त्या आयतनांवर आश्रित असलेला 'नंदिराग' (आसक्ती) हा 'अनुचर' (सेवक) म्हटला जातो. Anīghoti niddukkho. Brāhmaṇoti khīṇāsavo. Etena hi taṇhādayo arahattamaggañāṇāsinā hatā bāhitā. Yātīti so brāhmaṇo niddukkho hutvā yātīti. 'अनीघ' म्हणजे दुःखरहित. 'ब्राह्मण' म्हणजे क्षीणास्रव (अर्हत). कारण, या अर्हताने तृष्णा इत्यादी क्लेशांना अर्हत्त्वमार्ग-ज्ञानरूपी तलवारीने नष्ट केले आहे आणि दूर केले आहे. 'याती' म्हणजे तो ब्राह्मण (अर्हत) दुःखरहित होऊन मार्गक्रमण करतो (किंवा जीवन जगतो). Kāyeti karajakāye. Cittanti pādakajjhānacittaṃ. Samodahatīti pakkhipati. Yadā dissamānena kāyena gantukāmo hoti, tadā kāyagatikaṃ [Pg.252] pādakajjhānacittaṃ adhiṭṭhahatīti attho. Cittepi kāyaṃ samodahatīti yadā sīghaṃ gantukāmo hoti, tadā pādakajjhānacitte kāyaṃ pakkhipati, cittagatikaṃ kāyaṃ adhiṭṭhahatīti attho. Kāye sukhasaññañca lahusaññañca okkamitvāti ‘‘seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyyā’’ti vuttanayena (mahāva. 8, 137; dī. ni. 2.66; ma. ni. 1.282; 2.338; saṃ. ni. 1.172) iddhimā kāye sukhasaññañca lahusaññañca okkamitvā paresaṃ dissamānena kāyena ārāmarāmaṇeyyakādīni pekkhamāno cittakkhaṇeneva icchitaṭṭhānaṃ gacchati. 'कायात' (काये) म्हणजे भौतिक शरीरात (करजकाय). 'चित्त' म्हणजे पादक-ध्यानचित्त. 'समदहति' म्हणजे स्थापित करतो. जेव्हा तो दृश्यमान शरीराने जाण्याची इच्छा करतो, तेव्हा तो शरीराच्या गतीशी सुसंगत अशा पादक-ध्यानचित्ताचे अधिष्ठान करतो, असा अर्थ आहे. 'चित्तातही शरीराला स्थापित करतो' म्हणजे जेव्हा तो वेगाने जाण्याची इच्छा करतो, तेव्हा तो पादक-ध्यानचित्तात शरीराला स्थापित करतो आणि चित्ताच्या गतीशी सुसंगत अशा शरीराचे अधिष्ठान करतो, असा अर्थ आहे. 'शरीरात सुखसंज्ञा आणि लघुसंज्ञा प्रविष्ट करून' म्हणजे "ज्याप्रमाणे एखादा बलवान मनुष्य आपला दुमडलेला हात पसरतो किंवा पसरलेला हात दुमडतो" या सांगितलेल्या पद्धतीने, ऋद्धीमान पुरुष शरीरात सुखसंज्ञा आणि लघुसंज्ञा प्रविष्ट करून, इतरांना दृश्यमान असलेल्या शरीराने रमणीय उद्याने इत्यादी पाहत असताना, केवळ एका चित्तक्षणातच इच्छित स्थळी पोहोचतो. 114. Yaṃ taṃ lokuttaraṃ ñāṇanti sabbaṃ lokaṃ uttaritvā abhibhavitvā ṭhitattā vuttaṃ, na pana lokuttarabhūmikattā. Sabbakāle pavattatīti āvajjanapaṭibaddhavuttittā vuttaṃ, na satataṃ samitaṃ pavattatīti. Na hi sabbaññutaññāṇaṃ bhagavato sabbasmiṃyeva kāle uppajjatīti sakkā vattunti. ११४. "जे ते लोकोत्तर ज्ञान आहे" हे वचन सर्व लोकाच्या पलीकडे जाऊन आणि त्यावर मात करून स्थित असल्यामुळे म्हटले आहे, लोकोत्तर भूमीवर उत्पन्न होणारे असल्यामुळे नाही. "ते सर्व काळात प्रवृत्त होते" हे वचन आवर्जनाशी (मनाच्या एकाग्रतेशी) बद्ध असल्यामुळे म्हटले आहे, ते सतत आणि अखंडपणे प्रवृत्त होते म्हणून नाही. कारण, भगवंतांचे सर्वज्ञता ज्ञान सर्वच काळात (अखंडपणे) उत्पन्न होत राहते, असे म्हणता येत नाही. Kittayissāmi te santinti sabbakilesavūpasamahetutāya santiṃ nibbānaṃ dassessāmi. Diṭṭhe dhammeti diṭṭhe dukkhādidhamme, imasmiṃ eva vā attabhāve. Anītihanti itihāsāti evaṃ na itikirāya pavattaṃ, attapaccakkhanti attho. Yaṃ viditvā sato caranti ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’tiādinā (dha. pa. 277; theragā. 676; netti. 5) nayena sato hutvā caranto ariyamaggena yaṃ santiṃ viditvā. Tare loke visattikanti saṅkhāraloke visappanato visattikasaṅkhātaṃ taṇhaṃ tare tareyya samatikkameyyāti attho. "मी तुला शांतीचे वर्णन करेन" (कित्तयिस्सामि ते सन्तिं) म्हणजे सर्व क्लेशांच्या उपशमनाचे कारण असल्यामुळे 'शांती' स्वरूप निर्वाणाचा उपदेश करेन. 'दृष्ट धर्मात' (दिट्ठे धम्मे) म्हणजे दुःख इत्यादी धर्मांना पाहिले असता, किंवा याच जन्मात (आत्मभावात). 'अनीतिह' म्हणजे "असे ऐकिवात आहे" अशा परंपरेने (ऐकीव माहितीने) प्रवृत्त न झालेले, तर स्वतः प्रत्यक्ष अनुभवलेले (आत्मप्रत्यक्ष), असा अर्थ आहे. "ज्याला जाणून स्मृतीमान होऊन आचरण करतात" म्हणजे "सर्व संस्कार अनित्य आहेत" इत्यादी पद्धतीने स्मृतीमान होऊन आचरण करत असताना, आर्यमार्गाने ज्या शांतीला (निर्वाणाला) जाणून, "लोकातील विसत्तिका (आसक्ती) पार करावी" म्हणजे संस्कारलोकात पसरत असल्यामुळे 'विसत्तिका' म्हटल्या गेलेल्या तृष्णेला पार करावे, तिचे पूर्णपणे उल्लंघन करावे, असा अर्थ आहे. Tañcāhaṃ abhinandāmīti taṃ vuttappakāraṃ santijotakaṃ tumhākaṃ vacanaṃ ahaṃ patthayāmi, taṃ eva vā santiṃ uttamaṃ abhinandāmīti dhotako vadati. Uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjheti ettha uddhanti anāgataṃ upari ca. Adhoti atītaṃ heṭṭhā ca. Tiriyañcāpi majjheti paccuppannaṃ parito ca. Etaṃ viditvā saṅgotīti etaṃ anāgatādiṃ saṅgajananaṭṭhānanti ñatvā. Bhavābhavāyāti khuddakānañceva mahantānañca bhavānaṃ atthāya, sassatucchedāya vā. "आणि मी त्याची आकांक्षा करतो" (तञ्चाहं अभिनन्दामि) म्हणजे वर सांगितलेल्या प्रकारे शांती प्रकाशित करणाऱ्या आपल्या वचनाची मी आकांक्षा करतो, या अर्थाने किंवा त्याच उत्तम शांतीचे मी अभिनंदन करतो (ती मिळवू इच्छितो), असे धोतक म्हणतो. "वर, खाली आणि मध्येही" या पाठात— 'वर' म्हणजे अनागत (भविष्यकाळ) आणि वरची दिशा; 'खाली' म्हणजे अतीत (भूतकाळ) आणि खालची दिशा; 'मध्ये आणि तिरपे' म्हणजे वर्तमानकाळ आणि सभोवतालची दिशा. "हे आसक्तीचे स्थान आहे असे जाणून" (एतं विदित्वा सङ्गोति) म्हणजे या भविष्यकाळ इत्यादींना आसक्ती उत्पन्न करण्याचे स्थान आहे असे जाणून. 'भवाभवासाठी' म्हणजे लहान आणि मोठ्या भावांच्या (अस्तित्वाच्या रूपांच्या) प्राप्तीसाठी, किंवा शाश्वत आणि उच्छेद दृष्टीच्या हेतूने. Ariyasaccānanti [Pg.253] ariyabhāvakarānaṃ saccānaṃ. Ananubodhāti abujjhanena ajānanena. Appaṭivedhāti appaṭivijjhanena. Sandhāvitanti bhavato bhavassa gamanena sandhāvitaṃ. Saṃsaritanti punappunaṃ gamanavasena saṃsaritaṃ. Mamañceva tumhākañcāti mayā ceva tumhehi ca. Atha vā sandhāvitaṃ saṃsaritanti sandhāvanaṃ saṃsaraṇaṃ mamañceva tumhākañca ahosīti attho. Bhavanettīti bhavābhavaṃ nayanasamatthā taṇhārajju. Saṃsitanti saṃsaritaṃ. Samūhatāti suṭṭhu hatā chinnā appavattikatā. 'आर्यसत्यांचे' म्हणजे आर्यत्व प्रदान करणाऱ्या सत्यांचे. 'अननुबोधा' म्हणजे न समजल्यामुळे, न जाणल्यामुळे. 'अप्रतिवेधा' म्हणजे साक्षात्कार न करू शकल्यामुळे. 'संसरण केले' (सन्धावितं) म्हणजे एका भवातून दुसऱ्या भवात जाण्याने धावणे झाले. 'संसार केला' (संसरितं) म्हणजे वारंवार जाण्याच्या प्रक्रियेने भ्रमण केले. 'माझे आणि तुमचेही' म्हणजे माझ्याद्वारे आणि तुमच्याद्वारेही. किंवा 'संसरण केले, संसार केला' म्हणजे माझे आणि तुमचे संसरण (धावणे) आणि संसार (भ्रमण) झाले, असा अर्थ आहे. 'भवानेत्री' म्हणजे लहान-मोठ्या भवांमध्ये घेऊन जाण्यास समर्थ असलेली तृष्णारूपी दोरी. 'संसृत' (संसितं) म्हणजे संसार केला. 'समूहत' म्हणजे चांगल्या प्रकारे नष्ट केली, तोडली आणि पुन्हा उत्पन्न न होणारी केली. Sabbe saṅkhārā aniccāti paccayehi saṅkharīyantīti ‘‘saṅkhārā’’ti laddhanāmā pañcakkhandhā. Ādiantavantato aniccantikato tāvakālikato khaṇaparittato ca na niccāti aniccā. Yadā paññāya passatīti yadā vipassanāpaññāya passati. Atha imasmiṃ vaṭṭadukkhe nibbindati, nibbindanto dukkhaparijānanādivasena saccāni paṭivijjhati. Esa maggo visuddhiyāti yvāyaṃ vuttanayena saccappaṭivedho, esa visuddhatthāya maggo. Sabbe saṅkhārā dukkhāti sabbe saṅkhārā abhiṇhasampaṭipīḷanaṭṭhena khayaṭṭhena ca dukkhāti. Sesaṃ vuttanayameva. Sabbe dhammā anattāti sabbepi tebhūmakadhammā parato tucchato suññato asārato avasavattanato ca anattāti. Sesaṃ purimasadisameva. "सर्व संस्कार अनित्य आहेत" (सब्बे संखारा अनिच्चा) म्हणजे प्रत्ययांद्वारे (कारणांद्वारे) जे संस्कृत केले जातात, म्हणून 'संस्कार' हे नाव मिळालेले पंचस्कंध. आदि आणि अंत असणारे असल्यामुळे, अनित्य स्वभाव असल्यामुळे, तात्कालिक असल्यामुळे आणि अत्यंत अल्प क्षण टिकणारे असल्यामुळे ते नित्य नाहीत, म्हणून 'अनित्य' आहेत. "जेव्हा प्रज्ञेने पाहतो" म्हणजे जेव्हा विपश्यना प्रज्ञेने पाहतो. तेव्हा या संसारदुःखाविषयी विरक्त होतो; विरक्त होऊन दुःखपरिज्ञान (दुःखाला पूर्णपणे जाणून घेणे) इत्यादींच्या आधारे सत्यांचा साक्षात्कार करतो. "हाच विशुद्धीचा मार्ग आहे" म्हणजे वर सांगितलेल्या पद्धतीने जो हा सत्यसाक्षात्कार होतो, हाच विशुद्धीसाठी मार्ग आहे. "सर्व संस्कार दुःखकारक आहेत" या पाठात— सर्व संस्कार निरंतर पीडा देण्याच्या स्वभावामुळे आणि क्षय होण्याच्या स्वभावामुळे 'दुःख' आहेत. उर्वरित भाग वर सांगितल्याप्रमाणेच आहे. "सर्व धर्म अनात्मा आहेत" या पाठात— तिन्ही भूमींमधील सर्व धर्म हे परके, तुच्छ, शून्य, निस्सार आणि स्वतःच्या नियंत्रणात नसणारे असल्यामुळे 'अनात्मा' आहेत. उर्वरित भाग पूर्वीसारखाच आहे. Seyyoti visiṭṭho uttamo. Sadisoti samāno. Hīnoti lāmako. Omānopi hi attano avaṅkaraṇamukhenapi saṃpaggaṇhanavaseneva pavattati. Tena vuttaṃ ‘‘hīnohamasmī’’ti. Kimaññatra yathābhūtassa adassanāti sarasapabhaṅgutāya ekanteneva anavaṭṭhitasabhāvehi rūpadhammehi seyyādivasena attano ukkhipanassa tesaṃ yathābhūtaṃ adassanaṃ aññāṇaṃ vinā kiṃ aññaṃ kāraṇaṃ siyā, aññaṃ kiñci kāraṇaṃ tassa natthīti attho. Vedanādīsupi eseva nayo. Vuttavipariyāyena sukkapakkho veditabbo. 'श्रेय' म्हणजे विशिष्ट, उत्तम. 'सदृश' म्हणजे समान. 'हीन' म्हणजे कनिष्ठ. कारण, हीनता-मान (स्वतःला कमी लेखणे) देखील स्वतःला कमी करण्याच्या रूपाने स्वतःला उंचावण्याच्या (अहंकार धरण्याच्या) प्रवृत्तीनेच कार्य करतो. म्हणूनच "मी हीन आहे" असे म्हटले आहे. "यथाभूत (वास्तविक रूप) न पाहण्याव्यतिरिक्त दुसरे काय असू शकते?" या पाठात— स्वतःच्या स्वभावाने नष्ट होणारे आणि अत्यंत अनित्य स्वभाव असणारे जे रूपधर्म आहेत, त्यांच्या आधारे स्वतःला श्रेष्ठ इत्यादी मानून स्वतःला उंचावण्याचे कारण, त्यांचे वास्तविक रूप न पाहणे (अज्ञान) याशिवाय दुसरे काय असू शकते? त्याचे दुसरे कोणतेही कारण नाही, असा अर्थ आहे. वेदना इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. सांगितलेल्या गोष्टीच्या उलट क्रमाने शुक्लपक्ष समजून घ्यावा. 115. Ye ariyasaccāni vibhāvayantīti dukkhādīni ariyasaccāni paññāobhāsena saccappaṭicchādakakilesandhakāraṃ vidhametvā attano pakāsāni pākaṭāni karonti. Gambhīrapaññenāti appameyyapaññatāya sadevakassapi lokassa ñāṇena alabbhaneyyapatiṭṭhapaññena sabbaññunāti vuttaṃ [Pg.254] hoti. Sudesitānīti saṅkhepavitthārādīhi tehi tehi nayehi suṭṭhu desitāni. Kiñcāpi te honti bhusaṃ pamattāti te vibhāvitaariyasaccā puggalā kāmaṃ devarajjacakkavattirajjādipamādaṭṭhānaṃ āgamma bhusaṃ pamattā honti, tathāpi sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena ṭhapetvā satta bhave anamatagge saṃsāre ye uppajjeyyuṃ nāmañca rūpañca, tesaṃ niruddhattā na aṭṭhamaṃ bhavaṃ ādiyanti, sattamabhaveyeva pana vipassanaṃ ārabhitvā arahattaṃ pāpuṇantīti attho. ११५. "जे आर्यसत्यांना स्पष्ट करतात" (ये अरियसच्चानि विभावयन्तीति) म्हणजे दुःखादी आर्यसत्यांना प्रज्ञेच्या प्रकाशाने, सत्याला झाकून टाकणाऱ्या क्लेशांच्या अंधकाराचा नाश करून स्वतःसाठी स्पष्ट व प्रकट करतात. "गंभीर प्रज्ञेच्या द्वारे" (गम्भीरपञ्ञेनाति) म्हणजे अतुलनीय प्रज्ञा असल्यामुळे, देवलोकासह संपूर्ण जगाच्या ज्ञानाने प्राप्त न होऊ शकणाऱ्या अशा प्रज्ञेचे अधिष्ठान असलेल्या सर्वज्ञ बुद्धांद्वारे असे म्हटले गेले आहे. "सुदेशित" (सुदेसितानीति) म्हणजे संक्षेप आणि विस्तार इत्यादी विविध पद्धतींनी चांगल्या प्रकारे उपदेशिलेली. "जरी ते अत्यंत प्रमादी झाले तरी" (किञ्चापि ते होन्ति भुसं पमत्ताति) याचा अर्थ असा की, ते आर्यसत्य जाणणारे व्यक्ती देवराज किंवा चक्रवर्ती राजाचे ऐश्वर्य इत्यादी प्रमादाच्या (असावधतेच्या) कारणांना प्राप्त होऊन अत्यंत प्रमादी झाले तरीसुद्धा, सोतापत्ति-मार्ग-ज्ञानाने अभिसंस्कार विज्ञानाचा निरोध झाल्यामुळे, अनादी संसारात जे नाम आणि रूप उत्पन्न होऊ शकले असते त्यांचा निरोध झाल्यामुळे, सात जन्म वगळता ते आठवा जन्म घेत नाहीत; तर सातव्या जन्मातच विपश्यनेचा आरंभ करून अर्हत्त्व प्राप्त करतात, असा अर्थ आहे. Yathindakhīloti ettha yathāti upamāvacanaṃ. Indakhīloti nagaradvārathirakaraṇatthaṃ ummārabbhantare aṭṭha vā dasa vā hatthe pathaviṃ khaṇitvā ākoṭitassa sāradārumayassa thambhassetaṃ adhivacanaṃ. Pathavissito siyāti gambhīranemitāya anto pavisitvā bhūminissito siyā bhaveyya. Catubbhi vātehīti catūhi disāhi āgatavātehi. Asampakampiyoti kampetuṃ vā cāletuṃ vā asakkuṇeyyo. Tathūpamaṃ…pe… passatīti yo cattāri ariyasaccāni paññāya ajjhogāhetvā passati, taṃ sappurisaṃ uttamapurisaṃ tathā dassanato sabbatitthiyavādavātehi asampakampiyatāya tathūpamaṃ yathāvuttaindakhīlūpamaṃ vadāmīti attho. "ज्याप्रमाणे इंद्रकील" (यथिन्दखीलोति) यामध्ये 'यथा' हा शब्द उपमा दर्शवणारा आहे. 'इंद्रकील' हे नगराचे द्वार मजबूत करण्यासाठी उंबरठ्याच्या आत आठ किंवा दहा हात जमीन खणून रोवलेल्या मजबूत लाकडाच्या खांबाचे नाव आहे. "पृथ्वीवर प्रतिष्ठित असावा" (पठविस्सितो सियाति) म्हणजे खोल पाया असल्यामुळे जमिनीच्या आत जाऊन तिचा आधार घेतलेला असावा. "चारही वाऱ्यांनी" (चतुब्भि वातेहीति) म्हणजे चारही दिशांनी आलेल्या वाऱ्यांनी. "कंपायमान न होणारा" (असम्पकम्पियोति) म्हणजे हलवण्यास किंवा विचलित करण्यास अशक्य असलेला. "त्याचप्रमाणे... पाहतो" (तथूपमं... पस्सतीति) म्हणजे जो चार आर्यसत्यांना प्रज्ञेने खोलवर जाऊन पाहतो, त्या सत्पुरुषाला, उत्तम पुरुषाला, तसे पाहिल्यामुळे सर्व तीर्थिकांच्या (इतर पंथांच्या) वादाच्या वाऱ्यांनी विचलित न होण्यामुळे, मी त्या पूर्वोक्त इंद्रकीलाची उपमा देतो, असा अर्थ आहे. Sotāpattiyaṅgehīti ariyasotāpajjanassa aṅgabhūtehi. Ariyasāvakoti ariyassa buddhassa bhagavato saddhammassavanante jātattā ariyasāvako. Khīṇanirayomhīti khīṇanirayo amhi. Khīṇāpāyaduggativinipātoti idaṃ nirayādīnaṃyeva vevacanavasena vuttaṃ. Nirayādayo hi vaḍḍhisaṅkhātato ayato apetattā apāyā. Dukkhassa gati paṭisaraṇanti duggatiyo. Dukkaṭakārino vivasā ettha nipatantīti vinipātā. Sotaṃ ariyamaggaṃ ādito patto adhigatoti sotāpanno. Akuppadhammatāya maggaphalānaṃ puthujjanabhāvasaṅkhāte virūpe na nipatanasabhāvoti avinipātadhammo. Tato eva dhammaniyāmena niyatatāya niyato. Uparimaggattayasaṅkhātā sambodhi avassaṃ pattabbatāya assa paraṃ ayanaṃ gati paṭisaraṇanti sambodhiparāyaṇo. "सोतापत्तीच्या अंगांनी" (सोतापत्तियङ्गेहीति) म्हणजे आर्य मार्गाच्या प्रवाहात प्रथम प्रवेश करण्याच्या अंगभूत कारणांनी. "आर्यश्रावक" (अरियसावकोति) म्हणजे आर्य बुद्ध भगवंतांच्या सद्धर्माच्या श्रवणाने आणि त्यांच्या शिकवणीत जन्म घेतल्यामुळे तो 'आर्यश्रावक' होय. "माझा नरक नष्ट झाला आहे" (खीणनिरयोम्हीति) म्हणजे माझ्यासाठी नरक नष्ट झाला आहे. "नष्ट झाली आहे अपाय, दुर्गती आणि विनिपात गती ज्याची" (खीणापायदुग्गतिविनिपातोति) हे नरक इत्यादींचेच समानार्थी शब्द म्हणून सांगितले आहे. कारण नरक इत्यादी गती या कल्याणापासून दूर असल्यामुळे 'अपाय' म्हटल्या जातात. दुःखाचे स्थान किंवा आश्रय असल्यामुळे त्यांना 'दुर्गती' म्हणतात. दुष्कृत्य करणारे लोक विवश होऊन यात पडतात, म्हणून त्यांना 'विनिपात' म्हणतात. जो आर्यमार्ग रूपी प्रवाहात सर्वप्रथम पोहोचला आहे, तो 'सोतापन्न' होय. मार्ग आणि फळांच्या अपरिवर्तनीय स्वभावामुळे, पृथग्जनभावाच्या विकृत अवस्थेत पुन्हा न पडण्याचा स्वभाव असल्यामुळे तो 'अविनिपातधर्मी' होय. त्याच कारणाने धम्म-नियमाने निश्चित झाल्यामुळे तो 'नियत' होय. वरील तीन मार्गांच्या समूहाला 'संबोधी' म्हणतात; ती निश्चितपणे प्राप्त करण्यायोग्य असल्यामुळे त्याचे परम स्थान, गती आणि आश्रय तीच आहे, म्हणून तो 'संबोधिपरायण' होय. Niviṭṭhātiādīni padāni aññamaññavevacanāneva. Sahadhammiyāti sabrahmacārino. Ariyakantehīti ariyānaṃ kantehi piyehi manāpehi. Pañca sīlāni [Pg.255] hi ariyasāvakānaṃ kantāni honti, bhavantarepi avijahanato. Tāni sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sabbopi panettha saṃvaro labbhatiyeva. Sotāpannohamasmīti idaṃ desanāsīsameva. Sakadāgāmiādayopi ‘‘sakadāgāmīhamasmī’’tiādinā nayena byākarontiyeva. Yato sabbesampi sikkhāpadāvirodhena yuttaṭṭhāne byākaraṇaṃ anuññātamevāti. "निविट्ठ" (निविट्ठाति) इत्यादी शब्द एकमेकांचे समानार्थी शब्दच आहेत. "सहधर्मी" (सहधम्मियाति) म्हणजे सब्रह्मचारी (सोबत साधना करणारे). "आर्यकांत" (अरियकन्तेहीति) म्हणजे आर्यांना आवडणाऱ्या, प्रिय आणि मनाला अनुकूल असणाऱ्या. कारण पंचशील हे आर्यश्रावकांना प्रिय असतात, कारण दुसऱ्या जन्मातही ते त्यांचा त्याग करत नाहीत. त्यांना उद्देशूनच हे म्हटले गेले आहे. आणि येथे सर्व प्रकारचा संवर (संयम) देखील प्राप्त होतोच. "मी सोतापन्न आहे" (सोतापन्नोहमस्मीति) हे वचन केवळ देशनेचे मुख्य उदाहरण म्हणून आहे. सकदागामी इत्यादी देखील "मी सकदागामी आहे" अशा प्रकारे स्वतःविषयी घोषित करतातच. कारण सर्वच आर्यांना शिक्षापदांशी विरोध न येता योग्य ठिकाणी स्वतःच्या प्राप्तीची घोषणा करण्याची अनुमती दिलेलीच आहे. Yassindriyānīti yassa ariyapuggalassa saddhādīni indriyāni. Subhāvitānīti ariyamaggabhāvanāvasena suṭṭhu bhāvitāni. Ajjhattaṃ bahiddhā cāti orambhāgiyānaṃ uddhambhāgiyānañca saṃyojanānaṃ pajahanavasena. Tenāha ‘‘sabbaloke’’ti. Nibbijjhāti nibbijjhitvā paṭivijjhitvā. "ज्याची इंद्रिये" (यस्सिन्द्रियानीति) म्हणजे ज्या आर्य व्यक्तीची श्रद्धा इत्यादी इंद्रिये. "सुभावित" (सुभावितानीति) म्हणजे आर्यमार्गाच्या साधनेच्या द्वारे चांगल्या प्रकारे प्रगत केलेली. "अध्यात्म आणि बाह्य" (अज्झत्तं बहिद्धा चाति) म्हणजे ओरामभागिय (खालच्या स्तरावरील) आणि उद्धंभागिय (वरच्या स्तरावरील) संयोजनांचा त्याग करण्याच्या द्वारे. म्हणूनच "सर्व लोकात" (सब्बलोकेति) असे म्हटले आहे. "भेदून" (निब्बिज्झाति) म्हणजे भेदून किंवा साक्षात्कार करून. Dhammapadānīti dhammakoṭṭhāsāni. Anabhijjhā dhammapadaṃ nāma alobho vā alobhasīsena adhigatajhānavipassanāmaggaphalanibbānāni vā dasaasubhavasena vā adhigatajhānādīni anabhijjhā dhammapadaṃ. Catubrahmavihāravasena adhigatāni abyāpādo dhammapadaṃ. Dasānussatiāhārepaṭikkūlasaññāvasena adhigatāni sammāsati dhammapadaṃ. Dasakasiṇaānāpānavasena adhigatāni sammāsamādhi dhammapadaṃ. "धम्मपदे" (धम्मपदानीति) म्हणजे धम्माचे समूह. 'अनभिध्या' (लोभ नसणे) नावाचे धम्मपद म्हणजे अलोभ, किंवा अलोभाला मुख्य ठेवून प्राप्त केलेले ध्यान, वियश्यना, मार्ग, फल आणि निर्वाण, किंवा दहा प्रकारच्या अशुभांच्या भावनेने प्राप्त केलेले ध्यान इत्यादी; हे 'अनभिध्या धम्मपद' होय. चार ब्रह्मविहारांच्या द्वारे प्राप्त केलेले ध्यान इत्यादी 'अव्यापाद धम्मपद' होय. दहा अनुस्मृती आणि आहारात प्रतिकूलतेची संज्ञा यांच्या द्वारे प्राप्त केलेले ध्यान इत्यादी 'सम्यक स्मृती धम्मपद' होय. दहा कसिण आणि आनापानस्मृतीच्या द्वारे प्राप्त केलेले ध्यान इत्यादी 'सम्यक समाधी धम्मपद' होय. Pañca chindeti heṭṭhā apāyupapattisaṃvattanikāni pañca orambhāgiyasaṃyojanāni pāde baddharajjuṃ viya puriso satthena heṭṭhā maggattayena chindeyya. Pañca jaheti uparidevalokasampāpakāni pañca uddhambhāgiyasaṃyojanāni puriso gīvāya baddharajjuṃ viya arahattamaggena jaheyya chindeyyevāti attho. Pañca cuttari bhāvayeti uddhambhāgiyasaṃyojanānaṃ pahānatthāya saddhādīni pañcindriyāni uttari bhāveyya. Pañca saṅgātigoti evaṃ sante pañcannaṃ rāgadosamohamānadiṭṭhisaṅgānaṃ atikkamanena pañcasaṅgātigo hutvā bhikkhu ‘‘oghatiṇṇo’’ti vuccati, nittiṇṇacaturoghoti vuccatīti attho. "पाच तोडतो" (पञ्च छिन्देति) म्हणजे खाली अपाय गतीमध्ये जन्म देण्यास कारणीभूत असणाऱ्या पाच ओरामभागिय संयोजनांना, जसे एखाद्या माणसाने पायात बांधलेली दोरी शस्त्राने तोडावी, त्याप्रमाणे खालील तीन मार्गांच्या द्वारे तोडून टाकावे. "पाच सोडतो" (पञ्च जहेति) म्हणजे वरच्या देवलोकात पोहोचवणाऱ्या पाच उद्धंभागिय संयोजनांना, जसे एखाद्या माणसाने गळ्यात बांधलेली दोरी तोडावी, त्याप्रमाणे अर्हत्त्व मार्गाने सोडून द्यावे किंवा तोडून टाकावे, असा अर्थ आहे. "आणि पाच अधिक प्रगत करावे" (पञ्च चुत्तरि भावयेति) म्हणजे उद्धंभागिय संयोजनांचा नाश करण्यासाठी श्रद्धा इत्यादी पाच इंद्रियांना अधिक प्रगत करावे. "पाच आसक्तींच्या पलीकडे गेलेला" (पञ्च सङ्गातिगोति) म्हणजे असे झाल्यावर राग, द्वेष, मोह, मान आणि दृष्टी या पाच आसक्तींचे उल्लंघन केल्यामुळे पाच आसक्तींच्या पलीकडे गेलेला होऊन भिक्खूला "ओघतीर्ण" (प्रवाह पार केलेला) किंवा चारही ओघ पार केलेला असे म्हटले जाते, असा अर्थ आहे. Anaññātaṃ appaṭividdhaṃ catusaccadhammaṃ, amatapadaṃyeva vā ñassāmi jānissāmīti paṭipannassa paṭhamamaggaṭṭhassa indriyanti anaññātaññassāmītindriyaṃ. Paṭhamamaggañāṇañhi taṃpubbabhāgavasena evaṃ vuttaṃ. Ājānāti paṭhamamaggena ñātamariyādaṃ anatikkamitvā jānātīti añño, tassa indriyanti aññindriyaṃ, heṭṭhā tīsu phalesu, upari tīsu maggesu ca ñāṇassetaṃ adhivacanaṃ. Aññātāvino catūsu saccesu niṭṭhitakiccassa arahato [Pg.256] indriyanti aññātāvindriyaṃ, aggaphalañāṇassetaṃ adhivacanaṃ. Anabhisametassāti appaṭividdhassa. Abhisamayāyāti paṭivedhāya. "न जाणलेल्या आणि न भेदलेल्या चार आर्यसत्य रूपी धम्माला किंवा अमृतपदालाच (निर्वाणालाच) मी जाणीन" अशा प्रकारे साधना करणाऱ्या प्रथम मार्गस्थ (सोतापत्ति मार्गस्थ) व्यक्तीच्या इंद्रियाला 'अनज्ञातज्ञास्यामीन्द्रिय' (जे जाणले नाही ते मी जाणीन असे इंद्रिय) म्हणतात. कारण प्रथम मार्ग-ज्ञान हे त्याच्या पूर्व तयारीच्या दृष्टीने असे म्हटले गेले आहे. "जाणतो" (आजानाति) म्हणजे प्रथम मार्गाने जाणलेल्या मर्यादेचे उल्लंघन न करता जाणतो, म्हणून तो 'अज्ञ' (जाणणारा) होय; आणि त्याच्या इंद्रियाला 'आज्ञेंद्रिय' म्हणतात. हे खालील तीन फळांमध्ये आणि वरील तीन मार्गांमध्ये असणाऱ्या ज्ञानाचे नाव आहे. "पूर्णपणे जाणलेल्या" म्हणजे चार आर्यसत्यांच्या बाबतीत आपले कर्तव्य पूर्ण केलेल्या अर्हंताच्या इंद्रियाला 'आज्ञातावींद्रिय' (ज्याने सर्व जाणले आहे अशाचे इंद्रिय) म्हणतात; हे अग्रफल-ज्ञानाचे (अर्हत्त्व फल-ज्ञानाचे) नाव आहे. "अभिसमय न झालेल्याचे" (अनभिसमेतस्साति) म्हणजे साक्षात्कार न झालेल्याचे. "अभिसमयासाठी" (अभिसमयायाति) म्हणजे साक्षात्कारासाठी. 116. Bālalakkhaṇānīti bālassa upalakkhaṇakāraṇāni. Bālanimittānīti ‘‘bālo aya’’nti gahetuṃ nimittāni kāraṇāni. Bālāpadānānīti bālassa porāṇāni viruḷhāni kammāni. ‘‘Duccintitacintī’’tiādīsu duccintitaṃ abhijjhaṃ byāpādaṃ micchādassanañca cintetīti duccintitacintī. Dubbhāsitaṃ musāvādādiṃ bhāsatīti dubbhāsitabhāsī. Dukkaṭaṃ pāṇātipātādikammaṃ karotīti dukkaṭakammakārī. Vuttavipariyāyena sukkapakkho veditabbo. ११६. मूर्खाची लक्षणे (बाललक्षणानि) म्हणजे मूर्खाला ओळखण्याची कारणे किंवा चिन्हे होत. मूर्खाचे निमित्त (बालनिमित्तानि) म्हणजे 'हा मूर्ख आहे' असे समजण्याची कारणे किंवा चिन्हे होत. मूर्खाचे आचरण (बालापदानानि) म्हणजे मूर्खाची पूर्वीची वाढलेली कर्मे होत. 'दुश्चिंतितचिंती' (वाईट विचार करणारा) इत्यादींमध्ये, जो वाईट विचार म्हणजे अभिज्झा (लोभ), व्यापाद (द्वेष) आणि मिच्छादिट्ठी (मिथ्या दृष्टी) यांचा विचार करतो, त्याला 'दुश्चिंतितचिंती' म्हणतात. जो दुर्भाषित (वाईट बोलणे) म्हणजे मुसावाद (असत्य बोलणे) इत्यादी बोलतो, त्याला 'दुर्भाषितभाषी' म्हणतात. जो दुष्कृत (वाईट कर्म) म्हणजे प्राणातिपात (जीवहिंसा) इत्यादी कर्मे करतो, त्याला 'दुष्कृतकर्मकारी' म्हणतात. याच्या उलट शुक्लपक्ष (सुज्ञाची लक्षणे) समजावा. Bhiyyoti uparūpari. Pakujjheyyunti virujjheyyuṃ. ‘‘Pakuppeyyu’’ntipi pāṭho. Bhusenāti daḷhena. Daṇḍenāti daṇḍadānena. Dhīroti paṇḍito sappaññajātiko. Nisedhayeti paṭibāheyya. Puna kiñci kātuṃ vattuṃ vā asamatthaṃ kareyyāti attho. 'भिय्यो' म्हणजे उत्तरोत्तर (अधिक). 'पकुज्झेय्युं' म्हणजे विरोध करावा. 'पकुप्पेय्युं' असाही पाठ आढळतो. 'भुसेना' म्हणजे दृढतेने (तीव्रतेने). 'दंडेना' म्हणजे दंड देण्याद्वारे. 'धीरो' म्हणजे पंडित, प्रज्ञावान स्वभावाचा मनुष्य. 'निसेधयेति' म्हणजे प्रतिबंध करावा. पुन्हा काही करण्यास किंवा बोलण्यास असमर्थ करावे, असा अर्थ आहे. Paranti paccatthikaṃ. Yo sato upasammatīti yo satimā hutvā upasammati, tassa upasamaṃyevāhaṃ bālassa paṭisedhanaṃ maññāmīti attho. 'परं' म्हणजे शत्रू. 'यो सतो उपसम्मति' म्हणजे जो स्मृतिमान होऊन शांत राहतो, त्याच्या त्या शांत राहण्यालाच मी मूर्खाचा खरा प्रतिकार (प्रतिषेध) मानतो, असा अर्थ आहे. Vajjanti dosaṃ. Yadā naṃ maññatīti yasmā naṃ maññati. Ajjhāruhatīti ajjhottharati. Gova bhiyyo palāyinanti yathā goyūthe tāvadeva dve gāvo yujjhante gogaṇo olokento tiṭṭhati yāva na eko palāyati, yadā pana palāyati, atha taṃ palāyīnaṃ sabbo gogaṇo bhiyyo ajjhottharati, evaṃ dummedho khamantaṃ bhiyyo ajjhottharatīti attho. 'वज्जं' म्हणजे दोष. 'यदा नं मञ्ञति' म्हणजे ज्या अर्थी त्याला मानतो. 'अज्झारुहति' म्हणजे दडपून टाकणे (आक्रमण करणे). 'गोव भिय्यो पलायिनं' म्हणजे ज्याप्रमाणे गाईंच्या कळपात दोन गाई भांडत असताना तोपर्यंतच संपूर्ण कळप पाहत उभा राहतो जोपर्यंत एक गाय पळून जात नाही. पण जेव्हा ती पळून जाते, तेव्हा त्या पळणाऱ्या गाईवर संपूर्ण कळप अधिकच धावून जातो (आक्रमण करतो), त्याचप्रमाणे मूर्ख मनुष्य क्षमा करणाऱ्यावर अधिकच धावून जातो (आक्रमण करतो), असा अर्थ आहे. Sadatthaparamāti sakatthaparamā. Khantyā bhiyyo na vijjatīti tesu sakatthaparamesu atthesu khantito uttaritaro añño attho na vijjati. Tamāhu paramaṃ khantinti yo balavā titikkhati, tassa taṃ khantiṃ paramaṃ āhu. Bālabalaṃ nāma aññāṇabalaṃ. Taṃ yassa balaṃ, abalameva taṃ, na taṃ balanti āhu kathenti dīpenti. Dhammaguttassāti dhammena rakkhitassa dhammaṃ vā rakkhantassa. Paṭivattāti paṭippharitvā vattā, paṭipparitvā vā yaṃ vā taṃ vā vadeyyāsi. Dhammaṭṭhaṃ pana cāletuṃ samattho nāma natthi. Tasseva tena pāpiyoti tena kodhena tasseva puggalassa pāpaṃ hoti. Katarassāti[Pg.257]? Yo kuddhaṃ paṭikujjhati, tassa. Tattha kuddhanti sampadāne upayogavacanaṃ, kuddhassāti attho. Tikicchantānanti ekavacane bahuvacanaṃ, tikicchantanti attho. Janā maññantīti evarūpaṃ attano ca parassa cāti ubhinnaṃ atthaṃ tikicchantaṃ nipphādentaṃ puggalaṃ ‘‘bālo aya’’nti andhabālaputhujjanā evaṃ maññanti. Ye dhammassa akovidāti ye catusaccadhamme akovidā acchekā, te evaṃ maññantīti attho. 'सदत्थपरमा' म्हणजे स्वार्थपरमा (स्वतःचे कल्याण हेच ज्यांचे परम ध्येय आहे). 'खन्त्या भिय्यो न विज्जति' म्हणजे त्या स्वार्थपरम कल्याणामध्ये क्षमेपेक्षा श्रेष्ठ असा दुसरा कोणताही अर्थ (कल्याण) नाही. 'तमाहु परमं खन्तिं' म्हणजे जो बलवान असूनही सहन करतो, त्याच्या त्या क्षमेला श्रेष्ठ क्षमा म्हणतात. मूर्खाचे बल म्हणजे अज्ञानाचे बल होय. ते ज्याचे बल आहे, ते खरोखर अबलच (दुर्बलताच) आहे; त्याला ज्ञानी लोक बल म्हणत नाहीत, सांगत नाहीत किंवा दर्शवत नाहीत. 'धम्मगुत्तस्स' म्हणजे धर्माने रक्षिलेल्याचे किंवा धर्माचे रक्षण करणाऱ्याचे. 'पटिवत्ता' म्हणजे प्रतिवाद करणारा (आक्षेप घेऊन बोलणारा), किंवा जो काहीही बोलू शकतो. परंतु धर्मनिष्ठ व्यक्तीला विचलित करण्यास कोणीही समर्थ नाही. 'तस्सेव तेन पापियो' म्हणजे त्या क्रोधाने त्याच व्यक्तीचे पाप (अहित) होते. कोणाचे? जो क्रोधीत व्यक्तीवर उलट क्रोध करतो, त्याचे. येथे 'कुद्धं' हे द्वितीया विभक्तीचे रूप संप्रदान अर्थात वापरले आहे, म्हणजेच 'क्रोध करणाऱ्याचे' असा अर्थ आहे. 'तिकिच्छन्तानं' हे एकवचनाच्या ऐवजी बहुवचन वापरले आहे, त्याचा अर्थ 'कल्याण करणाऱ्याचे' असा आहे. 'जना मञ्ञन्ति' म्हणजे अशा प्रकारे स्वतःचे आणि दुसऱ्याचे अशा दोघांचेही हित साधणाऱ्या व्यक्तीला 'हा मूर्ख आहे' असे अंध-मूर्ख पृथग्जन मानतात. 'ये धम्मस्स अकोविदा' म्हणजे जे चतुरार्यसत्य धर्मामध्ये अकुशल आहेत, ते लोक असे मानतात, असा अर्थ आहे. 117. Pattanti adhigataṃ etarahi anubhuyyamānaṃ kāmūpakaraṇaṃ pattabbanti tadeva anāgate adhigantabbaṃ anubhavitabbaṃ, ubhayametaṃ rajānukiṇṇanti tadubhayampi rāgarajādīhi avakiṇṇaṃ. Āturassāti rāgādikilesāturassa. Anusikkhatoti kilesabahulapuggale anusikkhato. Ye ca sikkhāsārāti ye yathāsamādinnaṃ sīlavatādisaṅkhātaṃ sikkhaṃ sārato gahetvā ṭhitā. Tenāha – ‘‘sīlaṃ vataṃ jīvitaṃ brahmacariya’’nti. Tattha yaṃ ‘‘na karomī’’ti oramati, taṃ sīlaṃ. Yaṃ vesabhojanakiccacaraṇādi, taṃ vataṃ. Jīvitanti ājīvo. Brahmacariyanti methunavirati. Upaṭṭhānasārāti etesaṃ sīlādīnaṃ anuṭṭhānasārā. Etehi eva saṃsārasuddhīti tāni sārato gahetvā ṭhitāti attho. ११७. 'पत्तं' म्हणजे प्राप्त झालेले, सध्या भोगले जाणारे कामोपकरण. 'पत्तब्बं' म्हणजे भविष्यात प्राप्त करावयाचे आणि भोगावयाचे तेच कामोपकरण. 'उभयमेतं रजानुकिण्णं' म्हणजे ते दोन्हीही रागरूपी धुळीने (राग-रज इत्यादींनी) माखलेले आहे. 'आतुरस्स' म्हणजे रागादी क्लेशांनी पीडित असलेल्याचे. 'अनुसिक्खतो' म्हणजे क्लेशबहुल व्यक्तींचे अनुकरण करणाऱ्याचे. 'ये च सिक्खासारा' म्हणजे जे स्वीकारलेल्या शील-व्रत इत्यादी रूप शिक्षेलाच सार (श्रेष्ठ) मानून स्थित आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे - 'शील, व्रत, जीवित आणि ब्रह्मचर्य'. त्यामध्ये, 'मी हे करणार नाही' असे म्हणून ज्या पापापासून निवृत्त होतो, ते 'शील' होय. जे कुत्र्याप्रमाणे खाणे किंवा कठीण आचरण करणे इत्यादी आहे, ते 'व्रत' होय. 'जीवितं' म्हणजे आजीव (उपजीविका). 'ब्रह्मचर्यं' म्हणजे मैथुनापासून विरती. 'उपट्ठानसारा' म्हणजे या शील इत्यादींच्या वारंवार आचरणालाच श्रेष्ठ मानणारे. 'यांच्याद्वारेच संसारातून शुद्धी होते' असे मानून त्यांनाच सार रूपाने ग्रहण करून जे स्थित आहेत, असा अर्थ आहे. Iccete ubho antāti iti sīlabbataparāmāsamukhena attakilamathānuyogo, kāmesu anavajjasaññitāmukhena kāmasukhallikānuyogo cāti ete ubho antā. Te ca kho yathākkamaṃ āyatiṃ pattabbe, etarahi patte ca rāgarajādiokiṇṇe kāmaguṇe allīnehi kilesāturānaṃ anusikkhantehi, sayañca kilesātureheva paṭipajjitabbā, tato eva ca te kaṭasivaḍḍhanā aparāparaṃ jarāmaraṇehi sivathikāya vaḍḍhanasīlā ekanteneva kaṭasiṃ vaḍḍhenti, sayaṃ vaḍḍhantā pare ca antadvaye samādapentā vaḍḍhāpenti cāti attho. 'इच्चेते उभो अन्ता' म्हणजे अशा प्रकारे शीलव्रतपरामर्शाच्या मुखाने 'अत्तकिलमथानुयोग' (आत्मपीडन आचरण) आणि कामांमध्ये दोषरहित संज्ञेच्या मुखाने 'कामसुखल्लिकानुयोग' (कामसुखात मग्न राहणे) हे दोन्ही अंत (अतिरेक) आहेत. आणि ते दोन्ही अनुक्रमे भविष्यात प्राप्त होणाऱ्या आणि सध्या प्राप्त झालेल्या, रागरूपी धुळीने माखलेल्या कामगुणांमध्ये आसक्त असलेल्या, क्लेशांनी पीडित लोकांचे अनुकरण करणाऱ्यांनी आणि स्वतः क्लेशपीडित असलेल्यांनीच आचरावे लागतात. म्हणूनच ते स्मशान वाढवणारे (काटसिवड्ढना) होतात, जे वारंवार जरा-मरणाने स्मशानाची वृद्धी करण्याच्या स्वभावाचे असून एकांतानेच स्मशान वाढवतात. स्वतः स्मशान वाढवत असतानाच, इतरांनाही या दोन्ही अंतांमध्ये प्रवृत्त करून त्यांच्याकडूनही स्मशान वाढवून घेतात, असा अर्थ आहे. Ubho ante anabhiññāyāti yathāvutte ubho ante ajānitvā. Olīyanti eketi ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti olīyanataṇhābhinivesavasena avalīyanti ekacce. Atidhāvanti eketi ekacce – ‘‘ucchijjati vinassati attā ca loko cā’’ti atidhāvanābhinivesavasena atikkamanti. 'उभो अन्ते अनभिञ्ञाय' म्हणजे वर सांगितलेले दोन्ही अंत न जाणून. 'ओलीयन्ति एके' म्हणजे 'आत्मा आणि लोक शाश्वत आहेत' अशा आसक्ती व तृष्णेच्या अभिनिवेशामुळे काही लोग मागे रेंगाळतात (सम्यक प्रतिपदेपासून मागे हटतात). 'अतिधावन्ति एके' म्हणजे काही लोक 'आत्मा आणि लोक नष्ट होतात, उच्छेद पावतात' अशा उच्छेददृष्टीच्या अभिनिवेशामुळे सम्यक प्रतिपदेचे उल्लंघन करून पुढे धावतात. Na [Pg.258] amaññiṃsu tesañca taṇhādimaññanānaṃ pahīnattā. Tato eva anupādāparinibbānato tividhampi vaṭṭaṃ tesaṃ paññāpanāya natthīti. त्यांच्या तृष्णा इत्यादी कल्पना नष्ट झाल्या असल्यामुळे त्यांनी अहंकार केला नाही. म्हणूनच, उपादानरहित परिनिर्वाण प्राप्त झाल्यामुळे त्यांच्यासाठी तिन्ही प्रकारचे वट्ट (संसारचक्र) प्रज्ञप्त करण्यासाठी (सांगण्यासाठी) उरलेले नाही. Jaññāti jāneyya. Saṃyujeti saṃyojeyya. Mānusanti manussānaṃ idanti mānusaṃ, manussabhavapariyāpannaṃ. Kiñhi tassa sakaṃ hotīti tassa maccumukhaṃ pavisantassa sattassa kiṃ aññaṃ sakaṃ nāma aññatra kalyāṇakammato. Kammassakā hi sattā. Tenāha – ‘‘tasmā kareyya kalyāṇa’’ntiādi. Tattha samparāyikanti samparāyaphalanibbattakaṃ. 'जञ्ञा' म्हणजे जाणावे. 'संयुजेति' म्हणजे जोडावे. 'मानुसं' म्हणजे मनुष्यांचे हे शरीर किंवा मनुष्यभवात समाविष्ट असलेले अस्तित्व. 'किं हि तस्स सकं होति' म्हणजे मृत्यूच्या मुखात प्रवेश करणाऱ्या त्या प्राण्याचे कल्याणकारी कर्माशिवाय दुसरे स्वतःचे काय असणार? कारण प्राणी हे कर्मस्वकीय (कर्माचेच मालक) असतात. म्हणूनच म्हटले आहे - 'त्यामुळे कल्याणकारी कर्म करावे' इत्यादी. त्यामध्ये 'सामपरायिकं' म्हणजे परलोकात फळ देणारे. 118. Ime dhammāti ime kusalā vā akusalā vā dhammā. Evaṃgahitāti evaṃ samādinnā uppāditā. Idaṃ phalanti idaṃ iṭṭhavipākaṃ aniṭṭhavipākañca phalaṃ. Ayamatthoti ayaṃ vuḍḍhi, ayaṃ hānīti attho. Aññampi evaṃjātiyanti ekaṃsabyākaraṇīyaṃ vadati. ११८. 'इमे धम्मा' म्हणजे हे कुशल किंवा अकुशल धर्म. 'एवंगहिता' म्हणजे अशा प्रकारे स्वीकारलेले किंवा उत्पन्न केलेले. 'इदं फलं' म्हणजे हे इष्ट किंवा अनिष्ट विपाक देणारे फळ. 'अयमत्यो' म्हणजे ही वृद्धी आहे आणि ही हानी आहे, असा अर्थ आहे. 'अञ्ञम्पि एवंजांतियं' या पाठाने एकांशव्याकरणीय (निश्चितपणे उत्तर देण्यायोग्य) विधान सांगितले आहे. Ākaṅkhato na jāneyyunti tattha yena hetunā bhagavato yā ākaṅkhā, sā aññesaṃ avisayoti āha – ‘‘kintaṃ bhagavā ākaṅkhatīti. Idaṃ avisajjanīya’’nti. 'आकङ्खतो न जानेय्युं' म्हणजे ज्या कारणाने भगवंतांची जी इच्छा (आकांक्षा) आहे, ती इतरांच्या विषयापलीकडची (अविषय) आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'भगवंतांना काय हवे आहे? हे अविसर्जनीय (उत्तर न देण्याजोगे) आहे.' Ettakoti etaparimāṇo. Sīlakkhandheti sīlakkhandhahetu. ‘‘Sīlakkhandhenā’’tipi pāṭho. Sesapadesupi eseva nayo. Iriyāyanti kāyavacīsamācāre. Pabhāveti ānubhāve. Hitesitāyanti mettāya. Iddhiyanti iddhividhāya. Ettakā buddhaguṇā, te ca paccekaṃ evaṃpabhāvā. Tathā maggaphalanibbānāni evamānubhāvāni. Ariyasaṅgho evaṃvidhaguṇehi yuttoti. ‘एत्तको’ म्हणजे एवढ्या परिमाणाचा (मर्यादेचा)। ‘सीलक्खन्धे’ म्हणजे शीलस्कंधाच्या कारणाने (शीलस्कंधाच्या गुणामुळे)। ‘सीलक्खन्धेन’ असाही पाठ आहे। उर्वरित पदांमध्येही हाच नय (नियम) समजावा। ‘इरियाय’ म्हणजे काय आणि वाचेच्या चांगल्या आचरणाने। ‘पभावे’ म्हणजे प्रभावाने (अनुभावाने)। ‘हितेसिताय’ म्हणजे मैत्रीने (मेत्तेने)। ‘इद्धिय’ म्हणजे ऋद्धिविधीने (ऋद्धीच्या प्रभावाने)। बुद्धगुण एवढे आहेत आणि ते प्रत्येक अशा प्रभावाचे आहेत। तसेच मार्ग, फल आणि निर्वाण हे देखील अशाच अनुभावाचे आहेत। आर्यसंघ अशा प्रकारच्या गुणांनी युक्त आहे। Tiṇṇaṃ ratanānaṃ mahānubhāvatā na sabbathā aññesaṃ visayo, bhagavato eva visayoti āha – ‘‘buddhavisayo avisajjanīyo’’ti. Tena yo aññopi attho buddhavisayo, so avisajjanīyoti dasseti. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘buddhavisayo acinteyyo na cintetabbo, yaṃ cintento ummādassa vighātassa bhāgī assā’’ti (a. ni. 4.77). Katamā pubbā koṭīti avisajjanīyanti ‘‘katamā pubbā koṭī’’ti kenaci kataṃ pucchanaṃ avisajjanīyaṃ. Kasmā? Saṃsārassa purimāya koṭiyā abhāvato. Tenevāha – ‘‘purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyatī’’ti (a. ni. 10.61). Tattha na paññāyatīti [Pg.259] na dissati, na upalabbhatīti attho. Na paññāyatīti aññassa ñāṇavisayo na hotīti pana atthaṃ sandhāya ‘‘na paññāyatīti sāvakānaṃ ñāṇavekallenā’’tiādi vuttaṃ. Tattha attūpanāyikāti attā upanetabbo etissāti attūpanāyikā. Natthi buddhānaṃ bhagavantānaṃ avijānanāti etena purimāya koṭiyā abhāvato eva na paññāyati, na tattha ñāṇassa paṭighātoti dasseti. तीन रत्नांचा महान प्रभाव (महानुभावता) हा सर्व प्रकारे इतरांचा विषय नसून केवळ भगवंतांचाच विषय आहे, म्हणून म्हटले आहे— ‘बुद्धविषय हा अविषजनीय (उत्तर न देण्याजोगा) आहे।’ याद्वारे हे दर्शविले आहे की, जो दुसरा कोणताही अर्थ बुद्धविषय आहे, तो अविषजनीय आहे। कारण भगवंतांनी असे म्हटले आहे— ‘बुद्धविषय हा अचिंत्य आहे, त्याचा विचार करू नये; ज्याचा विचार करणारा मनुष्य वेडेपणाला आणि विघाताला (त्रासाला) प्राप्त होईल।’ ‘पहिली कोटी (सुरुवात) कोणती?’ हा प्रश्न अविषजनीय आहे, म्हणजेच ‘पहिली कोटी कोणती?’ असा कोणाकडूनही विचारलेला प्रश्न अनुत्तरित राहणारा आहे। का? कारण संसाराची पूर्व कोटी (सुरुवात) अस्तित्वात नाही। म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे— ‘भिक्खूंनो, पूर्व कोटी ज्ञात होत नाही।’ तेथे ‘ज्ञात होत नाही’ (न पञ्ञायति) म्हणजे दिसत नाही, उपलब्ध होत नाही असा अर्थ आहे। ‘ज्ञात होत नाही’ म्हणजे इतरांच्या ज्ञानविषायाचा तो विषय होत नाही, हा अर्थ अभिप्रेत धरून ‘श्रावकांच्या ज्ञानाच्या अपूर्णतेमुळे ती ज्ञात होत नाही’ इत्यादी म्हटले आहे। तेथे ‘अत्तूपनायिका’ म्हणजे या देशनेद्वारे स्वतःला उपनयन करावे (लागू करावे) म्हणून ‘अत्तूपनायिका’ म्हटले आहे। ‘बुद्ध भगवंतांना अज्ञात असे काही नाही’ या विधानाने हे दर्शविले आहे की, पूर्व कोटीचा अभाव असल्यामुळेच ती ज्ञात होत नाही, तेथे भगवंतांच्या ज्ञानाला कोणताही अडथळा (प्रतिघात) आहे म्हणून नाही। Yaṃ pana atthi, taṃ aññesaṃ appameyyampi bhagavato na appameyyanti bhagavato sabbattha appaṭihataññāṇataṃ dassetuṃ ‘‘yathā bhagavā kokālikaṃ bhikkhuṃ ārabbhā’’tiādimāha. Tattha aññataraṃ bhikkhunti nāmagottena apākaṭaṃ. ‘‘Kīva dīghaṃ nu kho, bhante, padume niraye āyuppamāṇa’’nti pañhaṃ pucchitvā nisinnaṃ ekaṃ bhikkhuṃ evamāhāti. Etthāyaṃ pāṭhaseso – dīghaṃ kho, bhikkhu, padume niraye āyuppamāṇaṃ, taṃ na sukaraṃ saṅkhātuṃ ‘‘ettakāni vassānī’’ti vā ‘‘ettakāni vassasatānī’’ti vā ‘‘ettakāni vassasahassānī’’ti vā ‘‘ettakāni vassasatasahassānī’’ti vāti. Sakkā pana, bhante, upamā kātunti. ‘‘Sakkā bhikkhū’’ti bhagavā avoca. Seyyathāpi, bhikkhu, vīsatikhāriko kosalako tilavāho. Tato puriso vassasatassa vassasatassa accayena ekamekaṃ tilaṃ uddhareyya. Khippataraṃ kho so, bhikkhu, vīsatikhāriko kosalako tilavāho iminā upakkamena parikkhayaṃ pariyādānaṃ gaccheyya, na tveva eko abbudo nirayo. Seyyathāpi, bhikkhu, vīsati abbudā nirayā, evameko nirabbudo nirayotiādi (saṃ. ni. 1.181; a. ni. 10.89; su. ni. kokālikasutta). परंतु जे अस्तित्वात आहे, ते इतरांसाठी जरी अप्रेमेय (मोजता न येणारे) असले तरी भगवंतांसाठी ते अप्रेमेय नाही। भगवंतांचे सर्व धर्मांमध्ये (गोष्टींमध्ये) असलेले अप्रतिहत (अबाधित) ज्ञान दर्शविण्यासाठी, ‘जसे भगवंतांनी कोकालिक भिक्खूला उद्देशून...’ इत्यादी म्हटले आहे। तेथे ‘एका भिक्खूला’ म्हणजे नाव आणि गोत्राने अप्रसिद्ध असलेल्या भिक्खूला। ‘भंते, पदुम निरयामध्ये (नरकात) आयुष्याचे प्रमाण किती मोठे आहे?’ असा प्रश्न विचारून बसलेल्या एका भिक्खूला भगवंतांनी असे म्हटले। येथे हा उर्वरित पाठ आहे— ‘भिक्खू, पदुम निरयातील आयुष्य खरोखरच खूप मोठे आहे। त्याचे मोजमाप करणे सोपे नाही की ते एवढी वर्षे, एवढी शतवर्षे, एवढी सहस्रवर्षे किंवा एवढी लक्षवर्षे आहे असे सांगता येईल।’ ‘भंते, पण काही उपमा देता येईल का?’ ‘भिक्खू, देता येईल,’ असे भगवान म्हणाले। ‘जसे की, भिक्खू, कोसल देशातील वीस खारी (एक माप) क्षमतेचा तिळाचा एक मोठा ढीग (किंवा गाडी) असावा। त्यातून एखाद्या माणसाने दर शंभर वर्षांनी एक-एक तीळ बाहेर काढावा। भिक्खू, या पद्धतीने तो कोसल देशातील वीस खारींचा तिळाचा ढीग लवकर संपेल आणि नष्ट होईल, परंतु एक अब्बुद निरयाचे आयुष्य संपणार नाही। भिक्खू, जसे वीस अब्बुद निरय मिळून एक निरब्बुद निरय होतो...’ इत्यादी। Tattha vīsatikhārikoti māgadhakena patthena cattāro patthā kosalaraṭṭhe eko pattho hoti. Tena patthena cattāro patthā āḷhakaṃ, cattāri āḷhakāni doṇaṃ, catudoṇā mānikā, catumānikā khārī. Tāya khāriyā vīsatikhāriko tilavāho. Tilavāhoti tilasakaṭaṃ. Abbudo nirayoti abbudo nāma eko paccekanirayo natthi, avīcimhi eva pana abbudagaṇanāya paccanokāso ‘‘abbudo nirayo’’ti vutto. Esa nayo nirabbudādīsupi. तेथे ‘वीस खारी’ म्हणजे— मगध देशातील चार प्रस्थ मिळून कोसल देशातील एक प्रस्थ होतो। त्या कोसलच्या प्रस्थाने चार प्रस्थ म्हणजे एक आळहक होतो, चार आळहक म्हणजे एक दोण (द्रोण) होतो, चार दोण म्हणजे एक मानिका होते आणि चार मानिका म्हणजे एक खारी होते। त्या खारीच्या मापाने वीस खारी म्हणजे एक ‘तिलवाह’ होतो। ‘तिलवाह’ म्हणजे तिळाची गाडी। ‘अब्बुद निरय’ म्हणजे ‘अब्बुद’ नावाचा कोणताही स्वतंत्र नरक नाही, तर अवीची नरकातच अब्बुद संख्येने (काळाने) राहण्याच्या जागेला ‘अब्बुद निरय’ असे म्हटले आहे। हाच नियम निरब्बुद इत्यादी नरकांच्या बाबतीतही समजावा। Tattha vassagaṇanāpi evaṃ veditabbā – yathā hi sataṃsatasahassāni koṭi hoti. Evaṃ sataṃsatasahassakoṭiyo pakoṭi nāma. Sataṃsatasahassapakoṭiyo [Pg.260] koṭipakoṭi nāma. Sataṃsatasahassakoṭipakoṭiyo nahutaṃ. Sataṃsatasahassanahutāni ninnahutaṃ. Sataṃsatasahassāni ninnahutāni eko abbudo. Tato vīsatiguṇo nirabbudo. Esa nayo sabbattha. Ayañca gaṇanā aparicitānaṃ dukkarāti vuttaṃ – ‘‘taṃ na sukaraṃ saṅkhātu’’nti. Keci pana ‘‘tattha tattha paridevanānattena kammakāraṇanānattenapi imāni nāmāni laddhānī’’ti vadanti. Apare ‘‘sītanarakā ete’’ti. Cittaṃ āghātetvāti cittaṃ padūsetvā. तेथे वर्षांची गणना देखील अशी समजावी— जसे की, शंभर हजार (एक लाख) गुणिले शंभर म्हणजे एक कोटी होते। उसीप्रमाणे, शंभर हजार कोटी म्हणजे ‘पकोटी’ होय। शंभर हजार पकोटी म्हणजे ‘कोटीपकोटी’ होय। शंभर हजार कोटीपकोटी म्हणजे ‘नहुत’ होय। शंभर हजार नहुत म्हणजे ‘निन्नहुत’ होय। शंभर हजार निन्नहुत म्हणजे एक ‘अब्बुद’ होय। त्याच्या वीस पट म्हणजे ‘निरब्बुद’ होय। हाच नियम सर्वत्र समजावा। आणि ही गणना अपरिचित लोकांसाठी कठीण आहे, म्हणूनच म्हटले आहे— ‘त्याचे मोजमाप करणे सोपे नाही।’ परंतु काही आचार्य म्हणतात की, ‘तेथे वेगवेगळ्या प्रकारच्या विलापामुळे (क्रंदनामुळे) आणि वेगवेगळ्या प्रकारच्या यातनांमुळे ही नावे मिळाली आहेत।’ इतर काही जण म्हणतात की, ‘हे शीत नरक आहेत।’ ‘चित्त आघात करून’ म्हणजे चित्त दूषित करून। 119. Kathaṃ jinoti pakārapucchā. Kena jinoti kāraṇapucchā. Kena kāraṇena kena hetunā kāya paṭipattiyā jinoti pucchati. Kathanti pana kena pakārena kiṃ atītānaṃ, udāhu anāgatānaṃ paccuppannānaṃ kilesānaṃ pahānena jinoti pucchati, tasmā taṃ ‘‘visajjanīya’’nti vuttaṃ. Katamo jinoti kiṃ rūpaṃ jino, udāhu vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ jino. Rūpādivinimutto vā añño jino, yo ‘‘attā’’ti vuccatīti imamatthaṃ sandhāyāha ‘‘avisajjanīya’’nti. Kittakoti pamāṇato kiṃparimāṇo. ११९. ‘कसा जिन (विजेता)?’ हा प्रश्न प्रकार विचारणारा (प्रकारपृच्छा) आहे। ‘कशाने जिन?’ हा प्रश्न कारण विचारणारा (कारणपृच्छा) आहे। कोणत्या कारणाने, कोणत्या हेतूने किंवा कोणत्या कायिक प्रतिपत्तीने (आचरणाने) तो जिन आहे, असे विचारले जाते। ‘कसा’ म्हणजे कोणत्या प्रकारे— काय भूतकाळातील, की भविष्यकाळातील किंवा वर्तमानकाळातील क्लेशांच्या प्रहाणाने (नाशाने) तो जिन आहे, असे विचारले जाते; म्हणून त्याला ‘विषजनीय’ (उत्तर देण्याजोगा) म्हटले आहे। ‘कोणता जिन?’ म्हणजे काय रूप हा जिन आहे, की वेदना, संज्ञा, संस्कार किंवा विज्ञान हा जिन आहे? किंवा रूप इत्यादींपासून मुक्त असलेला दुसरा कोणी जिन आहे, ज्याला ‘आत्मा’ म्हटले जाते? हा अर्थ लक्षात घेऊन त्याला ‘अविषजनीय’ (उत्तर न देण्याजोगा) म्हटले आहे। ‘किती मोठा’ (कित्तको) म्हणजे प्रमाणाने किती परिमाणाचा। Atthi tathāgatoti atthi satto. Yvāyamāyasmā ‘‘evaṃnāmo evaṃgotto’’ti pañcakkhandhe upādāya paññapīyati, tassa puggalassa adhippetattā vuttaṃ ‘‘visajjanīya’’nti. Rūpaṃ tathāgatoti rūpaṃ attāti sakkāyadiṭṭhivasena pucchatīti katvā vuttaṃ ‘‘avisajjanīya’’nti. Iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo. ‘तथागत आहेत का?’ म्हणजे ‘सत्व (जीव) आहे का?’ जो हा आयुष्यमान ‘अशा नावाचा, अशा गोत्राचा’ म्हणून पाच स्कंधांच्या आधारे प्रज्ञप्त केला जातो (ओळखला जातो), त्या पुद्गलाचा (व्यक्तीचा) अर्थ अभिप्रेत असल्यामुळे त्याला ‘विषजनीय’ (उत्तर देण्याजोगा) म्हटले आहे। ‘रूप हे तथागत आहे का?’ म्हणजे ‘रूप हा आत्मा आहे का?’ अशा प्रकारे सत्कायदृष्टीच्या प्रभावाने विचारले जाते, म्हणून त्याला ‘अविषजनीय’ (उत्तर न देण्याजोगा) म्हटले आहे। या नियमाने सर्व पदांचा अर्थ समजावा। 120. Bālaṃ pīṭhasamāruḷhantiādīni sāmiatthe upayogavacanāni. Kāyena duccaritānīti kāyena duṭṭhu katāni. Olabbhantīti avalambanti avatthariyanti. Sesapadadvayaṃ tasseva vevacanaṃ. Olambanādiākārena hi tāni upaṭṭhahanti, tasmā evaṃ vuttaṃ. Mahatanti mahantānaṃ. Pathaviyaṃ olambantīti pathavitale pattharanti. Sesapadadvayaṃ tasseva vevacanaṃ. Pattharaṇākāroyeva hesa. Tatra, bhikkhave, bālassāti tasmiṃ upaṭṭhahanākāre bālassa evaṃ hoti. १२०. ‘बालं पीठसमारूळ्हं’ इत्यादी पदे स्वामी अर्थात (षष्ठी विभक्तीच्या अर्थात) द्वितीया विभक्तीची वचने आहेत। ‘कायेने दुश्चरिते’ म्हणजे कायेने वाईट रीतीने केलेली कर्मे। ‘ओळम्बन्ति’ म्हणजे लटकतात (अवलंबतात) किंवा व्यापून टाकतात। उर्वरित दोन पदे त्याचेच समानार्थी आहेत। कारण ती (कर्मनिमित्त किंवा गतिनिमित्त) लटकण्याच्या आकाराने प्रकट होतात, म्हणून असे म्हटले आहे। ‘महंतं’ म्हणजे मोठ्यांच्या। ‘पृथ्वीवर लटकतात’ म्हणजे पृथ्वीच्या पाठीवर पसरतात। उर्वरित दोन पदे त्याचेच समानार्थी आहेत। कारण हा पसरण्याचाच प्रकार आहे। ‘तेथे, भिक्खूंनो, बालाला’ म्हणजे त्या प्रकट होण्याच्या स्थितीत मूर्ख (बाल) माणसाला असे वाटते (किंवा त्याचे चित्त असे होते)। Lābhā [Pg.261] vo, bhikkhaveti bhikkhave, ye ime tumhehi paṭiladdhā manussattasaddhāpaṭilābhādayo, lābhā vo tumhākaṃ lābhā eva. Suladdhanti yampidaṃ pabbajitvā catupārisuddhisīlādisampādanaṃ laddhaṃ, tampi suladdhaṃ. Khaṇo vo paṭiladdhoti aṭṭhaakkhaṇavajjito navamoyaṃ khaṇo paṭiladdho maggabrahmacariyavāsāya. ‘‘Diṭṭhā mayā’’tiādinā ekadesanidassanena aṭṭha akkhaṇe vibhāveti. “हे भिक्खूहो, तुमचे लाभ आहेत” म्हणजे, हे भिक्खूहो, तुम्हांला जे हे मनुष्यत्व आणि श्रद्धा प्राप्त होणे इत्यादी लाभ मिळाले आहेत, ते तुमचे लाभ आहेत, उत्तम लाभ आहेत. “सुलब्ध आहे” म्हणजे प्रव्रजित होऊन जे हे चार परिशुद्धी शील इत्यादींची परिपूर्णता प्राप्त झाली आहे, ते देखील सुलब्ध (चांगल्या प्रकारे प्राप्त) आहे. “तुम्हांला क्षण प्राप्त झाला आहे” म्हणजे मार्ग-ब्रह्मचर्य वास करण्यासाठी आठ अक्षण (अयोग्य काळ) वर्ज्य असलेला हा नववा क्षण (योग्य काळ) तुम्हांला प्राप्त झाला आहे. “माझ्याद्वारे पाहिले गेले” इत्यादी एका अंशाच्या निदर्शनाने आठ अक्षणांचे स्पष्टीकरण करतात. 121. Yahiṃ yahinti yaṃ yaṃ duggatiṃ yo gacchati. So naṃ adhammoti yo adhammo tena carito, so naṃ adhammacāriṃ puggalaṃ. Hanātīti bādhati. १२१. “ज्या ज्या ठिकाणी” म्हणजे ज्या ज्या दुग्गतीमध्ये जो मनुष्य जातो. “तो अधम्म त्याला” म्हणजे जो अधम्म त्याने आचरला आहे, तो अधम्म त्या अधम्माचारी व्यक्तीला (पुद्गलाला). “हणतो” म्हणजे पीडित करतो. Appesakkhatāti appānubhāvatā. Dubbaṇṇatāti virūpatā bībhacchatā. Duppaññatāti nippaññatā ahetukapaṭisandhivasena eḷamūgatā. “अल्पेशक्यता” म्हणजे अल्प प्रभाव असणे. “दुर्वर्णता” म्हणजे कुरूपता किंवा विद्रूपता. “दुष्प्रज्ञता” म्हणजे प्रज्ञाहीनता, जी अहेतुक प्रतिसंधीच्या प्रभावाने मुक-बधिर किंवा जडबुद्धी असणे होय. 122. Vācānurakkhīti catunnaṃ vacīduccaritānaṃ parivajjanena vācānurakkhī. Abhijjhādīnaṃ anuppādanena manasā suṭṭhu saṃvuto. Pāṇātipātādayo pajahanto kāyena ca akusalaṃ na kayirā, ete tayo kammapathe visodhaye. Evaṃ visodhento hi sīlakkhandhādīnaṃ esakehi buddhādīhi isīhi paveditaṃ ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ ārādheyyāti. Dukkaṭanti kāyena vācāya manasā ca dukkaṭaṃ sāvajjaṃ dukkhudrayaṃ duggatisaṃvattaniyaṃ kammaṃ yassa natthi. Saṃvutaṃ tīhi ṭhānehīti etehi tīhi kāraṇehi kāyaduccaritādīnaṃ pavesanivāraṇato pihitaṃ, taṃ ahaṃ ‘‘brāhmaṇa’’nti vadāmīti. १२२. “वाणीचे रक्षण करणारा” म्हणजे चार प्रकारच्या वाणीच्या दुष्कृत्यांचे (वची-दुच्चरितांचे) वर्जन करून वाणीचे रक्षण करणारा व्हावा. अभिध्या (लोभ) इत्यादी उत्पन्न न होऊ देता मनाने चांगल्या प्रकारे संयमित व्हावा. प्राणातिपात (हिंसा) इत्यादींचा त्याग करून शरीराने अकुशल कर्म करू नये. या तीन कर्मपथांचे विशोधन करावे. कारण अशा प्रकारे विशोधन करणारा मनुष्य, शीलस्कंध इत्यादींचा शोध घेणाऱ्या बुद्ध इत्यादी ऋषींनी उपदेशिलेल्या आर्य अष्टांगिक मार्गाची आराधना करतो (तो मार्ग साध्य करतो), असा याचा अर्थ आहे. “दुष्कृत्य” म्हणजे ज्या व्यक्तीचे कायेने, वाणीने आणि मनाने केलेले दुष्कृत्य, जे सदोष, दुःख देणारे आणि दुग्गतीकडे नेणारे कर्म आहे, ते अस्तित्वात नाही. “तीन स्थानांनी संयमित” म्हणजे या तीन कारणांनी काय-दुच्चरित इत्यादींच्या प्रवेशाला रोखल्यामुळे जो सुरक्षित (बंद) झाला आहे, त्याला मी 'ब्राह्मण' असे म्हणतो, असा याचा अर्थ आहे. Accantadussīlyanti ekantadussīlabhāvo. Gihī vāpi jātito paṭṭhāya dasa akusalakammapathe karonto, pabbajito vāpi upasampannadivasato paṭṭhāya garukāpattiṃ āpajjamāno accantadussīlo nāma. Idha pana yo dvīsu tīsu attabhāvesu dussīlo, tassa gatiyā āgataṃ dussīlabhāvaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Dussīlabhāvoti cettha dussīlassa cha dvārāni nissāya uppannā taṇhā veditabbā. Māluvā sālamivotthatanti yassa puggalassa taṃ taṇhāsaṅkhātaṃ dussīlyaṃ. Yathā nāma māluvā sālaṃ otthataṃ deve vassante pattehi udakaṃ paṭicchitvā saṃbhañjanavasena sabbatthakameva pariyonandhati, evaṃ attabhāvaṃ otthataṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ [Pg.262] so māluvāya saṃbhañjitvā bhūmiyaṃ pātiyamāno rukkho viya tāya dussīlyasaṅkhātāya taṇhāya saṃbhañjitvā apāyesu pātiyamāno, yathā naṃ anatthakāmo diso icchati, tathā attānaṃ karoti nāmāti attho. “अत्यंत दुःशीलता” म्हणजे एकांतिक दुःशील भाव (पूर्णपणे शीलरहित असणे). गृहस्थ असो, जो जन्मापासून दहा अकुशल कर्मपथांचे आचरण करतो; किंवा प्रव्रजित असो, जो उपसंपदेच्या दिवसापासून गुरुकापत्तीला (मोठ्या दोषाला) प्राप्त होतो, तो 'अत्यंत दुःशील' म्हटला जातो. परंतु येथे, जो दोन किंवा तीन आत्मभावांमध्ये (जन्मांमध्ये) दुःशील असतो, त्याच्या गतीमुळे प्राप्त झालेल्या दुःशीलभावाला उद्देशून हे वचन म्हटले आहे. येथे दुःशीलभाव म्हणजे दुःशील व्यक्तीच्या सहा द्वारांच्या (इंद्रियांच्या) आश्रयाने उत्पन्न झालेली तृष्णा समजावी. “मालुवा वेलीने साल वृक्षाला वेढल्याप्रमाणे” म्हणजे ज्या व्यक्तीचे तृष्णारूपी ते दुःशीलत्व आहे. ज्याप्रमाणे मालुवा नावाची वेल साल वृक्षाला वेढून घेते, आणि पाऊस पडत असताना पानांनी पाणी ग्रहण करून, फांद्या तोडण्याच्या रूपाने संपूर्ण साल वृक्षालाच वेढून टाकते; त्याचप्रमाणे अधोगतीकडे झुकलेल्या आत्मभावाला (शरीराला) वेढून राहिलेल्या, मालुवा वेलीने मोडून जमिनीवर पाडलेल्या वृक्षाप्रमाणे, त्या दुःशीलतारूपी तृष्णेने मोडून अपायांमध्ये (नरकादी दुर्गतींमध्ये) पाडल्या जाणाऱ्या त्या व्यक्तीला, ज्याप्रमाणे अहित चिंतणारा शत्रू इच्छितो, तशीच तो स्वतःची अवस्था करतो, असा याचा अर्थ आहे. ‘‘Attanā hi kata’’nti gāthāya ayaṃ saṅkhepattho – yathā pāsāṇamayaṃ pāsāṇasambhavaṃ vajiraṃ tameva asmamayaṃ maṇiṃ attano uṭṭhānaṭṭhānasaṅkhātaṃ pāsāṇamaṇiṃ khāyitvā chiddāchiddaṃ khaṇḍākhaṇḍaṃ katvā aparibhogaṃ karoti, evamevaṃ attanā kataṃ attani jātaṃ attasambhavaṃ pāpaṃ dummedhaṃ nippaññaṃ puggalaṃ catūsu apāyesu abhimatthati kantati viddhaṃsetīti. “स्वतःच केलेले” या गाथेचा संक्षेपार्थ असा आहे – ज्याप्रमाणे पाषाणमय (दगडापासून बनलेले) आणि पाषाणापासून उत्पन्न झालेले वज्र (हिरा) त्याच पाषाणमय मण्याला, जो स्वतःचे उत्पत्तीस्थान असलेला पाषाणमणी आहे, त्याला कोरून (खाऊन) छिद्रयुक्त आणि छिन्नभिन्न करून निरुपयोगी बनवते; त्याचप्रमाणे स्वतः केलेले, स्वतःमध्ये उत्पन्न झालेले आणि स्वतःपासूनच निर्माण झालेले पाप, दुर्बुद्धी व प्रज्ञाहीन व्यक्तीला चार अपायांमध्ये चिरडून टाकते, छिन्नभिन्न करते आणि नष्ट करते. Niseviyāti katvā. Garahāti gārayhā. Bālamatīti mandabuddhino. Khayā ca kammassāti kammakkhayakarañāṇena kammassa khepanato. Vimuttacetasoti samucchedavimuttiyā paṭippassaddhivimuttiyā ca vimuttacitto. Nibbanti te jotirivindhanakkhayāti yathā nāma anupādāno jātavedo nibbāyati, evamevaṃ abhisaṅkhārassa viññāṇassa anavasesakkhayā nibbāyati. “सेवन करून” म्हणजे करून. “निंदा” म्हणजे निंदनीय. “बालमती” म्हणजे मंदबुद्धीचे लोक. “कर्माच्या क्षयामुळे” म्हणजे कर्मक्षय करणाऱ्या ज्ञानाने (मार्गज्ञानाने) कर्माचा क्षय झाल्यामुळे. “विमुक्त चित्त केलेले” म्हणजे समुच्छेद विमुक्तीने आणि प्रतिप्रश्रब्धी विमुक्तीने विमुक्त चित्त झालेले. “इंधनाच्या क्षयामुळे अग्नीप्रमाणे ते शांत होतात” म्हणजे ज्याप्रमाणे इंधन नसलेला अग्नी शांत (विझून) होतो, त्याचप्रमाणे अभिसंस्कार विज्ञानाचा पूर्णपणे क्षय झाल्यामुळे ते परिनिर्वाण पावतात. 123. ‘‘Yathāpi bhamaro’’ti gāthāyaṃ bhamaroti yā kāci madhukarajāti. Pupphanti pupphārāme caranto pupphañca tassa vaṇṇañca gandhañca aheṭhayaṃ aheṭhayanto avināsento caratīti attho. Evaṃ caritvā ca paleti rasamādāyāti yāvadatthaṃ rasaṃ pivitvā aparampi madhukaraṇatthāya rasaṃ gahetvā ḍeti. So ekaṃ vanagahanaṃ ajjhogāhetvā rukkhasusirādīsu taṃ rajamissakaṃ rasaṃ ṭhapetvā anupubbena madhurarasaṃ madhuṃ karoti, na tassa pupphārāme caritapaccayā pupphaṃ vā tassa vaṇṇo vā gandho vā vinassati, atha kho pupphaṃ pākatikameva hoti. Evaṃ gāme munī careti evaṃ sekkho asekkho vā anagāriyamuni kulapaṭipāṭiyā gāme bhikkhaṃ gaṇhanto careyyāti attho. Na hi tassa gāme caraṇapaccayā saddhāhāni vā bhogahāni vā hoti, saddhāpi bhogāpi pākatikāva honti. Evaṃ caritvā ca pana gāmato nikkhamitvā bahigāme udakaphāsukaṭṭhāne saṅghāṭiṃ paññapetvā nisinno akkhabhañjana- (mi. pa. 6.1.2) vaṇalepanaputtamaṃsūpamavasena (mi. pa. 6.1.2; saṃ. ni. 2.63) paccavekkhanto [Pg.263] piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā tathārūpaṃ vanasaṇḍaṃ anupavisitvā ajjhattikakammaṭṭhānaṃ sammasanto maggaphalāni hatthagatāneva karoti. Asekkhamuni pana diṭṭhadhammasukhavihāramanuyuñjati. Ayamassa bhamarena madhukarena sarikkhatā. Khīṇāsavo panettha adhippetoti. १२३. “ज्याप्रमाणे भ्रमर” या गाथेमध्ये भ्रमर म्हणजे कोणतीही मधमाशी. “फूल” म्हणजे पुष्पारामात (फुलांच्या बागेत) फिरताना फुलाला, त्याच्या रंगाला आणि गंधाला कोणतीही इजा न करता, नष्ट न करता फिरतो, असा अर्थ आहे. “अशा प्रकारे फिरून आणि रस घेऊन उडून जातो” म्हणजे इच्छेनुसार रस पिऊन, पुन्हा मध बनवण्यासाठी रस घेऊन उडतो. तो एका घनदाट जंगलात जाऊन झाडांच्या ढोलीत इत्यादी ठिकाणी तो परागमिश्रित रस ठेवून हळूहळू गोड चवीचे मध तयार करतो. त्याच्या पुष्पारामात फिरण्यामुळे फुलाचा, त्याच्या रंगाचा किंवा गंधाचा नाश होत नाही, तर फूल जसेच्या तसे राहते. “त्याचप्रमाणे गावात मुनीने फिरावे” म्हणजे शैक्ष किंवा अशैक्ष असलेला गृहत्यागी मुनी घरांच्या अनुक्रमाने गावात भिक्षा ग्रहण करत फिरावा, असा अर्थ आहे. कारण त्याच्या गावात फिरण्यामुळे श्रद्धेची हानी किंवा भोगांची (संपत्तीची) हानी होत नाही; श्रद्धा आणि भोग दोन्ही जसेच्या तसे राहतात. अशा प्रकारे फिरून, गावातून बाहेर पडून, गावाबाहेर पाण्याच्या सुकर ठिकाणी संघाटी (दुप्पट वस्त्र) पसरवून बसून, कणाचे वंगण लावणे, जखमेवर मलम लावणे आणि पुत्राचे मांस खाणे या उपमांच्या आधारे विचार करत पिंडपाताचे सेवन करून, तशा प्रकारच्या वनखंडात प्रवेश करून, आध्यात्मिक कर्मस्थानाचे मनन करत मार्गफलांना हस्तगतच करतो. परंतु अशैक्ष मुनी दृष्टधम्मसुखविहाराचा (याच जन्मातील सुखाचा) अभ्यास करतो. हे त्याचे भ्रमराशी (मधमाशीशी) असलेले साम्य आहे. येथे 'क्षीणास्रव' (अर्हत) अभिप्रेत आहे, असे समजावे. Pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharatīti yo naṃ pāti rakkhati, taṃ mokkheti moceti āpāyikādīhi dukkhehīti pātimokkho. So eva kāyikavācasikassa vītikkamassa saṃvaraṇato pidahanato saṃvaro. Tena pātimokkhasaṃvarena saṃvuto samannāgato hutvā sabbiriyāpathesu carati. Ācāragocarasampannoti ācārena ca gocarena ca sampanno. Aṇumattesūti appamattakesu. Vajjesūti akusaladhammesu. Bhayadassāvīti bhayaṃ dassī. Samādāya sikkhati sikkhāpadesūti sikkhāpadesu yaṃ kiñci sikkhitabbaṃ, taṃ sabbaṃ sammā ādiyitvā sikkhati. “पातिमोक्ख-संवर-संवरित होऊन विहरतो” म्हणजे जो त्याचे रक्षण करतो (पाति), त्याला अपाय इत्यादी दुःखांपासून मुक्त करतो (मोक्खेति), म्हणून तो 'पातिमोक्ख' (प्रातिमोक्ष) होय. तोच कायिक आणि वाचिक उल्लंघनाचे संवरण (रक्षण) व पिधान (बंद) करत असल्यामुळे 'संवर' म्हटला जातो. त्या पातिमोक्ख-संवराने युक्त होऊन सर्व इरियापथांमध्ये वावरतो. “आचारगोचरसंपन्न” म्हणजे आचार आणि गोचर यांनी संपन्न असलेला. “अणुमात्र” म्हणजे अतिशय लहान. “दोषांमध्ये” म्हणजे अकुशल धर्मांमध्ये. “भय पाहणारा” म्हणजे भयदर्शी. “शिक्षापदांचे ग्रहण करून शिकतो” म्हणजे शिक्षापदांमध्ये जे काही शिकण्यासारखे आहे, ते सर्व चांगल्या प्रकारे ग्रहण करून शिकतो (आचरण करतो). Kāyakammavacīkammena samannāgato, kusalena parisuddhājīvoti ettha ācāragocaraggahaṇeneva kusale kāyakamme vacīkamme ca gahitepi yasmā idaṃ ājīvapārisuddhisīlaṃ na ākāsādīsu uppajjati, kāyavacīdvāresu eva pana uppajjati, tasmā tassa uppattidvāradassanatthaṃ ‘‘kāyavacīkammena samannāgato, kusalenā’’ti vuttaṃ. Yasmā pana tena samannāgato, tasmā parisuddhājīvo, ājīvapārisuddhipi sīlamevāti dassanatthaṃ etaṃ vuttaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘katame ca thapati kusalā sīlā? Kusalaṃ kāyakammaṃ kusalaṃ vacīkammaṃ, parisuddhaṃ ājīvampi kho ahaṃ thapati sīlasmiṃ vadāmī’’ti (ma. ni. 2.265). Āraddhavīriyoti yassa kāyikaṃ cetasikañca vīriyaṃ āraddhaṃ hoti, so ‘‘āraddhavīriyo’’ti vuccati. Tattha yo gaṇasaṅgaṇikaṃ vinodetvā catūsu iriyāpathesu aṭṭhaārambhavatthuvasena ekako hoti, tassa kāyikaṃ vīriyaṃ āraddhaṃ nāma hoti. Yo cittasaṅgaṇikaṃ vinodetvā aṭṭhasamāpattivasena ekako hoti, gamanādīsu uppannakilesaṃ uppannaṭṭhāneyeva niggaṇhitvā jhānaṃ nibbatteti, tassa cetasikaṃ vīriyaṃ āraddhaṃ nāma hoti. Evaṃ āraddhavīriyo. Thāmavāti ṭhitimā. Daḷhaparakkamoti thiraparakkamo. Anikkhittadhuro…pe… sacchikiriyāyāti saṃkilesadhammānaṃ pahānatthaṃ vodānadhammānaṃ sampādanatthaṃ[Pg.264], paccakkhakaraṇatthañca dhuraṃ anikkhipitvā vīriyaṃ ussukkāpento viharati. Paññavāti pañcannaṃ khandhānaṃ udayabbayapariggāhikāya paññāya samannāgato. Tenāha ‘‘udayatthagāminiyā’’ti. "कायाने व वाचेने केलेल्या कुशल कर्माने युक्त असलेला, शुद्ध उपजीविका असलेला" या पाठात, आचार आणि गोचर यांच्या ग्रहणानेच कुशल कायकर्म आणि कुशल वचीकर्म ग्रहण केले गेले असले तरी, ज्याअर्थी हे आजीवपारिसुद्धिशील आकाशादींमध्ये उत्पन्न होत नाही, तर केवळ काय आणि वची (काया आणि वाचा) यांच्या द्वारांमध्येच उत्पन्न होते, म्हणून त्याच्या उत्पत्तीच्या द्वारांचे दर्शन घडवण्यासाठी "काया व वाचेच्या कुशल कर्माने युक्त असलेला" असे म्हटले आहे. आणि ज्याअर्थी त्याने युक्त असलेला मनुष्य शुद्ध उपजीविका असलेला होतो, आणि आजीवपारिसुद्धी हे देखील शीलच आहे, हे दर्शवण्यासाठी हे वचन म्हटले आहे. कारण असे म्हटले आहे - "हे स्थपती, कुशल शील कोणते? कुशल कायकर्म, कुशल वचीकर्म आणि शुद्ध आजीविका यांना देखील, हे स्थपती, मी शीलामध्येच समाविष्ट करतो असे म्हणतो." 'आरद्धवीर्य' (प्रयत्नशील) म्हणजे ज्याचे कायिक (शारीरिक) आणि चैतसिक (मानसिक) वीर्य आरंभिलेले (जागृत) असते, त्याला 'आरद्धवीर्य' असे म्हटले जाते. त्यामध्ये, जो गणांच्या संसर्गाला दूर करून, चारही इरियापथांमध्ये आठ आरंभवस्तूंच्या वशाने एकटाच राहतो, त्याचे कायिक वीर्य आरंभिलेले मानले जाते. जो चित्ताच्या संसर्गाला दूर करून, आठ समापत्तींच्या वशाने एकटाच राहतो, आणि चालणे इत्यादी क्रियांच्या वेळी उत्पन्न होणाऱ्या क्लेशांना उत्पन्न झालेल्या ठिकाणीच दाबून ठेवून ध्यान निष्पन्न करतो, त्याचे चैतसिक वीर्य आरंभिलेले मानले जाते. अशा प्रकारे तो आरद्धवीर्य होतो. 'थामवा' म्हणजे दृढनिश्चयी. 'दळ्हपरक्कमो' म्हणजे स्थिर पराक्रम (दृढ प्रयत्न) असलेला. 'अनिक्खित्तधुरो... साक्षात्कारासाठी' म्हणजे संक्लेशधर्मांच्या प्रहाणासाठी, वोदानधर्मांच्या संपादनासाठी आणि साक्षात्कारासाठी आपली धुरा खाली न ठेवता वीर्य वाढवत विहरतो. 'प्रज्ञावान' म्हणजे पाच स्कंधांच्या उदय आणि व्यय (उत्पत्ती आणि विनाश) यांचे आकलन करणाऱ्या प्रज्ञेने युक्त असलेला. म्हणूनच "उदय आणि अस्ताकडे जाणाऱ्या" असे म्हटले आहे. Natthi puttasamaṃ pemanti mātāpitaro virūpepi attano puttake suvaṇṇabimbakaṃ viya maññanti mālāguḷe viya sīsādīsu katvā pariharamānā. Tehi uhaditāpi omuttitāpi gandhavilepanaṃ paṭicchantā viya somanassaṃ āpajjanti. Tenāha – ‘‘natthi puttasamaṃ pema’’nti. Puttapemena samaṃ pemaṃ nāma natthīti vuttaṃ hoti. Gosamitanti gohi samaṃ godhanasadisaṃ aññaṃ dhanaṃ nāma natthi. Sūriyasamā ābhāti sūriyābhāya samā aññā ābhā nāma natthi. Samuddaparamāti ye keci aññe sarā nāma, sabbe te samuddaparamā. Samuddo tesaṃ uttamo, samuddasadisaṃ aññaṃ udakaṃ nidānaṃ nāma natthi bhagavāti vadati. "पुत्रासमान प्रेम नाही" (नत्थि पुत्तसमं पेमं) याचा अर्थ असा आहे की, माता-पिता आपली मुले कुरूप असली तरी त्यांना सोन्याच्या मूर्तीप्रमाणे मानतात आणि त्यांना फुलांच्या माळेप्रमाणे डोक्यावर किंवा खांद्यावर घेऊन फिरतात. त्या मुलांनी मलमूत्र विसर्जन केले तरी ते सुगंधी विलेपन स्वीकारल्याप्रमाणे आनंदित होतात. म्हणूनच म्हटले आहे - "पुत्रासारखे प्रेम नाही." पुत्रावरील प्रेमासारखे दुसरे कोणतेही प्रेम नाही, असा याचा अर्थ आहे. 'गोसमितं' म्हणजे गाईंसारखे किंवा गोधनासारखे दुसरे कोणतेही धन नाही. 'सूर्यसमा आभा' म्हणजे सूर्याच्या प्रकाशासारखा दुसरा कोणताही प्रकाश नाही. 'समुद्रपरमा' म्हणजे इतर जे काही जलाशय (नद्या) आहेत, ते सर्व समुद्रात जाऊन मिळतात. समुद्र हा त्या सर्वांमध्ये श्रेष्ठ आहे, समुद्रासारखा पाण्याचा दुसरा कोणताही मोठा साठा नाही, असे भगवान म्हणतात. Yasmā pana attapemena samaṃ pemaṃ natthi. Mātāpitaro hi chaḍḍetvāpi puttadhītaro aposetvā attānameva posenti. Dhaññena ca samaṃ dhanaṃ nāma natthi. Tathārūpe hi kāle hiraññasuvaṇṇādīnipi gomahiṃsādīnipi dhaññaggahaṇatthaṃ dhaññasāmikānameva santikaṃ gahetvā gacchanti. Paññāya ca samā ābhā nāma natthi. Sūriyādayo hi ekadesaṃyeva obhāsenti, paccuppannameva ca tamaṃ vinodenti, paññā pana dasasahassimpi lokadhātuṃ ekapajjotaṃ kātuṃ sakkoti, atītaṃsādipaṭicchādakañca tamaṃ vidhamati. Meghavuṭṭhiyā ca samo saro nāma natthi. Nadī vā hi hotu taḷākādīni vā, vuṭṭhisamo saro nāma natthi. Meghavuṭṭhiyā hi pacchinnāya mahāsamudde aṅgulipabbatemanamattampi udakaṃ na hoti, vuṭṭhiyā pana pavattamānāya yāva ābhassarabhavanāpi ekodakaṃ hoti. Tasmā bhagavā devatāvacanaṃ paṭikkhipanavasena paṭigāthaṃ vadanto ‘‘natthi attasamaṃ pema’’ntiādimāha. परंतु, आत्मप्रेमासारखे (स्वतःवरील प्रेमासारखे) दुसरे कोणतेही प्रेम नाही. कारण माता-पिता आपल्या मुलाबाळांना सोडून किंवा त्यांचे पालनपोषण न करताही स्वतःचेच पालनपोषण करतात. धान्यासारखे दुसरे कोणतेही धन नाही. कारण दुष्काळासारख्या कठीण काळात लोक सोने-चांदी किंवा गाय-म्हैस इत्यादी घेऊन धान्य मिळवण्यासाठी धान्यमालकांकडेच जातात. प्रज्ञेसारखा दुसरा कोणताही प्रकाश नाही. कारण सूर्य इत्यादी केवळ एकाच भागाला प्रकाशित करतात आणि केवळ वर्तमानकाळातील अंधार दूर करतात, परंतु प्रज्ञा ही दहा हजार लोकधातूंना एकाच वेळी प्रकाशित करण्यास समर्थ आहे आणि भूतकाळादी काळाला झाकून टाकणाऱ्या (अविद्येच्या) अंधाराचा नाश करते. पावसाच्या वर्षावासारखा दुसरा कोणताही जलाशय नाही. नदी असो वा तलाव असो, पावसाच्या वर्षावासारखा दुसरा कोणताही पाण्याचा स्रोत नाही. कारण पाऊस थांबला तर महासागरात बोटाच्या पेरएवढेही पाणी उरणार नाही, परंतु पाऊस पडत राहिला तर आभास्वर भुवनापर्यंत सर्व काही जलमय होते. म्हणूनच, भगवंतांनी देवतेच्या विधानाचा निषेध करत, प्रति-गाथा (उत्तर गाथा) म्हणून "आत्मप्रेमासारखे प्रेम नाही" इत्यादी म्हटले. 124. Kiṃsūdha bhītāti kiṃ nu bhītā. Maggo canekāyatano pavuttoti aṭṭhatiṃsārammaṇavasena anekehi kāraṇehi maggo kathito, evaṃ sante kissa bhītā hutvā ayaṃ janatā dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo aggahesīti vadati. Bhūripaññāti bahupañña ussannapañña. Paralokaṃ na bhāyeti imasmā lokā paralokaṃ gacchanto na bhāyeyya. १२४. "किंसूध भीता" (येथे कशाने घाबरले आहेत?) म्हणजे "कशाने बरे घाबरले आहेत?". "मग्गो चनेकायतन पवुत्तो" (अनेक आयतनांनी युक्त मार्ग सांगितला आहे) म्हणजे अडतीस आलंबनांच्या वशाने अनेक कारणांनी मार्ग सांगितला गेला आहे, असे असताना ही जनता कशाला घाबरून बासष्ट मिथ्या दृष्टींचे ग्रहण करती झाली? असे ते म्हणतात. "भूरिपञ्ञा" म्हणजे विपुल प्रज्ञा असलेले, प्रगल्भ प्रज्ञा असलेले. "परलोकं न भाये" म्हणजे या लोकातून परलोकात जाताना घाबरू नये. Paṇidhāyāti [Pg.265] ṭhapetvā. Gharamāvasantoti anāthapiṇḍikādayo viya bahvannapāne ghare vasanto. Saṃvibhāgīti accharāya gahitampi nakhena phāletvā parassa datvāva bhuñjanasīlo. Vadaññūti yācakānaṃ yācanavasena vuttavacanaññū, vacanīyo vā. Ettha ca vācanti cattāri vacīsucaritāni gahitāni. Mananti tīṇi manosucaritāni. Kāyenāti tīṇi kāyasucaritāni. Ime dasa kusalakammapathā pubbasuddhiaṅgaṃ nāma. ‘‘Bahvannapānaṃ gharamāvasanto’’ti iminā yaññaupakkharo gahito. Saddhoti ekaṃ aṅgaṃ, mudūti ekaṃ, saṃvibhāgīti ekaṃ, vadaññūti ekanti imāni cattāri aṅgāni sandhāya ‘‘etesu dhammesu ṭhito catūsū’’ti āha. "पणिधाय" म्हणजे प्रस्थापित करून (ठेवून). "घरमावसंतो" म्हणजे अनाथपिंडिकादीं प्रमाणे भरपूर अन्न-पाणी असलेल्या घरात राहणारा. "संविभागी" म्हणजे चिमूटभर घेतलेली वस्तू देखील नखाने कापून दुसऱ्याला देऊनच खाण्याची सवय असलेला. "वदञ्ञू" म्हणजे याचकांच्या याचनेनुसार त्यांच्या बोलण्याचा अर्थ समजणारा, किंवा याचकांशी बोलण्यास सुलभ असलेला. येथे "वाचं" या पदाने चार वचीसुचरिते घेतली आहेत. "मनं" या पदाने तीन मनोसुचरिते घेतली आहेत. "कायेन" या पदाने तीन कायसुचरिते घेतली आहेत. हे दहा कुशल कर्मपथ 'पूर्वशुद्धीचे अंग' म्हणून ओळखले जातात. "बह्वन्नपानं घरमावसंतो" या पदाने यज्ञाचे साहित्य (दानसामग्री) घेतले आहे. "सद्धो" (श्रद्धावान) हे एक अंग, "मुदू" (मृदू) हे एक अंग, "संविभागी" (दानशूर) हे एक अंग, "वदञ्ञू" (याचकांचे मन जाणणारा) हे एक अंग - या चार अंगांना उद्देशून "या चार धर्मांमध्ये स्थित असलेला" (एतेसु धम्मेसु ठितो चतूसु) असे म्हटले आहे. Aparo nayo – ‘‘vāca’’ntiādīni tīṇi aṅgāni, ‘‘bahvannapāna’’nti iminā yaññaupakkharova gahito, ‘‘saddho mudu saṃvibhāgī vadaññū’’ti ekaṃ aṅgaṃ. दुसरा प्रकार (नय) असा आहे - "वाचं" इत्यादी तीन अंगे आहेत, "बह्वन्नपानं" या पदाने केवळ यज्ञाचे साहित्य (दानसामग्री) घेतले आहे, आणि "सद्धो मुदु संविभागी वदञ्ञू" हे मिळून एक अंग आहे. Aparo dukanayo nāma hoti – ‘‘vācaṃ manañcā’’ti ekaṃ aṅgaṃ, ‘‘kāyena pāpāni akubbamāno bahvannapānaṃ gharamāvasanto’’ti ekaṃ, ‘‘saddho mudū’’ti ekaṃ, ‘‘saṃvibhāgī vadaññū’’ti ekanti etesu catūsu dhammesu ṭhito dhamme ṭhito nāma hoti. So ito paralokaṃ gacchantona bhāyati. दुसरा 'द्विक-नय' (दोन-दोन अंगांचा प्रकार) असा आहे - "वाचं मनञ्च" (वाणी आणि मन) हे एक अंग, "कायेन पापाणि अकुब्बमानो बह्वन्नपानं घरमावसंतो" (कायाने पाप न करता भरपूर अन्न-पाणी असलेल्या घरात राहणारा) हे एक अंग, "सद्धो मुदू" (श्रद्धावान व मृदू) हे एक अंग, आणि "संविभागी वदञ्ञू" (दानशूर व याचकांचे मन जाणणारा) हे एक अंग. या चार धर्मांमध्ये स्थित असलेला मनुष्य 'धर्मात स्थित' असलेला मानला जातो. तो या लोकातून परलोकात जाताना घाबरत नाही. Kāyasamācārampītiādi pātimokkhasaṃvaradassanaṃ. Tattha duvidhenāti dvividhena, dvīhi koṭṭhāsehīti attho. Jaññāti jāneyya. Sīlakathā ca nāmesā kammapathavasena vā paṇṇattivasena vā kathetabbā. Tattha kammapathavasena tāva kathentena asevitabbakāyasamācāro pāṇātipātādinnādānamicchācārehi kathetabbo. Paṇṇattivasena kāyadvāre paññattasikkhāpadavītikkamavasena. Sevitabbakāyasamācāro pāṇātipātādiveramaṇīhi ceva kāyadvāre paññattasikkhāpadaavītikkamena ca kathetabbo. "कायसमाचारम्पि" (शारीरिक आचरण देखील) इत्यादी वचन प्रातिमोक्ष-संवर शीलाचे दर्शन घडवणारे आहे. त्या वचनात "दुविधेन" म्हणजे दोन प्रकारे, दोन भागांनी, असा अर्थ आहे. "जञ्ञा" म्हणजे जाणावे. ही शीलकथा कर्मपथाच्या वशाने किंवा प्रज्ञप्तीच्या (नियमांच्या) वशाने सांगितली पाहिजे. त्यामध्ये, कर्मपथाच्या वशाने सांगताना, आचरणात न आणण्याजोगे शारीरिक आचरण हे प्राणातिपात (हिंसा), अदिन्नादान (चोरी) आणि मिच्छाचार (व्यभिचार) यांच्या संदर्भात सांगितले पाहिजे. प्रज्ञप्तीच्या वशाने सांगताना, कायद्वाराच्या ठिकाणी प्रज्ञप्त केलेल्या शिक्षापदांचे उल्लंघन करण्याच्या वशाने सांगितले पाहिजे. आचरणात आणण्याजोगे शारीरिक आचरण हे प्राणातिपातादींपासून विरत राहण्याने आणि कायद्वाराच्या ठिकाणी प्रज्ञप्त केलेल्या शिक्षापदांचे उल्लंघन न करण्याने सांगितले पाहिजे. Asevitabbavacīsamācāro musāvādādivacīduccaritena ceva vacīdvāre paññattasikkhāpadavītikkamena ca kathetabbo. Sevitabbavacīsamācāro musāvādādiveramaṇīhi ceva vacīdvāre paññattasikkhāpadaavītikkamena ca kathetabbo. असेवितव्य वचीसमाचार (आचरणात न आणण्याजोगे वाचा-वर्तन) म्हणजे असत्य बोलणे (मुसावाद) इत्यादी वाचेच्या दुश्चरित्राने आणि वाचाद्वारात प्रज्ञप्त केलेल्या शिक्षापदांचे उल्लंघन करणे होय, असे म्हटले पाहिजे. सेवितव्य वचीसमाचार (आचरणात आणण्याजोगे वाचा-वर्तन) म्हणजे असत्य बोलण्यापासून अलिप्त राहणे (मुसावाद-वेरमणी) इत्यादींनी आणि वाचाद्वारात प्रज्ञप्त केलेल्या शिक्षापदांचे उल्लंघन न करणे होय, असे म्हटले पाहिजे। Pariyesanā [Pg.266] pana kāyavācāhi pariyesanā eva, sā kāyavacīsamācāraggahaṇena gahitāpi yasmā ājīvaṭṭhamakasīlaṃ nāma etasmiṃyeva dvāradvaye uppajjati, na ākāse, tasmā ājīvaṭṭhamakasīladassanatthaṃ visuṃ vuttā. Tattha nasevitabbapariyesanā anariyapariyesanāya kathetabbā, sevitabbapariyesanā ariyapariyesanāya. Vuttañhetaṃ – ‘‘katamā ca, bhikkhave, anariyapariyesanā? Idha, bhikkhave, ekacco attanā jātidhammo samāno jātidhammaṃyeva pariyesatī’’tiādi (ma. ni. 1.274). Tathā ‘‘katamā ca, bhikkhave, ariyapariyesanā? Idha, bhikkhave, ekacco attanā jātidhammo samāno jātidhamme ādīnavaṃ viditvā ajātaṃ anuttaraṃ yogakkhemaṃ nibbānaṃ pariyesatī’’tiādi (ma. ni. 1.275). शोध (परियेसना) हा काया आणि वाचेद्वारेच होणारा शोध आहे. तो काय-वची-समाचाराच्या ग्रहणाने ग्रहण केला गेला असला, तरी ज्याअर्थी 'आजीव-अष्टमक शील' हे याच दोन द्वारांमध्ये (काया आणि वाचा) उत्पन्न होते, आकाशात नाही, त्याअर्थी आजीव-अष्टमक शील दर्शवण्यासाठी तो स्वतंत्रपणे सांगितला आहे. त्यामध्ये, असेवितव्य शोध हा 'अनार्य शोध' (अनार्य परियेसना) म्हणून सांगितला पाहिजे आणि सेवितव्य शोध हा 'आर्य शोध' (आर्य परियेसना) म्हणून. म्हणूनच हे म्हटले आहे – 'भिक्खूहो, अनार्य शोध कोणती? येथे, भिक्खूहो, एखादा मनुष्य स्वतः जन्मधर्म (जन्म घेण्याच्या स्वभावाचा) असून जन्मधर्माचाच शोध घेतो...' इत्यादी. तसेच, 'भिक्खूहो, आर्य शोध कोणती? येथे, भिक्खूहो, एखादा मनुष्य स्वतः जन्मधर्म असून जन्मधर्मातील दोष (आदीनव) जाणून, अजन्म, अनुत्तर, परम योगक्षेम अशा निर्वाणाचा शोध घेतो...' इत्यादी। 170. Maggānaṭṭhaṅgikoti jaṅghamaggādayo vā hontu dvāsaṭṭhidiṭṭhigatamaggā vā, sabbesampi maggānaṃ sammādiṭṭhiādīhi aṭṭhahi aṅgehi micchādiṭṭhiādīnaṃ aṭṭhannaṃ pāpadhammānaṃ pahānakaro nirodhaṃ ārammaṇaṃ katvā catūsupi saccesu dukkhaparijānanādikiccaṃ sādhayamāno aṭṭhaṅgiko maggo seṭṭho uttamo. Saccānaṃ caturo padāti ‘‘saccaṃ bhaṇe na kujjheyyā’’ti (dha. pa. 224) āgataṃ vacīsaccaṃ vā hotu, ‘‘sacco brāhmaṇo, sacco khattiyo’’tiādibhedaṃ sammutisaccaṃ vā, ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti (ma. ni. 3.331; udā. 54; mahāni. 20) diṭṭhisaccaṃ vā, ‘‘ekañhi saccaṃ na dutiyamatthī’’ti (su. ni. 890; mahāni. 119) vuttaṃ paramatthasaccaṃ vā hotu. Sabbesampi imesaṃ saccānaṃ parijānitabbaṭṭhena pahātabbaṭṭhena sacchikātabbaṭṭhena bhāvetabbaṭṭhena ekapaṭivedhaṭṭhena tathapaṭivedhaṭṭhena ca ‘‘dukkhaṃ ariyasacca’’ntiādayo (mahāva. 14; dī. ni. 2.387; ma. ni. 1.120) caturo padā seṭṭhā nāma. Virāgo seṭṭho dhammānanti ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā, virāgo tesaṃ dhammānaṃ aggamakkhāyatī’’ti (a. ni. 4.34; 5.32; itivu. 90) vacanato nibbānasaṅkhāto virāgo sabbadhammānaṃ seṭṭho. Dvipadānañca cakkhumāti sabbesampi devamanussādibhedānaṃ dvipadānaṃ pañcahi cakkhūhi cakkhumā bhagavāva seṭṭhoti. १७०. 'मार्गांमध्ये अष्टांगिक मार्ग श्रेष्ठ' म्हणजे पायी चालण्याचे मार्ग असोत या बासष्ट मिथ्यादृष्टीचे मार्ग असोत, सर्व मार्गांमध्ये सम्यक् दृष्टी इत्यादी आठ अंगांनी मिथ्या दृष्टी इत्यादी आठ पापधर्मांचा प्रहाण करणारा, निरोधाला आलंबन करून चारही आर्य सत्यांमध्ये दुःख-परिज्ञान (दुःख पूर्णपणे जाणून घेणे) इत्यादी कार्ये साध्य करणारा अष्टांगिक मार्ग श्रेष्ठ व उत्तम आहे. 'सत्यांमध्ये चार पदे' म्हणजे 'सत्य बोलावे, क्रोध करू नये' या गाथेतील वचन-सत्य (वची-सच्च) असो, 'ब्राह्मण सत्य आहे, क्षत्रिय सत्य आहे' इत्यादी भेदांचे संवृत्ती-सत्य (संमुति-सच्च) असो, 'हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे' असे दृष्टी-सत्य (दिट्ठि-सच्च) असो, किंवा 'सत्य एकच आहे, दुसरे नाही' असे म्हटलेले परमार्थ-सत्य (परमत्थ-सच्च) असो; या सर्व सत्यांमध्ये परिज्ञेय (जाणून घेण्याच्या), प्रहातव्य (त्याग करण्याच्या), साक्षात्करणीय (अनुभवण्याच्या), भावयितव्य (विकसित करण्याच्या) अर्थाने, तसेच एकाच वेळी भेदून जाणण्याच्या (एकपटिवेद) आणि यथार्थपणे भेदून जाणण्याच्या (तथपटिवेद) अर्थाने 'दुःख आर्यसत्य' इत्यादी चार पदे श्रेष्ठ मानली जातात. 'धर्मांमध्ये विराग श्रेष्ठ' म्हणजे 'भिक्खूहो, जितके काही संस्कृत (संखत) किंवा असंस्कृत (असंखत) धर्म आहेत, त्या सर्व धर्मांमध्ये विराग हा सर्वश्रेष्ठ म्हटला जातो' या वचनानुसार निर्वाण संज्ञक विराग हा सर्व धर्मांमध्ये श्रेष्ठ आहे. 'द्विपादांमध्ये (दोन पायांच्या प्राण्यांमध्ये) चक्षुमान श्रेष्ठ' म्हणजे देव, मनुष्य इत्यादी भेद असलेल्या सर्व द्विपादांमध्ये पाच चक्षूंनी युक्त असलेले भगवानच श्रेष्ठ आहेत, असा अर्थ आहे। Aggānīti uttamāni. Yāvatāti yattakā. Apadāti nippadā ahimacchādayo. Dvipadāti manussapakkhijātādayo. Catuppadāti hatthiassādayo[Pg.267]. Bahuppadāti satapadiādayo. Rūpinoti kāmāvacararūpāvacarasattā. Asaññinoti asaññībhave nibbattasattā. Nevasaññīnāsaññinoti bhavagge nibbattasattā. Aggamakkhāyatīti guṇehi aggo uttamo seṭṭho akkhāyati. 'अग्गानि' म्हणजे उत्तम. 'यावता' म्हणजे जितके काही. 'अपदा' म्हणजे पाय नसलेले, जसे की सर्प, मासे इत्यादी. 'द्विपदा' म्हणजे मनुष्य, पक्षी इत्यादी दोन पायांचे प्राणी. 'चतुप्पदा' म्हणजे हत्ती, घोडे इत्यादी चार पायांचे प्राणी. 'बहुप्पदा' म्हणजे गोम (शतपदी) इत्यादी अनेक पायांचे प्राणी. 'रूपिनो' म्हणजे कामावचर आणि रूपावचर भूमीतील प्राणी. 'असंञ्ञिनो' म्हणजे असंज्ञी भूमीत (असंञ्ञीभव) उत्पन्न झालेले प्राणी. 'नेवसंञ्ञीनासंञ्ञिनो' म्हणजे भवाग्रात (नेवसंञ्ञानासंञ्ञायतन भूमीत) उत्पन्न झालेले प्राणी. 'अग्गमक्खायति' म्हणजे गुणांच्या दृष्टीने अग्र, उत्तम आणि श्रेष्ठ म्हटले जाते। Asaṅkhatānanti nibbānameva vuttaṃ. Virāgotiādīni ca nibbānasseva nāmāni. Tañhi āgamma sabbe kilesā virajjanti, sabbe rāgamadādayo madā nimmadā honti abhāvaṃ gacchanti, sabbā pipāsā vinayaṃ upenti, sabbe ālayā samugghātaṃ gacchanti, vaṭṭāni upacchijjanti, taṇhā khīyati, sabbapariḷāhā vūpasammanti, vaṭṭadukkhaṃ nirujjhati nibbāyati. Tasmā taṃ etāni nāmāni labhatīti. 'असंखतानं' या पदाने निर्वाणच सांगितले आहे. 'विरागो' इत्यादी निर्वाणाचीच नावे आहेत. कारण, त्याचा आश्रय घेऊन सर्व क्लेश नाहीसे होतात (विराग पावतात), राग-मद इत्यादी सर्व मद नष्ट होतात (मदविरहित होतात) आणि अभावाला प्राप्त होतात, सर्व तृष्णा शांत होतात, सर्व आलय (आसक्ती) समूळ नष्ट होतात, संसारचक्र (वट्ट) खंडित होते, तृष्णा क्षीण होते, सर्व परिदाह (दाह/ताप) शांत होतात, संसार-दुःख निरुद्ध होते आणि विझून जाते (निर्वाण पावते). म्हणूनच त्याला ही नावे प्राप्त होतात, असे जाणावे। Dhammo ca kusalakkhatoti tassa satthuno dhammo ca kusalo anavajjo, anavajjattā eva paṭipakkhehi rāgādīhi kilesehi sabbatitthiyavādehi ca aparikkhato. Tāni tīṇi visissareti etāni tīṇi ratanāni loke sabbaratanehi visissanti guṇavasena sabbalokaṃ atisentīti attho. 'धम्मो च कुसलक्खातो' म्हणजे त्या शास्त्यांचा (बुद्धांचा) धर्म कुशल आणि निर्दोष आहे. निर्दोष असल्यामुळेच तो विरोधी अशा रागादी क्लेशांनी आणि सर्व तीर्थकांच्या (पाखंडी लोकांच्या) मतांनी खंडित केला जाऊ शकत नाही. 'तानि तीणि विसिस्सरे' म्हणजे हे तिन्ही रत्ने जगातील इतर सर्व रत्नांपेक्षा श्रेष्ठ आहेत आणि आपल्या गुणांमुळे संपूर्ण जगाला मागे टाकतात (सर्व जगाच्या पलीकडे जातात), असा अर्थ आहे। Samaṇapadumasañcayo gaṇoti padumasadisānaṃ ariyasamaṇānaṃ samūhasaṅkhāto gaṇo. Padumanti hi paripuṇṇasatapattassa saroruhassa nāmaṃ. Ariyapuggalā ca sabbathāpi paripuṇṇaguṇāti padumasadisā vuttā. Vidūnaṃ sakkatoti vidūhi paṇḍitehi sakkato. Naravaradamakoti naravaro ca purisānaṃ damako nāyako cāti attho. Lokassa uttarīti lokassa upari ṭhitāni, sabbaloke uttamānīti attho. 'समणपदुमसंचयो गणो' म्हणजे कमळासारख्या असणाऱ्या आर्य श्रमणांचा समूह असलेला संघ (गण). 'पदुम' (पद्म) हे शंभर पाकळ्यांनी पूर्णपणे उमललेल्या कमळाचे नाव आहे. आणि आर्य पुद्गल (आर्य व्यक्ती) सर्व प्रकारे परिपूर्ण गुणांनी युक्त असतात, म्हणून त्यांना कमळासारखे म्हटले आहे. 'विदूनं सक्कतो' म्हणजे विद्वान पंडितांद्वारे सत्कृत (पूजित). 'नरवरदमको' म्हणजे ते नरश्रेष्ठ आहेत आणि पुरुषांचे दमन करणारे (त्यांना सन्मार्गावर आणणारे) व नायक आहेत, असा अर्थ आहे. 'लोकस्स उत्तरी' म्हणजे जगाच्या वर असलेले, संपूर्ण जगात उत्तम असलेले, असा अर्थ आहे। Nirupadāhoti rāgapariḷāhādīhi anupadāho. Saccanāmoti avitathanāmo yathābhuccaguṇehi āgatanāmo. Sabbābhibhūti sabbalokaṃ attano guṇehi abhibhavitvā ṭhito. Saccadhammoti vaṭṭato ekantanissaraṇabhāvena avitatho saha pariyattiyā navavidhopi lokuttaradhammo, tato eva natthañño tassa uttarīti tassa uttari adhikaguṇo añño ca dhammo natthīti attho. Ariyasaṅghova niccaṃ sabbakālaṃ vidūhi sabbapaṇḍitehi pūjito. 'निरुपदाहो' म्हणजे रागाच्या परिदाहाने (दाहाने) रहित असलेला. 'सच्चनामो' म्हणजे यथार्थ नाव असलेले, वास्तविक गुणांनुसार प्राप्त झालेले नाव असलेले. 'सब्बाभिभू' म्हणजे संपूर्ण जगाला आपल्या गुणांनी पराभूत करून (त्यावर मात करून) स्थित असलेले. 'सच्चधम्मो' म्हणजे संसारातून (वट्टातून) एकांतात (निश्चितपणे) मुक्त होण्याच्या स्वभावामुळे यथार्थ असलेला, परियत्तीसह नऊ प्रकारचा लोकोत्तर धर्म. म्हणूनच, 'नत्थञ्ञो तस्स उत्तरी' म्हणजे त्याच्यापेक्षा श्रेष्ठ किंवा अधिक गुणांनी युक्त असा दुसरा कोणताही धर्म नाही, असा अर्थ आहे. 'आर्यसंघच' नेहमी, सर्वकाळ विद्वान आणि सर्व पंडितांद्वारे पूजला जातो। ‘‘Ekāyana’’nti [Pg.268] gāthāya ekāyananti ekaṃ maggaṃ. Maggassa hi – 'एकायनं' या गाथेमध्ये 'एकायनं' म्हणजे एकच मार्ग. कारण मार्गाची... ‘‘Maggo pantho patho pajjo, añjasaṃ vaṭumāyanaṃ; Nāvā uttarasetu ca, kullo ca bhisi saṅgamo’’ti. (cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddesa 101) – 'मग्गो (मार्ग), पन्थो (पंथ), पथो (पथ), पज्जो (पद्य), अञ्जसं (अंजस), वटुमायनं (वटुमायन), नावा (नाव), उत्तरसेतु (पूल), कुल्लो (तराफा), bhisi (मळी/तरता सांगाडा) आणि संगमो (संगम)' हे अनेक शब्द (मार्गाचे समानार्थी शब्द) आहेत। Bahūni nāmāni, svāyaṃ idha ayananāmena vutto. Tasmā ekāyananti ekamaggaṃ, na dvedhāpathabhūtanti attho. Atha vā ekena ayitabbanti ekāyanaṃ. Gaṇasaṅgaṇikaṃ pahāya vivekaṭṭhena pavivittena paṭipajjitabbanti attho. Ayanti vā etenāti ayano, saṃsārato nibbānaṃ gacchantīti attho. Ekassa vā sabbasattaseṭṭhassa bhagavato ayanoti ekāyano. Kiñcāpi hi tena aññepi ayanti, tathāpi bhagavatova so ayano, tena uppāditattā. Yathāha – ‘‘so hi, brāhmaṇa, bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā’’tiādi (ma. ni. 3.79). Ayatīti vā ayano, gacchati pavattatīti attho. Ekasmiṃ imasmiṃyeva dhammavinaye ayano, na aññatthāti ekāyano. Yathāha – ‘‘imasmiṃ kho, subhadda, dhammavinaye ariyo aṭṭhaṅgiko maggo upalabbhatī’’ti (dī. ni. 2.214). Api ca pubbabhāge nānāmukhabhāvanāya pavattopi aparabhāge ekaṃ nibbānameva ayati gacchatīti ekāyano, taṃ ekāyanaṃ. अनेक नावे आहेत, परंतु येथे हा मार्ग 'अयन' या नावाने सांगितला आहे. म्हणून 'एकायन' म्हणजे एकच मार्ग, दुहेरी मार्ग नसलेला, असा अर्थ आहे. किंवा एकाकी व्यक्तीने जाण्याचा मार्ग म्हणजे 'एकायन'. समूहाची आसक्ती सोडून एकांतात राहणाऱ्या, आसक्तीरहित चित्त असलेल्या व्यक्तीने आचरावा असा मार्ग, असा अर्थ आहे. किंवा याने जातात म्हणून 'अयन' (मार्ग), संसारातून निर्वाणाकडे जातात, असा अर्थ आहे. किंवा सर्व प्राण्यांमध्ये श्रेष्ठ अशा एका भगवंतांचा हा मार्ग आहे म्हणून 'एकायन'. जरी या मार्गाने इतरही जातात, तरीही तो भगवंतांचाच मार्ग आहे, कारण तो त्यांनीच शोधून काढला (उत्पन्न केला) आहे. जसे भगवंतांनी म्हटले आहे – “हे ब्राह्मणा, ते भगवंत अनुत्पन्न (न शोधलेल्या) मार्गाचे उत्पादक आहेत” इत्यादी (म. नि. ३.७९). किंवा 'अयती' म्हणजे अयन, म्हणजे जातो किंवा प्रवृत्त होतो, असा अर्थ आहे. केवळ याच एका धम्मविनयात हा मार्ग आहे, इतरत्र नाही, म्हणून 'एकायन'. जसे भगवंतांनी म्हटले आहे – “हे सुभद्दा, याच धम्मविनयात आर्य अष्टांगिक मार्ग आढळतो” (दी. नि. २.२१४). शिवाय, सुरुवातीला विविध प्रकारच्या भावनांच्या (ध्यानाच्या) रूपाने प्रवृत्त होत असला, तरी नंतरच्या भागात तो एकाच निर्वाणाकडे जातो, म्हणून 'एकायन'; त्या एकायन मार्गाला... Jātikhayantadassīti jātiyā khayasaṅkhāto anto jātikhayanto. Jātiyā accantakhayanto nibbānaṃ, taṃ passīti jātikhayantadassī. ‘‘Maggaṃ pajānāti hitānukampī’’tipi pāṭho. Tassattho – vuttappakāraṃ ekāyanasaṅkhātaṃ maggaṃ sayambhuñāṇena bhagavā pajānāti, jānanto ca tena tena hitena satte anukampatīti. Idāni tassa maggassa ekāyanabhāvaṃ, tīsupi kālesu ekantaniyyānatañca vibhāvetuṃ ‘‘etena maggena tariṃsu pubbe, tarissanti ye ca taranti ogha’’nti āha. Tassattho – ye atītamaddhānaṃ kāmoghādicatubbidhaṃ oghaṃ tariṃsu, ye taṃ anāgatamaddhānaṃ tarissanti, etarahi ca taranti, te sabbe eteneva maggena, na aññenāti. Visuddhipekkhāti caturoghanittharaṇena accantavisuddhiṃ nibbānaṃ apekkhantā, parinibbāyitukāmāti attho. 'जातिखयन्तदस्सी' म्हणजे जातीचा (जन्माचा) क्षय हाच ज्याचा अंत (शेवट) आहे, तो 'जातिखयन्त'. जातीचा अत्यंत क्षय म्हणजेच निर्वाण, ते पाहणारे ते 'जातिखयन्तदस्सी'. “मार्ग जाणतात आणि हिताने अनुकंपा करतात” असाही पाठ आहे. त्याचा अर्थ असा – वर सांगितलेल्या प्रकारच्या एकायन संज्ञक मार्गाला भगवंत स्वतःच्या स्वयंभू ज्ञानाने जाणतात, आणि जाणत असताना त्या त्या हिताने प्राण्यांवर अनुकंपा करतात. आता त्या मार्गाचे एकायनत्व आणि तिन्ही काळात त्याचे निश्चितपणे संसारातून मुक्त करणारे असणे स्पष्ट करण्यासाठी “याच मार्गाने पूर्वी पार गेले, भविष्यात पार जातील आणि आताही ओघ पार करत आहेत” असे म्हटले आहे. त्याचा अर्थ असा – ज्यांनी भूतकाळात काम-ओघ इत्यादी चार प्रकारच्या ओघांना पार केले, जे भविष्यात त्याला पार करतील आणि जे वर्तमानकाळात पार करत आहेत, ते सर्व याच मार्गाने पार गेले/जातात, इतर कोणत्याही मार्गाने नाही. 'विसुद्धिपेक्खा' म्हणजे चार ओघांतून पार पडल्याने अत्यंत विशुद्ध अशा निर्वाणाची आकांक्षा करणारे, म्हणजेच परिनिर्वाण प्राप्त करण्याची इच्छा असणारे, असा अर्थ आहे. Evaṃ [Pg.269] duvidhampi sāsanapaṭṭhānaṃ nānāsuttapadāni udāharantena vibhajitvā idāni saṃkilesabhāgiyādīhi saṃsanditvā dassetuṃ puna ‘‘lokiyaṃ sutta’’ntiādi āraddhaṃ. Tattha dassanabhāgiyena ca bhāvanābhāgiyena cāti nibbedhabhāgiyena. Nibbedhabhāgiyameva hi dassanabhāgiyaṃ bhāvanābhāgiyanti dvidhā bhinditvā dassitaṃ. Lokiyañca lokuttarañcāti lokiyaṃ lokuttarañca suttaṃ, saṃkilesabhāgiyādīhi dassanabhāgiyādīhi cāti ubhayehi niddisitabbanti adhippāyo. Yasmiṃ suttetiādi niddisanākāradassanaṃ. Tattha saṃkilesabhāgiyanti saṃkilesakoṭṭhāsasahitaṃ, saṃkilesatthadīpananti attho. Esa nayo sesesupi. अशा प्रकारे दोन्ही प्रकारच्या सासनपट्ठानाचे (शासनाच्या प्रस्थानाचे) विविध सूत्रांची पदे उद्धृत करून विभाजन करून, आता संकिलेसभागिय (क्लेशयुक्त) इत्यादींशी तुलना करून दाखवण्यासाठी पुन्हा “लोकिय सुत्त” इत्यादी सुरू केले आहे. त्यामध्ये 'दस्सनभागिय' (दर्शनभागीय) आणि 'भावनाभागिय' (भावनाभागीय) म्हणजे 'निब्बेधभागिय' (निर्वेधभागीय). कारण निर्वेधभागीय सूत्रालाच दर्शनभागीय आणि भावनाभागीय अशा दोन भागांत विभागून दाखवले आहे. 'लोकिय आणि लोकुत्तर' म्हणजे लौकिक आणि लोकोत्तर सूत्र. संकिलेसभागिय इत्यादी आणि दस्सनभागिय इत्यादी या दोन्ही प्रकारच्या सूत्रांद्वारे निर्देश केला पाहिजे, असा अभिप्राय आहे. “ज्या सूत्रात” इत्यादी निर्देश करण्याचा प्रकार दर्शवणारे आहे. तेथे 'संकिलेसभागिय' म्हणजे संकिलेसाच्या (क्लेशाच्या) भागासह असलेले, क्लेशाचा अर्थ स्पष्ट करणारे, असा अर्थ आहे. हाच नियम उर्वरित बाबतीतही लागू होतो. Evaṃ lokiyattikassa saṃkilesabhāgiyādīhi catūhi padehi saṃsandanaṃ dassetvā iminā nayena sesatikānaṃ sesapadānañca saṃsandanaṃ suviññeyyanti taṃ anuddharitvā saṃkilesabhāgiyādīnaṃ samatikkamanaṃ dassetuṃ ‘‘vāsanābhāgiyaṃ sutta’’ntiādi vuttaṃ. Tattha yadipi saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ, vāsanābhāgiyañca suttaṃ lokiyameva. Tathāpi lokuttarasuttāni viya lokiyasuttānaṃ vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ saṃkilesabhāgiyassa samatikkamāya hotīti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ saṃkilesabhāgiyassa suttassa nigghātāyā’’ti vuttaṃ. Tattha nigghātāyāti pahānāya. Suttasīsena cettha suttattho gahitoti daṭṭhabbaṃ. Yasmā ca vodānadhammā viya saṃkilesadhammānaṃ dassanabhūmisamatikkamaneneva bhāvanābhūmi adhigantabbā, tasmā ‘‘bhāvanābhāgiyaṃ suttaṃ dassanabhāgiyassa suttassa paṭinissaggāyā’’ti vuttaṃ. Yasmā pana asekkhadhammesu uppannesu maggabhāvanākiccaṃ nāma natthi. Jhānabhāvanāpi diṭṭhadhammasukhavihāratthā eva hoti, tasmā ‘‘asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ bhāvanābhāgiyassa suttassa paṭinissaggāya, asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ diṭṭhadhammasukhavihārattha’’nti ca vuttaṃ. अशा प्रकारे लौकिक त्रिकाची संकिलेसभागिय इत्यादी चार पदांशी तुलना दाखवून, या पद्धतीने उर्वरित त्रिकांची आणि उर्वरित पदांची तुलना सहज समजण्यासारखी आहे म्हणून ती स्वतंत्रपणे न मांडता, संकिलेसभागिय इत्यादींचे उल्लंघन (अतिक्रमण) दाखवण्यासाठी “वासनाभागीय सूत्र” इत्यादी म्हटले आहे. तेथे जरी संकिलेसभागिय सूत्र आणि वासनाभागीय सूत्र हे लौकिकच आहेत, तरीही लोकोत्तर सूत्रे जशी लौकिक सूत्रांचे अतिक्रमण करण्यासाठी असतात, त्याप्रमाणे वासनाभागीय सूत्र हे संकिलेसभागिय सूत्राचे अतिक्रमण करण्यासाठी असते. हा अर्थ दाखवण्यासाठी “वासनाभागीय सूत्र हे संकिलेसभागिय सूत्राच्या विनाशासाठी (निघातासाठी) आहे” असे म्हटले आहे. तेथे 'निघाताय' म्हणजे प्रहाणासाठी (नष्ट करण्यासाठी). आणि येथे सूत्राच्या शीर्षकाद्वारे सूत्राचा अर्थ घेतला गेला आहे, असे समजावे. आणि ज्याप्रमाणे संकिलेस (क्लेश) धर्मांचे उल्लंघन करून वोदान (विशुद्धी) धर्म प्राप्त केले जातात, त्याचप्रमाणे दर्शनभूमीचे अतिक्रमण करूनच भावनाभूमी प्राप्त केली जाते, म्हणून “भावनाभागीय सूत्र हे दर्शनभागीय सूत्राच्या त्यागासाठी (प्रतिनिसर्गासाठी) आहे” असे म्हटले आहे. परंतु, जेव्हा असेक्ख (अशैक्ष) धर्म उत्पन्न होतात, तेव्हा मार्गभावनेचे कार्य उरत नाही. ध्यानभावना देखील केवळ दृष्टधम्मसुखविहारासाठी (याच जन्मात सुखाने राहण्यासाठी) असते, म्हणून “असेक्खभागीय सूत्र हे भावनाभागीय सूत्राच्या त्यागासाठी आहे, आणि असेक्खभागीय सूत्र हे दृष्टधम्मसुखविहारासाठी आहे” असे म्हटले आहे. Idāni tikapadeheva saṃsanditvā dassetuṃ ‘‘lokuttara’’ntiādi vuttaṃ. Ekabījinātiādīsu yo sotāpanno hutvā ekameva attabhāvaṃ janetvā arahattaṃ pāpuṇāti, ayaṃ ekabījī nāma. Yathāha – आता केवळ त्रिकपदांशीच तुलना करून दाखवण्यासाठी “लोकोत्तर” इत्यादी म्हटले आहे. 'एकबीजी' इत्यादींमध्ये जो सोतापन्न होऊन, केवळ एकच आत्मभाव (जन्म) उत्पन्न करून अर्हत्त्व प्राप्त करतो, त्याला 'एकबीजी' म्हणतात. जसे भगवंतांनी म्हटले आहे – ‘‘Katamo ca puggalo ekabījī? Idhekacco puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo [Pg.270] niyato sambodhiparāyaṇo. So ekaṃyeva mānusakaṃ bhavaṃ nibbattetvā dukkhassantaṃ karoti. Ayaṃ vuccati puggalo ekabījī’’ti (pu. pa. 33). “आणि एकबीजी पुद्गल कोणती? येथे एखादी व्यक्ती तीन संयोजनांच्या क्षयामुळे सोतापन्न होते, जिचा अधोगतीला जाण्याचा स्वभाव नसतो, जी नियत असते आणि जिचे अंतिम ध्येय संबोधी असते. ती केवळ एकच मानवी जन्म घेऊन दुःखाचा अंत करते. या व्यक्तीला 'एकबीजी पुद्गल' असे म्हटले जाते.” (पु. प. ३३) Yo pana dve vā tīṇi vā kulāni sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti, ayaṃ kolaṃkolo nāma. Yathāha – परंतु जो दोन किंवा तीन कुळांमध्ये (जन्मांमध्ये) भटकून आणि संसार करून दुःखाचा अंत करतो, त्याला 'कोलंकुल' म्हणतात. जसे भगवंतांनी म्हटले आहे – ‘‘Katamo ca puggalo kolaṃkolo? Idhekacco puggalo tiṇṇaṃ…pe… parāyaṇo. So dve vā tīṇi vā kulāni sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti. Ayaṃ vuccati puggalo kolaṃkolo’’ti (pu. pa. 32). “आणि कोलंकुल पुद्गल कोणती? येथे एखादी व्यक्ती तीन (संयोजनांच्या क्षयामुळे सोतापन्न होते, जिचा अधोगतीला जाण्याचा स्वभाव नसतो, जी नियत असते आणि जिचे अंतिम ध्येय संबोधी) असते. ती दोन किंवा तीन कुळांमध्ये भटकून आणि संसार करून दुःखाचा अंत करते. या व्यक्तीला 'कोलंकुल पुद्गल' असे म्हटले जाते.” (पु. प. ३२) Tattha kulānīti bhave. Dve vā tīṇi vāti idamettha desanāmattameva. Yāva chaṭṭhabhavā saṃsarantopi kolaṃkolo hoti eva. तेथे 'कुळे' म्हणजे भव (जन्म). “दोन किंवा तीन” हे येथे केवळ उपदेशाच्या (देशना) दृष्टीने सांगितले आहे. सहाव्या जन्मापर्यंत संसार करणारा देखील 'कोलंकुल'च असतो. Yo pana satta bhave saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti, ayaṃ sattakkhattuparamo nāma. Yathāha – परंतु जो सात जन्मांपर्यंत संसार करून दुःखाचा अंत करतो, त्याला 'सत्तक्खत्तुपरम' म्हणतात. जसे भगवंतांनी म्हटले आहे – ‘‘Katamo ca puggalo sattakkhattuparamo? Idhekacco…pe… parāyaṇo. So sattakkhattuṃ deve ceva mānuse ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti. Ayaṃ vuccati puggalo sattakkhattuparamo’’ti (pu. pa. 31). “आणि सत्तक्खत्तुपरम पुद्गल कोणती? येथे एखादी व्यक्ती... (सोतापन्न होते, जिचा अधोगतीला जाण्याचा स्वभाव नसतो, जी नियत असते आणि जिचे अंतिम ध्येय संबोधी असते). ती देवलोकात आणि मनुष्यलोकात सात वेळा भटकून आणि संसार करून दुःखाचा अंत करते. या व्यक्तीला 'सत्तक्खत्तुपरम पुद्गल' असे म्हटले जाते.” (पु. प. ३१) Ko pana tesaṃ etaṃ pabhedaṃ niyametīti? Keci tāva ‘‘pubbahetu niyametī’’ti vadanti. Keci ‘‘paṭhamamaggo’’, keci ‘‘upari tayo maggā’’. Keci ‘‘tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanā’’ti. Tattha pubbahetu niyametīti vāde paṭhamamaggassa upanissayo kato nāma hoti. Upari tayo maggā nirupanissayā uppannāti āpajjati. Paṭhamamaggo niyametīti vāde upari tiṇṇaṃ maggānaṃ niratthakatā āpajjati. Upari tayo maggā niyamentīti vāde ‘‘paṭhamamagge anuppanne eva upari tayo maggā uppannā’’ti āpajjati. Vipassanā niyametīti vādo pana yujjati. Sace hi upari tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanā balavatī hoti, ekabījī nāma hoti. Tato mandatarā kolaṃkolo. Tato mandatarā sattakkhattuparamoti. Ettha ca yo manussesu eva sattakkhattuṃ saṃsaritvā arahattaṃ pāpuṇāti, yo ca [Pg.271] devesuyeva sattakkhattuṃ saṃsaritvā arahattaṃ pāpuṇāti, ime na idhādhippetā. Yo pana kālena devesu, kālena manussesūti vomissakanayena saṃsaritvā arahattaṃ pāpuṇāti, so idhādhippeto. Tasmā ‘‘sattakkhattuparamo’’ti idaṃ idhaṭṭhakavokiṇṇavaṭṭajjhāsayassa vasena veditabbaṃ. Vaṭṭajjhāsayo hi ādito paṭṭhāya cha devaloke sodhetvā akaniṭṭhe ṭhatvā parinibbāyissati. त्या सोतापन्न पुद्गलांच्या या भेदांचे निर्धारण कोण करतो? काही आचार्य आधी म्हणतात की, 'पूर्वहेतू (मागील कर्म) हे निश्चित करतो.' काही म्हणतात, 'प्रथम मार्ग (सोतापत्तिमार्ग) निश्चित करतो.' काही म्हणतात, 'वरचे तीन मार्ग निश्चित करतात.' तर काही म्हणतात, 'तीन मार्गांची विपश्यना निश्चित करते.' त्यात, 'पूर्वहेतू निश्चित करतो' या मतात प्रथम मार्गाचा उपनिस्सय (प्रबळ आधार) केला गेला असे होते, परंतु वरचे तीन मार्ग उपनिस्सयाशिवाय (आधाराशिवाय) उत्पन्न झाले, असा दोष प्राप्त होतो. 'प्रथम मार्ग निश्चित करतो' या मतात वरच्या तीन मार्गांची निरर्थकता प्राप्त होते. 'वरचे तीन मार्ग निश्चित करतात' या मतात 'प्रथम मार्ग उत्पन्न न होताच वरचे तीन मार्ग उत्पन्न झाले' असा दोष प्राप्त होतो. परंतु, 'विपश्यना निश्चित करते' हा मतप्रवाह योग्य ठरतो. कारण जर वरच्या तीन मार्गांची विपश्यना बलवान असेल, तर तो पुद्गल 'एकबीजी' होतो. त्यापेक्षा मंदतर (कमकुवत) विपश्यना असेल तर तो 'कोलंकोल' होतो. त्यापेक्षाही मंदतर असेल तर तो 'sattakkhattuparamo' (सत्तक्खत्तुपरम) होतो. आणि येथे, जो केवळ मनुष्यांमध्येच सात वेळा जन्म घेऊन अर्हत्त्व प्राप्त करतो, आणि जो केवळ देवांमध्येच सात वेळा जन्म घेऊन अर्हत्त्व प्राप्त करतो, हे दोघे येथे अभिप्रेत नाहीत. परंतु जो कधी देवांमध्ये तर कधी मनुष्यांमध्ये अशा मिश्र पद्धतीने जन्म घेऊन अर्हत्त्व प्राप्त करतो, तो येथे अभिप्रेत आहे. म्हणून, 'सत्तक्खत्तुपरम' हे वचन येथे कामभवात राहणाऱ्या आणि मिश्र संसाराची आकांक्षा असणाऱ्या सोतापन्नाच्या संदर्भात समजले पाहिजे. कारण संसाराची आकांक्षा असणारा सोतापन्न सुरुवातीपासून सहा देवलोकांचे शुद्धीकरण करून, शेवटी अकनिठ्ठ लोकामध्ये राहून परिनिर्वाण प्राप्त करील. Tattha yo saddhaṃ dhuraṃ katvā sotāpattimaggaṃ nibbatteti, so maggakkhaṇe saddhānusārī nāma hoti. Phalakkhaṇe pana saddhāvimutto nāma hutvā vuttanayena ekabījiādibhedo hoti. Yo pana paññaṃ dhuraṃ katvā sotāpattimaggaṃ nibbatteti, so maggakkhaṇe dhammānusārī nāma. Phalakkhaṇe pana diṭṭhippatto nāma hutvā ekabījiādibhedo hoti. Idañca aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ alābhino vasena vuttaṃ. Lābhī pana phalakkhaṇe kāyasakkhī nāma hoti. Tattha ye saddhāvimuttadiṭṭhippattakāyasakkhināmakā tayo sotāpannā, te ekabījiādīhi tīheva saṅgahetvā vuttaṃ – ‘‘pañcahi puggalehi niddisitabbaṃ ekabījinā…pe… dhammānusārinā’’ti, evaṃ pañcahi. त्यात, जो पुद्गल श्रद्धेला मुख्य करून सोतापत्तिमार्ग उत्पन्न करतो, तो मार्गाच्या क्षणी 'श्रद्धानुसारी' या नावाचा होतो. परंतु फळाच्या क्षणी तो 'श्रद्धाविमुक्त' होऊन सांगितलेल्या पद्धतीने एकबीजी इत्यादी भेदांचा होतो. परंतु जो प्रज्ञेला मुख्य करून सोतापत्तिमार्ग उत्पन्न करतो, तो मार्गाच्या क्षणी 'धम्मानुसारी' या नावाचा होतो. परंतु फळाच्या क्षणी तो 'दिट्ठिप्पत्त' (दृष्टि प्राप्त) होऊन एकबीजी इत्यादी भेदांचा होतो. आणि हे आठ विमोक्षांची प्राप्ती न झालेल्या पुद्गलाच्या संदर्भात सांगितले आहे. परंतु जो विमोक्ष प्राप्त करणारा आहे, तो फळाच्या क्षणी 'कायसक्खी' (कायसाक्षी) या नावाचा होतो. त्यात, जे श्रद्धाविमुक्त, दिट्ठिप्पत्त आणि कायसक्खी नावाचे तीन सोतापन्न आहेत, त्यांना एकबीजी इत्यादी तीन पुद्गलांमध्येच समाविष्ट करून असे म्हटले आहे – 'पाच पुद्गलांद्वारे निर्देश केला जावा: एकबीजी... पे... धम्मानुसारी', अशा प्रकारे पाच पुद्गलांद्वारे निर्देश होतो. Dvādasahi puggalehīti sakadāgāmimaggaṭṭho, sakadāgāmī, anāgāmimaggaṭṭho, abhedena anāgāmī, antarāparinibbāyiādayo pañca, saddhāvimuttadiṭṭhippattakāyasakkhino tayoti bhedena aṭṭhāti, evaṃ dvādasahi. Tattha hi yo avihādīsu tattha tattha āyuvemajjhaṃ appatvā parinibbāyati, ayaṃ antarāparinibbāyī. Yo pana āyuvemajjhaṃ atikkamitvā arahattaṃ pāpuṇāti, ayaṃ upahaccaparinibbāyī. Tathā yo avihādīsu upapanno asaṅkhārena appayogena arahattaṃ adhigacchati, ayaṃ asaṅkhāraparinibbāyī. Yo pana sasaṅkhārena sappayogena arahattaṃ adhigacchati, ayaṃ sasaṅkhāraparinibbāyī. Uddhaṃ uparūpari brahmaloke upapattisoto etassāti uddhaṃsoto. Paṭisandhivasena akaniṭṭhe gacchatīti akaniṭṭhagāmī. बारा पुद्गलांद्वारे म्हणजे: सकदागामी-मार्गस्थ, सकदागामी-फलस्थ, अनागामी-मार्गस्थ, अविभाजित अनागामी, अंतरापरिनिब्बायी इत्यादी पाच, आणि श्रद्धाविमुक्त, दिट्ठिप्पत्त व कायसक्खी हे तीन, अशा प्रकारे भेदाने आठ, मिळून एकूण बारा पुद्गलांद्वारे विशेष स्पष्ट केला आहे. त्यात, जो पुद्गल अविहा इत्यादी शुद्धवास लोकांमध्ये त्या त्या ठिकाणी आयुष्याच्या मध्याला न पोहोचताच परिनिर्वाण प्राप्त करतो, तो 'अंतरापरिनिब्बायी' होय. परंतु जो आयुष्याचा मध्य ओलांडून अर्हत्त्व प्राप्त करतो, तो 'उपहच्चपरिनिब्बायी' होय. तसेच, जो अविहा इत्यादी लोकांमध्ये उत्पन्न होऊन विना-संस्कार (प्रेरणेशिवाय) आणि विना-प्रयत्न अर्हत्त्व प्राप्त करतो, तो 'असंखारपरिनिब्बायी' होय. परंतु जो ससंस्कार (प्रेरणेसह) आणि प्रयत्नासह अर्हत्त्व प्राप्त करतो, तो 'ससंखारपरिनिब्बायी' होय. ज्याचा पुनर्जन्माचा प्रवाह वरवरच्या ब्रह्मलोकांमध्ये जाणारा असतो, तो 'उद्धंसोत' (उर्ध्वस्रोत) होय. जो प्रतिसंधीच्या द्वारे अकनिठ्ठ लोकामध्ये जातो, तो 'अकनिठ्ठगामी' होय. Tattha atthi uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī atthi uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī, atthi na uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī atthi na uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmīti. Tattha yo idha anāgāmiphalaṃ patvā avihādīsu nibbatto [Pg.272] tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā uparūpari nibbattitvā akaniṭṭhaṃ pāpuṇāti, ayaṃ uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma. Yo pana avihādīsu nibbatto tattheva aparinibbāyitvā akaniṭṭhampi appatvā uparūpari brahmaloke parinibbāyati, ayaṃ uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī nāma. Yo ito cavitvā akaniṭṭheyeva nibbattati, ayaṃ na uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma. Yo pana avihādīsu catūsu aññatarasmiṃ nibbattitvā tattheva parinibbāyati, ayaṃ na uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī nāma. Saddhāvimuttādayo vuttavibhāgāyeva. त्यात, (१) जो उद्धंसोत आणि अकनिठ्ठगामी दोन्ही आहे; (२) जो उद्धंसोत आहे पण अकनिठ्ठगामी नाही; (३) जो उद्धंसोत नाही पण अकनिठ्ठगामी आहे; आणि (४) जो उद्धंसोतही नाही आणि अकनिठ्ठगामीही नाही, असे चार प्रकारचे पुद्गल असतात. त्यात, जो या मनुष्यलोकात अनागामीफळ प्राप्त करून अविहा इत्यादी लोकांमध्ये उत्पन्न होतो, तिथे पूर्ण आयुष्यभर राहून आणि वरवरच्या लोकांमध्ये उत्पन्न होऊन अकनिठ्ठ लोकाला प्राप्त करतो, तो 'उद्धंसोत अकनिठ्ठगामी' या नावाचा होतो. परंतु जो अविहा इत्यादी लोकांमध्ये उत्पन्न होऊन, तिथे परिनिर्वाण न मिळवता आणि अकनिठ्ठ लोकाला न पोहोचता वरवरच्या ब्रह्मलोकांमध्ये परिनिर्वाण प्राप्त करतो, तो 'उद्धंसोत पण अकनिठ्ठगामी नाही' या नावाचा होतो. जो इथून च्युत होऊन थेट अकनिठ्ठ लोकामध्येच उत्पन्न होतो, तो 'उद्धंसोत नाही पण अकनिठ्ठगामी' या नावाचा होतो. परंतु जो चार शुद्धवास लोकांपैकी एखाद्या विशिष्ट लोकामध्ये उत्पन्न होऊन तिथेच परिनिर्वाण प्राप्त करतो, तो 'उद्धंसोतही नाही आणि अकनिठ्ठगामीही नाही' या नावाचा होतो. श्रद्धाविमुक्त इत्यादी पुद्गलांचे वर्गीकरण आधी सांगितल्याप्रमाणेच आहे. Navahi puggalehīti ettha aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ alābhī arahā paññāvimutto nāma. Tesaṃ pana lābhī vikkhambhanasamucchedavimokkhavasena ubhohi bhāgehi rūpakāyanāmakāyasaṅkhātato ubhato bhāgato vimuttattā ubhatobhāgavimutto nāma. Samasīsināti ettha tividho samasīsī – iriyāpathasamasīsī, rogasamasīsī, jīvitasamasīsīti. 'नऊ पुद्गलांद्वारे' या पाठात: आठ विमोक्ष प्राप्त न करणारा अर्हत 'प्रज्ञाविमुक्त' या नावाचा होतो. परंतु ते विमोक्ष प्राप्त करणारा अर्हत, विक्खंभन विमोक्ष आणि समुच्छेद विमोक्षाच्या द्वारे रूपकाय व नामकाय या दोन्ही भागांतून मुक्त झाल्यामुळे 'उभतोभागविमुक्त' या नावाचा होतो. 'समसीसी' या पदात तीन प्रकारचे समसीसी असतात – इरियापथसमसीसी, रोगसमसीसी आणि जीवितसमसीसी. Tatra yo ṭhānādīsu iriyāpathesu yeneva iriyāpathena samannāgato hutvā vipassanaṃ ārabhati, teneva iriyāpathena arahattaṃ patvā parinibbāyati, ayaṃ iriyāpathasamasīsī nāma. Yo pana ekaṃ rogaṃ patvā antoroge eva vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ patvā teneva rogena parinibbāyati, ayaṃ rogasamasīsī nāma. Palibodhasīsaṃ taṇhā, bandhanasīsaṃ māno, parāmāsasīsaṃ diṭṭhi, vikkhepasīsaṃ uddhaccaṃ, kilesasīsaṃ avijjā, adhimokkhasīsaṃ saddhā, paggahasīsaṃ vīriyaṃ, upaṭṭhānasīsaṃ sati, avikkhepasīsaṃ samādhi, dassanasīsaṃ paññā, pavattasīsaṃ jīvitindriyaṃ, gocarasīsaṃ vimokkho, saṅkhārasīsaṃ nirodhoti terasasu sīsesu kilesasīsaṃ avijjaṃ arahattamaggo pariyādiyati, pavattasīsaṃ jīvitindriyaṃ cuticittaṃ pariyādiyati. Tattha avijjāpariyādāyakaṃ cittaṃ jīvitindriyaṃ pariyādātuṃ na sakkoti. Jīvitindriyapariyādāyakaṃ avijjaṃ pariyādātuṃ na sakkoti. Aññaṃ avijjāpariyādāyakaṃ cittaṃ, aññaṃ jīvitindriyapariyādāyakaṃ. Yassa cetaṃ sīsadvayaṃ samaṃ pariyādānaṃ gacchati, so jīvitasamasīsī nāma. त्यात, जो उभे राहणे इत्यादी इरियापथांपैकी ज्या इरियापथात असताना विपश्यना सुरू करतो, आणि त्याच इरियापथात अर्हत्त्व प्राप्त करून परिनिर्वाण पावतो, तो 'इरियापथसमसीसी' या नावाचा होतो. परंतु जो एखाद्या रोगाने ग्रस्त झाल्यावर, त्या आजारपणातच विपश्यना प्रस्थापित करून अर्हत्त्व प्राप्त करतो आणि त्याच रोगाने परिनिर्वाण पावतो, तो 'रोगसमसीसी' या नावाचा होतो. तृष्णा हा अडथळ्यांचा (पलिबोध) शिरोभाग आहे, मान हा बंधनाचा शिरोभाग आहे, दृष्टी हा चुकीच्या आकलनाचा (परामस) शिरोभाग आहे, उद्धच्च हा विक्षेपाचा शिरोभाग आहे, अविद्या हा क्लेशांचा शिरोभाग आहे, श्रद्धा हा अधिमोक्षाचा शिरोभाग आहे, वीर्य हा प्रग्रहाचा शिरोभाग आहे, स्मृती हा उपस्थानाचा शिरोभाग आहे, समाधी हा अविक्षेपाचा शिरोभाग आहे, प्रज्ञा हा दर्शनाचा शिरोभाग आहे, जीवितेंद्रिय हा प्रवृत्तीचा शिरोभाग आहे, विमोक्ष हा गोचराचा शिरोभाग आहे, आणि निरोध हा संस्कारांचा शिरोभाग आहे. अशा या तेरा शिरोभागांमध्ये, अर्हत्त्वमार्ग हा क्लेशांचा शिरोभाग असलेल्या अविद्येचा क्षय करतो, आणि च्युतीचित्त हे प्रवृत्तीचा शिरोभाग असलेल्या जीवितेंद्रियाचा क्षय करते. त्यात, अविद्येचा क्षय करणारे चित्त जीवितेंद्रियाचा क्षय करू शकत नाही. आणि जीवितेंद्रियाचा क्षय करणारे चित्त अविद्येचा क्षय करू शकत नाही. अविद्येचा क्षय करणारे चित्त वेगळे आहे आणि जीवितेंद्रियाचा क्षय करणारे चित्त वेगळे आहे. ज्या पुद्गलाच्या बाबतीत या दोन्ही शिरोभागांचा एकाच वेळी क्षय होतो, तो 'जीवितसमसीसी' या नावाचा होतो. Kathaṃ [Pg.273] panidaṃ samaṃ hotīti? Vārasamatāya. Yasmiñhi vāre maggavuṭṭhānaṃ hoti, sotāpattimagge pañca paccavekkhaṇāni, sakadāgāmimagge pañca, anāgāmimagge pañca, arahattamagge cattārīti ekūnavīsatime paccavekkhaṇañāṇe patiṭṭhāya bhavaṅgaṃ otaritvā parinibbāyato imāya vārasamatāya idaṃ ubhayasīsapariyādānampi samaṃ hoti nāma. Tenāyaṃ puggalo ‘‘jīvitasamasīsī’’ti vuccati, ayameva idhādhippeto. Evaṃ suññatavimuttādayo tayo saddhāvimutto paññāvimutto ubhatobhāgavimutto samasīsīti satta sāvakā arahanto, paccekabuddho, sammāsambuddhoti imehi navahi puggalehi asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ niddisitabbaṃ. पण हे एकाच वेळी (समान) कसे होते? प्रक्रियेच्या समानतेमुळे (वारसमतता). कारण ज्या प्रक्रियेत मार्गाचा उदय होतो, त्या प्रक्रियेत सोतापत्तिमार्गामध्ये पाच प्रत्यवेक्षणे, सकदागामिमार्गामध्ये पाच, अनागामिमार्गामध्ये पाच आणि अरहत्तमार्गामध्ये चार, अशी एकोणीस प्रत्यवेक्षण ज्ञानांमध्ये प्रतिष्ठित होऊन, भवंगात उतरून परिनिर्वाण पावणाऱ्या व्यक्तीसाठी या प्रक्रियेच्या समानतेमुळे या दोन्ही टोकांचा (अविद्या आणि जीवितेंद्रिय) क्षय एकाच वेळी होतो. म्हणूनच या व्यक्तीला 'जीवितसमसिसी' (ज्याचे जीवन आणि क्लेश एकाच वेळी संपतात असा) म्हटले जाते; येथे हाच अभिप्रेत आहे. अशा प्रकारे, सुञ्ञतविमुत्त (शून्यताविमुक्त) इत्यादी तीन, सद्धाविमुत्त (श्रद्धाविमुक्त), पञ्ञाविमुत्त (प्रज्ञाविमुक्त), उभतोभागविमुत्त (उभयभागविमुक्त) आणि समसिसी, हे सात श्रावक अरहंत, प्रत्येकबुद्ध आणि सम्यक्संबुद्ध या नऊ व्यक्तींच्या द्वारे 'असेक्खभागिय सुत्त' (अशैक्षभागी सूत्र) निर्देशित केले पाहिजे। Rāgacaritoti rāgasahitaṃ caritaṃ etassāti rāgacarito. Rāgena vā carito pavattito rāgacarito, rāgajjhāsayo rāgādhikoti attho. Esa nayo sesesupi. Rāgamukhe ṭhitoti rāgapariyuṭṭhāne ṭhito, pariyuṭṭhitarāgoti attho. Sesapadesupi eseva nayo. 'रागचरितो' (रागचरित) म्हणजे ज्याचे वर्तन रागाने युक्त आहे तो 'रागचरित' होय. किंवा रागाने ज्याचे वर्तन चालवले जाते तो 'रागचरित' होय; याचा अर्थ 'रागाचा स्वभाव असलेला' किंवा 'रागाचे प्राबल्य असलेला' असा आहे. हाच नियम उर्वरित पदांनाही लागू होतो. 'रागमुखे ठितो' (रागाच्या मुखात असलेला) म्हणजे रागाच्या पर्यवस्थानात (तीव्र उद्रेकात) असलेला, म्हणजेच 'रागाने ग्रासलेला' असा अर्थ आहे. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम आहे। Vāsanābhāgiyaṃ suttanti lokiyaṃ sattādhiṭṭhānaṃ vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ. Lokiyaṃ sattādhiṭṭhānaṃ saṃkilesabhāgiyañhi suttaṃ rāgacaritehi puggalehi niddiṭṭhaṃ. Tattha ‘‘lokiyaṃ, sattādhiṭṭhāna’’nti padadvayaṃ anuvattamānaṃ katvā vuttaṃ ‘‘vāsanābhāgiya’’nti. Sīlavantehīti sīlavantādīhi puggalehi. Pakatisīlantiādi yehi samannāgatā, te puggalā. Tesaṃ dassanena puggalānaṃ upalakkhaṇaṃ. Atha vā dhammādhiṭṭhānaṃ pakatisīlādivasena, sattādhiṭṭhānaṃ pakatisīlavantādivasena veditabbanti imassa nayassa dassanatthaṃ ‘‘sīlavantehi niddisitabba’’nti vatvā ‘‘pakatisīla’’ntiādi vuttaṃ. Taṃ pakatisīlādīnaṃ pañcannaṃ eva gahaṇaṃ nidassanamattaṃ, pattidānaabbhanumodanadhammassavanadesanādiṭṭhijukammādīnampi cettha sambhavato. Tesampi vā ettheva saṅgahetvā dassanatthaṃ ‘‘pañcā’’ti vuttaṃ. 'वासनाभागिय सुत्त' (वासनाभागीय सूत्र) म्हणजे लौकिक आणि सत्त्वाधिष्ठान (प्राण्यांवर आधारित) असलेले वासनाभागीय सूत्र होय. कारण लौकिक आणि सत्त्वाधिष्ठान असलेले संकिलेसभागिय (संक्लेशभागीय) सूत्र रागचरित इत्यादी व्यक्तींच्या द्वारे निर्देशित केले जाते. तेथे 'लौकिक' आणि 'सत्त्वाधिष्ठान' या दोन पदांची अनुवृत्ती करून 'वासनाभागिय' असे म्हटले आहे. 'सीलवंतेहि' (शीलवानांच्या द्वारे) म्हणजे शीलवान इत्यादी व्यक्तींच्या द्वारे. 'पकतिसील' (नैसर्गिक शील) इत्यादींनी जे युक्त आहेत, ते लोक. त्यांचे दर्शन घडवून व्यक्तींचे लक्षण (ओळख) दर्शवले आहे. किंवा, धम्माधिष्ठान (धर्मावर आधारित) हे नैसर्गिक शील इत्यादींच्या द्वारे आणि सत्त्वाधिष्ठान हे नैसर्गिक शीलवान इत्यादी व्यक्तींच्या द्वारे जाणावे, हा नियम दर्शवण्यासाठी 'शीलवानांच्या द्वारे निर्देशित करावे' असे सांगून 'पकतिसील' इत्यादी म्हटले आहे. नैसर्गिक शील इत्यादी पाच गोष्टींचे ग्रहण करणे हे केवळ उदाहरण दाखल (निदर्शनमात्र) आहे, कारण येथे पत्तिदान (पुण्यदान), अब्भनुमोदन (पुण्यानुमोदन), धम्मस्सवन (धर्मश्रवण), धम्मदेसना (धर्मदेशना) आणि दिट्ठिजुकम्म (दृष्टी सरळ करणे) इत्यादींचाही संभव आहे. किंवा, त्यांचाही येथेच संग्रह करून दर्शवण्यासाठी 'पाच' असे म्हटले आहे। Tattha pakatisīlanti sampattaviratisīlaṃ. Cittappasādoti kammaphalasaddhā ratanattayasaddhā ca. Ñāṇaṃ paññāya niddisitabbanti yasmiṃ sutte paññā āgatā, taṃ suttaṃ ñāṇanti niddisitabbaṃ. Na kevalaṃ paññāpariyāyeneva, atha kho paññindriyādipariyāyenapi yattha paññā āgatā, taṃ suttaṃ ñāṇanti niddisitabbanti dassetuṃ ‘‘paññindriyenā’’tiādi vuttaṃ. Tassattho – heṭṭhā vutto eva. Yaṃ vā panātiādīsu yaṃ vā aññaṃ kiñci paññāya adhivacanaṃ. Sabbaṃ taṃ yattha katthaci sutte āgataṃ, taṃ suttaṃ ñāṇanti niddisitabbanti attho. तेथे 'पकतिसील' (नैसर्गिक शील) म्हणजे संपत्तविरतिशील (प्रसंगोपात प्राप्त होणारे विरती शील) होय. 'चित्तप्पसादो' (चित्ताची प्रसन्नता) म्हणजे कर्म आणि कर्माच्या फळावरील श्रद्धा तसेच रत्नत्रयावरील (बुद्ध, धम्म, संघ) श्रद्धा होय. 'ज्ञान प्रज्ञेच्या द्वारे निर्देशित करावे' म्हणजे ज्या सूत्रात प्रज्ञा आली आहे, ते सूत्र 'ज्ञान' म्हणून निर्देशित करावे. केवळ 'प्रज्ञा' या शब्दानेच नव्हे, तर 'प्रज्ञेंद्रिय' (पञ्ञिन्द्रिय) इत्यादी पर्यायी शब्दांनीही जेथे प्रज्ञा आली आहे, ते सूत्र 'ज्ञान' म्हणून निर्देशित करावे, हे दर्शवण्यासाठी 'प्रज्ञेंद्रियाने' इत्यादी म्हटले आहे. त्याचा अर्थ खाली (पूर्वीच) सांगितला आहे. 'किंवा जे काही' इत्यादींमध्ये प्रज्ञेचे जे काही इतर समानार्थी शब्द आहेत, ते सर्व ज्या कोणत्याही सूत्रात आले असतील, ते सूत्र 'ज्ञान' म्हणून निर्देशित करावे, असा अर्थ आहे। Ajjhattikabāhirehīti [Pg.274] yasmiṃ sutte ajjhattikāni āyatanāni, bāhirāni ca āyatanāni āgatāni, taṃ suttaṃ tehi āyatanehi ñāṇaṃ ñeyyanti niddisitabbaṃ. Paññāpi ārammaṇabhūtā ñeyyanti ñeyyato visuṃ katvā paññā vuttā. Tathā hi paññā ñāṇantarassa ārammaṇanti katthaci sutte ñeyyabhāvenapi vuccati. Yaṃ kiñci ārammaṇabhūtanti yaṃ kiñci ñāṇassa visayabhūtaṃ rūpādi. Ajjhattikaṃ vā bāhiraṃ vāti vā-saddena oḷārikādiṃ saṅgaṇhāti. Sabbaṃ taṃ saṅkhatena asaṅkhatena cāti sabbaṃ taṃ yathāsambhavaṃ saṅkhatabhāvena asaṅkhatabhāvena ca ñeyyanti niddisitabbaṃ. Ñeyyadhammavasena hi ñeyyasuttaṃ ñeyyanti vuccatīti. 'अज्झत्तिकबाहिरेहि' (आध्यात्मिक आणि बाह्य आयतनांच्या द्वारे) म्हणजे ज्या सूत्रात आध्यात्मिक (अंतर्गत) आयतने आणि बाह्य आयतने आली आहेत, ते सूत्र त्या आयतनांच्या द्वारे 'ज्ञानाचे ज्ञेय' (ज्ञेय्य) म्हणून निर्देशित करावे. प्रज्ञा देखील आलंबन (विषय) बनल्यामुळे 'ज्ञेय' आहे, म्हणून ज्ञेयापासून वेगळे करून प्रज्ञेचा उल्लेख केला आहे. कारण प्रज्ञा ही दुसऱ्या ज्ञानाचे आलंबन असते, म्हणून काही सूत्रांमध्ये तिला 'ज्ञेय' रूपातही म्हटले जाते. 'जे काही आलंबनभूत आहे' म्हणजे ज्ञानाचा विषय असलेले रूप इत्यादी जे काही आहे ते. 'अंतर्गत किंवा बाह्य' यातील 'किंवा' (वा) या शब्दाने स्थूल (ओळारिक) इत्यादींचा संग्रह होतो. 'ते सर्व संस्कृत आणि असंस्कृताच्या द्वारे' म्हणजे ते सर्व यथासंभव संस्कृत (संखत - उत्पाद-व्यय धर्म असलेले) आणि असंस्कृत (असंखत) भावाने 'ज्ञेय' म्हणून निर्देशित करावे. कारण ज्ञेय धर्माच्या आधारे ज्ञेय सूत्राला 'ज्ञेय' म्हटले जाते। Yaṃ vā pana kiñci bhagavā aññataravacanaṃ bhāsatīti lokiyalokuttarādisuttesu ekasmiṃ sutte dve. Tesu yaṃ vā pana kiñci aññataravacanaṃ ekasseva kathanaṃ bhāsati niddisati. Sabbaṃ taṃ yathāniddiṭṭhaṃ dhārayitabbanti taṃ yathā sabbaṃ suttaṃ lokiyādīsu yadi aññataravasena, atha ubhayavasena yathā yathā niddiṭṭhaṃ, tathā tathā gahetabbaṃ, taṃ taṃ padhānabhāvena niddisitabbanti attho. किंवा 'भगवान जे काही इतर वचन बोलतात' म्हणजे लौकिक-लोकोत्तर इत्यादी सूत्रांपैकी एका सूत्रात दोन्ही गोष्टी बोलतात. त्यांपैकी जे काही इतर वचन एकाच गोष्टीचे कथन म्हणून बोलतात किंवा निर्देशित करतात, 'ते सर्व जसे निर्देशित केले आहे तसे धारण करावे' म्हणजे ते सर्व सूत्र लौकिक इत्यादींमध्ये जर एकाच्या आधारे किंवा दोन्हीच्या आधारे ज्या ज्या प्रकारे निर्देशित केले असेल, त्या त्या प्रकारे ग्रहण करावे; ते त्या त्या प्रमुखतेने (प्रधानभावाने) निर्देशित करावे, असा अर्थ आहे। Kilesasahitaññeva kammaṃ vipākassa hetu, na itaranti vuttaṃ ‘‘duvidho hetu yañca kammaṃ ye ca kilesā’’ti. Samudayo kilesāti ettha ‘‘samudayo’’ti etena samudayapakkhiyā vuttā. ‘‘Kilesā’’ti ca kilesavanto, saṃkiliṭṭhāti attho. Yaṃ dissatīti yaṃ yaṃ dissati. Tāsu tāsu bhūmīsūti puthujjanabhūmiādīsu. Kappiyānulomenāti kappiyena ca kappiyānulomena ca. Tattha kappiyaṃ pāḷiyaṃ sarūpato vuttaṃ, kappiyānulomaṃ mahāpadesavasena nayato dassitaṃ. Paṭikkhittakāraṇenāti yena kāraṇena bhagavatā yaṃ paṭikkhittaṃ, tena kāraṇena taṃ niddisitabbaṃ. Ekantena sarāgādisaṃvattanameva hi bhagavatā paṭikkhittaṃ, taṃ sarāgāya saṃvattanādikāraṇena niddisitabbaṃ. Dhammassāti asaṅkhatadhammassa. Ariyadhammānanti maggaphaladhammānaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva. केवळ क्लेशांसह केलेले कर्मच विपाकाचे (फळाचे) कारण असते, इतर (क्लेशरहित कर्म) नाही; म्हणूनच 'दोन प्रकारची कारणे आहेत: कर्म आणि क्लेश' असे म्हटले आहे. 'समुदयो किलेसा' (समुदय आणि क्लेश) यामध्ये 'समुदय' या शब्दाने समुदय पक्षातील (तृष्णा इत्यादी) धर्म सांगितले आहेत. आणि 'किलेसा' (क्लेश) याचा अर्थ क्लेशयुक्त आणि संक्लिष्ट (मलीन) धर्म असा आहे. 'जे दिसते' म्हणजे जे जे (संवर इत्यादी) दिसते. 'त्या त्या भूमींमध्ये' म्हणजे पृथग्जन भूमी इत्यादींमध्ये. 'कप्पियानुलोमेन' (कल्प्य आणि कल्प्यानुलोम यांच्या द्वारे) म्हणजे कल्प्य (विहित/योग्य) आणि कल्प्यानुलोम (विहिताशी सुसंगत) यांच्या द्वारे. तेथे 'कल्प्य' हे पाळीमध्ये स्वतःच्या रूपात सांगितले आहे, आणि 'कल्प्यानुलोम' हे महाप्रदेशांच्या आधारे नियमाच्या रूपाने दर्शवले आहे. 'वर्जित करण्याच्या कारणाने' म्हणजे ज्या कारणाने भगवंतांनी जे वर्जित केले आहे, त्या कारणाने ते निर्देशित करावे. कारण भगवंतांनी केवळ राग (आसक्ती) इत्यादी वाढवणाऱ्या गोष्टींनाच पूर्णपणे वर्जित केले आहे, म्हणून ते रागादी वाढवण्याच्या कारणाने निर्देशित करावे. 'धम्मस्स' (धर्माचे) म्हणजे असंस्कृत धर्माचे. 'अरियधम्मानं' (आर्यधर्मांचे) म्हणजे मार्ग आणि फल धर्मांचे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे। Ettha ca yathā saṃkilesabhāgiyādīnaṃ aññamaññaṃ saṃsaggato anekavidho paṭṭhānabhedo icchito, evaṃ lokiyasattādhiṭṭhānādisaṃsaggatopi anekavidho paṭṭhānabhedo sambhavati. Pāḷiyaṃ pana ubhayatthāpi ekadesadassanavasena āgatattā nayadassananti veditabbaṃ. Sakkā hi iminā [Pg.275] nayena viññunā te niddhāretunti. Yathā ca saṃkilesabhāgiyādīnaṃ lokiyādīnañca visuṃ visuṃ saṃsaggabhedavasena ayaṃ paṭṭhānabhedo anekavidho labbhati, evaṃ ubhayesampi saṃsaggavasena ayaṃ nayo yathārahaṃ labbhateva. Labbhati hi lokiyaṃ suttaṃ kiñci saṃkilesabhāgiyaṃ, kiñci vāsanābhāgiyaṃ. Tathā lokuttaraṃ suttaṃ kiñci nibbedhabhāgiyaṃ, kiñci asekkhabhāgiyanti. Sesesupi eseva nayo. आणि येथे, ज्याप्रमाणे संकिलेसभागिय (संक्लेशभागीय) इत्यादींच्या परस्परांच्या मिश्रणाने अनेक प्रकारच्या प्रस्थान-भेदांची (पठ्ठानभेद) अपेक्षा केली जाते, त्याचप्रमाणे लौकिक, सत्त्वाधिष्ठान इत्यादींच्या मिश्रणानेही अनेक प्रकारचे प्रस्थान-भेद संभवतात. परंतु पाळीमध्ये (मूळ पाठात) दोन्ही ठिकाणी केवळ एका भागाचे दर्शन घडवल्यामुळे, हे केवळ 'नियम दर्शवणे' (नयदर्शन) आहे असे जाणावे. कारण या नियमाच्या आधारे एखादा बुद्धिमान मनुष्य ते प्रस्थान-भेद शोधून काढण्यास समर्थ असतो. आणि ज्याप्रमाणे संकिलेसभागिय इत्यादींचे आणि लौकिक इत्यादींचे वेगवेगळे मिश्रण केल्याने हा प्रस्थान-भेद अनेक प्रकारे प्राप्त होतो, त्याचप्रमाणे या दोन्हीच्या मिश्रणानेही हा नियम योग्य प्रकारे प्राप्त होतोच. कारण एखादे लौकिक सूत्र काही प्रमाणात संकिलेसभागिय तर काही प्रमाणात वासनाभागिय असू शकते. त्याचप्रमाणे लोकोत्तर सूत्र काही प्रमाणात निब्बेधभागिय (निर्वेधभागीय) तर काही प्रमाणात असेक्खभागिय (अशैक्षभागीय) असू शकते. उर्वरित सूत्रांमध्येही हाच नियम आहे। Evaṃ soḷasavidhe paṭṭhāne aṭṭhavīsatividhaṃ paṭṭhānaṃ pakkhipitvā, aṭṭhavīsatividhe ca paṭṭhāne soḷasavidhaṃ pakkhipitvā yathārahaṃ dukatikādibhedena sambhavato paṭṭhānavibhāgo veditabbo, so ca kho tīsu piṭakesu labbhamānassa suttapadassa vasena. Yasmā pana tāni tāni suttapadāni udāharaṇavasena niddhāretvā imasmiṃ atthe vitthāriyamāne atipapañco hoti, atibhāriyā ca nettisaṃvaṇṇanā, sakkā ca iminā nayena viññunā ayamattho viññātuṃ, tasmā na taṃ vitthārayimha. Teneva hi pāḷiyaṃ aññamaññasaṃsaggavasena paṭṭhānavibhāgo ekadeseneva dassito, na nippadesatoti. अशा प्रकारे, सोळा प्रकारच्या प्रस्थानात अठ्ठावीस प्रकारच्या प्रस्थानाचा समावेश करून, आणि अठ्ठावीस प्रकारच्या प्रस्थानात सोळा प्रकारच्या प्रस्थानाचा समावेश करून, यथायोग्य द्विक (दुक), त्रिक (तिक) इत्यादी भेदांद्वारे संभव असल्याप्रमाणे प्रस्थान-विभाग समजून घ्यावा. आणि तो (प्रस्थान-विभाग) तिन्ही पिटकांमध्ये आढळणाऱ्या सुत्तपदांच्या आधारे समजून घ्यावा. परंतु, ज्याअर्थी त्या त्या सुत्तपदांना उदाहरणांच्या रूपाने निवडून या अर्थाचा विस्तार केला असता अतिविस्तार होईल आणि 'नेत्ति-अट्ठकथा' (नेत्ति-टीका) अत्यंत क्लिष्ट व मोठी होईल, आणि सुज्ञ व्यक्तीला या पद्धतीने हा अर्थ समजून घेणे शक्य आहे, म्हणून आम्ही त्याचा विस्तार केला नाही. म्हणूनच मूळ पाळीमध्ये परस्परांच्या संसर्गाच्या (मिश्रणाच्या) आधारे प्रस्थान-विभाग अंशतःच दर्शविला आहे, पूर्णपणे नाही. Sāsanapaṭṭhānavāravaṇṇanā niṭṭhitā. शासनप्रस्थानवार-वर्णन समाप्त झाले. Nigamanakathā निगमनकथा (उपसंहार) Ettāvatā ca – आणि एवढ्यावरून – Hāre naye ca paṭṭhāne, suvisuddhavinicchayaṃ; Vibhajanto navaṅgassa, sāsanassatthavaṇṇanaṃ. हार, नय आणि प्रस्थान यांचे अत्यंत शुद्ध निर्णयाने विश्लेषण करत, नऊ अंगांनी युक्त असलेल्या शासनाची (बुद्धवचनांची) अर्थ-वर्णना करणाऱ्या, Nettippakaraṇaṃ dhīro, gambhīraṃ nipuṇañca yaṃ; Adesayi mahāthero, mahākaccāyano vasī. ज्या गंभीर आणि सूक्ष्म अशा 'नेत्तिप्पकरण' ग्रंथाचा उपदेश धीर, वशी (इंद्रियांवर नियंत्रण मिळवलेले) महाथेर महाकच्चायन यांनी केला. Saddhammāvataraṭṭhāne, paṭṭane nāgasavhaye; Dhammāsokamahārāja-vihāre vasatā mayā. सद्धर्माच्या अवतरणाचे स्थान असलेल्या, 'नागपट्टण' नावाच्या बंदरातील 'धर्माशोक महाराज विहारा'त राहणाऱ्या माझ्याद्वारे (आचार्य धम्मपाल यांच्याद्वारे), Ciraṭṭhitatthaṃ yā tassa, āraddhā atthavaṇṇanā; Udāharaṇasuttānaṃ, lakkhaṇānañca sabbaso. त्या (नेत्तिप्पकरण) ग्रंथाच्या दीर्घकाळ टिकून राहण्यासाठी, उदाहरण-सूत्रांचा आणि लक्षणांचा सर्व प्रकारे Atthaṃ [Pg.276] pakāsayantī sā, anākulavinicchayā; Samattā sattavīsāya, pāḷiyā bhāṇavārato. अर्थ स्पष्ट करणारी आणि संभ्रमरहित निर्णय देणारी ती अर्थ-वर्णना (अट्ठकथा) पाळीच्या अनुक्रमाने सत्तावीस भाणवारांमध्ये समाप्त झाली आहे. Iti taṃ saṅkharontena, yaṃ taṃ adhigataṃ mayā; Puññaṃ tassānubhāvena, lokanāthassa sāsanaṃ. अशा प्रकारे, या अट्ठकथेची रचना करताना माझ्याद्वारे जे काही पुण्य अर्जित केले गेले आहे, त्या पुण्याच्या प्रभावाने, लोकनाथांच्या (बुद्धांच्या) शासनात Ogāhetvā visuddhāya, sīlādipaṭipattiyā; Sabbepi dehino hontu, vimuttirasabhāgino. शुद्ध अशा शील इत्यादी प्रतिपत्तीद्वारे (आचरणाने) प्रवेश करून, सर्वच प्राणी विमुक्तीच्या रसाचे भागीदार होवोत. Ciraṃ tiṭṭhatu lokasmiṃ, sammāsambuddhasāsanaṃ; Tasmiṃ sagāravā niccaṃ, hontu sabbepi pāṇino. सम्यक्संबुद्धांचे शासन जगात दीर्घकाळ टिकून राहो; आणि सर्वच प्राणी त्या शासनाप्रती नेहमी आदरयुक्त राहोत. Sammā vassatu kālena, devopi jagatīpati; Saddhammanirato lokaṃ, dhammeneva pasāsatūti. मेघही योग्य वेळी चांगल्या प्रकारे वर्षोत; आणि राजाही सद्धर्मामध्ये मग्न होऊन लोकांचे धर्मानेच पालन करो. ही निगमनकथा समाप्त झाली. Iti badaratitthavihāravāsinā ācariyadhammapālena katā अशा प्रकारे, बदरतीर्थ विहारात राहणाऱ्या आचार्य धम्मपाल यांनी रचलेली Nettippakaraṇassa atthasaṃvaṇṇanā samattāti. 'नेत्तिप्पकरण' ग्रंथाची अर्थ-वर्णना (अट्ठकथा) समाप्त झाली. Nettippakaraṇa-aṭṭhakathā niṭṭhitā. नेत्तिप्पकरण-अट्ठकथा समाप्त झाली. | |||
| မြန်မာ | |||
| ပါဠိတော် | အဋ္ဌကထာ | ဋီကာ | အခြား |
| 1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ | 1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ | 1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃ | 1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ |
| 2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ | 2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ | 2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂ | |
| 3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ | 3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ | 3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ | |
| 4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ) | 4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ) | 4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ) | |
| 5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ | 5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ | 5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ | |
| 6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ | 6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ | |
| 7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅ | 7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ | |
| português | |||
| Páli | Aṭṭhakathā | Ṭīkā | Outro |
| 1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra) | 1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya | 1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3 | 1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa |
| 2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha | 2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha | 2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2 | |
| 3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima | 3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores | 3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores | |
| 4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta | 4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta | 4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta | |
| 5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara | 5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc. | 5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc. | |
| 6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa) | 6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia | 6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia | |
| 7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5 | 7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados | 7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma | |
| русский | |||
| Палийский канон | Комментарии | Субкомментарии | Другое |
| 1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали | 1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха | 1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3 | 1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана |
| 2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали | 2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха | 2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2 | |
| 3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали | 3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха | 3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика | |
| 4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта) | 4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта) | 4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта) | |
| 5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали | 5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха | 5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика | |
| 6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали | 6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха | 6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини | |
| 7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5 | 7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха | 7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали | |
| සිංහල | |||
| පාලි කැනනය | විවරණ | අටුවා | වෙනත් |
| 1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි | 1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා | 1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3 | 1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා |
| 2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි | 2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා | 2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2 | |
| 3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි | 3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා | 3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා | |
| 4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත) | 4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත) | 4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත) | |
| 5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි | 5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා | 5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා | |
| 6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි | 6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා | 6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී | |
| 7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5 | 7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා | 7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි | |
| Español | |||
| El Canon Pali | Los Comentarios | Los Subcomentarios | Otros |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| แบบไทย | |||
| บาลีแคน | ข้อคิดเห็น | คำอธิบายย่อย | อื่น |
| 1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ | 1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา | 1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓ | 1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา |
| 2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ | 2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา | 2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒ | |
| 3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ | 3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา | 3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา | |
| 4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต) | 4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต) | 4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต) | |
| 5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ | 5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา | 5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา | |
| 6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ | 6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา | 6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี | |
| 7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕ | 7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา | 7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ | |
| བོད་མི | |||
| པཱ་ལི་གསུང་རབ། | འགྲེལ་བཤད། | འགྲེལ་བཤད་ཕྲན། | གཞན། |
| 1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི། | 1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣ | 1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ། |
| 2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི། | 2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢ | |
| 3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། | 3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | |
| 5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། | 5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི། | 6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི། | |
| 7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥ | 7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། | |
| Tiếng Việt | |||
| Kinh điển Pali | Chú giải | Phụ chú giải | Khác |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra | 1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga | 2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa | 3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ) | 4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | 4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | 5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa | 6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5 | 7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa | 7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |