| বাংলা | |||
| পালি | অট্ঠকথা | টীকা | অন্ন |
| 1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি | 1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা | 1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩ | 1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা |
| 2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি | 2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা | 2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২ | |
| 3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি | 3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা | 3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা | |
| 4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত) | 4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত) | 4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত) | |
| 5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি | 5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা | 5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা | |
| 6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি | 6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা | 6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী | |
| 7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫ | 7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা | 7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি | |
| 中文 | |||
| 巴利 | 義註 | 複註 | 藏外典籍 |
| 1101 巴拉基咖(波羅夷) 1102 巴吉帝亞(波逸提) 1103 大品(律藏) 1104 小品 1105 附隨 | 1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1 1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2 1203 巴吉帝亞(波逸提)義註 1204 大品義註(律藏) 1205 小品義註 1206 附隨義註 | 1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3 | 1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑(詞幹篇) 8431 文法寶鑑(詞根篇) 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋 |
| 2101 戒蘊品 2102 大品(長部) 2103 波梨品 | 2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註(長部) 2203 波梨品義註 | 2301 戒蘊品疏 2302 大品複註(長部) 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2 | |
| 3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經 | 3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註 | 3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註 | |
| 4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品(相應部) | 4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注(相應部) | 4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註(相應部) | |
| 5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經 | 5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註 | 5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註 | |
| 6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋 | 6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注 | 6301 導論複註 6302 導論明解 | |
| 7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5 | 7201 法集論義註 7202 分別論義註(迷惑冰消) 7203 五部論義註 | 7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母 | |
| English | |||
| Pali Canon | Commentaries | Sub-commentaries | Other |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Français | |||
| Canon Pali | Commentaires | Sous-commentaires | Autres |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Deutsch | |||
| Pali-Kanon | Kommentare | Subkommentare | Sonstige |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| हिंदी | |||
| पाली कैनन | कमेंट्री | उप-टिप्पणियाँ | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि | 1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3 | 1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि | 2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2 | |
| 3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5 | 7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि | |
| Indonesia | |||
| Kanon Pali | Komentar | Sub-komentar | Lainnya |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| 日文 | |||
| パーリ仏典 | 註釈書 | 副註釈書 | その他 |
| 1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ) 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ | 1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ) 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター | 1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3 | 1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ) 8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ) 8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ) 8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ) 8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ) 8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ) 8412 アッタカター(プ・ヴィ) 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー) 8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー) 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー |
| 2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ) 2103 パーティカワッガ・パーリ | 2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ) 2203 パーティカワッガ・アッタカター | 2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ) 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2 | |
| 3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ | 3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター | 3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー | |
| 4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ) | 4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ) | 4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ) | |
| 5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ | 5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター | 5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー | |
| 6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ | 6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター | 6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー | |
| 7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5 | 7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター | 7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ | |
| ខ្មែរ | |||
| ព្រះត្រៃបិដកបាលី | អដ្ឋកថា | ដីកា | ផ្សេងទៀត |
| 1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ | 1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា | 1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣ | 1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា |
| 2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ | 2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា | 2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២ | |
| 3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ | 3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា | 3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា | |
| 4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត) | 4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត) | 4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត) | |
| 5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ | 5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា | 5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា | |
| 6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ | 6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា | 6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី | |
| 7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥ | 7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា | 7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ | |
| 한국인 | |||
| 팔리 대장경 | 주석서 | 부주석서 | 기타 |
| 1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리 | 1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타 | 1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3 | 1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나 |
| 2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리 | 2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타 | 2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2 | |
| 3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리 | 3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타 | 3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까 | |
| 4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따) | 4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따) | 4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따) | |
| 5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리 | 5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타 | 5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까 | |
| 6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리 | 6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타 | 6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니 | |
| 7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5 | 7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타 | 7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리 | |
| ອັກສອນລາວ | |||
| ປາລີ | ອັດຖະກະຖາ | ຏີກາ | ອັນຍາ |
| 1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ | 1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ | 1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3 | 1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ |
| 2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ | 2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ | 2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2 | |
| 3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ | 3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ | 3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ | |
| 4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ) | |
| 5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ | 5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ | 5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ | |
| 6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ | 6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ | |
| 7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5 | 7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ | |
| मराठी | |||
| पाळी | अट्ठकथा | टीका | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी | 1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३ | 1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी | 2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२ | |
| 3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५ | 7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी | |
| မြန်မာ | |||
| ပါဠိတော် | အဋ္ဌကထာ | ဋီကာ | အခြား |
| 1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ | 1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ | 1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃ | 1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ |
| 2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ | 2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ | 2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂ | |
| 3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ | 3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ | 3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ | |
| 4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ) | 4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ) | 4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ) | |
| 5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ | 5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ | 5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ | |
| 6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ | 6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ | |
| 7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅ | 7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ | |
1 Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော၊ သစ္စာလေးပါးတရားမြတ်ကို ကိုယ်တိုင် သယမ္ဘူဉာဏ်ဖြင့် ကောင်းစွာ သိတော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။ Khuddakanikāye ခုဒ္ဒကနိကာယ်၌ Nettippakaraṇa-aṭṭhakathā နေတ္တိပ္ပကာရဏအဋ္ဌကထာ Ganthārambhakathā ဂန္ထာရမ္ဘကထာ Mahākāruṇikaṃ [Pg.1] nāthaṃ, ñeyyasāgarapāraguṃ; Vande nipuṇagambhīra-vicitranayadesanaṃ. ငါသည် ကြီးမြတ်သော ကရုဏာတော်ရှိတော်မူထသော၊ ဉေယျဓံတရားတည်းဟူသော မဟာသမုဒ္ဒရာ၏ တစ်ဖက်ကမ်းသို့ ရောက်တော်မူပြီးထသော၊ သိမ်မွေ့နက်နဲ ဆန်းကြယ်သော နည်းလမ်းရှိသော ဒေသနာတော်ရှိတော်မူထသော၊ ကိုးကွယ်ရာဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုးပါ၏။ Vijjācaraṇasampannā, yena niyyanti lokato; Vande tamuttamaṃ dhammaṃ, sammāsambuddhapūjitaṃ. ဝိဇ္ဇာစရဏနှင့် ပြည့်စုံကုန်သော သူတို့သည် အကြင်ဆယ်ပါးသော တရားတော်ကြောင့် ခန္ဓာအစရှိသော လောကမှ ထွက်မြောက်ကုန်၏၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ကောင်းစွာ မှီဝဲပူဇော်အပ်သော ထိုမြတ်လှစွာသော ဆယ်ပါးသော တရားတော်ကို ရှိခိုးပါ၏။ Sīlādiguṇasampanno, ṭhito maggaphalesu yo; Vande ariyasaṅghaṃ taṃ, puññakkhettaṃ anuttaraṃ. သီလအစရှိသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူလျက် မဂ်လေးတန် ဖိုလ်လေးတန်တို့၌ တည်တော်မူသော၊ အတုမရှိ မြတ်သော ကောင်းမှုမျိုးစေ့ စိုက်ပျိုးရာ လယ်မြေကောင်းသဖွယ် ဖြစ်တော်မူသော ထိုအရိယာသံဃာတော်ကို ရှိခိုးပါ၏။ Vandanājanitaṃ puññaṃ, iti yaṃ ratanattaye; Hatantarāyo sabbattha, hutvāhaṃ tassa tejasā. ဤသို့ ရတနာသုံးပါး၌ ရှိခိုးခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အကြင်ကုသိုလ်ကောင်းမှုသည် ရှိ၏၊ ငါသည် ထိုကုသိုလ်ကောင်းမှု၏ အစွမ်းတန်ခိုးကြောင့် အလုံးစုံသော နေရာတို့၌ ဘေးရန်အန္တရာယ်များ ကင်းစင်ပပျောက်ပြီးသူ ဖြစ်၍- Ṭhitiṃ ākaṅkhamānena, ciraṃ saddhammanettiyā; Dhammarakkhitanāmena, therena abhiyācito. သူတော်ကောင်းတရားသို့ ဆောင်တတ်သော နေတ္တိကျမ်း၏ သာသနာတော် ငါးထောင်ပတ်လုံး ကြာမြင့်စွာ တည်တံ့ပြန့်ပွားခြင်းကို တောင့်တလျက်ရှိသော ဓမ္မရက္ခိတအမည်ရှိသော မထေရ်မြတ်က ရိုသေစွာ တောင်းပန်အပ်သည် ဖြစ်၍- Padumuttaranāthassa, pādamūle pavattitaṃ; Passatā abhinīhāraṃ, sampattaṃ yassa matthakaṃ. ပဒုမုတ္တရမြတ်စွာဘုရား၏ ခြေရင်းတော်၌ ပြုစုပျိုးထောင်ကာ အပြီးတိုင်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သော အကြင်မဟာကစ္စည်းမထေရ်မြတ်၏ ဆုတောင်းခြင်း (အဘိနီဟာရ) ကို မြင်တော်မူသော- Saṃkhittaṃ vibhajantānaṃ, eso aggoti tādinā; Ṭhapito etadaggasmiṃ, yo mahāsāvakuttamo. လောကဓံတရားတို့၌ မတုန်မလှုပ် တည်တံ့တော်မူသော ငါတို့၏မြတ်စွာဘုရားသည် “အကျဉ်းဟောအပ်သော တရားတော်ကို အကျယ်ဝေဖန်ဟောကြားကြသူတို့တွင် ဤမဟာကစ္စည်းမထေရ်သည် အမြတ်ဆုံးဖြစ်၏” ဟု ဧတဒဂ်ရာထူး၌ ထားတော်မူအပ်သော၊ မဟာသာဝကမြတ် ဖြစ်တော်မူသော- Chaḷabhiñño vasippatto, pabhinnapaṭisambhido; Mahākaccāyano thero, sambuddhena pasaṃsito. အဘိညာဉ်ခြောက်ပါးရှိတော်မူထသော၊ ဝသီဘော်သို့ ရောက်တော်မူထသော၊ အပြားစုံသော ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ်ရှိတော်မူထသော၊ မြတ်စွာဘုရားသခင် ချီးမွမ်းတော်မူအပ်သော မဟာကစ္စည်းအမည်ရှိသော အကြင်မထေရ်မြတ်သည်- Tena [Pg.2] yā bhāsitā netti, satthārā anumoditā; Sāsanassa sadāyattā, navaṅgassatthavaṇṇanā. ထိုမထေရ်မြတ် ဟောကြားတော်မူအပ်သော၊ မြတ်စွာဘုရားရှင် သဘောတူ ဝမ်းမြောက်တော်မူအပ်သော၊ အင်္ဂါကိုးပါးရှိသော သာသနာတော်နှင့် အခါခပ်သိမ်း စပ်လျဉ်း၍ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ပြတတ်သော အကြင် နေတ္တိကျမ်းသည် ရှိ၏။ Tassā gambhīrañāṇehi, ogāhetabbabhāvato; Kiñcāpi dukkarā kātuṃ, atthasaṃvaṇṇanā mayā. ထိုနေတ္တိကျမ်းသည် နက်နဲသောဉာဏ်တို့ဖြင့်သာ သက်ဝင်သိမြင်နိုင်သော အဖြစ်ကြောင့် ငါသည် ထိုကျမ်း၏ အနက်အဖွင့် (အဋ္ဌကထာ) ကို ပြုစုရန် အကယ်၍ ခဲယဉ်းပါသော်လည်း- Saha saṃvaṇṇanaṃ yasmā, dharate satthusāsanaṃ; Pubbācariyasīhānaṃ, tiṭṭhateva vinicchayo. အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အနက်အဖွင့် အဋ္ဌကထာနှင့်တကွဖြစ်သော မြတ်စွာဘုရား၏ ပရိယတ္တိသာသနာတော်သည် တည်တံ့လျက်ရှိနေသေးသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရှေးဆရာမြတ်တို့၏ အဆုံးအဖြတ်သည်လည်း တည်ရှိနေသေးသောကြောင့်လည်းကောင်း- Tasmā tamupanissāya, ogāhetvāna pañcapi; Nikāye peṭakenāpi, saṃsanditvā yathābalaṃ. ထို့ကြောင့် ထိုသာသနာတော်နှင့် ဆရာမြတ်တို့၏ အဆုံးအဖြတ်ကို အမှီပြု၍၊ နိကာယ်ငါးပါးသို့လည်း သက်ဝင်၍၊ ပေဋကောပဒေသကျမ်းနှင့်လည်း နှိုင်းယှဉ်ကာ မိမိစွမ်းအားရှိသမျှ- Suvisuddhamasaṃkiṇṇaṃ, nipuṇatthavinicchayaṃ; Mahāvihāravāsīnaṃ, samayaṃ avilomayaṃ. မဟာဝိဟာရကျောင်းတိုက်၌ သီတင်းသုံးတော်မူကြသော မထေရ်မြတ်တို့၏ အလွန်စင်ကြယ်သော၊ ရောယှက်ခြင်းမရှိသော၊ သိမ်မွေ့နက်နဲသော အနက်အဓိပ္ပာယ် အဆုံးအဖြတ်ရှိသော အယူဝါဒကို မဆန့်ကျင်စေဘဲ- Pamādalekhaṃ vajjetvā, pāḷiṃ sammā niyojayaṃ; Upadesaṃ vibhāvento, karissāmatthavaṇṇanaṃ. မေ့လျော့၍ မှားယွင်းရေးသားအပ်သော ပါဠိကို ကြဉ်ဖယ်၍၊ နေတ္တိပါဠိတော်ကို ကောင်းစွာယှဉ်လျက်၊ နေတ္တိနည်းဥပဒေသကို ရှင်းလင်းပြသကာ အနက်အဖွင့် အဋ္ဌကထာကို ပြုစုပါအံ့။ Iti atthaṃ asaṅkiṇṇaṃ, nettippakaraṇassa me; Vibhajantassa sakkaccaṃ, nisāmayatha sādhavoti. ဤသို့ နေတ္တိပကရဏကျမ်း၏ ရောယှက်ခြင်းမရှိသော စင်ကြယ်သောအနက်ကို ဝေဖန်ဟောကြားနေသော ငါ့ထံမှ သူတော်ကောင်းအပေါင်းတို့သည် ရိုသေစွာ နာယူကြကုန်လော့ ဟု ငါသည် ဆိုခဲ့ပြီ။ Tattha kenaṭṭhena netti? Saddhammanayanaṭṭhena netti. Yathā hi taṇhā satte kāmādibhavaṃ nayatīti ‘‘bhavanettī’’ti vuccati, evamayampi veneyyasatte ariyadhammaṃ nayatīti saddhammanayanaṭṭhena ‘‘nettī’’ti vuccati. Atha vā nayanti tāyāti netti. Nettippakaraṇena hi karaṇabhūtena dhammakathikā veneyyasatte dassanamaggaṃ nayanti sampāpentīti, nīyanti vā ettha etasmiṃ pakaraṇe adhiṭṭhānabhūte patiṭṭhāpetvā veneyyā nibbānaṃ sampāpiyantīti netti. Na hi nettiupadesasannissayena vinā aviparītasuttatthāvabodho sambhavati. Tathā hi vuttaṃ – ‘‘tasmā nibbāyitukāmenā’’tiādi. Sabbāpi hi suttassa atthasaṃvaṇṇanā nettiupadesāyattā, netti ca suttappabhavā, suttaṃ sammāsambuddhappabhavanti. ထိုဝန်ခံချက်စကား၌ “အဘယ်သဘောကြောင့် နေတ္တိမည်သနည်း” ဟု မေးသော် “သူတော်ကောင်းတရားသို့ ဆောင်တတ်သောသဘောကြောင့် နေတ္တိမည်၏” ဟု ဖြေရမည်။ မှန်၏၊ တဏှာသည် သတ္တဝါတို့ကို ကာမအစရှိသော ဘဝသို့ ဆောင်တတ်သောကြောင့် “ဘဝနေတ္တိ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤနေတ္တိကျမ်းသည်လည်း ဝေနေယျသတ္တဝါတို့ကို အရိယာတရား (သူတော်ကောင်းတရား) သို့ ဆောင်တတ်သောကြောင့် “နေတ္တိ” ဟု ဆိုအပ်၏။ တစ်နည်းကား ထိုကျမ်းဖြင့် (သူတော်ကောင်းတရားသို့) ဆောင်ကုန်သောကြောင့် “နေတ္တိ” မည်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အကြောင်းတရား (ကရိုဏ်း) ဖြစ်သော နေတ္တိကျမ်းဖြင့် ဓမ္မကထိကပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ဝေနေယျသတ္တဝါတို့ကို ဒဿနမဂ် (သောတာပတ္တိမဂ်) သို့ ရောက်စေကုန်သောကြောင့်ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် တည်ရာဖြစ်သော ဤကျမ်း၌ တည်စေခြင်းဖြင့် ဝေနေယျသတ္တဝါတို့ကို နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ရှိစေသောကြောင့်ဖြစ်စေ နေတ္တိမည်၏။ စင်စစ်သော်ကား နေတ္တိနည်းဥပဒေသတည်းဟူသော အမှီတရားမရှိဘဲ မဖောက်မပြန် မှန်ကန်စွာ သုတ်တော်၏အနက်ကို သိရှိရန် မဖြစ်နိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ပေဋကကျမ်း၌ “ထို့ကြောင့် နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်လိုသောသူသည်” အစရှိသဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ သုတ်တော်၏ အနက်ဖွင့်ဆိုချက်အားလုံးသည် နေတ္တိနည်းဥပဒေသ၌ တည်မှီလျက်ရှိ၏၊ နေတ္တိကျမ်းသည်လည်း သုတ်တော်လျှင် အရင်းခံရှိ၏၊ သုတ်တော်သည်လည်း သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားလျှင် အရင်းအမြစ်ရှိ၏ဟု သိမှတ်အပ်၏။ Sā panāyaṃ netti pakaraṇaparicchedato tippabhedā hāranayapaṭṭhānānaṃ vasena. Paṭhamañhi hāravicāro, tato nayavicāro, pacchā paṭṭhānavicāroti. Pāḷivavatthānato pana saṅgahavāravibhāgavāravasena duvidhā. Sabbāpi hi netti saṅgahavāro vibhāgavāroti vāradvayameva hoti. ထိုနေတ္တိကျမ်းသည် ကျမ်းကိုပိုင်းခြားခြင်းအားဖြင့် ဟာရ၊ နယ၊ သာသနပဋ္ဌာနတို့၏ အစွမ်းဖြင့် သုံးမျိုးကွဲပြား၏။ ရှေးဦးစွာ ဟာရအစီအရင် ဖြစ်၏၊ ထို့နောက် နည်းအစီအရင် ဖြစ်၏၊ နောက်ဆုံး၌ သာသနပဋ္ဌာနအစီအရင် ဖြစ်၏။ ပါဠိတော်၏ တည်ဆောက်ပုံအားဖြင့်မူ သင်္ဂဟဝါရနှင့် ဝိဘာဂဝါရဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိ၏။ အလုံးစုံသော နေတ္တိကျမ်းသည် သင်္ဂဟဝါရနှင့် ဝိဘာဂဝါရဟူသော ဝါရနှစ်ပါး၏ အစုအဝေးမျှသာ ဖြစ်၏။ Tattha [Pg.3] saṅgahavāro ādito pañcahi gāthāhi paricchinno. Sabbo hi pakaraṇattho ‘‘yaṃ loko pūjayate’’tiādīhi pañcahi gāthāhi apariggahito nāma natthi. Nanu cettha paṭṭhānaṃ asaṅgahitanti? Nayidamevaṃ daṭṭhabbaṃ, mūlapadaggahaṇena paṭṭhānassa saṅgahitattā. Tathā hi vakkhati – ‘‘aṭṭhārasa mūlapadā kuhiṃ daṭṭhabbā sāsanapaṭṭhāne’’ti. Mūlapadapaṭṭhānāni hi atthanayasaṅkhārattikā viya aññamaññaṃ saṅgahitāni. ထိုဝါရနှစ်ပါးတို့တွင် သင်္ဂဟဝါရကို အစ၌ ဂါထာငါးပုဒ်ဖြင့် ပိုင်းခြားထား၏။ စင်စစ်သော်ကား “ယံ လောကော ပူဇယတေ” အစရှိသော ထိုဂါထာငါးပုဒ်တို့တွင် မပါဝင်သော အလုံးစုံသော ကျမ်း၏အနက်ဟူသည် မရှိပေ။ “ဤဂါထာငါးပုဒ်၌ သာသနပဋ္ဌာနကို သင်္ဂြိုဟ်မထားသည် မဟုတ်လော” ဟု စောဒနာပြုလာလျှင် ထိုသို့မမှတ်အပ်ဟု ဖြေရမည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မူလပုဒ်ကို ယူခြင်းဖြင့် သာသနပဋ္ဌာနကို သင်္ဂြိုဟ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့်လည်း နောင်အခါ၌ “ဆယ့်ရှစ်ပါးသော မူလပုဒ်တို့ကို သာသနပဋ္ဌာန၌ အဘယ်မှာ ကြည့်ရှုရအံ့နည်း” ဟု ဟောကြားလတ္တံ့။ မူလပဒသာသနပဋ္ဌာနတို့သည် အတ္ထနယသုံးပါး၊ သင်္ခါရသုံးပါးတို့ကဲ့သို့ အချင်းချင်း သင်္ဂြိုဟ်အပ်ကုန်၏။ Vibhāgavāro pana uddesaniddesapaṭiniddesavasena tividho. Tesu ‘‘tattha katame soḷasa hārā’’ti ārabhitvā yāva ‘‘bhavanti aṭṭhārasa padānī’’ti ayaṃ uddesavāro. ‘‘Assādādīnavatā’’ti ārabhitvā yāva ‘‘tettiṃsā ettikā nettī’’ti ayaṃ niddesavāro. Paṭiniddesavāro pana hāravibhaṅgavāro hārasampātavāro nayasamuṭṭhānavāro sāsanapaṭṭhānavāroti catubbidho. Tesu ‘‘tattha katamo desanāhāro’’ti ārabhitvā yāva ‘‘ayaṃ pahānena samāropanā’’ti ayaṃ hāravibhaṅgavāro. Tattha ‘‘katamo desanāhārasampāto’’ti ārabhitvā yāva ‘‘anupādisesā ca nibbānadhātū’’ti ayaṃ hārasampātavāro. Etthāha – hāravibhaṅgahārasampātavārānaṃ kiṃ nānākaraṇanti? Vuccate – yattha anekehipi udāharaṇasuttehi eko hāro niddisīyati, ayaṃ hāravibhaṅgavāro. Yattha pana ekasmiṃ sutte aneke hārā sampatanti, ayaṃ hārasampātavāro. Vuttañhetaṃ peṭake – ဝိဘာဂဝါရသည်ကား ဥဒ္ဒေသ၊ နိဒ္ဒေသ၊ ပဋိနိဒ္ဒေသဟူ၍ သုံးမျိုးရှိ၏။ ထိုသုံးမျိုးတို့တွင် “တတ္ထ ကတမေ သောဠသ ဟာရာ” ဟူ၍ အစပြုကာ “ဘဝန္တိ အဋ္ဌာရသ ပဒါနိ” ဟူသည့်တိုင်အောင် ဟောကြားအပ်သော ဝါရသည် ဥဒ္ဒေသဝါရ မည်၏။ “အဿာဒါဒီနဝတာ” ဟူ၍ အစပြုကာ “တေတ္တိံသာ ဧတ္တိကာ နေတ္တိ” ဟူသည့်တိုင်အောင် ဟောကြားအပ်သော ဝါရသည် နိဒ္ဒေသဝါရ မည်၏။ ပဋိနိဒ္ဒေသဝါရသည်ကား ဟာရဝိဘင်္ဂဝါရ၊ ဟာရသမ္ပာတဝါရ၊ နယသမုဋ္ဌာနဝါရ၊ သာသနပဋ္ဌာနဝါရဟူ၍ လေးမျိုးရှိ၏။ ထိုလေးမျိုးတို့တွင် “တတ္ထ ကတမော ဒေသနာဟာရော” ဟူ၍ အစပြုကာ “အယံ ပဟာနေန သမာရောပနာ” ဟူသည့်တိုင်အောင် ဟောကြားအပ်သော ဝါရသည် ဟာရဝိဘင်္ဂဝါရ မည်၏။ ထိုတွင် “တတ္ထ ကတမော ဒေသနာဟာရသမ္ပာတော” ဟူ၍ အစပြုကာ “အနုပါဒိသေသာ စ နိဗ္ဗာနဓာတု” ဟူသည့်တိုင်အောင် ဟောကြားအပ်သော ဝါရသည် ဟာရသမ္ပာတဝါရ မည်၏။ ဤအရာ၌ စောဒကက မေးသည်ကား “ဟာရဝိဘင်္ဂဝါရနှင့် ဟာရသမ္ပာတဝါရတို့၏ ထူးခြားချက်သည် အဘယ်နည်း” ဟူ၏။ ဖြေဆိုရသော် အကြင်ဝါရ၌ များပြားသော ဥဒါဟရုဏ်သုတ်တော်တို့ဖြင့် တစ်ပါးသော ဟာရကို ပြသအပ်၏၊ ထိုဝါရသည် ဟာရဝိဘင်္ဂဝါရ မည်၏။ အကြင်ဝါရ၌မူကား သုတ်တော်တစ်ခုတည်း၌ များစွာသော ဟာရတို့သည် ကျရောက်စုဝေးကုန်၏၊ ထိုဝါရသည် ဟာရသမ္ပာတဝါရ မည်၏။ ဤအကြောင်းကို ပေဋကကျမ်း၌ ဤသို့ ဆိုအပ်၏- ‘‘Yattha ca sabbe hārā, sampatamānā nayanti suttatthaṃ; Byañjanavidhiputhuttā, sā bhūmī hārasampāto’’ti. “အကြင်အရာ၌ သဒ္ဒါကို စီရင်ခြင်း များပြားသောကြောင့် အလုံးစုံသော ဟာရတို့သည် စုဝေးရောက်ရှိလျက် သုတ်တော်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဆောင်ကုန်၏၊ ထိုအရာသည် ဟာရသမ္ပာတဝါရ မည်၏။” Nayasamuṭṭhānasāsanapaṭṭhānavāravibhāgo pākaṭo eva. Sāsanapaṭṭhānavāro pana saṅgahavāre viya uddesaniddesavāresupi na sarūpato uddhaṭoti. Etthāha – ‘‘idaṃ nettippakaraṇaṃ mahāsāvakabhāsitaṃ, bhagavatā anumodita’’nti ca kathametaṃ viññāyatīti? Pāḷito eva. Na hi pāḷito aññaṃ pamāṇataraṃ atthi. Yā hi catūhi mahāpadesehi aviruddhā pāḷi, sā pamāṇaṃ. Tathā hi agarahitāya ācariyaparamparāya peṭakopadeso viya idaṃ nettippakaraṇaṃ ābhataṃ. Yadi evaṃ kasmāssa nidānaṃ na vuttaṃ. Sāvakabhāsitānampi hi subhasutta- (dī. ni. 1.444 ādayo) anaṅgaṇasutta- (ma. ni. 1.57 ādayo) kaccāyanasaṃyuttādīnaṃ [Pg.4] nidānaṃ bhāsitanti? Nayidaṃ ekantikaṃ. Sāvakabhāsitānaṃ buddhabhāsitānampi hi ekaccānaṃ paṭisambhidāmagganiddesādīnaṃ dhammapadabuddhavaṃsādīnañca nidānaṃ na bhāsitaṃ, na ca tāvatā tāni appamāṇaṃ, evamidhāpi daṭṭhabbaṃ. နယသမုဋ္ဌာနဝါရနှင့် သာသနာပဋ္ဌာနဝါရတို့၏ ကွဲပြားခြားနားပုံသည် ထင်ရှားလှပေသည်။ သာသနပဋ္ဌာနဝါရကိုမူ သင်္ဂဟဝါရ၌ကဲ့သို့ ဥဒ္ဒေသနှင့် နိဒ္ဒေသဝါရတို့၌ သရုပ်အားဖြင့် ထုတ်ဖော်ပြသထားခြင်း မရှိဟု သိမှတ်အပ်၏။ ဤအရာ၌ စောဒကက “ဤနေတ္တိကျမ်းသည် မဟာသာဝကဟောကြားအပ်သော ကျမ်းဖြစ်ကြောင်း၊ မြတ်စွာဘုရားလည်း သဘောတူ ဝမ်းမြောက်တော်မူကြောင်းကို အဘယ်သို့ သိနိုင်ပါသနည်း” ဟု မေးလာလျှင် ပါဠိတော်အားဖြင့်သာ သိနိုင်၏ဟု ဖြေရမည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပါဠိတော်ထက် သာလွန်ခိုင်လုံသော အထောက်အထားမရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ မဟာပဒေသလေးပါးနှင့် မဆန့်ကျင်သော ပါဠိတော်သည်သာ အတည်ပြုရန် အထောက်အထားဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် အပြစ်ကင်းသော ဆရာစဉ်ဆက်သည် ပေဋကောပဒေသကျမ်းကို ဆောင်ယူခဲ့ကြသကဲ့သို့ ဤနေတ္တိကျမ်းကိုလည်း လက်ဆင့်ကမ်း သယ်ဆောင်ခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ “ထိုသို့ဖြစ်ပါက ဤကျမ်း၏ နိဒါန်းကို အဘယ်ကြောင့် ထည့်သွင်းမဟောခဲ့ပါသနည်း။ သာဝကဟော ဖြစ်ကုန်သော သုဘသုတ်၊ အနင်္ဂဏသုတ်၊ ကစ္စာယနသံယုတ် အစရှိသည်တို့၌ပင် နိဒါန်းပါရှိသည် မဟုတ်ပါလော” ဟု ထပ်မံစောဒနာပြုလျှင် ဤသည်မှာ စင်စစ်ဖြစ်ရမည့် စည်းကမ်းမဟုတ်ဟု ဖြေရမည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သာဝကဟောဖြစ်သော ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်၊ မဟာနိဒ္ဒေသ အစရှိသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ ဘုရားဟောဖြစ်သော ဓမ္မပဒ၊ ဗုဒ္ဓဝံသ အစရှိသည်တို့၌လည်းကောင်း အချို့သောကျမ်းများတွင် နိဒါန်းမပါရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုမျှ နိဒါန်းမပါရုံဖြင့် ထိုကျမ်းများကို အထောက်အထားမဟုတ်ဟု မမှတ်ယူနိုင်သကဲ့သို့ ဤနေတ္တိကျမ်း၌လည်း ထို့အတူပင် မှတ်ယူအပ်၏။ Nidānañca nāma suttavinayānaṃ dhammabhaṇḍāgārikaupālittherādīhi mahāsāvakeheva bhāsitaṃ, idañca mahāsāvakabhāsitaṃ, theraṃ muñcitvā anaññavisayattā imissā vicāraṇāyāti kimetena nidānagavesanena, atthoyevettha gavesitabbo, yo pāḷiyā aviruddhoti. Atha vā pāḷiyā atthasaṃvaṇṇanābhāvato na imassa pakaraṇassa visuṃ nidānavacanakiccaṃ atthi, paṭisambhidāmagganiddesādīnaṃ viyāti daṭṭhabbaṃ. သုတ်၊ ဝိနည်းတို့၏ နိဒါန်းကို တရားဘဏ္ဍာစိုးဖြစ်သော အရှင်အာနန္ဒာ၊ အရှင်ဥပါလိမထေရ် အစရှိသော မဟာသာဝကတို့ကသာ ဟောကြားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤနေတ္တိကျမ်းကိုလည်း မဟာသာဝက (မဟာကစ္စည်းမထေရ်) ကပင် ဟောကြားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကစ္စည်းမထေရ်ကို ချန်လှပ်၍ ဤနေတ္တိကျမ်းကို စိစစ်ဝေဖန်ခြင်းသည် အခြားသူများ၏ အရာမဟုတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ သို့ဖြစ်လျှင် ဤသို့ နိဒါန်းကို ရှာဖွေနေခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း။ ပါဠိတော်နှင့် မဆန့်ကျင်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကိုသာ ဤနေတ္တိကျမ်း၌ ရှာဖွေအပ်၏ဟု ဖြေဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ်ပါကလည်း ပါဠိတော်၏ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုသော ကျမ်း (အဋ္ဌကထာ) ဖြစ်သောကြောင့် ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်၊ နိဒ္ဒေသ အစရှိသည်တို့၌ သီးခြား နိဒါန်းကို ဆိုရန်မလိုသကဲ့သို့ ဤနေတ္တိကျမ်း၌လည်း သီးခြား နိဒါန်းဆိုရန် ကိစ္စမရှိဟု မှတ်ယူအပ်၏။ Idāni etasmiṃ pakaraṇe nānappakārakosallatthaṃ ayaṃ vibhāgo veditabbo – sabbameva cetaṃ pakaraṇaṃ sāsanapariyeṭṭhibhāvato ekavidhaṃ, tathā ariyamaggasampādanato vimuttirasato ca. Byañjanatthavicārabhāvato duvidhaṃ, tathā saṅgahavibhāgabhāvato dhammavinayatthasaṃvaṇṇanato lokiyalokuttaratthasaṅgahaṇato rūpārūpadhammapariggāhakato lakkhaṇalakkhiyabhāvato pavattinivattivacanato sabhāgavisabhāganiddesato sādhāraṇāsādhāraṇadhammavibhāgato ca. ယခုအခါ ဤနေတ္တိကျမ်း၌ အထူးထူးသော အရာတို့၌ လိမ္မာစေရန် ဤဆိုလတ္တံ့သော ဝေဖန်ခြင်းကို သိအပ်၏။ ဤနေတ္တိကျမ်းတစ်ခုလုံးသည် သာသနာတော်၏ အနက်ကို ရှာဖွေတတ်သောကြောင့် တစ်မျိုးတည်းသာ ရှိ၏။ ထို့အတူ အရိယမဂ်ကို ပြီးမြောက်စေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဝိမုတ္တိတည်းဟူသော အရသာ (သို့မဟုတ် ကိစ္စ) ရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း တစ်မျိုးတည်းသာ ရှိ၏။ သဒ္ဒါနှင့် အနက်ကို စိစစ်ဝေဖန်ခြင်းကြောင့် နှစ်မျိုးရှိ၏။ ထို့အတူ သင်္ဂဟဝါရနှင့် ဝိဘာဂဝါရ ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဓမ္မနှင့် ဝိနည်း၏ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ လောကီအနက်နှင့် လောကုတ္တရာအနက်ကို သင်္ဂြိုဟ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရုပ်နာမ်တရားတို့ကို ပိုင်းခြားသိမ်းဆည်းသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ လက္ခဏာ (မှတ်ကြောင်းသုတ်) နှင့် လက္ခိယ (မှတ်အပ်သော ဥဒါဟရုဏ်) ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဝဋ်တရားဖြစ်ခြင်းနှင့် ဝဋ်မှလွတ်မြောက်ခြင်း (နိဗ္ဗာန်) ကို ဟောကြားသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သဘာဂတရားနှင့် ဝိသဘာဂတရားတို့ကို ပြဆိုသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သာဓာရဏတရားနှင့် အသာဓာရဏတရားတို့ကို ဝေဖန်သောကြောင့်လည်းကောင်း နှစ်မျိုးရှိ၏။ Tividhaṃ puggalattayaniddesato tividhakalyāṇavibhāgato pariññattayakathanato pahānattayūpadesato sikkhattayasaṅgahaṇato tividhasaṃkilesavisodhanato mūlagītianugītisaṅgītibhedato piṭakattayatthasaṃvaṇṇanato hāranayapaṭṭhānappabhedato ca. ပုဂ္ဂိုလ်သုံးပါးတို့ကို ပြဆိုသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သုံးပါးသော ကောင်းခြင်း (အာဒိ၊ မဇ္ဈေ၊ ပရိယောသာန ကလျာဏ) ကို ဝေဖန်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပရိညာသုံးပါးကို ပြဆိုသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပဟာန်သုံးပါးကို ညွှန်ပြသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သိက္ခာသုံးပါးကို သင်္ဂြိုဟ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သုံးပါးသော သံကိလေသတရားတို့ကို သုတ်သင်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မူလဂီတိ၊ အနုဂီတိ၊ သင်္ဂီတိ အပြားအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပိဋကသုံးပုံ၏ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဟာရ၊ နယ၊ (သာသန) ပဋ္ဌာနတို့၏ အပြားအားဖြင့်လည်းကောင်း သုံးမျိုးရှိ၏။ Catubbidhaṃ catuppaṭisambhidāvisayato catunayadesanato dhammatthadesanāpaṭivedhagambhīrabhāvato ca. Pañcavidhaṃ abhiññeyyādidhammavibhāgato pañcakkhandhaniddesato pañcagatiparicchedato pañcanikāyatthavivaraṇato ca. Chabbidhaṃ chaḷārammaṇavibhāgato chaajjhattikabāhirāyatanavibhāgato ca. Sattavidhaṃ sattaviññāṇaṭṭhitiparicchedato. Navavidhaṃ suttādinavaṅganiddesato. Cuddasavidhaṃ suttādhiṭṭhānavibhāgato. Soḷasavidhaṃ aṭṭhavīsatividhañca sāsanapaṭṭhānappabhedato. Caturāsītisahassavidhaṃ caturāsītisahassadhammakkhandhavicārabhāvatotiādinā nayena pakaraṇavibhāgo veditabbo. ပဋိသမ္ဘိဒါလေးပါး၏ အရာဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ နည်းလေးပါးတို့ကို ဟောကြားသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဓမ္မ၊ အတ္ထ၊ ဒေသနာ၊ ပဋိဝေဓတို့၏ နက်နဲခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း လေးမျိုးရှိ၏။ အဘိညေယျစသော တရားတို့ကို ဝေဖန်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ခန္ဓာငါးပါးကို ပြဆိုသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဂတိငါးပါးကို ပိုင်းခြားသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ နိကာယ်ငါးရပ်၏ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုသောကြောင့်လည်းကောင်း ငါးမျိုးရှိ၏။ အာရုံခြောက်ပါးကို ဝေဖန်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အဇ္ဈတ္တိကာယတနနှင့် ဗာဟိရာယတန ခြောက်ပါးတို့ကို ဝေဖန်သောကြောင့်လည်းကောင်း ခြောက်မျိုးရှိ၏။ ဝိညာဏဋ္ဌိတိခုနစ်ပါးကို ပိုင်းခြားသောကြောင့် ခုနစ်မျိုးရှိ၏။ သုတ်အစရှိသော အင်္ဂါကိုးပါးကို ပြဆိုသောကြောင့် ကိုးမျိုးရှိ၏။ သုတ်၏တည်ရာကို ဝေဖန်သောကြောင့် တစ်ဆယ့်လေးမျိုးရှိ၏။ သာသနပဋ္ဌာနအပြားအားဖြင့် တစ်ဆယ့်ခြောက်မျိုးလည်းကောင်း၊ နှစ်ဆယ့်ရှစ်မျိုးလည်းကောင်း ရှိ၏။ ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော ဓမ္မက္ခန္ဓာတို့ကို စိစစ်ဝေဖန်သောကြောင့် ရှစ်သောင်းလေးထောင်မျိုးရှိ၏။ ဤသို့စသော နည်းလမ်းဖြင့် ကျမ်း၏ ဝေဖန်ခွဲခြားမှုကို သိအပ်၏။ Tattha sāsanapariyeṭṭhibhāvatoti sakalaṃ nettippakaraṇaṃ sikkhattayasaṅgahassa navaṅgassa satthusāsanassa atthasaṃvaṇṇanābhāvato. Ariyamaggasampādanatoti [Pg.5] dassanabhūmibhāvanābhūmisampādanato. Vimuttirasatoti sāsanassa amatapariyosānattā vuttaṃ. Byañjanatthavicārabhāvatoti hārabyañjanapadakammanayānaṃ byañjanavicārattā atthapadaatthanayānaṃ atthavicārattā vuttaṃ. Saṅgahavibhāgabhāvo parato āvi bhavissati. Dhammavinayatthasaṃvaṇṇanatoti sakalassāpi pariyattisāsanassa dhammavinayabhāvato vuttaṃ. Lakkhaṇalakkhiyabhāvatoti nettivacanassa lakkhaṇattā udāharaṇasuttānañca lakkhiyattā vuttaṃ. Sabhāgavisabhāganiddesatoti samānajātiyā dhammā sabhāgā, paṭipakkhā visabhāgā, taṃvicārabhāvatoti attho. Sādhāraṇāsādhāraṇadhammavibhāgatoti pahānekaṭṭhasahajekaṭṭhatādisāmaññena ye dhammā yesaṃ dhammānaṃ nāmavatthādinā sādhāraṇā tabbidhuratāya asādhāraṇā ca, taṃvibhāgato duvidhanti attho. ထိုသို့ ဝေဖန်ခြင်းကို ဆိုရာ၌ ‘သာသနပရိယေဋ္ဌိဘာဝတော’ (သာသနာတော်၏ အနက်ကို ရှာဖွေတတ်သော အဖြစ်ကြောင့်) ဟူသော စကား၏ အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏— အလုံးစုံသော နေတ္တိကျမ်းသည် သိက္ခာသုံးပါးကို သင်္ဂြိုဟ်အပ်သော၊ အင်္ဂါကိုးပါးရှိသော မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၏ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုသောကြောင့် တစ်မျိုးတည်းသာ ရှိ၏။ ‘အရိယမဂ္ဂသမ္ပာဒနတော’ (အရိယမဂ်ကို ပြီးစေတတ်သော အဖြစ်ကြောင့်) ဟူသည်ကား ဒဿနဘုံနှင့် ဘာဝနာဘုံကို ပြီးမြောက်စေသောကြောင့် တစ်မျိုးတည်းသာ ရှိ၏။ ‘ဝိမုတ္တိရသတော’ (ဝိမုတ္တိရသရှိသောကြောင့်) ဟူသော စကားကို သာသနာတော်သည် အမြိုက်နိဗ္ဗာန် အဆုံးရှိသောကြောင့် ဆိုအပ်၏။ ‘ဗျဉ္ဇနတ္ထဝိစာရဘာဝတော’ (သဒ္ဒါနှင့် အနက်ကို စိစစ်ဝေဖန်သော အဖြစ်ကြောင့်) ဟူသော စကားကို ဟာရ ၁၆ ပါး၊ ဗျဉ္ဇနပဒ ၆ ပါး၊ ကမ္မနည်း ၂ ပါးတို့က သဒ္ဒါကို စီရင်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အတ္ထပဒ ၆ ပါး၊ အတ္ထနယ ၃ ပါးတို့က အနက်ကို စီရင်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။ သင်္ဂဟဝါရနှင့် ဝိဘာဂဝါရ၏ အဖြစ်သည်ကား နောင်အခန်း၌ ထင်ရှားလတ္တံ့။ ‘ဓမ္မဝိနယတ္ထသံဝဏ္ဏနတော’ (ဓမ္မဝိနည်း၏ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုသောကြောင့်) ဟူသော စကားကို အလုံးစုံသော ပရိယတ္တိသာသနာတော်သည် ဓမ္မနှင့် ဝိနည်းသာ ဖြစ်သောကြောင့် ဆိုအပ်၏။ ‘လက္ခဏလက္ခိယဘာဝတော’ (လက္ခဏာနှင့် လက္ခိယဖြစ်သောကြောင့်) ဟူသော စကားကို နေတ္တိပါဠိသည် လက္ခဏာ (မှတ်ကြောင်းသုတ်) ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဥဒါဟရုဏ်သုတ်တို့သည် လက္ခိယ (မှတ်အပ်သော အရာ) ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။ ‘သဘာဂဝိသဘာဂနိဒ္ဒေသတော’ (သဘာဂ၊ ဝိသဘာဂကို ပြဆိုသောကြောင့်) ဟူသော စကား၌ တူသောသဘောရှိသော တရားတို့သည် သဘာဂမည်၏၊ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော တရားတို့သည် ဝိသဘာဂမည်၏၊ ထိုတရားတို့ကို စိစစ်ဝေဖန်သောကြောင့်ဟု အနက်ရ၏။ ‘သာဓာရဏာသာဓာရဏဓမ္မဝိဘာဂတော’ (သာဓာရဏ၊ အသာဓာရဏတရားတို့ကို ဝေဖန်သောကြောင့်) ဟူသော စကား၌ ပဟာနေကဋ္ဌဖြစ်ခြင်း၊ သဟဇာတေကဋ္ဌဖြစ်ခြင်း စသည်ဖြင့် တူညီသော အဖြစ်ကြောင့် အကြင်တရားတို့သည် အကြင်တရားတို့နှင့် အမည်၊ ဝတ္ထု စသည်ဖြင့် ဆက်ဆံ (သာဓာရဏ) ကုန်၏၊ ထိုသာဓာရဏ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့် မဆက်ဆံ (အသာဓာရဏ) ကုန်၏၊ ထိုသာဓာရဏနှင့် အသာဓာရဏတရားတို့ကို ဝေဖန်သောကြောင့် နှစ်မျိုးရှိ၏ဟု အနက်ရ၏။ Puggalattayaniddesatoti ugghaṭitaññuādi puggalattayaniddesato. Tividhakalyāṇavibhāgatoti ādikalyāṇādivibhāgato. Mūlagītianugītisaṅgītibhedatoti paṭhamaṃ vacanaṃ mūlagīti, vuttasseva atthassa saṅgahagāthā anugīti, taṃtaṃsuttatthayojanavasena vippakiṇṇassa pakaraṇassa saṅgāyanaṃ saṅgīti, sā therassa parato pavattitāti veditabbā, etāsaṃ tissannaṃ bhedato tividhanti attho. Pañcakkhandhaniddesatoti rūpādipañcakkhandhasīlādipañcadhammakkhandhaniddesato pañcavidhanti attho. Suttādhiṭṭhānavibhāgatoti lobhadosamohānaṃ alobhādosāmohānaṃ kāyavacīmanokammānaṃ saddhādipañcindriyānañca vasena cuddasavidhassa suttādhiṭṭhānassa vibhāgavacanato cuddasavidhanti attho. Sesaṃ suviññeyyanti na papañcitaṃ. ‘ပုဂ္ဂလတ္တယနိဒ္ဒေသတော’ ဟူသည်မှာ ဥဂ္ဃဋိတညု အစရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်သုံးဦးတို့ကို ပြဆိုသောကြောင့် သုံးမျိုးရှိ၏။ ‘တိဝိဓကလျာဏဝိဘာဂတော’ ဟူသည်မှာ အာဒိကလျာဏ (အစ၏ ကောင်းခြင်း) စသည်ကို ဝေဖန်သောကြောင့် သုံးမျိုးရှိ၏။ ‘မူလဂီတိအနုဂီတိသင်္ဂီတိဘေဒတော’ ဟူသော စကား၌— ရှေးဦးစွာသော စကားသည် ‘မူလဂီတိ’ မည်၏။ ဆိုခဲ့ပြီးသော အနက်ကို အကျဉ်းချုပ်၍ ဆိုအပ်သော ဂါထာသည် ‘အနုဂီတိ’ မည်၏။ ထိုထိုသုတ်တို့၏ အနက်ကို ယှဉ်စပ်ခြင်းအားဖြင့် ပျံ့လွင့်နေသော ကျမ်းစာကို စုစည်းညီညွတ်စွာ ရွတ်ဆိုခြင်းသည် ‘သင်္ဂီတိ’ မည်၏။ ထိုသင်္ဂီတိကို ကစ္စည်းမထေရ်၏နောက်၌ ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်ဟု သိအပ်၏။ ထိုသုံးပါးတို့၏ ကွဲပြားမှုကြောင့် သုံးမျိုးရှိ၏ဟု အနက်ရ၏။ ‘ပဉ္စက္ခန္ဓနိဒ္ဒေသတော’ ဟူသော စကား၌ ရူပက္ခန္ဓာစသော ခန္ဓာငါးပါး၊ သီလစသော ဓမ္မက္ခန္ဓာငါးပါးတို့ကို ပြဆိုသောကြောင့် ငါးမျိုးရှိ၏ဟု အနက်ရ၏။ ‘သုတ္တာဓိဋ္ဌာနဝိဘာဂတော’ ဟူသော စကား၌ လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟတို့၏လည်းကောင်း၊ အလောဘ၊ အဒေါသ၊ အမောဟတို့၏လည်းကောင်း၊ ကာယကံ၊ ဝစီကံ၊ မနောကံတို့၏လည်းကောင်း၊ သဒ္ဒါစသော ဣန္ဒြေငါးပါးတို့၏လည်းကောင်း အစွမ်းဖြင့် တစ်ဆယ့်လေးမျိုးသော သုတ်၏တည်ရာကို ဝေဖန်ပြဆိုသောကြောင့် တစ်ဆယ့်လေးမျိုးရှိ၏ဟု အနက်ရ၏။ ကျန်ရှိသောအချက်များကိုမူ နားလည်လွယ်သဖြင့် ထပ်မံ၍ မချဲ့တော့ပြီ။ 1. Saṅgahavāravaṇṇanā ၁. သင်္ဂဟဝါရအဖွင့် Evaṃ anekabhedavibhatte nettippakaraṇe yadidaṃ vuttaṃ ‘‘saṅgahavibhāgavāravasena duvidha’’nti, tattha saṅgahavāro ādi. Tassāpi ‘‘yaṃ loko pūjayate’’ti ayaṃ gāthā ādi. Tattha yanti aniyamato upayoganiddeso, tassa ‘‘tassā’’ti iminā niyamanaṃ veditabbaṃ. Lokoti kattuniddeso. Pūjayateti kiriyāniddeso. Salokapāloti kattuvisesanaṃ. Sadāti kālaniddeso. Namassati cāti upacayena kiriyāniddeso[Pg.6]. Tassāti sāminiddeso. Etanti paccattaniddeso. Sāsanavaranti paccattaniddesena niddiṭṭhadhammanidassanaṃ. Vidūhīti karaṇavacanena kattuniddeso. Ñeyyanti kammavācakakiriyāniddeso. Naravarassāti ‘‘tassā’’ti niyametvā dassitassa sarūpato dassanaṃ. ဤသို့ များစွာသော အပြားအားဖြင့် ဝေဖန်အပ်သော နေတ္တိကျမ်း၌ ‘သင်္ဂဟဝါရ၊ ဝိဘာဂဝါရတို့၏ အစွမ်းဖြင့် နှစ်မျိုးရှိ၏’ ဟု ဆိုခဲ့သော စကား၌ သင်္ဂဟဝါရသည် အစဦး ဖြစ်သည်။ ထိုသင်္ဂဟဝါရ၌လည်း ‘ယံ လောကော ပူဇယတေ’ ဟူသော ဤဂါထာသည် အစဦး ဖြစ်သည်။ ထိုဂါထာ၌ ‘ယံ’ ဟူသော သဒ္ဒါသည် အမှတ်မရှိသောအားဖြင့် ဒုတိယာဝိဘတ် (ကံအနက်) ကို ပြသော သဒ္ဒါဖြစ်၏။ ထိုအမှတ်မရှိပြသော အနက်ကို ‘တဿ’ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် သတ်မှတ်ပိုင်းခြားကြောင်း သိအပ်၏။ ‘လောကော’ ဟူသော သဒ္ဒါသည် ကတ္တားအနက်ကို ပြသော သဒ္ဒါဖြစ်၏။ ‘ပူဇယတေ’ ဟူသော သဒ္ဒါသည် ကြိယာအနက်ကို ပြသော သဒ္ဒါဖြစ်၏။ ‘သလောကပါလော’ ဟူသော စကားသည် ကတ္တားကို အထူးပြုသော သဒ္ဒါ (ဝိသေသန) ဖြစ်၏။ ‘သဒါ’ ဟူသော သဒ္ဒါသည် ကာလအနက်ကို ပြသော သဒ္ဒါဖြစ်၏။ ‘နမဿတိ စ’ ဟူသော သဒ္ဒါသည် သမုစ္စည်းအနက်ရှိသော ‘စ’သဒ္ဒါနှင့်တကွ ကြိယာအနက်ကို ပြသော သဒ္ဒါဖြစ်၏။ ‘တဿ’ ဟူသော သဒ္ဒါသည် သာမီဝိဘတ် (ပိုင်ဆိုင်ခြင်းအနက်) ကို ပြသော သဒ္ဒါဖြစ်၏။ ‘ဧတံ’ ဟူသော သဒ္ဒါသည် ပဌမာဝိဘတ် (ကတ္တားအနက်) ကို ပြသော သဒ္ဒါဖြစ်၏။ ‘သာသနဝရံ’ ဟူသော စကားသည် ပဌမာဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်းဆိုအပ်သော တရားကို ပြသော သဒ္ဒါဖြစ်၏။ ‘ဝိဒူဟိ’ ဟူသော သဒ္ဒါသည် ကရိုဏ်းဝိဘတ်ဖြင့် ကတ္တားအနက်ကို ပြသော သဒ္ဒါဖြစ်၏။ ‘ဉေယျံ’ ဟူသော သဒ္ဒါသည် ကမ္မဝါစက ကြိယာအနက်ကို ပြသော သဒ္ဒါဖြစ်၏။ ‘နရဝရဿ’ ဟူသော စကားသည် ‘တဿ’ ဟု သတ်မှတ်၍ ပြဆိုအပ်သော အနက်ကို ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ (သရုပ်အားဖြင့်) ပြသော သဒ္ဒါဖြစ်၏။ Tattha lokiyanti ettha puññāpuññāni tabbipāko cāti loko, pajā, sattanikāyoti attho. Loka-saddo hi jātisaddatāya sāmaññavasena niravasesato satte saṅgaṇhāti. Kiñcāpi hi lokasaddo saṅkhārabhājanesupi diṭṭhappayogo, pūjanakiriyāyogyabhūtatāvasena pana sattalokavacano eva idha gahitoti daṭṭhabbaṃ. Pūjayateti mānayati, apacāyatīti attho. ထိုဂါထာ၌ ပုဒ်အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏— ဤသတ္တဝါအပေါင်း၌ ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်တရားတို့သည်လည်းကောင်း၊ ထိုကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်တို့၏ အကျိုးသည်လည်းကောင်း တည်ရှိနေတတ်သောကြောင့် ထိုသတ္တဝါအပေါင်းကို ‘လောက’ ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ‘ပဇာ’ ဟူသည်မှာ သတ္တဝါကို ဆိုလိုသည်။ သို့ဖြစ်၍ သတ္တဝါအပေါင်းဟူ၍ အနက်ရ၏။ စင်စစ်သော်ကား ‘လောက’ဟူသော သဒ္ဒါသည် ဇာတိသဒ္ဒါဖြစ်သောကြောင့် ယေဘုယျအားဖြင့် အကြွင်းမဲ့ သတ္တဝါအားလုံးကို သင်္ဂြိုဟ်ယူ၏။ ထို ‘လောက’ သဒ္ဒါကို သင်္ခါရလောက၊ ဩကာသလောကတို့၌ သုံးစွဲကြောင်း ထင်ရှားသော်လည်း ဤနေရာ၌မူ ပူဇော်ခြင်းကြိယာနှင့် လျော်ကန်သင့်မြတ်သော အဖြစ်ကြောင့် ‘သတ္တလောက’ ကို ဆိုလိုသော သဒ္ဒါအဖြစ်သာ ယူအပ်၏ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ ‘ပူဇယတေ’ ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်မှာ မြတ်နိုးပူဇော်၏၊ ရိုသေကိုးကွယ်၏ဟု အနက်ရ၏။ Lokaṃ pālentīti lokapālā, cattāro mahārājāno. Lokiyā pana indayamavaruṇakuverā lokapālāti vadanti. Saha lokapālehīti salokapālo, ‘‘loko’’ti iminā tulyādhikaraṇaṃ. Atha vā issariyādhipaccena taṃtaṃsattalokassa pālanato rakkhaṇato khattiyacatumahārājasakkasuyāmasantusitasunimmitaparanimmitavasavattimahābrahmādayo lokapālā. Tehi saha taṃtaṃsattanikāyo salokapālo lokoti vutto. Atha vā ‘‘dveme, bhikkhave, sukkā dhammā lokaṃ pālentī’’ti (a. ni. 2.9; itivu. 42) vacanato hirottappadhammā lokapālā. Tehi samannāgato loko salokapālo. Hirottappasampannā hi pāpagarahino sappurisā dhammacchandavantatāya bhagavati pūjānamakkāraparā hontīti. လောကကို စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့် 'လောကပါလ' မည်ကုန်၏၊ ယင်းတို့သည် စတုမဟာရာဇ် နတ်မင်းကြီးလေးပါးတို့ ဖြစ်ကြသည်။ လောကီဆရာတို့ကမူ ဣန္ဒနတ်၊ ယမနတ်၊ ဝရုဏနတ်၊ ကုဝေရနတ်တို့ကို 'လောကပါလ' ဟု ဆိုကြကုန်၏။ လောကပါလတို့နှင့်တကွ ဖြစ်သောကြောင့် 'သလောကပါလ' မည်၏၊ ဤပုဒ်သည် 'လောကော' ဟူသော ပုဒ်နှင့် တူညီသော အနက်ရှိ၏။ တစ်နည်းကား စိုးပိုင်အုပ်ချုပ်ခြင်းဖြင့် ထိုထိုသော သတ္တဝါလောကကို စောင့်ရှောက်ကာကွယ်တတ်သောကြောင့် မင်း၊ စတုမဟာရာဇ်နတ်များ၊ သိကြားမင်း၊ သုယာမာနတ်မင်း၊ သန္တုသိတာနတ်မင်း၊ သုနိမ္မိတနတ်မင်း၊ ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တိနတ်မင်း၊ ဗြဟ္မာကြီး အစရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် လောကပါလ မည်ကုန်၏။ ထိုလောကပါလဖြစ်သော မင်းအစရှိသည်တို့နှင့်အတူ ဖြစ်သော ထိုထိုသတ္တဝါအပေါင်းကို လောကပါလနှင့်တကွဖြစ်သော 'လောက' ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ တစ်နည်းကား “ရဟန်းတို့၊ ဤသုက္ကဓမ္မတရားနှစ်ပါးတို့သည် လောကကို စောင့်ရှောက်ကုန်၏” ဟူသော စကားတော်အရ ဟီရိနှင့် ဩတ္တပ္ပတရားတို့သည် လောကပါလ မည်ကုန်၏။ ထိုဟီရိဩတ္တပ္ပတရားတို့နှင့် ပြည့်စုံသော လောကကို 'သလောကပါလ' မည်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဟီရိ၊ ဩတ္တပ္ပနှင့် ပြည့်စုံ၍ မကောင်းမှုကို ကဲ့ရဲ့တတ်သော သူတော်ကောင်းတို့သည် တရား၌ လိုလားတောင့်တသော ဆန္ဒရှိကြသဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၌ ပူဇော်ခြင်း၊ ရှိခိုးခြင်းကိုသာ ပြုလုပ်လေ့ရှိကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုတရားတို့နှင့် ပြည့်စုံသော လောကကို 'သလောကပါလ' ဟု ဆိုအပ်၏။ Sadāti sabbakālaṃ rattiñceva divā ca, sadāti vā bhagavato dharamānakāle tato parañca. Atha vā sadāti abhinīhārato paṭṭhāya yāva sāsanantaradhānā, tato parampi vā. Mahābhinīhārato paṭṭhāya hi mahābodhisattā bodhiyā niyatatāya buddhaṅkurabhūtā sadevakassa lokassa pūjanīyā ceva vandanīyā ca honti. Yathāha bhagavā sumedhabhūto – ‘သဒါ’ ဟူသည် ညဉ့်ရောနေ့ပါ အခါခပ်သိမ်းကို ဆိုလိုသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် ‘သဒါ’ ဟူသည် မြတ်စွာဘုရား သက်တော်ထင်ရှားရှိစဉ် ကာလ၌လည်းကောင်း၊ ထို့နောက်ပိုင်း ကာလ၌လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် ‘သဒါ’ ဟူသည် ဘုရားဆုပန်တော်မူသည့် အချိန်မှစ၍ သာသနာတော်ကွယ်ပျောက်သည့်တိုင်အောင်လည်းကောင်း၊ ထို့ပြင် သာသနာကွယ်ပြီးနောက်ပိုင်း၌လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား မြတ်သောဘုရားဆုကို တောင်းတော်မူသည်မှ စ၍ သဗ္ဗညုတဉာဏ်၌ မြဲမြံသောကြောင့် (ဝါ) သဗ္ဗညုတဉာဏ်ဖြင့် မှတ်သားအပ်သောကြောင့် ဘုရားအညွန့်အညှောက်ဖြစ်တော်မူကုန်သော မြတ်စွာဘုရားလောင်းတို့သည် နတ်နှင့်တကွသော လောကသားတို့၏ ပူဇော်ထိုက်၊ ရှိခိုးထိုက်သူများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ငါဆိုအပ်သော စကား၏ သက်သေအဖြစ် သုမေဓရှင်ရသေ့ဖြစ်စဉ်က မြတ်စွာဘုရားသည် မည်သို့ဟောတော်မူသနည်းဟူမူ ‘ဒီပင်္ကရော... ပက္ကမုံ’ ဟူ၍ ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ‘‘Dīpaṅkaro lokavidū, āhutīnaṃ paṭiggaho; Mama kammaṃ pakittetvā, dakkhiṇaṃ pādamuddhari. “လောကသုံးပါးကို သိတော်မူသော၊ အဝေးမှ ဆောင်ယူ၍ ပူဇော်အပ်သော အလှူတို့ကို ခံယူတော်မူထိုက်သော ဒီပင်္ကရာမြတ်စွာဘုရားသည် ငါ၏ (ညွန်ပျောင်း၌ ဝပ်စင်းလျောင်းသော) အမှုကို ချီးမွမ်းတော်မူပြီးလျှင် (နောင်အခါ ဖြစ်လတ္တံ့သော အကျိုးကို) ဗျာဒိတ်စကား ကြားတော်မူကာ လက်ယာခြေတော်ကို ကြွလှမ်းတော်မူ၏။ ‘‘Ye [Pg.7] tatthāsuṃ jinaputtā, padakkhiṇamakaṃsu maṃ; Devā manussā asurā ca, abhivādetvāna pakkamu’’nti. (bu. vaṃ. 2.75-76); “ထိုဗျာဒိတ်တော်ပေးရာ အရပ်၌ ရှိနေကြကုန်သော ဘုရားသားတော် အားလုံးတို့သည် ငါ့ကို လက်ယာရစ် လှည့်ပတ်ခြင်း ပြုကြကုန်၏။ နတ်၊ လူ၊ အသူရာတို့သည်လည်း ရှိခိုးဦးချ၍ ဖဲခွာသွားကြကုန်၏။” Namassati cāti keci kesañci pūjāsakkārādīni karontāpi tesaṃ apākaṭaguṇatāya namakkāraṃ na karonti, na evaṃ bhagavato, yathābhūtaabbhuggatakittisaddatāya pana bhagavantaṃ sadevako loko pūjayati ceva namassati cāti attho. ‘‘Sadā naramanusso’’ti keci paṭhanti, taṃ na sundaraṃ. Tassāti yaṃ sadevako loko pūjayati ceva namassati ca, tassa. Etanti idāni vattabbaṃ buddhiyaṃ viparivattamānaṃ sāmaññena dasseti. Sāsanavaranti taṃ sarūpato dasseti. Tattha diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi yathārahaṃ satte sāsati vineti etenāti sāsanaṃ, tadeva ekantaniyyānaṭṭhena anaññasādhāraṇaguṇatāya ca uttamaṭṭhena taṃtaṃabhipatthitasamiddhihetutāya paṇḍitehi varitabbato vā varaṃ, sāsanameva varanti sāsanavaraṃ. Vidūhīti yathāsabhāvato kammakammaphalāni kusalādibhede ca dhamme vidantīti vidū, paṇḍitamanussā, tehi. Ñātabbaṃ, ñāṇamarahatīti vā ñeyyaṃ. Naravarassāti purisavarassa, aggapuggalassāti attho. ‘နမဿတိ စ’ ဟူသော ဤစကား၌ အချို့သောသူတို့သည် အချို့သောသူတို့အား ပူဇော်သက္ကာရ ပြုကြသော်လည်း ထိုသူတို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူး မထင်ရှားခြင်းကြောင့် ရှိခိုးခြင်းကိုမူ မပြုကြကုန်၊ မြတ်စွာဘုရား၌ကား ထိုသို့မဟုတ်ပေ။ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ပျံ့နှံ့တက်ကြွသော ကျော်စောသတင်း ဂုဏ်တော်တို့ကြောင့် နတ်နှင့်တကွသော လောကသည် မြတ်စွာဘုရားကို ပူဇော်လည်း ပူဇော်၏၊ ရှိလည်း ရှိခိုး၏ဟု အနက်ရသည်။ အချို့က “သဒါ နရမနုဿော” ဟု ဖတ်ကြကုန်၏၊ ထိုသို့ ဖတ်ခြင်းသည် မသင့်လျော်ပေ။ ‘တဿ’ ဟူသည်ကား နတ်နှင့်တကွသော လောကသားတို့ ပူဇော်ရှိခိုးအပ်သော ထိုမြတ်သောသူ (မြတ်စွာဘုရား)၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ဧတံ’ ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ယခုဆိုလတ္တံ့သော မိမိ၏ ဉာဏ်၌ ထင်မြင်နေသော အနက်ကို ယေဘုယျအားဖြင့် ပြတော်မူ၏။ ‘သာသနဝရံ’ ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ထိုအနက်ကို သရုပ်အားဖြင့် ပြတော်မူ၏။ ထိုပုဒ်၏ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏ - ဤတရားတော်ဖြင့် သတ္တဝါတို့ကို ပစ္စုပ္ပန်၊ တမလွန်နှင့် ပရမတ္ထအကျိုးတို့ဖြင့် ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ဆုံးမတတ်၊ လေ့ကျင့်စေတတ်သောကြောင့် ထိုတရားစုကို 'သာသနာ' ဟု ခေါ်၏။ ထိုသာသနာတော်သည်ပင်လျှင် စင်စစ် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်စေတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးတို့နှင့် မသက်ဆိုင်သော ဂုဏ်ထူးနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် အလွန်တရာ မြတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'ဝရ' (မြတ်သော) မည်၏။ တစ်နည်းကား ထိုထိုတောင့်တအပ်သော ကောင်းကျိုးများ ပြီးစီးခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ပညာရှိတို့သည် အလိုရှိအပ် တောင့်တအပ်သောကြောင့် 'ဝရ' မည်၏။ မြတ်သော သာသနာတော် ဖြစ်သောကြောင့် ‘သာသနဝရံ’ မည်၏။ ‘ဝိဒူဟိ’ ဟူသည်ကား သဘာဝအတိုင်း ကံနှင့် ကံ၏အကျိုးကိုလည်းကောင်း၊ ကုသိုလ်စသော အပြားရှိသော တရားတို့ကိုလည်းကောင်း သိတတ်ကုန်သောကြောင့် ‘ဝိဒူ’ (ပညာရှိလူသားများ) ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုပညာရှိတို့ သိအပ်သောကြောင့် 'ဉေယျ' မည်၏။ တစ်နည်းကား သိခြင်းနှင့် ထိုက်တန်သောကြောင့် 'ဉေယျ' မည်၏။ ‘နရဝရဿ’ ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကား မြတ်သောပုဂ္ဂိုလ်၊ အတုမဲ့အဂ္ဂပုဂ္ဂိုလ်၏ ဟု အနက်ရသည်။ Idaṃ vuttaṃ hoti – yo anaññasādhāraṇamahākaruṇāsabbaññutaññāṇādiguṇavisesayogena sadevakena lokena pūjanīyo namassanīyo ca bhagavā arahaṃ sammāsambuddho, tassa loke uttamapuggalassa etaṃ idāni amhehi vibhajitabbahāranayapaṭṭhānavicāraṇavisayabhūtaṃ sāsanaṃ ādikalyāṇatādiguṇasampattiyā varaṃ aggaṃ uttamaṃ nipuṇañāṇagocaratāya paṇḍitavedanīyamevāti. Bhagavato hi vacanaṃ ekagāthāmattampi saccapaṭiccasamuppādakhandhāyatanadhātindriyasatipaṭṭhānādisabhāvadhammaniddhāraṇakkhamatāya soḷasahārapañcanayasoḷasaaṭṭhavīsatividhapaṭṭhānavicārayogyabhāvena ca paramagambhīraṃ atthato agādhapāraṃ saṇhasukhumañāṇavisayamevāti. Tenevāha – ‘‘paññavantassāyaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo duppaññassā’’ti (dī. ni. 3.358; a. ni. 8.30). Atha vā bhagavato sāsanaṃ pariññākkamena lakkhaṇāvabodhappaṭipattiyā suññatamukhādīhi ogāhitabbattā aviññūnaṃ supinantenapi na visayo hotīti āha – ‘‘vidūhi ñeyya’’nti. Tathā ca vuttaṃ – ‘‘etu viññū puriso’’tiādi. ဤဆိုလိုရင်း အဓိပ္ပာယ်ကား - ကိလေသာတို့မှ ကင်းဝေးတော်မူသော၊ တရားအားလုံးကို ကိုယ်တိုင် မှန်ကန်စွာ သိတော်မူသော အကြင်မြတ်စွာဘုရားသည် သူတစ်ပါးတို့နှင့် မသက်ဆိုင်သော မဟာကရုဏာတော်၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော် စသော ဂုဏ်ထူးတို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသဖြင့် နတ်နှင့်တကွသော လောကသားတို့ ပူဇော်ဦးချထိုက်သူ ဖြစ်တော်မူ၏။ လောက၌ အမြတ်ဆုံးပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်တော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ ယခုငါတို့ ဝေဖန်စီရင်အပ်သော ဟာရ၊ နယ၊ ပဋ္ဌာန်းတရားတို့ကို ဆင်ခြင်သုံးသပ်ရာ အာရုံဖြစ်သော၊ အာဒိကလျာဏ စသော ဂုဏ်တော်တို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော ဤသာသနာတော်မြတ်သည် သိမ်မွေ့နူးညံ့သော ဉာဏ်၏ ကျက်စားရာ အာရုံဖြစ်သောကြောင့် ပညာရှိတို့သာ သိနိုင်သော တရားသာ ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ စင်စစ် မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်သည် တစ်ဂါထာမျှပင် ဖြစ်သော်လည်း သစ္စာ၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်၊ ခန္ဓာ၊ အာယတန၊ ဓာတ်၊ ဣန္ဒြေ၊ သတိပဋ္ဌာန် စသော သဘာဝတရားတို့ကို ထုတ်ဖော်သုံးသပ်ရန် လျောက်ပတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ၁၆-ပါးသော ဟာရ၊ ၅-ပါးသော နည်းလမ်း၊ ၁၆-ပါး သို့မဟုတ် ၂၈-ပါးသော သာသနပဋ္ဌာန်းတို့ကို ဝေဖန်သုံးသပ်ရန် သင့်လျော်သောကြောင့်လည်းကောင်း အလွန်နက်နဲကာ အနက်အားဖြင့် အတိုင်းအဆ မရှိနိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် သိမ်မွေ့နူးညံ့သော ဉာဏ်၏ အာရုံသက်သက်သာ ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် “ဤတရားတော်သည် ပညာရှိတို့အတွက်သာ ဖြစ်၏၊ ပညာမဲ့သူတို့အတွက် မဟုတ်ပေ” ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ တစ်နည်းကား မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်သည် ပရိညာအစဉ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ လက္ခဏာရေးသုံးပါးကို ထိုးထွင်းသိမြင်သော ဝိပဿနာအကျင့်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ သုညတမုခ စသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း သက်ဝင်ဆင်чивရသောကြောင့် ပညာမဲ့သူတို့သည် အိပ်မက်ထဲ၌ပင် မသိနိုင်သော အရာဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် “ပညာရှိတို့သာ သိအပ်၏” ဟု ဟောတော်မူသည်။ ထိုသို့ ပညာရှိတို့သာ သိနိုင်သောအရာ ဖြစ်သောကြောင့်ပင် “ပညာရှိသောသူသည် လာပါစေ” စသည်ဖြင့် ဟောကြားတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ Apare [Pg.8] pana ‘‘taṃ tassa sāsanavara’’nti paṭhanti, tesaṃ matena yaṃ-saddo sāsana-saddena samānādhikaraṇoti daṭṭhabbo. Idaṃ vuttaṃ hoti yaṃ sāsanavaraṃ salokapālo loko pūjayati namassati ca, taṃ sāsanavaraṃ vidūhi ñātabbanti. Imasmiñca naye lokapāla-saddena bhagavāpi vuccati. Bhagavā hi lokaggatāyakattā nippariyāyena lokapālo, tasmā ‘‘tassā’’ti lokapālassa satthunoti attho. Salokapāloti cettha lokapāla-saddo guṇībhūtopi satthuvisayattā sāsana-saddāpekkhatāya sāmibhāvena sambandhīvisesabhūto padhānabhūto viya paṭiniddesaṃ arahatīti. အခြားဆရာတို့သည်ကား “တံ တဿ သာသနဝရံ” ဟူ၍ ရွတ်ဆိုကြကုန်၏။ ထိုဆရာတို့၏ အလိုအရ ‘ယံ’ သဒ္ဒါသည် ‘သာသန’ သဒ္ဒါနှင့် တူညီသော အနက်ရှိသည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ဆိုလိုရင်း အဓိပ္ပာယ်မှာ - လောကပါလနှင့်တကွသော လောကသားတို့ ပူဇော်ရှိခိုးအပ်သော အကြင်မြတ်သော သာသနာတော်ကို ပညာရှိတို့ သိအပ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤနောက်နည်း၌လည်း ‘လောကပါလ’ သဒ္ဒါဖြင့် မြတ်စွာဘုရားကိုလည်း ဆိုအပ်၏။ စင်စစ် မြတ်စွာဘုရားသည် လူတို့၏ အတုမဲ့ မြတ်သော ခရီးညွှန်ဖြစ်တော်မူသောကြောင့် မုချအားဖြင့် 'လောကပါလ' မည်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ‘တဿ’ ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကား လူတို့ကို စောင့်ရှောက်တော်မူတတ်သော မြတ်စွာဘုရား၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘သလောကပါလော’ ဟူသော စကား၌ ‘လောကပါလ’ သဒ္ဒါသည် မပြဓာန်းသော်လည်း၊ မြတ်စွာဘုရားကို ရည်ညွှန်းသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သာသနာတော်နှင့် ဆက်စပ်၍ ပိုင်ရှင်အဖြစ် သမ္ဗန္ဓီအထူးဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ပဓာနပုဒ်ကဲ့သို့ပင် ‘တဿ’ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် တစ်ဖန်ပြန်၍ ညွှန်းဆိုထိုက်၏ဟု သိအပ်၏။ Kathaṃ pana sayaṃ dhammassāmī bhagavā dhammaṃ pūjayatīti? Nāyaṃ virodho. Dhammagaruno hi buddhā bhagavanto, te sabbakālaṃ dhammaṃ apacāyamānāva viharantīti. Vuttañhetaṃ – ‘‘yaṃnūnāhaṃ yvāyaṃ dhammo mayā abhisambuddho, tameva dhammaṃ sakkatvā garuṃ katvā upanissāya vihareyya’’nti (saṃ. ni. 1.173; a. ni. 4.21). သို့ရာတွင် မြတ်စွာဘုရားသည် ကိုယ်တော်တိုင် တရား၏ အရှင် (ဓမ္မသာမိ) ဖြစ်ပါလျက် အဘယ်ကြောင့် တရားတော်ကို ပူဇော်ပါသနည်းဟု မေးစရာရှိ၏။ ဤသို့ ပူဇော်ခြင်းသည် မဆန့်ကျင်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မြတ်စွာဘုရားရှင်တို့သည် တရားတော်ကို အလေးဂရုပြုတော်မူကြသောကြောင့်တည်း။ ထိုမြတ်စွာဘုရားတို့သည် အခါခပ်သိမ်း တရားတော်ကို အရိုအသေပြုလျက်သာ သီတင်းသုံးတော်မူကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် မဆန့်ကျင်ပေ။ စင်စစ်လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် “ငါကိုယ်တိုင် ထိုးထွင်းသိမြင်အပ်သော ဤတရားတော်ကိုသာလျှင် အရိုအသေပြု၍ အလေးဂရုပြုကာ မှီဝဲဆည်းကပ်၍ နေရပါမူ ကောင်းလေစွ” ဟု ဟောတော်မူခဲ့ပေသည်။ Api ca bhagavato dhammapūjanā sattasattāhappaṭipattiādīhi dīpetabbā. Dhammassāmīti ca dhammena sadevakassa lokassa sāmīti attho, na dhammassa sāmīti. Evampi namassatīti vacanaṃ na yujjati. Na hi bhagavā kañci namassatīti, esopi niddoso. Na hi namassatīti padassa namakkāraṃ karotīti ayameva attho, atha kho garukaraṇena tanninno tappoṇo tappabbhāroti ayampi attho labbhati. Bhagavā ca dhammagarutāya sabbakālaṃ dhammaninnapoṇapabbhārabhāvena viharatīti. Ayañca attho ‘‘yena sudaṃ svāhaṃ niccakappaṃ viharāmī’’ti (ma. ni. 1.387) evamādīhi suttapadehi dīpetabbo. ‘‘Vidūhi neyya’’ntipi pāṭho, tassa paṇḍitehi saparasantānesu netabbaṃ pāpetabbanti attho. Tattha attasantāne pāpanaṃ bujjhanaṃ, parasantāne bodhananti daṭṭhabbaṃ. ထို့ပြင် မြတ်စွာဘုရား၏ တရားတော်အား ပူဇော်ခြင်းကို ခုနစ်ပါးသော သတ္တာဟ၌ ဖြစ်သော အကျင့် အစရှိသည်တို့ဖြင့် ပြအပ်၏။ 'ဓမ္မဿာမိ' ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကား တရားဖြင့် နတ်နှင့်တကွသော လောက၏ အရှင်ဟူ၍ မှတ်အပ်၏၊ တရား၏ အရှင်ဟူ၍ မမှတ်အပ်။ ဤသို့ မြတ်စွာဘုရား၏ တရားတော်အား ပူဇော်ခြင်းသည် သင့်သော်လည်း 'နမဿတိ' ဟူသော စကားသည် မသင့်လျော်၊ 'မှန်စွ၊ မြတ်စွာဘုရားသည် တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ ရှိမခိုးခဲ့' ဟူ၍ ဆိုပါမူ ဤ 'နမဿတိ' ဟူသော စကားသည်လည်း အပြစ်မရှိပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် 'နမဿတိ' ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကား 'ရှိခိုးခြင်းကို ပြု၏' ဟူသော ဤအနက်ကိုသာ ရအပ်သည်မဟုတ်၊ စင်စစ်မူကား အလေးပြုသဖြင့် ထိုတရားသို့ ညွတ်၏၊ ရှိုင်း၏၊ ကိုင်း၏ ဟူသော ဤအနက်ကိုလည်း ရအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း တရားကို အလေးပြုသဖြင့် အခါခပ်သိမ်း တရားသို့ ညွတ်ကိုင်းရှိုင်းသော အခြင်းအရာဖြင့် နေတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် အပြစ်မရှိပေ။ ဤအနက်ကိုလည်း 'ယေန သုဒံ... ဝိဟရာမိ' အစရှိသော သုတ္တပုဒ်တို့ဖြင့် ပြအပ်၏။ 'ဝိဒူဟိ နေယျံ' ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိသေး၏၊ ထိုပါဌ်၏ အနက်ကား ပညာရှိတို့သည် မိမိသန္တာန်၊ သူတစ်ပါးသန္တာန်တို့၌ ဆောင်အပ်၊ ရောက်စေအပ်၏ ဟူသော အနက်တည်း။ ထိုတွင် မိမိသန္တာန်၌ ရောက်စေခြင်းသည် (ကိုယ်တိုင်) သိခြင်းဖြစ်၍၊ သူတစ်ပါးသန္တာန်၌ ရောက်စေခြင်းသည် သိစေခြင်းဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ Evaṃ bhagavato sadevakassa lokassa pūjanīyavandanīyabhāvo aggapuggalabhāvo ca vuccamāno guṇavisiṭṭhataṃ dīpeti, sā ca guṇavisiṭṭhatā mahābodhiyā veditabbā. Āsavakkhayañāṇapadaṭṭhānañhi sabbaññutaññāṇaṃ sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānañca āsavakkhayañāṇaṃ ‘‘mahābodhī’’ti vuccati. Sā aviparītadhammadesanato tathāgate suppatiṭṭhitāti viññāyati[Pg.9]. Na hi savāsananiravasesakilesappahānaṃ anāvaraṇañāṇañca vinā tādisī dhammadesanā sambhavati. Iccassa catuvesārajjayogo. Tena dasabalachaasādhāraṇañāṇaaṭṭhārasāveṇikabuddhadhammādisakalasabbaññuguṇapāripūrī pakāsitā hoti. Etādisī ca guṇavibhūti mahākaruṇāpubbaṅgamaṃ abhinīhārasampattiṃ purassaraṃ katvā sampāditaṃ samattiṃsapāramisaṅkhātaṃ puññañāṇasambhāramantarena na upalabbhatīti hetusampadāpi atthato vibhāvitā hotīti evaṃ bhagavato tīsupi avatthāsu sabbasattānaṃ ekantahitappaṭilābhahetubhūtā ādimajjhapariyosānakalyāṇā niravasesā buddhaguṇā imāya gāthāya pakāsitāti veditabbaṃ. ဤသို့ နတ်နှင့်တကွသော လောက၌ မြတ်စွာဘုရား၏ ပူဇော်ထိုက်၊ ရှိခိုးထိုက်သော အဖြစ်နှင့် အမြတ်ဆုံးပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်သော အဖြစ်ကို ဆိုအပ်သည်ရှိသော် ထူးကဲသော ဂုဏ်တော်ကို ထင်ရှားစေ၏။ ထိုထူးကဲသော ဂုဏ်တော်ကို မဟာဗောဓိဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်၏။ အာသဝေါကုန်ခန်းစေတတ်သော ဉာဏ်လျှင် နီးကပ်သော အကြောင်းရှိသော သဗ္ဗညုတဉာဏ်နှင့် သဗ္ဗညုတဉာဏ်လျှင် နီးကပ်သော အကြောင်းရှိသော အာသဝေါကုန်ခန်းစေတတ်သော ဉာဏ်ကို 'မဟာဗောဓိ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုမဟာဗောဓိသည် မဖောက်မပြန်သော တရားဒေသနာတော်ကြောင့် မြတ်စွာဘုရား၌ ကောင်းစွာ တည်ရှိကြောင်း သိသာ၏။ ဝါသနာနှင့်တကွ အကြွင်းမဲ့ ကိလေသာပယ်ခြင်းနှင့် အဆီးအတားမရှိသော အနာဝရဏဉာဏ်မရှိဘဲ ထိုသို့သော တရားဒေသနာသည် မဖြစ်နိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဝေသာရဇ္ဇဉာဏ်လေးပါးနှင့် ပြည့်စုံတော်မူ၏။ ထိုဝေသာရဇ္ဇဉာဏ်နှင့် ပြည့်စုံခြင်းဖြင့် ဆယ်ပါးသော ဗလဉာဏ်၊ ခြောက်ပါးသော အသာဓာရဏဉာဏ်၊ တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော အာဝေဏိကဗုဒ္ဓဓမ္မ အစရှိသော အလုံးစုံသော သဗ္ဗညုတဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို ထင်ရှားပြပြီး ဖြစ်၏။ ဤသို့သော ဂုဏ်ကျေးဇူးအထူးသည်လည်း မဟာကရုဏာတော်လျှင် ရှေ့သွားရှိသော အဘိနီဟာရနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို ရှေ့ဦးစွာ ပြု၍ ဖြစ်ထွန်းစေအပ်သော အပါးသုံးဆယ်သော ပါရမီတော်ဟု ဆိုအပ်သော ကုသိုလ်ပညာအဆောက်အဦ (ပါရမီသမ္ဘာရ) မပါဘဲ မရရှိနိုင်သဖြင့် ဟေတုသမ္ပဒါ (အကြောင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်း) ကိုလည်း အနက်အားဖြင့် ထင်ရှားစေအပ်ပြီး ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရား၏ သုံးပါးသော ကာလတို့၌ သတ္တဝါအားလုံးတို့၏ ဧကန်အကျိုးစီးပွားရရှိခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော၊ အစ၊ အလယ်၊ အဆုံး၌ ကောင်းခြင်းရှိသော၊ အကြွင်းမဲ့သော ဘုရားဂုဏ်တော်တို့ကို ဤဂါထာဖြင့် ထင်ရှားပြအပ်ကုန်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ Dutiyanaye pana yasmā sikkhattayasaṅgahaṃ saphalaṃ ariyamaggasāsanaṃ tassa ārammaṇabhūtañca amatadhātuṃ tadadhigamūpāyañca pubbabhāgapaṭipattisāsanaṃ tadatthaparidīpanañca pariyattisāsanaṃ yathārahaṃ saccābhisamayavasena abhisamento svākkhātatādiguṇavisesayuttataṃ manasikaronto sakkaccaṃ savanadhāraṇaparipucchādīhi paricayaṃ karonto ca sadevako loko pūjayati nāma. Lokanātho ca sammāsambodhippattiyā veneyyānaṃ sakkaccaṃ dhammadesanena ‘‘ariyaṃ vo, bhikkhave, sammāsamādhiṃ desessāmi’’ (ma. ni. 3.136; saṃ. ni. 5.28; peṭako. 24), ‘‘maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho’’ (dha. pa. 273; kathā. 872; netti. 125; peṭako. 30), ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā, virāgo tesaṃ aggamakkhāyati’’ (itivu. 90; a. ni. 4.34), ‘‘khayaṃ virāgaṃ amataṃ paṇītaṃ’’ (khu. pā. 6.4; su. ni. 227), ‘‘ekāyano ayaṃ, bhikkhave, maggo sattānaṃ visuddhiyā’’ (dī. ni. 2.373; ma. ni. 1.106; saṃ. ni. 5.367), ‘‘dhammaṃ vo, bhikkhave, desessāmi ādikalyāṇa’’ntiādīhi (ma. ni. 3.420; netti. 5) vacanehi thomanena ca pūjayati nāma. Tasmā sāsanavarassa pūjanīyabhāvo idha vuccamāno anavasesato dhammaguṇe dīpetīti ye ariyabhāvādayo niyyānādayo khayavirāgādayo madanimmadanādayo asaṅkhatādayo svākkhātatādayo ādikalyāṇatādayo ca anekehi suttapadehi paveditā aneke dhammaguṇā, te niravasesato imāya gāthāya pakāsitāti veditabbā. ဒုတိယနည်း၌မူကား အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် နတ်နှင့်တကွသော လောကသည် သိက္ခာသုံးပါးနှင့်တကွဖြစ်သော၊ ဖိုလ်နှင့်တကွဖြစ်သော အရိယမဂ်တည်းဟူသော သာသနာကိုလည်းကောင်း၊ ထိုအရိယမဂ်၏ အာရုံဖြစ်သော နိဗ္ဗာနဓာတ်ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုအရိယမဂ်နှင့် နိဗ္ဗာန်ကို ရခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ရှေးအဖို့၌ဖြစ်သော အကျင့်ဟု ဆိုအပ်သော သာသနာကိုလည်းကောင်း၊ ထိုပဋိဝေဓပဋိပတ္တိတည်းဟူသော အနက်ကို ပြတတ်သော ပရိယတ္တိသာသနာကိုလည်းကောင်း ထိုက်သင့်သလို သစ္စာကို သိခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ကိုယ်တိုင်သိသည်ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ သွာက္ခာတတာ အစရှိသော ဂုဏ်ထူးနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို နှလုံးသွင်းသည်ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ ရိုသေစွာ နာယူခြင်း၊ ဆောင်ထားခြင်း၊ မေးမြန်းခြင်း အစရှိသည်တို့ဖြင့် လေ့ကျက်ခြင်းကို ပြုသည်ဖြစ်၍လည်းကောင်း ပူဇော်သည်မည်၏။ လူတို့၏ ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း သဗ္ဗညုတဉာဏ်သို့ ရောက်တော်မူခြင်းကြောင့် ဆုံးမထိုက်သော ဝေနေယျတို့အား ရိုသေစွာ တရားဟောကြားတော်မူခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'ချစ်သားရဟန်းတို့၊ သင်တို့အား မြတ်သော သမ္မာသမာဓိကို ဟောကြားပေအံ့'၊ 'မဂ်တို့တွင် ရှစ်ပါးသော မဂ္ဂင်သည် အမြတ်ဆုံးဖြစ်၏'၊ 'ရဟန်းတို့၊ သင်္ခတတရားဖြစ်စေ၊ အသင်္ခတတရားဖြစ်စေ တရားအားလုံးတို့တွင် တပ်မက်မှု ကင်းခြင်း (ဝိရာဂ) သည် အမြတ်ဆုံးဟု ဆိုအပ်၏'၊ 'ကိလေသာ ကုန်ရာ၊ တပ်မက်မှု ကင်းရာ၊ သေခြင်းကင်းရာ၊ မြတ်သော နိဗ္ဗာန်'၊ 'ရဟန်းတို့၊ ဤမဂ်သည် သတ္တဝါတို့ စင်ကြယ်ရန် တစ်ကြောင်းတည်းသော လမ်းဖြစ်၏'၊ 'ရဟန်းတို့၊ သင်တို့အား အစ၌ ကောင်းသော တရားကို ဟောကြားပေအံ့' ဟူသော ဤသို့စသော စကားတို့ဖြင့် ချီးမွမ်းခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ပူဇော်သည်မည်၏။ ထို့ကြောင့် ဤဂါထာ၌ မြတ်သော သာသနာတော်၏ ပူဇော်ထိုက်သော အဖြစ်ကို ပြဆိုအပ်သည်ရှိသော် အကြွင်းမရှိသော တရားဂုဏ်တို့ကို ထင်ရှားစေ၏။ ဤသို့လျှင် အရိယာ၏အဖြစ် အစရှိသည်လည်း ဖြစ်ကုန်သော၊ နိယျာန အစရှိသည်လည်း ဖြစ်ကုန်သော၊ ခယ၊ ဝိရာဂ အစရှိသည်လည်း ဖြစ်ကုန်သော၊ မဒနိမ္မဒန အစရှိသည်လည်း ဖြစ်ကုန်သော၊ အသင်္ခတ အစရှိသည်လည်း ဖြစ်ကုန်သော၊ သွာက္ခာတတာ အစရှိသည်လည်း ဖြစ်ကုန်သော၊ အာဒိကလျာဏတာ အစရှိသည်လည်း ဖြစ်ကုန်သော များစွာသော သုတ္တပုဒ်တို့ဖြင့် ဟောကြားအပ်ကုန်သော များစွာသော တရားဂုဏ်တို့ကို ဤဂါထာဖြင့် အကြွင်းမရှိ ထင်ရှားပြအပ်ကုန်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ Yasmā [Pg.10] pana ariyasaccappaṭivedhena samugghāṭitasammohāyeva paramatthato paṇḍitā bālyādisamatikkamanato, tasmā bhāvitalokuttaramaggā sacchikatasāmaññaphalā ca ariyapuggalā visesato vidūti vuccanti. Te hi yathāvuttasāsanavaraṃ aviparītato ñātuṃ netuñca saparasantāne sakkuṇantīti aṭṭhaariyapuggalasamūhassa paramatthasaṅghassāpi idha gahitattā ye suppaṭipannatādayo anekehi suttapadehi saṃvaṇṇitā ariyasaṅghaguṇā, tepi niravasesato idha pakāsitāti veditabbā. အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အရိယသစ္စာကို ထိုးထွင်း၍ သိသဖြင့် အကြွင်းမဲ့ ပယ်ဖျက်အပ်သော မောဟရှိကုန်သော အရိယာတို့သည်သာလျှင် မိုက်မဲခြင်း အစရှိသည်တို့ကို လွန်မြောက်သောကြောင့် ပရမတ္ထအားဖြင့် ပညာရှိ မည်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ပွားစေအပ်သော လောကုတ္တရာမဂ် ရှိကုန်သော၊ မျက်မှောက်ပြုအပ်သော သာမညဖိုလ်ရှိကုန်သော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ထူးခြားစွာ 'ဝိဒူ' (ပညာရှိ) ဟူ၍ ဆိုအပ်ကုန်၏။ မှန်ပေ၏၊ ထိုအရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ဆိုအပ်ပြီးသော မြတ်သော သာသနာတော်ကို မဖောက်မပြန်သောအားဖြင့် သိခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ မိမိသန္တာန်နှင့် သူတစ်ပါးသန္တာန်၌ ဆောင်ခြင်းငှာလည်းကောင်း စွမ်းနိုင်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ရှစ်ယောက်သော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အပေါင်းဖြစ်သော ပရမတ္ထသံဃာတော်ကိုလည်း ဤဂါထာ၌ ယူအပ်သည်ဖြစ်သောကြောင့် သုပ္ပဋိပန္နတာ အစရှိသော များစွာသော သုတ္တပုဒ်တို့ဖြင့် ချီးမွမ်းအပ်သော အရိယသံဃာ့ဂုဏ်တို့ကိုလည်း ဤဂါထာ၌ အကြွင်းမရှိ ထင်ရှားပြအပ်ကုန်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ Evaṃ paṭhamagāthāya sātisayaṃ ratanattayaguṇaparidīpanaṃ katvā idāni – ဤသို့ ပထမဂါထာဖြင့် ရတနာသုံးပါးတို့၏ အလွန်ထူးကဲသော ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ထင်ရှားစွာ ပြသပြီး၍ ယခုအခါတွင် - ‘‘Sabbapāpassa akaraṇaṃ, kusalassa upasampadā; Sacittapariyodapanaṃ, etaṃ buddhāna sāsana’’nti. (dī. ni. 2.90; dha. pa. 183; netti. 30, 50, 116, 124) – 'အလုံးစုံသော အကုသိုလ်ကို မပြုခြင်း၊ ကုသိုလ်တရားကို ပြည့်စုံစေခြင်း၊ မိမိစိတ်ကို ဖြူစင်စေခြင်း၊ ဤသည်ကား ဘုရားရှင်တို့၏ အဆုံးအမတော်တည်း' ဟူသော - Vacanato saṅkhepato sikkhattayasaṅgahaṃ sāsanaṃ, taṃ pana sikkhattayaṃ ñāṇavisesavisayabhāvabhedato avatthābhedato ca tividhaṃ hoti. Kathaṃ? Sutamayañāṇagocaro ca yo ‘‘pariyattisaddhammo’’ti vuccati. Cintāmayañāṇagocaro ca yo ākāraparivitakkadiṭṭhinijjhānakkhantīhi gahetabbākāro vimuttāyatanaviseso ‘‘paṭipattisaddhammo’’ti vuccati. Vipassanāñāṇādisahagato bhāvanāmayañāṇagocaro ca yo ‘‘paṭivedhasaddhammo’’ti vuccati. Evaṃ tividhampi sāsanaṃ sāsanavaranti padena saṅgaṇhitvā tattha yaṃ paṭhamaṃ, taṃ itaresaṃ adhigamūpāyoti sabbasāsanamūlabhūtaṃ attano pakaraṇassa ca visayabhūtaṃ pariyattisāsanameva tāva saṅkhepato vibhajanto ‘‘dvādasa padānī’’ti gāthamāha. စကားတော်ကြောင့် အကျဉ်းအားဖြင့် သာသနာသည် သိက္ခာသုံးပါးနှင့်တကွ ဖြစ်၏။ ထိုသိက္ခာသုံးပါးသည်လည်း သုတမယ အစရှိသော ဉာဏ်အထူး၏ အာရုံဖြစ်သော အပြားအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အခိုက်အတန့် အပြားအားဖြင့်လည်းကောင်း သုံးမျိုးရှိ၏။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ - သုတမယဉာဏ်၏ အာရုံဖြစ်သော သာသနာရှိ၏၊ ထိုသုတမယဉာဏ်၏ အာရုံကို 'ပရိယတ္တိသဒ္ဓမ္မ' ဟု ဆိုအပ်၏။ စိန္တာမယဉာဏ်၏ အာရုံဖြစ်သော သာသနာရှိ၏၊ ထိုစိန္တာမယဉာဏ်၏ အာရုံကို အခြင်းအရာအားဖြင့် ကြံဆခြင်း၊ ပညာဖြင့် ဆင်ခြင်သဖြင့် နှစ်သက်ခြင်းတို့ဖြင့် ယူအပ်သော အခြင်းအရာရှိသော၊ အရဟတ္တဖိုလ်၏ အကြောင်းထူးဖြစ်သော 'ပဋိပတ္တိသဒ္ဓမ္မ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဝိပဿနာဉာဏ် အစရှိသည်တို့နှင့်တကွဖြစ်သော ဘာဝနာမယဉာဏ်၏ အာရုံဖြစ်သော သာသနာရှိ၏၊ ထိုဘာဝနာမယဉာဏ်၏ အာရုံကို 'ပဋိဝေဓသဒ္ဓမ္မ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ သုံးမျိုးသော သာသနာကို 'သာသနဝရံ' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်၍၊ ထိုသုံးပါးသော သာသနာတို့တွင် ပထမဖြစ်သော ပရိယတ္တိသာသနာသည် ကျန်သော ပဋိပတ္တိသာသနာ၊ ပဋိဝေဓသာသနာတို့ကို ရခြင်း၊ သိခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် အလုံးစုံသော သာသနာ၏ အကြောင်းရင်းလည်း ဖြစ်ထိုက်သော၊ မိမိကျမ်း၏ အရာလည်း ဖြစ်ထိုက်သော ပရိယတ္တိသာသနာတော်ကိုသာလျှင် ရှေးဦးစွာ အကျဉ်းအားဖြင့် ဝေဖန်တော်မူလိုသဖြင့် 'ဒွါဒသ ပဒါနိ' အစရှိသော ဂါထာကို မိန့်တော်မူ၏။ Tattha dvādasāti gaṇanaparicchedo. Padānīti paricchinnadhammanidassanaṃ. Tesu byañjanapadāni pajjati attho etehīti padāni. Atthapadāni pana pajjanti ñāyantīti padāni. Ubhayampi vā ubhayathā yojetabbaṃ byañjanapadānampi aviparītaṃ paṭipajjitabbattā, atthapadānaṃ uttarivisesādhigamassa kāraṇabhāvato, tāni padāni parato pāḷiyaññeva āvi bhavissantīti tattheva vaṇṇayissāma. Atthasūcanādiatthato suttaṃ. Vuttañhetaṃ saṅgahesu – ထို (ဒွါဒသ ပဒါနိ သုတ္တံ) ဟူသော စကား၌ 'ဒွါဒသ' ဟူသည်မှာ အရေအတွက် အပိုင်းအခြား ဖြစ်သည်။ 'ပဒါနိ' ဟူသည်မှာ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်အပ်သော တရားကို ပြခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုပုဒ်တို့အနက် 'ဗျဉ္ဇနပုဒ်' တို့သည် ဤ(ဗျဉ္ဇနပုဒ်)တို့ဖြင့် အနက်ကို သိရှိနိုင်သောကြောင့် 'ပဒ' မည်ကုန်၏။ 'အတ္ထပုဒ်' တို့သည်ကား သိရှိအပ် (ထင်ရှားအပ်) သောကြောင့် 'ပဒ' မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် ထိုနှစ်ပါးလုံးကိုပင် နှစ်မျိုးလုံးသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် ယှဉ်အပ်၏။ ဗျဉ္ဇနပုဒ်တို့ကိုလည်း မဖောက်မပြန် လိုက်နာကျင့်သုံးအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အတ္ထပုဒ်တို့သည် အထက်တန်းကျသော တရားထူးကို ရခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ထိုပုဒ်တို့ကို (ပဒဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏)။ ထိုပုဒ်တို့ကို နောက်ပါဠိတော်၌ ထင်ရှားလတ္တံ့ဖြစ်သောကြောင့် ထိုပါဠိတော်၌သာလျှင် ဖွင့်ဆိုပါအံ့။ အကျိုးကိုပြခြင်း အစရှိသော အနက်ကြောင့် 'သုတ္တ' မည်၏။ ဤစကားကို အဋ္ဌကထာကျမ်းတို့၌ ဆိုအပ်ပြီ- ‘‘Atthānaṃ sūcanato, suvuttato savanatotha sūdanato; Suttāṇā suttasabhāgato ca, ‘sutta’nti akkhāta’’nti. (pārā. aṭṭha. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā; dī. ni. aṭṭha. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā; dha. sa. aṭṭha. nidānakathā); အနက် သို့မဟုတ် အကျိုးတို့ကို ပြတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကောင်းစွာဟောအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ (ကုသိုလ်တရားတို့ကို) ပွားစေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထို့ပြင် (အကုသိုလ်တရားတို့ကို) သုတ်သင်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကောင်းစွာ စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ တမျဉ်းချည် သို့မဟုတ် ပန်းသီချည်နှင့် တူသောကြောင့်လည်းကောင်း 'သုတ္တံ' ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ Tadetaṃ [Pg.11] tattha suttapiṭakavasena āgataṃ, idha pana piṭakattayavasena yojetabbaṃ. ‘‘Dvādasa padāni sutta’’nti vuttaṃ, yaṃ pariyattisāsananti attho. Taṃ sabbanti taṃ ‘‘sutta’’nti vuttaṃ sakalaṃ buddhavacanaṃ. Byañjanañca attho cāti byañjanañceva tadattho ca. Yato ‘‘dvādasa padāni sutta’’nti vuttaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – atthasūcanādito suttaṃ pariyattidhammo, tañca sabbaṃ atthato dvādasa padāni cha byañjanapadāni ceva cha atthapadāni cāti. Atha vā yadetaṃ ‘‘sāsanavara’’nti vuttaṃ, taṃ sabbaṃ suttaṃ, pariyattisāsanassa adhippetattā. Atthato pana dvādasa padāni, byañjanatthapadasamudāyabhāvato. Yathāha – ‘‘byañjanañca attho cā’’ti. Taṃ viññeyyaṃ ubhayanti yasmiṃ byañjane atthe ca vacanavacanīyabhāvena sambandhe suttavohāro, tadubhayaṃ sarūpato viññātabbaṃ tattha katamaṃ byañjanaṃ katamo atthoti? Tenevāha – ‘‘ko attho byañjanaṃ katama’’nti. ထိုစကားသည် ထိုအဋ္ဌကထာတို့၌ သုတ္တန်ပိဋကတ်၏ အစွမ်းအားဖြင့် လာရှိ၏။ ဤနေရာ၌မူကား ပိဋကတ်သုံးပုံ၏ အစွမ်းအားဖြင့် ယှဉ်အပ်၏။ 'ဒွါဒသ ပဒါနိ သုတ္တံ' ဟူ၍ ဆိုအပ်သော အကြင်ပရိယတ္တိသာသနာတော် ရှိ၏၊ ဤသည်ကား အနက်တည်း။ 'တံ သဗ္ဗံ' (ထိုအလုံးစုံ) ဟူသည်မှာ 'သုတ္တံ' ဟူ၍ ဆိုအပ်သော အလုံးစုံသော ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်တည်း။ 'ဗျဉ္ဇနဉ္စ အတ္ထော စ' ဟူသည်မှာ ဗျဉ္ဇနပုဒ် ခြောက်ပါးလည်း ဖြစ်၏၊ ထိုဗျဉ္ဇနပုဒ်၏ အနက်ဖြစ်သော အတ္ထပုဒ် ခြောက်ပါးလည်း ဖြစ်၏။ ယင်းသို့ ဗျဉ္ဇနပုဒ်၊ အတ္ထပုဒ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် 'ဒွါဒသ ပဒါနိ သုတ္တံ' ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ဤအဓိပ္ပာယ်ကို ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏ - အကျိုးကိုပြခြင်း အစရှိသော အဖြစ်ကြောင့် ပရိယတ္တိဓမ္မသည် 'သုတ္တ' မည်၏။ ထိုအလုံးစုံသော သုတ်သည်လည်း သရုပ်အားဖြင့် ဗျဉ္ဇနပုဒ် ခြောက်ခု၊ အတ္ထပုဒ် ခြောက်ခု ဤသို့ တစ်ဆယ့်နှစ်ပုဒ် ဖြစ်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် 'သာသနဝရံ' ဟူ၍ ဆိုအပ်သော အကြင် ဘုရားစကားတော် အလုံးစုံသည် ပရိယတ္တိသာသနာကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့် 'သုတ္တ' မည်၏။ အနက်အားဖြင့်မူကား ဗျဉ္ဇနပုဒ်၊ အတ္ထပုဒ်တို့၏ အပေါင်းဖြစ်သောကြောင့် တစ်ဆယ့်နှစ်ပုဒ် ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း ဆရာအရှင်မဟာကစ္စည်းသည် 'ဗျဉ္ဇနဉ္စ အတ္ထော စ' ဟူ၍ ဆို၏။ 'တံ ဝိညေယျံ ဥဘယံ' (ထိုသိအပ်သောအရာ နှစ်ပါး) ဟူသည်မှာ သဒ္ဒါနှင့် အနက် ဟူသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဆက်စပ်သော အကြင်ဗျဉ္ဇန (သဒ္ဒါ) ၌လည်းကောင်း၊ အကြင်အတ္ထ (အနက်) ၌လည်းကောင်း သုတ်ဟူ၍ ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ဖြစ်၏၊ ထိုနှစ်ပါးလုံးသော သဒ္ဒါနှင့် အနက်ကို သရုပ်အားဖြင့် သိအပ်၏။ ထိုသဒ္ဒါနှင့် အနက်တို့တွင် အဘယ်သည် ဗျဉ္ဇန (သဒ္ဒါ) မည်သနည်း၊ အဘယ်သည် အတ္ထ (အနက်) မည်သနည်းဟူ၍ သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် 'ကော အတ္ထော ဗျဉ္ဇနံ ကတမံ' ဟူ၍ ဆိုအပ်ပြီ။ Evaṃ ‘‘sāsanavara’’nti vuttassa suttassa pariyattibhāvaṃ tassa ca atthabyañjanapadabhāvena veditabbataṃ dassetvā idāni tassa pavicayupāyaṃ nettippakaraṇaṃ padatthavibhāgena dassetuṃ ‘‘soḷasahārā’’ti gāthamāha. ဤသို့လျှင် 'သာသနဝရံ' ဟူ၍ ဆိုအပ်သော သုတ်၏ ပရိယတ္တိအဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုသုတ်၏ အတ္ထပုဒ်၊ ဗျဉ္ဇနပုဒ်အဖြစ်ဖြင့် သိအပ်သည်၏ အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း ပြသပြီး၍၊ ယခုအခါ၌ ထိုသုတ်ကို ရွေးချယ်စိစစ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော နေတ္တိပကရဏကျမ်းကို ပုဒ်နှင့် အနက်ကို ဝေဖန်ခြင်းအားဖြင့် ပြခြင်းငှာ 'သောဠသဟာရာ' ဟူသော ဂါထာကို ဆိုအပ်ပြီ။ Tattha soḷasa hārā etissāti soḷasahārā. Pañcanayā aṭṭhārasamūlapadāti etthāpi eseva nayo. Atha vā soḷasa hārā soḷasahārā. Evaṃ itaratthāpi. Hāranayamūlapadāni eva hi saṅkhepato vitthārato ca bhāsitāni nettīti. Sāsanassa pariyeṭṭhīti sāsanassa atthapariyesanā, pariyattisāsanassa atthasaṃvaṇṇanāti attho, sakalasseva vā sāsanassa atthavicāraṇāti attho. Paṭipattipaṭivedhepi hi nettinayānusārena adhigacchantīti. Mahakaccānenāti kaccoti purātano isi, tassa vaṃsālaṅkārabhūtoyaṃ mahāthero ‘‘kaccāno’’ti vuccati. Mahakaccānoti pana pūjāvacanaṃ, yathā mahāmoggallānoti, ‘‘kaccāyanagottaniddiṭṭhā’’tipi pāṭho. Ayañca gāthā nettiṃ saṅgāyantehi pakaraṇatthasaṅgaṇhanavasena ṭhapitāti daṭṭhabbā. Yathā cāyaṃ, evaṃ hāravibhaṅgavāre taṃtaṃhāraniddesanigamane ‘‘tenāha āyasmā’’tiādivacanaṃ, hārādisamudāyabhūtāyaṃ nettiyaṃ byañjanatthasamudāye ca sutte kiṃ kena viciyatīti vicāraṇāyaṃ āha – ‘‘hārā byañjanavicayo’’tiādi. ထိုဂါထာ၌ တစ်ဆယ့်ခြောက်ခုသော ဟာရတို့သည် ရှိကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုနေတ္တိကျမ်းသည် 'သောဠသဟာရ' မည်၏။ 'ပဉ္စနယ၊ အဋ္ဌာရသမူလပဒါ' ဟူသော ဤနှစ်ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းကိုသာလျှင် မှတ်အပ်၏။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းကား တစ်ဆယ့်ခြောက်ခုသော ဟာရတို့တည်းဟူသော သောဠသဟာရတို့ ဖြစ်၏။ ဤအတူ အခြားသော ပဉ္စနယ၊ အဋ္ဌာရသမူလပဒါဟူသော နှစ်ပုဒ်တို့၌လည်း မှတ်အပ်၏။ အမှန်စင်စစ်သော်ကား အကျဉ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အကျယ်အားဖြင့်လည်းကောင်း ဟောကြားအပ်ကုန်သော ဟာရ၊ နည်း၊ မူလပုဒ်တို့သည်သာလျှင် 'နေတ္တိ' မည်၏ဟု သိအပ်၏။ 'သာသနဿ ပရိယေဋ္ဌီ' ဟူသော ပုဒ်၌ သာသနာတော်၏ အနက်ကို ရှာမှီးကြောင်းဖြစ်သော၊ သို့မဟုတ် ပရိယတ္တိသာသနာတော်၏ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုကြောင်းဖြစ်သော (အဋ္ဌကထာ) ဟူ၍ အနက်ရ၏။ သို့မဟုတ် အလုံးစုံသော သာသနာတော်၏ အနက်ကို စီရင်ကြောင်း ဟူ၍ အနက်ရ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပဋိပတ္တိသာသနာ၊ ပဋိဝေဓသာသနာတို့ကိုလည်း နေတ္တိနည်းကို အစဉ်လိုက်သဖြင့် သိရှိနိုင်ကြကုန်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ 'မဟကစ္စာနေန' ဟူသော ပါဌ်၌ 'ကစ္စ' ဟူသည်မှာ ရှေးဟောင်းရသေ့တည်း၊ ထိုကစ္စရသေ့၏ အနွယ်ကို တင့်တယ်စေတတ်သည်ဖြစ်၍ ဖြစ်သော ဤမဟာထေရ်ကို 'ကစ္စာနော' ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏။ 'မဟကစ္စာနော' ဟူသော ဤစကားသည်ကား ပူဇော်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဆိုသော စကားဖြစ်၏။ ပမာအားဖြင့် 'မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော' ဟူသော စကားကဲ့သို့တည်း။ 'ကစ္စာယနဂေါတ္တနိဒ္ဒိဋ္ဌာ' ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏။ ဤဂါထာကိုလည်း နေတ္တိကျမ်းကို သင်္ဂါယနာတင်တော်မူကြသော ဆရာတို့သည် ကျမ်း၏အနက်ကို အကျဉ်းချုံ့၍ သိမ်းဆည်းသော အစွမ်းဖြင့် ထားတော်မူအပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ဤဂါထာတို့ကဲ့သို့ပင် ဟာရဝိဘင်္ဂဝါရ၌ ထိုထိုဟာရနိဒ္ဒေသ၏ နိဂုံး၌ 'တေနာဟ အာယသ္မာ' အစရှိသော စကားကိုလည်း မှတ်အပ်၏။ ဟာရအစရှိသည်တို့၏ အပေါင်းဖြစ်သော နေတ္တိကျမ်း၌လည်းကောင်း၊ သဒ္ဒါနှင့် အနက်တို့၏ အပေါင်းဖြစ်သော သုတ်၌လည်းကောင်း 'အဘယ်အရာကို အဘယ်ဖြင့် ရွေးချယ်စိစစ်ရအံ့နည်း' ဟူသော စောဒနာစိစစ်ချက်ကြောင့် 'ဟာရာ ဗျဉ္ဇနဝိစယော' အစရှိသည်ကို ဆိုအပ်ပြီ။ Tattha [Pg.12] soḷasapi hārā mūlapadaniddhāraṇamantarena byañjanamukheneva suttassa saṃvaṇṇanā honti, na nayā viya mūlapadasaṅkhātasabhāvadhammaniddhāraṇamukhenāti te ‘‘byañjanavicayo suttassā’’ti vuttā. Atthanayā pana yathāvuttaatthamukheneva suttassa atthasampaṭipattiyā hontīti āha – ‘‘nayā tayo ca suttattho’’ti. Ayañca vicāraṇā paratopi āgamissati. Keci ‘‘nayo cā’’ti paṭhanti, taṃ na sundaraṃ. Ubhayaṃ pariggahītanti hārā nayā cāti etaṃ ubhayaṃ suttassa atthaniddhāraṇavasena parisamantato gahitaṃ sabbathā sutte yojitaṃ. Vuccati suttaṃ vadati saṃvaṇṇeti. Kathaṃ? Yathāsuttaṃ suttānurūpaṃ, yaṃ suttaṃ yathā saṃvaṇṇetabbaṃ, tathā saṃvaṇṇetīti attho. Yaṃ yaṃ suttanti vā yathāsuttaṃ, sabbaṃ suttanti attho. Nettinayena hi saṃvaṇṇetuṃ asakkuṇeyyaṃ nāma suttaṃ natthīti. ထို 'ဟာရာ ဗျဉ္ဇနဝိစယော' အစရှိသော ပါဠိ၌ တစ်ဆယ့်ခြောက်ခုသော ဟာရတို့သည် မူလပုဒ်ကို ထုတ်နုတ်ခြင်းကို ကြဉ်၍ သဒ္ဒါ (ဗျဉ္ဇန) ကို အကြောင်းပြုသဖြင့်သာလျှင် သုတ်၏အဖွင့်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ နည်းတို့ကဲ့သို့ မူလပုဒ်ဟု ဆိုအပ်သော သဘောတရားတို့ကို ထုတ်နုတ်ခြင်းကို အကြောင်းပြုသဖြင့် သုတ်၏အဖွင့်တို့ မဖြစ်ကုန်။ ထို့ကြောင့် ထိုဟာရတို့ကို 'ဗျဉ္ဇနဝိစယော သုတ္တဿ' ဟူ၍ ဆိုအပ်ကုန်၏။ အတ္ထနည်းတို့သည်ကား ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို အကြောင်းပြုသဖြင့်သာလျှင် သုတ်၏အနက်ကို သိခြင်းငှာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'နယာ တယော စ သုတ္တတ္ထော' ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ဤအစီအရင်သည်လည်း နောက်၌လည်း လာလတ္တံ့။ အချို့သော ဆရာတို့သည် 'နယော စ' ဟူ၍ ဖတ်ရွတ်ကုန်၏။ ထိုသို့ ရွတ်ဆိုခြင်းသည် မကောင်း။ 'ဥဘယံ ပရိဂ္ဂဟီတံ' (နှစ်ပါးလုံး ယူအပ်သည်) ဟူသည်မှာ ဟာရတို့လည်းကောင်း၊ နည်းတို့လည်းကောင်း ဤနှစ်ပါးကို သုတ်၏အနက်ကို ထုတ်နုတ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ထက်ဝန်းကျင်မှ ယူအပ်၏၊ အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် သုတ်၌ ယှဉ်အပ်၏။ 'ဝုစ္စတိ သုတ္တံ' ဟူသည်မှာ သုတ်ကို ဖွင့်ဆို၏။ အဘယ်သို့ ဖွင့်ဆိုသနည်းဟူမူ ဖွင့်ဆိုအပ်သော သုတ်အားလျော်စွာ ဖွင့်ဆို၏။ အကြင်သုတ်ကို အကြင်အခြင်းအရာဖြင့် ဖွင့်ဆိုအပ်၏၊ ထိုအခြင်းအရာဖြင့် ထိုသုတ်ကို ဖွင့်ဆို၏ဟု အနက်ရ၏။ သို့မဟုတ် အကြင်အကြင်သို့သော သုတ်ကို 'ယထာသုတ္တံ' မည်၏၊ အလုံးစုံသော သုတ်ကို သုတ်သည် ဖွင့်ဆို၏ဟု အနက်ရ၏။ အမှန်စင်စစ် နေတ္တိနည်းဖြင့် မဖွင့်ဆိုနိုင်သော သုတ်ဟူသည် မရှိသောကြောင့်တည်း။ Idāni yaṃ vuttaṃ – ‘‘sāsanavaraṃ vidūhi ñeyya’’nti, tattha nettisaṃvaṇṇanāya visayabhūtaṃ pariyattidhammameva pakārantarena niyametvā dassetuṃ ‘‘yā cevā’’tiādi vuttaṃ. ယခုအခါ၌ 'သာသနဝရံ ဝိဒူဟိ ဉေယျံ' ဟူ၍ အကြင်စကားကို ဆိုအပ်ပြီ။ ထိုစကား၌ နေတ္တိကျမ်းတည်းဟူသော အဖွင့်၏ အရာဖြစ်သော ပရိတ္တိဓမ္မကိုသာလျှင် အခြားသော ဒေသနာ၊ ဒေသိတ ဟူသောအပြားဖြင့် သတ်မှတ်၍ ပြခြင်းငှာ 'ယာ စေဝ' အစရှိသည်ကို ဆိုအပ်၏။ Tattha atthesu kataparicchedo byañjanappabandho desanā, yo pāṭhoti vuccati. Tadattho desitaṃ tāya desanāya pabodhitattā. Tadubhayañca vimuttāyatanasīsena paricayaṃ karontānaṃ anupādāparinibbānapariyosānānaṃ sampattīnaṃ hetubhāvato ekantena viññeyyaṃ, tadubhayavinimuttassa vā ñeyyassa abhāvato tadeva dvayaṃ viññeyyanti imamatthaṃ dasseti yā ceva…pe… viññeyyanti. Tatrāti tasmiṃ vijānane sādhetabbe, nipphādetabbe cetaṃ bhummaṃ. Ayamānupubbīti ayaṃ vakkhamānā anupubbi hāranayānaṃ anukkamo, anukkamena vakkhamānā hāranayāti attho. Navavidhasuttantapariyeṭṭhīti suttādivasena navaṅgassa sāsanassa pariyesanā, atthavicāraṇāti attho. Sāmiatthe vā etaṃ paccattaṃ navavidhasuttantapariyeṭṭhiyā anupubbīti. Atha vā anupubbīti karaṇatthe paccattaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathāvuttavijānane sādhetabbe vakkhamānāya hāranayānupubbiyā ayaṃ navavidhasuttantassa atthapariyesanāti. ထိုပါဌ်၌ အနက်တို့၌ ပြုအပ်သော အပိုင်းအခြားရှိသော သဒ္ဒါအစဉ်သည် 'ဒေသနာ' မည်၏၊ ထိုသဒ္ဒါအစဉ်ကို ပါဌ် (သို့မဟုတ် ပါဠိ) ဟူ၍လည်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုဒေသနာ၏ အနက်သည် 'ဒေသိတ' မည်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုဒေသနာဖြင့် သိအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုဒေသနာ၊ ဒေသိတ နှစ်ပါးကိုလည်း ဝိမုတ္တိ၏အကြောင်းကို အရင်းပြုသဖြင့် လေ့ကျက်ခြင်းကို ပြုကုန်သောသူတို့အား အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာန်အဆုံးရှိကုန်သော စည်းစိမ်ချမ်းသာတို့၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် စင်စစ်အားဖြင့် သိအပ်၏။ သို့မဟုတ် ထိုဒေသနာ၊ ဒေသိတ နှစ်ပါးမှ လွတ်သော သိအပ်သောတရား မရှိသောကြောင့် ထိုနှစ်ပါးကိုသာလျှင် သိအပ်၏ဟူသော ဤအနက်ကို 'ယာ စေဝ ... ဝိညေယျံ' ဟူသော ဤပါဠိဖြင့် ပြ၏။ 'တတြ' ဟူသည်မှာ ပြီးစီးစေအပ်သော သိခြင်းအမှု၌ သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ 'အယမာနုပုဗ္ဗီ' ဟူသည်မှာ ဆိုလတ္တံ့သော ဟာရ၊ နည်းတို့၏ ဤအစဉ်တည်း၊ အစဉ်အတိုင်း ဆိုလတ္တံ့သော ဟာရ၊ နည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏ဟု အနက်ရ၏။ 'နဝဝိဓသုတ္တန္တပရိယေဋ္ဌီ' ဟူသော ပုဒ်၌ သုတ်အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကိုးပါးသောအင်္ဂါရှိသော သာသနာတော်၏ အနက်ကို ရှာမှီးခြင်း၊ သို့မဟုတ် အနက်ကို စီရင်ခြင်းဖြစ်သော အဋ္ဌကထာတည်းဟု အနက်ရ၏။ သို့မဟုတ် ဤပထမာဝိဘတ်သည် သာမိအနက်၌ ဖြစ်၏၊ ကိုးပါးအပြားရှိသော သုတ်၏ အနက်ကို ရှာမှီးခြင်း၏ အစဉ်သည် ဖြစ်၏ဟု အနက်ရ၏။ သို့မဟုတ် 'အနုပုဗ္ဗီ' ဟူသော ပါဌ်၌ ပစ္စတ္တဝိဘတ်သည် ကရဏအနက်၌ ဖြစ်၏၊ ဤအဓိပ္ပာယ်ကို ဆိုလိုရင်းဖြစ်၏ - ပြီးစီးစေအပ်သော ဆိုအပ်ပြီးသော သိခြင်း၌ ဆိုလတ္တံ့သော ဟာရ၊ နည်းတို့၏ အစဉ်ဖြင့် ကိုးပါးအပြားရှိသော သုတ္တန်၏ ဤအနက်ကို ရှာမှီးခြင်းသည် ဖြစ်၏ဟု အနက်ရ၏။ Etthāha – kathaṃ panettha geyyaṅgādīnaṃ suttabhāvo, suttabhāve ca tesaṃ kathaṃ sāsanassa navaṅgabhāvo. Yañca saṅgahesu vuccati ‘‘sagāthakaṃ suttaṃ geyyaṃ, niggāthakaṃ suttaṃ veyyākaraṇa’’nti, tathā ca sati suttaṅgameva na [Pg.13] siyā. Athāpi visuṃ suttaṅgaṃ siyā, maṅgalasuttādīnaṃ (khu. pā. 5.1 ādayo; su. ni. 261 ādayo) suttaṅgasaṅgaho na siyā, gāthābhāvato dhammapadādīnaṃ viya, geyyaṅgasaṅgaho vā siyā, sagāthakattā sagāthāvaggassa viya, tathā ubhatovibhaṅgādīsu sagāthakappadesānanti. Vuccate – ဤအရာ၌ စောဒကက မေးမြန်းစောဒနာ၏ - "ဤမြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော် (ကိုးပါးသောအင်္ဂါ) တို့တွင် ဂေယျင်္ဂအစရှိသည်တို့၏ သုတ်အဖြစ်သည် အဘယ်သို့ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း။ ထိုဂေယျင်္ဂအစရှိသည်တို့အား သုတ်အဖြစ် ရှိသည်ရှိသော် သာသနာတော်၏ အင်္ဂါကိုးပါးရှိသောအဖြစ်သည် အဘယ်သို့ ဖြစ်နိုင်ပါအံ့နည်း။ အဋ္ဌကထာတို့၌လည်း 'ဂါထာရှိသော သုတ်သည် ဂေယျမည်၏၊ ဂါထာမရှိသော သုတ်သည် ဝေယျာကရဏမည်၏' ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ထိုသို့ဖြစ်လျှင် သုတ်အင်္ဂါသည်သာလျှင် မဖြစ်ရာ။ အကယ်၍ သီးခြားသုတ်အင်္ဂါ ရှိပါကလည်း ဓမ္မပဒအစရှိသည်တို့သည် ဂါထာဖြစ်သောကြောင့် သုတ်အင်္ဂါ၌ မဝင်သကဲ့သို့ မင်္ဂလသုတ်အစရှိသည်တို့သည်လည်း သုတ်အင်္ဂါ၌ မဝင်ရာ၊ သို့မဟုတ် သဂါထာဝဂ်သည် ဂါထာရှိသောကြောင့် ဂေယျအင်္ဂါ၌ ဝင်သကဲ့သို့ မင်္ဂလသုတ်အစရှိသည်တို့သည်လည်း ဂါထာရှိသောကြောင့် ဂေယျအင်္ဂါ၌ ဝင်ရာ၏။ ထို့အတူ ဥဘတောဝိဘင်းအစရှိသည်တို့၌ ဂါထာရှိသော ပါဠိအပိုင်းအခြားတို့သည်လည်း ဂေယျအင်္ဂါ၌ ဝင်ရာ၏" ဟု ဆို၏။ ထိုမေးခွန်း၏ အဖြေ (ပရိဟာရ) ကို ဆိုပေအံ့။ Suttanti sāmaññavidhi, visesavidhayo pare; Sanimittā niruḷhattā, sahatāññena nāññato. "သုတ္တ" ဟူသော အစီအရင်သည် ယေဘုယျ (သာမည) အစီအရင်ဖြစ်၍ ကြွင်းသော ဂေယျအစရှိသည်တို့သည် ထူးခြားသော (ဝိသေသ) အစီအရင်များ ဖြစ်ကြသည်။ မင်္ဂလသုတ်အစရှိသည်တို့သည် ထင်ရှားသော အကြောင်းရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သုတ်အဖြစ် ထင်ရှားဖြစ်ပွားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ စုဏ္ဏိယမှတစ်ပါးသော ဂါထာနှင့် တကွဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အခြားဂါထာဖြစ်ခြင်းကြောင့် မဟုတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း (သုတ်အင်္ဂါ၌သာ ပါဝင်၍ ဂေယျအင်္ဂါ၌ မပါဝင်ပေ)။ ထိုအကြောင်းကို ရှင်းလင်းစွာ ဖွင့်ပြအံ့။ Sabbassāpi hi buddhavacanassa suttanti ayaṃ sāmaññavidhi. Tathā hi ‘‘ettakaṃ tassa bhagavato suttāgataṃ suttapariyāpannaṃ (pāci. 1242), sāvatthiyā suttavibhaṅge, sakavāde pañca suttasatānī’’tiādivacanato vinayābhidhammapariyattivisesepi suttavohāro dissati. Tadekadesesu pana geyyādayo visesavidhayo tena tena nimittena patiṭṭhitā. Tathā hi geyyassa sagāthakattaṃ tabbhāvanimittaṃ. Lokepi hi sasilokaṃ sagāthakaṃ cuṇṇiyaganthaṃ geyya’’nti vadanti. Gāthāvirahe pana sati pucchitvā vissajjanabhāvo veyyākaraṇassa. Pucchāvissajjanañhi ‘‘byākaraṇa’’nti vuccati. Byākaraṇameva veyyākaraṇanti. Evaṃ sante sagāthakādīnampi pañhāvissajjanavasena pavattānaṃ veyyākaraṇabhāvo āpajjatīti? Nāpajjati, geyyādisaññānaṃ anokāsabhāvato ‘‘gāthāvirahe satī’’ti visesitattā ca. Tathā hi dhammapadādīsu kevalaṃ gāthābandhesu sagāthakattepi somanassañāṇamayikagāthāyuttesu ‘‘vuttañheta’’ntiādivacanasambandhesu abbhutadhammapaṭisaṃyuttesu ca suttavisesesu yathākkamaṃ gāthāudānaitivuttakaabbhutadhammasaññā patiṭṭhitā, tathā satipi gāthābandhabhāve bhagavato atītāsu jātīsu cariyānubhāvappakāsakesu jātakasaññā. Satipi pañhāvissajjanabhāve sagāthakatte ca kesuci suttantesu vedassa labhāpanato vedallasaññā patiṭṭhitāti evaṃ tena tena sagāthakattādinā nimittena tesu tesu suttavisesesu geyyaṅgādisaññā patiṭṭhitāti visesavidhayo suttaṅgato pare geyyādayo. အကယ်စင်စစ် အလုံးစုံသော မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်ကို "သုတ္တ" ဟု ခေါ်ဆိုခြင်းသည် ယေဘုယျ (သာမည) သတ်မှတ်ချက်သာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် "ဤမျှသော မြတ်စွာဘုရား၏ သုတ်လာ သုတ်၌ အကျုံးဝင်သော တရားတော်..."၊ "သာဝတ္ထိပြည်၌ သုတ္တဝိဘင်း၌..."၊ "မိမိဝါဒ၌ သုတ်ငါးရာ..." စသည်ဖြင့် ဝိနည်းနှင့် အဘိဓမ္မာ ပရိယတ္တိတရားတော်များ၌ပင် "သုတ္တ" ဟူသော ဝေါဟာရကို သုံးစွဲကြောင်း တွေ့ရ၏။ သို့သော် ထိုသုတ်များ၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော ပါဠိတော်တို့၌ကား သက်ဆိုင်ရာ အကြောင်းနိမိတ်ကို စွဲ၍ ဂေယျအစရှိသော ထူးခြားသည့် (ဝိသေသ) အစီအရင်များ တည်ရှိကြသည်။ စင်စစ် ဂေယျအင်္ဂါဖြစ်ရန်အတွက် ဂါထာနှင့်တကွဖြစ်ခြင်း (သဂါထကဖြစ်ခြင်း) သည် အကြောင်းရင်း ဖြစ်၏။ လောက၌လည်း ဂါထာနှင့် စုဏ္ဏိယ ရောနှောနေသော ကျမ်းကို "ဂေယျ" ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဂါထာမရှိသောအခါ၌မူ မေးဖြေခြင်းအဖြစ်သည် ဝေယျာကရဏဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်၏။ မေးဖြေခြင်းကို "ဗျာကရဏ" ဟု ခေါ်ပြီး ထိုဗျာကရဏကိုပင် "ဝေယျာကရဏ" ဟု မှတ်အပ်၏။ ဤသို့ဆိုလျှင် မေးဖြေခြင်းပါဝင်သော ဂါထာရှိသည့် တရားတော်များသည်လည်း ဝေယျာကရဏအင်္ဂါ၌ အကျုံးဝင်မသွားနိုင်ပါလောဟု မေးစရာရှိ၏။ မဝင်နိုင်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဂေယျစသော အမည်တို့၌ မသက်ဆိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ "ဂါထာမရှိသောအခါ" ဟု အထူးသတ်မှတ်ထားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ သီးခြားအမည်များ၏ အားကြီးသော သတ်မှတ်ချက်ကြောင့်သာလျှင် သက်သက်ဂါထာအဖွဲ့သက်သက်ဖြစ်သော ဓမ္မပဒအစရှိသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ ဂါထာရှိသော်လည်း သောမနဿနှင့် ဉာဏ်ဖြင့် ပြီးသော ဂါထာများပါဝင်သော သုတ်များ၌လည်းကောင်း၊ "ဝုတ္တံ ဟေတံ" စသော စကားများနှင့် စပ်လျဉ်းသော သုတ်များ၌လည်းကောင်း၊ အံ့ဖွယ်တရားများနှင့် ယှဉ်သော သုတ်များ၌လည်းကောင်း အစဉ်အတိုင်း ဂါထာ၊ ဥဒါန်း၊ ဣတိဝုတ္တက၊ အဗ္ဘုတဓမ္မ ဟူသော အမည်များ အသီးသီး တည်ရှိကြသည်။ ထို့အတူ ဂါထာအဖွဲ့ဖြစ်သော်လည်း မြတ်စွာဘုရား၏ အတိတ်ဘဝများမှ ကျင့်စဉ်နှင့် အာနုဘော်များကို ပြဆိုသော သုတ်များ၌ "ဇာတ်" ဟူသော အမည်သည် တည်၏။ မေးဖြေခြင်းနှင့် ဂါထာရှိခြင်းများ တည်ရှိသော်လည်း အချို့သော သုတ္တန်တို့၌ အသိဉာဏ်ကို ရစေတတ်သောကြောင့် "ဝေဒလ္လ" ဟူသော အမည်သည် တည်၏။ ဤသို့ဖြင့် ထိုထိုသုတ်အထူးတို့၌ ဂါထာရှိခြင်းစသော အကြောင်းရင်းကို အမှီပြု၍ ဂေယျအစရှိသော အမည်များ တည်ရှိသောကြောင့် သုတ်အင်္ဂါမှတစ်ပါး ဂေယျအစရှိသည်တို့သည် ဝိသေသအစီအရင်များသာ ဖြစ်ကြသည်။ Yaṃ panettha geyyaṅgādinimittarahitaṃ suttaṃ, taṃ suttaṅgaṃ visesasaññāparihārena sāmaññasaññāya pavattanatoti. Nanu ca sagāthakaṃ [Pg.14] suttaṃ geyyaṃ, niggāthakaṃ suttaṃ veyyākaraṇanti suttaṅgaṃ na sambhavatīti codanā tadavatthā evāti? Na tadavatthā, sodhitattā. Sodhitañhi pubbe gāthāvirahe sati pucchāvissajjanabhāvo veyyākaraṇassa tabbhāvanimittanti. Yañca vuttaṃ – ‘‘gāthābhāvato maṅgalasuttādīnaṃ suttaṅgasaṅgaho na siyā’’ti, tampi na, niruḷhattā. Niruḷho hi maṅgalasuttādīsu suttabhāvo, na hi tāni dhammapadabuddhavaṃsādayo viya gāthābhāvena paññātāni, kintu suttabhāveneva. Teneva hi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘suttanāmaka’’nti nāmaggahaṇaṃ kataṃ. ဤသာသနာတော်၌ ဂေယျစသော အင်္ဂါတို့၏ အကြောင်းနိမိတ်မှ ကင်းသော သုတ်သည် ဝိသေသအမည်များကို ဖယ်ထုတ်၍ ယေဘုယျ (သာမည) အမည်ဖြင့် ဖြစ်သောကြောင့် "သုတ်အင်္ဂါ" (သုတ္တင်္ဂ) မည်၏။ "ဂါထာရှိသောသုတ်သည် ဂေယျ၊ ဂါထာမရှိသောသုတ်သည် ဝေယျာကရဏဖြစ်သောကြောင့် သီးခြားသုတ်အင်္ဂါဟူ၍ မဖြစ်နိုင်" ဟူသော စောဒနာသည် ယခင်အတိုင်းပင် ရှိနေဆဲမဟုတ်လောဟု မေးပါက၊ ထိုသို့မဟုတ်ပေ၊ ထိုစောဒနာကို ဖြေရှင်းပြီးဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ယခင်ကပင် ဂါထာမရှိသောအခါ၌ မေးဖြေခြင်းအဖြစ်သည်သာ ဝေယျာကရဏ၏ အကြောင်းနိမိတ်ဖြစ်သည်ဟု ဖြေရှင်းခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။ "ဂါထာဖြစ်သောကြောင့် မင်္ဂလသုတ်အစရှိသည်တို့သည် သုတ်အင်္ဂါ၌ မဝင်နိုင်ရာ" ဟု ဆိုသောစကားသည်လည်း မမှန်ကန်ပေ၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သုတ်အဖြစ်ဖြင့် အထူးထင်ရှားပြီး ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ စင်စစ် မင်္ဂလသုတ်အစရှိသည်တို့၌ သုတ်ဟူသောအဖြစ်သည် အလွန်ထင်ရှားလှ၏။ ထိုသုတ်များသည် ဓမ္မပဒ၊ ဗုဒ္ဓဝံသ အစရှိသည်တို့ကဲ့သို့ ဂါထာသက်သက်အဖြစ် ထင်ရှားသည်မဟုတ်ဘဲ သုတ်အဖြစ်ဖြင့်သာ ထင်ရှားကြသည်။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် အဋ္ဌကထာ၌ "သုတ္တနာမက" (သုတ်အမည်ရှိသော) ဟု နာမည်တပ်၍ ပြဆိုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘sagāthakattā geyyaṅgasaṅgaho vā siyā’’ti, tadapi natthi, yasmā sahatāññena. Saha gāthāhīti hi sagāthakaṃ. Sahabhāvo ca nāma atthato aññena hoti, na ca maṅgalasuttādīsu gāthāvinimutto koci suttappadeso atthi. Yo saha gāthāhīti vucceyya, na ca samudāyo nāma koci atthi. Yadapi vuttaṃ – ‘‘ubhatovibhaṅgādīsu sagāthakappadesānaṃ geyyaṅgasaṅgaho siyā’’ti, tadapi na aññato. Aññā eva hi tā gāthā, jātakādipariyāpannattā. Ato na tāhi ubhatovibhaṅgādīnaṃ geyyaṅgabhāvoti evaṃ suttādīnaṃ aṅgānaṃ aññamaññasaṅkarābhāvo veditabbo. Yasmā pana sabbampi buddhavacanaṃ yathāvuttanayena atthānaṃ sūcanādiatthena suttantveva vuccati, tasmā vuttaṃ – ‘‘navavidhasuttantapariyeṭṭhī’’ti. "ဂါထာရှိသောကြောင့် (မင်္ဂလသုတ်အစရှိသည်တို့ကို) ဂေယျအင်္ဂါ၌ သင်္ဂြိုဟ်သင့်သည်" ဟု ဆိုသောစကားသည်လည်း မမှန်ကန်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဂေယျသည် စုဏ္ဏိယ (စကားပြေ) မှတစ်ပါးသော ဂါထာနှင့် တကွဖြစ်ခြင်းကြောင့်တည်း။ ဂါထာနှင့်တကွ ဖြစ်သောကြောင့် "သဂါထက" ဟု ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်၏။ "တကွဖြစ်ခြင်း" မည်သည်မှာ အမှန်စင်စစ် အခြားတရား (စုဏ္ဏိယ) နှင့်အတူ ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ မင်္ဂလသုတ်အစရှိသည်တို့၌ကား ဂါထာမှ လွတ်ကင်းသော စုဏ္ဏိယစကားပြေအပိုင်းအခြား မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် "ဂါထာနှင့်တကွ ဖြစ်၏" ဟု မဆိုနိုင်သလို၊ ထိုသို့သော စကားပြေနှင့်ဂါထာပေါင်းစပ်မှု (အပေါင်း) သည်လည်း မင်္ဂလသုတ်၌ မရှိပေ။ "ဥဘတောဝိဘင်းအစရှိသည်တို့၌ ပါဝင်သော ဂါထာရှိသော ပါဠိအပိုင်းအခြားတို့ကို ဂေယျအင်္ဂါ၌ သင်္ဂြိုဟ်သင့်သည်" ဟု ဆိုသော စကားသည်လည်း မမှန်ကန်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုဂါထာများသည် ဇာတ်အစရှိသည်တို့၌ အကျုံးဝင်သောကြောင့် သီးခြားဂါထာများသာ ဖြစ်ကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုဂါထာများရှိရုံမျှဖြင့် ဥဘတောဝိဘင်းအစရှိသည်တို့အား ဂေယျအင်္ဂါဖြစ်ခြင်းသို့ မရောက်နိုင်ပေ။ ဤနည်းဖြင့် သုတ်အစရှိသော အင်္ဂါကိုးပါးတို့သည် အချင်းချင်း ရောယှက်မှုမရှိကြောင်း မှတ်သားအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား မြတ်စွာဘုရား၏ တရားတော်အားလုံးကို အနက်အဓိပ္ပာယ်များကို ပြဆိုခြင်းဟူသော အနက်ကြောင့် "သုတ္တ" (သုတ်) ဟုသာ ခေါ်ဆိုရသဖြင့် အရှင်မဟာကစ္စည်းဆရာက "နဝဝိဓသုတ္တန္တပရိယေဋ္ဌီ" (ကိုးပါးသော သုတ္တန်ကို ရှာမှီးခြင်း) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ Saṅgahavāravaṇṇanā niṭṭhitā. သင်္ဂဟဝါရအဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။ 2. Uddesavāravaṇṇanā ၂. ဥဒ္ဒေသဝါရအဖွင့်။ 1. Evaṃ saṅgahavārena saṅkhepato dassite hārādayo idāni vibhāgena dassetuṃ ‘‘tattha katame soḷasa hārā’’tiādidesanā āraddhā. Tattha tatthāti yaṃ vuttaṃ – ‘‘soḷasahārā nettī’’ti, tasmiṃ vacane, tissaṃ vā gāthāyaṃ, yāni hāranayamūlapadāni uddhaṭāni, tesūti attho. Katameti pucchāvacanaṃ. Pucchā ca nāmesā pañcavidhā adiṭṭhajotanāpucchā diṭṭhasaṃsandanāpucchā vimaticchedanāpucchā anumatipucchā kathetukamyatāpucchāti. Tāsu ayaṃ kathetukamyatāpucchā. Soḷasāti gaṇanavasena paricchedo. Tena nesaṃ na tato uddhaṃ adho cāti etaparamataṃ [Pg.15] dasseti. Sā cetaparamatā parato āvi bhavissati. Hārāti gaṇanavasena paricchinnānaṃ sāmaññato dassanaṃ. Desanā vicayotiādi sarūpadassanaṃ. ၁. ဤသို့ သင်္ဂဟဝါရဖြင့် အကျဉ်းချုပ်ပြဆိုခဲ့သော ဟာရအစရှိသည်တို့ကို ယခုအခါ အကျယ်ဝေဖန်ပြသရန်အတွက် "တတ္ထ ကတမေ သောဠသ ဟာရာ" အစရှိသော ဒေသနာတော်ကို စတင်အပ်၏။ ထိုပါဠိ၌ "တတ္ထ" ဟူသော ပုဒ်၏အနက်မှာ "သောဠသ ဟာရာ နေတ္တိ" ဟူသော ဂါထာ၌ ထုတ်ပြခဲ့သော ဟာရ၊ နယ၊ မူလပုဒ်တို့တွင်ဟု အနက်ရ၏။ "ကတမေ" ဟူသော စကားသည် မေးခွန်း (ပုစ္ဆာ) စကားဖြစ်၏။ ထိုမေးခွန်းသည် (၁) မမြင်ဖူးသည်ကို သိစေလိုသောမေးခွန်း (အဒိဋ္ဌဇောတနာပုစ္ဆာ)၊ (၂) မြင်ဖူးသည်ကို တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးလိုသောမေးခွန်း (ดိဋ္ဌသံသန္ဒနာပုစ္ဆာ)၊ (၃) ယုံမှားမှုကို ဖြတ်တောက်လိုသောမေးခွန်း (ဝိမတိစ္ဆေဒနာပုစ္ဆာ)၊ (၄) သဘောတူညီချက်ရယူလိုသောမေးခွန်း (အနုမတိပုစ္ဆာ)၊ (၅) ကိုယ်တိုင်ပြောလို၍ မေးသောမေးခွန်း (ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာ) ဟု ငါးမျိုးရှိရာ ထိုငါးမျိုးတို့တွင် ဤမေးခွန်းသည် ပြောလို၍ မေးသောမေးခွန်း (ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာ) ဖြစ်၏။ "သောဠသ" ဟူသော သဒ္ဒါသည် အရေအတွက်အားဖြင့် ပိုင်းခြားပြသော သဒ္ဒါဖြစ်၏။ ထိုသဒ္ဒါဖြင့် ဟာရတို့သည် တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးထက် မပို၊ မယုတ်ဘဲ ထိုအတိုင်းအရှည်သာရှိကြောင်း ပြဆိုသည်။ ထိုအတိုင်းအရှည်ပမာဏကို နောင်တွင် ရှင်းလင်းပြသပါအံ့။ "ဟာရာ" ဟူသော စကားသည် အရေအတွက်အားဖြင့် ပိုင်းခြားထားသော ဟာရတို့ကို ယေဘုယျ (သာမည) အားဖြင့် ပြဆိုသော သဒ္ဒါဖြစ်၏။ "ဒေသနာ ဝိစယ" စသော စကားသည် ဟာရတို့၏ သရုပ်အကျယ်ကို ပြဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ Tattha kenaṭṭhena hārā? Harīyanti etehi, ettha vā suttageyyādivisayā aññāṇasaṃsayavipallāsāti hārā, haranti vā sayaṃ tāni, haraṇamattameva vāti hārā phalūpacārena. Atha vā harīyanti voharīyanti dhammasaṃvaṇṇakadhammapaṭiggāhakehi dhammassa dānaggahaṇavasenāti hārā. Atha vā hārā viyāti hārā. Yathā hi anekaratanāvalisamūho hārasaṅkhāto attano avayavabhūtaratanasamphassehi samuppajjanīyamānahilādasukho hutvā tadupabhogījanasarīrasantāpaṃ nidāghapariḷāhupajanitaṃ vūpasameti, evametepi nānāvidhaparamattharatanappabandhā saṃvaṇṇanāvisesā attano avayavabhūtaparamattharatanādhigamena samuppādiyamānanibbutisukhā dhammapaṭiggāhakajanahadayaparitāpaṃ kāmarāgādikilesahetukaṃ vūpasamentīti. Atha vā hārayanti aññāṇādīnaṃ hāraṃ apagamaṃ karonti ācikkhantīti vā hārā. Atha vā sotujanacittassa haraṇato ramaṇato ca hārā niruttinayena, yathā – ‘‘bhavesu vantagamano bhagavā’’ti (visuddhi. 1.144; pārā. aṭṭha. 1.1 verañjakaṇḍavaṇṇanā). Ayaṃ tāva hārānaṃ sādhāraṇato attho. ထို 'တတ္ထ ကတမေ သောဠသ ဟာရာ' အစရှိသော ပါဠိ၌ အဘယ်အနက်ကြောင့် ဟာရမည်ကုန်သနည်း။ ဤအဖွင့်အထူးတို့ဖြင့် သို့မဟုတ် ဤအဖွင့်အထူးတို့၌ သုတ္တ၊ ဂေယျစသည်လျှင် အာရုံရှိကုန်သော မသိခြင်း (အညာဏ)၊ ယုံမှားခြင်း (သံသယ)၊ ဖောက်ပြန်ခြင်း (ဝိပလ္လာသ) တို့ကို ပယ်ဖျောက်အပ်ကုန်သောကြောင့်၎င်း 'ဟာရ' မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် မိမိတို့ကိုယ်တိုင် ထိုမသိခြင်းစသည်တို့ကို ပယ်ဖျောက်တတ်ကုန်သောကြောင့်၎င်း 'ဟာရ' မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် ပယ်ဖျောက်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့် ဖလူပစာရအားဖြင့်၎င်း 'ဟာရ' မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် တရားကို ဖွင့်ဆိုသောပုဂ္ဂိုလ်နှင့် တရားကို နာသောပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် တရားတော်ကို ပေးလှူခြင်း၊ ခံယူခြင်း၏ အစွမ်းအားဖြင့် ဆောင်ယူအပ်၊ ခေါ်ဝေါ်အပ်ကုန်သောကြောင့် 'ဟာရ' မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် ရတနာပုလဲသွယ်တို့ကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်သောကြောင့် 'ဟာရ' မည်ကုန်၏။ ရတနာပုလဲသွယ်ကဲ့သို့ ဖြစ်ပုံကို ထင်ရှားအောင် ပြုရသော်— 'ဟာရ' ဟု ဆိုအပ်သော များစွာသော ရတနာပုလဲသွယ်အပေါင်းသည် မိမိ၏ အစိတ်အင်္ဂါဖြစ်သော ရတနာတို့၏ အတွေ့ဖြင့် ဖြစ်စေအပ်သော လွန်စွာအေးမြသော ချမ်းသာရှိသည်ဖြစ်၍၊ ထိုရတနာပုလဲသွယ်ကို သုံးဆောင်သူတို့၏ နွေကာလပူပြင်းမှုကြောင့်ဖြစ်သော ကိုယ်၏ပူပန်ခြင်းကို ငြိမ်းစေသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ အထူးထူးအပြားပြားသော မြတ်သောအနက်တည်းဟူသော ရတနာအပြားပြားတို့နှင့် စပ်ယှဉ်ကုန်သော ဤအဖွင့်အထူးတည်းဟူသော ဟာရတို့သည်လည်း မိမိတို့၏ အစိတ်ဖြစ်သော မြတ်သောအနက်တည်းဟူသော ရတနာကို ရခြင်းဖြင့် ဖြစ်စေအပ်သော ငြိမ်းချမ်းသော ချမ်းသာရှိကုန်သည်ဖြစ်၍၊ တရားနာယူသူတို့၏ ကာမရာဂအစရှိသော ကိလေသာကြောင့်ဖြစ်သော နှလုံးပူပန်ခြင်းကို ငြိမ်းစေတတ်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် မသိခြင်းအစရှိသည်တို့၏ ကင်းခြင်းကို ပြုတတ်သောကြောင့်၎င်း၊ ပြသတတ်သောကြောင့်၎င်း 'ဟာရ' မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် နာသောသူ၏ စိတ်ကို ဆောင်တတ်သောကြောင့်၎င်း၊ မွေ့လျော်စေတတ်သောကြောင့်၎င်း နိရုတ္တိနည်းအားဖြင့် 'ဟာရ' မည်ကုန်၏။ ပုံစံအားဖြင့် ဘဝသုံးပါးတို့၌ အန်အပ်ပြီးသော သွားခြင်းရှိသော မြတ်စွာဘုရားကို 'ဘဂဝါ' ဟု ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့တည်း။ ဤကား ဟာရတို့၏ ဆက်စပ်သမျှသော အများဆိုင်ရာ အနက်အဓိပ္ပာယ်တည်း။ Asādhāraṇato pana desīyati saṃvaṇṇīyati etāya suttatthoti desanā, desanāsahacaraṇato vā desanā. Nanu ca aññepi hārā desanāsaṅkhātassa suttassa atthasaṃvaṇṇanato desanāsahacārinovāti? Saccametaṃ, ayaṃ pana hāro yebhuyyena yathārutavaseneva viññāyamāno desanāya saha caratīti vattabbataṃ arahati, na tathā pare. Na hi assādādīnavanissaraṇādisandassanarahitā suttadesanā atthi. Assādādisandassanavibhāvanalakkhaṇo cāyaṃ hāroti. အများတကာနှင့် မဆက်ဆံသော သီးခြားအနက်အားဖြင့်ကား— ဤဓမ္မဇာတိဖြင့် သုတ်၏ အနက်ကို ပြသအပ်၊ ဖွင့်ဆိုအပ်သောကြောင့် 'ဒေသနာ' မည်၏။ သို့မဟုတ် ဒေသနာနှင့်တကွ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် 'ဒေသနာ' မည်၏။ စောဒနာဦးအံ့— အခြားသော ဟာရတို့သည်လည်း ဒေသနာဟု ဆိုအပ်သော သုတ်၏ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုတတ်သောကြောင့် ဒေသနာနှင့်အတူ ဖြစ်ကြသည် မဟုတ်ပါလော။ ဤစကားသည် မှန်၏။ သို့သော်လည်း ဤဟာရသည် များသောအားဖြင့် တိုက်ရိုက်အနက်၏အစွမ်းဖြင့်သာ သိအပ်သည်ဖြစ်၍ ဒေသနာနှင့်အတူ ဖြစ်၏ဟု ဆိုထိုက်၏။ အခြားသော ဟာရတို့ကား ထိုသို့မဆိုထိုက်ကုန်။ အမှန်အားဖြင့် အဿာဒ (သာယာဖွယ်)၊ အာဒီနဝ (အပြစ်)၊ နိဿရဏ (ထွက်မြောက်ရာ) အစရှိသည်တို့ကို ပြခြင်းမှ ကင်းသော သုတ်ဒေသနာဟူသည် မရှိချေ။ ဤဟာရသည်လည်း အဿာဒအစရှိသည်ကို ပြသော ဒေသနာကို ထင်ရှားစေခြင်း လက္ခဏာရှိသောကြောင့်တည်း။ Viciyanti etena, ettha vā padapañhādayo, viciti eva vā tesanti vicayo. Pāḷiyaṃ pana vicinatīti vicayoti ayamattho dassito. ဤဟာရဖြင့် သို့မဟုတ် ဤဟာရ၌ ပဒပဉှာအစရှိသည်တို့ကို စိစစ်အပ်သောကြောင့်၎င်း၊ သို့မဟုတ် ထိုပဒပဉှာစသည်တို့ကို စိစစ်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့်၎င်း 'ဝိစယ' မည်၏။ ပါဠိတော်၌ကား 'စိစစ်တတ်သောကြောင့် ဝိစယ မည်၏' ဟု ဤအနက်ကို ပြဆိုအပ်၏။ Yuttīti upapattisādhanayutti, idha pana yuttivicāraṇā yutti uttarapadalopena ‘‘rūpabhavo rūpa’’nti yathā, yuttisahacaraṇato vā. Idhāpi desanāhāre vuttanayena attho vitthāretabbo. 'ယုတ္တိ' ဟူသည်မှာ ဥပပတ္တိသာဓနယုတ္တိ (အကြောင်းယုတ္တိ) သို့မဟုတ် ပြီးစေတတ်သောအသင့် ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌မူ ယုတ္တိကို စီရင်ခြင်းသည် 'ဝိစာရဏ' ဟူသော နောက်ပုဒ်ကျေသောအားဖြင့် 'ယုတ္တိ' မည်၏။ ပုံစံအားဖြင့် ရူပဘဝကို နောက်ပုဒ်ကျေခြင်းကြောင့် 'ရူပံ' ဟု ဆိုသကဲ့သို့တည်း။ သို့မဟုတ် ယုတ္တိနှင့်တကွ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် 'ယုတ္တိ' မည်၏။ ဤဟာရ၌လည်း ဒေသနာဟာရ၌ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်း အနက်ကို ချဲ့ထွင်အပ်၏။ Padaṭṭhānanti [Pg.16] āsannakāraṇaṃ, idhāpi padaṭṭhānavicāraṇātiādi vuttanayeneva veditabbaṃ. 'ပဒဋ္ဌာန' ဟူသည် နီးစွာသောအကြောင်း ဖြစ်၏။ ဤဟာရ၌လည်း ပဒဋ္ဌာန်ကို စီရင်ခြင်းစသည်ကို ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းပင် မှတ်အပ်၏။ Lakkhīyanti etena, ettha vā ekalakkhaṇā dhammā avuttāpi ekavacanenāti lakkhaṇaṃ. ဤဟာရဖြင့် သို့မဟုတ် ဤဟာရ၌ တူသောလက္ခဏာရှိသော တရားတို့ကို သုတ်၌ မဟောအပ်သော်လည်း တစ်ခုသော တရားကို ဟောခြင်းဖြင့် မှတ်အပ်သောကြောင့် 'လက္ခဏ' မည်၏။ Viyūhīyanti vibhāgena piṇḍīyanti etena, ettha vāti byūho. Nibbacanādīnaṃ sutte dassiyamānānaṃ catunnaṃ byūhoti catubyūho, catunnaṃ vā byūho etthāti catubyūho. ဤဟာရဖြင့် သို့မဟုတ် ဤဟာရ၌ ဝေဖန်ခြင်းအားဖြင့် ပေါင်းစပ်အပ်ကုန်သောကြောင့် 'ဗျူဟ' မည်၏။ သုတ်၌ ပြအပ်ကုန်သော ဝိဂြိုဟ်အစရှိကုန်သော လေးပါးသော အနက်တို့ကို ပေါင်းစပ်ခြင်းကြောင့် 'စတုဗျူဟ' မည်၏။ သို့မဟုတ် ဤဟာရ၌ နိဗ္ဗစနအစရှိသော လေးပါးသော အနက်တို့၏ အပေါင်းရှိသောကြောင့် 'စတုဗျူဟ' မည်၏။ Āvaṭṭīyanti etena, ettha vā sabhāgā visabhāgā ca dhammā, tesaṃ vā āvaṭṭananti āvaṭṭo. ဤဟာရဖြင့် သို့မဟုတ် ဤဟာရ၌ သဘာဂတရားနှင့် ဝိသဘာဂတရားတို့ကို လည်စေအပ်သောကြောင့်၎င်း၊ သို့မဟုတ် ထိုတရားတို့၏ လည်စေခြင်းကြောင့်၎င်း 'အာဝဋ္ဋ' မည်၏။ Vibhajīyanti etena, ettha vā sādhāraṇāsādhāraṇānaṃ saṃkilesavodānadhammānaṃ bhūmiyoti vibhatti, vibhajanaṃ vā etesaṃ bhūmiyāti vibhatti. ဤဟာရဖြင့် သို့မဟုတ် ဤဟာရ၌ အများဆိုင် (သာဓာရဏ)၊ သီးခြားဆိုင် (အသာဓာရဏ) ဖြစ်ကုန်သော သံကိလေသတရားနှင့် ဝေါဒါနတရားတို့၏ အရာ သို့မဟုတ် ဘုံတို့ကို ဝေဖန်အပ်သောကြောင့်၎င်း၊ သို့မဟုတ် ထိုတရားတို့၏ အရာတို့ကို ဝေဖန်ခြင်းကြောင့်၎င်း 'ဝိဘတ္တိ' မည်၏။ Paṭipakkhavasena parivattīyanti iminā, ettha vā sutte vuttadhammā, parivattanaṃ vā tesanti parivattano. ဤဟာရဖြင့် သို့မဟုတ် ဤဟာရ၌ သုတ်၌ဟောအပ်သော တရားတို့ကို ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် ပြောင်းလဲစေအပ် (လည်စေအပ်) သောကြောင့်၎င်း၊ သို့မဟုတ် ထိုတရားတို့ကို ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် ပြောင်းလဲစေခြင်းကြောင့်၎င်း 'ပရိဝတ္တန' မည်၏။ Vividhaṃ vacanaṃ ekassevatthassa vācakametthāti vivacanaṃ, vivacanameva vevacanaṃ, vividhaṃ vuccati etena atthoti vā vivacanaṃ. Sesaṃ vuttanayameva. ဤဟာရ၌ တစ်ခုတည်းသောအနက်ကို ဟောတတ်သော အမျိုးမျိုးသောစကားရှိသောကြောင့် 'ဝိဝစန' မည်၏။ ထိုဝိဝစနသည်ပင် 'ဝေဝစန' မည်၏။ သို့မဟုတ် ဤသဒ္ဒါဖြင့် အနက်ကို အထူးထူးအပြားပြား ဟောအပ်သောကြောင့် 'ဝိဝစန' မည်၏။ ကျန်ရှိသည်ကို ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းပင် မှတ်အပ်၏။ Pakārehi pabhedato vā ñāpīyanti iminā, ettha vā atthāti paññatti. ဤဟာရဖြင့် သို့မဟုတ် ဤဟာရ၌ အနက်တို့ကို အပြားအားဖြင့်၎င်း၊ အထူးအားဖြင့်၎င်း သိစေအပ်သောကြောင့် 'ပညတ္တိ' မည်၏။ Otārīyanti anuppavesīyanti etena, ettha vā suttāgatā dhammā paṭiccasamuppādādīsūti otaraṇo. ဤဟာရဖြင့် သို့မဟုတ် ဤဟာရ၌ သုတ်၌လာသော တရားတို့ကို ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်စသည်တို့၌ သွင်းအပ် (သက်ဝင်စေအပ်) သောကြောင့် 'ဩတရဏ' မည်၏။ Sodhīyanti samādhīyanti etena, ettha vā sutte padapadatthapañhārambhāti sodhano. ဤဟာရဖြင့် သို့မဟုတ် ဤဟာရ၌ သုတ်တော်၌ရှိသော ပုဒ်၊ ပုဒ်၏အနက်၊ အမေး (ပဉှာ)၊ အစပြုခြင်း (အာရမ္ဘ) တို့ကို သုတ်သင်အပ်၊ ဖြေရှင်းအပ်သောကြောင့် 'သောဓန' မည်၏။ Adhiṭṭhīyanti anupavattīyanti etena, ettha vā sāmaññavisesabhūtā dhammā vinā vikappenāti adhiṭṭhāno. ဤဟာရဖြင့် သို့မဟုတ် ဤဟာရ၌ သာမညနှင့် ဝိသေသဖြစ်ကုန်သော တရားတို့ကို အထူးကြံစည်ခြင်းမှ ကင်း၍ ဆောက်တည်အပ်၊ ဖြစ်စေအပ်သောကြောင့် 'အဓိဋ္ဌာန' မည်၏။ Parikaroti abhisaṅkharoti phalanti parikkhāro, hetu paccayo ca, parikkhāraṃ ācikkhatīti parikkhāro, hāro, parikkhāravisayattā parikkhārasahacaraṇato vā parikkhāro. အကျိုးကို ပြုပြင်တတ်သောကြောင့် ထိုတရားသည် 'ပရိက္ခာရ' မည်၏။ ထိုပရိက္ခာရဟူသည် ဟေတုအကြောင်းနှင့် ပစ္စယအကြောင်း ဖြစ်၏။ ထိုအကြောင်းတရားကို ပြတတ်သော ဟာရသည် 'ပရိက္ခာရ' မည်၏။ သို့မဟုတ် ထိုအကြောင်းတရားကို အရာရှိသည်၏အဖြစ်ကြောင့်၎င်း၊ ထိုအကြောင်းတရားနှင့် တကွဖြစ်ခြင်းကြောင့်၎င်း 'ပရိက္ခာရ' မည်၏။ Samāropīyanti etena, ettha vā padaṭṭhānādimukhena dhammāti samāropano. Sabbattha ca bhāvasādhanavasenāpi attho sambhavatīti tassāpi vasena yojetabbaṃ. ဤဟာရဖြင့် သို့မဟုတ် ဤဟာရ၌ ပဒဋ္ဌာန်စသည်ကို ရှေ့သွားပြု၍ တရားတို့ကို ကောင်းစွာ တင်ပြအပ်သောကြောင့် 'သမာရောပန' မည်၏။ အလုံးစုံသော ဟာရတို့၌လည်း ဘာဝသာဓနအစွမ်းဖြင့်လည်း အနက်သည် ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ထိုဘာဝသာဓနအစွမ်းဖြင့်လည်း စပ်ယှဉ်အပ်၏။ Tassāti [Pg.17] yathāvuttassa hāruddesassa. Anugītīti vuttassevatthassa sukhaggahaṇatthaṃ anupacchā gāyanagāthā, tāsu osānagāthāya atthato asaṃkiṇṇāti padatthena saṅkararahitā, tena yadipi keci hārā aññamaññaṃ avisiṭṭhā viya dissanti, tathāpi tesaṃ atthato saṅkaro natthīti dasseti. So ca nesaṃ asaṅkaro lakkhaṇaniddese supākaṭo hoti. Etesañcevāti etesaṃ soḷasannaṃ hārānaṃ. Yathā asaṅkaro, tathā ceva bhavati. Kiṃ bhavati? Vitthāratayā vitthārena. Nayavibhatti nayena upāyena ñāyena vibhāgo. Etena taṃ eva asaṅkiṇṇataṃ vibhāveti. Keci ‘‘vitthāranayā’’ti paṭhanti, taṃ na sundaraṃ, ayañca gāthā kesuci potthakesu natthi. 'တဿ' ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော ဟာရဥဒ္ဒေသ၏ ဖြစ်၏။ 'အနုဂီတိ' ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို လွယ်ကူစွာ သိစေရန် နောက်၌ ရွတ်ဆိုအပ်သော ဂါထာ ဖြစ်၏။ ထိုဂါထာတို့တွင် အဆုံးဂါထာ၌ 'အတ္ထတော အသံကိဏ္ဏာ' ဟူသည် ပုဒ်အနက်အားဖြင့် ရောယှက်ခြင်းမရှိခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုစကားရပ်ဖြင့် အချို့သော ဟာရတို့သည် အချင်းချင်း မထူးခြားသကဲ့သို့ ထင်ရသော်လည်း ထိုဟာရတို့၏ အနက်အားဖြင့် ရောယှက်ခြင်းမရှိပုံကို ပြ၏။ ထိုသို့ မရောယှက်ခြင်းသည် လက္ခဏာကို ပြဆိုရာအခန်း၌ ကောင်းစွာ ထင်ရှား၏။ 'ဧတေသဉ္စေဝ' ဟူသည် ဤတစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ဟာရတို့၏ ဖြစ်၏။ မရောယှက်ခြင်းသည် ဖြစ်သကဲ့သို့ ထိုအတိုင်းသာ ဖြစ်၏။ အဘယ်သို့ ဖြစ်သနည်းဟူမူ— အကျယ်အားဖြင့် ဖြစ်၏။ 'နယဝိဘတ္တိ' ဟူသည် နည်းလမ်း၊ ဥပါယ်၊ ဉာဏ်ဖြင့် ဝေဖန်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဤစကားရပ်ဖြင့် ထိုမရောယှက်ပုံကို ထင်ရှားစေ၏။ အချို့သောသူတို့သည် 'ဝိတ္ထာရနယာ' ဟု ဖတ်ကြကုန်၏၊ ထိုဖတ်နည်းသည် မကောင်း။ ဤဂါထာသည်လည်း အချို့သော ပေစာတို့၌ မရှိချေ။ 2. Evaṃ hāre uddisitvā idāni naye uddisituṃ ‘‘tattha katame’’tiādi vuttaṃ. Tattha nayanti saṃkilese vodānāni ca vibhāgato ñāpentīti nayā, nīyanti vā tāni etehi, ettha vāti nayā, nayanamattameva vāti nayā, nīyanti vā sayaṃ dhammakathikehi upanīyanti suttassa atthapavicayatthanti nayā. Atha vā nayā viyāti nayā. Yathā hi ekattādayo nayā sammā paṭivijjhiyamānā paccayapaccayuppannadhammānaṃ yathākkamaṃ sambandhavibhāgabyāpāravirahānurūpaphalabhāvadassanena asaṅkarato sammutisaccaparamatthasaccānaṃ sabhāvaṃ pavedayantā paramatthasaccappaṭivedhāya saṃvattanti, evametepi kaṇhasukkasappaṭibhāgadhammavibhāgadassanena aviparītasuttatthāvabodhāya abhisambhuṇantā veneyyānaṃ catusaccappaṭivedhāya saṃvattanti. Atha vā pariyattiatthassa nayanato saṃkilesato yamanato ca nayā niruttinayena. ၂. ဤသို့ ဟာရတို့ကို အကျဉ်းအားဖြင့် ပြပြီး၍ ယခုအခါ၌ နယ (နည်း) တို့ကို အကျဉ်းအားဖြင့် ပြအံ့သောငှာ "တတ္ထ ကတမေ" အစရှိသည်ကို ဆိုအပ်၏။ ထို "တတ္ထ ကတမေ" အစရှိသော နယုဒ္ဒေသပါဠိ၌ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ အကြင်အဖွင့်အထူးတို့သည် သံကိလေသတရားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ဝေါဒါနတရားတို့ကိုလည်းကောင်း ဝေဖန်သောအားဖြင့် သိစေတတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုအဖွင့်အထူးတို့သည် "နယ" မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် ဤအဖွင့်အထူးတို့ဖြင့် သို့မဟုတ် ဤအဖွင့်အထူးတို့၌ ထိုသံကိလေသတရားနှင့် ဝေါဒါနတရားတို့ကို သိအပ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုအဖွင့်အထူးတို့သည် "နယ" မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် သိစေခြင်းမျှသည်သာလျှင် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် "နယ" မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် ဓမ္မကထိကပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် မိမိတို့ကိုယ်တိုင် သုတ်၏အနက်ကို ရွေးချယ်စိစစ်ခြင်းငှာ ဆောင်ယူအပ်ကုန်၏ (သိအပ်ကုန်၏)၊ ထို့ကြောင့် "နယ" မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် ထိုအဖွင့်အထူးတို့သည် ဧကတ္တနည်း အစရှိသည်တို့ကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် "နယ" မည်ကုန်၏။ အမှန်စင်စစ် ဧကတ္တနည်း အစရှိကုန်သော နယတို့သည် ကောင်းစွာ ထိုးထွင်း၍ သိအပ်ကုန်သည်ရှိသော် အကြောင်းတရားနှင့် အကျိုးတရားတို့၏ အစဉ်အတိုင်း စပ်သွယ်ခြင်း၊ ဝေဖန်ခြင်း၊ သဘာဝဗျာပါရမှ ကင်းခြင်း၊ အကြောင်းအားလျော်စွာဖြစ်သော အကျိုးတရားတို့၏ အဖြစ်ကို ပြသဖြင့် မရောယှက်သောအားဖြင့် သမ္မုတိသစ္စာနှင့် ပရမတ္ထသစ္စာတို့၏ သဘာဝကို သိစေလျက် နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော ပရမတ္ထသစ္စာကို ထိုးထွင်း၍ သိခြင်းငှာ ဖြစ်ကုန်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤနန္ဒိယာဝဋ္ဋနည်း အစရှိကုန်သော အဖွင့်အထူးတို့သည်လည်း မည်းသောတရားနှင့် ဖြူသောတရားတို့ကို ခွဲခြမ်းဝေဖန်၍ ပြသဖြင့် မဖောက်မပြန် သုတ်၏အနက်ကို သိခြင်းငှာ ပြီးစေလျက် ဝေနေယျတို့အား သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်း၍ သိခြင်းငှာ ဖြစ်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် ပရိယတ်၏ အနက်ကို သိစေတတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သံကိလေသတရားမှ စောင့်ရှောက်တတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း နိရုတ္တိနည်းအားဖြင့် "နယ" ဟု မည်ကုန်၏။ Nandiyāvaṭṭotiādīsu nandiyāvaṭṭassa viya āvaṭṭo etassāti nandiyāvaṭṭo, yathā hi nandiyāvaṭṭo antoṭhitena padhānāvayavena bahiddhā āvaṭṭati, evamayampi nayoti attho. Atha vā nandiyā taṇhāya pamodassa vā āvaṭṭo etthāti nandiyāvaṭṭo. Tīhi avayavehi lobhādīhi saṃkilesapakkhe alobhādīhi ca vodānapakkhe pukkhalo sobhanoti tipukkhalo. Asantāsanajavaparakkamādivisesayogena sīho bhagavā, tassa vikkīḷitaṃ desanāvacīkammabhūto vihāroti katvā vipallāsatappaṭipakkhaparidīpanato sīhassa vikkīḷitaṃ etthāti sīhavikkīḷito, [Pg.18] nayo. Balavisesayogadīpanato vā sīhavikkīḷitasadisattā nayo sīhavikkīḷito. Balaviseso cettha saddhādibalaṃ, dasabalāni eva vā. Atthanayattayadisābhāvena kusalādidhammānaṃ ālocanaṃ disālocanaṃ. Tathā ālocitānaṃ tesaṃ dhammānaṃ atthanayattayayojane samānayanato aṅkuso viya aṅkuso. Gāthāsu lañjeti pakāseti suttatthanti lañjako, nayo ca so lañjako cāti nayalañjako. Gatāti ñātā, matāti attho. So eva vā pāṭho. Sesaṃ vuttanayena veditabbaṃ. "နန္ဒိယာဝဋ္ဋော" အစရှိသည်တို့၌ အနက်ကို ဤသို့ မှတ်အပ်၏။ ဇလပ်ပန်း၏ လည်ခြင်းကဲ့သို့ ဤနည်း၏ လည်ခြင်းသည် ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုနည်းသည် "နန္ဒိယာဝဋ္ဋ" မည်၏။ အမှန်စင်စစ် ဇလပ်ပန်းသည် အတွင်း၌ တည်ရှိသော ပဓာနအစိတ်ဖြင့် အပြင်သို့ လည်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤနည်းသည်လည်း အတွင်း၌ တည်ရှိသော တဏှာ၊ အဝိဇ္ဇာ၊ သမထ၊ ဝိပဿနာတည်းဟူသော ပဓာနအစိတ်ဖြင့် အပြင်သို့ လည်၏၊ ဤသည်ကား အနက်တည်း။ သို့မဟုတ် ဤနည်း၌ တဏှာ၏ သို့မဟုတ် ဝမ်းမြောက်ခြင်း၏ လည်ခြင်းသည် ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုနည်းသည် "နန္ဒိယာဝဋ္ဋ" မည်၏။ သုံးပါးသော အစိတ်ဖြစ်ကုန်သော လောဘအစရှိသည်တို့ဖြင့် သံကိလေသအစုကိုလည်းကောင်း၊ အလောဘအစရှိသည်တို့ဖြင့် ဝေါဒါနအစုကိုလည်းကောင်း တင့်တယ်စေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် "တိပုက္ခလ" မည်၏။ မထိတ်လန့်ခြင်း၊ လျင်မြန်ခြင်း၊ လုံ့လအစရှိသော ဂုဏ်အထူးတို့နှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ခြင်္သေ့မည်၏၊ ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ ဒေသနာဝစီကံဖြစ်သော နေခြင်းသည် ကွန့်မြူးခြင်းမည်၏။ ထိုသို့ဖြစ်၍ ဤအကြောင်းကြောင့် ဝိပလ္လာသတရားနှင့် ထိုဝိပလ္လာသတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို ပြတတ်သောကြောင့် ဤနည်း၌ ခြင်္သေ့နှင့်တူသော မြတ်စွာဘုရား၏ ဒေသနာတည်းဟူသော ကွန့်မြူးခြင်းသည် ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် "သီဟဝိက္ကီဠိတ" နည်းဟု ရအပ်၏။ သို့မဟုတ် အားအထူးနှင့် ယှဉ်ခြင်းကို ပြတတ်သောကြောင့် ခြင်္သေ့မင်း၏ ကွန့်မြူးခြင်းနှင့် တူသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ဤနည်းသည် "သီဟဝိက္ကီဠိတ" မည်၏။ ဤ၌ အားအထူးဟူသည်မှာ သဒ္ဓါအစရှိသော ဗိုလ် သို့မဟုတ် ဆယ်ပါးသော အားတော်တို့ပင် ဖြစ်၏။ အနက်နည်း သုံးပါးအပေါင်း၏ အဖြစ်ဖြင့် ကုသိုလ်အစရှိသော တရားတို့ကို ကြည့်ခြင်းသည် "ဒိသာလောစန" မည်၏။ ထိုသို့ ကြည့်ရှုအပ်ပြီးသော ထိုကုသိုလ်အစရှိသော တရားတို့ကို အနက်နည်း သုံးပါးအပေါင်း၌ ယှဉ်စပ်ရာတွင် ကောင်းစွာ ဆောင်တတ်သောကြောင့် ချွန်းတောင်းကဲ့သို့ "အင်္ကုသ" မည်၏။ ဂါထာတို့၌ သုတ်၏အနက်ကို ထင်ရှားပြတတ်သောကြောင့် "လဉ္ဇက" မည်၏။ ထိုအဖွင့်အထူးသည် နည်းလည်းဖြစ်၏၊ သုတ်၏အနက်ကို ပြတတ်သည်လည်းဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် "နယလဉ္ဇက" မည်၏။ "ဂတာ" ဟူသည် သိအပ်ကုန်၏၊ "မတာ" ဟူသည်လည်း သိအပ်ကုန်၏ဟူသော အနက်တည်း။ သို့မဟုတ် ထို "မတာ" ဟူသော ပါဌ်ပင် ရှိ၏။ ကျန်ရှိသည်ကို ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် မှတ်အပ်၏။ 3. Evaṃ nayepi uddisitvā idāni mūlapadāni uddisituṃ ‘‘tattha katamānī’’tiādi āraddhaṃ. Tattha mūlāni ca tāni nayānaṃ paṭṭhānabhāgānañca patiṭṭhābhāvato padāni ca adhigamūpāyabhāvato koṭṭhāsabhāvato cāti mūlapadāni. Kosallasambhūtaṭṭhena, kucchitānaṃ vā pāpadhammānaṃ salanato viddhaṃsanato, kusānaṃ vā rāgādīnaṃ lavanato, kusā viya vā lavanato, kusena vā ñāṇena lātabbato pavattetabbato kusalāni, tappaṭipakkhato akusalānīti padattho veditabbo. ၃. ဤသို့ နည်းတို့ကိုလည်း အကျဉ်းအားဖြင့် ပြပြီး၍ ယခုအခါ၌ မူလပဒတို့ကို အကျဉ်းအားဖြင့် ပြခြင်းငှာ "တတ္ထ ကတမာနိ" အစရှိသည်ကို အားထုတ်အပ်၏။ ထိုပါဠိ၌ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ ထိုတရားတို့သည် နည်းတို့၏လည်းကောင်း၊ သာသနပဋ္ဌာန်ဝေဖန်ခြင်းတို့၏လည်းကောင်း တည်ရာဖြစ်သောကြောင့် "မူလ" လည်း ဖြစ်ကုန်၏၊ နည်းတို့ကို သိခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်ခြင်း၊ အဖို့အစုဖြစ်ခြင်းတို့ကြောင့် "ပဒ" လည်း ဖြစ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် "မူလပဒ" မည်ကုန်၏။ ပညာကြောင့် ဖြစ်သော အနက်ကြောင့် လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် စက်ဆုပ်အပ်သော မကောင်းမှုတရားတို့ကို ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် စက်ဆုပ်အပ်သော ရာဂအစရှိသည်တို့ကို ရိပ်တတ်ဖြတ်တတ်သောကြောင့် လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် သမန်းမြက်ကဲ့သို့ ရိပ်ဖြတ်တတ်သောကြောင့် လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် စက်ဆုပ်အပ်သော တရားတို့ကို ခေါင်းပါးစေတတ်သော ဉာဏ်ဖြင့် ဖြစ်စေအပ်သောကြောင့် လည်းကောင်း "ကုသိုလ်" ဟု မည်ကုန်၏။ ထိုကုသိုလ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့် "အကုသိုလ်" ဟု မည်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ပုဒ်၏အနက်ကို မှတ်အပ်၏။ Evaṃ gaṇanaparicchedato jātibhedato ca mūlapadāni dassetvā idāni sarūpato dassento saṃkilesapakkhaṃyeva paṭhamaṃ uddisati ‘‘taṇhā’’tiādinā. Tattha tasati paritasatīti taṇhā. Avindiyaṃ vindati, vindiyaṃ na vindatīti avijjā, vijjāpaṭipakkhāti vā avijjā. Lubbhanti tena, sayaṃ vā lubbhati, lubbhanamattameva vā soti lobho. Dosamohesupi eseva nayo. Asubhe ‘‘subha’’nti pavattā saññā subhasaññā. Sukhasaññādīsupi imināva nayena attho veditabbo. Saṅgahanti gaṇanaṃ. Samosaraṇanti samoropanaṃ. ဤသို့ အရေအတွက်ကို ပိုင်းခြားသောအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကုသိုလ် အကုသိုလ်ဟူသော ဇာတ်အထူးအားဖြင့်လည်းကောင်း မူလပဒတို့ကို ပြပြီး၍ ယခုအခါ၌ သရုပ်အားဖြင့် ပြတော်မူလိုသဖြင့် ကစ္စည်းဆရာသည် သံကိလေသအဖို့ရှိသော မူလပဒကိုသာလျှင် ရှေးဦးစွာ "တဏှာ" အစရှိသည်ဖြင့် အကျဉ်းအားဖြင့် ပြတော်မူ၏။ ထိုပါဠိ၌ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ တောင့်တတတ်၏ သို့မဟုတ် တုန်လှုပ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် "တဏှာ" မည်၏။ မရအပ်သော ကာယဒုစရိုက်အစရှိသည်ကို ရတတ်၏၊ ရအပ်သော ကာယသုစရိုက်အစရှိသည်ကို မရတတ်၊ ထို့ကြောင့် "အဝိဇ္ဇာ" မည်၏။ သို့မဟုတ် ဝိဇ္ဇာ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့် "အဝိဇ္ဇာ" မည်၏။ ထိုသဘောဖြင့် တပ်မက်တတ်ကုန်၏၊ သို့မဟုတ် မိမိကိုယ်တိုင် တပ်မက်၏၊ သို့မဟုတ် တပ်မက်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် "လောဘ" မည်၏။ ဒေါသနှင့် မောဟတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းသာ မှတ်အပ်၏။ တင့်တယ်ဖွယ်မဟုတ်သော အသုဘ၌ "သုဘ" ဟု ဖြစ်သော သညာသည် "သုဘသညာ" မည်၏။ သုခသညာ အစရှိသည်တို့၌လည်း ဤနည်းဖြင့်သာ အနက်ကို သိအပ်၏။ "သင်္ဂဟ" ဟူသည် ရေတွက်ခြင်းတည်း။ "သမောသရဏ" ဟူသည် ပေါင်းခြင်း၊ စုဝေးခြင်းတည်း။ Paccanīkadhamme sametīti samatho. Aniccādīhi vividhehi ākārehi passatīti vipassanā. Alobhādayo lobhādipaṭipakkhato veditabbā. Asubhe ‘‘asubha’’nti pavattā saññā asubhasaññā, kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ. Saññāsīsena hi desanā. Dukkhasaññādīsupi eseva nayo. ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို ငြိမ်းစေတတ်သောကြောင့် "သမထ" မည်၏။ အနိစ္စအစရှိသော အမျိုးမျိုးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် ရှုတတ်သောကြောင့် "ဝိပဿနာ" မည်၏။ အလောဘအစရှိသည်တို့ကို လောဘအစရှိသည်တို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် မှတ်အပ်ကုန်၏။ မတင့်တယ်သော အသုဘ၌ "အသုဘ" ဟု ဖြစ်သော သညာသည် "အသုဘသညာ" မည်၏။ ထိုအသုဘသညာသည် ကာယာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာန်ကို ရအပ်၏။ အမှန်စင်စစ် ထိုသညာကို ပဓာနပြုသောအားဖြင့် ဒေသနာကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ဒုက္ခသညာအစရှိသည်တို့၌လည်း ဤနည်းကိုသာ မှတ်အပ်၏။ Idaṃ uddānanti idaṃ vuttasseva atthassa vippakiṇṇabhāvena nassituṃ adatvā uddhaṃ dānaṃ rakkhaṇaṃ uddānaṃ, saṅgahavacananti attho. ‘‘Cattāro vipallāsā’’tipi [Pg.19] pāṭho. Kilesabhūmīti saṃkilesabhūmi sabbesaṃ akusaladhammānaṃ samosaraṇaṭṭhānattā. Kusalānaṃ yāni tīṇi mūlāni. ‘‘Kusalānī’’tipi paṭhanti. Satipaṭṭhānāti asubhasaññādayo sandhāyāha. Indriyabhūmīti saddhādīnaṃ vimuttiparipācanindriyānaṃ samosaraṇaṭṭhānattā vuttaṃ. Yujjantīti yojīyanti. Khoti padapūraṇe, avadhāraṇatthe vā nipāto. Tena ete evāti dasseti. Aṭṭhārasevāti vā. Mūlapadāti mūlapadāni, liṅgavipallāso vā. "ဣဒံ ဥဒ္ဒါနံ" ဟူသော ဤစကားသည် ဆိုအပ်ပြီးသောအနက်ကို ဖရိုဖရဲပျက်စီးခြင်းသို့ မရောက်စေဘဲ အထက်၌ စောင့်ရှောက်တတ်သော စကား၊ အကျဉ်းရေတွက်သော စကားဟူသော အနက်တည်း။ "စတ္တာရော ဝိပလ္လာသာ" ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏။ "ကိလေသဘူမိ" ဟူသည် အလုံးစုံသော အကုသိုလ်တရားတို့၏ စုဝေးရာဖြစ်သောကြောင့် "သံကိလေသဘုံ" မည်၏။ "ကုသလာနံ ယာနိ တီဏိ မူလာနိ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ကုသလာနိ" ဟူ၍လည်းကောင်း ဖတ်ကြကုန်၏။ "သတိပဋ္ဌာန" ဟူသော စကားကို အသုဘသညာ အစရှိသည်တို့ကို ရည်၍ ဆို၏။ "ဣန္ဒြိယဘူမိ" ဟူသော စကားကို သဒ္ဓါအစရှိသော ဝိမုတ္တိကို ရင့်စေတတ်သော ဣန္ဒြေတို့၏ စုဝေးရာဖြစ်သောကြောင့် ဆိုအပ်၏။ "ယုဇ္ဇန္တိ" ဟူသည် ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ "ခေါ" ဟူသည် ပဒပူရဏအနက်၌ သို့မဟုတ် အဝဓာရဏအနက်၌ ဖြစ်သော နိပါတ်တည်း။ ထိုအဝဓာရဏအနက်ရှိသော "ခေါ" သဒ္ဒါဖြင့် ဤတဏှာအစရှိသည်တို့သည်သာလျှင် မူလပဒတို့ ဖြစ်ကုန်၏ဟု ပြ၏။ သို့မဟုတ် တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော ပဒတို့သည်သာလျှင် မူလပဒတို့ ဖြစ်ကုန်၏ဟု ပြ၏။ "မူလပဒါ" ဟူသည် မူလပဒါနိ (မူလပဒတို့) ဟူသည် ဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် လိင်ပြန်သော သဒ္ဒါတည်း။ Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā. ဥဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ ပြီးပြီ။ 3. Niddesavāravaṇṇanā ၃. နိဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ 4. Evaṃ uddiṭṭhe hārādayo niddisituṃ ‘‘tattha saṅkhepato’’tiādi āraddhaṃ. Tattha tatthāti tasmiṃ uddesapāṭhe. Saṅkhepato netti kittitāti samāsato nettippakaraṇaṃ kathitaṃ. Hāranayamūlapadānañhi sarūpadassanaṃ uddesapāṭhena katanti. Ettha ca hāranayānaṃ – ၄. ဤသို့ အကျဉ်းအားဖြင့် ပြအပ်ကုန်သော ဟာရအစရှိသည်တို့ကို အကျယ်ပြအံ့သောငှာ "တတ္ထ သင်္ခေပတော" အစရှိသည်ကို အားထုတ်အပ်၏။ ထိုပါဠိ၌ "တတ္ထ" ဟူသည်မှာ ထိုဥဒ္ဒေသပါဌ်၌ ဟူလို။ "သင်္ခေပတော နေတ္တိ ကိတ္တိတာ" ဟူသည်မှာ အကျဉ်းအားဖြင့် နေတ္တိပ္ပကရဏကို ဆိုအပ်၏။ ဟာရ၊ နယ၊ မူလပဒတို့၏ သရုပ်ပြခြင်းကို ဥဒ္ဒေသပါဌ်ဖြင့် ပြုအပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ဤဟာရ၊ နယ၊ မူလပဒတို့တွင်လည်း ဟာရနှင့် နယတို့၏— Sāmaññato visesena, padattho lakkhaṇaṃ kamo; Ettāvatā ca hetvādī, veditabbā hi viññunā. သဒ္ဒါ၏အနက်၊ လက္ခဏာ၊ အစဉ်၊ ဤမျှအတိုင်းအရှည်ရှိသည်၏အဖြစ်၊ အကြောင်းအစရှိသည်တို့ကို သာမည (အဝိသေသ) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝိသေသ (အထူး) အားဖြင့်လည်းကောင်း ဉာဏ်ရှိသူသည် သိအပ်ကုန်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏။ Tesu avisesato visesato ca hāranayānaṃ attho dassito. Lakkhaṇādīsu pana avisesato sabbepi hārā nayā ca yathākkamaṃ byañjanatthamukhena navaṅgassa sāsanassa atthasaṃvaṇṇanalakkhaṇā. Visesato pana tassa tassa hārassa nayassa ca lakkhaṇaṃ niddese eva kathayissāma. Kamādīni ca yasmā nesaṃ lakkhaṇesu ñātesu viññeyyāni honti, tasmā tānipi niddesato parato pakāsayissāma. ထိုပဒတ္ထအစရှိသည်တို့တွင် ဟာရနှင့် နယတို့၏ အနက်ကို အဝိသေသအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝိသေသအားဖြင့်လည်းကောင်း ပြအပ်ပြီ။ လက္ခဏာအစရှိသည်တို့၌မူကား အဝိသေသအားဖြင့် အလုံးစုံသော ဟာရနှင့် နယတို့သည် အစဉ်အတိုင်း သဒ္ဒါနှင့် အနက်ကို အရင်းပြုသဖြင့် ကိုးပါးသော အင်္ဂါရှိသော သာသနာတော်၏ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုခြင်း လက္ခဏာရှိကုန်၏။ ဝိသေသအားဖြင့်မူကား ထိုထိုဟာရ၏လည်းကောင်း၊ ထိုထိုနယ၏လည်းကောင်း လက္ခဏာကို နိဒ္ဒေသဝါရ၌သာလျှင် ပြောဆိုကုန်အံ့။ အစဉ်အစရှိသည်တို့ကိုလည်း ထိုဟာရနှင့် နယတို့၏ လက္ခဏာများကို သိအပ်သည်ရှိသော် သိလွယ်ကုန်သောကြောင့်၊ ထိုအစဉ်အစရှိသည်တို့ကိုလည်း နိဒ္ဒေသဝါရ၏ နောက်၌ ထင်ရှားပြကုန်အံ့။ Hārasaṅkhepo ဟာရအကျဉ်း 1. Yā pana assādādīnavatātiādikā niddesagāthā, tāsu assādādīnavatāti assādo ādīnavatāti padavibhāgo. Ādīnavatāti ca ādīnavo eva. Keci ‘‘assādādīnavato’’ti paṭhanti, taṃ na sundaraṃ. Tattha assādīyatīti assādo, sukhaṃ somanassañca. Vuttañhetaṃ – ‘‘yaṃ, bhikkhave, pañcupādānakkhandhe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ pañcasu upādānakkhandhesu [Pg.20] assādo’’ti (ma. ni. 1.166; saṃ. ni. 3.26). Yathā cetaṃ sukhaṃ somanassaṃ, evaṃ iṭṭhārammaṇampi. Vuttampi cetaṃ – ‘‘so tadassādeti taṃ nikāmetī’’ti ‘‘rūpaṃ assādeti abhinandati, taṃ ārabbha rāgo uppajjatī’’ti (paṭṭhā. 1.1.424), ‘‘saṃyojanīyesu, bhikkhave, dhammesu assādānupassino’’ti (saṃ. ni. 2.53) ca. Assādeti etāyāti vā assādo, taṇhā. Taṇhāya hi kāraṇabhūtāya puggalo sukhampi sukhārammaṇampi assādeti. Yathā ca taṇhā, evaṃ vipallāsāpi. Vipallāsavasena hi sattā aniṭṭhampi ārammaṇaṃ iṭṭhākārena assādenti, evaṃ vedanāya sabbesaṃ tebhūmakasaṅkhārānaṃ taṇhāya vipallāsānañca assādavicāro veditabbo. ၁. "အဿာဒါဒီနဝတာ" အစရှိသော နိဒ္ဒေသဂါထာတို့၌ အနက်ကို ဤသို့ မှတ်ယူအပ်၏။ "အဿာဒါဒီနဝတာ" ဟူသော ပုဒ်ကို "အဿာဒေါ" နှင့် "အာဒီနဝတာ" ဟူ၍ ပုဒ်ခွဲခြားခြင်းကို သိအပ်၏။ "အာဒီနဝတာ" ဟူသည်မှာလည်း အာဒီနဝ (အပြစ်) ကိုပင် ဆိုလိုသည်။ အချို့သောသူတို့သည် "အဿာဒါဒီနဝတော" ဟု ဖတ်ကြကုန်၏၊ ထိုသို့ ဖတ်ခြင်းသည် မသင့်လျော်ပေ။ ထိုပါဌ်၌ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ သာယာအပ်သောကြောင့် "အဿာဒ" (သာယာဖွယ်) မည်၏။ ၎င်းသည် သုခနှင့် သောမနဿပင် ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ဟောတော်မူခဲ့သည်— "ရဟန်းတို့၊ ဥပါဒါန်ခန္ဓာငါးပါးကို စွဲ၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော သုခနှင့် သောမနဿသည် ဥပါဒါန်ခန္ဓာငါးပါးတို့၌ သာယာဖွယ် (အဿာဒ) ဖြစ်၏။" ဤသုခနှင့် သောမနဿသည် သာယာဖွယ် ဖြစ်သကဲ့သို့ ထို့အတူ နှစ်သက်ဖွယ် ဣဋ္ဌာရုံသည်လည်း သာယာဖွယ် ဖြစ်၏။ ဤစကားကိုလည်း ဟောတော်မူခဲ့သည်— "ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုအာရုံကို သာယာ၏၊ ထိုအာရုံကို အလိုရှိ တောင့်တ၏" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ရူပါရုံကို သာယာ၏၊ လွန်စွာ နှစ်သက်၏၊ ထိုရူပါရုံကို အာရုံပြု၍ ရာဂ ဖြစ်ပေါ်၏" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ရဟန်းတို့၊ သံယောဇဉ်ဖြစ်ကြောင်း တရားတို့၌ သာယာဖွယ်ဟု အဖန်တလဲလဲ ရှုသောသူအား တဏှာသည် တိုးပွား၏" ဟူ၍လည်းကောင်း ဟောတော်မူခဲ့သည်။ သို့မဟုတ် ဤတဏှာဖြင့် သာယာတတ်သောကြောင့် တဏှာကို "အဿာဒ" ဟု ဆိုအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား အကြောင်းရင်းဖြစ်သော တဏှာကြောင့် ပုဂ္ဂိုလ်သည် သုခကိုလည်းကောင်း၊ သုခ၏အာရုံကိုလည်းကောင်း သာယာတတ်၏။ တဏှာသည် သာယာဖွယ် (အဿာဒ) ဖြစ်သကဲ့သို့ ဝိပလ္လာသ (အမြင်မှားခြင်း) တို့သည်လည်း သာယာဖွယ် (အဿာဒ) ဖြစ်ကြကုန်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဝိပလ္လာသ၏ အစွမ်းကြောင့် သတ္တဝါတို့သည် မနှစ်သက်ဖွယ် အနိဋ္ဌာရုံကိုပင် လျှင် နှစ်သက်ဖွယ် အခြင်းအရာအားဖြင့် သာယာတတ်ကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် သုခအစရှိသော ဝေဒနာ၏လည်းကောင်း၊ သုံးဘုံ၌ဖြစ်သော အလုံးစုံသော သင်္ခါရတို့၏လည်းကောင်း၊ တဏှာ၏လည်းကောင်း၊ ဝိပလ္လာသတို့၏လည်းကောင်း အဿာဒ (သာယာဖွယ်) ဟု စိစစ်ခြင်းကို သိအပ်မှတ်အပ်၏။ Kathaṃ pana dukkhādukkhamasukhavedanānaṃ assādanīyatāti? Vipallāsato sukhapariyāyasabbhāvato ca. Tathā hi vuttaṃ – ‘‘sukhā kho, āvuso visākha, vedanā ṭhitisukhā vipariṇāmadukkhā. Dukkhā vedanā ṭhitidukkhā vipariṇāmasukhā, adukkhamasukhā vedanā ñāṇasukhā aññāṇadukkhā’’ti (ma. ni. 1.465). Tattha vedanāya aṭṭhasatapariyāyavasena, tebhūmakasaṅkhārānaṃ nikkhepakaṇḍarūpakaṇḍavasena, taṇhāya saṃkilesavatthuvibhaṅge nikkhepakaṇḍe ca taṇhāniddesavasena, vipallāsānaṃ sukhasaññādivasena dvāsaṭṭhidiṭṭhigatavasena ca vibhāgo veditabbo. "ဒုက္ခဝေဒနာနှင့် အဒုက္ခမသုခဝေဒနာတို့၏ သာယာဖွယ်အဖြစ် (အဿာဒ) သည် အဘယ်သို့ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း ဟု မေးလျှင်၊ ဝိပလ္လာသ (အမြင်လွဲမှားခြင်း) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သုခ၏ ပရိယာယ်သဘော ရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏ ဟု ဖြေရမည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ဤသို့ ဟောတော်မူခဲ့သည်— 'ငါ့ရှင် ဝိသာခ၊ သုခဝေဒနာသည် တည်ရှိနေဆဲ၌ ချမ်းသာ၍ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးသောအခါ ဆင်းရဲ၏။ ဒုက္ခဝေဒနာသည် တည်ရှိနေဆဲ၌ ဆင်းရဲ၍ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးသောအခါ (ဖောက်ပြန်ခြင်းကြောင့်) ချမ်းသာ၏။ အဒုက္ခမသုခဝေဒနာသည် သိမြင်သောအခါ ချမ်းသာ၍ မသိမြင်သောအခါ ဆင်းရဲ၏။' ထိုတရားတို့တွင် ဝေဒနာကို တစ်ရာ့ရှစ်ပါးသော ဝေဒနာအပြားအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သုံးဘုံ၌ဖြစ်သော သင်္ခါရတရားတို့ကို နိက္ခေပကဏ္ဍနှင့် ရူပကဏ္ဍ၏ အစွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ တဏှာကို သံကိလေသဝတ္ထုဝိဘင်းနှင့် နိက္ခေပကဏ္ဍလာ တဏှာနိဒ္ဒေသ၏ အစွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝိပလ္လာသတို့ကို သုခသညာအစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့၏ အစွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ခွဲခြားဝေဖန်ခြင်းကို သိမှတ်အပ်၏။ Ādīnavo dukkhā vedanā tissopi vā dukkhatā. Atha vā sabbepi tebhūmakā saṅkhārā ādīnavo. Ādīnaṃ ativiya kapaṇaṃ vāti pavattatīti hi ādīnavo, kapaṇamanusso, evaṃsabhāvā ca tebhūmakā dhammā aniccatādiyogena. Yato tattha ādīnavānupassanā āraddhavipassakānaṃ yathābhūtanayoti vuccati. Tathā ca vuttaṃ – ‘‘yaṃ, bhikkhave, pañcupādānakkhandhā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā, ayaṃ pañcasu upādānakkhandhesu ādīnavo’’ti. Tasmā ādīnavo dukkhasaccaniddesabhūtānaṃ jātiyādīnaṃ aniccatādīnaṃ dvācattālīsāya ākārānañca vasena vibhajitvā niddisitabbo. "ဒုက္ခဝေဒနာသည် အာဒီနဝ (အပြစ်) မည်၏။ သို့မဟုတ် သုံးပါးသော ဒုက္ခအဖြစ် (ဒုက္ခတာ) တို့သည် အာဒီနဝ မည်၏။ သို့မဟုတ် သုံးဘုံ၌ဖြစ်သော အလုံးစုံသော သင်္ခါရတို့သည် အာဒီနဝ မည်၏။ အကြောင်းမူကား အလွန်တရာ ဆင်းရဲနွမ်းပါးသော အထီးကျန်သူကဲ့သို့ တုန်လှုပ်ချောက်ချားတတ်သောကြောင့် အာဒီနဝ မည်၏။ (အာဒီနဝဟူသည် ဆင်းရဲနွမ်းပါးသောသူကို ရအပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။) သုံးဘုံ၌ဖြစ်သော တရားတို့သည်လည်း အနိစ္စအစရှိသော သဘောတို့နှင့် ယှဉ်စပ်နေခြင်းကြောင့် ဤသို့ ဆင်းရဲနွမ်းပါးသောသူနှင့် တူသော သဘောရှိကြကုန်၏။ ထိုသို့သော သဘောရှိသောကြောင့် ထိုတရားတို့၌ ဝိပဿနာအားထုတ်သော ရဟန်းတို့၏ အာဒီနဝဟု အဖန်တလဲလဲ ရှုခြင်းကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာသော နည်းလမ်း (ယထာဘူတနယ) ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ဤသို့ ဟောတော်မူခဲ့သည်— 'ရဟန်းတို့၊ ဥပါဒါန်ခန္ဓာငါးပါးတို့၏ အနိစ္စဖြစ်ခြင်း၊ ဒုက္ခဖြစ်ခြင်း၊ ဖောက်ပြန်တတ်သော သဘောရှိခြင်းသည် ဥပါဒါန်ခန္ဓာငါးပါးတို့၏ အာဒီနဝ (အပြစ်) မည်၏။' ထို့ကြောင့် အာဒီနဝကို ဒုက္ခသစ္စာ၏ နိဒ္ဒေသဖြစ်သော ဇာတိအစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနိစ္စအဖြစ် အစရှိသော လေးဆယ့်နှစ်ပါးသော အခြင်းအရာတို့၏ အစွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ခွဲခြားဝေဖန်၍ ပြသအပ်၏။ Nissarati etenāti nissaraṇaṃ, ariyamaggo. Nissaratīti vā nissaraṇaṃ nibbānaṃ. Ubhayampi sāmaññaniddesena ekasesena vā ‘‘nissaraṇa’’nti [Pg.21] vuttaṃ. Pi-saddo purimānaṃ pacchimānañca sampiṇḍanattho. Tattha ariyamaggapakkhe satipaṭṭhānādīnaṃ sattattiṃsabodhipakkhiyadhammānaṃ kāyānupassanādīnañca tadantogadhabhedānaṃ vasena nissaraṇaṃ vibhajitvā niddisitabbaṃ. "ဤအရိယမဂ်ဖြင့် (ဝဋ်ဆင်းရဲမှ) ထွက်မြောက်တတ်သောကြောင့် ထိုအရိယမဂ်ကို 'နိဿရဏ' (ထွက်မြောက်ရာ) ဟု ခေါ်၏။ သို့မဟုတ် (ဝဋ်ဆင်းရဲမှ) ထွက်မြောက်တတ်သောကြောင့် နိဗ္ဗာန်ကို 'နိဿရဏ' ဟု ခေါ်၏။ နှစ်ပါးလုံးကိုပင် အနက်တူသော သာမညညွှန်းဆိုချက်ဖြင့် ဖြစ်စေ၊ ဧကသိက်အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်စေ 'နိဿရဏ' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ပိ' သဒ္ဒါသည် ရှေး၌ဆိုခဲ့သော အဿာဒ၊ အာဒီနဝတို့ကိုလည်းကောင်း၊ နောက်၌ဆိုလတ္တံ့သော ဖလ၊ ဥပါယ၊ အာဏတ္တိတို့ကိုလည်းကောင်း ပေါင်းစည်းပြသော အနက်ရှိ၏။ ထိုနိဿရဏ၌ အရိယမဂ်အဖို့၌ သတိပဋ္ဌာန်အစရှိသော သုံးဆယ့်ခုနစ်ပါးသော ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့၏ အစွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုမဂ်၌ အကျုံးဝင်သော ကာယာနုပဿနာအစရှိသော အပြားတို့၏ အစွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း နိဿရဏကို ခွဲခြားဝေဖန်၍ ပြသအပ်၏။" Nibbānapakkhe pana kiñcāpi asaṅkhatāya dhātuyā nippariyāyena vibhāgo natthi. Pariyāyena pana sopādisesanirupādisesabhedena. Yato vā taṃ nissaṭaṃ, tesaṃ paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 1.3) dassitappabhedānaṃ cakkhādīnaṃ channaṃ dvārānaṃ rūpādīnaṃ channaṃ ārammaṇānaṃ taṃtaṃdvārappavattānaṃ channaṃ channaṃ viññāṇaphassavedanāsaññācetanātaṇhāvitakkavicārānaṃ pathavīdhātuādīnaṃ channaṃ dhātūnaṃ dasannaṃ kasiṇāyatanānaṃ asubhānaṃ kesādīnaṃ dvattiṃsāya ākārānaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ dvādasannaṃ āyatanānaṃ aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ lokiyānaṃ indriyānaṃ kāmadhātuādīnaṃ tissannaṃ dhātūnaṃ kāmabhavādīnaṃ tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ bhavānaṃ catunnaṃ jhānānaṃ appamaññānaṃ āruppānaṃ dvādasannaṃ paṭiccasamuppādaṅgānañcāti evamādīnaṃ saṅkhatadhammānaṃ nissaraṇabhāvena ca vibhajitvā niddisitabbaṃ. "နိဗ္ဗာန်အဖို့၌မူကား အသင်္ခတဓာတ်ကို မုချအားဖြင့် ခွဲခြားဝေဖန်ခြင်းသည် အနည်းငယ်မျှ မရှိသော်လည်း၊ ပရိယာယ်အားဖြင့် သဥပါဒိသေသနိဗ္ဗာန်၊ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာန်ဟူသော အပြားအားဖြင့် ခွဲခြားဝေဖန်၍ ပြအပ်၏။ သို့မဟုတ် အကြင် စက္ခုအစရှိသော ဒွါရတို့မှ ထိုနိဗ္ဗာန်သည် ထွက်မြောက်ရာဖြစ်၏၊ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်၌ ပြဆိုအပ်သော အပြားရှိကုန်သော စက္ခုအစရှိသော ဒွါရခြောက်ပါး၊ ရူပါရုံအစရှိသော အာရုံခြောက်ပါး၊ ထိုထိုဒွါရ၌ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော ဝိညာဉ်၊ ဖဿ၊ ဝေဒနာ၊ သညာ၊ စေတနာ၊ တဏှာ၊ ဝိတက်၊ ဝိစာရ ဟူသော ခြောက်ပါးစီသော တရားတို့၏လည်းကောင်း၊ ပထဝီဓာတ်အစရှိသော ဓာတ်ခြောက်ပါးတို့၏လည်းကောင်း၊ ကသိဏဆယ်ပါးတို့၏လည်းကောင်း၊ ကေသာအစရှိသော အသုဘဖြစ်သော သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော ကောဋ္ဌာသတို့၏လည်းကောင်း၊ ခန္ဓာငါးပါးတို့၏လည်းကောင်း၊ အာယတနဆယ့်နှစ်ပါးတို့၏လည်းကောင်း၊ ဓာတ်ဆယ့်ရှစ်ပါးတို့၏လည်းကောင်း၊ လောကီဣန္ဒြေတို့၏လည်းကောင်း၊ ကာမဓာတ်အစရှိသော ဓာတ်သုံးပါးတို့၏လည်းကောင်း၊ ကာမဘဝအစရှိသော သုံးပါးစီသော ဘဝတို့၏လည်းကောင်း၊ လေးပါးသော ဈာန်၊ အပ္ပမညာ၊ အရူပဈာန်တို့၏လည်းကောင်း၊ ဆယ့်နှစ်ပါးသော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်အင်္ဂါတို့၏လည်းကောင်း ဤသို့အစရှိသော သင်္ခတတရားတို့မှ ထွက်မြောက်ရာအဖြစ်ဖြင့် ခွဲခြားဝေဖန်၍ ပြသအပ်၏။" Phalanti desanāphalaṃ. Kiṃ pana tanti? Yaṃ desanāya nipphādīyati. Nanu ca nibbānādhigamo bhagavato desanāya nipphādīyati. Nibbānañca ‘‘nissaraṇa’’nti iminā vuttamevāti? Saccametaṃ, tañca kho paramparāya. Idha pana paccakkhato desanāphalaṃ adhippetaṃ. Taṃ pana sutamayañāṇaṃ. Atthadhammavedādiariyamaggassa pubbabhāgappaṭipattibhūtā chabbisuddhiyo. Yañca tasmiṃ khaṇe maggaṃ anabhisambhuṇantassa kālantare tadadhigamakāraṇabhūtaṃ sampattibhavahetu ca siyā. Tathā hi vakkhati – ‘‘attānudiṭṭhiṃ ūhacca, evaṃ maccutaro siyāti (su. ni. 1125; kathā. 226; cūḷani. mogharājamāṇavapucchā 144, mogharājamāṇavapucchāniddesa 88; netti. 5; peṭako. 22) idaṃ phala’’nti, ‘‘dhammo have rakkhati dhammacārinti idaṃ phala’’nti (jā. 1.10.102-103; 1.15.385) ca. Etena nayena devesu ca mānusesu ca āyuvaṇṇabalasukhayasaparivāraādhipateyyasampattiyo upadhisampattiyo cakkavattisirī devarajjasirī cattāri sampatticakkāni sīlasampadā samādhisampadā tisso vijjā cha abhiññā catasso paṭisambhidā sāvakabodhi paccekabodhi sammāsambodhīti sabbāpi sampattiyo puññasambhārahetukā bhagavato desanāya sādhetabbatāya phalanti veditabbā. "'ဖလ' ဟူသည်မှာ ဒေသနာ၏ အကျိုးကို ဆိုလိုသည်။ 'ထိုဒေသနာ၏ အကျိုးသည် အဘယ်နည်း' ဟု မေးလျှင်၊ ဒေသနာတော်က ဖြစ်ထွန်းစေအပ်သော အကျိုးဖြစ်၏ ဟု ဖြေရမည်။ 'မြတ်စွာဘုရား၏ ဒေသနာတော်သည် နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ခြင်းကို ဖြစ်ထွန်းစေသည် မဟုတ်လော၊ နိဗ္ဗာန်ကိုလည်း နိဿရဏဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ဆိုခဲ့ပြီးပြီ မဟုတ်လော' ဟု စောဒနာစရာ ရှိ၏။ ထိုစကားသည် မှန်သော်လည်း နိဗ္ဗာန်ကိုကား အဆင့်ဆင့်သော အားဖြင့်သာ ဒေသနာတော်က ပြီးစီးစေခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌မူ မျက်မှောက်၌ ရရှိအပ်သော ဒေသနာ၏ အကျိုးကိုသာ အလိုရှိအပ်၏။ ထိုဒေသနာ၏ အကျိုးသည် သုတမယဉာဏ်လည်းကောင်း၊ အနက်နှင့် တရားကို သိခြင်းအစရှိသော အရိယာမဂ်၏ ရှေးအဖို့ဖြစ်သော အကျင့်ဖြစ်သည့် ခြောက်ပါးသော ဝိသုဒ္ဓိတို့လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ထိုတရားနာစဉ် ခဏ၌ မဂ်ဉာဏ်ကို မရရှိနိုင်သေးသောသူအား နောင်တစ်ချိန်၌ ထိုမဂ်ဉာဏ်ကို ရရှိခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော၊ သမ္ပတ္တိဘဝ၏ အကြောင်းဖြစ်သော (ကောင်းမှုအဆောက်အဦ ပြည့်စုံခြင်း) သည် ဖြစ်နိုင်၏။ ထိုကောင်းမှုပြည့်စုံခြင်းသည်လည်း ဒေသနာ၏ အကျိုးပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ဆရာသည် ဤသို့ ဆိုလတ္တံ့— 'ငါဟု စွဲလမ်းသော အတ္တဒိဋ္ဌိကို ပယ်ဖျက်၍ ဤသို့ သေခြင်းကို လွန်မြောက်ရာ၏ ဟူသော ဤစကားသည် အကျိုး (ဖလ) မည်၏' ဟုလည်းကောင်း၊ 'တရားတော်သည် တရားစောင့်သောသူကို စောင့်ရှောက်၏ ဟူသော ဤစကားသည် အကျိုး (ဖလ) မည်၏' ဟုလည်းကောင်း။ ဤနည်းအားဖြင့် နတ်၊ လူတို့၌ ဖြစ်တတ်သော အသက်ရှည်ခြင်း၊ အဆင်းလှခြင်း၊ ခွန်အားကြီးခြင်း၊ ချမ်းသာခြင်း၊ ကျော်စောခြင်း၊ အခြံအရံများခြင်း၊ အစိုးရခြင်း ပြည့်စုံခြင်းတို့လည်းကောင်း၊ အတ္တဘော၏ တင့်တယ်ခြင်းတို့လည်းကောင်း၊ စက္ကဝတေးမင်း၏ စည်းစိမ်ချမ်းသာလည်းကောင်း၊ နတ်မင်း၏ စည်းစိမ်ချမ်းသာလည်းကောင်း၊ လေးပါးသော သမ္ပတ္တိစက်တို့လည်းကောင်း၊ သီလသမ္ပဒါ၊ သမာဓိသမ္ပဒါ၊ သုံးပါးသော ဝိဇ္ဇာ၊ ခြောက်ပါးသော အဘိညာ၊ လေးပါးသော ပဋိသမ္ဘိဒါ၊ သာဝကဗောဓိ၊ ပစ္စေကဗောဓိ၊ သမ္မာသမ္ဗောဓိ ဟူ၍ ကောင်းမှုအဆောက်အဦကြောင့် ဖြစ်ကုန်သော အလုံးစုံသော ပြည့်စုံခြင်း (သမ္ပတ္တိ) တို့ကို မြတ်စွာဘုရား၏ ဒေသနာတော်ဖြင့် ပြီးမြောက်စေနိုင်သောကြောင့် 'ဖလ' ဟူ၍ သိမှတ်အပ်ကုန်၏။" Upāyoti [Pg.22] ariyamaggapadaṭṭhānabhūtā pubbabhāgappaṭipadā. Sā hi purimā purimā pacchimāya pacchimāya adhigamūpāyabhāvato paramparāya magganibbānādhigamassa ca hetubhāvato upāyo. Yā ca pubbe vuttaphalādhigamassa upāyapaṭipatti. Keci pana ‘‘saha vipassanāya maggo upāyo’’ti vadanti, tesaṃ matena nissaraṇanti nibbānameva vuttaṃ siyā. Phalaṃ viya upāyopi pubbabhāgoti vuttaṃ siyā, yaṃ pana vakkhati ‘‘sabbe dhammā…pe… visuddhiyāti (dha. pa. 279; theragā. 678) ayaṃ upāyo’’ti. Etthāpi pubbabhāgappaṭipadā eva udāhaṭāti sakkā viññātuṃ. Yasmā pana ‘‘te pahāya tare oghanti idaṃ nissaraṇa’’nti ariyamaggassa nissaraṇabhāvaṃ vakkhati. Ariyamaggo hi oghataraṇanti. ဥပါယဟူသည် အရိယမဂ်၏ နီးစွာသောအကြောင်းဖြစ်သော ရှေးအဖို့၌ဖြစ်သော အကျင့် (ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါ) ဖြစ်သည်။ အကြောင်းမူကား ထိုရှေးဦးပထမဖြစ်သော ပဋိပဒါသည် ရှေးရှေးသော ပဋိပဒါကို နောက်နောက်သော ပဋိပဒါကို ရခြင်း၏အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အဆင့်ဆင့်အားဖြင့် မဂ်နိဗ္ဗာန်ကို ရခြင်း၏အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'ဥပါယ' မည်၏။ ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အကျိုးတရားကို ရခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော အကျင့်သည်လည်း 'ဥပါယ' မည်၏။ အချို့ဆရာတို့ကမူ “ဝိပဿနာနှင့်တကွ မဂ်သည် ဥပါယမည်၏” ဟု ဆိုကြသည်။ ထိုဆရာတို့၏ အလိုအားဖြင့် 'နိဿရဏ' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် နိဗ္ဗာန်ကိုသာ ဆိုလိုရာ၏။ ဖိုလ်တရားကဲ့သို့ ဥပါယကိုလည်း ပုဗ္ဗဘာဂ (ရှေးအဖို့၌ ဖြစ်သောအကျင့်) ဟု ဆိုအပ်ရာ၏။ စင်စစ်မူကား “သဗ္ဗေ ဓမ္မာ... ဝိသုဒ္ဓိယာ ဟူသည် ဥပါယဖြစ်၏” ဟု အရှင်ကစ္စည်းဆရာ ဆိုလတ္တံ့သော စကား၌လည်း ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါကိုသာလျှင် ထုတ်ဆောင်ပြသအပ်ကြောင်း သိနိုင်သည်။ စင်စစ် အကြောင်းမူကား “တေ ပဟာယ တရေ ဩဃံ ဟူသော ဤတရားသည် နိဿရဏဖြစ်၏” ဟု အရိယမဂ်၏ နိဿရဏအဖြစ်ကိုလည်း အရှင်ကစ္စည်းဆရာ ဆိုလတ္တံ့ဖြစ်သောကြောင့်၊ ထို့ကြောင့် 'နိဿရဏ' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် နိဗ္ဗာန်ကိုသာ ဆိုသည်မဟုတ်၊ မဂ်ကိုလည်း ဆိုအပ်သည်။ စင်စစ် ထိုစကားသည်သာ မှန်၏။ အရိယမဂ်သည် ဩဃကို လွန်မြောက်ခြင်းဖြစ်သည်၊ ဩဃကို လွန်မြောက်ခြင်းသည် အရိယမဂ်ဖြစ်သည်ဟု ရှုမြင်အပ်၏။ Āṇattīti āṇārahassa bhagavato veneyyajanassa hitasiddhiyā ‘‘evaṃ paṭipajjāhī’’ti vidhānaṃ. Tathā hi vakkhati ‘‘suññato lokaṃ avekkhassu, mogharājāti (su. ni. 1125; kathā. 226; netti. 5; peṭako. 22; cūḷani. mogharājamāṇavapucchā 144, mogharājamāṇavapucchāniddesa 88) āṇattī’’ti. အာဏတ္တိဟူသည် အာဏာစက်ထိုက်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားက ဝေနေယျသတ္တဝါတို့၏ အကျိုးစီးပွား ပြီးစီးစေရန် “ဤသို့ ကျင့်လော့” ဟု စီရင်တိုက်တွန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် အရှင်ကစ္စည်းဆရာသည် “သုညတော လောကံ အဝေက္ခဿု မောဃရာဇာ... အာဏတ္တိ” ဟူ၍ ဆိုလတ္တံ့။ Yogīnanti catusaccakammaṭṭhānabhāvanāya yuttappayuttānaṃ veneyyānaṃ, atthāyāti vacanaseso. Desanāhāroti etesaṃ yathāvuttānaṃ assādādīnaṃ vibhajanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso desanāhāro nāmāti attho. Etthāha – kiṃ panetesaṃ assādādīnaṃ anavasesānaṃ vacanaṃ desanāhāro, udāhu ekaccānanti? Niravasesānaṃyeva. Yasmiñhi sutte assādādīnavanissaraṇāni sarūpato āgatāni, tattha vattabbameva natthi. Yattha pana ekadesena āgatāni, na vā sarūpena. Tattha anāgataṃ atthavasena niddhāretvā hāro yojetabbo. Ayañca attho desanāhāravibhaṅge āgamissatīti idha na papañcito. 'ယောဂီနံ' ဟူသည် စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာန်းကို ပွားများအားထုတ်ခြင်း၌ လွန်စွာ လုံ့လပြုကြကုန်သော ဝေနေယျသတ္တဝါတို့၏ 'အကျိုးစီးပွားအလို့ငှာ' ဟု ပါဠိအကြွင်းကို ဖြည့်စွက်၍ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ 'ဒေသနာဟာရော' ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်မှာ ရှေး၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ထိုအဿာဒ အစရှိသည်တို့ကို ဝေဖန်ခြင်းလက္ခဏာရှိသော သံဝဏ္ဏနာအထူးကို 'ဒေသနာဟာရ' မည်၏ ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ မေးဖွယ်ရှိသည်မှာ “ထိုအဿာဒအစရှိသည်တို့ကို အကြွင်းမဲ့ အလုံးစုံဆိုခြင်းသည် ဒေသနာဟာရ ဖြစ်သလော၊ သို့မဟုတ် အချို့တစိတ်တဒေသကိုသာ ဆိုခြင်းသည် ဒေသနာဟာရ ဖြစ်သလော” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ အကြွင်းမဲ့ အလုံးစုံကို ဆိုခြင်းသည်သာ ဒေသနာဟာရ ဖြစ်သည်။ အကြောင်းမူကား အကြင်သုတ်၌ အဿာဒ၊ အာဒီနဝ၊ နိဿရဏတို့သည် ကိုယ်တိုင်သရုပ်ထင်ရှား လာရှိကုန်၏။ ထိုသုတ်၌ ဆိုဖွယ်ရာ (အထူးထုတ်ဆောင်ရန်) မရှိတော့ပြီ။ အကြင်သုတ်၌ကား တစိတ်တဒေသအားဖြင့်သာ လာ၏၊ သို့မဟုတ် ကိုယ်တိုင်သရုပ်အားဖြင့် မလာခဲ့လျှင် ထိုသုတ်၌ မလာသော်လည်း အနက်အစွမ်းအားဖြင့် ထုတ်ဆောင်၍ ဒေသနာဟာရကို ယှဉ်တွဲရမည်။ ဤအနက်သည်လည်း ဒေသနာဟာရဝိဘင်း၌ လာလတ္တံ့ဖြစ်သောကြောင့် ဤနိဒ္ဒေသဝါရ၌ ငါတို့ မချဲ့ထွင်တော့ပြီ။ 2. Yaṃ pucchitanti yā pucchā, viciyamānāti vacanaseso. Vissajjitaṃ anugītīti etthāpi eseva nayo. Tattha vissajjitanti vissajjanā, sā ekaṃsabyākaraṇādivasena catubbidhaṃ byākaraṇaṃ. Ca-saddo sampiṇḍanattho, tena gāthāyaṃ avuttaṃ padādiṃ saṅgaṇhāti. Tā pana pucchāvissajjanā kassāti āha ‘‘suttassā’’ti. Etena sutte āgataṃ pucchāvissajjanaṃ vicetabbanti dasseti. Yā ca anugītiti vuttasseva atthassa yā anu pacchā gīti anugīti, saṅgahagāthā, pucchāya vā anurūpā gīti. Etena pubbāparaṃ [Pg.23] gahitaṃ. Byākaraṇassa hi pucchānurūpatā idha pubbāparaṃ adhippetaṃ. Yā ‘‘pucchānusandhī’’ti vuccati. Purimaṃ ‘‘suttassā’’ti padaṃ pubbāpekkhanti puna ‘‘suttassā’’ti vuttaṃ. Tena suttassa nissayabhūte assādādike pariggaṇhāti. Ettāvatā vicayahārassa visayo niravasesena dassito hoti. Tathā ca vakkhati vicayahāravibhaṅge ‘‘padaṃ vicinati…pe… anugītiṃ vicinatī’’ti. ၂. 'ယံ ပုစ္ဆိတံ' ဟူသည် အကြင်ပုစ္ဆာကို 'စိစစ်ရွေးချယ်အပ်သည်ရှိသော်' ဟု ပါဠိအကြွင်းကို ဖြည့်စွက်၍ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ 'ဝိဿဇ္ဇိတံ အနုဂီတိ' ဟူသော ဤပါဠိ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းသာ ရှုအပ်၏။ ထိုဝိဿဇ္ဇိတံ အနုဂီတိဟူသော ပါဠိ၌ 'ဝိဿဇ္ဇိတံ' ဟူသည် အဖြေတည်း။ ထိုအဖြေသည် ဧကံသဗျာကရဏ အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် လေးပါးသော အဖြေ (ဗျာကရဏ) ဖြစ်သည်။ 'စ' သဒ္ဒါသည် ပေါင်းစည်းခြင်း အနက်ရှိ၏။ ထို 'စ' သဒ္ဒါဖြင့် ဂါထာ၌ မဆိုအပ်သော ပုဒ်အစရှိသည်တို့ကို စုစည်းယူ၏။ ထိုပုစ္ဆာနှင့် အဖြေတို့သည် အဘယ်၏ ပုစ္ဆာနှင့် အဖြေတို့နည်းဟူသော မေးမြန်းချက်ကြောင့် “သုတ္တဿ (သုတ်၏)” ဟု ဆိုသည်။ ဤ 'သုတ္တဿ' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် သုတ်၌ လာသော ပုစ္ဆာနှင့် အဖြေကို စိစစ်အပ်၏ ဟူသော အနက်ကို ပြသည်။ 'ယာ စ အနုဂီတိ' ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသောအနက်ကို နောက်မှ ထပ်၍ဆိုခြင်း ဖြစ်သော 'အနုဂီတိ' (စုပေါင်းဂါထာ) ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် ပုစ္ဆာနှင့် လျော်ညီသော နောက်မှဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤအနုဂီတိသဒ္ဒါဖြင့် ရှေးနောက်စပ်လျဉ်းမှု (ပုဗ္ဗာပရ) ကို ယူအပ်၏။ အကြောင်းမူကား ဤဝိစယဟာရ၌ အဖြေသည် ပုစ္ဆာနှင့် လျော်ညီသော အဖြစ်ကို 'ပုဗ္ဗာပရ' ဟူ၍ အလိုရှိအပ်၏။ ထိုပုစ္ဆာနှင့် လျော်ညီခြင်းကို 'ပုစ္ဆာနုသန္ဓိ' ဟု ခေါ်သည်။ ရှေး၌ဖြစ်သော 'သုတ္တဿ' ဟူသော ပုဒ်သည် ရှေး၌ရှိသော ပုစ္ဆိတဝိဿဇ္ဇိတကို Ngဲသောကြောင့် တစ်ဖန် 'သုတ္တဿ' ဟု ဆိုအပ်ပြန်သည်။ ထိုနောက် 'သုတ္တဿ' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် သုတ်၏ အမှီပြုရာဖြစ်သော အဿာဒ အစရှိသည်တို့ကို သိမ်းဆည်းယူ၏။ ဤမျှဖြင့် ဝိစယဟာရ၏ အရာကို အကြွင်းမရှိ ပြပြီးဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း ဝိစယဟာရဝိဘင်း၌ “ပဒံ ဝိစိနတိ... အနုဂီတိံ ဝိစိနတိ” ဟု ဆိုလတ္တံ့။ Tattha sutte sabbesaṃ padānaṃ anupubbena atthaso byañjanaso ca vicayo padavicayo. ‘‘Ayaṃ pucchā adiṭṭhajotanā diṭṭhasaṃsandanā vimaticchedanā anumatipucchā kathetukamyatāpucchā sattādhiṭṭhānā dhammādhiṭṭhānā ekādhiṭṭhānā anekādhiṭṭhānā sammutivisayā paramatthavisayā atītavisayā anāgatavisayā paccuppannavisayā’’tiādinā pucchāvicayo veditabbo. ‘‘Idaṃ vissajjanaṃ ekaṃsabyākaraṇaṃ vibhajjabyākaraṇaṃ paṭipucchābyākaraṇaṃ ṭhapanaṃ sāvasesaṃ niravasesaṃ sauttaraṃ anuttaraṃ lokiyaṃ lokuttara’’ntiādinā vissajjanavicayo. ထိုစိစစ်ဖွယ် တရားတို့တွင် သုတ်၌ လာကုန်သော အလုံးစုံသော ပုဒ်တို့ကို အစဉ်အတိုင်း အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သဒ္ဒါ (ဗျည်း) အားဖြင့်လည်းကောင်း စိစစ်ခြင်းသည် 'ပဒဝိစယ' (ပုဒ်ကို စိစစ်ခြင်း) မည်၏။ “ဤပုစ္ဆာသည် အဒိဋ္ဌဇောတနာပုစ္ဆာ ဖြစ်သည်၊ ดိဋ္ဌသံသန္ဒနာပုစ္ဆာ ဖြစ်သည်၊ ဝိမတိစ္ဆေဒနာပုစ္ဆာ ဖြစ်သည်၊ အနုမတိပုစ္ဆာ ဖြစ်သည်၊ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာ ဖြစ်သည်၊ သတ္တာဓိဋ္ဌာနပုစ္ဆာ (သတ္တဝါလျှင် တည်ရာရှိသော ပုစ္ဆာ) ဖြစ်သည်၊ ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနပုစ္ဆာ ဖြစ်သည်၊ ဧကာဓိဋ္ဌာနပုစ္ဆာ ဖြစ်သည်၊ အနေကာဓိဋ္ဌာနပုစ္ဆာ ဖြစ်သည်၊ သမ္မုတိဝိသယပုစ္ဆာ ဖြစ်သည်၊ ပရမတ္ထဝိသယပုစ္ဆာ ဖြစ်သည်၊ အတိတ်ဝိသယပုစ္ဆာ ဖြစ်သည်၊ အနာဂတ်ဝိသယပုစ္ဆာ ဖြစ်သည်၊ ပစ္စုပ္ပန်ဝိသယပုစ္ဆာ ဖြစ်သည်” စသည်ဖြင့် ပုစ္ဆာကို စိစစ်ခြင်း (ပုစ္ဆာဝိစယ) ကို သိအပ်၏။ “ဤအဖြေသည် ဧကံသဗျာကရဏအဖြေ ဖြစ်သည်၊ ဝိဘဇ္ဇဗျာကရဏအဖြေ ဖြစ်သည်၊ ပဋိပုစ္ဆာဗျာကရဏအဖြေ ဖြစ်သည်၊ ဌပနအဖြေ ဖြစ်သည်၊ သာဝသေသအဖြေ ဖြစ်သည်၊ နိရဝသေသအဖြေ ဖြစ်သည်၊ သဥတ္တရအဖြေ ဖြစ်သည်၊ အနုတ္တရအဖြေ ဖြစ်သည်၊ လောကီအဖြေ ဖြစ်သည်၊ လောကုတ္တရာအဖြေ ဖြစ်သည်” စသည်ဖြင့် အဖြေကို စိစစ်ခြင်း (ဝိဿဇ္ဇနာဝိစယ) ကို သိအပ်၏။ ‘‘Ayaṃ pucchā iminā sameti, etena na sametī’’ti pucchitatthaṃ ānetvā vicayo pubbenāparaṃ saṃsanditvā ca vicayo pubbāparavicayo. ‘‘Ayaṃ anugīti vuttatthasaṅgahā avuttatthasaṅgahā tadubhayatthasaṅgahā kusalatthasaṅgahā akusalatthasaṅgahā’’tiādinā anugītivicayo. Assādādīsu sukhavedanāya ‘‘iṭṭhārammaṇānubhavanalakkhaṇā’’tiādinā, taṇhāya ‘‘ārammaṇaggahaṇalakkhaṇā’’tiādinā, vipallāsānaṃ ‘‘viparītaggahaṇalakkhaṇā’’tiādinā, avasiṭṭhānaṃ tebhūmakadhammānaṃ ‘‘yathāsakalakkhaṇā’’tiādinā sabbesañca dvāvīsatiyā tikesu dvācattālīsādhike ca dukasate labbhamānapadavasena taṃtaṃassādatthavisesaniddhāraṇaṃ assādavicayo. “ဤပုစ္ဆာသည် ဤအဖြေနှင့် ညီညွတ်၏၊ ထိုအဖြေနှင့် မညီညွတ်” ဟု မေးအပ်သောအနက်ကို ဆောင်ယူ၍ စိစစ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ ရှေ့စကားနှင့် နောက်စကားကို နှီးနှောတိုက်ဆိုင်၍ စိစစ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း 'ပုဗ္ဗာပရဝိစယ' (ရှေ့နောက်ကို စိစစ်ခြင်း) မည်၏။ “ဤအနုဂီတိသည် ဆိုအပ်ပြီးသောအနက်ကို စုစည်းစေသော အနုဂီတိ ဖြစ်သည်၊ မဆိုအပ်သေးသောအနက်ကို စုစည်းစေသော အနုဂီတိ ဖြစ်သည်၊ ထိုဆိုအပ်ပြီး မဆိုအပ်သေးသော အနက်နှစ်ပါးလုံးကို စုစည်းစေသော အနုဂီတိ ဖြစ်သည်၊ ကုသိုလ်အနက်ကို စုစည်းစေသော အနုဂီတိ ဖြစ်သည်၊ အကုသိုလ်အနက်ကို စုစည်းစေသော အနုဂီတိ ဖြစ်သည်” စသည်ဖြင့် အနုဂီတိကို စိစစ်ခြင်း (အနုဂီတိဝိစယ) ကို သိအပ်၏။ အဿာဒ အစရှိသည်တို့တွင် သုခဝေဒနာကို “ဣဋ္ဌာရုံကို ခံစားခြင်း လက္ခဏာရှိ၏” စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ တဏှာကို “အာရုံကို ဖမ်းယူစွဲလမ်းခြင်း လက္ခဏာရှိ၏” စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝိပလ္လာသတို့ကို “ဖောက်ပြန်မှားယွင်းစွာ ယူခြင်းလက္ခဏာရှိကုန်၏” စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ သုခဝေဒနာ၊ တဏှာ၊ ဝိပလ္လာသတို့မှ ကြွင်းကျန်သော ဘုံသုံးပါး၌ ဖြစ်သော တရားတို့၏ “မိမိတို့ဆိုင်ရာ လက္ခဏာရှိကြကုန်၏” စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အလုံးစုံသော အဿာဒတရားတို့ကို နှစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော တိက်တို့၌လည်းကောင်း၊ တစ်ရာ့လေးဆယ့်နှစ်ပါးသော ဒုက်တို့၌လည်းကောင်း ရရှိနိုင်သော ပုဒ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် စိစစ်ခြင်းကို သိအပ်၏။ ဤသို့ ထိုထို အဿာဒ၏ ထူးခြားသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထုတ်ဖော်ပြသခြင်းသည် 'အဿာဒဝိစယ' မည်၏။ Dukkhavedanāya ‘‘aniṭṭhānubhavanalakkhaṇā’’tiādinā, dukkhasaccānaṃ ‘‘paṭisandhilakkhaṇā’’tiādinā, aniccatādīnaṃ ādiantavantatāya aniccantikatāya ca ‘‘aniccā’’tiādinā sabbesañca lokiyadhammānaṃ saṃkilesabhāgiyahānabhāgiyatādivasena ādīnavavuttiyā okāraniddhāraṇena ādīnavavicayo. Nissaraṇapade ariyamaggassa āgamanato [Pg.24] kāyānupassanādipubbabhāgappaṭipadāvibhāgavisesaniddhāraṇavasena nibbānassa yathāvuttapariyāyavibhāgavisesaniddhāraṇavasenāti evaṃ nissaraṇavicayo. Phalādīnaṃ taṃtaṃsuttadesanāya sādhetabbaphalassa tadupāyassa tattha tattha suttavidhivacanassa ca vibhāganiddhāraṇavasena vicayo veditabbo. Evaṃ padapucchāvissajjanapubbāparānugītīnaṃ assādādīnañca visesaniddhāraṇavaseneva vicayalakkhaṇo ‘‘vicayo hāro’’ti veditabbo. ထိုသို့သော အဿာဒအနက်ထူးကို ထုတ်ပြခြင်းဖြင့် အဿာဒဝိစယကို သိအပ်၏။ ဒုက္ခဝေဒနာကို “အနိဋ္ဌာရုံကို ခံစားခြင်း လက္ခဏာရှိ၏” စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဒုက္ခသစ္စာဖြစ်သော တရားတို့ကို “ပဋိသန္ဓေတည်ခြင်း လက္ခဏာရှိကုန်၏” စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနိစ္စတာ အစရှိသည်တို့ကို အစအဆုံးရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မမြဲသော သဘောရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း “မမြဲကုန်” စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အလုံးစုံသော လောကီတရားတို့ကို ကိလေသာညစ်နွမ်းကြောင်းအဖို့ ရှိခြင်း၊ ယုတ်လျော့ကြောင်းအဖို့ ရှိခြင်း စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း စိစစ်ခြင်းကို သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် အာဒီနဝ၏ ဖြစ်ခြင်း၌ ယုတ်ညံ့သော အပြစ်ကို ထုတ်ဖော်ပြသခြင်းဖြင့် 'အာဒီနဝဝိစယ' (အပြစ်ကို စိစစ်ခြင်း) ကို သိအပ်၏။ နိဿရဏပုဒ်၌ အရိယမဂ်ကို ဟောပြသည့်အလျောက် ကာယာနုပဿနာ အစရှိသော ရှေးအဖို့၌ ဖြစ်သော ပဋိပဒါကို ဝေဖန်ခြင်းအထူးကို ထုတ်ဖော်သည့် အစွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ နိဗ္ဗာန်ကို ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ပရိယာယ်ကို ဝေဖန်ခြင်းအထူးကို ထုတ်ဖော်သည့် အစွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း စိစစ်ခြင်းကို သိအပ်၏။ ဤသို့ စိစစ်ခြင်းကို 'နိဿရဏဝိစယ' (နိဿရဏကို စိစစ်ခြင်း) ဟု သိအပ်၏။ ဖိုလ်အစရှိသည်တို့ကို ထိုထိုသုတ်ဒေသနာ၌ ပြီးမြောက်စေအပ်သော အကျိုးတရားကိုလည်းကောင်း၊ ထိုအကျိုး၏ အကြောင်းကိုလည်းကောင်း၊ ထိုထိုအရာ၌ သုတ်တော်၏ စီရင်ပြဋ္ဌာန်းချက်စကားကိုလည်းကောင်း ဝေဖန်ထုတ်ဖော်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် စိစစ်ခြင်းကို သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ပဒ၊ ပုစ္ဆာ၊ ဝိဿဇ္ဇနာ၊ ပုဗ္ဗာပရ၊ အနုဂီတိတို့ကိုလည်းကောင်း၊ အဿာဒ အစရှိသည်တို့ကိုလည်းကောင်း ထူးခြားသော အနက်ကို ထုတ်ဖော်ခြင်း အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ရွေးချယ်စိစစ်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော သံဝဏ္ဏနာအထူးကို 'ဝိစယဟာရ' ဟု သိအပ်၏။ 3. Sabbesanti soḷasannaṃ. Bhūmīti byañjanaṃ sandhāyāha. Byañjanañhi mūlapadāni viya nayānaṃ hārānaṃ bhūmi pavattiṭṭhānaṃ, tesaṃ byañjanavicārabhāvato. Vuttañhi – ‘‘hārā byañjanavicayo’’ti, peṭakepi hi vuttaṃ – ‘‘yattha ca sabbe hārā, sampatamānā nayanti suttatthaṃ. Byañjanavidhiputhuttā’’ti. Gocaroti suttattho. Suttassa hi padatthuddhāraṇamukhena hārayojanā. Tesaṃ byañjanatthānaṃ. Yuttāyuttaparikkhāti yuttassa ca ayuttassa ca upaparikkhā. ‘‘Yuttāyuttiparikkhā’’tipi pāṭho, yuttiayuttīnaṃ vicāraṇāti attho. Kathaṃ pana tesaṃ yuttāyuttajānanā? Catūhi mahāpadesehi avirujjhanena. Tattha byañjanassa tāva sabhāvaniruttibhāvo adhippetatthavācakabhāvo ca yuttabhāvo. Atthassa pana suttavinayadhammatāhi avilomanaṃ. Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana parato āvi bhavissati. Hāro yuttīti niddiṭṭhoti evaṃ sutte byañjanatthānaṃ yuttāyuttabhāvavibhāvanalakkhaṇo yuttihāroti veditabbo. ၃. သဗ္ဗေသံ ဟူသည်မှာ တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ဘူမိတို့၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဘူမိဟူသော ဤစကားသည် ဗျည်း (အက္ခရာ) ကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မူလပုဒ်တို့သည် နည်းတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ရာ ဘူမိ ဖြစ်သကဲ့သို့ ဗျည်းသည်လည်း ဟာရတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ရာ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုဟာရတို့သည် သဒ္ဒါကို စိစစ်တတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်လည်း 'ဟာရတို့သည် ဗျည်းကို စိစစ်ခြင်း သဘောရှိကုန်၏' ဟု ဆိုအပ်၏။ ပေဋကကျမ်း၌လည်း 'အကြင်သုတ်၌ ဟာရအားလုံးတို့သည် ညီညွတ်ကြကုန်လျက် သုတ်အနက်ကို ဆောင်ကုန်၏၊ ဗျည်းအစီအရင်၏ ထူးထူးအပြားပြား ရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဂေါစရဟူသည်မှာ သုတ်၏ အနက်တည်း။ အကြောင်းမူကား သုတ်၏ ပုဒ်အနက်ကို ထုတ်ဆောင်ခြင်းကို အရင်းပြု၍ ဟာရကို ယှဉ်စပ်ရသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုသဒ္ဒါအနက်တို့၏ သင့်သည် မသင့်သည်ကို ဆင်ခြင်ခြင်း (ယုတ္တာယုတ္တပရိက္ခာ) ဟူသည်မှာ သင့်မြတ်သည်ကိုလည်းကောင်း၊ မသင့်မြတ်သည်ကိုလည်းကောင်း ဆင်ခြင်ခြင်းတည်း။ 'ယုတ္တာယုတ္တိပရိက္ခာ' ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိသေး၏။ သင့်သည် မသင့်သည်တို့ကို စိစစ်ခြင်းဟူ၍ အနက်ရ၏။ ထိုသဒ္ဒါအနက်တို့၏ သင့်သည် မသင့်သည်ကို သိခြင်းသည် အဘယ်သို့ ဖြစ်သနည်း။ မဟာပဒေသ လေးပါးတို့နှင့် မဆန့်ကျင်သောအားဖြင့် သိခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုသဒ္ဒါအနက်တို့တွင် ရှေးဦးစွာ ဗျည်း၏ ဖောက်ပြန်မှုမရှိသော မာဂဓဘာသာ ဖြစ်ခြင်းနှင့် အလိုရှိအပ်သော အနက်ကို ဟောတတ်ခြင်းသည် သင့်မြတ်သောအဖြစ် မည်၏။ အနက်၏ကား သုတ်၊ ဝိနည်း၊ ဓမ္မတာ (သို့မဟုတ် သစ္စာလေးပါး၊ ရာဂစသည် ပယ်ဖျောက်ခြင်း၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ဓမ္မတာ) တို့နှင့် မဆန့်ကျင်ခြင်းသည် သင့်မြတ်သောအဖြစ် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ပြီးသည်ကား ဤနိဒ္ဒေသဝါရ၌ အကျဉ်းမျှသာ ဖြစ်၏။ အကျယ်ကိုကား နောက်၌ ထင်ရှားစွာ ပြလတ္တံ့။ 'ဟာရော ယုတ္တီတိ နိဒ္ဒိဋ္ဌော' ဟူသည်မှာ ဤသို့ သုတ်၌ သဒ္ဒါနှင့် အနက်တို့၏ သင့်သည် မသင့်သည်ကို ထင်ရှားစွာပြသော လက္ခဏာရှိသော သံဝဏ္ဏနာအထူးကို 'ယုတ္တိဟာရ' မည်၏ဟု သိအပ်၏။ 4. Dhammanti yaṃ kiñci suttāgataṃ kusalādidhammamāha. Tassa dhammassāti tassa yathāvuttassa kusalādidhammassa. Yaṃ padaṭṭhānanti yaṃ kāraṇaṃ, yonisomanasikārādi sutte āgataṃ vā anāgataṃ vā sambhavato niddhāretvā kathetabbanti adhippāyo. Itīti evaṃ, vuttanayenāti attho. Yāva sabbadhammāti yattakā tasmiṃ sutte āgatā dhammā, tesaṃ sabbesampi yathānurūpaṃ padaṭṭhānaṃ niddhāretvā kathetabbanti adhippāyo. Atha vā yāva sabbadhammāti suttāgatassa dhammassa yaṃ padaṭṭhānaṃ, tassapi yaṃ padaṭṭhānanti sambhavato yāva sabbadhammā padaṭṭhānavicāraṇā kātabbāti attho. Eso hāro padaṭṭhānoti evaṃ sutte āgatadhammānaṃ padaṭṭhānabhūtā dhammā tesañca padaṭṭhānabhūtāti sambhavato padaṭṭhānabhūtadhammaniddhāraṇalakkhaṇo padaṭṭhāno nāma hāroti attho. ၄. ဓမ္မံဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် သုတ်၌လာသော ကုသိုလ်အစရှိသော အလုံးစုံသော တရားကို ဆိုသည်။ တဿ ဓမ္မဿဟူသည်မှာ ထိုဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ကုသိုလ်အစရှိသော တရား၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ယံ ပဒဋ္ဌာနံဟူသည်မှာ ယောနိသောမနသိကာရ အစရှိသော အကြင်နီးစွာသော အကြောင်းသည် ရှိ၏၊ သုတ်၌ လာသည်ဖြစ်စေ၊ မလာသည်ဖြစ်စေ ဖြစ်နိုင်သည်အားလျော်စွာ ထုတ်ယူ၍ ဆိုအပ်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြစ်သည်။ ဣတိဟူသည်မှာ ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့်ဟူသော အနက်တည်း။ ယာဝ သဗ္ဗဓမ္မာဟူသည်မှာ ထိုသုတ်၌ လာသမျှသော တရားတို့၏ ဖြစ်ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ပဒဋ္ဌာန်ကို ထုတ်ယူ၍ ဆိုအပ်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် ယာဝ သဗ္ဗဓမ္မာဟူသော ဤပါဌ်၌ သုတ်၌လာသော တရား၏ အကြင်ပဒဋ္ဌာန်သည် ရှိ၏၊ ထိုပဒဋ္ဌာန်တရား၏လည်း အကြင်ပဒဋ္ဌာန်သည် ရှိ၏ဟု ဖြစ်နိုင်သည်အားလျော်စွာ အလုံးစုံသော ပဒဋ္ဌာန်တရားတိုင်အောင် ပဒဋ္ဌာန်ကို စိစစ်ခြင်း ပြုအပ်၏ဟူသော အနက်တည်း။ ဧသော ဟာရော ပဒဋ္ဌာနောဟူသော ဤပါဌ်၌ ဤသို့ သုတ်၌ လာသော တရားတို့၏ ပဒဋ္ဌာန်ဖြစ်သော တရားများ ရှိကုန်၏၊ ထိုပဒဋ္ဌာန်တရားတို့၏လည်း ပဒဋ္ဌာန်ဖြစ်သော တရားများ ရှိကုန်၏ဟု ဖြစ်နိုင်သည်အားလျော်စွာ ပဒဋ္ဌာန်ဖြစ်သော တရားတို့ကို ထုတ်ယူခြင်း လက္ခဏာရှိသော သံဝဏ္ဏနာအထူးကို 'ပဒဋ္ဌာနဟာရ' မည်၏ဟူသော အနက်တည်း။ 5. Vuttamhi [Pg.25] ekadhammeti kusalādīsu khandhādīsu vā yasmiṃ kismiñci ekadhamme, sutte sarūpato niddhāraṇavasena vā kathite. Ye dhammā ekalakkhaṇā kecīti ye keci dhammā kusalādibhāvena rūpakkhandhādibhāvena vā tena dhammena samānalakkhaṇā. Vuttā bhavanti sabbeti te sabbepi kusalādisabhāvā, khandhādisabhāvā vā dhammā sutte avuttāpi tāya samānalakkhaṇatāya vuttā bhavanti ānetvā saṃvaṇṇanāvasenāti adhippāyo. Ettha ca ekalakkhaṇāti samānalakkhaṇā vuttā. Tena sahacāritā samānakiccatā samānahetutā samānaphalatā samānārammaṇatāti evamādīhi avuttānampi vuttānaṃ viya niddhāraṇaṃ veditabbaṃ. So hāro lakkhaṇo nāmāti evaṃ sutte anāgatepi dhamme vuttappakārena āgate viya niddhāretvā yā saṃvaṇṇanā, so lakkhaṇo nāma hāroti attho. ၅. ဝုတ္တမှိ ဧကဓမ္မေ ဟူသည်မှာ ကုသိုလ်အစရှိသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ ခန္ဓာအစရှိသည်တို့၌လည်းကောင်း အမှတ်မရှိသော တစ်ခုသော တရားကို သုတ်၌ ကိုယ်တိုင်သရုပ်အားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ထုတ်ယူခြင်းအစွမ်းအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း ဟောအပ်သော်ဟု ဆိုလိုသည်။ ယေ ဓမ္မာ ဧကလက္ခဏာ ကေစိ ဟူသည်မှာ အလုံးစုံသော တရားတို့သည် ကုသိုလ်အစရှိသည်တို့၏ အဖြစ်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ရူပက္ခန္ဓာအစရှိသည်တို့၏ အဖြစ်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း ထိုသုတ်၌ ဟောအပ်သော တရားနှင့် တူသော လက္ခဏာရှိကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဝုတ္တာ ဘဝန္တိ သဗ္ဗေဟူသော ဤပါဌ်၌ ကုသိုလ်အစရှိသော သဘောရှိကုန်သော၊ ခန္ဓာအစရှိသော သဘောရှိကုန်သော ထိုတရားအားလုံးတို့သည် သုတ်၌ မဟောအပ်သော်လည်း ထိုတူသော လက္ခဏာရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ဖွင့်ဆိုချက်အစွမ်းဖြင့် ဆောင်ယူ၍ ဟောအပ်သည် ဖြစ်ကုန်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ဤဂါထာ၌လည်း ဧကလက္ခဏာဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် တူသောလက္ခဏာရှိသော တရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသို့ဆိုအပ်သောကြောင့် တကွဖြစ်ခြင်း၊ တူသောကိစ္စရှိခြင်း၊ တူသောအကြောင်းရှိခြင်း၊ တူသောအကျိုးရှိခြင်း၊ တူသောအာရုံရှိခြင်း ဤသို့သော အစရှိသည်တို့ဖြင့် သုတ်၌ မဟောအပ်သော တရားတို့ကိုလည်း ဟောအပ်သော တရားတို့ကဲ့သို့ ထုတ်ယူခြင်းကို သိအပ်၏။ ဤသို့ သုတ်၌ မလာသော်လည်း ထိုတရားတို့ကို ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် လာသော တရားတို့ကဲ့သို့ ထုတ်ယူ၍ ဖွင့်ဆိုအပ်သော သံဝဏ္ဏနာကို 'လက္ခဏဟာရ' မည်၏ဟူသော အနက်တည်း။ 6. Neruttanti niruttaṃ, padanibbacananti attho. Adhippāyoti buddhānaṃ sāvakānaṃ vā tassa suttassa desakānaṃ adhippāyo. Byañjananti byañjanena, karaṇe hi etaṃ paccattaṃ. Kāmañca sabbe hārā byañjanavicayā, ayaṃ pana visesato byañjanadvāreneva atthapariyesanāti katvā ‘‘byañjana’’nti vuttaṃ. Tathā hi vakkhati – ‘‘byañjanena suttassa neruttañca adhippāyo ca nidānañca pubbāparānusandhi ca gavesitabbā’’ti. Athāti padapūraṇamattaṃ. Desanānidānanti nidadāti phalanti nidānaṃ, kāraṇaṃ, yena kāraṇena desanā pavattā, taṃ desanāya pavattinimittanti attho. Pubbāparānusandhīti pubbena ca aparena ca anusandhi. ‘‘Pubbāparena sandhī’’tipi pāṭho, suttassa pubbabhāgena aparabhāgaṃ saṃsanditvā kathananti attho. Saṅgītivasena vā pubbāparabhūtehi suttantarehi saṃvaṇṇiyamānassa suttassa saṃsandanaṃ pubbāparānusandhi. Yañca pubbapadena parapadassa sambandhanaṃ, ayampi pubbāparānusandhi. Eso hāro catubyūhoti evaṃ nibbacanādhippāyādīnaṃ catunnaṃ vibhāvanalakkhaṇo catubyūho hāro nāmāti attho. ၆. နေရုတ္တံဟူသည်မှာ ဝိဂြိုဟ်ပြုခြင်း၊ ပုဒ်ကို ဝိဂြိုဟ်ပြုခြင်းဟူသော အနက်တည်း။ အဓိပ္ပါယောဟူသည်မှာ ထိုသုတ်ကို ဟောတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားတို့၏လည်းကောင်း၊ သာဝကတို့၏လည်းကောင်း အလိုတော်တည်း။ ဗျဉ္ဇနံဟူသည်မှာ ဗျည်းဖြင့် (ဗျဉ္ဇနေန) ဟု ကရိုဏ်းအနက်၌ ပထမာဝိဘတ် သုံးထားခြင်း ဖြစ်၏။ စင်စစ်အားဖြင့် ဟာရအားလုံးတို့သည် ဗျည်းကို စိစစ်ကြသည်သာ ဖြစ်သော်လည်း ဤစတုဗျူဟဟာရသည် အထူးသဖြင့် ဗျည်းကို အကြောင်းပြု၍သာ အနက်ကို ရှာဖွေတတ်သောကြောင့် 'ဗျဉ္ဇနံ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း 'ဗျည်းဖြင့် သုတ်၏ ဝိဂြိုဟ်ကိုလည်းကောင်း၊ အလိုကိုလည်းကောင်း၊ အကြောင်းရင်းကိုလည်းကောင်း၊ ရှေ့နောက်အစပ်ကိုလည်းကောင်း ရှာဖွေအပ်၏' ဟု နောက်၌ ဟောလတ္တံ့။ အထဟူသော ပုဒ်သည် ပုဒ်ကို ပြည့်စေကာမျှ ဖြစ်သည်။ ဒေသနာနိဒါနံဟူသည်မှာ အကျိုးကို ပေးတတ်သောကြောင့် နိဒါန (အကြောင်းရင်း) မည်၏။ အကြင်အကြောင်းကြောင့် ဒေသနာတော် ဖြစ်ပွား၏၊ ထိုဒေသနာ ဖြစ်ပွားရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းကို ဆိုလိုသည်။ ပုဗ္ဗာပရာနုသန္ဓိဟူသည်မှာ ရှေးစကားနှင့် နောက်စကား စပ်ခြင်းတည်း။ 'ပုဗ္ဗာပရေန သန္ဓိ' ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိသေး၏။ သုတ်၏ ရှေးအဖို့နှင့် နောက်အဖို့ကို နှိုင်းယှဉ်၍ ဆိုခြင်းဟူသော အနက်တည်း။ သို့မဟုတ် သံဂါယနာတင်သည့် အစွမ်းဖြင့် ရှေ့နောက်ဖြစ်သော သုတ်တစ်ပါးတို့နှင့် ဖွင့်ဆိုအပ်သော သုတ်ကို နှိုင်းယှဉ်စပ်ဟပ်ခြင်းသည် ပုဗ္ဗာပရာနုသန္ဓိ မည်၏။ ရှေ့ပုဒ်နှင့် နောက်ပုဒ်ကို စပ်ခြင်းသည်လည်း ပုဗ္ဗာပရာနုသန္ဓိ မည်၏။ ဧသော ဟာရော စတုဗျူဟောဟူသော ဤပါဌ်၌ ဤသို့ ဝိဂြိုဟ်၊ အလိုအမှတ် စသော လေးပါးတို့ကို ထင်ရှားပြခြင်း လက္ခဏာရှိသော သံဝဏ္ဏနာအထူးကို 'စတုဗျူဟဟာရ' မည်၏ဟူသော အနက်တည်း။ 7. Ekamhi padaṭṭhāneti ekasmiṃ ārambhadhātuādike parakkamadhātuādīnaṃ padaṭṭhānabhūte dhamme desanāruḷhe sati. Pariyesati sesakaṃ padaṭṭhānanti tassa visabhāgatāya aggahaṇena vā sesakaṃ pamādādīnaṃ āsannakāraṇattā padaṭṭhānabhūtaṃ kosajjādikaṃ dhammantaraṃ pariyesati paññāya gavesati, pariyesitvā ca saṃvaṇṇanāya yojento desanaṃ [Pg.26] āvaṭṭati paṭipakkheti vīriyārambhādimukhena āraddhasuttaṃ vuttanayena pamādādivasena niddisanto desanaṃ paṭipakkhato āvaṭṭeti nāma. Āvaṭṭo nāma so hāroti desanāya gahitadhammānaṃ sabhāgavisabhāgadhammavasena āvaṭṭanalakkhaṇo āvaṭṭo hāro nāmāti attho. ၇. ဧကမှိ ပဒဋ္ဌာနေ ဟူသည်မှာ အာရမ္ဘဓာတ်အစရှိသော ပရက္ကမဓာတ်အစရှိသည်တို့၏ နီးစွာသော အကြောင်း (ပဒဋ္ဌာန်) ဖြစ်သော တစ်ခုသော တရားကို ဒေသနာသို့ တင်အပ်သော် (ဟောအပ်သော်) ဟု ဆိုလိုသည်။ ပရိယေသတိ သေသကံ ပဒဋ္ဌာနံဟူသည်မှာ ထိုပဒဋ္ဌာန်ဖြစ်သော တရား၏ သဘောမတူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သုတ်၌ မဟောသောကြောင့်လည်းကောင်း ကျန်ရှိသော မေ့လျော့ခြင်း (ပမာဒ) အစရှိသည်တို့၏ နီးသောအကြောင်းဖြစ်သော ပျင်းရိခြင်း (ကောသဇ္ဇ) အစရှိသော တရားအထူးကို ပညာဖြင့် ရှာဖွေစိစစ်၍ ဖွင့်ဆိုချက်၌ ယှဉ်စပ်လျက် ဒေသနာတော်ကို လည်စေ၏ (ဆန့်ကျင်ဘက်သို့ လည်စေ၏)။ ဝီရိယာရမ္ဘ အစရှိသည်ကို အရင်းပြု၍ ဟောအပ်သော သုတ်ကို ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် မေ့လျော့ခြင်း အစရှိသည်တို့ဖြင့် ပြသည်ရှိသော် ဒေသနာတော်ကို ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် လည်စေသည် မည်၏။ အာဝဋ္ဋော နာမ သော ဟာရောဟူသည်မှာ ဒေသနာ၌ ယူအပ်သော တရားတို့၏ သဘောတူ (သဘာဂ)၊ သဘောမတူ (ဝိသဘာဂ) တရားတို့၏ အစွမ်းဖြင့် လည်စေခြင်း လက္ခဏာရှိသော သံဝဏ္ဏနာအထူးကို 'အာဝဋ္ဋဟာရ' မည်၏ဟူသော အနက်တည်း။ 8. Dhammanti sabhāvadhammaṃ, taṃ kusalādivasena anekavidhaṃ. Padaṭṭhānanti yasmiṃ patiṭṭhite uttari guṇavisese adhigacchati, taṃ visesādhigamanakāraṇaṃ. Bhūminti puthujjanabhūmi dassanabhūmīti evamādikaṃ bhūmiṃ. Vibhajjateti vibhāgena katheti. Sādhāraṇeti dassanapahātabbādināmavasena vā puthujjanasotāpannādivatthuvasena vā sādhāraṇe avisiṭṭhe samāneti attho. Vuttavipariyāyena asādhāraṇā veditabbā. Neyyo vibhattīti yathāvuttadhammādīnaṃ vibhajano ayaṃ hāro vibhattīti ñātabboti attho. Tasmā saṃkilesadhamme vodānadhamme ca sādhāraṇāsādhāraṇato padaṭṭhānato bhūmito ca vibhajanalakkhaṇo ‘‘vibhattihāro’’ti daṭṭhabbaṃ. ၈. ဓမ္မံဟူသည်မှာ သဘောတရား (သဘာဝဓမ္မ) ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသဘောတရားသည် ကုသိုလ်အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အထူးထူးအပြားပြား ရှိ၏။ ပဒဋ္ဌာနံဟူသည်မှာ အကြင်အကြောင်း၌ တည်သော် အထက်ဖြစ်သော ဂုဏ်ထူးတို့ကို ရရှိ၏၊ ထိုအထက်ဖြစ်သော ဂုဏ်ထူးကို ရခြင်း၏ အကြောင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဘူမိံဟူသည်မှာ ပုထုဇဉ်ဘုံ၊ ဒဿနဘုံ အစရှိသော ဘုံကို ဆိုလိုသည်။ ဝိဘဇ္ဇတေဟူသည်မှာ အဖို့အစုအားဖြင့် ဝေဖန်၍ ဆို၏။ သာဓာရဏေဟူသည်မှာ ဒဿနပဟာတဗ္ဗအစရှိသော အမည်၏ အစွမ်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ပုထုဇဉ် သောတာပန် အစရှိသော ဝတ္ထု၏ အစွမ်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း ဆက်ဆံသော၊ မထူးခြားသော၊ တူညီသော တရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ဆိုအပ်ပြီးသည်မှ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် မဆက်ဆံသော (အသာဓာရဏ) တရားတို့ကို သိအပ်၏။ နေယျော ဝိဘတ္တိဟူသော ဤပါဌ်၌ အကြင်အကြင် ဆိုအပ်ပြီးသော သဘောတရား စသည်တို့ကို ဝေဖန်တတ်သော ဤဟာရကို 'ဝိဘတ္တိဟာရ' ဟု သိအပ်၏ဟူသော အနက်တည်း။ ထို့ကြောင့် ညစ်နွမ်းစေတတ်သောတရား (သံကိလေသဓမ္မ) နှင့် စင်ကြယ်စေတတ်သောတရား (ဝေါဒါနဓမ္မ) တို့ကို ဆက်ဆံသည် မဆက်ဆံသည်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပဒဋ္ဌာန်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဘူမိ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဝေဖန်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော သံဝဏ္ဏနာအထူးကို 'ဝိဘတ္တိဟာရ' ဟု သိအပ်၏။ 9. Niddiṭṭheti kathite sutte āgate, saṃvaṇṇite vā. Bhāviteti yathā uppannasadisā uppannāti vuccanti, evaṃ bhāvitasadise bhāvetabbeti attho. Pahīneti etthāpi eseva nayo. Parivattati paṭipakkheti vuttānaṃ dhammānaṃ ye paṭipakkhā, tesaṃ vasena parivattetīti attho. Evaṃ niddiṭṭhānaṃ dhammānaṃ paṭipakkhato parivattanalakkhaṇo ‘‘parivattano hāro’’ti veditabbo. ၉. နိဒ္ဒိဋ္ဌေ-ဟူသည် သုတ်၌ ဟောကြားအပ်၊ လာရှိအပ် သို့မဟုတ် ဖွင့်ဆိုအပ်သည်ရှိသော်ဟု ဆိုလိုသည်။ ဘာဝိတေ-ဟူသည်မှာ ဖြစ်ပြီးသောတရားနှင့် တူညီသော အနာဂတ်တရားတို့ကို ဖြစ်ပြီးသောတရားဟူ၍ ဆိုသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ပွားများအပ်ပြီးသော ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်တရားနှင့် တူညီသော ပွားများအပ် ပွားများရာသော ကုသိုလ်တရားဟု အနက်ရသည်။ ပဟီနေ-ဟူသော ပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းသာ ရှုမြင်အပ်သည်။ ပရိဝတ္တတိ ပဋိပက္ခေ-ဟူသည် သုတ်၌ ဟောကြားအပ်/ဖွင့်ဆိုအပ်သော ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်တရားတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားများ၏ အစွမ်းဖြင့် လည်ပတ်စေ၏ဟု အနက်ရသည်။ ဤသို့လျှင် ဟောကြားအပ်သော တရားတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားအားဖြင့် လည်ပတ်စေခြင်း လက္ခဏာရှိသော သံဝဏ္ဏနာအထူးကို 'ပရိဝတ္တနဟာရ' ဟု သိအပ်၏။ 10. Vividhāni ekasmiṃyeva atthe vacanāni vivacanāni, vivacanāni eva vevacanāni, pariyāyasaddāti attho. Tāni vevacanāni. Bahūnīti anekāni. Tu-saddo avadhāraṇe. Tena bahū eva pariyāyasaddā vevacanahārayojanāyaṃ kathetabbā, na katipayāti dasseti. Sutte vuttānīti navavidhasuttantasaṅkhāte tepiṭake buddhavacane bhāsitāni. Etthāpi tu-saddassa attho ānetvā yojetabbo, tena pāḷiyaṃ āgatāniyeva vevacanāni gahetabbānīti vuttaṃ hoti. Ekadhammassāti ekassa padatthassa. Yo jānāti suttavidūti yathā ‘‘sappissa jānāhī’’ti vutte ‘‘sappinā vicārehi, sappiṃ dehi, dethā’’ti vā āṇāpetīti attho, evaṃ yo suttakovido dhammakathiko ekassa [Pg.27] atthassa bahūpi pariyāyasadde vicāreti vibhāveti yojetīti attho. Vevacano nāma so hāroti tassa atthassa vuttappakārapariyāyasaddayojanālakkhaṇo vevacanahāro nāma. Tasmā ekasmiṃ atthe anekapariyāyasaddayojanālakkhaṇo ‘‘vevacanahāro’’ti veditabbaṃ. ၁၀. တစ်ခုတည်းသော အနက်၌သာ ဖြစ်ကုန်သော အထူးထူး အပြားပြားသော သဒ္ဒါတို့ကို 'ဝိဝစန' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုဝိဝစနတို့သည်သာလျှင် 'ဝေဝစန' မည်ကုန်၏။ ပရိယာယ်သဒ္ဒါများဟု အနက်ရ၏။ ထိုဝေဝစနတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ဗဟူနိ-ဟူသည် များစွာသော (အနကေ) ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ 'တု' သဒ္ဒါသည် အဝဓာရဏ (သီးသန့်သတ်မှတ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်သည်။ ထို 'တု' သဒ္ဒါဖြင့် ဝေဝစနဟာရကို ယှဉ်စပ်ရာ၌ များစွာသော ပရိယာယ်သဒ္ဒါတို့ကိုသာ ပြောဆိုအပ်၏၊ အနည်းငယ်မျှသော ပရိယာယ်သဒ္ဒါတို့ကို မပြောဆိုအပ်ကြောင်း ပြသသည်။ သုတ္တေ ဝုတ္တာနိ-ဟူသည် ကိုးပါးသော အင်္ဂါရှိသော သုတ္တန်ဟု ဆိုအပ်သော ပိဋကတ်သုံးပုံတည်းဟူသော ဗုဒ္ဓဘာသာ စကားတော်၌ ဟောကြားအပ်ကုန်သော စကားလုံးများ ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌လည်း 'တု' သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ဆောင်ယူ၍ ယှဉ်စပ်ရမည်။ ထို့ကြောင့် ပါဠိတော်၌ လာရှိသော ဝေဝစနတို့ကိုသာ ယူရမည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ဧကဓမ္မဿ-ဟူသည် တစ်ခုသော ပုဒ်အနက် (သို့မဟုတ် သဘောတရား) ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ယော ဇာနာတိ သုတ္တဝိဒူ-ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်မှာ 'ထောပတ်ဖြင့် စီရင်လော့'၊ 'ထောပတ်ကို ပေးလော့' သို့မဟုတ် 'ထောပတ်ကို ပေးကြကုန်လော့' ဟု စေခိုင်းသကဲ့သို့၊ သုတ်၌ လိမ္မာကျွမ်းကျင်သော ဓမ္မကထိကသည် တစ်ခုတည်းသော အနက်ရှိသော တရားအား များစွာသော ပရိယာယ်သဒ္ဒါတို့ဖြင့် စီရင်၏၊ ထင်ရှားပြသ၏၊ ယှဉ်စပ်စေ၏ဟု အနက်ရသည်။ ဝေဝစနော နာမ သော ဟာရော-ဟူသည်မှာ ထိုအနက်အား ဆိုအပ်ပြီးသော ပရိယာယ်သဒ္ဒါတို့ကို ယှဉ်စပ်ခြင်းလက္ခဏာရှိသော သံဝဏ္ဏနာအထူးသည် 'ဝေဝစနဟာရ' မည်၏။ ထို့ကြောင့် တစ်ခုတည်းသော အနက်၌ များစွာသော ပရိယာယ်သဒ္ဒါတို့ကို ယှဉ်စပ်ခြင်းလက္ခဏာရှိသော ဟာရကို 'ဝေဝစနဟာရ' ဟု သိအပ်၏။ 11. Dhammanti khandhādidhammaṃ. Paññattīhīti paññāpanehi pakārehi ñāpanehi, asaṅkarato vā ṭhapanehi. Vividhāhīti nikkhepappabhavādivasena anekavidhāhi. So ākāroti yo ekassevatthassa nikkhepappabhavapaññattiādivasena anekāhi paññattīhi paññāpanākāro. Ñeyyo paññatti nāma hāroti paññattihāro nāmāti ñātabbo. Tasmā ekekassa dhammassa anekāhi paññattīhi paññāpetabbākāravibhāvanalakkhaṇo ‘‘paññattihāro’’ti veditabbaṃ. ၁၁. ဓမ္မံ-ဟူသည် ခန္ဓာအစရှိသော တရားကို ဆိုလိုသည်။ ပညတ္တီဟိ-ဟူသည် အပြားအားဖြင့် သိစေခြင်းတို့ဖြင့်၊ သိစေခြင်းအခြင်းအရာတို့ဖြင့် သို့မဟုတ် မရောယှက်စေဘဲ ထားခြင်းတို့ဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ ဝိဝိဓာဟိ-ဟူသည် နိက္ခေပ (ဟောကြားခြင်း)၊ ပဘဝ (သမုဒယသစ္စာ ဖြစ်ပေါ်ရာ) အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် များပြားလှစွာသော နည်းလမ်းတို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။ သော အာကာရော-ဟူသည် တစ်ခုတည်းသော အနက်ကို နိက္ခေပပညတ်၊ ပဘဝပညတ် အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် များစွာသော ပညတ်တို့ဖြင့် သိစေသော အခြင်းအရာ ဖြစ်သည်။ ဉေယျော ပညတ္တိ နာမ ဟာရော-ဟူသည် 'ပညတ္တိဟာရ' ဟု သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် တစ်ခုချင်းစီသော တရားတို့ကို များစွာသော ပညတ်တို့ဖြင့် သိရှိစေအပ်သော အခြင်းအရာကို ထင်ရှားစွာပြသခြင်း လက္ခဏာရှိသော ဟာရကို 'ပညတ္တိဟာရ' ဟု သိအပ်၏။ 12. Paṭiccuppādoti paṭiccasamuppādo. Indriyakhandhāti indriyāni ca khandhā ca. Dhātuāyatanāti dhātuyo ca āyatanāni ca. Etehīti yo dvādasapadiko paccayākāro yāni ca dvāvīsatindriyāni ye ca pañcakkhandhā yā ca aṭṭhārasa dhātuyo yāni ca dvādasāyatanāni, etehi sutte āgatapadatthamukhena niddhāriyamānehi. Otarati yoti yo saṃvaṇṇanānayo ogāhati, paṭiccasamuppādādike anupavisatīti attho. Otaraṇo nāma so hāroti yo yathāvutto saṃvaṇṇanāviseso, so otaraṇahāro nāma. Ca-saddena cettha suññatamukhādīnaṃ gāthāyaṃ avuttānampi saṅgaho daṭṭhabbo. Evaṃ paṭiccasamuppādādimukhehi suttatthassa otaraṇalakkhaṇo otaraṇo hāro nāmāti veditabbaṃ. ၁၂. ပဋိစ္စုပ္ပါဒေါ-ဟူသည် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ပင် ဖြစ်သည်။ ဣန္ဒြိယခန္ဓာ-ဟူသည် ဣန္ဒြေတို့သည်လည်းကောင်း၊ ခန္ဓာတို့သည်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ဓာတုအာယတနာ-ဟူသည် ဓာတ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ အာယတနတို့သည်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ဧတေဟိ-ဟူသည် တစ်ဆယ့်နှစ်ပုဒ်ရှိသော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်တရား၊ နှစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော ဣန္ဒြေတရား၊ ငါးပါးသော ခန္ဓာတရား၊ တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော ဓာတ်တရား၊ တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော အာယတနတရားတို့ ရှိကြရာ၊ သုတ္တန်၌ လာရှိသော ပုဒ်တို့၏ အနက်ကို အကြောင်းပြု၍ ထုတ်ဖော်ပြသအပ်သော ထိုပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် အစရှိသော တရားတို့ဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ သက်ဆင်း၏ (ဩတရတိ) ဟူသည် အကြင် သံဝဏ္ဏနာနည်းလမ်းသည် သက်ဝင်စေတတ်၏၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်အစရှိသော တရားတို့၌ လျောက်ပတ်စွာ သွင်းတတ်၏ဟု အနက်ရသည်။ ထိုဟာရသည် ဩတရဏဟာရ မည်၏ ဟူသည် ဖော်ပြပါ သံဝဏ္ဏနာအထူးသည် 'ဩတရဏဟာရ' မည်၏။ ဤနေရာ၌ 'စ' သဒ္ဒါဖြင့် ဂါထာ၌ တိုက်ရိုက်မဖော်ပြသော်လည်း သုညတမုခ်အစရှိသော တရားတို့ကိုလည်း သိမ်းသွင်းယူရမည်ကို ရှုမြင်အပ်သည်။ ဤသို့လျှင် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်အစရှိသော တရားတို့ကို အရင်းပြု၍ သုတ္တန်၏ အနက်ကို သက်ဝင်စေခြင်း (သွင်းခြင်း) လက္ခဏာရှိသော ဟာရကို 'ဩတရဏဟာရ' ဟု သိအပ်၏။ 13. Vissajjitamhīti buddhādīhi byākate. Pañheti ñātuṃ icchite atthe. Gāthāyanti gāthāruḷhe. Idañca pucchantā yebhuyyena gāthābandhavasena pucchantīti katvā vuttaṃ. Yamārabbhāti sā pana gāthā yaṃ atthaṃ ārabbha adhikicca pucchitā, tassa atthassa. Suddhāsuddhaparikkhāti padaṃ sodhitaṃ, ārambho na sodhito, padañca sodhitaṃ ārambho ca sodhitoti evaṃ padādīnaṃ sodhitāsodhitabhāvavicāro. Hāro so sodhano nāmāti yathāvuttavicāro sodhano hāro nāma. Evaṃ sutte padapadatthapañhārambhānaṃ sodhanalakkhaṇo ‘‘sodhano hāro’’ti veditabbaṃ. ၁၃. ဝိဿဇ္ဇိတမှိ-ဟူသည် ဘုရားအစရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ ဖြေကြားအပ်သော ဟူလိုသည်။ ပဉှေ-ဟူသည် သိလိုအပ်သော အနက်၌ ဖြစ်သည်။ ဂါထာယံ-ဟူသည် ဂါထာသို့ တင်အပ်သည်ရှိသော် ဖြစ်သည်။ ဤသို့ ဖော်ပြရခြင်းမှာ မေးမြန်းသူတို့သည် အများအားဖြင့် ဂါထာဗန္ဓ (ဂါထာဖွဲ့စပ်ပုံ) ဖြင့်သာ မေးမြန်းတတ်ကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ယမာရဗ္ဘ-ဟူသည် ထိုဂါထာကို အကြင်အနက်ကို အကြောင်းပြု၍ စွဲ၍ မေးအပ်၏၊ ထိုအနက်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ သုဒ္ဓါသုဒ္ဓပရိက္ခာ-ဟူသည် ပုဒ်ကို သုတ်သင်အပ်ပြီး ဖြစ်သည်၊ အစပျိုး အားထုတ်မှုကို မသုတ်သင်ရသေး၊ သို့မဟုတ် ပုဒ်ကိုလည်းကောင်း၊ အားထုတ်မှုကိုလည်းကောင်း သုတ်သင်အပ်ပြီး ဖြစ်သည် စသည်ဖြင့် ပုဒ်အစရှိသည်တို့၏ သုတ်သင်ပြီး၊ မသုတ်သင်ရသေးသော အခြေအနေကို စိစစ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစိစစ်ခြင်းကို သောဓနဟာရ မည်၏ ဟူသည် ထိုဆိုအပ်ပြီးသော စိစစ်ခြင်းသည် 'သောဓနဟာရ' မည်၏။ ဤသို့လျှင် သုတ္တန်၌ လာရှိသော ပုဒ်၊ ပုဒ်အနက်၊ ပြဿနာ နှင့် အားထုတ်မှု (အစပျိုးမှု) တို့ကို သုတ်သင် စိစစ်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော ဟာရကို 'သောဓနဟာရ' ဟု သိအပ်၏။ 14. Ekattatāyāti [Pg.28] ekassa bhāvo ekattaṃ, ekattameva ekattatā, tāya ekattatāya. Eka-saddo cettha samānasaddapariyāyo, tasmā sāmaññenāti attho. Visiṭṭhā mattā vimattā, vimattāva vemattaṃ, tassa bhāvo vemattatā, tāya vemattatāya, visesenāti attho. Te na vikappayitabbāti ye dhammā ‘‘dukkhaṃ samudayo’’tiādinā sāmaññena, ‘‘jāti jarā kāmataṇhā bhavataṇhā’’tiādinā visesena ca sutte desitā, te ‘‘kimettha sāmaññaṃ, ko vā viseso’’ti evaṃ sāmaññavisesavikappanavasena na vikappayitabbā. Kasmā? Sāmaññavisesakappanāya vohārabhāvena anavaṭṭhānato kāladisāvisesādīnaṃ viya apekkhāsiddhito ca. Yathā hi ‘‘ajja hiyyo sve’’ti vuccamānā kālavisesā anavaṭṭhitasabhāvā ‘‘purimā disā pacchimā disā’’ti vuccamānā disāvisesā ca, evaṃ sāmaññavisesāpi. Tathā hi ‘‘idaṃ dukkha’’nti vuccamānaṃ jātiādiapekkhāya sāmaññampi samānaṃ saccāpekkhāya viseso hoti. Esa nayo samudayādīsupi. Eso hāro adhiṭṭhānoti evaṃ suttāgatānaṃ dhammānaṃ avikappanavasena sāmaññavisesaniddhāraṇalakkhaṇo adhiṭṭhāno hāro nāmāti attho. ၁၄. ဧကတ္တတာယ-ဟူသည် တစ်ခုတည်းသော (တူညီသော) အဖြစ်သည် 'ဧကတ္တ' ဖြစ်၏၊ ဧကတ္တသည်သာလျှင် 'ဧကတ္တတာ' မည်၏၊ ထိုတူညီသောအဖြစ်အားဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤနေရာ၌ 'ဧက' သဒ္ဒါသည် 'သမာန' (တူညီသော) သဒ္ဒါ၏ ပရိယာယ်ဖြစ်သောကြောင့် 'သာမညအားဖြင့်' ဟု အနက်ရသည်။ ထူးခြားသော အတိုင်းအရှည်သည် 'ဝိမတ္တ' ဖြစ်၏၊ ဝိမတ္တသည်ပင်လျှင် 'ဝေမတ္တ' မည်၏၊ ထိုထူးခြားသော အတိုင်းအရှည်၏ အဖြစ်ကို 'ဝေမတ္တတာ' ဟု ခေါ်၍၊ ထိုထူးခြားသောအဖြစ်အားဖြင့်၊ ဆိုလိုသည်မှာ 'ဝိသေသ (ထူးခြားသော) အားဖြင့်' ဟု အနက်ရသည်။ တေ န ဝိကပ္ပယိတဗ္ဗာ-ဟူသည် အကြင်တရားတို့ကို 'ဒုက္ခ၊ သမုဒယ' စသည်ဖြင့် သာမညအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'ဇာတိ၊ ဇရာ၊ ကာမတဏှာ၊ ဘဝတဏှာ' စသည်ဖြင့် ဝိသေသအားဖြင့်လည်းကောင်း သုတ္တန်၌ ဟောကြားအပ်ကုန်၏၊ ထိုတရားတို့ကို 'ဤတရား၌ သာမညကား အဘယ်နည်း၊ ဝိသေသကား အဘယ်နည်း' ဟု ဤသို့ သာမညဝိသေသတို့ကို အထူးကြံစည်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် အထူးမကြံစည်အပ်ကုန်။ အဘယ်ကြောင့် အထူးမကြံစည်အပ်သနည်းဟူမူ - သာမညဝိသေသကို ကြံစည်မှုကြောင့် ခေါ်ဝေါ်မှုအဖြစ်ဖြင့် ကာလအထူး၊ အရပ်အထူးတို့ အမြဲမတည်ခြင်းကဲ့သို့ အမြဲမတည်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ တစ်ခုကိုငဲ့၍ တစ်ခုပြီးမြောက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ရှင်းဦးအံ့ - 'ယနေ့၊ ယမန်နေ့၊ နက်ဖြန်' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော ကာလအထူးတို့သည် အမြဲမတည်သော သဘောရှိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ 'အရှေ့အရပ်၊ အနောက်အရပ်' ဟု ဆိုအပ်သော အရပ်အထူးတို့သည် အမြဲမတည်သော သဘောရှိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ သာမညဝိသေသတို့သည်လည်း အမြဲမတည်သော သဘောရှိကြကုန်၏။ ထို့အတူ 'ဤကား ဒုက္ခဖြစ်သည်' ဟု ဟောကြားအပ်သော တရားသည် ဇာတိစသည်ကို ငဲ့ကြည့်လျှင် သာမညဖြစ်သော်လည်း၊ သစ္စာကို ငဲ့ကြည့်လျှင် ဝိသေသ (အထူး) ဖြစ်၏။ သမုဒယစသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ဧသော ဟာရော အဓိဋ္ဌာနော-ဟူသည် ဤသို့ သုတ္တန်၌ လာရှိသော တရားတို့ကို အထူးမကြံစည်ဘဲ သာမညဝိသေသကို ထုတ်နှုတ်ပြသခြင်း လက္ခဏာရှိသော ဟာရကို 'အဓိဋ္ဌာနဟာရ' မည်၏ဟု အနက်ရသည်။ 15. Ye dhammāti ye avijjādikā paccayadhammā. Yaṃ dhammanti yaṃ saṅkhārādikaṃ paccayuppannadhammaṃ. Janayantīti nibbattenti. Paccayāti sahajātapaccayabhāvena. Paramparatoti paramparapaccayabhāvena, anurūpasantānaghaṭanavasena paccayo hutvāti attho. Upanissayakoṭi hi idhādhippetā. Purimasmiṃ avasiṭṭho paccayabhāvo. Hetumavakaḍḍhayitvāti taṃ yathāvuttapaccayasaṅkhātaṃ janakādibhedabhinnaṃ hetuṃ ākaḍḍhitvā suttato niddhāretvā yo saṃvaṇṇanāsaṅkhāto, eso hāro parikkhāroti evaṃ sutte āgatadhammānaṃ parikkhārasaṅkhāte hetupaccaye niddhāretvā saṃvaṇṇanalakkhaṇo parikkhāro hāroti attho. ၁၅. ယေ ဓမ္မာ-ဟူသည် အဝိဇ္ဇာအစရှိသော အကြောင်းတရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ယံ ဓမ္မံ-ဟူသည် သင်္ခါရအစရှိသော ပစ္စယုပ္ပန် (အကျိုး) တရားကို ဆိုလိုသည်။ ဇနယန္တိ-ဟူသည် ဖြစ်စေကုန်၏ (နိဗ္ဗတ္တေန္တိ) ဟု အနက်ရသည်။ ပစ္စယာ-ဟူသည် သဟဇာတပစ္စည်း၏ အဖြစ်အားဖြင့် ဖြစ်သည်။ ပရမ္ပရတော-ဟူသည် အဆင့်ဆင့်သော ပစ္စည်း၏ အဖြစ်အားဖြင့်၊ လျောက်ပတ်စွာ အစဉ်အတိုင်း စပ်စပ်မိမိ ဆက်စပ်ပေးခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ပစ္စည်းဖြစ်၍ဟု အနက်ရသည်။ ဤနေရာ၌ ဥပနိဿယအစွမ်းကို အလိုရှိအပ်သည်။ ရှေးပုဒ်၌မူ ဥပနိဿယမှ ကြွင်းကျန်သော ပစ္စည်းသဘောကို အလိုရှိအပ်သည်။ ဟေတုမဝကဍ္ဎယိတွာ-ဟူသည် ဖော်ပြပါ ပစ္စယဟု ဆိုအပ်သော၊ ဇနကအစရှိသည်ဖြင့် ကွဲပြားခြားနားသော ထိုအကြောင်းတရားကို ဆွဲငင်ထုတ်ဖော်၍ သုတ္တန်မှ ထုတ်ပြပြီးနောက် ဖွင့်ဆိုအပ်သော သံဝဏ္ဏနာအထူး ဖြစ်သည်။ ထိုဟာရသည် ပရိက္ခာရဟာရ ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် သုတ္တန်၌ လာရှိသော တရားတို့၏ ပရိက္ခာရဟု ဆိုအပ်သော ဟေတုအကြောင်းနှင့် ပစ္စယအကြောင်းတို့ကို ထုတ်ဖော်ပြသ၍ ဖွင့်ဆိုခြင်း လက္ခဏာရှိသော ဟာရကို 'ပရိက္ခာရဟာရ' ဟု အနက်ရသည်။ 16. Ye dhammāti ye sīlādidhammā. Yaṃmūlāti yesaṃ samādhiādīnaṃ mūlabhūtā, te tesaṃ samādhiādīnaṃ padaṭṭhānabhāvena samāropayitabbāti sambandho. Ye cekatthā pakāsitā munināti ye ca rāgavirāgācetovimuttisekkhaphalakāmadhātusamatikkamanādisaddā anāgāmiphalatthatāya ekatthā buddhamuninā paridīpitā, te aññamaññavevacanabhāvena samāropayitabbāti sambandho. Samāropanañcettha sutte yathārutavasena [Pg.29] niddhāraṇavasena vā gayhamānassa sikkhattayasaṅkhātassa sīlādikkhandhattayassa pariyāyantaravibhāvanamukhena bhāvanāpāripūrikathanaṃ, bhāvanāpāripūrī ca pahātabbassa pahānenāti pahānasamāropanāpi atthato dassitā eva hoti. Esa samāropano hāroti esa sutte āgatadhammānaṃ padaṭṭhānavevacanabhāvanāpahānasamāropanavicāraṇalakkhaṇo samāropano nāma hāroti attho. ၁၆. "ye dhammā" ဟူသည်မှာ သီလစသော အကြင်တရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "yaṃmūlā" ဟူသည်မှာ သမာဓိစသော အကြင်တရားတို့၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်ကုန်သော ထိုသီလစသော တရားတို့ကို ထိုသမာဓိစသော တရားတို့၏ ပဒဋ္ဌာန် (နီးစွာသောအကြောင်း) အဖြစ်ဖြင့် ကောင်းစွာ တင်ပြအပ်၏ဟု အဆက်အစပ်ကို သိအပ်၏။ "ye cekatthā pakāsitā muninā" ဟူသည်မှာ အနာဂါမိဖိုလ်ဟူသော အနက်တူရှိကုန်သော ရာဂဝိရာဂ၊ စေတောဝိမုတ္တိ၊ သေက္ခဖလ၊ ကာမဓာတုသမတိက္ကမန စသော အကြင်သဒ္ဒါတို့ကို ဘုရားတည်းဟူသော မုနိမြတ်သည် ပြသတော်မူအပ်၏။ ထိုရာဂဝိရာဂစသော သဒ္ဒါတို့ကို အချင်းချင်း၏ ဝေဝုစ် (ပရိယာယ်) အဖြစ်ဖြင့် တင်ပြအပ်၏ဟု အဆက်အစပ်ကို သိအပ်၏။ ဤမြတ်စွာဘုရား ပါဠိတော်၌ တင်ပြခြင်း (သမားရောပန) သည်လည်း သုတ္တန်၌ တိုက်ရိုက်အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်စေ၊ ထုတ်နုတ်ခြင်း အစွမ်းဖြင့်ဖြစ်စေ ယူအပ်သော သိက္ခာသုံးပါးအပေါင်းဟု ဆိုအပ်သော သီလစသော ခန္ဓာသုံးပါးအပေါင်း၏ ပရိယာယ်သဒ္ဒါအထူးကို ထင်စွာပြခြင်းကို အရင်းပြု၍ ဘာဝနာ၏ ပြည့်စုံခြင်းကို ဟောကြားခြင်းဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဘာဝနာအားဖြင့် တင်ပြခြင်းကိုလည်း ပြသပြီးဖြစ်၏။ ဘာဝနာ၏ ပြည့်စုံခြင်းသည်လည်း ပယ်အပ်သောတရားကို ပယ်ခြင်းဖြင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ပဟာန် (ပယ်ခြင်း) အားဖြင့် တင်ပြခြင်းကိုလည်း အနက်အားဖြင့် ပြသပြီးသားပင် ဖြစ်၏။ "esa samāropano hāro" ဟူသည်မှာ သုတ္တန်၌ လာရှိသော တရားတို့ကို ပဒဋ္ဌာန်၊ ဝေဝုစ်၊ ဘာဝနာ၊ ပဟာန်အားဖြင့် တင်ပြခြင်းကို စီရင်ခြင်းလက္ခဏာရှိသော ဤဟာရသည် "သမားရောပန" မည်သော ဟာရဖြစ်၏ ဟူသော အနက်တည်း။ Nayasaṅkhepo နည်းအကျဉ်း။ 17. Evaṃ gāthābandhavasena soḷasapi hāre niddisitvā idāni naye niddisituṃ ‘‘taṇhañcā’’tiādi vuttaṃ. Tattha taṇhañca avijjampi cāti sutte āgataṃ atthato niddhāraṇavasena vā gahitaṃ taṇhaṃ avijjañca yo netīti sambandho. Yo saṃvaṇṇanāviseso taṃ neti saṃkilesapakkhaṃ pāpeti saṃkilesavasena suttatthaṃ yojetīti adhippāyo. Samathenāti samādhinā. Vipassanāyāti paññāya, yo neti vodānapakkhaṃ pāpeti, tathā suttatthaṃ yojetīti adhippāyo. Saccehi yojayitvāti nayanto ca taṇhā ca avijjā ca bhavamūlakattā samudayasaccaṃ, avasesā tebhūmakadhammā dukkhasaccaṃ, samathavipassanā maggasaccaṃ, tena pattabbā asaṅkhatadhātu nirodhasaccanti evaṃ imehi catūhi saccehi yojetvā. Ayaṃ nayo nandiyāvaṭṭoti yo taṇhāvijjāhi saṃkilesapakkhassa suttatthassa samathavipassanāhi vodānapakkhassa catusaccayojanamukhena nayanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso, ayaṃ nandiyāvaṭṭo nayo nāmāti attho. Ettha ca nayassa bhūmi gāthāyaṃ ‘‘nayo’’ti vuttā, tasmā saṃvaṇṇanāvisesoti vuttaṃ. Na hi atthanayo saṃvaṇṇanā, catusaccapaṭivedhassa anurūpo pubbabhāge anugāhaṇanayo atthanayo. Tassa pana yā ugghaṭitaññuādīnaṃ vasena taṇhādimukhena nayabhūmiracanā, tattha nayavohāro. ၁၇. ဤသို့ ဂါထာဗန္ဓအစွမ်းဖြင့် ဟာရ ၁၆ ပါးလုံးကို အကျယ်ပြသပြီးနောက် ယခုအခါ နည်း (နယ) တို့ကို ပြသရန် "taṇhañcā" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထို "taṇhañcā" အစရှိသော ပါဠိ၌ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏— သုတ္တန်၌လာသော သို့မဟုတ် အနက်အားဖြင့် ထုတ်နုတ်ယူအပ်သော တဏှာနှင့် အဝိဇ္ဇာကို ဆောင်ယူတတ်သော အကြင်သံဝဏ္ဏနာအထူးရှိ၏ ဟု "yo neti" ဟူသော ဤပုဒ်နှင့် အဆက်အစပ်ကို ပြုအပ်၏။ အကြင်သံဝဏ္ဏနာအထူးသည် ထိုတဏှာနှင့် အဝိဇ္ဇာကို ဆောင်ယူ၏၊ သံကိလေသအဖို့ရှိသောတရားသို့ ရောက်စေ၏၊ သံကိလေသအစွမ်းဖြင့် သုတ္တန်အနက်ကို ယှဉ်စပ်ပေး၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "samathena" ဟူသည်မှာ သမာဓိဖြင့်၊ "vipassanāya" ဟူသည်မှာ ပညာဖြင့်တည်း။ အကြင်သံဝဏ္ဏနာအထူးသည် ဝေါဒါန် (ဖြူစင်ခြင်း) အဖို့ရှိသောတရားသို့ ရောက်စေ၏၊ ထို့အတူ သုတ္တန်အနက်ကို ယှဉ်စပ်ပေး၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "saccehi yojayitvā" ဟူသည်မှာ— ဆောင်ယူရာ၌လည်း တဏှာနှင့် အဝိဇ္ဇာသည် ဘဝ၏ အခြေခံအကြောင်းရင်းဖြစ်သောကြောင့် သမုဒယသစ္စာမည်၏၊ ကြွင်းသော ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော တရားတို့သည် ဒုက္ခသစ္စာမည်၏၊ သမထနှင့် ဝိပဿနာသည် မဂ္ဂသစ္စာမည်၏၊ ထိုမဂ္ဂသစ္စာဖြင့် ဆိုက်ရောက်အပ်သော အသင်္ခတဓာတ်သည် နိရောဓသစ္စာမည်၏။ ဤသို့လျှင် ဤသစ္စာလေးပါးတို့နှင့် ယှဉ်စပ်၍ ဆောင်ယူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ayaṃ nayo nandiyāvaṭṭo" ဟူသည်မှာ တဏှာနှင့် အဝိဇ္ဇာတို့ဖြင့် သံကိလေသအဖို့ရှိသော သုတ္တန်အနက်ကိုလည်းကောင်း၊ သမထနှင့် ဝိပဿနာတို့ဖြင့် ဝေါဒါန်အဖို့ရှိသော သုတ္တန်အနက်ကိုလည်းကောင်း သစ္စာလေးပါးနှင့် ယှဉ်စပ်ခြင်းကို အရင်းပြု၍ ဆောင်ယူခြင်းလက္ခဏာရှိသော အကြင်သံဝဏ္ဏနာအထူးသည် ရှိ၏၊ ထိုသံဝဏ္ဏနာအထူးကို "နန္ဒိယာဝဋ္ဋနယ" မည်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤအရာ၌လည်း အတ္ထနယ၏ အရာဌာနဖြစ်သော သံဝဏ္ဏနာအထူးကို ဂါထာ၌ "nayo" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ငါတို့က "သံဝဏ္ဏနာဝိသေသ" (သံဝဏ္ဏနာအထူး) ဟု ဆိုရခြင်းဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုသစ္စာသည်သာ အတ္ထနယဖြစ်၏၊ သံဝဏ္ဏနာသည် အတ္ထနယမဟုတ်ပေ။ သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းအား လျောက်ပတ်သော ရှေးအဖို့၌ မဂ်အားလျော်စွာ ယူသောနည်းကိုသာ အတ္ထနယဟု ခေါ်၏။ ထိုအတ္ထနယ၏ကား ဥဂ္ဃဋိတညုစသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် တဏှာစသည်ကို အရင်းပြု၍ အတ္ထနယ၏ အရာဌာနကို စီရင်ဖန်တီးခြင်းရှိရာ၊ ထိုသို့စီရင်ခြင်း၌ "နည်း (နယ)" ဟု ခေါ်ဝေါ်သုံးနှုန်းခြင်း ဖြစ်၏။ 18. Akusaleti dvādasacittuppādasaṅgahite sabbepi akusale dhamme. Samūlehīti attano mūlehi, lobhadosamohehīti attho. Kusaleti sabbepi catubhūmake kusale dhamme. Kusalamūlehīti kusalehi alobhādimūlehi yo neti. Nayanto ca kusalākusalaṃ māyāmarīciādayo viya abhūtaṃ na hotīti bhūtaṃ. Paṭaghaṭādayo [Pg.30] viya na sammutisaccamattanti tathaṃ. Akusalassa iṭṭhavipākatābhāvato kusalassa ca aniṭṭhavipākatābhāvato vipāke sati avisaṃvādakattā avitathaṃ neti. Evametesaṃ tiṇṇampi padānaṃ kusalākusalavisesanatā daṭṭhabbā. Atha vā akusalamūlehi akusalāni kusalamūlehi ca kusalāni nayanto ayaṃ nayo bhūtaṃ tathaṃ avitathaṃ neti, cattāri saccāni niddhāretvā yojetīti attho. Dukkhādīni hi bādhakādibhāvato aññathābhāvābhāvena bhūtāni, saccasabhāvattā tathāni, avisaṃvādanato avitathāni. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘cattārimāni, bhikkhave, tathāni avitathāni anaññathānī’’ti (saṃ. ni. 5.1090). Tipukkhalaṃ taṃ nayaṃ āhūti yo akusalamūlehi saṃkilesapakkhassa kusalamūlehi vodānapakkhassa suttatthassa catusaccayojanamukhena nayanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso, taṃ tipukkhalaṃ nayanti vadantīti attho. ၁၈. "akusale" ဟူသည်မှာ (အကုသိုလ်စိတ်) ၁၂ ပါးဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်အပ်သော အလုံးစုံသော အကုသိုလ်တရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "samūlehi" ဟူသည်မှာ မိမိ၏မူလဖြစ်ကုန်သော လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟတို့ဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ "kusale" ဟူသည်မှာ ဘုံလေးပါး၌ဖြစ်သော အလုံးစုံသော ကုသိုလ်တရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "kusalamūlehi" ဟူသည်မှာ ကုသိုလ်မူလဖြစ်ကုန်သော အလောဘစသည်တို့ဖြင့် ဆောင်ယူတတ်သော အကြင်သံဝဏ္ဏနာအထူးသည် ရှိ၏။ ဆောင်ယူရာ၌လည်း ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်သည် မျက်လှည့်၊ တံလျှပ်စသည်တို့ကဲ့သို့ ထင်ရှားမရှိသည်မဟုတ်သောကြောင့် "bhūta" (ထင်ရှားရှိသော တရား) မည်၏။ အိုး၊ ခွက် စသည်တို့ကဲ့သို့ သမ္မုတိသစ္စာမျှသာ မဟုတ်သောကြောင့် "tatha" (မှန်ကန်သောတရား) မည်၏။ အကုသိုလ်သည် အလိုရှိအပ်သော အကျိုးကို မပေးတတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကုသိုလ်သည် အလိုမရှိအပ်သော အကျိုးကို မပေးတတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း အကျိုးပေးရာ၌ မချွတ်ယွင်းသောကြောင့် "avitatha" (မချွတ်ယွင်းသောတရား) မည်၏။ ဤသို့လျှင် ဤပုဒ်သုံးခုလုံး၏ ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်အပေါ် ဝိသေသနပြုပုံကို သိအပ်၏။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းကား— အကုသိုလ်မူလတို့ဖြင့် အကုသိုလ်တရားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ကုသိုလ်မူလတို့ဖြင့် ကုသိုလ်တရားတို့ကိုလည်းကောင်း ဆောင်ယူသော ဤနည်းသည် ထင်ရှားရှိသော၊ မှန်ကန်သော၊ မချွတ်ယွင်းသော သစ္စာတရားကို ထုတ်ပြ၍ ဆောင်ယူ၏၊ သစ္စာလေးပါးကို ထုတ်ပြ၍ ယှဉ်စပ်ပေး၏ဟု ဆိုလိုသည်။ စင်စစ်သော်ကား ဒုက္ခသစ္စာစသည်တို့သည် နှိပ်စက်ခြင်းစသော သဘောရှိသဖြင့် တစ်ပါးသော သဘောသို့ မပြောင်းလဲသောကြောင့် "bhūta" မည်ကုန်၏။ မှန်ကန်သော သဘောရှိသောကြောင့် "tatha" မည်ကုန်၏။ မချွတ်ယွင်းသောကြောင့် "avitatha" မည်ကုန်၏။ ဤသစ္စာသည်သာ စင်စစ်မှန်ကန်လှပေ၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် "ရဟန်းတို့၊ ဤသစ္စာလေးပါးတို့သည် မှန်ကန်ကုန်၏၊ မချွတ်ယွင်းကုန်၊ မဖောက်ပြန်ကုန်" ဟု ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ "tipukkhalaṃ taṃ nayaṃ āhū" ဟူသည်မှာ အကုသိုလ်မူလတို့ဖြင့် ညစ်နွမ်းခြင်း (သံကိလေသ) အဖို့ရှိသော သုတ္တန်အနက်ကိုလည်းကောင်း၊ ကုသိုလ်မူလတို့ဖြင့် ဖြူစင်ခြင်း (ဝေါဒါန်) အဖို့ရှိသော သုတ္တန်အနက်ကိုလည်းကောင်း သစ္စာလေးပါးနှင့် ယှဉ်စပ်ခြင်းကို အရင်းပြု၍ ဆောင်ယူခြင်းလက္ခဏာရှိသော အကြင်သံဝဏ္ဏနာအထူးသည် ရှိ၏၊ ထိုသံဝဏ္ဏနာအထူးကို "တိပုက္ခလနယ" ဟု ဆိုကုန်၏ ဟူသော အနက်တည်း။ 19. Vipallāsehīti asubhe subhantiādinayappavattehi catūhi vipallāsehi. Kileseti kilissanti vibādhiyantīti kilesā, saṃkiliṭṭhadhammā, saṃkilesapakkhanti attho. Keci ‘‘saṃkilese’’tipi paṭhanti, kilesasahiteti attho. Indriyehīti saddhādīhi indriyehi. Saddhammeti paṭipattipaṭivedhasaddhamme, vodānapakkhanti attho. Etaṃ nayanti yo subhasaññādīhi vipallāsehi sakalassa saṃkilesapakkhassa saddhindriyādīhi vodānapakkhassa catusaccayojanavasena nayanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso, etaṃ nayaṃ nayavidū saddhammanayakovidā, atthanayakusalā eva vā sīhavikkīḷitaṃ nayanti vadantīti attho. ၁၉. "vipallāsehi" ဟူသည်မှာ မတင့်တယ်သောတရား၌ တင့်တယ်၏ဟု ယူဆခြင်း စသည်ဖြင့် ဖြစ်ပွားကုန်သော ဝိပလ္လာသလေးပါးတို့ဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ "kilese" ဟူသည်မှာ အကြင်တရားတို့သည် ညစ်နွမ်းစေတတ်ကုန်၏၊ နှိပ်စက်တတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုတရားတို့သည် ကိလေသာမည်ကုန်၏။ ညစ်နွမ်းတတ်သောသဘောရှိသော တရားတို့ကို ရအပ်၏။ ညစ်နွမ်းသောတရားတို့သည် သံကိလေသအဖို့ရှိသော တရားဖြစ်သည်ဟူသော အနက်တည်း။ အချို့သော ဆရာတို့သည် "saṃkilese" ဟုလည်း ဖတ်ကြကုန်၏၊ ကိလေသာနှင့်တကွဖြစ်သော တရားတို့ကို ဟု ဆိုလိုသည်။ "indriyehi" ဟူသည်မှာ သဒ္ဓါစသော ဣန္ဒြေတို့ဖြင့်တည်း။ "saddhamme" ဟူသည်မှာ ပဋိပတ္တိပဋိဝေဓတည်းဟူသော သူတော်ကောင်းတရားကို၊ ဖြူစင်ခြင်း (ဝေါဒါန်) အဖို့ရှိသော တရားကို ဟူသော အနက်တည်း။ "etaṃ nayaṃ" ဟူသော ဤပါဌ်၌— သုဘသညာစသော ဝိပလ္လာသတို့ဖြင့် အလုံးစုံသော သံကိလေသအဖို့ရှိသော သုတ္တန်အနက်ကိုလည်းကောင်း၊ သဒ္ဓိန္ဒြေစသည်တို့ဖြင့် ဝေါဒါန်အဖို့ရှိသော သုတ္တန်အနက်ကိုလည်းကောင်း သစ္စာလေးပါးနှင့် ယှဉ်စပ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဆောင်ယူခြင်းလက္ခဏာရှိသော အကြင်သံဝဏ္ဏနာအထူးသည် ရှိ၏၊ ထိုသံဝဏ္ဏနာအထူးကို သစ္စာ၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်စသော သူတော်ကောင်းတရား၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာကုန်သော ပညာရှိတို့သည် သို့မဟုတ် အတ္ထနယ၌ လိမ္မာကုန်သော ပညာရှိတို့သည်သာလျှင် "သီဟဝိက္ကီဠိတနယ" ဟု ဆိုကုန်၏ ဟူသော အနက်တည်း။ 20. Veyyākaraṇesūti tassa tassa atthanayassa yojanatthaṃ katesu suttassa atthavissajjanesūti attho. Tenevāha ‘‘tahiṃ tahi’’nti. Kusalākusalāti vodāniyā saṃkilesikā ca tassa tassa nayassa disābhūtadhammā. Vuttāti suttato niddhāretvā kathitā. Manasā volokayateti te yathāvuttadhamme citteneva ‘‘ayaṃ paṭhamā disā ayaṃ dutiyā disā’’tiādinā tassa tassa nayassa disābhāvena upaparikkhati, vicāretīti attho. ‘‘Olokayate te abahī’’tipi [Pg.31] pāṭho. Tattha teti te yathāvuttadhamme. Abahīti abbhantaraṃ, citte evāti attho. Taṃ khu disālocanaṃ āhūti olokayateti ettha yadetaṃ olokanaṃ, taṃ disālocanaṃ nāma nayaṃ vadanti. Khu-ti ca nipāto avadhāraṇe. Tena olokanameva ayaṃ nayo, na koci atthavisesoti dasseti. ၂၀. "veyyākaraṇesu" ဟူသော ပုဒ်သည် ထိုထိုအတ္ထနယကို ယှဉ်စပ်ခြင်းငှာ ပြုအပ်သော သုတ္တန်၏ အနက်အဖြေတို့၌ ဟူသော အနက်တည်း။ ထိုသို့ သုတ္တန်၏ အနက်အဖြေ ဖြစ်သောကြောင့်သာလျှင် ဆရာမြတ်သည် "tahiṃ tahiṃ" (ထိုထိုအရပ်၌) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ "kusalākusalā" ဟူသည်မှာ ဖြူစင်ခြင်းအဖို့ရှိကုန်သော၊ ညစ်နွမ်းခြင်းအဖို့ရှိကုန်သော ထိုထိုအတ္ထနယ၏ ဒိသာ (အရပ်မျက်နှာ) ဖြစ်ကုန်သော တရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "vuttā" ဟူသည်မှာ သုတ္တန်မှ ထုတ်နုတ်၍ ဟောကြားအပ်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "manasā volokayate" ဟူသော ပါဌ်၌— ထိုဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော တရားတို့ကို စိတ်ဖြင့်သာလျှင် "ဤတရားသည် ပထမဒိသာမည်၏၊ ဤတရားသည် ဒုတိယဒိသာမည်၏" စသည်ဖြင့် ထိုထိုအတ္ထနယ၏ ဒိသာအဖြစ်ဖြင့် စူးစမ်းဆင်ခြင်၏ ဟူသော အနက်တည်း။ "olokayate te abahī" ဟုလည်း ပါဌ်ရှိသေး၏။ ထိုပါဌ်၌ "te" ဟူသည် ထိုဆိုအပ်ပြီးသော တရားတို့ကို ဆိုလို၍ "abahī" ဟူသည် အတွင်း၌ သို့မဟုတ် စိတ်၌သာလျှင် ဟူသော အနက်တည်း။ "taṃ khu disālocanaṃ āhū" ဟူသည်မှာ "volokayate" ဟူသော ဤစကား၌ အကြင်ကြည့်ရှုဆင်ခြင်ခြင်းရှိ၏၊ ထိုကြည့်ရှုဆင်ခြင်ခြင်းကို "ဒိသာလောစန" မည်သော နည်းဟု ဆိုကုန်၏ ဟူသော အနက်တည်း။ "khu" သဒ္ဒါသည်လည်း အဝဓာရဏ (အမြတ်တနိုး သတ်မှတ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်သော နိပါတ်ဖြစ်၏။ ထို "khu" သဒ္ဒါဖြင့် ဤဒိသာလောစနနည်းသည် ကြည့်ရှုဆင်ခြင်ခြင်းသက်သက်သာ ဖြစ်၏၊ အခြားတစ်ပါးသော အနက်ထူး မဟုတ်ပေဟု ပြသရာရောက်၏။ 21. Oloketvāti paṭhamādidisābhāvena upaparikkhitvā. Disālocanenāti disālocananayena karaṇabhūtena. Yena hi vidhinā tassa tassa atthanayassa yojanāya disā olokīyanti, so vidhi disālocananti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo. Ukkhipiyāti uddharitvā, disābhūtadhamme suttato niddhāretvāti attho. ‘‘Ukkhipiya yo samānetī’’tipi paṭhanti, tassattho – ‘‘yo tesaṃ disābhūtadhammānaṃ samānayanaṃ karotī’’ti. Yanti vā kiriyāparāmasanaṃ. Samānetīti samaṃ, sammā vā āneti tassa tassa nayassa yojanāvasena. Ke pana āneti? Sabbe kusalākusale taṃtaṃnayadisābhūte. Ayaṃ nayoti samānetīti ettha yadetaṃ taṃtaṃnayadisābhūtadhammānaṃ samānayanaṃ, ayaṃ aṅkuso nāma nayoti attho. Etañca dvayaṃ ‘‘vohāranayo, kammanayo’’ti ca vuccati. ၂၁. "Oloketvā" ဟူသည် ပထမအစရှိသော အရပ်မျက်နှာအဖြစ်ဖြင့် စူးစမ်းဆင်ခြင်၍ ဟူလို။ "Disālocanena" ဟူသည် အကြောင်းဖြစ်သော ဒိသာလောစနနည်းလမ်းဖြင့် (အရပ်မျက်နှာကို ကြည့်ရှုဆင်ခြင်ခြင်းဖြင့်) ဟူလို။ မှန်၏၊ အကြင်အစီအရင်ဖြင့် ထိုထိုအတ္ထနယကို ယှဉ်စပ်ရန်အတွက် အရပ်မျက်နှာဖြစ်သောတရားတို့ကို ကြည့်ရှုဆင်ခြင်ကြကုန်၏၊ ထိုအစီအရင်ကို 'ဒိသာလောစန' ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဤသို့လျှင် ဤအရာ၌ အနက်ကို မှတ်အပ်၏။ "Ukkhipiya" ဟူသည် ထုတ်ယူ၍ သုတ္တန်မှ အရပ်မျက်နှာဖြစ်သော တရားတို့ကို ထုတ်ဆောင်ပြသ၍ ဟူသော အနက်တည်း။ "Ukkhipiya yo samāneti" ဟူ၍လည်း ဖတ်ကြကုန်၏၊ ထိုပါဌ်၏ အနက်ကား - "အကြင်နည်းသည် ထိုအရပ်မျက်နှာဖြစ်သော တရားတို့ကို အညီအညွတ် ကောင်းစွာ ဆောင်ယူခြင်းကို ပြု၏" ဟူ၍ မှတ်အပ်၏။ သို့မဟုတ် "yaṃ" ဟူသော ပုဒ်သည် ကြိယာကို ညွှန်းဆိုသောပုဒ် ဖြစ်၏။ "Samāneti" ဟူသည် အညီအညွတ် သို့မဟုတ် ကောင်းစွာ ထိုထိုနည်း၏ ယှဉ်ခြင်းစွမ်းအားဖြင့် ဆောင်၏။ အဘယ်တရားတို့ကို ဆောင်သနည်းဟူမူ - ထိုထိုနည်း၏ အရပ်မျက်နှာဖြစ်ကုန်သော အလုံးစုံသော ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်တရားတို့ကို ဆောင်၏။ "Ayaṃ nayo" ဟူသော ဤစကား၌ "samāneti" ဟူသော ဤပါဌ်၌ ထိုထိုနည်း၏ အရပ်မျက်နှာဖြစ်သော တရားတို့ကို အညီအညွတ် ကောင်းစွာ ဆောင်ယူခြင်း အကြင်သဘောသည် ရှိ၏၊ ဤသို့ အညီအညွတ် ကောင်းစွာ ဆောင်ယူခြင်းသည် "အင်္ကုသ" မည်သော နည်းဖြစ်၏ ဟူသော အနက်တည်း။ ဤဒိသာလောစနနှင့် အင်္ကုသနည်း နှစ်ပါးလုံးကိုပင် "ဝေါဟာရနည်း" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ကမ္မနည်း" ဟူ၍လည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။ 22. Evaṃ hāre naye ca niddisitvā idāni nesaṃ yojanakkamaṃ dassento ‘‘soḷasa hārā paṭhama’’ntiādimāha. Tattha paṭhamaṃ soḷasa hārā ‘‘yojetabbā’’ti vacanaseso. Hārasaṃvaṇṇanā paṭhamaṃ kātabbā byañjanapariyeṭṭhibhāvatoti adhippāyo. Disalocanatoti disālocanena, ayameva vā pāṭho. Aṅkusena hīti hi-saddo nipātamattaṃ. Sesaṃ uttānameva. ၂၂. ဤသို့ ဟာရတို့ကိုလည်းကောင်း၊ နည်းတို့ကိုလည်းကောင်း ပြသပြီး၍ ယခုအခါ ထိုဟာရနယတို့ကို ယှဉ်စပ်ပုံ အစဉ်အတိုင်း ပြသလိုသဖြင့် "soḷasa hārā paṭhamaṃ" အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုစကား၌ ရှေးဦးစွာ တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ဟာရတို့ကို "ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏" ဟု ပါဠိအကြွင်းကို ဖြည့်စွက်အပ်၏။ သဒ္ဒါကို ရှာမှီးတတ်သောကြောင့် ဟာရအဖွင့်ကို ရှေးဦးစွာ ပြုအပ်၏ ဟူသည် အလိုရှိသော အနက်တည်း။ "Disālocanato" ဟူသည် ဒိသာလောစနဖြင့် ဟူလို၊ သို့မဟုတ် ဤပါဠိသည်ပင်လျှင် မူလပါဌ်တည်း။ "Aṅkusena hi" ဟူသော ဤပါဌ်၌ "hi" သဒ္ဒါသည် နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်၏။ ကြွင်းသောစကားတို့သည်ကား အနက် ထင်ရှားလှပေပြီ။ Dvādasapadaṃ ပုဒ်တစ်ဆယ့်နှစ်ပါး 23. Idāni yesaṃ byañjanapadānaṃ atthapadānañca vasena dvādasa padāni suttanti vuttaṃ, tāni padāni niddisituṃ ‘‘akkharaṃ pada’’ntiādimāha. Tattha apariyosite pade vaṇṇo akkharaṃ pariyāyavasena akkharaṇato asañcaraṇato. Na hi vaṇṇassa pariyāyo vijjati, atha vaṇṇoti kenaṭṭhena vaṇṇo? Atthasaṃvaṇṇanaṭṭhena. Vaṇṇo eva hi ittarakhaṇatāya aparāparabhāvena pavatto padādibhāvena gayhamāno yathāsambandhaṃ taṃ taṃ atthaṃ vadati[Pg.32]. Ekakkharaṃ vā padaṃ akkharaṃ, keci pana ‘‘manasā desanāvācāya akkharaṇato akkhara’’nti vadanti. ၂၃. ယခုအခါ အကြင်ဗျည်းပုဒ် (ဗျဉ္ဇနပဒ) တို့၏လည်းကောင်း၊ အနက်ပုဒ် (အတ္ထပဒ) တို့၏လည်းကောင်း အစွမ်းအားဖြင့် "ဒွါဒသပဒါနိ သုတ္တံ" (ပုဒ်တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသည် သုတ်ဖြစ်၏) ဟု ဆိုအပ်ပြီ၊ ထိုဗျည်းပုဒ်၊ အနက်ပုဒ်တို့ကို ပြသခြင်းငှာ "akkharaṃ padaṃ" အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုအက္ခရာ၊ ပုဒ် အစရှိသည်တို့တွင် - မပြီးဆုံးသေးသော ပုဒ်၌ တစ်လုံးချင်းစီသော အသံ (ဝဏ္ဏ) သည် ပရိယာယ်အားဖြင့် မရွေ့လျားခြင်း၊ မကူးပြောင်းခြင်းကြောင့် "အက္ခရာ" မည်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဝဏ္ဏ၏ ပရိယာယ်ဝေဝုစ်သည် မရှိပေ။ သို့ဖြစ်လျှင် ဝဏ္ဏကို အဘယ်သဘောကြောင့် "ဝဏ္ဏ" ဟု ဆိုသနည်းဟူမူ - အနက်ကို ဖွင့်ပြတတ်သော သဘောကြောင့် "ဝဏ္ဏ" ဟု ဆိုအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား လျင်မြန်စွာ ပျက်စီးတတ်သော ခဏရှိသည်ဖြစ်၍ တစ်ခုပြီးတစ်ခု အဆင့်ဆင့် ဖြစ်ပွားကာ ပုဒ် ဝါကျ အစရှိသော သဘောဖြင့် ယူအပ်သော ဝဏ္ဏသည်သာလျှင် သဒ္ဒါနှင့် အနက်တို့၏ ဆက်စပ်မှုအားလျော်စွာ ထိုထိုအနက်ကို ဟော၏။ သို့မဟုတ် တစ်လုံးတည်းသော အက္ခရာရှိသော ပုဒ်ကို "အက္ခရာ" ဟု ဆိုအပ်၏။ အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား - စိတ်ဖြင့် ကြံစည်၍ နှုတ်မြွက်သောအားဖြင့် မပြောင်းလဲခြင်းကြောင့် "အက္ခရာ" မည်၏ ဟု ဆိုကြကုန်၏။ Padanti pajjati attho etenāti padaṃ, taṃ nāmapadaṃ ākhyātapadaṃ upasaggapadaṃ nipātapadanti catubbidhaṃ. Tattha ‘‘phasso vedanā citta’’nti evamādikaṃ satvappadhānaṃ nāmapadaṃ. ‘‘Phusati vedayati vijānātī’’ti evamādikaṃ kiriyāpadhānaṃ ākhyātapadaṃ. Kiriyāvisesaggahaṇanimittaṃ ‘‘pa’’ iti evamādikaṃ upasaggapadaṃ. Kiriyāya satvassa ca sarūpavisesappakāsanahetubhūtaṃ ‘‘eva’’nti evamādikaṃ nipātapadaṃ. "Padaṃ" ဟူသည် ဤစကားဖြင့် အနက်ကို သိအပ်သောကြောင့် "ပုဒ်" (ပဒ) မည်၏၊ ထိုပုဒ်သည် နာမ်ပုဒ် (နာမပဒ)၊ ကြိယာပုဒ် (အာချာတပဒ)၊ ဥပသဂ်ပုဒ် (ဥပသဂ္ဂပဒ)၊ နိပါတ်ပုဒ် (နိပါတပဒ) ဟု လေးမျိုး ရှိ၏။ ထိုလေးမျိုးတို့တွင် "ဖဿ၊ ဝေဒနာ၊ စိတ္တံ" ဤသို့အစရှိသော နာမ်ဝိဘတ်ဖြင့် ပြဓာန်းသောပုဒ်သည် "နာမ်ပုဒ်" မည်၏။ "ဖုသတိ၊ ဝေဒယတိ၊ ဝိဇာနာတိ" ဤသို့အစရှိသော ကြိယာဖြင့် ပြဓာန်းသောပုဒ်သည် "ကြိယာပုဒ်" (အာချာတပုဒ်) မည်၏။ ကြိယာ၏ အထူးကို သိခြင်း၏အကြောင်းဖြစ်သော "ပ" (ပရာ စသည်) ဤသို့အစရှိသော ပုဒ်သည် "ဥပသဂ်ပုဒ်" မည်၏။ ကြိယာ၏လည်းကောင်း၊ နာမ်ဒြပ်၏လည်းကောင်း ကိုယ်ပိုင်သရုပ်အထူးကို ထင်ရှားစေခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော "ဧဝံ" ဤသို့အစရှိသော ပုဒ်သည် "နိပါတ်ပုဒ်" မည်၏။ Byañjananti saṅkhepato vuttaṃ padābhihitaṃ atthaṃ byañjayatīti byañjanaṃ, vākyaṃ. Taṃ pana atthato padasamudāyoti daṭṭhabbaṃ. Padamattasavanepi hi adhikārādivasena labbhamānehi padantarehi anusandhānaṃ katvāva atthasampaṭipatti hotīti vākyameva atthaṃ byañjayati. Niruttīti ākārābhihitaṃ nibbacanaṃ nirutti. "Byañjanaṃ" ဟူသည် အကျဉ်းအားဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သော ပုဒ်တို့ဖြင့် ဟောအပ်သော အနက်ကို ထင်ရှားစေတတ်သောကြောင့် ဗျဉ္ဇန (သို့မဟုတ်) "ဝါကျ" မည်၏။ သရုပ်အားဖြင့် ထိုဝါကျသည် ပုဒ်အပေါင်းသာ ဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ မှန်၏၊ ပုဒ်မျှကို ကြားရရုံမျှဖြင့်လည်း ဆိုင်ရာအရာအားဖြင့် ရအပ်သော အခြားပုဒ်တို့နှင့် စနစ်တကျ ဆက်စပ်ပြီးမှသာလျှင် အနက်ကို သိရှိနားလည်နိုင်သောကြောင့် ဝါကျသည်သာလျှင် အနက်ကို ထင်ရှားစေတတ်၏။ "Nirutti" ဟူသည် ဝါကျကို ဝေဖန်ရာ၌ ဆိုအပ်သော ဝိဂြိုဟ် (ပုဒ်ဖွင့်ခြင်း) သည် "နိရုတ္တိ" မည်၏။ Niddesoti nibbacanavitthāro niravasesadesanattā niddeso. Padehi vākyassa vibhāgo ākāro. Yadi evaṃ padato ākārassa ko visesoti? Apariyosite vākye avibhajjamāne vā tadavayavo padaṃ. Uccāraṇavasena pariyosite vākye vibhajjamāne vā tadavayavo ākāroti ayametesaṃ viseso. Chaṭṭhaṃ vacanaṃ chaṭṭhavacanaṃ. Ākāro chaṭṭhavacanaṃ etassāti ākārachaṭṭhavacanaṃ, byañjanapadaṃ. Ettha ca byañjananti imassa padassa anantaraṃ vattabbaṃ ākārapadaṃ niddesapadānantaraṃ vadantena ‘‘ākārachaṭṭhavacana’’nti vuttaṃ, padānupubbikaṃ pana icchantehi taṃ byañjanapadānantarameva kātabbaṃ. Tathā hi vakkhati ‘‘aparimāṇā byañjanā aparimāṇā ākārāti, byañjanehi vivarati ākārehi vibhajatī’’ti ca. Keci pana ‘‘ākārapadabyañjananiruttiyo ca niddeso’’ti paṭhanti. Ettāva byañjanaṃ sabbanti yānimāni akkharādīni niddiṭṭhāni, ettakameva sabbaṃ byañjanaṃ, etehi asaṅgahitaṃ byañjanaṃ nāma natthīti attho. "Niddeso" ဟူသည် ဝိဂြိုဟ်၏အကျယ်တည်း၊ အကြွင်းမရှိ ဟောကြားအပ်သောကြောင့် "နိဒ္ဒေသ" မည်၏။ ပုဒ်တို့ဖြင့် ဝါကျကို သိစေခြင်း (သို့မဟုတ်) ခွဲခြားဝေဖန်ခြင်းသည် "အာကာရ" (ākāra) မည်၏။ အကယ်၍ ဤသို့ဖြစ်ပါက ပုဒ်နှင့် အာကာရသည် အဘယ်သို့ ထူးသနည်းဟု မေးအံ့။ ဝါကျ မပြီးဆုံးသေးမီ (သို့မဟုတ်) ဝါကျကို မခွဲခြားရသေးမီတွင် ထိုဝါကျ၏ အစိတ်အပိုင်းသည် "ပုဒ်" မည်၏။ ရွတ်ဆိုမှုအားဖြင့် ဝါကျပြီးဆုံးသွားသောအခါ (သို့မဟုတ်) ခွဲခြားလိုက်သောအခါ ထိုဝါကျ၏ အစိတ်အပိုင်းကို "အာကာရ" ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဤသည်ကား ထိုနှစ်ခုတို့၏ အထူးတည်း။ ခြောက်ခုမြောက်သော စကားသည် "ဆဋ္ဌဝစန" မည်၏။ အာကာရဟူသော ဆဋ္ဌဝစနရှိသော ထိုဗျည်းပုဒ်ကို "အာကာရဆဋ္ဌဝစန" ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤဂါထာ၌ "ဗျဉ္ဇန" ဟူသော ပုဒ်၏ အခြားမဲ့၌ ဆိုအပ်သော "အာကာရ" ပုဒ်ကို "နိဒ္ဒေသ" ပုဒ်၏ အခြားမဲ့၌ ဆိုသဖြင့် "အာကာရဆဋ္ဌဝစန" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ပုဒ်အစဉ်ကို အလိုရှိသော ဆရာတို့သည် ထိုအာကာရပုဒ်ကို ဗျဉ္ဇနပုဒ်၏ အခြားမဲ့၌သာ ထားအပ်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် နောင်၌ "aparimāṇā byañjanā aparimāṇā ākārā" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "byañjanehi vivarati ākārehi vibhajatī" ဟူ၍လည်းကောင်း မိန့်ဆိုလတ္တံ့။ အချို့တို့သည်ကား "ākārapadabyañjananiruttiyo ca niddeso" ဟူ၍ ဖတ်ကြကုန်၏။ "Ettāva byañjanaṃ sabbaṃ" ဟူသည် အကြင်အက္ခရာအစရှိသည်တို့ကို ပြဆိုအပ်ပြီးဖြစ်၏၊ ဤမျှသည်သာလျှင် အလုံးစုံသော ဗျဉ္ဇနပုဒ် ဖြစ်၏၊ ဤဗျဉ္ဇနပုဒ် ခြောက်ပါးတို့တွင် မပါဝင်သော ဗျည်း (သဒ္ဒါ) မည်သည် မရှိဟူသော အနက်တည်း။ 24. Saṅkāsanāti saṃkhittena kāsanā. Pakāsanāti paṭhamaṃ kāsanā, kāsīyati dīpīyatīti attho. Iminā hi atthapadadvayena akkharapadehi vibhāviyamāno atthākāro gahito. Yasmā akkharehi suyyamānehi suṇantānaṃ visesavidhānassa katattā padapariyosāne [Pg.33] padatthasampaṭipatti hoti. Tathā hi vakkhati ‘‘tattha bhagavā akkharehi saṅkāseti padehi pakāsetīti, akkharehi padehi ca ugghāṭetī’’ti ca. ၂၄. "Saṅkāsanā" ဟူသည် အကျဉ်းအားဖြင့် ပြသခြင်းတည်း။ "Pakāsanā" ဟူသည် ရှေးဦးစွာ ထင်ရှားအောင် ပြသခြင်းတည်း။ ပြအပ်၏၊ ရှင်းလင်းပြသအပ်၏ ဟူသော အနက်တည်း။ ဤသံကာသနာ၊ ပကာသနာဟူသော အနက်ပုဒ်နှစ်ပါးဖြင့် အက္ခရာပုဒ်တို့ဖြင့် ထင်ရှားသိသာစေအပ်သော အနက်၏ အခြင်းအရာကို ယူအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကြားအပ်သော အက္ခရာတို့ဖြင့် နာယူသူတို့အား အထူးပြုလုပ်အပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ပုဒ်၏အဆုံး၌ ပုဒ်အနက်ကို သိရှိနားလည်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် နောင်၌ "ထိုတရားတို့တွင် မြတ်စွာဘုရားသည် အက္ခရာတို့ဖြင့် သံကာသနပြုတော်မူ၏၊ ပုဒ်တို့ဖြင့် ပကာသနပြုတော်မူ၏" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "အက္ခရာတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပုဒ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း ဖွင့်ပြတော်မူ၏" ဟူ၍လည်းကောင်း မိန့်ဆိုလတ္တံ့။ Vivaraṇāti vitthāraṇā. Vibhajanā ca uttānīkammañca paññatti ca vibhajanuttānīkammapaññatti. Tattha vibhajanāti vibhāgakaraṇaṃ, ubhayenāpi niddisanamāha. Idha purimanayeneva byañjanākārehi niddisiyamāno atthākāro dassitoti daṭṭhabbaṃ. Uttānīkammaṃ pākaṭakaraṇaṃ. Pakārehi ñāpanaṃ paññatti. Dvayenāpi paṭiniddisanaṃ katheti. Etthāpi niruttiniddesasaṅkhātehi byañjanapadehi niddisiyamāno atthākāro vutto, yo paṭiniddisīyatīti vuccati. Etehīti etehi eva saṅkāsanādivinimuttassa desanātthassa abhāvato. Atthoti suttattho. Kammanti ugghaṭanādikammaṃ. Suttatthena hi desanāya pavattiyamānena ugghaṭitaññuādiveneyyānaṃ cittasantānassa pabodhanakiriyānibbatti. So ca suttattho saṅkāsanādiākāroti. Tena vuttaṃ – ‘‘attho kammañca niddiṭṭha’’nti. "Vivaraṇā" ဟူသည် အကျယ်ချဲ့ပြခြင်းတည်း။ ဝိဘဇနာ (ဝေဖန်ခြင်း)၊ ဥတ္တာနီကမ္မ (ထင်ရှားစွာပြုခြင်း)၊ ပညတ္တိ (အပြားအားဖြင့် သိစေခြင်း) တို့သည် "ဝိဘဇနုတ္တာနီကမ္မပညတ္တိ" မည်၏။ ထိုစကား၌ "vibhajanā" ဟူသည် ခွဲခြားဝေဖန်ခြင်းတည်း။ ထိုဝိဝရဏာနှင့် ဝိဘဇနာ နှစ်ပါးလုံးဖြင့်လည်း အကျယ်ဖွင့်ပြခြင်းကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဤအရာ၌ ရှေးနည်းတူပင် ဗျည်းအခြင်းအရာတို့ဖြင့် ဖွင့်ပြအပ်သော အနက်၏အခြင်းအရာကို ပြသအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ထင်ရှားစွာပြုခြင်းသည် "ဥတ္တာနီကမ္မ" မည်၏။ အပြားအားဖြင့် သိစေခြင်းသည် "ပညတ္တိ" မည်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့ဖြင့်လည်း တစ်ဖန် အကျယ်ဖွင့်ပြခြင်းကို ဟောတော်မူ၏။ ဤအရာ၌လည်း နိရုတ္တိ၊ နိဒ္ဒေသ ဟု ဆိုအပ်သော ဗျဉ္ဇနပုဒ်တို့ဖြင့် ဖွင့်ပြအပ်သော အနက်၏အခြင်းအရာကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ယင်းအနက်၏အခြင်းအရာကိုပင် တစ်ဖန် အကျယ်ဖွင့်ပြအပ်၏ ဟု ဆိုအပ်၏။ "Etehi" ဟူသည် သံကာသနာစသည်တို့မှ ကင်းလွတ်သော ဒေသနာတော်၏ အနက် မရှိသောကြောင့် ဤအနက်ပုဒ် ခြောက်ပါးတို့ဖြင့်သာလျှင် အနက်နှင့် ကိရိယာကို ပြဆိုအပ်၏။ "Attho" ဟူသည် သုတ္တန်၏ အနက်တည်း။ "Kammaṃ" ဟူသည် ဥဂ္ဃဋန (ဖွင့်ပြခြင်း) စသော ကိရိယာတည်း။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဒေသနာတော်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော သုတ္တန်အနက်ဖြင့် ဥဂ္ဃဋိတညူ စသော ဝေနေယျတို့၏ သန္တာန်၌ သိမြင်နားလည်ခြင်း ကိရိယာ ပြီးမြောက်သောကြောင့်တည်း။ ထိုသုတ္တန်အနက်သည်လည်း သံကာသနအစရှိသော အခြင်းအရာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "အနက်နှင့် ကိရိယာကို ပြဆိုအပ်ပြီ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 25. Tīṇīti liṅgavipallāsena vuttaṃ, tayoti vuttaṃ hoti. Navahi padehīti navahi koṭṭhāsehi. Attho samāyuttoti attho sammā yutto na vinā vattati. Sabbassa hi buddhavacanassa catusaccappakāsanato atthanayānañca catusaccayojanavasena pavattanato sabbo pāḷiattho atthanayattayasaṅgahito saṅkāsanādiākāravisesavutti cāti. ၂၅. ‘တီဏိ’ ဟူသော ဤစကားကို လိင်ပြောင်းပြန်သောအားဖြင့် ‘တယော’ ဟု ဆိုအပ်၏၊ (သုံးမျိုးဟူ၍ ဆိုလိုသည်ဖြစ်၏)။ ‘ကိုးပါးသော ပုဒ်တို့ဖြင့်’ ဟူသည်မှာ ကိုးပါးသော အစိတ်အပိုင်းတို့ဖြင့် ဟု အနက်ရ၏။ ‘အနက်သည် ကောင်းစွာယှဉ်စပ်၏’ ဟူသည်မှာ အနက်သည် မချွတ်မယွင်း ကောင်းစွာယှဉ်စပ်ပြီးဖြစ်၍ ထိုအနက်မရှိဘဲ မဖြစ်နိုင်ဟု ဆိုလိုသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အလုံးစုံသော မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော် (ဗုဒ္ဓဝစန) သည် သစ္စာလေးပါးကို ပြတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အတ္ထနယတို့သည်လည်း သစ္စာလေးပါးနှင့် စပ်ယှဉ်သည့်အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ရသောကြောင့်လည်းကောင်း အလုံးစုံသော ပါဠိအနက်သည် အတ္ထနယသုံးပါးအပေါင်းဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်အပ်သည်လည်း ဖြစ်၏၊ သင်္ကာသန အစရှိသော အခြင်းအရာ အထူးတို့ဖြင့် ဖြစ်ခြင်းလည်း ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ကိုးပါးသော အစိတ်အပိုင်းတို့ဖြင့် အနက်သည် ကောင်းစွာ ယှဉ်စပ်ပေ၏။ 26. Idāni yathāniddiṭṭhe desanāhārādike nettippakaraṇassa padatthe sukhaggahaṇatthaṃ gaṇanavasena paricchinditvā dassento ‘‘atthassā’’tiādimāha. Tattha catubbīsāti soḷasa hārā cha byañjanapadāni dve kammanayāti evaṃ catubbīsa. Ubhayanti cha atthapadāni tayo atthanayāti idaṃ navavidhaṃ yathāvuttaṃ catubbīsavidhañcāti etaṃ ubhayaṃ. Saṅkalayitvāti sampiṇḍetvā. ‘‘Saṅkhepayato’’tipi pāṭho, ekato karontassāti attho. Ettikāti etappamāṇā, ito vinimutto koci nettipadatthā natthīti attho. ၂၆. ယခုအခါ၌ အကျယ်အားဖြင့် ပြဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ဒေသနာဟာရ အစရှိသည်တို့၌ နေတ္တိကျမ်း၏ ပုဒ်အနက်တို့ကို လွယ်ကူစွာ နားလည်မှတ်သားနိုင်စေရန် အရေအတွက်အားဖြင့် ပိုင်းခြားပြသလိုသဖြင့် ‘အတ္ထဿ’ အစရှိသော စကားကို ဆိုတော်မူ၏။ ထိုစကား၌ ‘နှစ်ဆယ့်လေးပါး’ ဟူသည်မှာ ၁၆-ပါးသော ဟာရတို့လည်းကောင်း၊ ၆-ပါးသော ဗျဉ္ဇနပုဒ်တို့လည်းကောင်း၊ ၂-ပါးသော ကမ္မနယတို့လည်းကောင်း ဤသို့ ပေါင်း ၂၄-ပါး ဖြစ်သည်။ ‘နှစ်မျိုးလုံး’ ဟူသည်မှာ ၆-ပါးသော အတ္ထပုဒ်တို့လည်းကောင်း၊ ၃-ပါးသော အတ္ထနယတို့လည်းကောင်း ဤသို့ ကိုးပါးသော အပြားနှင့် အထက်တွင် ဆိုခဲ့သော ၂၄-ပါးသော အပြား ဤနှစ်မျိုးလုံးကို ပေါင်းစပ်၍ ဆိုလိုသည်။ ‘သင်္ခေပယတော’ ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိရာ တစ်ပေါင်းတည်း ပြုလုပ်သောသူအား ဟု အနက်ရသည်။ ‘ဤမျှအတိုင်းအရှည်ရှိ၏’ ဟူသည်မှာ ဤမျှသော အတိုင်းအရှည်ပမာဏသာ ရှိ၏၊ ဤသုံးဆယ့်သုံးပါးမှ ကင်းလွတ်သော အခြား နေတ္တိပုဒ်အနက် တစ်စုံတစ်ခုမျှ မရှိဟု ဆိုလိုသည်။ Evaṃ tettiṃsapadatthāya nettiyā suttassa atthapariyesanāya yo ‘‘soḷasa hārā paṭhama’’nti nayehi paṭhamaṃ hārā saṃvaṇṇetabbāti hāranayānaṃ saṃvaṇṇanākkamo dassito, svāyaṃ hāranayānaṃ desanākkameneva [Pg.34] siddho. Evaṃ siddhe sati ayaṃ ārambho imamatthaṃ dīpeti – sabbepime hārā nayā ca iminā dassitakkameneva suttesu saṃvaṇṇanāvasena yojetabbā, na uppaṭipāṭiyāti. ဤသို့ ၃၃-ပါးသော ပုဒ်အနက်ရှိသော နေတ္တိကျမ်းဖြင့် သုတ်တော်၏ အနက်ကို ရှာဖွေစိစစ်ရာ၌ ‘ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ဟာရတို့သည် ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ကုန်၏’ ဟူသော ဤပါဠိတော်အရ နယတို့ထက် ရှေးဦးစွာ ဟာရတို့ကို ဖွင့်ဆိုအပ်ပုံ ဟာရနယတို့၏ ဖွင့်ဆိုပုံအစဉ်ကို ပြသတော်မူ၏။ ထိုဖွင့်ဆိုပုံအစဉ်သည် ဟာရနယတို့ကို ဟောကြားတော်မူသည့် အစဉ်အတိုင်းပင် ပြီးစီး၏။ ဤသို့ ပြီးစီးလျက်ရှိပါသော်လည်း ဤသို့ အားထုတ်ရခြင်းသည် ဤဆိုလတ္တံ့သော အနက်ကို ပြလိုသောကြောင့် ဖြစ်၏— ဤဟာရတို့နှင့် ဤနယတို့အားလုံးကို ဤပြသအပ်ပြီးသော အစဉ်အတိုင်းသာလျှင် သုတ်တို့၌ ဖွင့်ဆိုချက်အစွမ်းဖြင့် စပ်ယှဉ်အပ်ကုန်၏၊ အစီအစဉ်ကို ကျော်လွန်၍ မစပ်ယှဉ်အပ်ကုန်ဟု ပြလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ Kiṃ panettha kāraṇaṃ, yadete hārā nayā ca imināva kamena desitāti? Yadipi nāyamanuyogo katthaci anukkame nivisati, api ca dhammadesanāya nissayaphalatadupāyasarīrabhūtānaṃ assādādīnaṃ vibhāvanasabhāvattā pakatiyā sabbasuttānurūpāti suviññeyyabhāvato paresañca saṃvaṇṇanāvisesānaṃ vicayahārādīnaṃ patiṭṭhābhāvato paṭhamaṃ desanāhāro dassito. ဤဟာရတို့နှင့် ဤနယတို့ကို ဤပြဆိုအပ်ပြီးသောအစဉ်အတိုင်း ဟောကြားတော်မူခြင်း၌ အဘယ်အကြောင်းရှိသနည်းဟု စောဒနာစရာရှိ၏။ အကယ်၍ ဤသို့ မေးမြန်းစောဒနာခြင်းသည် တစ်စုံတစ်ခုသောအစဉ်၌ မတည်မဝင်သဖြင့် မသင့်လျော်သော်လည်း၊ ဓမ္မဒေသနာ၏ မှီရာအကျိုးနှင့် ထိုအကျိုး၏အကြောင်း ကိုယ်ခန္ဓာသဖွယ်ဖြစ်သော အဿာဒ (သာယာဖွယ်) အစရှိသည်တို့ကို ထင်ရှားပြသခြင်းသဘောရှိသောကြောင့် သဘောအားဖြင့် အလုံးစုံသော သုတ်တို့နှင့် လျောက်ပတ်ပေ၏။ ထို့ကြောင့် နားလည်သိရှိလွယ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အခြားသော ဖွင့်ဆိုချက်အထူးများဖြစ်သည့် ဝိစယဟာရ အစရှိသည်တို့၏ မှီရာအခြေခံဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ရှေးဦးစွာ ‘ဒေသနာဟာရ’ ကို ပြသတော်မူ၏။ Padapucchāvissajjanapubbāparānugītīhi saddhiṃ desanāhārapadatthānaṃ pavicayasabhāvatāya tassa anantaraṃ vicayo. Tathā hi vakkhati ‘‘padaṃ vicinati…pe… āṇattiṃ vicinati anugītiṃ vicinatī’’ti. ပုဒ်ကို မေးမြန်းခြင်း၊ ဖြေကြားခြင်း၊ ရှေ့နောက်အစဉ်နှင့် အနုဂီတိတို့နှင့်အတူ ဒေသနာဟာရ၏ ပုဒ်အနက်တို့ကို ရွေးချယ်စိစစ်ရသော သဘောရှိသောကြောင့် ထိုဒေသနာဟာရ၏နောက်တွင် ‘ဝိစယဟာရ’ ကို ပြသတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ‘padaṃ vicinati...’ (ပုဒ်ကို စိစစ်၏) ဟူ၍ နောက်၌ ဆိုလတ္တံ့။ Vicayena hārena pavicitānaṃ atthānaṃ yuttāyuttivicāraṇā yuttāti yuttivicāraṇabhāvato vicayānantaraṃ yuttihāro vutto. Tathā hi vakkhati – ‘‘vicayena hārena vicinitvā yuttihārena yojetabba’’nti. ဝိစယဟာရဖြင့် ရွေးချယ်စိစစ်အပ်ပြီးသော အနက်တို့၏ သင့်လျော်ခြင်း မသင့်လျော်ခြင်း (ယုတ္တိရှိ မရှိ) ကို စိစစ်စီရင်ခြင်းသည် သင့်လျော်လှပေ၏။ ထို့ကြောင့် ယုတ္တိကို စီရင်တတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် ဝိစယဟာရ၏နောက်တွင် ‘ယုတ္တိဟာရ’ ကို ပြဆိုတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ‘vicayena...’ (ဝိစယဟာရဖြင့် စိစစ်၍ ယုတ္တိဟာရဖြင့် စပ်ယှဉ်အပ်၏) ဟု နောက်၌ ဆိုလတ္တံ့။ Yuttāyuttānaṃyeva atthānaṃ upapattianurūpaṃ kāraṇaparamparāya niddhāraṇalakkhaṇaṃ padaṭṭhānacintanaṃ kattabbanti yuttihārānantaraṃ padaṭṭhānahāro dassito. Tathā hi vakkhati – ‘‘yo koci upanissayo yo koci paccayo ca, sabbo so padaṭṭhāna’’nti. သင့်လျော်သည်ဖြစ်စေ မသင့်လျော်သည်ဖြစ်စေ ထိုအနက်တို့၏ အကြောင်းတရားနှင့် လျော်ညီစွာ အကြောင်းအဆက်ဆက်တို့ဖြင့် ထုတ်ယူခြင်း လက္ခဏာရှိသော ပဒဋ္ဌာန် (အနီးကပ်အကြောင်း) ကို ဆင်ခြင်ကြံဆခြင်းကို ပြုလုပ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် ယုတ္တိဟာရ၏ နောက်ဆက်တွဲအဖြစ် ‘ပဒဋ္ဌာနဟာရ’ ကို ပြသတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ‘yo koci... padaṭṭhānaṃ’ (အကြင် တစ်စုံတစ်ခုသော ဥပနိဿယ၊ အကြင် တစ်စုံတစ်ခုသော ပစ္စယတရားသည် ရှိ၏၊ ထိုအလုံးစုံသည် ပဒဋ္ဌာန်ဖြစ်၏) ဟု နောက်၌ ဆိုလတ္တံ့။ Yuttāyuttānaṃ kāraṇaparamparāya pariggahitasabhāvānaṃyeva ca dhammānaṃ avuttānampi ekalakkhaṇatāya gahaṇaṃ kātabbanti dassanatthaṃ padaṭṭhānānantaraṃ lakkhaṇo hāro vutto. Tathā hi lakkhaṇahāravibhaṅge ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādinā paṭiccasamuppādaṃ dassetvā ‘‘evaṃ ye dhammā ekalakkhaṇā’’tiādi vuttaṃ. သင့်သည်ဖြစ်စေ မသင့်သည်ဖြစ်စေ အကြောင်းအဆက်ဆက်တို့ဖြင့် သိမ်းဆည်းအပ်သော သဘောရှိသည့် တရားတို့ကို သုတ်တော်၌ တိုက်ရိုက်မဟောကြားထားသော်လည်း တူညီသော လက္ခဏာရှိသောကြောင့် သိမ်းယူရမည်ဖြစ်ကြောင်း ပြသလိုသဖြင့် ပဒဋ္ဌာနဟာရ၏နောက်၌ ‘လက္ခဏဟာရ’ ကို ပြဆိုတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် လက္ခဏဟာရဝိဘင်း၌ ‘avijjāpaccayā saṅkhārā’ အစရှိသည်ဖြင့် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ကို ပြသပြီးနောက် ‘evaṃ ye dhammā ekalakkhaṇā’ (ဤသို့ တူညီသော လက္ခဏာရှိကုန်သော တရားတို့သည်...) အစရှိသည်တို့ကို ဆိုတော်မူ၏။ Atthato niddhāritānampi dhammānaṃ nibbacanādīni vattabbāni, na sutte sarūpato āgatānamevāti dassanatthaṃ lakkhaṇānantaraṃ catubyūho vutto. Evañhi niravasesato atthāvabodho hoti, evañca katvā ‘‘yadā hi bhikkhu atthassa ca nāmaṃ jānāti dhammassa ca nāmaṃ jānāti tathā tathā naṃ abhiniropetī’’ti anavasesapariyādānaṃ vakkhati. Tathā ‘‘punappunaṃ gabbhamupetī’’ti ettha ‘‘ye jarāmaraṇena aṭṭiyitukāmā bhavissanti[Pg.35], te bhavissanti bhojane mattaññuno indriyesu guttadvārā’’tiādinā sammāpaṭipattiṃ adhippāyabhāvena vakkhati. အနက်အားဖြင့် ထုတ်နုတ်ပြဆိုအပ်သော တရားတို့၏လည်း ဝိဂြိုဟ် (ဝါ) အမည်ပေးခြင်း အစရှိသည်တို့ကို ဆိုအပ်ကုန်၏၊ သုတ်တော်၌ ကိုယ်တိုင် (သရုပ်အားဖြင့်) တိုက်ရိုက်ပါဝင်လာသော တရားတို့၏ ဝိဂြိုဟ် အစရှိသည်တို့ကိုသာ ဆိုရမည် မဟုတ်ကြောင်း ပြသခြင်းငှာ လက္ခဏဟာရ၏နောက်၌ ‘စတုဗျူဟဟာရ’ ကို ပြဆိုတော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဤသို့ အနက်အားဖြင့် ထုတ်ယူအပ်သော တရားတို့၏လည်း ဝိဂြိုဟ်အစရှိသည်တို့ကို ပြဆိုအပ်ပါက အကြွင်းမရှိ အနက်ကို သိမြင်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤသို့ ပြုခြင်းကြောင့်လည်း ‘yadā hi bhikkhu...’ ဟူ၍ အကြွင်းမရှိ ယူစေသော စကားကို နောက်၌ ဆိုလတ္တံ့။ ထိုနည်းတူစွာ ‘punappunaṃ gabbhamupeti’ ဟူသော ဤပါလိ၌လည်း ‘ye jarāmaraṇena...’ အစရှိသည်ဖြင့် ဒေသနာရှင်၏ အလိုတော်အဖြစ် ကောင်းသောကျင့်စဉ် (သမ္မာပဋိပတ်) ကို ဆိုလတ္တံ့။ Nibbacanādhippāyanidānavacanehi saddhiṃ sutte padatthānaṃ suttantarasaṃsandanasaṅkhāte pubbāparavicāre dassite tesaṃ sabhāgavisabhāgadhammantarāvaṭṭanaṃ sukhena sakkā dassetunti catubyūhānantaraṃ āvaṭṭo vutto. Teneva hi ‘‘ārambhatha nikkamathā’’ti gāthāyaṃ ārambhanikkamanabuddhasāsanayogadhunanehi vīriyasamādhipaññindriyāni niddhāretvā tadanuyogassa mūlaṃ ‘‘pamādo’’ti suttantare dassito pamādo āvaṭṭito. ဝိဂြိုဟ်၊ ဒေသနာရှင်၏အလို၊ ဒေသနာဖြစ်ပေါ်ရခြင်းအကြောင်းတို့ကို ဆိုခြင်းနှင့်အတူ သုတ်တော်၌ လာသော ပုဒ်အနက်တို့ကို အခြားသော သုတ်တို့နှင့် နှီးနှောတိုက်ဆိုင်ခြင်း ဟု ဆိုအပ်သော ရှေ့နောက် စိစစ်မှုကို ပြသပြီးပါက ထိုပုဒ်အနက်တို့၏ သဘာဂ (တူမျှသောတရား)၊ ဝိသဘာဂ (မတူမျှသောတရား) အလှည့်အပြောင်းတို့ကို လွယ်ကူစွာ ပြသနိုင်ပေသည်။ ထို့ကြောင့် စတုဗျူဟဟာရ၏နောက်၌ ‘အာဝဋ္ဋဟာရ’ ကို ပြဆိုတော်မူ၏။ ထိုသို့ သုတ်တစ်ပါးတို့နှင့် နှီးနှောခြင်းသည် သဘာဂ ဝိသဘာဂတရားတို့ လည်ပတ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်သာလျှင် ‘ārambhatha nikkamatha’ ဟူသော ဂါထာ၌ အားထုတ်ခြင်း၊ ထွက်မြောက်ခြင်း၊ ဘုရားရှင်သာသနာတော်၌ လုံ့လပြုခြင်း၊ ကိလေသာရန်သူကို ဖျက်ဆီးခြင်းတို့ဖြင့် ဝီရိယိန္ဒြေ၊ သမာဓိန္ဒြေ၊ ပညိန္ဒြေတို့ကို ထုတ်ပြ၍ ထိုသာသနာတော်၌ အားမထုတ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော ‘ပမာဒ’ (မေ့လျော့ခြင်း) ကို အခြားသုတ်၌ ပြအပ်သည့်အတိုင်း လည်စေအပ် (လှည့်ပတ်ပြသအပ်) ၏။ Sabhāgavisabhāgadhammāvaṭṭane niyojite sādhāraṇāsādhāraṇavasena saṃkilesavodānadhammānaṃ padaṭṭhānato bhūmito ca vibhāgo sakkā sukhena yojitunti āvaṭṭānantaraṃ vibhattihāro vutto. Yato vibhattihāravibhaṅge ‘‘katame dhammā sādhāraṇā? Dve dhammā sādhāraṇā, nāmasādhāraṇā vatthusādhāraṇā cā’’ti ārabhitvā ‘‘micchattaniyatānaṃ sattānaṃ aniyatānañca sattānaṃ dassanappahātabbā kilesā sādhāraṇā, puthujjanassa sotāpannassa ca kāmarāgabyāpādā sādhāraṇā’’tiādinā sabhāgavisabhāgapariyāyavanteyeva dhamme vibhajissati. သဘာဂတရား ဝိသဘာဂတရားတို့၏ လည်ပတ်ခြင်းကို ယှဉ်စပ်ပြီးပါက သာဓာရဏ (အများဆိုင်)၊ အသာဓာရဏ (အများမဆိုင်) အစွမ်းဖြင့် သံကိလေသတရား (ညစ်နွမ်းကြောင်းတရား)၊ ဝေါဒါနတရား (စင်ကြယ်ကြောင်းတရား) တို့၏ ပဒဋ္ဌာန်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဘုံအားဖြင့်လည်းကောင်း ခွဲခြားဝေဖန်ခြင်းကို လွယ်ကူစွာ စပ်ယှဉ်နိုင်ပေသည်။ ထို့ကြောင့် အာဝဋ္ဋဟာရ၏နောက်၌ ‘ဝိဘတ္တိဟာရ’ ကို ပြဆိုတော်မူ၏။ သဘာဂ ဝိသဘာဂတရားတို့ကို လည်စေခြင်းသည် သာဓာရဏစသည်ဖြင့် တရားတို့ကို ဝေဖန်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သောကြောင့် ဝိဘတ္တိဟာရဝိဘင်း၌ ‘katame dhammā sādhāraṇā...’ ဟု အစပြုကာ ‘micchattaniyatānaṃ sattānaṃ...’ အစရှိသည်ဖြင့် သဘာဂ ဝိသဘာဂပရိယာယ်ရှိသော တရားတို့ကို ဝေဖန်ပြသလတ္တံ့။ Sāvajjānavajjadhammānaṃ sappaṭibhāgābhāvato tesaṃ vibhāge kate suttāgate dhamme akasirena paṭipakkhato parivattetuṃ sakkāti vibhattianantaraṃ parivattanahāro vutto. Tathā hi ‘‘sammādiṭṭhissa purisapuggalassa micchādiṭṭhi nijjiṇṇā bhavatī’’ti paṭivibhattasabhāve eva dhamme parivattanahāravibhaṅge udāharissati. အပြစ်ရှိသော သာဝဇ္ဇတရား၊ အပြစ်မရှိသော အနဝဇ္ဇတရားတို့သည် မိမိတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အစုဖြစ်သောကြောင့် ထိုတရားတို့ကို ဝေဖန်ခွဲခြားပြီးပါက သုတ်တော်၌လာသော တရားတို့ကို မပင်မပန်းဘဲ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် လှည့်ပတ်ပြောင်းလဲနိုင်ပေသည်။ ထို့ကြောင့် ဝိဘတ္တိဟာရ၏နောက်၌ ‘ပရိဝတ္တနဟာရ’ ကို ပြဆိုတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ‘sammādiṭṭhissa purisapuggalassa micchādiṭṭhi nijjiṇṇā bhavati’ ဟူ၍ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားအဖြစ် ခွဲခြားအပ်သော တရားတို့ကို ပရိဝတ္တနဟာရဝိဘင်း၌ ထုတ်ပြလတ္တံ့။ Paṭipakkhato parivattitāpi dhammā pariyāyavacanehi bodhetabbā, na sutte āgatāyevāti dassanatthaṃ parivattanānantaraṃ vevacanahāro vutto. ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် ပြောင်းလဲအပ်သော တရားတို့ကိုလည်း ပရိယာယ်ပုဒ် (ဝေဝစန) တို့ဖြင့် သိရှိစေအပ်၏၊ သုတ်တော်၌ တိုက်ရိုက်လာသော တရားတို့ကိုသာ သိစေရမည်မဟုတ်ကြောင်း ပြသခြင်းငှာ ပရိဝတ္တနဟာရ၏နောက်၌ ‘ဝေဝစနဟာရ’ ကို ပြဆိုတော်မူ၏။ Evaṃ te dhammā pariyāyasaddatopi vibhāvitā hontīti pariyāyato pakāsitānaṃ dhammānaṃ pabhedato paññattivasena vibhajanaṃ sukhena sakkā ñātunti vevacanahārānantaraṃ paññattihāro vutto. Tathā hi sutte āgatadhammānaṃ pariyāyapaññattivibhāgaṃ subodhanañca paññattihāravibhaṅge vakkhati. ဤသို့ ပရိဝတ္တနဟာရ၏ နောက်၌ ဝေဝစနဟာရကို ပြဆိုသောအခါ ထိုပဋိပက္ခအားဖြင့် လည်စေအပ်သော တရားတို့ကို ပရိယာယ်သဒ္ဒါအားဖြင့်လည်း ပြသပြီး ဖြစ်၏။ သို့ဖြစ်၍ ပရိယာယ်သဒ္ဒါအားဖြင့် ပြဆိုအပ်ပြီးသော တရားတို့ကို အပြားအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပညတ်၏ အစွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ဝေဖန်ခြင်းကို လွယ်ကူစွာ သိနိုင်၏။ ထို့ကြောင့် ဝေဝစနဟာရ၏ နောက်တွင် ပညတ္တိဟာရကို ပြဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် သုတ်တော်၌ လာသော တရားတို့၏ ပရိယာယ်ပညတ်အားဖြင့် ဝေဖန်ပုံနှင့် ကောင်းစွာ နားလည်နိုင်ပုံတို့ကို ပညတ္တိဟာရဝိဘင်း၌ ပြဆိုလတ္တံ့။ Pabhāvapariññādipaññattivibhāgamukhena [Pg.36] paṭiccasamuppādasaccādidhammavibhāge kate sutte āgatadhammānaṃ paṭiccasamuppādādimukhena avadhāraṇaṃ sakkā dassetunti paññattianantaraṃ otaraṇo hāro vutto. Tathā hi ‘‘uddhaṃ adho’’ti gāthaṃ uddisitvā ‘‘vippamutto’’ti padena asekkhaṃ vijjaṃ niddhāretvā ‘‘vijjuppādā avijjānirodho’’tiādinā paṭiccasamuppādaṃ udāharissati. ပဘဝပညတ်၊ ပရိညာပညတ် အစရှိသော ပညတ်တို့ကို ဝေဖန်ခြင်းကို အရင်းပြု၍ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်၊ သစ္စာ အစရှိသော တရားတို့ကို ဝေဖန်ခဲ့သော် သုတ်တော်၌ လာသော တရားတို့၏ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် အစရှိသည်တို့၌ သက်ဝင်ပုံကို ပြသနိုင်၏။ ထို့ကြောင့် ပညတ္တိဟာရ၏ နောက်တွင် ဩတရဏဟာရကို ပြဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် “ဥဒ္ဓံ အဓော” ဟူသော ဂါထာကို ညွှန်ပြ၍ “ဝိပ္ပမုတ္တော” ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် အသေက္ခဖြစ်သော ဝိဇ္ဇာကို ထုတ်ယူကာ “ဝိဇ္ဇုပ္ပါဒါ အဝိဇ္ဇာနိရောဓော” အစရှိသည်ဖြင့် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ကို ထုတ်ပြလတ္တံ့။ Dhātāyatanādīsu otāritānaṃ sutte padatthānaṃ pucchārambhavisodhanaṃ sakkā sukhena sampādetunti otaraṇānantaraṃ sodhano hāro vutto. Tathā hi vakkhati – ‘‘yattha evaṃ suddho ārambho, so pañho vissajjito bhavatī’’tiādi. ဓာတ်၊ အာယတန အစရှိသည်တို့၌ သက်ဝင်စေအပ်ကုန်သော၊ သုတ်တော်၌ လာရှိသော ပုဒ်အနက်တို့၏ ပုစ္ဆာနှင့် အာရမ္ဘကို သုတ်သင်ရှင်းလင်းခြင်းကို လွယ်ကူစွာ ပြီးမြောက်စေနိုင်၏။ ထို့ကြောင့် ဩတရဏဟာရ၏ နောက်တွင် သောဓနဟာရကို ပြဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် “အကြင်အရပ်၌ ဤသို့ စင်ကြယ်သော အစပြုခြင်းရှိသော် ထိုအမေးကို ဖြေဆိုပြီး ဖြစ်လတ္တံ့” အစရှိသည်ဖြင့် ပြဆိုလတ္တံ့။ Visodhitesu sutte padapadatthesu tattha labbhamānasāmaññavisesabhāvo sukaro hotīti dassetuṃ sodhanānantaraṃ adhiṭṭhāno hāro dassito. Sodhano hi adhiṭṭhānassa bahūpakāro, tato eva hi ‘‘yathā yathā vā pana pucchitaṃ, tathā tathā vissajjayitabba’’nti vakkhati. သုတ်တော်၌ လာရှိသော ပုဒ်နှင့် ပုဒ်အနက်တို့ကို သုတ်သင်ရှင်းလင်းပြီးသောအခါ ထိုထိုတရားတို့၌ ရရှိနိုင်သော သာမညနှင့် ဝိသေသအဖြစ်ကို လွယ်ကူစွာ သိရှိနိုင်၏။ ထိုသို့ ပြသခြင်းငှာ သောဓနဟာရ၏ နောက်တွင် အဓိဋ္ဌာနဟာရကို ပြဆိုအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား သောဓနဟာရသည် အဓိဋ္ဌာနဟာရအား များစွာ ကျေးဇူးပြု၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် “မေးမြန်းအပ်သည့်အတိုင်း ထပ်ဆင့် ဖြေဆိုအပ်၏” ဟူ၍ ပြဆိုလတ္တံ့။ Sāmaññavisesabhūtesu sādhāraṇāsādhāraṇesu dhammesu paveditesu parikkhārasaṅkhātassa sādhāraṇāsādhāraṇarūpassa paccayaheturāsissa pabhedo suviññeyyoti adhiṭṭhānānantaraṃ parikkhāro vutto. Tathā hi vakkhati ‘‘asādhāraṇalakkhaṇo hetu, sādhāraṇalakkhaṇo paccayo. Yathā kiṃ bhave, yathā aṅkurassa nibbattiyā bījaṃ asādhāraṇaṃ, pathavī āpo ca sādhāraṇā’’tiādi. သာမည-ဝိသေသဖြစ်ကုန်သော၊ သာဓာရဏ-အသာဓာရဏဖြစ်ကုန်သော တရားတို့ကို သိရှိပြီးသောအခါ ပရိက္ခာရဟု ဆိုအပ်သော သာဓာရဏ-အသာဓာရဏ သဘောရှိသည့် ပစ္စယအကြောင်း၊ ဟေတုအကြောင်းအပေါင်းတို့၏ ကွဲပြားခြားနားမှုကို လွယ်ကူစွာ သိရှိနိုင်၏။ ထို့ကြောင့် အဓိဋ္ဌာနဟာရ၏ နောက်တွင် ပရိက္ခာရဟာရကို ပြဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် “အသာဓာရဏလက္ခဏာရှိသည်မှာ ဟေတုအကြောင်းဖြစ်၍၊ သာဓာရဏလက္ခဏာရှိသည်မှာ ပစ္စယအကြောင်းဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဘယ်ကဲ့သို့နည်းဟူမူ၊ အညှောက်ပေါက်ခြင်းငှာ မျိုးစေ့သည် အသာဓာရဏအကြောင်းဖြစ်၍ မြေနှင့်ရေသည် သာဓာရဏအကြောင်းဖြစ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏” အစရှိသည်ဖြင့် ပြဆိုလတ္တံ့။ Asādhāraṇe sādhāraṇe ca kāraṇe dassite tassa attano phalesu kāraṇākāro tesaṃ hetuphalānaṃ pabhedato desanākāro bhāvetabbapahātabbadhammānaṃ bhāvanāpahānāni ca niddhāretvā vuccamānāni sammā suttassa atthaṃ tathattāvabodhāya saṃvattantīti parikkhārānantaraṃ samāropano hāro dassitoti. Idaṃ hārānaṃ anukkamakāraṇaṃ. အသာဓာရဏအကြောင်းနှင့် သာဓာရဏအကြောင်းတို့ကို ပြသအပ်ပြီးသော် ထိုအကြောင်း၏ မိမိအကျိုးတို့အပေါ်၌ အကြောင်းပြုပုံအခြင်းအရာ၊ ထိုဟေတုနှင့် အကျိုးတို့၏ ကွဲပြားခြားနားမှုအလိုက် ဝေဝုစ်အားဖြင့် ဟောပြပုံအခြင်းအရာ၊ ပွားများအပ်သော တရားနှင့် ပယ်အပ်သော တရားတို့၏ ပွားများပုံ၊ ပယ်ပုံတို့ကို သီးခြားထုတ်နုတ်၍ ပြဆိုခြင်းသည် သုတ်တော်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ကောင်းစွာသိရှိရန် ဖြစ်ပေါ်စေ၏။ ထို့ကြောင့် ပရိက္ခာရဟာရ၏ နောက်၌ သမာရောပနဟာရကို ပြဆိုအပ်၏။ ဤသည်ကား ဟာရတို့၏ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ပေါ်ရခြင်း အကြောင်းရင်းတည်း။ Nayānaṃ pana veneyyattayappayojitattā atthanayattayūpadesassa tadanukkameneva nandiyāvaṭṭādīnaṃ tiṇṇaṃ atthanayānaṃ kamo veditabbo. Ugghaṭitaññuādayo hi tayo veneyyā nandiyāvaṭṭādayo payojenti. Tasmā te uddesaniddesapaṭiniddesā viya yathākkamaṃ tesaṃ upakārāya [Pg.37] savaṃttantīti. Tathā hi nesaṃ cattāro cha aṭṭha ca mūlapadā niddiṭṭhā. Itarassa pana nayadvayassa atthanayattayassa bhūmiyā ālocanaṃ tassa tattha samānayanañcāti iminā kāraṇena uddesakkamo veditabbo. Na hi sakkā anoloketvā samānetunti. နည်းတို့တွင်မူ အတ္ထနယသုံးပါးတည်းဟူသော နည်းဥပဒေသကို ဥဂ္ဃဋိတညူ အစရှိသော ဝေနေယျသုံးဦးတို့၏ အကျိုးငှာ ယှဉ်စပ်အပ်သောကြောင့် ထိုဝေနေယျသုံးဦးတို့အား ဟောကြားတော်မူသည့် အစဉ်အတိုင်းသာလျှင် နန္ဒိယာဝဋ္ဋ အစရှိသော အတ္ထနယသုံးပါးတို့၏ အစဉ်ကို သိအပ်၏။ မှန်ပေ၏၊ ဥဂ္ဃဋိတညူ အစရှိသော ဝေနေယျသုံးဦးတို့သည် နန္ဒိယာဝဋ္ဋ အစရှိသော နည်းတို့ကို ယှဉ်စပ်စေကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ၊ ထိုနန္ဒိယာဝဋ္ဋ အစရှိသော နည်းတို့သည် ဥဒ္ဒေသ၊ နိဒ္ဒေသ၊ ပဋိနိဒ္ဒေသတို့ကဲ့သို့ အစဉ်အတိုင်း ထိုဝေနေယျသုံးဦးတို့အား အကျိုးပြုရန် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ထိုအတ္ထနယသုံးပါးတို့အတွက် မူလပုဒ် လေးခု၊ ခြောက်ခု၊ ရှစ်ခုတို့ကို အစဉ်အတိုင်း ပြဆိုတော်မူ၏။ ဤအတ္ထနယသုံးပါးမှ တစ်ပါးသော နယနှစ်ပါး (ဟောဇ္ဇ၊ ဝိစာရဏ) တို့၌မူကား အတ္ထနယသုံးပါး၏ အရာကို ကြည့်ရှုခြင်း၊ ထိုအတ္ထနယသုံးပါးတို့ကို သက်ဆိုင်ရာ ဌာနတို့၌ ညီညွတ်စွာ ဆောင်ယူခြင်း ဟူသော ဤအကြောင်းကြောင့် အကျဉ်းပြသော အစဉ် (ဥဒ္ဒေသက္ကမ) ကို သိအပ်၏။ မကြည့်ရှုဘဲ ညီညွတ်အောင် ဆောင်ယူခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ Etaparamatā ca hārānaṃ ettakehi pakāravisesehi atthanayattayasahitehi suttassa attho niddhāriyamāno veneyyānaṃ alamanuttarāya paṭhamāya bhūmiyā samadhigamāyāti veditabbo. Dassanabhūmisamanuppattiatthā hi nettippakaraṇadesanāti. Atha vā etadantogadhattā sabbesaṃ suttassa saṃvaṇṇanāvisesānaṃ ettāvatā hārānaṃ daṭṭhabbā. Yattakā hi suttassa saṃvaṇṇanāvisesā, sabbe te nettiupadesāyattāti vuttovāyamattho. အတ္ထနယသုံးပါးနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်သော ဤမျှလောက်သော အပြားအထူးတို့ဖြင့် ထုတ်နုတ်ပြသအပ်သော သုတ်တော်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်သည် ဝေနေယျတို့အား မြတ်လှစွာသော ပထမဘုံ (သောတာပတ္တိမဂ်) ကို ရရှိခြင်းငှာ လုံလောက်လှ၏။ ထို့ကြောင့် ဟာရတို့၏ အတိုင်းအတာပမာဏသည် ဤမျှသာ ဖြစ်သည်ကို သိအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား နေတ္တိကျမ်းဒေသနာတော်သည် ဒဿနဘုံသို့ ရောက်ရှိခြင်း အကျိုးငှာ ဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။ သို့မဟုတ်မူလည်း အလုံးစုံသော သုတ်တော်ဖွင့်ဆိုချက်အထူးတို့သည် ဤဟာရတို့၏ အတွင်း၌သာ သက်ဝင်ကျုံးဝင်သောကြောင့် ဟာရတို့၏ အတိုင်းအတာပမာဏသည် ဤမျှသာ ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ အမှန်စင်စစ် သုတ်တော်၏ ဖွင့်ဆိုချက်အထူးဟူသမျှသည် နေတ္တိကျမ်း၏ နည်းဥပဒေသတို့နှင့်သာ စပ်ဆိုင်ကုန်၏ဟူသော အနက်ကို ပြဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်၏။ Tathā hi ye keci suttassa saṃvaṇṇanāpakārā niddisīyanti. Seyyathidaṃ – suttassa samuṭṭhānaṃ vattabbaṃ, adhippāyo vibhāvetabbo, anekadhā padattho saṃvaṇṇetabbo, vidhi anuvādo ca veditabbo, virodho samādhātabbo, anusandhiyā anurūpaṃ nigametabbanti. Tathā suttassa payojanaṃ piṇḍattho padattho anusandhi codanā parihāro ca atthaṃ vadantena vattabbāti. Tathā upogghāṭapadaviggahapadatthacālanāpaccupaṭṭhānāni vattabbānīti. ထို့ကြောင့်သာလျှင် သုတ်တော်၏ ဖွင့်ဆိုပုံနည်းအမျိုးမျိုးတို့ကို ပြဆိုအပ်၏။ ယင်းတို့မှာ- သုတ်တော်၏ နိဒါန်းကို ပြောဆိုအပ်၏၊ အလိုဆန္ဒကို ရှင်းလင်းပြသအပ်၏၊ ပုဒ်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို နည်းလမ်းမျိုးစုံဖြင့် ဖွင့်ဆိုအပ်၏၊ ဝိဓိနှင့် အနုဝါဒကို သိရှိအပ်၏၊ ဆန့်ကျင်ဘက်အပြစ်ကို ဖြေရှင်းအပ်၏၊ အနုသန္ဓေအား လျော်စွာ နိဂုံးချုပ်အပ်၏။ ထို့ပြင် သုတ်၏ အနက်ကို ပြဆိုသောသူသည် သုတ်တော်၏ အကျိုး၊ အကျဉ်းချုပ်အနက်၊ ပုဒ်၏အနက်၊ အနုသန္ဓေ၊ စောဒနာနှင့် ပရိဟာရတို့ကို ပြဆိုအပ်၏။ ထို့အပြင် နိဒါန်း၊ ဝိဂြိုဟ်၊ ပုဒ်၏အနက်၊ စောဒနာနှင့် ပစ္စုပဋ္ဌာန်တို့ကိုလည်း ပြဆိုအပ်၏။ Tathā tisso kathā ekanāḷikā caturassā nisinnavattikā. Tattha pāḷiṃ vatvā ekekapadassa atthakathanaṃ ekanāḷikā nāma. ထို့အတူ ဧကနာဠိကာ၊ စတုရဿနှင့် နိသိန္နဝတ္တိကာ ဟူ၍ ကထာသုံးမျိုး ရှိ၏။ ထိုကထာတို့တွင် ပါဠိတော်ကို ရွတ်ဆို၍ တစ်ပုဒ်ချင်းစီ၏ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုဟောကြားခြင်းကို “ဧကနာဠိကာ” ကထာဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ Paṭipakkhaṃ dassetvā paṭipakkhassa upamaṃ dassetvā sapakkhaṃ dassetvā sapakkhassa upamaṃ dassetvā kathanaṃ caturassā nāma. ဆန့်ကျင်ဘက်အဖို့ကို ပြသ၍ ထိုဆန့်ကျင်ဘက်၏ ဥပမာကို ပြပြီးလျှင်၊ မိမိအဖို့ကို ပြသ၍ ထိုမိမိအဖို့၏ ဥပမာကို ပြသကာ ဟောကြားခြင်းကို “စတုရဿ” ကထာဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ Visabhāgadhammavaseneva pariyosānaṃ gantvā puna sabhāgadhammavaseneva pariyosānagamanaṃ nisinnavattikā nāma. ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော တရား၏ အစွမ်းအားဖြင့်သာ အဆုံးသို့ ရောက်စေပြီးလျှင်၊ တစ်ဖန် သဘောတူညီသော တရား၏ အစွမ်းအားဖြင့်သာ အဆုံးသို့ ရောက်စေခြင်းကို “နိသိန္နဝတ္တိကာ” ကထာဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ Bhedakathāya tatvakathāya pariyāyavacanehi ca suttaṃ saṃvaṇṇetabbanti ca evamādayo. Tesampi ettheva avarodho, yasmā te idha katipayahārasaṅgahitāti. ဓာတ်၊ အာယတန အစရှိသော သဘောတရားတို့ကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ၍ ပြဆိုခြင်း (ဘေဒကထာ)၊ ပုဒ်၏ အနက်မှန်ကို ပြဆိုခြင်း (တတ္ထကထာ) နှင့် ပရိယာယ်စကားတို့ဖြင့် သုတ်တော်ကို ဖွင့်ဆိုအပ်၏ ဟူသော ဤသို့အစရှိသည်တို့သည် ဖွင့်ဆိုနည်းအမျိုးမျိုးတို့ ဖြစ်ကြ၏။ ထိုဖွင့်ဆိုနည်းတို့သည်လည်း ဤဟာရတို့၌သာ ကျုံးဝင်ကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ၊ ထိုဖွင့်ဆိုနည်းတို့ကို ဤဟာရတို့တွင် အနည်းငယ်သော ဟာရတို့ဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်အပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ Nayānaṃ pana yasmā ugghaṭitaññuādayo tayo eva veneyyā saccābhisamayabhāgino tadatthāya ca atthanayadesanā, tasmā satipi saṃkilesavodānadhammānaṃ [Pg.38] yathāvuttamūlapadabhedato vaḍḍhetvā vibhajitabbappakāre tathā mūlapadāni avaḍḍhetvā veneyyattayavaseneva etaparamatā vuttā. Navasu navasu eva hi mūlapadesu sabbesaṃ saṃkilesavodānadhammānaṃ antogadhabhāvato na tāni vaḍḍhetabbāni veneyyattayādhikārato na hāpetabbānīti nayānaṃ etaparamatā daṭṭhabbā. အတ္ထနယတို့၌မူကား အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဥဂ္ဃဋိတညူ အစရှိသော ဝေနေယျသုံးဦးတို့သည်သာ သစ္စာကို သိမြင်နိုင်သော အဖို့ရှိကြကုန်၏။ ထိုသူတို့ သစ္စာသိမြင်ရန် အကျိုးငှာ အတ္ထနယဒေသနာကို ဟောကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် သံကိလေသတရားနှင့် ဝေါဒါနတရားတို့ကို ဆိုအပ်ပြီးသော မူလပုဒ်အပြားမှ ပွားများစေ၍ ဝေဖန်ဟောကြားအပ်သော အပြားရှိသော်လည်း၊ မူလပုဒ်တို့ကို ပိုမိုမပွားစေဘဲ ထိုဝေနေယျသုံးဦးတို့၏ အစွမ်းအားဖြင့်သာလျှင် ဤမျှလောက်သော အတိုင်းအတာပမာဏကို ပြဆိုအပ်၏။ အမှန်စင်စစ် ကိုးခုစီသော မူလပုဒ်တို့၌သာ အလုံးစုံသော သံကိလေသတရားနှင့် ဝေါဒါနတရားတို့ ကျုံးဝင်လျက်ရှိသောကြောင့် ထိုမူလပုဒ်တို့ကို ပိုမိုမပွားစေအပ်သလို၊ ဝေနေယျသုံးဦးတို့၏ အရာဖြစ်သောကြောင့်လည်း မလျှော့စေအပ်ပေ။ သို့ဖြစ်၍ နယတို့၏ အတိုင်းအတာပမာဏသည် ဤမျှသာ ဖြစ်သည်ကို သိမှတ်အပ်၏။ Kammanayānaṃ pana ālocanasamānayanato aññassa pakārantarassa asambhavato etaparamatā. Hetvādīti ettha ādisaddena phalabhūmiupanisāsabhāgavisabhāgalakkhaṇanayādayo pariggahitā. Tesu hetūti kāraṇaṃ, yo dhammotipi vuccati, so pana paccayabhāvena ekavidho. Kārako sampāpakoti duvidho. Puna kārako ñāpako sampāpakoti tividho. Hetuhetu paccayahetu uttamahetu sādhāraṇahetūti catubbidho. Paccayadhammo kusalo akusalo saddo ariyamaggoti pañcavidho. Tathā sabhāgahetu asabhāgahetu ajjhattikahetu bāhirahetu janakahetu pariggāhakahetu sādhāraṇahetu asādhāraṇahetu samanantarahetu paramparahetu sahajātahetu asahajātahetu sāsavahetu anāsavahetūtiādinā anekavidho cāti veditabbo. ကမ္မနည်းတို့၏ကား ကြည့်ရှုခြင်း၊ အညီအညွတ် ကောင်းစွာဆောင်ယူခြင်းမှတစ်ပါး အခြားသော အပြားအထူး မဖြစ်နိုင်သဖြင့် ဤမျှအတိုင်းအရှည်သာ ရှိသည်ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ဟေတွာဒီ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ 'အာဒိ' သဒ္ဒါဖြင့် အကျိုး (ဖလ)၊ ဘုံ (ဘူမိ)၊ အားကြီးသော အကြောင်း (ဥပနိဿယ)၊ သဘာဂတရား၊ ဝိသဘာဂတရားသဘော၊ လက္ခဏာနှင့် နည်း (နယ) စသည်တို့ကို သိမ်းဆည်းယူအပ်၏။ ထိုဟေတုစသည်တို့တွင် 'ဟေတု' ဟူသည် အကြောင်းတည်း။ ထိုဟေတုကို 'ဓမ္မ' ဟူ၍လည်း ဆိုအပ်၏။ ထိုဟေတုသည် အကြောင်း၏အဖြစ်ဖြင့် တစ်မျိုးတည်း ဖြစ်၏။ ပြုတတ်သော ကာရကအကြောင်း၊ ဆောင်ရွက်စေတတ်သော သမ္ပာပကအကြောင်းဟူ၍ နှစ်မျိုးလည်း ဖြစ်၏။ တစ်ဖန် ပြုတတ်သော (ကာရက)၊ သိစေတတ်သော (ဉာပက)၊ ရောက်စေတတ်သော (သမ္ပာပက) ဟူ၍ သုံးမျိုးလည်း ဖြစ်၏။ ဟေတုဟေတု၊ ပစ္စယဟေတု၊ ဥတ္တမဟေတု၊ သာဓာရဏဟေတုဟူ၍ လေးမျိုးလည်း ဖြစ်၏။ ပစ္စည်းဖြစ်သော အကြောင်းတရား၊ ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်၊ သဒ္ဒါ၊ အရိယမဂ်ဟူ၍ ငါးမျိုးလည်း ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် သဘာဂအကြောင်း၊ အသဘာဂအကြောင်း၊ အဇ္ဈတ္တိကအကြောင်း၊ ဗာဟိရအကြောင်း၊ ဇနကအကြောင်း၊ ဥပထမ္ဘက (ပရိဂ္ဂါဟက) အကြောင်း၊ သာဓာရဏအကြောင်း၊ အသာဓာရဏအကြောင်း၊ သမနန္တရအကြောင်း၊ ဥပနိဿယ (ပရမ္ပရ) အကြောင်း၊ သဟဇာတ်ဖြစ်သော အကြောင်း၊ သဟဇာတ်မဟုတ်သော အကြောင်း၊ သာသဝအကြောင်း၊ အနာသဝအကြောင်း စသည်ဖြင့် အဖုံဖုံအမျိုးမျိုး ရှိသည်ဟု သိအပ်၏။ Phalampi paccayuppannabhāvena ekavidhaṃ. Adhigantabbatopi sampāpakahetuvasena phalapariyāyo labbhatīti nibbattetabbaadhigantabbabhāvato duvidhaṃ. Ñāpetabbanibbattetabbapattabbato tividhaṃ. Paccayuppannavipākakiriyāvacanatthanibbānavasena pañcavidhaṃ. Sabhāgahetunibbattaṃ asabhāgahetunibbattanti evamādivasena anekavidhañcāti veditabbaṃ. Tathā lokiyaṃ lokuttaranti. Tattha lokuttaraṃ cattāri sāmaññaphalāni. Lokiyaphalaṃ duvidhaṃ kāyikaṃ mānasañca. Tattha kāyikaṃ pañcadvārikaṃ, avasiṭṭhaṃ mānasaṃ. Yañca tāya tāya suttadesanāya sādhetabbaṃ, tadapi phalanti. အကျိုးတရားသည်လည်း အကြောင်းကြောင့်ဖြစ်သော ပစ္စုပ္ပန်တရား (ပစ္စယုပ္ပန်) ၏အဖြစ်ဖြင့် တစ်မျိုးတည်း ဖြစ်၏။ ဆိုက်ရောက်အပ်သောတရား ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်း သမ္ပာပကအကြောင်း၏အစွမ်းဖြင့် ဖလပရိယာယ် (အကျိုးဟူသော အမည်ဝေါဟာရ) ကို ရအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော အကျိုး၊ ဆိုက်ရောက်အပ်သော အကျိုးဟူ၍ နှစ်မျိုးလည်း ဖြစ်၏။ သိစေအပ်သော အကျိုး၊ ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော အကျိုး၊ ဆိုက်ရောက်အပ်သော အကျိုးအားဖြင့် သုံးမျိုးလည်း ဖြစ်၏။ ပစ္စယုပ္ပန်၊ ဝိပါက်၊ ကြိယာ၊ ဝစနတ္ထ၊ နိဗ္ဗာန်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ငါးမျိုးလည်း ဖြစ်၏။ သဘောတူသောအကြောင်းကြောင့် ဖြစ်သော အကျိုး၊ သဘောမတူသောအကြောင်းကြောင့် ဖြစ်သော အကျိုး စသည်တို့၏အစွမ်းဖြင့် အဖုံဖုံအမျိုးမျိုး ရှိသည်ဟု သိအပ်၏။ ထို့အတူ လောကီအကျိုး၊ လောကုတ္တရာအကျိုးဟူ၍လည်း ရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် လောကုတ္တရာအကျိုးသည် သာမညဖိုလ်လေးပါး ဖြစ်၏။ လောကီအကျိုးသည် ကိုယ်၌ဖြစ်သော အကျိုး၊ စိတ်၌ဖြစ်သော အကျိုးဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုနှစ်မျိုးတွင် ပဉ္စဒွါရ၌ဖြစ်သော အကျိုးသည် ကိုယ်၌ဖြစ်သော အကျိုးဖြစ်၍၊ ကြွင်းသော အကျိုးသည် စိတ်၌ဖြစ်သော အကျိုးဖြစ်၏။ ထိုထိုသုတ်ဒေသနာဖြင့် ပြီးမြောက်စေအပ်သော အကြင်အကျိုးသည်လည်း ဖလ (အကျိုး) ဟူ၍သာ သိအပ်၏။ Bhūmīti sāsavabhūmi anāsavabhūmi saṅkhatabhūmi asaṅkhatabhūmi dassanabhūmi bhāvanābhūmi puthujjanabhūmi sekkhabhūmi asekkhabhūmi sāvakabhūmi paccekabuddhabhūmi sammāsambuddhabhūmi jhānabhūmi asamāhitabhūmi paṭipajjamānabhūmi paṭipannabhūmi paṭhamābhūmi yāva catutthībhūmi kāmāvacarabhūmi yāva lokuttarabhūmīti bahuvidhā. Tattha sāsavabhūmi parittamahaggatā dhammā. Anāsavabhūmi appamāṇā dhammā. Saṅkhatabhūmi nibbānavajjā sabbe sabhāvadhammā. Asaṅkhatabhūmi appaccayā [Pg.39] dhammā. Dassanabhūmi paṭhamamaggaphaladhammā. Bhāvanābhūmi avasiṭṭhamaggaphaladhammā. Puthujjanabhūmi hīnamajjhimā dhammā. Sekkhabhūmi cattāro ariyamaggadhammā heṭṭhimā ca tayo phaladhammā. Asekkhabhūmi aggaphaladhammā. Sāvakapaccekabuddhabuddhadhammā sāvakādibhūmiyo. Jhānabhūmi jhānadhammā. Asamāhitabhūmi jhānavajjitā dhammā. Paṭipajjamānabhūmi maggadhammā. Paṭipannabhūmi phaladhammā. Paṭhamādibhūmiyo saha phalena cattāro maggā apariyāpannā dhammā ‘‘paṭhamāya bhūmiyā pattiyā’’tiādivacanato. Kāmāvacarādibhūmiyo kāmāvacarādidhammā. Ye ca dhammā tesaṃ tesaṃ hāranayānaṃ patiṭṭhānabhāvena suttesu niddhārīyanti, tepi bhūmiyoti viññātabbā. ဘုံဟူသည် သာသဝဘုံ၊ အနာသဝဘုံ၊ သင်္ခတဘုံ၊ အသင်္ခတဘုံ၊ ดဿနဘုံ၊ ဘာဝနာဘုံ၊ ပုထုဇဉ်ဘုံ၊ သေက္ခဘုံ၊ အသေက္ခဘုံ၊ သာဝကဘုံ၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓဘုံ၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုံ၊ ဈာနဘုံ၊ အသမာဟိတဘုံ၊ ပဋိပဇ္ဇမာနဘုံ၊ ပဋိပန္နဘုံ၊ ပထမဘုံမှ စတုတ္ထဘုံတိုင်အောင်သောဘုံ၊ ကာမာဝစရဘုံမှ လောကုတ္တရာဘုံတိုင်အောင်သောဘုံဟူ၍ များစွာသော အပြားရှိ၏။ ထိုဘုံတို့တွင် ပရိတ္တတရားနှင့် မဟဂ္ဂုတ်တရားတို့သည် သာသဝဘုံမည်၏။ အပ္ပမာဏတရားတို့သည် အနာသဝဘုံမည်၏။ နိဗ္ဗာန်ကို ကြဉ်၍ အလုံးစုံသော သဘောတရားတို့သည် သင်္ခတဘုံမည်၏။ အကြောင်းတရားကင်းသော တရားတို့သည် အသင်္ခတဘုံမည်၏။ ရှေးဦးစွာသော မဂ်ဖိုလ်တရား (သောတာပတ္တိမဂ်၊ သောတာပတ္တိဖိုလ်တရား) တို့သည် ဒဿနဘုံမည်၏။ ကြွင်းသော မဂ်ဖိုလ်တရားတို့သည် ဘာဝနာဘုံမည်၏။ ဟီနတရား (ယုတ်ညံ့သောတရား)၊ မဇ္ဈိမတရား (အလယ်အလတ်ဖြစ်သောတရား) တို့သည် ပုထုဇဉ်ဘုံမည်၏။ အရိယမဂ်တရားလေးပါးနှင့် အောက်ဖိုလ်တရားသုံးပါးတို့သည် သေက္ခဘုံမည်၏။ အရဟတ္တဖိုလ်တရားသည် အသေက္ခဘုံမည်၏။ သာဝက၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓ၊ သဗ္ဗညူမြတ်စွာဘုရားတို့၏ တရားတို့သည် သာဝကအစရှိသော ဘုံမည်ကုန်၏။ ဈာန်တရားတို့သည် ဈာနဘုံမည်၏။ ဈာန်တရားကို ကြဉ်ထားသော တရားတို့သည် အသမာဟိတဘုံမည်၏။ မဂ်တရားတို့သည် ပဋိပဇ္ဇမာနဘုံမည်၏။ ဖိုလ်တရားတို့သည် ပဋိပန္နဘုံမည်၏။ 'ပထမဘုံသို့ ရောက်ခြင်းငှာ' ဟူသော အစရှိသည့် စကားတော်အရ ဝဋ်၌ အကျုံးမဝင်သော (အပရိယာပန္နဖြစ်သော) ဖိုလ်နှင့်တကွ မဂ်လေးပါးတို့သည် ပထမအစရှိသော ဘုံမည်ကုန်၏။ ကာမာဝစရအစရှိသော တရားတို့သည် ကာမာဝစရအစရှိသော ဘုံမည်ကုန်၏။ ထိုထိုဟာရနယတို့၏ တည်ရာအဖြစ်ဖြင့် သုတ်တော်တို့၌ ထုတ်နုတ်ပြအပ်သော အကြင်တရားတို့သည်လည်း ရှိကုန်၏၊ ထိုတရားတို့ကိုလည်း ဘုံဟူ၍ သိအပ်ကုန်၏။ Upanisāti balavakāraṇaṃ, yo upanissayapaccayoti vuccati. Yañca sandhāya sutte ‘‘dukkhūpanisā saddhā saddhūpanisaṃ ‘sīla’nti yāva vimuttūpanisaṃ vimuttiñāṇadassana’’nti vuttaṃ. Api ca upanisāti tasmiṃ tasmiṃ samaye siddhante hadayabhūtaṃ abbhantaraṃ vuccati. Idhāpi nettihadayaṃ, yaṃ sammā pariggaṇhantā dhammakathikā tasmiṃ tasmiṃ sutte āgatadhammamukhena sabbahāranayayojanāya samatthā honti. Kiṃ panetaṃ nettihadayaṃ? Yadidaṃ etasseva tettiṃsavidhassa pakaraṇapadatthasoḷasassa aṭṭhavīsatividhapaṭṭhānavibhaṅgasahitassa visayo saha nimittavibhāgena asaṅkarato vavatthito. ဥပနိသာဟူသည် အားကြီးသော အကြောင်းတည်း။ ထိုအကြောင်းကို ဥပနိဿယပစ္စည်းဟူ၍လည်း ဆိုအပ်၏။ ထိုဥပနိဿယအကြောင်းကို ရည်ညွှန်း၍ သုတ်တော်၌ 'ဒုက္ခလျှင် အားကြီးသော အကြောင်းရှိသော သဒ္ဒါတရား၊ သဒ္ဒါတရားလျှင် အားကြီးသော အကြောင်းရှိသော သီလ' ဟူ၍ အစပြုကာ 'ဖိုလ်တရား (ဝိမုတ္တိ) လျှင် အားကြီးသော အကြောင်းရှိသော ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿန (ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်)' တိုင်အောင် ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ ထို့ပြင်လည်း ဥပနိသာဟူသည် ထိုထိုသောအယူဝါဒ၌ နှလုံးသားသဖွယ် ဖြစ်၍ အတွင်း၌ဖြစ်သော တရားကို ဆိုအပ်၏။ ဤအရာ၌လည်း နေတ္တိဟဒယ (နေတ္တိကျမ်း၏ အတွင်းတရား) ကို ဥပနိသာဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ထိုနေတ္တိဟဒယကို ကောင်းစွာ စူးစမ်းဆင်ခြင်ကုန်သော ဓမ္မကထိကတို့သည် ထိုထိုသုတ်၌ လာသော တရားကို အရင်းပြုလျက် အလုံးစုံသော ဟာရနယတို့ကို ယှဉ်စပ်ရန် စွမ်းဆောင်နိုင်ကုန်၏။ ဤနေတ္တိဟဒယဟူသည် အဘယ်နည်း။ ၎င်းသည် ပုဒ်အနက် တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါး၊ နှစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော သာသနပဋ္ဌာနဝေဖန်ချက်တို့နှင့်တကွဖြစ်သော သုံးဆယ့်သုံးပါးအပြားရှိသော ဤကျမ်း၏သာလျှင် နိမိတ်ဝေဖန်ချက်နှင့်တကွ မရောယှက်ဘဲ ပိုင်းခြားမှတ်သားအပ်သော အရာ (ဝိသယ) ဖြစ်၏။ Seyyathidaṃ – desanāhārassa assādādayo visayo, tassa assādādivibhāvanalakkhaṇattā. Tassa assādo sukhaṃ somanassanti evamādivibhāgo, tassa nimittaṃ iṭṭhārammaṇādi, ayañca attho desanāhāravicayahāraniddesavaṇṇanāyaṃ vitthārato pakāsito eva. Sutte āgatadhammassa sabhāgavisabhāgadhammāvaṭṭanavisayo āvaṭṭahāro, tadubhayaāvaṭṭanalakkhaṇattā. Sutte āgatadhammānaṃ paccanīkadhammavisayo parivattanahāro, paṭipakkhadhammaparivattanalakkhaṇattā. Padaṭṭhānaparikkhāresu āsannakāraṇaṃ upanissayakāraṇañca padaṭṭhānaṃ, hetu parikkhāroti ayametesaṃ viseso. အဘယ်နည်းဟူမူ - ဒေသနာဟာရ၏ အရာ (ဝိသယ) သည် သာယာဖွယ် (အဿာဒ) စသည်တို့ ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုဒေသနာဟာရသည် သာယာဖွယ်စသည်တို့ကို ဝေဖန်ပြခြင်း လက္ခဏာရှိသောကြောင့်တည်း။ ထိုဒေသနာဟာရ၏ ဝေဖန်ချက်ကား သာယာဖွယ် (အဿာဒ)၊ ချမ်းသာ (သုခ)၊ သောမနဿ စသည်တို့ ဖြစ်၏။ ၎င်း၏ နိမိတ်ကား ဣဋ္ဌာရုံ (နှစ်သက်ဖွယ်အာရုံ) စသည်တို့ ဖြစ်၏။ ဤအနက်ကိုလည်း ဒေသနာဟာရနှင့် ဝိစယဟာရနိဒ္ဒေသအဖွင့်၌ အကျယ်ပြသပြီး ဖြစ်၏။ သုတ်၌ လာသောတရား၏ သဘာဂတရားနှင့် ဝိသဘာဂတရားတို့ကို လည်ပတ်စေခြင်းသည် အာဝဋ္ဋဟာရ၏ အရာဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုသဘာဂ၊ ဝိသဘာဂ နှစ်ပါးစုံကို လည်ပတ်စေခြင်း လက္ခဏာရှိသောကြောင့်တည်း။ သုတ်၌ လာသောတရားတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားသည် ပရိဝတ္တနဟာရ၏ အရာဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို လဲလှယ် (ပြန်လှန်) ခြင်း လက္ခဏာရှိသောကြောင့်တည်း။ ပဒဋ္ဌာနနှင့် ပရိက္ခာရတို့တွင် နီးစပ်သောအကြောင်းနှင့် ဥပနိဿယအကြောင်းတို့သည် ပဒဋ္ဌာနမည်၏။ ဟေတုအကြောင်းသည် ပရိက္ခာရမည်၏။ ဤကား ထိုတရားတို့၏ ထူးခြားချက် ဖြစ်၏။ Sabhāgavisabhāgadhammā ca tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ anukūlapaṭikūladhammā yathākkamaṃ veditabbā. Yathā – sammādiṭṭhiyā sammāsaṅkappo sabhāgo, micchāsaṅkappo visabhāgoti iminā nayena sabbaṃ sabhāgavisabhāgato veditabbaṃ. Sabhāgavisabhāga တရားနှင့် Visabhāga တရားတို့ကို ထိုထိုတရားတို့၏ သင့်လျော်သောတရား (အနုကူလ)၊ မသင့်လျော်သော (ဆန့်ကျင်ဘက်) တရား (ပဋိကူလ) တို့ဟူ၍ အစဉ်အတိုင်း သိအပ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် သမ္မာဒိဋ္ဌိ၏ သမ္မာသင်္ကပ္ပသည် သဘာဂတရားဖြစ်ပြီး၊ မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပသည် ဝိသဘာဂတရား ဖြစ်၏။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် အလုံးစုံသောတရားကို သဘာဂ၊ ဝိသဘာဂအားဖြင့် သိအပ်၏။ Lakkhaṇanti [Pg.40] sabhāvo. So hāranayānaṃ niddese vibhāvito eva. လက္ခဏာဟူသည် သဘာဝ (သဘောတရား) တည်း။ ထိုသဘာဝကို ဟာရနယတို့၏ နိဒ္ဒေသ၌ ရှင်းလင်းပြသပြီး ဖြစ်၏။ Yaṃ panetaṃ hetuādivisesavinimuttaṃ hāranayānaṃ yojanānibandhanaṃ, so nayo. Yathāha – lakkhaṇahāre ‘‘evaṃ ye dhammā ekalakkhaṇā kiccato ca lakkhaṇato ca sāmaññato cā’’tiādi. Tathā vicayena hārena vicinitvā yuttihārena yojetabbāti. Tathā sodhanahārādīsu suddho ārambho hoti, so pañho vissajjito bhavatīti evamādi. Ekattādayopi nayā idha nayoti gahetabbā. ဟေတုစသော အထူးပြုချက်တို့မှ ကင်းလွတ်၍ ဟာရနယတို့၏ ယှဉ်စပ်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော အကြင်တရားအပေါင်းသည် ရှိ၏။ ထိုတရားကို နယ (နည်းလမ်း) ဟု ခေါ်၏။ အရှင်ကစ္စည်းဆရာသည် လက္ခဏာဟာရ၌ 'ဤသို့ ကိစ္စအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ လက္ခဏာအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သာမညအားဖြင့်လည်းကောင်း တစ်ခုတည်းသော လက္ခဏာရှိသော တရားတို့သည်...' စသည်ဖြင့် ဟောဆိုခဲ့၏။ ထို့အတူ ဝိစယဟာရဖြင့် စူးစမ်းရှာဖွေ၍ ယုတ္တိဟာရဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်၏ဟု ဆို၏။ ထို့ပြင် သောဓနဟာရစသည်တို့၌ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော အစပြုခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ ထိုပြဿနာသည်လည်း ဖြေရှင်းပြီး ဖြစ်၏ စသည်ဖြင့် ဟောဆိုခဲ့၏။ ဧကတ္တနည်းစသော နည်းလမ်းတို့ကိုလည်း ဤအရာ၌ 'နယ' ဟူ၍သာ ယူအပ်၏။ Evaṃ hetuphalādīni upadhāretvā nesaṃ vasena tattha tattha sutte labbhamānapadatthaniddhāraṇamukhena yathālakkhaṇaṃ ete hārā nayā ca yojetabbā. Visesato pana padaṭṭhānaparikkhārā hetuvasena. Desanāvicayacatubyūhasamāropanā hetuphalavasena. Tathā vevacanapaññattiotaraṇasodhanā phalavasenevāti keci. Vibhatti hetubhūmivasena. Parivatto visabhāgavasena. Āvaṭṭo sabhāgavisabhāgavasena. Lakkhaṇayuttiadhiṭṭhānā nayavasena yojetabbāti. Ettāvatā ca yaṃ vuttaṃ – ဤသို့လျှင် အကြောင်းအကျိုး အစရှိသည်တို့ကို စုံစမ်းဆင်ခြင်၍ ထိုအကြောင်းအကျိုးတို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် ထိုထိုသုတ်တို့၌ ရရှိအပ်သော (အဿာဒအစရှိသော) ဟာရ၏ ပဒတ္ထကို ထုတ်ခြင်းကို အရင်းပြုလျက် လက္ခဏာအားလျော်စွာ ဤဟာရတို့ကိုလည်းကောင်း၊ နယတို့ကိုလည်းကောင်း ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ အထူးအားဖြင့်ကား ပဒဋ္ဌာနဟာရနှင့် ပရိက္ခာရဟာရတို့ကို အကြောင်း၏ အစွမ်းအားဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ ဒေသနာ၊ ဝိစယ၊ စတုဗျူဟ၊ သမာရောပနာတို့ကို အကြောင်းနှင့် အကျိုး၏ အစွမ်းအားဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ ထို့အတူ ဝေဝစန၊ ပညတ်၊ ဩတရဏ၊ သောဓနာတို့ကို အကျိုး၏ အစွမ်းအားဖြင့်သာလျှင် ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏ဟု အချို့သောဆရာတို့က ဆိုကြကုန်၏။ ဝိဘတ္တိဟာရကို ဟေတုနှင့် ဘူမိ၏ အစွမ်းအားဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ ပရိဝတ္တကို ဝိသဘာဂ၏ အစွမ်းအားဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ အာဝဋ္ဋကို သဘာဂနှင့် ဝိသဘာဂ၏ အစွမ်းအားဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ လက္ခဏာ၊ ယုတ္တိ၊ အဓိဋ္ဌာနာတို့ကို နည်း (နယ) ၏ အစွမ်းအားဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ ဤမျှသော စကားအစဉ်ဖြင့်လည်း ငါတို့ ဆိုအပ်ပြီးသော စကားဟူသည် - ‘‘Sāmaññato visesena, padattho lakkhaṇaṃ kamo; Ettāvatā ca hetvādī, veditabbā hi viññunā’’ti. “သာမညတော ဝိသေသေန ပဒတ္ထော လက္ခဏံ ကမော၊ ဧတ္တာဝတာ စ ဟေတွာဒီ ဝေဒိတဗ္ဗာ ဟိ ဝိညုနာ” ဟူသော စကား (ဂါထာ) ကို ငါတို့ ဆိုအပ်ပြီးပြီ။ Ayaṃ gāthā vuttatthā hoti. ဤဂါထာသည် ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ရှိသည် ဖြစ်၏။ Niddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā. နိဒ္ဒေသဝါရ ဖွင့်ဆိုချက် ပြီးဆုံးပါပြီ။ 4. Paṭiniddesavāravaṇṇanā ၄. ပဋိနိဒ္ဒေသဝါရ ဖွင့်ဆိုချက်။ 1. Desanāhāravibhaṅgavaṇṇanā ၁. ဒေသနာဟာရဝိဘင်း ဖွင့်ဆိုချက်။ 5. Evaṃ hārādayo sukhaggahaṇatthaṃ gāthābandhavasena sarūpato niddisitvā idāni tesu hāre tāva paṭiniddesavasena vibhajituṃ ‘‘tattha katamo desanāhāro’’tiādi āraddhaṃ. Tattha katamoti kathetukamyatāpucchā. Desanāhāroti pucchitabbadhammanidassanaṃ. Kiñcāpi desanāhāro niddesavāre sarūpato dassito, paṭiniddesassa pana visayaṃ [Pg.41] dassento ‘‘assādādīnavatā’’ti gāthaṃ ekadesena paccāmasati. Ayaṃ desanāhāro pubbāparāpekkho. Tattha pubbāpekkhatte ‘‘katamo desanāhāro’’ti pucchitvā ‘‘assādādīnavatā’’ti sarūpato dassitassa nigamanaṃ hoti. Parāpekkhatte pana ‘‘ayaṃ desanāhāro kiṃ desayatī’’ti desanākiriyāya kattuniddeso hoti. Tena desanāhārassa anvatthasaññataṃ dasseti. Desayatīti saṃvaṇṇeti, vitthāretīti attho. ၅. ဤသို့လျှင် ဟာရအစရှိသည်တို့ကို လွယ်ကူစွာ သိမ်းယူနိုင်ရန် ဂါထာဖြင့် ဖွဲ့ဆိုခြင်းအားဖြင့် ကိုယ်တိုင် အကျယ်ပြသပြီး၍ ယခုအခါတွင် ထိုဟာရနယတို့တွင် ဟာရတို့ကို ရှေးဦးစွာ ပဋိနိဒ္ဒေသနည်းဖြင့် ဝေဖန်ရန် ‘ထိုဟာရတို့တွင် ဒေသနာဟာရဟူသည် အဘယ်နည်း’ ဟူသော အစရှိသော စကားကို အားထုတ်တော်မူအပ်၏။ ထိုစကား၌ ‘ကတမော’ ဟူသည်ကား ဖြေကြားလို၍ မေးသော ပုစ္ဆာ ဖြစ်၏။ ‘ဒေသနာဟာရော’ ဟူသော ဤစကားသည် မေးအပ်သော တရားကို ညွှန်ပြသော စကားတည်း။ ဒေသနာဟာရကို နိဒ္ဒေသဝါရ၌ ကိုယ်တိုင် ပြအပ်ပြီးဖြစ်သော်လည်း ပဋိနိဒ္ဒေသဝါရ၏ အရာကို ပြလိုသဖြင့် ‘အဿာဒါဒီနဝတာ’ ဟူသော ဂါထာကို တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် သုံးသပ်ပြ၏။ ဤ ‘ဒေသနာဟာရော’ ဟူသော သဒ္ဒါသည် ရှေ့နှင့် နောက်ကို ငဲ့၏။ ထိုနှစ်ပါးသော ငဲ့ခြင်းတို့တွင် ရှေ့ကို ငဲ့ခြင်းအဖြစ်၌ ရှိသော် ‘ဒေသနာဟာရဟူသည် အဘယ်နည်း’ ဟု မေး၍ ‘အဿာဒါဒီနဝတာ’ ဟူ၍ ကိုယ်တိုင်ပြအပ်သော အနက်၏ နိဂုံး (နိဂမန) ဖြစ်၏။ နောက်ကို ငဲ့ခြင်းအဖြစ်၌ ရှိသော်ကား ‘ဤဒေသနာဟာရသည် အဘယ်ကို ဖွင့်သနည်း’ ဟု ဒေသနာကိရိယာ၏ ကတ္တားကို ပြခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုသို့ပြခြင်းဖြင့် ဒေသနာဟာရ၏ အနက်သို့ အစဉ်လိုက်သော အမည်ရှိသည်၏ အဖြစ်ကို ပြ၏။ ‘ဒေသယတိ’ ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကား ‘ဖွင့်ဆို၏၊ ချဲ့ထွင်၍ ပြ၏’ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ Idāni anena desetabbadhamme sarūpato dassento ‘‘assāda’’ntiādimāha, taṃ pubbe vuttanayattā uttānameva. Tasmā ito parampi avuttameva vaṇṇayissāma. ‘‘Kattha pana āgate assādādike ayaṃ hāro saṃvaṇṇetī’’ti anuyogaṃ manasikatvā desanāhārena saṃvaṇṇetabbadhammaṃ dassento ‘‘dhammaṃ vo, bhikkhave, desessāmī’’tiādikaṃ sabbapariyattidhammasaṅgāhakaṃ bhagavato chachakkadesanaṃ ekadesena dasseti. ယခုအခါ ဤဒေသနာဟာရသည် ဖွင့်ပြအပ်သော တရားတို့ကို ကိုယ်တိုင် ပြလိုသဖြင့် ‘အဿာဒ’ ဟူသော အစကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုပါဠိသည် ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းရှိသောကြောင့် ထင်ရှားပြီး ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤပါဠိ၏ နောက်၌လည်း မဆိုရသေးသော ပုဒ်ကိုသာလျှင် ဖွင့်ပြပေအံ့။ ‘အဘယ်သို့သော အရပ်၌ လာကုန်သော အဿာဒအစရှိသည်တို့ကို ဤဟာရသည် ဖွင့်ဆိုသနည်း’ ဟူသော စောဒနာချက်ကို နှလုံးသွင်း၍ ဒေသနာဟာရဖြင့် ဖွင့်ဆိုအပ်သော တရားကို ပြသလိုသဖြင့် ‘ဓမ္မံ ဝေါ ဘိက္ခဝေ ဒေသေဿာမိ’ အစရှိသော အလုံးစုံသော ပရိယတ္တိတရားကို သင်္ဂြိုဟ်တတ်သော မြတ်စွာဘုရား၏ ဆဆက္ကဒေသနာတော်ကို တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် ပြတော်မူ၏။ Tattha dhammanti ayaṃ dhamma-saddo pariyattisaccasamādhipaññāpakatipuññāpattiñeyyādīsu bahūsu atthesu diṭṭhappayogo. Tathā hi ‘‘idha, bhikkhu, dhammaṃ pariyāpuṇātī’’tiādīsu (a. ni. 5.73) pariyattidhamme dissati. ‘‘Diṭṭhadhammo pattadhammo’’tiādīsu (dī. ni. 1.299; mahāva. 18) sacce. ‘‘Evaṃdhammā te bhagavanto ahesu’’ntiādīsu (dī. ni. 2.13, 145) samādhimhi. ‘‘Saccaṃ dhammo dhiti cāgo’’ti evamādīsu (jā. 1.1.57; 1.2.147-148) paññāyaṃ. ‘‘Jātidhammānaṃ, bhikkhave, sattāna’’nti evamādīsu (dī. ni. 2.398; ma. ni. 1.131) pakatiyaṃ. ‘‘Dhammo have rakkhati dhammacāri’’ntiādīsu (jā. 1.10.102; 1.15.385) puññe. ‘‘Cattāro pārājikā dhammā’’ti evamādīsu (pārā. 233) āpattiyaṃ. ‘‘Kusalā dhammā akusalādhammā’’tiādīsu (dha. sa. tikamātikā 1) ñeyye. Idha pana pariyattiyaṃ daṭṭhabboti (ma. ni. aṭṭha. 1.mūlapariyāyasuttavaṇṇanā; dha. sa. aṭṭha. cittuppādakaṇḍa 1; bu. vaṃ. aṭṭha. 1.1). ထိုဒေသနာ၌ ‘ဓမ္မံ’ ဟူသော ပုဒ်၌ ဤ ‘ဓမ္မ’ သဒ္ဒါသည် ပရိယတ္တိ၊ သစ္စာ၊ သမာဓိ၊ ပညာ၊ သဘော (ပကတိ)၊ ကောင်းမှု (បុណ្យ)၊ အာပတ်၊ သိအပ်သော တရား (ဉေယျ) အစရှိသော များစွာသော အနက်တို့၌ သုံးစွဲကြောင်း တွေ့ရ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ‘ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် တရား (ပရိယတ္တိ) ကို သင်အံ့အာထုတ်၏’ အစရှိသည်တို့၌ ပရိယတ္တိအနက်၌ ထင်၏။ ‘မြင်အပ်သော သစ္စာရှိ၏၊ ရောက်အပ်သော သစ္စာရှိ၏’ အစရှိသည်တို့၌ သစ္စာအနက်၌ ထင်၏။ ‘ထိုမြတ်စွာဘုရားတို့သည် ဤသို့သော သမာဓိရှိတော်မူကြကုန်၏’ အစရှိသည်တို့၌ သမာဓိအနက်၌ ထင်၏။ ‘သစ္စာလည်းကောင်း၊ တရား (ပညာ) လည်းကောင်း၊ လုံ့လလည်းကောင်း၊ စွန့်ကြဲခြင်းလည်းကောင်း’ အစရှိသည်တို့၌ ပညာအနက်၌ ထင်၏။ ‘ရဟန်းတို့၊ ပဋိသန္ဓေနေခြင်း သဘောရှိကုန်သော သတ္တဝါတို့အား ဤသို့သော အလိုဆန္ဒသည် ဖြစ်ပေါ်၏’ အစရှိသည်တို့၌ သဘော (ပကတိ) အနက်၌ ထင်၏။ ‘တရား (ကုသိုလ်တရား) သည် စင်စစ် တရားကျင့်သောသူကို စောင့်ရှောက်၏’ အစရှိသည်တို့၌ ကောင်းမှု (បុណ្យ) အနက်၌ ထင်၏။ ‘လေးပါးသော တရား (အာပတ်) တို့သည် သရုပ်ပြခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏’ အစရှိသည်တို့၌ အာပတ်အနက်၌ ထင်၏။ ‘ကုသလာ ဓမ္မာ အကုသလာ ဓမ္မာ’ အစရှိသည်တို့၌ သိအပ်သော တရား (ဉေယျ) အနက်၌ ထင်၏။ ဤအရာ၌မူ ပရိယတ္တိအနက်၌ သိအပ် (ယူအပ်) ၏။ Voti pana ayaṃ vo-saddo ‘‘handa dāni, bhikkhave, pavāremi vo’’ti (saṃ. ni. 1.215) ettha upayogatthe āgato. ‘‘Sannipatitānaṃ vo, bhikkhave, dvayaṃ karaṇīya’’ntiādīsu (ma. ni. 1.273) karaṇatthe. ‘‘Ye hi vo ariyā parisuddhakāyakammantā’’tiādīsu padapūraṇe. ‘‘Ārocayāmi vo, bhikkhave’’tiādīsu (a. ni. 7.72) sampadānatthe. Idhāpi sampadānatthe evāti daṭṭhabbo. ‘ဝေါ’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဤ ‘ဝေါ’ သဒ္ဒါသည် ‘ရဟန်းတို့၊ ယခုအခါ၌ ငါသည် သင်တို့ကို ဖိတ်ကြား၏’ ဟူသော ပါဠိ၌ ဒုတိယာ (ဥပယောဂ) အနက်၌ လာ၏။ ‘ရဟန်းတို့၊ စည်းဝေးကုန်သော သင်တို့သည် နှစ်ပါးသော ကိစ္စကို ပြုအပ်၏’ အစရှိသည်တို့၌ ကရဏအနက်၌ လာ၏။ ‘အကြင်အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် စင်ကြယ်သော ကိုယ်ဖြင့် ပြုအပ်သော အမှုရှိကုန်၏’ အစရှိသည်တို့၌ ပုဒ်ပြည့်ကာမျှ၌ လာ၏။ ‘ရဟန်းတို့၊ သင်တို့အား ငါ ကြားလိုက်အံ့’ အစရှိသည်တို့၌ သမ္ပဒါနအနက်၌ လာ၏။ ဤနေရာ၌လည်း သမ္ပဒါနအနက်၌သာ လာသည်ဟု သိအပ်၏။ Bhikkhanasīlatādiguṇayogena [Pg.42] bhikkhū, bhinnakilesatādiguṇayogena vā. Atha vā saṃsāre bhayaṃ ikkhantīti bhikkhū. Bhikkhaveti tesaṃ ālapanaṃ. Tena te dhammassavane niyojento attano mukhābhimukhaṃ karoti. Desessāmīti kathessāmi. Tena nāhaṃ dhammissaratāya tumhe aññaṃ kiñci kāreyyāmi, anāvaraṇañāṇena sabbaṃ ñeyyadhammaṃ paccakkhakāritāya pana dhammaṃ desessāmīti idāni pavattiyamānaṃ dhammadesanaṃ paṭijānāti. Ādikalyāṇantiādīsu ādimhi kalyāṇaṃ ādikalyāṇaṃ, ādikalyāṇametassāti vā ādikalyāṇaṃ. Sesapadadvayepi eseva nayo. Tattha sīlena ādikalyāṇaṃ. Samādhinā majjhekalyāṇaṃ. Paññāya pariyosānakalyāṇaṃ. Buddhasubuddhatāya vā ādikalyāṇaṃ. Dhammasudhammatāya majjhekalyāṇaṃ. Saṅghasuppaṭipattiyā pariyosānakalyāṇaṃ. Atha vā ugghaṭitaññuvinayanena ādikalyāṇaṃ. Vipañcitaññuvinayanena majjhekalyāṇaṃ neyyapuggalavinayanena pariyosānakalyāṇaṃ. Ayamevattho idhādhippeto. တောင်းခြင်းအလေ့ရှိသည်၏အဖြစ် အစရှိသော ဂုဏ်နှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဖျက်ဆီးအပ်သော ကိလေသာရှိသည်၏အဖြစ် အစရှိသော ဂုဏ်နှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် သံသရာ၌ ဘေးကို ရှုတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ‘ဘိက္ခု’ (ရဟန်း) မည်ကုန်၏။ ‘ဘိက္ခဝေ’ ဟူသည်ကား ထိုရဟန်းတို့ကို ခေါ်ဆိုသော စကားတည်း။ ထိုသို့ ခေါ်ဆိုခြင်းဖြင့် ထိုရဟန်းတို့ကို တရားနာခြင်း၌ တိုက်တွန်းလိုသည်ဖြစ်၍ မိမိ၏ မျက်နှာတော်သို့ ရှေ့ရှုလာအောင် ပြုတော်မူ၏။ ‘ဒေသေဿာမိ’ ဟူသည်ကား ဟောကြားအံ့ဟု ဆိုလို၏။ ထိုစကားဖြင့် ‘ငါသည် တရားကို အစိုးရသည်၏အဖြစ် (ဓမ္မိဿရအဖြစ်) ဖြင့် သင်တို့ကို အခြားသော တစ်စုံတစ်ခုသောအမှုကို မပြုစေအံ့၊ အနာဝရဏဉာဏ်ဖြင့် အလုံးစုံသော ဉေယျဓံတရားကို မျက်မှောက်ပြုပြီးဖြစ်သောကြောင့် တရားကို ဟောကြားအံ့’ ဟု ယခုအခါ၌ ဟောကြားလတ္တံ့သော တရားဒေသနာကို ဝန်ခံတော်မူ၏။ ‘အာဒိကလျာဏံ’ အစရှိသည်တို့၌ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ အစ၌ ကောင်းသော တရားသည် ‘အာဒိကလျာဏ’ မည်၏။ သို့မဟုတ် ဤတရားအား အစ၌ ကောင်းခြင်းရှိသောကြောင့် ‘အာဒိကလျာဏ’ မည်၏။ ကြွင်းသော ပုဒ်နှစ်ခုတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။ ထိုအာဒိကလျာဏ အစရှိသည်တို့တွင် သီလဖြင့် အစ၌ ကောင်းခြင်းရှိ၏၊ သမာဓိဖြင့် အလယ်၌ ကောင်းခြင်းရှိ၏၊ ပညာဖြင့် အဆုံး၌ ကောင်းခြင်းရှိ၏။ သို့မဟုတ် မြတ်စွာဘုရား၏ ကောင်းစွာ ဘုရားဖြစ်ခြင်းဖြင့် အစ၌ ကောင်း၏၊ တရားတော်၏ ကောင်းသော တရားဖြစ်ခြင်းဖြင့် အလယ်၌ ကောင်း၏၊ သံဃာတော်၏ ကောင်းသော အကျင့်ဖြင့် အဆုံး၌ ကောင်း၏။ သို့မဟုတ် ဥဂ္ဃဋိတညူပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆုံးမခြင်းဖြင့် အစ၌ ကောင်း၏၊ ဝိပဉ္စိတညူပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆုံးမခြင်းဖြင့် အလယ်၌ ကောင်း၏၊ နေယျပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆုံးမခြင်းဖြင့် အဆုံး၌ ကောင်း၏။ ဤနောက်ဆုံးအနက်ကိုသာလျှင် ဤနေရာ၌ အလိုရှိအပ်၏။ Atthasampattiyā sātthaṃ. Byañjanasampattiyā sabyañjanaṃ. Saṅkāsanādichaatthapadasamāyogato vā sātthaṃ. Akkharādichabyañjanapadasamāyogato sabyañjanaṃ. Ayamevattho idhādhippeto. Upanetabbābhāvato ekantena paripuṇṇanti kevalaparipuṇṇaṃ. Apanetabbābhāvato parisuddhaṃ. Sīlādipañcadhammakkhandhapāripūriyā vā paripuṇṇaṃ. Caturoghanittharaṇāya pavattiyā lokāmisanirapekkhatāya ca parisuddhaṃ. Brahmaṃ seṭṭhaṃ uttamaṃ brahmūnaṃ vā seṭṭhānaṃ ariyānaṃ cariyaṃ sikkhattayasaṅgahaṃ sāsanaṃ brahmacariyaṃ pakāsayissāmi paridīpayissāmīti attho. အနက်နှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် ‘သာတ္ထ’ မည်၏။ သဒ္ဒါနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် ‘သဗျဉ္ဇန’ မည်၏။ သို့မဟုတ် သင်္ကာသနအစရှိသော အတ္ထပဒခြောက်ပါးနှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် အနက်နှင့် ပြည့်စုံသော ‘သာတ္ထ’ မည်၏၊ အက္ခရာအစရှိသော ဗျဉ္ဇနပဒခြောက်ပါးနှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် သဒ္ဒါနှင့် ပြည့်စုံသော ‘သဗျဉ္ဇန’ မည်၏။ ဤနောက်ဆုံးအနက်ကိုသာလျှင် ဤနေရာ၌ အလိုရှိအပ်၏။ ထပ်မံဖြည့်စွက်အပ်သော (ဝေါဒါနအနက်) မရှိသောကြောင့် စင်စစ်ပြည့်စုံသောကြောင့် ‘ကေဝလပရိပုဏ္ဏ’ (အလုံးစုံ ပြည့်စုံသော) မည်၏။ ဖယ်ထုတ်အပ်သော သံကိလေသတရား မရှိသောကြောင့် ‘ပရိသုဒ္ဓ’ (စင်ကြယ်သော) မည်၏။ သို့မဟုတ် သီလအစရှိသော ငါးပါးသော ဓမ္မက္ခန္ဓာတို့နှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် ပြည့်စုံသော၊ လေးပါးသော ဩဃမှ ကူးမြောက်စေရန် ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ လောကီအာမိသကို မငဲ့ကွက်သောကြောင့်လည်းကောင်း စင်ကြယ်သော၊ မြတ်သော အကျင့်ကို သို့မဟုတ် မြတ်သော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အကျင့်ကို၊ သိက္ခာသုံးပါးအပေါင်းဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်အပ်သော သာသနာတော်ဟူသော မြတ်သော အကျင့်ကို ဟောကြားပြသပေအံ့ ဟူသည်မှာ အနက်အဓိပ္ပာယ်တည်း။ Evaṃ bhagavatā desito pakāsito ca sāsanadhammo yesaṃ assādādīnaṃ dassanavasena pavatto, te assādādayo desanāhārassa visayabhūtā yattha yattha pāṭhe savisesaṃ vuttā, tato tato niddhāretvā udāharaṇavasena idhānetvā dassetuṃ ‘‘tattha katamo assādo’’tiādi āraddhaṃ. Tattha kāmanti manāpiyarūpādiṃ tebhūmakadhammasaṅkhātaṃ vatthukāmaṃ. Kāmayamānassāti icchantassa. Tassa cetaṃ samijjhatīti tassa kāmayamānassa sattassa taṃ kāmasaṅkhātaṃ vatthu samijjhati ce, sace so taṃ labhatīti vuttaṃ hoti. Addhā pītimano [Pg.43] hotīti ekaṃsena tuṭṭhacitto hoti. Laddhāti labhitvā. Maccoti satto. Yadicchatīti yaṃ icchati. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana niddese (mahāni. 1) vuttanayena veditabbo. Ayaṃ assādoti yāyaṃ adhippāyasamijjhanā icchitalābhe pītimanatā somanassaṃ, ayaṃ assādetabbato assādo. မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်၊ ပြသတော်မူအပ်သော သာသနာတော်တည်းဟူသော တရားသည် အကြင်အဿာဒ (သာယာဖွယ်) အစရှိသည်တို့ကို ပြသခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ဒေသနာဟာရ၏ အရာဖြစ်သော ထိုအဿာဒ အစရှိသည်တို့ကို ထိုထိုပါဠိ၌ အထူးတလည် ဟောကြားတော်မူအပ်သဖြင့်၊ ထိုထိုပါဠိမှ ထုတ်နုတ်ကာ ဥပမာအစွမ်းဖြင့် ဤဒေသနာဟာရ၌ ဆောင်ယူ၍ ပြသခြင်းငှာ “tattha katamo assādo” (ထိုတွင် အဿာဒဟူသည် အဘယ်နည်း) စသည်ဖြင့် စတင်အပ်၏။ ထိုစကား၌ “kāmaṃ” ဟူသည်မှာ နှစ်သက်ဖွယ်ရှိသော ရူပါရုံ အစရှိသော ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော တရားဟု ဆိုအပ်သော ဝတ္ထုကာမကို ဆိုလိုသည်။ “kāmayamānassa” ဟူသည်မှာ အလိုရှိသောသူအား ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “tassa cetaṃ samijjhati” ဟူသည်မှာ ထိုအလိုရှိသော သတ္တဝါအား ကာမဟု ဆိုအပ်သော ထိုဝတ္ထုသည် အကယ်၍ ပြည့်စုံအံ့၊ ထိုသတ္တဝါသည် ထိုဝတ္ထုကို ရရှိအံ့ ဟု ဆိုလိုသည်။ “addhā pītimano hoti” ဟူသည်မှာ စင်စစ်အားဖြင့် နှစ်လိုသော စိတ်ရှိသူ ဖြစ်၏။ “laddhā” ဟူသည်မှာ ရရှိသဖြင့်။ “macco” ဟူသည်မှာ သတ္တဝါ။ “yadicchati” ဟူသည်မှာ အကြင်ဝတ္ထုကို အလိုရှိ၏။ ဤသည်ကား ဤပါဠိ၌ အကျဉ်းချုပ်ဖြစ်၏။ အကျယ်ကိုမူ နိဒ္ဒေသ၌ ဟောကြားအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်၏။ “ayaṃ assādo” ဟူသည်မှာ အလိုရှိအပ်သော ဝတ္ထုကို ရရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အလိုပြည့်စုံခြင်း၊ နှစ်သက်သော စိတ်ရှိခြင်းနှင့် ဝမ်းမြောက်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤအလိုပြည့်စုံခြင်း၊ နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ခြင်းသည် သာယာအပ်သောကြောင့် “အဿာဒ” (သာယာဖွယ်) မည်၏။ Tassa ce kāmayānassāti tassa puggalassa kāme icchamānassa, kāmena vā yāyamānassa. Chandajātassāti jātataṇhassa. Jantunoti sattassa. Te kāmā parihāyantīti te vatthukāmā kenaci antarāyena vinassanti ce. Sallaviddhova ruppatīti atha ayomayādinā sallena viddho viya pīḷiyatīti attho. Ayaṃ ādīnavoti yāyaṃ kāmānaṃ vipariṇāmaññathābhāvā kāmayānassa sattassa ruppanā domanassuppatti, ayaṃ ādīnavo. “tassa ce kāmayānassa” ဟူသည်မှာ ထိုအလိုရှိအပ်သော ဝတ္ထုကာမတို့ကို တောင့်တသော ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား သော်လည်းကောင်း၊ ကာမဖြင့် သွားလာလှုပ်ရှားနေသော ပုဂ္ဂိုလ်အား သော်လည်းကောင်း ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “chandajātassa” ဟူသည်မှာ ဖြစ်ပေါ်လာသော တဏှာရှိသောသူအား။ “jantuno” ဟူသည်မှာ သတ္တဝါအား။ “te kāmā parihāyanti” ဟူသည်မှာ ထိုဝတ္ထုကာမတို့သည် တစ်စုံတစ်ခုသော ဘေးရန်အန္တရာယ်ကြောင့် အကယ်၍ ပျက်စီးကုန်အံ့။ “sallaviddhova ruppati” ဟူသည်မှာ ထိုသို့ ပျက်စီးသောအခါ သံမြားအစရှိသည်တို့ဖြင့် အပစ်ခံရသကဲ့သို့ နှိပ်စက်ခံရ၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “ayaṃ ādīnavo” ဟူသည်မှာ ကာမတို့၏ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးခြင်းကြောင့် ကာမကို တောင့်တသော သတ္တဝါအား နှိပ်စက်ခြင်းနှင့် စိတ်မသာမယာဖြစ်ခြင်း (ဒေါမနဿ) ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤကဲ့သို့ ဖောက်ပြန်ပျက်စီး၍ စိတ်မသာယာခြင်းဖြစ်ခြင်းသည် “အာဒီနဝ” (အပြစ်) မည်၏။ Yo kāme parivajjetīti yo bhikkhu yathāvutte kāme tattha chandarāgassa vikkhambhanena vā samucchindanena vā sabbabhāgena vajjeti. Yathā kiṃ? Sappasseva padā siroti, yathā koci puriso jīvitukāmo kaṇhasappaṃ paṭipathe passitvā attano pādena tassa siraṃ parivajjeti, somaṃ…pe… samativattatīti so bhikkhu sabbaṃ lokaṃ visaritvā ṭhitattā loke visattikāsaṅkhātaṃ imaṃ taṇhaṃ satimā hutvā samatikkamatīti. Idaṃ nissaraṇanti yadidaṃ visattikāsaṅkhātāya taṇhāya nibbānārammaṇena ariyamaggena samativattanaṃ, idaṃ nissaraṇaṃ. “yo kāme parivajjeti” ဟူသည်မှာ အကြင်ရဟန်းသည် ဆိုအပ်ပြီးသော ကာမတို့၌ ဆန္ဒရာဂကို ဝိက္ခမ္ဘန (ခွာခြင်း) ဖြင့်လည်းကောင်း၊ သမုစ္ဆေဒ (အကြွင်းမဲ့ဖြတ်ခြင်း) ဖြင့်လည်းကောင်း အလုံးစုံသော အဖို့အားဖြင့် ရှောင်ကြဉ်၏။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ— “sappasseva padā siro” ဟူသည်မှာ အသက်ရှည်လိုသော ယောက်ျားတစ်ဦးသည် လမ်းခရီး၌ မြွေဟောက်ကို မြင်လျှင် မိမိခြေဖြင့် ထိုမြွေ၏ ဦးခေါင်းကို ရှောင်ကြဉ်သကဲ့သို့ဖြစ်၏။ “so maṃ... samativattati” ဟူသည်မှာ ထိုရဟန်းသည် လောကအားလုံးကို ကျော်လွန်၍ တည်ရှိသောကြောင့်၊ လောက၌ ဝိသတ္တိကာ (ညိတွယ်တတ်သောတရား) ဟု ဆိုအပ်သော ဤတဏှာကို သတိရှိသူဖြစ်၍ လွန်မြောက်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “idaṃ nissaraṇaṃ” ဟူသည်မှာ ဝိသတ္တိကာဟု ဆိုအပ်သော တဏှာကို နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုသော အရိယာမဂ်ဖြင့် လွန်မြောက်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤတဏှာကို လွန်မြောက်ခြင်းသည် “နိဿရဏ” (ထွက်မြောက်ရာ) မည်၏။ Khettanti kedārādikhettaṃ. Vatthunti gharavatthuādivatthuṃ. Hiraññaṃ vāti kahāpaṇasaṅkhātaṃ suvaṇṇasaṅkhātañca hiraññaṃ. Vā-saddo vikappanattho, so sabbapadesu yojetabbo. Gavāssanti gāvo ca asse cāti gavāssaṃ. Dāsaporisanti dāse ca porise cāti dāsaporisaṃ. Thiyoti itthiyo. Bandhūti ñātibandhavo. Puthū kāmeti aññepi vā manāpiyarūpādike bahū kāmaguṇe. Yo naro anugijjhatīti yo satto anu anu abhikaṅkhati patthetīti attho. Ayaṃ assādoti yadidaṃ khettādīnaṃ anugijjhanaṃ, ayaṃ assādeti vatthukāme etenāti assādo. “khettan” ဟူသည်မှာ လယ်ယာမြေ စသည်ကို ဆိုလိုသည်။ “vatthun” ဟူသည်မှာ အိမ်ရာဝိုင်း စသည်ကို ဆိုလိုသည်။ “hiraññaṃ vā” ဟူသည်မှာ အသပြာဟု ဆိုအပ်သော၊ ရွှေဟု ဆိုအပ်သော ရွှေငွေကို ဆိုလိုသည်။ “vā” သဒ္ဒါသည် ဝိကပ် (ရွေးချယ်ခြင်း/အထူးကြံခြင်း) အနက်ရှိ၏။ ထို “vā” သဒ္ဒါကို ပုဒ်အားလုံး၌ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ “gavāssaṃ” ဟူသည်မှာ နွားနှင့် မြင်းတို့ကို ဆိုလိုသည်။ “dāsaporisaṃ” ဟူသည်မှာ ကျွန်နှင့် အမှုလုပ်ယောကျ်ားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ “thiyo” ဟူသည်မှာ မိန်းမတို့ကို ဆိုလိုသည်။ “bandhū” ဟူသည်မှာ ဆွေမျိုးတို့ကို ဆိုလိုသည်။ “puthū kāme” ဟူသည်မှာ အခြားသော နှစ်သက်ဖွယ်ရှိသော ရူပါရုံ အစရှိသော များစွာသော ကာမဂုဏ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ “yo naro anugijjhati” ဟူသည်မှာ အကြင်သတ္တဝါသည် အဖန်ဖန် တောင့်တ၏၊ အလွန်အလိုရှိ၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “ayaṃ assādo” ဟူသည်မှာ လယ်ယာမြေစသည်တို့ကို အဖန်တလဲလဲ တောင့်တခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤတောင့်တမှုဖြင့် ဝတ္ထုကာမတို့ကို သာယာတတ်သောကြောင့် “အဿာဒ” (သာယာဖွယ်) မည်၏။ Abalā [Pg.44] naṃ balīyantīti khettādibhede kāme anugijjhantaṃ taṃ puggalaṃ kusalehi pahātabbattā abalasaṅkhātā kilesā balīyanti abhibhavanti, saddhābalādivirahena vā abalaṃ taṃ puggalaṃ abalā kilesā balīyanti, abalattā abhibhavantīti attho. Maddantenaṃ parissayāti enaṃ kāmagiddhaṃ kāme pariyesantaṃ rakkhantañca sīhādayo ca pākaṭaparissayā kāyaduccaritādayo ca apākaṭaparissayā maddanti. Tato naṃ…pe… dakanti tato tehi pākaṭāpākaṭaparissayehi abhibhūtaṃ taṃ puggalaṃ jātiādidukkhaṃ samudde bhinnanāvaṃ udakaṃ viya anveti anugacchatīti attho. Ayaṃ ādīnavoti yvāyaṃ taṇhāduccaritasaṃkilesahetuko jātiādidukkhānubandho, ayaṃ ādīnavo. “abalā naṃ balīyanti” ဟူသည်မှာ လယ်ယာမြေစသည် ကွဲပြားခြားနားသော ကာမတို့ကို အဖန်တလဲလဲ တောင့်တသော ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို ကုသိုလ်တရားတို့ဖြင့် ပယ်အပ်ရမည်ဖြစ်သောကြောင့် အားနည်းသည်ဟု ဆိုအပ်သော ကိလေသာတို့သည် နှိပ်စက်လွှမ်းမိုးကုန်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ သို့မဟုတ် သဒ္ဓါဗလ အစရှိသည်တို့နှင့် ကင်းသောကြောင့် အားနည်းသော ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို အားနည်းသော ကိလေသာတို့သည် အားနည်းသောကြောင့် လွှမ်းမိုးနှိပ်စက်ကုန်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “maddantenaṃ parissayā” ဟူသည်မှာ ကာမဂုဏ်၌ မက်မောလျက် ကာမတို့ကို ရှာဖွေစောင့်ရှောက်နေသော ထိုသူကို ခြင်္သေ့အစရှိသော ထင်ရှားသော ဘေးရန်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ကာယဒုစရိုက်အစရှိသော မထင်ရှားသော ဘေးရန်တို့သည်လည်းကောင်း နှိပ်စက်ကုန်၏။ “tato naṃ... dakaṃ” ဟူသည်မှာ ထိုထင်ရှား မထင်ရှားသော ဘေးရန်တို့ဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သော ထိုပုဂ္ဂိုလ်သို့ ပဋိသန္ဓေနေရခြင်း အစရှိသော ဆင်းရဲဒုက္ခသည် သမုဒ္ဒရာ၌ ကွဲအပ်သော လှေသို့ ရေသည် အစဉ်လိုက်သကဲ့သို့ လိုက်လေ၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “ayaṃ ādīnavo” ဟူသည်မှာ တဏှာ၊ ဒုစရိုက်တည်းဟူသော ညစ်နွမ်းကြောင်းတရားလျှင် အကြောင်းရှိသော ပဋိသန္ဓေနေရခြင်း အစရှိသော ဆင်းရဲဒုက္ခ အစဉ်လိုက်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ ဆင်းရဲအစဉ်လိုက်ခြင်းသည် “အာဒီနဝ” (အပြစ်) မည်၏။ Tasmāti yasmā kāmagiddhassa vuttanayena dukkhānubandho vijjati, tasmā. Jantūti satto. Sadā satoti pubbarattāpararattaṃ jāgariyānuyogena sato hutvā. Kāmāni parivajjayeti vikkhambhanavasena samucchedavasena ca rūpādīsu vatthukāmesu sabbappakāraṃ kilesakāmaṃ anuppādento kāmāni parivajjaye pajaheyya. Te pahāya tare oghanti evaṃ te kāme pahāya tappahānakaraariyamaggeneva catubbidhampi oghaṃ tareyya, tarituṃ sakkuṇeyyāti attho. Nāvaṃ sitvāva pāragūti yathā puriso udakaggahaṇena garubhāraṃ nāvaṃ udakaṃ bahi siñcitvā lahukāya nāvāya appakasireneva pāragū bhaveyya, pāraṃ gaccheyya, evameva attabhāvanāvaṃ kilesūdakagarukaṃ siñcitvā lahukena attabhāvena pāragū bhaveyya, pāraṃ nibbānaṃ arahattappattiyā gaccheyya anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbānenāti attho. Idaṃ nissaraṇanti yaṃ kāmappahānamukhena caturoghaṃ taritvā anupādisesāya nibbānadhātuyā nibbānaṃ, idaṃ sabbasaṅkhatanissaraṇato nissaraṇanti. “tasmā” ဟူသည်မှာ ကာမ၌ မက်မောသောသူအား ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ဆင်းရဲဒုက္ခ အစဉ်လိုက်ခြင်းရှိသောကြောင့် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “jantū” ဟူသည်မှာ သတ္တဝါ။ “sadā sato” ဟူသည်မှာ ညဉ့်ဦးယံ၊ မိုးသောက်ယံ ကာလပတ်လုံး နိုးကြားခြင်းလုံ့လဖြင့် သတိရှိသူ ဖြစ်၍။ “kāmāni parivajjaye” ဟူသည်မှာ ဝိက္ခမ္ဘနအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သမုစ္ဆေဒအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ရူပါရုံစသော ဝတ္ထုကာမတို့၌ ကိလေသာကာမ အားလုံးကို မဖြစ်စေဘဲ ဝတ္ထုကာမတို့ကို စွန့်လွှတ်ရာ၏။ “te pahāya tare oghaṃ” ဟူသည်မှာ ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် ထိုဝတ္ထုကာမတို့ကို စွန့်ပယ်၍၊ ထိုကာမတို့ကို ပယ်တတ်သော အရိယာမဂ်ဖြင့်သာလျှင် လေးပါးသော ဩဃတို့ကို ကူးမြောက်ရာ၏၊ ကူးမြောက်ခြင်းငှာ တတ်နိုင်ရာ၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “nāvaṃ siñcitvā va pāragū” ဟူသည်မှာ ရေဝင်သဖြင့် အလွန်လေးလံသော လှေမှ ရေကို အပြင်သို့ သွန်ထုတ်ကာ ပေါ့ပါးသော လှေဖြင့် မပင်မပန်းဘဲ ကမ်းတစ်ဖက်သို့ ရောက်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ကိလေသာတည်းဟူသော ရေကြောင့် လေးလံသော အတ္တဘောတည်းဟူသော လှေကို သွန်ထုတ်၍ ပေါ့ပါးသော အတ္တဘောဖြင့် ကမ်းတစ်ဖက်သို့ ရောက်ရာ၏။ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကံကိလေသာ အကြွင်းမရှိသော နိဗ္ဗာနဓာတ်ဖြင့် ငြိမ်းအေးခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ကမ်းတစ်ဖက်ဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ရာ၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “idaṃ nissaraṇaṃ” ဟူသည်မှာ ကာမကို ပယ်ခြင်းကို အစပြု၍ လေးပါးသော ဩဃကို ကူးမြောက်ပြီးနောက် အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတ်ဖြင့် ငြိမ်းအေးခြင်းတည်းဟူသော နိဗ္ဗာန်ကို ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ခြင်းသည် ခပ်သိမ်းသော သင်္ခတတရားတို့မှ ထွက်မြောက်ခြင်းဖြစ်သောကြောင့် “နိဿရဏ” (ထွက်မြောက်ရာ) မည်၏။ Dhammoti dānādipuññadhammo. Haveti nipātamattaṃ. Rakkhati dhammacārinti yo taṃ dhammaṃ appamatto carati, taṃ dhammacāriṃ diṭṭhadhammikasamparāyikabhedena duvidhatopi anatthato rakkhati pāleti. Chattaṃ mahantaṃ yatha vassakāleti vassakāle deve vassante yathā mahantaṃ chattaṃ kusalena purisena dhāritaṃ taṃ vassatemanato rakkhati. Tattha yathā taṃ chattaṃ appamatto hutvā attānaṃ rakkhantaṃ chādentañca vassādito rakkhati, evaṃ dhammopi attasammāpaṇidhānena appamatto hutvā dhammacariyāya attānaṃ rakkhantaṃyeva [Pg.45] rakkhatīti adhippāyo. Esā…pe… cārīti etena vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ karoti, taṃ suviññeyyameva. Idaṃ phalanti diṭṭhadhammikehi samparāyikehi ca anatthehi yadidaṃ dhammassa rakkhaṇaṃ vuttaṃ rakkhāvasānassa ca abbhudayassa nipphādanaṃ, idaṃ nissaraṇaṃ anāmasitvā desanāya nibbattetabbatāya phalanti. 'Dhammo' ဟူသည် ဒါန အစရှိသော ကုသိုလ်တရား ဖြစ်သည်။ 'Have' ဟူသည် နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ 'Rakkhati dhammacāriṃ' ဟူသည်ကား - အကြင်သူသည် ထိုကုသိုလ်တရားကို မမေ့မလျော့ဘဲ ကျင့်၏၊ ထိုကုသိုလ်တရားကို ကျင့်သောသူကို မျက်မှောက်ဘဝ၌ ဖြစ်သော အကျိုးမဲ့၊ တမလွန်ဘဝ၌ ဖြစ်သော အကျိုးမဲ့ဟူသော နှစ်မျိုးသော အကျိုးမဲ့တို့မှ စောင့်ရှောက်တတ်၏၊ ကာကွယ်တတ်၏။ 'Chattaṃ mahantaṃ yathā vassakāle' ဟူသည်ကား - မိုးရွာသော ကာလ၌ မိုးရွာသည်ရှိသော် လိမ္မာသောသူသည် ဆောင်းအပ်သော ထီးကြီးသည် ထိုသူကို မိုးစွတ်ခြင်းမှ စောင့်ရှောက်သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ထိုစကား၌ ထိုထီးသည် မမေ့မလျော့ဘဲ မိမိကို ကိုင်ဆောင်စောင့်ရှောက်သောသူကိုလည်းကောင်း၊ မိုးကာကွယ်ပေးသောသူကိုလည်းကောင်း မိုးစွတ်ခြင်း အစရှိသည်မှ စောင့်ရှောက်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ကုသိုလ်တရားသည်လည်း မိမိကိုယ်စိတ်ကို ကောင်းစွာ ဆောက်တည်သဖြင့် မမေ့မလျော့ဘဲ ကုသိုလ်တရားတို့ကို ကျင့်ခြင်းဖြင့် မိမိကိုယ်ကို စောင့်ရှောက်သောသူကိုသာလျှင် စောင့်ရှောက်၏ဟူသည်မှာ အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်သည်။ 'Esā... cārī' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ဟောကြားအပ်ပြီးသော အနက်ကိုသာလျှင် ပိုမိုထင်ရှားစေ၏၊ ထိုစကားသည် အလွယ်တကူ သိသာထင်ရှားလှပေသည်။ 'Idaṃ phalaṃ' ဟူသည်ကား - မျက်မှောက်၌ ဖြစ်ကုန်သော အကျိုးမဲ့တို့မှလည်းကောင်း၊ တမလွန်၌ ဖြစ်ကုန်သော အကျိုးမဲ့တို့မှလည်းကောင်း တရားတော်၏ အကြင်စောင့်ရှောက်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ စောင့်ရှောက်ခြင်း၏ အဆုံးဖြစ်သော လွန်စွာသော အစီးအပွားကို အကြင်ပြီးစေခြင်းကိုလည်းကောင်း ဟောတော်မူ၏။ ဤစောင့်ရှောက်ခြင်းနှင့် လွန်စွာသော အစီးအပွား ပြီးမြောက်ခြင်းကို နိဿရဏ (ဝဋ်မှ ထွက်မြောက်ခြင်း) ကို မသုံးသပ်ဘဲ ဒေသနာတော်အားဖြင့် ပြီးစေအပ်သောကြောင့် 'ဖလ' (အကျိုး) ဟု မှတ်အပ်၏။ Sabbe dhammāti sabbe saṅkhatā dhammā. Anattāti natthi etesaṃ attā kārakavedakasabhāvo, sayaṃ vā na attāti anattāti. Itīti evaṃ. Yadā paññāya passatīti yasmiṃ kāle vipassanaṃ ussukkāpento anattānupassanāsaṅkhātāya paññāya passati. Atha nibbindati dukkheti atha anattānupassanāya pubbe eva aniccatādukkhatānaṃ suparidiṭṭhattā nibbidānupassanāvasena vipassanāgocarabhūte pañcakkhandhadukkhe nibbindati nibbedaṃ āpajjati. Esa maggo visuddhiyāti yā vuttalakkhaṇā nibbidānupassanā sabbakilesavisujjhanato visuddhisaṅkhātassa ariyamaggassa accantavisuddhiyā vā amatadhātuyā maggo upāyo. Ayaṃ upāyoti yadidaṃ anattānupassanāmukhena sabbasmiṃ vaṭṭasmiṃ nibbindanaṃ vuttaṃ, taṃ visuddhiyā adhigamahetubhāvato upāyo. 'Sabbe dhammā' ဟူသည် အကြောင်းတရားတို့ ပေါင်းစု၍ ပြုပြင်အပ်သော သင်္ခတတရား အားလုံးတို့ ဖြစ်သည်။ 'Anattā' ဟူသည် ထိုသင်္ခတတရားတို့အား ပြုပြင်တတ်သောသဘော၊ ခံစားတတ်သောသဘောတည်းဟူသော အတ္တမရှိ၊ သို့မဟုတ် ထိုသင်္ခတတရားတည်းဟူသော မိမိတို့သည် ပြုပြင်တတ် ခံစားတတ်သောသဘော မဟုတ်ကြသောကြောင့် 'အနတ္တ' မည်၏။ 'Iti' ဟူသည် ဤသို့ ဖြစ်သည်။ 'Yadā paññāya passati' ဟူသည် ဝိပဿနာကို အားထုတ်သည်ဖြစ်၍ အနတ္တာနုပဿနာဟု ဆိုအပ်သော ပညာဖြင့် မြင်သော (ရှုသော) အခါ၌ ဖြစ်သည်။ 'Atha nibbindati dukkhe' ဟူသည် ထိုသို့ မြင်သောအခါ၌ အနတ္တာနုပဿနာဖြင့် ရှေး၌သာလျှင် အနိစ္စအဖြစ်၊ ဒုက္ခအဖြစ်တို့ကို ကောင်းစွာ မြင်ပြီးဖြစ်၍ နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာ၏ အစွမ်းဖြင့် ဝိပဿနာ၏ အာရုံဖြစ်သော ခန္ဓာငါးပါးတည်းဟူသော ဝဋ်ဆင်းရဲ၌ ငြီးငွေ့၏၊ ငြီးငွေ့ခြင်းသို့ ရောက်၏။ 'Esa maggo visuddhiyā' ဟူသည် ဖော်ပြပါ လက္ခဏာရှိသော အကြင် နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာသည် ရှိ၏၊ ထိုနိဗ္ဗိဒါနုပဿနာသည် အလုံးစုံသော ကိလေသာတို့မှ စင်ကြယ်ခြင်းကြောင့် ဝိသုဒ္ဓိဟု ဆိုအပ်သော အရိယမဂ်၏ သို့မဟုတ် စင်စစ် အလုံးစုံသော ကိလေသာတို့မှ စင်ကြယ်ရာ ဖြစ်သော သေခြင်းမရှိသော နိဗ္ာနဓာတ်၏ လမ်းခရီး (အကြောင်းဥပါယ်) ဖြစ်သည်။ 'Ayaṃ upāyo' ဟူသည် အနတ္တာနုပဿနာကို အရင်းပြုသဖြင့် အလုံးစုံသော ဝဋ်ဆင်းရဲ၌ အကြင်ငြီးငွေ့ခြင်းကို ဟောတော်မူ၏၊ ထိုငြီးငွေ့ခြင်းသည် အရိယမဂ်နိဗ္ဗာန်ကို ရခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် 'ဥပါယ်' (အကြောင်း) မည်၏။ ‘‘Cakkhumā…pe… parivajjaye’’ti imissā gāthāya ayaṃ saṅkhepattho – yathā cakkhumā puriso sarīre vahante visamāni bhūmippadesāni caṇḍatāya vā visame hatthiādayo parivajjeti, evaṃ loke sappañño puriso sappaññatāya hitāhitaṃ jānanto pāpāni lāmakāni duccaritāni parivajjeyyāti. Ayaṃ āṇattīti yā ayaṃ ‘‘pāpāni parivajjetabbānī’’ti dhammarājassa bhagavato āṇā, ayaṃ āṇattīti. 'Cakkhumā... parivajjaye' ဟူသော ဤဂါထာ၏ အကျဉ်းချုပ်အနက်ကား - မျက်စိအမြင်ရှိသော သူသည် မိမိကိုယ်ခန္ဓာကို ရွက်ဆောင်နိုင်ခိုက် မညီညွတ်သော မြေအရပ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ကြမ်းတမ်းသဖြင့် ဘေးရန်ပြုတတ်သော ဆင် အစရှိသည်တို့ကိုလည်းကောင်း ရှောင်ကြဉ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ လောက၌ ပညာရှိသောသူသည် ပညာရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် အစီးအပွား ရှိသည် မရှိသည်ကို သိသည်ဖြစ်၍ ယုတ်မာသော ဒုစရိုက်အကုသိုလ်တရားတို့ကို ရှောင်ကြဉ်ရာ၏။ 'Ayaṃ āṇatti' ဟူသည် 'ယုတ်မာသော ဒုစရိုက်တို့ကို ရှောင်ကြဉ်အပ်ကုန်၏' ဟု တရားမင်း ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ အကြင်တိုက်တွန်းခြင်း အာဏာအစီအရင်သည် ရှိ၏၊ ထိုတိုက်တွန်းခြင်း အာဏာသည် 'အာဏတ္တိ' (အမိန့်) မည်၏။ Evaṃ visuṃ visuṃ suttesu āgatā phalūpāyāṇattiyo udāharaṇabhāvena dassetvā idāni tā ekato āgatā dassetuṃ ‘‘suññato’’ti gāthamāha. ဤသို့ သုတ်အသီးသီးတို့၌ လာရှိကုန်သော ဖလ၊ ဥပါယ၊ အာဏတ္တိတို့ကို ဥဒါဟရုဏ် အဖြစ်ဖြင့် ပြသပြီး၍၊ ယခုအခါတွင် ထို ဖလ၊ ဥပါယ၊ အာဏတ္တိတို့ကို တစ်ပေါင်းတည်း ပြသခြင်းငှာ 'Suññato' အစရှိသော ဂါထာကို မိန့်တော်မူသည်။ Tattha suññato lokaṃ avekkhassu, mogharājāti āṇattīti ‘‘mogharāja, sabbampi saṅkhāralokaṃ avasavattitāsallakkhaṇavasena vā tucchabhāvasamanupassanavasena vā suññoti passā’’ti idaṃ dhammarājassa vacanaṃ vidhānabhāvato āṇatti. Sabbadā satikiriyāya taṃsuññatādassanaṃ sampajjatīti ‘‘sadā satoti upāyo’’ti vuttaṃ. Attānudiṭṭhiṃ ūhaccāti vīsativatthukaṃ [Pg.46] sakkāyadassanaṃ uddharitvā samucchinditvā. Evaṃ maccutaro siyāti. Idaṃ phalanti yaṃ evaṃ vuttena vidhinā maccutaraṇaṃ maccuno visayātikkamanaṃ tassa yaṃ pubbabhāgapaṭipadāpaṭipajjanaṃ, idaṃ desanāya phalanti attho. Yathā pana assādādayo sutte katthaci sarūpato katthaci niddhāretabbatāya katthaci visuṃ visuṃ katthaci ekato dassitā, na evaṃ phalādayo. Phalādayo pana sabbattha sutte gāthāsu vā ekato dassetabbāti imassa nayassa dassanatthaṃ visuṃ visuṃ udāharitvāpi puna ‘‘suññato loka’’ntiādinā ekato udāharaṇaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. ထိုဂါထာ၌ 'Suññato lokaṃ avekkhassu mogharāja' ဟူသည်ကား - 'မောဃရာဇ်မင်း၊ အလုံးစုံသော သင်္ခါရလောကကို အလိုသို့ မလိုက်တတ်သော လက္ခဏာအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အတ္တမှ ဆိတ်သုဉ်းသော သဘာဝကို ရှုမြင်ခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ဆိတ်သုဉ်း၏ (အချည်းနှီးဖြစ်၏) ဟု ရှုလော့' ဟူသော တရားမင်းဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ ဤစကားတော်သည် စီရင်ညွှန်ကြားချက်ဖြစ်သောကြောင့် 'အာဏတ္တိ' ဖြစ်သည်။ အခါခပ်သိမ်း သတိပြုခြင်းဖြင့် ထိုဆိတ်သုဉ်းမှုကို ရှုမြင်ခြင်းသည် ပြည့်စုံ၏၊ ထို့ကြောင့် 'အမြဲသတိရှိသူ' ဟု 'ဥပါယ်' ကို မိန့်တော်မူသည်။ 'Attānudiṭṭhiṃ ūhacca' ဟူသည် အချက်နှစ်ဆယ်ရှိသော သက္ကာယဒိဋ္ဌိကို နုတ်ပယ်၍ အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်ပြီးမှ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'Evaṃ maccutaro siyā'၊ 'Idaṃ phalaṃ' ဟူသည်မှာ ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်သော နည်းလမ်းဖြင့် သေမင်းကို လွန်မြောက်ခြင်း (သေမင်း၏ နယ်ပယ်ကို ကျော်လွန်ခြင်း) ဖြစ်၏။ ထိုသေမင်း၏ နယ်ပယ်ကို ကျော်လွန်ခြင်း၏ ရှေးဦးအဖို့ဖြစ်သော အကျင့်လမ်းကို ကျင့်ခြင်းသည် ဒေသနာတော်၏ 'ဖလ' (အကျိုး) မည်၏ဟု အနက်ရှိသည်။ သို့ရာတွင် အဿာဒ အစရှိသည်တို့ကို အချို့သော သုတ်တို့၌ ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အချို့၌ ထုတ်ယူအပ်သည်၏ အဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အချို့၌ သီးခြားစီလည်းကောင်း၊ အချို့၌ တစ်ပေါင်းတည်းလည်းကောင်း ပြသအပ်သကဲ့သို့ ဖလ အစရှိသည်တို့ကို ထိုသို့မပြသအပ်ကုန်။ ဖလ အစရှိသည်တို့ကိုမူ သုတ်တို့၌လည်းကောင်း၊ ဂါထာတို့၌လည်းကောင်း နေရာတိုင်း၌ တစ်ပေါင်းတည်း ပြသအပ်ကုန်၏။ ဤနည်းစနစ်ကို ပြသရန်အတွက် သီးခြားစီ ဥဒါဟရုဏ်ထုတ်ပြခဲ့သော်လည်း တစ်ဖန် 'Suññato lokaṃ' အစရှိသည်ဖြင့် တစ်ပေါင်းတည်း ဥဒါဟရုဏ် ထုတ်ပြတော်မူသည်ဟု မှတ်အပ်၏။ 6. Evaṃ assādādayo udāharaṇavasena sarūpato dassetvā idāni tattha puggalavibhāgena desanāvibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘tattha bhagavā’’tiādi vuttaṃ. ၆. ဤသို့ အဿာဒ အစရှိသည်တို့ကို ဥဒါဟရုဏ်အားဖြင့် ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ ပြသပြီး၍၊ ယခုအခါ၌ ထိုအဿာဒ အစရှိသည်တို့တွင် ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဝေဖန်ခြင်းအားဖြင့် ဒေသနာတော်ကို ဝေဖန်ပြသခြင်းငှာ 'Tattha bhagavā' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ Tattha ugghaṭitaṃ ghaṭitamattaṃ uddiṭṭhamattaṃ yassa niddesapaṭiniddesā na katā, taṃ jānātīti ugghaṭitaññū. Uddesamattena sappabhedaṃ savitthāramatthaṃ paṭivijjhatīti attho, ugghaṭitaṃ vā uccalitaṃ uṭṭhapitanti attho, taṃ jānātīti ugghaṭitaññū. Dhammo hi desiyamāno desakato desanābhājanaṃ saṅkamanto viya hoti, tamesa uccalitameva jānātīti attho, calitameva vā ugghaṭitaṃ. Sassatādiākārassa hi veneyyānaṃ āsayassa buddhāveṇikā dhammadesanā taṅkhaṇapatitā eva calanāya hoti, tato paramparānuvattiyā, tatthāyaṃ ugghaṭite calitamatteyeva āsaye dhammaṃ jānāti avabujjhatīti ugghaṭitaññū, tassa ugghaṭitaññussa nissaraṇaṃ desayati, tattakeneva tassa atthasiddhito. Vipañcitaṃ vitthāritaṃ niddiṭṭhaṃ jānātīti vipañcitaññū, vipañcitaṃ vā mandaṃ saṇikaṃ dhammaṃ jānātīti vipañcitaññū, tassa vipañcitaññussa ādīnavañca nissaraṇañca desayati, nātisaṅkhepavitthārāya desanāya tassa atthasiddhito. Netabbo dhammassa paṭiniddisena atthaṃ pāpetabboti neyyo, mudindriyatāya vā paṭilomaggahaṇato netabbo anunetabboti neyyo, tassa neyyassa assādaṃ ādīnavaṃ nissaraṇañca desayati, anavasesetvāva desanena tassa atthasiddhito. Tatthāyaṃ pāḷi – ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ဆိုရာစကား၌ - အကျယ်ဖွင့်ဆိုချက် (နိဒ္ဒေသ၊ ပဋိနိဒ္ဒေသ) တို့ကို မပြုလုပ်အပ်ဘဲ၊ အကျဉ်းမျှပြကာမျှ သော တရားကို သိသောသူသည် 'ဥဂ္ဃဋိတညူ' မည်၏။ အကျဉ်းပြကာမျှဖြင့် အပြားနှင့်တကွ အကျယ်ရှိသော အနက်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်၏ဟု အနက်ရှိသည်။ သို့မဟုတ် 'ဥဂ္ဃဋိတ' ဟူသည် လှုပ်စပြုကာမျှ (ထစပြုကာမျှ) သော တရားဟု အနက်ရှိ၏၊ ထိုတရားကို သိသောကြောင့် 'ဥဂ္ဃဋိတညူ' မည်၏။ စင်စစ် ဟောကြားအပ်သော တရားတော်သည် တရားဟောသော ပုဂ္ဂိုလ်မှ တရားနာသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ သန္တာန်သို့ ပြောင်းရွှေ့သကဲ့သို့ ဖြစ်၏၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် လှုပ်စပြုကာမျှသာရှိသော ထိုတရားကို သိ၏ဟု အနက်ရှိသည်။ သို့မဟုတ် ခွာစပြုသော (လှုပ်ရှားစပြုသော) အာသယကိုပင် 'ဥဂ္ဃဋိတ' ဟု ဆိုအပ်၏။ စင်စစ် သဿတဒိဋ္ဌိ အစရှိသော အခြင်းအရာရှိသော ဝေနေယျတို့၏ အာသယကို ခွာရန်အတွက် မြတ်စွာဘုရား၏ အသီးအသန့်ဖြစ်သော တရားဒေသနာတော်သည် ထိုဟောသော ခဏ၌ပင် လှုပ်ရှားစပြုရန် ဖြစ်၏၊ ထို့နောက် အကြွင်းမဲ့ပြတ်တောက်ခြင်းငှာ ဖြစ်၏။ ထိုအာသယသည် လှုပ်စပြုကာမျှဖြစ်သော ခဏ၌ပင် ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် တရားကို သိ၏၊ ထိုးထွင်းသိမြင်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဥဂ္ဃဋိတညူ' မည်၏။ ထိုမျှသော နိဿရဏမျှဖြင့်ပင် ထိုဥဂ္ဃဋိတညူပုဂ္ဂိုလ်အား အကျိုးပြီးမြောက်နိုင်သောကြောင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား နိဿရဏ (ဝဋ်မှ ထွက်မြောက်ကြောင်းတရား) ကို ဟောတော်မူ၏။ ချဲ့အပ်သော (အကျယ်ပြအပ်သော) တရားကို သိသောကြောင့် 'ဝိပဉ္စိတညူ' မည်၏။ သို့မဟုတ် တဖြည်းဖြည်း (နှေးနှေး) ဟောအပ်သော တရားကို သိသောကြောင့် 'ဝိပဉ္စိတညူ' မည်၏။ မကျဉ်းလွန်း မကျယ်လွန်းသော ဒေသနာဖြင့် ထိုဝိပဉ္စိတညူပုဂ္ဂိုလ်အား အကျိုးပြီးမြောက်နိုင်သောကြောင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား အာဒီနဝ (အပြစ်) နှင့် နိဿရဏ (ထွက်မြောက်ကြောင်း) တို့ကို ဟောတော်မူ၏။ တရားတော်၏ အကျယ်ဖွင့်ဆိုချက် (ပဋိနိဒ္ဒေသ) ဖြင့် အနက်အဓိပ္ပာယ်သို့ ရောက်စေအပ်သောကြောင့် 'နေယျ' မည်၏။ သို့မဟုတ် နုန့်သော ဣန္ဒြေရှိသဖြင့် ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် ယူတတ်သောကြောင့် အဖန်တလဲလဲ ဆုံးမအပ်သောကြောင့် 'နေယျ' မည်၏။ အကြွင်းမရှိစေဘဲ ဟောကြားသဖြင့် ထိုနေယျပုဂ္ဂိုလ်အား အကျိုးပြီးမြောက်စေနိုင်သောကြောင့် ထိုနေယျပုဂ္ဂိုလ်အား အဿာဒ၊ အာဒီနဝနှင့် နိဿရဏတို့ကို ဟောတော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ ဤသည်ကား ပါဠိတော် ဖြစ်သည်။ ‘‘Katamo ca puggalo ugghaṭitaññū? Yassa puggalassa saha udāhaṭavelāya dhammābhisamayo hoti. Ayaṃ vuccati puggalo ugghaṭitaññū. အဘယ်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဥဂ္ဃဋိတညူပုဂ္ဂိုလ် မည်သနည်းဟူမူ - အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်အား တရားဟောကြားသော ကာလနှင့်အတူတကွ သစ္စာလေးပါးတရားကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း (ဓမ္မာဘိသမယ) ဖြစ်၏။ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို ဥဂ္ဃဋိတညူပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ‘‘Katamo [Pg.47] ca puggalo vipañcitaññū? Yassa puggalassa saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthe vibhajiyamāne dhammābhisamayo hoti. Ayaṃ vuccati puggalo vipañcitaññū. အဘယ်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဝိပဉ္စိတညူပုဂ္ဂိုလ် မည်သနည်းဟူမူ - အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်အား အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် ဟောကြားအပ်သော တရား၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို အကျယ်အားဖြင့် ဝေဖန်ဖွင့်ဆိုအပ်သည်ရှိသော် သစ္စာလေးပါးတရားကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း (ဓမ္မာဘိသမယ) ဖြစ်၏။ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို ဝိပဉ္စိတညူပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ‘‘Katamo ca puggalo neyyo? Yassa puggalassa uddesato paripucchato yonisomanasikaroto kalyāṇamitte sevato bhajato payirupāsato evaṃ anupubbena dhammābhisamayo hoti. Ayaṃ vuccati puggalo neyyo’’ti (pu. pa. 148-150). အဘယ်ပုဂ္ဂိုလ်ကို နေယျပုဂ္ဂိုလ်ဟု ဆိုသနည်း။ ပါဠိသင်ယူခြင်း၊ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မေးမြန်းခြင်း၊ သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ နှလုံးသွင်းခြင်း၊ မိတ်ကောင်းဆွေကောင်းတို့ကို မှီဝဲဆည်းကပ် လုပ်ကျွေးခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်သဖြင့် အစဉ်သဖြင့် သစ္စာလေးပါးတရားကို သိမြင်နိုင်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို နေယျပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ Padaparamo panettha nettiyaṃ paṭivedhassa abhājananti na gahitoti daṭṭhabbaṃ. Ettha ca assādo, ādīnavo, nissaraṇaṃ, assādo ca ādīnavo ca, assādo ca nissaraṇañca, ādīnavo ca nissaraṇañca, assādo ca ādīnavo ca nissaraṇañcāti ete satta paṭṭhānanayā. ဤနေတ္တိကျမ်း၌ ပဒပရမပုဂ္ဂိုလ်ကိုမူ သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်းသိမြင်နိုင်သော အရာ (တည်ရာ) မဟုတ်သောကြောင့် မယူအပ်ဟု မှတ်အပ်၏။ ဤဒေသနာဝေဖန်ခြင်း၌လည်း အဿာဒ (သာယာဖွယ်)၊ အာဒီနဝ (အပြစ်)၊ နိဿရဏ (ထွက်မြောက်ရာ)၊ အဿာဒနှင့် အာဒီနဝ၊ အဿာဒနှင့် နိဿရဏ၊ အာဒီနဝနှင့် နိဿရဏ၊ အဿာဒ၊ အာဒီနဝနှင့် နိဿရဏဟူ၍ ဤခုနစ်ပါးသော ပဋ္ဌာနနည်းတို့ ရှိကုန်၏။ Tesu tatiyachaṭṭhasattamā veneyyattayavinayane samatthatāya gahitā, itare cattāro na gahitā. Na hi kevalena assādena ādīnavena tadubhayena vā kathitena veneyyavinayanaṃ sambhavati, kilesānaṃ pahānāvacanato. Pañcamopi ādīnavāvacanato nissaraṇassa anupāyo eva. Na hi vimuttirasā bhagavato desanā vimuttiṃ tadupāyañca anāmasantī pavattati. Tasmā ete cattāro nayā anuddhaṭā. Sace pana padaparamassa puggalassa vasena pavattaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ vāsanābhāgiyaṃ tadubhayabhāge ṭhitaṃ desanaṃ suttekadesaṃ gāthaṃ vā tādisaṃ etesaṃ nayānaṃ udāharaṇabhāvena uddharati, evaṃ sati sattannampi nayānaṃ gahaṇaṃ bhaveyya. Veneyyavinayanaṃ pana tesaṃ santāne ariyamaggassa uppādanaṃ. Taṃ yathāvuttehi eva nayeti, nāvasesehīti itare idha na vuttā. Yasmā pana peṭake (peṭako. 23) – ထိုခုနစ်ပါးသော နည်းတို့တွင် တတိယနည်း၊ ဆဋ္ဌနည်း၊ သတ္တမနည်းတို့ကို ဝေနေယျပုဂ္ဂိုလ်သုံးဦးတို့ကို ဆုံးမခြင်း၌ စွမ်းနိုင်သောကြောင့် ယူအပ်ကုန်၏။ ကြွင်းသော လေးပါးသော နည်းတို့ကိုမူ မယူအပ်ကုန်။ စင်စစ်အားဖြင့် သက်သက်သော အဿာဒဖြင့်လည်းကောင်း၊ အာဒီနဝဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုနှစ်ပါးစုံဖြင့်လည်းကောင်း ဟောကြားရုံမျှဖြင့် ဝေနေယျတို့ကို ဆုံးမခြင်းသည် မဖြစ်နိုင်ပါ၊ ကိလေသာတို့ကို ပယ်ရှားခြင်းကို မဟောသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အဿာဒနှင့် နိဿရဏဟူသော ပဉ္စမနည်းသည်လည်း အာဒီနဝကို မဟောခြင်းကြောင့် ဝဋ်မှ ထွက်မြောက်ခြင်း (အရိယမဂ်နိဗ္ဗာန်) ၏ အကြောင်းမဟုတ်သည်သာတည်း။ စင်စစ်အားဖြင့် ဝိမုတ္တိကိစ္စရှိသော မြတ်စွာဘုရား၏ ဒေသနာတော်သည် ဝိမုတ္တိကိုလည်းကောင်း၊ ထိုဝိမုတ္တိ၏ အကြောင်းကိုလည်းကောင်း မသုံးသပ်ဘဲ မဖြစ်နိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် ဤလေးပါးသော နည်းတို့ကို မထုတ်ယူအပ်ကုန်။ အကယ်၍ ပဒပရမပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော၊ ကိလေသာနှင့် စပ်ယှဉ်သော၊ ဝါသနာနှင့် စပ်ယှဉ်သော သို့မဟုတ် ထိုနှစ်ပါးစုံ၌ တည်သော ဒေသနာ၊ သုတ်တစ်စိတ် သို့မဟုတ် ထိုသို့သော ဂါထာကို ဤနည်းတို့၏ ဥဒါဟရဏအဖြစ် ထုတ်ဆောင်ခဲ့အံ့၊ ဤသို့ဆိုလျှင် ခုနစ်ပါးသော နည်းတို့အားလုံးကို ယူခြင်းဖြစ်ရာ၏။ သို့သော်လည်း ဝေနေယျတို့ကို ဆုံးမခြင်းသည် ထိုဝေနေယျတို့၏ သန္တာန်၌ အရိယမဂ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေခြင်းဖြစ်၏။ ထိုသို့ အရိယမဂ်ဖြစ်စေခြင်းသည် ဟောကြားအပ်ပြီးသော နည်းတို့ဖြင့်သာ ဖြစ်နိုင်ပြီး ကြွင်းသော နည်းတို့ဖြင့် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် အခြားသော နည်းတို့ကို ဤနေရာ၌ မဟောကြားအပ်ပေ။ စင်စစ်အားဖြင့် ပေဋက၌မူ - ‘‘Tattha katamo assādo ca ādīnavo ca? “ထိုတရားတို့တွင် အဿာဒနှင့် အာဒီနဝဟူသည် အဘယ်နည်း။ Yāni karoti puriso, tāni attani passati; Kalyāṇakārī kalyāṇaṃ, pāpakārī ca pāpaka’’nti. လူသည် မိမိပြုသော ကောင်းမှု မကောင်းမှုတို့၏ အကျိုးကို မိမိ၌သာ မြင်တွေ့ရ၏။ ကောင်းမှုကို ပြုသောသူသည် ကောင်းကျိုးကို မြင်ရပြီး၊ မကောင်းမှုကို ပြုသောသူသည် မကောင်းကျိုးကို မြင်ရ၏” ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ Tattha yaṃ kalyāṇakārī kalyāṇaṃ paccanubhoti, ayaṃ assādo. Yaṃ pāpakārī pāpaṃ paccanubhoti, ayaṃ ādīnavo. ထိုကောင်းကျိုး မကောင်းကျိုးတို့တွင် ကောင်းမှုကို ပြုသောသူ ခံစားရသည့် ကောင်းကျိုးသည် အဿာဒမည်၏။ မကောင်းမှုကို ပြုသောသူ ခံစားရသည့် မကောင်းကျိုးသည် အာဒီနဝမည်၏။ Aṭṭhime[Pg.48], bhikkhave, lokadhammā. Katame aṭṭha? Lābhotiādi (a. ni. 8.6). Tattha lābho yaso sukhaṃ pasaṃsā, ayaṃ assādo. Alābho ayaso dukkhaṃ nindā, ayaṃ ādīnavo. “ရဟန်းတို့၊ လောကဓံတရားတို့သည် ဤရှစ်ပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏... လာဘ်ရခြင်း စသည်ဖြင့်” ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုရှစ်ပါးသော လောကဓံတရားတို့တွင် လာဘ်ရခြင်း၊ အခြံအရံများခြင်း၊ ချမ်းသာခြင်း၊ ချီးမွမ်းခြင်းတို့သည် ရှိကုန်၏၊ ဤလာဘ်ရခြင်းစသည်တို့သည် အဿာဒမည်၏။ လာဘ်မရခြင်း၊ အခြံအရံမရှိခြင်း၊ ဆင်းရဲခြင်း၊ ကဲ့ရဲ့ခြင်းတို့သည် ရှိကုန်၏၊ ဤလာဘ်မရခြင်းစသည်တို့သည် အာဒီနဝမည်၏။ Tattha katamo assādo ca nissaraṇañca? ထိုတရားတို့တွင် အဿာဒနှင့် နိဿရဏဟူသည် အဘယ်နည်း။ ‘‘Sukho vipāko puññānaṃ, adhippāyo ca ijjhati; Khippañca paramaṃ santiṃ, nibbānamadhigacchatī’’ti. (peṭako. 23); “ကောင်းမှုတို့၏ အကျိုးသည် ချမ်းသာခြင်းကို ပေးတတ်၏၊ အလိုဆန္ဒလည်း ပြည့်စုံ၏၊ မြတ်သော ငြိမ်းအေးရာ နိဗ္ဗာန်သို့လည်း လျင်မြန်စွာ ရောက်ရ၏” ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ Ayaṃ assādo ca nissaraṇañca. ဤသည်မှာ အဿာဒနှင့် နိဿရဏ ဖြစ်၏။ (ဤနေရာ၌ ကောင်းမှု၏ အကျိုးနှင့် အလိုဆန္ဒ ပြည့်စုံခြင်းသည် အဿာဒမည်၍၊ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ခြင်းသည် နိဿရဏမည်၏။) Dvattiṃsimāni, bhikkhave, mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇāni, yehi samannāgatassa mahāpurisassa dveva gatiyo bhavanti anaññā…pe… vivaṭacchadoti sabbaṃ lakkhaṇasuttaṃ, (dī. ni. 3.199) ayaṃ assādo ca nissaraṇañca. “ရဟန်းတို့၊ ယောက်ျားမြတ်တို့၏ လက္ခဏာတော်တို့သည် ဤသုံးဆယ့်နှစ်ပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုလက္ခဏာတော်တို့နှင့် ပြည့်စုံသော ယောက်ျားမြတ်အား ကောင်းသော ဖြစ်ခြင်းဂတိသည် နှစ်မျိုးသာ ရှိ၍ အခြားမရှိနိုင်... ကိလေသာအမိုးကို ဖွင့်လှစ်ပြီးသော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားဖြစ်၏” ဟူသော လက္ခဏသုတ်တော်တစ်ခုလုံးသည် ဟောကြားအပ်၏။ ဤသုတ်တော်လာ စက္ကဝတေးမင်းအဖြစ်သည် အဿာဒမည်၍၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားအဖြစ်သည် နိဿရဏမည်သဖြင့် ဤတရားသည် အဿာဒနှင့် နိဿရဏ ဖြစ်၏။ Tattha katamo ādīnavo ca nissaraṇañca? ထိုတရားတို့တွင် အာဒီနဝနှင့် နိဿရဏဟူသည် အဘယ်နည်း။ ‘‘Bhārā have pañcakkhandhā, bhārahāro ca puggalo; Bhārādānaṃ dukhaṃ loke, bhāranikkhepanaṃ sukhaṃ. “စင်စစ်အားဖြင့် ပဉ္စက္ခန္ဓာတို့သည် ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုးဖြစ်ကုန်၏၊ ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဝန်ကို ထမ်းဆောင်သောသူ ဖြစ်၏။ လောက၌ ထိုဝန်ထုပ်ဝန်ပိုးကို သယ်ဆောင်ခြင်းသည် ဆင်းရဲခြင်းဖြစ်၍၊ ထိုဝန်ကို ချထားခြင်းသည် ချမ်းသာခြင်းဖြစ်၏။ ‘‘Nikkhipitvā garuṃ bhāraṃ, aññaṃ bhāraṃ anādiya; Samūlaṃ taṇhamabbuyha, nicchāto parinibbuto’’ti. (saṃ. ni. 3.22); လေးလံသောဝန်ကို ချထားပြီးလျှင် အခြားသောဝန်သစ်ကို ထပ်မံမယူတော့ဘဲ၊ တဏှာကို အမြစ်နှင့်တကွ နုတ်ပယ်ပြီးသဖြင့် ဆာလောင်မွတ်သိပ်ခြင်းကင်းလျက် ငြိမ်းအေးခြင်းသို့ ရောက်၏” ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ Ayaṃ ādīnavo ca nissaraṇañca. ဤသည်မှာ အာဒီနဝနှင့် နိဿရဏ ဖြစ်၏။ (ခန္ဓာတည်းဟူသော ဝန်ကို ထမ်းဆောင်ရခြင်းသည် အာဒီနဝမည်၍၊ ဝန်ကို ချထားကာ ငြိမ်းအေးခြင်းသို့ ရောက်ခြင်းသည် နိဿရဏမည်၏။) Tattha katamo assādo ca ādīnavo ca nissaraṇañca? ထိုတရားတို့တွင် အဿာဒ၊ အာဒီနဝနှင့် နိဿရဏဟူသည် အဘယ်နည်း။ ‘‘Kāmā hi citrā madhurā manoramā, virūparūpena mathenti cittaṃ; Tasmā ahaṃ pabbajitomhi rāja, apaṇṇakaṃ sāmaññameva seyyoti. (ma. ni. 2.307; theragā. 787-788; peṭako. 23); “မင်းကြီး... ကာမဂုဏ်တို့သည် ဆန်းကြယ် သာယာ၍ နှလုံးမွေ့လျော်ဖွယ် ဖြစ်ကုန်သော်လည်း၊ ဖောက်ပြန်သော သဘောဖြင့် စိတ်ကို နှိပ်စက်တတ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် အကျွန်ုပ်သည် ရဟန်းပြုခဲ့ပါ၏။ မချွတ်မယွင်းသော ရဟန်းဘဝသည်သာလျှင် အလွန်မွန်မြတ်လှပေ၏” ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ Ayaṃ assādo ca ādīnavo ca nissaraṇañcā’’ti vuttaṃ. Tasmā tepi nayā idha niddhāretvā veditabbā. Phalādīsupi ayaṃ nayo labbhati eva. Yasmā peṭake (peṭako. 22) ‘‘tattha katamaṃ phalañca upāyo ca? Sīle patiṭṭhāya naro sapañño’’ti gāthā (saṃ. ni. 1.23), idaṃ phalañca upāyo ca. ဤသည်ကို “အဿာဒ၊ အာဒီနဝနှင့် နိဿရဏ ဖြစ်၏” ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုနည်းတို့ကိုလည်း ဤကျမ်း၌ သီးခြားခွဲခြား၍ သိမှတ်အပ်၏။ အကျိုးတရား (ဖလ) စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းကို ရရှိနိုင်ပေ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပေဋက၌ “ထိုတရားတို့တွင် ဖလ (အကျိုး) နှင့် ဥပါယ် (အကြောင်း) ဟူသည် အဘယ်နည်း။ ပညာရှိသောသူသည် သီလ၌ တည်လျက်...” ဟူသော ဂါထာကို ဟောကြားထားသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤသီလ ဝီရိယစသည်တို့သည် ဖလနှင့် ဥပါယ် ဖြစ်ကုန်၏။ Tattha [Pg.49] katamaṃ phalañca āṇatti ca? ထိုတရားတို့တွင် ဖလ (အကျိုး) နှင့် အာဏတ္တိ (တိုက်တွန်းခြင်း/အမိန့်) ဟူသည် အဘယ်နည်း။ ‘‘Sace bhāyatha dukkhassa, sace vo dukkhamappiyaṃ; Mākattha pāpakaṃ kammaṃ, āvi vā yadi vā rahoti. (udā. 44); “သင်တို့သည် ဆင်းရဲခြင်းကို ကြောက်ရွံ့ကြလျှင်သော်လည်းကောင်း၊ ဆင်းရဲခြင်းကို မနှစ်သက်ကြလျှင်သော်လည်းကောင်း၊ မျက်မှောက်၌ဖြစ်စေ၊ ကွယ်ရာ၌ဖြစ်စေ မကောင်းသော အကုသိုလ်ကံကို မပြုကြကုန်လင့်” ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ Idaṃ phalañca āṇatti ca. ဤသည်မှာ ဖလနှင့် အာဏတ္တိ ဖြစ်၏။ (မကောင်းမှုကို မပြုရန် တိုက်တွန်းခြင်းသည် အာဏတ္တိမည်၍၊ ဆင်းရဲမှ လွတ်ကင်းခြင်းသည် ဖလမည်၏။) Tattha katamo upāyo ca āṇatti ca? ထိုတရားတို့တွင် ဥပါယ်နှင့် အာဏတ္တိဟူသည် အဘယ်နည်း။ ‘‘Kumbhūpamaṃ kāyamimaṃ viditvā, nagarūpamaṃ cittamidaṃ ṭhapetvā; Yodhetha māraṃ paññāvudhena, jitañca rakkhe anivesano siyā’’ti. (dha. pa. 40); “ဤခန္ဓာကိုယ်ကို အိုးနှင့်တူ၏ဟု သိမြင်၍၊ ဤစိတ်ကို မြဲမြံခိုင်ခံ့သော မြို့နှင့်တူအောင် တည်ဆောက်ပြီးလျှင်၊ ပညာတည်းဟူသော လက်နက်ဖြင့် ကိလေသာမာရ်မင်းကို တိုက်ခိုက်ရာ၏။ တိုက်ခိုက်၍ ရရှိသောအောင်ပွဲ (ဝိပဿနာဉာဏ်) ကိုလည်း စောင့်ရှောက်ရာ၏၊ တဏှာစွဲလမ်းမှု မရှိသောသူ ဖြစ်ရာ၏” ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ Ayaṃ upāyo ca āṇatti ca. Evaṃ phalādīnaṃ dukavasenapi udāharaṇaṃ veditabbaṃ. Ettha ca yo nissaraṇadesanāya vinetabbo, so ugghaṭitaññūtiādinā yathā desanāvibhāgena puggalavibhāgasiddhi hoti, evaṃ ugghaṭitaññussa bhagavā nissaraṇaṃ desetītiādinā puggalavibhāgena desanāvibhāgo sambhavatīti so tathā dassito. ဤသည်မှာ ဥပါယ်နှင့် အာဏတ္တိ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ဖလစသည်တို့ကို ဒုက (နှစ်ပါးစုံ) အစွမ်းအားဖြင့်လည်း ဥပမာထုတ်၍ သိအပ်၏။ ဤအရာ၌ နိဿရဏဒေသနာဖြင့် ဆုံးမအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဥဂ္ဂဋိတညူမည်၏ စသည်ဖြင့် ဒေသနာကို ဝေဖန်ခြင်းဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဝေဖန်မှု ပြီးမြောက်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ မြတ်စွာဘုရားသည် ဥဂ္ဂဋိတညူပုဂ္ဂိုလ်အား နိဿရဏဒေသနာကို ဟောကြားတော်မူ၏ စသည်ဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဝေဖန်ခြင်းဖြင့် ဒေသနာကို ဝေဖန်ခြင်းသည် ဖြစ်သင့်ပေ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဒေသနာဝေဖန်ခြင်းကို ပုဂ္ဂလဝိဘာဂအလိုက် ပြသတော်မူခဲ့သည်။ Evaṃ yesaṃ puggalānaṃ vasena desanāvibhāgo dassito, te puggale paṭipadāvibhāgena vibhajitvā dassetuṃ ‘‘catasso paṭipadā’’tiādi vuttaṃ. Tattha paṭipadābhiññākato vibhāgo paṭipadākato hotīti āha – ‘‘catasso paṭipadā’’ti. Tā panetā ca samathavipassanāpaṭipattivasena duvidhā honti. Kathaṃ? Samathapakkhe tāva paṭhamasamannāhārato paṭṭhāya yāva tassa tassa jhānassa upacāraṃ uppajjati, tāva pavattā samathabhāvanā ‘‘paṭipadā’’ti vuccati. Upacārato pana paṭṭhāya yāva appanā tāva pavattā paññā ‘‘abhiññā’’ti vuccati. ဤသို့ ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဒေသနာဝေဖန်ခြင်းကို ပြသတော်မူပြီးနောက်၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ပဋိပဒါကို ဝေဖန်ခြင်းအားဖြင့် ခွဲခြားပြသရန်အတွက် “ပဋိပဒါ လေးပါး” စသည်ဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ ထိုပဋိပဒါဝေဖန်မှု၌ ပဋိပဒါနှင့် အဘိညာဉ်တို့ဖြင့် ပြုအပ်သော ခွဲခြားမှုကို ပဋိပဒါအလိုက် ပြုအပ်သော ခွဲခြားမှုဟု ခေါ်ဆိုသောကြောင့် “ပဋိပဒါ လေးပါး” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုပဋိပဒါတို့သည် သမထကျင့်စဉ်နှင့် ဝိပဿနာကျင့်စဉ်၏ အစွမ်းဖြင့် နှစ်မျိုးဖြစ်ကုန်၏။ မည်သို့ဖြစ်သနည်းဟူမူ - သမထအဖို့၌ ဦးစွာပထမ နှလုံးသွင်းခြင်းမှ စတင်၍ ထိုထိုဈာန်၏ ဥပစာရဈာန် ဖြစ်ပေါ်လာသည်အထိ ဖြစ်ပေါ်သော သမထဘာဝနာကို “ပဋိပဒါ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဥပစာရဈာန်မှ စတင်၍ အပ္ပနာဈာန် ဖြစ်ပေါ်လာသည်အထိ ဖြစ်ပေါ်သော ပညာကိုမူ “အဘိညာဉ်” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ Sā panāyaṃ paṭipadā ekaccassa dukkhā hoti nīvaraṇādipaccanīkadhammasamudācāragahaṇatāya kicchā asukhasevanāti attho, ekaccassa tadabhāvena sukhā. Abhiññāpi ekaccassa dandhā hoti mandā asīghappavatti, ekaccassa khippā amandā sīghappavatti. Tasmā yo ādito kilese vikkhambhento dukkhena sasaṅkhārena sappayogena kilamanto vikkhambheti, tassa dukkhā paṭipadā hoti. Yo pana vikkhambhitakileso appanāparivāsaṃ [Pg.50] vasanto cirena aṅgapātubhāvaṃ pāpuṇāti, tassa dandhābhiññā nāma hoti. Yo khippaṃ aṅgapātubhāvaṃ pāpuṇāti, tassa khippābhiññā nāma hoti. Yo kilese vikkhambhento sukhena akilamanto vikkhambheti, tassa sukhā paṭipadā nāma hoti. ထိုပဋိပဒါသည် အချို့သောပုဂ္ဂိုလ်အား နီဝရဏအစရှိသော ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့၏ ဖြစ်ခြင်းကို ခံယူရသောကြောင့် ဆင်းရဲခြင်း၊ ငြိုငြင်ခြင်း၊ မချမ်းသာဘဲ မှီဝဲရခြင်း ဖြစ်၏ဟူသော အနက်တည်း။ အချို့သောပုဂ္ဂိုလ်အား ထိုဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ မရှိခြင်းကြောင့် ချမ်းသာခြင်း ဖြစ်၏။ အဘိညာဉ်သည်လည်း အချို့သောပုဂ္ဂိုလ်အား မလျင်ဘဲ နှေးကွေးနုန့်နှေးတတ်၏။ အချို့သောပုဂ္ဂိုလ်အားကား မနုန့်နှေးဘဲ လျင်မြန်စွာ ဖြစ်တတ်၏။ ထို့ကြောင့် အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် အစမှစ၍ ကိလေသာတို့ကို ဖယ်ရှားစဉ် ဆင်းရဲငြိုငြင်စွာ၊ လုံ့လစိုက်ထုတ်၍ ပင်ပင်ပန်းပန်း ဖယ်ရှားရ၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ဆင်းရဲသောပဋိပဒါ (ဒုက္ခာပဋိပဒါ) ဖြစ်၏။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည်ကား ကိလေသာကို ဖယ်ရှားပြီး၍ အပ္ပနာဈာန်ကို ဖြစ်စေလျက် ကြာမြင့်မှသာ ဈာန်အင်္ဂါထင်ရှားဖြစ်ခြင်းသို့ ရောက်၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား နှေးသော အဘိညာဉ် (ဒန္ဓာဘိညာ) မည်၏။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် လျင်မြန်စွာ ဈာန်အင်္ဂါထင်ရှားဖြစ်ခြင်းသို့ ရောက်၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား လျင်သော အဘိညာဉ် (ခိပ္ပါဘိညာ) မည်၏။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ကိလေသာတို့ကို ဖယ်ရှားစဉ် မပင်မပန်းဘဲ လွယ်ကူစွာ ဖယ်ရှားနိုင်၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ချမ်းသာသောပဋိပဒါ (သုခါပဋိပဒါ) မည်၏။ Vipassanāpakkhe pana yo rūpārūpamukhena vipassanaṃ abhinivisanto cattāri mahābhūtāni pariggahetvā upādārūpaṃ pariggaṇhāti arūpaṃ pariggaṇhāti, rūpārūpaṃ pana pariggaṇhanto dukkhena kasirena kilamanto pariggahetuṃ sakkoti, tassa dukkhā paṭipadā nāma hoti. Pariggahitarūpārūpassa pana vipassanāparivāse maggapātubhāvadandhatāya dandhābhiññā nāma hoti. Yopi rūpārūpaṃ pariggahetvā nāmarūpaṃ vavatthapento dukkhena kasirena kilamanto vavatthapeti, vavatthapite ca nāmarūpe vipassanāparivāsaṃ vasanto cirena maggaṃ uppādetuṃ sakkoti. Tassāpi dukkhā paṭipadā dandhābhiññā nāma hoti. ဝိပဿနာအဖို့၌မူ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ရုပ်နာမ်တရားကို အခြေခံ၍ ဝိပဿနာကို နှလုံးသွင်းရာတွင် မဟာဘုတ်လေးပါးတို့ကို ပိုင်းခြားသိမ်းဆည်း၍ ဥပါဒါရုပ်နှင့် နာမ်တရားကို သိမ်းဆည်း၏။ ထိုသို့ ရုပ်နာမ်တရားတို့ကို ပိုင်းခြားသိမ်းဆည်းရာ၌ ဆင်းရဲငြိုငြင်စွာ၊ ပင်ပင်ပန်းပန်းဖြင့်သာ သိမ်းဆည်းနိုင်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ဆင်းရဲသောပဋိပဒါ (ဒုက္ခာပဋိပဒါ) မည်၏။ ပိုင်းခြားသိမ်းဆည်းပြီးသော ရုပ်နာမ်ရှိသော ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ဝိပဿနာကို ပွားများစေသော်လည်း မဂ်ပေါ်ပေါက်ခြင်း နှေးကွေးသောကြောင့် နှေးသော အဘိညာဉ် (ဒန္ဓာဘိညာ) မည်၏။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း ရုပ်နာမ်တရားကို ပိုင်းခြားသိမ်းဆည်း၍ 'ဤသည်ကား နာမ်ရုပ်မျှသာတည်း၊ သတ္တဝါမဟုတ်' ဟု ပိုင်းခြားမှတ်သားရာ၌ ဆင်းရဲငြိုငြင်စွာ၊ ပင်ပင်ပန်းပန်း ပိုင်းခြားမှတ်သားရ၏။ ထိုသို့ ပိုင်းခြားမှတ်သားပြီးသော နာမ်ရုပ်၌ ဝိပဿနာကို ဆက်လက်ပွားများစေသော်လည်း ကြာမြင့်မှသာ မဂ်ကို ဖြစ်စေနိုင်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အားလည်း ဆင်းရဲသောပဋိပဒါ၊ နှေးသော အဘိညာဉ် မည်၏။ Aparo nāmarūpampi vavatthapetvā paccaye pariggaṇhanto dukkhena kasirena kilamanto pariggaṇhāti, paccaye ca pariggahetvā vipassanāparivāsaṃ vasanto cirena maggaṃ uppādeti. Evampi dukkhā paṭipadā dandhābhiññā nāma hoti. အခြားသော ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးသည် နာမ်ရုပ်ကို ပိုင်းခြားမှတ်သားပြီးနောက် နာမ်ရုပ်၏ အကြောင်းတရားတို့ကို ပိုင်းခြားသိမ်းဆည်းရာတွင် ဆင်းရဲငြိုငြင်စွာ၊ ပင်ပင်ပန်းပန်းဖြင့်သာ သိမ်းဆည်းနိုင်၏။ ထိုအကြောင်းတရားတို့ကို သိမ်းဆည်းပြီး၍ ဝိပဿနာကို ပွားများစေရာ၌လည်း ကြာမြင့်မှသာ မဂ်ကို ဖြစ်စေနိုင်၏။ ဤသို့ဖြစ်ခြင်းသည်လည်း ဆင်းရဲသောပဋိပဒါ၊ နှေးသော အဘိညာဉ် မည်၏။ Aparo paccayepi pariggahetvā lakkhaṇāni paṭivijjhanto dukkhena kasirena kilamanto paṭivijjhati, paṭividdhalakkhaṇo ca vipassanāparivāsaṃ vasanto cirena maggaṃ uppādeti. Evampi dukkhā paṭipadā dandhābhiññā nāma hoti. အခြားသော ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးသည် အကြောင်းတရားတို့ကိုလည်း သိမ်းဆည်းပြီး၍ (အနိစ္စစသော) လက္ခဏာတို့ကို ထိုးထွင်းသိမြင်ရန် အားထုတ်ရာတွင် ဆင်းရဲငြိုငြင်စွာ၊ ပင်ပင်ပန်းပန်းဖြင့်သာ ထိုးထွင်းသိမြင်နိုင်၏။ ထိုသို့ လက္ခဏာတို့ကို ထိုးထွင်းသိမြင်ပြီး၍ ဝိပဿနာကို ပွားများစေရာ၌လည်း ကြာမြင့်မှသာ မဂ်ကို ဖြစ်စေနိုင်၏။ ဤသို့ဖြစ်ခြင်းသည်လည်း ဆင်းရဲသောပဋိပဒါ၊ နှေးသော အဘိညာဉ် မည်၏။ Aparo lakkhaṇānipi paṭivijjhitvā vipassanāñāṇe tikkhe sūre suppasanne vahante uppannaṃ vipassanānikantiṃ pariyādiyamāno dukkhena kasirena kilamanto pariyādiyati, nikantiñca pariyādiyitvā vipassanāparivāsaṃ vasanto cirena maggaṃ uppādeti. Evampi dukkhā paṭipadā dandhābhiññā nāma hoti. Imināvupāyena itarāpi tisso paṭipadā veditabbā. Vipassanāpakkhikā eva panettha catasso paṭipadā daṭṭhabbā. အခြားသော ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးသည် လက္ခဏာတို့ကိုလည်း ထိုးထွင်းသိမြင်ပြီးနောက်၊ ဝိပဿနာဉာဏ်သည် ထက်မြက်၊ ရဲရင့်၊ ကောင်းစွာ ကြည်လင်၍ တိုးတက်ဖြစ်ပေါ်နေစဉ် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝိပဿနာ၌ သာယာတပ်မက်ခြင်း (ဝိပဿနာနိကန္တိ) ကို ဆင်းရဲငြိုငြင်စွာ၊ ပင်ပင်ပန်းပန်းဖြင့်သာ ကုန်ခန်းစေနိုင်၏။ ထိုသို့ ဝိပဿနာနိကန္တိကို ကုန်ခန်းစေပြီးနောက် ဝိပဿနာကို ပွားများစေရာ၌လည်း ကြာမြင့်မှသာ မဂ်ကို ဖြစ်စေနိုင်၏။ ဤသို့ဖြစ်ခြင်းသည်လည်း ဆင်းရဲသောပဋိပဒါ၊ နှေးသော အဘိညာဉ် မည်၏။ ဤနည်းလမ်းအတိုင်းပင် ကျန်ရှိသော ပဋိပဒါသုံးပါးတို့ကိုလည်း သိအပ်၏။ ဤနေရာ၌ ဝိပဿနာအဖို့၌သာ ဖြစ်သော ပဋိပဒါလေးပါးတို့ကို ရှုမြင်အပ်၏။ Cattāro puggalāti yathāvuttapaṭipadāvibhāgena cattāro paṭipannakapuggalā. Taṃ pana paṭipadāvibhāgaṃ saddhiṃ hetupāyaphalehi dassetuṃ ‘‘taṇhācarito’’tiādi vuttaṃ. စတ္တာရော ပုဂ္ဂလာ (ပုဂ္ဂိုလ်လေးယောက်) ဟူသည်မှာ ဖော်ပြပါ ပဋိပဒါအမျိုးအစားကို ခွဲခြားခြင်းအားဖြင့် ကျင့်ကြံအားထုတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးမျိုး ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ ပဋိပဒါခွဲခြားမှုကို အကြောင်း (ဟေတု)၊ နည်းလမ်း (ဥပါယ)၊ အကျိုးသက်ရောက်မှု (ဖလ) တို့နှင့်တကွ ပြသရန်အလို့ငှာ 'တဏှာစရိတော' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ Tattha caritanti cariyā, vuttīti attho. Taṇhāya nibbattitaṃ caritaṃ etassāti taṇhācarito, taṇhāya vā pavattito carito taṇhācarito, [Pg.51] lobhajjhāsayoti attho. Diṭṭhicaritoti etthāpi eseva nayo. Mandoti mandiyaṃ vuccati avijjā, tāya samannāgato mando, mohādhikoti attho. ထိုစကား၌ 'စရိတ' ဟူသည်မှာ အလေ့အကျင့် သို့မဟုတ် အပြုအမူ ဖြစ်၏ဟု အနက်ရ၏။ ဤပုဂ္ဂိုလ်အား တဏှာကြောင့်ဖြစ်သော အလေ့အကျင့်ရှိသောကြောင့် 'တဏှာစရိတ' (တဏှာစရိုက်ရှိသူ) မည်၏။ သို့မဟုတ် တဏှာကြောင့်ဖြစ်ပေါ်လာသော အဇ္ဈာသယ (စရိုက်) ရှိသောကြောင့် 'တဏှာစရိတ' ဟု ခေါ်ဆို၏။ လောဘအဇ္ဈာသယ (လောဘစိတ် လွှမ်းမိုးသူ) ဟူ၍ အနက်ရှိသည်။ 'ဒိဋ္ဌိစရိတ' (ဒိဋ္ဌိစရိုက်ရှိသူ) ဟူသော ပုဒ်၌လည်း ဤနည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ 'မန္ဒ' ဟူသော ပုဒ်၌ အဝိဇ္ဇာကို နုန့်နှေးခြင်း (မန္ဒိယ) ဟု ဆိုအပ်ပြီး၊ ထိုအဝိဇ္ဇာနှင့် ပြည့်စုံသောသူကို 'မန္ဒ' (နှေးကွေးသူ) ဟု ခေါ်၏။ မောဟလွန်ကဲသူဟူ၍ အနက်ရသည်။ Satindriyenāti satiyā ādhipaccaṃ kurumānāya. Satindriyameva hissa visadaṃ hoti. Yasmā taṇhācaritatāya pubbabhāge kosajjābhibhavena na vīriyaṃ balavaṃ hoti, mohādhikatāya na paññā balavatī. Tadubhayenāpi na samādhi balavā hoti, tasmā ‘‘satindriyameva hissa visadaṃ hotī’’ti vuttaṃ. Tenevāha – ‘‘satipaṭṭhānehi nissayehī’’ti. Taṇhācaritatāya cassa kilesavikkhambhanaṃ na sukaranti dukkhā paṭipadā, avisadañāṇatāya dandhābhiññāti pubbe vuttanayaṃ ānetvā yojetabbaṃ. Niyyātīti ariyamaggena vaṭṭadukkhato niggacchati. ''သတိန္ဒြိယေန'' ဟူသည်မှာ အစိုးရခြင်း (သို့မဟုတ် အကြီးအမှူးအဖြစ်) ကို ပြုသော သတိဖြင့် (ထွက်မြောက်၏)။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား သတိန္ဒြိယသည်သာလျှင် ထင်ရှားသန့်ရှင်း၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် တဏှာစရိုက်ရှိသဖြင့် ရှေးဦးအဖို့၌ ပျင်းရိခြင်းက လွှမ်းမိုးသောကြောင့် ဝီရိယသည် အားမရှိ။ မောဟလွန်ကဲသဖြင့်လည်း ပညာသည် အားမရှိ။ ထိုနှစ်ပါးစုံကြောင့်ပင် သမာဓိသည်လည်း အားမရှိချေ။ ထို့ကြောင့် ''သတိန္ဒြိယသည်သာ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား သန့်ရှင်း၏'' ဟု ဆိုအပ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ''သတိပဋ္ဌာန်တည်းဟူသော မှီရာတို့ဖြင့်'' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ တဏှာစရိုက်ရှိသဖြင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ကိလေသာကို ဖယ်ရှားရန် မလွယ်ကူသောကြောင့် ဆင်းရဲသောပဋိပဒါ ဖြစ်၏၊ ဉာဏ်မသန့်ရှင်းသဖြင့် နှေးသော အဘိညာဉ် ဖြစ်၏ဟူ၍ ရှေး၌ ဖော်ပြခဲ့သော နည်းလမ်းအတိုင်း ယူ၍ ဆက်စပ်ရမည်။ ''နိယျာတိ'' ဟူသည်မှာ အရိယမဂ်ဖြင့် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ Udatthoti udaattho, uḷārapaññoti attho. Paññāsahāyapaṭilābhena cassa samādhi tikkho hoti sampayuttesu ādhipaccaṃ pavatteti. Tenevāha – ‘‘samādhindriyenā’’ti. Visadañāṇattā ‘‘khippābhiññāyā’’ti vuttaṃ. Samādhipadhānattā jhānānaṃ jhānehi nissayehīti ayaṃ viseso. Sesaṃ purimasadisameva. Diṭṭhicarito aniyyānikamaggampi niyyānikanti maññamāno tattha ussāhabahulattā vīriyādhiko hoti. Vīriyādhikatāyeva cassa kilesavikkhambhanaṃ sukaranti sukhā paṭipadā, avisadañāṇatāya pana dandhābhiññāti imamatthaṃ dasseti ‘‘diṭṭhicarito mando’’tiādinā. Sesaṃ vuttanayameva. ''ဥဒတ္ထ'' ဟူသည်မှာ ကြီးမြတ်ပြန့်ပြောသော ပညာရှိသူဟု အနက်ရ၏။ ပညာတည်းဟူသော အဖော်ကို ရရှိခြင်းကြောင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား သမာဓိသည် ထက်မြက်ပြီး ယှဉ်ဘက်တရားတို့အပေါ်၌ လွှမ်းမိုးချုပ်ကိုင်နိုင်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ''သမာဓိန္ဒြိယဖြင့်'' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ သန့်ရှင်းသော ဉာဏ်ရှိသောကြောင့် ''ခိပ္ပါဘိညာ'' (လျင်သော အဘိညာဉ်) ဟု ဆိုအပ်၏။ ဈာန်တို့သည် သမာဓိလျှင် အဓိကရှိသောကြောင့် ''ဈာန်တည်းဟူသော မှီရာတို့ဖြင့်'' ဟု ဆိုခြင်းသည် ထူးခြားချက် ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောအချက်တို့သည် ရှေး၌ ဖော်ပြခဲ့သည့်အတိုင်း ဖြစ်၏။ ဒိဋ္ဌိစရိုက်ရှိသူသည် ဝဋ်မှမထွက်မြောက်နိုင်သော လမ်းစဉ်ကိုပင် ထွက်မြောက်နိုင်သော လမ်းစဉ်ဟု ထင်မှတ်လျက် ထိုလမ်းစဉ်၌ များစွာ အားစိုက်ထုတ်တတ်သောကြောင့် လွန်ကဲသော ဝီရိယရှိသူ ဖြစ်လာ၏။ ထိုသို့ ဝီရိယလွန်ကဲသဖြင့်လည်း ကိလေသာကို ဖယ်ရှားရန် လွယ်ကူသောကြောင့် ချမ်းသာသောပဋိပဒါ ဖြစ်၏၊ သို့သော် ဉာဏ်မသန့်ရှင်းသဖြင့် နှေးသော အဘိညာဉ် ဖြစ်၏ဟူသော အနက်ကို 'ဒိဋ္ဌိစရိတော မန္ဒော' စသည်ဖြင့် ပြသတော်မူသည်။ ကြွင်းသည်တို့ကား ဖော်ပြပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ Saccehīti ariyasaccehi. Ariyasaccāni hi lokiyāni pubbabhāgañāṇassa sammasanaṭṭhānatāya lokuttarāni adhimuccanatāya maggañāṇassa abhisamayaṭṭhānatāya ca nissayāni hontīti. Sesaṃ vuttanayameva. Ettha ca diṭṭhicarito udattho ugghaṭitaññū. Taṇhācarito mando neyyo. Itare dvepi vipañcitaññūti evaṃ yena veneyyattayena pubbe desanāvibhāgo dassito, tadeva veneyyattayaṃ iminā paṭipadāvibhāgena dassitanti daṭṭhabbaṃ. ''သစ္စေဟိ'' ဟူသည်မှာ အရိယသစ္စာတို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် လောကီသစ္စာတို့သည် ရှေးဦးအဖို့ဖြစ်သော (ဝိပဿနာ) ဉာဏ်၏ သုံးသပ်ဆင်ခြင်ရာ အာရုံဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ လောကုတ္တရာသစ္စာတို့သည် ညွှတ်ကိုင်းသက်ဝင်ရာနှင့် မဂ်ဉာဏ်၏ ထိုးထွင်းသိမြင်ရာ အာရုံဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း မှီရာများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ကြွင်းသည်တို့ကား ဖော်ပြပြီးသောနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ ဒိဋ္ဌိစရိုက်ရှိ၍ ပြန့်ပြောသောပညာရှိသူကို 'ဥဂ္ဃဋိတညူ' ဟု လည်းကောင်း၊ တဏှာစရိုက်ရှိ၍ နုန့်နှေးသောပညာရှိသူကို 'နေယျ' ဟု လည်းကောင်း၊ ကျန်ပုဂ္ဂိုလ်နှစ်ဦးကို 'ဝိပဉ္စိတညူ' ဟု လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုအပ်သည်။ ဤသို့လျှင် ရှေး၌ ဖော်ပြခဲ့သော ဝေနေယျသုံးဦးကို အခြေခံသည့် ဒေသနာခွဲခြားမှုအတိုင်းပင် ထိုဝေနေယျသုံးဦးကို ဤပဋိပဒါခွဲခြားမှုဖြင့် ပြသတော်မူအပ်သည်ဟု သိမှတ်အပ်၏။ Idāni taṃ veneyyupuggalavibhāgaṃ atthanayayojanāya visayaṃ katvā dassetuṃ ‘‘ubho taṇhācaritā’’tiādi vuttaṃ. Taṇhāya samādhipaṭipakkhattā taṇhācarito visujjhamāno samādhimukhena visujjhatīti āha [Pg.52] – ‘‘samathapubbaṅgamāyā’’ti. ‘‘Samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ bhāvetī’’ti (a. ni. 4.170; paṭi. ma. 2.1, 3) vacanato pana sammādiṭṭhisahiteneva sammāsamādhinā niyyānaṃ, na sammāsamādhinā evāti āha – ‘‘samathapubbaṅgamāya vipassanāyā’’ti. ‘‘Rāgavirāgā cetovimuttīti arahattaphalasamādhī’’ti saṅgahesu vuttaṃ. Idha pana anāgāmiphalasamādhīti vakkhati. So hi samādhismiṃ paripūrakārīti. Tattha rañjanaṭṭhena rāgo. So virajjati etāyāti rāgavirāgā, tāya rāgavirāgāya, rāgappahāyikāyāti attho. ယခုအခါတွင် ထိုဝေနေယျပုဂ္ဂိုလ်ကို ခွဲခြားဝေဖန်ခြင်းကို အတ္ထနယနှင့် ယှဉ်စပ်ခြင်း၏ အရာပြု၍ ပြသရန်အတွက် “ဥဘော တဏှာစရိတာ” အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ တဏှာသည် သမာဓိ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် တဏှာစရိတပုဂ္ဂိုလ်သည် စင်ကြယ်သောအခါ သမာဓိကို အရင်းပြု၍ စင်ကြယ်၏။ ထို့ကြောင့် “သမထပုဗ္ဗင်္ဂမာယ” ဟု မိန့်ဆိုသည်။ သို့သော်လည်း “သမထဝိပဿနံ ယုဂနဒ္ဓံ ဘာဝေတိ” ဟူသော စကားတော်အရ သမ္မာဒိဋ္ဌိနှင့်တကွ ဖြစ်သော သမ္မာသမာဓိဖြင့်သာလျှင် ဝဋ်မှ ထွက်မြောက်ခြင်း ဖြစ်နိုင်ပြီး၊ သမ္မာသမာဓိမျှဖြင့်သာ ဝဋ်မှ ထွက်မြောက်ခြင်း မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် “သမထပုဗ္ဗင်္ဂမာယ ဝိပဿနာယ” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ အဋ္ဌကထာသင်္ဂဟကျမ်းတို့၌ “ရာဂဝိရာဂါ စေတောဝမုတ္တိ” ဟူသည်မှာ အရဟတ္တဖိုလ်သမာဓိ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့ရာတွင် ယခု ဤနေတ္တိကျမ်း၌မူ အနာဂါမိဖိုလ်သမာဓိဟု မိန့်ဆိုလတ္တံ့။ အကြောင်းမူကား ထိုအနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်သည် သမာဓိ၌ ဖြည့်ကျင့်မှုကို ပြုလေ့ရှိသောကြောင့်တည်း။ ထိုပုဒ်၌ စကားအနက်ကို ဤသို့ မှတ်အပ်၏။ တပ်မက်တတ်သော သဘောကြောင့် “ရာဂ” မည်၏။ ဤစေတောဝိမုတ္တိဖြင့် ထိုရာဂသည် ကင်းပျောက်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုစေတောဝိမုတ္တိကို “ရာဂဝိရာဂါ” ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထိုရာဂကင်းရာဖြစ်သော (သို့မဟုတ်) ရာဂကို ပယ်တတ်သော စေတောဝိမုတ္တိဖြင့်ဟု အနက်ရရှိသည်။ Cetovimuttiyāti cetoti cittaṃ, tadapadesena cettha samādhi vuccati ‘‘yathā cittaṃ paññañca bhāvaya’’nti (saṃ. ni. 1.23). Paṭippassaddhivasena paṭipakkhato vimuccatīti vimutti, tena vā vimutto, tato vimuccananti vā vimutti, samādhiyeva. Yathā hi lokiyakathāyaṃ saññā cittañca desanāsīsaṃ. Yathāha – ‘‘nānattakāyā nānattasaññino’’ti (dī. ni. 3.332, 341, 357; a. ni. 7.44; 9.24) ‘‘kiṃ citto tvaṃ, bhikkhū’’ti (pārā. 135) ca, evaṃ lokuttarakathāyaṃ paññā samādhi ca. Yathāha – ‘‘pañcañāṇiko sammāsamādhī’’ti (vibha. 804) ca ‘‘samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ bhāvetī’’ti ca. Tesu idha rāgassa ujuvipaccanīkato samathapubbaṅgamatāvacanato ca cetoggahaṇena samādhi vutto. Tathā vimuttivacanena. Tena vuttaṃ ‘‘samādhiyevā’’ti. Ceto ca taṃ vimutti cāti cetovimutti. Atha vā vuttappakārasseva cetaso paṭipakkhato vimutti vimokkhoti cetovimutti, cetasi vā phalaviññāṇe vuttappakārāva vimuttīti cetovimutti, cetaso vā phalaviññāṇassa paṭipakkhato vimutti vimokkho etasminti cetovimutti, samādhiyeva. Paññāvimuttiyāti etthāpi ayaṃ nayo yathāsambhavaṃ yojetabbo. “စေတောဝိမုတ္တိယာ” ဟူသော ဤပုဒ်၌ “စေတော” ဟူသည် စိတ်ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုစိတ်ကို ညွှန်ပြခြင်းဖြင့် ဤအရာ၌ သမာဓိကို ဆိုအပ်၏။ “စိတ္တံ ပညဉ္စ ဘာဝယံ” ဟု မိန့်ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ငြိမ်းအေးခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဆန့်ကျင်ဘက်တရားမှ လွတ်မြောက်တတ်သောကြောင့် “ဝိမုတ္တိ” မည်၏။ သို့မဟုတ် ထိုသမာဓိဖြင့် ဆန့်ကျင်ဘက်တရားကို လွှတ်အပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ထိုဆန့်ကျင်ဘက်တရားမှ လွတ်မြောက်ခြင်း ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း “ဝိမုတ္တိ” မည်၏။ ထို့ကြောင့် သမာဓိကိုသာလျှင် ရရှိအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား လောကီဒေသနာ၌ သညာနှင့် စိတ်သည် ဒေသနာ၏ ဦးစီးဦးဆောင် (ပဓာန) ဖြစ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် “နာနတ္တကာယာ နာနတ္တသညိနော” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ရဟန်း သင်သည် အဘယ်သို့သော စိတ်ရှိသနည်း” ဟူ၍လည်းကောင်း မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထို့အတူ လောကုတ္တရာဒေသနာ၌ ပညာနှင့် သမာဓိသည် ဒေသနာ၏ ဦးစီးဦးဆောင် ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် “ပဉ္စဉာဏိကော သမ္မာသမာဓိ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “သမထဝိပဿနံ ယုဂနဒ္ဓံ ဘာဝေတိ” ဟူ၍လည်းကောင်း မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ဤနေရာ၌ ရာဂ၏ ဖြောင့်ဖြောင့်ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သမထလျှင် ရှေ့သွားရှိသည်ဟူသော စကားကြောင့်လည်းကောင်း “စေတော” ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် သမာဓိကို ဆိုအပ်၏။ ထို့အတူ “ဝိမုတ္တိ” ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့်လည်း သမာဓိကိုပင် ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “သမာဓိကိုသာလျှင် ရအပ်၏” ဟု ငါဆိုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစိတ်သည်လည်း ဖြစ်၏၊ လွတ်မြောက်ခြင်းလည်း ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် “စေတောဝိမုတ္တိ” မည်၏။ သို့မဟုတ် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အပြားရှိသော စိတ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားမှ လွတ်မြောက်ခြင်းဖြစ်သောကြောင့် “စေတောဝိမုတ္တိ” မည်၏။ သို့မဟုတ် ဖိုလ်စိတ်တည်းဟူသော ဖိုလ်ဝိညာဉ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားရှိသော လွတ်မြောက်မှု ဖြစ်သောကြောင့် “စေတောဝိမုတ္တိ” မည်၏။ သို့မဟုတ် ဤသမာဓိ၌ ဖိုလ်ဝိညာဉ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားမှ လွတ်မြောက်ခြင်းသည် ရှိသောကြောင့် “စေတောဝိမုတ္တိ” ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဤသည်မှာ သမာဓိကိုသာလျှင် ရရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ “ပညာဝိမုတ္တိယာ” ဟူသော ဤပုဒ်၌လည်း ဤနည်းကို ဖြစ်နိုင်သမျှအလျောက် ယှဉ်စပ်အပ်၏။ Diṭṭhiyā savisaye paññāsadisī pavattīti diṭṭhicarito visujjhamāno paññāmukhena visujjhatīti āha – ‘‘ubho diṭṭhicaritā vipassanā’’tiādi. Avijjāvirāgā paññāvimuttīti arahattaphalapaññā. Samathaggahaṇena tappaṭipakkhato taṇhaṃ vipassanāggahaṇena avijjañca niddhāretvā paṭhamanayassa bhūmiṃ sakkā sukhena dassetunti āha – ‘‘ye samatha…pe… hātabbā’’ti. ဒိဋ္ဌိသည် မိမိ၏အရာ၌ ပညာနှင့်တူစွာ ဖြစ်ခြင်းရှိသောကြောင့် ဒိဋ္ဌိစရိတပုဂ္ဂိုလ်သည် စင်ကြယ်သောအခါ ပညာကို ရှေ့သွားပြု၍ စင်ကြယ်၏။ ထို့ကြောင့် “ဥဘော ဒိဋ္ဌိစရိတာ ဝိပဿနာ” အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ “အဝိဇ္ဇာဝိရာဂါ ပညာဝိမုတ္တိ” ဟူသည်မှာ အရဟတ္တဖိုလ်ပညာ ဖြစ်၏။ သမထကို ယူခြင်းဖြင့် ၎င်း၏ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော တဏှာကိုလည်းကောင်း၊ ဝိပဿနာကို ယူခြင်းဖြင့် ၎င်း၏ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော အဝိဇ္ဇာကိုလည်းကောင်း ပိုင်းခြားသတ်မှတ်၍ ပထမနည်း၏ အရာကို လွယ်ကူစွာ ပြသနိုင်သောကြောင့် “ယေ သမထ ... ဟာတဗ္ဗာ” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ Tattha [Pg.53] samathapubbaṅgamā paṭipadāti purimā dve paṭipadā, itarā vipassanāpubbaṅgamāti daṭṭhabbā. Hātabbāti gametabbā, netabbāti attho. Vipassanāya aniccadukkhaanattasaññābhāvato dukkhasaññāparivārattā ca asubhasaññāya imā catasso saññā dassitā honti. Tappaṭipakkhena ca cattāro vipallāsāti sakalassa sīhavikkīḷitanayassa bhūmiṃ sukhena sakkā dassetunti āha – ‘‘ye vipassanā…pe… hātabbā’’ti. ထိုပဋိပဒါတို့တွင် “သမထပုဗ္ဗင်္ဂမာ ပဋိပဒါ” ဟူသည်မှာ ရှေးဦးဖြစ်သော ပဋိပဒါနှစ်ပါး ဖြစ်သည်။ ကျန်ရှိသော အခြားပဋိပဒါနှစ်ပါးကိုမူ “ဝိပဿနာပုဗ္ဗင်္ဂမ ပဋိပဒါ” ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ “ဟာတဗ္ဗာ” ဟူသည်မှာ ရောက်စေအပ်ကုန်၏၊ သိစေအပ်ကုန်၏ဟု အနက်ရသည်။ ဝိပဿနာ၌ အနိစ္စသညာ၊ ဒုက္ခသညာ၊ အနတ္တသညာ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အသုဘသညာသည် ဒုက္ခသညာ၏ အခြံအရံဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဤသညာလေးပါးတို့ကို ပြသပြီး ဖြစ်၏။ ထိုသညာတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်ကုန်သော ဝိပလ္လာသလေးပါးတို့ကိုလည်း ပြသပြီး ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် သီဟဝိက္ကီဠိတနည်းလမ်းတစ်ခုလုံး၏ အရာကို လွယ်ကူစွာ ပြသနိုင်ရန်အတွက် “ယေ ဝိပဿနာ ... ဟာတဗ္ဗာ” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ 7. Evaṃ paṭipadāvibhāgena veneyyapuggalavibhāgaṃ dassetvā idāni taṃ ñāṇavibhāgena dassento yasmā bhagavato desanā yāvadeva veneyyavinayanatthā, vinayanañca nesaṃ sutamayādīnaṃ tissannaṃ paññānaṃ anukkamena nibbattanaṃ, yathā bhagavato desanāya pavattibhāvavibhāvanañca hāranayabyāpāro, tasmā imassa hārassa samuṭṭhitappakāraṃ tāva pucchitvā yena puggalavibhāgadassanena desanābhājanaṃ vibhajitvā tattha desanāyaṃ desanāhāraṃ niyojetukāmo taṃ dassetuṃ ‘‘svāyaṃ hāro kattha sambhavatī’’tiādimāha. ၇. ဤသို့လျှင် ပဋိပဒါကို ခွဲခြားခြင်းဖြင့် ဝေနေယျပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ခွဲခြားခြင်းကို ပြသပြီး၍၊ ယခုအခါ ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို ခွဲခြားခြင်းကို ဉာဏ်ကို ခွဲခြားသောအားဖြင့် ပြသလိုသောကြောင့် ဆရာမြတ်သည်— မြတ်စွာဘုရား၏ ဒေသနာတော်သည် ဝေနေယျတို့ကို ဆုံးမရန်အကျိုးမျှသာ ရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆုံးမခြင်းဟူသည်လည်း ထိုဝေနေယျတို့အား သုတမယအစရှိသော ပညာသုံးပါးတို့ကို အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ပေါ်စေခြင်းဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မြတ်စွာဘုရား၏ ဒေသနာတော်၏ ဖြစ်ပေါ်တည်ရှိမှုကို ထင်ရှားစွာ ပြသခြင်းသည် ဟာရနယတို့၏ ကိစ္စဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း— ဤဒေသနာဟာရ၏ ဖြစ်ပေါ်ပုံအခြင်းအရာကို ရှေးဦးစွာ မေးမြန်းတော်မူသည်။ ထို့နောက် ပုဂ္ဂိုလ်ကို ခွဲခြားပြသခြင်းဖြင့် ဒေသနာ၏ တည်ရာဖြစ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ခွဲခြားကာ ထိုဒေသနာ၌ ဒေသနာဟာရကို ယှဉ်စပ်လိုသည်ဖြစ်၍ ထိုပုဂ္ဂိုလ်ခွဲခြားမှုကို ပြသရန် “သွာယံ ဟာရော ကတ္ထ သမ္ဘဝတိ” အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ Tattha yassāti yo so aṭṭhahi akkhaṇehi vimutto sotāvadhānapariyosānāhi ca sampattīti samannāgato yassa. Satthāti diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi yathārahaṃ anusāsanato satthā. Dhammanti yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne apāyesu apatamāne dhāretīti dhammo, taṃ dhammaṃ. Desayatīti saṅkhepavitthāranayehi bhāsati katheti. Aññataroti bhagavato sāvakesu aññataro. Garuṭṭhānīyoti sīlasutādiguṇavisesayogena garukaraṇīyo. Sabrahmacārīti brahmaṃ vuccati seṭṭhaṭṭhena sakalaṃ satthusāsanaṃ. Samaṃ saha vā brahmaṃ carati paṭipajjatīti sabrahmacārī. Saddhaṃ paṭilabhatīti ‘‘sammāsambuddho vata so bhagavā yo evarūpassa dhammassa desetā’’ti tathāgate, ‘‘svākkhāto vatāyaṃ dhammo yo evaṃ ekantaparipuṇṇo ekantaparisuddho’’tiādinā dhamme ca saddhaṃ labhati uppādetīti attho. ထိုစကား၌ “ယဿ” ဟူသည်— အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဖီလာဖြစ်သော အရပ် ရှစ်ပါးတို့မှ လွတ်ကင်းသည်လည်း ဖြစ်၏၊ နားစွင့်၍ တရားနာခြင်း အဆုံးရှိသော ပြည့်စုံခြင်းတို့နှင့် ပြည့်စုံသည်လည်း ဖြစ်၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ဟု ဆိုလိုသည်။ “သတ္ထာ” ဟူသည်— ပစ္စုပ္ပန်အကျိုး၊ သံသရာအကျိုး၊ မဂ်ဖိုလ်နိဗ္ဗာန်အကျိုးတို့ဖြင့် အလျော်အားဖြင့် ဆုံးမတော်မူတတ်သောကြောင့် “သတ္ထာ” (ဆရာ) မည်၏။ “ဓမ္မံ” ဟူသော ဤပုဒ်၌ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏— ဆုံးမတော်မူသည့်အတိုင်း ကျင့်ကြံသောသူတို့ကို အပါယ်ဘေးသို့ မကျရောက်စေဘဲ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့် “ဓမ္မ” မည်၏၊ ထိုတရားတော်ကို ဟု ဆိုလိုသည်။ “ဒေသယတိ” ဟူသည်— အကျဉ်းအကျယ် နည်းလမ်းတို့ဖြင့် ဟောကြားတော်မူ၏။ “အညတရော” ဟူသည်— မြတ်စွာဘုရား၏ သာဝကတို့တွင် တစ်ပါးပါးသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။ “ဂရုဋ္ဌာနီယော” ဟူသည်— သီလ၊ အကြားအမြင်စသော ဂုဏ်ထူးဝိသေသတို့နှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် အလေးအမြတ် ပြုထိုက်သောသူတည်း။ “သဗြဟ္မစာရီ” ဟူသော ပုဒ်၌ မြတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် မြတ်စွာဘုရား၏ အလုံးစုံသော သာသနာတော်ကို “ဗြဟ္မ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုမြတ်သော သာသနာတော်ကို အတူတကွ သို့မဟုတ် အညီအညွတ် ကျင့်ကြံအားထုတ်သောကြောင့် “သဗြဟ္မစာရီ” (သတင်းသုံးဖော်) မည်၏။ “သဒ္ဓံ ပဋိလဘတိ” ဟူသည်— “ဤကဲ့သို့သော တရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် စင်စစ် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဖြစ်တော်မူပေစွတကား” ဟု မြတ်စွာဘုရား၌လည်းကောင်း၊ “အကြင်တရားတော်သည် အလုံးစုံ ပြည့်စုံ၏၊ အလုံးစုံ စင်ကြယ်၏၊ ဤတရားတော်သည် စင်စစ် ကောင်းစွာ ဟောကြားတော်မူအပ်ပေစွတကား” ဟု တရားတော်၌လည်းကောင်း ယုံကြည်ခြင်း သဒ္ဓါတရားကို ရရှိစေ၏ သို့မဟုတ် ဖြစ်စေ၏ ဟု အနက်ရရှိသည်။ Tatthāti tasmiṃ yathāsute yathāpariyatte dhamme. Vīmaṃsāti pāḷiyā pāḷiatthassa ca vīmaṃsanapaññā. Sesaṃ tassā eva vevacanaṃ. Sā hi yathāvuttavīmaṃsane saṅkocaṃ anāpajjitvā ussahanavasena ussāhanā, tulanavasena tulanā, upaparikkhaṇavasena upaparikkhāti ca vuttā. Atha vā [Pg.54] vīmaṃsatīti vīmaṃsā, sā padapadatthavicāraṇā paññā. Ussāhanāti vīriyena upatthambhitā dhammassa dhāraṇaparicayasādhikā paññā. Tulanāti padena padantaraṃ, desanāya vā desanantaraṃ tulayitvā saṃsanditvā gahaṇapaññā. Upaparikkhāti mahāpadese otāretvā pāḷiyā pāḷiatthassa ca upaparikkhaṇapaññā. Attahitaṃ parahitañca ākaṅkhantehi suyyatīti sutaṃ, kālavacanicchāya abhāvato, yathā duddhanti. Kiṃ pana tanti? Adhikārato sāmatthiyato vā pariyattidhammoti viññāyati. Atha vā savanaṃ sutaṃ, sotadvārānusārena pariyattidhammassa upadhāraṇanti attho. Sutena hetunā nibbattā sutamayī. Pakārena jānātīti paññā. Yā vīmaṃsā, ayaṃ sutamayī paññāti paccekampi yojetabbaṃ. Tathāti yathā sutamayī paññā vīmaṃsādipariyāyavatī vīmaṃsādivibhāgavatī ca, tathā cintāmayī cāti attho. Yathā vā sutamayī oramattikā anavaṭṭhitā ca, evaṃ cintāmayī cāti dasseti. ထိုစကားရပ်၌ 'တတ္ထ' ဟူသည်မှာ မိမိကြားနာအပ်သော၊ သင်ယူအပ်သော ထိုတရား၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဝီမံသာ' ဟူသည်မှာ ပါဠိတော်နှင့် ပါဠိတော်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို စုံစမ်းဆင်ခြင်သော ပညာဖြစ်သည်။ ကြွင်းကျန်သော (ဥဿာဟနာ အစရှိသော) သုံးပုဒ်သည် ထိုစုံစမ်းဆင်ခြင်တတ်သော ပညာ၏ ဝေဝုစ် (ပရိယာယ်) များသာ ဖြစ်ကြသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုစုံစမ်းဆင်ခြင်တတ်သော ပညာသည် ဖော်ပြပါ စုံစမ်းဆင်ခြင်မှု၌ တွန့်ဆုတ်မသွားဘဲ ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှုအစွမ်းဖြင့် 'ဥဿာဟနာ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ နှိုင်းယှဉ်ဆင်ခြင်မှုအစွမ်းဖြင့် 'တုလနာ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ကပ်၍ အထပ်ထပ် စိစစ်ဆင်ခြင်မှုအစွမ်းဖြင့် 'ဥပပရိက္ခာ' ဟူ၍လည်းကောင်း ဆိုအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ်လျှင် စုံစမ်းဆင်ခြင်တတ်သောကြောင့် 'ဝီမံသာ' မည်၏။ ထိုဝီမံသာသည် ပုဒ်နှင့် ပုဒ်၏ အနက်ကို ဆင်ခြင်တတ်သော ပညာဖြစ်သည်။ 'ဥဿာဟနာ' ဟူသည်မှာ ဝီရိယဖြင့် ထောက်ပံ့ပေးထား၍ တရားတော်ကို ဆောင်ထားခြင်း၊ လေ့ကျက်ကျွမ်းကျင်ခြင်းကို ပြီးမြောက်စေတတ်သော ပညာဖြစ်သည်။ 'တုလနာ' ဟူသည်မှာ ပုဒ်တစ်ခုနှင့် တစ်ခုကိုလည်းကောင်း၊ ဒေသနာတစ်ခုနှင့် တစ်ခုကိုလည်းကောင်း နှိုင်းယှဉ်နှီးနှော၍ ယူတတ်သော ပညာဖြစ်သည်။ 'ဥပပရိက္ခာ' ဟူသည်မှာ မဟာပဒေသလေးပါးတို့၌ သက်သွင်းချင့်ချိန်ကာ ပါဠိတော်နှင့် ပါဠိတော်၏ အနက်ကို စိစစ်ဆင်ခြင်သော ပညာဖြစ်သည်။ မိမိအကျိုး၊ သူတစ်ပါးအကျိုးကို လိုလားသောသူတို့သည် ကြားနာအပ်သောကြောင့် 'သုတ' ဟု ခေါ်သည်။ (အတိတ်ကာလပြ ဓာတ်ပစ္စည်းဖြစ်သော်လည်း) ဒုဒ္ဓံ ဟူသော ပုဒ်ကဲ့သို့ အတိတ်ကာလကိုသာ ဆိုလိုခြင်း မဟုတ်ပေ။ ထိုကြားနာအပ်သော တရားသည် အဘယ်နည်းဟု မေးသော်၊ ဆီလျော်ရာ အရာအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ဆုံးမရန် စွမ်းဆောင်နိုင်စွမ်းအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း ပရိယတ္တိတရားဖြစ်သည်ဟု သိအပ်သည်။ သို့မဟုတ် ကြားနာခြင်းကို 'သုတ' ဟု ခေါ်၏။ သောတဒွါရ (နားတံခါး) ကို အစဉ်မှီ၍ ပရိယတ္တိတရားကို မှတ်သားဆောင်ထားခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုကြားနာအပ်သော တရားတည်းဟူသော အကြောင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကြားနာမှတ်သားခြင်းတည်းဟူသော အကြောင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော ပညာကို 'သုတမယီ' ဟု ခေါ်သည်။ အပြားအားဖြင့် သိတတ်သောကြောင့် 'ပညာ' ဟု ခေါ်သည်။ 'အကြင်စုံစမ်းဆင်ခြင်သော ပညာသည် ရှိ၏၊ ဤသည်ကို သုတမယီပညာဟူ၍ ဆိုအပ်၏' ဟု တစ်ခုချင်းစီ၌လည်း တွဲဖက်၍ နားလည်အပ်သည်။ 'တထာ' ဟူသည်မှာ သုတမယီပညာသည် ဝီမံသာအစရှိသော ပရိယာယ်ရှိသကဲ့သို့၊ ဝီမံသာအစရှိသော အပိုင်းအခြား ရှိသကဲ့သို့၊ စိန္တာမယီပညာသည်လည်း ထိုနည်းတူစွာ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် သုတမယီပညာသည် အတိုင်းအရှည်နည်း၍ တည်တံ့ခြင်းမရှိသကဲ့သို့၊ စိန္တာမယီပညာသည်လည်း ထို့အတူ အတိုင်းအရှည်နည်း၍ တည်တံ့ခြင်းမရှိကြောင်း ပြခြင်းဖြစ်သည်။ Sutena nissayenāti sutena pariyattidhammena pariyattidhammassavanena vā upanissayena itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ, yathāvuttaṃ sutaṃ upanissāyāti attho. Vīmaṃsātiādīsu ‘‘idaṃ sīlaṃ, ayaṃ samādhi, ime rūpārūpadhammā, ime pañcakkhandhā’’ti tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ sabhāvavīmaṃsanabhūtā paññā vīmaṃsā. Tesaṃyeva dhammānaṃ vacanatthaṃ muñcitvā sabhāvasarasalakkhaṇassa tulayitvā viya gahaṇapaññā tulanā. Tesaṃyeva dhammānaṃ salakkhaṇaṃ avijahitvā aniccatādiruppanasappaccayādiākāre ca takketvā vitakketvā ca upaparikkhaṇapaññā upaparikkhā, tathā upaparikkhite dhamme saviggahe viya upaṭṭhahante evametehi nijjhānakkhame katvā cittena anu anu pekkhaṇā manasānupekkhaṇā. Ettha ca yathā sutamayī paññā yathāsutassa dhammassa dhāraṇaparicayavasena pavattanato ussāhajātā ‘‘ussāhanā’’ti vattabbataṃ arahati, na evaṃ cintāmayīti idha ‘‘ussāhanā’’ti padaṃ na vuttaṃ. Cintanaṃ cintā, nijjhānanti attho. Sesaṃ vuttanayameva. 'သုတေန နိဿယေန' ဟူသည်မှာ ကြားနာအပ်သော ပရိယတ္တိတရားကိုသော်လည်းကောင်း၊ (နားတံခါးကို အစဉ်မှီ၍) ပရိယတ္တိတရားတော်ကို ကြားနာမှတ်သားခြင်းကိုသော်လည်းကောင်း အမှီပြု၍ ဟူသော အနက်ဖြစ်ပြီး 'ဣတ္ထမ္ဘူတလက္ခဏာ' အနက်၌ ကရဏဝိဘတ် (တတိယာဝိဘတ်) ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ဖော်ပြပါ ကြားနာမှတ်သားအပ်သော တရားကို အမှီပြု၍ဟု အဓိပ္ပယ်ရသည်။ 'ဝီမံသာ' အစရှိသော ပုဒ်တို့၌ 'ဤသည်ကား သီလတည်း၊ ဤသည်ကား သမာဓိတည်း၊ ဤသည်တို့ကား ရုပ်နာမ်တရားတို့တည်း၊ ဤသည်တို့ကား ခန္ဓာငါးပါးတို့တည်း' ဟု ထိုထိုတရားတို့၏ သဘောကို စုံစမ်းတတ်သော ပညာသည် 'ဝီမံသာ' မည်၏။ ထိုတရားတို့၏ စကားအနက်ကိုသာ စွဲမနေဘဲ ကိုယ်ပိုင်သဘော၊ ကိစ္စနှင့် လက္ခဏာတို့ကို နှိုင်းဆ၍ ယူသကဲ့သို့ သိယူတတ်သော ပညာသည် 'တုလနာ' မည်၏။ ထိုတရားတို့၏ သီးခြားလက္ခဏာကို မစွန့်ဘဲ အနိစ္စအစရှိသော အခြင်းအရာ၊ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးတတ်သော သဘောနှင့် အကြောင်းတရား ရှိသော သဘောတို့ကို ကြံစည်စိတ်ကူး၍ ကပ်လျက် ထက်ဝန်းကျင်မှ စိစစ်ဆင်ခြင်သော ပညာသည် 'ဥပပရိက္ခာ' မည်၏။ ထိုသို့ အဖန်ဖန် စိစစ်ဆင်ခြင်အပ်သဖြင့် ထင်ရှားသော ကိုယ်ခန္ဓာကဲ့သို့ ထင်မြင်လာသော တရားတို့ကို 'ဤတရားတို့သည် ဤသို့သော သဘောရှိကုန်၏' ဟု ဆင်ခြင်ခြင်းငှာ ခံနိုင်ရည်ရှိအောင် ပြု၍ စိတ်ဖြင့် အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ရှုဆင်ခြင်ခြင်းသည် 'မနသာနုပေက္ခဏာ' မည်၏။ ဤသုတမယီပညာနှင့် စိန္တာမယီပညာတို့တွင် သုတမယီပညာသည် မိမိကြားနာအပ်သော တရားတော်ကို ဆောင်ထားခြင်း၊ လေ့ကျက်ခြင်းတို့ကြောင့် တက်ကြွလှုံ့ဆော်မှု ရှိသည့်အတွက် 'ဥဿာဟနာ' ဟု ခေါ်ထိုက်သော်လည်း၊ စိန္တာမယီပညာသည် ထိုသို့ မဟုတ်သဖြင့် ဤနေရာ၌ 'ဥဿာဟနာ' ဟူသော ပုဒ်ကို မသုံးနှုန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ စိန္တာဟူသည် ကြံစည်ခြင်းဖြစ်ပြီး နိဇ္ဈာနဟူသည် ဆင်ခြင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောအရာများသည် ရှည်ဖော်ပြခဲ့သည့်အတိုင်းသာ ဖြစ်သည်။ Imāhi dvīhi paññāhīti yathāvuttāhi dvīhi paññāhi kāraṇabhūtāhi. Sutacintāmayañāṇesu hi patiṭṭhito vipassanaṃ ārabhatīti. ‘‘Imāsu dvīsu paññāsū’’tipi paṭhanti. ‘‘Tehi jātāsu uppannāsū’’ti vā vacanaseso [Pg.55] yojetabbo. Manasikārasampayuttassāti rūpārūpapariggahādimanasikāre yuttappayuttassa. Yaṃ ñāṇaṃ uppajjatīti vuttanayena manasikārappayogena diṭṭhivisuddhikaṅkhāvitaraṇavisuddhimaggāmaggañāṇadassanavisuddhipaṭipadāñāṇadassanavisuddhīnaṃ sampa ādanena vipassanaṃ ussukkantassa yaṃ ñāṇadassanavisuddhisaṅkhātaṃ ariyamaggañāṇaṃ uppajjati, ayaṃ bhāvanāmayī paññāti sambandho. Taṃ pana dassanaṃ bhāvanāti duvidhanti āha – ‘‘dassanabhūmiyaṃ vā bhāvanābhūmiyaṃ vā’’ti. Yadi dassananti vuccati, kathaṃ tattha paññā bhāvanāmayīti? Bhāvanāmayameva hi taṃ ñāṇaṃ, paṭhamaṃ nibbānadassanato pana ‘‘dassana’’nti vuttanti saphalo paṭhamamaggo dassanabhūmi. Sesā sekkhāsekkhadhammā bhāvanābhūmi. 'ဣမာဟိ ဒွီဟိ ပညာဟိ' ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ပြီးသော အကြောင်းတရားဖြစ်ကုန်သော ပညာနှစ်ပါးတို့ဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ အကယ်စင်စစ် သုတမယဉာဏ်၊ စိန္တာမယဉာဏ်တို့၌ တည်သောသူသည် ဝိပဿနာကို အားထုတ်၏ဟု ရှုမြင်အပ်သည်။ အချို့သော ဆရာတို့သည် 'ဣမာသု ဒွီသု ပညာသု' ဟူ၍လည်း ဖတ်ကြကုန်၏။ ထိုသို့ဖတ်လျှင် '(ထိုပညာနှစ်ပါးတို့) ဖြစ်ပွားလာသော် သို့မဟုတ် ထင်ရှားရှိလာသော်' ဟူ၍ ကြွင်းသောစကားရပ်ကို တွဲစပ်ရမည်။ 'မနသိကာရသမ္ပယုတ္တဿ' ဟူသည်မှာ ရုပ်နာမ်တရားတို့ကို ပိုင်းခြားသိမ်းဆည်းခြင်း အစရှိသော နှလုံးသွင်းမှု၌ အားထုတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ယံ ဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ' ဟူသည်မှာ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်း နှလုံးသွင်းမှု၌ လုံ့လပြုခြင်းဖြင့် ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ၊ ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိ၊ မဂ္ဂါမဂ္ဂဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ၊ ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိတို့ကို ပြီးမြောက်စေလျက် ဝိပဿနာကို အားထုတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဖြစ်ပေါ်လာသော 'ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ' ဟု ဆိုအပ်သည့် အရိယမဂ်ဉာဏ် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ဤအရိယမဂ်ဉာဏ်သည် 'ဘာဝနာမယီပညာ' မည်၏ဟု ဆက်စပ်အပ်သည်။ ထိုဉာဏ်သည် ဒဿနဉာဏ်၊ ဘာဝနာဉာဏ်ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသောကြောင့် 'ဒဿနဘူမိယံ ဝါ ဘာဝနာဘူမိယံ ဝါ' ဟု မိန့်ဆိုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ထိုဉာဏ်ကို 'ဒဿန' (အမြင်) ဟု ဆိုပါက ထိုဒဿနဘုံ၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ပညာသည် ဘာဝနာမယီပညာ မည်သို့ ဖြစ်နိုင်ပါအံ့နည်းဟု မေးစရာရှိသည်။ အမှန်စင်စစ် ထိုဉာဏ်သည် ဘာဝနာမယဉာဏ် သက်သက်သာ ဖြစ်သော်လည်း နိဗ္ဗာန်ကို ရှေးဦးစွာ မြင်ရသောကြောင့် 'ဒဿန' ဟု ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဖိုလ်နှင့်တကွသော ပထမမဂ် (သောတာပတ္တိမဂ်) သည် 'ဒဿနဘုံ' မည်၏။ ကြွင်းသော သေက္ခနှင့် အသေက္ခတရားတို့သည် 'ဘာဝနာဘုံ' မည်ကြသည်။ 8. Idāni imā tisso paññā pariyāyantarena dassetuṃ ‘‘paratoghosā’’tiādi vuttaṃ. Tattha paratoti na attato, aññato satthuto sāvakato vāti attho. Ghosāti tesaṃ desanāghosato, desanāpaccayāti attho. Atha vā parato ghoso etissāti paratoghosā, yā paññā, sā sutamayīti yojetabbaṃ. Paccattasamuṭṭhitāti paccattaṃ tassa tassa attani sambhūtā. Yonisomanasikārāti tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ sabhāvapariggaṇhanādinā yathāvuttena upāyena pavattamanasikārā. Parato ca ghosenāti paratoghosena hetubhūtena. Sesaṃ vuttanayameva. ၈. ယခုအခါ ဤပညာသုံးပါးတို့ကို ပရိယာယ်တစ်ပါးဖြင့် ထပ်မံပြသရန် 'ပရတောဃောသာ' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ ထိုစကား၌ 'ပရတော' ဟူသည်မှာ မိမိကြောင့် မဟုတ်ဘဲ သူတစ်ပါးဖြစ်သော မြတ်စွာဘုရား သို့မဟုတ် သာဝကထံမှ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'ဃောသာ' ဟူသည်မှာ ထိုဘုရားနှင့် သာဝကတို့၏ ဒေသနာအသံတော်ကြောင့်၊ ဒေသနာဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ပညာဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် ဤပညာသည် သူတစ်ပါးထံမှ ကြားရသော ဒေသနာအသံ ရှိသောကြောင့် 'ပရတောဃောသာ' မည်၏။ ထိုသို့သောပညာသည် 'သုတမယီပညာ' မည်၏ဟု တွဲစပ်ရမည်။ 'ပစ္စတ္တသမုဋ္ဌိတာ' ဟူသည်မှာ တစ်ဦးချင်းစီ၏ မိမိကိုယ်ပိုင် သန္တာန်၌ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ယောနိသောမနသိကာရာ' ဟူသည်မှာ ထိုထိုတရားတို့၏ သဘာဝကို သိမ်းဆည်းဆင်ခြင်ခြင်း အစရှိသော ရှေး၌ဖော်ပြခဲ့သည့် သင့်လျော်သောနည်းလမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော နှလုံးသွင်းခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ပညာဖြစ်သည်။ 'ပရတော စ ဃောသေန' ဟူသည်မှာ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော သူတစ်ပါး၏ ဒေသနာအသံကြောင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ကြွင်းသောအရာများသည် ရှေး၌ ပြဆိုခဲ့သည့်အတိုင်းသာ ဖြစ်သည်။ Idāni yadatthaṃ imā paññā uddhaṭā, tameva veneyyapuggalavibhāgaṃ yojetvā dassetuṃ ‘‘yassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha imā dveti gaṇanavasena vatvā puna tā sutamayī cintāmayī cāti sarūpato dasseti. Ayaṃ ugghaṭitaññūti ayaṃ sutamayacintāmayañāṇehi āsayapayogapabodhassa nipphāditattā uddesamatteneva jānanato ‘‘ugghaṭitaññū’’ti vuccati. Ayaṃ vipañcitaññūti cintāmayañāṇena āsayassa aparikkhatattā uddesaniddesehi jānanato vipañcitaññū. Ayaṃ neyyoti sutamayañāṇassāpi abhāvato niravasesaṃ vitthāradesanāya netabbato neyyo. ယခုအခါ ဤပညာရပ်များကို ထုတ်ပြရခြင်း၏ ရည်ရွယ်ချက်ဖြစ်သော ဝေနေယျပုဂ္ဂိုလ်များ ခွဲခြားပုံကို ဆက်စပ်ပြသရန် 'ယဿ' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ ထိုစကား၌ 'ဤနှစ်ပါး' ဟု အရေအတွက်အားဖြင့် ဆိုပြီးနောက်၊ တစ်ဖန် ထိုပညာနှစ်ပါးကို သုတမယီပညာနှင့် စိန္တာမယီပညာဟူ၍ အမျိုးအစားအားဖြင့် ထင်ရှားပြသသည်။ 'ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် ဥဂ္ဃဋိတညူ မည်၏' ဟူသည်မှာ ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် သုတမယဉာဏ်၊ စိန္တာမယဉာဏ်တို့ဖြင့် မိမိ၏ အာသယ (အလိုဆန္ဒ) နှင့် ပယောဂ (လုံ့လ) တို့ကို နိုးကြားပွင့်လန်းစေပြီး ဖြစ်သောကြောင့် အကျဉ်းချုပ် (ဥဒ္ဒေသ) မျှဖြင့်သာ သိနားလည်နိုင်သဖြင့် 'ဥဂ္ဃဋိတညူ' ဟု ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် ဝိပဉ္စိတညူ မည်၏' ဟူသည်မှာ စိန္တာမယဉာဏ်ဖြင့် မိမိ၏ အာသယကို မပြုပြင်ရသေးသဖြင့် အကျဉ်း (ဥဒ္ဒေသ) နှင့် အကျယ် (နိဒ္ဒေသ) နှစ်မျိုးလုံးဖြင့် ရှင်းလင်းပြသမှသာ သိနိုင်သောကြောင့် 'ဝိပဉ္စိတညူ' မည်၏။ 'ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် နေယျ မည်၏' ဟူသည်မှာ သုတမယဉာဏ်၊ စိန္တာမယဉာဏ်တို့ လုံးဝမရှိကြသဖြင့် အကြွင်းမရှိ အကျယ်ဟောကြားအပ်သော ဒေသနာတော်ဖြင့် လမ်းညွှန်ပြသရသောကြောင့် 'နေယျ' မည်၏။ 9. Evaṃ desanāpaṭipadāñāṇavibhāgehi desanābhājanaṃ veneyyattayaṃ vibhajitvā idāni tattha pavattitāya bhagavato dhammadesanāya desanāhāraṃ niddhāretvā yojetuṃ ‘‘sāyaṃ dhammadesanā’’tiādi āraddhaṃ. ၉. ဤသို့လျှင် ဒေသနာဝေဖန်ခြင်း၊ ပဋိပဒါဝေဖန်ခြင်း၊ ဉာဏ်ဝေဖန်ခြင်းတို့ဖြင့် ဒေသနာတော်ကို ခံယူထိုက်သော ဝေနေယျပုဂ္ဂိုလ် သုံးမျိုးကို ခွဲခြားပြပြီးနောက်၊ ယခုအခါ ထိုဝေနေယျပုဂ္ဂိုလ် သုံးဦးတို့၏ အပေါင်း၌ ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော မြတ်စွာဘုရား၏ တရားဒေသနာတော်၌ ဒေသနာဟာရကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်၍ ယှဉ်စပ်ပြသရန် 'သာယံ ဓမ္မဒေသနာ' အစရှိသည်ကို အားထုတ်တော်မူခဲ့သည်။ Tattha [Pg.56] sāyanti sā ayaṃ. Yā pubbe ‘‘dhammaṃ vo, bhikkhave, desessāmī’’tiādinā (netti. 5) paṭiniddesavārassa ādito desanāhārassa visayabhāvena nikkhittā pāḷi, tamevettha desanāhāraṃ niyojetuṃ ‘‘sāyaṃ dhammadesanā’’ti paccāmasati. Kiṃ desayatīti kathetukamyatāvasena desanāya piṇḍatthaṃ pucchitvā taṃ gaṇanāya paricchinditvā sāmaññato dasseti ‘‘cattāri saccānī’’ti. Saccavinimuttā hi bhagavato desanā natthīti. Tassā ca cattāri saccāni piṇḍattho. Pavattipavattakanivattitadupāyavimuttassa neyyassa abhāvato cattāri aviparītabhāvena saccānīti daṭṭhabbaṃ. Tāni ‘‘dukkhaṃ samudayaṃ nirodhaṃ magga’’nti sarūpato dasseti. ထိုစကား၌ 'သာယံ' ဟူသည်ကား 'သာ အယံ' (ထိုဤဓမ္မဒေသနာ) ဟူသော ပုဒ်ဖြတ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏။ ရှေးအခါက “ဓမ္မံ ဝေါ ဘိက္ခဝေ ဒေသေဿာမိ” အစရှိသည်ဖြင့် ပဋိနိဒ္ဒေသဝါရ၏ အစ၌ ဒေသနာဟာရ၏ အရာအဖြစ် ထားရှိအပ်သော ပါဠိတော်ကိုသာလျှင် ဤနေရာ၌ ဒေသနာဟာရကို ယှဉ်စပ်ရန် “သာယံ ဓမ္မဒေသနာ” ဟူသော ဤပါဠိတော်ဖြင့် ညွှန်းဆိုပြသ၏။ “ကိံ ဒေသယတိ” (အဘယ်တရားကို ဟောတော်မူသနည်း) ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ဟောကြားလိုသော ဆန္ဒအားဖြင့် ဒေသနာ၏ အနှစ်ချုပ်အနက်ကို မေးမြန်းပြီးလျှင် ထိုအနှစ်ချုပ်အနက်ကို အရေအတွက်အားဖြင့် ပိုင်းခြားကာ ယေဘုယျအားဖြင့် “စတ္တာရိ သစ္စာနိ” (သစ္စာလေးပါး) ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ပြတော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မြတ်စွာဘုရား၏ ဒေသနာတော်၌ သစ္စာတရားမှ လွတ်ကင်းသော တရားဟူ၍ မရှိသောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် “စတ္တာရိ သစ္စာနိ” ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ယေဘုယျအားဖြင့် အနှစ်ချုပ်အနက်ကို ပြတော်မူ၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ ဒေသနာတော်၌ သစ္စာလေးပါးသည်သာလျှင် အနှစ်ချုပ်အနက် ဖြစ်၏။ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းတရား၊ ဖြစ်စေတတ်သောတရား၊ ထိုနှစ်မျိုးလုံး၏ ချုပ်ငြိမ်းရာတရားနှင့် ချုပ်ငြိမ်းရာသို့ ရောက်ကြောင်းတရားတို့မှ လွတ်ကင်းသော သိဖွယ်တရား (ဉေယျဓမ္မ) မရှိသောကြောင့် သစ္စာတရားတို့သည် လေးပါးသာ ဖြစ်ကုန်၏။ မဖောက်မပြန် မှန်ကန်သော သဘောရှိသောကြောင့် “သစ္စာ” မည်ကုန်၏ဟု သိအပ်၏။ ထိုသစ္စာတို့ကို “ဒုက္ခ၊ သမုဒယ၊ นိရောဓ၊ မဂ္ဂ” ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ကိုယ်ပိုင်သဘာဝအခြင်းအရာအားဖြင့် ပြတော်မူ၏။ Tattha anekupaddavādhiṭṭhānabhāvena kucchitattā bālajanaparikappitadhuvasubhasukhattabhāvavirahena tucchattā ca dukkhaṃ. Avasesapaccayasamavāye dukkhassa uppattikāraṇattā samudayo. Sabbagatisuññattā natthi ettha saṃsāracārakasaṅkhāto dukkharodho, etasmiṃ vā adhigate saṃsāracārakasaṅkhātassa dukkharodhassa abhāvotipi nirodho, anuppādanirodhapaccayattā vā. Mārento gacchati, nibbānatthikehi maggiyatīti vā maggo. Tattha samudayena assādo, dukkhena ādīnavo, magganirodhehi nissaraṇaṃ. Evaṃ yasmiṃ sutte cattāri saccāni sarūpato āgatāni, tattha yathārutavasena. Yattha pana sutte cattāri saccāni sarūpato na āgatāni, tattha atthato cattāri saccāni uddharitvā tesaṃ vasena assādādayo niddhāretabbā. Yattha ca assādādayo sarūpato āgatā, tattha vattabbameva natthi. Yattha pana na āgatā, tattha atthato uddharitvā tesaṃ vasena cattāri saccāni niddhāretabbāni. Idha pana assādādayo udāharaṇavasena sarūpato dassitāti tehi saccāni niddhāretuṃ ‘‘ādīnavo cā’’tiādi vuttaṃ. ထိုသစ္စာလေးပါးတို့တွင် များစွာသော ဘေးရန် (ဥပဒ္ဒဝေါ) တို့၏ တည်ရာဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ စက်ဆုပ်ဖွယ်ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သူမိုက်တို့ ကြံစည်ယူဆအပ်သော မြဲသောသဘော (ဓုဝ)၊ တင့်တယ်သောသဘော (သုဘ)၊ ချမ်းသာသောသဘော (သုခ)၊ ကိုယ်အတ္တသဘောတို့မှ ကင်းဆိတ်သောကြောင့် အချည်းနှီးဆိတ်သုဉ်းသောသဘောရှိသဖြင့် 'ဒုက္ခ' မည်၏။ ကြွင်းသော အကြောင်းတရားတို့ စုပေါင်းညီညွတ်မှုရှိသော် ဒုက္ခဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သောကြောင့် 'သမုဒယ' မည်၏။ အလုံးစုံသော ဂတိတို့မှ ဆိတ်သုဉ်းသောကြောင့် ဤနိဗ္ဗာန်၌ သံသရာနှောင်ချိုင့် (သို့မဟုတ် သံသရာလည်ခြင်း) ဟု ဆိုအပ်သော ဒုက္ခဖြစ်ခြင်းမရှိ၊ ထို့ကြောင့် 'နိရောဓ' မည်၏။ သို့မဟုတ် ဤနိဗ္ဗာန်ကို ရောက်ရှိသိမြင်အပ်သည်ရှိသော် သံသရာနှောင်ချိုင့်တည်းဟူသော ဒုက္ခဖြစ်ခြင်း မရှိတော့သဖြင့်လည်း 'နိရောဓ' မည်၏။ သို့မဟုတ် တစ်ဖန် ပြန်လည်မဖြစ်ပေါ်ဘဲ ချုပ်ငြိမ်းခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သောကြောင့်လည်း 'နိရောဓ' မည်၏။ ကိလေသာတို့ကို သတ်လျက် သွားတတ် (ဖြစ်တတ်) သောကြောင့် သို့မဟုတ် နိဗ္ဗာန်ကို လိုလားသူတို့ ရှာဖွေအပ်သောကြောင့် 'မဂ္ဂ' မည်၏။ ထိုသစ္စာတို့တွင် သမုဒယဖြင့် သာယာဖွယ် (အဿာဒ) ဖြစ်၏၊ ဒုက္ခဖြင့် အပြစ် (အာဒီနဝ) ဖြစ်၏၊ မဂ်နှင့် နိရောဓတို့ဖြင့် လွတ်မြောက်ရာ (နိဿရဏ) ဖြစ်၏။ ထို့အတူ သစ္စာလေးပါးကို ကိုယ်ပိုင်သဘာဝအခြင်းအရာအားဖြင့် တိုက်ရိုက်ဖော်ပြသော သုတ်တော်များ၌ ပါဠိတော်စကားရပ်အတိုင်း တိုက်ရိုက်အစွမ်းဖြင့် အဿာဒစသည်တို့ကို ခွဲခြားသတ်မှတ်အပ်ကုန်၏။ အကြင်သုတ်တော်တို့၌ သစ္စာလေးပါးကို ကိုယ်ပိုင်သဘာဝဖြင့် တိုက်ရိုက်ဖော်ပြမထားပါက ထိုသုတ်တော်၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် သစ္စာလေးပါးကို ထုတ်နှုတ်၍ ယင်းတို့၏အစွမ်းဖြင့် အဿာဒစသည်တို့ကို ခွဲခြားသတ်မှတ်အပ်ကုန်၏။ အကြင်သုတ်တော်တို့၌ အဿာဒစသည်တို့ကို ကိုယ်ပိုင်သဘာဝဖြင့် တိုက်ရိုက်ဖော်ပြထားပြီးဖြစ်ပါက ထိုသုတ်တော်၌ ပြောဖွယ်မရှိပြီ။ အကယ်၍ အဿာဒစသည်တို့ကို တိုက်ရိုက်ဖော်ပြမထားပါက ထိုသုတ်တော်၌ အနက်အားဖြင့် ထုတ်နှုတ်ကာ ယင်းအဿာဒစသည်တို့၏အစွမ်းဖြင့် သစ္စာလေးပါးကို ခွဲခြားသတ်မှတ်အပ်ကုန်၏။ ဤနေရာ၌မူကား အဿာဒစသည်တို့ကို ဥဒါဟရုဏ်အားဖြင့် ကိုယ်ပိုင်သဘာဝအတိုင်း ပြသထားပြီးဖြစ်သောကြောင့် ယင်းအဿာဒစသည်တို့ဖြင့် သစ္စာတရားတို့ကို ခွဲခြားသတ်မှတ်နိုင်ရန် “အာဒီနဝေါ စ” အစရှိသည်ကို ဟောကြားတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ Tattha ‘‘saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā’’ti (dī. ni. 2.387; ma. ni. 1.120; 3.373; vibha. 202) vacanato taṇhāvajjā tebhūmakadhammā dukkhasaccaṃ, te ca aniccādisabhāvattā ādīnavo, phalañca desanāya sādhetabbaṃ. Tattha yaṃ lokiyaṃ, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘phalañca dukkha’’nti. Assādoti taṇhāvipallāsānampi icchitattā te sandhāya ‘‘assādo samudayo’’ti vuttaṃ. Saha vipassanāya ariyamaggo desanā ca [Pg.57] desanāphalādhigamassa upāyoti katvā ‘‘upāyo āṇatti ca maggo’’ti vuttaṃ. Nissaraṇapade cāpi ariyamaggo niddhāretabbo, na cāyaṃ saccavibhāgo ākuloti daṭṭhabbo. Yathā hi saccavibhaṅge (vibha. 208) ‘‘taṇhā avasiṭṭhā kilesā avasiṭṭhā akusalā dhammā sāsavāni kusalamūlāni sāsavā ca kusalā dhammā samudayasaccabhāvena vibhattā’’ti tasmiṃ tasmiṃ naye taṃtaṃavasiṭṭhā tebhūmakadhammā dukkhasaccabhāvena vibhattā, evamidhāpi daṭṭhabbanti. Imāni cattāri saccānīti nigamanaṃ. Idaṃ dhammacakkanti yāyaṃ bhagavato catusaccavasena sāmukkaṃsikā dhammadesanā, idaṃ dhammacakkaṃ. ထိုဒုက္ခသစ္စာ၊ အာဒီနဝစသည်တို့တွင် “သံခိတ္တေန ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ ဒုက္ခာ” ဟူသော ဒေသနာစကားအရ တဏှာကို ကြဉ်သော ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော တေဘူမကတရားတို့သည် ဒုက္ခသစ္စာ မည်၏။ ထိုတေဘူမကတရားတို့သည်လည်း အနိစ္စအစရှိသော သဘောရှိသောကြောင့် ဘေးရန်အပြစ် (အာဒီနဝ) မည်၏။ ဖိုလ်တရားသည်လည်း ဒေသနာတော်ဖြင့် ပြီးမြောက်စေအပ်သော အကျိုးတရား ဖြစ်၏။ ထိုအကျိုးဖိုလ်တရားတို့တွင် လောကီဖိုလ်တရားကို ရည်ညွှန်း၍ “ဖလဉ္စ ဒုက္ခံ” ဟူ၍ ဟောတော်မူ၏။ “အဿာဒေါ” ဟူသော စကား၌ တဏှာနှင့် ဝိပလ္လာသတရားတို့ကိုလည်း သာယာလိုလားအပ်သောကြောင့် ယင်းတို့ကို ရည်ညွှန်း၍ “အဿာဒေါ သမုဒယော” ဟူ၍ ဟောတော်မူ၏။ ဝိပဿနာနှင့်တကွ အရိယမဂ်သည်လည်းကောင်း၊ တိုက်တွန်းနှိုးဆော်သော ဒေသနာသည်လည်းကောင်း ဒေသနာ၏ အကျိုးတရားကို ရရှိခြင်း၏ အကြောင်းလမ်းစ (ဥပါယ) ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် “ဥပါယော အာဏတ္တိ စ မဂ္ဂေါ” ဟူ၍ ဟောတော်မူ၏။ နိဿရဏပုဒ်၌လည်း အရိယမဂ်ကိုပင် ခွဲခြားမှတ်သားအပ်၏။ ဤသို့ သစ္စာကို ခွဲခြားဝေဖန်ခြင်းသည် ရှုပ်ထွေးနှောင့်ရှက်မှုမရှိဟု သိမြင်အပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သစ္စဝိဘင်းကျမ်း၌ “တဏှာ၊ ကြွင်းသော ကိလေသာ၊ ကြွင်းသော အကုသိုလ်တရား၊ အာသဝနှင့်တကွဖြစ်သော ကုသိုလ်မူလနှင့် ကုသိုလ်တရားတို့ကို သမုဒယသစ္စာအဖြစ်ဖြင့် ခွဲခြားပြသအပ်၏” ဟု ထိုထိုနည်းတို့၌ သမုဒယသစ္စာမှ ကြွင်းကျန်သော တေဘူမကတရားတို့ကို ဒုက္ခသစ္စာအဖြစ်ဖြင့် ခွဲခြားဝေဖန်သကဲ့သို့၊ ဤနေရာ၌လည်း ထို့အတူပင် သိမှတ်အပ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် သစ္စာဝေဖန်ပုံသည် ရှုပ်ထွေးခြင်းမရှိပေ။ “ဣမာနိ စတ္တာရိ သစ္စာနိ” ဟူသော ဤစကားသည် နိဂုံးချုပ်စကား ဖြစ်၏။ “ဣဒံ ဓမ္မစက္ကံ” ဟူသည်ကား မြတ်စွာဘုရား၏ သစ္စာလေးပါးအစွမ်းဖြင့် ကိုယ်တော်တိုင် ထုတ်ဖော်ဟောကြားအပ်သော အကြင်ဓမ္မဒေသနာတော် ရှိ၏၊ ထိုဒေသနာတော်ကို “ဓမ္မစက်” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ Idāni tassā dhammadesanāya dhammacakkabhāvaṃ saccavibhaṅgasuttavasena (ma. ni. 3.371 ādayo) dassetuṃ ‘‘yathāha bhagavā’’tiādi vuttaṃ. Tattha idaṃ dukkhanti idaṃ jātiādivibhāgaṃ saṅkhepato pañcupādānakkhandhasaṅgahaṃ taṇhāvajjaṃ tebhūmakadhammajātaṃ dukkhassa adhiṭṭhānabhāvena dukkhadukkhādibhāvena ca dukkhaṃ ariyasaccanti attho. Meti bhagavā attānaṃ niddisati. Bārāṇasiyanti bārāṇasīnāmakassa nagarassa avidūre. Paccekabuddhaisīnaṃ ākāsato otaraṇaṭṭhānatāya isipatanaṃ. Migānaṃ tattha abhayassa dinnattā migadāyanti ca laddhanāme assame. Uttarati atikkamati, abhibhavatīti vā uttaraṃ, natthi etassa uttaranti anuttaraṃ. Anatisayaṃ appaṭibhāgaṃ vā. Kiñcāpi bhagavato dhammadesanā anekāsu devamanussaparisāsu anekasatakkhattuṃ tesaṃ ariyasaccappaṭivedhasampādanavasena pavattitā, tathāpi sabbapaṭhamaṃ aññāsikoṇḍaññappamukhāya aṭṭhārasaparimāṇāya brahmakoṭiyā catusaccappaṭivedhavibhāvanīyā dhammadesanā, tassā sātisayā dhammacakkasamaññāti ‘‘dhammacakkaṃ pavattita’’nti vuttaṃ. ယခုအခါ၌ ထိုဓမ္မဒေသနာတော်၏ ဓမ္မစက်အဖြစ်ကို သစ္စဝိဘင်းသုတ် (ဓမ္မစကြာသုတ်) ၏ အစွမ်းဖြင့် ပြသရန် “ယထာဟ ဘဂဝါ” အစရှိသည်ကို ဟောတော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ “ဣဒံ ဒုက္ခံ” ဟူသည်ကား ဇာတိအစရှိသည်ဖြင့် ခွဲခြားအပ်သော၊ အကျဉ်းအားဖြင့် ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်အပ်သော၊ တဏှာကို ကြဉ်သော၊ ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော ဒုက္ခ၏ တည်ရာဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဒုက္ခဒုက္ခအစရှိသော သဘောရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း “ဒုက္ခအရိယသစ္စာ” မည်သော တရားအစုအဝေး ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “မေ” ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် မိမိကိုယ်တော်ကို ညွှန်ပြတော်မူ၏။ “ဗာရာဏသိယံ” ဟူသည်ကား ဗာရာဏသီပြည်နှင့် မနီးမဝေးသောအရပ်၌ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ရှင်ဣသိတို့ ကောင်းကင်မှ သက်ဆင်းရာအရပ်ဖြစ်သောကြောင့် “isipatana” (ဣသိပတန) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သားငှက်တိရစ္ဆာန်တို့အား ထိုအရပ်၌ ဘေးမဲ့ပေးထားသောကြောင့် “migadāya” (မိဂဒါယ) ဟူ၍လည်းကောင်း အမည်ရသော တောကျောင်းကျောင်းသင်္ခမ်း၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ လွန်ကဲတတ်၊ နှိပ်နင်းတတ်သောကြောင့် 'ဥတ္တရ' မည်၏။ ဤဓမ္မစက်ထက် သာလွန်သော သို့မဟုတ် နှိပ်နင်းနိုင်သောတရား မရှိသောကြောင့် 'anuttara' (အနုတ္တရ - အတုမရှိ၊ အလွန်မြတ်သော) ဓမ္မစက်မည်၏။ လွန်ကဲသောတရားမရှိသော သို့မဟုတ် အတူမရှိသော ဓမ္မစက်တည်း။ မြတ်စွာဘုရား၏ ဓမ္မဒေသနာတော်ကို များစွာသော နတ်လူပရိသတ်တို့၌ အကြိမ်ပေါင်းရာမက သစ္စာလေးပါး သိမြင်စေရန် ဟောကြားတော်မူခဲ့သော်လည်း အလုံးစုံသော တရားတို့ထက် ရှေးဦးစွာ အညာသိကောဏ္ဍည အမှူးရှိသော (၁၈) ကုဋေသော ဗြဟ္မာတို့အား သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်းသိမြင်စေသော အကြင်ဒေသနာတော်သည် ရှိ၏၊ ထိုဒေသနာတော်၏ ထူးကဲသော အမည်နာမသည် “ဓမ္မစက်” ဟူ၍ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် “ဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တိတံ” (ဓမ္မစက်ကို လည်စေအပ်ပြီ) ဟူ၍ ဟောတော်မူ၏။ Tattha satipaṭṭhānādidhammo eva pavattanaṭṭhena cakkanti dhammacakkaṃ, cakkanti vā āṇā. Dhammato anapetattā dhammañca taṃ cakkañcāti dhammacakkaṃ. Dhammena ñāyena cakkantipi dhammacakkaṃ. Yathāha – ‘‘dhammañca pavatteti cakkañcāti dhammacakkaṃ, cakkañca pavatteti dhammañcāti dhammacakkaṃ, dhammena pavattetīti dhammacakka’’ntiādi (paṭi. ma. 2.41-42). Appaṭivattiyanti dhammissarassa bhagavato sammāsambuddhabhāvato dhammacakkassa ca anuttarabhāvato appaṭisedhanīyaṃ. Kena pana appaṭivattiyanti āha ‘‘samaṇena vā’’tiādi. Tattha samaṇenāti pabbajjaṃ upagatena. Brāhmaṇenāti [Pg.58] jātibrāhmaṇena. Paramatthasamaṇabrāhmaṇānañhi paṭilomanacittaṃyeva natthi. Devenāti kāmāvacaradevena. Kenacīti yena kenaci avasiṭṭhapārisajjena. Ettāvatā aṭṭhannampi parisānaṃ anavasesapariyādānaṃ daṭṭhabbaṃ. Lokasminti sattaloke. ထိုစကား၌ သတိပဋ္ဌာန်အစရှိသော တရားတို့သည်သာလျှင် ဖြစ်ပေါ်လည်ပတ်တတ်သော သဘောကြောင့် 'စက်' (စက္က) မည်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဓမ္မစက်' (ဓမ္မစက္က) မည်၏။ သို့မဟုတ် 'စက်' ဟူသည် အာဏာကို ဆိုလို၏။ တရားသဘောနှင့် မကင်းသောကြောင့် ယင်းသည် တရားလည်းဖြစ်၊ အာဏာလည်းဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဓမ္မစက်' မည်၏။ သို့မဟုတ် တရားသဘော (နည်းလမ်း) အားဖြင့် ဖြစ်သော အာဏာစက်ဖြစ်သောကြောင့်လည်း 'ဓမ္မစက်' ဟု ဆိုအပ်၏။ ငါဘုရား ဟောကြားအပ်သောစကား၏ သာဓကအဖြစ် “တရားကိုလည်း လည်စေတတ်၏၊ အာဏာစက်ကိုလည်း လည်စေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဓမ္မစက်မည်၏...” အစရှိသည်ဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ “အပ္ပဋိဝတ္တိယံ” ဟူသည်ကား တရားတို့၏ အရှင်သခင်ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဖြစ်တော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဓမ္မစက်၏ အတုမရှိ မြတ်လှစွာသော အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း မည်သူမျှ မပြန်လည်လည်စေနိုင်သော (မတားမြစ်နိုင်သော) တရားတည်း။ စင်စစ် အဘယ်သူသည် မတားမြစ်နိုင်သနည်းဟူသော စောဒနာကြောင့် “သမဏေန ဝါ” အစရှိသည်ကို ဟောတော်မူ၏။ ထိုစကား၌ “သမဏေန” ဟူသည်မှာ ရဟန်းအဖြစ်သို့ ရောက်သောသူ (ရဟန်း) ဖြင့် လည်းကောင်း၊ “ဗြာဟ္မဏေန” ဟူသည်မှာ ဇာတ်အားဖြင့် ပုဏ္ဏားဖြစ်သောသူဖြင့် လည်းကောင်း၊ စင်စစ်အားဖြင့်မူကား ပရမတ္ထသဘောအရ စစ်မှန်သော ရဟန်းပုဏ္ဏားတို့အား (ဓမ္မစက်ကို) ဆန့်ကျင်လိုသော စိတ်သည်ပင် မရှိပေ။ “ဒေဝေန” ဟူသည်မှာ ကာမာဝစရ နတ်မင်းဖြင့် လည်းကောင်း၊ “ကေနစိ” ဟူသည်မှာ ကြွင်းကျန်သော မင်း၊ သူဌေး အစရှိသော တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူဖြင့် လည်းကောင်း (မတားမြစ်နိုင်)။ ဤမျှသော စကားစဉ်ဖြင့် ပရိသတ်ရှစ်ပါးလုံးကို အကြွင်းမဲ့ သိမ်းကျုံးယူငင်အပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ “လောကသ္မိံ” ဟူသည်ကား သတ္တလောက၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ Tatthāti tissaṃ catusaccadhammadesanāyaṃ. Aparimāṇā padā, aparimāṇā akkharāti uppaṭipāṭivacanaṃ yebhuyyena padasaṅgahitāni akkharānīti dassanatthaṃ. Padā akkharā byañjanāti liṅgavipallāso katoti daṭṭhabbaṃ. Atthassāti catusaccasaṅkhātassa atthassa. Saṅkāsanāti saṅkāsitabbākāro. Esa nayo sesesupi. Atthassāti ca sambandhe sāmivacanaṃ. Itipidanti itīti pakārattho, pi-saddo sampiṇḍanattho, imināpi imināpi pakārena idaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ veditabbanti attho. Tena jātiādibhedena yathāvuttassa dukkhasaccassa anekabhedataṃ taṃdīpakānaṃ akkharapadādīnaṃ vuttappakāraṃ aparimāṇatañca samattheti. ထိုစကားရပ်၌ 'တတ္ထ' ဟူသည်မှာ ထိုစတုသစ္စဓမ္မဒေသနာ၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အပရိမာဏာ ပဒါ၊ အပရိမာဏာ အက္ခရာ' ဟု အစဉ်မဟုတ်ဘဲ ပြောင်းပြန်ဆိုခြင်းသည် အများအားဖြင့် အက္ခရာတို့ကို ပုဒ်ဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်အပ်ကုန်၏ ဟု ပြလိုသောကြောင့်ဖြစ်သည်။ 'ပဒါ၊ အက္ခရာ၊ ဗျဉ္ဇနာ' ဟူ၍ လိင်ပြန်ခြင်းကို ပြုအပ်၏ ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ 'အတ္ထဿ' ဟူသည်မှာ စတုသစ္စာဟု ဆိုအပ်သော အနက်အား ဟု ဆိုလိုသည်။ 'သင်္ကာသနာ' ဟူသည်မှာ အကျဉ်းပြအပ်သော အခြင်းအရာ ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသော ပကာသနာ အစရှိသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ 'အတ္ထဿ' ဟူသော ဤပုဒ်၌လည်း သမ္ဗန်အနက်၌ သာမိဝိဘတ် ဖြစ်သည်။ 'ဣတိပိဒံ' ဟူသော ဤပါဌ်၌ 'ဣတိ' သဒ္ဒါသည် ပကာရအနက်ရှိ၏။ 'ပိ' သဒ္ဒါသည် သမ္ပိဏ္ဍနအနက်ရှိ၏။ ဤအပြား ဤအပြားဖြင့်လည်း ဤတဏှာကြဉ်သော တေဘူမကတရားသည် ဒုက္ခဟု ဆိုအပ်သော အရိယသစ္စာဟူ၍ သိအပ်၏ ဟု အနက်ရသည်။ ထို 'ဣတိပိ' ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် ဇာတိ အစရှိသော အပြားအားဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော ဒုက္ခသစ္စာ၏ များစွာသော အပြားရှိသည်၏အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုဒုက္ခသစ္စာကို ပြတတ်သော အက္ခရာ၊ ပုဒ် အစရှိသည်တို့၏ ဆိုအပ်ပြီးသော အခြင်းအရာရှိသော အတိုင်းအရှည်မရှိသည်၏အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း ပြီးမြောက်စေ၏။ Ayaṃ dukkhasamudayoti ayaṃ kāmataṇhādibhedā taṇhāvaṭṭassa mūlabhūtā yathāvuttassa dukkhassa nibbattihetubhāvato dukkhasamudayo. Ayaṃ dukkhanirodhoti ayaṃ sabbasaṅkhatanissaṭā asaṅkhatadhātu yathāvuttassa dukkhassa anuppādanirodhapaccayattā dukkhanirodho. Ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti ayaṃ sammādiṭṭhiādiaṭṭhaṅgasamūho dukkhanirodhasaṅkhātaṃ nibbānaṃ gacchati ārammaṇavasena tadabhimukhībhūtattā paṭipadā ca hoti dukkhanirodhappattiyāti dukkhanirodhagāminī paṭipadā. Itipidanti padassa pana samudayasacce aṭṭhasatataṇhāvicaritehi, nirodhasacce madanimmadanādipariyāyehi, maggasacce sattattiṃsabodhipakkhiyadhammehi attho vibhajitvā veditabbo. Sesaṃ vuttanayameva. 'အယံ ဒုက္ခသမုဒယော' ဟူသည်မှာ ကာမတဏှာ အစရှိသော အပြားရှိသော ဝဋ်၏ အရင်းခံဖြစ်သော ဤတဏှာသည် ဆိုအပ်ပြီးသော ဒုက္ခ၏ ဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ဒုက္ခသမုဒယ မည်၏။ 'အယံ ဒုက္ခနိရောဓော' ဟူသည်မှာ အလုံးစုံသော သင်္ခတတရားတို့မှ လွတ်မြောက်သော ဤအသင်္ခတဓာတ်သည် ဆိုအပ်ပြီးသော ဒုက္ခ၏ တစ်ဖန်မဖြစ်သော ချုပ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ဒုက္ခနိရောဓ မည်၏။ 'အယံ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ' ဟူသည်မှာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ အစရှိသော ရှစ်ပါးသော အင်္ဂါဖြင့် ရေတွက်အပ်သော ဤမဂ္ဂင်ရှစ်ပါးသည် ဒုက္ခနိရောဓဟု ဆိုအပ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ အာရုံပြုခြင်း၏ အစွမ်းအားဖြင့် ထိုနိဗ္ဗာန်သို့ ရှေ့ရှုဦးတည် ဖြစ်သောကြောင့် သွားလည်းသွားတတ်၏၊ သို့မဟုတ် ဒုက္ခ၏ ချုပ်ရာသို့ ရောက်ခြင်းငှာ အကျင့်လည်း ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ မည်၏။ 'ဣတိပိဒံ' ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကိုမူ သမုဒယသစ္စာ၌ တစ်ရာ့ရှစ်ပါးသော တဏှာဝိစရိုက်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ နိရောဓသစ္စာ၌ မဒနိမ္မဒန အစရှိသော ပရိယာယ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ မဂ္ဂသစ္စာ၌ သုံးဆယ့်ခုနစ်ပါးသော ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့ဖြင့်လည်းကောင်း ဝေဖန်၍ သိအပ်၏။ ကြွင်းသောအရာသည် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ Evaṃ ‘‘dvādasa padāni sutta’’nti gāthāya sakalassa sāsanassa channaṃ atthapadānaṃ channañca byañjanapadānaṃ vasena yā dvādasapadatā vuttā, tameva ‘‘dhammaṃ vo, bhikkhave, desessāmī’’tiādinā desanāhārassa visayadassanavasena chachakkapariyāyaṃ (ma. ni. 3.420 ādayo) ekadesena uddisitvā dhammacakkappavattanasuttena (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 13; paṭi. ma. 2.30) tadatthassa saṅgahitabhāvadassanamukhena sabbassāpi bhagavato vacanassa catusaccadesanābhāvaṃ tadatthassa ca catusaccabhāvaṃ vibhāvento ‘‘idaṃ dukkhanti [Pg.59] me, bhikkhave, bārāṇasiya’’ntiādinā saccavibhaṅgasuttaṃ (ma. ni. 3.371 ādayo) uddesato dassetvā ‘‘tattha aparimāṇā padā’’tiādinā byañjanatthapadāni vibhajanto dvādasapadabhāvaṃ dīpetvā idāni tesaṃ aññamaññavisayivisayabhāvena sambandhabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘tattha bhagavā akkharehi saṅkāsetī’’tiādi vuttaṃ. ဤသို့လျှင် 'ဒွါဒသပဒါနိ သုတ္တံ' ဟူသော ဂါထာဖြင့် အလုံးစုံသော သာသနာတော်၏ ခြောက်ပါးသော အတ္ထပုဒ်တို့၏လည်းကောင်း၊ ခြောက်ပါးသော ဗျဉ္ဇနပုဒ်တို့၏လည်းကောင်း အစွမ်းအားဖြင့် တစ်ဆယ့်နှစ်ပုဒ် ရှိသည်၏အဖြစ်ကို ဆိုအပ်၏။ 'ဓမ္မံ ဝေါ ဘိက္ခဝေ ဒေသေဿာမိ' အစရှိသည်ဖြင့် ဒေသနာဟာရ၏ အရာကို ပြခြင်း၏အစွမ်းအားဖြင့် ဆဆက္ကဒေသနာကို တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် အကျဉ်းညွှန်းပြပြီးနောက် ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်ဖြင့် ထိုဆဆက္ကဒေသနာ၏ အနက်ကို သင်္ဂြိုဟ်အပ်သည်၏အဖြစ်ကို ပြခြင်းကို အရင်းပြုသဖြင့် အလုံးစုံသော မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်၏ စတုသစ္စဒေသနာ ဖြစ်သည်၏အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုဆဆက္ကဒေသနာ၏ အနက်၏ လေးပါးသော သစ္စာဖြစ်သည်၏အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း ထင်ရှားပြလိုသည်ဖြစ်၍ 'ဣဒံ ဒုက္ခန္တိ မေ ဘိက္ခဝေ ဗာရာဏသိယံ' အစရှိသည်ဖြင့် သစ္စာဝေဖန်ရာသုတ် (ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်) ကို အကျဉ်းပြသောအားဖြင့် ပြသ၍၊ 'တတ္ထ အပရိမာဏာ ပဒါ' အစရှိသည်ဖြင့် ဗျဉ္ဇနပုဒ်၊ အတ္ထပုဒ်တို့ကို ဝေဖန်တော်မူလိုသည်ဖြစ်၍ ထိုတစ်ဆယ့်နှစ်ပုဒ်ရှိသည်၏ အဖြစ်ကိုသာလျှင် ပြသပြီးနောက်၊ ယခုအခါ၌ ထိုဗျဉ္ဇနပုဒ်၊ အတ္ထပုဒ်တို့၏ အချင်းချင်း ဝိသယနှင့် ဝိသယီအဖြစ်ဖြင့် စပ်စပ်မိမိရှိသည်၏ အဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ 'တတ္ထ ဘဂဝါ အက္ခရေဟိ သင်္ကာသေတိ' အစရှိသည်ကို ဆိုအပ်၏။ Tattha padāvayavaggahaṇamukhena padaggahaṇaṃ, gahite ca pade padatthāvabodho gahitapubbasaṅketassa hoti. Tattha ca padāvayavaggahaṇena viya padaggahaṇassa, padatthāvayavaggahaṇenāpi padatthaggahaṇassa visesādhānaṃ jāyatīti āha – ‘‘akkharehi saṅkāsetī’’ti. Yasmā pana akkharehi saṃkhittena dīpiyamāno attho padapariyosāne vākyassa apariyositattā padeneva pakāsito dīpito hoti, tasmā ‘‘padehi pakāsetī’’ti vuttaṃ. Vākyapariyosāne pana so attho vivarito vivaṭo kato hotīti vuttaṃ ‘‘byañjanehi vivaratī’’ti. Yasmā ca pakārehi vākyabhede kate tadattho vibhatto nāma hoti, tasmā ‘‘ākārehi vibhajatī’’ti vuttaṃ. Tathā vākyāvayavānaṃ paccekaṃ nibbacanavibhāge kate so attho pākaṭo hotīti vuttaṃ ‘‘niruttīhi uttānīkarotī’’ti. Katanibbacanehi vākyāvayavehi vitthāravasena niravasesato desitehi veneyyānaṃ cittaparitosanaṃ buddhinisānañca kataṃ hotīti āha – ‘‘niddesehi paññapetī’’ti. Ettha ca akkharehi eva saṅkāsetīti avadhāraṇaṃ akatvā akkharehi saṅkāsetiyevāti evaṃ avadhāraṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Evañhi sati atthapadānaṃ nānāvākyavisayatāpi siddhā hoti. Tena ekānusandhike sutte chaḷeva atthapadāni, nānānusandhike pana anusandhimhi anusandhimhi cha cha atthapadāni niddhāretabbāni. ထိုစကားရပ်၌ ပုဒ်၏အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော အက္ခရာကို သိရှိခြင်းကို အရင်းပြု၍ ပုဒ်ကို သိရှိခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ပုဒ်ကို သိရှိပြီးသောအခါ၌လည်း ရှေးက သတ်မှတ်ထားသော အမှတ်သင်္ကေတရှိသူအား ပုဒ်၏အနက်ကို သိရှိခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ထိုအက္ခရာနှင့် ပုဒ်တို့တွင် ပုဒ်၏အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော အက္ခရာကို သိရှိခြင်းဖြင့် ပုဒ်ကို သိရှိခြင်း၏ ထူးခြားမှုသည် ဖြစ်ပေါ်သကဲ့သို့၊ ပုဒ်၏အနက်အစိတ်အပိုင်းကို သိရှိခြင်းဖြင့်လည်း ပုဒ်၏အနက်ကို သိရှိခြင်း၏ ထူးခြားမှုသည် ဖြစ်ပေါ်၏။ ထို့ကြောင့် 'အက္ခရေဟိ သင်္ကာသေတိ' ဟု ဆိုသည်။ အကြောင်းမူကား အက္ခရာတို့ဖြင့် အကျဉ်းအားဖြင့် ပြအပ်သော အနက်သည် ပုဒ်၏အဆုံး၌ ဝါကျမပြီးသေးသဖြင့် ပုဒ်ဖြင့်သာလျှင် ထင်ရှားစွာ ပြအပ်သည်ဖြစ်၍၊ ထို့ကြောင့် 'ပဒေဟိ ပကာသေတိ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဝါကျ၏အဆုံး၌မူ ထိုအနက်ကို ဖွင့်ပြအပ်သည်ဖြစ်ရာ၊ ထို့ကြောင့် 'ဗျဉ္ဇနေဟိ ဝိဝရတိ' ဟု ဆိုအပ်၏။ အပြားတို့ဖြင့် ဝါကျကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း ပြုအပ်သော် ထိုဝါကျ၏အနက်သည် ဝေဖန်အပ်သည်မည်၏၊ ထို့ကြောင့် 'အာကာရေဟိ ဝိဘဇတိ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့အတူ ဝါကျအစိတ်အပိုင်းတို့၏ သီးခြားစီ ဝိဂြိုဟ်အားဖြင့် ဝေဖန်ခြင်းကို ပြုအပ်သော် ထိုဝါကျ၏အနက်သည် ထင်ရှား၏၊ ထို့ကြောင့် 'နိရုတ္တီဟိ ဥတ္တာနီကရောတိ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဝိဂြိုဟ်ပြုထားသော ဝါကျအစိတ်အပိုင်းတို့ကို အကျယ်အားဖြင့် အကြွင်းမဲ့ ဟောကြားတော်မူခြင်းဖြင့် ဝေနေယျတို့၏ စိတ်နှလုံး နှစ်သက်ခြင်းနှင့် ပညာထက်မြက်ခြင်းကို ဖြစ်စေရာ၊ ထို့ကြောင့် 'နိဒ္ဒေသေဟိ ပညပေတိ' ဟု ဆိုသည်။ ဤနေရာ၌ 'အက္ခရေဟိ ဧဝ သင်္ကာသေတိ' ဟု ကန့်သတ်ခြင်းကို မပြုဘဲ 'အက္ခရေဟိ သင်္ကာသေတိ ဧဝ' ဟုသာ ဤသို့ ကန့်သတ်ချက်ကို မှတ်ယူအပ်၏။ ဤသို့ဖြစ်လျှင် အတ္ထပုဒ်တို့၏ ထူးခြားသော ဝါကျတို့၌ အာရုံပြုရာဖြစ်သော အဖြစ်သည်လည်း ပြီးမြောက်၏။ ထို့ကြောင့် အနုသန္ဓေတစ်ခုတည်းရှိသော သုတ်၌ ခြောက်ပါးသော အတ္ထပုဒ်တို့ကိုသာ ပိုင်းခြားမှတ်သားအပ်ပြီး၊ အနုသန္ဓေအမျိုးမျိုးရှိသော သုတ်၌မူကား အနုသန္ဓေတစ်ခုစီ၌ ခြောက်ခုခြောက်ခုသော အတ္ထပုဒ်တို့ကို ပိုင်းခြားမှတ်သားအပ်ကုန်၏။ ‘‘Akkharehi ca padehi ca ugghaṭetī’’tiādinā byañjanapadānaṃ kiccasādhanaṃ dasseti. Veneyyattayavinayameva hi tesaṃ byāpāro. Aṭṭhānabhāvato pana saccappaṭivedhassa padaparamo na idha vutto. Neyyaggahaṇeneva vā tassāpi idha gahaṇaṃ sekkhaggahaṇena viya kalyāṇaputhujjanassāti daṭṭhabbaṃ. Akkharehītiādīsu karaṇasādhane karaṇavacanaṃ, na hetumhi. Akkharādīni hi ugghaṭanādiatthāni, na ugghaṭanādiakkharādiatthaṃ. Yadatthā ca kiriyā [Pg.60] so hetu, yathā ‘‘annenavasatī’’ti. Ugghaṭetīti sotāvadhānaṃ katvā samāhitacittānaṃ veneyyānaṃ saṅkāsanavasena akkharehi visesaṃ ādahanto yathā padapariyosāne āsayappaṭibodho hoti, tathā yathādhippetaṃ atthaṃ saṅkhepena katheti uddisatīti attho. Vipañcayatīti yathāuddiṭṭhaṃ atthaṃ niddisati. Vitthāretīti vitthāraṃ karoti, vitthāraṃ katvā ācikkhati vā, paṭiniddisatīti attho. Yasmā cettha ugghaṭetīti uddisanaṃ adhippetaṃ. Uddeso ca desanāya ādi, tasmā vuttaṃ – ‘‘ugghaṭanā ādī’’ti. Tathā vipañcanaṃ niddisanaṃ, vittharaṇaṃ paṭiniddisanaṃ, niddesapaṭiniddesā ca desanāya majjhapariyosānāti. Tena vuttaṃ – ‘‘vipañcanā majjhe, vitthāraṇā pariyosāna’’nti. 'အက္ခရေဟိ စ ပဒေဟိ စ ဥဂ္ဃဋေတိ' အစရှိသည်ဖြင့် ဗျဉ္ဇနပုဒ်တို့၏ ကိစ္စပြီးမြောက်ခြင်းကို ပြသတော်မူ၏။ ဝေနေယျပုဂ္ဂိုလ် သုံးမျိုးကို ဆုံးမခြင်းသည်သာလျှင် ထိုဗျဉ္ဇနပုဒ်တို့၏ ကိစ္စဖြစ်သည်။ သစ္စာတရားကို ထိုးထွင်းသိမြင်ရန် အခွင့်မရှိသောကြောင့် ပဒပရမပုဂ္ဂိုလ်ကို ဤ၌ ထည့်သွင်းမဟောကြားပေ။ သို့မဟုတ် သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်ကို သိမ်းယူခြင်းဖြင့် ကလျာဏပုထုဇဉ်ကို သိမ်းယူသကဲ့သို့၊ နေယျပုဂ္ဂိုလ်ကို သိမ်းယူခြင်းဖြင့်ပင် ထိုပဒပရမပုဂ္ဂိုလ်ကိုလည်း ဤ၌ သိမ်းယူအပ်၏ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ 'အက္ခရေih' အစရှိသည်တို့၌ ဝိဘတ်သည် ကရဏကာရက (ကရဏသာဓန) အနက်၌ ဖြစ်၏၊ ဟိတ် (အကြောင်း) အနက်၌ မဟုတ်ပေ။ စင်စစ်အားဖြင့် အက္ခရာအစရှိသည်တို့သည် ဥဂ္ဃဋနအစရှိသော အကျိုးရှိကုန်၏။ ဥဂ္ဃဋနအစရှိသည်တို့သည် အက္ခရာအစရှိသော အကျိုးရှိသည် မဟုတ်ပေ။ ကိရိယာသည် အကြင်အကျိုးရှိရာ၊ ထိုအကျိုးကို ဟိတ် (အကြောင်း) ဟု ခေါ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် 'အန္နေန ဝသတိ' (ဆွမ်းဖြင့် နေ၏) ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ 'ဥဂ္ဃဋေတိ' ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်မှာ နားစိုက်ထောင်၍ တည်ကြည်သော စိတ်ရှိကြသော ဝေနေယျတို့အား အကျဉ်းပြခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် အက္ခရာတို့ဖြင့် ထူးခြားမှုကို ဖြစ်စေလျက်၊ ပုဒ်၏အဆုံး၌ နှလုံးသွင်း (အာသယ) နိုးကြားပွင့်လန်းစေရန် ရည်ရွယ်ချက်ရှိသည့်အတိုင်း အနက်ကို အကျဉ်းအားဖြင့် ဟောကြားညွှန်းပြတော်မူ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဝိပဉ္စယတိ' ဟူသည်မှာ အကျဉ်းညွှန်းပြအပ်သော အနက်ကို မကျဉ်းမကျယ် ပြန်လည်ပြသတော်မူခြင်း (နိဒ္ဒေသပြုခြင်း) ဖြစ်သည်။ 'ဝိတ္ထာရေတိ' ဟူသည်မှာ အကျယ်ချဲ့ခြင်းကို ပြုလုပ်ခြင်း သို့မဟုတ် အကျယ်ချဲ့၍ ဟောကြားပြသတော်မူခြင်း (ပဋိနိဒ္ဒေသပြုခြင်း) ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ 'ဥဂ္ဃဋေတိ' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် အကျဉ်းပြခြင်း (ဥဒ္ဒေသ) ကို ရည်ရွယ်၏။ ဥဒ္ဒေသသည်လည်း ဒေသနာ၏ အစဦး ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် 'ဥဂ္ဃဋနော အာဒိ' ဟု ဆိုအပ်သည်။ ထို့အတူ ဝိပဉ္စနသည် နိဒ္ဒေသမည်၏၊ ဝိတ္ထာရဏသည် ပဋိနိဒ္ဒေသမည်၏။ နိဒ္ဒေသနှင့် ပဋိနိဒ္ဒေသတို့သည်လည်း ဒေသနာ၏ အလယ်နှင့် အဆုံး ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် 'ဝိပဉ္စနာ မဇ္ဈေ၊ ဝိတ္ထာရဏာ ပရိယောသာနံ' ဟု ဆိုအပ်သည်။ Evaṃ ‘‘akkharehi saṅkāsetī’’tiādinā channaṃ byañjanapadānaṃ byāpāraṃ dassetvā idāni atthapadānaṃ byāpāraṃ dassetuṃ ‘‘soyaṃ dhammavinayo’’tiādi vuttaṃ. Tattha sīlādidhammo eva pariyattiatthabhūto veneyyavinayanato dhammavinayo. Ugghaṭīyantoti uddisiyamāno. Tenāti ugghaṭitaññūvinayanena. Vipañcīyantoti niddisiyamāno. Vitthārīyantoti paṭiniddisiyamāno. ဤသို့ "အက္ခရေဟိ သင်္ကာသေတိ" အစရှိသည်ဖြင့် ဗျည်းပုဒ်ခြောက်ပါးတို့၏ ဆောင်ရွက်ချက်အမှုကို ပြသပြီးနောက်၊ ယခုအခါ၌ အနက်ပုဒ်တို့၏ ဆောင်ရွက်ချက်အမှုကို ပြသရန် "သောယံ ဓမ္မဝိနယော" အစရှိသည်ကို ဆိုအပ်၏။ ထိုစကား၌ ပရိယတ္တိတရား၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ဖြစ်သော သီလစသောတရားသည်ပင်လျှင် ဝေနေယျတို့ကို ဆုံးမတတ်သည့်အတွက်ကြောင့် ဓမ္မဝိနယ မည်၏။ "ဥဂ္ဃဋီယန္တော" ဟူသည်ကား အကျဉ်းပြအပ်သည်ဖြစ်၍။ "တေန" ဟူသည်ကား ဥဂ္ဃဋိတညူပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆုံးမခြင်းဖြင့်။ "ဝိပဉ္စီယန္တော" ဟူသည်ကား မကျဉ်းမကျယ် ပြအပ်သည်ဖြစ်၍။ "ဝိတ္ထာရီယန္တော" ဟူသည်ကား တစ်ဖန်အကျယ်ပြအပ်သည်ဖြစ်၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ 10. Ettāvatā ‘‘dhammaṃ vo, bhikkhave, desessāmī’’ti uddiṭṭhāya pāḷiyā tividhakalyāṇataṃ dassetvā idāni atthabyañjanasampattiṃ dassetuṃ ‘‘cha padāni attho’’tiādi vuttaṃ. Taṃ suviññeyyaṃ. ‘‘Tenāha bhagavā’’tiādinā desanāhārassa visayabhāvena uddiṭṭhaṃ pāḷiṃ nigamanavasena dasseti. Lokuttarantiādi ‘‘kevalaparipuṇṇaṃ parisuddha’’nti padānaṃ atthavivaraṇaṃ. Tattha upaṭṭhitaṃ sabbavisesānanti sabbesaṃ uttarimanussadhammasaṅkhātānaṃ visesānaṃ adhisīlasikkhādivisesānaṃ vā upatiṭṭhanaṭṭhānaṃ. ‘‘Idaṃ nesaṃ padakkanta’’ntiādīnaṃ viya etassa saddasiddhi veditabbā. ‘‘Idaṃ vuccati tathāgatapadaṃ itipī’’tiādīsu idaṃ sikkhattayasaṅgahaṃ sāsanabrahmacariyaṃ tathāgatagandhahatthino paṭipattidesanāgamanehi kilesagahanaṃ ottharitvā gatamaggotipi. Tena gocarabhāvanāsevanāhi nisevitaṃ bhajitantipi. Tassa mahāvajirañāṇasabbaññutaññāṇadantehi ārañjitaṃ tebhūmakadhammānaṃ ārañjanaṭṭhānantipi vuccatīti attho. Ato cetanti yato tathāgatapadādibhāvena vuccati, ato aneneva kāraṇena brahmuno sabbasattuttamassa bhagavato, brahmaṃ vā sabbaseṭṭhaṃ cariyanti paññāyati yāvadeva [Pg.61] manussehi suppakāsitattā yathāvuttappakārehi ñāyati. Tenāha bhagavāti yathāvuttatthaṃ pāḷiṃ nigamanavasena dasseti. ၁၀. ဤမျှလောက်သော စကားအစဉ်ဖြင့် "ဓမ္မံ ဝေါ ဘိက္ခဝေ ဒေသေဿာမိ" ဟု အကျဉ်းပြအပ်သော ပါဠိ၏ သုံးပါးသော ကောင်းခြင်းရှိသည်၏အဖြစ်ကို ပြသပြီးနောက်၊ ယခုအခါ၌ အနက်နှင့် သဒ္ဒါပြည့်စုံခြင်းကို ပြသရန် "ဆ ပဒါနိ အတ္ထော" အစရှိသည်ကို ဆိုအပ်၏။ ထိုစကားသည် သိလွယ်လှ၏။ "တေနာဟ ဘဂဝါ" အစရှိသည်ဖြင့် ဒေသနာဟာရ၏ အရာအဖြစ်ဖြင့် အကျဉ်းပြအပ်သော ပါဠိတော်ကို နိဂုံးချုပ်သည့်အနေဖြင့် ပြသတော်မူသည်။ "လောကုတ္တရ" အစရှိသော စကားသည် "ကေဝလပရိပုဏ္ဏံ ပရိသုဒ္ဓံ" ဟူသော ပုဒ်တို့၏ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုသော စကားဖြစ်သည်။ ထိုပါဠိ၌ "ဥပဋ္ဌိတံ သဗ္ဗဝိသေသာနံ" ဟူသည်ကား ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မဟု ဆိုအပ်သော အလုံးစုံသော တရားထူးတို့၏ သို့မဟုတ် အဓိသီလသိက္ခာ အစရှိသော တရားထူးတို့၏ တည်ရာ ဖြစ်သောကြောင့် "ဣဒံ နေသံ ပဒက္ကန္တံ" အစရှိသော ပုဒ်တို့၏ သဒ္ဒါပြီးမြောက်ပုံကဲ့သို့ ဤ "ဥပဋ္ဌိတ" ပုဒ်၏ သဒ္ဒါပြီးမြောက်ပုံကို သိအပ်၏။ "ဣဒံ ဝုစ္စတိ တထာဂတပဒံ ဣတိပိ" အစရှိသည်တို့၌ သိက္ခာသုံးပါးဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်အပ်သော ဤသာသနာတော်တည်းဟူသော မြတ်သောအကျင့်ကို မြတ်စွာဘုရားတည်းဟူသော ဂန္ဓဆင်မင်း၏ ပဋိပတ္တိတည်းဟူသော သွားခြင်း၊ ဒေသနာတည်းဟူသော သွားခြင်းတို့ဖြင့် ကိလေသာတည်းဟူသော ချုံတောပိတ်ပေါင်းကို နင်းနယ်ကျော်နင်း၍ သွားအပ်သော လမ်းခရီးဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုမြတ်စွာဘုရားတည်းဟူသော ဂန္ဓဆင်မင်းသည် ဂေါစရာသေဝန၊ ဘာဝနာသေဝနတို့ဖြင့် (သို့မဟုတ် အာရုံပြု၍မှီဝဲခြင်း၊ ပွားများ၍မှီဝဲခြင်းတို့ဖြင့်) အမြဲမှီဝဲဆည်းကပ်အပ်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုမြတ်စွာဘုရားတည်းဟူသော ဂန္ဓဆင်မင်း၏ မဟာဝဇီရဉာဏ်၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တည်းဟူသော အစွယ်တို့ဖြင့် တေဘူမကတရားတို့၏ ဝင်နှုတ်ထိုးဖောက်ရာအရပ် ဟူ၍လည်းကောင်း ဆိုအပ်၏ဟု အနက်ရှိသည်။ "အတော စေတံ" ဟူသည်ကား အကြင်အကြောင်းကြောင့် တထာဂတပဒအဖြစ်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤအကြောင်းကြောင့်ပင် ခပ်သိမ်းသောသတ္တဝါတို့ထက် မြတ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ အကျင့်၊ သို့မဟုတ် အလုံးစုံထက် အမြတ်ဆုံးဖြစ်သော အကျင့်ဟု ထင်ရှားစွာ သိအပ်၏။ ပညာရှိသော နတ်လူအပေါင်းတို့အား ကောင်းစွာ ပြသအပ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားတို့ဖြင့် ထင်ရှားစွာ သိအပ်၏။ "တေနာဟ ဘဂဝါ" ဟု ဤပုဒ်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ရှိသော ပါဠိတော်ကို နိဂုံးချုပ်သည့်အနေဖြင့် ပြသတော်မူသည်။ Anupādāparinibbānatthatāya bhagavato desanāya yāvadeva ariyamaggasampāpanattho desanāhāroti dassetuṃ ‘‘kesaṃ ayaṃ dhammadesanā’’ti pucchitvā ‘‘yogīna’’nti āha. Catusaccakammaṭṭhānabhāvanāya yuttappayuttāti yogino. Te hi imaṃ desanāhāraṃ payojentīti. Idaṃ vacanaṃ desanāhāravibhaṅgassa yathānusandhinā sammā ṭhapitabhāvaṃ dassetuṃ pakaraṇaṃ saṅgāyantehi ṭhapitanti daṭṭhabbaṃ. Tathā hi vuttaṃ ‘‘tenāha āyasmā mahākaccāyano’’ti. Niyuttoti pāḷito assādādipadatthe niddhāretvā yojitoti attho. မြတ်စွာဘုရား၏ ဒေသနာတော်သည် အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာန် (တဏှာဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် မစွဲလမ်းဘဲ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုခြင်း) အကျိုးရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်၊ ဒေသနာဟာရသည် အရိယမဂ်သို့ ဆိုက်ရောက်စေခြင်း အကျိုးရှိသည်ဟု ပြသရန် "ဤဓမ္မဒေသနာသည် မည်သူတို့အတွက် ဖြစ်သနည်း" ဟု မေးမြန်းတော်မူပြီးလျှင် "ယောဂီတို့အတွက် ဖြစ်သည်" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာန်းကို ပွားများစေခြင်း၌ အမြဲတစေ လုံ့လပြုသောကြောင့် ယောဂီမည်ကုန်၏။ ထိုယောဂီတို့သည် ဤဒေသနာဟာရကို လေ့ကျင့်ပွားများစေကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ဤသည်မှာ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာန်းကို ပွားများစေခြင်း၌ လုံ့လပြုသော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အကျိုးငှာ ဖြစ်၏။ ဤ "တေသံ အယံ ဓမ္မဒေသနာ ယောဂီနံ" ဟူသော စကားကို ဒေသနာဟာရဝိဘင်း၏ အနုသန္ဓေအားလျော်စွာ ကောင်းမွန်စွာ ထားရှိကြောင်း ပြသရန် နေတ္တိကျမ်းကို သင်္ဂါယနာတင်တော်မူသော မထေရ်မြတ်တို့က ထားရှိတော်မူခဲ့သည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင်လျှင် "တေနာဟ အာယသ္မာ မဟာကစ္စာယနော" ဟု ဆိုအပ်၏။ "နိယုတ္တော" ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်မှာ ပါဠိတော်မှ အဿာဒစသော ပုဒ်အနက်တို့ကို ပိုင်းခြားမှတ်သား၍ ယှဉ်စပ်အပ်ပြီဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ Desanāhāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā. ဒေသနာဟာရဝိဘင်းအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။ 2. Vicayahāravibhaṅgavaṇṇanā ၂. ဝိစယဟာရဝိဘင်းအဖွင့်။ 11. Tattha katamo vicayo hārotiādi vicayahāravibhaṅgo. Tatthāyaṃ apubbapadavaṇṇanā – kiṃ vicinatīti ettha ‘‘vicinatī’’ti etena vicayasaddassa kattuniddesataṃ dasseti. Kinti panatthassa hārassa visayo pucchitoti taṃ tassa visayaṃ dassetuṃ ‘‘padaṃ vicinatī’’tiādi vuttaṃ. Tattha padaṃ vicinatīti ādito paṭṭhāya yāva nigamanā suttassa sabbaṃ padaṃ vicinati. Ayañca vicayo duvidho saddato atthato ca. Tesu ‘‘idaṃ nāmapadaṃ, idaṃ ākhyātapadaṃ, idaṃ upasaggapadaṃ, idaṃ nipātapadaṃ, idaṃ itthiliṅgaṃ, idaṃ purisaliṅgaṃ, idaṃ napuṃsakaliṅgaṃ, idaṃ atītakālaṃ, idaṃ anāgatakālaṃ, idaṃ vattamānakālaṃ, idaṃ kattusādhanaṃ, idaṃ karaṇasādhanaṃ, idaṃ kammasādhanaṃ, idaṃ adhikaraṇasādhanaṃ, idaṃ paccattavacanaṃ, idaṃ upayogavacanaṃ, yāva idaṃ bhummavacanaṃ, idaṃ ekavacanaṃ, idaṃ anekavacana’’nti evamādivibhāgavacanaṃ, ayaṃ saddato padavicayo. So panāyaṃ padavicayo aviparītasabhāvaniruttisallakkhaṇeneva sampajjatīti daṭṭhabbaṃ. Atthato pana vicayo tena tena padena vattabbaatthasaṃvaṇṇanā. Sace pana padaṃ pucchādivasena pavattaṃ, tassa tadatthassa ca pucchādibhāvo vicetabboti imamatthaṃ dassento ‘‘pañhaṃ vicinatī’’tiādimāha. ၁၁. ထိုဝိစယဟာရဝိဘင်း၌ "တတ္ထ ကတမော ဝိစယော ဟာရော" အစရှိသည်ကား ဝိစယဟာရဝိဘင်း ဖြစ်သည်။ ထိုဝိစယဟာရဝိဘင်း၌ ပုဒ်တို့၏ အစဉ်အတိုင်း အဖွင့်ကား ဤသို့ဖြစ်သည်— "ကိံ ဝိစိနတိ" ဟူသော ပါဌ်၌ "ဝိစိနတိ" ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ဝိစယသဒ္ဒါ၏ ကတ္တုအနက်သဘောကို ပြသ၏။ "ကိံ" ဟူသော ပုဒ်ဖြင့်ကား ထိုဝိစယဟာရ၏ အရာကို မေးမြန်းအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဟာရ၏ အရာကို ပြသရန် "ပဒံ ဝိစိနတိ" အစရှိသည်ကို ဆိုအပ်၏။ ထိုစကား၌ "ပဒံ ဝိစိနတိ" ဟူသည်ကား အစမှစ၍ နိဂုံးတိုင်အောင် သုတ်၏ အလုံးစုံသော ပုဒ်ကို စိစစ်စမ်းသပ်၏။ ဤပုဒ်ကို စိစစ်ခြင်းသည်လည်း သဒ္ဒါအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း နှစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် "ဤပုဒ်သည် နာမ်ပုဒ်တည်း၊ ဤပုဒ်သည် အာချာတ်ပုဒ်တည်း၊ ဤပုဒ်သည် ဥပသဂ္ဂပုဒ်တည်း၊ ဤပုဒ်သည် နိပါတ်ပုဒ်တည်း၊ ဤပုဒ်သည် ဣတ္ထိလိင်တည်း၊ ဤပုဒ်သည် ပုရိသလိင်တည်း၊ ဤပုဒ်သည် နပုံသကလိင်တည်း၊ ဤပုဒ်သည် အတိတ်ကာလနှင့် ယှဉ်၏၊ ဤပုဒ်သည် အနာဂတ်ကာလနှင့် ယှဉ်၏၊ ဤပုဒ်သည် ပစ္စုပ္ပန်ကာလနှင့် ယှဉ်၏၊ ဤပုဒ်သည် ကတ္တုသာဓနတည်း၊ ဤပုဒ်သည် ကရဏသာဓနတည်း၊ ဤပုဒ်သည် ကမ္မသာဓနတည်း၊ ဤပုဒ်သည် အဓိကရဏသာဓနတည်း၊ ဤပုဒ်သည် ပဌမာဝိဘတ်နှင့် ယှဉ်၏၊ ဤပုဒ်သည် ဒုတိယာဝိဘတ်နှင့် ယှဉ်၏၊ သတ္တမီဝိဘတ်တိုင်အောင်သော ဝိဘတ်တို့နှင့် ယှဉ်၏၊ ဤပုဒ်သည် ဧကဝုစ်ဝိဘတ်နှင့် ယှဉ်၏၊ ဤပုဒ်သည် အနေကဝုစ်ဝိဘတ်နှင့် ယှဉ်၏" ဟူ၍ ဤသို့ အစရှိသည်ဖြင့် ခွဲခြားဝေဖန်၍ ဆိုခြင်းသည် ရှိ၏။ ဤသို့ ခွဲခြား၍ ဆိုခြင်းသည် သဒ္ဒါအားဖြင့် "ပုဒ်ကို စိစစ်ခြင်း" (သဒ္ဒတော ပဒဝိစယ) မည်၏။ ထိုပုဒ်စိစစ်ခြင်းသည် မဖောက်မပြန်သော မာဂဓဘာသာတည်းဟူသော သဘာဝနိရုတ္တိကို မှတ်သားခြင်းဖြင့်သာ ပြီးမြောက်ပြည့်စုံ၏ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ ထိုထိုပုဒ်ဖြင့် ဟောအပ်သော အနက်ကို ဖွင့်ဆိုခြင်းသည်ကား အနက်အားဖြင့် စိစစ်ခြင်း (အတ္ထတော ဝိစယ) မည်၏။ အကယ်၍ ပုဒ်သည် မေးခွန်း (ပုစ္ဆာ) အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ခဲ့ပါက၊ ထိုပုဒ်နှင့် ထိုအနက်၏ ပုစ္ဆာအစရှိသည်တို့၏ အဖြစ်ကို စိစစ်အပ်၏ ဟူသော ဤအနက်ကို ပြသရန် "ပဥှံ ဝိစိနတိ" အစရှိသည်ကို ဆိုအပ်၏။ Yasmā [Pg.62] ca sabbo desanāhāro vicayahārassa visayo suttassa vicayoti katvā, tasmā vuttaṃ – ‘‘assādaṃ vicinatī’’tiādi. Yasmā pana anugītīti ettha anurūpā gīti anugītīti ayampi attho icchito, tasmā viciyamānassa suttapadassa anurūpato suttantarapadānipi atthuddhāravasena vā paduddhāravasena vā ānetvā vicetabbānīti dassento ‘‘sabbe nava suttante vicinatī’’ti āha. Nava suttanteti suttageyyādike nava sutte, yathāsambhavatoti adhippāyo. Ayaṃ vicayahārassa padatthaniddeso. သုတ်ကို ရွေးချယ်စိစစ်ခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် အလုံးစုံသော ဒေသနာဟာရသည် ဝိစယဟာရ၏ အရာဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "အဿာဒံ ဝိစိနတိ" အစရှိသည်ကို ဆိုအပ်၏။ အနုဂီတိ ဟူသော ပုဒ်၌ "လျော်သော ဆိုခြင်းသည် အနုဂီတိမည်၏" ဟူသော ဤအနက်ကိုလည်း အလိုရှိအပ်သောကြောင့်၊ စိစစ်အပ်သော သုတ်ပုဒ်အား လျော်ညီစွာ သုတ်တစ်ပါး၌ လာသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း အနက်ကို ထုတ်ယူခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပုဒ်ကို ထုတ်ယူခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ဆောင်ယူ၍ စိစစ်အပ်ကုန်၏ဟု ပြသရန် "သဗ္ဗေ နဝ သုတ္တန္တေ ဝိစိနတိ" ဟု ဆို၏။ "နဝ သုတ္တန္တေ" ဟူသည်ကား သုတ္တ၊ ဂေယျ အစရှိသော ကိုးပါးသော သုတ်တို့ကို ဖြစ်သင့်သည်အားလျော်စွာ စိစစ်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဤသည်ကား ဝိစယဟာရ၏ ပုဒ်အနက်ကို ပြခြင်း (ပဒတ္ထနိဒ္ဒေသ) ဖြစ်သည်။ Evaṃ niddesavāre vicayahāro saṅkhepato niddiṭṭhoti taṃ vibhāgena niddisitvā paṭiniddesavasena vibhajanto yasmā padavicayo suttassa anupadaṃ pavattetabbatāya atibhāriko na sukaro cāti taṃ anāmasitvā pañhavissajjanavicaye tāva dassento ‘‘yathā kiṃ bhave’’tiādimāha. Tattha yathā kiṃ bhaveti yena pakārena so vicayo pavattetabbo, taṃ pakārajātaṃ kiṃ bhave, kīdisaṃ bhaveyyāti attho. ‘‘Yathā kiṃ bhaveyyā’’tipi pāṭho. Puna yathāti nipātamattaṃ. Āyasmāti piyavacanaṃ ajitoti bāvarībrāhmaṇassa paricārakabhūtānaṃ soḷasannaṃ aññataro. Pārāyaneti pāraṃ vuccati nibbānaṃ, tassa adhigamūpāyadesanattā kiñcāpi sabbaṃ bhagavato vacanaṃ ‘‘pārāyana’’nti vattabbataṃ arahati, saṅgītikārehi pana vatthugāthānugītigāthādīhi saddhiṃ ajitasuttādīnaṃ (su. ni. 1038 ādayo; cūḷani. ajitamāṇavapucchā 57 ādayo, ajitamāṇavapucchāniddesa 1 ādayo) soḷasannaṃ suttānaṃ idaṃ nāmaṃ katanti tesaññeva pārāyanasamaññāti āha ‘‘pārāyane’’ti. Keci ‘‘pārāyaniko’’ti paṭhanti. Te kira tāpasapabbajjūpagamanato pubbe pārāyanaṃ adhīyantā vicariṃsu. Tasmā ayampi pārāyanaṃ vattetīti pārāyanikoti vutto. Pucchatīti kasmā vuttaṃ, nanu pucchānibbattattā atītāti? Saccametaṃ, pucchanākāraṃ pana buddhiyaṃ viparivattamānaṃ katvā evamāha. ဤသို့ နိဒ္ဒေသဝါရ၌ ဝိစယဟာရကို အကျဉ်းအားဖြင့် ပြဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဝိစယဟာရကို ဝေဖန်ခြင်းဖြင့် ပြဆို၍ ပဋိနိဒ္ဒေသ၏ အစွမ်းအားဖြင့် ဝေဖန်တော်မူလိုသော အရှင်ကစ္စည်းဆရာသည် ပုဒ်တိုင်း စိစစ်ခြင်း (ပဒဝိစယ) သည် သုတ်၏ ပုဒ်စဉ်အတိုင်း ဖြစ်စေအပ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် အလွန်ကျမ်းလေးခြင်းကို ပြုတတ်သည်လည်း ဖြစ်၏၊ မလွယ်သည်လည်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုပဒဝိစယကို မသုံးသပ်မူ၍ ပဥှာဝိစယ၊ ဝိဿဇ္ဇနာဝိစယတို့ကို ရှေးဦးစွာ ပြခြင်းငှာ "ယထာ ကิံ ဘဝေ" ဟု အစရှိသည်ကို ဆို၏။ ထိုစကား၌ "ယထာ ကိံ ဘဝေ" ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကား—အကြင်အပြားဖြင့် ထိုပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနာကို စိစစ်ခြင်းကို ဖြစ်စေအပ်၏၊ ထိုအပြားသဘောသည် အဘယ်သို့ ဖြစ်သနည်း၊ အဘယ်သို့သဘောရှိသည် ဖြစ်ရာသနည်းဟူ၍ ဖြစ်၏။ "ယထာ ကိံ ဘဝေယျာ" ဟုလည်း ပါဌ်ရှိ၏။ တစ်ဖန် "ယထာ" ဟူသော ပုဒ်သည် နိပါတ်မျှသာတည်း။ "အာယသ္မာ" ဟု ဤစကားသည် ချစ်ဖွယ်ဆိုသော စကားတည်း။ "အဇိတ" ဟူသည်ကား ဗာဝရီပုဏ္ဏား၏ အခြံအရံဖြစ်၍ ဖြစ်ကုန်သော တစ်ကျိပ်ခြောက်ယောက်သော သူတို့တွင် တစ်ယောက်ဖြစ်သော အရှင်အဇိတတည်း။ "ပါရာယနေ" ဟု ဤပုဒ်၌ နိဗ္ဗာန်ကို "ပါရ" ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ထိုနိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော ဒေသနာဖြစ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် အလုံးစုံသော မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်သည် "ပါရာယန" ဟု ဆိုအပ်သည်၏ အဖြစ်ကို အကယ်၍ကား ထိုက်၏။ သို့သော်လည်း သင်္ဂါယနာတင်ကုန်သော မထေရ်တို့သည် ဝတ္ထုဂါထာ၊ အနုဂီတိဂါထာ စသည်တို့နှင့်တကွ အဇိတသုတ် အစရှိကုန်သော တစ်ကျိပ်ခြောက်ပါးသော သုတ်တို့အား ဤ "ပါရာယန" ဟူသော အမည်ကို ပြုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအဇိတသုတ် အစရှိသော တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော သုတ်တို့၏သာလျှင် ပါရာယနဟူသော အမည်သည် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "ပါရာယနေ" ဟု ဆို၏။ အချို့တို့သည် "ပါရာယနိကော" ဟု ဖတ်ကြကုန်၏။ ထိုတစ်ကျိပ်ခြောက်ယောက်သော သူတို့သည် ရသေ့ရဟန်းအဖြစ်သို့ ရောက်သည်မှ ရှေး၌ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော အကျင့်ကို သင်အံလေ့ကျင့်ကုန်လျက် သွားလာလှည့်ပတ်ကုန်၏ဟူသတတ်။ ထို့ကြောင့် ဤအရှင်အဇိတသည်လည်း နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော အကျင့်ကို ကျင့်၏။ ထို့ကြောင့် "ပါရာယနိကော" ဟု ဆိုအပ်၏။ "ပုစ္ဆတိ" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ မေးခြင်း (ပုစ္ဆာ) သည် ပြီးစီးပြီးဖြစ်၍ လွန်ခဲ့ပြီ မဟုတ်ပါလောဟု စောဒနာစရာရှိ၏။ ဤစကားသည် မှန်၏။ သို့သော်လည်း မေးသော အခြင်းအရာကို မိမိဉာဏ်၌ ပြန်လည်ဖြစ်ပေါ်စေလျက် ဤသို့ ဆို၏။ Pucchā ca nāmesā adiṭṭhajotanāpucchā diṭṭhasaṃsandanā vimaticchedanā anumatipucchā kathetukamyatāpucchā ekaṃsabyākaraṇīyā vibhajjabyākaraṇīyā paṭipucchābyākaraṇīyā ṭhapanīyā dhammādhiṭṭhānā sattādhiṭṭhānāti anekavidhā. Tasmā ‘‘kimayaṃ pucchā adiṭṭhajotanā’’tiādinā yathāsambhavaṃ pucchā vicetabbā. Yathā cettha pucchāvibhāgo, evaṃ vissajjanavibhāgopi [Pg.63] vissajjanavicaye yathāsambhavaṃ vattabbo. Pucchāsabhāgena hi vissajjananti. Idha pana vimaticchedanaṃ sattādhiṭṭhānaṃ pucchaṃ udāharitvā tattha vicayanākāraṃ dassetuṃ ‘‘kenassu nivuto loko’’tiādimāha. ဤပုစ္ဆာမည်သည်လည်း အဒိဋ္ဌဇောတနာပုစ္ဆာ၊ ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာပုစ္ဆာ၊ ဝိမတိစ္ဆေဒနာပုစ္ဆာ၊ အနုမတိပုစ္ဆာ၊ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာ၊ ဧကံသဗျာကရဏီယပုစ္ဆာ၊ ဝိဘဇ္ဇဗျာကရဏီယပုစ္ဆာ၊ ပဋိပုစ္ဆာဗျာကရဏီယပုစ္ဆာ၊ ဌပနီယပုစ္ဆာ၊ ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနပုစ္ဆာ၊ သတ္တာဓိဋ္ဌာနပုစ္ဆာဟူ၍ အထူးထူးသော အပြားရှိ၏။ ထို့ကြောင့် "ဤပုစ္ဆာသည် အဒိဋ္ဌဇောတနာပုစ္ဆာလော" စသည်ဖြင့် ဖြစ်ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ပုစ္ဆာကို စိစစ်အပ်၏။ ဤပုစ္ဆာ၊ ဝိဿဇ္ဇနာတို့တွင်လည်း ပုစ္ဆာကို ဝေဖန်ခြင်းကို ဆိုအပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဝိဿဇ္ဇနာကို ဝေဖန်ခြင်းကိုလည်း ဝိဿဇ္ဇနာကို စိစစ်ရာ၌ ဖြစ်ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ဆိုအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ပုစ္ဆာနှင့် သဘောတူသောအားဖြင့် ဝိဿဇ္ဇနာသည် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဝိဿဇ္ဇနာကို ဝေဖန်ခြင်းကိုလည်း ဖြစ်သင့်သမျှ ဆိုအပ်၏။ ဤ၌ကား ယုံမှားခြင်းကို ဖြတ်တတ်သော၊ သတ္တဝါလျှင် တည်ရာရှိသော (သတ္တာဓိဋ္ဌာန) ပုစ္ဆာကို ဥပမာအဖြစ် ထုတ်ဆောင်၍၊ ထိုပုစ္ဆာ၌ စိစစ်အပ်သော အခြင်းအရာကို ပြခြင်းငှာ "ကေနဿု နိဝုတော လောကော" ဟု အစရှိသည်ကို ဆို၏။ Tattha kenāti kattari karaṇavacanaṃ. Sūti nipātamattaṃ, sūti vā saṃsaye nipāto, tenassa pañhassa vimaticchedanapucchābhāvaṃ dasseti. Nivutoti paṭicchādito. Lokoti sattaloko. Iccāyasmā ajitoti saṅgītikārakavacanaṃ. Nappakāsatīti na paññāyati. Kissābhilepanaṃ brūsīti kiṃ assa lokassa abhilepanaṃ vadasi. ‘‘Kiṃ svābhilepana’’ntipi pāṭho, tassa kiṃ su abhilepananti padavibhāgo. ထိုစကား၌ ကောင်းစွာ နှလုံးသွင်းအပ်သော "ကေန" ဟူသော ပုဒ်၌ ကတ္တားအနက်၌ ကရိုဏ်းဝိဘတ်သက်၏။ "သု" ဟူသော ပုဒ်သည် နိပါတ်မျှသာတည်း။ သို့မဟုတ် "သု" ဟူသော ဤသဒ္ဒါသည် ယုံမှားခြင်းအနက်၌ ဖြစ်သော နိပါတ်တည်း။ ထို "သု" ဟူသော နိပါတ်ပုဒ်ဖြင့် ထိုပြဿနာ၏ ဝိမတိစ္ဆေဒနာပုစ္ဆာဖြစ်ကြောင်းကို ပြ၏။ "နိဝုတော" ဟူသည်ကား ဖုံးလွှမ်းအပ်သနည်း။ "လောကော" ဟူသည်ကား သတ္တလောကတည်း။ "ဣစ္ဆာယသ္မာ အဇိတော" ဟူသော ဤစကားသည် သင်္ဂါယနာတင်ကုန်သော ဆရာတို့၏ စကားတည်း။ "နပ္ပကာသတိ" ဟူသည်ကား မထင်ရှားသနည်း။ "ကိဿာဘိလေပနံ ဗြူသိ" ဟူသည်ကား ထိုသတ္တလောကအား အဘယ်တရားကို လိမ်းကျံတတ်သော တရားဟူ၍ ဟောတော်မူသနည်း။ "ကိံသွာဘိလေပနံ" ဟုလည်း ပါဌ်ရှိ၏။ ထိုပါဌ်၌ "ကိံ သု အဘိလေပနံ" ဟု ပုဒ်ဖြတ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏။ Padānīti pajjati etehi atthoti padāni, vākyāni. Pucchitānīti pucchābhāvena vuttānīti attho. Eko pañhoti yadipi cattāri padāni pucchanavasena vuttāni, ñātuṃ icchito pana attho eko evāti ‘‘eko pañho’’ti vuttaṃ. Tattha kāraṇamāha ‘‘ekavatthupariggahā’’ti. Idaṃ vuttaṃ hoti – kiñcāpi nivāraṇaappakāsanaabhilepanamahābhayasaṅkhātā pucchāya gahitā cattāro ete atthā, te panekaṃ lokaṃ patiguṇabhūtā, loko padhānabhāvena gahitoti tabbasena ekovāyaṃ pañhoti. Tenevāha ‘‘lokādhiṭṭhāna’’ntiādi. Ko pana so lokoti? Āha ‘‘loko tividho’’tiādi. "ပဒါနိ" ဟူသည်ကား ဤဝါကျတို့ဖြင့် အနက်ကို သိအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုဝါကျတို့သည် ပုဒ် (ဝါကျ) မည်ကုန်၏။ "ပုစ္ဆိတာနိ" ဟူသည်ကား မေးခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်ကုန်၏ဟု အနက်ရ၏။ "ဧကော ပဉှော" ဟူသော ဤစကား၌ အလိုကို ဤသို့ မြင်အပ်၏—လေးပါးကုန်သော ဝါကျတို့ကို မေးမြန်းခြင်းအစွမ်းဖြင့် အကယ်၍ ဆိုအပ်သော်လည်း သိခြင်းငှာ အလိုရှိအပ်သော အနက်သည် တစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "ဧကော ပဉှော" ဟု ဆို၏။ ထိုတစ်ခုသော ပြဿနာဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းကို "ဧကဝတ္ထုပရိဂ္ဂဟာ" ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဆို၏။ ဤသို့ ဆိုလိုသည်ကား—ဖုံးလွှမ်းခြင်း၊ မထင်ရှားခြင်း၊ လိမ်းကျံခြင်း၊ ကြီးစွာသော ဘေးဟု ဆိုအပ်ကုန်သော ဤလေးပါးသော အနက်တို့ကို မေးခွန်း၌ အကယ်၍ ယူအပ်သော်လည်း၊ ထိုအနက်တို့သည် တစ်ခုတည်းသော သတ္တလောကကို စွဲ၍ အပဓာန (ဂုဏ) အဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။ သတ္တလောကကို ပဓာနအဖြစ်ဖြင့် ယူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသတ္တလောက၏ အစွမ်းဖြင့် ဤပြဿနာသည် တစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် "လောကာဓိဋ္ဌာနံ" အစရှိသည်ကို ဆို၏။ ထိုလောကသည် အဘယ်နည်းဟူသော အမေးရှိသော် "လောကော တိဝိဓော" အစရှိသည်ကို ဆို၏။ Tattha rāgādikilesabahulatāya kāmāvacarasattā kilesaloko. Jhānābhiññāparibuddhiyā rūpāvacarasattā bhavaloko. Āneñjasamādhibahulatāya visadindriyattā arūpāvacarasattā indriyaloko. Atha vā kilissanaṃ kileso, vipākadukkhanti attho. Tasmā dukkhabahulatāya apāyesu sattā kilesaloko. Tadaññe sattā sampattibhavabhāvato bhavaloko. Tattha ye vimuttiparipācakehi indriyehi samannāgatā sattā, so indriyalokoti veditabbaṃ. Pariyāpannadhammavasena lokasamaññāti ariyapuggalā idha na saṅgayhanti. ထိုသုံးပါးသော လောကတို့တွင်—များသော ရာဂစသော ကိလေသာရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ကာမာဝစရသတ္တဝါတို့သည် "ကိလေသလောက" မည်၏။ ဈာန်အဘိညာဉ်တို့ ပွားများခြင်းကြောင့် ရူပါဝစရသတ္တဝါတို့သည် "ဘဝလောက" မည်၏။ များသော မတုန်မလှုပ်သော သမာဓိရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ သန့်ရှင်းသော ဣန္ဒြေရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း အရူပါဝစရသတ္တဝါတို့သည် "ဣန္ဒြိယလောက" မည်၏။ သို့မဟုတ်—ညစ်နွမ်းခြင်းသည် "ကိလေသ" မည်၏။ ဝိပါက်ဖြစ်သော ဆင်းရဲခြင်းတည်းဟူသော အနက်ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် များသော ဆင်းရဲခြင်းရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် အပါယ်ဘုံတို့၌ ဖြစ်ကုန်သော သတ္တဝါတို့သည် "ကိလေသလောက" မည်၏။ ထိုအပါယ်သတ္တဝါတို့မှ တစ်ပါးကုန်သော သတ္တဝါတို့သည် သမ္ပတ္တိဘဝရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် "ဘဝလောက" မည်၏။ ထိုအပါယ်သတ္တဝါမှတစ်ပါးသော သတ္တဝါတို့တွင် အရဟတ္တဖိုလ်ကို ရင့်စေတတ်သော သဒ္ဓါစသော ဣန္ဒြေတို့နှင့် ပြည့်စုံသော သတ္တဝါသည် "ဣန္ဒြိယလောက" မည်၏ဟု သိအပ်၏။ ဝဋ်၌ အကျုံးဝင်သော တရား၏ အစွမ်းဖြင့် လောကဟူသော အမည်သည် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ဤ၌ သင်္ဂြိုဟ်ခြင်းငှာ မတတ်ကုန်။ Avijjāya nivuto lokoti caturaṅgasamannāgatena andhakārena viya rathaghaṭādidhammasabhāvappaṭicchādanalakkhaṇāya avijjāya nivuto paṭicchādito [Pg.64] loko. Vivicchāti vicikicchāhetu. ‘‘Vivicchā macchariya’’nti saṅgahe vuttaṃ. Pamādāti pamādahetu. Jappābhilepananti jappā taṇhā assa lokassa makkaṭālepo viya makkaṭassa abhilepanaṃ silesoti brūmi. Dukkhanti jātiādikaṃ vaṭṭadukkhanti ayaṃ padattho. Sesaṃ pāḷiyā eva viññāyati. Imāni cattāri padāni pucchāgāthāyaṃ vuttāni ‘‘imehī’’ti vissajjanagāthāyaṃ vuttehi imehi catūhi padehi vissajjitāni. Kathanti āha ‘‘paṭhama’’ntiādiṃ. Tena yathākkamaṃ pucchāvissajjanāni veditabbānīti dasseti. "အဝိဇ္ဇာယ နိဝုတော လောကော" ဟူသည်ကား—လေးပါးသောအင်္ဂါနှင့် ပြည့်စုံသော အမိုက်တိုက်သည် ရထား၊ အိုး အစရှိသည်ကို ဖုံးလွှမ်းအပ်သကဲ့သို့၊ တရားသဘောကို ဖုံးလွှမ်းခြင်း လက္ခဏာရှိသော အဝိဇ္ဇာသည် သတ္တလောကကို ဖုံးလွှမ်းအပ်၏။ "ဝိဝိစ္ဆာ" ဟူသည်ကား ယုံမှားခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ "မစ္ဆရိယသည် ဝိဝိစ္ဆာမည်၏" ဟု သင်္ဂဟကျမ်း (အဋ္ဌကထာ) ၌ ဆိုအပ်၏။ "ပမာဒါ" ဟူသည်ကား မေ့လျော့ခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့်တည်း။ "ဇပ္ပာဘိလေပနံ" ဟူသည်ကား ဇပ္ပာတဏှာသည် ထိုသတ္တလောကကို မျောက်နှဲစေးသည် မျောက်အား လိမ်းကျံကပ်ငြိသကဲ့သို့ လိမ်းကျံတတ်၊ ကပ်ငြိတတ်၏ဟု ငါဟော၏။ "ဒုက္ခံ" ဟူသည်ကား ပဋိသန္ဓေနေခြင်း အစရှိသော ဝဋ်ဆင်းရဲတည်းဟူသော ပုဒ်၏ အနက်တည်း။ ကြွင်းသောစကားကို ပါဠိတော်ဖြင့်သာလျှင် သိအပ်၏။ မေးခွန်းဂါထာ၌ ဆိုအပ်ကုန်သော ဤလေးပါးသော ပုဒ်တို့ကို အဖြေဂါထာ၌ ဆိုအပ်ကုန်သော ဤလေးပါးသော ပုဒ်တို့ဖြင့် ဖြေဆိုအပ်ကုန်၏။ အဘယ်သို့ ဖြေဆိုအပ်သနည်းဟူသော စောဒနာရှိသောကြောင့် "ပဌမံ" အစရှိသည်ကို ဆို၏။ ထိုစကားဖြင့် အစဉ်အတိုင်း ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနာတို့ကို သိအပ်ကုန်၏ဟု ပြ၏။ Idāni taṃ yathākkamaṃ pucchaṃ vissajjanañca sarūpato dassetuṃ gāthāya ca atthaṃ vivarituṃ ‘‘kenassū’’tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘nīvaraṇehī’’ti padena vuttamevatthaṃ pākaṭaṃ katvā dassetuṃ ‘‘avijjānīvaraṇā hi sabbe sattā’’tiādi vuttaṃ. Ettha ca ‘‘yathāhā’’tiādinā suttantaradassanena imasmiṃ pañhavissajjanavicaye anugītivicayaṃ dassetīti daṭṭhabbaṃ. Tattha pariyāyatoti kāraṇato. Nīvaraṇasaṅkhātānaṃ kāmacchandādīnampi kāraṇabhāvato paṭicchādanabhāvato ca ekaṃyeva nīvaraṇaṃ vadāmi, na pana aññesaṃ nīvaraṇasabhāvānaṃ abhāvāti attho. Yathā ca avijjāya sati nīvaraṇānaṃ bhāvo, evaṃ avijjāya asati na santi nīvaraṇānīti dassetuṃ ‘‘sabbaso’’tiādi vuttaṃ. ယခုအခါ၌ ထိုမေးခွန်းနှင့် အဖြေကိုလည်းကောင်း၊ ဂါထာ၏ အနက်ကိုလည်းကောင်း အစဉ်အတိုင်း ကိုယ်တိုင်ပြခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ဖွင့်ဆိုခြင်းငှာလည်းကောင်း "ကေနဿု" အစရှိသည်ကို ဆို၏။ ထိုစကား၌ "နီဝရဏေဟိ" ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကိုသာလျှင် ထင်ရှားစွာ ပြခြင်းငှာ "အဝိဇ္ဇာနီဝရဏာ ဟိ သဗ္ဗေ သတ္တာ" အစရှိသည်ကို ဆို၏။ ဤပါဠိ၌လည်း "ယထာဟ" အစရှိသော ပါဌ်ဖြင့် သုတ်တစ်ပါးကို ပြသဖြင့် ဤပဥှာဝိဿဇ္ဇနာကို စိစစ်ခြင်း၌ အနုဂီတိကို စိစစ်ခြင်းကို ပြ၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ထိုပါဌ်၌ "ပရိယာယတော" ဟူသည်ကား အကြောင်းအားဖြင့်တည်း။ နီဝရဏဟု ဆိုအပ်ကုန်သော ကာမစ္ဆန္ဒစသည်တို့၏လည်း အကြောင်းဖြစ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဖုံးလွှမ်းတတ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း တစ်ခုသော အဝိဇ္ဇာကိုသာလျှင် နီဝရဏهူ၍ ဟောတော်မူ၏။ အဝိဇ္ဇာမှတစ်ပါးသော နီဝရဏသဘောရှိသော တရားတို့ မရှိခြင်းကြောင့်ကား ဟောတော်မမူဟု အနက်ရ၏။ အဝိဇ္ဇာရှိသော် နီဝရဏတို့ ဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ အဝိဇ္ဇာမရှိသော် နီဝရဏတို့ မရှိကုန်ဟု ပြခြင်းငှာ "သဗ္ဗသော" အစရှိသည်ကို ဆို၏။ Tenāti ‘‘avijjāya nivuto loko’’ti padena. Paṭhamassa padassāti ‘‘kenassu nivuto loko’’ti padassa. Yuttāti yojitā, anurūpāti vā attho. Etena pucchānurūpatā vissajjanassa dassitāti pubbāparavicayo vuttoti veditabbaṃ. ‘‘Yo puggalo nīvaraṇehi nivuto’’tiādinā vivicchāpamādānaṃ avijjāya paccayabhāvaṃ dasseti. Nivuto eva hi nappakāsati. Vivicchāti vicikicchā. Tenevāha – ‘‘vivicchā nāma vuccati vicikicchā’’ti. Tatrāyaṃ padasiddhi – yathā micchādiṭṭhisammādiṭṭhiyo ‘‘niccaṃ anicca’’ntiādinā ekaṃsaggāhabhāvena pavattanti, na evamayaṃ. Ayaṃ pana anekaṃsaggāhabhāvato ‘‘niccaṃ nu kho aniccaṃ nu kho’’tiādinā vividhaṃ viruddhaṃ vā icchati esatīti vivicchāti. ‘‘So vicikicchanto’’tiādinā appakāsanassa vivicchāpamādānaṃ kāraṇabhāvaṃ vivarati. Sukke dhamme na uppādiyatīti na samādāya vattati. Nappakāsantīti te attano santāne anuppādiyamānā kusalā dhammā taṃ puggalaṃ pakāsaṃ [Pg.65] loke abhiññātaṃ na karontīti attho. Abhilimpatīti makkaṭālepo viya makkaṭaṃ dārusilādīsu purisaṃ rūpādivisaye allīyāpetīti attho. Āsattibahulassāti āsaṅgabahulassa. Evaṃ abhijappāti karitvāti evaṃ pariyuṭṭhānaṭṭhāyinīti iminā kāraṇena. Tatthāti tāya taṇhāya. Loko abhilitto silesena makkhito viya hotīti attho. "Tenāti" ဟူသည် "avijjāya nivuto loko" (အဝိဇ္ဇာဖြင့် ပိတ်ဖုံးအပ်သော လောက) ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ဖြစ်သည်။ "Paṭhamassa padassāti" ဟူသည် "kenassu nivuto loko" (လောကကို အဘယ်တရားဖြင့် ပိတ်ဖုံးအပ်သနည်း) ဟူသော ပထမပုဒ်၏ အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်သည်။ "Yuttāti" ဟူသည် ယှဉ်စပ်အပ်၏ သို့မဟုတ် လျောက်ပတ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဤသို့ဖြင့် အမေးနှင့် လျော်ညီစွာ ဖြေဆိုခြင်းကို ပြသသဖြင့် ရှေ့နောက်စိစစ်ခြင်း (ပုဗ္ဗာပရဝိစယ) ကို ဆိုအပ်၏ဟု သိအပ်သည်။ "Yo puggalo nīvaraṇehi nivuto" (အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် နီဝရဏတို့ဖြင့် ပိတ်ဖုံးအပ်၏) အစရှိသော ပါဌ်ဖြင့် ယုံမှားခြင်း (ဝိဝိစ္ဆာ) နှင့် မေ့လျော့ခြင်း (ပမာဒ) တို့၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော အဝိဇ္ဇာ၏ အကြောင်းအဖြစ်ကို ပြသသည်။ အမှန်စင်စစ် အဝိဇ္ဇာဖြင့် ပိတ်ဖုံးအပ်သည်ဖြစ်၍သာ မထင်ရှားခြင်း ဖြစ်သည်။ "Vivicchā" ဟူသည် ဝိစိကိစ္ဆာ (ယုံမှားခြင်း) တည်း။ ထို့ကြောင့်ပင် "ဝိဝိစ္ဆာဟူသည် ဝိစိကိစ္ဆာကို ဆိုအပ်၏" ဟု ဆိုခဲ့သည်။ ထိုဝိဝိစ္ဆာဟူသော ပုဒ်၌ ပုဒ်၏ပြီးခြင်း (ဝိဂြိုဟ်) ကား ဤသို့တည်း။ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိတို့သည် "မြဲ၏၊ မမြဲ" အစရှိသဖြင့် စင်စစ်ယူခြင်း (ဧကံသဂ္ဂါဟ) သဘောဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သကဲ့သို့ ဤဝိစိကိစ္ဆာသည် ထိုသို့မဖြစ်။ ဤဝိစိကိစ္ဆာသည်ကား စင်စစ်မယူနိုင်ခြင်း (သို့မဟုတ်) တစ်ခုသော အဖို့ကို မယူခြင်းကြောင့် "မြဲသလော၊ မမြဲသလော" အစရှိသဖြင့် အထူးထူးအပြားပြားသော သို့မဟုတ် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော အာရုံကို ရှာမှီးတတ် စပ်စုတတ်သောကြောင့် "ဝိဝိစ္ဆာ" မည်၏။ ဤသည်မှာ ပုဒ်၏ပြီးခြင်း ဖြစ်သည်။ "So vicikicchanto" (ထိုသူသည် ယုံမှားခြင်းသို့ ရောက်သည်ရှိသော်) အစရှိသော ပါဌ်ဖြင့် မထင်ရှားခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ဝိဝိစ္ဆာနှင့် ပမာဒတို့၏ အကြောင်းအဖြစ်ကို ဖွင့်ပြသည်။ "Sukke dhamme na uppādiyatīti" (သုက္ကဓမ္မတို့ကို မဖြစ်စေအပ်) ဟူသည်မှာ ဆောက်တည်၍ မကျင့်ခြင်းတည်း။ "Nappakāsantīti" (မထင်ရှားကုန်) ဟူသည်မှာ မိမိသန္တာန်၌ မဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော ထိုကုသိုလ်တရားတို့သည် ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား လောက၌ ထင်ရှားကျော်စောအောင် မပြုနိုင်ကုန်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ "Abhilimpatīti" (လိမ်းကျံအပ်၏) ဟူသည်မှာ မျောက်ကပ်စေးသည် မျောက်ကို သစ်သား၊ ကျောက်တုံးတို့၌ ကပ်ငြိစေသကဲ့သို့ ပုဂ္ဂိုလ်ကို ရူပါရုံစသော အာရုံတို့၌ ကပ်ငြိစေတတ်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ "Āsattibahulassāti" ဟူသည် ကပ်ငြိခြင်းများသော။ "Evaṃ abhijappāti karitvāti" (ဤသို့ စွဲစွဲလမ်းလမ်း တောင့်တခြင်းကို ပြု၍) ဟူသည်မှာ ဤသို့ ကိလေသာညစ်ညူးခြင်းဖြင့် လွှမ်းမိုးတည်တံ့သော အကြောင်းကြောင့်တည်း။ "Tatthāti" ဟူသည် ထိုတဏှာဖြင့် ဖြစ်သည်။ လောကကို တဏှာဖြင့် လိမ်းကျံအပ်ပုံမှာ စေးကပ်သော သစ်စေးဖြင့် လိမ်းကျံအပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ Bhāyati etasmāti bhayaṃ. Mahantaṃ bhayaṃ mahabbhayaṃ. Tenevāha – ‘‘dukkhamassa mahabbhaya’’nti. Dukkhaṃ domanassanti dukkhameva vibhattanti sabbaṃ dukkhaṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘tisso dukkhatā’’tiādi vuttaṃ. Odhasoti kadāci attūpakkamamūlāya kadāci parūpakkamamūlāyātiādinā vibhāgena dukkhadukkhatāya muccanakā visesena rūpāvacarā. Tathāti odhaso kadāci karahacīti evaṃ ākaḍḍhati. Vipariṇāmadukkhatāya muccanakā upekkhāsamāpattibahulā visesena arūpāvacarasattā. Appābādhāti padaṃ dukkhadukkhatāya muccanassa kāraṇavacanaṃ. Dīghāyukāti vipariṇāmadukkhatāya. Arūpadevā hi loke visesato dīghāyukāti. Idañca muccanamaccantikaṃ. Yasmā ca dukkhā vedanāpi saṅkhatattā aniccatādisaṅkhāradukkhasabhāvā eva, tasmā yato muccanamaccantikaṃ, taṃ anavasesapariyādānavasena saṅgaṇhitvā dassetuṃ ‘‘saṅkhāradukkhatāya panā’’tiādimāha. ဤဘေးမှ ကြောက်ရွံ့အပ်သောကြောင့် ထိုဆင်းရဲသည် "ဘေး" မည်၏။ ကြီးစွာသော ဘေးကို "မဟာဘေး" (မဟဗ္ဘယ) ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် "ထိုဆင်းရဲသည် ဤလောက၏ ကြီးစွာသော ဘေးတည်း" ဟု ဆိုခဲ့သည်။ ဒုက္ခ၊ ဒေါမနဿဟူသော ပုဒ်တို့ဖြင့် ဆင်းရဲခြင်းတရားကိုသာ ဝေဖန်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဆင်းရဲအားလုံးကို ဝေဖန်၍ ပြသခြင်းငှာ "ဆင်းရဲခြင်းသုံးပါး" (ဒုက္ခတာသုံးပါး) အစရှိသည်ကို ဆိုအပ်၏။ "Odhaso" (အပိုင်းအခြားအားဖြင့်) ဟူသည်မှာ တစ်ခါတရံ မိမိလုံ့လလျှင် အကြောင်းရှိသော၊ တစ်ခါတရံ သူတစ်ပါးလုံ့လလျှင် အကြောင်းရှိသော အစရှိသော ဝေဖန်ခြင်းဖြင့် ဒုက္ခဒုက္ခအဖြစ်မှ လွတ်ကင်းကြကုန်၏။ အထူးသဖြင့် ရူပါဝစရသတ္တဝါတို့သည် ဒုက္ခဒုက္ခအဖြစ်မှ လွတ်ကင်းကုန်၏။ "Tathā" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် အခိုက်အတန့်အားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ တစ်ခါတရံ တစ်စုံတစ်ခုသော ဘဝ၌သော်လည်းကောင်း လွတ်မြောက်၏ဟု ဆွဲဆောင်၏။ ဝိပရိဏာမဒုက္ခအဖြစ်မှ လွတ်ကင်းသောသူတို့ကား ဥပေက္ခာသမာပတ် အလေ့အထများသော သူတို့တည်း။ ဥပေက္ခာသမာပတ် အလေ့အထများသော သူတို့သည် ဝိပရိဏာမဒုက္ခမှ လွတ်ကင်းကုန်၏။ အထူးသဖြင့် အရူပါဝစရသတ္တဝါတို့သည် ဝိပရိဏာမဒုက္ခမှ လွတ်ကင်းကုန်၏။ "Appābādhā" (နာဖျားမှုနည်းခြင်း) ဟူသော ပုဒ်သည် ဒုက္ခဒုက္ခမှ လွတ်မြောက်ခြင်း၏ အကြောင်းကို ပြသော စကားတည်း။ "Dīghāyukā" (အသက်ရှည်ခြင်း) ဟူသော ပုဒ်သည် ဝိပရိဏာမဒုက္ခမှ လွတ်မြောက်ခြင်း၏ အကြောင်းပြစကားတည်း။ အကြောင်းမူကား အရူပဗြဟ္မာတို့သည် လောက၌ အထူးသဖြင့် သက်တမ်းရှည်ကုန်သောကြောင့်တည်း။ ထိုသို့ လွတ်မြောက်ခြင်းသည်လည်း စင်စစ်လွတ်မြောက်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဆင်းရဲသော ဝေဒနာသည်လည်း ပြုပြင်အပ်သော တရား (သင်္ခတ) ဖြစ်သောကြောင့် အမြဲမရှိခြင်းစသော သင်္ခါရဒုက္ခသဘောရှိသည်သာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ စင်စစ်လွတ်မြောက်ခြင်းသည် အကြင်အရပ်၌ ဖြစ်အံ့၊ ထိုဝဋ်ဆင်းရဲကို အကြွင်းမဲ့ ကုန်စင်စေခြင်း အစွမ်းဖြင့် သိမ်းကျုံး၍ ပြခြင်းငှာ "သင်္ခါရဒုက္ခတာအားဖြင့်မူကား" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ Tattha upādiyatīti upādi, vipākakkhandhā kaṭattā ca rūpaṃ. Upādissa sesaṃ upādisesaṃ, taṃ natthi etissāti anupādisesā, nibbānadhātu, tāya anupādisesāya nibbānadhātuyā, itthambhūtalakkhaṇe cāyaṃ karaṇaniddeso. Nibbānadhātūti ca nibbāyanamattaṃ. Tasmāti yasmā sakalalokabyāpinī sabbasaṅgāhinī ca saṅkhāradukkhatā, tasmā. Lokassāti sambandhe sāmivacanaṃ. Tena ‘‘dukkhamassā’’ti padassa atthaṃ dasseti. Evamettha lokassa nīvaraṇādīni ajānantena, samayantaraparicayena vā tattha saṃsayapakkhandena ekaṃseneva byākātabbattā sattādhiṭṭhānā pucchā katā, sā ca ajānanassa, saṃsayassa vā nīvaraṇādivisayatāya catubbidhā. Pāḷiyaṃ pana nīvaraṇādīnaṃ loko ādhārabhāvena gāthāyaṃ vuttoti eko pañhoti dassitanti. Ayamettha pucchāvicayo. Vissajjanavicayopi adiṭṭhajotinī vissajjanā vimaticchedinī cātiādinā pucchāvicaye vuttanayānusārena veditabbo. ထိုစကားရပ်၌ အစိတ်စိတ်အပိုင်း အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ ကံကိလေသာတို့သည် စွဲလမ်းအပ် သို့မဟုတ် ဖြစ်စေအပ်သောကြောင့် "ဥပါဒိ" မည်၏။ ဝိပါက်နာမက္ခန္ဓာနှင့် ကဋတ္တာရုပ်ကို ရအပ်၏။ ဥပါဒိ၏ အကြွင်းအကျန်ကို "ဥပါဒိသေသ" မည်၏။ ထိုဥပါဒိသေသသည် ဤနိဗ္ဗာန်ဓာတ်အား မရှိ၊ ထို့ကြောင့် "အနုပါဒိသေသာ" (ဝိပါက်နာမက္ခန္ဓာနှင့် ကဋတ္တာရုပ် အကြွင်းအကျန်မရှိသော) နိဗ္ဗာန်ဓာတ်ဟု ရအပ်၏။ ထိုအနုပါဒိသေသ နိဗ္ဗာန်ဓာတ်ဖြင့် ဟူသော ပုဒ်၌ ကရိုဏ်းဝိဘတ်ဖြင့် ပြခြင်းသည် အထူးသဖြင့် ဖြစ်သော အခြင်းအရာ လက္ခဏာ (ဣတ္ထမ္ဘူတလက္ခဏ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ "နိဗ္ဗာန်ဓာတ်" ဟူသည်လည်း ငြိမ်းခြင်းမျှသာတည်း။ "Tasmā" (ထို့ကြောင့်) ဟူသည်မှာ သင်္ခါရဒုက္ခသည် အလုံးစုံသော လောက၌ ပျံ့နှံ့သည်လည်း ဖြစ်၍၊ အလုံးစုံသော ဆင်းရဲကို သိမ်းကျုံးယူသည်လည်း ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ "Lokassa" (လောက၏) ဟူသော ပုဒ်၌ သာမိဝိဘတ်သည် သမ္ဗန် (ဆက်စပ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ထိုပုဒ်ဖြင့် "ထိုလောက၏ ဆင်းရဲ" ဟူသော ပုဒ်၏ အဓိပ္ပာယ်ကို ပြသ၏။ ဤသို့ ဤဂါထာ၌ လောကကို ပိတ်ဖုံးတတ်သော နီဝရဏတရား အစရှိသည်တို့ကို မသိသဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အယူဝါဒတစ်ပါး၌ လေ့ကျက်ခြင်းကြောင့် ထိုတရားတို့၌ သံသယဖြစ်၍ ပြေးဝင်ခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ စင်စစ် ဖြေဆိုအပ်သော သဘောရှိသောကြောင့် သတ္တဝါကို တည်ရာပြုသော မေးခွန်းကို ပြုအပ်၏။ ထိုအမေးသည်လည်း မသိခြင်း သို့မဟုတ် သံသယရှိခြင်းဖြစ်သော အရှင်အဇိတအား နီဝရဏစသောအာရုံရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် လေးပါးအပြား ရှိ၏။ ပါဠိတော်၌မူ နီဝရဏစသည်တို့၏ တည်ရာအဖြစ်ဖြင့် လောကကို ဂါထာ၌ ဆိုအပ်သောကြောင့် ပဥှာတစ်ပါးသာ ဖြစ်၏ဟု ပြသအပ်၏။ ဤသည်မှာ ဤနေရာ၌ အမေးကို စိစစ်ခြင်း (ပုစ္ဆာဝိစယ) တည်း။ အဖြေကို စိစစ်ခြင်း (ဝိဿဇ္ဇနာဝိစယ) ကိုလည်း "မမြင်ဖူးသည်ကို ထင်ရှားပြသော အဖြေ" (အဒိဋ္ဌဇောတနာဝိဿဇ္ဇနာ)၊ "ယုံမှားခြင်းကို ဖြတ်တောက်တတ်သောအဖြေ" (ဝိမတိစ္ဆေဒနာဝိဿဇ္ဇနာ) စသည်ဖြင့် အမေးစိစစ်ခြင်း၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်၏။ Evaṃ [Pg.66] ekādhāraṃ pucchaṃ dassetvā idāni anekādhāraṃ dassetuṃ ‘‘savanti sabbadhī’’tiādi vuttaṃ. Tattha savantīti sandanti. Sabbadhīti sabbesu rūpādīsu āyatanesu. Sotāti taṇhādisotā. Kiṃ nivāraṇanti tesaṃ kiṃ āvaraṇaṃ kā rakkhā. Saṃvaraṃ brūhīti taṃ nesaṃ nīvaraṇasaṅkhātaṃ saṃvaraṃ kathehi. Kena sotā pidhīyareti kena dhammena taṇhādisotā pidhiyyanti pacchijjantīti ayamettha padattho. Sesaṃ pāḷivaseneva āvi bhavissati. ဤသို့ တည်ရာတစ်ခုတည်းရှိသော မေးခွန်းကို ပြသပြီး၍၊ ယခုအခါ တည်ရာများစွာရှိသော မေးခွန်းကို ပြသခြင်းငှာ "savanti sabbadhī" (အရပ်ခပ်သိမ်းတို့၌ စီးကုန်၏) အစရှိသည်ကို ဆိုအပ်၏။ ထိုစကားရပ်၌ "savanti" ဟူသည် ယိုစီးကုန်၏။ "Sabbadhī" ဟူသည် ရူပါရုံစသော အာယတနအားလုံးတို့၌။ "Sotā" (အလျဉ်တို့) ဟူသည် တဏှာစသော အလျဉ်တို့တည်း။ "Kiṃ nivāraṇaṃ" (အဘယ်တားမြစ်ကြောင်းနည်း) ဟူသည် ထိုတဏှာစသော အလျဉ်တို့ကို ပိတ်ပင်တားဆီးတတ်သော တရားသည် အဘယ်နည်း၊ စောင့်ရှောက်တတ်သောတရားသည် အဘယ်နည်း။ "Saṃvaraṃ brūhi" (လုံခြုံခြင်းကို ဟောတော်မူပါ) ဟူသည် ထိုတဏှာစသော အလျဉ်တို့ကို ပိတ်ဆို့တတ်သော အစောင့်အရှောက် (သံဝရ) ကို ဟောကြားတော်မူပါ။ "Kena sotā pidhīyare" (အဘယ်တရားဖြင့် အလျဉ်တို့ကို ပိတ်ဆို့အပ်သနည်း) ဟူသည် အဘယ်တရားဖြင့် တဏှာစသော အလျဉ်တို့ကို ပိတ်ဆို့ ပြတ်တောက်စေအပ်သနည်း ဟူသည်မှာ ဤဂါထာ၌ ပုဒ်တို့၏ အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ကြွင်းသောစကားသည် ပါဠိတော်အတိုင်းသာ ထင်ရှားပေလတ္တံ့။ Te dve pañhāti yadipi imissā gāthāya pucchāvasena pavattāya cattāri padāni cattāri vākyāni. Ñātuṃ icchitassa pana atthassa duvidhattā te dve pañhā. Kasmāti ce? ‘‘Imehi bahvādhivacanena pucchitā’’ti āha. Tatthāyaṃ saṅkhepattho – ime etāya gāthāya gahitā atthā yasmā bahūni adhikicca pavattavacanena pucchitā, tasmā te dve pañhāti. Ekato upari bahūti hi sāsanavohāro, tameva pucchāya duvidhatthavisayataṃ vivarituṃ ‘‘eva’’ntiādi vuttaṃ. Tassattho – yāhi ñātibyasanādisaṅkhātāhi pāṇavadhādīhi eva vā duggatihetubhūtāhi āpadāhi samaṃ saha, sabbathā vā ayaṃ loko āpanno ajjhotthaṭo. Taṃnimittehi dasahi kilesavatthūhi saṃkiliṭṭho ca, tassa taṃ āpannākāraṃ saṃkiliṭṭhākārañca buddhiyaṃ katvā āha – ‘‘evaṃ samāpannassa evaṃ saṃkiliṭṭhassā’’ti. Vodāyati sujjhati etenāti vodānaṃ, samathavipassanā. Vuṭṭhāti etena nimittato pavattato cāti vuṭṭhānaṃ, ariyamaggo. "Te dve pañhā" (ထိုပြဿနာနှစ်ပါး) ဟူရာ၌ မေးခွန်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော ဤဂါထာ၌ ပုဒ်လေးခု၊ ဝါကျလေးခု ရှိသော်လည်း သိလိုအပ်သော အနက်၏ နှစ်မျိုးအပြားရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ထိုဂါထာဖြင့် ယူအပ်သော အနက်တို့သည် ပုစ္ဆာ (ပြဿနာ) နှစ်ပါး ဖြစ်ကုန်၏ဟု သိအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့် ပုစ္ဆာနှစ်ပါး ဖြစ်သနည်းဟု မေးအံ့။ "များစွာသောအနက်ကို စွဲ၍ မေးအပ်သောကြောင့်" ဟု ဆိုခဲ့သည်။ ထိုပါဠိ၌ အကျဉ်းချုပ် အဓိပ္ပာယ်ကား ဤသို့တည်း။ ဤဂါထာဖြင့် ယူအပ်ကုန်သော အနက်တို့ကို များစွာသော သဘောတရားတို့ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်သောစကားဖြင့် မေးအပ်သောကြောင့် ထိုအနက်တို့သည် ပုစ္ဆာနှစ်ပါး ဖြစ်ကုန်၏ဟူ၍ ဖြစ်၏။ တစ်ခုထက် လွန်ကဲသော အရာကို "အများ" ဟု သာသနာတော်၌ ခေါ်ဝေါ်သုံးစွဲခြင်း ရှိ၏။ ထိုမေးခွန်း၏ နှစ်ပါးသော အနက်အရာရှိသည်၏ အဖြစ်ကိုသာ ဖွင့်ပြအံ့သောငှာ "eva" အစရှိသည်ကို ဆိုအပ်၏။ ထိုပါဠိ၏ အဓိပ္ပာယ်ကား ဆွေမျိုးပျက်စီးခြင်း အစရှိသည်ဟု ဆိုအပ်သော ဘေးရန်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ သတ္တဝါကို သတ်ဖြတ်ခြင်း အစရှိသော ဒုဂ္ဂတိ၏ အကြောင်းဖြစ်သော ဘေးရန်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း တကွဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် ဤလောကသည် နှိပ်စက် လွှမ်းမိုးအပ်သည် ဖြစ်၏။ ထိုဘေးရန်တို့၏ အကြောင်းဖြစ်သော ကိလေသာဝတ္ထု ဆယ်ပါးတို့ဖြင့် ညစ်နွမ်း ပူပန်အပ်သည်လည်း ဖြစ်၏။ ထိုလောက၏ လွှမ်းမိုးအပ်ခြင်း အခြင်းအရာနှင့် ညစ်နွမ်းပူပန်အပ်ခြင်း အခြင်းအရာတို့ကို ဉာဏ်တော်၌ သွင်း၍ "ဤသို့ လွှမ်းမိုးအပ်သော၊ ဤသို့ ညစ်နွမ်းအပ်သော လောကအား" ဟု ဆိုခဲ့သည်။ "Vodāyati" (ဖြူစင်စင်ကြယ်တတ်၏) ဤသမထဝိပဿနာတရားဖြင့် ဖြူစင် စင်ကြယ်တတ်သောကြောင့် "ဝေါဒါန" (ဖြူစင်ခြင်း) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော သမထဝိပဿနာတရားကို ရအပ်၏။ "Vuṭṭhāti" (ထမြောက်တတ်၏) ဤအရိယမဂ်ဖြင့် နိမိတ်မှလည်းကောင်း၊ ဝဋ်တရားမှလည်းကောင်း ထမြောက်တတ်သောကြောင့် "ဝုဋ္ဌာန" (ထမြောက်ခြင်း) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော အရိယမဂ်တရားကို ရအပ်၏။ Asamāhitassāti nānārammaṇesu vikkhittacittassa. Savantīti pavattanti. Abhijjhātiādi asamādhānahetudassanaṃ. Tenevāha – ‘‘evaṃ asamāhitassā’’ti. ‘‘Yathāha bhagavā’’tiādinā idhāpi anugītivicayaṃ dasseti. Sotānaṃ savanaṃ yebhuyyena anurodhavasenevāti āha – ‘‘savati manāpikesu rūpesū’’ti. Ettha ca cakkhādayo sotānaṃ dvārabhāvena pavattamānā upacāravasena sayaṃ savantā viya vuttā. Itīti evaṃ. Sabbāti sabbasmā. Sabbathāti sabbappakārena. Idaṃ vodānanti idaṃ ‘‘pariyuṭṭhānavighāta’’nti vuttaṃ pariyuṭṭhānappahānaṃ vodānaṃ. အသမာဟိတဿ ဟူသည်မှာ အထူးထူးသော အာရုံတို့၌ စိတ်ပြန့်လွင့်သော သူအား ဟု ဆိုလိုသည်။ သဝန္တိ ဟူသည်မှာ ဖြစ်ကုန်၏ (သို့မဟုတ်) စီးကုန်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ အဘိဇ္ဈာ အစရှိသော စကားသည် မတည်ကြည်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းကို ပြသော စကား ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် 'ဧဝံ အသမာဟိတဿ' ဟူ၍ မိန့်တော်မူသည်။ 'ယထာဟ ဘဂဝါ' စသော စကားဖြင့် ဤ၌လည်း အနုဂီတိဝိစယကို ပြတော်မူသည်။ သောတ (တဏှာစသည်) တို့၏ စီးခြင်း (ဖြစ်ခြင်း) သည် များသောအားဖြင့် တပ်မက်နှစ်သက်ခြင်း အစွမ်းကြောင့်သာ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် 'သဝတိ မနာပိကေသု ရူပေသု' ဟူ၍ မိန့်တော်မူသည်။ ဤ၌လည်း စက္ခုအစရှိသော အာယတနတို့သည် သောတတို့၏ ဖြစ်ရာဒွါရ ဖြစ်၍ ဖြစ်ပေါ်နေသောကြောင့် တင်စားသောအားဖြင့် မိမိတို့ကိုယ်တိုင်ပင် စီးဆင်းနေသကဲ့သို့ ဟောတော်မူအပ်သည်။ 'ဣတိ' ဟူသည်မှာ 'ဤသို့' ဟု ဆိုလိုသည်။ 'သဗ္ဗာ' ဟူသည်မှာ အလုံးစုံသော ဒွါရမှ ဖြစ်သည်။ 'သဗ္ဗထာ' ဟူသည်မှာ အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ 'ဣဒံ ဝေါဒါနံ' ဟူသည်မှာ 'ပရိယုဋ္ဌာနဝိဃာတ' ဟု ဆိုအပ်သော ပရိယုဋ္ဌာန်ကိလေသာကို ပယ်ခြင်းဖြစ်သည့် ဝေါဒါန (ဖြူစင်ကြောင်း) ဖြစ်သည်။ Vissajjanagāthāya [Pg.67] sati tesaṃ nivāraṇanti vipassanāsampayuttā sati kusalākusalānaṃ dhammānaṃ gatiyo samanvesamānā tesaṃ sotānaṃ nivāraṇanti. Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmīti tameva satiṃ sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi. Paññāyete pidhīyareti rūpādīsu aniccatādipaṭivedhasādhikāya maggapaññāya ete sotā sabbaso pidhiyyanti, uppajjituṃ appadānavasena samucchijjantīti attho. အဖြေဂါထာရှိ 'သတိ တေသံ နိဝါရဏံ' ဟူသော ပါဌ်၌ ကုသိုလ် အကုသိုလ်တရားတို့၏ ဖြစ်ခြင်းကို ကောင်းစွာ ရှာဖွေတတ်သော ဝိပဿနာနှင့် ယှဉ်သော သတိသည် ထိုသောတ (တဏှာ) တို့ကို တားမြစ်တတ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'သောတာနံ သံဝရံ ဗြူမိ' ဟူသည်မှာ ထိုသတိကိုသာလျှင် သောတတို့၏ စောင့်စည်းကြောင်း (ပိတ်ဆို့ကြောင်း) ဟု ငါဘုရား ဟောတော်မူ၏။ 'ပညာယေတေ ပိဓီယရေ' ဟူသည်မှာ ရူပက္ခန္ဓာ အစရှိသည်တို့၌ အနိစ္စအစရှိသည်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းကို ပြီးစေတတ်သော မဂ်ပညာဖြင့် ထိုသောတတို့သည် အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် ပိတ်ဆို့အပ်ကုန်၏၊ တဖန်ဖြစ်ခွင့်မရှိအောင် အပြီးတိုင် ပြတ်တောက်ကုန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ Nāviñchatīti abhijjhādippavattidvārabhāvena cittasantānaṃ, puggalaṃ vā nākaḍḍhati. Anusayappahānaṃ idha pidhānaṃ adhippetanti āha – ‘‘paññāya anusayā pahīyantī’’ti. Yasmā anusayanimittaṃ pariyuṭṭhānaṃ anusayābhāve na hotīti āha ‘‘anusayesū’’tiādi. Idāni tamevatthaṃ upamāya vibhāvento ‘‘taṃ yathā khandhavantassā’’tiādimāha. Etthāpi sotānaṃ nivāraṇasaṅkhātaṃ saṃvaraṃ pidhānañca ajānantena tattha vā saṃsayitena ekaṃsikattā dhammādhiṭṭhānā pucchā katāti idha pucchāvicayo vuttanayeneva vissajjanavicayo ca veditabbo. နာဝိဉ္ဆတိ ဟူသည်မှာ အဘိဇ္ဈာအစရှိသည်တို့၏ ဖြစ်ပေါ်ရာ တံခါးဒွါရအားဖြင့် စိတ်အစဉ်ကို သော်လည်းကောင်း၊ ပုဂ္ဂိုလ်ကို သော်လည်းကောင်း ဆွဲငင်မယူဟု ဆိုလိုသည်။ ဤ၌ အနုသယကို ပယ်ခြင်းကို 'ပိတ်ဆို့ခြင်း (ပိဓာန)' ဟု ရည်ရွယ်၍ 'ပညာဖြင့် အနုသယတို့ကို ပယ်အပ်ကုန်၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အနုသယလျှင် အကြောင်းရင်းရှိသော ပရိယုဋ္ဌာန်ကိလေသာသည် အနုသယမရှိလျှင် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် 'အနုသယေသု' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ယခုအခါ ထိုအနက်ကိုပင် ဥပမာဖြင့် ထင်ရှားစွာ ပြလိုသဖြင့် 'တံ ယထာ ခန္ဓဝန္တဿ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ဤဂါထာ၌လည်း သောတတို့ကို တားမြစ်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော စောင့်စည်းမှုကို လည်းကောင်း၊ ပိတ်ဆို့မှုကို လည်းကောင်း မသိ၍ သော်လည်းကောင်း၊ ထိုတရားတို့၌ ယုံမှားသံသယ ရှိ၍ သော်လည်းကောင်း စင်စစ် ဖြေရှင်းအပ်သော သဘောရှိသော ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ပုစ္ဆာကို မေးမြန်းအပ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဤဂါထာ၌ ပုစ္ဆာဝိစယကိုလည်းကောင်း၊ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ဝိဿဇ္ဇနာဝိစယကိုလည်းကောင်း သိအပ်သည်။ Ettha ca yena adhippāyena ‘‘kenassu nivuto loko’’ti gāthāya (su. ni. 1038; cūḷani. ajitamāṇavapucchā 57, ajitamāṇavapucchāniddesa 1; netti. 45) satipi nivāraṇādīnaṃ catunnaṃ pucchitabbabhāve eko pañhoti vuttaṃ. Tena tāva sotānaṃyeva saṃvaro pidhānañca pucchitanti sote ekatthavasena gahetvā pucchāya ekādhiṭṭhānabhāvato eko pañhoti vattabbaṃ siyā. Sotānaṃ vā bahubhāvato bahūti yattakā sotā, tattakā pañhāti. Yena pana adhippāyena ‘‘savanti sabbadhi sotā’’ti gāthāyaṃ (su. ni. 1040; cūḷani. ajitamāṇavapucchā 59, ajitamāṇavapucchāniddesa 3; netti. 45) sote anāmasitvā saṃvarapidhānānaṃ vasena ‘‘dve pañhā’’ti vuttaṃ. Tena paṭhamagāthāyaṃ satipi nivāraṇādīnaṃ lokādhārabhāve lokaṃ anāmasitvā nivāraṇādīnaṃ vibhāgena cattāro pañhātipi vattabbanti ayaṃ nayo dassitoti daṭṭhabbaṃ. ဤ 'သဝန္တိ သဗ္ဗဓိ သောတာ' ဟူသော ဂါထာ၌လည်း 'ကေနဿု နိဝုတော လောကော' ဟူသော ဂါထာ၌ နီဝရဏအစရှိသော လေးပါးသောတရားတို့ကို မေးအပ်သော်လည်း 'ပြဿနာတစ်ခု' ဟု ဆိုအပ်သောအလိုဖြင့် သောတတို့၏ စောင့်စည်းခြင်းနှင့် ပိတ်ဆို့ခြင်းတို့ကိုသာ မေးမြန်းအပ်၏။ ထို့ကြောင့် သောတတို့ကို တစ်ခုတည်းသော အဖြစ်ဖြင့် ယူ၍ ပြဿနာတစ်ခုတည်းကို တည်ရာရှိသောကြောင့် 'ပြဿနာတစ်ခု' ဟု ဆိုသင့်သည်။ သို့မဟုတ် သောတတို့ များပြားသောကြောင့် ပြဿနာများစွာ ဖြစ်၍ 'သောတ မည်မျှရှိသနည်း၊ ပြဿနာလည်း ထိုမျှရှိ၏' ဟု ဆိုသင့်သည်။ သို့သော်လည်း 'သဝန္တိ သဗ္ဗဓိ သောတာ' ဟူသော ဂါထာ၌ သောတတို့ကို တိုက်ရိုက်မသုံးသပ်ဘဲ စောင့်စည်းခြင်း၊ ပိတ်ဆို့ခြင်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် 'ပြဿနာနှစ်ခု' ဟု ဆိုခဲ့သည်။ ထိုအလိုအားဖြင့် ပထမဂါထာ၌ နီဝရဏစသည်တို့ သတ္တလောက၏ တည်ရာဖြစ်သော်လည်း လောကကို မသုံးသပ်ဘဲ နီဝရဏစသည်တို့ကို ခွဲခြား၍ 'ပြဿနာလေးခု' ဟုလည်း ဆိုသင့်သည်၊ ဤသို့လျှင် ဤနည်းလမ်းကို ပြသအပ်၏ဟု မှတ်ယူအပ်သည်။ Idāni yasmā pucchanto na kevalaṃ pubbe attanā racitaniyāmeneva pucchati, atha kho desanākāle vuttadhammassa anusandhiṃ gahetvāpi pucchati, tasmā tassa anusandhiṃ pucchāya vicetabbākāraṃ dassento ‘‘yāni sotānī’’ti gāthāya anantaraṃ ‘‘paññā ceva sati cā’’ti gāthamāha. Tassāyaṃ saṅkhepattho – yāyaṃ bhagavatā vuttā paññā, yā ca [Pg.68] sati yañca tadavasesaṃ nāmarūpaṃ, etaṃ sabbampi kattha nirujjhati, etaṃ me puṭṭho pabrūhīti. ယခုအခါ မေးမြန်းသော အရှင်အဇိတသည် ရှေးက မိမိအလိုအလျောက် ကြံစည်ထားသည့်အတိုင်း သက်သက် မေးမြန်းသည်မဟုတ်ဘဲ ဟောတော်မူသောအခါ၌ ဟောကြားအပ်သော တရား၏ အနုသန္ဓေအစပ်ကို ယူ၍လည်း မေးမြန်းသည်။ ထို့ကြောင့် ထိုတရားတော်၏ (သို့မဟုတ် အရှင်အဇိတ၏) အနုသန္ဓေကို ယူ၍ မေးမြန်းသော ပြဿနာ၏ စိစစ်အပ်သော အခြင်းအရာကို ပြလိုသဖြင့် 'ယာနိ သောတာနိ' ဟူသော ဂါထာ၏ နောက်၌ 'ပညာ စေဝ သတိ စ' အစရှိသော ဂါထာကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုဂါထာ၏ အကျဉ်းချုပ်အဓိပ္ပာယ်ကား - 'မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်သော ပညာသည်လည်းကောင်း၊ သတိသည်လည်းကောင်း၊ ထိုပညာသတိမှ ကြွင်းကျန်သော နာမ်ရုပ်သည်လည်းကောင်း ရှိ၏။ ဤအလုံးစုံသည် အဘယ်အရပ်၌ ချုပ်ပါသနည်း၊ အကျွန်ုပ် မေးမြန်းလျှောက်ထားအပ်သော ဤချုပ်ရာကို အကျွန်ုပ်အား အကျယ်ဟောတော်မူပါလော့' ဟူသည်တည်း။ Vissajjanagāthāyaṃ panassa yasmā paññāsatiyo nāmeneva saṅgahaṃ gacchanti, tasmā tā visuṃ na vuttā. Ayañcettha saṅkhepattho – yaṃ maṃ tvaṃ, ajita, etaṃ pañhaṃ apucchi – ‘‘katthetaṃ uparujjhatī’’ti anantaragāthāyaṃ (su. ni. 1042; cūḷani. ajitamāṇavapucchā 61, ajitamāṇavapucchāniddesa 5; netti. 11, 45), yattha taṃ asesaṃ uparujjhati, taṃ te vadāmi. Tassa tassa hi viññāṇassa nirodhena saheva apubbaṃ acarimaṃ etthetaṃ uparujjhati, ettheva viññāṇassa nirodhena nirujjhati, etaṃ viññāṇanirodhaṃ tassa nirodho nātivattatīti vuttaṃ hotīti. Ayaṃ pañhe anusandhiṃ pucchatīti anantaragāthāyaṃ sotānaṃ pariyuṭṭhānānusayappahānakiccena saddhiṃ sati paññā ca vuttā, taṃ sutvā tappahāne paññāsatīsu tiṭṭhantīsu tāsaṃ sannissayena nāmarūpena bhavitabbaṃ, tathā ca sati vaṭṭati eva. Kattha nu kho imāsaṃ sanissayānaṃ paññāsatīnaṃ asesanirodhoti iminā adhippāyena ayaṃ pucchā katāti āha – ‘‘ayaṃ pañhe…pe… dhātu’’nti. Tattha anusandhīyati desanā etāyāti anusandhi. ထိုပြဿနာ၏ အဖြေဂါထာ၌ကား ပညာနှင့် သတိတို့သည် 'နာမ်' ဟူသော အမည်ဖြင့်သာ အကျုံးဝင်ကုန်သောကြောင့် ၎င်းတို့ကို သီးခြား ခွဲမဟောပေ။ ဤ၌ အကျဉ်းချုပ် အဓိပ္ပာယ်ကား - 'အဇိတ၊ သင်သည် ငါ့အား မေးမြန်းသော "ဤနာမ်ရုပ်သည် အဘယ်အရပ်၌ ချုပ်ပါသနည်း" ဟူသော ထိုပြဿနာ၏ အဖြေဖြစ်သည့် ဤနာမ်ရုပ်သည် အကြွင်းမဲ့ ချုပ်ငြိမ်းရာကို သင့်အား ငါဟောအံ့။ ထိုထိုဝိညာဉ်၏ ချုပ်ခြင်းနှင့်အတူ မရှေးမနှောင်း ဤဝိညာဉ်၏ ချုပ်ရာ၌ ဤနာမ်ရုပ်သည် ချုပ်ငြိမ်း၏။ ဤဝိညာဉ်၏ ချုပ်ရာ၌သာလျှင် ဝိညာဉ်ချုပ်ခြင်းဖြင့် ချုပ်ပျောက်၏။ ဤဝိညာဉ်ချုပ်ခြင်းသည် ထိုနာမ်ရုပ်၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကို မလွန်နိုင်' ဟူ၍ ဆိုလိုကြောင်း မှတ်ယူအပ်သည်။ ဤပြဿနာ၌ အနုသန္ဓေကို မေးမြန်းသည်ဟူသည်မှာ - ရှေ့ဂါထာ၌ သောတတို့၏ ပရိယုဋ္ဌာန်နှင့် အနုသယကို ပယ်ခြင်းကိစ္စနှင့်တကွ သတိနှင့် ပညာကိုလည်း ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ထိုဂါထာကို ကြားနာရသဖြင့် 'ထိုပရိယုဋ္ဌာန်နှင့် အနုသယတို့ကို ပယ်သော်လည်း ပညာနှင့် သတိတို့ တည်ရှိနေပါက ၎င်းတို့၏ မှီရာဖြစ်သော နာမ်ရုပ်သည် ရှိရဦးမည်။ ထိုသို့ နာမ်ရုပ်ဖြစ်ပေါ်နေလျှင် ဝဋ်တရားသည် လည်နေဦးမည်သာတည်း။ ထိုမှီရာ နာမ်ရုပ်နှင့်တကွဖြစ်သော ဤပညာသတိတို့၏ အကြွင်းမဲ့ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းသည် အဘယ်အရပ်၌ ဖြစ်ပါသနည်း' ဟူသော အလိုဆန္ဒဖြင့် ဤပြဿနာကို မေးမြန်းအပ်သောကြောင့် 'အယံ ပဉှေ... ဓာတုန္တိ' စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကား၌ ဤအစပ်ဖြင့် ဒေသနာတော်ကို အစဉ်စပ်စပ်ဆက်အပ်သောကြောင့် ထိုအစပ်ကို 'အနုသန္ဓေ' ဟု ခေါ်သည်။ Yāya paṭipadāya anupādisesaṃ nibbānadhātuṃ adhigacchanti, taṃ catusaccakammaṭṭhānabhāvanāsaṅkhātaṃ paṭipadaṃ saha visayena dassetuṃ ‘‘tīṇi ca saccānī’’tiādi vuttaṃ. Tattha saṅkhatānīti samecca sambhūya paccayehi katānīti saṅkhatāni. Nirodhadhammānīti nirujjhanasabhāvāni. Dukkhaṃ samudayo maggoti tesaṃ sarūpadassanaṃ. Nirodho pana kathanti āha ‘‘nirodho asaṅkhato’’ti. So hi kenaci paccayena na saṅkhatoti asaṅkhato. Saha visayena pahātabbapahāyakasabhāvesu ariyasaccesu pahāyakavibhāgamukhena pahātabbavibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘tattha samudayo’’tiādi vuttaṃ. အကြင် စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာန်းကို ပွားစေခြင်းဟူသော အကျင့်ဖြင့် ဝိပါက်နာမက္ခန္ဓာ ကဋတ္တာရုပ် အကြွင်းမရှိသော အနုပါဒိသေသ နိဗ္ဗာန်ဓာတ်သို့ ရောက်ကုန်၏၊ ထိုစတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာန်းကို ပွားစေခြင်းဟူသော အကျင့်ကို အာရုံနှင့်တကွ ပြသခြင်းငှာ 'တီဏိ စ သစ္စာနိ' စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကား၌ 'သင်္ခတာနိ' ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏ - အကြောင်းတရားတို့သည် အညီအညွတ် ပေါင်းစည်း၍ ပြုပြင်အပ်ကုန်သောကြောင့် 'သင်္ခတ' မည်ကုန်၏။ 'နိရောဓဓမ္မာနိ' ဟူသည်မှာ ချုပ်ခြင်းသဘော ရှိကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဒုက္ခံ သမုဒယော မဂ္ဂေါ' ဟူသော စကားသည် ထိုသစ္စာသုံးပါးတို့၏ သရုပ်ကို ပြသော စကား ဖြစ်သည်။ 'နိရောဓသစ္စာသည်ကား အဘယ်သို့ သဘောရှိသနည်း' ဟူ၍ စောဒနာ ဖြစ်သင့်သောကြောင့် 'နိရောဓော အသင်္ခတော' ဟူ၍ မိန့်တော်မူသည်။ ထိုနိရောဓသစ္စာသည် မည်သည့်အကြောင်းတရားကမျှ ပြုပြင်အပ်သည်မဟုတ်သောကြောင့် 'အသင်္ခတ' မည်၏။ အာရုံနှင့်တကွ ပယ်အပ်သောသဘော (ပဟာတဗ္ဗ)၊ ပယ်တတ်သောသဘော (ပဟာယက) ရှိကုန်သော အရိယသစ္စာတို့တွင် ပယ်တတ်သော မဂ္ဂသစ္စာကို ဝေဖန်ခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ ပယ်အပ်သော သမုဒယသစ္စာကို ဝေဖန်ခြင်းကို ပြခြင်းငှာ 'တတ္ထ သမုဒယော' စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ Tattha avijjāvasesāti dassanamaggena pahīnāvasesā avijjāti attho. Ayañca sesa-saddo kāmacchando byāpādo māno uddhaccanti etthāpi yojetabbo. Yathā hi avijjā, evaṃ etepi dhammā apāyagamanīyasabhāvā paṭhamamaggena pahīyanti evāti. ‘‘Avijjāniravasesā’’tipi pāṭho, etthāpi yathāvuttesu kāmacchandādipadesupi niravasesa-saddo yojetabbo[Pg.69]. Sāvasesañhi purimamaggadvayena kāmacchandādayo pahīyanti, itarehi pana niravasesanti. Tedhātuke imāni dasa saṃyojanānīti ettha tedhātuketi saṃyojanānaṃ visayadassanaṃ. Tattha hi tāni saṃyojanavasena pavattanti. ထိုစကား၌ 'အဝိဇ္ဇာဝသေသ' ဟူသည်မှာ သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သည်မှ ကြွင်းကျန်သော အဝိဇ္ဇာကို ဆိုလိုသည်။ ဤ 'သေသ' (ကြွင်း) ဟူသော သဒ္ဒါကို ကာမစ္ဆန္ဒ၊ ဗျာပါဒ၊ မာန၊ ဥဒ္ဓစ္စ ဟူသော ဤပုဒ်တို့၌လည်း ယှဉ်စပ်ရမည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အဝိဇ္ဇာကဲ့သို့ပင် အပါယ်သို့ ရောက်စေတတ်သော သဘောရှိကုန်သော ထိုကာမစ္ဆန္ဒစသော တရားတို့ကိုလည်း ပထမမဂ် (သောတာပတ္တိမဂ်) ဖြင့် ပယ်အပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ထိုတရားတို့၌လည်း ယှဉ်စပ်ရခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အဝိဇ္ဇာနိရဝသေသာ' ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိသေး၏။ ဤသို့ ပါဌ်ရှိရာ၌လည်း ဆိုအပ်ပြီးသော ကာမစ္ဆန္ဒစသော ပုဒ်တို့၌ 'နိရဝသေသ' (အကြွင်းမဲ့) ဟူသော သဒ္ဒါကို ယှဉ်စပ်ရမည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ရှေးမဂ်နှစ်ခု (သောတာပတ္တိမဂ်နှင့် သကဒါဂါမိမဂ်) တို့ဖြင့် ကာမစ္ဆန္ဒစသည်တို့ကို အကြွင်းရှိသေးလျက် ပယ်သော်လည်း အခြားသော အထက်မဂ်နှစ်ခု (အနာဂါမိမဂ်နှင့် အရဟတ္တမဂ်) တို့ဖြင့် အကြွင်းမဲ့ ပယ်သတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ကာမစ္ဆန္ဒစသော ပုဒ်တို့၌လည်း နိရဝသေသသဒ္ဒါကို ယှဉ်စပ်ရမည်။ 'တေဓာတုကေ ဣမာနိ ဒသ သံယောဇနာနိ' ဟူသော စကား၌ 'တေဓာတုကေ' ဟူသော စကားသည် သံယောဇဉ်တို့၏ ကျက်စားရာအာရုံကို ပြသော စကားဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုဆယ်ပါးသော သံယောဇဉ်တို့သည် ထိုဘုံသုံးပါး၌ နှောင်ဖွဲ့စပ်ယှဉ်ခြင်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ 12. Anaññātaññassāmītindriyaṃ adhiṭṭhāyāti taṃ pahāyakaṃ patvā. Yaṃ panāti ettha yanti hetuatthe nipāto. Idaṃ khaye ñāṇanti yena ñāṇena hetubhūtena ‘‘khīṇā me jātī’’ti attano jātiyā khīṇabhāvaṃ jānāti, idaṃ evaṃ paccavekkhaṇassa nimittabhūtaṃ arahattaphalañāṇaṃ khaye ñāṇaṃ nāma. Nāparaṃ itthattāyāti pajānātīti etthāpi yanti ānetabbaṃ ‘‘yaṃ nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Idaṃ anuppāde ñāṇanti idhāpi pubbe vuttanayeneva arahattaphalañāṇavasena attho yojetabbo. Aṭṭhasāliniyaṃ (dha. sa. aṭṭha. cittuppādakkaṇḍa 135-142) pana ‘‘khaye ñāṇaṃ kilesakkhayakare ariyamagge ñāṇanti vuttaṃ. Anuppāde ñāṇaṃ paṭisandhivasena anuppādabhūte taṃtaṃmaggavajjhakilesānaṃ anuppādapariyosāne uppanne ariyaphale ñāṇa’’nti vuttaṃ. Idha pana ubhayampi arahattaphalañāṇavaseneva vibhattaṃ. Tenevāha – ‘‘imāni dve ñāṇāni aññātāvindriya’’nti, ‘‘ārammaṇasaṅketena dve nāmāni labbhantī’’ti ca. ၁၂. 'အနညာတညဿာမီတိန္ဒြိယံ အဓိဋ္ဌာယ' ဟူသည်မှာ ကိလေသာကို ပယ်တတ်သော ထိုအနညာတညဿာမီတိန္ဒြေသို့ ရောက်၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ယံ ပန' ဟူသော ပါဌ်၌ 'ယံ' ဟူသော ပုဒ်သည် အကြောင်းပြ (ဟေတု) အနက်၌ ဖြစ်သော နိပါတ်ဖြစ်၏။ 'ဣဒံ ခယေဉာဏံ' ဟူသည်မှာ 'ငါ့အား ပဋိသန္ဓေနေရခြင်းသည် ကုန်ပြီ' ဟု မိမိ၏ ပဋိသန္ဓေကုန်ဆုံးခြင်းကို သိကြောင်းဖြစ်သော ဉာဏ်ဖြစ်သည်။ ဤသို့ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ်ဉာဏ်ကို 'ခယေဉာဏ်' ဟု ခေါ်သည်။ 'နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတိ' ဟူသော စကား၌လည်း 'ယံ' ဟူသော ပုဒ်ကို ဆောင်ယူအပ်၏။ 'ယံ နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတိ' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ 'ဣဒံ အနုပ္ပါဒေ ဉာဏံ' ဟူသော ဤပါဌ်၌လည်း ရှေး၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် အရဟတ္တဖိုလ်ဉာဏ်၏ အစွမ်းဖြင့် အနက်ကို ယှဉ်အပ်၏။ အဋ္ဌသာလိနီ အဋ္ဌကထာ၌မူကား "ကိလေသာ ကုန်ခန်းစေတတ်သော အရိယမဂ်၌ ဖြစ်သောဉာဏ်သည် 'ခယေဉာဏ်' မည်၏" ဟု ဆိုသည်။ "ပဋိသန္ဓေအားဖြင့် တစ်ဖန် မဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော၊ ထိုထိုမဂ်ဖြင့် ပယ်သတ်အပ်သော ကိလေသာတို့၏ နောက်ထပ် မဖြစ်ခြင်း၏ အဆုံး၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော အရိယဖိုလ်၌ ဖြစ်သောဉာဏ်သည် 'အနုပ္ပါဒေဉာဏ်' မည်၏" ဟု ဆိုသည်။ ဤကျမ်း၌မူကား နှစ်မျိုးလုံးကို အရဟတ္တဖိုလ်ဉာဏ်၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ဝေဖန်အပ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် "ဤဉာဏ်နှစ်ပါးသည် အညာတာဝိန္ဒြေ ဖြစ်၏" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "အာရုံ၏ အမည်အမှတ်အသားအားဖြင့် အမည်နှစ်ပါး ရအပ်ကုန်၏" ဟူ၍လည်းကောင်း မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ Aññindriyaṃ heṭṭhimesu tīsu phalesu, uparimesu ca tīsu maggesu uppattiyā punappunaṃ uppajjamānampi anaññātaññassāmītindriyaṃ viya paṭhamaphaluppattiyā aggaphaluppattiyā anuppādanirodhena nirujjhatīti āha – ‘‘yañca anaññātaññassāmītindriya’’ntiādi. Etena pahātabbadhammā viya dassanabhāvanāhi aggaphaluppattiyā tadavasesaphaladhammāpi anuppādanirodhena nirujjhanti. Ko pana vādo tebhūmakadhammānanti dasseti, ekā paññā aññātāvindriyattā. Yadi ekā, kathaṃ dvidhā vuttāti āha ‘‘api cā’’tiādi. Ārammaṇasaṅketenāti khaye anuppādeti imāya ārammaṇasamaññāya. Sā pajānanaṭṭhena paññāti yā pubbe sotānaṃ pidhānakiccā vuttā paññā, sā pajānanasabhāvena paññā. Itarā pana yathādiṭṭhaṃ yathāgahitaṃ ārammaṇaṃ apilāpanaṭṭhena ogāhanaṭṭhena satīti. 'အညိန္ဒြေ' သည် အောက်ဖိုလ်သုံးပါးတို့၌လည်းကောင်း၊ အထက်မဂ်သုံးပါးတို့၌လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်သဖြင့် အဖန်ဖန် ဖြစ်ပေါ်သော်လည်း၊ အနညာတညဿာမီတိန္ဒြေသည် သောတာပတ္တိဖိုလ် ဖြစ်ပေါ်သဖြင့် တစ်ဖန်မဖြစ်သော ချုပ်ခြင်းဖြင့် ချုပ်သကဲ့သို့၊ အရဟတ္တဖိုလ် ဖြစ်ပေါ်သဖြင့် တစ်ဖန်မဖြစ်သော ချုပ်ခြင်းဖြင့် ချုပ်ငြိမ်းသွား၏။ ထို့ကြောင့် "အကြင် အနညာတညဿာမီတိန္ဒြေသည်လည်း" အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ဤသို့ မိန့်တော်မူခြင်းဖြင့် ပယ်အပ်သော တရားတို့သည် သောတာပတ္တိမဂ်နှင့် အထက်မဂ်သုံးပါးတို့ဖြင့် ချုပ်ငြိမ်းကုန်သကဲ့သို့၊ အရဟတ္တဖိုလ် ဖြစ်ပေါ်သဖြင့် ထိုအရဟတ္တဖိုလ်မှ ကြွင်းကျန်သော ဖိုလ်တရားတို့သည်လည်း တစ်ဖန်မဖြစ်သော ချုပ်ခြင်းဖြင့် ချုပ်ငြိမ်းကုန်၏။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော တရားတို့ ချုပ်ငြိမ်းခြင်း၌ အဘယ်ဆိုဖွယ်ရာ ရှိသနည်းဟူသော ဤအနက်ကို ပြတော်မူသည်။ အညာတာဝိန္ဒြေ ဖြစ်သောကြောင့် ပညာသည် တစ်ခုတည်း ဖြစ်၏။ အကယ်၍ တစ်ခုတည်းဖြစ်ပါက အဘယ်ကြောင့် နှစ်ပါးအပြားအားဖြင့် မိန့်ဆိုရသနည်းဟူသော တွေးတောချက် ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် "အပိ စ" အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ 'အာရမ္မဏသင်္ကေတေန' ဟူသည်မှာ 'ခယေ' 'အနုပ္ပါဒေ' ဟူသော ဤအာရုံ၏ အမည်အားဖြင့် ဖြစ်သည်။ 'သာ ပဇာနနဋ္ဌေန ပညာ' ဟူသည်မှာ ရှေး၌ သံယောဇဉ်တို့၏ တံခါးကို ပိတ်ခြင်းကိစ္စရှိသော ပညာဟု ဆိုအပ်သော ပညာကို သိတတ်သော သဘောကြောင့် 'ပညာ' ဟု ခေါ်သည်။ အခြားတရား (သတိ) သည်မူကား မြင်အပ်သည့်အတိုင်း၊ ယူအပ်သည့်အတိုင်း ဖြစ်သော အာရုံသို့ သက်ဝင်တတ်သော သဘောကြောင့် 'သတိ' မည်၏။ 13. Evaṃ [Pg.70] ‘‘paññā ceva sati cā’’ti padassa atthaṃ vivaritvā idāni ‘‘nāmarūpa’’nti padassa atthaṃ vivaranto ‘‘tattha ye pañcupādānakkhandhā, idaṃ nāmarūpa’’nti āha. Nāmarūpañca vibhāgena dassento sukhaggahaṇatthaṃ pākaṭanāmarūpameva vibhāvetuṃ ‘‘tattha ye’’tiādimāha. Taggahaṇeneva hi sahacaraṇādinā tadaññe cittacetasikā rūpadhammā ca gahitā hontīti. Nāmaggahaṇena cettha khandhattayameva gahitanti ‘‘nāmarūpaṃ viññāṇasampayutta’’nti vuttaṃ. Taṃ pana rūpaṃ sampayuttanti? Nayidaṃ sampayuttapaccayavasena vuttaṃ. Pacurajanassa pana avibhāgena gahaṇīyasabhāvaṃ sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ. ၁၃. ဤသို့ 'ပညာ စေဝ သတိ စ' ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကို ဖွင့်ပြပြီး၍ ယခုအခါ 'နာမရူပံ' ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကို ဖွင့်ပြလိုသဖြင့် "ထိုနာမ်ရုပ်တွင် အကြင် ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးတို့သည် ရှိကုန်၏၊ ဤသည်ကား နာမ်ရုပ်တည်း" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ နာမ်ရုပ်ကိုလည်း အကွဲအပြားအားဖြင့် ပြတော်မူလိုသော် လွယ်ကူစွာ သိမှတ်နိုင်စေရန် ထင်ရှားသော နာမ်ရုပ်ကိုသာလျှင် ခွဲခြားပြသရန် "တတ္ထ ယေ" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုဖဿပဉ္စမကတရား၊ ရုပ်ဣန္ဒြေငါးပါးတို့ကို ယူခြင်းဖြင့်သာလျှင် အတူဖြစ်ခြင်း စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုမှတစ်ပါးသော စိတ်၊ စေတသိက်တို့နှင့် ရုပ်တရားတို့ကိုလည်း ယူပြီးသား ဖြစ်သွားသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤနာမ်ရုပ်တွင် 'နာမ' (နာမ်) သဒ္ဒါကို ယူခြင်းဖြင့်လည်း နာမ်ခန္ဓာသုံးပါးကိုသာ ယူအပ်သောကြောင့် "နာမ်ရုပ်သည် ဝိညာဉ်နှင့် သမ္ပယုတ်ဖြစ်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ သို့သော် ထိုရုပ်သည် ဝိညာဉ်နှင့် သမ္ပယုတ်ဖြစ်သလော။ ဤသည်ကို သမ္ပယုတ္တပစ္စည်း၏ အစွမ်းအားဖြင့် မိန့်ဆိုခြင်း မဟုတ်ပေ။ လူအများစုသည် အသီးအခြား မခွဲခြားဘဲ အတူတကွ ယူအပ်သော သဘောကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုအပ်သည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ Gāthāya anupādisesā nibbānadhātu pucchitāti taṃ caturiddhipādamukhena ariyamaggādhigamena pattabbanti dassento iddhipādabhāvanāmūlabhūtāni indriyāni satipaññāhi niddhāretuṃ ‘‘tattha sati ca paññā ca cattāri indriyānī’’ti āha. Kusalākusalānaṃ dhammānaṃ gatiyo samanvesamānā sati sijjhantī ekantena samādhiṃ nipphādeti. Satiggahaṇena cettha pariyuṭṭhānappahānaṃ idhādhippetanti āha – ‘‘sati dve indriyāni, satindriyañca samādhindriyañcā’’ti. Tathā anusayasamugghātavidhāyinī paññā sijjhamānā na vinā catubbidhasammappadhānavīriyaṃ sijjhatīti vuttaṃ – ‘‘paññā dve indriyāni paññindriyañca vīriyindriyañcā’’ti. ဂါထာဖြင့် အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတ်ကို မေးမြန်းအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုနိဗ္ဗာနဓာတ်သို့ လေးပါးသော ဣဒ္ဓိပါဒ်ကို အရင်းပြုလျက် အရိယမဂ်ကို ရရှိခြင်းဖြင့် ရောက်အပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် ဣဒ္ဓိပါဒ်ပွားများခြင်း၏ အရင်းအမြစ်ဖြစ်သော ဣန္ဒြေတို့ကို သတိ၊ ပညာတို့ဖြင့် ခွဲခြားသတ်မှတ်ရန် "ထိုတရားတို့တွင် သတိနှင့် ပညာသည် ဣန္ဒြေလေးပါး ဖြစ်ကုန်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်တရားတို့၏ လားရာကို ကောင်းစွာရှာဖွေတတ်သော သတိသည် ပြီးမြောက်ပါက မလွဲမသွေ သမာဓိကို ပြီးမြောက်စေတတ်၏။ ဤ၌ 'သတိ' ကို ယူခြင်းဖြင့် ပရိယုဋ္ဌာန်ကိလေသာကို ပယ်ခြင်းကို ရည်ရွယ်လိုသောကြောင့် "သတိသည် ဣန္ဒြေနှစ်ပါး (သတိန္ဒြေနှင့် သမာဓိန္ဒြေ) ဖြစ်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထို့အတူ အနုသယကိလေသာတို့ကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်တတ်သော ပညာသည်လည်း လေးပါးသော သမ္မပဓာန်ဝီရိယ မပါဘဲ မပြီးမြောက်နိုင်သောကြောင့် "ပညာသည် ဣန္ဒြေနှစ်ပါး (ပညိန္ဒြေနှင့် ဝီရိယိန္ဒြေ) ဖြစ်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ Yā imesu catūsu indriyesūti imesu satiādīsu catūsu indriyesu nissayapaccayatāya adhiṭṭhānabhūtesu taṃsahajātā eva yā saddahanā. ‘‘Imehi catūhi indriyehī’’tipi pāḷi, tassā imehi catūhi indriyehi sampayuttāti vacanaseso, ārammaṇe abhippasādalakkhaṇā saddhā kattukāmatāsabhāvassa chandassa visesapaccayo hotīti āha – ‘‘yā saddhādhipateyyā cittekaggatā, ayaṃ chandasamādhī’’ti. Samāhite citteti vipassanāsamādhinā samāhite citte. Idaṃ pahānanti vikkhambhanappahānasādhako samādhi pahānanti vutto pajahati etenāti katvā. ‘‘Padhāna’’ntipi pāṭho, aggoti attho. Tathā hi ‘‘samādhi ekodī’’ti vuccati. 'ယာ ဣမေသု စတူသု ဣန္ဒြိယေသု' ဟူသည်မှာ မှီရာနိဿယပစ္စည်းအဖြစ်ဖြင့် တည်ရာဖြစ်ကုန်သော သတိအစရှိသော ဤဣန္ဒြေလေးပါးတို့၌ ထိုတရားတို့နှင့်အတူဖြစ်သော ယုံကြည်မှု (သဒ္ဓါ) ဖြစ်၏။ 'ဣမေဟိ စတူဟိ ဣန္ဒြေဟိ' ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏။ ထိုပါဌ်၌ 'ဤဣန္ဒြေလေးပါးတို့နှင့် ယှဉ်အပ်သော' ဟူ၍ စကားကြွင်းကို စပ်ယှဉ်အပ်၏။ အာရုံ၌ သက်ဝင်ကြည်ညိုခြင်း လက္ခဏာရှိသော သဒ္ဓါသည် ပြုလုပ်လိုခြင်းသဘောရှိသော ဆန္ဒအား ထူးခြားသော အကြောင်းထောက်ပံ့ (ကျေးဇူးပြုခြင်း) ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "သဒ္ဓါလျှင် အကြီးအမှူးရှိသော စိတ်၏တည်ကြည်မှုသည် 'ဆန္ဒသမာဓိ' မည်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'သမာဟိတေ စိတ္တေ' ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာသမာဓိဖြင့် စိတ်တည်ကြည်လတ်သော် ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဣဒံ ပဟာနံ' ဟူသော ပါဌ်၌ ဝိက္ခမ္ဘနပဟာန်ကို ပြီးစေတတ်သော သမာဓိကို ဤသမာဓိဖြင့် (ကိလေသာကို) စွန့်ပယ်တတ်သောကြောင့် 'ပဟာန' (ပယ်ခြင်း) ဟု ခေါ်သည်။ 'ပဓာန' ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏။ 'အမြတ်ဆုံး' ဟု အနက်ရသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် "သမာဓိကို 'ဧကောဒိ' (တည်ကြည်ခြင်း) ‘‘Assāsapassāsā’’tiādinā kāyavacīcittasaṅkhārasīsena taṃsamuṭṭhāpakā vīriyasaṅkhārāva gahitā. Te hi yāva bhāvanānipphatti tāva ekarasena saraṇato saṅkappetabbato ca sarasaṅkappā’’ti vuttā ‘‘evaṃ [Pg.71] me bhāvanā hotū’’ti yathā icchitā, tathā pavattiyā hetubhāvato. Tadubhayanti chandasamādhisaṅkhātañca padhānasaṅkhārasaṅkhātañca vīriyanti taṃ ubhayaṃ. Ubhayameva hi upacāravasena aññaṃ viya katvā ‘‘chandasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipāda’’nti vuttaṃ. Abhinnampi hi upacāravasena bhinnaṃ viya katvā voharanti, yathā ‘‘silāputtakassa sarīra’’nti. "ထွက်သက်ဝင်သက်" အစရှိသော စကားဖြင့် ကာယသင်္ခါရ၊ ဝစီသင်္ခါရ၊ စိတ္တသင်္ခါရတို့ကို အရင်းပြု၍ ထိုသင်္ခါရတို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော ဝီရိယသင်္ခါရတို့ကိုသာ ယူအပ်၏။ ထိုဝီရိယသင်္ခါရတို့ကို ဘာဝနာ ပြီးမြောက်သည်အထိ တစ်ခုတည်းသော ကိစ္စရှိသည်ဖြစ်၍ ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကြံစည်အပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း "သရဏသင်္ကပ္ပ" ဟု ဆိုအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် "ငါ့အား ဤသို့ ဘာဝနာ ဖြစ်ပါစေ" ဟု အလိုရှိအပ်သည့်အတိုင်း ဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ "ထိုနှစ်ပါး" ဟူသည်ကား ဆန္ဒသမာဓိဟု ဆိုအပ်သော ဝီရိယနှင့် ပဓာနသင်္ခါရဟု ဆိုအပ်သော ဝီရိယ နှစ်ပါးလုံးကို ဆိုလိုသည်။ နှစ်ပါးလုံးကိုပင် ဥပစာအစွမ်းဖြင့် တစ်ခြားစီကဲ့သို့ ပြု၍ "ဆန္ဒသမာဓိ ပဓာနသင်္ခါရနှင့် ပြည့်စုံသော ဣဒ္ဓိပါဒ်" ဟု ဆိုအပ်၏။ မကွဲပြားခြားနားသော်လည်း ဥပစာအစွမ်းဖြင့် ကွဲပြားသကဲ့သို့ ပြု၍ "ကျောက်ပြင်၏ ကိုယ်" ဟု ခေါ်ဝေါ်သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ Tattha ijjhatīti iddhi, samijjhati nipphajjatīti attho. Ijjhanti vā tāya sattā iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti iddhi, pajjati etenāti pādo, paṭhamena atthena iddhi eva pādo iddhipādo, iddhikoṭṭhāsoti attho. Dutiyena atthena iddhiyā pādo patiṭṭhā adhigamūpāyoti iddhipādo. Tena hi uparūparivisesasaṅkhātaṃ iddhiṃ pajjanti pāpuṇanti. Vivekanissitanti tadaṅgavivekanissitaṃ samucchedavivekanissitaṃ nissaraṇavivekanissitañca iddhipādaṃ bhāvetīti attho. Tathā hi ayaṃ iddhipādabhāvanānuyutto yogī vipassanākkhaṇe kiccato tadaṅgavivekanissitaṃ ajjhāsayato nissaraṇavivekanissitaṃ. Maggakkhaṇe pana kiccato samucchedavivekanissitaṃ ārammaṇato nissaraṇavivekanissitaṃ iddhipādaṃ bhāvetīti. Esa nayo virāganissitantiādīsu. ထိုစကားရပ်၌ 'ဣဇ္ဈတိ' ဟူသည် (သမာဓိအစရှိသော သဘောတရားသည်) ပြည့်စုံ၏ သို့မဟုတ် ပြီးမြောက်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသဘောတရားသည် 'ဣဒ္ဓိ' မည်၏၊ ပြည့်စုံခြင်း သို့မဟုတ် ပြီးမြောက်ခြင်းဟူ၍ အနက်ရ၏။ သို့မဟုတ်ပါက ထိုသဘောတရားဖြင့် သတ္တဝါတို့သည် ပြည့်စုံကုန်၏၊ ကြီးပွားခြင်း၊ လွန်ကဲခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏၊ ပြည့်စုံ ကြီးပွား လွန်ကဲခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသဘောတရားသည် 'ဣဒ္ဓိ' မည်၏။ ထိုသမာဓိ အစရှိသော တရားဖြင့် ပြည့်စုံခြင်း သို့မဟုတ် ပြီးမြောက်ခြင်းသို့ ရောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုတရားသည် 'ပါဒ' မည်၏။ ပထမအနက်ဖြစ်သော ပြည့်စုံခြင်း (ဣဇ္ဈတိ) ဟူသော အနက်ဖြင့် ပြည့်စုံသော တရားသည်ပင်လျှင် အဖို့အစုတည်း၊ 'ဣဒ္ဓိပါဒ်' ဆိုသည်မှာ ပြည့်စုံသော တရားအဖို့အစု (ဣဒ္ဓိကောဋ္ဌာသ) ဟု အနက်ရ၏။ ဒုတိယအနက်ဖြစ်သော 'ထိုတရားဖြင့် ပြည့်စုံကုန်၏' (ဣဇ္ဈန္တိ တာယ) ဟူသော အနက်ဖြင့် ပြည့်စုံခြင်း ပွားများခြင်းသို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော တရား၏ တည်ရာ အကြောင်း သို့မဟုတ် ရခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် 'ဣဒ္ဓိပါဒ်' မည်၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုသမာဓိ အစရှိသော တရားဖြင့် အထက်ထက်၌ဖြစ်သော ထူးခြားသော တိုးတက်မှုဟု ဆိုအပ်သော ကြီးပွားပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်၏။ 'ဝိဝေကနိဿိတ' ဟူသည်ကား တဒင်္ဂဝိဝေကကို မှီသည်လည်းဖြစ်သော၊ သမုစ္ဆေဒဝိဝေကကို မှီသည်လည်းဖြစ်သော၊ နိဿရဏဝိဝေကကို မှီသည်လည်းဖြစ်သော ဣဒ္ဓိပါဒ်ကို ပွားများစေ၏ဟု အနက်ရ၏။ အမှန်စင်စစ် ဣဒ္ဓိပါဒ်ပွားများခြင်း၌ အဖန်တလဲလဲ လုံ့လပြုသော ဤယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် ဝိပဿနာခဏ၌ ကိစ္စအားဖြင့် တဒင်္ဂဝိဝေကကို မှီသော ဣဒ္ဓိပါဒ်ကို ပွားများ၏၊ အလိုဆန္ဒအားဖြင့် နိဿရဏဝိဝေကကို မှီသော ဣဒ္ဓိပါဒ်ကို ပွားများ၏။ မဂ်ခဏ၌မူကား ကိစ္စအားဖြင့် သမုစ္ဆေဒဝိဝေကကို မှီသော ဣဒ္ဓိပါဒ်ကို ပွားများ၏၊ အာရုံပြုသောအားဖြင့် နိဿရဏဝိဝေကကို မှီသော ဣဒ္ဓိပါဒ်ကို ပွားများ၏ဟု သိအပ်၏။ 'ဝိရာဂနိဿိတ' အစရှိသော စကားတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ Vivekattā eva hi virāgādayo, kevalañcettha vossaggo duvidho pariccāgavossaggo ca pakkhandanavossaggo cāti. Tattha pariccāgavossaggo vipassanākkhaṇe tadaṅgavasena, maggakkhaṇe samucchedavasena kilesappahānaṃ. Pakkhandanavossaggo vipassanākkhaṇe tanninnabhāvena, maggakkhaṇe ārammaṇakaraṇavasena nibbānapakkhandanaṃ. Tadubhayampi imasmiṃ lokiyalokuttaramissake atthasaṃvaṇṇanānaye yujjati. Tathā hi ayaṃ paṭhamiddhipādo yathāvuttena pakārena kilese pariccajati nibbānañca pakkhandati. Vossaggapariṇāminti iminā pana vacanena vossaggatthaṃ pariṇamantaṃ pariṇatañca paripaccantaṃ paripakkañcāti attho. Ayañhi iddhipādabhāvanānuyutto yogī yathā paṭhamo iddhipādo kilesapariccāgavossaggatthaṃ nibbānapakkhandanavossaggatthañca paripaccati, yathā ca paripakko hoti, tathā naṃ bhāvetīti. Sesiddhipādesupi eseva nayo. Ayaṃ pana viseso – yathā chandaṃ jeṭṭhakaṃ katvā pavattito samādhi chandasamādhi. Evaṃ vīriyaṃ cittaṃ vīmaṃsaṃ jeṭṭhakaṃ katvā pavattito samādhi vīmaṃsāsamādhīti. အမှန်စင်စစ် ဝိရာဂအစရှိသည်တို့သည် ဝိဝေက (ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း) အနက်ရှိသည်သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤဝိရာဂအစရှိသည်တို့၌ အထူးအားဖြင့် ဝေါဿဂ္ဂ (စွန့်လွှတ်ခြင်း/ပြေးဝင်ခြင်း) သည် ပရိစ္စာဂဝေါဿဂ္ဂနှင့် ပက္ခန္ဒနဝေါဿဂ္ဂဟူ၍ နှစ်ပါးရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ဝိပဿနာခဏ၌ တဒင်္ဂအစွမ်းဖြင့် လည်းကောင်း၊ မဂ်ခဏ၌ သမုစ္ဆေဒအစွမ်းဖြင့် လည်းကောင်း ကိလေသာကို ပယ်ခြင်းသည် 'ပရိစ္စာဂဝေါဿဂ္ဂ' မည်၏။ ဝိပဿနာခဏ၌ နိဗ္ဗာန်သို့ ညွတ်ကိုင်းသော အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ မဂ်ခဏ၌ နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုခြင်း အားဖြင့်လည်းကောင်း နိဗ္ဗာန်သို့ ပြေးဝင်ခြင်းသည် 'ပက္ခန္ဒနဝေါဿဂ္ဂ' မည်၏။ ထိုဝေါဿဂ္ဂနှစ်မျိုးလုံးသည် လောကီလောကုတ္တရာ ရောနှောလျက်ရှိသော ဤအနက်ဖွင့်ဆိုနည်း၌ သင့်လျော်ပေ၏။ အမှန်စင်စစ် ဤပထမဣဒ္ဓိပါဒ်သည် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ကိလေသာတို့ကို စွန့်လွှတ်၏၊ နိဗ္ဗာန်သို့လည်း ပြေးဝင်၏။ 'ဝေါဿဂ္ဂပရိဏာမိ' ဟူသော စကားဖြင့်ကား ဝေါဿဂ္ဂအကျိုးငှာ ရင့်ကျက်ဆဲလည်းဖြစ်သော၊ ရင့်ကျက်ပြီးလည်းဖြစ်သော ဟူသော အနက်ကို သိအပ်၏။ အကြောင်းမူကား ဣဒ္ဓိပါဒ်ပွားများခြင်း၌ လုံ့လပြုသော ဤယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် ပထမဣဒ္ဓိပါဒ်သည် ကိလေသာစွန့်လွှတ်ခြင်းတည်းဟူသော ဝေါဿဂ္ဂအကျိုးငှာလည်းကောင်း၊ နိဗ္ဗာန်သို့ ပြေးဝင်ခြင်းတည်းဟူသော ဝေါဿဂ္ဂအကျိုးငှာလည်းကောင်း အကြင်အခြင်းအရာအားဖြင့် ရင့်ကျက်ဆဲဖြစ်၏၊ အကြင်အခြင်းအရာအားဖြင့် ရင့်ကျက်ပြီးဖြစ်၏၊ ထိုအခြင်းအရာအားဖြင့် ထိုပထမဣဒ္ဓိပါဒ်ကို ပွားများစေ၏။ ထို့ကြောင့် ငါသည် နှစ်မျိုးသော အနက်ကို ဆိုအပ်သတည်း။ ကြွင်းသော ဣဒ္ဓိပါဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ဤထူးခြားချက်ကား—ဆန္ဒကို အကြီးအမှူးပြု၍ ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော သမာဓိသည် ဆန္ဒသမာဓိ မည်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဝီရိယ၊ စိတ္တ၊ ဝီမံသာတို့ကို အကြီးအမှူးပြု၍ ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော သမာဓိသည် ဝီရိယသမာဓိ၊ စိတ္တသမာဓိ၊ ဝီမံသာသမာဓိ မည်၏ဟူသော ခြားနားချက်ပေတည်း။ 14. Na [Pg.72] kevalaṃ catutthaiddhipādo eva samādhiñāṇamūlako, atha kho sabbopīti dassetuṃ ‘‘sabbo samādhi ñāṇamūlako ñāṇapubbaṅgamo ñāṇānuparivattī’’ti vuttaṃ. Yadi evaṃ kasmā so eva vīmaṃsāsamādhīti vuttoti? Vīmaṃsaṃ jeṭṭhakaṃ katvā pavattitattāti vuttovāyamattho. Tattha pubbabhāgapaññāya ñāṇamūlako. Adhigamapaññāya ñāṇapubbaṅgamo. Paccavekkhaṇapaññāya ñāṇānuparivatti. Atha vā pubbabhāgapaññāya ñāṇamūlako. Upacārapaññāya ñāṇapubbaṅgamo. Appanāpaññāya ñāṇānuparivatti. Upacārapaññāya vā ñāṇamūlako. Appanāpaññāya ñāṇapubbaṅgamo. Abhiññāpaññāya ñāṇānuparivattīti veditabbaṃ. ၁၄. စတုတ္ထဣဒ္ဓိပါဒ် သက်သက်သာလျှင် သမာဓိဉာဏ်တည်းဟူသော မူလရှိသည်မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား အလုံးစုံသော ဣဒ္ဓိပါဒ်သည်လည်း ဉာဏ်လျှင် မူလရှိ၏ဟု ပြခြင်းငှာ 'အလုံးစုံသော သမာဓိသည် ဉာဏ်လျှင် မူလရှိ၏၊ ဉာဏ်လျှင် ရှေ့သွားရှိ၏၊ ဉာဏ်သို့ အစဉ်လိုက်၏' ဟူ၍ မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အကယ်၍ ထိုသို့ အလုံးစုံသော သမာဓိသည် ဉာဏ်လျှင် မူလရှိသည်ဖြစ်ပါက အဘယ်ကြောင့် ထိုစတုတ္ထဣဒ္ဓိပါဒ်ကိုသာလျှင် 'ဝီမံသာသမာဓိ' ဟူ၍ ဆိုသနည်းဟု မေးစရာရှိ၏။ ဝီမံသာကို အကြီးအမှူးပြု၍ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် ထိုစတုတ္ထဣဒ္ဓိပါဒ်ကိုသာလျှင် 'ဝီမံသာသမာဓိ' ဟူ၍ မိန့်ဆိုကြောင်း အနက်ကို ဆိုအပ်ပြီးဖြစ်၏။ ထိုစကား၌ ရှေ့ပိုင်းပညာ (ပုဗ္ဗဘာဂပညာ) ဖြင့် ဉာဏ်လျှင် မူလရှိ၏၊ အဓိဂမပညာဖြင့် ဉာဏ်လျှင် ရှေ့သွားရှိ၏၊ ပစ္စဝေက္ခဏာပညာဖြင့် ဉာဏ်သို့ အစဉ်လိုက်၏။ သို့မဟုတ်ပါက ပုဗ္ဗဘာဂပညာဖြင့် ဉာဏ်လျှင် မူလရှိ၏၊ ဥပစာရပညာဖြင့် ဉာဏ်လျှင် ရှေ့သွားရှိ၏၊ အပ္ပနာပညာဖြင့် ဉာဏ်သို့ အစဉ်လိုက်၏။ သို့မဟုတ်ပါက ဥပစာရပညာဖြင့် ဉာဏ်လျှင် မူလရှိ၏၊ အပ္ပနာပညာဖြင့် ဉာဏ်လျှင် ရှေ့သွားရှိ၏၊ အဘိညာဉ်ပညာဖြင့် ဉာဏ်သို့ အစဉ်လိုက်၏ဟု သိအပ်၏။ Yathā pureti yathā samādhissa pubbenivāsānussatiñāṇānuparivattibhāvena pure pubbe atītāsu jātīsu asaṅkhyeyyesupi saṃvaṭṭavivaṭṭesu attano paresañca khandhaṃ khandhūpanibaddhañca duppaṭivijjhaṃ nāma natthi, tathā pacchā samādhissa anāgataṃsañāṇānuparivattibhāvena anāgatāsu jātīsu asaṅkhyeyyesupi saṃvaṭṭavivaṭṭesu attano paresañca khandhaṃ khandhūpanibaddhañca duppaṭivijjhaṃ nāma natthīti attho. 'ယထာ ပုရေ' ဟူသည်မှာ သမာဓိသည် ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်သို့ အစဉ်လိုက်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ရှေးလွန်လေပြီးသော ဘဝတို့၌ လည်းကောင်း၊ မရေတွက်နိုင်သော သံဝဋ္ဋကပ် ဝိဝဋ္ဋကပ်တို့၌ လည်းကောင်း မိမိနှင့် သူတစ်ပါးတို့၏ သိနိုင်ခဲသော ခန္ဓာမည်သည် လည်းကောင်း၊ ခန္ဓာနှင့်စပ်သော အမည်နွယ်စသည် မည်သည်လည်းကောင်း မရှိသကဲ့သို့ (အားလုံးကို သိနိုင်သကဲ့သို့)၊ ထို့အတူ 'ပစ္ဆာ' ဟူသည်မှာ သမာဓိသည် အနာဂတံသဉာဏ်သို့ အစဉ်လိုက်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် နောင်လာလတ္တံ့သော ဘဝတို့၌ လည်းကောင်း၊ မရေတွက်နိုင်သော သံဝဋ္ဋကပ် ဝိဝဋ္ဋကပ်တို့၌ လည်းကောင်း မိမိနှင့် သူတစ်ပါးတို့၏ သိနိုင်ခဲသော ခန္ဓာမည်သည် လည်းကောင်း၊ ခန္ဓာနှင့်စပ်သော အမည်နွယ်စသည် မည်သည်လည်းကောင်း မရှိဟူသော အနက်ဖြစ်၏။ Yathā pacchāti yathā samādhissa cetopariyañāṇānuparivattibhāvena anāgatesu sattasu divasesu parasattānaṃ cittaṃ duppaṭivijjhaṃ nāma natthi, tathā pure atītesu sattasu divasesu parasattānaṃ cittaṃ duppaṭivijjhaṃ nāma natthīti attho. Yathā divāti yathā divasabhāge sūriyālokena andhakārassa vidhamitattā cakkhumantānaṃ sattānaṃ āpāthagataṃ cakkhuviññeyyaṃ rūpaṃ suviññeyyaṃ. Tathā rattinti tathā rattibhāge caturaṅgasamannāgatepi andhakāre vattamāne samādhissa dibbacakkhuñāṇānuparivattitāya duppaṭivijjhaṃ rūpāyatanaṃ natthi. 'ယထာ ပစ္ဆာ' ဟူသည်မှာ သမာဓိသည် စေတောပရိယဉာဏ်သို့ အစဉ်လိုက်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် နောင်လာလတ္တံ့သော ခုနစ်ရက်တို့၌ သူတစ်ပါး သတ္တဝါတို့၏ သိနိုင်ခဲသော စိတ်မည်သည် မရှိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ရှေး၌ လွန်လေပြီးသော ခုနစ်ရက်တို့၌ သူတစ်ပါး သတ္တဝါတို့၏ သိနိုင်ခဲသော စိတ်မည်သည် မရှိဟူသောအနက် ဖြစ်၏။ 'ယထာ ဒိဝါ' ဟူသည်မှာ နေ့အဖို့၌ နေရောင်ခြည်ဖြင့် အမိုက်တိုက်ကို ဖျောက်အပ်ပြီးဖြစ်၍ မျက်စိအမြင်ရှိသော သတ္တဝါတို့အား ထင်ရှားစွာ မြင်အပ်သော၊ စက္ခုဝိညာဉ်ဖြင့် သိအပ်သော ရူပါရုံကို သိလွယ်သကဲ့သို့၊ 'တထာ ရတ္တိံ' ဟူသည်မှာ ထို့အတူ ညဉ့်အခါ၌ အင်္ဂါလေးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော မှောင်မိုက်တိုက် ဖြစ်ပေါ်နေသော်လည်း သမာဓိသည် ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်သို့ အစဉ်လိုက်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် သိနိုင်ခဲသော ရူပါရုံမည်သည် မရှိဟူ၍ ဖြစ်၏။ Yathā rattiṃ tathā divāti yathā ca rattiyaṃ tathā divāpi atisukhumaṃ kenaci tirohitaṃ yañca atidūre, taṃ sabbarūpaṃ duppaṭivijjhaṃ nāma natthi. Yathā ca rūpāyatane vuttaṃ, tathā samādhissa dibbasotañāṇānuparivattitāya saddāyatane ca netabbaṃ. Tenevāha ‘‘iti vivaṭena cetasā’’tiādi. Tattha apariyonaddhenāti abhiññāñāṇassa pāribandhakakilesehi anajjhotthaṭena, apariyonaddhattā eva sappabhāsaṃ cittaṃ. Eteneva samādhissa iddhividhañāṇānuparivattitāpi vuttā evāti daṭṭhabbaṃ. Pañcindriyānīti iddhipādasampayuttāni sekkhassa pañcindriyāni adhippetānīti āha [Pg.73] ‘‘kusalānī’’ti. Cittasahabhūnītiādi tesaṃ viññāṇanirodhena nirodhadassanatthaṃ āraddhaṃ. Tathā ‘‘nāmarūpañcā’’tiādi. Tenetaṃ dasseti ‘‘na kevalaṃ pañcindriyāni eva, atha kho nāmarūpañca viññāṇahetukaṃ viññāṇassa nirodhā nirujjhatī’’ti. 'ယထာ ရတ္တိံ တထာ ဒိဝါ' ဟူသည်မှာ ညဉ့်အခါ၌ သိနိုင်ခဲသော ရူပါရုံမည်သည် မရှိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ နေ့အခါ၌လည်း အလွန်သိမ်မွေ့သော ရူပါရုံ၊ တစ်စုံတစ်ခုသော အရာဖြင့် ဖုံးကွယ်ခြားနားအပ်သော ရူပါရုံ၊ အလွန်ဝေးကွာသော အရပ်၌ တည်သော ရူပါရုံ အစရှိသော သိနိုင်ခဲသော ရူပါရုံအားလုံးသည် မရှိ (အားလုံးကို ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ဖြင့် သိမြင်နိုင်သည်)။ ရူပါယတန၌ ဆိုအပ်သကဲ့သို့ ထို့အတူ သမာဓိသည် ဒိဗ္ဗသောတဉာဏ်သို့ အစဉ်လိုက်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် သဒ္ဒါယတန (အသံ) ၌လည်း သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် 'ဣတိ ဝိဝဋေန စေတသာ' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ 'အပရိယောနဒ္ဓေန' ဟူသည်မှာ အဘိညာဉ်ဉာဏ်၏ အတားအဆီး ဘေးရန်ဖြစ်သော ကိလေသာတို့သည် မလွှမ်းမိုး မနှိပ်စက်အပ်သောကြောင့်၊ ထိုသို့ မလွှမ်းမိုး မနှိပ်စက်အပ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်သာလျှင် အရောင်နှင့်တကွဖြစ်သော စိတ်ကို ဆိုလို၏။ ဤပါဌ်ဖြင့်ပင်လျှင် သမာဓိသည် ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏ်သို့ အစဉ်လိုက်သည်၏ အဖြစ်ကိုလည်း ဆိုအပ်ပြီးဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။ 'ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ဣဒ္ဓိပါဒ်နှင့်ယှဉ်သော သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်၏ ဣန္ဒြေငါးပါးတို့ကို ရည်ရွယ်တော်မူ၏၊ ထို့ကြောင့် 'ကုသလာနိ' ဟူ၍ မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'စိတ္တသဟဘူနိ' အစရှိသည်ကို ထိုဣန္ဒြေငါးပါးတို့၏ ဝိညာဉ်ချုပ်ခြင်းကြောင့် ချုပ်ပျက်ပုံကို ပြခြင်းငှာ အစပြုတော်မူ၏။ ထို့အတူ 'နာမရူပဉ္စ' အစရှိသည်ကိုလည်း ဝိညာဉ်ချုပ်ခြင်းကြောင့် ချုပ်ပျက်ပုံကို ပြခြင်းငှာ အစပြုတော်မူ၏။ ထိုပါဌ်ဖြင့် ဤသို့သော အနက်ကို ပြတော်မူ၏—'ဣန္ဒြေငါးပါးတို့ သက်သက်သာလျှင် ဝိညာဉ်ချုပ်ခြင်းကြောင့် ချုပ်ပျက်ကုန်သည်မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား ဝိညာဉ်လျှင် အကြောင်းရှိသော နာမ်ရုပ်သည်လည်း ဝိညာဉ်ချုပ်ခြင်းကြောင့် ချုပ်ပျက်၏' ဟူသော အနက်ကို ပြတော်မူ၏။ Tassāti viññāṇassa. Hetūti taṇhāavijjādiko. Anāhāranti padassa atthavivaraṇaṃ. Anabhinanditanti abhinandanabhūtāya taṇhāya pahīnattā eva apatthitaṃ. Tato eva appaṭisandhikaṃ viññāṇaṃ taṃ nirujjhati. Yathā ca viññāṇaṃ, evaṃ nāmarūpampi viññāṇasaṅkhātassa hetuno paccayassa ca abhāvā tappaccayānaṃ saṅkhārādīnaṃ abhāvā ahetu appaccayaṃ. Sesaṃ pākaṭameva. Pucchāvissajjanavicayopi vuttanayānusārena veditabbo. 'တဿ' ဟူသည်မှာ ဝိညာဉ်၏ ဟူလို။ 'ဟေတု' ဟူသည်မှာ တဏှာ အဝိဇ္ဇာ အစရှိသည်တည်း။ 'အနာဟာရံ' ဟူသော ပုဒ်သည် ထိုပုဒ်၏ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုသော ပုဒ်တည်း။ 'အနဘိနန္ဒိတံ' ဟူသော ပုဒ်သည် အလွန်နှစ်သက်တတ်သော တဏှာကို ပယ်အပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် မတောင်းတအပ်သည်ဖြစ်၍၊ ထိုသို့ တဏှာကို ပယ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့်ပင်လျှင် ပဋိသန္ဓေမရှိတော့ဘဲ ထိုဝိညာဉ်သည် ချုပ်ငြိမ်း၏။ ဝိညာဉ်သည် တဏှာ အဝိဇ္ဇာ အစရှိသော အကြောင်းမရှိခြင်းကြောင့် အကြောင်းကင်းလျက်၊ ပစ္စည်းကင်းလျက် ဘဝသစ်၌ တစ်ဖန် မဖြစ်ထွန်းသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ နာမ်ရုပ်သည်လည်း ထိုနာမ်ရုပ်၏ အကြောင်းဖြစ်သော သင်္ခါရစသည်တို့ မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဝိညာဉ်ဟု ဆိုအပ်သော အကြောင်းနှင့် ပစ္စည်းမရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း အကြောင်းကင်းလျက်၊ ပစ္စည်းကင်းလျက် ဘဝသစ်ကို မဖြစ်စေတော့ပေ။ ကြွင်းသော စကားရပ်သည် ထင်ရှားလှပေပြီ။ အမေးအဖြေကို စိစစ်မှု (ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနဝိစယ) ကိုလည်း ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ Evaṃ anusandhipucchampi dassetvā heṭṭhā sattādhiṭṭhānā dhammādhiṭṭhānā ca pucchā visuṃ visuṃ dassitāti idāni tā saha dassetuṃ ‘‘ye ca saṅkhātadhammāse’’tiādi āraddhaṃ. Tatthāyaṃ padattho – saṅkhātadhammāti aniccādivasena parivīmaṃsitadhammā, arahataṃ etaṃ adhivacanaṃ. Sekkhāti sīlādīni sikkhamānā avasesā ariyapuggalā. Puthūti bahū sattajanā. Tesaṃ me nipako iriyaṃ, puṭṭho pabrūhīti tesaṃ sekhāsekhānaṃ nipako paṇḍito tvaṃ bhagavā paṭipattiṃ puṭṭho me brūhīti. Sesaṃ pāḷivaseneva viññāyati. ဤသို့လျှင် အနုသန္ဓေကို ယူ၍မေးသော ပုစ္ဆာကိုလည်း ပြပြီး၍ အောက်၌ သတ္တာဓိဋ္ဌာနပုစ္ဆာနှင့် ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနပုစ္ဆာတို့ကို သီးခြားစီ ပြသခဲ့ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ယခုအခါ ထိုသတ္တာဓိဋ္ဌာနပုစ္ဆာနှင့် ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနပုစ္ဆာတို့ကို အတူတကွ ပြသခြင်းငှာ “ye ca saṅkhātadhammāse” အစရှိသော ဂါထာကို စတင်အပ်၏။ ထိုစကားရပ်၌ ဤသည်ကား အနက်အဓိပ္ပာယ်တည်း - “saṅkhātadhammā” ဟူသည်မှာ အနိစ္စစသည်ဖြင့် စုံစမ်းဆင်ခြင်အပ်သော တရားရှိကုန်သော ရဟန္တာတို့၏ အမည်တည်း။ “sekkhā” ဟူသည်မှာ သီလစသည်တို့ကို ကျင့်ဆဲဖြစ်ကုန်သော ရဟန္တာမှ ကြွင်းကုန်သော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့တည်း။ “puthū” ဟူသည်မှာ များစွာသော (ခုနစ်ယောက်သော) သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့တည်း။ “tesaṃ me nipako iriyaṃ၊ puṭṭho pabrūhi” ဟူသည်မှာ “ပညာရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၊ တပည့်တော်သည် ထိုသေက္ခပုဂ္ဂိုလ် အသေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အကျင့်ကို မေးမြန်းအပ်သည်ဖြစ်၍ တပည့်တော်အား ဟောကြားတော်မူပါလော့” ဟု ဤသို့ ပုဒ်အနက် ရှိ၏။ ကြွင်းသော စကားရပ်ကို ပါဠိတော်အတိုင်းသာလျှင် သိအပ်၏။ 15. Kissāti kissa hetu, kena kāraṇenāti attho. Sekhāsekhavipassanā pubbaṅgamappahānayogenāti sekhe asekhe vipassanāpubbaṅgamappahāne ca pucchanayogena, pucchāvidhināti attho. ၁၅. “kissa” ဟူသည်မှာ အဘယ်အကြောင်းကြောင့်၊ အဘယ်အကြောင်းရင်းကြောင့်ဟူ၍ အနက်ရ၏။ “sekhāsekhavipassanā pubbaṅgamappahānayogena” ဟူသည်မှာ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ အသေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ဝိပဿနာရှေ့သွားရှိသော ပဟာန် (ပယ်ခြင်း) တို့ကိုလည်းကောင်း မေးမြန်းခြင်းနှင့် ယှဉ်သော မေးမြန်းပုံအစီအရင်ဖြင့် ဟု အနက်ရ၏။ Vissajjanagāthāyaṃ kāmesu nābhigijjheyyāti vatthukāmesu kilesakāmena na abhigijjheyya. Manasānāvilo siyāti byāpādavitakkādayo kāyaduccaritādayo ca manaso āvilabhāvakare dhamme pajahanto cittena anāvilo bhaveyya. Yasmā pana asekkho aniccatādivasena sabbadhammānaṃ paritulitattā kusalo sabbadhammesu kāyānupassanāsatiādīhi ca sato sabbakilesānaṃ bhinnattā uttamabhikkhubhāvaṃ patto ca hutvā sabbairiyāpathesu pavattati, tasmā ‘‘kusalo…pe… paribbaje’’ti āhāti ayaṃ saṅkhepattho. ဖြေကြားသောဂါထာ (ဝိဿဇ္ဇနာဂါထာ) ၌ “kāmesu nābhigijjheyya” ဟူသည်မှာ ဝတ္ထုကာမတို့၌ ကိလေသာကာမဖြင့် မမက်မောရာ (မတပ်မက်ရာ) ဟု ဆိုလိုသည်။ “manasānāvilo siyā” ဟူသည်မှာ ဗျာပါဒဝိတက် အစရှိသည်တို့လည်း ဖြစ်ကုန်သော၊ ကာယဒုစရိုက် အစရှိသည်တို့လည်း ဖြစ်ကုန်သော စိတ်ကို နောက်ကျိစေတတ်သော တရားတို့ကို ပယ်စွန့်လျက် စိတ်ဖြင့် မနောက်မကျိ နောက်ကျိခြင်းကင်းသည် ဖြစ်ရာ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အသေက္ခပုဂ္ဂိုလ်သည် အနိစ္စအဖြစ် စသည်တို့ဖြင့် ခပ်သိမ်းသော တရားတို့ကို နှိုင်းယှဉ်အပ်ပြီးသောကြောင့် ခပ်သိမ်းသောတရားတို့၌ လိမ္မာသည်ဖြစ်၍ ကာယာနုပဿနာသတိ အစရှိသည်တို့ဖြင့် သတိရှိသည်လည်းကောင်း၊ ခပ်သိမ်းသော ကိလေသာတို့ကို ဖျက်ဆီးပြီးဖြစ်၍ မြတ်သော ရဟန်းအဖြစ်သို့ ရောက်သည်လည်းကောင်း ဖြစ်လျက် အလုံးစုံသော ဣရိယာပုတ်တို့၌ ဖြစ်၏ (နေ၏)။ ထို့ကြောင့် “kusalo... paribbaje” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤသည်ကား အကျဉ်းချုပ်အနက်တည်း။ Tattha [Pg.74] yaṃ pucchāgāthāyaṃ ‘‘nipako’’ti padaṃ vuttaṃ, taṃ bhagavantaṃ sandhāya vuttaṃ, bhagavato ca nepakkaṃ ukkaṃsapāramippattaṃ anāvaraṇañāṇadassanena dīpetabbanti anāvaraṇañāṇaṃ tāva kammadvārabhedehi vibhajitvā sekhāsekhapaṭipadaṃ dassetuṃ ‘‘bhagavato sabbaṃ kāyakamma’’ntiādi vuttaṃ. Tena sabbattha appaṭihatañāṇadassanena tathāgatassa sekhāsekhapaṭipattidesanākosallameva vibhāveti. Tattha ko cāti kva ca, kasmiṃ visayeti attho. Taṃ visayaṃ dasseti ‘‘yaṃ anicce dukkhe anattani cā’’ti. Idaṃ vuttaṃ hoti – ñāṇadassanaṃ nāma uppajjamānaṃ ‘‘sabbaṃ saṅkhataṃ aniccaṃ dukkhaṃ sabbe dhammā anattā’’ti uppajjati, tassa pana tasmiṃ visaye yena appavatti, so paṭighātoti, etena lakkhaṇattayappaṭivedhassa durabhisambhavataṃ anaññasādhāraṇatañca dasseti. Lakkhaṇattayavibhāvanena hi bhagavato catusaccappaṭivedhaṃ sammāsambodhiñca paṇḍitā paṭijānanti. ထိုပုစ္ဆာဂါထာ၊ ဝိဿဇ္ဇနာဂါထာတို့တွင် မေးခွန်းဂါထာ (ပုစ္ဆာဂါထာ) ၌ “nipako” ဟု ဟောကြားအပ်သော ပုဒ်သည် မြတ်စွာဘုရားကို ရည်ညွှန်း၍ ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရား၏ လွန်ကဲသော အဆုံးစွန်သောပါရမီသို့ ရောက်သော ပညာတော် (နိပက္က) ကို အနာဝရဏဉာဏ်အမြင်ကို ပြသဖြင့် ထင်ရှားစေအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ရှေးဦးစွာ အနာဝရဏဉာဏ်ကို ကမ္မဒွါရအပြားတို့ဖြင့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ၍ သေခအသေခတို့၏ ကျင့်ဝတ်ကို ပြသခြင်းငှာ “bhagavato sabbaṃ kāyakammaံ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုပါဌ်ဖြင့် အလုံးစုံသော အစိတ်အပိုင်းတို့၌ အပိတ်အပင်မရှိသော ဉာဏ်အမြင်ကို ပြသခြင်းအားဖြင့် တထာဂတမြတ်စွာဘုရား၏ သေခအသေခတို့၏ ကျင့်ဝတ်ကို ဟောကြားတော်မူခြင်း၌ လိမ္မာတော်မူပုံကိုသာလျှင် ထင်ရှားစွာ ပြတော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ “ko ca” ဟူသော ပုဒ်၏အနက်မှာ “kva ca” (အဘယ်အာရုံ၌၊ အဘယ်အရာ၌) ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ထိုအာရုံကို “yaṃ anicce dukkhe anattani ca” ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ပြတော်မူ၏။ ဤဆိုလိုချက်ကား ဉာဏ်အမြင် မည်သည်မှာ ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ “အလုံးစုံသော သင်္ခတတရားသည် အနိစ္စတည်း၊ ဒုက္ခတည်း၊ ခပ်သိမ်းသော တရားတို့သည် အနတ္တတည်း” ဟူသော ဤအခြင်းအရာဖြင့် ဖြစ်ပေါ်၏။ သို့ရာတွင် ထိုဉာဏ်အမြင်၏ ထိုအာရုံ၌ အကြင်မောဟဖြင့်၊ အကြင်မသိမမြင်ခြင်းဖြင့် မဖြစ်ပေါ်နိုင်ခြင်းသည် ရှိ၏၊ ထိုမောဟ သို့မဟုတ် မသိမမြင်ခြင်းသည် “အပိတ်အပင်အတားအဆီး (ပဋိဃာတ)” မည်၏။ ဤသို့ ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤစကားရပ်ဖြင့် လက္ခဏာရေးသုံးပါးကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း၏ ခဲယဉ်းပုံကိုလည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးနှင့် မဆက်ဆံဘဲ မိမိကိုယ်တိုင်သာ သီးခြားသိရပုံကိုလည်းကောင်း ပြတော်မူ၏။ စင်စစ်သော်ကား လက္ခဏာရေးသုံးပါးကို ဝေဖန်ထင်ရှားစေခြင်းဖြင့် ပညာရှိတို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူခြင်းနှင့် သဗ္ဗညုတဉာဏ် (သမ္မာသမ္ဗောဓိ) ကို ဝန်ခံသိမှတ်ကြကုန်၏။ Aññāṇaṃ adassananti taṃ paṭighātaṃ sarūpato dasseti. Chaḷārammaṇasabhāvappaṭicchādako hi sammoho ñāṇadassanassa paṭighātoti. Yasmiṃ visaye ñāṇadassanaṃ uppattirahaṃ, tattheva tassa paṭighātena bhavitabbanti āha – ‘‘yaṃ anicce dukkhe anattani cā’’ti. Yathā idha purisotiādi upamādassanaṃ. Tatridaṃ opammasaṃsandanaṃ – puriso viya sabbo loko, tārakarūpāni viya cha ārammaṇāni, tassa purisassa tārakarūpānaṃ dassanaṃ viya lokassa cakkhuviññāṇādīhi yathārahaṃ chaḷārammaṇajānanaṃ, tassa purisassa tārakarūpāni passantassāpi ‘‘ettakāni satāni, ettakāni sahassānī’’tiādinā gaṇanasaṅketena ajānanaṃ viya lokassa rūpādiārammaṇaṃ kathañci jānantassāpi aniccādilakkhaṇattayānavabodhoti. Sesaṃ pākaṭameva. “aññāṇaṃ adassanaṃ” ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် ထိုပိတ်ပင်ဆီးတားတတ်သောတရား (အတားအဆီး) ကို ကိုယ်ပိုင်သဘောအားဖြင့် ပြတော်မူ၏။ စင်စစ်သော်ကား ခြောက်ပါးသော အာရုံတို့၏ သဘောကို ဖုံးလွှမ်းတတ်သော ပြင်းစွာတွေဝေခြင်း (သမ္မောဟ) သည် ဉာဏ်အမြင်ကို ပိတ်ပင်တားဆီးတတ်၏။ ထို့ကြောင့် ပြတော်မူ၏။ အကြင်အာရုံ၌ ဉာဏ်အမြင်သည် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းငှာ ထိုက်၏၊ ထိုအာရုံ၌သာလျှင် ထိုဉာဏ်အမြင်ကို ပိတ်ပင်တားဆီးသော မောဟသည် ရှိရာ၏။ ထို့ကြောင့် “yaṃ anicce dukkhe anattani ca” ဟူ၍ မိန့်တော်မူ၏။ “yathā idha puriso” အစရှိသော စကားသည် ဥပမာကို ပြသော စကားတည်း။ ထိုစကား၌ ဤဆိုလတ္တံ့သည်ကား ဥပမာဥပမေယျကို နှီးနှောတိုက်ဆိုင်ခြင်းတည်း - ယောက်ျားကဲ့သို့ အလုံးစုံသော သတ္တလောကကို ရှုအပ်၏။ ကြယ်အပေါင်းတို့ကဲ့သို့ ခြောက်ပါးသော အာရုံတို့ကို ရှုအပ်ကုန်၏။ ထိုယောက်ျား၏ ကြယ်အပေါင်းတို့ကို မြင်ရခြင်းကဲ့သို့ သတ္တလောက၏ စက္ခုဝိညာဉ်စသည်တို့ဖြင့် သင့်လျော်သလို ခြောက်ပါးသော အာရုံတို့ကို သိခြင်းကို ရှုအပ်၏။ ထိုယောက်ျားသည် ကြယ်အပေါင်းတို့ကို မြင်ရသော်လည်း “ဤမျှလောက်သော အရာတို့တည်း၊ ဤမျှလောက်သော အထောင်တို့တည်း” စသည်ဖြင့် ရေတွက်ခြင်း သင်္ကေတဖြင့် မသိသကဲ့သို့၊ သတ္တလောကသည် ရူပါရုံစသော အာရုံတို့ကို တစ်စုံတစ်ခုသော အခြင်းအရာအားဖြင့် သိသော်လည်း အနိစ္စစသော လက္ခဏာရေးသုံးပါးကို မသိနားမလည်ခြင်းကို ရှုအပ်၏။ ဤသည်ကား ဥပမာနှီးနှောချက်တည်း။ ကြွင်းသော စကားရပ်သည် ထင်ရှားလှပေတော့သည်။ Idāni yehi padehi bhagavatā āyasmato ajitassa sekhāsekhapaṭipadā vuttā, tesaṃ padānaṃ atthaṃ vibhajituṃ ‘‘tattha sekhenā’’tiādimāha. Tattha tatthāti nipātamattaṃ, tasmiṃ vā vissajjane. Sekhenāti sikkhā etassa sīlanti sekho, tena sekhena. Dvīsu dhammesūti duvidhesu dhammesūti adhippāyo. Pariyuṭṭhānīyesūti dosena pariyuṭṭhitena yattha parivattitabbaṃ, tesu āghātavatthūsūti attho. ‘‘Paṭighaṭṭhānīyesū’’tipi pāṭho, soyevattho. ယခုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် အရှင်အဇိတအား အကြင်ပုဒ်တို့ဖြင့် သေခအသေခပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အကျင့်ကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏၊ ထိုပုဒ်တို့၏ အနက်ကို ခွဲခြားစိတ်ဖြာခြင်းငှာ “tattha sekhena” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ “tattha” ဟူသည်မှာ နိပါတ်မျှသာဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် ထိုဖြေကြားချက်၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ “sekhena” ဟူသော ပုဒ်၏ ဝစနတ္ထ (ဝေါဟာရအနက်) ကို ဤသို့ သိအပ်၏ - “ဤပုဂ္ဂိုလ်အား ကျင့်ခြင်းတည်းဟူသော သီလအလေ့ ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် သေခ (သေက္ခ) မည်၏”၊ ထိုသေက္ခပုဂ္ဂိုလ်သည်။ “dvīsu dhammesu” ဟူရာ၌ “နှစ်ပါးသော တရားတို့၌” ဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်၏။ “pariyuṭṭhānīyesu” ဟူရာ၌ နှိပ်စက်တတ်သော ဒေါသဖြင့် အကြင်ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်းအကြောင်းတို့၌ ဖြစ်ရာ၏၊ ထိုရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်း၏ အကြောင်း (အာဃာတဝတ္ထု) တို့၌ ဟု အနက်ရ၏။ “paṭighaṭṭhānīyesu” ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏၊ ထိုဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကိုသာလျှင် ရှုအပ်၏။ Ettha [Pg.75] ca gedhapaṭisedhacodanāyaṃ gedhanimitto doso gedhe sati hotīti tatopi cittassa rakkhitabbatā niddhāretvā vuttā. Yasmā pana bhagavatā ‘‘kāmesu nābhigijjheyyā’’ti (su. ni. 1045; cūḷani. ajitamāṇavapucchā 64, ajitamāṇavapucchāniddesa 8; netti. 15-17) vuttaṃ, tasmā ‘‘tattha yā icchā’’tiādinā gedhavasena niddeso kato. Atha vā dosato cittassa rakkhitabbatā gāthāya dutiyapādena vuttāyevāti daṭṭhabbā. Dutiyapādena hi sesakilesavodānadhammā dassitā. Tathā hi uppannānuppannabhedato sammāvāyāmassa visayabhāvena sabbe saṃkilesavodānadhamme catudhā vibhajitvā sammappadhānamukhena sekhapaṭipadaṃ matthakaṃ pāpetvā dassetuṃ ‘‘sekho abhigijjhanto’’tiādi vuttaṃ. Tattha anāvilasaṅkappoti āvilānaṃ kāmasaṅkappādīnaṃ abhāvena anāvilasaṅkappo. Tato eva ca anabhigijjhanto vāyamati, vīriyaṃ pavatteti. Kathaṃ vāyamatīti āha – ‘‘so anuppannāna’’ntiādi. ဤဂေဓ (တပ်မက်ခြင်း) ကို တားမြစ်ရန် တိုက်တွန်းနှိုးဆော်ချက်၌လည်း ဂေဓလျှင် အကြောင်းရှိသော ဒေါသသည် ဂေဓရှိသော် ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဒေါသမှလည်း စိတ်ကို စောင့်ရှောက်အပ်သည်၏အဖြစ်ကို သီးခြားထုတ်၍ ဟောကြားအပ်၏။ သို့ရာတွင် ထိုသို့ ထုတ်ဖော်ဟောကြားသော်လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် “kāmesu nābhigijjheyya” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သောကြောင့် “tattha yā icchā” အစရှိသည်ဖြင့် ဂေဓ၏ အစွမ်းဖြင့် ထုတ်ပြခြင်းကို ပြုတော်မူ၏။ သို့မဟုတ်ပါက ဒေါသမှ စိတ်ကို စောင့်ရှောက်အပ်သည်၏အဖြစ်ကို ဂါထာ၏ ဒုတိယပါဒဖြင့် ဟောတော်မူပြီးဖြစ်သည်ဟု ရှုအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဒုတိယပါဒဖြင့် ဂေဓမှ ကြွင်းသော ကိလေသာတရား (သံကိလေသတရား) အလုံးစုံနှင့် ဝေါဒါန်တရားတို့ကို ပြသတော်မူ၏။ ထိုသို့ ဒုတိယပါဒဖြင့် ဂေဓမှ ကြွင်းသော သံကိလေသတရားနှင့် ဝေါဒါန်တရားတို့ကို ပြတော်မူခြင်းကြောင့်သာလျှင် ဥပ္ပန္န (ဖြစ်ပြီးသောတရား)၊ အနုပ္ပန္န (မဖြစ်သေးသောတရား) အပြားအားဖြင့် သမ္မာဝါယာမ၏ ကျက်စားရာအာရုံအဖြစ်ဖြင့် အလုံးစုံသော သံကိလေသတရား၊ ဝေါဒါန်တရားတို့ကို လေးပါးအပြားအားဖြင့် ခွဲခြားစိတ်ဖြာ၍ သမ္မပ္ပဓာန်ကို အရင်းပြုလျက် သေခပုဂ္ဂိုလ်၏ အကျင့်ကို အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်စေပြီးလျှင် ပြသခြင်းငှာ “sekho abhigijjhanto” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ “anāvilasaṅkappo” ဟူသည်မှာ နောက်ကျိစေတတ်သော ကာမသံကပ္ပစသည်တို့ မရှိခြင်းကြောင့် မနောက်ကျိသော အကြံအစည်ရှိသည် ဖြစ်၍ ထိုသို့ မနောက်ကျိသော အကြံရှိခြင်းကြောင့်သာလျှင် တပ်မက်ခြင်းမရှိဘဲ လုံ့လပြု၏၊ ဝီရိယကို ဖြစ်စေ၏။ “အဘယ်သို့ လုံ့လပြုသနည်း (ဝီရိယကို ဖြစ်စေသနည်း)” ဟူသော မေးခွန်း ဖြစ်ပေါ်နိုင်သောကြောင့် “so anuppannānaṃ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ Tattha soti uttarivisesatthāya paṭipajjamāno sekkho. Anuppannānanti anibbattānaṃ. Pāpakānanti lāmakānaṃ. Akusalānaṃ dhammānanti akosallasambhūtānaṃ dhammānaṃ. Anuppādāyāti na uppādanatthāya. Chandaṃ janetīti kattukamyatāsaṅkhātaṃ kusalacchandaṃ uppādeti. Vāyamatīti payogaparakkamaṃ karoti. Vīriyaṃ ārabhatīti kāyikacetasikavīriyaṃ karoti. Cittaṃ paggaṇhātīti teneva sahajātavīriyena cittaṃ ukkhipati. Padahatīti padhānavīriyaṃ karoti. Vāyamatītiādīni pana cattāri padāni āsevanābhāvanābahulīkammasātaccakiriyāhi yojetabbāni. Uppannānaṃ pāpakānanti anuppannāti avattabbataṃ āpannānaṃ pāpadhammānaṃ. Pahānāyāti pajahanatthāya. Anuppannānaṃ kusalānanti anibbattānaṃ kosallasambhūtānaṃ dhammānaṃ. Uppādāyāti uppādanatthāya. Uppannānanti nibbattānaṃ. Ṭhitiyāti ṭhitatthaṃ. Asammosāyāti anassanatthaṃ. Bhiyyobhāvāyāti punappunaṃ bhāvāya. Vepullāyāti vipulabhāvāya. Bhāvanāyāti vaḍḍhiyā. Pāripūriyāti paripūraṇatthāyāti ayaṃ tāva padattho. ထိုစကားရပ်၌ “သော” (soti) ဟူသည် အထက်တရားထူးကို ရရှိရန် ကျင့်ကြံအားထုတ်နေသော သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။ “အနုပ္ပန္နာနံ” ဟူသည် မဖြစ်ပေါ်သေးသော တရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ “ပါပကာနံ” ဟူသည် ယုတ်မာကုန်သော တရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ “အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ” ဟူသည် ပညာကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းမရှိသော (ပညာကင်းမဲ့မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော) တရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ “အနုပ္ပါဒါယ” ဟူသည် မဖြစ်ပေါ်စေရန် ဖြစ်သည်။ “ဆန္ဒံ ဇနေတိ” ဟူသည် ပြုလုပ်လိုသောသဘောဟု ဆိုအပ်သော ကုသိုလ်ဆန္ဒကို ဖြစ်ပေါ်စေခြင်းကို ဆိုသည်။ “ဝါယမတိ” ဟူသည် ပြင်းစွာသော လုံ့လ (ပယောဂပရက္ကမ) ကို ပြုခြင်းကို ဆိုသည်။ “ဝီရိယံ အာရဘတိ” ဟူသည် ကိုယ်နှင့် စိတ်၌ ဖြစ်ပေါ်သော ဝီရိယကို ပြုခြင်းကို ဆိုသည်။ “စိတ္တံ ပဂ္ဂဏှာတိ” ဟူသည် ထိုစိတ်နှင့်အတူဖြစ်သော ဝီရိယဖြင့် စိတ်ကို မြှင့်တင် (ချီးမြှောက်) ပေးခြင်းကို ဆိုသည်။ “ပဒဟတိ” ဟူသည် မြတ်သော ဝီရိယ (ပဓာနဝီရိယ) ကို ပြုခြင်းကို ဆိုသည်။ “ဝါယမတိ” အစရှိသော စကားလုံးလေးလုံးတို့ကိုမူ မှီဝဲခြင်း၊ ပွားများစေခြင်း၊ အဖန်တလဲလဲ ပြုလုပ်ခြင်း၊ အမြဲမပြတ် ပြုလုပ်ခြင်းတို့နှင့် ယှဉ်စပ်၍ သိအပ်သည်။ “ဥပ္ပန္နာနံ ပါပကာနံ” ဟူသည် “မဖြစ်သေး” ဟု မဆိုနိုင်လောက်အောင် ဖြစ်ပေါ်လာပြီးသော ယုတ်မာသော အကုသိုလ်တရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ “ပဟာနာယ” ဟူသည် ပယ်စွန့်ခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။ “အနုပ္ပန္နာနံ ကုသလာနံ” ဟူသည် မဖြစ်ပေါ်သေးကုန်သော၊ ပညာကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ကုန်သော ကုသိုလ်တရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ “ဥပ္ပါဒါယ” ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်စေရန် ဖြစ်သည်။ “ဥပ္ပန္နာနံ” ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်ပြီးသော တရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ “ဌိတိယာ” ဟူသည် တည်တံ့စေရန် ဖြစ်သည်။ “အသမ္မောသာယ” ဟူသည် ပျောက်ပျက်မသွားစေရန် ဖြစ်သည်။ “ဘိယျောဘာဝါယ” ဟူသည် ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်စေရန် ဖြစ်သည်။ “ဝေပုလ္လာယ” ဟူသည် ပြန့်ပြောများပြားလာစေရန် ဖြစ်သည်။ “ဘာဝနာယ” ဟူသည် တိုးပွားလာစေရန် ဖြစ်သည်။ “ပါရိပူရိယာ” ဟူသည် ပြည့်စုံလာစေရန် ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ စကားလုံးများ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်သည်။ 16. ‘‘Katame anuppannā’’tiādi akusaladhammā kusaladhammā ca yādisā anuppannā yādisā ca uppannā, te dassetuṃ āraddhaṃ. Tattha ime anuppannāti ime kāmavitakkādayo asamudācāravasena vā ananubhūtārammaṇavasena [Pg.76] vā anuppannā nāma. Aññathā hi anamatagge saṃsāre anuppannā nāma akusalā dhammā natthi. Vitakkattayaggahaṇañcettha nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Akusalamūlānīti anusayā eva sabbesaṃ akusalānaṃ mūlabhāvato evaṃ vuttā, na lobhādayo eva. Ime uppannā anusayā bhūmiladdhuppannā asamugghāṭituppannātiādiuppannapariyāyasabbhāvato nāmavasena uppannā nāma, na vattamānabhāvenāti attho. Ime anuppannā kusalā dhammāti ime sotāpannassa saddhādayo sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa anuppannā kusalā dhammā nāma, ko pana vādo puthujjanānanti dasseti. Kusalasaddo cettha bāhitikasutte (ma. ni. 2.358 ādayo) viya anavajjapariyāyo daṭṭhabbo. Ime uppannā kusalā dhammāti ime paṭhamamagge saddhādayo sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa uppannā kusalā dhammā nāma. ၁၆. “ကတမေ အနုပ္ပန္နာ” အစရှိသော စကားသည် အဘယ်ကဲ့သို့သော အကုသိုလ်တရားနှင့် ကုသိုလ်တရားတို့သည် မဖြစ်ပေါ်သေးပုံ၊ အဘယ်ကဲ့သို့သော အကုသိုလ်တရားနှင့် ကုသိုလ်တရားတို့သည် ဖြစ်ပေါ်ပြီးပုံတို့ကို ပြသရန် အစပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစကားရပ်၌ “ဤမေ အနုပ္ပန္နာ” ဟူသည် ဤကာမဝိတက် စသည်တို့သည် အမြဲတစေ မဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ မခံစားဖူးသေးသော အာရုံ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း မဖြစ်ပေါ်သေးသည် မည်၏။ အမှန်စင်စစ် အခြားနည်းအားဖြင့် အဆုံးမရှိသော သံသရာ၌ တစ်ကြိမ်တစ်ခါမျှ မဖြစ်ပေါ်ဖူးသော အကုသိုလ်တရားဟူသည် မရှိချေ။ ဤအရာ၌ ဝိတက်သုံးပါးကို ယူခြင်းသည် သာဓက (ဥပမာ) အဖြစ် ပြဆိုခြင်းမျှသာဟု မှတ်အပ်၏။ “အကုသလမူလာနိ” ဟူသည် အနုသယ (ကိလေသာ) တို့သည် အလုံးစုံသော အကုသိုလ်တရားတို့၏ အခြေခံအမြစ် ဖြစ်သောကြောင့် ထိုသို့ ဆိုအပ်၏။ လောဘအစရှိသည်တို့ကို အခြေခံအမြစ် ဖြစ်၍ ဆိုခြင်းမဟုတ်ပေ။ ဤအနုသယတရားတို့သည် ဖြစ်ပေါ်ခွင့်ရသော ဘုံကို ရရှိပြီးဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မပယ်သတ်ရသေးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်ပြီးသော “ဥပ္ပန္န” မည်ကုန်၏။ ဖြစ်ဆဲဟူသော သဘောဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း မဟုတ်ဟု ဆိုလိုသည်။ “ဤမေ အနုပ္ပန္နာ ကုသလာ ဓမ္မာ” ဟူသော ဤပါဠိစကားရပ်ဖြင့် သောတာပတ္တိဖိုလ်ကို မျက်မှောက်ပြုရန် ကျင့်ကြံအားထုတ်နေသော သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်အား သဒ္ဓါအစရှိသော ဤတရားတို့သည် တစ်ခါမျှ မဖြစ်ပေါ်ဖူးသေးသော ကုသိုလ်တရားများ ဖြစ်ကြသည်ဟု ပြဆို၏။ သာမန် ပုထုဇဉ်များအတွက်မူကား ဆိုဖွယ်ရာ မရှိတော့ပေ။ ဤအရာ၌ “ကုသလ” ဟူသော စကားလုံးကို ဗာဟိတိကသုတ်၌ ကဲ့သို့ အပြစ်မရှိသော တရားဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် မှတ်အပ်၏။ “ဤမေ ဥပ္ပန္နာ ကုသလာ ဓမ္မာ” ဟူသည် ပထမမဂ် (သောတာပတ္တိမဂ်) ၌ ဤသဒ္ဓါအစရှိသော တရားတို့သည် သောတာပတ္တိဖိုလ်ကို မျက်မှောက်ပြုရန် ကျင့်ကြံနေသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဖြစ်ပေါ်ပြီးသော ကုသိုလ်တရားများ ဖြစ်ကြသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ Satipaṭṭhānabhāvanāya suniggahito kāmavitakkoti āha – ‘‘yena kāmavitakkaṃ vāreti, idaṃ satindriya’’nti. Anavajjasukhapadaṭṭhānena avikkhepena cetodukkhasannissayo vikkhepapaccayo byāpādavitakko suniggahitoti vuttaṃ – ‘‘yena byāpādavitakkaṃ vāreti, idaṃ samādhindriya’’nti. Kusalesu dhammesu āraddhavīriyo parāparādhaṃ sukhena sahatīti vīriyena vihiṃsāvitakko suniggahitoti āha – ‘‘yena vihiṃsāvitakkaṃ vāreti, idaṃ vīriyindriya’’nti. Samādhiādīnampi yathāsakaṃpaṭipakkhappahānaṃ paññavantasseva ijjhatīti imamatthaṃ dassento āha – ‘‘yena uppannuppanne’’tiādi. သတိပဋ္ဌာန်ဘာဝနာဖြင့် ကာမဝိတက်ကို ကောင်းစွာ နှိပ်ကွပ်နိုင်သောကြောင့် “အကြင်သတိဣန္ဒြေဖြင့် ကာမဝိတက်ကို တားမြစ်၏၊ ဤသည်ကို သတိဣန္ဒြေဟု ဆိုအပ်၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ အပြစ်မရှိသော ချမ်းသာခြင်းလျှင် နီးစွာသောအကြောင်းရှိသော အဝိက္ခေပသမာဓိဖြင့် စိတ်၏ဆင်းရဲခြင်းကို မှီ၍ဖြစ်သော၊ ပျံ့လွင့်ခြင်း (ဥဒ္ဓစ္စ) ၏ အကြောင်းဖြစ်သော ဗျာပါဒဝိတက်ကို ကောင်းစွာ နှိပ်ချုပ်နိုင်သောကြောင့် “အကြင်သမာဓိဣန္ဒြေဖြင့် ဗျာပါဒဝိတက်ကို တားမြစ်၏၊ ဤသည်ကို သမာဓိဣန္ဒြေဟု ဆိုအပ်၏” ဟု ဆိုအပ်သည်။ ကုသိုလ်တရားတို့၌ လုံ့လအားထုတ်သောသူသည် သူတစ်ပါးတို့၏ အပြစ်ကို လွယ်ကူစွာ သည်းခံနိုင်သောကြောင့် ဝီရိယဖြင့် ဝိဟိံသာဝိတက်ကို ကောင်းစွာ နှိပ်ကွပ်နိုင်၏။ ထို့ကြောင့် “အကြင်ဝီရိယဣန္ဒြေဖြင့် ဝိဟိံသာဝိတက်ကို တားမြစ်၏၊ ဤသည်ကို ဝီရိယဣန္ဒြေဟု ဆိုအပ်၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ သမာဓိအစရှိသော တရားတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားများကို မိမိတို့အလျောက် ပယ်သတ်နိုင်ခြင်းသည် ပညာရှိသူအားသာ ပြည့်စုံနိုင်၏။ ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြလိုသဖြင့် “အကြင်ဖြစ်ပေါ်ပြီးသော တရားတို့ကို” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ Etesaṃ yathāniddhāritānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ savisaye jeṭṭhakabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘saddhindriyaṃ kattha daṭṭhabba’’ntiādi vuttaṃ. Taṃ suviññeyyameva. Imesañca saddhādīnaṃ sekhānaṃ indriyānaṃ nibbattiyā sabbepi sekhā dhammā matthakappattā hontīti dassento ‘‘evaṃ sekho’’tiādinā sekhapaṭipadaṃ nigameti. အတည်ပြု ဖော်ပြအပ်ပြီးသော ဤဣန္ဒြေငါးပါးတို့သည် မိမိတို့၏ အရာနယ်ပယ်၌ အကြီးအမှူး (ဦးဆောင်သူ) ဖြစ်ကြပုံကို ပြသရန် “သဒ္ဓိန္ဒြေကို အဘယ်အရပ်၌ ရှုမြင်အပ်သနည်း” စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သည်။ ထိုစကားသည် ကောင်းစွာ နားလည်လွယ်ရုံမျှသာ ဖြစ်သည်။ သဒ္ဓါစသော ဤသေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဣန္ဒြေတရားများ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းဖြင့် အလုံးစုံသော သေက္ခတရားတို့သည်လည်း အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိကြသည်ကို ပြသလိုသဖြင့် “ဤသို့လျှင် သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်သည်” စသော စကားရပ်ဖြင့် သေက္ခကျင့်စဉ်ကို နိဂုံးချုပ်တော်မူသည်။ 17. Evaṃ sekhapaṭipadaṃ vibhajitvā idāni asekhapaṭipadaṃ vibhajituṃ ‘‘kusalo sabbadhammāna’’ntiādimāha. Tattha sabbadhammānanti iminā padena vuttadhamme tāva vibhajitvā tattha asekkhassa kosallaṃ dassetuṃ ‘‘loko nāmā’’tiādi [Pg.77] vuttaṃ. Taṃ vuttatthameva. Kilesalokena bhavaloko samudāgacchatīti kāmāvacaradhammaṃ nissāya rūpārūpāvacaradhamme samudāgametīti attho. Soti so mahaggatadhammesu, parittamahaggatadhammesu vā ṭhito. Indriyāni nibbattetīti sīlasamādhayo nibbedhabhāgiye katvā vimuttiparipācanīyāni saddhādīni indriyāni uppādeti. Indriyesu bhāviyamānesūti yathāvuttaindriyesu vaḍḍhiyamānesu rūpārūpapariggahādivasena neyyassa pariññā bhavati. ၁၇. ဤသို့ဖြင့် သေက္ခကျင့်စဉ်ကို ဝေဖန်ပိုင်းခြားပြီးနောက် ယခုအခါ အသေက္ခကျင့်စဉ်ကို ဝေဖန်ပိုင်းခြားရန် “အလုံးစုံသော တရားတို့၌ လိမ္မာ၏” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ “သဗ္ဗဓမ္မာနံ” (အလုံးစုံသော တရားတို့၏) ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ပြဆိုအပ်ပြီးသော တရားတို့ကို ဦးစွာ ဝေဖန်ပိုင်းခြား၍ ထိုတရားတို့၌ အသေက္ခပုဂ္ဂိုလ်၏ လိမ္မာကျွမ်းကျင်မှုကို ပြသရန် “လောကမည်သည်ကား” စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သည်။ ထိုစကားသည် ဆိုခဲ့ပြီးသော အနက်အတိုင်းသာ ဖြစ်သည်။ “ကိလေသလောကကြောင့် ဘဝလောကသည် ကောင်းစွာ ဖြစ်ပေါ်လာ၏” ဟူသော ဤနေရာ၌ ကာမာဝစရတရားကို မှီ၍ ရူပါဝစရ၊ အရူပါဝစရတရားတို့ကို ကောင်းစွာ ဖြစ်ထွန်းစေ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ “သော” (ထိုသူ) ဟူသည် မဟဂ္ဂုတ်တရားတို့၌ သော်လည်းကောင်း၊ ပရိတ္တတရားနှင့် မဟဂ္ဂုတ်တရားတို့၌ သော်လည်းကောင်း တည်နေသော ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။ “ဣန္ဒြေတို့ကို ဖြစ်စေ၏” ဟူသည်မှာ သီလ၊ သမာဓိတို့ကို ကိလေသာကို ဖောက်ထွင်းနိုင်သော (နိဗ္ဗေဓဘာဂိယ) တရားများဖြစ်အောင် ပြုလုပ်၍ လွတ်မြောက်မှု (ဝိမုတ္တိ) ကို ရင့်ကျက်စေတတ်သော သဒ္ဓါအစရှိသော ဣန္ဒြေတို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ဣန္ဒြေတို့ကို ပွားများစေအပ်သည်ရှိသော်” ဟူသည် ပြဆိုခဲ့ပြီးသော ဣန္ဒြေတို့ကို တိုးပွားစေအပ်သည်ရှိသော် ရုပ်နာမ်တရားတို့ကို ပိုင်းခြားသိမ်းဆည်းခြင်း အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်သော တရား (ဉေယျဓမ္မ) ကို ပိုင်းခြားသိမြင်ခြင်း (ပရိညာ) ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ Dassanapariññāti ñātapariññā. Bhāvanāpariññāti tīraṇapariññā pahānapariññā ca. ‘‘Sā duvidhenā’’tiādinā saṅkhepato vuttamatthaṃ ‘‘yadā hi sekho’’tiādinā vivarati. Tattha ‘‘nibbidāsahagatehi saññāmanasikārehī’’ti iminā balavavipassanaṃ dasseti. Yadā hi sekhoti cettha sikkhanasīlatāya kalyāṇaputhujjanopi sekhapadena saṅgahitoti katvā ‘‘dve dhammā kosallaṃ gacchanti dassanakosallañcā’’tiādi vuttaṃ. Ayamettha adhippāyo – yadā kalyāṇaputhujjano pubbabhāgasikkhaṃ sikkhanto nibbidāsahagatehi saññāmanasikārehi ñeyyaṃ parijānāti, tadā tassa te vipassanādhammā dassanakosallaṃ paṭhamamaggañāṇaṃ gacchanti sampāpuṇanti tena saddhiṃ ghaṭenti. Yadā pana sotāpannādisekho vuttanayena neyyaṃ parijānāti, tadā tassa te vipassanādhammā bhāvanākosallaṃ gacchantīti. ဒဿနပရိညာဟူသည် ဉာတပရိညာ ဖြစ်သည်။ ဘာဝနာပရိညာဟူသည် တီရဏပရိညာနှင့် ပဟာနပရိညာတို့ ဖြစ်ကြသည်။ “ထိုပရိညာသည် နှစ်မျိုးအားဖြင့်” စသည်ဖြင့် အကျဉ်းချုပ် ပြဆိုအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို “အကြင်အခါ၌ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်သည်” စသော စကားဖြင့် ဖွင့်ပြတော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၌ “ငြီးငွေ့ခြင်း (နိဗ္ဗိဒါ) နှင့်တကွဖြစ်သော သညာနှင့် မနသိကာရတို့ဖြင့်” ဟူသော ဤစကားဖြင့် အားကောင်းသော ဝိပဿနာကို ပြသတော်မူသည်။ “အကြင်အခါ၌ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်သည်” ဟူသော ဤပုဒ်၌လည်း ကျင့်ကြံအားထုတ်တတ်သော အလေ့ရှိသောကြောင့် ကလျာဏပုထုဇဉ်ကိုလည်း “သေက္ခ” ဟူသော စကားလုံးဖြင့် သိမ်းသွင်းယူဆအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “တရားနှစ်ပါးတို့သည် လိမ္မာကျွမ်းကျင်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏၊ ဒဿနကောသလ္လသို့ ရောက်ကုန်၏” စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သည်။ ဤအရာ၌ အဓိပ္ပာယ်မှာ— အကြင်အခါ၌ ကလျာဏပုထုဇဉ်သည် ရှေးအဖို့၌ ဖြစ်သော ကျင့်စဉ်ကို ကျင့်ကြံရင်း ငြီးငွေ့ခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော သညာနှင့် မနသိကာရတို့ဖြင့် သိအပ်သောတရားကို ပိုင်းခြားသိမြင်၏၊ ထိုအခါ ထိုသူ၏ ဝိပဿနာတရားတို့သည် ဒဿနကောသလ္လဟု ဆိုအပ်သော ပထမမဂ်ဉာဏ် (သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်) သို့ ရောက်ရှိကြကုန်၏၊ ကောင်းစွာ ရောက်ရှိ၍ ထိုဉာဏ်နှင့် ယှဉ်တွဲစပ်မိကြကုန်၏။ အကြင်အခါ၌မူ သောတာပန်အစရှိသော သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်သည် ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်သောတရားကို ပိုင်းခြားသိမြင်၏၊ ထိုအခါ ထိုသူ၏ ဝိပဿနာတရားတို့သည် ဘာဝနာကောသလ္လ (အထက်မဂ်ဉာဏ်) သို့ ရောက်ရှိကြကုန်၏။ ဤသည်မှာ ဤအရာ၌ ဆိုလိုသော အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်သည်။ Taṃ ñāṇanti yā pubbe neyyassa pariññā vuttā, taṃ neyyaparijānanañāṇaṃ. Pañcavidhena veditabbanti visayabhedena tassa bhedaṃ dasseti. Dhammānaṃ salakkhaṇe ñāṇanti rūpārūpadhammānaṃ kakkhaḷaphusanādisalakkhaṇe ñāṇaṃ. Taṃ pana yasmā sabbaṃ neyyaṃ hetuhetuphalabhedato duvidhameva hoti, tasmā ‘‘dhammapaṭisambhidā ca atthapaṭisambhidā cā’’ti niddiṭṭhaṃ. “ထိုဉာဏ်” ဟူသည် ရှေး၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော သိအပ်သောတရားကို ပိုင်းခြားသိမြင်သည့် ပရိညာဉာဏ်ကို ဆိုလိုသည်။ “ငါးမျိုးအားဖြင့် သိအပ်၏” ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် အာရုံအမျိုးအစား ကွဲပြားမှုအားဖြင့် ထိုဉာဏ်၏ ကွဲပြားခြားနားပုံကို ပြသတော်မူသည်။ “တရားတို့၏ သဘာဝလက္ခဏာကို သိသောဉာဏ်” ဟူသည် ရုပ်နာမ်တရားတို့၏ ခက်မာခြင်း၊ ထိတွေ့ခြင်း အစရှိသော သဘာဝလက္ခဏာကို သိသော ဉာဏ်ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုဉာဏ်သည် အလုံးစုံသော သိအပ်သောတရား (ဉေယျဓမ္မ) တို့ကို အကြောင်းနှင့် အကျိုး ကွဲပြားခြားနားမှုအားဖြင့် နှစ်မျိုးတည်းသာ ဖြစ်သောကြောင့် “ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါနှင့် အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ” ဟူ၍ ပြဆိုအပ်ခဲ့သည်။ Pariññāti tīraṇapariññā adhippetā. Yasmā panassa rūpārūpadhamme salakkhaṇato paccayato ca abhijānitvā kusalādivibhāgehi te pariggahetvā aniccādivasena jānanā hoti, tasmā ‘‘evaṃ abhijānitvā yā parijānanā, idaṃ kusala’’ntiādi vuttaṃ. Tattha evaṃgahitāti evaṃ aniccādito kalāpasammasanādivasena gahitā sammasitā. Idaṃ phalaṃ nibbattentīti idaṃ udayabbayañāṇādikaṃ phalaṃ paṭipāṭiyā uppādenti[Pg.78], nimittassa kattubhāvena upacaraṇato yathā ariyabhāvakarāni saccāni ariyasaccānīti. Tesanti udayabbayañāṇādīnaṃ. Evaṃgahitānanti evaṃpavattitānaṃ. Ayaṃ atthoti ayaṃ saccānaṃ anubodhapaṭivedho attho. Yathā hi pariññāpaññā sammasitabbadhamme sammasanadhamme tattha sammasanākāraṃ parijānāti, evaṃ sammasanaphalampi parijānātīti katvā ayaṃ nayo dassito. "ပရိညာ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ "တီရဏပရိညာ" (စုံစမ်းပိုင်းခြားသိမှု) ကို ရည်ရွယ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုသေက္ခပုဂ္ဂိုလ်အား ရုပ်နာမ်တရားတို့ကို မိမိ၏ လက္ခဏာအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အကြောင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ထိုးထွင်း၍ သိမြင်ပြီးနောက်၊ ကုသိုလ်စသည်ဖြင့် ခွဲခြားဆန်းစစ်ကာ ထိုရုပ်နာမ်တရားတို့ကို သိမ်းဆည်း၍ အနိစ္စစသည်ဖြင့် သိမြင်ခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် "ဤသို့ သိမြင်၍ ပိုင်းခြားသိခြင်းသည် ကုသိုလ်ဖြစ်၏" စသော စကားကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုစကား၌ "ဤသို့ သိမ်းဆည်းအပ်သော" ဟူသည်မှာ ဤသို့ အနိစ္စစသည်ဖြင့် ကလာပ်သုံးသပ်ခြင်း စသည်၏ စွမ်းအားဖြင့် သိမ်းဆည်းအပ်၊ သုံးသပ်အပ်သော တရားများကို ဆိုလိုသည်။ "ဤဖိုလ်ကို ဖြစ်ထွန်းစေကုန်၏" ဟူသည်မှာ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏ် အစရှိသော ဤဖိုလ်ကို အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ပေါ်စေကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်စေသနည်းဟူမူ— အရိယာအဖြစ်ကို ပြုတတ်သော သစ္စာတို့ကို "အရိယသစ္စာ" ဟု ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့၊ အာရုံဖြစ်သော သုံးသပ်အပ်သော တရားကို ကတ္တားအဖြစ်ဖြင့် တင်စား၍ ခေါ်ဝေါ်သောကြောင့် ဖြစ်ပေါ်စေသည်ဟု ဆိုသည်။ "ထိုသူတို့၏" ဟူသည်မှာ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏ် စသည်တို့၏ ဖြစ်သည်။ "ဤသို့ သိမ်းဆည်းအပ်ကုန်သော" ဟူသည်မှာ ဤသို့ ဖြစ်ပွားစေအပ်သော တရားတို့၏ ဖြစ်သည်။ "ဤအနက်" ဟူသည်မှာ သစ္စာတို့ကို လျောက်ပတ်စွာ သိခြင်းနှင့် ထိုးထွင်း၍ သိခြင်းတည်းဟူသော အကျိုးဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား ပိုင်းခြားသိသော ပညာသည် သုံးသပ်အပ်သော တရား၊ သုံးသပ်တတ်သော တရားနှင့် ထိုအရာ၌ သုံးသပ်ပုံ အခြင်းအရာတို့ကို ပိုင်းခြားသိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ သုံးသပ်ခြင်း၏ အကျိုးကိုလည်း ပိုင်းခြားသိ၏။ ဤသို့ နှလုံးသွင်း၍ ဤအကြောင်းကြောင့် ဤနည်းကို ပြတော်မူသည်။ Ye akusalāti samudayasaccamāha. Sabbe hi akusalā samudayapakkhiyāti. Ye kusalāti maggadhammā sammādiṭṭhiādayo. Yadipi phaladhammāpi sacchikātabbā, catusaccappaṭivedhassa pana adhippetattā ‘‘katame dhammā sacchikātabbā, yaṃ asaṅkhata’’nti vuttaṃ. Atthakusaloti paccayuppannesu atthesu kusalo. Dhammakusaloti paccayadhammesu kusalo. Pāḷiatthapāḷidhammā vā atthadhammā. Kalyāṇatākusaloti yuttatākusalo, catunayakovidoti attho, desanāyuttikusalo vā. Phalatākusaloti khīṇāsavaphalakusalo. ‘‘Āyakusalo’’tiādīsu āyoti vaḍḍhi. Sā anatthahānito aṭṭhuppattito ca duvidhā. Apāyāti avaḍḍhi. Sāpi atthahānito anaṭṭhuppattito ca duvidhā. Upāyoti sattānaṃ accāyike kicce vā bhaye vā uppanne tassa tikicchanasamatthaṃ ṭhānuppattikāraṇaṃ, tattha kusaloti attho. Khīṇāsavo hi sabbaso avijjāya pahīnattā paññāvepullappatto etesu āyādīsu kusaloti. Evaṃ asekhassa kosallaṃ ekadesena vibhāvetvā puna anavasesato dassento ‘‘mahatā kosallena samannāgato’’ti āha. "အကြင်အကုသိုလ်တို့သည်" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် သမုဒယသစ္စာကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အကုသိုလ်အားလုံးသည် သမုဒယသစ္စာ၏ အဖို့၌ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ "အကြင်ကုသိုလ်တို့သည်" ဟူသည်မှာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ အစရှိသော မဂ်တရားတို့ဖြစ်သည်။ ဖိုလ်တရားများကိုလည်း မျက်မှောက်ပြုအပ်သော်လည်း သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းကိုသာ ရည်ရွယ်သောကြောင့် "အဘယ်တရားတို့ကို မျက်မှောက်ပြုအပ်သနည်း၊ အသင်္ခတတရားတည်း" ဟု ဆိုအပ်၏။ "အတ္ထကုသိုလ်" ဟူသည်မှာ အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အကျိုးတရားတို့၌ လိမ္မာခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဓမ္မကုသိုလ်" ဟူသည်မှာ အကြောင်းတရားတို့၌ လိမ္မာခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် ပါဠိ၏အနက်နှင့် ပါဠိတော်တို့သည် အတ္ထနှင့် ဓမ္မ မည်ကုန်၏။ "ကလျာဏတာကုသိုလ်" ဟူသည်မှာ သင့်လျော်လျောက်ပတ်သော အဖြစ်၌ လိမ္မာခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ ဧကတ္တ (တစ်စုတစ်ပေါင်းတည်းဖြစ်ခြင်း) စသော နည်းလေးပါး၌ လိမ္မာခြင်းဟူသော အနက်ရသည်။ သို့မဟုတ် တရားဟောကြားခြင်း အစီအရင်၌ လိမ္မာခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဖလတာကုသိုလ်" ဟူသည်မှာ ခီဏာသဝဖိုလ် (ရဟန္တာဖိုလ်) ၌ လိမ္မာခြင်း ဖြစ်သည်။ "အာယကုသိုလ်" စသော စကားတို့၌ "အာယ" ဟူသည်မှာ အစီးအပွား တိုးတက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုအစီးအပွားသည် အကျိုးမဲ့ကို ဖယ်ရှားခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အကျိုးကို ဖြစ်ထွန်းစေခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း နှစ်မျိုးရှိ၏။ "အပါယ" ဟူသည်မှာ အစီးအပွား ဆုတ်ယုတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည်လည်း အကျိုးယုတ်လျော့ခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အကျိုးမဲ့ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း နှစ်မျိုးရှိ၏။ "ဥပါယ" ဟူသည်မှာ သတ္တဝါတို့အား ချက်ချင်းပြုဖွယ်ကိစ္စ သို့မဟုတ် ဘေးအန္တရာယ် ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ ထိုဘေးကို ဖယ်ရှားရန် ထိုခဏ၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော အကြောင်းဥပါယ် ဖြစ်သည်။ ထိုအရာတို့၌ လိမ္မာသူကို "ဥပါယကုသိုလ်" ဟု ဆိုလိုသည်။ စင်စစ်သော်ကား ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည် အဝိဇ္ဇာကို အကြွင်းမဲ့ ပယ်သတ်ပြီးဖြစ်၍ ပြန့်ပြောသော ပညာသို့ ရောက်ရှိသဖြင့် ထိုအာယစသော အရာတို့၌ လိမ္မာ၏ဟု ဆိုရသည်။ ဤသို့ သေက္ခမဟုတ်သော (အသေက္ခ) ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ လိမ္မာမှုကို တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် ထင်ရှားပြပြီးနောက်၊ တစ်ဖန် အကြွင်းမဲ့ ထင်ရှားစေလိုသဖြင့် "ကြီးစွာသော လိမ္မာခြင်းနှင့် ပြည့်စုံတော်မူ၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ Pariniṭṭhitasikkhassa asekhassa satokāritāya aññaṃ payojanaṃ natthīti vuttaṃ ‘‘diṭṭhadhammasukhavihārattha’’nti. Idāni yathāniddiṭṭhaṃ sekhāsekhapaṭipadaṃ nigamento ‘‘imā dve cariyā’’tiādimāha. Tattha bojjhanti bujjhitabbaṃ. Taṃ catubbidhanti taṃ bojjhaṃ catubbidhaṃ, catusaccabhāvato. Evaṃ jānātīti evaṃ pariññābhisamayādivasena yo jānāti. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ asekho sativepullappatto nippariyāyena ‘‘sato abhikkamatī’’tiādinā vuccatīti. Sesaṃ uttānatthameva. Idhāpi pucchāvissajjanavicayā pubbe vuttanayānusārena veditabbā. ကျင့်ကြံအားထုတ်ပြီးသော အသေက္ခ (ရဟန္တာ) ပုဂ္ဂိုလ်အား သတိကို ပြုခြင်းဖြင့် ရရှိမည့် အခြားအကျိုးမရှိသောကြောင့် "ပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌ ချမ်းသာစွာ နေခြင်းငှာ" ဟု ဆိုအပ်၏။ ယခုအခါ ဖော်ပြခဲ့ပြီးသော သေက္ခနှင့် အသေက္ခတို့၏ ကျင့်ဝတ်ကို နိဂုံးချုပ်လိုသဖြင့် "ဤကျင့်ဝတ်နှစ်ပါးသည်" စသော စကားကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုစကား၌ "ဗောဓိ" (bojjha) မည်သည် သိအပ်သော တရားဖြစ်သည်။ ထိုတရားသည် သစ္စာလေးပါးအဖြစ်ကြောင့် လေးပါးအပြားရှိ၏။ "ဤသို့ သိ၏" ဟူသည်မှာ ပိုင်းခြားသိခြင်း၊ ထိုးထွင်းသိခြင်း စသည်တို့ဖြင့် အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် သိ၏။ "ဤသူကို ဆိုအပ်၏" ဟူသည်မှာ သတိပြန့်ပြောခြင်းသို့ ရောက်သော ထိုသေက္ခပုဂ္ဂိုလ်ကို မုချအားဖြင့် "သတိနှင့် ပြည့်စုံလျက် ရှေ့သို့ တက်လှမ်း၏" စသော စကားဖြင့် ဆိုအပ်သည်။ ကြွင်းသောစကားသည် ထင်ရှားသော အနက်ရှိသည်သာ ဖြစ်သည်။ ဤပုစ္ဆာဂါထာ၊ ဝိဿဇ္ဇနာဂါထာတို့၌လည်း ပုစ္ဆာကို စိစစ်ခြင်းနှင့် ဝိဿဇ္ဇနာကို စိစစ်ခြင်းတို့ကို ရှေး၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်၏။ Ettāvatā [Pg.79] ca mahāthero vicayahāraṃ vibhajanto ajitasuttavasena (su. ni. 103 ādayo; cūḷani. ajitamāṇavapucchā 57 ādayo, ajitamāṇavapucchāniddesa 1 ādayo) pucchāvicayaṃ vissajjanavicayañca dassetvā idāni suttantaresupi pucchāvissajjanavicayānaṃ nayaṃ dassento ‘‘evaṃ pucchitabbaṃ, evaṃ vissajjitabba’’nti āha. Tattha evanti iminā nayena. Pucchitabbanti pucchā kātabbā, ācikkhitabbā vā, vivecetabbāti attho. Evaṃ vissajjitanti etthāpi eseva nayo. Suttassa cātiādi anugītivicayanidassanaṃ. Anugīti atthato ca byañjanato ca samānetabbāti suttantaradesanāsaṅkhātā anugīti atthato byañjanato ca saṃvaṇṇiyamānena suttena samānā sadisī kātabbā, tasmiṃ vā sutte sammā ānetabbā. Atthāpagatanti atthato apetaṃ, asambandhatthaṃ vā dasadāḷimādivacanaṃ viya. Tenevāha ‘‘samphappalāpaṃ bhavatī’’ti. Etena atthassa samānetabbatāya kāraṇamāha. Dunnikkhittassāti asammāvuttassa. Dunnayoti dukkhena netabbo, netuṃ vā asakkuṇeyyo. Byañjanupetanti sabhāvaniruttisamupetaṃ. ဤမျှသော စကားဖြင့် အရှင်မဟာကစ္စည်းမထေရ်သည် ဝိစယဟာရကို ဝေဖန်တော်မူလျက် အဇိတသုတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ပုစ္ဆာနှင့် ဝိဿဇ္ဇနာတို့ကို စိစစ်ခြင်းကို ပြတော်မူပြီးနောက်၊ ယခုအခါ အခြားသော သုတ်တို့၌လည်း ပုစ္ဆာနှင့် ဝိဿဇ္ဇနာ စိစစ်ခြင်း၏ နည်းလမ်းကို ပြလိုသဖြင့် "ဤသို့ မေးအပ်၏၊ ဤသို့ ဖြေအပ်၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုစကား၌ "ဤသို့" ဟူသည်မှာ ဤအဇိတသုတ်၌ ဆိုအပ်သော နည်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ "မေးအပ်၏" ဟူသည်မှာ မေးခွန်းကို မေးမြန်းခြင်း၊ ဟောကြားခြင်း၊ သို့မဟုတ် ရွေးချယ်စိစစ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဤသို့ ဖြေအပ်၏" ဟူရာ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ "သုတ်၏လည်း" စသော စကားသည် အနုဂီတိကို စိစစ်ခြင်းကို ပြသော စကားဖြစ်သည်။ "အနုဂီတိကို အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သဒ္ဒါ (ဗျည်း) အားဖြင့်လည်းကောင်း တူအောင် ပြုအပ်၏" ဟူသည်မှာ အခြားသောသုတ်ဒေသနာဟု ဆိုအပ်သော အနုဂီတိကို ဖွင့်ဆိုအပ်သော သုတ်နှင့် အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သဒ္ဒါအားဖြင့်လည်းကောင်း တူညီအောင် နှိုင်းယှဉ်၍ ပြုအပ်၏၊ သို့မဟုတ် ထိုသုတ်၌ ကောင်းစွာ ဆောင်ယူအပ်၏။ "အတ္ထာပဂတ" ဟူသည်မှာ အနက်မှ ကင်းသော၊ သို့မဟုတ် ဒသဒါဠိမ (သလဲသီး တစ်ဆယ်လုံး) စသော စကားကဲ့သို့ အချင်းချင်း ဆက်စပ်မှုမရှိသော အနက်ရှိသော တရားဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် "အကျိုးမရှိသော ပြိန်ဖျင်းသော စကားဖြစ်၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဤအတ္ထာပဂတစသော ပါဌ်ဖြင့် အနက်ကို တူညီအောင် ဆောင်ယူအပ်သော အကြောင်းကို ပြတော်မူသည်။ "ဒုန္နိက္ခိတ္တ" ဟူသည်မှာ မကောင်းသဖြင့် ဆိုအပ်သော စကားတည်း။ "ဒုန္နယ Evaṃ anugītivicayaṃ dassetvā niddesavāre ‘‘suttassa yo pavicayo’’ti saṃkhittena vuttamatthaṃ vibhajituṃ ‘‘suttañca pavicinitabba’’nti vatvā tassa vicinanākāraṃ dassento ‘‘kiṃ idaṃ suttaṃ āhaccavacana’’ntiādimāha. Tattha āhaccavacananti bhagavato ṭhānakaraṇāni āhacca abhihantvā pavattavacanaṃ, sammāsambuddhena sāmaṃ desitasuttanti attho. Anusandhivacananti sāvakabhāsitaṃ. Tañhi bhagavato vacanaṃ anusandhetvā pavattanato ‘‘anusandhivacana’’nti vuttanti. Nītatthanti yathārutavasena ñātabbatthaṃ. Neyyatthanti niddhāretvā gahetabbatthaṃ. Saṃkilesabhāgiyantiādīnaṃ padānaṃ attho paṭṭhānavāravaṇṇanāyaṃ āvi bhavissati. Yasmā pana bhagavato desanā soḷasavidhe sāsanapaṭṭhāne ekaṃ bhāgaṃ abhajantī nāma natthi, tasmā sopi nayo vicetabbabhāvena idha nikkhitto. ဤသို့ အနုဂီတိကို စိစစ်ခြင်းကို ပြတော်မူပြီးနောက် နိဒ္ဒေသဝါရ၌ "သုတ်၏ အကြင် ကောင်းစွာ စိစစ်ခြင်း" ဟု အကျဉ်းအားဖြင့် ဟောကြားအပ်သော အနက်ကို ဝေဖန်ရန် "သုတ်ကိုလည်း ကောင်းစွာ စိစစ်အပ်၏" ဟု မိန့်တော်မူကာ ထိုသုတ်ကို စိစစ်သော အခြင်းအရာကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် "ဤသုတ်သည် အာဟစ္စဝစနလော" အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ "အာဟစ္စဝစန" ဟူသည်ကား မြတ်စွာဘုရား၏ ဌာန်ကရိုဏ်းတို့ကို တိုက်ရိုက်ထိခိုက်၍ ဟောတော်မူအပ်သော စကားတော် ဖြစ်ပြီး သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားကိုယ်တိုင် ဟောကြားအပ်သော သုတ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "အနုသန္ဓိဝစန" ဟူသည်ကား သာဝကတို့ ဟောကြားအပ်သော သုတ်ဖြစ်၏။ ထိုသုတ်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်ကို စပ်ဟပ်၍ ဟောကြားထားသောကြောင့် "အနုသန္ဓိဝစန" ဟု ဆိုအပ်၏။ "နီတတ္ထ" ဟူသည်ကား တိုက်ရိုက်စကားအရ သိအပ်သော အနက်ရှိသော သုတ်ဖြစ်ပြီး၊ "နေယျတ္ထ" ဟူသည်ကား ထုတ်ဆောင်၍ ယူအပ်သော အနက်ရှိသော သုတ်ဖြစ်သည်။ "သံကိလေသဘာဂိယ" အစရှိသော ပုဒ်တို့၏ အနက်ကို ပဋ္ဌာနဝါရအဖွင့်၌ ထင်ရှားစွာ ပြလတ္တံ့။ မြတ်စွာဘုရား၏ ဒေသနာတော်သည် တစ်ဆယ့်ခြောက်မျိုးသော သာသနပဋ္ဌာန်တို့တွင် တစ်ခုသော အဖို့အစုသို့ မဝင်ရောက်သည် မည်သည် မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုသာသနပဋ္ဌာန်နည်းလမ်းကိုလည်း စိစစ်ရမည့် သဘောအဖြစ်ဖြင့် ဤနေရာ၌ ထည့်သွင်းထားတော်မူအပ်၏။ Kuhiṃ imassa suttassāti imassa suttassa kasmiṃ padese ādimajjhapariyosānesu. Sabbāni saccāni passitabbānīti dukkhasaccaṃ suttassa ‘‘kuhiṃ kasmiṃ padese kasmiṃ vā pade passitabbaṃ niddhāretvā vicetuṃ, samudayasaccaṃ nirodhasaccaṃ maggasaccaṃ kuhiṃ passitabbaṃ daṭṭhabbaṃ niddhāretvā vicetu’’nti evaṃ sabbāni saccāni uddharitvā vicetabbānīti adhippāyo. Ādimajjhapariyosāneti evaṃ suttaṃ pavicetabbanti ādito majjhato pariyosānato [Pg.80] ca evaṃ iminā pucchāvicayādinayena suttaṃ pavicitabbanti attho. Ettha ca pucchāvissajjanapubbāparānugītivicayā pāḷiyaṃ sarūpeneva dassitā. Assādādivicayo pana saccaniddhāraṇamukhena nayato dassito, so niddesavāre vuttanayeneva veditabbo. Tabbicayeneva ca padavicayo siddhoti. «ဤသုတ်၏ အဘယ်အရပ်၌» ဟူသည်မှာ ဤသုတ်၏ အစ၊ အလယ်၊ အဆုံးတို့တွင် အဘယ်အရပ်၌ ရှုရမည်နည်းဟု ဆိုလိုသည်။ «အလုံးစုံသော သစ္စာတို့ကို ရှုအပ်ကုန်၏» ဟူသည်မှာ ဒုက္ခသစ္စာကို သုတ်၏ အဘယ်အရပ်၊ အဘယ်ဂါထာပုဒ်၌ ထုတ်ဆောင်၍ ကောင်းစွာစိစစ်ရန် ရှုအပ်သနည်း၊ သမုဒယသစ္စာ၊ နိရောဓသစ္စာ၊ မဂ္ဂသစ္စာတို့ကို အဘယ်အရပ်၌ ထုတ်ဆောင်၍ ကောင်းစွာစိစစ်ရန် ရှုအပ်မှတ်အပ်သနည်းဟု ဤသို့ သစ္စာအားလုံးတို့ကို ထုတ်ဆောင်၍ စိစစ်ရမည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြစ်သည်။ «အစ၊ အလယ်၊ အဆုံးတို့၌ ဤသို့ သုတ်ကို ကောင်းစွာ စိစစ်အပ်၏» ဟူသော ပါဌ်၌ အစ၌လည်းကောင်း၊ အလယ်၌လည်းကောင်း၊ အဆုံး၌လည်းကောင်း ဤသို့ ပုစ္ဆာကို စိစစ်ခြင်းအစရှိသော နည်းလမ်းဖြင့် သုတ်ကို စိစစ်ရမည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤဝိစယဟာရဝိဘင်း၌ ပုစ္ဆာကို စိစစ်ခြင်း၊ ဝိဿဇ္ဇနာကို စိစစ်ခြင်း၊ ပုဗ္ဗာပရကို စိစစ်ခြင်း၊ အနုဂီတိကို စိစစ်ခြင်းတို့ကို ပါဠိတော်၌ သရုပ်ထင်ရှား ပြဆိုထားသည်။ အဿာဒစသည်ကို စိစစ်ခြင်းကိုမူ သစ္စာကို ထုတ်ဆောင်ခြင်းကို အရင်းပြု၍ နည်းလမ်းအားဖြင့် ပြဆိုထားသည်။ ထိုအဿာဒစသည်ကို စိစစ်ခြင်းကို နိဒ္ဒေသဝါရ၌ ပြဆိုခဲ့သည့် နည်းလမ်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။ ထိုစိစစ်ခြင်းများဖြင့်သာ ပုဒ်ကို စိစစ်ခြင်းသည်လည်း ပြီးစီးပေသည်။ Vicayahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā. ဝိစယဟာရဝိဘင်းအဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။ 3. Yuttihāravibhaṅgavaṇṇanā ၃. ယုတ္တိဟာရဝိဘင်းအဖွင့် 18. Tattha katamo yuttihārotiādi yuttihāravibhaṅgo. Tattha kiṃ yojayatīti yuttihārassa visayaṃ pucchati. Ko panetassa visayo? Atathākārena gayhamānā suttatthā visayo, te hi tena sātisayaṃ yāthāvato yuttiniddhāraṇena yojetabbā. Itaresupi ayaṃ hāro icchito eva. Taṃ pana bhūtakathanamattaṃ hoti. Yasmā panāyaṃ yuttigavesanā nāma na mahāpadesena vinā, tasmā yuttihāraṃ vibhajanto tassa lakkhaṇaṃ tāva upadisituṃ ‘‘cattāro mahāpadesā’’tiādimāha. ၁၈. ထိုဝိဘင်းတို့တွင် «အဘယ်သည် ယုတ္တိဟာရနည်း» ဟူ၍ စတင်သော စကားသည် ယုတ္တိဟာရဝိဘင်းဖြစ်သည်။ ထိုဝိဘင်း၌ «အဘယ်ကို စပ်ယှဉ်သနည်း» ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် ယုတ္တိဟာရ၏ အာရုံနယ်ပယ် (အရာ) ကို မေးမြန်းခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုယုတ္တိဟာရ၏ အရာကား အဘယ်နည်း။ မဟုတ်မမှန်သော အခြင်းအရာဖြင့် ယူဆအပ်သော သုတ်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်များသည် ယုတ္တိဟာရ၏ အရာဖြစ်သည်။ ထိုမဟုတ်မမှန်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ယူဆအပ်သော သုတ်အနက်တို့ကို ယုတ္တိဟာရဖြင့် မှန်ကန်သော ယုတ္တိအထောက်အထားများကို ထုတ်ဆောင်ကာ အထူးသဖြင့် မှန်ကန်စွာ နှိုင်းယှဉ်စပ်ဟပ်အပ်ကုန်၏။ အခြားသော ဟာရတို့၌လည်း ဤယုတ္တိဟာရကို အလိုရှိအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ သို့သော် ထိုသို့ အလိုရှိအပ်ခြင်းသည် ဟုတ်မှန်စွာ ပြောဆိုခြင်းမျှသာ ဖြစ်သည်။ အကြောင်းမူကား ဤယုတ္တိကို ရှာဖွေခြင်းသည် မဟာပဒေသမပါဘဲ မဖြစ်နိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် ယုတ္တိဟာရကို ဝေဖန်တော်မူသော အရှင်မဟာကစ္စည်းမထေရ်သည် ထိုယုတ္တိဟာရ၏ လက္ခဏာကို ရှေးဦးစွာ ညွှန်ပြခြင်းငှာ «မဟာပဒေသလေးပါး» ဟူ၍ အစရှိသော စကားကို မိန့်ကြားတော်မူခဲ့သည်။ Tattha mahāpadesāti mahāapadesā, buddhādayo mahante apadisitvā vuttāni mahākāraṇānīti attho. Atha vā mahāpadesāti mahāokāsā, mahantāni dhammassa patiṭṭhānānīti vuttaṃ hoti. Tatrāyaṃ vacanattho – apadissatīti apadeso, buddho apadeso etassāti buddhāpadeso. Esa nayo sesesupi. ‘‘Sammukhā metaṃ bhagavato suta’’ntiādinā kenaci ābhatassa ganthassa dhammoti vā adhammoti vā vinicchayane kāraṇaṃ. Kiṃ pana tanti? Tassa tathā ābhatassa suttotaraṇādi eva. Yadi evaṃ kathaṃ cattāroti? Apadisitappabhedato. Dhammassa hi dve sampadāyo bhagavā sāvakā ca. Tesu sāvakā saṅghagaṇapuggalavasena tividhā. ‘‘Evamamumhā mayāyaṃ dhammo paṭiggahito’’ti apadisitabbānaṃ bhedena cattāro. Tenāha – ‘‘buddhāpadeso…pe… ekattherāpadeso’’ti. Tāni padabyañjanānīti kenaci ābhatasuttassa padāni byañjanāni ca, atthapadāni ceva byañjanapadāni cāti attho. Saṃvaṇṇakena vā saṃvaṇṇanāvasena āhariyamānāni [Pg.81] padabyañjanāni. Sutte otārayitabbānīti sutte anuppavesitabbāni. Sandassayitabbānīti saṃsandetabbāni. Upanikkhipitabbānīti pakkhipitabbāni. ထိုစကား၌ «မဟာပဒေသ» ဟူသည်မှာ ကြီးမြတ်သောသူတို့ကို ညွှန်ပြ၍ ဆိုအပ်သော အကြောင်းများ ဖြစ်သည်။ ဗုဒ္ဓစသော ကြီးမြတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုအပ်သော ကြီးစွာသော အကြောင်းရင်းများဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် မဟာပဒေသဟူသည်မှာ ကြီးမြတ်သော တရားတော် တည်ရာကို ဖြစ်စေတတ်သော အကြောင်းများ ဖြစ်သည်။ ထိုစကား၏ ဝစနတ္ထမှာ— ညွှန်ပြအပ်သောကြောင့် «အပဒေသ» မည်၏။ ထိုအကြောင်းအား ရည်ညွှန်းအပ်သော မြတ်စွာဘုရား ရှိသောကြောင့် «ဗုဒ္ဓါပဒေသ» မည်၏။ ကျန်ရှိသော သံဃာပဒေသ စသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ «ဤတရားတော်ကို မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်မှောက်တော်မှ ကျွန်ုပ် ကိုယ်တိုင် ကြားနာခဲ့ရပါသည်» စသည်ဖြင့် တစ်စုံတစ်ဦး ဆောင်ယူလာသော ကျမ်းကို ဓမ္မ (တရား) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အဓမ္မ (တရားမဟုတ်သည်) ဟူ၍လည်းကောင်း ဆုံးဖြတ်ရန် အကြောင်းရင်း ဖြစ်သည်။ ထိုအကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း။ ထိုသို့ ဆောင်ယူအပ်သော ကျမ်း၏ သုတ်၌ သက်ဝင်ခြင်း စသည်တို့ပင် ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ထိုသို့ဆိုလျှင် အဘယ်ကြောင့် လေးပါး ဖြစ်ရသနည်း။ ညွှန်ပြအပ်သော ကွဲပြားမှုအားဖြင့် လေးပါး ဖြစ်ရခြင်း ဖြစ်သည်။ တရားတော်ကို ဟောကြားပြသသူတို့သည် မြတ်စွာဘုရားနှင့် သာဝကများဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ထိုတွင် သာဝကများသည် သံဃာ၊ ဂိုဏ်း၊ ပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် သုံးမျိုး ဖြစ်သည်။ «ဤသို့ ကျွန်ုပ်သည် ဤမည်သော ပုဂ္ဂိုလ်ထံမှ ဤတရားကို နာယူခဲ့ရပါသည်» ဟု ညွှန်ပြအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ကွဲပြားမှုအားဖြင့် လေးပါး ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် «ဗုဒ္ဓါပဒေသ... ဧကတ္ထေရာပဒေသ» ဟု မိန့်ကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ «ထိုပုဒ်နှင့် ဗျဉ္ဇနာတို့သည်» ဟူသော စကား၌ တစ်စုံတစ်ဦး ဆောင်ယူအပ်သော သုတ်၏ ပုဒ်နှင့် ဗျဉ္ဇနာတို့ကိုလည်းကောင်း၊ အတ္ထပုဒ်နှင့် ဗျဉ္ဇနပုဒ်တို့ကိုလည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် အဋ္ဌကထာဆရာသည် အဖွင့်အစွမ်းဖြင့် ဆောင်ယူအပ်သော အတ္ထပုဒ် ဗျဉ္ဇနပုဒ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ «သုတ်၌ သွင်းအပ်ကုန်၏» ဟူသည်မှာ သုတ်၌ ထည့်သွင်းအပ်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ «နှိုင်းယှဉ်အပ်ကုန်၏» ဟူသည်မှာ နှိုင်းယှဉ်အပ်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ «ထည့်သွင်းအပ်ကုန်၏» ဟူသည်မှာ ထည့်သွင်းအပ်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ Suttādīni dassetuṃ ‘‘katamasmi’’ntiādi vuttaṃ. Tattha yasmā bhagavato vacanaṃ ekagāthāmattampi saccavinimuttaṃ natthi, tasmā sutteti padassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘catūsu ariyasaccesū’’ti vuttaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana tīṇi piṭakāni suttanti vuttaṃ, taṃ iminā nettivacanena aññadatthu saṃsandati ceva sameti cāti daṭṭhabbaṃ. Yāvadeva anupādāparinibbānatthā bhagavato desanā, sā ekantena rāgādikilesavūpasamaṃ vadatīti vinayetipadassa atthaṃ dassento ‘‘rāgavinaye’’tiādimāha. Vinayoti hi kāraṇaṃ rāgādivūpasamanimittaṃ idhādhippetaṃ. Yathāha – သုတ်စသည်တို့ကို ညွှန်ပြရန် «အဘယ်၌» ဟူ၍ အစရှိသော စကားကို ဆိုအပ်သည်။ ထိုသို့ ပြရာ၌ မြတ်စွာဘုရား၏ တရားစကားတော်သည် ဂါထာတစ်ပုဒ်မျှသော်လည်း သစ္စာလေးပါးမှ ကင်းလွတ်သည်မရှိသောကြောင့် «သုတ်၌» ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ရှင်းလင်းပြသရန် «အရိယသစ္စာလေးပါးတို့၌» ဟု ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အဋ္ဌကထာ၌မူ ပိဋကတ်သုံးပုံကို သုတ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုစကားသည် ဤနေတ္တိပါဠိတော်နှင့် စင်စစ် နှိုင်းယှဉ်ညီညွတ်မှု ရှိသည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ ဒေသနာတော်သည် တဏှာဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် မစွဲလမ်းဘဲ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုခြင်း အကျိုးရှိသည်။ ထိုဒေသနာတော်သည် ဧကန်စင်စစ် ရာဂစသော ကိလေသာတို့ ငြိမ်းအေးခြင်းကို ဟောကြားတော်မူသည်။ ထို့ကြောင့် «ဝိနည်း၌» ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကို ပြဆိုရန် «ရာဂကို ဖယ်ရှားခြင်း (ဝိနည်း) ၌» ဟူ၍ စတင်မိန့်ကြားတော်မူခဲ့သည်။ ဤနေရာ၌ ရာဂစသော ကိလေသာများ ငြိမ်းအေးကြောင်းဖြစ်သော အကြောင်းတရားကို «ဝိနည်း» ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ မိန့်တော်မူခဲ့သည်— ‘‘Ye kho tvaṃ, gotami, dhamme jāneyyāsi, ime dhammā sarāgāya saṃvattanti no virāgāya, saññogāya saṃvattanti no visaññogāya, ācayāya saṃvattanti no apacayāya, mahicchatāya saṃvattanti no appicchatāya, asantuṭṭhiyā saṃvattanti no santuṭṭhiyā, saṅgaṇikāya saṃvattanti no pavivekāya, kosajjāya saṃvattanti no vīriyārambhāya, dubbharatāya saṃvattanti no subharatāya, ekaṃsena gotami dhāreyyāsi ‘neso dhammo, neso vinayo, netaṃ satthusāsana’nti. Ye ca kho tvaṃ, gotami, dhamme jāneyyāsi ime dhammā virāgāya saṃvattanti no sarāgāya, visaññogāya saṃvattanti no saññogāya, apacayāya saṃvattanti no ācayāya, appicchatāya saṃvattanti no mahicchatāya, santuṭṭhiyā saṃvattanti no asantuṭṭhiyā pavivekāya saṃvattanti no saṅgaṇikāya, vīriyārambhāya saṃvattanti no kosajjāya, subharatāya saṃvattanti no dubbharatāya, ekaṃsena gotami dhāreyyāsi ‘eso dhammo, eso vinayo, etaṃ satthusāsana’’’nti (cūḷava. 406). «ဂေါတမီ၊ သင်သည် အကြင်တရားတို့ကို သိရှိနားလည်အပ်၏။ ဤတရားတို့သည် ကိလေသာရာဂပွားများရန်သာ ဖြစ်၍ ရာဂကင်းဆိတ်ရန် မဟုတ်ကုန်။ သံသရာဝဋ်၌ ရစ်ပတ်နှောင်ဖွဲ့ရန်သာ ဖြစ်၍ ဝဋ်မှ ကင်းလွတ်ရန် မဟုတ်ကုန်။ ကိလေသာဝဋ်တရားများ တိုးပွားရန်သာ ဖြစ်၍ ကိလေသာ ကုန်ခမ်းရန် မဟုတ်ကုန်။ အလိုရမ္မက်ကြီးရန်သာ ဖြစ်၍ အလိုနည်းရန် မဟုတ်ကုန်။ မရောင့်ရဲနိုင်ရန်သာ ဖြစ်၍ ရောင့်ရဲလွယ်ရန် မဟုတ်ကုန်။ အပေါင်းအသင်းစုဝေးမှုကို မွေ့လျော်ရန်သာ ဖြစ်၍ တစ်ကိုယ်တည်း ဆိတ်ငြိမ်ရန် မဟုတ်ကုန်။ ပျင်းရိရန်သာ ဖြစ်၍ လုံ့လဝီရိယရှိရန် မဟုတ်ကုန်။ မွေးမြူရခက်ခဲရန်သာ ဖြစ်၍ မွေးမြူရလွယ်ကူရန် မဟုတ်ကုန်။ ဂေါတမီ၊ ထိုတရားတို့ကို 'ဤကား တရားမဟုတ်၊ ဤကား ဝိနည်းမဟုတ်၊ ဤကား ဘုရားရှင်၏ အဆုံးအမ မဟုတ်' ဟု ဧကန်စင်စစ် မှတ်သားလေလော့။ ဂေါတမီ၊ သင်သည် အကြင်တရားတို့ကို သိရှိနားလည်အပ်၏။ ဤတရားတို့သည် ကိလေသာရာဂကင်းဆိတ်ရန် ဖြစ်၍ ရာဂpွားများရန် မဟုတ်ကုန်။ သံသရာဝဋ်မှ ကင်းလွတ်ရန် ဖြစ်၍ ဝဋ်၌ ရစ်ပတ်နှောင်ဖွဲ့ရန် မဟုတ်ကုန်။ ကိလေသာ ကုန်ခမ်းရန် ဖြစ်၍ ဝဋ်တရား တိုးပွားရန် မဟုတ်ကုန်။ အလိုနည်းရန် ဖြစ်၍ အလိုရမ္မက်ကြီးရန် မဟုတ်ကုန်။ ရောင့်ရဲလွယ်ရန် ဖြစ်၍ မရောင့်ရဲနိုင်ရန် မဟုတ်ကုန်။ တစ်ကိုယ်တည်း ဆိတ်ငြိမ်ရန် ဖြစ်၍ အပေါင်းအသင်းစုဝေးမှုကို မွေ့လျော်ရန် မဟုတ်ကုန်။ လုံ့လဝီရိယရှိရန် ဖြစ်၍ ပျင်းရိရန် မဟုတ်ကုန်။ မွေးမြူရလွယ်ကူရန် ဖြစ်၍ မွေးမြူရခက်ခဲရန် မဟုတ်ကုန်။ ဂေါတမီ၊ ထိုတရားတို့ကို 'ဤကား တရားဖြစ်၏၊ ဤကား ဝိနည်းဖြစ်၏၊ ဤကား ဘုရားရှင်၏ အဆုံးအမဖြစ်၏' ဟု ဧကန်စင်စစ် မှတ်သားလေလော့။» Dhammatāyantipadassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘paṭiccasamuppāde’’ti vuttaṃ. Paṭiccasamuppādo hi ṭhitāva sā dhātu dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatāti (a. ni. 3.137) vutto. ‘‘Dhammatāyaṃ [Pg.82] upanikkhipitabbānī’’ti idaṃ pāḷiyaṃ natthi, atthadassanavasena pana idha vuttanti daṭṭhabbaṃ. Ettha ca pavattiṃ nivattiṃ tadupāyañca bādhakādibhāve niyataṃ paridīpento sutte otarati nāma. Ekantena rāgādikilesavinayaṃ vadanto vinaye sandissati nāma. Tathā sassataṃ ucchedañca vajjetvā ekattanayādiparidīpanena sabhāvadhammānaṃ paccayapaccayuppannabhāvaṃ vibhāvento dhammataṃ na vilometi nāma. «ဓမ္မတာ၌» ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြဆိုရန် «ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်၌» ဟု ဆိုအပ်သည်။ စင်စစ် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်သဘောတရားကို «မြဲသည်သာလျှင် ဖြစ်၏၊ ဓမ္မဌိတိတာ (သဘာဝအတိုင်း တည်ရှိမှု)၊ ဓမ္မနိယာမတာ (သဘာဝတရား၏ မြဲသောအဖြစ်)» ဟု ဆိုအပ်၏။ «ဓမ္မတာ၌ ထည့်သွင်းအပ်ကုန်၏» ဟူသော စကားသည် ပါဠိတော်၌ တိုက်ရိုက်မရှိသော်လည်း အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေရန် ဤနေရာ၌ ထည့်သွင်းပြဆိုထားခြင်း ဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ ဤသုတ်၌ သက်ဝင်ခြင်းဟူသည်မှာ နှိပ်စက်ခြင်း စသောသဘောရှိ၍ မြဲမြံစွာဖြစ်ပေါ်နေသော ဒုက္ခသစ္စာ၊ ဒုက္ခသစ္စာ၏ ချုပ်ငြိမ်းရာဖြစ်သော နိရောဓသစ္စာ၊ ထိုဒုက္ခနှင့် ချုပ်ငြိမ်းခြင်းတို့၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော သမုဒယသစ္စာနှင့် မဂ္ဂသစ္စာတို့ကို ထင်ရှားပြသလျှင် သုတ်၌ သက်ဝင်သည်မည်၏။ ဧကန်စင်စစ် ရာဂစသော ကိလေသာများကို ဖယ်ရှားခြင်းကို ဟောကြားပြသလျှင် ဝိနည်း၌ နှိုင်းယှဉ်ညီညွတ်သည်မည်၏။ ထို့အတူ သဿတဒိဋ္ဌိနှင့် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိတို့ကို ရှောင်ကြဉ်၍ ဧကတ္တနည်းစသည်တို့ကို ထင်ရှားပြသလျက် သဘာဝတရားတို့၏ အကြောင်းအကျိုး (ပစ္စည်းနှင့် ပစ္စယုပ္ပန်) ဖြစ်တည်မှုကို ထင်ရှားစေလျှင် ဓမ္မတာသဘောတရားကို မဆန့်ကျင်သည်မည်၏။ Evaṃvidho ca kāmāsavādikaṃ āsavaṃ na uppādetīti imamatthaṃ dassento ‘‘yadi catūsu ariyasaccesū’’tiādimāha. Nanu ca anulomato paṭiccasamuppādo pavatti, paṭilomato nivattīti so cattāri ariyasaccāni anupaviṭṭho kasmā idha visuṃ gahitoti? Saccametaṃ. Idha pana visuṃ gahaṇaṃ dhammānaṃ paccayāyattavuttidassanena aniccapaccayalakkhaṇaṃ asamatthapaccayalakkhaṇaṃ nirīhapaccayalakkhaṇañca vibhāvetvā tesaṃ udayavantatā tato eva vayavantatā tadubhayena aniccatā udayabbayapaṭipīḷanena dukkhatā anattatāti tilakkhaṇasamāyogaparidīpanī sabbadiṭṭhigatakumatividdhaṃsanī anaññasādhāraṇā sāsanasampatti pakāsitā hotīti dassanatthaṃ. ဤသို့သော သုတ်၌ သက်ဝင်ခြင်း အစရှိသော အပြားရှိသော အတ္ထဗျဉ္ဇန ပုဒ်အပေါင်းသည် ကာမာသဝ အစရှိသော အာသဝကို မဖြစ်စေဟူသော ဤအနက်ကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် 'အကယ်၍ အရိယသစ္စာလေးပါးတို့၌' ဟူသော စကားကို အစပြု၍ မိန့်တော်မူ၏။ စင်စစ် စောဒနာလိုသည်မှာ အနုလောမအားဖြင့် ဖြစ်သော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်သည် ဝဋ်တရား၏ ဖြစ်ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ပဋိလောမအားဖြင့် ဖြစ်သော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်သည် ဝဋ်တရား၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်သည် အရိယသစ္စာလေးပါး၌ အကျုံးဝင်ပြီး ဖြစ်သည်မဟုတ်ပါလော။ အဘယ်ကြောင့် ဤနေရာ၌ သီးခြား ယူရပါသနည်း ဟူသော စောဒနာဖြစ်၏။ ထိုစကားသည် မှန်ပေ၏။ သို့သော်လည်း ဤနေရာ၌ သီးခြားယူရခြင်းမှာ တရားတို့၏ အကြောင်းတရားအပေါ် မှီခို၍ဖြစ်ခြင်းကို ပြသဖြင့်၊ အနိစ္စဖြစ်သော အကြောင်းလက္ခဏာ၊ မစွမ်းဆောင်နိုင်သော အကြောင်းလက္ခဏာနှင့် အားထုတ်မှုဗျာပါရမရှိသော အကြောင်းလက္ခဏာတို့ကို ထင်ရှားစွာပြသ၍ ထိုတရားတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသဘောရှိသည်၏အဖြစ်ကို ထင်ရှားစေရန်၊ ထိုဖြစ်ပေါ်ခြင်းသဘောရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်ပင်လျှင် ချုပ်ပျက်ခြင်းသဘောရှိသည်၏ အဖြစ်ကို ထင်ရှားစေရန်၊ ထိုဖြစ်ခြင်းပျက်ခြင်း နှစ်ပါးစုံသော အဖြစ်ကြောင့် အနိစ္စသဘောကို ထင်ရှားစေရန်၊ ဖြစ်ပျက်ခြင်းတို့၏ နှိပ်စက်မှုကြောင့် ဒုက္ခသဘောနှင့် အနတ္တသဘောတို့ကို ထင်ရှားစေရန် ဖြစ်၏။ ဤသို့ဖြင့် လက္ခဏာရေးသုံးပါးတို့နှင့် ယှဉ်စပ်ခြင်းကို ပြတတ်သော၊ အလုံးစုံသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ အယူမှားများကို ဖျက်ဆီးတတ်သော၊ သူတစ်ပါးတို့နှင့် မဆက်ဆံသော သာသနာတော်၏ ပြည့်စုံခြင်းကို ထင်ရှားပြသခြင်း အကျိုးငှာ ဖြစ်ပေ၏။ Ettha ca suttaṃ suttānulomaṃ ācariyavādo attanomatīti idaṃ catukkaṃ veditabbaṃ – tattha suttaṃ nāma tisso saṅgītiyo āruḷhāni tīṇi piṭakāni. Suttānulomaṃ nāma mahāpadesā, yaṃ ‘‘anulomakappiya’’nti vuccati. Ācariyavādo nāma aṭṭhakathā. Attanomati nāma nayaggāhena anubuddhiyā attano paṭibhānaṃ. Tattha suttaṃ appaṭibāhiyaṃ, taṃ paṭibāhantena satthāva paṭibāhito hoti. Anulomakappiyaṃ pana suttena samentameva gahetabbaṃ, na itaraṃ. Ācariyavādopi suttena samento eva gahetabbo, na itaro. Tathā attanomati, sā pana sabbadubbalāti. ဤအရာ၌လည်း သုတ်၊ သုတ္တအနုလောမ၊ ဆရာတို့၏ဝါဒ (အာစရိယဝါဒ) နှင့် မိမိ၏အလို (အတ္တနောမတိ) ဟူသော ဤလေးပါးကို သိအပ်၏။ ထိုလေးပါးတို့တွင် သုတ်မည်သည်ကား သင်္ဂါယနာသုံးတန် တင်တော်မူခဲ့သော ပိဋကတ်သုံးပုံတည်း။ သုတ္တအနုလောမမည်သည်ကား 'အနုလောမကပ္ပိယ' ဟုခေါ်ဆိုအပ်သော မဟာပဒေသ ဖြစ်၏။ ဆရာတို့၏ဝါဒမည်သည်ကား အဋ္ဌကထာတည်း။ မိမိ၏အလိုမည်သည်ကား နည်းလမ်းကို ယူ၍ ဆင့်ပွားဆင်ခြင်ခြင်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မိမိ၏ဉာဏ်အမြင် ဖြစ်၏။ ထိုလေးပါးတို့တွင် သုတ်ကိုမူ မငြင်းပယ်၊ မတားမြစ်အပ်ပေ။ ထိုသုတ်ကို တားမြစ်ငြင်းပယ်သောသူသည် မြတ်စွာဘုရားကိုပင် တားမြစ်ငြင်းပယ်သည် ဖြစ်၏။ အနုလောမကပ္ပိယ မဟာပဒေသကိုမူ သုတ်တော်နှင့် ညီညွတ်သည်ကိုသာ ယူအပ်၏၊ မညီညွတ်သည်ကို မယူအပ်။ ဆရာတို့၏ ဝါဒကိုလည်း သုတ်တော်နှင့် ညီညွတ်သည်ကိုသာ ယူအပ်၏၊ မညီညွတ်သည်ကို မယူအပ်။ မိမိ၏ ကိုယ်ပိုင်အယူအဆကိုလည်း ထို့အတူပင် သုတ်တော်နှင့် ညီညွတ်သည်ကိုသာ ယူအပ်၏၊ မညီညွတ်သည်ကို မယူအပ်။ ထိုမိမိ၏ ကိုယ်ပိုင်အယူအဆသည်ကား အားလုံးတို့ထက် အားအနည်းဆုံး ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ Idāni yadatthaṃ idha cattāro mahāpadesā ābhatā, taṃ dassetuṃ ‘‘catūhi mahāpadesehī’’tiādi vuttaṃ. Tattha yaṃ yanti yaṃ yaṃ atthajātañca dhammajātañca. Yujjatīti yathāvuttehi catūhi mahāpadesehi yujjati. Yena yenāti yena yena kāraṇena. Yathā yathāti yena yena pakārena. Taṃ taṃ gahetabbanti saṃvaṇṇiyamāne sutte ābhatena kāraṇena pasaṅgena pakārena ca suttato uddharitvā saṃvaṇṇanāvasena gahetabbanti [Pg.83] attho. Tena catumahāpadesāviruddhāya yuttiyā suttato atthe niddhāretvā yuttihārayojanā kātabbāti dasseti. ယခုအခါ ဤနေရာ၌ အဘယ်အကျိုးငှာ မဟာပဒေသလေးပါးကို ဆောင်ယူခဲ့ရသနည်းဟူမူ၊ ထိုယုတ္တိဟာရ ယှဉ်စပ်ခြင်းကို ပြသလိုသဖြင့် 'မဟာပဒေသလေးပါးတို့ဖြင့်' အစရှိသော စကားကို ဆိုတော်မူ၏။ ထိုကား၌ 'ယံ ယံ' ဟူသည်မှာ အကြင်အကြင် အကျိုးသဘောနှင့် အကြောင်းသဘောကိုလည်းကောင်း၊ အကြင်အကြင် အနက်သဘောနှင့် ပါဠိသဘောကိုလည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ 'ယုဇ္ဇတိ' ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော မဟာပဒေသလေးပါးတို့နှင့် သင့်လျော်ခြင်း၊ မဆန့်ကျင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ယေန ယေန' ဟူသည်မှာ အကြင်အကြင် သုတ်၌ သက်ဝင်ခြင်း အစရှိသော အကြောင်းဖြင့်။ 'ယထာ ယထာ' ဟူသည်မှာ အကြင်အကြင် သုတ်၌ သက်ဝင်ခြင်း အစရှိသော အပြားအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ 'ထိုထိုကို ယူအပ်၏' ဟူသော ပါဌ်၌ သုတ်တော်မှ ထုတ်ဆောင်၍ ဆက်စပ်မှုအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဆောင်ယူအပ်သော အကြောင်းနှင့် အပြားအားဖြင့်လည်းကောင်း ဖွင့်ဆိုအပ်သော် သုတ်တော်ကို ဖွင့်ဆိုခြင်း၏ အစွမ်းအားဖြင့် ထိုအကျိုးသဘောနှင့် အနက်သဘောကို ယူရမည်ဟူသည်မှာ ဤနေရာ၌ ဆိုလိုရင်းအနက် ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြင့် မဟာပဒေသလေးပါးနှင့် မဆန့်ကျင်သော ယုတ္တိနည်းဖြင့် သုတ်တော်မှ အနက်အဓိပ္ပာယ်တို့ကို ထုတ်နှုတ်၍ ယုတ္တိဟာရကို ယှဉ်စပ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏ဟု ပြသတော်မူသည်။ 19. Idāni taṃ yuttiniddhāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘pañhaṃ pucchitenā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha kati padānīti kittakāni padāni. Pariyogāhitabbanti padassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘vicetabba’’nti vuttaṃ. Yattakāni padāni yathādhippetaṃ atthaṃ abhivadanti, tattakāni padāni tadatthassekassa ñātuṃ icchitattā ‘‘eko pañho’’ti vuccati, tāni pana ekagāthāyaṃ yadi vā sabbāni padāni yāva yadi vā ekaṃ padaṃ ekaṃ atthaṃ abhivadati, ekoyeva so pañhoti imamatthaṃ dasseti ‘‘yadi sabbānī’’tiādinā. Tanti taṃ pañhaṃ. Aññātabbanti ājānitabbaṃ. Kiṃ ime dhammātiādi ājānanākāradassanaṃ. Tattha dhammāti pariyattidhammā. Nānatthāti nānā atthā. ၁၉. ယခုအခါ ထိုယုတ္တိကို ထုတ်ယူပြသခြင်းကို ဖော်ပြရန် 'ပုစ္ဆာကို မေးအပ်သည်' အစရှိသော စကားကို အစပြုအပ်၏။ ထိုစကား၌ 'ကတိ ပဒါနိ' ဟူသည်မှာ ပုဒ်တို့သည် အဘယ်မျှ ရှိသနည်း ဟု မေးခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ပရိယောဂါဟိတဗ္ဗံ' ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကို ပြသရန် 'စိစစ်အပ်သည်' ဟူ၍ 'ဝိစေတဗ္ဗံ' ဟူသော ပုဒ်ကို ဆိုတော်မူ၏။ အလိုရှိအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖော်ပြဟောဆိုနေသမျှသော ပုဒ်တို့သည် ထိုတစ်ခုတည်းသော အနက်ကို သိလိုခြင်းကြောင့်သာ ဖြစ်၍ 'တစ်ခုတည်းသော ပုစ္ဆာ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုပုဒ်တို့သည် ဂါထာတစ်ပုဒ်လုံးရှိ ပုဒ်အားလုံး သို့မဟုတ် ပုဒ်တစ်ခုချင်းသည် တစ်ခုတည်းသော အနက်ကိုသာ ဖော်ပြဟောဆိုနေသရွေ့ ထိုမေးခွန်း (ပုစ္ဆာ) သည် တစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်ပေသည်ဟူသော ဤအနက်ကို 'အကယ်၍ အလုံးစုံသော' အစရှိသော စကားဖြင့် ပြသတော်မူ၏။ 'တံ' ဟူသည်မှာ ထိုပုစ္ဆာကို ဖြစ်၏။ 'အညာတဗ္ဗံ' ဟူသည်မှာ သိအောင် ပြအပ်၏။ 'ဤတရားတို့သည် အဘယ်နည်း' အစရှိသော စကားသည် သိရှိနားလည်ပုံ အခြင်းအရာကို ပြသော စကား ဖြစ်သည်။ ထိုစကား၌ 'ဓမ္မာ' ဟူသည်မှာ ပရိယတ္တိဓမ္မတို့ကို ဆိုလိုပြီး၊ 'နာနတ္ထာ' ဟူသည်မှာ မတူကွဲပြားသော ထူးခြားသောအနက်များ ရှိသလောဟု ဆိုလိုသည်။ Pucchāgāthāyaṃ ayaṃ padattho – kenassubbhāhato lokoti ayaṃ sattaloko coro viya coraghātakena kena abhihato vadhīyatīti attho. Kenassu parivāritoti māluvalatāya viya nissitarukkho kena loko ajjhotthaṭo. Kena sallena otiṇṇoti kena visapītakhurappena viya sarīrabbhantaranimuggena sallena anupaviṭṭho. Kissa dhūpāyitoti kissa kena kāraṇena dhūpāyito santāpito loko. Sadāti padaṃ sabbattha yojetabbaṃ. Teti cattāri padāni. Pañhasaddāpekkhāya pulliṅganiddeso. ‘‘Vissajjetī’’ti etena vissajjanato tayo pañhāti ñāyatīti dasseti. ပုစ္ဆာဂါထာ၌ ပုဒ်အနက်မှာ ဤသို့ဖြစ်၏ — 'အဘယ်သူသည် ဤလောကကို နှိပ်စက်အပ်သနည်း' ဟူသော စကား၌ ဤသတ္တလောကကို ခိုးသူအား သူသတ်က သတ်ဖြတ်သကဲ့သို့ အဘယ်သူသည် နှိပ်စက်သတ်ဖြတ်အပ်သနည်း ဟူသည်မှာ အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်၏။ 'အဘယ်သူသည် ဝန်းရံအပ်သနည်း' ဟူသည်မှာ နွယ်ပင်သည် မှီရာသစ်ပင်ကို လွှမ်းမိုးထားသကဲ့သို့ အဘယ်သူသည် လောကကို လွှမ်းမိုးအပ်သနည်း ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အဘယ်မြားဖြင့် စူးဝင်အပ်သနည်း' ဟူသည်မှာ အဆိပ်လူးမြားသည် ကိုယ်တွင်းသို့ စူးဝင်သကဲ့သို့ ကိုယ်တွင်းသို့ စူးဝင်သော အဘယ်မြားဖြင့် စူးဝင်အပ်သနည်း ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အဘယ်ကြောင့် အမြဲတစေ ပူပန်စေအပ်သနည်း' ဟူသည်မှာ အဘယ်အကြောင်းကြောင့် လောကသည် အမြဲတစေ ပူပန်ဆင်းရဲစေအပ်သနည်း ဟု ဆိုလိုသည်။ 'သဒါ' ဟူသော ပုဒ်ကို အထက်ပါ ပုစ္ဆာပုဒ်အားလုံး၌ ယှဉ်စပ်ရမည်။ 'တေ' ဟူသည်မှာ လေးပါးသော ပုဒ်တို့ကို 'ပဉှာ' ဟူသော ပုဒ်ကို ငဲ့ညှာသောအားဖြင့် ပုလ္လိင်ဖြင့် ပြခြင်း ဖြစ်၏။ 'ဝိဿဇ္ဇေတိ' ဟူသော စကားဖြင့် ဖြေကြားသောကြောင့် ပုစ္ဆာသုံးပါး ရှိသည်ဟု သိရကြောင်း ပြသတော်မူသည်။ 20. Tatthāti vissajjanagāthāyaṃ dutiyapāde vuttā jarā ca paṭhamapāde vuttaṃ maraṇañcāti imāni dve saṅkhatassa pañcakkhandhassa ‘‘saṅkhato’’ti lakkhīyati etehīti saṅkhatalakkhaṇāni. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, saṅkhatassa saṅkhatalakkhaṇāni. Katamāni tīṇi? Uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī’’ti (a. ni. 3.47; kathā. 214). Tena vuttaṃ – ‘‘jarāyaṃ ṭhitassa aññathattaṃ, maraṇaṃ vayo’’ti. Ettha ca ‘‘ṭhitassa aññathatta’’nti etena khandhappabandhassa pubbāparaviseso idha jarā, na khaṇaṭṭhitīti dasseti. ‘‘Maraṇaṃ vayo’’ti iminā ca ‘‘tisso mato, phusso [Pg.84] mato’’ti evaṃ loke vuttaṃ sammutimaraṇaṃ dasseti, na khaṇikamaraṇaṃ, samucchedamaraṇaṃ vā. ၂၀. ထိုစကား၌ 'တတ္ထ' ဟူသည်မှာ ဝိဿဇ္ဇနာဂါထာ (အဖြေဂါထာ) ၏ ဒုတိယပုဒ်၌ ဆိုအပ်သော 'ဇရာ' နှင့် ပထမပုဒ်၌ ဆိုအပ်သော 'မရဏ' ကို ဆိုလိုသည်။ ဤနှစ်ပါးတို့သည် အကြောင်းတရားတို့ ပေါင်းစပ်ပြုပြင်အပ်သော ခန္ဓာငါးပါးအပေါင်းကို 'သင်္ခတ' ဟု မှတ်ကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် သင်္ခတလက္ခဏာများ ဖြစ်ကြသည်။ စင်စစ် မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ မိန့်တော်မူခဲ့ဖူး၏ — 'ရဟန်းတို့၊ သင်္ခတတရား၏ သင်္ခတလက္ခဏာတို့သည် ဤသုံးပါးတို့ ဖြစ်၏။ အဘယ်သုံးပါးတို့နည်းဟူမူ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း ထင်ရှားခြင်း၊ ပျက်စီးခြင်း ထင်ရှားခြင်း၊ တည်ရှိဆဲ၌ အခြားတစ်ပါးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ပြောင်းလဲခြင်း (ဌိတဿ အညထတ္တ) ထင်ရှားခြင်းတို့ ဖြစ်၏။' ထို့ကြောင့် 'ဇရာသည် တည်ဆဲဖြစ်သော တရား၏ ပြောင်းလဲခြင်း၊ မရဏသည် ပျက်စီးခြင်းဖြစ်၏' ဟု ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ 'ဌိတဿ အညထတ္တံ' ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် ခန္ဓာအပေါင်း သို့မဟုတ် ခန္ဓာအစဉ်၏ ရှေ့နောက် ဖြစ်ပျက်မှု ကွဲပြားခြားနားမှုကို ဤနေရာ၌ ဇရာဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ ခဏိကဌိတိ (ခဏမျှ တည်ခြင်း) ကို ဇရာဟု မဆိုလိုကြောင်း ပြသတော်မူသည်။ 'မရဏသည် ပျက်စီးခြင်း ဖြစ်၏' ဟူသော စကားဖြင့်လည်း 'တိဿ သေပြီ၊ ဖုဿ သေပြီ' ဟူ၍ လောက၌ သမုတ်အပ်သော သမ္မုတိမရဏကိုသာ ပြသတော်မူပြီး၊ ခဏိကမရဏ သို့မဟုတ် သမုစ္ဆေဒမရဏကို မပြသပေ။ Idāni ‘‘te tayo pañhā’’ti vuttamatthaṃ yuttivasena dassetuṃ ‘‘jarāya cā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yebhuyyena jiṇṇassa maraṇadassanato jarāmaraṇānaṃ nānattaṃ asampaṭicchamānaṃ pati tesaṃ nānattadassanatthaṃ ‘‘gabbhagatāpi hi mīyantī’’ti vuttaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathādhippetajarāvirahitassa maraṇassa dassanato aññā jarā aññaṃ maraṇanti. Tenevāha – ‘‘na ca te jiṇṇā bhavantī’’ti. Kiñca bhiyyo? Kevalassa maraṇassa diṭṭhattā aññāva jarā aññaṃ maraṇaṃ, yathā taṃ devānanti imamatthaṃ dasseti ‘‘atthi ca devāna’’ntiādinā. Anuttarimanussadhammena ca tikicchanena sakkā jarāya paṭikāraṃ kātuṃ, na tathā maraṇassāti evampi jarāmaraṇānaṃ atthato nānattaṃ sampaṭicchitabbanti dassetuṃ ‘‘sakkatevā’’tiādi vuttaṃ. Tattha sakkateti sakyate, sakkāti attho. Paṭikammanti paṭikaraṇaṃ. Nanu ca maraṇassāpi paṭikāraṃ kātuṃ sakkā iddhipādabhāvanāya vasibhāve satīti codanaṃ manasi katvā āha – ‘‘aññatreva iddhimantānaṃ iddhivisayā’’ti. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ယခုအခါ 'ထိုပုစ္ဆာသုံးပါး' ဟူသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ယုတ္တိနည်းအားဖြင့် ပြသရန် 'ဇရာဖြင့်လည်းကောင်း' အစရှိသော စကားကို ဆိုတော်မူ၏။ ထိုသို့ ယုတ္တိပြရာ၌ အများအားဖြင့် အိုမင်းသောသူ၏ သေဆုံးခြင်းကိုသာ တွေ့မြင်ရသဖြင့် ဇရာနှင့် မရဏတို့၏ ကွဲပြားခြားနားမှုကို လက်မခံလိုသောသူကို ရည်ညွှန်း၍၊ ၎င်းတို့၏ ကွဲပြားခြားနားပုံကို ပြသရန် 'ကိုယ်ဝန်၌ ရှိသူတို့ပင် သေဆုံးကြကုန်၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤသည်မှာ အလိုရှိအပ်သော အိုခြင်းမှ ကင်းသော မရဏ (သေခြင်း) ကို တွေ့မြင်ရသဖြင့် ဇရာသည် တစ်ခြားစီဖြစ်၍ မရဏသည် တစ်ခြားစီဖြစ်သည်ဟူသော အဓိပ္ပယ်ကို ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုကြောင့်ပင် 'ထိုသူတို့သည် အိုမင်းကြသည်မဟုတ်' ဟု မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ဆိုဖွယ်ရှိသေးသည်မှာ — နတ်တို့၌ ဇရာနှင့်မရောဘဲ သက်သက်သော မရဏကို မြင်တွေ့ရသကဲ့သို့ ဇရာမရှိဘဲ သေခြင်းကို မြင်တွေ့ရသောကြောင့် ဇရာသည် သီးခြားဖြစ်၍ မရဏသည် သီးခြားဖြစ်သည်ဟူသော ဤအနက်ကို 'နတ်တို့အားလည်း ရှိ၏' အစရှိသော စကားဖြင့် ပြသတော်မူ၏။ ထို့ပြင် မြတ်သောတရား (ဈာန်တရား) အစရှိသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဆေးဝါးကုသခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ဇရာကို ကုစားတားဆီးနိုင်သော်လည်း၊ မရဏကိုမူ ထိုသို့ ကုစားတားဆီးခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ပေ။ ဤအခြင်းအရာအားဖြင့်လည်း ဇရာနှင့် မရဏတို့သည် အနက်အားဖြင့် ကွဲပြားခြားနားသည်ကို လက်ခံရမည်ဖြစ်ကြောင်း ပြသရန် 'တတ်နိုင်သည်သာ' အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ 'သက္ကတေ' ဟူသည်မှာ တတ်နိုင်၏၊ စွမ်းနိုင်၏ဟု အနက်ရ၏။ 'ပဋိကမ္မံ' ဟူသည်မှာ ကုစားခြင်းတည်း။ 'ဣဒ္ဓိပါဒ်ကို ပွားများရာ၌ ကျွမ်းကျင်လေ့လာမှုရှိပါက မရဏကိုလည်း တားဆီးကုစားနိုင်သည် မဟုတ်ပါလော' ဟူသော စောဒနာကို နှလုံးသွင်းလျက် 'ဣဒ္ဓိပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဣဒ္ဓိအစွမ်းအရာမှတစ်ပါး အခြားသောနေရာ၌သာ ဖြစ်၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ စင်စစ် မြတ်စွာဘုရားသည် 'အကြင်သူ့အား... ကပ္ပပတ်လုံးသော်လည်းကောင်း' ဟူသော ဤစကားကို မိန့်တော်မူခဲ့ဖူး၏။ ‘‘Yassa kassaci, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā’’ti (dī. ni. 2.166, 182; saṃ. ni. 5.822; kathā. 623; udā. 51). “အာနန္ဒာ၊ အမှတ်မရှိ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည် ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့ကို ပွားများအပ်၊ အဖန်တလဲလဲ ပြုအပ်၊ ယာဉ်ကဲ့သို့ အသုံးချအပ်၊ တည်ရာကဲ့သို့ ပြုအပ်၊ ကောင်းစွာ ဆောက်တည်အပ်၊ ထက်ဝန်းကျင်မှ လေ့လာအပ်၊ ကောင်းစွာ အားထုတ်အပ်ပြီး ဖြစ်အံ့၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် အလိုရှိပါက အာယုကပ်ပတ်လုံး သော်လည်းကောင်း၊ အာယုကပ်၏ အကြွင်းကာလပတ်လုံး သော်လည်းကောင်း တည်နိုင်ရာ၏။” Ko panettha kappo, ko vā kappāvasesoti? Kappoti āyukappo, yasmiṃ tasmiñhi kāle yaṃ manussānaṃ āyuppamāṇaṃ, taṃ paripuṇṇaṃ karonto kappaṃ tiṭṭhati nāma. ‘‘Appaṃ vā bhiyyo’’ti (dī. ni. 2.7; a. ni. 7.74) vuttaṃ pana vassasatādito atirekaṃ tiṭṭhanto kappāvasesaṃ tiṭṭhati nāma. Yadi evaṃ kasmā iddhimanto cetovasippattā khīṇāsavā lokahitatthaṃ tathā na tiṭṭhantīti? Khandhasaṅkhātassa dukkhabhārassa pariññātattā anussukkatāya ca. Paṭippassaddhasabbussukkā hi te uttamapurisāti. Vuttañhetaṃ dhammasenāpatinā – “ထိုပါဠိ၌ ‘ကပ်’ ဟူသည် အဘယ်နည်း၊ ‘ကပ်မှ အကြွင်း’ ဟူသည်လည်း အဘယ်နည်း ဟု စောဒနာစရာရှိ၏။ ‘ကပ်’ ဟူသည်မှာ အာယုကပ် (အသက်ကပ်) ဖြစ်သည်။ စင်စစ်အားဖြင့် ထိုထိုခေတ်ကာလ၌ လူတို့၏ သက်တမ်းအတိုင်းအရှည် တစ်စုံတစ်ခု ရှိရာ ထိုသက်တမ်း ပြည့်စုံသည်အထိ နေထိုင်သောသူကို ‘ကပ်ပတ်လုံး တည်သည်’ ဟု ခေါ်သည်။ သို့သော် ‘အနည်းငယ်မျှ သော်လည်းကောင်း၊ ထို့ထက် ပို၍သော်လည်းကောင်း’ ဟု ဟောတော်မူအပ်သည့်အတိုင်း နှစ်တစ်ရာအစရှိသော သက်တမ်းထက် ပိုလွန်၍ တည်နေသောသူကို ‘ကပ်မှအကြွင်းကာလပတ်လုံး တည်သည်’ ဟု ခေါ်သည်။ အကယ်၍ ထိုဣဒ္ဓိပါဒ်ပွားများထားသူသည် ကပ်ပတ်လုံးသော်လည်းကောင်း၊ ကပ်အကြွင်းပတ်လုံးသော်လည်းကောင်း တည်နိုင်သည်ဆိုပါက၊ အဘယ်ကြောင့် ကြီးမြတ်သော တန်ခိုးရှိ၍ စိတ်ကို အစိုးရကြကုန်သော ခီဏာသဝ (ရဟန္တာ) အရှင်မြတ်တို့သည် လောကသားတို့၏ အစီးအပွားအတွက် ထိုသို့သောနည်းဖြင့် မတည်နေကြသနည်းဟု မေးစရာရှိ၏။ ခန္ဓာတည်းဟူသော ဒုက္ခဝန်ထုပ်ဝန်ပိုးကို ပိုင်းခြား၍ သိပြီးဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ (တည်နေလိုသော) စိုးရိမ်ပူပန် အားထုတ်မှု မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း မတည်နေကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုမြတ်သော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် အလုံးစုံသော အားထုတ်မှု စိုးရိမ်မှုများ ငြိမ်းအေးပြီး ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ဤအကြောင်းနှင့် ပတ်သက်၍ တရားစစ်သူကြီး အရှင်သာရိပုတ္တရာသည် ဤသို့ မိန့်ကြားတော်မူခဲ့သည် —” ‘‘Nābhinandāmi maraṇaṃ, nābhikaṅkhāmi jīvitaṃ; Kālañca paṭikaṅkhāmi, vetanaṃ bhatako yathā’’ti. (theragā. 654; mi. pa. 2.2.4); “ငါသည် သေခြင်းကိုလည်း မနှစ်သက်၊ အသက်ရှင်ခြင်းကိုလည်း အလိုမရှိ။ အခစားသမားသည် မိမိရထိုက်သော အခ (ရိက္ခာ) ကိုသာ မျှော်လင့်သကဲ့သို့၊ ငါသည် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုမည့် အချိန်အခါကိုသာ မျှော်လင့်လျက် နေ၏။” Yathā [Pg.85] jarāmaraṇānaṃ aññamaññaṃ atthato nānattaṃ, evaṃ tehi taṇhāya ca nānatte dassite ‘‘tayo pañhā’’ti idaṃ sijjhatīti taṃ dassetuṃ ‘‘yaṃ panā’’tiādimāha. “ဇရာနှင့် မရဏတို့သည် အချင်းချင်း အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် ကွဲပြားခြားနားသကဲ့သို့၊ ထိုဇရာ၊ မရဏတို့နှင့် တဏှာတို့၏ ကွဲပြားခြားနားမှုကို ပြသသောအခါ ‘ပြဿနာသုံးရပ်’ ဟူသော ဤစကားသည် ထင်ရှားပြီးမြောက်၏။ ထိုသို့ ပြဿနာသုံးရပ်၏ ပြီးမြောက်ခြင်းကို ပြသရန် ‘yaṃ panā’ အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။” Tattha yasmā taṇhāya abhāvepi sati jarāmaraṇaṃ labbhati khīṇāsavasantāne, tasmā aññaṃ jarāmaraṇaṃ aññā taṇhāti imamatthamāha ‘‘dissanti vītarāgā jīrantāpi mīyantāpī’’ti. Nanu ca taṇhāpi jīraṇabhijjanasabhāvāti? Saccaṃ, na idaṃ jarāmaraṇaṃ idhādhippetanti vuttovāyamattho. ‘‘Yadi cā’’tiādinā jarāmaraṇato taṇhāya anaññatte dosaṃ dasseti. Yobbanaṭṭhāpi vigatataṇhā siyuṃ, na idaṃ yuttanti adhippāyo. Jarāmaraṇampi siyā dukkhassa samudayo taṇhāya anaññatte satīti adhippāyo. Na ca siyā taṇhā dukkhassa samudayo jarāmaraṇato anaññatte satīti bhāvo. Na hi jarāmaraṇaṃ dukkhassa samudayo, taṇhā dukkhassa samudayo, tasmā veditabbaṃ etesamatthato nānattanti adhippāyo. Yathā ca taṇhā maggavajjhā, evaṃ jarāmaraṇampi siyā maggavajjhaṃ taṇhāya anaññatte sati. Yathā ca jarāmaraṇaṃ na maggavajjhaṃ, tathā taṇhāpi siyāti ayampi nayo vutto evāti daṭṭhabbaṃ. Imāya yuttiyāti imāya yathāvuttāya upapattiyā. Aññamaññehīti aññāhi aññāhi kāraṇūpapattīhi atthato ce aññattaṃ, tadaññampi byañjanato gavesitabbanti attho. “ထိုစကား၌ ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့၏ သန္တာန်တွင် တဏှာမရှိသော်လည်း ဇရာနှင့် မရဏတို့သည် ရှိနေသေးသောကြောင့် ‘ဇရာနှင့် မရဏသည် တစ်ပါး၊ တဏှာသည် တစ်ပါး’ ဖြစ်သည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ကို ‘ကိလေသာကင်းပြီးသော ရဟန္တာတို့သည်လည်း ရင့်ရော်ကြကုန်သည်၊ သေဆုံးကြကုန်သည်ကို တွေ့မြင်ရ၏’ ဟူသော ဤပါဠိတော်ဖြင့် ဟောတော်မူခဲ့သည်။ တဏှာသည်လည်း ရင့်ခြင်းသဘော ပျက်ခြင်းသဘော ရှိသည်မဟုတ်လောဟု စောဒနာစရာရှိ၏။ မှန်ပေသည်၊ သို့သော် ဤနေရာ၌ ဤသို့သော ခဏိကဇရာ၊ ခဏိကမရဏမျိုးကို မရည်ရွယ်ပါဟူ၍ ဤအနက်ကို ဆိုအပ်ပြီးဖြစ်၏။ ‘Yadi ca’ အစရှိသော စကားဖြင့် ဇရာမရဏနှင့် တဏှာတို့ တစ်ပါးတည်းဖြစ်ပါက ဖြစ်ပေါ်လာမည့် အပြစ်ကို ပြတော်မူ၏။ (တစ်ပါးတည်းဖြစ်ပါက) ပျိုမြစ်သောအရွယ်၌ တည်နေသူတို့သည်လည်း တဏှာကင်းစင်သူများ ဖြစ်ကုန်ရာ၏၊ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းသည် မသင့်လျော်ဟု ဆိုလိုသည်။ ဇရာမရဏနှင့် တဏှာတို့ တစ်ပါးတည်းဖြစ်ပါက ဇရာမရဏသည်လည်း ဒုက္خ၏ သမုဒယ (အကြောင်းရင်း) ဖြစ်ရာ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဇရာမရဏနှင့် တဏှာတို့ တစ်ပါးတည်းဖြစ်ပါက တဏှာသည် ဒုက္ခ၏ သမုဒယ မဖြစ်နိုင်ရာဟု သဘောသက်ရောက်သည်။ စင်စစ်အားဖြင့် ဇရာမရဏသည် ဒုက္ခ၏ သမုဒယ မဟုတ်၊ တဏှာသာလျှင် ဒုက္ခ၏ သမုဒယ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုတရားတို့၏ အနက်သဘောအားဖြင့် ထူးခြားမှုကို သိအပ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ တဏှာသည် မဂ်ဖြင့် သတ်အပ်သကဲ့သို့၊ တဏှာနှင့် ဇရာမရဏတို့ တစ်ပါးတည်းဖြစ်ပါက ဇရာမရဏသည်လည်း မဂ်ဖြင့် သတ်အပ်သည် ဖြစ်ရာ၏။ ဇရာမရဏသည် မဂ်ဖြင့် သတ်အပ်သည် မဟုတ်သကဲ့သို့၊ တဏှာသည်လည်း မဂ်ဖြင့် သတ်အပ်သည် မဟုတ်ရာဟူသော ဤနည်းလမ်းသည်လည်း ဆိုအပ်ပြီးဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ ‘ဤသင့်လျော်သော အကြောင်းပြချက်ဖြင့်’ ဟူသည်မှာ အထက်တွင် ဆိုအပ်ပြီးသော အကြောင်းတရားတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ‘အချင်းချင်းတို့ဖြင့်’ ဟူသည်မှာ အခြားအခြားသော သင့်လျော်သော အကြောင်းအမျိုးမျိုးတို့ကြောင့် အနက်အားဖြင့် တစ်ပါးစီဖြစ်ခြင်း ထင်ရှားပါက၊ အမည်အားဖြင့်လည်း တစ်ပါးစီဖြစ်ခြင်းကို ရှာဖွေအပ်၏ဟု အနက်ရသည်။” Imesaṃ dhammānaṃ atthato ekattanti imamevatthaṃ ‘‘na hi yujjatī’’tiādinā vivarati. Taṇhāya adhippāye aparipūramāneti icchitālābhamāha. Tena icchātaṇhānaṃ atthato ekattaṃ vuttaṃ hotīti. Etena na hi yujjati icchāya ca taṇhāya ca atthato aññattanti. Yathā idaṃ vacanaṃ samatthanaṃ hoti, evaṃ icchāvipariyāye āghātavatthūsu kodho ca upanāho ca uppajjatīti idampi samatthanaṃ hoti, na tathā jarāmaraṇavipariyāyeti jarāmaraṇataṇhānaṃ atthato aññattampi samatthitaṃ hotīti etamatthaṃ dasseti ‘‘imāya yuttiyā’’tiādinā. “‘ဤတရားတို့၏ အနက်အားဖြင့် တူညီသောအဖြစ်’ ဟူသော ဤအနက်ကိုပင် ‘na hi yujjati’ အစရှိသည်ဖြင့် ဖွင့်ပြတော်မူ၏။ (မှတ်ချက်။ ထိုပါဌ်တို့တွင် ‘တဏှာယ ... ဝုတ္တံ ဟောတိ’ ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် ဣစ္ဆာနှင့် တဏှာတို့၏ မထူးခြားခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ‘ဧတေန ... အညတ္တမ္ပိ သမတ္ထိတံ ဟောတိ’ ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် ဇရာ၊ မရဏ၊ တဏှာတို့၏ ထူးခြားခြင်းကိုလည်းကောင်း ပြသသည်။) ‘တဏှာ၏ အလိုမပြည့်စုံခြင်း’ ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် အလိုရှိအပ်သောဝတ္ထုကို မရခြင်းကို ဆိုတော်မူ၏။ ထိုသို့ ဆိုခြင်းဖြင့် ဣစ္ဆာနှင့် တဏှာတို့၏ အနက်သဘောအားဖြင့် တူညီမှုကို ဆိုအပ်ပြီး ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤပါဌ်၏ အစွမ်းဖြင့် ‘ဣစ္ဆာနှင့် တဏှာတို့၏ အနက်အားဖြင့် ထူးခြားခြင်းသည် မသင့်လျော်’ ဟူသော ဤစကားသည် ပြီးမြောက်သကဲ့သို့၊ လိုချင်သောအရာကို မရသောအခါ ရန်ငြိုးဖွဲ့စရာ အကြောင်းတို့၌ အမျက်ထွက်ခြင်းနှင့် ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်းတို့ ဖြစ်ပေါ်လာတတ်၏ ဟူသော ဤစကားသည်လည်း ပြီးမြောက်၏။ ထို့အတူ ဇရာမရဏတို့ မရှိခြင်း၌ ဒေါသနှင့် ဥပနာဟတို့ ဖြစ်ပေါ်လာတတ်၏ ဟူသော ဤစကားသည်ကား မပြီးမြောက်ပေ။ ထို့ကြောင့် ဇရာမရဏနှင့် တဏှာတို့၏ အနက်သဘောအားဖြင့် ကွဲပြားခြားနားမှုသည်လည်း ပြီးမြောက်ထင်ရှား၏ ဟူသော ဤအနက်ကို ‘ဤသင့်လျော်သောအကြောင်းပြချက်ဖြင့်’ အစရှိသော ပါဌ်ဖြင့် ပြသတော်မူ၏။” Yadi icchātaṇhānaṃ atthato anaññattaṃ, atha kasmā bhagavatā imissā gāthāya dvidhā vuttāti? Tattha parihāramāha ‘‘yaṃ panida’’ntiādinā. Tattha yanti kiriyāparāmasanaṃ. Abhilapitanti vuttaṃ yaṃ idaṃ abhilapanaṃ[Pg.86], idaṃ bāhirānaṃ rūpādīnaṃ vatthūnaṃ ārammaṇavasena, ārammaṇakaraṇavasena vā yojetabbaṃ. Dvīhi dhammehīti dvīhi pakatīhi. Kā pana tā pakatiyoti? Appattassa visayassa esanavasena icchā, pattassa appattassa vā pātukāmatāvasena taṇhā, ayametāsaṃ viseso. Yadipi evaṃ, tathāpi sabbā taṇhā rūpādivisayaṃ gilitvā pariniṭṭhapetvā gahaṇena ekasabhāvā evāti dassento ‘‘sabbā hi taṇhā ajjhosānalakkhaṇena ekalakkhaṇā’’ti āha. Idāni tamatthaṃ upamāya pakāsento ‘‘sabbo aggī’’tiādimāha, taṃ suviññeyyameva. “အကယ်၍ ဣစ္ဆာနှင့် တဏှာတို့သည် အနက်သဘောအားဖြင့် မထူးခြားဘဲ တစ်ခုတည်းဖြစ်ပါက၊ အဘယ်ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဤဂါထာ၌ နှစ်မျိုးခွဲ၍ ဟောတော်မူသနည်းဟူသော စောဒနာ ဖြစ်ပေါ်ရာ၏။ ထိုစောဒနာကို ဖြေရှင်းရန် ‘yaṃ panidaṃ’ အစရှိသော စကားဖြင့် အဖြေကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ ‘yaṃ’ ဟူသော ပုဒ်သည် ကြိယာကို ညွှန်းဆိုသော ပုဒ်ဖြစ်ပြီး ‘abhilapitaṃ’ ဟူသည်မှာ ‘ဟောအပ်၏’ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထိုသို့ ဟောကြားခြင်းသည် ပြင်ပ၌ရှိသော ရူပါရုံစသည့် ဝတ္ထုအာရုံတို့၏ အစွမ်းအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အာရုံပြုခြင်း၏ အစွမ်းအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း ဆက်စပ်အပ်၏။ ‘တရားနှစ်ပါးတို့ဖြင့်’ ဟူသည်မှာ သဘာဝနှစ်မျိုးတို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။ ထိုသဘာဝနှစ်မျိုးတို့မှာ အဘယ်နည်းဟု မေးအံ့။ မရသေးသော အာရုံကို ရှာဖွေတတ်သော သဘောကို ‘ဣစ္ဆာ’ ဟု ခေါ်ပြီး၊ ရပြီးသော သို့မဟုတ် မရသေးသော အာရုံကို စွဲမက်လိုသော သဘောကို ‘တဏှာ’ ဟု ခေါ်၏။ ဤသည်မှာ ထိုတရားနှစ်ပါး၏ ကွဲပြားမှု ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ အာရုံ၏ အခိုက်အတန့် ကွဲပြားမှုကြောင့် ဣစ္ဆာနှင့် တဏှာတို့၏ ထူးခြားမှု အနည်းငယ်မျှ ရှိသော်လည်း၊ အလုံးစုံသော တဏှာသည် ရူပါရုံစသော အာရုံကို မျို၍ စွဲလမ်းယူခြင်းဖြင့် တူညီသော သဘောရှိသည်ကို ပြသရန် ‘အလုံးစုံသော တဏှာသည် စွဲလမ်းခြင်း လက္ခဏာအားဖြင့် လက္ခဏာတစ်ခုတည်းသာ ရှိ၏’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ယခုအခါ ထိုအနက်ကို ထင်ရှားစေရန် ဥပမာအားဖြင့် ‘အလုံးစုံသော မီးသည်’ အစရှိသဖြင့် မိန့်ကြားတော်မူခဲ့ပြီး ထိုစကားသည် ကောင်းစွာ နားလည်လွယ်လှပေသည်။” Ayaṃ pana na kevalaṃ taṇhā ārammaṇe pavattivisesena dvīhi eva nāmehi vuttā, atha kho anekehipi pariyāyehīti dassanatthaṃ ‘‘icchāitipī’’tiādi vuttaṃ. “ဤတဏှာကိုကား အာရုံ၌ ဖြစ်ပေါ်ပုံထူးခြားမှုအလိုက် အမည်နှစ်မျိုးတည်းဖြင့်သာ ဟောတော်မူသည် မဟုတ်ဘဲ၊ များစွာသော အခြားနည်းလမ်းတို့ဖြင့်လည်း ဟောကြားတော်မူကြောင်း ပြသရန် ‘icchā itipi’ အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။” Tattha icchanti tāya ārammaṇānīti icchā. Taṇhāyanaṭṭhena taṇhā. Pīḷājananato duruddhāraṇato ca visapītaṃ sallaṃ viyāti sallaṃ. Santāpanaṭṭhena dhūpāyanā. Ākaḍḍhanaṭṭhena sīghasotā saritā viyāti saritā, allaṭṭhena vā saritā, ‘‘saritāni sinehitāni ca, somanassāni bhavanti jantuno’’ti (dha. pa. 341) hi vuttaṃ. Allāni ceva siniddhāni cāti ayamettha attho. Visattikāti visatāti visattikā. Visaṭāti visattikā. Visamāti visattikā. Visālāti visattikā. Visakkatīti visattikā. Visaṃvādikāti visattikā. Visaṃharatīti visattikā. Visamūlāti visattikā. Visaphalāti visattikā. Visaparibhogāti visattikā. Visatā vā pana sā taṇhā rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe dhamme kule gaṇe visatā vitthatāti visattikā. “ထိုစကား၌ ထိုတဏှာဖြင့် အာရုံတို့ကို လိုချင်တတ်သောကြောင့် ‘ဣစ္ဆာ’ မည်၏။ တပ်မက်တတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် ‘တဏှာ’ မည်၏။ နှိပ်စက်တတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆွဲနုတ်ရန် ခက်ခဲခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း အဆိပ်လူးမြားနှင့် တူသဖြင့် ‘သလ္လ’ (မြား) မည်၏။ ပူပန်စေတတ်သောကြောင့် ‘ဓူပါယနာ’ (ငွေ့ငွေ့ပူခြင်း) မည်၏။ ဆွဲဆောင်တတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် လျင်မြန်သော ရေအယဉ်ရှိသော မြစ်နှင့် တူသဖြင့် ‘သရိတာ’ (မြစ်) မည်၏။ သို့မဟုတ် စိုစွတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် ‘သရိတာ’ မည်၏။ စင်စစ်အားဖြင့် ‘သတ္တဝါတို့အား ရာဂဖြင့် စိုစွတ်ကုန်သော၊ ပီတိဖြင့် စေးကပ်ကုန်သော နှစ်သက်ခြင်းတို့သည် ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏’ ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤနေရာ၌ ရာဂဖြင့် စိုစွတ်ခြင်းနှင့် ပီတိဖြင့် စေးကပ်ခြင်းသည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်သည်။ ‘ဝိသတ္တိကာ’ ဟူသည်မှာ ပြန့်နှံ့တတ်သောကြောင့် ‘ဝိသတ္တိကာ’ မည်၏။ ပြန့်ပွားတတ်သောကြောင့် ‘ဝိသတ္တိကာ’ မည်၏။ မညီညွတ်တတ်သောကြောင့် ‘ဝိသတ္တိကာ’ မည်၏။ ကျယ်ပြန့်ကြီးမားသောကြောင့် ‘ဝိသတ္တိကာ’ မည်၏။ စွမ်းဆောင်နိုင်တတ်သော သို့မဟုတ် တုန်လှုပ်တတ်သောကြောင့် ‘ဝိသတ္တိကာ’ မည်၏။ ချွတ်ယွင်းတတ်သောကြောင့် ‘ဝိသတ္တိကာ’ မည်၏။ စိတ်ကို ရှုပ်ထွေးစေတတ်သောကြောင့် ‘ဝိသတ္တိကာ’ မည်၏။ ဆင်းရဲဒုက္ခကို ဆောင်တတ်သောကြောင့် ‘ဝိသတ္တိကာ’ မည်၏။ ဆင်းရဲခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဝိသဟု ဆိုအပ်သော ဒုက္ခဝေဒနာလျှင် အရင်းခံရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း ‘ဝိသတ္တိကာ’ မည်၏။ ဆင်းရဲခြင်းသာ အကျိုးရှိသောကြောင့် ‘ဝိသတ္တိကာ’ မည်၏။ ဒုက္ခကိုသာ ခံစားတတ်သောကြောင့် ‘ဝိသတ္တိကာ’ မည်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် ထိုတဏှာသည် ရူပါရုံ၊ သဒ္ဒါရုံ၊ ဂန္ဓာရုံ၊ ရသာရုံ၊ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံ၊ ဓမ္မာရုံတို့၌လည်းကောင်း၊ အမျိုးဇာတ်၊ ဂိုဏ်းဂဏတို့၌လည်းကောင်း ပြန့်နှံ့ကျယ်ပြန့်တတ်သောကြောင့် ‘ဝိသတ္တိကာ’ မည်၏။” Sinehanavasena sineho. Nānāgatīsu kilamathuppādanena kilamatho. Paliveṭhanaṭṭhena latā viyāti latā. ‘‘Latā uppajja tiṭṭhatī’’ti (dha. pa. 340) hi vuttaṃ. Mamanti maññanavasena maññanā. Dūragatampi ākaḍḍhitvā bandhanaṭṭhena bandho. Āsīsanaṭṭhena āsā. Ārammaṇarasaṃ pātukāmatāvasena pipāsā. Abhinandanaṭṭhena abhinandanā. Itīti evaṃ ārammaṇe pavattivisesena anekehi nāmehi gayhamānāpi sabbā taṇhā ajjhosānalakkhaṇena ekalakkhaṇāti yathāvuttamatthaṃ nigameti. ချစ်ခြင်းကို ပြုခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ‘သိနေဟ’ (အစေး/အချစ်) မည်၏။ အမျိုးမျိုးသော ဘဝဂတိတို့၌ ပင်ပန်းဆင်းရဲခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် ‘ကိလမထ’ (ပင်ပန်းခြင်း) မည်၏။ နွယ်ကဲ့သို့ ရစ်ပတ်တတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် ‘လတာ’ (နွယ်) မည်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် "လတာ ဥပ္ပဇ္ဇ တိဋ္ဌတိ" (နွယ်နှင့်တူသော တဏှာသည် ဖြစ်ပေါ်၍ တည်၏) ဟု ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ "ငါ့ဥစ္စာ" ဟု အောက်မေ့တတ်သော အစွမ်းကြောင့် ‘မညနာ’ (အောက်မေ့ခြင်း/ထင်မှတ်ခြင်း) မည်၏။ အဝေးသို့ ရောက်နေသော်လည်း (သို့မဟုတ် ရောက်နေသူကိုပင်) ဆွဲယူ၍ နှောင်ဖွဲ့တတ်သော သဘောကြောင့် (သို့မဟုတ် ယှဉ်စေတတ်သော သဘောကြောင့်) ‘ဗန္ဓ’ (နှောင်ဖွဲ့ခြင်း) မည်၏။ အလိုရှိတတ်သော သဘောကြောင့် ‘အာသာ’ (မျှော်လင့်ခြင်း) မည်၏။ အာရုံ၏ အရသာကို သောက်သုံးလိုခြင်း အစွမ်းကြောင့် ‘ပိပါသာ’ (ရေငတ်ခြင်း) မည်၏။ အလွန်အမင်း နှစ်သက်တတ်သော သဘောကြောင့် ‘အဘိနန္ဒနာ’ (အလွန်နှစ်သက်ခြင်း) မည်၏။ ဤသို့ အာရုံ၌ ဖြစ်ခြင်းအထူးအားဖြင့် များစွာသော အမည်တို့ဖြင့် ခေါ်ဆိုအပ်သော်လည်း တဏှာအားလုံးသည် အာရုံကို မျို၍ သိမ်းပိုက်တတ်သော လက္ခဏာအားဖြင့် တစ်ခုတည်းသော လက္ခဏာရှိ၏ ဟု ဖော်ပြပါ နည်းလမ်းအတိုင်း ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို နိဂုံးချုပ်တော်မူသည်။ Puna [Pg.87] taṇhāya anekehi nāmehi gahitabhāvameva ‘‘yathā cā’’tiādinā upacayena dasseti. Tattha vevacaneti vevacanahāravibhaṅge. ‘‘Āsā ca pihā’’ti gāthāya (netti. 37; peṭako. 11) atthaṃ tattheva vaṇṇayissāma. Avigatarāgassātiādīsu rañjanaṭṭhena rāgo, chandanaṭṭhena chando, piyāyanaṭṭhena pemaṃ, paridahanaṭṭhena paridāhoti taṇhāva vuttā. Tenevāha – ‘‘taṇhāyetaṃ vevacana’’nti. Evaṃ yujjatīti evaṃ icchātaṇhānaṃ atthato anaññattā ‘‘tayo pañhā’’ti yaṃ vuttaṃ, taṃ yujjati yuttiyā saṅgacchatīti attho. တစ်ဖန် တဏှာကို များစွာသော အမည်တို့ဖြင့် ယူအပ်ပြီးသည်ကိုသာလျှင် "ယထာ စ" စသည်ဖြင့် သမုစ္စည်းအနက်ရှိသော ‘စ’သဒ္ဒါနှင့်တကွ ပြသတော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၌ "ဝေဝစနေ" ဟူသည် ဝေဝစနဟာရဝိဘင်း၌ ဖြစ်၏။ "အာသာ စ ပိဟာ" ဟူသော ဂါထာ၏ အနက်ကို ထိုဝေဝစနဟာရဝိဘင်း၌သာလျှင် ဖွင့်ဆိုပါအံ့။ "အဝိဂတရာဂဿ" စသော ပုဒ်တို့၌ တပ်မက်တတ်သော သဘောကြောင့် ‘ရာဂ’ မည်၏။ အလိုရှိတတ်သော သဘောကြောင့် ‘ဆန္ဒ’ မည်၏။ ချစ်တတ်သော သဘောကြောင့် ‘ပေမ’ မည်၏။ ပူပန်စေတတ်သော သဘောကြောင့် ‘ပရိဒါဟ’ မည်၏။ ဤသို့ တဏှာကိုသာလျှင် ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် "တဏှာယေတံ ဝေဝစနံ" (ဤသည်ကား တဏှာ၏ ဝေဝုစ်တည်း) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "ဧဝံ ယုဇ္ဇတိ" ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်မှာ- ဤသို့ အလိုဆန္ဒနှင့် တဏှာတို့သည် အနက်သဘောအားဖြင့် တစ်ပါးမဟုတ်၊ အတူတူပင် ဖြစ်သောကြောင့် "တယော ပဉှာ" (ပြဿနာသုံးရပ်) ဟု ဆိုအပ်သော စကားသည် သင့်လျော်ပေ၏၊ ယုတ္တိနှင့် ကောင်းစွာကိုက်ညီ၏ ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ 21. Evaṃ ‘‘kenassubbhāhato loko’’ti (saṃ. ni. 1.66) gāthāya ‘‘tayo pañhā’’ti pañhattayabhāve yuttiṃ dassetvā idāni aññehi pakārehi yuttigavesanaṃ dassento ‘‘sabbo dukkhūpacāro’’tiādimāha. Tattha dukkhūpacāroti dukkhappavatti. Kāmataṇhāsaṅkhāramūlakoti kāmataṇhāpaccayasaṅkhārahetukoti yujjatīti adhippāyo. Nibbidūpacāroti nibbidāpavatti kāmānaṃ vipariṇāmaññathābhāvā uppajjamānā anabhirati ñāṇanibbidā ca. Kāmataṇhāparikkhāramūlakoti kāmataṇhāya parikkhārabhūtavatthukāmahetuko. Tattha anabhiratisaṅkhātā nibbidā kāmataṇhāparikkhāramūlikā, na ñāṇanibbidāti sabbo nibbidūpacāro kāmataṇhāparikkhāramūlakoti na pana yujjatīti vuttaṃ. Imāya yuttiyāti nayaṃ dasseti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā pañhattayabhāve yutti vuttā, yathā ca dukkhūpacāranibbidūpacāresu, evaṃ imāya yuttiyā iminā yogena nayena aññamaññehi kāraṇehi taṃtaṃpāḷippadese anurūpehi aññathā aññehi hetūhi yutti gavesitabbāti. ၂၁. ဤသို့ "ကေနဿုဗ္ဘာဟတော လောကော" ဟူသော ဂါထာ၌ "သုံးပါးကုန်သော ပြဿနာတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏" ဟု ပြဿနာသုံးပါးအုပ်စု၌ ယုတ္တိကို ပြသပြီး၍ ယခုအခါတွင် အခြားသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် ယုတ္တိကို ရှာဖွေပုံကို ပြသလိုသဖြင့် "သဗ္ဗော ဒုက္ခူပစာရော" စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၌ "ဒုက္ခူပစာရော" ဟူသည် ဒုက္ခ၏ ဖြစ်ခြင်းတည်း။ "ကာမတဏှာသင်္ခါရမူလကော" ဟူသည် ကာမတဏှာတည်းဟူသော အထောက်အပံ့ရှိသော သင်္ခါရဟူသော အကြောင်းရှိသောကြောင့် သင့်လျော်ပေ၏ ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ "နိဗ္ဗိဒူပစာရော" ဟူသည် နိဗ္ဗိဒါ (ငြီးငွေ့ခြင်း) ၏ ဖြစ်ခြင်းဖြစ်ပြီး ကာမဂုဏ်တို့၏ ဖောက်ပြန်ခြင်း၊ တစ်မျိုးတစ်ဖုံ ပြောင်းလဲခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မမွေ့လျော်ခြင်း (အနဘိရတိ) နှင့် နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာတည်းဟူသော ဉာဏနိဗ္ဗိဒါ နှစ်မျိုးလုံးကို ဆိုလိုသည်။ "ကာမတဏှာပရိက္ခာရမူလကော" ဟူသည် ကာမတဏှာ၏ အခြံအရံဖြစ်သော ဝတ္ထုကာမလျှင် အကြောင်းရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးသော နိဗ္ဗိဒါတို့တွင် မမွေ့လျော်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော နိဗ္ဗိဒါသည်သာ ကာမတဏှာ၏ အခြံအရံဖြစ်သော ဝတ္ထုကာမလျှင် အကြောင်းရှိ၏၊ ဉာဏ်နိဗ္ဗိဒါသည် ထိုသို့သော အကြောင်းမရှိပေ။ ထို့ကြောင့် "အလုံးစုံသော နိဗ္ဗိဒါ၏ဖြစ်ခြင်းသည် ကာမတဏှာ၏ အခြံအရံလျှင် အကြောင်းရှိ၏" ဟူသော စကားသည် မသင့်လျော်ဟု ဆိုအပ်၏။ "ဣမာယ ယုတ္တိယာ" ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ယုတ္တိရှာဖွေပုံ နည်းလမ်းကို ပြသသည်။ ဤဆိုလိုရင်းမှာ- ပြဿနာသုံးပါး အုပ်စု၌ ယုတ္တိကို ဆိုအပ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဒုက္ခ၏ဖြစ်ခြင်းနှင့် နိဗ္ဗိဒါ၏ဖြစ်ခြင်းတို့၌ ယုတ္တိကို ဆိုအပ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထိုအတူ ဤသို့သော ယုတ္တိစနစ်ဖြင့် (ဤနည်းလမ်းဖြင့်) အခြားသော အကြောင်းအမျိုးမျိုးတို့ဖြင့် သက်ဆိုင်ရာ ပါဠိရပ်များ၌ လျောက်ပတ်သော အခြားအကြောင်းများဖြင့် ယုတ္တိကို ရှာဖွေအပ်၏ ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ Idāni taṃ nayadassanaṃ saṃkhittanti vitthārato vibhajitvā dassetuṃ ‘‘yathā hi bhagavā’’tiādi āraddhaṃ. Tatthāyaṃ saṅkhepattho – rāgadosamohacaritānaṃ yathākkamaṃ asubhamettāpaccayākārakathā rāgādivinayanato sappāyāti ayaṃ sāsanayutti. Evamavaṭṭhite yadi rāgacaritassa mettācetovimuttiṃ deseyya, sā desanā na yujjati asappāyabhāvato. Tathā sukhāpaṭipadādayoti. Nanu ca sukhāpaṭipadādayo paṭipattiyā sambhavanti, na desanāyāti? Saccametaṃ, idha pana rāgacaritoti tibbakileso rāgacaritoti adhippeto. Tassa dukkhāya paṭipadāya bhāvanā [Pg.88] samijjhati. Yassa ca dukkhāya paṭipadāya bhāvanā samijjhati, tassa garutarā asubhadesanā sappāyā, yassa garutarā asubhadesanā sappāyā, na tassa mandakilesassa viya lahukatarāti imamatthaṃ dassento āha – ‘‘sukhaṃ vā paṭipadaṃ…pe… deseyya na yujjati desanā’’ti. Iminā nayena sesapadesupi yathāsambhavaṃ attho vattabbo. Ettha ca ayuttaparihārena yuttisamadhigamoti yuttivicāraṇāya ayuttipi gavesitabbāti vuttaṃ – ‘‘yadi hi…pe… na yujjati desanā’’ti. Sesesupi eseva nayo. Evaṃ yaṃ kiñcītiādi yuttihārayojanāya nayadassanameva. ယခုအခါ ထိုသို့ နည်းလမ်းပြသခြင်းသည် အလွန်ကျဉ်းမြောင်းလှသဖြင့် အကျယ်တဝံ့ ပိုင်းခြားပြသရန်အတွက် "ယထာ ဟိ ဘဂဝါ" စသည်ဖြင့် စတင် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၏ အကျဉ်းချုပ် အနက်မှာ- ရာဂစရိုက်ရှိသူ၊ ဒေါသစရိုက်ရှိသူ၊ မောဟစရိုက်ရှိသူတို့အား အစဉ်အတိုင်း အသုဘတရားကို ဟောခြင်း၊ မေတ္တာတရားကို ဟောခြင်း၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်တရားကို ဟောခြင်းတို့သည် ရာဂစသည်တို့ကို ပယ်ဖျောက်တတ်သောကြောင့် လျောက်ပတ်ပေ၏။ ဤသည်မှာ သာသနာတော်၌ လျောက်ပတ်သော ယုတ္တိ (သာသနယုတ္တိ) ဖြစ်၏။ ဤသို့ သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ တည်ရှိပါလျက် ရာဂစရိုက်ရှိသူအား မေတ္တာစေတောဝိမုတ္တိကို ဟောကြားမည်ဆိုပါက ထိုဒေသနာသည် မလျောက်ပတ်သောကြောင့် မသင့်လျော်ပေ။ ထို့အတူ သုခါပဋိပဒါ စသည်တို့ကို ဟောကြားခြင်းသည်လည်း မသင့်လျော်ပေ။ "သုခါပဋိပဒါ စသည်တို့သည် ကျင့်စဉ်၌ ဖြစ်နိုင်သည် မဟုတ်ပါလော၊ တရားဟောရာ၌ မဖြစ်နိုင်ပါလော" ဟု မေးဖွယ်ရှိသော်- ထိုစကားသည် မှန်သော်လည်း ဤနေရာ၌ ရာဂစရိုက်ရှိသူဟူသည် ပြင်းထန်သော ကိလေသာရှိသော ရာဂစရိုက်ရှိသူကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသူအား ဒုက္ခာပဋိပဒါ (ဆင်းရဲငြိုငြင်သော အကျင့်) ဖြင့်သာ ဘာဝနာ ပြီးမြောက်နိုင်သည်။ ဆင်းရဲသော အကျင့်ဖြင့် ဘာဝနာပြီးမြောက်ရမည့်သူအား လေးနက်ခက်ခဲသော အသုဘဒေသနာသည်သာ လျောက်ပတ်ပေသည်။ လေးနက်သော အသုဘဒေသနာ လျောက်ပတ်သူအား ကိလေသာနုသူများအတွက် လျောက်ပတ်သော ပေါ့ပါးသော ဒေသနာမျိုးသည် မလျောက်ပတ်ပေ။ ဤအနက်ကို ပြလိုသဖြင့် "သုခံ ဝါ ပဋိပဒံ... ပေ... ဒေသေယျ န ယုဇ္ဇတိ ဒေသနာ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဤနည်းလမ်းအတိုင်း ကြွင်းကျန်သော ဒေါသစရိုက် စသည်တို့၌လည်း ဖြစ်နိုင်သမျှအတိုင်း အနက်ကို ဆိုအပ်၏။ ဤယုတ္တိဟာရ၌လည်း မသင့်လျော်သည်ကို ဖယ်ရှားခြင်းဖြင့် သင့်လျော်သော ယုတ္တိကို ရရှိနိုင်သောကြောင့် ယုတ္တိကို စီရင်ရာ၌ မသင့်လျော်သည်ကိုလည်း ရှာဖွေအပ်၏ ဟု ဆိုလိုသဖြင့် "ယဒိ ဟိ... ပေ... န ယုဇ္ဇတိ ဒေသနာ" ဟု မိန့်ဆိုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောအရာတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ဤသို့ "ယံ ကိဉ္စိ" စသော စကားရပ်သည် ယုတ္တိဟာရကို ဆက်စပ်ရာ၌ နည်းလမ်းပြသခြင်းသက်သက်သာ ဖြစ်သည်။ Tattha evanti iminā nayena. Yaṃ kiñcīti aññampi yaṃ kiñci. Anulomappahānanti pahānassa anurūpaṃ, pahānasamatthanti attho. Sutte anavasesānaṃ padatthānaṃ anupadavicāraṇā vicayo hāro, vicayahārasaṃvaṇṇanāya niddhāritesu atthesu yuttigavesanaṃ sukaranti āha – ‘‘sabbaṃ taṃ vicayena hārena vicinitvā yuttihārena yojetabba’’nti. Yāvatikā ñāṇassa bhūmīti saṃvaṇṇentassa ācariyassa yaṃ ñāṇaṃ yaṃ paṭibhānaṃ, tassa yattako visayo, tattako yuttihāravicāroti attho. Taṃ kissa hetu? Anantanayo samantabhaddako vimaddakkhamo vicittadesano ca saddhammoti. ထိုစကားရပ်၌ "ဧဝံ" ဟူသည် ဤနည်းလမ်းဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ "ယံ ကိဉ္စိ" ဟူသည် အခြားသော အလုံးစုံသော သဘောတရားကို ဆိုလိုသည်။ "အနုလောမပ္ပဟာနံ" ဟူသည် ကိလေသာကို ပယ်ခြင်းအား လျောက်ပတ်သော၊ ပယ်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သော ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ သုတ်၌ မကျန်ရှိသော ပုဒ်အနက်တို့ကို ပုဒ်စဉ်အတိုင်း စီရင်သုံးသပ်ခြင်းသည် ဝိစယဟာရ မည်၏။ ဝိစယဟာရ၏ အဖွင့်ဖြင့် ထုတ်ဖော်အပ်သော အနက်တို့၌ ယုတ္တိကို ရှာဖွေခြင်းသည် လွယ်ကူလှသဖြင့် "သဗ္ဗံ တံ ဝိစယေန ဟာရေန ဝိစိနိတွာ ယုတ္တိဟာရေန ယောဇေတဗ္ဗံ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "ယာဝတိကာ ဉာဏဿ ဘူမိ" ဟူသည် ဖွင့်ဆိုတော်မူသော ဆရာတော်၏ အကြင်ဉာဏ်ပညာ၊ အကြင်ဉာဏ်အလင်း ရှိ၏၊ ထိုဉာဏ်၏ အကြင်မျှလောက်သော အာရုံနယ်ပယ်ရှိ၏၊ ထိုမျှလောက်သော ယုတ္တိဟာရ အစီအရင် ဖြစ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုသို့ ဖြစ်ရခြင်းမှာ အဘယ်ကြောင့်နည်း ဟူမူ- သူတော်ကောင်းတရား (သဒ္ဓမ္မ) သည် အဆုံးမရှိသော နည်းလမ်းရှိခြင်း၊ ထက်ဝန်းကျင် ကောင်းမြတ်ခြင်း၊ စောဒနာဆန်းစစ်မှုကို ခံနိုင်ရည်ရှိခြင်းနှင့် ဆန်းကြယ်သော ဒေသနာရှိခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ Evaṃ nayadassanavaseneva yuttihārayojanā dassitāti taṃ brahmavihāraphalasamāpattinavānupubbasamāpattivasibhāvehi vibhajitvā dassetuṃ ‘‘mettāvihārissa sato’’tiādi āraddhaṃ. Tattha mettāvihārissāti mettāvihāralābhino. Satoti samānassa, tathābhūtassāti attho. Byāpādoti padoso. Cittaṃ pariyādāya ṭhassatīti cittaṃ abhibhavissati. Yasmā pana kusalākusalānaṃ dhammānaṃ apubbaṃ acarimaṃ pavatti nāma natthi, tasmā samāpattito vuṭṭhānassa aparabhāgeti dassanatthaṃ ‘‘ṭhassatī’’ti vuttaṃ. Na yujjati desanāti byāpādapaṭipakkhattā mettāya tādisī kathā na yuttāti attho. Byāpādo pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatīti yujjati desanāti yathāvuttakāraṇato eva ayaṃ kathā yuttāti. Sesavāresupi imināva nayena attho veditabbo. Anuttānaṃ eva vaṇṇayissāma. ဤသို့ နည်းပြခြင်း အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ယုတ္တိဟာရ တွဲဖက်ပုံကို ပြသတော်မူပြီးဖြစ်၍ ထိုယုတ္တိဟာရ ဆက်စပ်ခြင်းကို ဗြဟ္မဝိဟာရ၌ လေ့လာနိုင်စွမ်းရှိခြင်း၊ ဖလသမာပတ္တိ၌ လေ့လာနိုင်စွမ်းရှိခြင်း၊ အစဉ်အတိုင်း ဝင်စားအပ်သော ကိုးပါးသော သမာပတ်တို့၌ လေ့လာနိုင်စွမ်းရှိခြင်းတို့ဖြင့် ပိုင်းခြားပြသရန်အတွက် "မေတ္တာဝိဟာရိဿ သတော" စသည်ဖြင့် စတင်တော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၌ "မေတ္တာဝိဟာရိဿ" ဟူသည် မေတ္တာဝိဟာရကို ရရှိပြီးသော သူအား ဟု ဆိုလိုသည်။ "သတော" ဟူသည် ဖြစ်သော (ထိုသို့သော မေတ္တာဝိဟာရနှင့် ပြည့်စုံသော) ပုဂ္ဂိုလ်အား ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဗျာပါဒေါ" ဟူသည် စိတ်ကို ဖျက်ဆီးတတ်သော ဒေါသ (ပဒေါသ) ဖြစ်သည်။ "စိတ္တံ ပရိယာဒါယ ဌဿတိ" ဟူသည် စိတ်ကို လွှမ်းမိုးလိမ့်မည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ကုသိုလ်နှင့် အကုသိုလ်တရားတို့သည် ရှေ့နောက်မခြား တစ်ပြိုင်နက် ဖြစ်ခြင်းမျိုး မရှိသောကြောင့် သမာပတ်မှ ထပြီးနောက်ပိုင်းတွင် စိတ်ကို လွှမ်းမိုး၍ တည်လိမ့်မည်ဟု ပြသလိုသောကြောင့် "ဌဿတိ" (တည်လိမ့်မည်) ဟု မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ "န ယုဇ္ဇတိ ဒေသနာ" ဟူသည် မေတ္တာသည် ဗျာပါဒ၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်သောကြောင့် ထိုသို့သော စကားမျိုးသည် မသင့်တော်ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဗျာပါဒေါ ပဟာနံ အဗ္ဘတ္ထံ ဂစ္ဆတိ ယုဇ္ဇတိ ဒေသနာ" ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော အကြောင်းကြောင့်သာလျှင် ဤစကားသည် သင့်လျော်ပေ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသော ဝါရတို့၌လည်း ဤနည်းလမ်းအတိုင်းပင် အနက်ကို သိအပ်၏။ မထင်ရှားသေးသော ပုဒ်များကိုသာ ဆက်လက်၍ ဖွင့်ဆိုပါအံ့။ Animittavihārissāti aniccānupassanāmukhena paṭiladdhaphalasamāpattivihārassa. Nimittānusārīti saṅkhāranimittānusārī. Tena tenevāti niccādīsu [Pg.89] yaṃ yaṃ pahīnaṃ, tena teneva nimittena. Asmīti vigatanti pañcasu upādānakkhandhesu diṭṭhimānavasena yaṃ asmīti maññitaṃ, taṃ vigataṃ. Tamevatthaṃ vivarati ‘‘ayamahamasmīti na samanupassāmī’’ti. Vicikicchākathaṃkathāsallanti vinayakukkuccassāpi kathaṃ kathanti pavattisabbhāvato vicikicchāpadena visesitaṃ. Na yujjati desanāti vicikicchāya pahānekaṭṭhabhāvato na yuttāyaṃ kathā. "Animittavihārissa" ဟူသည်မှာ အနိစ္စာနုပဿနာကို အရင်းပြု၍ ရရှိအပ်သော ဖလသမာပတ်ဖြင့် နေလေ့ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဆိုလိုသည်။ "Nimittānusārī" ဟူသည်မှာ သင်္ခါရနိမိတ်သို့ အစဉ်လိုက်သောသူ ဖြစ်သည်။ "Tena teneva" ဟူသည်မှာ နိစ္စနိမိတ် စသည်တို့တွင် ပယ်အပ်ပြီးသော ထိုထိုနိမိတ်ဖြင့်သာလျှင် ဟု ဆိုလိုသည်။ "Asmīti vigataṃ" ဟူသည်မှာ ဥပါဒါန်ခန္ဓာငါးပါးတို့၌ ဒိဋ္ဌိ၊ မာနတို့၏ အစွမ်းဖြင့် "ငါဖြစ်၏" ဟု အောက်မေ့အပ်သော အကြင်အောက်မေ့ခြင်းသည် ကင်းပျောက်ပြီဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုအနက်ကိုပင် "Ayamahamasmīti na samanupassāmī" (ငါသည် ဤသူဖြစ်၏ဟု ငါရှုမှတ်သည်မဟုတ်) ဟူသော ဤပါဠိဖြင့် ဖွင့်ပြသည်။ "Vicikicchākathaṃkathāsallaṃ" ဟူသော စကားရပ်၌ ဝိနယကုက္ကုစ္စ၌လည်း "သို့လော သို့လော" သို့မဟုတ် "အဘယ်သို့ ဖြစ်သနည်း" ဟု ဖြစ်ပေါ်တတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် "ဝိစိကိစ္ဆာ" ပုဒ်ဖြင့် ထူးခြားစေထားခြင်းဖြစ်သည်။ "Na yujjati desanā" ဟူသည်မှာ ဝိစိကိစ္ဆာသည် ဒိဋ္ဌိနှင့်အတူ ပယ်အပ်သောကြောင့် တူညီသော တည်ရာရှိသည့်အတွက် ဤစကားသည် မသင့်လျော်ဟု ဆိုလိုသည်။ Paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassāti paṭhamajjhānasamaṅgino. Kāmarāgabyāpādā visesāya saṃvattantīti na yujjatīti yasmā nīvaraṇesu appahīnesu paṭhamajjhānassa upacārampi na sampajjati, pageva jhānaṃ, tasmā kāmarāgabyāpādā visesāya dutiyajjhānāya saṃvattantīti na yuttāyaṃ kathā. Yathāladdhassa pana paṭhamajjhānassa kāmarāgabyāpādā pariyuṭṭhānappattā hānāya saṃvattantīti yujjati desanā yuttā kathāti, evaṃ sabbattha yojetabbaṃ. Avitakkasahagatā saññāmanasikārā nāma saha upacārena dutiyajjhānadhammā, ārammaṇakaraṇattho hettha sahagata-saddo. Hānāyāti paṭhamajjhānato parihānāya. Visesāyāti dutiyajjhānāya. Iminā nayena tattha tattha hānanti, visesoti ca vuttadhammā veditabbā. Vitakkavicārasahagatāti paṭhamajjhānadhammā, kāmāvacaradhammā eva vā. Upekkhāsukhasahagatāti upacārena saddhiṃ dutiyajjhānadhammā, tatramajjhattupekkhā hi idha upekkhāti adhippetā. Pītisukhasahagatāti saha upacārena tatiyajjhānadhammā. Upekkhāsatipārisuddhisahagatāti catutthajjhānadhammā. "Paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa" ဟူသည်မှာ ပထမဈာန်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဆိုလိုသည်။ "Kāmarāgabyāpādā visesāya saṃvattanti" ဟူသော စကားရပ်သည် မသင့်လျော်ပေ။ အကြောင်းမူကား နီဝရဏတရားများကို မပယ်ရသေးသရွေ့ ပထမဈာန်၏ ဥပစာရဈာန်မျှပင် မရရှိနိုင်သေးရာ၊ အစစ်အမှန်ဈာန် (အပ္ပနာဈာန်) ရရှိရန်ကား အဘယ်မှာ ဆိုဖွယ်ရာ ရှိအံ့နည်း။ ထို့ကြောင့် ကာမရာဂနှင့် ဗျာပါဒတို့သည် ပိုမိုထူးကဲသော ဒုတိယဈာန်အကျိုးငှာ ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟူသော ဤစကားသည် မသင့်လျော်ပေ။ သို့ရာတွင် ရရှိပြီးသော ပထမဈာန်၌မူ စိတ်၏အပြင်သို့ ထကြွသောင်းကျန်းသော ကာမရာဂနှင့် ဗျာပါဒတို့သည် ဆုတ်ယုတ်ခြင်းငှာ ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟူသော ဤဒေသနာစကားသည် သင့်လျော်ပေ၏၊ ဤသို့လျှင် နေရာတိုင်း၌ ဆက်စပ်၍ သိအပ်၏။ "Avitakkasahagatā saññāmanasikārā" (ဝိတက်မရှိသော သညာနှင့် မနသိကာရ) မည်သည်ကား ဥပစာရနှင့်တကွ ဒုတိယဈာန်တရားများ ဖြစ်ကြသည်။ ဤနေရာ၌ "Sahagata" ဟူသော သဒ္ဒါသည် အာရုံပြုခြင်းအနက်ကို ဆောင်သည်။ "Hānāya" ဟူသည်မှာ ပထမဈာန်မှ ဆုတ်ယုတ်ခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။ "Visesāya" ဟူသည်မှာ ဒုတိယဈာန်အကျိုးငှာ ဖြစ်သည်။ ဤနည်းအတိုင်း ထိုထိုနေရာတို့၌ "ဆုတ်ယုတ်ခြင်း" (Hāna) နှင့် "ထူးခြားခြင်း" (Visesa) ဟု ဆိုအပ်သော တရားတို့ကို သိအပ်ကုန်၏။ "Vitakkavicārasahagatā" ဟူသည်မှာ ပထမဈာန်တရားများ သို့မဟုတ် ကာမဝစရတရားများသာ ဖြစ်သည်။ "Upekkhāsukhasahagatā" ဟူသည်မှာ ဥပစာရနှင့်တကွ ဒုတိယဈာန်တရားများ ဖြစ်ပြီး၊ ဤနေရာ၌ "Upekkhā" ဟူသည်မှာ တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာကို ဆိုလိုသည်။ "Pītisukhasahagatā" ဟူသည်မှာ ဥပစာရနှင့်တကွ တတိယဈာန်တရားများ ဖြစ်သည်။ "Upekkhāsatipārisuddhisahagatā" ဟူသည်မှာ စတုတ္ထဈာန်တရားများ ဖြစ်သည်။ Saññūpacārāti paṭusaññākiccaṃ karontā eva ye keci cittuppādā, ‘‘ākiñcaññāyatanadhammā’’tipi vadanti. Saññāvedayitanirodhasahagatāti ‘‘saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharissāmī’’ti tassa parikammavasena pavattadhammā. Te pana yasmā nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyaṃ ṭhiteneva sakkā saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharituṃ, na tato parihīnena, tasmā nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā hānāya saṃvattantīti na yuttā kathā. Visesāya saṃvattantīti pana yuttā kathāti āha – ‘‘hānāya…pe… desanā’’ti. Kallatāparicitanti samatthabhāvena paricitaṃ, yathāvuttasamāpattīsu vasibhāvena paricitanti attho. Tenevāha – ‘‘abhinīhāraṃ khamatī’’ti. Sesaṃ sabbaṃ uttānameva. "Saññūpacārā" ဟူသည်မှာ ထင်ရှားသော သညာကိစ္စကို ပြုတတ်သော ခပ်သိမ်းသော စိတ်ဖြစ်ပေါ်မှုတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ၎င်းတို့ကို "အာကိဉ္စညာယတနတရားများ" ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ "Saññāvedayitanirodhasahagatā" ဟူသည်မှာ "သညာဝေဒနာတို့၏ ချုပ်ခြင်းသို့ ရောက်၍ နေအံ့" ဟု ထိုသညာဝေဒယိတနိရောဓ၏ ပရိကံအစွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော တရားများကို ဆိုလိုသည်။ ထိုတရားတို့သည်ကား နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ်၌ တည်သောသူသည်သာလျှင် သညာဝေဒယိတနိရောဓသမာပတ်ကို ဝင်စား၍ နေနိုင်သောကြောင့်ဖြစ်ပြီး၊ ထိုသမာပတ်မှ လျှောကျယုတ်လျော့သောသူသည် မဝင်စားနိုင်သောကြောင့်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် "နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ်မှ ဆုတ်ယုတ်ခြင်းငှာ ဖြစ်၏" ဟူသော ဤစကားရပ်သည် မသင့်လျော်သော်လည်း "အထူးသဖြင့် နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ် အကျိုးငှာ ဖြစ်ပေါ်လာ၏" ဟူသော ဤစကားရပ်သည်သာ သင့်လျော်ပေသည်။ ထို့ကြောင့် "Hānāya... desanā" (ဆုတ်ယုတ်ခြင်းငှာ... ဒေသနာ) စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ "Kallatāparicitaṃ" ဟူသည်မှာ စွမ်းနိုင်သောအားဖြင့် လေ့ကျက်အပ်သော၊ ဆိုအပ်ပြီးသော သမာပတ်တို့၌ ဝသီဘော်အစွမ်းဖြင့် လေ့ကျက်အပ်သောတရားဟု အနက်ရသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် "Abhinīhāraṃ khamati" (ညွတ်ခြင်းငှာ ထိုက်တန်၏) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောစကားလုံးများ အားလုံးမှာ ထင်ရှားပြီးသားပင် ဖြစ်သည်။ Api [Pg.90] cettha appaṭikkūlasaññāmukhena kāmacchando vañcetīti yujjati. Paṭikkūlasaññāpatirūpatāya byāpādo vañcetīti yujjati. Samādhimukhena thinamiddhaṃ vañcetīti yujjati. Vīriyārambhamukhena uddhaccaṃ vañcetīti yujjati. Sikkhākāmatāmukhena kukkuccaṃ vañcetīti yujjati. Ubhayapakkhasantīraṇamukhena vicikicchā vañcetīti yujjati. Iṭṭhāniṭṭhasamupekkhanamukhena sammoho vañcetīti yujjati. Attaññutāmukhena attani aparibhavane māno vañcetīti yujjati. Vīmaṃsāmukhena hetupatirūpakapariggahena micchādiṭṭhi vañcetīti yujjati. Virattatāpatirūpakena sattesu adayāpannatā vañcetīti yujjati. Anuññātapaṭisevanapatirūpatāya kāmasukhallikānuyogo vañcetīti yujjati. Ājīvapārisuddhipatirūpatāya asaṃvibhāgasīlatā vañcetīti yujjati. Saṃvibhāgasīlatāpatirūpatāya micchājīvo vañcetīti yujjati. Asaṃsaggavihāritāpatirūpatāya asaṅgahasīlatā vañcetīti yujjati. Saṅgahasīlatāpatirūpatāya ananulomikasaṃsaggo vañcetīti yujjati. Saccavāditāpatirūpatāya pisuṇavācā vañcetīti yujjati. Apisuṇavāditāpatirūpatāya anatthakāmatā vañcetīti yujjati. Piyavāditāpatirūpatāya cāṭukamyatā vañcetīti yujjati. Mitabhāṇitāpatirūpatāya asammodanasīlatā vañcetīti yujjati. Sammodanasīlatāpatirūpatāya māyā sāṭheyyañca vañcetīti yujjati. Niggayhavāditāpatirūpatāya pharusavācatā vañcetīti yujjati. Pāpagarahitāpatirūpatāya paravajjānupassitā vañcetīti yujjati. Kulānuddhayatāpatirūpatāya kulamacchariyaṃ vañcetīti yujjati. Āvāsaciraṭṭhitikāmatāmukhena āvāsamacchariyaṃ vañcetīti yujjati. Dhammaparibandhapariharaṇamukhena dhammamacchariyaṃ vañcetīti yujjati. Dhammadesanābhiratimukhena bhassārāmatā vañcetīti yujjati. Apharusavācatāgaṇānuggahakaraṇamukhena saṅgaṇikārāmatā vañcetīti yujjati. Puññakāmatāpatirūpatāya kammārāmatā vañcetīti yujjati. Saṃvegapatirūpena cittasantāpo vañcetīti yujjati. Saddhālutāpatirūpatāya aparikkhatā vañcetīti yujjati. Vīmaṃsanāpatirūpena assaddhiyaṃ vañcetīti yujjati. Attādhipateyyapatirūpena garūnaṃ anusāsaniyā appadakkhiṇaggāhitā vañcetīti yujjati. Dhammādhipateyyapatirūpena sabrahmacārīsu agāravaṃ vañcetīti yujjati. Lokādhipateyyapatirūpena attani dhamme ca paribhavo vañcetīti yujjati. Mettāyanāmukhena rāgo vañcetīti yujjati. Karuṇāyanāpatirūpena soko vañcetīti yujjati. Muditāvihārapatirūpena pahāso [Pg.91] vañcetīti yujjati. Upekkhāvihārapatirūpena kusalesu dhammesu nikkhittachandatā vañcetīti yujjati. Evaṃ āgamapatirūpakaadhigamapatirūpakādīnampi tathā tathā vañcanasabhāvo yuttito veditabbo. Evaṃ āgamānusārena yuttigavesanā kātabbāti. ထို့ပြင် ဤယုတ္တိဟာရ၌ စက်ဆုပ်ရွံရှာဖွယ်မရှိဟူသော သညာ (အပ္ပဋိက္ကူလသညာ) ကို အရင်းပြုသဖြင့် ကာမဆန္ဒသည် လှည့်ပတ်တတ်၏ဟူသော ဤစကားသည် သင့်လျော်၏။ စက်ဆုပ်ရွံရှာဖွယ်ရှိ၏ ဟူသောအမှတ်ကို ပြုသော အတုအယောင်ဖြင့် ဗျာပါဒသည် လှည့်ပတ်တတ်၏ ဟူသော ဤစကားသည် သင့်လျော်၏။ သမာဓိကို အရင်းပြုသဖြင့် ထိနမိဒ္ဓ (ငိုက်မြည်းခြင်း) သည် လှည့်ပတ်တတ်၏ ဟူသော ဤစကားသည် သင့်လျော်၏။ လုံ့လအားထုတ်ခြင်းကို အရင်းပြုသဖြင့် ဥဒ္ဓစ္စ (ပျံ့လွင့်ခြင်း) သည် လှည့်ပတ်တတ်၏ ဟူသော ဤစကားသည် သင့်လျော်၏။ သိက္ခာကို အလိုရှိခြင်းကို အရင်းပြုသဖြင့် ကုက္ကုစ္စသည် လှည့်ပတ်တတ်၏ ဟူသော ဤစကားသည် သင့်လျော်၏။ နှစ်ဦးနှစ်ဖက်ကို စုံစမ်းခြင်းကို အရင်းပြုသဖြင့် ဝိစိကိစ္ဆာသည် လှည့်ပတ်တတ်၏ ဟူသော ဤစကားသည် သင့်လျော်၏။ ဣဋ္ဌာရုံ အနိဋ္ဌာရုံကို လျစ်လျူရှုခြင်းကို အရင်းပြုသဖြင့် သမ္မောဟ (တွေဝေခြင်း) သည် လှည့်ပတ်တတ်၏ ဟူသော ဤစကားသည် သင့်လျော်၏။ မိမိကိုယ်ကို သိခြင်းကို အရင်းပြုသဖြင့် မိမိကိုယ်၌ မပျက်စီးခြင်း (မနှိမ့်ချခြင်း) ဖြင့် မာနသည် လှည့်ပတ်တတ်၏ ဟူသော ဤစကားသည် သင့်လျော်၏။ စုံစမ်းခြင်းကို အရင်းပြုသဖြင့် အကြောင်းနှင့်တူသည်ကို သိမ်းဆည်းခြင်းဖြင့် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသည် လှည့်ပတ်တတ်၏ ဟူသော ဤစကားသည် သင့်လျော်၏။ တပ်မက်မှုကင်းသော အဟန်ဖြင့် သတ္တဝါတို့အပေါ် သနားခြင်းကင်းမဲ့မှုသည် လှည့်ပတ်တတ်၏ ဟူသော ဤစကားသည် သင့်လျော်၏။ မြတ်စွာဘုရား ခွင့်ပြုတော်မူသည်ကို မှီဝဲသော အဟန်ဖြင့် ကာမဂုဏ်ချမ်းသာကို ခံစားခြင်း၌ အဖန်တလဲလဲ ယှဉ်ခြင်းသည် လှည့်ပတ်တတ်၏ ဟူသော ဤစကားသည် သင့်လျော်၏။ အာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိသီလ စင်ကြယ်ခြင်းကို ပြုသော အဟန်ဖြင့် ဝေဖန်ခွဲခြမ်းလေ့မရှိခြင်းသည် လှည့်ပတ်တတ်၏ ဟူသော ဤစကားသည် သင့်လျော်၏။ ဝေဖန်ခွဲခြမ်းခြင်း အလေ့ကို ပြုသော အဟန်ဖြင့် မိစ္ဆာဇီဝသည် လှည့်ပတ်တတ်၏ ဟူသော ဤစကားသည် သင့်လျော်၏။ မရောနှောဘဲ နေလေ့ရှိသော အဟန်ဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်ချီးမြှောက်မှု မရှိခြင်းသည် လှည့်ပတ်တတ်၏ ဟူသော ဤစကားသည် သင့်လျော်၏။ သင်္ဂြိုဟ်ချီးမြှောက်ခြင်း အလေ့ရှိသော အဟန်ဖြင့် တရားနှင့်မလျော်သော ရောနှောပတ်သက်ခြင်းသည် လှည့်ပတ်တတ်၏ ဟူသော ဤစကားသည် သင့်လျော်၏။ အမှန်ကို ပြောလေ့ရှိသော အဟန်ဖြင့် ကုန်းတိုက်စကားသည် လှည့်ပတ်တတ်၏ ဟူသော ဤစကားသည် သင့်လျော်၏။ ကုန်းမတိုက်သောစကားကို ဆိုသော အဟန်ဖြင့် အကျိုးစီးပွားကို အလိုမရှိခြင်းသည် လှည့်ပတ်တတ်၏ ဟူသော ဤစကားသည် သင့်လျော်၏။ ချစ်ဖွယ်သောစကားကို ပြောလေ့ရှိသော အဟန်ဖြင့် ချော့မော့ပြောဆိုခြင်းသည် လှည့်ပတ်တတ်၏ ဟူသော ဤစကားသည် သင့်လျော်၏။ ဆင်ခြင်နှိုင်းယှဉ်၍ ပြောတတ်သော အဟန်ဖြင့် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ပြောဆိုလေ့မရှိခြင်းသည် လှည့်ပတ်တတ်၏ ဟူသော ဤစကားသည် သင့်လျော်၏။ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ပြောဆိုတတ်သော အဟန်ဖြင့် လှည့်ပတ်ခြင်းနှင့် စဉ်းလဲခြင်းသည် လှည့်ပတ်တတ်၏ ဟူသော ဤစကားသည် သင့်လျော်၏။ နှိပ်ကွပ်၍ ပြောလေ့ရှိသော အဟန်ဖြင့် ကြမ်းတမ်းသောစကားရှိခြင်းသည် လှည့်ပတ်တတ်၏ ဟူသော ဤစကားသည် သင့်လျော်၏။ မကောင်းမှုကို ကဲ့ရဲ့လေ့ရှိသော အဟန်ဖြင့် သူတစ်ပါးအပြစ်ကို ရှုလေ့ရှိခြင်းသည် လှည့်ပတ်တတ်၏ ဟူသော ဤစကားသည် သင့်လျော်၏။ အမျိုးကို သနားစောင့်ရှောက်သော အဟန်ဖြင့် အမျိုး၌ ဝန်တိုခြင်းသည် လှည့်ပတ်တတ်၏ ဟူသော ဤစကားသည် သင့်လျော်၏။ ကျောင်းနေရာ ကြာရှည်စွာ တည်တံ့ခြင်းကို အလိုရှိခြင်းကို အရင်းပြုသဖြင့် ကျောင်းနေရာ၌ ဝန်တိုခြင်းသည် လှည့်ပတ်တတ်၏ ဟူသော ဤစကားသည် သင့်လျော်၏။ တရားတော်၏ ဘေးရန်ကို ဖယ်ရှားခြင်းကို အရင်းပြုသဖြင့် တရား၌ ဝန်တိုခြင်းသည် လှည့်ပတ်တတ်၏ ဟူသော ဤစကားသည် သင့်လျော်၏။ တရားဟောရခြင်း၌ မွေ့လျော်ခြင်းကို အရင်းပြုသဖြင့် စကားပြောခြင်း၌ မွေ့လျော်ခြင်းသည် လှည့်ပတ်တတ်၏ ဟူသော ဤစကားသည် သင့်လျော်၏။ မကြမ်းတမ်းသောစကား ရှိသည်ဖြစ်၍ ဂိုဏ်းကို ချီးမြှောက်ခြင်းကို အရင်းပြုသဖြင့် အပေါင်းအဖော်၌ မွေ့လျော်ခြင်းသည် လှည့်ပတ်တတ်၏ ဟူသော ဤစကားသည် သင့်လျော်၏။ ကောင်းမှုကို အလိုရှိသော အဟန်ဖြင့် အမှုကိစ္စတို့၌ မွေ့လျော်ခြင်းသည် လှည့်ပတ်တတ်၏ ဟူသော ဤစကားသည် သင့်လျော်၏။ ထိတ်လန့်ခြင်း (သံဝေဂ) အဟန်ဖြင့် စိတ်ပူပန်ခြင်းသည် လှည့်ပတ်တတ်၏ ဟူသော ဤစကားသည် သင့်လျော်၏။ သဒ္ဓါတရားများသော အဟန်ဖြင့် မစူးစမ်းမဆင်ခြင်ခြင်းသည် လှည့်ပတ်တတ်၏ ဟူသော ဤစကားသည် သင့်လျော်၏။ စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်း အဟန်ဖြင့် မယုံကြည်ခြင်းသည် လှည့်ပတ်တတ်၏ ဟူသော ဤစကားသည် သင့်လျော်၏။ မိမိကိုယ်ကို အဓိပတိပြုသော အဟန်ဖြင့် အလေးဂရုပြုအပ်သော ဆရာသမားတို့၏ အဆုံးအမကို ရိုသေစွာ မနာယူခြင်းသည် လှည့်ပတ်တတ်၏ ဟူသော ဤစကားသည် သင့်လျော်၏။ တရားကို အဓိပတိပြုသော အဟန်ဖြင့် သတင်းသုံးဖော်တို့အပေါ် ရိုသေမှုမရှိခြင်းသည် လှည့်ပတ်တတ်၏ ဟူသော ဤစကားသည် သင့်လျော်၏။ လောကကို အဓိပတိပြုသော အဟန်ဖြင့် မိမိကိုယ်၌လည်းကောင်း၊ တရား၌လည်းကောင်း နှိပ်စက်စော်ကားခြင်းသည် လှည့်ပတ်တတ်၏ ဟူသော ဤစကားသည် သင့်လျော်၏။ ချစ်ခြင်း (မေတ္တာ) ကို အရင်းပြုသဖြင့် ရာဂသည် လှည့်ပတ်တတ်၏ ဟူသော ဤစကားသည် သင့်လျော်၏။ သနားခြင်း (ကရုဏာ) အဟန်ဖြင့် စိုးရိမ်ခြင်းသည် လှည့်ပတ်တတ်၏ ဟူသော ဤစကားသည် သင့်လျော်၏။ မုဒိတာပွားများခြင်း အဟန်ဖြင့် လွန်စွာရွှင်မြူးခြင်းသည် လှည့်ပတ်တတ်၏ ဟူသော ဤစကားသည် သင့်လျော်၏။ ဥပေက္ခာပွားများခြင်း အဟန်ဖြင့် ကုသိုလ်တရားတို့၌ အလိုဆန္ဒကို စွန့်လွှတ်ထားခြင်းသည် လှည့်ပတ်တတ်၏ ဟူသော ဤစကားသည် သင့်လျော်၏။ ဤသို့လျှင် ပရိယတ္တိကျမ်းစာ၏ အတုအယောင်၊ ရရှိအပ်သော တရားထူး၏ အတုအယောင် စသည်တို့၏လည်း ထိုထိုသို့သော အခြင်းအရာအားဖြင့် လှည့်ပတ်တတ်သော သဘောကို အကြောင်းယုတ္တိအားဖြင့် သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ပါဠိတော်အစဉ်ကို မှီဝဲသဖြင့် အကြောင်းယုတ္တိကို ရှာဖွေခြင်းကို ပြုအပ်၏။ Yuttihāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā. ယုတ္တိဟာရဝိဘင်းအဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။ 4. Padaṭṭhānahāravibhaṅgavaṇṇanā ၄. ပဒဋ္ဌာနဟာရဝိဘင်းအဖွင့်။ 22. Tattha katamo padaṭṭhāno hārotiādi padaṭṭhānahāravibhaṅgo. Tattha yasmā ‘‘idaṃ imassa padaṭṭhānaṃ, idaṃ imassa padaṭṭhāna’’nti tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ padaṭṭhānabhūtadhammavibhāvanalakkhaṇo padaṭṭhāno hāro, tasmā pavattiyā mūlabhūtaṃ avijjaṃ ādiṃ katvā sabhāvadhammānaṃ padaṭṭhānaṃ āsannakāraṇaṃ niddhārento avijjāya sabhāvaṃ niddisati ‘‘sabbadhammayāthāvaasampaṭivedhalakkhaṇā avijjā’’ti. Tassattho – sabbesaṃ dhammānaṃ aviparītasabhāvo na sampaṭivijjhīyati etenāti sabbadhammayāthāvaasampaṭivedho. So lakkhaṇaṃ etissāti sā tathā vuttā. Etena dhammasabhāvappaṭicchādanalakkhaṇā avijjāti vuttaṃ hoti. Atha vā sammā paṭivedho sampaṭivedho. Tassa paṭipakkho asampaṭivedho. Kattha pana so sampaṭivedhassa paṭipakkhoti āha – ‘‘sabba…pe… lakkhaṇā’’ti. Yasmā pana asubhe subhantiādivipallāse sati tattha sammoho uparūpari jāyatiyeva na hāyati, tasmā ‘‘tassā vipallāsā padaṭṭhāna’’nti vuttaṃ. ၂၂. ထိုပါဠိတော်၌ “tattha katamo padaṭṭhāno hāro” အစရှိသည်တို့သည် ပဒဋ္ဌာနဟာရဝိဘင်း ဖြစ်သည်။ ထိုပဒဋ္ဌာနဟာရဝိဘင်း၌ အကြင်ကြောင့် “ဤတရားသည် ဤတရား၏ နီးစွာသောအကြောင်း (ပဒဋ္ဌာန်) ဖြစ်၏၊ ဤတရားသည် ဤတရား၏ နီးစွာသောအကြောင်း (ပဒဋ္ဌာန်) ဖြစ်၏” ဟု ထိုထိုတရားတို့၏ ပဒဋ္ဌာန်ဖြစ်သော တရားတို့ကို ထင်စွာပြခြင်း လက္ခဏာရှိသော ဟာရသည် ပဒဋ္ဌာနဟာရ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝဋ်တရား၏ အခြေခံမူလဖြစ်သော အဝိဇ္ဇာကို အစပြု၍ သဘာဝတရားတို့၏ ပဒဋ္ဌာန်ခေါ် နီးစွာသော အကြောင်းတရားကို ထုတ်ဖော်ပြသလိုသော အရှင်မဟာကစ္စည်းထေရ်သည် “sabbadhammayāthāvaasampaṭivedhalakkhaṇā avijjā” (အလုံးစုံသော တရားတို့၏ မဖောက်မပြန် မှန်သောသဘောကို ထိုးထွင်း၍ မသိနိုင်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော အဝိဇ္ဇာ) ဟု အဝိဇ္ဇာ၏ သဘောကို ပြသတော်မူ၏။ ထိုစကား၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကား— ဤအဝိဇ္ဇာသဘောဖြင့် အလုံးစုံသော တရားတို့၏ မဖောက်မပြန် မှန်သောသဘောကို ထိုးထွင်း၍ မသိအပ်၊ ထို့ကြောင့် ထိုသဘောသည် အလုံးစုံသော တရားတို့၏ မဖောက်မပြန် မှန်သောသဘောကို ထိုးထွင်း၍ မသိခြင်း (သဗ္ဗဓမ္မယာထာဝသမ္ပဋိဝေဓ) မည်၏။ ထိုမသိခြင်းသည် ဤအဝိဇ္ဇာ၏ လက္ခဏာဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုအဝိဇ္ဇာကို ထိုသို့ ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ ဤစကားဖြင့် အဝိဇ္ဇာသည် တရားတို့၏ သဘာဝကို ဖုံးကွယ်ခြင်း လက္ခဏာရှိ၏ ဟု ဟောကြားရာရောက်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့်— ကောင်းစွာ ထိုးထွင်းသိခြင်းသည် သမ္ပဋိဝေဓ မည်၏။ ထိုကောင်းစွာ ထိုးထွင်းသိခြင်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားသည် အသမ္ပဋိဝေဓ (မသိခြင်း) မည်၏။ ထိုသမ္ပဋိဝေဓ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားသည် အဘယ်အရပ်၌ ဖြစ်သနည်းဟူသော မေးခွန်း ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် “sabbadhammayāthāvaasampaṭivedhalakkhaṇā” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မတင့်တယ်သောအရာ၌ တင့်တယ်၏ဟု ယူဆခြင်း (အသုဘ၌ သုဘဟု ယူခြင်း) စသော ဝိပလ္လာသတရား ရှိလတ်သော် ထိုသဘောတရားတို့၌ တွေဝေမှု သမ္မောဟသည် အဆင့်ဆင့် ဖြစ်ပွားမြဲ ဖြစ်ပွားကာ မဆုတ်ယုတ်နိုင်ပေ၊ ထို့ကြောင့် “ထိုအဝိဇ္ဇာ၏ နီးစွာသောအကြောင်း (ပဒဋ္ဌာန်) သည် ဝိပလ္လာသဖြစ်၏” ဟု ဟောကြားတော်မူ၏။ Piyarūpaṃ sātarūpanti piyāyitabbajātiyaṃ iṭṭhajātiyañca padaṭṭhānaṃ. ‘‘Yaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjatī’’ti (dī. ni. 2.400; ma. ni. 1.133; vibha. 203) hi vuttaṃ. Adinnādānanti adinnādānacetanā. Sā hi ekavāraṃ uppannāpi anādīnavadassitāya lobhassa uppattikāraṇaṃ hotīti tassa padaṭṭhānaṃ vuttaṃ. Dosassa pāṇātipāto padaṭṭhānaṃ, mohassa micchāpaṭipadā padaṭṭhānanti etthāpi imināva nayena attho veditabbo. Vaṇṇasaṇṭhānabyañjanaggahaṇalakkhaṇāti nimittānubyañjanaggahaṇalakkhaṇā. Sukhasaññāya phassassa upagamanalakkhaṇatā phassapaccayatāva vuttā. ‘‘Phuṭṭho sañjānātī’’ti (saṃ. ni. 4.93) hi vuttaṃ[Pg.92]. Assādoti taṇhā. Saṅkhatalakkhaṇāni uppādavayaññathattāni. Yebhuyyena niccaggahaṇaṃ viññāṇādhīnanti niccasaññāya viññāṇapadaṭṭhānatā vuttā. Tathā hi so bhikkhu taṃyeva viññāṇaṃ sandhāvati saṃsaratīti viññāṇavisayameva attano niccaggāhaṃ pavedesi. Pañcannaṃ khandhānaṃ yadi aniccatā dukkhatā ca sudiṭṭhā, attasaññā sukhasaññā anavakāsāti āha – ‘‘aniccasaññādukkhasaññāasamanupassanalakkhaṇā attasaññā’’ti. ‘‘Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ, yaṃ dukkhaṃ tadanattā’’ti (saṃ. ni. 3.15) hi vuttaṃ. “piyarūpaṃ sātarūpaṃ” ဟူသည် ချစ်အပ်သော သဘောရှိသောတရားနှင့် သာယာအပ် အလိုရှိအပ်သော သဘောရှိသောတရားသည် (တဏှာ၏) ပဒဋ္ဌာန်ဖြစ်၏။ “လောက၌ ချစ်ခင်အပ်သော သဘော၊ သာယာအပ်သော သဘောသည် အကြင်မျှရှိ၏၊ ထိုသဘောတရား၌ ဤတဏှာသည် ဖြစ်ပေါ်လတ်သော် ဖြစ်ပေါ်တတ်၏” ဟု ဟောကြားတော်မူအပ်သည်မဟုတ်လော။ “adinnādānaṃ” ဟူသည် အဒိန္နာဒါနစေတနာတည်း။ ထိုအဒိန္နာဒါနစေတနာသည် တစ်ကြိမ်မျှ ဖြစ်ပေါ်သော်လည်း အပြစ်ကို မြင်လေ့ရှုလေ့မရှိခြင်းကြောင့် လောဘဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုလောဘ၏ ပဒဋ္ဌာန်ဟု ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ ဒေါသ၏ ပဒဋ္ဌာန်သည် ပါဏာတိပါတစေတနာဖြစ်ပြီး မောဟ၏ ပဒဋ္ဌာန်သည် မှားယွင်းသော ကျင့်စဉ် (သို့မဟုတ်) မှားယွင်းစွာ နှလုံးသွင်းခြင်း ဖြစ်၏။ ဤဒေါသ၊ မောဟတို့၌လည်း ဤနည်းလမ်းအတိုင်းပင် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ “vaṇṇasaṇṭhānabyañjanaggahaṇalakkhaṇā” ဟူသည် အဆင်းသဏ္ဌာန်၊ လက်ခြေပုံစံ စသည်တို့ကို ယူခြင်း (နိမိတ္တာနုဗျဉ္ဇနဂ္ဂဟဏ) လက္ခဏာရှိ၏။ သုခသညာ၌ ဖဿအားဖြင့် အာရုံသို့ ကပ်ခြင်းလက္ခဏာရှိသည်၏အဖြစ်ကို ဖဿလျှင် အကြောင်းရှိသည်သာလျှင် ဖြစ်၏ဟု ဆိုအပ်၏။ “တွေ့ထိသည်ဖြစ်၍ မှတ်သားသိရှိ၏” ဟု ဟောတော်မူအပ်သည် မဟုတ်လော။ “assāda” ဟူသည် တဏှာတည်း။ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၊ ပျက်စီးခြင်း၊ ဖောက်ပြန်ခြင်းတို့သည် သင်္ခတလက္ခဏာများ ဖြစ်ကုန်၏။ အများအားဖြင့် နိစ္စ (မြဲ၏) ဟု စွဲလမ်းယူဆခြင်းသည် ဝိညာဉ်နှင့် စပ်လျဉ်းနေ၏၊ ထို့ကြောင့် နိစ္စသညာ၏ ပဒဋ္ဌာန်သည် ဝိညာဉ်ဖြစ်ကြောင်း ဟောတော်မူ၏။ ထိုသို့ဖြစ်သောကြောင့်သာလျှင် ထိုရဟန်းသည် “ထိုဝိညာဉ်ကိုသာလျှင် တစ်ဘဝမှ တစ်ဘဝသို့ ပြောင်းရွှေ့ကျင်လည်၏” ဟု နှလုံးသွင်းကာ ဝိညာဉ်လျှင် အာရုံရှိသော မိမိ၏ နိစ္စစွဲယူမှုကို ဖော်ပြတော်မူ၏။ အကယ်၍ ငါးပါးသော ခန္ဓာတို့၏ အနိစ္စသဘောနှင့် ဒုက္ခသဘောကို ကောင်းစွာ မြင်အပ်သည်ဖြစ်အံ့၊ အတ္တသညာ၊ သုခသညာတို့သည် အခွင့်မရှိတော့ပေ၊ ထို့ကြောင့် “အနိစ္စသညာ၊ ဒုက္ခသညာတို့ကို အစဉ်မရှုခြင်း လက္ခဏာရှိသောတရားသည် အတ္တသညာဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “အမြဲမရှိသော (အနိစ္စ) တရားသည် ဒုက္ခဖြစ်၏၊ ဒုက္ခဖြစ်သော တရားသည် အတ္တမဟုတ် (အနတ္တ) ဖြစ်၏” ဟု ဟောကြားတော်မူအပ်သည် မဟုတ်လော။ Yebhuyyena attābhiniveso arūpadhammesūti āha – ‘‘tassā nāmakāyo padaṭṭhāna’’nti. Sabbaṃ neyyanti cattāri saccāni catusaccavinimuttassa ñeyyassa abhāvato. Cittavikkhepapaṭisaṃharaṇaṃ uddhaccavikkhambhanaṃ. Asubhāti asubhānupassanā, paṭibhāganimittabhūtā asubhā eva vā, taṇhāpaṭipakkhattā samathassa asubhā padaṭṭhānanti vuttaṃ. Abhijjhāya tanukaraṇato adinnādānāveramaṇī alobhassa padaṭṭhānanti vuttā. Tathā byāpādassa tanukaraṇato pāṇātipātāveramaṇī adosassa padaṭṭhānanti vuttā. Vatthuavippaṭipatti visayasabhāvapaṭivedho, sammāpaṭipatti sīlasamādhisampadānaṃ nibbidāñāṇena anabhiratiñāṇameva vā tathā pavattaṃ. Sabbāpi vedanā dukkhadukkhatādibhāvato dukkhanti katvā vuttaṃ – ‘‘dukkhasaññāya vedanā padaṭṭhāna’’nti. Dhammasaññāti dhammamattanti saññā. နာမ်တရားတို့၌ များသောအားဖြင့် အတ္တဟူ၍ နှလုံးသွင်းခြင်း ဖြစ်တတ်သောကြောင့် “ထိုသို့ နှလုံးသွင်းခြင်း၏ နာမကာယသည် ပဒဋ္ဌာန် (နီးစွာသောအကြောင်း) ဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ သိအပ်သမျှသော တရား (ဉေယျ) ဟူသည် သစ္စာလေးပါးတို့ ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သစ္စာလေးပါးမှ လွတ်သော သိအပ်သောတရား မရှိသောကြောင့်တည်း။ ဥဒ္ဓစ္စကို ပယ်ဖျောက်ခြင်းသည် စိတ်၏ ပြန့်လွင့်ခြင်းကို ကောင်းစွာ ဖျောက်ဖျက်ခြင်း မည်၏။ 'အသုဘ' ဟူသည် အသုဘနုပဿနာတည်း။ သို့မဟုတ် ပဋိဘာဂနိမိတ် ဖြစ်ကုန်သော အသုဘအာရုံ သက်သက်တို့သာတည်း။ တဏှာ၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်ခြင်းကြောင့် သမထ၏ ပဒဋ္ဌာန်မှာ အသုဘ ဖြစ်၏ဟု ဆိုအပ်၏။ အဘိဇ္ဈာကို ခေါင်းပါးစေတတ်သောကြောင့် အဒိန္နာဒါနဝေရမဏီ (သူ့ဥစ္စာခိုးခြင်းမှ ကြဉ်ရှောင်ခြင်း) ကို အလောဘ၏ ပဒဋ္ဌာန်ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့အတူ ဗျာပါဒကို ခေါင်းပါးစေတတ်သောကြောင့် ပါဏာတိပါတဝေရမဏီ (သူ့အသက်သတ်ခြင်းမှ ကြဉ်ရှောင်ခြင်း) ကို အဒေါသ၏ ပဒဋ္ဌာန်ဟု ဆိုအပ်၏။ ဝတ္ထုအဝိပ္ပဋိပတ္တိ ဟူသည် အာရုံ၏ သဘောကို ထိုးထွင်း၍ သိခြင်းတည်း။ သမ္မာပဋိပတ္တိ ဟူသည် သီလ သမာဓိတို့၏ ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်သည်။ နိဗ္ဗိဒါဟူသည် ဉာဏ်ဖြင့် ငြီးငွေ့ခြင်း ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ထိုသို့ ငြီးငွေ့သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်သော ဉာဏ်သည်ပင်လျှင် နိဗ္ဗိဒါ မည်၏။ ဝေဒနာအားလုံးသည် ဒုက္ခဒုက္ခအဖြစ် စသည်တို့ကြောင့် ဒုက္ခသာ ဖြစ်သည်ဟု နှလုံးသွင်း၍ “ဝေဒနာသည် ဒုက္ခသညာ၏ ပဒဋ္ဌာန် ဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဓမ္မသညာ ဟူသည်မှာ ပရမတ္ထ သဘောမျှသာတည်းဟု ဖြစ်ပေါ်သော သညာ ဖြစ်သည်။ Sattānaṃ kāye avītarāgatā pañcannaṃ ajjhattikāyatanānaṃ vasena hotīti āha – ‘‘pañcindriyāni rūpīni rūparāgassa padaṭṭhāna’’nti. Kāyo hi idha rūpanti adhippeto. Visesato jhānanissayabhūte manāyatane ca nikanti hotīti āha – ‘‘chaṭṭhāyatanaṃ bhavarāgassa padaṭṭhāna’’nti. Edisaṃ mā rūpaṃ nibbattatu, mā edisī vedanāti evaṃ pavattā rūpādiabhinandanā nibbattabhavānupassitā. Ñāṇadassanassāti kammassakataññāṇadassanassa. Yonisomanasikāravato hi pubbenivāsānussati kammassakataññāṇassa kāraṇaṃ hoti, na ayoniso ummujjantassa. Imassa ca atthassa vibhāvanatthaṃ mahānāradakassapajātakaṃ (jā. 2.22.1153 ādayo), brahmajāle (dī. ni. 1.38 ādayo) ekaccasassatavādo ca udāharitabbo. ‘‘Okappanalakkhaṇā’’tiādinā saddhāpasādānaṃ visesaṃ dasseti. So pana saddhāyayeva avatthāviseso daṭṭhabbo. Tattha okappanaṃ saddahanavasena ārammaṇassa ogāhaṇaṃ nicchayo. Anāvilatā [Pg.93] assaddhiyāpagamena cittassa akālussiyatā. Abhipatthiyanā saddahanameva. Aveccapasādo paññāsahito āyatanagato abhippasādo. Apilāpanaṃ asammoso nimujjitvā viya ārammaṇassa ogāhaṇaṃ vā, ettha ca saddhādīnaṃ pasādasaddhāsammappadhānasatipaṭṭhānajhānaṅgāni yathākkamaṃ padaṭṭhānanti vadantena avatthāvisesavasena padaṭṭhānabhāvo vuttoti daṭṭhabbaṃ. Satisamādhīnaṃ vā kāyādayo satipaṭṭhānāti. Vitakkādayo ca jhānānīti padaṭṭhānabhāvena vuttā. သတ္တဝါတို့၏ (ရူပ) ကာယ၌ ရာဂမကင်းခြင်းသည် အဇ္ဈတ္တိကာယတန ငါးပါးတို့၏ အစွမ်းကြောင့် ဖြစ်တတ်၏။ ထို့ကြောင့် “ရူပအာရုံရှိသော ဣန္ဒြေငါးပါးတို့သည် ရူပရာဂ၏ ပဒဋ္ဌာန် ဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤ၌ 'ကာယ' ဟူသည် ရုပ်ကို ဆိုလိုသည်။ အထူးသဖြင့် ဈာန်၏ မှီရာဖြစ်သော မနာယတန၌လည်း ဘဝ၌ တပ်မက်ခြင်း ဖြစ်တတ်၏။ ထို့ကြောင့် “ဆဋ္ဌာယတန (မနာယတန) သည် ဘဝရာဂ၏ ပဒဋ္ဌာန် ဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “ဤသို့သော ရုပ်သည် ငါ့အား နောက်ထပ် မဖြစ်ပါစေနှင့်၊ ဤသို့သော ဝေဒနာသည် နောက်ထပ် မဖြစ်ပါစေနှင့်” ဟု ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်သော ရုပ်စသည်တို့၌ အလွန်နှစ်သက်ခြင်းသည် နိဗ္ဗတ္တဘဝါနုပဿိတာ (ဖြစ်လတ္တံ့သော ဘဝကို ရှုလေ့ရှိသည်၏အဖြစ် သို့မဟုတ် ပြီးပြီးသောဘဝကို အဖန်တလဲလဲ ရှုလေ့ရှိသူ၏ အဖြစ်) မည်၏။ ဉာဏဒဿနဟူသည် ကမ္မဿကတာဉာဏ်အမြင်ကို ဆိုလိုသည်။ အသင့်အားဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်းရှိသောသူအား ရှေးဘဝကို အောက်မေ့နိုင်သော ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်သည် ကမ္မဿကတာဉာဏ်၏ အကြောင်းဖြစ်၏။ မသင့်သောအားဖြင့် နှလုံးသွင်းသောသူအား ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်သည် ကမ္မဿကတာဉာဏ်၏ အကြောင်းမဖြစ်နိုင်။ ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေရန် 'မဟာနာရဒကဿပဇာတ်' ကိုလည်းကောင်း၊ ဗြဟ္မဇာလသုတ်လာ 'ဧကစ္စသဿတဝါဒ' ကိုလည်းကောင်း သာဓကဆောင်အပ်၏။ “သဒ္ဓါသည် သက်ဝင်ယုံကြည်ခြင်း လက္ခဏာရှိ၏” စသည်ဖြင့် သဒ္ဓါနှင့် ကြည်ညိုခြင်း (ပသာဒ) တို့၏ ထူးခြားပုံကို ပြတော်မူသည်။ ထိုကြည်ညိုခြင်းကိုလည်း သဒ္ဓါ၏ ဖြစ်ပေါ်ပုံ အခိုက်အတန့် အထူးမျှသာဟု သိအပ်၏။ ထိုပါဌ်၌ ယုံကြည်ခြင်းအစွမ်းအားဖြင့် အာရုံ၌ သက်ဝင်ခြင်း ဆုံးဖြတ်ခြင်းကို 'ဩကပ္ပန' (သက်ဝင်ဆုံးဖြတ်ခြင်း) ဟု ခေါ်၏။ မယုံကြည်ခြင်းမှ ကင်းသဖြင့် စိတ်၏ မနောက်ကျိခြင်းကို 'အနာဝိလတာ' မည်၏။ ယုံကြည်ခြင်းသည်သာလျှင် 'အဘိပတ္ထိယနာ' မည်၏။ ပညာနှင့်တကွဖြစ်၍ ရတနာသုံးပါးလျှင် အာရုံရှိသော အလွန်ကြည်ညိုခြင်းသည် 'အဝေစ္စပ္ပသာဒ' (မတုန်မလှုပ်ကြည်ညိုခြင်း) မည်၏။ မမေ့လျော့ခြင်းသည် 'အပိလာပန' မည်၏။ သို့မဟုတ် ရေ၌ နစ်မြုပ်၍ သက်ဝင်သကဲ့သို့ အာရုံ၌ သက်ဝင်ခြင်းသည် 'အပိလာပန' မည်၏။ ဤသဒ္ဓါစသည်တို့၏ ပဒဋ္ဌာန်ကို ဆိုရာ၌လည်း “ကြည်ညိုခြင်း၊ သဒ္ဓါ၊ သမ္မပ္ပဓာန်၊ သတိပဋ္ဌာန်၊ ဈာန်အင်္ဂါတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ပဒဋ္ဌာန် ဖြစ်ကုန်၏” ဟု မိန့်တော်မူသော အရှင်မဟာကစ္စည်းမထေရ်သည် အခိုက်အတန့်အထူး၏ အစွမ်းအားဖြင့် ပဒဋ္ဌာန်အဖြစ်ကို မိန့်တော်မူအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ သို့မဟုတ် သတိနှင့် သမာဓိတို့၏ ပဒဋ္ဌာန်ကို ဆိုရာ၌ ရူပကာယစသည်တို့ကို သတိပဋ္ဌာန်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဝိတက်စသည်တို့ကို ဈာန်ဟူ၍လည်းကောင်း ပဒဋ္ဌာန်အဖြစ်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်ကုန်၏။ Assādamanasikāro saṃyojanīyesu dhammesu assādānupassitā. Punabbhavavirohaṇāti punabbhavāya virohaṇā, punabbhavanibbattanārahatā vipākadhammatāti attho. Opapaccayikanibbattilakkhaṇanti upapattibhavabhāvena nibbattanasabhāvaṃ. Nāmakāyarūpakāyasaṅghātalakkhaṇanti arūparūpakāyānaṃ samūhiyabhāvaṃ. Indriyavavatthānanti cakkhādīnaṃ channaṃ indriyānaṃ vavatthitabhāvo. Opapaccayikanti upapattikkhandhanibbattakaṃ. Upadhīti attabhāvo. Attano piyassa maraṇaṃ cintentassa bālassa yebhuyyena soko uppajjatīti maraṇaṃ sokassa padaṭṭhānanti vuttaṃ. Ussukkaṃ cetaso santāpo. Odahananti avadahanaṃ. Attano nissayassa santapanameva bhavassāti vuttaṃ bhavaṃ dassetuṃ ‘‘imānī’’tiādi vuttaṃ. Tattha bhavassa aṅgāni bhavasaṅkhātāni ca aṅgāni bhavaṅgāni. Tesu kilesā bhavassa aṅgāni. Kammavipākavaṭṭaṃ bhavasaṅkhātāni aṅgāni. Samaggānīti sabbāni. Khandhāyatanādīnaṃ aparāparuppattisaṃsaraṇaṃ saṃsāro. Tassa purimapurimajātinipphannaṃ kilesādivaṭṭaṃ kāraṇanti āha – ‘‘bhavo saṃsārassa padaṭṭhāna’’nti. Sampāpakahetubhāvaṃ sandhāya ‘‘maggo nirodhassa padaṭṭhāna’’nti vuttaṃ. သံယောဇဉ်၏ အာရုံဖြစ်ကုန်သော တရားတို့၌ သာယာဖွယ်အားဖြင့် ရှုခြင်းသည် 'အဿာဒမနသိကာရ' (သာယာဖွယ် နှလုံးသွင်းခြင်း) ဖြစ်၏။ 'ပုနဗ္ဘဝဝိရောဟဏာ' ဟူသည် ဘဝသစ်၏ ဖြစ်ခြင်းငှာ ထောက်စေခြင်း၊ ဘဝသစ်ကို ဖြစ်စေရန် ထိုက်သည်၏အဖြစ်တည်းဟူသော အကျိုးပေးခြင်းသဘောရှိခြင်း ဖြစ်၏ဟု အနက်ရှိ၏။ 'ဩပပစ္စယိkနိဗ္ဗတ္တိလက္ခဏာ' ဟူသည် ဥပပတ္တိဘဝ၏ အဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်း သဘောရှိသည်ဟူလို။ 'နာမကာယရူပကာယသံဃာတလက္ခဏာ' ဟူသည် နာမ်အပေါင်း ရုပ်အပေါင်းတို့၏ ပေါင်းစုမိခြင်း သဘောရှိသည်ဟူလို။ မျက်စိစသော ဣန္ဒြေခြောက်ပါးတို့၏ ပိုင်းခြားတည်ရှိပုံကို 'ဣန္ဒြိယဝဝတ္ထာန' ဟု ခေါ်၏။ 'ဩပပစ္စယိက' ဟူသည် ဥပပတ္တိခန္ဓာကို ဖြစ်စေတတ်သော တရားတည်း။ 'ဥပဓိ' ဟူသည် အတ္တဘောတည်း။ မိမိချစ်အပ်သောသူ၏ သေဆုံးခြင်းကို ကြံစည်တွေးတောသော လူမိုက်အား များသောအားဖြင့် စိုးရိမ်ပူပန်ခြင်း (သောက) ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် “သေခြင်း (မရဏ) သည် စိုးရိမ်ခြင်း (သောက) ၏ ပဒဋ္ဌာန် ဖြစ်၏” ဟု ဆိုအပ်သည်။ 'ဥဿုက္က' ဟူသည် စိတ်၏ ပူပန်ခြင်း ဖြစ်၏။ 'ဩဒဟန' ဟူသည် ပြင်းစွာပူလောင်ခြင်းတည်း။ မိမိ၏မှီရာ ဖြစ်သော ရုပ်နာမ်တို့ကို ပူလောင်စေတတ်ခြင်းပင် ဖြစ်၏။ 'ဘဝ၏' ဟု ဆိုအပ်သော ဘဝကို ပြခြင်းငှာ “ဤတရားတို့သည်” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကား၌ ဘဝ၏ အကြောင်းတရားတို့သည်လည်းကောင်း၊ ဘဝဟု ဆိုအပ်သော အစိတ်တရားတို့သည်လည်းကောင်း 'ဘဝင်္ဂ' (ဘဝ၏ အစိတ်အင်္ဂါ) မည်ကုန်၏။ ထိုဘဝ၏ အစိတ်အပိုင်းများအနက် ကိလေသာတို့သည် ဘဝ၏ အကြောင်းတရား (အင်္ဂါ) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ကမ္မဝဋ်နှင့် ဝိပါကဝဋ်သည် ဘဝဟု ဆိုအပ်သော အစိတ်အပိုင်း (အင်္ဂါ) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'သမဂ္ဂါနိ' ဟူသည် အလုံးစုံသော တရားတို့တည်း။ ခန္ဓာ၊ အာယတနစသည်တို့၏ အဆင့်ဆင့်ဖြစ်သောအားဖြင့် ကျင်လည်ခြင်းကို သံသရာ (သံသာရ) ဟု ခေါ်၏။ ထိုသံသရာ၏ ရှေးရှေးသော ဘဝ၌ ဖြစ်ပွားခဲ့သော ကိလေသာစသော ဝဋ်တရားသည် အကြောင်းရင်း ဖြစ်သောကြောင့် “ဘဝသည် သံသရာ၏ ပဒဋ္ဌာန် ဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ လိုရာဆိပ်ကမ်းသို့ ရောက်စေတတ်သော အကြောင်းအဖြစ်ကို ရည်ရွယ်၍ “မဂ်သည် နိရောဓ၏ ပဒဋ္ဌာန် ဖြစ်၏” ဟု ဆိုအပ်သည်။ Kammaṭṭhānogāhakassa otaraṇaṭṭhānatāya bahussuto titthaṃ nāma, tassa sammāpayirupāsanā titthaññutā. Dhammūpasañhitaṃ pāmojjaṃ pītaṃ nāma, sappāyadhammassavanena taṃ uppādetvā kammaṭṭhānassa brūhanā pītaññutā, bhāvanāya thokampi layāpattiyā uddhaṃpattiyā ca jānanā pattaññutā. Attano pañcahi padhāniyaṅgehi samannāgatassa jānanā attaññutā, tesu purimānaṃ purimānaṃ pacchimassa pacchimassa padaṭṭhānabhāvo suviññeyyo eva. Katapuññasseva patirūpadesavāso sambhavati[Pg.94], na itarassāti ‘‘pubbekatapuññatā patirūpadesavāsassa padaṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Yathābhūtañāṇadassanaṃ saha adhiṭṭhānena taruṇavipassanā. Nibbidāti balavavipassanā. Virāgoti maggo. Vimuttīti phalaṃ. Evanti yadidaṃ ‘‘tassā vipallāsā padaṭṭhāna’’ntiādinā avijjādīnaṃ padaṭṭhānaṃ dassitaṃ, iminā nayena athāpi yo koci upanissayo balavapaccayoti yo koci avasesapaccayo, sabbo so padaṭṭhānaṃ kāraṇanti veditabbaṃ. ‘‘Evaṃ yā kāci upanisā yogato ca paccayato cā’’tipi paṭhanti. Tattha upanisāti kāraṇaṃ, yogatoti yuttito, paccayatoti paccayabhāvamattatoti attho veditabbo. Yaṃ panettha atthato na vibhattaṃ, taṃ suviññeyyameva. ကမ္မဋ္ဌာန်းသို့ သက်ဝင်သောသူ၏ သက်ဝင်ရာဆိပ်ကမ်းသဖွယ် ဖြစ်သောကြောင့် ဗဟုဿုတ (အကြားအမြင်များသောသူ) ကို 'တိတ္ထ' (ဆိပ်ကမ်း) ဟု ခေါ်၏။ ထိုဗဟုဿုတပုဂ္ဂိုလ်ကို ကောင်းစွာ ဆည်းကပ်ခြင်းကို 'တိတ္ထညုတာ' ဟု ခေါ်၏။ တရားနှင့် စပ်ယှဉ်သော ဝမ်းမြောက်ခြင်းသည် 'ပီတ' (ဝမ်းမြောက်ခြင်း) မည်၏။ လျောက်ပတ်သော တရားကို ကြားနာရသဖြင့် ထိုဝမ်းမြောက်ခြင်းကို ဖြစ်ပေါ်စေ၍ ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားကို ပွားများစေခြင်းကို 'ပီတညုတာ' ဟု ခေါ်၏။ ဘာဝနာပွားများရာ၌ အတန်ငယ်မျှလည်း တွန့်တိုခြင်းသို့ ရောက်ခြင်းနှင့် ပြန့်လွင့်ခြင်းသို့ ရောက်ခြင်းကို သိခြင်းကို 'ပတ္တညုတာ' ဟု ခေါ်၏။ ပဓာနိယအင်္ဂါ ငါးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော မိမိကိုယ်ကို သိခြင်းကို 'အတ္တညုတာ' ဟု ခေါ်၏။ ထိုတိတ္ထညုတာစသည်တို့၌ ရှေးဦးဖြစ်သော တရားတို့သည် နောက်၌ဖြစ်သော တရားတို့၏ ပဒဋ္ဌာန် (နီးစွာသောအကြောင်း) အဖြစ်ကို အလွယ်တကူ သိသာလှပေ၏။ ပြုအပ်ပြီးသော ကောင်းမှုရှိသောသူအားသာလျှင် သင့်တင့်လျောက်ပတ်သော အရပ်၌ နေရခြင်းသည် ဖြစ်နိုင်၏။ ထိုသို့ ကောင်းမှုမရှိသောသူအား မဖြစ်နိုင်။ ထို့ကြောင့် “ရှေးက ပြုဖူးသော ကောင်းမှုရှိခြင်း (ပုဗ္ဗေကတပုညတာ) သည် သင့်လျော်သော အရပ်၌ နေရခြင်း၏ ပဒဋ္ဌာန် ဖြစ်၏” ဟု ဆိုအပ်သည်။ ဟုတ်မှန်စွာ သိမြင်သော ဉာဏ်အမြင် (ယထာဘူတဉာဏဒဿန) ဟူသည် တီရဏပရိညာ၏ တည်ရာဖြစ်သော ဉာတပရိညာနှင့်တကွ ဖြစ်သော နုသော ဝိပဿနာဉာဏ် ဖြစ်၏။ 'နိဗ္ဗိဒါ' ဟူသည် အားကြီးသော ဝိပဿနာတည်း။ 'ဝိရာဂ' ဟူသည် မဂ်တည်း။ 'ဝိမုတ္တိ' ဟူသည် ဖိုလ်တည်း။ ဤသို့လျှင် “မှားယွင်းသော နှလုံးသွင်းမှုသည် ထိုအဝိဇ္ဇာ၏ ပဒဋ္ဌာန် ဖြစ်၏” စသည်ဖြင့် အဝိဇ္ဇာစသည်တို့၏ ပဒဋ္ဌာန်ကို ပြတော်မူပြီ။ ဤပြအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအားဖြင့် ထိုမှတစ်ပါးလည်း အားကြီးသော အကြောင်းဖြစ်သော ဥပနိဿယပစ္စည်းသည်လည်းကောင်း၊ ကြွင်းသောအကြောင်းပစ္စည်းသည်လည်းကောင်း ရှိ၏။ ထိုအလုံးစုံသော အကြောင်းတရားသည် ပဒဋ္ဌာန် (အကြောင်းရင်း) မည်၏ဟု သိအပ်၏။ “ဤသို့ သင့်လျော်သောအကြောင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပစ္စည်း၏အဖြစ်မျှအားဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော အကြောင်းတရား (ဥပနိသာ) ရှိ၏” ဟူ၍လည်း ရွတ်ဖတ်ကြကုန်၏။ ထိုပါဌ်၌ 'ဥပနိသာ' ဟူသည် အကြောင်းတည်း။ 'ယောဂတော' ဟူသည် အသင့်အားဖြင့်၊ 'ပစ္စယတော' ဟူသည် ပစ္စည်း၏အဖြစ်မျှအားဖြင့် ဟု အနက်သိအပ်၏။ ဤပဒဋ္ဌာနဟာရဝိဘင်း၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် မဝေဖန်အပ်သေးသော စကားစုများရှိပါက ၎င်းတို့သည် အလွန်သိသာထင်ရှားလှပေ၏။ Padaṭṭhānahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā. ပဒဋ္ဌာနဟာရဝိဘင်းအဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။ 5. Lakkhaṇahāravibhaṅgavaṇṇanā ၅. လက္ခဏဟာရဝိဘင်းအဖွင့် ဖြစ်သည်။ 23. Tattha katamo lakkhaṇo hārotiādi lakkhaṇahāravibhaṅgo. Tattha kiṃ lakkhayatīti lakkhaṇahārassa visayaṃ pucchati. ‘‘Ye dhammā’’tiādinā lakkhaṇahāraṃ saṅkhepato dassetvā taṃ udāharaṇehi vibhajituṃ ‘‘cakkhu’’ntiādi āraddhaṃ. Tattha ‘‘vadhakaṭṭhena ekalakkhaṇānī’’ti iminā anavaṭṭhitabhāvādināpi ekalakkhaṇatā vuttā evāti daṭṭhabbaṃ. ၂၃. ထိုစကားရပ်များတွင် "တတ္ထ ကတမော လက္ခဏော ဟာရော" စသည်ကား လက္ခဏဟာရဝိဘင်း ဖြစ်သည်။ ထိုဝိဘင်း၌ "ကိံ လက္ခယတိ" (အဘယ်သို့ မှတ်အပ်သနည်း) ဟူသော စကားဖြင့် လက္ခဏဟာရ၏ အရာနယ်ပယ်ကို မေးမြန်းသည်။ "ယေ ဓမ္မာ" စသည်ဖြင့် လက္ခဏဟာရကို အကျဉ်းချုပ် ပြသပြီးနောက် ထိုလက္ခဏဟာရကို ဥပမာသာဓက (ဥဒါဟရုဏ်) တို့ဖြင့် ဝေဖန်ခွဲခြားပြခြင်းငှာ "စက္ခု" စသည်ကို အစပျိုးထားသည်။ ထိုစကားရပ်၌ "ဝဓကဋ္ဌေန ဧကလက္ခဏာနိ" (နှိပ်စက်တတ်သော အနက်ကြောင့် တူသော လက္ခဏာရှိကုန်၏) ဟူသော စကားဖြင့် အမြဲမတည်သည့် (အနိစ္စ) အဖြစ် စသည်တို့ကြောင့်လည်း တူညီသော လက္ခဏာရှိသည်ကို ဟောကြားထားခြင်းသာဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူအပ်သည်။ Evaṃ āyatanavasena ekalakkhaṇataṃ dassetvā idāni khandhādivasena dassetuṃ ‘‘atīte, rādha, rūpe anapekkho hotī’’tiādi suttaṃ ābhataṃ. Yamakovādasutte (saṃ. ni. 3.85) vadhakaṭṭhena ekalakkhaṇā vuttāti tasmiṃ sutte ‘‘vadhakaṃ rūpaṃ vadhakaṃ rūpanti yathābhūtaṃ nappajānātī’’tiādinā āgatattā vuttaṃ. Itīti evaṃ, imissaṃ gāthāyaṃ kāyagatāya satiyā vuttāya sati vedanāgatā sati cittagatā sati dhammagatā ca sati vuttā bhavati satipaṭṭhānabhāvena ekalakkhaṇattāti adhippāyo. Diṭṭhantiādīnaṃ atthaṃ parato vaṇṇayissāma. ဤသို့ အာယတနအစွမ်းဖြင့် တူညီသော လက္ခဏာရှိသည်ကို ပြသပြီးနောက် ယခုအခါ၌ ခန္ဓာအစွမ်းဖြင့် ပြသခြင်းငှာ "အတီတေ၊ ရာဓ၊ ရူပေ အနပေက္ခော ဟောတိ" စသော သုတ်တရားကို ဆောင်ပြထားသည်။ ယမကောဝါဒသုတ်၌ "နှိပ်စက်တတ်သော (သတ်တတ်သော) အနက်ကြောင့် တူသောလက္ခဏာရှိ၏" ဟု ဟောကြားအပ်သောစကားကို ထိုသုတ်၌ "သတ်တတ်သောသူနှင့်တူသော ရုပ်တည်း၊ ရုပ်သည် သတ်တတ်သောသူနှင့်တူ၏ဟု ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ မသိ" စသည်ဖြင့် လာရှိသောကြောင့် ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် ဤဂါထာ၌ ကာယဂတာသတိကို ဟောကြားတော်မူသော် ဝေဒနာနုပဿနာသတိ၊ စိတ္တာနုပဿနာသတိ၊ ဓမ္မာနုပဿနာသတိတို့ကိုလည်း သတိပဋ္ဌာန်အဖြစ်ဖြင့် လက္ခဏာတူညီသောကြောင့် ဟောကြားပြီး ဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "ဒိဋ္ဌံ" စသော ပုဒ်တို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို နောင်အခါ၌ ရှင်းလင်းဖွင့်ဆိုပါအံ့။ Kāye [Pg.95] kāyānupassī viharāhīti ettha kāyeti rūpakāye. Rūpakāyo hi idha aṅgapaccaṅgānaṃ kesādīnañca samūhaṭṭhena kāyoti adhippeto. Yathā ca samūhaṭṭhena, evaṃ kucchitānaṃ āyaṭṭhena. Kucchitānañhi paramajegucchānaṃ so āyotipi kāyo, āyoti uppattideso. Tatrāyaṃ vacanattho – āyanti tatoti āyo. Ke āyanti? Kucchitā kesādayo, iti kucchitānaṃ āyoti kāyo. "ကာယေ ကာယာနုပဿီ ဝိဟရ" ဟူသော ဤပါဠိ၌ "ကာယေ" ဟူသည်မှာ ရူပကာယ၌ ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဤသာသနာတော်၌ ရူပကာယကို အင်္ဂါကြီးငယ်တို့၏လည်းကောင်း၊ ဆံပင်အစရှိသော အစိတ်အပိုင်းတို့၏လည်းကောင်း စုပေါင်းတည်ရှိခြင်း အနက်ကြောင့် "ကာယ" ဟု ရည်ရွယ်အပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အစုအပေါင်းဖြစ်ခြင်း အနက်ကြောင့် "ကာယ" ဟု ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့ပင် စက်ဆုပ်ဖွယ်ကောင်းသော ဆံစသည်တို့၏ ဖြစ်ရာဖြစ်သော အနက်ကြောင့်လည်း "ကာယ" ဟု ရည်ညွှန်းသည်။ အမှန်စင်စစ် အလွန်စက်ဆုပ်ဖွယ်ကောင်းသော ဆံအစရှိသည်တို့၏ ဖြစ်ရာအရပ်ဖြစ်သောကြောင့် ထိုရူပကာယကို "ကာယ" ဟု ခေါ်သည်။ "အာယ" ဟူသည်မှာ ဖြစ်ရာအရပ်ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုကာယသဒ္ဒါ၌ ဝစနတ္ထ (စကားလုံး၏ ဓာတ်အနက်) ကား— ထိုရူပကာယမှ ဖြစ်ထွန်းကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် "အာယ" မည်၏။ အဘယ်အရာတို့ ဖြစ်ထွန်းကုန်သနည်းဟူမူ စက်ဆုပ်ဖွယ်ကောင်းသော ဆံပင်အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ထွန်းကုန်၏။ ဤသို့လျှင် စက်ဆုပ်ဖွယ်ကောင်းသော ဆံပင်စသည်တို့၏ ဖြစ်ပေါ်ရာဖြစ်သောကြောင့် "ကာယ" မည်၏။ Kāyānupassīti kāyaṃ anupassanasīlo, kāyaṃ vā anupassamāno. ‘‘Kāye’’ti ca vatvā puna ‘‘kāyānupassī’’ti dutiyaṃ kāyaggahaṇaṃ asammissato vavatthānaghanavinibbhogādidassanatthaṃ. Tena na kāye vedanānupassī cittadhammānupassī vā, atha kho kāyānupassī evāti kāyasaṅkhāte vatthusmiṃ kāyānupassanākārasseva dassanena asammissato vavatthānaṃ dassitaṃ hoti. Tathā na kāye aṅgapaccaṅgavinimuttaekadhammānupassī, nāpi kesalomādivinimuttaitthipurisānupassī. "ကာယာနုပဿီ" ဟူသည် ကာယကို အဖန်တလဲလဲ ရှုလေ့ရှိသောသူ သို့မဟုတ် ကာယကို အဖန်တလဲလဲ ရှုနေသောသူ ဖြစ်သည်။ "ကာယေ" ဟု ဆိုပြီးနောက် တစ်ဖန် "ကာယာနုပဿီ" ဟု ကာယသဒ္ဒါကို ဒုတိယအကြိမ် ထပ်မံဆိုခြင်းမှာ မရောယှက်ဘဲ သီးခြားပိုင်းခြားခြင်း၊ တစ်ခဲနက်ဖြစ်မှုကို ခွဲခြားခြင်း စသည်တို့ကို ပြသရန် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ရူပကာယ၌ ဝေဒနာကို အဖန်တလဲလဲ ရှုသည်မဟုတ်၊ စိတ်နှင့် ဓမ္မတို့ကိုလည်း အဖန်တလဲလဲ ရှုသည်မဟုတ်ဘဲ စင်စစ်အားဖြင့် ရူပကာယကိုသာလျှင် အဖန်တလဲလဲ ရှုသည်ဖြစ်၍ ကာယဟု ဆိုအပ်သော အရာဝတ္ထု၌ ကာယာနုပဿနာ၏ အခြင်းအရာသက်သက်ကိုသာ ပြသခြင်းဖြင့် မရောယှက်သောအားဖြင့် ပိုင်းခြားခြင်းကို ပြပြီးဖြစ်သည်။ ထို့အတူ ကာယ၌ အင်္ဂါကြီးငယ်တို့မှ လွတ်သော တစ်ခုတည်းသော တရားကို ရှုသည်မဟုတ်၊ ဆံပင်မွေးညှင်း စသည်တို့မှ လွတ်သော မိန်းမ၊ ယောက်ျားအဖြစ်ဖြင့် ရှုသည်လည်း မဟုတ်ပေ။ Yopi cettha kesalomādiko bhūtupādāyasamūhasaṅkhāto kāyo, tatthapi na bhūtupādāyavinimuttaekadhammānupassī, atha kho rathasambhārānupassako viya aṅgapaccaṅgasamūhānupassī, nagarāvayavānupassako viya kesalomādisamūhānupassī, kadalikkhandhapattavaṭṭivinibbhujjako viya rittamuṭṭhiviniveṭhako viya ca bhūtupādāyasamūhānupassī evāti nānappakārato samūhavaseneva kāyasaṅkhātassa vatthuno dassanena ghanavinibbhogo dassito hoti. Na hettha yathāvuttasamūhavinimutto kāyo vā añño vā koci dhammo dissati, yathāvuttadhammasamūhamatte eva pana tathā tathā sattā micchābhinivesaṃ karonti. Tenāhu porāṇā – ဤကာယ၌ ဆံပင်မွေးညှင်း စသည်တို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းအပ်သော၊ မဟာဘုတ်ရုပ်နှင့် ဥပါဒါရုပ်တို့၏ အစုအပေါင်းဖြစ်သော ကာယဟူ၍ ရှိ၏။ ထိုကာယ၌လည်း မဟာဘုတ်ရုပ်နှင့် ဥပါဒါရုပ်မှ လွတ်သော တစ်စုံတစ်ခုသော တရားကိုမျှ ရှုသည်မဟုတ်ဘဲ ရထား၏ အဆောက်အဦအစိတ်အပေါင်းကို ရှုသောသူကဲ့သို့ အင်္ဂါကြီးငယ်တို့၏ အပေါင်းကို ရှုခြင်း၊ မြို့၏ အစိတ်အပိုင်းကို ရှုသောသူကဲ့သို့ ဆံပင်မွေးညှင်း စသည်တို့၏ အစုအပေါင်းကို ရှုခြင်း၊ ငှက်ပျောရွက်ဖတ်တို့ကို တစ်ခုချင်း ဖတ်ခွာဝေဖန်သောသူ ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အချည်းနှီးသော လက်ဆုပ်ကို ဖြန့်ပြသောသူ ကဲ့သို့လည်းကောင်း ဘူတရုပ် ဥပါဒါရုပ်တို့၏ အစုအပေါင်းကိုသာ အဖန်တလဲလဲ ရှုခြင်းဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် များစွာသော အပြားအားဖြင့် အစုအပေါင်း၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ကာယဟူသော အရာဝတ္ထုကို ပြသခြင်းဖြင့် တစ်ခဲနက်ဖြစ်မှုကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း (ဃနဝိနိဗ္ဘောဂ) ကို ပြပြီးဖြစ်သည်။ အမှန်စင်စစ် ဤကာယ၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အစုအပေါင်းမှ ကင်းလွတ်သော ကာယဟူ၍သော်လည်းကောင်း၊ အခြားတစ်စုံတစ်ခုသော တရားဟူ၍သော်လည်းကောင်း မရှိပေ။ သို့သော်လည်း သတ္တဝါတို့သည် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော တရားအပေါင်းမျှ၌သာ ထိုထိုမှားယွင်းသော သဘောဖြင့် စွဲလမ်းခြင်းကို ပြုကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ရှေးပညာရှိ (အဋ္ဌကထာဆရာ) တို့သည် ဤသို့ မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့ကြသည်။ ‘‘Yaṃ passati na taṃ diṭṭhaṃ, yaṃ diṭṭhaṃ taṃ na passati; Apassaṃ bajjhate mūḷho, bajjhamāno na muccatī’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 2.373; ma. ni. aṭṭha. 1.106; paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.36; mahāni. aṭṭha. 3); "အကြင်မိန်းမ ယောက်ျား (သတ္တဝါ) ကို မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဖြင့် မြင်၏၊ ထိုမြင်အပ်သော မိန်းမ ယောက်ျားသည် စင်စစ်အားဖြင့် မြင်အပ်သော ရူပါရုံမဟုတ်ပေ။ မြင်အပ်သော ရူပါရုံသည်လည်း ထိုမိန်းမ ယောက်ျားမဟုတ်ပေ။ ထိုမိန်းမ ယောက်ျားသည် ဆံပင်စသည်တို့ဖြင့် စုပေါင်းထားအပ်သော မဟာဘုတ်နှင့် ဥပါဒါရုပ်တို့၏ အစုအပေါင်းဟူသော မြင်အပ်သော တရားမဟုတ်ပေ။ ထိုမြင်အပ်သော တရားသည်လည်း ထိုမိန်းမ ယောက်ျားမဟုတ်ပေ။ အကြင်မြင်အပ်သော ရူပါရုံ သို့မဟုတ် ဘူတရုပ် ဥပါဒါရုပ်တို့၏ အပေါင်းကို ပညာမျက်စိဖြင့် မမြင်။ တွေဝေသော သတ္တဝါသည် ထိုသို့ မမြင်သဖြင့် ကိလေသာဖြင့် အနှောင်အဖွဲ့ခံရ၏။ ထိုသို့ အနှောင်အဖွဲ့ခံရသောသူသည် သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲမှ မလွတ်မြောက်နိုင်" ဟု ဟောတော်မူ၏။ Ghanavinibbhogādidassanatthanti ādisaddena ayamattho veditabbo. Ayañhi etasmiṃ kāye kāyānupassīyeva, na aññadhammānupassī. "တစ်ခဲနက်ဖြစ်မှုကို ခွဲခြားခြင်း စသည်တို့ကို ပြသရန်" ဟူသော စကားရပ်၌ "စသည်" ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် ဤသို့ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်သည်။ အဘယ်သို့ သိအပ်သနည်းဟူမူ ဤရဟန်းသည် ဤရူပကာယ၌ ရူပကာယကိုသာ အဖန်တလဲလဲ ရှုသည်ဖြစ်၍ ရူပကာယမှ တစ်ပါးသော တရားတို့ကို အဖန်တလဲလဲ ရှုသည်မဟုတ်ကြောင်း သိအပ်သည်။ Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā anudakabhūtāyapi marīciyā udakānupassino honti, na evaṃ aniccadukkhānattaasubhabhūte eva imasmiṃ kāye niccasukhaattasubhabhāvānupassī[Pg.96], atha kho kāyānupassī aniccadukkhaanattaasubhākārasamūhānupassīti attho. Atha vā yvāyaṃ mahāsatipaṭṭhāne (dī. ni. 2.374 ādayo) assāsapassāsādicuṇṇikajātaaṭṭhikapariyosāno kāyo vutto, yo ca ‘‘idhekacco pathavīkāyaṃ aniccato anupassati, āpokāyaṃ tejokāyaṃ vāyokāyaṃ kesakāyaṃ…pe… aṭṭhimiñjakāya’’nti paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 3.34 ādayo) kāyo vutto, tassa sabbassa imasmiṃyeva kāye anupassanato kāye kāyānupassīti evampettha attho daṭṭhabbo. ဤစကားရပ်ဖြင့် ဤအဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုထားခြင်းဖြစ်သည်— ရေမဟုတ်သော်လည်း တံလျှပ်၌ ရေဟု ရှုမြင်ကြသကဲ့သို့၊ အနိစ္စ ဒုက္ခ အနတ္တ အသုဘသာဖြစ်သော ဤရူပကာယ၌ နိစ္စ သုခ အတ္တ သုဘဟူ၍ ရှုမြင်သည်မဟုတ်ဘဲ ကာယာနုပဿီဖြစ်၍ အနိစ္စ ဒုက္ခ အနတ္တ အသုဘဟူသော အခြင်းအရာအစုအပေါင်းကို အဖန်တလဲလဲ ရှုမြင်သည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့်လည်း မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ်၌ ဟောတော်မူအပ်သော ထွက်သက်ဝင်သက်မှစ၍ မှုန့်မှုန့်ညက်ညက် ကြွေမွသော အရိုးစုတိုင်အောင် ပြဆိုအပ်သော ကာယကိုလည်းကောင်း၊ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်၌ "ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ပထဝီဓာတ်အပေါင်းကို အနိစ္စဟု အဖန်တလဲလဲ ရှု၏၊ အာပေါဓာတ်၊ တေဇောဓာတ်၊ ဝါယောဓာတ်အပေါင်းကိုလည်းကောင်း၊ ဆံပင်အစုကို... ခြင်ဆီအစုကို... အနိစ္စဟု အဖန်တလဲလဲ ရှု၏" ဟု ဆိုအပ်သော ကာယကိုလည်းကောင်း၊ ထိုရူပကာယအစုအားလုံးကို ဤကာယ၌သာလျှင် အဖန်တလဲလဲ ရှုခြင်းကြောင့် "ကာယေ ကာယာနုပဿီ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်ဟု ဤပါဠိ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မှတ်ယူအပ်သည်။ Atha vā kāye ahanti vā mamanti vā gahetabbassa kassaci ananupassanato, tassa pana kesalomādikassa nānādhammasamūhassa anupassanato kāye kesādidhammasamūhasaṅkhāte kāyānupassīti attho daṭṭhabbo. Api ca ‘‘imasmiṃ kāye aniccato anupassati no niccato’’tiādinā anukkamena paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 3.34 ādayo) āgatanayassa sabbasseva aniccalakkhaṇādikassa ākārasamūhasaṅkhātassa kāyassa anupassanato kāye kāyānupassīti attho. တစ်နည်းအားဖြင့် ကာယ၌ "ငါ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ငါ့ဥစ္စာ" ဟူ၍လည်းကောင်း စွဲလမ်းအပ်သော တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မရှုခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆံပင်မွေးညှင်း စသည်တို့၏ ထိုထိုတရားအပေါင်းကို ရှုမြင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆံစရှိသော တရားအပေါင်းဟု ဆိုအပ်သော ကာယ၌ "ကာယာနုပဿီ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ် မှတ်ယူအပ်သည်။ ထို့ပြင် နည်းတစ်ပါးဖြင့် ပြရသော် ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်၌ လာရှိသောနည်းအတိုင်း "ဤကာယ၌ အနိစ္စဟု ရှု၏၊ နိစ္စဟု မရှု" စသည်ဖြင့် အစဉ်အတိုင်း လာသောနည်း၏အစွမ်းဖြင့် အနိစ္စအစရှိသော လက္ခဏာရှိသည့် အခြင်းအရာအစုအပေါင်းဟု ဆိုအပ်သော ကာယကို ရှုသောကြောင့် "ကာယေ ကာယာနုပဿီ" ဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ Viharāhīti vattāhi. Ātāpīti tīsu bhavesu kilese ātāpetīti ātāpo, so assa atthīti ātāpī. Sampajānoti sampajaññasaṅkhātena ñāṇena samannāgato. Satimāti kāyapariggāhikāya satiyā samannāgato. Ayaṃ pana yasmā satiyā ārammaṇaṃ pariggahetvā paññāya anupassati, na hi sativirahitā anupassanā atthi, tenevāha – ‘‘satiñca khvāhaṃ, bhikkhave, sabbatthikaṃ vadāmī’’ti (saṃ. ni. 5.234). Anātāpino ca anto saṅkoco antarāyakaro hoti, kammaṭṭhānaṃ na sampajjati. Tasmā yesaṃ dhammānaṃ ānubhāvena taṃ sampajjati, taṃ dassanatthaṃ ‘‘ātāpī’’tiādi vuttaṃ. "ဝိဟရာဟိ" ဟူသည်မှာ နေလော့ (ကျင့်ပွားနေထိုင်လော့) ဟူလို။ "အာတာပီ" ဟူသည်ကား ဘုံသုံးပါး၌ ကိလေသာတို့ကို ပူပန်စေတတ်သောကြောင့် "အာတာပ" (လုံ့လဝီရိယ) မည်၏။ ထိုပူပန်စေတတ်သော လုံ့လဝီရိယသည် ထိုရဟန်းအား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် "အာတာပီ" မည်၏။ "သမ္ပဇာနော" ဟူသည်မှာ သမ္ပဇညဟု ဆိုအပ်သော ဉာဏ်ပညာနှင့် ပြည့်စုံသည် ဖြစ်၍။ "သတိမာ" ဟူသည်မှာ ကာယကို ကောင်းစွာသိမ်းဆည်းတတ်သော သတိနှင့် ပြည့်စုံသည် ဖြစ်၍။ "ကာယေ ကာယာနုပဿီ ဝိဟရ" ဟု ဆိုရုံမျှဖြင့် မပြီးဘဲ အဘယ်ကြောင့် "အာတာပီ သမ္ပဇာနော သတိမာ" ဟု ထပ်မံဆိုရသနည်းဟူမူ ဤရဟန်းသည် သတိဖြင့် အာရုံကို သိမ်းဆည်း၍ ပညာဖြင့် အဖန်တလဲလဲ ရှုရသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ သတိကင်းသော အနုပဿနာ (ရှုခြင်း) ဟူသည် မရှိနိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် မြတ်စွာဘုရားက "ချစ်သားရဟန်းတို့၊ ငါဘုရားသည် သတိကို အရာခပ်သိမ်း၌ အသုံးဝင်သောတရား (သို့မဟုတ်) အရာခပ်သိမ်း၌ အလိုရှိအပ်သောတရား ဖြစ်သည်ဟု ဟောကြားတော်မူ၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ လုံ့လဝီရိယမရှိသောသူအား အတွင်းစိတ်၌ တွန့်တိုပျင်းရိခြင်းသည် ကမ္မဋ္ဌာန်း၏ အန္တရာယ်ကို ပြုတတ်၏၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ကမ္မဋ္ဌာန်းအကျင့် မပြည့်စုံနိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် အကြင်ဝီရိယ၊ ပညာ၊ သတိတရားတို့၏ အစွမ်းကြောင့် ကမ္မဋ္ဌာန်းအကျင့် ပြည့်စုံရသနည်း၊ ထိုတရားတို့ကို ပြသရန် "အာတာပီ" စသည်ကို ဟောကြားတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ Tattha vineyyāti tadaṅgavinayena vā vikkhambhanavinayena vā vinayitvā. Loketi tasmiṃyeva kāye. Kāyo hi idha lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti adhippeto. Abhijjhāggahaṇena cettha kāmacchando, domanassaggahaṇena byāpādo gahitoti nīvaraṇesu balavadhammadvayappahānadassanena nīvaraṇappahānaṃ vuttanti kāyānupassanāsatipaṭṭhānassa pahānaṅgaṃ [Pg.97] dassitaṃ. ‘‘Ātāpī’’tiādinā pana sampayogaṅgaṃ dassitanti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ātāpī’’tiādi vuttaṃ. Tattha abhijjhādomanassānaṃ samatho ujupaṭipakkhoti abhijjhādomanassavinayo vuccamāno samādhindriyaṃ dīpetīti āha – ‘‘vineyya loke abhijjhādomanassanti samādhindriya’’nti (saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.367). Ekalakkhaṇattā catunnaṃ indriyānanti yathā vīriyapaññāsamādhindriyehi kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ ijjhati, evaṃ vedanācittadhammānupassanāsatipaṭṭhānānipi tehi ijjhantīti catusatipaṭṭhānasādhane imesaṃ indriyānaṃ sabhāvabhedābhāvato samānalakkhaṇattā itarāni satipaṭṭhānānipi vuttāni eva hontīti attho. ထိုစကားရပ်၌ ‘ဝိနေယျ’ဟူသည်မှာ တဒင်္ဂအားဖြင့် ပယ်ဖျောက်ခြင်း သို့မဟုတ် ဝိက္ခမ္ဘနအားဖြင့် ပယ်ဖျောက်ခြင်းဖြင့် ပယ်ဖျောက်၍ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘လောကေ’ဟူသည်မှာ ထိုကိုယ် (ရူပကာယ) ၌သာလျှင် ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ ‘ကိုယ်’ (ကာယ) ကို ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် ‘လောက’ ဟူ၍ ဆိုလိုသည်။ ဤပါဠိ၌ ‘အဘိဇ္ဈာ’ကို ယူခြင်းဖြင့် ကာမစ္ဆန္ဒကို ယူအပ်၏။ ‘ဒေါမနဿ’ကို ယူခြင်းဖြင့် ဗျာပါဒကို ယူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် နီဝရဏတို့တွင် အားကြီးသော တရားနှစ်ပါးကို ပယ်ခြင်းကို ပြသဖြင့် နီဝရဏကို ပယ်ခြင်းကို ဟောတော်မူရာ ရောက်သဖြင့် ကာယာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာန်၏ ပယ်အပ်သော အင်္ဂါကို ပြရာရောက်သည်။ ‘အာတာပီ’စသော ပုဒ်ဖြင့်မူကား သမ္ပယောဂအင်္ဂါကို ပြတော်မူသည်။ ဤအနက်ကို ပြခြင်းငှာ ‘အာတာပီ’စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုပါဠိ၌ အဘိဇ္ဈာနှင့် ဒေါမနဿတို့ ငြိမ်းအေးခြင်းသည် ဖြောင့်ဖြောင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်သောကြောင့် အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿကို ဖျောက်ခြင်းကို ဟောကြားသောအခါ သမာဓိန္ဒြေကို ပြရာရောက်သည်ဟူ၍ ‘ဝိနေယျ လောကေ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿံ’ ဟူသည် သမာဓိန္ဒြေ ဖြစ်သည်ဟု ဟောတော်မူသည်။ ‘ဣန္ဒြေလေးပါးတို့သည် တူသော လက္ခဏာရှိသည်၏အဖြစ်ကြောင့်’ ဟူရာ၌ ဝီရိယိန္ဒြေ၊ ပညိန္ဒြေ၊ သမာဓိန္ဒြေတို့ဖြင့် ကာယာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာန်သည် ပြီးမြောက်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဝေဒနာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာန်၊ စိတ္တာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာန်၊ ဓမ္မာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာန်တို့သည်လည်း ထိုဣန္ဒြေတို့ဖြင့်ပင် ပြီးမြောက်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့ကို ပြီးစေခြင်း၌ ဤဣန္ဒြေတို့၏ သဘောကွဲပြားမှုမရှိဘဲ တူသောလက္ခဏာရှိသည်၏အဖြစ်ကြောင့် ကာယာနုပဿနာမှ တစ်ပါးသော အခြားသတိပဋ္ဌာန်တို့ကိုလည်း ဟောကြားပြီးသားပင် ဖြစ်သည်ဟူသည်မှာ အနက်အဓိပ္ပာယ်တည်း။ 24. Idāni satipaṭṭhānesu gahitesu sabbesaṃ bodhipakkhiyadhammānaṃ gahitabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘catūsu satipaṭṭhānesū’’tiādi vuttaṃ. Tattha bodhaṅgamāti bodhaṃ ariyamaggañāṇaṃ gacchantīti bodhaṅgamā. Yathāvuttassa bodhassa pakkhe bhavāti bodhipakkhiyā. Neyyānikalakkhaṇenāti ettha nimittato pavattato ca vuṭṭhānaṃ niyyānaṃ, niyyāne niyuttāti neyyānikā, yathā dovārikoti. Niyyānasaṅkhātaṃ vā phalaṃ arahantīti neyyānikā. Niyyānaṃ payojanaṃ etesanti vā neyyānikā. ‘‘Niyyānikā’’tipi pāṭho, tattha niyyānaṃ etesaṃ atthīti niyyānikāti attho. ‘‘Niyyāniyā’’tipi pāṭho, tassa niyyantīti niyyāniyāti attho daṭṭhabbo. Niyyānikalakkhaṇenāti niyyānikasabhāvena. ၂၄. ယခုအခါ သတိပဋ္ဌာန်တို့ကို ယူသည်ရှိသော် ခပ်သိမ်းကုန်သော ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့ကို ယူပြီးဖြစ်ကြောင်း ပြခြင်းငှာ ‘စတူသု သတိပဋ္ဌာနေသု’စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၌ ‘ဗောဓင်္ဂမာ’ ဟူသည်မှာ အရိယမဂ်ဉာဏ်သို့ ရောက်တတ်သောကြောင့် ‘ဗောဓင်္ဂမ’ မည်ကုန်၏။ ဆိုအပ်ပြီးသော မဂ်ဉာဏ်၏ အဖို့၌ ဖြစ်ကုန်သောကြောင့် ‘ဗောဓိပက္ခိယ’ မည်ကုန်၏။ ‘နေယျာနိကလက္ခဏေန’ဟူရာ၌ နိစ္စစသော နိမိတ်မှလည်းကောင်း၊ ဝဋ်တရားမှလည်းကောင်း ထမြောက်ခြင်းသည် ထွက်မြောက်ခြင်း (နိယျာန) မည်၏။ ထိုထွက်မြောက်ခြင်း၌ ယှဉ်ကုန်သောကြောင့် ‘နေယျာနိက’ မည်ကုန်၏။ တံခါးစောင့် (ဒေါဝါရိက) ကဲ့သို့တည်း။ သို့မဟုတ် ထွက်မြောက်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော အကျိုးတရားနှင့် ထိုက်တန်သောကြောင့် ‘နေယျာနိက’ မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် ထိုတရားတို့အား ထွက်မြောက်ခြင်းဟူသော အကျိုးရှိသောကြောင့် ‘နေယျာနိက’ မည်ကုန်၏။ ‘နိယျာနိကာ’ ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိရာ၊ ထိုပါဌ်၌ ဤတရားတို့အား ထွက်မြောက်ခြင်း ရှိသောကြောင့် ‘နိယျာနိကာ’ ဟု အနက်ရ၏။ ‘နိယျာနိယာ’ ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိသေးရာ၊ ထိုပါဌ်၌ ထွက်မြောက်တတ်သောကြောင့် ‘နိယျာနိယာ’ မည်၏ဟု အနက်ကို မှတ်အပ်၏။ ‘နေယျာနိကလက္ခဏေန’ ဟူသည်မှာ ထွက်မြောက်တတ်သော သဘောအားဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ Evaṃ akusalāpi dhammāti yathā kusalā dhammā ekalakkhaṇabhāvena niddhāritā, evaṃ akusalāpi dhammā ekalakkhaṇaṭṭhena niddhāretabbā. Kathaṃ? Pahānekaṭṭhatāvasenāti dassento ‘‘pahānaṃ abbhatthaṃ gacchantī’’ti āha. Idāni taṃ pahānaṃ dassetuṃ ‘‘catūsu satipaṭṭhānesū’’tiādi vuttaṃ. Tattha kāyānupassanādīsu catūsu satipaṭṭhānesu bhāviyamānesu asubhe subhantiādayo cattāro vipallāsā pahīyanti, kabaḷīkārāhārādayo cattāro āhārā cassa pariññaṃ gacchanti, tesaṃ parijānanassa paribandhino kāmarāgādayo byantīkatā hontīti attho, kasmā? Tehi pahātabbabhāvena ekalakkhaṇattāti. Evaṃ sabbattha attho yojetabbo. Tenevāha – ‘‘evaṃ akusalāpi dhammā ekalakkhaṇattā pahānaṃ abbhatthaṃ gacchantī’’ti. ‘ဧဝံ အကုသလာပိ ဓမ္မာ’ ဟူသည်မှာ ကုသိုလ်တရားတို့ကို တူသောလက္ခဏာရှိသည်၏အဖြစ်ဖြင့် ခွဲခြားပြသကဲ့သို့ ထို့အတူ အကုသိုလ်တရားတို့ကိုလည်း တူသောလက္ခဏာရှိသည်၏အဖြစ်ဖြင့် ခွဲခြားအပ်ကုန်၏။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ ပယ်ခြင်း၌ တူသောအကျိုးရှိသော အဖြစ်၏အစွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်ကြောင်း ပြလိုသဖြင့် ‘ပဟာနံ အဗ္ဘတ္ထံ ဂစ္ဆန္တိ’ (ပယ်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏) ဟူ၍ မိန့်တော်မူသည်။ ယခုအခါ ထိုပယ်ခြင်းကို ပြရန် ‘စတူသု သတိပဋ္ဌာနေသု’စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၌ ကာယာနုပဿနာစသော သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့ကို ပွားများအပ်သည်ရှိသော် မတင့်တယ်သည်၌ တင့်တယ်၏ဟု စသည်ဖြင့် ဖောက်ပြန်စွာယူဆသော ဝိပလ္လာသလေးပါးတို့ ကင်းပျောက်ကုန်၏။ ကဗဠီကာရာဟာရစသော အာဟာရလေးပါးတို့သည်လည်း ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ပိုင်းခြားသိခြင်း (ပရိညာ) သို့ ရောက်ကုန်၏။ ထိုအာဟာရတို့ကို ပိုင်းခြားသိခြင်း၏ ဘေးရန်ဖြစ်ကုန်သော ကာမရာဂစသည်တို့သည် ကင်းပြတ်ကုန်၏ဟူသည်မှာ အနက်အဓိပ္ပာယ်တည်း။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ထိုဝိပလ္လာသတို့နှင့် ပယ်အပ်သောအဖြစ်ဖြင့် တူသောလက္ခဏာရှိသောကြောင့်တည်း။ ဤသို့လျှင် အလုံးစုံသော ပုဒ်တို့၌ အနက်ကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ‘ဤသို့ အကုသိုလ်တရားတို့သည်လည်း တူသောလက္ခဏာရှိသည်၏အဖြစ်ကြောင့် ပယ်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏’ ဟူ၍ မိန့်တော်မူသည်။ Idāni [Pg.98] aññenapi pariyāyena lakkhaṇahārassa udāharaṇāni dassetuṃ ‘‘yattha vā panā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yatthāti yassaṃ desanāyaṃ. Vā-saddo vikappattho. Panāti padapūraṇo. Rūpindriyanti ruppanasabhāvaṃ aṭṭhavidhaṃ indriyaṃ. Tatthāti tassaṃ desanāyaṃ. Rūpadhātūti ruppanasabhāvā dasa dhātuyo. Rūpāyatananti ruppanasabhāvaṃ dasāyatanaṃ, rūpīni dasāyatanānīti attho. Ruppanalakkhaṇena ekalakkhaṇattā imāni desitānīti adhippāyo. Desitaṃ tattha sukhindriyaṃ somanassindriyaṃ sukhavedanābhāvena ekalakkhaṇattāti adhippāyo. ယခုအခါ အခြားတစ်မျိုးသော နည်းလမ်းဖြင့်လည်း လက္ခဏဟာရ၏ ဥပမာသာဓကတို့ကို ပြခြင်းငှာ ‘ယတ္ထ ဝါ ပနာ’စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၌ ‘ယတ္ထ’ဟူသည်မှာ အကြင်ဒေသနာ၌ ဖြစ်သည်။ ‘ဝါ’သဒ္ဒါသည် ဝိကပ္ပန (အထူးကြံဆခြင်း) အနက်ရှိ၏။ ‘ပန’သဒ္ဒါသည် ပုဒ်ပြည့်စေသော နိပါတ်တည်း။ ‘ရူပိန္ဒြိယံ’ဟူသည် ဖောက်ပြန်တတ်သော သဘောရှိသော ရှစ်ပါးသောဣန္ဒြေကို ဆိုလိုသည်။ ‘တတ္ထ’ဟူသည် ထိုဒေသနာ၌ ဖြစ်သည်။ ‘ရူပဓာတု’ဟူသည် ဖောက်ပြန်တတ်သောသဘောရှိသော ဆယ်ပါးသောဓာတ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ ‘ရူပါယတနံ’ဟူသည် ဖောက်ပြန်တတ်သော သဘောရှိသော ရူပအာယတနဆယ်ပါးကို ဆိုလိုသည်မှာ အနက်အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ဖောက်ပြန်ခြင်းလက္ခဏာအားဖြင့် တူသောလက္ခဏာရှိသောကြောင့် ဤဆယ်ပါးသော အာယတနတို့ကို ဟောကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုဒေသနာ၌ ဟောတော်မူအပ်သော သုခိန္ဒြေနှင့် သောမနဿိန္ဒြေတို့သည် သုခဝေဒနာသဘောအားဖြင့် တူသောလက္ခဏာရှိသောကြောင့် ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ Dukkhasamudayo ca ariyasaccanti idaṃ akusalassa somanassassa vasena vuttaṃ, sāsavakusalassāpi vasena yujjati eva. Sabbo ca paṭiccasamuppādo desitoti sambandho. Avijjānusayitattā adukkhamasukhāya vedanāya. Vuttañhetaṃ – ‘‘adukkhamasukhāya vedanāya avijjānusayo anusetī’’ti (ma. ni. 1.465). Tathā ca vuttaṃ ‘‘adukkhamasukhāya hi vedanāya avijjā anusetī’’ti. Etena adukkhamasukhāvedanāggahaṇena avijjā gahitāti dasseti. Sati ca avijjāggahaṇe sabbo paṭiccasamuppādo desitoti dassetuṃ ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādi vuttaṃ. So cāti ettha ca-saddo byatirekattho, tena so paṭiccasamuppādo anulomapaṭilomavasena duvidhoti imaṃ vakkhamānavisesaṃ joteti. Tesu anulomato paṭiccasamuppādo yathādassito sarāgasadosasamohasaṃkilesapakkhena hātabboti vutto, paṭilomato pana paṭiccasamuppādo yo ‘‘avijjāyatveva asesavirāganirodhā’’tiādinā pāḷiyaṃ (ma. ni. 3.126; mahāva. 1) vutto, taṃ sandhāya ‘‘vītarāgavītadosavītamohaariyadhammehi hātabbo’’ti vuttaṃ. ‘ဒုက္ခသမုဒယော စ အရိယသစ္စံ’ဟူသော ဤစကားကို အကုသိုလ်ဖြစ်သော သောမနဿ၏ အစွမ်းအားဖြင့် မိန့်တော်မူသော်လည်း အာသဝေါတရား၏ အာရုံဖြစ်သော ကုသိုလ်သောမနဿ၏ အစွမ်းအားဖြင့်လည်း သင့်လျော်သည်သာ ဖြစ်၏။ ‘အလုံးစုံသော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ကိုလည်း ဟောတော်မူ၏’ ဟူ၍ စပ်ရမည်။ အဒုက္ခမသုခဖြစ်သော ဝေဒနာ၌ အဝိဇ္ဇာကိန်းဝပ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်သည်။ စင်စစ် ဤစကားကို မိန့်တော်မူအပ်၏။ ‘အဒုက္ခမသုခဝေဒနာ၌ အဝိဇ္ဇာနုသယသည် ကိန်းဝပ်၏’ ဟူ၍တည်း။ ထိုမှတစ်ပါးလည်း ‘အဒုက္ခမသုခဝေဒနာ၌ အဝိဇ္ဇာသည် ကိန်းဝပ်၏’ ဟူ၍ မိန့်တော်မူသည်။ ဤအဒုက္ခမသုခဝေဒနာကို ယူခြင်းဖြင့် အဝိဇ္ဇာကို ယူအပ်ကြောင်း ပြသတည်း။ အဝိဇ္ဇာကို ယူခြင်းသည် ရှိသော်လည်း အလုံးစုံသော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ကို ဟောတော်မူသည်ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ’ စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ‘သော စ’ ဟူရာ၌ ‘စ’ သဒ္ဒါသည် ဗျတိရေကအနက်ရှိ၏။ ထို ‘စ’သဒ္ဒါဖြင့် ထိုပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်သည် အနုလုံ ပဋိလုံ အားဖြင့် နှစ်ပါးရှိသည်ဟူသော ဆိုလတ္တံ့သောအထူးကို ပြသတည်း။ ထိုနှစ်ပါးသော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်တို့တွင် ပြအပ်ပြီးသောအတိုင်း အနုလုံအားဖြင့် ဖြစ်သော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ကို ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟနှင့်တကွဖြစ်သော ကိလေသာဘက်ဖြင့် ပယ်အပ်၏ဟု ဆိုအပ်၏။ ပဋိလုံအားဖြင့်ဖြစ်သော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ကိုမူကား ‘အဝိဇ္ဇာယတွေဝ အသေသဝိရာဂနိရောဓာ’စသည်ဖြင့် ပါဠိတော်၌ ဟောတော်မူအပ်ရာ၊ ထိုပဋိလောမပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ‘ရာဂကင်းခြင်း၊ ဒေါသကင်းခြင်း၊ မောဟကင်းခြင်းတည်းဟူသော အရိယာတရားတို့ဖြင့် ပယ်အပ်၏’ ဟူ၍ မိန့်တော်မူသည်။ Idāni ekalakkhaṇatāvibhāvanena lakkhaṇahārayojanāya nayaṃ dassetuṃ ‘‘evaṃ ye dhammā’’tiādi vuttaṃ. Tattha kiccatoti pathavīādīnaṃ phassādīnañca rūpārūpadhammānaṃ sandhāraṇasaṅghaṭṭanādikiccato, tesaṃ tesaṃ vā paccayadhammānaṃ taṃtaṃpaccayuppannadhammassa paccayabhāvasaṅkhātakiccato. Lakkhaṇatoti kakkhaḷaphusanādisabhāvato. Sāmaññatoti ruppananamanādito aniccatādito khandhāyatanādito ca. Cutūpapātatoti saṅkhatadhammānaṃ bhaṅgato uppādato ca, samānanirodhato samānuppādato cāti [Pg.99] attho. Ettha ca sahacaraṇaṃ samānahetutā samānaphalatā samānabhūmitā samānavisayatā samānārammaṇatāti evamādayopi ca-saddena saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ. Sesaṃ uttānatthameva. ယခုအခါ တူသောလက္ခဏာရှိသည်၏အဖြစ်ကို ပြသဖြင့် လက္ခဏဟာရကို ယှဉ်စပ်ခြင်း၌ နည်းလမ်းကို ပြခြင်းငှာ ‘ဧဝံ ယေ ဓမ္မာ’စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၌ ‘ကိစ္စတော’ဟူသည်မှာ ပထဝီဓာတ်စသည်တို့လည်းဖြစ်ကုန်သော၊ ဖဿစသည်တို့လည်းဖြစ်ကုန်သော ရုပ်နာမ်တရားတို့၏ ထောက်ပံ့ခြင်း၊ ထိပါးခြင်းစသော ကိစ္စအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ထိုထိုသော ပစ္စည်းတရားတို့၏ ထိုထိုသော ပစ္စယုပ္ပန်တရားအား ကျေးဇူးပြုတတ်သောသဘောဟု ဆိုအပ်သော ကိစ္စအားဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ‘လက္ခဏတော’ဟူသည်မှာ ခက်မာခြင်း၊ တွေ့ထိခြင်းစသော သဘောအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ ‘သာမညတော’ဟူသည်မှာ ဖောက်ပြန်ခြင်း၊ ညွှတ်ခြင်းစသည်တို့အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနိစ္စစသည်တို့အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ခန္ဓာ အာယတနစသည်တို့အားဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ‘စုတူပပါတတော’ဟူသည်မှာ သင်္ခတတရားတို့၏ ပျက်စီးခြင်း၊ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ တူသော ချုပ်ငြိမ်းခြင်း၊ တူသော ဖြစ်ပေါ်ခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ဟူ၍ အနက်ရ၏။ ဤနေရာ၌ တကွဖြစ်ခြင်း၊ တူသောအကြောင်းရှိခြင်း၊ တူသောအကျိုးရှိခြင်း၊ တူသောဘုံရှိခြင်း၊ တူသောအရာရှိခြင်း၊ တူသောအာရုံရှိခြင်း စသည်တို့ကိုလည်း ‘စ’ သဒ္ဒါဖြင့် သိမ်းယူအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ကြွင်းသောစကားရပ်သည် ထင်ရှားသောအနက်ရှိသည်သာတည်း။ Lakkhaṇahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā. လက္ခဏဟာရဝိဘင်းအဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။ 6. Catubyūhahāravibhaṅgavaṇṇanā ၆. စတုဗျူဟဟာရဝိဘင်းအဖွင့် 25. Tattha katamo catubyūho hāroti catubyūhahāravibhaṅgo. Tattha byañjanena suttassa neruttañca adhippāyo ca nidānañca pubbāparasandhi ca gavesitabboti saṅkhepena tāva catubyūhaṃ dasseti. ‘‘Byañjanenā’’ti iminā hārānaṃ suttassa byañjanavicayabhāvato byañjanamukheneva ete catubyūhahārapadatthā niddhāretabbāti dasseti. Neruttanti niruttaṃ nibbacananti attho. Niruttameva neruttaṃ. Tenevāha – ‘‘yā niruttipadasaṃhitā’’ti. Tassattho – yā nirutti, idaṃ neruttaṃ. Kā pana sā nirutti? Padasaṃhitāti padesu saṃhitā yuttā, liṅgavacanakālasādhanapurisādivisesayogena yo yo attho yathā yathā vattabbo, tathā tathā pavattasabhāvaniruttīti attho. Tathā hi vuttaṃ ‘‘yaṃ dhammānaṃ nāmaso ñāṇa’’nti. ၂၅. ထို (စတုဗျူဟဟာရဝိဘင်း) ၌ 'စတုဗျူဟဟာရ ဟူသည် အဘယ်နည်း' ဟူသော စကားသည် စတုဗျူဟဟာရဝိဘင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစတုဗျူဟဟာရဝိဘင်း၌ 'သဒ္ဒါဖြင့် သုတ်၏ ဝိဂြိုဟ်ကိုလည်းကောင်း၊ အလိုအဆန္ဒကိုလည်းကောင်း၊ အကြောင်းရင်းကိုလည်းကောင်း၊ ရှေ့နောက်အဆက်အစပ်ကိုလည်းကောင်း ရှာဖွေအပ်၏' ဟူသော ပါဠိဖြင့် အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် ဦးစွာ စတုဗျူဟဟာရကို ပြ၏။ 'ဗျဉ္ဇနသဒ္ဒါဖြင့်' ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဟာရတို့တွင် ဤစတုဗျူဟဟာရ၏ အထူးအားဖြင့် သုတ်၏ သဒ္ဒါကို ရွေးချယ်စိစစ်တတ်သည့်အဖြစ်ကြောင့် သဒ္ဒါကို အရင်းပြု၍သာလျှင် ဤစတုဗျူဟဟာရ၏ ပဒတ္ထတို့ကို ဆုံးဖြတ်အပ်ကုန်၏ဟု ပြ၏။ 'နေရုတ္တ' ဟူသည် နိရုတ္တ သို့မဟုတ် ဝိဂြိုဟ် (အနက်ဖွင့်ဆိုခြင်း) ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ နိရုတ္တသည်ပင် နေရုတ္တ မည်၏။ ထိုသို့ဖြစ်၍သာလျှင် 'အကြင် နိရုတ္တိသည် ပုဒ်တို့နှင့် ယှဉ်၏' ဟူ၍ မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုပါဠိ၏ အနက်ကား— အကြင် နိရုတ္တိသည် ရှိ၏၊ ဤနိရုတ္တိသည် နေရုတ္တမည်၏။ ထိုနိရုတ္တိသည် အဘယ်နည်း။ 'ပဒသံဟိတ' ဟူသည် ပုဒ်တို့၌ ယှဉ်စပ်အပ်သော သဘာဝနိရုတ္တိတည်း။ လိင်၊ ဝုစ်၊ ကာလ၊ သာဓန၊ ပုရိသ စသော ထူးခြားသောအင်္ဂါတို့နှင့် ယှဉ်သဖြင့် အကြင်အကြင်အနက်ကို အကြင်အကြင်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ပြောဆိုအပ်၏၊ ထိုထိုအနက်ကို ထိုထိုအခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်စေသော သဘာဝနိရုတ္တိ ဖြစ်သည်ဟူသော အနက်တည်း။ ထိုသို့ဖြစ်သောကြောင့်သာလျှင် 'တရားတို့၏ အမည်အားဖြင့် သိသောဉာဏ်သည် ရှိ၏' ဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်သည်။ Tattha yanti hetuatthe nipāto, yāya kāraṇabhūtāyāti attho. Dhammānanti ñeyyadhammānaṃ. Nāmasoti pathavī phasso khandhā dhātu tisso phussoti evamādināmavisesena ñāṇaṃ pavattati, ayaṃ sabhāvanirutti nāma. Pathavīti hi evamādikaṃ saddaṃ gahetvā tato paraṃ saṅketadvārena tadatthapaṭipatti taṃtaṃaniyatanāmapaññattiggahaṇavaseneva hotīti. Atha vā padasaṃhitāti padena saṃhitā. Padato hi padatthāvabodho. So panassa atthe pavattinimittabhūtāya paññattiyā gahitāya eva hotīti sā pana paññatti niruttisaṅkhātapadena saṃhitā padatthaṃ bodhetīti padasaṃhitāti vuttā. ‘‘Yadā hi bhikkhū’’tiādinā ‘‘dhammānaṃ nāmaso ñāṇa’’nti padassa atthaṃ vivarati. ထိုပါဠိ၌ 'ယံ' ဟူသော ဤသဒ္ဒါသည် အကြောင်းအနက်၌ ဖြစ်သော နိပါတ်တည်း၊ 'အကြောင်းဖြစ်သော အကြင်နိရုတ္တိကြောင့်' ဟု အနက်ရသည်။ 'ဓမ္မာနံ' (တရားတို့၏) ဟူသည် သိအပ်သော ဉေယျဓမ္မတို့၏ ဟူလိုသည်။ 'နာမသော' (အမည်အားဖြင့်) ဟူသည် ပထဝီ၊ ဖဿ၊ ခန္ဓာ၊ ဓာတ်၊ တိဿ၊ ဖုဿ စသည့် အမည်အထူးဖြင့် သိသောဉာဏ် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းတည်း။ ဤသည်ကို သဘာဝနိရုတ္တိ ဟု ခေါ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် 'ပထဝီ' အစရှိသော သဒ္ဒါကို ယူ၍ ထိုနောင်မှ သင်္ကေတကို အကြောင်းပြုကာ ထိုသဒ္ဒါ၏ အနက်ကို သိခြင်းသည် ထိုထိုအတည်မပြုအပ်သော (အမှတ်မရှိသော) နာမပညတ်ကို ယူခြင်း၏ အစွမ်းအားဖြင့်သာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ တစ်နည်းအားဖြင့် 'ပဒသံဟိတ' ဟူသည် ပုဒ်နှင့် ယှဉ်စပ်ခြင်းတည်း။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပုဒ်အားဖြင့်သာ ပဒတ္ထ (ပုဒ်၏ အနက်) ကို သိနိုင်သောကြောင့်တည်း။ ထိုပုဒ်၏ အနက်ကို သိခြင်းသည်လည်း ထိုပုဒ်၏ အနက်၌ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော နာမပညတ်ကို နားလည်သဘောပေါက်မှသာ ဖြစ်နိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် နိရုတ္တိဟု ဆိုအပ်သော ပညတ်သည် ပုဒ်နှင့်ယှဉ်၍ ပဒတ္ထကို သိစေတတ်သောကြောင့် 'ပဒသံဟိတ' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ယဒါ ဟိ ဘိက္ခု' စသော ပါဠိဖြင့် 'ဓမ္မာနံ နာမသော ဉာဏံ' ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကို ဖွင့်ပြတော်မူ၏။ Tattha atthassāti saddābhidheyyassa atthassa. Nāmaṃ jānātīti nāmapaññattivasena ayaṃ nāmāti nāmaṃ jānāti. Dhammassāti sabhāvadhammassa. Tathā [Pg.100] tathā naṃ abhiniropetīti yo yo attho dhammo ca yathā yathā ca voharitabbo, tathā tathā naṃ nāmaṃ vohāraṃ abhiniropeti desetīti attho. Ettāvatā ca ayaṃ bhikkhu atthakusalo yāva anekādhivacanakusaloti vuccatīti sambandhitabbaṃ. ထိုပါဠိ၌ 'အတ္ထဿ' (အနက်၏) ဟူသည် သဒ္ဒါဖြင့် ဟောအပ်သော အနက်၏ ဟူလိုသည်။ 'နာမံ ဇာနာတိ' (အမည်ကို သိ၏) ဟူသည် နာမပညတ်အားဖြင့် 'ဤအနက်သည် ဤအမည်ရှိ၏' ဟု အမည်ကို သိခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဓမ္မဿ' (တရား၏) ဟူသည် သဘောတရား၏ ဟူလိုသည်။ 'တထာ တထာ နံ အဘိနိရောပေတိ' ဟူသည် အကြင်အကြင် အနက်နှင့် သဘောတရားကို အကြင်အကြင် အခြင်းအရာအားဖြင့် ခေါ်ဝေါ်အပ်သည်ဖြစ်၍ ထိုထိုအခြင်းအရာအားဖြင့် ထိုအမည်ဝေါဟာရကို ထင်ရှားစေ၏၊ ဟောကြား၏ဟူသော အနက်ဖြစ်သည်။ 'ဤမျှသော အတိုင်းအရှည်အားဖြင့် ဤရဟန်းကို အနက်၌ လိမ္မာသူမှစ၍ များစွာသော အမည်နာမပညတ်တို့၌ လိမ္မာသူအထိ ခေါ်ဆိုအပ်၏' ဟု ဆက်စပ်၍ နားလည်အပ်၏။ Tattha atthakusaloti pāḷiatthe kusalo. Dhammakusaloti pāḷiyaṃ kusalo. Byañjanakusaloti akkharesu ca vākyesu ca kusalo. Niruttikusaloti nibbacane kusalo. Pubbāparakusaloti desanāya pubbāparakusalo. Desanākusaloti dhammassa desanāya kusalo. Atītādhivacanakusaloti atītapaññattikusalo. Esa nayo sesesupi. Evaṃ sabbāni kātabbāni, janapadaniruttānīti yattakāni sattavohārapadāni, tāni sabbāni yathāsambhavaṃ sutte nibbacanavasena kātabbāni vattabbānīti attho. Sabbā ca janapadaniruttiyoti sabbā ca lokasamaññāyo yathārahaṃ kātabbā. ‘‘Samaññaṃ nātidhāveyyā’’ti hi vuttaṃ. Tathā hi sammutisaccamukheneva paramatthasaccādhigamo hotīti. ထိုပါဠိ၌ 'အတ္ထကုသလ' ဟူသည် ပါဠိတော်၏ အနက်၌ လိမ္မာသူ ဖြစ်သည်။ 'ဓမ္မကုသလ' ဟူသည် ပါဠိတော်၌ လိမ္မာသူ ဖြစ်သည်။ 'ဗျဉ္ဇနကုသလ' ဟူသည် အက္ခရာတို့၌လည်းကောင်း၊ ဝါကျတို့၌လည်းကောင်း လိမ္မာသူ ဖြစ်သည်။ 'နိရုတ္တိကုသလ' ဟူသည် ဝိဂြိုဟ် (အနက်ဖွင့်ဆိုချက်) ၌ လိမ္မာသူ ဖြစ်သည်။ 'ပုဗ္ဗာပရကုသလ' ဟူသည် ဒေသနာတော်၏ ရှေ့နောက်ဆက်စပ်မှုကို သိမြင်ရာ၌ လိမ္မာသူ ဖြစ်သည်။ 'ဒေသနာကုသလ' ဟူသည် တရားတော်ကို ဟောကြားခြင်း၌ လိမ္မာသူ ဖြစ်သည်။ 'အတီတာဓိဝစနကုသလ' ဟူသည် အတိတ်ပညတ်၌ လိမ္မာသူ ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ 'ဤသို့ စသည်ဖြင့်... ဇနပဒနိရုတ္တိ' ဟူသော စကား၏ အနက်မှာ— အကြင်မျှလောက်သော သတ္တဝါတို့၏ ဝေါဟာရပုဒ်တို့သည် ရှိကြကုန်၏၊ ထိုသတ္တဝါတို့၏ ဝေါဟာရပုဒ်အားလုံးကို ဖြစ်နိုင်သမျှအားလျော်စွာ သုတ်၌ ဝိဂြိုဟ်၏အစွမ်းဖြင့် ပြုအပ်၊ ပြောဆိုအပ်ကုန်၏ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ 'ဇနပဒနိရုတ္တိ အားလုံးတို့သည်လည်း' ဟူသည် အလုံးစုံသော လူတို့၏ အမည်ဝေါဟာရတို့ကို ထိုက်သည်အားလျော်စွာ အသုံးပြုအပ်၏ ဟူလိုသည်။ စင်စစ်လည်း 'လူတို့၏ အမည်ဝေါဟာရကို လွန်၍ မပြေးရာ' ဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုသို့ လောကဝေါဟာရကို အသုံးပြုသောကြောင့်သာလျှင် သမ္မုတိသစ္စာကို အရင်းပြု၍ ပရမတ္ထသစ္စာကို သိမြင်ခြင်းသို့ ရောက်နိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 26. Adhippāyakaṇḍe anuttānaṃ nāma natthi. ၂၆. အဓိပ္ပါယကဏ္ဍ (အလိုဆန္ဒကို ပြသောအခန်း) ၌ မပေါ်လွင်သော အနက်ဟူ၍ မရှိပေ။ 27. Nidānakaṇḍe iminā vatthunāti iminā puttagavādikittanasaṅkhātena kāraṇena. Kāraṇañhettha vatthu nidānanti ca vuttaṃ. Iminā nayena sabbattha nidānaniddhāraṇaṃ veditabbaṃ. ၂၇. နိဒါနကဏ္ဍ (နိဒါန်းအပိုင်း) ၌ 'ဤဝတ္ထုဖြင့်' ဟူသည် သား၊ နွား အစရှိသည်တို့ကို မြွက်ဟပြောဆိုခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ဤအကြောင်းရင်းဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ စင်စစ် ဤအရာ၌ အကြောင်းရင်းကို 'ဝတ္ထု' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'နိဒါန်း' ဟူ၍လည်းကောင်း ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် အလုံးစုံသော နိဒါန်းတို့၌ နိဒါန်းကို ထုတ်နုတ်သတ်မှတ်ခြင်းကို သိအပ်၏။ Kāmandhāti kilesakāmena andhā. Jālasañchannāti taṇhājālapaliguṇṭhitā. Taṇhāchadanachāditāti taṇhāsaṅkhātena andhakārena pihitā. Bandhanābaddhāti kāmaguṇasaṅkhātena bandhanena baddhā. ‘‘Pamattabandhanā’’tipi pāṭho, pamādenāti attho. Pubbāparenāti pubbena vā aparena vā desanantarenāti adhippāyo. Yujjatīti yogaṃ upeti, sametīti attho. Imehi padehi pariyuṭṭhānehīti imehi yathāvuttehi gāthāpadehi taṇhāpariyuṭṭhānadīpakehi. Sāyeva taṇhāti yā purimagāthāya vuttā, sāyeva taṇhā. ‘‘Yañcāhā’’tiādinā dvinnampi gāthānaṃ atthasaṃsandanena pubbāparaṃ vibhāveti. Payogenāti samudācārena. Tasmāti yattha sayaṃ uppannā, taṃ santānaṃ nissarituṃ adentī nānārammaṇehi [Pg.101] palobhayamānā kilesehi cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati. Tasmā kilesavasena ca pariyuṭṭhānavasena ca taṇhābandhanaṃ vuttā. ထိုပါဠိ၌ 'ကာမန္ဓ' ဟူသည် ကိလေသာကာမကြောင့် မျက်စိကန်းသူများ ဖြစ်သည်။ 'ဇာလသဉ္ဆန္န' ဟူသည် တဏှာတည်းဟူသော ကွန်ရက်ဖြင့် ရစ်ပတ်ဖုံးလွှမ်းအပ်သူများ ဖြစ်သည်။ 'တဏှာဆဒနဆာဒိတ' ဟူသည် တဏှာတည်းဟူသော အမှောင်ထုဖြင့် ပိတ်ဖုံးအပ်သူများ ဖြစ်သည်။ 'ဗန္ဓနာဗဒ္ဓ' ဟူသည် ကာမဂုဏ်တည်းဟူသော အနှောင်အဖွဲ့ဖြင့် တုပ်နှောင်အပ်သူများ ဖြစ်သည်။ 'ပမတ္တဗန္ဓနာ' ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိပြီး၊ မေ့လျော့ခြင်းဖြင့် နှောင်ဖွဲ့အပ်သူများဟု အနက်ရသည်။ 'ပုဗ္ဗာပရေန' ဟူသည် ရှေးရှေး သို့မဟုတ် နောက်နောက်သော အခြားဒေသနာတော်နှင့် ညီညွတ်ခြင်းဟူသော အလိုတည်း။ 'ယုဇ္ဇတိ' ဟူသည် ယှဉ်စပ်ခြင်းသို့ ရောက်သလော၊ ညီညွတ်သလော ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ 'ဤပုဒ်တို့၊ ပရိယုဋ္ဌာန်တို့ဖြင့်' ဟူသည် တဏှာပရိယုဋ္ဌာန်ကို ပြတတ်ကုန်သော အထက်တွင် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ဤဂါထာပုဒ်တို့ဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ထိုတဏှာပင်လျှင်' ဟူသည် ရှေ့ဂါထာ၌ ဟောတော်မူအပ်သော တဏှာကိုပင် ဆိုလိုသည်။ 'ယဉ္စာဟ' အစရှိသော ပါဠိဖြင့် ဂါထာနှစ်ခုလုံး၏ အနက်ကို နှီးနှောတိုက်ဆိုင်သဖြင့် ရှေ့နောက်ဒေသနာတော်ကို ထင်ရှားစေ၏။ 'ပယောဂေန' ဟူသည် အဖန်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း (လေ့ကျင့်ခြင်း) အစွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ 'ထို့ကြောင့်' ဟူသည် အကြင်သန္တာန်၌ တဏှာသည် မိမိဘာသာ ဖြစ်ပေါ်လာပါက ထိုသန္တာန်မှ လွတ်မြောက်ခွင့် မပေးဘဲ၊ အမျိုးမျိုးသော အာရုံတို့ဖြင့် ဖြားယောင်းကာ ကိလေသာတို့ဖြင့် စိတ်ကို လွှမ်းမိုး၍ တည်နေတတ်၏။ ထို့ကြောင့် ကိလေသာ၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပရိယုဋ္ဌာန်၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း တဏှာကို အနှောင်အဖွဲ့ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ Papañcenti saṃsāre ciraṃ ṭhapentīti papañcā. Tiṭṭhanti etāhīti ṭhitī. Bandhanaṭṭhena sandānaṃ viyāti sandānaṃ. Nibbānanagarappavesassa paṭisedhanato palighaṃ viyāti palighaṃ. Anavasesataṇhāpahānena nittaṇho. Attahitaparahitānaṃ idhalokaparalokānañca munanato munīti evaṃ gāthāya padattho veditabbo. Papañcādiatthā pana pāḷiyaṃ vibhattā evāti. Tattha yassete papañcādayo abbhatthaṃ gatā, tassa taṇhāya lesopi na bhavati. Tena vuttaṃ – ‘‘yo etaṃ sabbaṃ samatikkanto, ayaṃ vuccati nittaṇho’’ti. သံသရာ၌ ကြာမြင့်စွာ တားဆီးနှောင့်နှေးစေတတ်သောကြောင့် 'ပပဉ္စ' (သံသရာချဲ့တတ်သော တရား) မည်ကုန်၏။ ဤအနုသယတို့ဖြင့် ဝဋ်သံသရာ၌ တည်နေတတ်သောကြောင့် 'ဌိတိ' မည်၏။ နှောင်ဖွဲ့တတ်သော သဘောရှိသဖြင့် ပင့်ကူမျှင်ကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် 'သန္ဒာန' မည်၏။ နိဗ္ဗာန်မြို့တော်သို့ ဝင်ရောက်ခြင်းကို တားဆီးတတ်သဖြင့် တံခါးကျည်ကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် 'ပလိဃ' မည်၏။ တဏှာကို အကြွင်းမဲ့ ပယ်သတ်ပြီးဖြစ်၍ 'နိတ္တဏှ' (တဏှာကင်းသူ) မည်၏။ မိမိအကျိုး၊ သူတစ်ပါးအကျိုးကိုလည်းကောင်း၊ ယခုဘဝ၊ နောင်ဘဝကိုလည်းကောင်း သိမြင်တတ်သောကြောင့် 'မုနိ' မည်၏။ ဤသို့လျှင် ဂါထာ၏ ပဒတ္ထကို သိအပ်၏။ ပပဉ္စအစရှိသည်တို့၏ အနက်ကိုမူကား ပါဠိတော်၌ ဖွင့်ပြပြီးဖြစ်၍ ငါတို့သည် ထပ်မံမဆိုအပ်တော့ပြီ။ ထိုပပဉ္စအစရှိသော တရားတို့တွင် အကြင်မုနိအား ထိုပပဉ္စအစရှိသော တရားတို့သည် ချုပ်ငြိမ်းသွားကုန်၏၊ ထိုမုနိအား တဏှာ၏ အမြွက်မျှသော်လည်း မရှိတော့ပေ။ ထို့ကြောင့် 'အကြင်သူသည် ဤအလုံးစုံကို လွန်မြောက်၏၊ ထိုသူကို တဏှာကင်းသူဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏' ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်။ 28. Pariyuṭṭhānanti ‘‘taṇhāya pariyuṭṭhāna’’nti vuttāni taṇhāvicaritāni. Saṅkhārāti ‘‘tadabhisaṅkhatā saṅkhārā’’ti vuttā taṇhādiṭṭhimānahetukā saṅkhārā. Te pana yasmā sattasu javanacetanāsu paṭhamacetanā sati paccayasamavāye imasmiṃyeva attabhāve phalaṃ deti. Pacchimacetanā anantare attabhāve. Ubhinnaṃ vemajjhacetanā yattha katthaci phalaṃ deti, tasmā vipaccanokāsavasena vibhajitvā dassetuṃ ‘‘diṭṭhadhammavedanīyā vā’’tiādi vuttaṃ. Yasmā pana taṃtaṃcetanāsampayuttā taṇhāpi cetanā viya diṭṭhadhammavedanīyādivasena tidhā hoti, tasmā vuttaṃ – ‘‘evaṃ taṇhā tividhaṃ phalaṃ detī’’ti. Pubbāparena yujjatīti yaṃ pubbaṃ purimaṃ saṅkhārānaṃ diṭṭhadhammavedanīyatādivacanaṃ vuttaṃ, taṃ iminā aparena kammassa diṭṭhadhammavedanīyatādivacanena yujjati gaṅgodakaṃ viya yamunodakena saṃsandati sametīti attho. ၂၈. "ပရိယုဋ္ဌာန" ဟူသည် "တဏှာယ ပရိယုဋ္ဌာနံ" ဟု ဆိုအပ်သော တဏှာဝိစရိုက်တို့ ဖြစ်သည်။ "သင်္ခါရ" ဟူသည် "တဒဘိသင်္ခတာ သင်္ခါရာ" ဟု ဆိုအပ်သော တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိ၊ မာနဟူသော အကြောင်းရင်းရှိသော သင်္ခါရတို့ ဖြစ်သည်။ ထိုတဏှာဝိစရိုက် သင်္ခါရတို့သည် အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ခုနစ်ချက်သော ဇောစေတနာတို့တွင် ပထမဇောစေတနာသည် အကြောင်းညီညွတ်မှု ရှိခဲ့သော် ဤလက်ရှိဘဝ၌သာ အကျိုးကို ပေး၏။ အဆုံးစွန်သော ဇောစေတနာသည် အခြားမဲ့ဖြစ်သော ဘဝ၌ အကျိုးကို ပေး၏။ ထိုနှစ်ပါးသော စေတနာတို့၏ အလယ်ဖြစ်သော ဇောစေတနာသည် အမှတ်မရှိသော တစ်ပါးသောဘဝ၌ အကျိုးကို ပေး၏။ ထို့ကြောင့် အကျိုးပေးရာ အခွင့်အစွမ်းအားဖြင့် ခွဲခြားပြသရန် "ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယ ဝါ" အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ တဏှာသည်လည်း စေတနာကဲ့သို့ပင် ထိုထိုစေတနာနှင့် ယှဉ်သဖြင့် ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယ အစရှိသော စွမ်းအားဖြင့် သုံးမျိုး ဖြစ်သောကြောင့် "ဤသို့ တဏှာသည် သုံးမျိုးသော အကျိုးကို ပေး၏" ဟု ဆိုရသည်။ "ရှေ့နောက်နှင့် ညီညွတ်၏" ဟူသည်မှာ ရှေးဦးစွာ ဖြစ်သော သင်္ခါရတို့၏ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယအဖြစ် အစရှိသည်ကို ဆိုသောစကားသည် နောက်မှဖြစ်သော ကံ၏ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယအဖြစ် အစရှိသည်ကို ဆိုသောစကားနှင့် သင့်မြတ်ညီညွတ်၏။ ဂင်္ဂါရေသည် ယမုနာရေနှင့် ပေါင်းစပ်ညီညွတ်သကဲ့သို့ နှီးနှောညီညွတ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ Saṅkhārā dassanabalenāti catūsu diṭṭhigatasampayuttesu vicikicchāsampayutte cāti pañcasu cittuppādesu saṅkhārā paṭhamamaggapaññābalena. Chattiṃsa taṇhāvicaritāni bhāvanābalenāti paṭhamamaggena pahīnāvasesavasena vuttaṃ, na sabbesaṃ vasena. "ဒဿနဗလဖြင့် သင်္ခါရတို့" ဟူသည်မှာ ဒိဋ္ဌိဂတသမ္ပယုတ် စိတ္တုပ္ပါဒ်လေးပါးနှင့် ဝိစိကိစ္ဆာသမ္ပယုတ် စိတ္တုပ္ပါဒ်တစ်ပါးဟူသော ဤငါးပါးသော စိတ္တုပ္ပါဒ်တို့၌ ဖြစ်သော သင်္ခါရတို့ကို ပထမမဂ်ပညာ၏ အစွမ်းဖြင့် ပယ်အပ်၏။ "သိုက်စုံ (၃၆) ပါးသော တဏှာဝိစရိုက်တို့ကို ဘာဝနာဗလဖြင့်" ဟူသော စကားရပ်သည် ပထမမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်ပြီးသည်မှ ကြွင်းကျန်သော တဏှာဝိစရိုက်တို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် ဆိုအပ်သည်။ အလုံးစုံသော တဏှာဝိစရိုက်တို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် ဆိုသည်မဟုတ်ပေ။ Anubandhoti taṇhādīnaṃ anuppabandhena pavatti. Yo cāpi papañcotiādinā ‘‘papañcetī’’tiādinā vuttaṃ rādhasuttañcasaṃsandati. Tenevāha – ‘‘idaṃ ekattha’’nti. Yadipi atthato ekaṃ, desanāya pana viseso [Pg.102] vijjatīti dassetuṃ ‘‘api cā’’tiādi vuttaṃ. Evanti iminā vuttappakārena. Suttenāti saṃvaṇṇiyamānena suttena. Suttanti suttantaraṃ. Saṃsandayitvāti vimissitvā atthato abhinnaṃ katvā. Pubbāparena saddhiṃ yojayitvāti pubbena vā aparena vā suttena saddhiṃ atthato sambandhaṃ yojetvā. Vuttamevatthaṃ pākaṭaṃ karoti tena suttassa attho niddiṭṭho hoti vitthārito suttantaradassanena. "အနုဗန္ဓ" ဟူသည် တဏှာအစရှိသည်တို့၏ အစဉ်မပြတ် ဖြစ်ပေါ်နေခြင်း ဖြစ်သည်။ "ယော စာပိ ပပဉ္စော" အစရှိသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ "ပပဉ္စေတိ" အစရှိသည်ဖြင့်လည်းကောင်း ဟောကြားတော်မူအပ်သော ရာဓသုတ်ကို နှီးနှောတိုက်ဆိုင်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် "ဤတရားသည် အနက်သဘောအားဖြင့် တစ်ခုတည်း ဖြစ်၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ အနက်သဘောအားဖြင့် တူညီသော်လည်း ဒေသနာတော်၏ ကွဲပြားခြားနားမှုကို ပြသရန် "အပိ စ" အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုထားသည်။ "ဧဝံ" ဟူသည် ဤဆိုအပ်ပြီးသော အပြားအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ "သုတ္တေန" ဟူသည် ဖွင့်ဆိုအပ်သော သုတ်ဖြင့် ဖြစ်သည်။ "သုတ္တံ" ဟူသည် အခြားသော သုတ်တစ်ပါးကို ဆိုလိုသည်။ "နှီးနှောတိုက်ဆိုင်၍" ဟူသည် အနက်သဘောအားဖြင့် မကွဲပြားစေဘဲ ပေါင်းစပ်၍ ဖြစ်သည်။ "ရှေ့နောက်နှင့် တကွ စပ်ယှဉ်၍" ဟူသည် ရှေးသုတ်နှင့် ဖြစ်စေ၊ နောက်သုတ်နှင့် ဖြစ်စေ အနက်သဘောချင်း ဆက်စပ်ပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ ပြုသဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို ထင်ရှားစေ၏။ ထိုသို့ ဆက်စပ်ပေးခြင်းဖြင့် သုတ်တော်၏ အဓိပ္ပာယ်ကို ညွှန်ပြပြီး ဖြစ်ကာ အခြားသုတ်တော်ကို ပြသခြင်းဖြင့် အကျယ်ချဲ့အပ်သည် ဖြစ်၏။ Na kevalaṃ suttantarasaṃsandanameva pubbāparasandhi, atha kho aññopi atthīti dassetuṃ ‘‘so cāya’’ntiādi vuttaṃ. Tattha atthasandhīti kiriyākārakādivasena atthassa sambandho. So pana yasmā saṅkāsanādīnaṃ channaṃ atthapadānaṃyeva hoti, sabbassāpi padatthassa tadavarodhato. သုတ်တစ်ပါးနှင့် နှီးနှောတိုက်ဆိုင်ခြင်းမျှသာလျှင် ရှေ့နောက်စပ်ယှဉ်မှု (ပုဗ္ဗာပရသန္ဓိ) မဟုတ်သေးဘဲ အခြားသော စပ်ယှဉ်မှုလည်း ရှိသေးသည်ကို ပြသရန် "သော စာယံ" အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုစပ်ယှဉ်မှုတို့တွင် "အတ္ထသန္ဓိ" ဟူသည် ကိရိယာ၊ ကာရက အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အနက်တို့ အပြန်အလှန် ဆက်စပ်မှု ဖြစ်သည်။ ထိုအနက်စပ်ခြင်းသည်လည်း ခပ်သိမ်းသော ပုဒ်တို့၏ အနက်သည် ထိုခြောက်ပါးသော အတ္ထပဒတို့၌ အကျုံးဝင်သောကြောင့် သံကာသန အစရှိသော ခြောက်ပါးသော အတ္ထပဒတို့၏ ဆက်စပ်ခြင်းသာလျှင် ဖြစ်၏။ Sambandho ca nāma na koci attho. Tasmā ‘‘atthasandhi chappadānī’’tiādi vuttaṃ. Byañjanasandhīti padassa padantarena sambandho. Yasmā pana sabbampi nāmādipadaṃ chahi byañjanapadehi asaṅgahitaṃ nāma natthi, tasmā ‘‘byañjanasandhi chappadānī’’tiādi vuttaṃ. ဆက်စပ်မှု (သမ္ဗန္ဓ) မည်သည်မှာ သီးခြားအနက်တစ်မျိုး မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် "အတ္ထသန္ဓိသည် အတ္ထပဒ ခြောက်ပါး ဖြစ်၏" အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "ဗျဉ္ဇနသန္ဓိ" ဟူသည်မှာ ပုဒ်တစ်ခုနှင့် အခြားပုဒ်တစ်ခု၏ ဆက်စပ်မှု ဖြစ်သည်။ နာမ်အစရှိသော ပုဒ်မှန်သမျှသည် ဗျဉ္ဇနပဒ ခြောက်ပါးတို့၌ အကျုံးမဝင်သော ပုဒ်ဟူ၍ မရှိသောကြောင့် "ဗျဉ္ဇနသန္ဓိသည် ဗျဉ္ဇနပဒ ခြောက်ပါး ဖြစ်၏" အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ Desanāsandhīti yathāvuttadesanantarena desanāya saṃsandanaṃ. Na ca pathaviṃ nissāyāti pathaviṃ visayasaṅkhātaṃ nissayaṃ katvā, pathaviṃ ālambitvāti attho. Jhāyīti phalasamāpattijhānena jhāyī. So hi sabbasaṅkhāranissaṭaṃ nibbānaṃ ālambitvā samāpajjanavasena jhāyati, na pathaviṃ nissāya jhāyatīti vutto. Sesapadesupi eseva nayo. Ettha ca catūhi mahābhūtehi rūpappaṭibaddhavuttitāya sabbo kāmabhavo rūpabhavo ca gahitā. Arūpabhavo pana sarūpeneva gahitoti sabbaṃ lokaṃ pariyādiyitvā puna aññenapi pariyāyena taṃ dassetuṃ ‘‘na ca imaṃ loka’’ntiādimāha. Sabbo hi loko idhaloko paraloko cāti dveva koṭṭhāsā honti. Yasmā pana ‘‘idhaloko’’ti visesato diṭṭhadhammabhūto sattasantāno vuccati. ‘‘Paraloko’’ti bhavantarasaṅkhepagato sattasantāno tadubhayavinimutto anindriyabaddho rūpasantāno. Tasmā taṃ sandhāya ‘‘yamidaṃ ubhayamantarenā’’tiādi vuttaṃ. "ဒေသနာသန္ဓိ" ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော အခြားဒေသနာတစ်ပါးနှင့် ဒေသနာတော်ကို နှီးနှောတိုက်ဆိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ပထဝီကို မမှီဘဲ" ဟူသည်မှာ အာရုံဟု ဆိုအပ်သော ပထဝီဓာတ်ကို မှီရာမပြုဘဲ၊ ပထဝီဓာတ်ကို အာရုံမပြုဘဲ ဟု အဓိပ္ပယ်ရသည်။ "ဈာယီ" ဟူသည် ဖလသမာပတ်ဈာန်ဖြင့် ဈာန်ဝင်စားသော ပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်သည်။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတရားတို့မှ ထွက်မြောက်ရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြု၍ ဖလသမာပတ် ဝင်စားခြင်းအားဖြင့်သာ ဈာန်ဝင်စား၏၊ ပထဝီဓာတ်ကို အာရုံပြု၍ ဈာန်ဝင်စားသည် မဟုတ်သောကြောင့် ထိုသို့ မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ဤနေရာ၌ မဟာဘုတ်လေးပါးတို့ဖြင့် ရုပ်နှင့် စပ်ယှဉ်၍ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ကာမဘဝနှင့် ရူပဘဝ အားလုံးကို ယူအပ်ပြီ။ အရူပဘဝကိုမူ သရုပ်အားဖြင့်ပင် ယူအပ်သောကြောင့် လောကအားလုံးကို ကုန်စေပြီးလျှင် အခြားသော နည်းလမ်းဖြင့် ထိုလောကကို ပြသရန် "ဤလောကကိုလည်းကောင်း" အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ လောကဟူသမျှသည် ဤလောက (ဣဓလောက) နှင့် တစ်ပါးသောလောက (ပရလောက) ဟူ၍ နှစ်စုသာ ရှိသည်။ "ဣဓလောက" ဟူသော စကားဖြင့် အထူးသဖြင့် မျက်မှောက်ဖြစ်သော သတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်ကို ဆိုလိုသည်။ "ပရလောက" ဟူသော စကားဖြင့် ဘဝတစ်ပါးသို့ ရောက်သော သတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုနှစ်ပါးသော သန္တာန်မှ လွတ်သော၊ ဣန္ဒြေနှင့် မစပ်သော ရုပ်အစဉ်သည် ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုရုပ်အစဉ်ကို ရည်ရွယ်၍ "ဤနှစ်ပါးသော အကြား၌" အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သည်။ Ye pana ‘‘ubhayamantarenā’’ti vacanaṃ gahetvā antarābhavaṃ icchanti, tesaṃ taṃ micchā. Antarābhavo hi abhidhamme paṭikkhittoti. Diṭṭhanti rūpāyatanaṃ[Pg.103]. Sutanti saddāyatanaṃ. Mutanti patvā gahetabbato gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanañca. Viññātanti avasiṭṭhaṃ dhammārammaṇapariyāpannarūpaṃ. Pattanti pariyesitvā vā apariyesitvā vā pattaṃ. Pariyesitanti pattaṃ vā appattaṃ vā pariyesitaṃ. Vitakkitaṃ vicāritanti vitakkanavasena anumajjanavasena ca ālambitaṃ. Manasānucintitanti cittena anu anu cintitaṃ. Ayaṃ sadevake…pe… anissitena cittena na ñāyati jhāyantoti ayaṃ khīṇāsavo phalasamāpattijhānena jhāyanto pubbeva taṇhādiṭṭhinissayānaṃ suṭṭhu pahīnattā sadevake loke…pe… manussāya yattha katthacipi anissitena cittena jhāyati nāma. Tato eva loke kenacipi na ñāyati ‘‘ayaṃ idaṃ nāma nissāya jhāyatī’’ti. Vuttañhetaṃ – "နှစ်ပါးစုံ၏ အကြား၌" ဟူသော စကားကို ယူ၍ အကြားဘဝ (အန္တရာဘဝ) ကို အလိုရှိကုန်သော သူတို့၏ ထိုအယူဝါဒသည် မှားယွင်း၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အန္တရာဘဝကို အဘိဓမ္မာကျမ်း၌ ပယ်မြစ်ထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ "ဒိဋ္ဌ" ဟူသည် ရူပါယတန (အဆင်းအာရုံ) ဖြစ်သည်။ "သုတ" ဟူသည် သဒ္ဒါယတန (အသံအာရုံ) ဖြစ်သည်။ "မုတ" ဟူသည် ရောက်ရှိ၍ ရယူအပ်သောကြောင့် ဂန္ဓာယတန (အနံ့အာရုံ)၊ ရသာယတန (အရသာအာရုံ) နှင့် ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတန (အထိအတွေ့အာရုံ) တို့ ဖြစ်သည်။ "ဝိညာတ" ဟူသည် ကြွင်းကျန်သော ဓမ္မာရုံ၌ အကျုံးဝင်သော ရုပ်တည်း။ "ပတ္တ" ဟူသည် ရှာဖွေ၍ ဖြစ်စေ၊ မရှာဖွေဘဲ ဖြစ်စေ ရောက်ရှိအပ်သော ရုပ်ဖြစ်သည်။ "ပရိယေသိတ" ဟူသည် ရအပ်သည် ဖြစ်စေ၊ မရအပ်သေးသည် ဖြစ်စေ ရှာဖွေအပ်သော ရုပ်ဖြစ်သည်။ "ဝိတက္ကိတ ဝိစာရိတ" ဟူသည် ကြံစည်ခြင်း၊ သုံးသပ်ခြင်းအားဖြင့် အာရုံပြုအပ်သော ရုပ်ဖြစ်သည်။ "မနသာနုစိန္တိတ" ဟူသည် စိတ်ဖြင့် အဖန်ဖန် ကြံစည်အပ်သော ရုပ်ဖြစ်သည်။ "ဤသူသည် နတ်နှင့်တကွသော... အစရှိသည်၌ မမှီသော စိတ်ဖြင့် ဈာန်ဝင်စားသည်ကို မသိအပ်" ဟူသည်မှာ ဤရဟန္တာအရှင်မြတ်သည် ဖလသမာပတ်ဈာန်ဖြင့် ဈာန်ဝင်စားစဉ် ရှေးဦးကပင် တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိဟူသော မှီရာတို့ကို ကောင်းစွာ ပယ်သတ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် နတ်နှင့်တကွသောလောက... နတ်လူတို့၌ တစ်စုံတစ်ခုသော အရပ်၌မျှ မမှီသော စိတ်ဖြင့် ဈာန်ဝင်စားတော်မူသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် လောက၌ မည်သူမျှ "ဤအရှင်မြတ်သည် ဤမည်သောအာရုံကို မှီ၍ ဈာန်ဝင်စားတော်မူ၏" ဟု မသိနိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်၏ — ‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama; Yassa te nābhijānāma, kiṃ tvaṃ nissāya jhāyasī’’ti. (netti. 104); "ယောက်ျားအာဇာနည် ဖြစ်တော်မူသော အရှင်မြတ်၊ အရှင်မြတ်အား ရှိခိုးပါ၏။ ယောက်ျားမြတ် ဖြစ်တော်မူသော အရှင်မြတ်၊ အရှင်မြတ်အား ရှိခိုးပါ၏။ အရှင်မြတ်သည် အဘယ်အရာကို မှီ၍ ဈာန်ဝင်စားတော်မူသည်ကို အကျွန်ုပ်တို့ မသိနိုင်ပါရာ တကား။" Idāni khīṇāsavacittassa katthacipi anissitabhāvaṃ godhikasuttena (saṃ. ni. 1.159) vakkalisuttena (saṃ. ni. 3.87) ca vibhāvetuṃ ‘‘yathā māro’’tiādi vuttaṃ. Viññāṇaṃ samanvesantoti parinibbānato uddhaṃ viññāṇaṃ pariyesanto. ‘‘Papañcātīto’’tiādinā adassanassa kāraṇamāha. Anissitacittā na ñāyanti jhāyamānāti na kevalaṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā khīṇāsavassa cittagatiṃ mārādayo na jānanti, api ca kho saupādisesāyapi nibbānadhātuyā tassa taṃ na jānantīti attho. Ayaṃ desanāsandhīti godhikasuttavakkalisuttānaṃ viya suttantānaṃ aññamaññaatthasaṃsandanā desanāsandhi nāma. ယခုအခါ ကိလေသာကုန်ပြီးသော ရဟန္တာအရှင်မြတ်၏ စိတ်သည် တစ်စုံတစ်ခုသော အာရုံ၌မျှ မမှီသည်၏ အဖြစ်ကို ဂေါဓိကသုတ်၊ ဝက္ကလိသုတ်တို့ဖြင့် ထင်ရှားစွာ ပြသရန် "ယထာ မာရော" အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "ဝိညာဉ်ကို ရှာဖွေသည်ရှိသော်" ဟူသည် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုပြီးနောက် ဖြစ်ပေါ်သော ဝိညာဉ်ကို ရှာဖွေခြင်း ဖြစ်သည်။ "ပပဉ္စာတီတော" အစရှိသည်ဖြင့် မမြင်နိုင်ခြင်း၏ အကြောင်းကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "မမှီသော စိတ်ရှိသူတို့သည် ဈာန်ဝင်စားစဉ် မသိအပ်ကုန်" ဟူသည်မှာ သေလွန်ပြီးနောက် ခန္ဓာမကြွင်းသော နိဗ္ဗာန်ဓာတ်ဖြင့်သာ ရဟန္တာအရှင်မြတ်၏ စိတ်၏ လားရာကို မာရ်နတ်စသည်တို့ မသိနိုင်ကြသည် မဟုတ်ဘဲ၊ ခန္ဓာကြွင်းသော နိဗ္ဗာန်ဓာတ်ဖြင့် တည်ရှိနေစဉ်၌လည်း ထိုအရှင်မြတ်၏ စိတ်ဖြစ်ပေါ်မှုကို မသိနိုင်ကြကြောင်း အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "ဤသည်ကား ဒေသနာသန္ဓိ ဖြစ်၏" ဟူသည်မှာ ဂေါဓိကသုတ်နှင့် ဝက္ကလိသုတ်တို့၏ အပြန်အလှန် အနက်သဘောချင်း နှီးနှောတိုက်ဆိုင်သကဲ့သို့ သုတ်တော်အချင်းချင်း အနက်သဘောချင်း နှီးနှောတိုက်ဆိုင်ခြင်းကို ဒေသနာသန္ဓိ မည်၏။ Niddesasandhīti niddesassa sandhi niddesasandhi, niddesena vā sandhi niddesasandhi. Purimena suttassa niddesena tasseva pacchimassa niddesassa, pacchimena vā purimassa sambandhananti attho. Taṃ dassetuṃ yasmā bhagavā yebhuyyena paṭhamaṃ vaṭṭaṃ dassetvā pacchā vivaṭṭaṃ dasseti, tasmā ‘‘nissitacittā’’tiādi vuttaṃ. Tattha nissitaṃ cittaṃ etesanti nissitacittā, puggalā, niddisitabbā puggalādhiṭṭhānāya desanāyāti adhippāyo. Dhammādhiṭṭhānāya pana nissitaṃ cittaṃ etthāti nissitacittā, nissitacittavanto taṇhādiṭṭhinissayavasena pavattā suttapadesā. Sesamettha sabbaṃ pākaṭameva. "နိဒ္ဒေသသန္ဓိ" ဟူသည်မှာ နောက်ဖြစ်သော နိဒ္ဒေသ၏ ရှေးနိဒ္ဒေသနှင့် စပ်ခြင်း (နိဒ္ဒေသသန္ဓိ) မည်၏။ သို့မဟုတ် ရှေးနိဒ္ဒေသနှင့် နောက်နိဒ္ဒေသ၏ စပ်ခြင်းသည် နိဒ္ဒေသသန္ဓိ မည်၏။ ထိုသုတ်၏ ရှေးနိဒ္ဒေသနှင့် ထိုသုတ်၏သာလျှင် နောက်နိဒ္ဒေသ၏ စပ်ခြင်း၊ သို့မဟုတ် နောက်နိဒ္ဒေသနှင့် ရှေးနိဒ္ဒေသ၏ စပ်ခြင်းဟူ၍ အနက်ရ၏။ ထိုနိဒ္ဒေသသန္ဓိကို ပြသရန် မြတ်စွာဘုရားသည် များသောအားဖြင့် ရှေးဦးစွာ ဝဋ်ကို ပြတော်မူပြီးမှ နောက်မှ ဝဋ်ကင်းခြင်း (ဝိဝဋ်) ကို ပြတော်မူတတ်သောကြောင့် "nissitacittā" စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကား၌ ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့အား မှီသောစိတ်ရှိသဖြင့် "နိဿိတစိတ္တ" မည်ကုန်၏။ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာန်ဒေသနာအားဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ပြအပ်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဓမ္မာဓိဋ္ဌာန်ဒေသနာအားဖြင့်မူ ဤသုတ်အရပ်၌ မှီသောစိတ်ရှိကုန်သော၊ တဏှာဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော မှီရာ၏ အစွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်သော သုတ်အရပ်တို့ကို ပြအပ်ကုန်၏။ ဤစတုဗျူဟဟာရဝိဘင်း၌ ကြွင်းသမျှ အလုံးစုံသည် ထင်ရှားလှပေ၏။ Catubyūhahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā. စတုဗျူဟဟာရဝိဘင်းအဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။ 7. Āvaṭṭahāravibhaṅgavaṇṇanā ၇. ၇။ အာဝဋ္ဋဟာရဝိဘင်းအဖွင့် 29. Tattha [Pg.104] katamo āvaṭṭo hāroti āvaṭṭahāravibhaṅgo. Tattha ārambhathāti ārambhadhātusaṅkhātaṃ vīriyaṃ karotha. Nikkamathāti kosajjapakkhato nikkhantattā nikkamadhātusaṅkhātaṃ taduttarivīriyaṃ karotha. Yuñjatha buddhasāsaneti yasmā sīlasaṃvaro indriyesu guttadvāratā bhojane mattaññutā satisampajaññanti imesu dhammesu patiṭṭhitānaṃ jāgariyānuyogavasena ārambhanikkamadhātuyo sampajjanti, tasmā tathābhūtasamathavipassanāsaṅkhāte bhagavato sāsane yuttappayuttā hotha. Dhunātha maccuno senaṃ, naḷāgāraṃva kuñjaroti evaṃ paṭipajjantā ca tedhātuissarassa maccurājassa vasaṃ satte netīti tassa senāsaṅkhātaṃ abalaṃ dubbalaṃ yathā nāma balūpapanno kuñjaro naḷehi kataṃ agāraṃ khaṇeneva viddhaṃseti, evameva kilesagaṇaṃ dhunātha vidhamatha viddhaṃsethāti attho (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.185). ၂၉. ထိုပါဠိ၌ "ကတမော အာဝဋ္ဋော ဟာရော" စသည်သည် အာဝဋ္ဋဟာရဝိဘင်း ဖြစ်သည်။ ထိုဝိဘင်း၌ အစိတ်ဖြစ်သော အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ "အာရမ္ဘထ" ဟူသည်မှာ အာရမ္ဘဓာတ်ဟု ဆိုအပ်သော ဝီရိယကို ပြုကြကုန်လော့ ဟူလို။ "နိက္ကမထ" ဟူသည်မှာ ပျင်းရိခြင်းအဖို့မှ ထွက်မြောက်သောကြောင့် နိက္ကမဓာတ်ဟု ဆိုအပ်သော ထိုရှေးဝီရိယထက် လွန်မြတ်သော ဝီရိယကို ပြုကြကုန်လော့ ဟူလို။ "ယုဉ္ဇထ ဗုဒ္ဓသာသနေ" ဟူသည်မှာ အကြင်ကြောင့် သီလစောင့်ထိန်းခြင်း၊ ဣန္ဒြေတို့၌ တံခါးလုံခြင်း၊ စားဖွယ်ဘောဇဉ်၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိခြင်း၊ သတိနှင့် သမ္ပဇဉ် ဤတရားတို့၌ တည်ကုန်သော သူတို့အား နိုးကြားစွာ အားထုတ်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် အာရမ္ဘဓာတ်၊ နိက္ကမဓာတ်တို့သည် ပြည့်စုံလာကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုကဲ့သို့ သမထဝိပဿနာဟု ဆိုအပ်သော မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၌ လုံ့လဝီရိယကို ထက်သန်စွာ ပြုကြကုန်လော့ ဟူလို။ "ဓုနာထ မစ္စုနော သေနံ၊ နဠာဂါရံဝ ကုဉ္ဇရော" ဟူသည်မှာ ဤသို့ ကျင့်ကြံအားထုတ်သောအားဖြင့် ဘုံသုံးပါးကို အစိုးရသော သေမင်းသည် သတ္တဝါတို့ကို မိမိအလိုသို့ ဆောင်ယူတတ်သောကြောင့် ထိုသေမင်း၏ စစ်သည်ဟု ဆိုအပ်သော အားမရှိ၊ အားနည်းလှသော ကိလေသာအပေါင်းကို ခွန်အားနှင့် ပြည့်စုံသော ဆင်ပြောင်ကြီးသည် ကျူဖြင့် ဆောက်လုပ်အပ်သော အိမ်ကို တစ်ခဏချင်း ဖျက်ဆီးသကဲ့သို့ ဤအတူ ကိလေသာအပေါင်းကို ဖျက်ဆီး ပယ်ရှင်းပစ်ကြကုန်လော့ ဟူသော အနက်တည်း။ Idāni yadatthaṃ ayaṃ gāthā nikkhittā, taṃ yojetvā dassetuṃ ‘‘ārambhatha nikkamathāti vīriyassa padaṭṭhāna’’ntiādi vuttaṃ. Tattha ārambhatha nikkamathāti idaṃ vacanaṃ vīriyassa padaṭṭhānaṃ vīriyapayogassa kāraṇaṃ vīriyārambhe niyojanato, ‘‘yogā ve jāyatī bhūrī’’ti (dha. pa. 282) vacanato yogo bhāvanā. Tattha vipassanābhāvanāya vakkhamānattā samādhibhāvanā idhādhippetāti vuttaṃ – ‘‘yuñjatha buddhasāsaneti samādhissa padaṭṭhāna’’nti. ‘‘Maccuno sena’’nti vuttāya kilesasenāya sammā dhunanaṃ ñāṇeneva hotīti āha – ‘‘dhunātha…pe… padaṭṭhāna’’nti. Puna yathāvuttavīriyasamādhipaññāsampayuttesu ādhipaccakiccatāya papañcappahānasamatthā vaṭṭamūlaṃ chinditvā vivaṭṭaṃ pāpenti cāti dassanatthaṃ ‘‘ārambhatha nikkamathāti vīriyindriyassa padaṭṭhāna’’ntiādi vuttaṃ. Imāni padaṭṭhānāni desanāti ‘‘yānimāni vīriyassa padaṭṭhāna’’ntiādinā vīriyādīnaṃ padaṭṭhānāni vuttāni, sā ārambhatha nikkamathāti ādidesanā, na vīriyārambhavatthuādīnīti attho. Tathā ceva saṃvaṇṇitaṃ. ယခုအခါ၌ အကြင်ပဒဋ္ဌာန်ကို ယှဉ်စပ်ပြသရန် ဤဂါထာကို ထားရှိအပ်သနည်း၊ ထိုပဒဋ္ဌာန်ကို ယှဉ်၍ ပြသရန် "အာရမ္ဘထ နိက္ကမထာတိ ဝီရိယဿ ပဒဋ္ဌာနံ" အစရှိသော စကားကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုစကား၌ "အာရမ္ဘထ နိက္ကမထ" ဟူသော စကားသည် ဝီရိယကို အားထုတ်ရန် တိုက်တွန်းသောကြောင့် ဝီရိယ၏ ပဒဋ္ဌာန် (နီးစွာသောအကြောင်း) ဖြစ်၏၊ ဝီရိယနှင့် ယှဉ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်၏။ "ယောဂါ ဝေ ဇာယတီ ဘူရီ" ဟူသော စကားအရ ဘာဝနာသည် "ယောဂ" မည်၏။ ထိုဘာဝနာတို့အနက် ဝိပဿနာဘာဝနာကို နောက်၌ ဆက်လက်ပြသမည် ဖြစ်သောကြောင့် ဤနေရာ၌ သမာဓိဘာဝနာကိုသာ လိုလားအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် "ယုဉ္ဇထ ဗုဒ္ဓသာသနေတိ သမာဓိဿ ပဒဋ္ဌာနံ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "မစ္စုနော သေနံ" ဟု ဆိုအပ်သော ကိလေသာစစ်သည်ကို ကောင်းစွာ ဖျက်ဆီးခြင်းသည် ဉာဏ်ပညာဖြင့်သာ ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် "ဓုနာထ... ပဒဋ္ဌာနံ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ တစ်ဖန် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ဝီရိယ၊ သမာဓိ၊ ပညာတို့သည် သမ္ပယုတ္တတရားတို့၌ အကြီးအမှူးအဖြစ်ဖြင့် ကိစ္စပြီးစေနိုင်သဖြင့် ပပဉ္စတရားတို့ကို ပယ်ရှားနိုင်လျက် ဝဋ်၏ အမြစ်ကို ဖြတ်တောက်ကာ ဝဋ်မှ ကင်းရာ (ဝိဝဋ်) သို့ ရောက်စေတတ်ပုံကို ပြသရန် "အာရမ္ဘထ နိက္ကမထာတိ ဝီရိယိန္ဒြေဿ ပဒဋ္ဌာနံ" အစရှိသည်ဖြင့် တစ်ဖန် မိန့်ဆိုတော်မူပြန်သည်။ "ဤပဒဋ္ဌာန်တို့သည် ဒေသနာတည်း" ဟူရာ၌ "ဝီရိယ၏ ပဒဋ္ဌာန်" စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သော ဝီရိယစသည်တို့၏ ပဒဋ္ဌာန်တို့သည် "အာရမ္ဘထ နိက္ကမထ" အစရှိသော ဒေသနာတရားတို့သာ ဖြစ်ကုန်၏၊ ဝီရိယာရမ္ဘဝတ္ထု စသည်တို့ မဟုတ်ကုန်ဟူ၍ အနက်ရ၏။ ထိုအတိုင်းသာလျှင် ဖွင့်ဆိုအပ်ပါသည်။ Evaṃ yathānikkhittāya desanāya padaṭṭhānavasena atthaṃ niddhāretvā idāni taṃ sabhāgavisabhāgadhammavasena āvaṭṭetukāmo tassa bhūmiṃ dassetuṃ [Pg.105] ‘‘ayuñjantānaṃ vā sattānaṃ yoge yuñjantānaṃ vā ārambho’’tiādimāha. Tassattho – yoge bhāvanāyaṃ taṃ ayuñjantānaṃ vā sattānaṃ aparipakkañāṇānaṃ vāsanābhāgena āyatiṃ vijānanatthaṃ ayaṃ desanārambho yuñjantānaṃ vā paripakkañāṇānanti. ဤသို့ ဟောကြားတော်မူအပ်သော ဒေသနာတော်ကို ပဒဋ္ဌာန်အစွမ်းဖြင့် အနက်ကို ဆုံးဖြတ်ပြီးနောက် ယခုအခါ၌ ထိုဒေသနာတော်ကို သဘာဂ ဝိသဘာဂတရားတို့၏ အစွမ်းဖြင့် လည်ပတ်စေလိုသဖြင့် ထိုသို့ လည်ပတ်စေရာ ဘူမိ (အရာ) ကို ပြသရန် "အယုဉ္ဇန္တာနံ ဝါ သတ္တာနံ ယောဂေ ယုဉ္ဇန္တာနံ ဝါ အာရမ္ဘော" အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုစကား၏ အနက်ကား—ယောဂတည်းဟူသော ဘာဝနာ၌ ထိုဘာဝနာကို အားမထုတ်သေးကုန်သော၊ ဉာဏ်မရင့်သန်သေးကုန်သော သတ္တဝါတို့အား နောင်အခါ၌ ဝါသနာအဖို့ဖြင့် သိနားလည်စေရန် ဤဒေသနာကို အားထုတ်ခြင်းဖြစ်၏။ အားထုတ်ကုန်သော၊ ဉာဏ်ရင့်သန်ပြီးကုန်သော သတ္တဝါတို့အား တရားထူးကို ရရှိစေရန် ဤဒေသနာကို အားထုတ်ခြင်းဖြစ်၏ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ So pamādo duvidhoti yena pamādena bhāvanaṃ nānuyuñjanti, so pamādo attano kāraṇabhedena duvidho. Aññāṇenāti pañcannaṃ khandhānaṃ salakkhaṇasāmaññalakkhaṇapaṭicchādakena sammohena. Nivutoti chādito. Ñeyyaṭṭhānanti ñeyyañca taṃ ‘‘iti rūpaṃ, iti rūpassa samudayo’’tiādinā ñāṇassa pavattanaṭṭhānañcāti ñeyyaṭṭhānaṃ. Anekabhedattā pāpadhammānaṃ tabbasena anekabhedopi pamādo mūlabhūtāya avijjāya vasena eko evāti āha – ‘‘ekavidho avijjāyā’’ti. Lābhavinicchayapariggahamacchariyāni pariyesanāārakkhāparibhogesu antogadhāni. Chandarāgajjhosānā taṇhā evāti taṇhāmūlakepi dhamme ettheva pakkhipitvā ‘‘tividho taṇhāyā’’ti vuttaṃ. "သော ပမာဒေါ ဒုဝိဓော" ဟူသည် အကြင်မေ့လျော့ခြင်း (ပမာဒ) ကြောင့် ဘာဝနာကို အားမထုတ်ကြကုန်၊ ထိုပမာဒသည် မိမိဖြစ်ပေါ်ရာ အကြောင်းအပြားအားဖြင့် နှစ်မျိုးရှိ၏။ "အညာဏေန" ဟူသည် ခန္ဓာငါးပါးတို့၏ သလက္ခဏ (သီးခြားလက္ခဏာ) နှင့် သာမညလက္ခဏာတို့ကို ဖုံးကွယ်တတ်သော မောဟ (တွေဝေခြင်း) ဖြင့် ဟူလို။ "နိဝုတော" ဟူသည် ဖုံးကွယ်အပ်သည်ဖြစ်၍ ဟူလို။ "ဉေယျဋ္ဌာနံ" ဟူသည်မှာ သိအပ်သော အရာလည်းဖြစ်၊ "ဤသည်ကား ရုပ်တည်း၊ ဤသည်ကား ရုပ်၏ ဖြစ်ကြောင်းတည်း" အစရှိသည်ဖြင့် ဉာဏ်ဖြစ်ပေါ်ရာ အာရုံလည်းဖြစ်သောကြောင့် ဉေယျဋ္ဌာန် မည်၏။ ယုတ်မာသော အကုသိုလ်တရားတို့သည် များစွာကွဲပြားသောကြောင့် ထိုအကုသိုလ်တရားတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ပမာဒသည် များစွာကွဲပြားသော်လည်း အခြေခံအကြောင်းရင်းဖြစ်သော အဝိဇ္ဇာ၏ အစွမ်းအားဖြင့်မူ တစ်မျိုးတည်းသာ ဖြစ်သောကြောင့် "အဝိဇ္ဇာ၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်မျိုးတည်း" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ရခြင်း (လာဘ)၊ ဆုံးဖြတ်ခြင်း (ဝိနိစ္ဆယ)၊ စွဲလမ်းသိမ်းဆည်းခြင်း (ပရိဂ္ဂဟ)၊ ဝန်တိုခြင်း (မစ္ဆရိယ) တို့သည် ရှာမှီးခြင်း၊ စောင့်ရှောက်ခြင်း၊ သုံးဆောင်ခြင်းတို့၌ သက်ဝင်ဝင်ထွက်ကုန်၏။ ချစ်ခင်စွဲလမ်းခြင်း (ဆန္ဒရာဂ) သည် တဏှာသာ ဖြစ်သောကြောင့် တဏှာကို အခြေခံသော တရားတို့ကိုလည်း ဤသုံးပါးတို့၌သာ သွင်းယူ၍ "တဏှာ၏ အစွမ်းဖြင့် သုံးမျိုးရှိ၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ Rūpīsu bhavesūti rūpadhammesu. Ajjhosānanti taṇhābhiniveso. Etena ‘‘taṇhāya rūpakāyo padaṭṭhāna’’nti padassa atthaṃ vivarati. Anādimati hi saṃsāre itthipurisā aññamaññarūpābhirāmā, ayañcattho cittapariyādānasuttena (a. ni. 1.1-10) dīpetabbo. Arūpīsu sammohoti phassādīnaṃ atisukhumasabhāvattā santatisamūhakiccārammaṇaghanavinibbhogassa dukkarattā ca arūpadhammesu sammoho, sattānaṃ patiṭṭhitoti vacanaseso. Evaṃ niddhārite rūpakāyanāmakāyasaṅkhāte upādānakkhandhapañcake ārammaṇakaraṇavasena pavattaṃ taṇhañca avijjañca avisesena vuttaṃ catupādānānaṃ vasena vibhajitvā tesaṃ khandhānaṃ upādānānañca dukkhasamudayabhāvena sahapariññeyyapahātabbabhāvaṃ dasseti ‘‘tattha rūpakāyo’’tiādinā. "ရူပီသု ဘဝေသု" ဟူသည် ရုပ်တရားတို့၌ ဟူလို။ "အဇ္ဈောသာနံ" ဟူသည် တဏှာဖြင့် ပြင်းစွာ စွဲလမ်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤပါဌ်ဖြင့် "တဏှာ၏ ရုပ်အစုသည် ပဒဋ္ဌာန်တည်း" ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကို ဖွင့်ပြ၏။ စင်စစ်သော်ကား အစမထင်သော သံသရာ၌ မိန်းမနှင့် ယောကျာ်းတို့သည် အချင်းချင်း၏ ရုပ်အဆင်းတို့၌ အလွန်တရာ မွေ့လျော်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ရူပကာယ (ရုပ်အစု) သည် တဏှာ၏ ပဒဋ္ဌာန် ဖြစ်၏။ ဤအနက်ကိုလည်း စိတ္တပရိယာဒါနသုတ်ဖြင့် ပြသအပ်၏။ "အရူပီသု သမ္မောဟော" ဟူသည် ဖဿအစရှိသော နာမ်တရားတို့သည် အလွန်သိမ်မွေ့သော သဘောရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သန္တတိဃန (အစဉ်တစ်ခဲနက်)၊ သမူဟဃန (အစုတစ်ခဲနက်)၊ ကိစ္စဃန (ကိစ္စတစ်ခဲနက်)၊ အာရမ္မဏဃန (အာရုံတစ်ခဲနက်) တို့ကို အသီးသီး ခွဲခြားဝေဖန်ရန် ခဲယဉ်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း နာမ်တရားတို့၌ ပြင်းစွာတွေဝေခြင်း (သမ္မောဟ) သည် သတ္တဝါတို့၌ ကိန်းအောင်းတည်ရှိနေ၏ ဟူ၍ စကားကြွင်းကို ဆောင်ယူအပ်၏။ ဤသို့ ခွဲခြားသတ်မှတ်အပ်သော ရုပ်အစု နာမ်အစုဟု ဆိုအပ်သော ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါး၌ အာရုံပြုခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော၊ အထူးမခွဲခြားဘဲ သာမညအားဖြင့် ဟောကြားအပ်သော တဏှာနှင့် အဝိဇ္ဇာကို ဥပါဒါန်လေးပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ခွဲခြား၍ ထိုခန္ဓာတို့၏ ဒုက္ခသစ္စာအဖြစ်နှင့်တကွ ပရိညေယျ (ပိုင်းခြားသိအပ်သော) အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုဥပါဒါန်တို့၏ သမုဒယသစ္စာအဖြစ်နှင့်တကွ ပဟာတဗ္ဗ (ပယ်အပ်သော) အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း "တတ္ထ ရူပကာယော" အစရှိသည်ဖြင့် ပြသတော်မူသည်။ 30. Evaṃ pamādamukhena purimasaccadvayaṃ niddhāretvā pamādamukheneva aparampi saccadvayaṃ niddhāretuṃ ‘‘tattha yo’’tiādi vuttaṃ. Tattha tassāti tassa pamādassa. Sampaṭivedhenāti sammā parijānanena assādādīnaṃ jānanena. Rakkhaṇā paṭisaṃharaṇāti attano cittassa rakkhaṇasaṅkhātā pamādassa paṭisaṃharaṇā, tappaṭipakkhena saṅkocanā appamādānuyogena yā [Pg.106] khepanā. Ayaṃ samathoti kiccena samādhiṃ dasseti. Ayaṃ vodānapakkhavisabhāgadhammavasena āvaṭṭanā. ‘‘Yadā jānāti kāmānaṃ…pe… ānisaṃsa’’nti iminā samathādhigamassa upāyaṃ dasseti. ၃၀. ဤသို့ ပမာဒကို အရင်းပြု၍ ရှေးဦးဖြစ်သော သစ္စာနှစ်ပါးကို ဆုံးဖြတ်ပြီးလျှင်၊ ပမာဒကို အရင်းပြု၍သာလျှင် အခြားသော သစ္စာနှစ်ပါးကိုလည်း ဆုံးဖြတ်ရန် "tattha yo" အစရှိသော ပါဠိတော်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုပါဠိ၌ "tassā" ဟူသည်မှာ ထိုပမာဒ၏ အပြစ်ကို ဟူလို။ "sampaṭivedhena" ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ ပိုင်းခြားသိခြင်းဖြင့်၊ သာယာဖွယ် အဿာဒစသည်တို့ကို သိခြင်းဖြင့် ဟူလို။ "rakkhaṇā paṭisaṃharaṇā" ဟူသည်မှာ မိမိ၏စိတ်ကို စောင့်ရှောက်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ပမာဒကို ဖျောက်ဖျက်ခြင်း၊ ပမာဒ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော အပ္ပမာဒတရားဖြင့် တွန့်ဆုတ်စေခြင်း၊ အပ္ပမာဒကို အားထုတ်ခြင်းဖြင့် ကုန်စင်စေခြင်း ဖြစ်သည်။ "ayaṃ samatho" ဟူသော ဤစကားဖြင့် ကိစ္စအားဖြင့် သမာဓိကို ပြတော်မူသည်။ ဤသို့ လည်စေခြင်းသည် စင်ကြယ်သောဘက် (ဝေါဒါနပက္ခ) တရား၏ ဆန့်ကျင်ဘက် (ဝိသဘာဂ) ဖြစ်သော ပမာဒတရား၏ အစွမ်းဖြင့် လည်စေခြင်း ဖြစ်သည်။ "yadā jānāti kāmānaṃ... pe... ānisaṃsaṃ" ဟူသော စကားဖြင့် သမထကို ရရှိခြင်း၏ အကြောင်းကို ပြတော်မူသည်။ Tattha kāmānanti vatthukāmānañca kilesakāmānañca. Assādañca assādatoti kāme paṭicca uppajjamānaṃ sukhasomanassasaṅkhātaṃ assādaṃ assādatāya assādamattato. Ādīnavanti ‘‘appassādā kāmā bahudukkhā’’tiādinā (ma. ni. 1.236) vuttaṃ ādīnavaṃ dosaṃ. Nissaraṇanti paṭhamajjhānaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘kāmānametaṃ nissaraṇaṃ yadidaṃ nekkhamma’’nti (itivu. 72). Okāranti lāmakabhāvaṃ. Saṃkilesanti saṃkilissanaṃ. Kāmahetu hi sattā saṃkilissanti. Vodānanti visujjhanaṃ. Nekkhamme ca ānisaṃsanti nīvaraṇappahānādiguṇavisesayogaṃ. Tatthāti tasmiṃ yathāvutte samathe sati. Yā vīmaṃsāti yā paññā. ‘‘Samāhito, bhikkhave, bhikkhu yathābhūtaṃ pajānātī’’ti (saṃ. ni. 5.1071) hi vuttaṃ. Yathā taṇhāsahitāva avijjā saṅkhārānaṃ paccayo, evaṃ avijjāsahitāva taṇhā upādānānaṃ paccayo. Tāsu niruddhāsu upādānādīnaṃ abhāvo evāti taṇhāavijjāpahānena sakalavaṭṭadukkhanirodhaṃ dassento ‘‘imesu dvīsu dhammesu pahīnesū’’tiādimāha. Imāni cattāri saccāni visabhāgasabhāgadhammāvaṭṭanavasena niddhāritānīti adhippāyo. ထိုစကား၌ "kāmānaṃ" ဟူသည်မှာ ဝတ္ထုကာမနှင့် ကိလေသာကာမတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "assādañca assādato" ဟူသည်မှာ ကာမတို့ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော သုခ သောမနဿဟူသော သာယာဖွယ် (အဿာဒ) ကို သာယာအပ်သည်၏ အဖြစ်အားဖြင့် သို့မဟုတ် သာယာအပ်သည်၏ အဖြစ်မျှအားဖြင့် သိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ādīnavaṃ" ဟူသည်မှာ "ကာမတို့သည် သာယာဖွယ် နည်းပါးကုန်၏၊ ဆင်းရဲများကုန်၏" အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သော အပြစ်ကို ဆိုလိုသည်။ "nissaraṇaṃ" ဟူသည်မှာ ပထမဈာန်ကို ဆိုလိုသည်။ စင်စစ်သော်ကား "ကာမတို့မှ ထွက်မြောက်ရာဖြစ်သော ဤနေက္ခမ္မ (ပထမဈာန်) သည် ရှိ၏" ဟူ၍ ဤစကားကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ "okāraṃ" ဟူသည်မှာ ယုတ်ညံ့သော အဖြစ်ကို ဆိုလိုသည်။ "saṃkilesaṃ" ဟူသည်မှာ ညစ်နွမ်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အကြောင်းမူကား သတ္တဝါတို့သည် ကာမဟူသော အကြောင်းကြောင့် ညစ်နွမ်းကြရကုန်၏။ "vodānaṃ" ဟူသည်မှာ ဖြူစင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "nekkhamme ca ānisaṃsaṃ" ဟူသည်မှာ နီဝရဏကို ပယ်ခြင်း အစရှိသော ထူးခြားသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့နှင့် ယှဉ်စပ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "tattha" ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ပြီးသော ထိုသမထ ရှိလတ်သော် ဟူလို။ "yā vīmaṃsā" ဟူသည်မှာ အကြင်ပညာ ဖြစ်သည်။ စင်စစ် "ရဟန်းတို့၊ တည်ကြည်သော ရဟန်းသည် ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း သိ၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ တဏှာနှင့်တကွဖြစ်သော အဝိဇ္ဇာသည် သင်္ခါရတို့၏ အကြောင်းဖြစ်သကဲ့သို့၊ ဤအတူ အဝိဇ္ဇာနှင့်တကွဖြစ်သော တဏှာသည် ဥပါဒါန်တို့၏ အကြောင်း ဖြစ်သည်။ ထိုတဏှာနှင့် အဝိဇ္ဇာတို့ ချုပ်ငြိမ်းသောအခါ ဥပါဒါန်စသည်တို့ မဖြစ်ခြင်းသာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် တဏှာနှင့် အဝိဇ္ဇာကို ပယ်ခြင်းဖြင့် အလုံးစုံသော ဝဋ်ဆင်းရဲ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကို ပြလိုသဖြင့် "imesu dvīsu dhammesu pahīnesu" (ဤတရားနှစ်ပါးတို့ကို ပယ်အပ်သည်ရှိသော်) အစရှိသည်ကို မိန့်ဆို၏။ ဤသစ္စာလေးပါးတို့ကို ဆန့်ကျင်ဘက် (ဝိသဘာဂ)၊ သင့်လျော်သော (သဘာဂ) တရားတို့ကို လည်စေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဆုံးဖြတ်အပ်ကုန်ပြီဟူသည် အဓိပ္ပာယ်တည်း။ Evaṃ vodānapakkhaṃ nikkhipitvā tassa visabhāgadhammavasena sabhāgadhammavasena ca āvaṭṭanaṃ dassetvā idāni saṃkilesapakkhaṃ nikkhipitvā tassa visabhāgadhammavasena sabhāgadhammavasena ca āvaṭṭanaṃ dassetuṃ ‘‘yathāpi mūle’’ti gāthamāha. Tassattho – yathā nāma patiṭṭhāhetubhāvena mūlanti laddhavohāre bhūmigate rukkhassa avayave pharasuchedādiantarāyābhāvena anupaddave tato eva daḷhe thire sati khandhe chinnepi assatthādirukkho ruhati, evameva taṇhānusayasaṅkhāte attabhāvarukkhassa mūle maggañāṇapharasunā anupacchinne tayidaṃ dukkhaṃ punappunaṃ aparāparabhāvena nibbattati na nirujjhatīti. Kāmataṇhādinivattanatthaṃ ‘‘bhavataṇhāyā’’ti vuttaṃ. Etassa dhammassa paccayoti etassa bhavataṇhāsaṅkhātassa dhammassa bhavesu ādīnavappaṭicchādanādivasena assādaggahaṇassa paccayo. Vuttañhetaṃ – ‘‘saṃyojanīyesu, bhikkhave, dhammesu assādānupassino [Pg.107] taṇhā pavaḍḍhatī’’ti (saṃ. ni. 2.57). Tenevāha – ‘‘avijjāpaccayā hi bhavataṇhā’’ti. Idha samatho vipassanā ca maggasamādhi maggapaññā ca adhippetāti āha – ‘‘yena taṇhānusayaṃ samūhanatī’’tiādi. Imāni cattāri saccānīti visabhāgasabhāgadhammāvaṭṭanavasena niddhāritānīti. Sesaṃ vuttanayameva. ဤသို့ စင်ကြယ်သောအဖို့ (ဝေါဒါနပက္ခ) ရှိသော တရားကို ထား၍၊ ထိုတရား၏ ဆန့်ကျင်ဘက် (ဝိသဘာဂ) တရား၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သင့်လျော်သော (သဘာဂ) တရား၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း လည်စေခြင်းကို ပြပြီး၍၊ ယခုအခါ ညစ်နွမ်းသောအဖို့ (သံကိလေသပက္ခ) ရှိသော တရားကို ထား၍၊ ထိုတရား၏ ဝိသဘာဂတရား၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သဘာဂတရား၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း လည်စေခြင်းကို ပြခြင်းငှာ "yathāpi mūle" ဟူသော ဂါထာကို မိန့်ဆို၏။ ထိုဂါထာ၏ အနက်ကား— ဥပမာအားဖြင့် တည်တံ့ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် "အမြစ်" ဟု အခေါ်ခံရသော၊ မြေ၌တည်သော သစ်ပင်၏ အစိတ်အပိုင်းသည် ပုဆိန်ဖြင့် ဖြတ်တောက်ခြင်းစသော ဘေးရန်မရှိသဖြင့် ဘေးဥပဒ်မရှိဘဲ ခိုင်ခံ့မြဲမြံသည်ရှိသော် ပင်စည်ကို ဖြတ်သော်လည်း ညောင်ပင်အစရှိသော သစ်ပင်သည် ပြန်လည်ပေါက်ရောက်သကဲ့သို့၊ ဤအတူပင် တဏှာနုသယဟူသော အတ္တဘောတည်းဟူသော သစ်ပင်၏အမြစ်ကို မဂ်ဉာဏ်တည်းဟူသော ပုဆိန်ဖြင့် မဖြတ်တောက်အပ်သည်ရှိသော်၊ ထိုဆင်းရဲသည် အဖန်တလဲလဲ အဆင့်ဆင့် ပြန်လည်ဖြစ်ပေါ်လာပြီး မချုပ်ငြိမ်းနိုင်ပေ။ ကာမတဏှာစသည်တို့ကို တားမြစ်ရန် "bhavataṇhāya" ဟု မိန့်ဆို၏။ "etassa dhammassa paccayo" ဟူသည်မှာ ထိုဘဝတဏှာဟူသော တရား၏ ဘဝတို့၌ အပြစ်ကို ဖုံးလွှမ်းခြင်းစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သာယာဖွယ် (အဿာဒ) ကို စွဲလမ်းယူခြင်း၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ စင်စစ်သော်ကား "ရဟန်းတို့၊ သံယောဇဉ်ဖြစ်စေတတ်သော တရားတို့၌ သာယာဖွယ်ကို အဖန်တလဲလဲ ရှုသောသူအား တဏှာသည် တိုးပွား၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် "အဝိဇ္ဇာကြောင့် ဘဝတဏှာ ဖြစ်၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဤ၌ သမထ၊ ဝိပဿနာနှင့် မဂ်သမာဓိ၊ မဂ်ပညာတို့ကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့် "yena taṇhānusayaṃ samūhanati" (အကြင်တရားဖြင့် တဏှာနုသယကို ဖျက်ဆီးတတ်၏) အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ ဤသစ္စာလေးပါးတို့ကို ဝိသဘာဂ၊ သဘာဂတရားတို့၏ အစွမ်းဖြင့် လည်စေခြင်းအားဖြင့် ဆုံးဖြတ်အပ်ကုန်ပြီဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသော အနက်သည် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ Idāni na kevalaṃ niddhāriteheva visabhāgasabhāgadhammehi āvaṭṭanaṃ, atha kho pāḷiāgatehipi tehi āvaṭṭanaṃ āvaṭṭahāroti dassanatthaṃ ‘‘sabbapāpassa akaraṇa’’nti gāthamāha. Tattha sabbapāpassāti sabbākusalassa. Akaraṇanti anuppādanaṃ. Kusalassāti catubhūmakakusalassa. Upasampadāti paṭilābho. Sacittapariyodāpananti attano cittavodānaṃ, taṃ pana arahattena hoti. Iti sīlasaṃvarena sabbapāpaṃ pahāya samathavipassanāhi kusalaṃ sampādetvā arahattaphalena cittaṃ pariyodapetabbanti etaṃ buddhāna sāsanaṃ ovādo anusiṭṭhīti ayaṃ saṅkhepattho, vitthārato pana attho pāḷito eva viññāyati. ယခုအခါ ဆုံးဖြတ်ပြီးသော ဝိသဘာဂ၊ သဘာဂတရားတို့ဖြင့်သာ လည်စေခြင်းသည် အာဝဋ္ဋဟာရ မဟုတ်သေး၊ စင်စစ်သော်ကား ပါဠိတော်၌လာသော ထိုဝိသဘာဂ၊ သဘာဂတရားတို့ဖြင့် လည်စေခြင်းသည်သာ အာဝဋ္ဋဟာရမည်၏ဟု ပြခြင်းငှာ "sabbapāpassa akaraṇaṃ" ဟူသော ဂါထာကို မိန့်ဆို၏။ ထိုဂါထာ၌ "sabbapāpassa" ဟူသည်မှာ အလုံးစုံသော အကုသိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။ "akaraṇaṃ" ဟူသည်မှာ မဖြစ်စေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "kusalassa" ဟူသည်မှာ ဘုံလေးပါး၌ဖြစ်သော ကုသိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။ "upasampadā" ဟူသည်မှာ ရရှိပြည့်စုံခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "sacittapariyodāpanaṃ" ဟူသည်မှာ မိမိစိတ်ကို ဖြူစင်စေခြင်းကို ဆိုလိုသည်၊ ထိုဖြူစင်စေခြင်းသည်ကား အရဟတ္တဖိုလ်ဖြင့် ဖြစ်၏။ ဤသို့ သီလသံဝရဖြင့် အကုသိုလ်အားလုံးကို ပယ်၍၊ သမထ ဝိပဿနာတို့ဖြင့် ကုသိုလ်ကို ပြည့်စုံစေကာ၊ အရဟတ္တဖိုလ်ဖြင့် စိတ်ကို ဖြူစင်စေအပ်၏၊ ဤသည်ကား ဘုရားရှင်တို့၏ အဆုံးအမ သာသနာတော်တည်း။ ဤကား အကျဉ်းချုပ်အနက်ဖြစ်၍ အကျယ်ကိုမူ ပါဠိတော်အတိုင်း သိအပ်၏။ Tattha ‘‘sabbapāpaṃ nāmā’’tiādīsu dosasamuṭṭhānanti doso samuṭṭhānameva etassāti dosasamuṭṭhānaṃ, na doso eva samuṭṭhānanti. Lobhasamuṭṭhānāyapi pisuṇavācāya sambhavato. Kāyaduccaritanti padaṃ apekkhitvā ‘‘dosasamuṭṭhāna’’nti napuṃsakaniddeso. Lobhasamuṭṭhānaṃ mohasamuṭṭhānanti etthāpi eseva nayo. Samphappalāpo uddhaccacittena pavattayatīti adhippāyena tassa mohasamuṭṭhānatā vuttā. ထိုစကားတို့၌ "sabbapāpaṃ nāmā" အစရှိသည်တို့တွင် "dosasamuṭṭhānaṃ" ဟူသည်မှာ ဒေါသသည်သာ ထိုပါဏာတိပါတစသော ဒုစရိုက်တို့၏ ဖြစ်ကြောင်း (သမုဋ္ဌာန်) ဖြစ်သည်ကို ဆိုလိုသည်၊ ဒေါသသက်သက်သာ ဖြစ်ကြောင်းဖြစ်သည်ဟု မမှတ်အပ်ပေ။ လောဘကြောင့် ဖြစ်သော ကုန်းတိုက်စကား (ပိသုဏဝါစာ) လည်း ဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ "kāyaduccaritaṃ" ဟူသော နပုလ္လိင်ပုဒ်ကို စွဲ၍ "dosasamuṭṭhānaṃ" ဟု နပုလ္လိင်ဖြင့် ပြဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ "lobhasamuṭṭhānaṃ", "mohasamuṭṭhānaṃ" ဟူသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ပြာသီစကား (သမ္ဖပ္ပလာပ) ကို ပျံ့လွင့်သောစိတ် (ဥဒ္ဓစ္စ) ဖြင့် ဖြစ်စေတတ်သည်ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ထိုသမ္ဖပ္ပလာပ၏ မောဟကြောင့်ဖြစ်သည့်အဖြစ်ကို ဆိုအပ်၏။ Evaṃ duccaritaakusalakammapathakammavibhāgena ‘‘sabbapāpa’’nti ettha vuttapāpaṃ vibhajitvā idānissa akusalamūlavasena agatigamanavibhāgampi dassetuṃ ‘‘akusalamūla’’ntiādi vuttaṃ. Tattha akusalamūlaṃ payogaṃ gacchantanti lobhādiakusalāni kāyavacīpayogaṃ gacchantāni, kāyavacīpayogaṃ samuṭṭhāpentānīti attho. Chandāti chandahetu. Yaṃ chandā agatiṃ gacchati, idaṃ lobhasamuṭṭhānanti chandā agatiṃ gacchatīti yadetaṃ agatigamanaṃ, idaṃ lobhasamuṭṭhānanti. Evaṃ sesesupi attho daṭṭhabbo. Ettāvatā ‘‘sabbapāpassa akaraṇa’’nti ettha pāpaṃ dassetvā idāni tassa akaraṇaṃ dassento ‘‘lobho…pe… paññāyā’’ti tīhi kusalamūlehi [Pg.108] tiṇṇaṃ akusalamūlānaṃ pahānavasena sabbapāpassa akaraṇaṃ anuppādanamāha. Tathā lobho upekkhāyātiādinā brahmavihārehi. Tattha aratiṃ vūpasamentī muditā tassā mūlabhūtaṃ mohaṃ pajahatīti katvā vuttaṃ – ‘‘moho muditāya pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatī’’ti. ဤသို့ ဒုစရိုက်၊ အကုသိုလ်ကမ္မပထနှင့် ကံတို့ကို ခွဲခြားဝေဖန်ခြင်းဖြင့် "sabbapāpaṃ" ဟူသော ပုဒ်၌ ဆိုအပ်သော အပြစ်ကို ခွဲခြားပြပြီးလျှင်၊ ယခုအခါ အကုသိုလ်မူလအားဖြင့် အဂတိတရားလေးပါးသို့ လိုက်ခြင်းကို ခွဲခြားပြရန် "akusalamūlaṃ" အစရှိသည်ကို မိန့်ဆို၏။ ထို၌ "akusalamūlaṃ payogaṃ gacchantaṃ" ဟူသည်ကား လောဘစသော အကုသိုလ်တရားတို့သည် ကာယကံ၊ ဝစီကံအမှုသို့ ရောက်ခြင်း၊ (တစ်နည်း) ကာယကံ၊ ဝစီကံအမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေခြင်းဟု အနက်ရ၏။ "chandā" ဟူသည်မှာ ချစ်မြတ်နိုးခြင်း (ဆန္ဒ) ကြောင့် ဟူလို။ ချစ်မြတ်နိုးခြင်းကြောင့် မလားအပ်သောလမ်း (အဂတိ) သို့ လိုက်ခြင်းသည် လောဘကြောင့်ဖြစ်၏။ "ချစ်ခင်သဖြင့် မလားအပ်သောအရာသို့ လား၏" ဟူသော အဂတိလိုက်ခြင်းသည် လောဘကို အရင်းပြု၍ ဖြစ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသော အဂတိတရားတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်း အနက်ကို သိအပ်၏။ ဤမျှသော စကားအစဉ်ဖြင့် "sabbapāpassa akaraṇaṃ" ဟူသော ပါဌ်၌ ပြဆိုအပ်သော အပြစ်ကို ပြသပြီးနောက်၊ ယခုအခါ ထိုအကုသိုလ်ကို မပြုခြင်းကို ပြလိုသဖြင့် "lobho... pe... paññāyā" ဟု ကုသိုလ်မူလသုံးပါးဖြင့် အကုသိုလ်မူလသုံးပါးကို ပယ်သတ်ခြင်းအားဖြင့် အပြစ်အားလုံးကို မပြုခြင်း (မဖြစ်စေခြင်း) ကို မိန့်ဆို၏။ ထိုနည်းတူစွာ "lobho upekkhāyā" အစရှိသည်ဖြင့် ဗြဟ္မဝိဟာရတရားတို့ဖြင့် (ပယ်ခြင်းကိုလည်း ပြတော်မူ၏)။ ထိုဗြဟ္မဝိဟာရတို့တွင် မမွေ့လျော်ခြင်း (အရတိ) ကို ငြိမ်းစေသော မုဒိတာသည် ထိုအရတိ၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော မောဟကို ပယ်သတ်တတ်သောကြောင့် "မောဟသည် မုဒိတာဖြင့် ပယ်အပ်သည်ရှိသော် ချုပ်ငြိမ်းခြင်းသို့ ရောက်၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ 31. Idāni aññenapi pariyāyena pāpaṃ tassa akaraṇañca dassetvā sesapadānañca atthavibhāvanamukhena sabhāgavisabhāgadhammāvaṭṭanaṃ dassetuṃ ‘‘sabbapāpaṃ nāma aṭṭha micchattānī’’tiādi vuttaṃ. Akiriyā akaraṇaṃ anajjhācāroti tīhipi padehi micchattānaṃ anuppādanameva vadati. Tathā kiriyā karaṇaṃ ajjhācāroti tīhipi padehi uppādanameva vadati. Ajjhācāroti adhiṭṭhahitvā ācaraṇaṃ. Atītassāti cirakālappavattivasena purāṇassa. Maggassāti ariyamaggassa. Vuttañhetaṃ – ‘‘purāṇamaggaṃ purāṇaṃ añjasanti kho ariyassetaṃ aṭṭhaṅgikassa maggassa adhivacana’’nti (saṃ. ni. 2.65 atthato samānaṃ). Atītena vā vipassinā bhagavatā yathādhigataṃ desitabhāvaṃ sandhāya ‘‘atītassa maggassā’’ti vuttaṃ. Vipassino hi ayaṃ bhagavato sammāsambuddhassa pātimokkhuddesagāthāti. ၃၁. ယခုအခါ၌ အခြားသောပရိယာယ်ဖြင့် အပြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုအပြစ်ကို မပြုခြင်းကိုလည်းကောင်း ပြသ၍ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားပြသခြင်းဖြင့် သဘာဂတရားနှင့် ဝိသဘာဂတရားတို့ကို လည်ပတ်စေခြင်းကို ပြခြင်းငှာ "သဗ္ဗပါပံ... မိစ္ဆတ္တာနိ" အစရှိသော ပါဠိကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "အကိရိယာ၊ အကရဏံ၊ အနဇ္ဈာစာရော" ဟူသော ပုဒ်သုံးပါးတို့ဖြင့် မိစ္ဆတ္တတရားတို့ကို မဖြစ်စေခြင်းကိုသာ ဆိုလိုသည်။ ထို့အတူ "ကိရိယာ၊ ကရံဏံ၊ အဇ္ဈာစာရော" ဟူသော ပုဒ်သုံးပါးတို့ဖြင့် ဖြစ်စေခြင်းကိုသာ ဆိုလိုသည်။ "အဇ္ဈာစာရော" ဟူသည် ဆောက်တည်၍ ကျင့်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "အတီတဿ" ဟူသည် ရှည်လျားစွာသောကာလပတ်လုံး ဖြစ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ရှေး၌ဖြစ်သော (ဟောင်းသော) ဟု ဆိုလိုသည်။ "မဂ္ဂဿ" ဟူသည် အရိယမဂ်ကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် "ရှေးဟောင်းလမ်း၊ ရှေးဟောင်းခရီး ဟူသော ဤစကားသည် မြတ်သော အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော အရိယမဂ်၏ အမည်တည်း" ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်။ သို့မဟုတ်ပါက လွန်လေပြီးသော ဝိပဿီမြတ်စွာဘုရားသည် မိမိရရှိတော်မူအပ်သည့်အတိုင်း ဟောကြားတော်မူအပ်သည်ကို ရည်ရွယ်၍ "အတီတဿ မဂ္ဂဿ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဤဂါထာသည် ဝိပဿီမြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ပါတိမောက္ခဥဒ္ဒေသဂါထာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ Yaṃ paṭivedhenāti yassa pariññābhisamayena. Yaṃ pariyodāpitaṃ, ayaṃ nirodhoti yadipi asaṅkhatā dhātu kenaci saṃkilesena na saṃkilissati, adhigacchantassa pana puggalassa vasena evaṃ vuttaṃ. Tassa hi yāva saṃkilesā na vigacchanti, tāva asaṅkhatā dhātu apariyodapitāti vuccati. Yathā nibbānādhigamena ye khandhā vūpasametabbā, tesaṃ sesabhāvena asesabhāvena ca ‘‘saupādisesā’’ti ca, ‘‘anupādisesā’’ti ca vuccati, evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. "ယံ ပဋိဝေဓေန" ဟူသည် အကြင်ခန္ဓာငါးပါးအပေါင်းကို ပိုင်းခြား၍ သိခြင်း (ပရိညာဘိသမယ) ဖြင့် သိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ယံ ပရိယောဒါပိတံ၊ အယံ နိရောဓော" ဟူသော ဤစကားသည် အသင်္ခတဓာတ်သည် တစ်စုံတစ်ခုသော ညစ်ညူးစေတတ်သောတရား (ကိလေသာ) ဖြင့် မညစ်ညူးသော်လည်း နိဗ္ဗာန်ကို ရရှိသောပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းအားဖြင့် ဤသို့ မိန့်ဆိုတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ကိလေသာညစ်ညူးမှုတို့ မကင်းစင်သမျှ ကာလပတ်လုံး အသင်္ခတဓာတ်ကို မဖြူစင်စေအပ်သေးဟု ဆိုရသောကြောင့်ဖြစ်သည်။ နိဗ္ဗာန်ကို ရရှိခြင်းကြောင့် ငြိမ်းအေးစေအပ်သော ခန္ဓာတို့၏ ကြွင်းကျန်မှုအဖြစ် (ဥပါဒိသေသ) ရှိခြင်းနှင့် အကြွင်းမရှိခြင်းတို့ကို အစွဲပြု၍ "သဥပါဒိသေသ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "အနုပါဒိသေသ" ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့ ဤစကား၏ ပြည့်စုံပုံကို ထိုနည်းတူစွာ မှတ်ယူအပ်၏။ Imāni pāḷiāgatadhammānaṃ sabhāgavisabhāgadhammāvaṭṭanavasena niddhāritāni cattāri saccāni punapi pāḷiāgatadhammānaṃ sabhāgavisabhāgadhammāvaṭṭanena āvaṭṭahāraṃ dassetuṃ ‘‘dhammo have rakkhatī’’ti gāthamāha. Tassā padattho pubbe vutto eva. Dhammoti puññadhammo idhādhippeto. Taṃ vibhajitvā dassento ‘‘dhammo nāma duvidho indriyasaṃvaro maggo cā’’ti āha. Indriyasaṃvarasīsena cettha sabbampi sīlaṃ gahitanti daṭṭhabbaṃ[Pg.109]. Sabbā upapattiyo duggati dukkhadukkhatādiyogena dukkhā gatiyoti katvā. Yathāvutte duvidhe dhamme paṭhamo dhammo yathā suciṇṇo hoti, yato ca so rakkhati, yattha ca patiṭṭhāpeti, taṃ sabbaṃ dassetuṃ ‘‘tattha yā saṃvarasīle akhaṇḍakāritā’’tiādi vuttaṃ. Idāni tassa dhammassa apāyato rakkhaṇe ekantikabhāvaṃ vibhāvetuṃ gāmaṇisaṃyutte (saṃ. ni. 4.358) asibandhakaputtasuttaṃ ābhataṃ. ပါဠိတော်၌လာသော တရားတို့၏ သဘာဂနှင့် ဝိသဘာဂတရားတို့ကို လည်ပတ်စေခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဤသစ္စာလေးပါးတို့ကို သတ်မှတ်ထုတ်နှုတ်အပ်ပြီး ဖြစ်သော်လည်း တစ်ဖန် ပါဠိတော်၌လာသော တရားတို့၏ သဘာဂနှင့် ဝိသဘာဂတရားတို့ကို လည်ပတ်စေခြင်းဖြင့် အာဝဋ္ဋဟာရကို ပြခြင်းငှာ "ဓမ္မော ဟဝေ ရက္ခတိ" ဟူသော ဂါထာကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုဂါထာ၏ ပုဒ်အနက်ကို ရှေး၌ ဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ ဤ၌ "ဓမ္မ" ဟူသည် ကုသိုလ်တရားကို ဆိုလိုသည်။ ထိုကုသိုလ်တရားကို ဝေဖန်၍ ပြလိုသဖြင့် "ဓမ္မမည်သည်မှာ ဣန္ဒြိယသံဝရနှင့် မဂ်ဟူ၍ နှစ်ပါးရှိ၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဤ၌ ဣန္ဒြိယသံဝရကို အချုပ်ပြု၍ သီလအားလုံးကို ယူအပ်၏ဟု သိအပ်သည်။ ဒုက္ခဒုက္ခတာ စသည်တို့နှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် ဆင်းရဲခြင်း၏ ဖြစ်ရာ ဖြစ်သောကြောင့် အလုံးစုံသော ဥပပတ္တိဘဝတို့သည် ဒုဂ္ဂတိ မည်ကုန်၏။ ဆိုအပ်ပြီးသော တရားနှစ်ပါးတို့တွင် ပထမတရားသည် ကောင်းစွာ ကျင့်အပ်သည် မည်သို့ဖြစ်ပုံ၊ ထိုတရားသည် အပါယ်မှ မည်သို့ စောင့်ရှောက်ပုံ၊ မည်သည့်သုဂတိ၌ တည်စေပုံ အားလုံးကို ပြခြင်းငှာ "တတ္ထ ယာ သံဝရသီလေ အခဏ္ဍကာရိတာ" အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ယခုအခါ၌ ထိုတရား၏ အပါယ်ဘုံမှ စောင့်ရှောက်ရာတွင် စင်စစ် ဧကန်မှန်ကန်သော အဖြစ်ကို ထင်ရှားပြသရန် ဂါမဏိသံယုတ်၌ လာသော "အသိဗန္ဓကပုတ္တသုတ်" ကို ဆောင်ခဲ့ပြီ။ Tattha evanti pakārena. Ca-saddo sampiṇḍane, imināpi pakārena ayamattho veditabboti adhippāyo. Asibandhakaputtoti asibandhakassa nāma putto. Gāme jeṭṭhakatāya gāmaṇī. Pacchābhūmakāti pacchābhūmivāsino. Kāmaṇḍalukāti sakamaṇḍaluno. Sevālamālikāti pātova udakato sevālañceva uppalādīni ca gahetvā udakasuddhibhāvajānanatthaṃ mālaṃ katvā piḷandhanakā. Udakorohakāti sāyaṃ pātaṃ udakaṃ orohaṇakā. Uyyāpentīti upariyāpenti. Saññāpentīti sammā yāpenti. Saggaṃ nāma okkāmentīti parivāretvā ṭhitāva ‘‘gaccha, bho, brahmalokaṃ, gaccha, bho, brahmaloka’’nti vadantā saggaṃ pavesenti. ထိုအသိဗန္ဓကပုတ္တသုတ်၌ "ဧဝံ" ဟူသော ပုဒ်သည် အပြား (နည်းလမ်း) အနက်၌ ဖြစ်၏။ "စ" သဒ္ဒါသည် အပေါင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဤနည်းဖြင့်လည်း ဤအနက်ကို သိအပ်၏ဟူသည် အဓိပ္ပာယ်တည်း။ "အသိဗန္ဓကပုတ္တော" ဟူသည် အသိဗန္ဓက အမည်ရှိသူ၏ သားဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ရွာ၌ သူကြီးအဖြစ်ရှိသောကြောင့် "ဂါမဏိ" (ရွာသူကြီး) ဟု ခေါ်သည်။ "ပစ္ဆာဘူမကာ" ဟူသည် အနောက်အရပ်၌ နေသူများကို ဆိုလိုသည်။ "ကာမဏ္ဍလုကာ" ဟူသည် ရေကရားရှိသူများကို ဆိုလိုသည်။ "သေဝါလမာလိကာ" ဟူသည် စောစောအချိန်၌ ရေမှ မှော်နှင့် ကြာညို စသည်တို့ကို ယူ၍ ရေဖြင့် စင်ကြယ်သည်၏ အဖြစ်ကို သိစေရန် ပန်းကုံးပြုလုပ်ကာ ပန်ဆင်တတ်သူများကို ဆိုလိုသည်။ "ဥဒကောရောဟကာ" ဟူသည် ညနေနှင့် နံနက်အချိန်၌ ရေသို့ ဆင်းသက်တတ်သူများကို ဆိုလိုသည်။ "ဥယျာပေန္တိ" ဟူသည် အထက် (နတ်ပြည်) သို့ ရောက်စေကုန်၏။ "သညာပေန္တိ" ဟူသည် ကောင်းစွာ ရောက်စေကုန်၏။ "သग္ဂံ နာမ ဩက္ကာမေန္တိ" ဟူသည် ခြံရံရပ်တည်လျက်သာ "အို-အရှင်၊ ဗြဟ္မာ့ပြည်သို့ သွားပါလော့၊ အို-အရှင်၊ ဗြဟ္မာ့ပြည်သို့ သွားပါလော့" ဟု ဆိုလျက် နတ်ပြည်သို့ သွင်းကုန်၏။ Anuparisakkeyyāti anuparigaccheyya. Ummujjāti uṭṭhaha. Uplavāti jalassa upariplava. Thalamuplavāti thalaṃ abhiruha. Tatra yāssāti tatra yaṃ assa, yaṃ bhaveyya. Sakkharakaṭhalanti sakkharā vā kaṭhalā vā. Sā adhogāmī assāti sā adho gaccheyya, heṭṭhāgāmī bhaveyya. Adho gaccheyyāti heṭṭhā gaccheyya. Maggassāti ariyamaggassa. Tikkhatāti tikhiṇatā. Sā ca kho na satthakassa viya nisitakaraṇatā, atha kho indriyānaṃ paṭubhāvoti dassetuṃ ‘‘adhimattatā’’ti āha. Nanu ca ariyamaggo attanā pahātabbakilese anavasesaṃ samucchindatīti atikhiṇo nāma natthīti? Saccametaṃ, tathāpi no ca kho ‘‘yathā diṭṭhippattassā’’ti vacanato saddhāvimuttadiṭṭhippattānaṃ kilesappahānaṃ pati atthi kāci visesamattāti sakkā vattuṃ. Ayaṃ pana viseso na idhādhippeto, sabbupapattisamatikkamanassa adhippetattā. Yasmā pana ariyamaggena odhiso kilesā pahīyanti, tañca nesaṃ tathāpahānaṃ maggadhammesu indriyānaṃ [Pg.110] apāṭavapāṭavatarapāṭavatamabhāvena hotīti yo vajirūpamadhammesu matthakappattānaṃ aggamaggadhammānaṃ paṭutamabhāvo. Ayaṃ idha maggassa tikkhatāti adhippetā. Tenevāha – ‘‘ayaṃ dhammo suciṇṇo sabbāhi upapattīhi rakkhatī’’ti. ‘‘Tasmā rakkhitacittassā’’tiādinā suttantarena (udā. 32) sugatisaññitānampi upapattīnaṃ duggatibhāvaṃ sādheti. "အနုပရိသက္ကေယျ" ဟူသည် နောက်သို့ အစဉ်လိုက်ရာ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဥမ္မုဇ္ဇ" ဟူသည် ပေါ်လော့ သို့မဟုတ် ထလော့ ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဥပ္လဝ" ဟူသည် ရေပေါ်၌ ပေါ်လော့ သို့မဟုတ် မျောလော့ ဟု ဆိုလိုသည်။ "ထလမုပ္လဝ" ဟူသည် ကုန်းပေါ်သို့ တက်လော့ ဟု ဆိုလိုသည်။ "တတြ ယာဿ" ဟူသည် ထိုရေအိုင်၌ သို့မဟုတ် ထိုသို့စွဲရာ၌ အကြင်ကျောက်စရစ် အိုးခြမ်းသည် ဖြစ်ရာ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ "သက္ခရကဌလံ" ဟူသည် ကျောက်စရစ် သို့မဟုတ် အိုးခြမ်း ဖြစ်သည်။ "သာ အဓောဂါမီ အဿ" ဟူသည် ထိုကျောက်စရစ်အိုးခြမ်းသည် အောက်သို့ သွားရာ၏၊ အောက်သို့ သွားသည် ဖြစ်ရာ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ "အဓော ဂစ္ဆေယျ" ဟူသည် အောက်သို့ သွားရာသလော ဟု ဆိုလိုသည်။ "မဂ္ဂဿ" ဟူသည် အရိယမဂ်၏ ဖြစ်သည်။ "တိက္ခတာ" ဟူသည် ထက်မြက်သော အဖြစ်တည်း။ ထိုထက်မြက်သော အဖြစ်သည်လည်း ဓားလက်နက်ကို သွေးခြင်းကြောင့် ထက်မြက်သကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ၊ ဣန္ဒြေတို့၏ ထင်ရှားပြတ်သားသော အဖြစ်သာ ဖြစ်ကြောင်း ပြသရန် "အတိုင်းထက်အလွန် ဖြစ်ခြင်း" (အဓိမတ္တတာ) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "အရိယမဂ်သည် မိမိပယ်အပ်သော ကိလေသာတို့ကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်ပယ်ဖျက်တတ်သောကြောင့် မထက်မြက်သော အရိယမဂ်ဟူ၍ မရှိသည် မဟုတ်လော" ဟု မေးရန် ရှိ၏။ ဤစကားသည် မှန်သော်လည်း "ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တပုဂ္ဂိုလ်၏ အဖြစ်ကဲ့သို့ မဟုတ်" ဟူသော စကားကြောင့် သဒ္ဓါဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်၊ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ကိလေသာပယ်ပုံချင်း၌ တစ်စုံတစ်ခုသော အထူးထက်မြက်မှု ရှိသည်ဟု ဆိုနိုင်သည်။ သို့သော် ဤ၌ အလုံးစုံသော ဘဝမှ လွန်မြောက်ခြင်းကို လိုလားအပ်သောကြောင့် ဤသို့သော ကိလေသာပယ်ပုံအထူးကို မလိုလားအပ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အရိယမဂ်ဖြင့် ကိလေသာတို့ကို အပိုင်းအခြားအားဖြင့် ပယ်အပ်သဖြင့်၊ ထိုသို့ပယ်ခြင်းသည်လည်း မဂ်တရားတို့၌ ဣန္ဒြေတို့၏ မထင်ရှားခြင်း၊ ထင်ရှားခြင်း၊ အလွန်ထင်ရှားခြင်း၊ အတိုင်းထက်အလွန် ထင်ရှားခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဝဇိရိန်ဥပမာရှိသော တရားတို့တွင် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ကုန်သော အရဟတ္တမဂ်တရားတို့၏ အတိုင်းထက်အလွန် ထင်ရှားပြတ်သားမှုသည်သာ ဤ၌ မဂ်၏ ထက်မြက်သော အဖြစ် (တိက္ခတာ) ဟု လိုလားအပ်ပေသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် "ဤတရားကို ကောင်းစွာ ကျင့်သုံးအပ်သည်ရှိသော် အလုံးစုံသော ဘဝတို့မှ စောင့်ရှောက်တတ်၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "ထို့ကြောင့် စောင့်ရှောက်အပ်သော စိတ်ရှိသူအား" အစရှိသော အခြားသုတ်ဖြင့် သုဂတိဟု သမုတ်အပ်သော ဘဝတို့၏ ဒုဂ္ဂတိဖြစ်ပုံကို ပြီးစေတော်မူသည်။ 32. Idāni yathāvuttassa dhammassa visabhāgadhammānaṃ taṇhāvijjādīnaṃ sabhāgadhammānañca samathavipassanādīnaṃ niddhāraṇavasena āvaṭṭahāraṃ yojetvā dassetuṃ ‘‘tattha duggatīnaṃ hetu taṇhā ca avijjā cā’’tiādimāha. Taṃ pubbe vuttanayattā suviññeyyameva. Idaṃ vuccati brahmacariyanti idaṃ ariyaṃ samathavipassanāsaṅkhātaṃ maggabrahmacariyanti vuccati. Yaṃ rakkhatīti sabbāhi duggatīhi rakkhantassa ariyamaggassa ārammaṇabhūto nirodho rakkhanto viya vutto, nimittassa kattubhāvena upacaritattā. Imāni cattāri saccāni visabhāgasabhāgadhammāvaṭṭanavasena niddhāritānīti adhippāyo. ၃၂. ယခုအခါ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော တရား၏ ဝိသဘာဂတရားဖြစ်သော တဏှာ၊ အဝိဇ္ဇာ အစရှိသည်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ သဘာဂတရားဖြစ်သော သမထ၊ ဝိပဿနာ အစရှိသည်တို့ကိုလည်းကောင်း ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် အာဝဋ္ဋဟာရကို ယှဉ်စပ်၍ ပြခြင်းငှာ "ထို၌ ဒုဂ္ဂတိတို့၏အကြောင်းသည် တဏှာလည်းကောင်း အဝိဇ္ဇာလည်းကောင်း ဖြစ်၏" အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုစကားသည် ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်း ထင်ရှားသိသာလှသည်။ "ဣဒံ ဝုစ္စတိ ဗြဟ္မစရိယံ" ဟူသည် သမထ၊ ဝိပဿနာဟု ဆိုအပ်သော မြတ်သောကျင့်ဝတ် (မဂ်ဗြဟ္မစရိယ) ကို ဆိုလိုသည်။ "ယံ ရက္ခတိ" (အကြင်တရားသည် စောင့်ရှောက်တတ်၏) ဟူသည်မှာ အလုံးစုံသော ဒုဂ္ဂတိတို့မှ စောင့်ရှောက်တတ်သော အရိယမဂ်၏ အာရုံဖြစ်သော နိရောဓ (နိဗ္ဗာန်) ကို စောင့်ရှောက်တတ်သည်ကဲ့သို့ ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ အကြောင်းမူကား အာရုံဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်၌ ကတ္တားအဖြစ်ဖြင့် တင်စား၍ ခေါ်ဝေါ်အပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤသစ္စာလေးပါးတို့ကို ဝိသဘာဂနှင့် သဘာဂတရားတို့ကို လည်ပတ်စေခြင်း အစွမ်းဖြင့် ထုတ်နုတ်သတ်မှတ်အပ်၏ဟူသည် အဓိပ္ပာယ်တည်း။ Āvaṭṭahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā. အာဝဋ္ဋဟာရဝိဘင်းအဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။ 8. Vibhattihāravibhaṅgavaṇṇanā ၈. ဝိဘတ္တိဟာရဝိဘင်းအဖွင့်။ 33. Tattha katamo vibhattihāroti vibhattihāravibhaṅgo. Tattha dhammavibhattibhūmivibhattipadaṭṭhānavibhattīti tividhā vibhatti. Tāsu yasmā dhammesu vibhāgato niddiṭṭhesu tattha labbhamāno bhūmivibhāgo padaṭṭhānavibhāgo ca niddisiyamāno suviññeyyo hoti, tasmā dhammavibhattiṃ tāva niddisanto soḷasavidhe paṭṭhāne yesaṃ suttānaṃ vasena visesato vibhajitabbā, tāni suttāni dassetuṃ ‘‘dve suttāni vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañcā’’ti vuttaṃ. Tattha vāsanā puññabhāvanā, tassā bhāgo koṭṭhāso vāsanābhāgo, tassa hitanti vāsanābhāgiyaṃ, suttaṃ. Nibbijjhanaṃ lobhakkhandhādīnaṃ padālanaṃ nibbedho, tassa bhāgoti sesaṃ purimasadisameva. Yasmiṃ sutte tīṇi puññakiriyavatthūni desitāni, taṃ suttaṃ vāsanābhāgiyaṃ. Yasmiṃ pana sekkhāsekkhā desitā, taṃ nibbedhabhāgiyaṃ. Ayañca attho pāḷiyaṃyeva āgamissati. ၃၃. "ထို၌ အဘယ် ဝိဘတ္တိဟာရနည်း" အစရှိသော စကားသည် ဝိဘတ္တိဟာရဝိဘင်းတည်း။ ထိုဝိဘတ္တိဟာရဝိဘင်း၌ ဓမ္မကို ဝေဖန်ခြင်း၊ ဘူမိကို ဝေဖန်ခြင်း၊ ပဒဋ္ဌာန်ကို ဝေဖန်ခြင်းဟူ၍ ဝေဖန်ခြင်း သုံးပါးရှိ၏။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် အကြင်ကြောင့် သဘောတရားတို့ကို ဝေဖန်ပြဆိုအပ်သောအခါ ထိုသဘောတရားတို့၌ ရရှိအပ်သော ဘူမိဝေဖန်ခြင်းနှင့် ပဒဋ္ဌာန်ဝေဖန်ခြင်းတို့ကို ပြဆိုပါက ကောင်းစွာနားလည်လွယ်ပေသည်။ ထို့ကြောင့် ဓမ္မဝိဘတ္တိကို ရှေးဦးစွာ ပြဆိုလိုသော အရှင်ကစ္စည်းမထေရ်သည် ဆယ့်ခြောက်ပါးသော သာသနပဋ္ဌာန်၌ အကြင်သုတ်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် အထူးဝေဖန်အပ်သည်ဖြစ်၍ ထိုသုတ်တို့ကို ပြခြင်းငှာ "နှစ်ပါးသော သုတ်တို့သည် ဝါသနာဘာဂီယသုတ်နှင့် နိဗ္ဗေဓဘာဂီယသုတ်တို့ဖြစ်ကြသည်" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုစကား၌ ကောင်းမှု၏ ပွားခြင်းကို ဝါသနာဟု ခေါ်၏။ ထိုကောင်းမှုပွားခြင်း၏ အဖို့အစုကို ဝါသနာဘာဂဟု ခေါ်၏။ ထိုကောင်းမှုပွားခြင်းအဖို့အား လျော်သောကြောင့် ဝါသနာဘာဂီယသုတ်ကို ရရှိ၏။ လောဘအစု အစရှိသည်တို့ကို ဖောက်ခွဲဖျက်ဆီးခြင်းသည် နိဗ္ဗေဓမည်၏။ ထိုလောဘအစု အစရှိသည်တို့ကို ဖောက်ခွဲဖျက်ဆီးခြင်း၏ အဖို့ဟူ၍ အစရှိသော ကြွင်းသောစကားသည် ရှေးဦးစကားနှင့် တူညီသည်သာ ဖြစ်၏။ အကြင်သုတ်၌ သုံးပါးသော ကုသိုလ်ပြုရာဝတ္ထု (ပုညကြိယာဝတ္ထု) တို့ကို ဟောကြားအပ်ကုန်၏၊ ထိုသုတ်သည် ဝါသနာဘာဂီယသုတ်မည်၏။ အကြင်သုတ်၌မူ သေက္ခနှင့် အသေက္ခတရားတို့ကို ဟောကြားအပ်ကုန်၏၊ ထိုသုတ်သည် နိဗ္ဗေဓဘာဂီယသုတ်မည်၏။ ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်သည်လည်း ပါဠိတော်၌သာလျှင် ထင်ရှားလာပေလတ္တံ့။ Puññabhāgiyāti [Pg.111] puññabhāge bhavā. Tathā phalabhāgiyā veditabbā. Phalanti pana sāmaññaphalaṃ. Saṃvarasīlanti pātimokkhasaṃvaro, satisaṃvaro, ñāṇasaṃvaro, khantisaṃvaro, vīriyasaṃvaroti pañca saṃvarā saṃvarasīlaṃ. Pahānasīlanti tadaṅgappahānaṃ, vikkhambhanappahānaṃ, samucchedappahānaṃ, paṭippassaddhippahānaṃ, nissaraṇappahānanti pañcappahānāni. Tesu nissaraṇappahānavajjānaṃ pahānānaṃ vasena pahānasīlaṃ veditabbaṃ. Soti yo vāsanābhāgiyasuttasampaṭiggāhako, so. Tena brahmacariyenāti tena saṃvarasīlasaṅkhātena seṭṭhacariyena kāraṇabhūtena brahmacārī bhavati. Ettha ca aṭṭhasamāpattibrahmacariyassa na paṭikkhepo, keci pana ‘‘teneva brahmacariyenā’’ti paṭhanti, tesaṃ matena siyā tassa paṭikkhepo. "ဝါသနာဘာဂီယသုတ်" (ပုညဘာဂိယ) ဟူသည် ကောင်းမှုအဖို့၌ ဖြစ်သော အကျင့်တည်း။ ထို့အတူ ဖလဘာဂီယအကျင့်ကိုလည်း သိအပ်၏။ ဖလဟူသည်ကား သာမညဖိုလ်တည်း။ သံဝရသီလဟူသည်ကား ပါတိမောက္ခသံဝရ၊ သတိသံဝရ၊ ဉာဏသံဝရ၊ ခန္တိသံဝရ၊ ဝီရိယသံဝရဟူ၍ သံဝရငါးပါးသည် သံဝရသီလမည်၏။ ပဟာနသီလဟူသည်ကား တဒင်္ဂပ္ပဟာန်၊ ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာန်၊ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာန်၊ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပ္ပဟာန်၊ နိဿရဏပ္ပဟာန်ဟူ၍ ပဟာန်ငါးပါးတို့တည်း။ ထိုပဟာန်ငါးပါးတို့တွင် နိဿရဏပ္ပဟာန်ကို ကြဉ်ဖယ်၍ ကျန်သောပဟာန်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ပဟာနသီလကို သိအပ်၏။ 'သော' (ထိုသူ) ဟူသည်ကား ဝါသနာဘာဂီယသုတ်ကို နာခံသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။ 'ထိုဗြဟ္မစရိယဖြင့်' (တေန ဗြဟ္မစရိယေန) ဟူသည်ကား သံဝရသီလဟု ဆိုအပ်သော အကြောင်းဖြစ်သော ထိုမြတ်သော အကျင့်ဖြင့် မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်လေ့ရှိသူ ဖြစ်၏။ ဤ "တေန ဗြဟ္မစရိယေန" ဟူသော ပါဌ်၌ ရှစ်ပါးသော သမာပတ်တည်းဟူသော မြတ်သောအကျင့်ကို ဖယ်ပယ်ခြင်းမရှိပေ။ အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား "တေနေဝ ဗြဟ္မစရိယေန" (ထိုဗြဟ္မစရိယဖြင့်သာလျှင်) ဟု ရွတ်ဆိုကြကုန်၏။ ထိုဆရာတို့၏ အလိုအရ ထိုရှစ်ပါးသော သမာပတ်တည်းဟူသော မြတ်သောအကျင့်ကို ဖယ်ပယ်ခြင်း ဖြစ်ရာ၏။ Pahānasīle ṭhitoti samucchedapaṭippassaddhippahānānaṃ vasena pahānasīle ṭhito. Tena brahmacariyenāti tena pahānasīlena visesabhūtena maggabrahmacariyena. Ye pana ‘‘teneva brahmacariyenā’’ti paṭhanti, tesaṃ ayaṃ pāṭho ‘‘vāsanābhāgiyaṃ nāma suttaṃ dānakathā, sīlakathā, saggakathā, puññavipākakathā’’ti. Ye pana ‘‘tena brahmacariyenā’’ti paṭhanti, tesaṃ ayaṃ pāṭho – ‘‘vāsanābhāgiyaṃ nāma suttaṃ dānakathā, sīlakathā, saggakathā kāmānaṃ ādīnavo nekkhamme ānisaṃso’’ti. Tattha katamo pāṭho yuttataroti? Pacchimo pāṭhoti niṭṭhaṃ gantabbaṃ. Yasmā ‘‘nibbedhabhāgiyaṃ nāma suttaṃ yā catusaccappakāsanā’’ti vakkhati, na hi mahāthero sāvasesaṃ katvā dhammaṃ desesīti. "ပဟာနသီလ၌ တည်သည်ဖြစ်၍" (ပဟာနသီလေ ဌိတော) ဟူသည်ကား သမုစ္ဆေဒပဟာန်၊ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပ္ပဟာန်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ပဟာနသီလ၌ တည်သည်ဖြစ်၍ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "ထိုဗြဟ္မစရိယဖြင့်" (တေန ဗြဟ္မစရိယေန) ဟူသည်ကား ပဟာနသီလဟု ဆိုအပ်သော အထူးဖြစ်သော ထိုမဂ်ဗြဟ္မစရိယဖြင့် ဖြစ်၏။ အကြင်ဆရာတို့သည် "တေနေဝ ဗြဟ္မစရိယေန" (ထိုဗြဟ္မစရိယဖြင့်သာ) ဟု ရွတ်ဆိုကြကုန်၏။ ထိုဆရာတို့၏ အလိုအရ "ဝါသနာဘာဂီယမည်သည်ကား ဒါနကထာ၊ သီလကထာ၊ သဂ္ဂကထာ၊ ပုညဝိပါကကထာတည်း" ဟူ၍ ဤပါဌ်သည် ဖြစ်သင့်၏။ အကြင်ဆရာတို့သည် "တေန ဗြဟ္မစရိယေန" (ထိုဗြဟ္မစရိယဖြင့်) ဟု ရွတ်ဆိုကြကုန်၏။ ထိုဆရာတို့၏ အလိုအရ "ဝါသနာဘာဂီယမည်သည်ကား ဒါနကထာ၊ သီလကထာ၊ သဂ္ဂကထာ၊ ကာမတို့၏ အပြစ်၊ တောထွက်ခြင်း (နေက္ခမ္မ) ၏ အာနိသင်တည်း" ဟူ၍ ဤပါဌ်သည် ဖြစ်သင့်၏။ ထိုနှစ်ပါးသော ပါဠိတို့တွင် အဘယ်ပါဠိသည် ပို၍သင့်မြတ်သနည်းဟု မေးအံ့။ နောက်ပါဠိသည်သာ ပို၍သင့်မြတ်၏ဟု ဆုံးဖြတ်ချက်ချအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ၊ အကြင်ကြောင့် "နိဗ္ဗေဓဘာဂီယမည်သောသုတ်သည် သစ္စာလေးပါးကို ပြခြင်းတည်း" ဟု နောက်မှ ဆိုလတ္တံ့။ စင်စစ်သော်ကား မဟာထေရ်သည် အကြွင်းအကျန်ရှိစေလျက် တရားကို ဟောကြားတော်မမူသောကြောင့် နောက်ပါဠိသည်သာ သင့်မြတ်လှပေသည်။ ‘‘Natthi pajānanā’’tiādinā ubhinnaṃ suttānaṃ sātisayaṃ asaṅkarakāraṇaṃ dasseti. Tattha pajānanāti ariyamaggassa padaṭṭhānabhūtā vuṭṭhānagāminī vipassanāpaññā. Imāni cattāri suttānīti imesaṃ suttānaṃ vāsanābhāgiyanibbedhabhāgiyānaṃ vakkhamānānañca saṃkilesabhāgiyaasekkhabhāgiyānaṃ vasena cattāri suttāni. Desanāyāti desanānayena. Sabbato vicayena hārena vicinitvāti sabbatobhāgena ekādasasu ṭhānesu pakkhipitvā vicayena hārena vicinitvā. ‘‘Yuttihārena yojetabbānī’’ti etena vicayahārayuttihārā vibhattihārassa parikammaṭṭhānanti dasseti. ‘‘Yāvatikā ñāṇassa bhūmī’’ti iminā vibhattihārassa mahāvisayataṃ dasseti. "သိခြင်းမရှိ (နတ္ထိ ပဇာနနာ)" အစရှိသည်ဖြင့် နှစ်ပါးသော သုတ်တို့၏ အလွန်မရောယှက်ခြင်း၏ အကြောင်းကို ပြ၏။ ထိုပါဌ်၌ (ပဇာနနာဟူသည်) အရိယမဂ်၏ ပဒဋ္ဌာန်ဖြစ်သော ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာပညာတည်း။ "ဤလေးပါးသော သုတ်တို့" (ဣမာနိ စတ္တာရိ သုတ္တာနိ) ဟူသည်ကား ဝါသနာဘာဂီယ၊ နိဗ္ဗေဓဘာဂီယဖြစ်ကုန်သော ဤသုတ်တို့နှင့် နောက်၌ဆိုလတ္တံ့ဖြစ်ကုန်သော သံကိလေသဘာဂီယ၊ အသေက္ခဘာဂီယသုတ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သုတ်လေးပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ "ဒေသနာယ" ဟူသည်မှာ ดေသနာနည်းအားဖြင့် ဖြစ်၏။ "အလုံးစုံသော အဖို့ဖြင့် ဆယ့်တစ်ပါးသော ဌာနတို့၌ ထည့်သွင်း၍ ဝိစယဟာရဖြင့် စိစစ်ရွေးချယ်၍" (သဗ္ဗတော ဝိစယေန ဟာရေန ဝိစိနိတွာ) ဟူသည်ကား အလုံးစုံသောအဖို့အားဖြင့် တစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော ဌာနတို့၌ ထည့်သွင်းစိစစ်၍ ဟူလို။ "ယုတ္တိဟာရဖြင့် ယှဉ်တွဲအပ်ကုန်၏" ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဝိစယဟာရနှင့် ယုတ္တိဟာရတို့သည် ဝိဘတ္တိဟာရ၏ ပရိကံအရာ၌ တည်ရှိပုံကို ပြ၏။ "ဉာဏ်၏ဘုံသည် အကြင်မျှလောက်ရှိ၏" ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဝိဘတ္တိဟာရ၏ အလွန်ကျယ်ဝန်းလှသော အရာနယ်ပယ်ရှိပုံကို ပြသ၏။ 34. Evaṃ [Pg.112] vāsanābhāgiyanibbedhabhāgiyabhāvehi dhamme ekadesena vibhajitvā idāni tesaṃ kilesabhāgiyaasekkhabhāgiyabhāvehi sādhāraṇāsādhāraṇabhāvehi vibhajituṃ ‘‘tattha katame dhammā sādhāraṇā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha katame dhammāti katame sabhāvadhammā. Sādhāraṇāti avisiṭṭhā, samānāti attho. Dve dhammāti duve pakatiyo. Pakatiattho hi ayaṃ dhamma-saddo ‘‘jātidhammānaṃ sattāna’’ntiādīsu (paṭi. ma. 1.33) viya. Nāmasādhāraṇāti nāmena sādhāraṇā, kusalākusalāti samānanāmāti attho. Vatthusādhāraṇāti vatthunā nissayena sādhāraṇā, ekasantatipatitatāya samānavatthukāti attho. Visesato saṃkilesapakkhe pahānekaṭṭhā nāmasādhāraṇā, sahajekaṭṭhā vatthusādhāraṇā. Aññampi evaṃ jātiyanti kiccapaccayapaṭipakkhādīhi samānaṃ saṅgaṇhāti. Micchattaniyatānaṃ aniyatānanti idaṃ puthujjanānaṃ upalakkhaṇaṃ. Tasmā sassatavādā ucchedavādāti ādiko sabbo puthujjanabhedo āharitvā vattabbo. Dasanappahātabbā kilesā sādhāraṇā micchattaniyatānaṃ aniyatānaṃ eva ca sambhavato sammattaniyatānaṃ asambhavato ca. Iminā nayena sesapadesupi attho veditabbo. ၃၄. ဤသို့ ဝါသနာဘာဂီယအဖြစ်၊ นိဗ္ဗေဓဘာဂီယအဖြစ်တို့ဖြင့် သဘောတရားတို့ကို တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် ဝေဖန်၍၊ ယခုအခါ၌ ထိုသဘောတရားတို့ကို သံကိလေသဘာဂီယအဖြစ်၊ အသေက္ခဘာဂီယအဖြစ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ သာဓာရဏအဖြစ်၊ အသာဓာရဏအဖြစ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း ဝေဖန်ခြင်းငှာ "ထို၌ အဘယ်သဘောတရားတို့သည် သာဓာရဏဖြစ်ကုန်သနည်း" အစရှိသည်ကို အစပြုအပ်၏။ ထိုစကား၌ "အဘယ်တရားတို့နည်း" (ကတမေ ဓမ္မာ) ဟူသည်ကား အဘယ်သဘောတူသော တရားတို့နည်း။ "သာဓာရဏ" (သာဓာရဏာ) ဟူသည်မှာ မထူးခြားသော၊ တူညီသော သဘောရှိကုန်၏ဟူသော အနက်တည်း။ "နှစ်ပါးသော တရားတို့" (ဒွေ ဓမ္မာ) ဟူသည်မှာ နှစ်ပါးသော ပကတိ (သဘောတရား) တို့ကို ဆိုလိုသည်။ စင်စစ် ဤ "ဓမ္မ" ဟူသောပုဒ်သည် "ဇာတိဓမ္မရှိသော သတ္တဝါတို့အား" အစရှိသည်တို့၌ကဲ့သို့ ပကတိအနက်ကို ဟော၏။ "နာမသာဓာရဏ" (နာမသာဓာရဏာ) ဟူသည်ကား အမည်အားဖြင့် ဆက်ဆံကုန်၏၊ ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်ဟူ၍ တူညီသောအမည် ရှိကုန်၏ဟူသော အနက်တည်း။ "ဝတ္ထုသာဓာရဏ" (ဝတ္ထုသာဓာရဏာ) ဟူသည်ကား မှီရာဖြစ်သော ဝတ္ထုအားဖြင့် ဆက်ဆံကုန်၏၊ တူညီသော သန္တာန်၌ဖြစ်သည်၏အဖြစ်ဖြင့် တူညီသောမှီရာဝတ္ထု ရှိကုန်၏ဟူသော အနက်တည်း။ အထူးအားဖြင့် သံကိလေသပက္ခ၌ ပယ်ခြင်းအားဖြင့် တူညီသော တည်ရာရှိကုန်သော တရားတို့သည် နာမသာဓာရဏ (အမည်အားဖြင့် ဆက်ဆံသောတရား) မည်ကုန်၏။ အတူတကွဖြစ်သောအားဖြင့် တူညီသော တည်ရာရှိကုန်သော တရားတို့သည် ဝတ္ထုသာဓာရဏ (တည်ရာဝတ္ထုအားဖြင့် ဆက်ဆံသောတရား) မည်ကုန်၏။ "အခြားလည်း ဤသို့ ဇာတိအားဖြင့်" ဟူသော စကားဖြင့် ကိစ္စ၊ အကြောင်း၊ ဆန့်ကျင်ဘက် အစရှိသည်တို့ဖြင့် တူညီသော သဘောတရားကို သိမ်းကျုံးယူ၏။ "မိစ္ဆတ္တနိယတတို့အား၊ အနိယတတို့အား" ဟူသော ဤစကားသည် ပုထုဇဉ်တို့၏ မှတ်ကြောင်းမျှသာဖြစ်သော စကားတည်း။ ထို့ကြောင့် သဿတအယူရှိသူ၊ ဥစ္ဆေဒအယူရှိသူ အစရှိသော အလုံးစုံသော ပုထုဇဉ်အပြားကို ဆောင်ယူ၍ ပြောဆိုအပ်၏။ သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်ကုန်သော ကိလေသာတို့သည် မိစ္ဆတ္တနိယတပုဂ္ဂိုလ်တို့အားလည်းကောင်း၊ အနိယတပုဂ္ဂိုလ်တို့အားလည်းကောင်း ဖြစ်ထိုက်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သမ္မတ္တနိယတပုဂ္ဂိုလ်တို့အား မဖြစ်ထိုက်သောကြောင့်လည်းကောင်း သာဓာရဏ (ဆက်ဆံသော တရား) ဖြစ်ကုန်၏။ ဤနည်းဖြင့် ကျန်ရှိသော ပုဒ်တို့၌လည်းကောင်း၊ ပုထုဇဉ်၏ အစရှိသော ဝါကျတို့၌လည်းကောင်း အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ Ariyasāvakoti sekkhaṃ sandhāya vadati. Sabbā sā avītarāgehi sādhāraṇāti lokiyasamāpatti rūpāvacarā arūpāvacarā dibbavihāro brahmavihāro paṭhamajjhānasamāpattīti evamādīhi pariyāyehi sādhāraṇā. Kusalasamāpatti pana iminā pariyāyena siyā asādhāraṇā, imaṃ pana dosaṃ passantā keci ‘‘yaṃ kiñci…pe… sabbā sā avītarāgehi sādhāraṇā’’ti paṭhanti. Kathaṃ te odhiso gahitā, atha odhiso gahetabbā, kathaṃ sādhāraṇāti? Anuyogaṃ manasikatvā taṃ visodhento āha – ‘‘sādhāraṇā hi dhammā evaṃ aññamañña’’ntiādi. Tassattho – yathā micchattaniyatānaṃ aniyatānañca sādhāraṇāti vuttaṃ, evaṃ sādhāraṇā dhammā na sabbasattānaṃ sādhāraṇatāya sādhāraṇā, kasmā? Yasmā aññamaññaṃ paraṃ paraṃ sakaṃ sakaṃ visayaṃ nātivattanti. Paṭiniyatañhi tesaṃ pavattiṭṭhānaṃ, itarathā tathā vohāro eva na siyāti adhippāyo. Yasmā ca ete eva dhammā evaṃ [Pg.113] niyatā visayā, tasmā ‘‘yopi imehi dhammehi samannāgato na so taṃ dhammaṃ upātivattatī’’ti āha. Na hi micchattaniyatānaṃ aniyatānañca dassanena pahātabbā kilesā na santi, aññesaṃ vā santīti evaṃ sesepi vattabbaṃ. “အရိယသာဝက” ဟူသော စကားကို သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုသည်။ “ထိုအားလုံးသည် ကိလေသာမကင်းသေးသူ (အဝီတရာဂ) တို့နှင့် ဆက်ဆံ၏” ဟူသည်မှာ လောကီသမာပတ်၊ ရူပါဝစရသမာပတ်၊ အရူပါဝစရသမာပတ်၊ ဒိဗ္ဗဝိဟာရ၊ ဗြဟ္မဝိဟာရ၊ ပထမဈာန်သမာပတ် စသည်ဖြင့် ဤသို့သော အကြောင်းအမျိုးမျိုး (ပရိယာယ်) တို့ဖြင့် ဆက်ဆံခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့သော် ကုသိုလ်သမာပတ်သည် ဤနည်းအားဖြင့် မဆက်ဆံခြင်း (အသာဓာရဏ) ဖြစ်နိုင်သည်။ ဤအပြစ်ကို မြင်ကြသဖြင့် အချို့သော ဆရာတို့သည် “အကြင်တရားတစ်ခုခုသည်... ထိုအားလုံးသည် အဝီတရာဂတို့နှင့် ဆက်ဆံ၏” ဟု ရွတ်ဖတ်ကြသည်။ ထိုတရားတို့ကို အပိုင်းအခြားအားဖြင့် အဘယ်သို့ ယူအပ်သနည်း။ အကယ်၍ အပိုင်းအခြားအားဖြင့် ယူရမည်ဆိုပါက အဘယ်သို့ ဆက်ဆံနိုင်ပါမည်နည်းဟူသော စောဒနာကို နှလုံးသွင်းပြီး ထိုစောဒနာကို ဖြေရှင်းလိုသဖြင့် “ဆက်ဆံသော တရားတို့သည် ဤသို့ အချင်းချင်း...” အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ ထိုပါဠိ၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ— မိစ္ဆတ္တနိယတပုဂ္ဂိုလ်နှင့် အနိယတပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ဆက်ဆံသည်ဟု ဆိုသကဲ့သို့၊ ဤသို့ ပိုင်းခြားထားသော တရားတို့သည် အလုံးစုံသော သတ္တဝါတို့နှင့် ဆက်ဆံသဖြင့် ဆက်ဆံသည်မဟုတ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ— ထိုတရားတို့သည် အချင်းချင်း မိမိတို့၏ အသီးသီးသော အရာနယ်ပယ်ကို မလွန်ဆန်ကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ စင်စစ် ထိုတရားတို့၏ ဖြစ်ရာဌာနသည် အသီးသီး သတ်မှတ်ပြီး ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ်ပါက ထိုသို့ ဆက်ဆံသည်၊ မဆက်ဆံဟူသော ဝေါဟာရသည်ပင် ရှိနိုင်တော့မည် မဟုတ်ပေ။ ဤသည်မှာ အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ထိုတရားတို့သည် ဤသို့ သတ်မှတ်ထားသော နယ်ပယ်ရှိကြသဖြင့် “အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဤတရားတို့နှင့် ပြည့်စုံသော်လည်း ထိုတရားကို မလွန်ဆန်နိုင်” ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ မိစ္ဆတ္တနိယတပုဂ္ဂိုလ်နှင့် အနိယတပုဂ္ဂိုလ်တို့အား သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သော ကိလေသာများ မရှိသည်မဟုတ်၊ ရှိသည်သာ ဖြစ်သည်။ အခြားသော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့အားမူ မရှိပေ။ ဤအတူ ကြွင်းသော ဘာဝနာပဟာတဗ္ဗ စသည်တို့၌လည်း ဆိုအပ်သည်။ Asādhāraṇo nāma dhammo tassa tassa puggalassa paccattaniyato ariyesu sekkhāsekkhadhammavasena anariyesu sabbābhabbapahātabbavasena gavesitabbo, itarassa tathā niddisitabbabhāvābhāvato. So ca kho sādhāraṇāvidhuratāya taṃ taṃ upādāya tathāvuttadesanānusārenāti imamatthaṃ dasseti ‘‘katame dhammā asādhāraṇā yāva desanaṃ upādāya gavesitabbā sekkhāsekkhā bhabbābhabbā’’ti iminā. Aṭṭhamakassāti sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa. Dhammatāti dhammasabhāvo paṭhamassa maggaṭṭhatā dutiyassa phalaṭṭhatā. Paṭhamassa vā pahīyamānakilesatā. Dutiyassa pahīnakilesatā. Puna aṭṭhamakassāti anāgāmimaggaṭṭhassa. Nāmanti sekkhāti nāmaṃ. Dhammatāti taṃtaṃmaggaṭṭhatā heṭṭhimaphalaṭṭhatā ca. Paṭipannakānanti maggasamaṅgīnaṃ. Nāmanti paṭipannakāti nāmaṃ. Evaṃ ‘‘aṭṭhamakassā’’tiādinā ariyapuggalesu asādhāraṇadhammaṃ dassetvā itaresu nayadassanatthaṃ ‘‘evaṃ visesānupassinā’’tiādi vuttaṃ. Lokiyadhammesu eva hi hīnādibhāvo. Tattha visesānupassināti asādhāraṇadhammānupassinā. Micchattaniyatānaṃ aniyatā dhammā sādhāraṇā micchattaniyatā dhammā asādhāraṇā. Micchattaniyatesupi niyatamicchādiṭṭhikānaṃ aniyatā dhammā sādhāraṇā. Niyatamicchādiṭṭhi asādhāraṇāti iminā nayena visesānupassinā veditabbā. အသာဓာရဏဖြစ်သော တရားမည်သည်မှာ ထိုထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ အသီးသီးသော ကိုယ်ပိုင်တရား ဖြစ်သည်။ ထိုတရားကို အရိယာတို့၌ သေက္ခတရား၊ အသေက္ခတရားတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပုထုဇဉ်တို့၌ ဘဗ္ဗ၊ အဘဗ္ဗ (ပယ်အပ်သောတရား) တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ရှာဖွေအပ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကိုယ်ပိုင်မဟုတ်သော အခြားတရားသည် ထိုသို့ အသာဓာရဏအဖြစ်ဖြင့် ညွှန်ပြရန် မရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုကိုယ်ပိုင်တရားကိုလည်း သာဓာရဏ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့် ထိုထိုတရားကို အမှီပြု၍ ဟောကြားအပ်သော ဒေသနာတော်နှင့်အညီ ယူအပ်သည်။ ဤအနက်ကို “အဘယ်တရားတို့သည် အသာဓာရဏဖြစ်သနည်း၊ ဒေသနာတော်ကို အမှီပြု၍ ရှာဖွေအပ်သော သေက္ခ၊ အသေက္ခ၊ ဘဗ္ဗ၊ အဘဗ္ဗတရားတို့သည်...” ဟူသော စကားဖြင့် ပြတော်မူသည်။ “အဋ္ဌမကအား” ဟူသည်မှာ သောတာပတ္တိဖိုလ်ကို မျက်မှောက်ပြုရန် ကျင့်ကြံနေသော သောတာပတ္တိမဂ္ဂဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ်အား ဆိုလိုသည်။ “ဓမ္မတာ” ဟူသည်မှာ တရားသဘော ဖြစ်သည်။ ပထမပုဂ္ဂိုလ်၏ မဂ္ဂဋ္ဌာန်အဖြစ်နှင့် ဒုတိယပုဂ္ဂိုလ်၏ ဖလဋ္ဌာန်အဖြစ်တည်း။ သို့မဟုတ် ပထမပုဂ္ဂိုလ်၏ ပယ်ဆဲဖြစ်သော ကိလေသာရှိခြင်းနှင့် ဒုတိယပုဂ္ဂိုလ်၏ ပယ်ပြီးသော ကိလေသာရှိခြင်းတည်း။ ၎င်းတို့သည် မဆက်ဆံ (အသာဓာရဏ) ဖြစ်သည်။ တစ်ဖန် “အဋ္ဌမကအား” ဟူသည်မှာ အနာဂါမိမဂ္ဂဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ်အား ဆိုလိုသည်။ “နာမ” ဟူသည်မှာ “သေက္ခ” ဟူသောအမည်သည် ဆက်ဆံသည်။ “ဓမ္မတာ” ဟူသည်မှာ ထိုထိုမဂ္ဂဋ္ဌာန်၏ အဖြစ်လည်းကောင်း၊ အောက်ဖလဋ္ဌာန်၏ အဖြစ်လည်းကောင်း မဆက်ဆံခြင်း ဖြစ်သည်။ “ပဋိပန္နကာနံ” ဟူသည်မှာ မဂ်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ဆိုလိုသည်။ “နာမ” ဟူသည်မှာ “ပဋိပန္နက” ဟူသောအမည်သည် ဆက်ဆံသည်။ ဤသို့ “အဋ္ဌမကအား” စသည်ဖြင့် အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့၌ အသာဓာရဏတရားကို ပြပြီးလျှင်၊ အခြားသော ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့၌ နည်းလမ်းပြသရန်အတွက် “ဤသို့ အထူးကို ရှုသောသူသည်...” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ စင်စစ် လောကီတရားတို့၌သာ ယုတ်၊ မြတ်၊ လတ် အစရှိသော အပြားရှိသည်။ ထို၌ “ဝိသေသာနုပဿိနာ” ဟူသည်မှာ အသာဓာရဏတရားကို ရှုသောသူ ဖြစ်သည်။ မိစ္ဆတ္တနိယတပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အနိယတဖြစ်သော တရားတို့သည် အနိယတပုဂ္ဂိုလ်တို့နှင့် ဆက်ဆံကြသည်။ မိစ္ဆတ္တနိယတဖြစ်သော တရားတို့သည်မူ အနိယတပုဂ္ဂိုလ်တို့နှင့် မဆက်ဆံကုန်။ မိစ္ဆတ္တနိယတပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင်လည်း နိယတမိစ္ဆာအယူရှိသူတို့၏ အနိယတဖြစ်သော တရားတို့သည် ဆက်ဆံကြသည်။ နိယတမိစ္ဆာအယူသည်မူ မဆက်ဆံပေ။ ဤနည်းလမ်းအားဖြင့် အထူးကို ရှုသောသူသည် သိအပ်သည်။ Evaṃ nānānayehi dhammavibhattiṃ dassetvā idāni bhūmivibhattiṃ padaṭṭhānavibhattiñca vibhajitvā dassetuṃ ‘‘dassanabhūmī’’tiādimāha. Tattha dassanabhūmīti paṭhamamaggo. Yasmā pana paṭhamamaggakkhaṇe ariyasāvako sammattaniyāmaṃ okkamanto nāma hoti, tato paraṃ okkanto, tasmā ‘‘dassanabhūmi niyāmāvakkantiyā padaṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Kiñcāpi heṭṭhimo heṭṭhimo maggo upariuparimaggādhigamassa kāraṇaṃ hoti, sakkāyadiṭṭhiādīni appahāya kāmarāgabyāpādādippahānassa asakkuṇeyyattā. Tathāpi ariyamaggo attano phalassa visesakāraṇaṃ āsannakāraṇañcāti dassetuṃ ‘‘bhāvanābhūmi [Pg.114] uttarikānaṃ phalānaṃ pattiyā padaṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Sukhā paṭipadā khippābhiññā ñāṇuttarassa tathāvidhapaccayasamāyoge ca hotīti sā vipassanāya padaṭṭhānanti vuttā. Itarā pana tissopi paṭipadā samathaṃ āvahanti eva. Tāsu sabbamudutāya dassitāya sesāpi dassitā evāti āha – ‘‘dukkhā paṭipadā dandhābhiññā samathassa padaṭṭhāna’’nti. ဤသို့ နည်းအမျိုးမျိုးဖြင့် တရားတို့ကို ဝေဖန်ပြပြီးနောက်၊ ယခုအခါ၌ ဘုံကို ဝေဖန်ခြင်း (ဘူမိဝိဘတ္တိ) နှင့် နီးစွာသောအကြောင်းကို ဝေဖန်ခြင်း (ပဒဋ္ဌာနဝိဘတ္တိ) တို့ကို ခွဲခြားပြသရန် “ဒဿနဘူမိ...” အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ ထို၌ “ဒဿနဘူမိ” ဟူသည်မှာ ပထမမဂ် (သောတာပတ္တိမဂ်) ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သောတာပတ္တိမဂ်ခဏ၌ အရိယာသာဝကသည် သမ္မတ္တနိယာမ (မဖောက်မပြန် မြဲသောတရား) သို့ သက်ဝင်ဆဲ ဖြစ်ပြီး၊ ထိုမှလွန်လျှင် သက်ဝင်ပြီး ဖြစ်သောကြောင့် “ဒဿနဘုံသည် နိယာမသို့ သက်ဝင်ခြင်း၏ နီးစွာသောအကြောင်း (ပဒဋ္ဌာန်) ဖြစ်သည်” ဟု ဆိုအပ်သည်။ အောက်အောက်သော မဂ်သည် သက္ကာယဒိဋ္ဌိ စသည်တို့ကို မပယ်ဘဲ ကာမရာဂ၊ ဗျာပါဒ စသည်တို့ကို မပယ်နိုင်သောကြောင့် အထက်အထက်သော မဂ်ကို ရရှိရန် အကြောင်းဖြစ်သည်မှာ မှန်သော်လည်း၊ အရိယမဂ်သည် မိမိ၏ ဖိုလ်အကျိုး၏ ထူးခြားသောအကြောင်းနှင့် နီးစွာသောအကြောင်း ဖြစ်သည်ကို ပြသရန် “ဘာဝနာဘုံသည် အထက်အထက်သော ဖိုလ်တို့ကို ရရှိခြင်း၏ နီးစွာသောအကြောင်း (ပဒဋ္ဌာန်) ဖြစ်သည်” ဟု ဆိုအပ်သည်။ သုခါပဋိပဒါ ခိပ္ပါဘိညာသည် ထူးကဲသော ဉာဏ်ရှိသူအား ထိုသို့သော အကြောင်းညီညွတ်မှု ရှိသောအခါ၌သာ ဖြစ်သောကြောင့် ထိုပဋိပဒါကို ဝိပဿနာ၏ နီးစွာသောအကြောင်း (ပဒဋ္ဌာန်) ဟု ဆိုအပ်သည်။ ကြွင်းသော ပဋိပဒါသုံးပါးတို့သည်လည်း သမထကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်သာ ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း ထိုပဋိပဒါတို့တွင် အယုတ်ဆုံးသော ပဋိပဒါကို ပြခြင်းဖြင့် ကြွင်းသော ပဋိပဒါတို့ကိုလည်း ပြပြီးသား ဖြစ်သောကြောင့် “ဒုက္ခာပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာသည် သမထ၏ နီးစွာသောအကြောင်း (ပဒဋ္ဌာန်) ဖြစ်သည်” ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ Dānamayaṃ puññakiriyavatthūti dānameva dānamayaṃ, pujjaphalanibbattanaṭṭhena puññaṃ, tadeva kattabbato kiriyā, payogasampattiyādīnaṃ adhiṭṭhānabhāvato vatthu cāti dānamayapuññakiriyavatthu. Paratoghosassāti dhammassavanassa. Sādhāraṇanti na bījaṃ viya aṅkurassa, dassanabhūmiādayo viya vā niyāmāvakkantiādīnaṃ āveṇikaṃ, atha kho sādhāraṇaṃ, tadaññakāraṇehipi paratoghosassa pavattanatoti adhippāyo. Tattha keci dāyakassa dānānumodanaṃ āciṇṇanti dānaṃ paratoghosassa kāraṇanti vadanti. Dāyako pana dakkhiṇāvisuddhiṃ ākaṅkhanto dānasīlādiguṇavisesānaṃ savane yuttappayutto hotīti dānaṃ dhammassavanassa kāraṇaṃ vuttaṃ. “ဒါနမယပုညကိရိယဝတ္ထု” ဟူသည်မှာ ဒါနကိုယ်တိုင်ပင် ဒါနမယ မည်သည်။ ပူဇော်ထိုက်သော အကျိုးကို ဖြစ်ထွန်းစေသောကြောင့် ပုည မည်သည်။ ထိုကောင်းမှုသည်ပင် ပြုလုပ်အပ်သောကြောင့် ကိရိယာ မည်သည်။ ပယောဂသမ္ပတ္တိ စသည်တို့၏ တည်ရာဖြစ်သောကြောင့် ဝတ္ထု မည်သည်။ ထို့ကြောင့် ဒါနမယပုညကိရိယဝတ္ထု ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ “ပရတောဃောသဿ” ဟူသည်မှာ တရားနာခြင်း (ဓမ္မဿဝန) ၏ ဖြစ်သည်။ “သာဓာရဏ” ဟူသည်မှာ မျိုးစေ့သည် အညွန့်၏ သီးခြားအကြောင်း ဖြစ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ดဿနဘုံစသည်တို့သည် နိယာမသို့ သက်ဝင်ခြင်းစသည်တို့၏ သီးခြားအကြောင်း ဖြစ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း သီးခြားအကြောင်း မဟုတ်ပေ။ သို့သော်လည်း ထိုဒါနမှတစ်ပါးသော အခြားအကြောင်းတို့ကြောင့်လည်း တရားနာခြင်း ဖြစ်ပေါ်နိုင်သောကြောင့် ဆက်ဆံသော ပဒဋ္ဌာန် ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ထို၌ အချို့သော ဆရာတို့သည် အလှူရှင်အား အလှူအနုမောဒနာပြုခြင်းသည် အလေ့အထ ဖြစ်သောကြောင့် ဒါနသည် တရားနာခြင်း (ပရတောဃောသ) ၏ အကြောင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ သို့သော် အလှူရှင်သည် အလှူ၏ စင်ကြယ်ခြင်းကို လိုလားသဖြင့် ဒါန၊ သီလ စသည်တို့၏ အကျိုးအာနိသင်များကို နာယူခြင်း၌ အထူးအားထုတ်သောကြောင့် ဒါနကို တရားနာခြင်း (ဓမ္မဿဝန) ၏ အကြောင်းဟူ၍ ဆိုအပ်သည်။ Sīlasampanno vippaṭisārābhāvena samāhito dhammacintāsamattho hotīti sīlaṃ cintāmayañāṇassa kāraṇanti āha ‘‘sīlamaya’’ntiādi. Bhāvanāmayanti samathasaṅkhātaṃ bhāvanāmayaṃ. Bhāvanāmayiyāti uparijhānasaṅkhātāya vipassanāsaṅkhātāya ca bhāvanāmayiyā. Purimaṃ purimañhi pacchimassa pacchimassa padaṭṭhānaṃ. Idāni yasmā dānaṃ sīlaṃ lokiyabhāvanā ca na kevalaṃ yathāvuttaparatoghosādīnaṃyeva, atha kho yathākkamaṃ pariyattibāhusaccakammaṭṭhānānuyogamaggasammādiṭṭhīnampi paccayā honti, tasmā tampi nayaṃ dassetuṃ puna ‘‘dānamaya’’ntiādinā desanaṃ vaḍḍhesi. Tathā patirūpadesavāsādayo kāyavivekacittavivekādīnaṃ kāraṇaṃ hotīti imaṃ nayaṃ dassetuṃ ‘‘patirūpadesavāso’’tiādimāha. Tattha kusalavīmaṃsāyāti paṭisaṅkhānupassanāya. Akusalapariccāgoti iminā pahānapariññā vuttāti. Samādhindriyassāti maggasamādhindriyassa. Sesaṃ suviññeyyameva. သီလနှင့် ပြည့်စုံသောသူသည် နှလုံးမသာမရှိခြင်းဖြင့် သို့မဟုတ် တည်ကြည်သည်ဖြစ်၍ တရားမှမကင်းသော အကြံကို ကြံစည်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏။ ထို့ကြောင့် သီလသည် စိန္တာမယဉာဏ်၏ အကြောင်းဖြစ်၏ဟူ၍ ရည်ရွယ်ပြီး “သီလမယ” အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ “ဘာဝနာမယ” ဟူသည်ကား သမထဟု ဆိုအပ်သော ဘာဝနာမယတည်း။ “ဘာဝနာမယိယာ” ဟူသည်ကား အထက်ဈာန်ဟု ဆိုအပ်သည်လည်းဖြစ်သော၊ ဝိပဿနာဟု ဆိုအပ်သည်လည်းဖြစ်သော ဘာဝနာမယိကတည်း။ စင်စစ်သော်ကား ရှေးရှေး၌ ဖြစ်သော ဈာန်သည် နောက်နောက်၌ ဖြစ်သော ဈာန်၏ ပဒဋ္ဌာန် (နီးစွာသောအကြောင်း) ဖြစ်၏။ ယခုအခါ၌ ဒါနသည်လည်းကောင်း၊ သီလသည်လည်းကောင်း၊ လောကီဘာဝနာသည်လည်းကောင်း သက်သက် ဆိုအပ်ပြီးသော တရားနာခြင်းအစရှိသည်တို့၏သာ အကြောင်းမဟုတ်ကုန်သေးဘဲ အစဉ်အတိုင်း ပရိယတ်၌ များစွာသော အကြားအမြင်ရှိခြင်း၊ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို အားထုတ်ခြင်း၊ မဂ်ဖြစ်သော သမ္မာဒိဋ္ဌိတို့၏လည်း အကြောင်းဖြစ်ကုန်သေး၏။ ထို့ကြောင့် ထိုနည်းကိုလည်း ပြသခြင်းငှာ တစ်ဖန် “ဒါနမယ” အစရှိသည်ဖြင့် တရားဒေသနာကို ပွားစေတော်မူ၏။ ထို့အတူ သင့်လျော်သော အရပ်၌ နေခြင်းအစရှိသည်တို့သည် ကိုယ်ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း၊ စိတ်ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း အစရှိသည်တို့၏ အကြောင်းဖြစ်၏ဟူသော ဤနည်းကို ပြခြင်းငှာ “ပတိရူပဒေသဝါသော” အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုစကား၌ “ကုသလဝီမံသာယ” ဟူသည်ကား အဖန်တလဲလဲ ဆင်ခြင်သော အနုပဿနာ၏ အရဖြစ်၏။ “အကုသလပရိစ္စာဂေါ” ဟူသော ဤစကားဖြင့် ပဟာနပရိညာကို ဆိုအပ်ပြီ။ ထို့ကြောင့် ပဋိသင်္ခါနုပဿနာဟူ၍ ငါဆိုအပ်ပြီ။ “သမာဓိန္ဒြိယဿ” ဟူသည်ကား မဂ်ဖြစ်သော သမာဓိန္ဒြေ၏ အရဖြစ်၏။ ကြွင်းသော အနက်သည် ကောင်းစွာ သိလွယ်အပ်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏။ Vibhattihāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā. ဝိဘတ္တိဟာရဝိဘင်းအဖွင့် (ဝဏ္ဏနာ) ပြီးပြီ။ 9. Parivattanahāravibhaṅgavaṇṇanā ၉. ၉။ ပရိဝတ္တနဟာရဝိဘင်းအဖွင့် 35. Tattha [Pg.115] katamo parivattano hāroti parivattanahāravibhaṅgo. Tattha yasmā saṃvaṇṇiyamāne sutte yathāniddiṭṭhānaṃ kusalākusaladhammānaṃ paṭipakkhabhūte akusalakusaladhamme pahātabbabhāvādivasena niddhāraṇaṃ paṭipakkhato parivattanaṃ, tasmā ‘‘sammādiṭṭhissa purisapuggalassa micchādiṭṭhi nijjiṇṇā bhavatī’’tiādi āraddhaṃ. Tattha sammā pasatthā, sundarā diṭṭhi etassāti sammādiṭṭhi, tassa. Sā panassa sammādiṭṭhitā pubbabhāgasammādiṭṭhiyā vā lokuttarasammādiṭṭhiyā vā veditabbā. Micchādiṭṭhi nijjiṇṇā bhavatīti purimanaye vipassanāsammādiṭṭhiyā pahīnā hoti, vikkhambhitāti attho. Pacchimanaye paṭhamamaggasammādiṭṭhiyā pahīnā samucchinnāti attho. ၃၅. “တတ္ထ ကတမော ပရိဝတ္တနော ဟာရော” ဟူသည်ကား ပရိဝတ္တနဟာရဝိဘင်းတည်း။ ထို၌ အကြင်အကြောင်းကြောင့် ကောင်းစွာ ဖော်ပြအပ်သော သုတ်၌ ပြဆိုအပ်ပြီးသော ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်တရားတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ကုန်သော အကုသိုလ်၊ ကုသိုလ်တရားတို့ကို ပယ်ရှားအပ်သည်၏အဖြစ် အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ထုတ်နုတ်ပြသခြင်းသည် ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် ပြောင်းလဲခြင်းဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် “သမ္မာဒိဋ္ဌိဿ... ဘဝတိ” အစရှိသည်ကို စတင်မိန့်ဆိုအပ်ပြီ။ ထိုစကား၌ “သမ္မာဒိဋ္ဌိ” ဟူသည် ကောင်းစွာ ချီးမွမ်းအပ်သော၊ လှပသော အယူ သို့မဟုတ် အမြင် ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဖြစ်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ ထိုကောင်းစွာ ချီးမွမ်းအပ်သော အယူရှိသည်၏အဖြစ်ကို မဂ်၏ရှေးအဖို့၌ ဖြစ်သော သမ္မာဒိဋ္ဌိဖြင့်လည်းကောင်း၊ လောကုတ္တရာသမ္မာဒိဋ္ဌိဖြင့်လည်းကောင်း သိအပ်၏။ “မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ နိဇ္ဇိဏ္ဏာ ဘဝတိ” ဟူသည်ကား ရှေးနည်း၌ ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိဖြင့် ပယ်အပ်ပြီး၊ ဖျက်ဆီးအပ်ပြီး ဖြစ်၏ဟူသော အနက်တည်း။ နောက်နည်း၌ ပထမမဂ်သမ္မာဒိဋ္ဌိဖြင့် ပယ်အပ်ပြီး၊ အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်အပ်ပြီး ဖြစ်၏ဟူသော အနက်တည်း။ Ye cassa micchādiṭṭhipaccayāti micchābhinivesahetu ye ariyānaṃ adassanakāmatādayo lobhādayo pāṇātipātādayo ca aneke lāmakaṭṭhena pāpakā akosallasambhūtaṭṭhena akusalā dhammā uppajjeyyuṃ. Imassa āraddhavipassakassa ariyassa ca. Dhammāti samathavipassanādhammā, sattattiṃsabodhipakkhiyadhammā vā anuppannā vā sambhavanti uppannā, bhāvanāpāripūriṃ gacchanti. Sammāsaṅkappassātiādīnampi imināva nayena attho veditabbo. Ayaṃ pana viseso – sammāvimuttiādīnaṃ micchāvimutti avimuttāva samānā ‘‘vimuttā maya’’nti evaṃsaññino avimuttiyaṃ vā vimuttisaññino. Tatrāyaṃ vacanattho – micchā pāpikā vimutti vimokkho etassāti micchāvimutti. Aṭṭhaṅgā ca micchāvimutti yathāvuttenākārena micchābhinivesavasena ca pavattā antadvayalakkhaṇā. Sammāvimutti pana phaladhammā, micchādiṭṭhike samāsevato micchāvimokkho vā micchāvimutti. Micchāvimuttiñāṇadassanaṃ pana micchāvimokkhe micchādiṭṭhiyā ca sāranti gahaṇavasena pavatto akusalacittuppādo antamaso pāpaṃ katvā ‘‘sukataṃ mayā’’ti paccavekkhato uppannamoho ca. Sammāvimuttiñāṇadassanassāti ettha sekkhānaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ sammāvimuttiñāṇadassananti adhippetaṃ. Tañhi uttaribhāvanāpāripūriyā saṃvattati. “ယေ စ ဿ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပစ္စယာ” ဟူသည်ကား မှားသောအားဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ဖူးမြင်ခြင်းငှာ အလိုမရှိခြင်းအစရှိသည်တို့လည်း ဖြစ်ကုန်သော၊ လောဘအစရှိသည်တို့လည်း ဖြစ်ကုန်သော၊ ပါဏာတိပါတ်အစရှိသည်တို့လည်း ဖြစ်ကုန်သော၊ ယုတ်မာသောသဘောကြောင့် မကောင်းမှုဖြစ်ကုန်သော၊ မလိမ္မာခြင်းမှ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် အကုသိုလ်ဖြစ်ကုန်သော များစွာသော တရားတို့သည် ဤအားထုတ်အပ်သော ဝိပဿနာရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အားလည်းကောင်း၊ ဤအရိယာပုဂ္ဂိုလ်အားလည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်ကုန်ရာ၏။ “ဓမ္မာ” ဟူသည်ကား သမထဝိပဿနာတရားတို့ သော်လည်းကောင်း၊ သုံးဆယ့်ခုနစ်ပါးသော ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့ သော်လည်းကောင်း မဖြစ်သေးကုန်သည်ဖြစ်၍ ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏၊ ဖြစ်ပေါ်ပြီးကုန်သော တရားတို့သည် ဘာဝနာ၏ ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏။ “သမ္မာသင်္ကပ္ပဿ” အစရှိသည်တို့၏ အနက်ကိုလည်း ဤနည်းဖြင့်သာ သိအပ်၏။ ဤဆိုလတ္တံ့သည်ကား သမ္မာဝိမုတ္တိ အစရှိသည်တို့၏ ထူးခြားချက်ဖြစ်၏။ မလွတ်သေးကုန်သည်သာ ဖြစ်လျက် “ငါတို့သည် လွတ်မြောက်ကုန်ပြီ” ဟု ဤသို့ အမှတ်ရှိကုန်သော၊ သို့မဟုတ် မလွတ်ခြင်း၌ လွတ်မြောက်ခြင်းဟု အမှတ်ရှိကုန်သည်ဖြစ်၍ သမ္မာဝိမုတ္တိ အစရှိသည်တို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော မိစ္ဆာဝိမုတ္တိ မည်၏။ ထိုမိစ္ဆာဝိမုတ္တိ၌ ဤကား စကားအနက်တည်း - ယုတ်မာသော လွတ်မြောက်ခြင်း အမှတ်ရှိသောကြောင့် မိစ္ဆာဝိမုတ္တိ မည်၏။ မိစ္ဆာဝိမုတ္တိသည် ရှစ်ပါးသော အင်္ဂါရှိ၏။ ဆိုအပ်ပြီးသော အခြင်းအရာအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ မှားယွင်းစွာ နှလုံးသွင်းခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်၍ အယုတ်တရားနှစ်ပါးလျှင် လက္ခဏာရှိ၏။ ဖိုလ်တရားတို့သည်ကား သမ္မာဝိမုတ္တိ မည်၏။ မိစ္ဆာအယူရှိသူတို့ကို ကောင်းစွာ မှီဝဲသောသူ၏ ဖောက်ပြန်မှားယွင်းသော ကြည်ညိုခြင်းသည် မိစ္ဆာဝိမုတ္တိ မည်၏။ ဖောက်ပြန်မှားယွင်းသော ကြည်ညိုခြင်း၌လည်းကောင်း၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ၌လည်းကောင်း မြတ်၏ဟု ယူခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော အကုသိုလ်စိတ် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ အနည်းဆုံးအားဖြင့် မကောင်းမှုကို ပြုပြီး၍ “ငါသည် ကောင်းစွာ ပြုအပ်ပေပြီ” ဟု ဆင်ခြင်သောသူအား ဖြစ်သော မောဟသည်လည်းကောင်း မိစ္ဆာဝိမုတ္တိဉာဏဒဿန မည်၏။ “သမ္မာဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနဿ” ဟူသော ဤပါဌ်၌ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏ်ကို သမ္မာဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနဟူ၍ အလိုရှိအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုသေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏ်သည် အထက်ဖြစ်သော ဘာဝနာ၏ ပြည့်စုံခြင်းငှာ ဖြစ်၏။ 36. Evaṃ sammādiṭṭhiādimukhena micchādiṭṭhiādiṃ dassetvā puna pāṇātipātaadinnādānakāmesumicchācārādito veramaṇiyādīhi pāṇātipātādīnaṃ parivattanaṃ dassetuṃ ‘‘yassā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha kālavādissāti [Pg.116] lakkhaṇavacanaṃ. Kālena sāpadesaṃ pariyantavatiṃ atthasañhitanti so samphappalāpassa pahānāya paṭipanno hotīti vuttaṃ. ၃၆. ဤသို့ သမ္မာဒိဋ္ဌိအစရှိသည်ကို အရင်းပြုခြင်းဖြင့် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအစရှိသည်တို့ကို ပြသ၍ တစ်ဖန် ပါဏာတိပါတ်၊ အဒိန္နာဒါန်၊ ကာမေသုမိစ္ဆာစာရ အစရှိသည်တို့မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းအစရှိသည်တို့ဖြင့် ပါဏာတိပါတ် အစရှိသည်တို့၏ ပြောင်းလဲခြင်းကို ပြခြင်းငှာ “ယဿ” အစရှိသည်ကို စတင်မိန့်ဆိုအပ်ပြီ။ ထိုစကား၌ “ကာလဝါဒီ” ဟူသော ဤစကားသည် မှတ်ကြောင်းဖြစ်သော စကား သို့မဟုတ် ဥပလက္ခဏမျှသာဖြစ်သော စကားသာတည်း။ သင့်လျော်သော အချိန်အခါ၌ အကြောင်းဥပမာနှင့်တကွဖြစ်သော၊ အပိုင်းအခြားရှိသော၊ အကျိုးနှင့်ယှဉ်သော စကားကို ပြောဆိုလေ့ရှိ၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် စကားအချည်းနှီးကို ပယ်ရှားခြင်းငှာ ကျင့်ကြံသူဖြစ်၏ဟု ဆိုအပ်ပြီ။ Puna ‘‘ye ca kho kecī’’tiādinā sammādiṭṭhiādimukheneva micchādiṭṭhiādīhi eva parivattanaṃ pakārantarena dasseti. Tattha sandiṭṭhikāti paccakkhā. Sahadhammikāti sakāraṇā. Gārayhāti garahitabbayuttā. Vādānuvādāti vādā ceva anuvādā ca. ‘‘Vādānupātā’’tipi pāṭho, vādānupavattiyoti attho. Pujjāti pūjanīyā. Pāsaṃsāti pasaṃsitabbā. တစ်ဖန် “ယေ စ ခေါ ကေစိ” အစရှိသည်ဖြင့် သမ္မာဒိဋ္ဌိအစရှိသည်ကို အရင်းပြုသဖြင့်သာလျှင် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအစရှိသည်တို့ဖြင့်သာလျှင် ပြောင်းလဲခြင်းကို အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် ပြသ၏။ ထိုစကား၌ “သန္ဒိဋ္ဌိက” ဟူသည် မျက်မှောက်ဖြစ်ကုန်သော။ “သဟဓမ္မိက” ဟူသည် အကြောင်းနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်သော။ “ဂါရယှ” ဟူသည် ကဲ့ရဲ့အပ်သည်နှင့် ယှဉ်ကုန်သော။ “ဝါဒါနုဝါဒ” ဟူသည် ကဲ့ရဲ့ခြင်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ စွပ်စွဲခြင်းတို့သည်လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်သော။ “ဝါဒါနုပါတ” ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏၊ ပြစ်မှုအလျောက် ဖြစ်ခြင်းတို့ဟူ၍ အနက်ရ၏။ “ပုဇ္ဇ” ဟူသည် ပူဇော်အပ်ကုန်သော။ “ပါသံသ” ဟူသည် ချီးမွမ်းအပ်ကုန်သော တရားတို့တည်း။ Puna ‘‘ye ca kho kecī’’tiādinā majjhimāya paṭipattiyā antadvayaparivattanaṃ dasseti. Tattha bhuñjitabbātiādīni cattāri padāni vatthukāmavasena yojetabbāni. Bhāvayitabbā bahulīkātabbāti padadvayaṃ kilesakāmavasena. Tesaṃ adhammoti bhāvetabbo nāma dhammo siyā, kāmā ca tesaṃ bhāvetabbā icchitā, kāmehi ca veramaṇī kāmānaṃ paṭipakkho, iti sā tesaṃ adhammo āpajjatīti adhippāyo. တစ်ဖန် “ယေ စ ခေါ ကေစိ” အစရှိသည်ဖြင့် အလယ်အလတ်လမ်းစဉ်ဖြစ်သော အကျင့်ဖြင့် အယုတ်တရားနှစ်ပါးအပေါင်း၏ ပြောင်းလဲခြင်းကို ပြသ၏။ ထိုစကား၌ “ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗ” အစရှိသော ပုဒ်လေးပုဒ်တို့ကို ဝတ္ထုကာမ၏ အစွမ်းအားဖြင့် စပ်ယှဉ်အပ်ကုန်၏။ “ဘာဝေတဗ္ဗ၊ ဗဟုလီကာတဗ္ဗ” ဟူသော ပုဒ်နှစ်ပုဒ်ကို ကိလေသာကာမ၏ အစွမ်းအားဖြင့် စပ်ယှဉ်အပ်၏။ ထိုသူတို့အား အဓမ္မဖြစ်၏ဟူသော ဤပုဒ်၌ ပွားများအပ်သော တရားမည်သည် ရှိရာ၏၊ ကာမတို့ကိုလည်း ထိုသူတို့အား ပွားများအပ်ကုန်၏ဟု အလိုရှိအပ်ကုန်၏၊ ကာမတို့မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းသည်လည်း ကာမတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုကာမတို့မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းသည် ထိုသူတို့အား အဓမ္မအဖြစ်သို့ ရောက်၏ဟူသော ဤသည်သာ အလိုရှိအပ်သော အနက်တည်း။ Niyyāniko dhammoti saha vipassanāya ariyamaggo. Dukkhoti pāpaṃ nijjarāpessāmāti pavattitaṃ sarīratāpanaṃ vadati. Sukhoti anavajjapaccayaparibhogasukhaṃ. Etesupi vāresu vuttanayeneva adhammabhāvāpatti vattabbā. Idāni asubhasaññādimukhena subhasaññādiparivattanaṃ dassetuṃ ‘‘yathā vā panā’’tiādi vuttaṃ. Āraddhavipassakassa kilesāsucipaggharaṇavasena tebhūmakasaṅkhārā asubhato upaṭṭhahantīti katvā vuttaṃ ‘‘sabbasaṅkhāresu asubhānupassino viharato’’ti. ‘‘Yaṃ yaṃ vā panā’’tiādinā paṭipakkhassa lakkhaṇaṃ vibhāveti. Tattha ajjhāpannoti adhiāpanno, abhiupagato pariññātoti attho. “နိယျာနိကော ဓမ္မော” ဟူသည်ကား ဝိပဿနာနှင့်တကွဖြစ်သော အရိယမဂ်တည်း။ “ဒုက္ခ” ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် မကောင်းမှုကို ကွယ်ပျောက်စေအံ့ဟု ဖြစ်စေအပ်သော ကိုယ်ကို ပူပန်စေခြင်းကို ဆို၏။ “သုခ” ဟူသည်ကား အပြစ်မရှိသော ပစ္စည်းကို သုံးဆောင်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော ချမ်းသာတည်း။ ထိုဝါရတို့၌လည်း ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့်သာ အဓမ္မအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းကို ဆိုအပ်၏။ ယခုအခါ၌ အသုဘသညာ အစရှိသည်ကို အရင်းပြုသဖြင့် သုဘသညာ အစရှိသည်တို့၏ ပြောင်းလဲခြင်းကို ပြခြင်းငှာ “ယထာ ဝါ ပန” အစရှိသည်ကို ဆိုအပ်ပြီ။ အားထုတ်အပ်သော ဝိပဿနာရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ကိလေသာတည်းဟူသော မစင်ယိုစီးခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဘုံသုံးပါး၌ရှိသော သင်္ခါရတရားတို့သည် မတင့်တယ်သည်အားဖြင့် ထင်ကုန်၏ဟူ၍ မှတ်ယူပြီး “သဗ္ဗသင်္ခါရေသု အသုဘာနုပဿိနော ဝိဟရတော” ဟူ၍ ဆိုအပ်ပြီ။ “ယံ ယံ ဝါ ပန” အစရှိသည်ဖြင့် ဆန့်ကျင်ဘက်တရား၏ လက္ခဏာကို ပြသ၏။ ထိုစကား၌ “အဇ္ဈာပန္န” ဟူသည် ရှေ့ရှုရောက်အပ်သော၊ ဝန်ခံအပ်သော၊ ပိုင်းခြား၍ သိအပ်သော အနက်တည်း။ Parivattanahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā. ပရိဝတ္တနဟာရဝိဘင်းအဖွင့် (ဝဏ္ဏနာ) ပြီးပြီ။ 10. Vevacanahāravibhaṅgavaṇṇanā ၁၀. ၁၀။ ဝေဝစနဟာရဝိဘင်းအဖွင့် 37. Tattha [Pg.117] katamo vevacano hāroti vevacanahāravibhaṅgo. Tattha yathā vevacananiddeso hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘ekaṃ bhagavā dhammaṃ aññamaññehi vevacanehi niddisatī’’ti vuttaṃ. Vevacanehīti pariyāyasaddehīti attho. Padattho pubbe vutto eva. Kasmā pana bhagavā ekaṃ dhammaṃ anekapariyāyehi niddisatīti? Vuccate – desanākāle āyatiñca kassaci kathañci tadatthapaṭibodho siyāti pariyāyavacanaṃ, tasmiṃ khaṇe vikkhittacittānaṃ aññavihitānaṃ aññena pariyāyena tadatthāvabodhanatthaṃ pariyāyavacanaṃ. Teneva padena puna vacane tadaññesaṃ tattha adhigatatā siyāti mandabuddhīnaṃ punappunaṃ tadatthasallakkhaṇe asammosanatthaṃ pariyāyavacanaṃ. Anekepi atthā samānabyañjanā hontīti yā atthantaraparikappanā siyā, tassā parivajjanatthampi pariyāyavacanaṃ anaññassa vacane anekāhi tāhi tāhi saññāhi tesaṃ tesaṃ atthānaṃ ñāpanatthampi pariyāyavacanaṃ seyyathāpi nighaṇṭusatthe. Dhammakathikānaṃ tantiatthupanibandhanaparāvabodhanānaṃ sukhasiddhiyāpi pariyāyavacanaṃ. Attano dhammaniruttipaṭisambhidāppattiyā vibhāvanatthaṃ, veneyyānaṃ tattha bījāvāpanatthaṃ vā pariyāyavacanaṃ bhagavā niddisati. ၃၇. ထို (နေတ္တိကျမ်း) ၌ ဝေဝစနဟာရ ဟူသည် အဘယ်နည်း၊ ဝေဝစနဟာရကို ဝေဖန်ခြင်းတည်း။ ထိုဝေဝစနဟာရ၌ ဝေဝုစ် (ပရိယာယ်) ပြသပုံကို ဖော်ပြရန် "မြတ်စွာဘုရားသည် တရားတစ်ခုကို အချင်းချင်း တူညီသော အခြားသော ဝေဝုစ်ပုဒ်တို့ဖြင့် ညွှန်ပြတော်မူ၏" ဟု မိန့်ဆိုထားသည်။ ဝေဝုစ်ပုဒ်တို့ဖြင့် ဟူသည်မှာ ပရိယာယ်ပုဒ်တို့ဖြင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ပုဒ်တို့၏ အဓိပ္ပာယ်ကို ရှေ့နိဒ္ဒေသဝါရ၌ ဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် တရားတစ်ခုတည်းကို များစွာသော ပရိယာယ်ပုဒ်တို့ဖြင့် ညွှန်ပြတော်မူသနည်း။ ဖြေဆိုရသော်— တရားဟောကြားသော အခါ၌လည်းကောင်း၊ နောင်ဆင်ခြင်သော အခါ၌လည်းကောင်း တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူအား တစ်စုံတစ်ခုသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ထိုတရား၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို နားလည်သဘောပေါက်စေရန် ပရိယာယ်ပုဒ်ဖြင့် ပြတော်မူ၏။ ထိုတရားဟောစဉ် အခိုက်အတန့်၌ အာရုံပြန့်လွင့်နေသော သူတို့အားလည်းကောင်း၊ အခြားအာရုံသို့ စိတ်ရောက်နေသော သူတို့အားလည်းကောင်း အခြားသော ပရိယာယ်ပုဒ်ဖြင့် ထိုတရား၏ အနက်ကို သိရှိနားလည်စေရန် ပရိယာယ်ပုဒ်ကို ညွှန်ပြတော်မူ၏။ ထိုပုဒ်ကိုပင် ထပ်ဖန်တလဲလဲ ဟောတော်မူလျှင် ထို (ပြန့်လွင့်သူမှ) အခြားသောသူတို့အားလည်း ထိုတရား၌ သာလွန်ထူးကဲစွာ သိရှိနားလည်ခြင်း ဖြစ်စေနိုင်ရန်၊ ဉာဏ်နည်းသော သူတို့အား ထိုတရားအနက်ကို ထပ်ခါတလဲလဲ မှတ်သားရာ၌ မမေ့မလျော့စေရန် ပရိယာယ်ပုဒ်ကို ညွှန်ပြတော်မူ၏။ များစွာသော အနက်တို့သည် တူညီသော သဒ္ဒါရှိတတ်ကြသဖြင့် အခြားသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မှားယွင်းစွာ ကြံစည်ယူဆခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ရာ ထိုသို့ မှားယွင်းယူဆခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်စေရန်လည်းကောင်း၊ ပရိယာယ်ပုဒ် မဟုတ်သော အခြားစကားကို ဆိုရာ၌ နိဃဏ္ဍုကျမ်းကဲ့သို့ များစွာသော ထိုထိုအသုံးအနှုန်းတို့ဖြင့် ထိုထိုအနက်တို့ကို သိစေရန်လည်းကောင်း ပရိယာယ်ပုဒ်ကို ညွှန်ပြတော်မူ၏။ တရားဟောပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ပါဠိတော်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို နှလုံးသွင်းခြင်းနှင့် သူတစ်ပါးကို သိစေခြင်းတို့ လွယ်ကူစွာ ပြီးမြောက်စေရန်လည်းကောင်း၊ မိမိကိုယ်တော်တိုင်၏ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါနှင့် နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါသို့ ဆိုက်ရောက်တော်မူခြင်းကို ထင်ရှားစွာ ပြသရန်လည်းကောင်း၊ ဆုံးမထိုက်သော ဝေနေယျသတ္တဝါတို့အား ထိုပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ်တို့၌ မျိုးစေ့စိုက်ပျိုးပေးရန်လည်းကောင်း မြတ်စွာဘုရားသည် ပရိယာယ်ပုဒ်ကို ညွှန်ပြတော်မူ၏။ Kiṃ bahunā yassā dhammadhātuyā suppaṭividdhattā sammāsambuddhā yathā sabbasmiṃ atthe appaṭihatañāṇācārā, tathā sabbasmiṃ saddavohāreti ekampi atthaṃ anekehi pariyāyehi bodheti, na tattha dandhāyitattaṃ vitthāyitattaṃ atthassa. Nāpi dhammadesanāhāni, āveṇikovāyaṃ buddhadhammoti pariyāyadesanaṃ dassento ‘‘āsā’’tiādimāha. Tattha atthaṃ dassento ‘‘āsā nāma vuccati yā bhavissassa atthassā’’tiādimāha. Tattha bhavissassa atthassāti anāgatassa icchitabbassa atthassa. ‘‘Avassaṃ āgamissatī’’tiādinā tassā pavattiyākāraṃ dasseti. Anāgatatthavisayā taṇhā āsā. Anāgatapaccuppannatthavisayā taṇhā pihāti ayametāsaṃ viseso. များစွာ ပြောဆိုနေသဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း။ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဘုရားရှင်တို့သည် အကြင်သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို ကောင်းစွာ ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူသောကြောင့် အလုံးစုံသော အနက်သဘော၌ အဆီးအတားမရှိသော ဉာဏ်တော်၏ ဖြစ်ခြင်းရှိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ အလုံးစုံသော သဒ္ဒါဝေါဟာရတို့၌လည်း အဆီးအတားမရှိသော ဉာဏ်တော်၏ ဖြစ်ခြင်း ရှိတော်မူကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် အနက်တစ်ခုတည်းကိုသော်လည်း များစွာသော ပရိယာယ်တို့ဖြင့် သိစေတော်မူ၏။ ထိုသို့ ဟောတော်မူရာ၌ နှေးကွေးခြင်းလည်း မရှိ၊ အနက်၏ ပျံ့နှံ့ဖရိုဖရဲ ဖြစ်ခြင်းလည်း မရှိ၊ တရားဒေသနာ၏ ယုတ်လျော့ခြင်းလည်း မရှိပေ။ ဤတရားသည် ဘုရားရှင်တို့၏ သီးခြားကိုယ်ပိုင်ဖြစ်သော ဗုဒ္ဓဓမ္မသာ ဖြစ်သည်ဟု ပြသလိုသဖြင့် ပရိယာယ်ဒေသနာတော်ကို ပြတော်မူလိုရကား "အာသာ" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြသရန် "နောင်လာမည့် အကျိုးစီးပွားကို တောင့်တခြင်းကို အာသာဟု ဆိုအပ်၏" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ "နောင်လာမည့် အကျိုးစီးပွား" ဟူသည် အနာဂတ်၌ ဖြစ်လတ္တံ့သော အလိုရှိအပ်သော အကျိုးစီးပွားကို ဆိုလိုသည်။ "ဧကန်မုချ ရောက်လာလိမ့်မည်" ဟူသောအစရှိသော စကားဖြင့် ထိုတောင့်တခြင်း၏ ဖြစ်ပေါ်ပုံ အခြင်းအရာကို ပြတော်မူ၏။ အနာဂတ်အကျိုးကို အာရုံပြုသော တဏှာကို "အာသာ" ဟု ခေါ်၏။ အနာဂတ်နှင့် ပစ္စုပ္ပန်အကျိုးကို အာရုံပြုသော တဏှာကို "ပိဟာ" ဟု ခေါ်၏။ ဤသည်ကား ထိုအာသာနှင့် ပိဟာတို့၏ ထူးခြားချက်တည်း။ Atthanipphattipaṭipālanāti yāya icchitassa atthassa nipphattiṃ paṭipāleti āgameti, yāya vā nipphannaṃ atthaṃ paṭipāleti rakkhati. Ayaṃ abhinandanā [Pg.118] nāma, yathāladdhassa atthassa kelāyanā nāmāti attho. Taṃ atthanipphattiṃ sattasaṅkhāravasena vibhajitvā dassento ‘‘piyaṃ vā ñāti’’ntiādimāha. Tattha dhammanti rūpādiārammaṇadhammaṃ, atiiṭṭhārammaṇaṃ abhinandati, aniṭṭhārammaṇehipi taṃ dassetuṃ ‘‘appaṭikkūlato vā abhinandatī’’ti vuttaṃ. Paṭikkūlepi hi vipallāsavasena sattaṃ, saṅkhāraṃ vā appaṭikkūlato abhinandati. "အတ္ထနိပ္ဖတ္တိပဋိပါလနာ" (အကျိုးပြီးမြောက်ခြင်းကို စောင့်မျှော်ခြင်း သို့မဟုတ် စောင့်ရှောက်ခြင်း) ဟူသည်ကား အကြင်တဏှာဖြင့် အလိုရှိအပ်သော အကျိုးစီးပွား ပြီးမြောက်အောင် စောင့်မျှော်တောင့်တတတ်၏။ သို့မဟုတ် အကြင်တဏှာဖြင့် ပြီးစီးပြီးသော အကျိုးစီးပွားကို စောင့်ရှောက်ထိန်းသိမ်းတတ်၏။ ဤတဏှာကို "အဘိနန္ဒနာ" ဟု ခေါ်၏။ ရရှိပြီးသော အကျိုးစီးပွားအပေါ် စွဲလမ်းနှစ်သက်မြတ်နိုးခြင်း (ကေလာယနာ) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထိုအကျိုးပြီးမြောက်ခြင်းကို သတ္တဝါနှင့် သင်္ခါရတို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ခွဲခြားဝေဖန်၍ ပြသလိုသဖြင့် "ချစ်အပ်သော သို့မဟုတ် ဆွေမျိုးဖြစ်သော" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ "တရား (ဓမ္မ)" ဟူသည် အလွန်နှစ်သက်ဖွယ် အာရုံဖြစ်သော ရူပါရုံ အစရှိသော အာရုံတရားကို အလွန်နှစ်သက်တတ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ မနှစ်သက်ဖွယ် အာရုံတို့ဖြင့်လည်း ထိုသတ္တဝါ၊ သင်္ခါရကို နှစ်သက်တတ်ပုံကို ပြသရန် "မစက်ဆုပ်အပ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် အလွန်နှစ်သက်၏" ဟု ဆိုအပ်ပြီ။ ဧကန်စင်စစ် ဖောက်ပြန်သော အသိ (ဝိပ္ပလ္လာသ) ကြောင့် စက်ဆုပ်ဖွယ် ရှိသော်လည်း သတ္တဝါကို သော်လည်းကောင်း၊ သင်္ခါရကို သော်လည်းကောင်း မစက်ဆုပ်ဖွယ် အဖြစ်ဖြင့် နှစ်သက်မြတ်နိုးတတ်၏။ Yāsu anekadhātūsu pavattiyā taṇhā ‘‘anekadhātūsu sarā’’ti vuttā, tā dhātuyo vibhāgena dassetuṃ ‘‘cakkhudhātū’’tiādi vuttaṃ. Kiñcāpi dhātuvibhaṅgādīsu (vibha. 172 ādayo) kāmadhātuādayo aññāpi anekadhātuyo āgatā, tāsampi ettheva samavarodhoti dassanatthaṃ aṭṭhārasevettha dassitā. Keci rūpādhimuttātiādi tāsu dhātūsu taṇhāya pavattidassanaṃ. Tattha yasmā pañca ajjhattikā dhātuyo satta ca viññāṇadhātuyo dhammadhātu ca dhammārammaṇeneva saṅgahitā, tasmā aṭṭhārasa dhātuyo uddisitvā chaḷeva taṇhāya pavattiṭṭhānāni vibhattānīti daṭṭhabbaṃ. Taṇhāpakkhā nekkhammassitāpi domanassupavicārā tassa anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpayato uppajjati ‘‘pihapaccayā domanassa’’nti vacanato, ko pana vādo gehassitesu domanassupavicāresūti imāni catuvīsati padāni ‘‘taṇhāpakkho’’ti vuttaṃ. Gehassitā pana upekkhā aññāṇupekkhatāya yathābhinivesassa paccayo hotīti ‘‘yā cha upekkhā gehassitā, ayaṃ diṭṭhipakkho’’ti vuttaṃ. အကြင်များစွာသော ဓာတ်တို့၌ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် တဏှာကို "များစွာသော ဓာတ်တို့၌ ကျင်လည်တတ်သော တဏှာ" ဟု ဆိုအပ်ပြီ။ ထိုဓာတ်တို့ကို ဝေဖန်၍ ပြသရန် "စက္ခုဓာတ်" အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ဓာတုဝိဘင်း အစရှိသည်တို့၌ ကာမဓာတ် အစရှိသော အခြားသော များစွာသော ဓာတ်တို့သည် ပါဝင်လာကြသော်လည်း၊ ထိုဓာတ်တို့သည်လည်း ဤတစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော ဓာတ်တို့၌သာ အကျုံးဝင်ကြကြောင်း ပြသရန် ဤနေရာ၌ တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော ဓာတ်တို့ကိုသာ ပြသတော်မူသည်။ "အချို့သောသူတို့သည် ရူပါရုံ၌ ညွတ်ကိုင်းကြကုန်၏" ဟူသောအစရှိသည်ကား ထိုဓာတ်တို့၌ တဏှာ၏ ဖြစ်ပေါ်ပုံကို ပြသသော စကားတည်း။ ထိုသို့ တဏှာဖြစ်ပေါ်ပုံကို ပြရာ၌— အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အတွင်းဖြစ်သော ဓာတ်ငါးပါး၊ ဝိညာဏ်ဓာတ်ခုနစ်ပါးနှင့် ဓမ္မဓာတ်တို့သည် ဓမ္မာရုံဖြင့်သာ အကျုံးဝင်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော ဓာတ်တို့ကို ညွှန်ပြပြီးနောက် တဏှာ၏ ဖြစ်ရာခြောက်ပါးတို့ကိုသာ ခွဲခြားဝေဖန်ထားသည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ မြတ်လှစွာသော ဝိမောက္ခတရားတို့၌ တောင့်တခြင်းကို ဖြစ်စေသော ထိုသူအား "တောင့်တခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် စိတ်မချမ်းသာခြင်း (ဒေါမနဿ) ဖြစ်၏" ဟူသော ပါဠိတော်စကားအရ နေက္ခမ္မကို မှီသော ဒေါမနဿ၏ ဖြစ်ခြင်းတို့သည်ပင် တဏှာ၏ အဖို့အစု၌ ပါဝင်နေကြသေးရာ၊ ကာမဂုဏ်ကို မှီသော ဒေါမနဿ ဖြစ်ပေါ်မှုတို့၌မူ ဆိုဖွယ်ရာ ရှိအံ့နည်း။ ထို့ကြောင့် ဤနှစ်ဆယ့်လေးပါးသော ပုဒ်တို့ကို "တဏှာအဖို့အစု" ဟု ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ကာမဂုဏ်ကို မှီသော ဥပေက္ခာသည်ကား အညာဏုပေက္ခာ (မသိဘဲ လျစ်လျူရှုခြင်း) ဖြစ်သည့်အတွက် မှားယွင်းသော စွဲလမ်းမှု၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်သောကြောင့် "ကာမဂုဏ်ကို မှီသော ဥပေက္ခာခြောက်ပါးသည် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအဖို့အစု ဖြစ်၏" ဟု ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 38. Idāni tesaṃ upavicārānaṃ taṇhāpariyāyaṃ dassento ‘‘sāyeva patthanākārena dhammanandī’’tiādimāha. Puna cittaṃ paññā bhagavā dhammo saṅgho sīlaṃ cāgoti imesaṃ pariyāyavacananiddhāraṇena vevacanahāraṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘cittaṃ mano viññāṇa’’ntiādi āraddhaṃ. Tattha ‘‘aññampi evaṃ jātiya’’nti iminā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūrī medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amohoti (mahāni. 149) evamādīnampi paññāya pariyāyasaddānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. ၃၈. ယခုအခါ ထိုဒေါမနဿ အစရှိသော တရားတို့၏ တဏှာပရိယာယ် (ဝေဝုစ်) ဖြစ်ပုံကို ပြသလိုသဖြင့် "ထိုတဏှာသည်ပင်လျှင် တောင့်တခြင်း အခြင်းအရာအားဖြင့် ဓမ္မနန္ဒီ မည်၏" ဟူသောအစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ တစ်ဖန် စိတ်၊ ပညာ၊ ဘုရား (ဘဂဝါ)၊ တရား (ဓမ္မ)၊ သံဃာ၊ သီလ၊ စွန့်ကြဲခြင်း (စာဂ) ဟူသော ဤတရားတို့၏ ပရိယာယ်ပုဒ်များကို ထုတ်ဖော်ပြသခြင်းဖြင့် ဝေဝစနဟာရကို ဝေဖန်ပြသရန် "စိတ်၊ မနော၊ ဝိညာဉ်" ဟူသောအစရှိသည်ကို စတင်မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုသို့ ပြသရာ၌ "အခြားသော ဤကဲ့သို့ သဘောရှိသော တရားတို့လည်း ရှိသေး၏" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့်— ပညာ၊ ကောင်းစွာသိခြင်း (ပဇာနနာ)၊ စုံစမ်းခြင်း (ဝိစယ)၊ အထူးစုံစမ်းခြင်း (ပဝိစယ)၊ တရားကို စုံစမ်းခြင်း (ဓမ္မဝိစယ)၊ မှတ်သားခြင်း (သလ္လက္ခဏာ)၊ ကပ်၍မှတ်သားခြင်း (ဥပလက္ခဏာ)၊ အထူးကပ်၍မှတ်သားခြင်း (ပစ္စုပလက္ခဏာ)၊ ပညာရှိသည်၏ အဖြစ် (ပဏ္ဍိစ္စ)၊ လိမ္မာစွမ်းရည်ရှိခြင်း (ကောသလ္လ)၊ သိမ်မွေ့ခြင်း (နေပုည)၊ ထင်ရှားပြသခြင်း (ဝေဘဗျာ)၊ ကြံစည်ခြင်း (စိန္တာ)၊ စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်း (ဥပပရိက္ခာ)၊ မြေကြီးနှင့်တူသော ပညာ (ဘူရိ)၊ ဉာဏ်ထက်မြက်ခြင်း (မေဓာ)၊ ညွှန်ကြားတတ်သော ပညာ (ပရိဏာယိကာ)၊ ဝိပဿနာ၊ ကောင်းစွာ အပြားအားဖြင့် သိခြင်း (သမ္ပဇည)၊ လှံကန်နှင့်တူသော ပညာ (ပတောဒ)၊ ပညာ၊ ပညိန္ဒြေ၊ ပညာဗိုလ်၊ ပညာတည်းဟူသော လက်နက်၊ ပညာတည်းဟူသော ပြာသာဒ်၊ ပညာတည်းဟူသော အလင်း၊ ပညာတည်းဟူသော အရောင်၊ ပညာတည်းဟူသော ဆီမီး၊ ပညာတည်းဟူသော ရတနာ၊ မတွေဝေခြင်း (အမောဟ) ဟူ၍— ဤသို့ စသည်ဖြင့် ပြားကုန်သော ပညာ၏ ပရိယာယ်ပုဒ်တို့ကိုလည်း ရေတွက်သိမ်းကျုံးယူအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ Pañcindriyāni [Pg.119] lokuttarānīti khaye ñāṇantiādīni pañcindriyāni lokuttarāni, lokuttarapaññāya vevacanānīti attho. Sabbā paññāti itarehi vevacanehi vuttā sabbā paññā lokiyalokuttaramissikāti attho. ‘‘Api cā’’tiādinā imināpi pariyāyena vevacanaṃ vattabbanti dasseti. Ādhipateyyaṭṭhenāti adhimokkhalakkhaṇe ādhipateyyaṭṭhena. Yathā ca buddhānussatiyaṃ vuttanti yathā buddhānussatiniddese (visuddhi. 1.123) ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā pāḷiyā so bhagavā itipi arahaṃ…pe… itipi bhagavāti anekehi vevacanehi bhagavā anussaritabboti vuttaṃ. Imināva nayena balanipphattigato vesārajjappatto yāva dhammobhāsapajjotakaroti, etehi pariyāyehi buddhassa bhagavato vevacanaṃ buddhānussatiyaṃ vattabbanti padaṃ āharitvā sambandho veditabbo. Etānipi katipayāni eva bhagavato vevacanāni. Asaṅkhyeyyā hi buddhaguṇā guṇanemittakāni ca bhagavato nāmāni. Vuttañhetaṃ dhammasenāpatinā – "ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ လောကုတ္တရာနိ" ဟူသည်ကား ခယေဉာဏ် အစရှိသော ပညိန္ဒြေငါးပါးတို့သည် လောကုတ္တရာတရားတို့ဖြစ်ပြီး လောကုတ္တရာပညာ၏ ဝေဝုစ် (ပရိယာယ်) များဖြစ်သည်ဟု အနက်ရရှိသည်။ "သဗ္ဗာပညာ" ဟူသည်ကား ဤခယေဉာဏ်အစရှိသည်တို့မှ တစ်ပါးသော ဝေဝုစ်တို့ဖြင့် ဆိုအပ်သော အလုံးစုံသော ပညာသည် လောကီနှင့် လောကုတ္တရာ ရောနှောသော ပညာဖြစ်သည်ဟု အနက်ရရှိသည်။ "အပိ စ" အစရှိသည်ဖြင့် ဤပရိယာယ်ဖြင့်လည်း ဝေဝုစ်ကို ဆိုအပ်၏ဟု ပြသည်။ "အာဓိပတေယျဋ္ဌေန" ဟူသည်ကား အာရုံသို့ ညွတ်ခြင်း (အဓိမောက္ခ) လက္ခဏာ၌ အစိုးရသော အဖြစ်ဟူသော သဘောကြောင့် ဖြစ်သည်။ "ယထာ စ ဗုဒ္ဓါနုဿတိယံ ဝုတ္တံ" ဟူသည်ကား ဗုဒ္ဓါနုဿတိနိဒ္ဒေသ၌ "ဣတိပိ သော ဘဂဝါ" အစရှိသော ပါဠိဖြင့် ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ကိလေသာတို့မှ ကင်းဝေးတော်မူခြင်း အစရှိသော အကြောင်းကြောင့်လည်း အရဟံ မည်၏... (ပ) ဘုန်းတော်နှင့် ပြည့်စုံတော်မူခြင်း အစရှိသော အကြောင်းကြောင့်လည်း ဘဂဝါ မည်၏ဟု များစွာသော ဝေဝုစ်တို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားကို အဖန်တလဲလဲ အောက်မေ့အပ်၏ဟု ဆိုအပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ဤနည်းအတိုင်းသာလျှင် "ဗလနိပ္ဖတ္တိဂတော" ဟူသော ပရိယာယ်ပုဒ်၊ "ဝေသာရဇ္ဇပ္ပတ္တော" ဟူသော ပရိယာယ်ပုဒ်မှစ၍ "ဓမ္မောဘာသပဇ္ဇောတကရော" တိုင်အောင်သော ပရိယာယ်တို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ဝေဝုစ်ကို ဗုဒ္ဓါနုဿတိ၌ ဆိုအပ်၏ဟု ပုဒ်ကို ဆောင်ယူ၍ စပ်စပ်ပုံကို သိအပ်သည်။ ဤဝေဝုစ်တို့သည်လည်း မြတ်စွာဘုရား၏ ဝေဝုစ်များအနက် အနည်းငယ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ ဧကန်စင်စစ် ဗုဒ္ဓဂုဏ်တော်တို့သည် မရေတွက်နိုင်အောင် များပြားလှပြီး မြတ်စွာဘုရား၏ နာမတော်တို့သည်လည်း ဂုဏ်တော်တို့ကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာကြသည်။ တရားစစ်သူကြီးဖြစ်သော အရှင်သာရိပုတ္တရာသည် ဤစကားကို မိန့်ကြားတော်မူခဲ့သည်။ ‘‘Asaṅkhyeyyāni nāmāni, saguṇena mahesino; Guṇena nāmamuddheyyaṃ, api nāma sahassato’’ti. (udā. aṭṭha. 53); "မြတ်စွာဘုရား၏ နာမတော်တို့သည် မိမိ၏ ဂုဏ်တော်တို့ကြောင့် မရေတွက်နိုင်အောင် များပြားလှကုန်၏။ နာမတော်ပေါင်း တစ်ထောင်တို့မှလည်း ဂုဏ်တော်အားဖြင့် နာမတော်ကို ထုတ်ယူပြသနိုင်ပေ၏။" Dhammānussatiyaṃ ‘‘asaṅkhata’’ntiādīsu na kenaci paccayena saṅkhatanti asaṅkhataṃ. Natthi etassa anto vināsoti anantaṃ. Āsavānaṃ anārammaṇato anāsavaṃ. Aviparītasabhāvattā saccaṃ. Saṃsārassa paratīrabhāvato pāraṃ. Nipuṇañāṇavisayattā sukhumasabhāvattā ca nipuṇa. Anupacitañāṇasambhārehi daṭṭhuṃ na sakkāti sududdasaṃ. Uppādajarāhi anabbhāhatattā ajajjaraṃ. Thirabhāvena dhuvaṃ. Jarāmaraṇehi apalujjanato apalokitaṃ. Maṃsacakkhunā dibbacakkhunā ca apassitabbattā anidassanaṃ. Rāgādipapañcābhāvena nippapañcaṃ. Kilesābhisaṅkhārānaṃ vūpasamahetutāya santaṃ. ဓမ္မာနုဿတိ၌ "အသင်္ခတ" အစရှိသည်တို့တွင် တစ်စုံတစ်ခုသော အကြောင်းတရားဖြင့် ပြုပြင်အပ်သည် မဟုတ်သောကြောင့် 'အသင်္ခတ' မည်၏။ ပျက်စီးခြင်း ကုန်ဆုံးခြင်း မရှိသောကြောင့် 'အနန္တ' မည်၏။ အာသဝေါတရားတို့၏ အာရုံမဟုတ်သောကြောင့် 'အနာသဝ' မည်၏။ မဖောက်မပြန် မှန်ကန်သော သဘောရှိသောကြောင့် 'သစ္စ' မည်၏။ သံသရာ၏ ဟိုဘက်ကမ်း ဖြစ်သောကြောင့် 'ပါရ' မည်၏။ သိမ်မွေ့သော ဉာဏ်၏ အာရုံဖြစ်ခြင်း၊ သိမ်မွေ့သော သဘောရှိခြင်းတို့ကြောင့် 'နိပုဏ' မည်၏။ ဆည်းပူးအပ်သော ဉာဏ်တည်းဟူသော အဆောက်အဦ မရှိသူတို့သည် မမြင်နိုင်သောကြောင့် 'သုဒုဒ္ဒသ' မည်၏။ ဖြစ်ခြင်း၊ အိုခြင်းတို့ဖြင့် မနှိပ်စက်အပ်သောကြောင့် 'အဇ္ဇရ' မည်၏။ ခိုင်မြဲသော သဘောရှိသောကြောင့် 'ဓုဝ' မည်၏။ အိုခြင်း၊ သေခြင်းတို့ဖြင့် မပျက်စီးနိုင်သောကြောင့် 'အပလောကိတ' မည်၏။ အသားမျက်စိဖြင့်လည်းကောင်း၊ နတ်မျက်စိဖြင့်လည်းကောင်း မမြင်နိုင်သောကြောင့် 'အနိဒဿန' မည်၏။ ရာဂစသော ပပဉ္စတရားများ မရှိသောကြောင့် 'နိပ္ပပဉ္စ' မည်၏။ ကိလေသာ၊ အဘိသင်္ခါရတို့၏ ငြိမ်းခြင်း အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် 'သန္တ' မည်၏။ Amatahetutāya bhaṅgābhāvato ca amataṃ. Uttamaṭṭhena atappakaṭṭhena ca paṇītaṃ. Asivānaṃ kammakilesavipākavaṭṭānaṃ abhāvena sivaṃ. Catūhi yogehi anupaddavabhāvena khemaṃ. Taṇhā khīyati etthāti taṇhakkhayo. Katapuññehipi kadācideva passitabbattā acchariyaṃ. Abhūtapubbattā abbhutaṃ[Pg.120]. Anantarāyattā anītikaṃ. Anantarāyabhāvahetuto anītikadhammaṃ (saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.377-409). မသေခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်ခြင်း၊ ပျက်စီးခြင်း မရှိခြင်းတို့ကြောင့် 'အမတ' မည်၏။ မြတ်သောသဘောရှိခြင်း၊ မရောင့်ရဲနိုင်သော သဘောရှိခြင်းကြောင့် 'ပဏီတ' မည်၏။ မချမ်းမြေ့ဖွယ်ဖြစ်သော ကမ္မဝဋ်၊ ကိလေသဝဋ်၊ ဝိပါကဝဋ်တို့ မရှိသောကြောင့် 'သိဝ' မည်၏။ လေးပါးသော ယောဂတရားတို့ဖြင့် မနှိပ်စက်နိုင်သောကြောင့် 'ခေမ' မည်၏။ ထိုနိဗ္ဗာန်၌ တဏှာကုန်ခန်းသွားသောကြောင့် 'တဏှက္ခယ' မည်၏။ ပြုဖူးသော ကောင်းမှုရှိသူတို့ပင် တစ်ခါတစ်ရံမှသာ မြင်နိုင်သောကြောင့် 'အစ္ဆရိယ' မည်၏။ မဖြစ်ဖူးသေးသော သဘောဖြစ်သောကြောင့် 'အဗ္ဘုတ' မည်၏။ ဘေးရန်အန္တရာယ် မရှိသောကြောင့် 'အနီတိက' မည်၏။ ဘေးရန်အန္တရာယ် မရှိခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် 'အနီတိကဓမ္မ' မည်၏။ Anibbattisabhāvattā ajātaṃ. Tato eva abhūtaṃ. Ubhayenāpi uppādarahitanti vuttaṃ hoti. Kenaci anupaddutattā anupaddavaṃ. Na kenaci paccayena katanti akataṃ. Natthi ettha sokoti asokaṃ. Sokahetuvigamena visokaṃ. Kenaci anupasajjitabbattā anupasaggaṃ. Anupasaggabhāvahetuto anupasaggadhammaṃ. မဖြစ်ပေါ်ခြင်းသဘောရှိသောကြောင့် 'အဇာတ' မည်၏။ ထိုသို့ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသဘောမရှိသောကြောင့်သာလျှင် 'အဘူတ' မည်၏။ ပုဒ်နှစ်ခုစလုံးဖြင့် ဖြစ်ခြင်းမှ ကင်းသောတရားဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်သည်။ တစ်စုံတစ်ခုသော ဘေးရန်ဖြင့် မနှိပ်စက်အပ်သောကြောင့် 'အနုပဒ္ဒဝ' မည်၏။ မည်သည့် အကြောင်းတရားဖြင့်မျှ မပြုပြင်အပ်သောကြောင့် 'အကတ' မည်၏။ ဤနိဗ္ဗာန်၌ စိုးရိမ်ခြင်းမရှိသောကြောင့် 'အသောက' မည်၏။ စိုးရိမ်ခြင်း၏ အကြောင်းတရားများ ကင်းကွာခြင်းကြောင့် 'ဝိသောက' မည်၏။ တစ်စုံတစ်ဦးမျှ မနှောင့်ယှက် မစီရင်နိုင်သောကြောင့် 'အနုပသဂ္ဂ' မည်၏။ နှောင့်ယှက်ခြင်း မရှိခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် 'အနုပသဂ္ဂဓမ္မ' မည်၏။ Gambhīrañāṇagocarato gambhīraṃ. Sammāpaṭipattiṃ vinā passituṃ pattuṃ asakkuṇeyyattā duppassaṃ. Sabbalokaṃ uttaritvā ṭhitanti uttaraṃ. Natthi etassa uttaranti anuttaraṃ. Samassa sadisassa abhāvena asamaṃ. Paṭibhāgābhāvena appaṭisamaṃ. Uttamaṭṭhena jeṭṭhaṃ, pāsaṃsatamattā vā jeṭṭhaṃ. Saṃsāradukkhaṭṭitehi letabbato leṇaṃ. Tato rakkhaṇato tāṇaṃ. Raṇābhāvena araṇaṃ. Aṅgaṇābhāvena anaṅgaṇaṃ. Niddosatāya akācaṃ. Rāgādimalāpagamena vimalaṃ. Catūhi oghehi anajjhottharaṇīyato dīpo. Saṃsāravūpasamasukhatāya sukhaṃ. Pamāṇakaradhammābhāvato appamāṇaṃ, gaṇetuṃ etassa na sakkāti ca appamāṇaṃ. Saṃsārasamudde anosīdanaṭṭhānatāya patiṭṭhā. Rāgādikiñcanābhāvena pariggahābhāvena ca akiñcananti evamattho daṭṭhabbo. နက်နဲသော ဉာဏ်တော်၏ အာရုံဖြစ်သောကြောင့် 'ဂမ္ဘီရ' မည်၏။ သမ္မာပဋိပတ် (မှန်ကန်သော အကျင့်) မပါဘဲ မမြင်နိုင်၊ မရောက်နိုင်သောကြောင့် 'ဒုပ္ပဿ' မည်၏။ အလုံးစုံသော လောကကို လွန်မြောက်၍ တည်သောကြောင့် 'ဥတ္တရ' မည်၏။ ထိုထက် လွန်ကဲသောတရား မရှိသောကြောင့် 'အနုတ္တရ' မည်၏။ တူမျှသော တရားမရှိသောကြောင့် 'အသမ' မည်၏။ နှိုင်းယှဉ်စရာ အလားတူမရှိသောကြောင့် 'အပ္ပဋိသမ' မည်၏။ အမြတ်ဆုံးဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အထူးသဖြင့် ချီးမွမ်းထိုက်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'ဇေဋ္ဌ' မည်၏။ သံသရာဆင်းရဲ နှိပ်စက်ခံရသူတို့ ပုန်းအောင်းရာ ဖြစ်သောကြောင့် 'လေဏ' (မှီခိုရာ) မည်၏။ ထိုဘေးမှ စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့် 'တာဏ' (ကိုးကွယ်ရာ) မည်၏။ ကိလေသာမြူ သို့မဟုတ် ရာဂစသော ငိုကြွေးခြင်းအကြောင်း မရှိသောကြောင့် 'အရဏ' မည်၏။ ကိလေသာညစ်ကြေး မရှိသောကြောင့် 'အနင်္ဂဏ' မည်၏။ အပြစ်ကင်းစင်သောကြောင့် 'အကာစ' မည်၏။ ရာဂစသော ကိလေသာအညစ်အကြေး ကင်းစင်သောကြောင့် 'ဝိမလ' မည်၏။ လေးပါးသော ဩဃတရားတို့ မလွှမ်းမိုးနိုင်သောကြောင့် 'ဒီပ' (ကျွန်း/မှီခိုရာ) မည်၏။ သံသရာငြိမ်းအေး၍ ချမ်းသာသောကြောင့် 'သုခ' မည်၏။ အတိုင်းအတာကို ပြုတတ်သော ရာဂစသော တရားများ မရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အတိုင်းအတာအားဖြင့် ရေတွက်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'အပ္ပမာဏ' မည်၏။ သံသရာသမုဒ္ဒရာ၌ နစ်မြုပ်မသွားရာအရပ် ဖြစ်သောကြောင့် 'ပတိဋ္ဌာ' (တည်ရာ) မည်၏။ ရာဂစသော ကြောင့်ကြခြင်း မရှိခြင်း၊ သိမ်းဆည်းပိုင်ဆိုင်မှု မရှိခြင်းတို့ကြောင့် 'အကိဉ္စန' မည်၏။ ဤသို့ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မှတ်ယူအပ်သည်။ Saṅghānussatiyaṃ sattānaṃ sāroti sīlasārādisāraguṇayogato sattesu sārabhūto. Sattānaṃ maṇḍoti gorasesu sappimaṇḍo viya sattesu maṇḍabhūto. Sāraguṇavaseneva sattesu uddharitabbato sattānaṃ uddhāro. Niccalaguṇatāya sattānaṃ esikā. Guṇasobhāsurabhibhāvena sattānaṃ pasūnaṃ surabhi kusumanti attho. သံဃာနုဿတိ၌ "သတ္တာနံ သာရ" (သတ္တဝါတို့၏ အနှစ်) ဟူသည်ကား သီလအနှစ်စသော အနှစ်သာရဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် သတ္တဝါတို့တွင် အမြတ်ဆုံးအနှစ်သဖွယ် တည်ရှိတော်မူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "သတ္တာနံ မဏ္ဍ" (သတ္တဝါတို့၏ ကြည်သောဦးခေါင်း) ဟူသည်ကား နို့ရည်တို့တွင် ထောပတ်ဦးကဲ့သို့ သတ္တဝါတို့တွင် အကြည်လင် အမွန်မြတ်ဆုံး ဖြစ်တော်မူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အနှစ်သာရဖြစ်သော ဂုဏ်ကျေးဇူးကြောင့်သာလျှင် သတ္တဝါတို့တွင် ဆယ်တင်ထုတ်ယူအပ်သော အရှင်ဖြစ်သောကြောင့် သတ္တဝါတို့၏ "ဥဒ္ဓါရ" (ဆယ်တင်သူ) ဖြစ်တော်မူ၏။ မတုန်လှုပ်သော ဂုဏ်တော်ရှိသောကြောင့် သတ္တဝါတို့၏ "ဧသိကာ" (ကျောက်တိုင်) သဖွယ် ဖြစ်တော်မူ၏။ ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ဖြင့် တင့်တယ်ခြင်း၊ မွှေးကြိုင်ခြင်းတို့ကြောင့် သတ္တဝါတို့အတွက် မွှေးကြိုင်သော ပန်းသဖွယ် ဖြစ်တော်မူ၏ဟု အနက်ရရှိသည်။ Guṇesu uttamaṅgaṃ paññā tassā upasobhāhetutāya sīlaṃ uttamaṅgopasobhanaṃ vuttaṃ. Sīlesu paripūrakārino anijjhantā nāma guṇā natthīti ‘‘nidhānañca sīlaṃ sabbadobhaggasamatikkamanaṭṭhenā’’ti vuttaṃ. Ayañca attho ākaṅkheyyasuttena (ma. ni. 1.64 ādayo) dīpetabbo. Aparampi vuttaṃ – ‘‘ijjhati, bhikkhave, sīlavato cetopaṇidhi visuddhattā’’ti (dī. ni. 3.337; saṃ. ni. 4.352; a. ni. 8.35). Sippanti dhanusippaṃ. Dhaññanti dhanāyitabbaṃ. Dhammavolokanatāyāti samathavipassanādidhammassa volokanabhāvena[Pg.121]. Volokanaṭṭhenāti sattabhūmakādipāsāde viya sīle ṭhatvā abhiññācakkhunā lokassa voloketuṃ sakkāti vuttaṃ. Sabbabhūmānuparivatti ca sīlaṃ catubhūmakakusalassāpi tadanuvattanato. Sesaṃ uttānamevāti. ဂုဏ်တို့တွင် ပညာသည် အမြတ်ဆုံး ဦးခေါင်းအင်္ဂါသဖွယ် ဖြစ်ပြီး ထိုပညာကို တင့်တယ်စေသော အကြောင်းရင်းဖြစ်သောကြောင့် သီလကို "မြတ်သောဦးခေါင်းအင်္ဂါကို တင့်တယ်စေတတ်သောတရား" ဟု ဆိုအပ်သည်။ သီလကို ဖြည့်ကျင့်သူအား မပြည့်စုံသောဂုဏ်ဟူ၍ မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် "သီလသည် အလုံးစုံသော ဆင်းရဲဒုက္ခ ပျက်စီးခြင်းတို့ကို ကျော်လွန်စေတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် မြှုပ်နှံထားသော ရွှေအိုးကြီးနှင့်တူ၏" ဟု ဆိုအပ်သည်။ ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို အာကင်္ခေယျသုတ်ဖြင့် ရှင်းလင်းပြသအပ်သည်။ တစ်ပါးသော ပါဠိတော်၌လည်း "ရဟန်းတို့... သီလရှိသူ၏ စိတ်အဓိဋ္ဌာန် တောင့်တချက်သည် စင်ကြယ်သဖြင့် ပြည့်စုံ၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "သိပ္ပ" ဟူသည် လေးအတတ်ကို ဆိုလိုသည်။ "ဓည" ဟူသည် တောင့်တအပ်သော စပါးကို ဆိုလိုသည်။ "ဓမ္မဝေါလောကနတာယ" ဟူသည် သမထ၊ ဝိပဿနာ စသော တရားတို့ကို ကြည့်ရှုခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဝေါလောကနဋ္ဌေန" ဟူသည် ဘုံခုနစ်ဆင့်ရှိသော ပြာသာဒ်ပေါ်၌ ရပ်တည်ကာ ကြည့်ရှုနိုင်သကဲ့သို့ သီလ၌ တည်လျက် အဘိညာဉ်မျက်စိဖြင့် လောကကြီးကို ကြည့်ရှုနိုင်သည်ကို ဆိုလိုသည်။ သီလသည် လေးဘုံ၌ ဖြစ်သော ကုသိုလ်အားလုံးတို့၏ နောက်သို့ အစဉ်လိုက်သဖြင့် အလုံးစုံသော ဘုံ၌ဖြစ်သော ကုသိုလ်တရားတို့ကို အစဉ်လိုက်စေတတ်သည်။ ကျန်သည်များမှာ လွယ်ကူလှပေသည်။ Vevacanahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā. ဝေဝစနဟာရ ဝိဘင်းအဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။ 11. Paññattihāravibhaṅgavaṇṇanā ၁၁. ၁၁။ ပညတ္တိဟာရဝိဘင်းအဖွင့် 39. Tattha katamo paññattihāroti paññattihāravibhaṅgo. Tattha kā panāyaṃ paññattīti? Āha ‘‘yā pakatikathāya desanā’’ti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yā desanāhārādayo viya assādādipadatthavisesaniddhāraṇaṃ akatvā bhagavato sābhāvikadhammakathāya desanā. Yā tassā paññāpanā, ayaṃ paññattihāro. Yasmā pana sā bhagavato tathā tathā veneyyasantāne yathādhippetamatthaṃ nikkhipatīti nikkhepo. Tassa cāyaṃ hāro dukkhādisaṅkhāte bhāge pakārehi ñāpeti, asaṅkarato vā ṭhapeti, tasmā ‘‘nikkhepapaññattī’’ti vutto. Iti pakatikathāya desanāti saṅkhepena vuttamatthaṃ vitthārena vibhajituṃ ‘‘kā ca pakatikathāya desanā’’ti pucchitvā ‘‘cattāri saccānī’’tiādimāha. ၃၉. ထိုပညတ်တည်းဟူသော ဟာရ၌ ပညတ္တိဟာရ ဟူသည် အဘယ်နည်း။ ပညတ္တိဟာရဝိဘင်းတည်း။ ထို၌ ဤပညတ်သည် အဘယ်နည်း။ “ပကတိကထာ၏ ဒေသနာသည် ပညတ်မည်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤဆိုလိုချက်ကား — ဒေသနာဟာရအစရှိသည်တို့ကဲ့သို့ အဿာဒ (သာယာဖွယ်) အစရှိသော ပုဒ်တို့၏ အနက်အထူးကို ထုတ်ဖော်ခြင်းကို မပြုဘဲ မြတ်စွာဘုရား၏ မိမိသဘောအားဖြင့် ဖြစ်သော တရားစကားဖြင့် ဟောကြားတော်မူခြင်း၊ ထိုသို့ ဟောကြားတော်မူခြင်းကို သိစေတော်မူခြင်းသည် ပညတ္တိဟာရ မည်၏။ အကြင်အကြောင်းကြောင့် ထိုဒေသနာသည် မြတ်စွာဘုရား၏ ထိုထိုသို့သော (ပရိညေယျစသော) အပြားအားဖြင့် ဝေနေယျသတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်၌ အလိုရှိအပ်သော အနက်ကို ထားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် နိက္ခေပ မည်၏။ ထိုနိက္ခေပဟု ဆိုအပ်သော ဒေသနာ၏လည်း ဤဟာရသည် ဒုက္ခအစရှိသော သင်္ခါရအဖို့တို့ကို အပြား (ပုံစံ) တို့ဖြင့် သိစေတတ်၏၊ သို့မဟုတ် ရောနှောခြင်းမရှိဘဲ ထားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် “နိက္ခေပပညတ်” ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ “ပကတိကထာ၏ ဒေသနာ” ဟု အကျဉ်းအားဖြင့် ဆိုအပ်သော အနက်ကို အကျယ်ဝေဖန်ခြင်းငှာ “ပကတိကထာ၏ ဒေသနာသည် အဘယ်နည်း” ဟု မေး၍ “စတုသစ္စာ” (သစ္စာလေးပါး) အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ Tattha idaṃ dukkhanti ayaṃ paññattīti kakkhaḷaphusanādisabhāve rūpārūpadhamme atītādivasena anekabhedabhinne abhinditvā pīḷanasaṅkhatasantāpavipariṇāmaṭṭhatāsāmaññena yā kucchitabhāvādimukhena ekajjhaṃ gahaṇassa kāraṇabhūtā paññatti, kā pana sāti? Nāmapaññattinibandhanā tajjāpaññatti. ‘‘Viññattivikārasahito saddo evā’’ti apare. Iminā nayena tattha tattha paññattiattho veditabbo. ‘‘Pañcannaṃ khandhāna’’ntiādinā tassā paññattiyā upādānaṃ dasseti. Dasannaṃ indriyānanti aṭṭha rūpindriyāni manindriyaṃ vedanindriyanti evaṃ dasannaṃ. Anubhavanasāmaññena hi vedanā ekamindriyaṃ katā, tathā saddhādayo ca maggapakkhiyāti. ထိုနိက္ခေပပညတ္တိဒေသနာ၌ “ဤသည်ကား ဒုက္ခတည်း” ဟူသော ဤပညတ်သည် ကြမ်းတမ်းသောသဘော၊ ထိတွေ့သောသဘော အစရှိသော ရုပ်နာမ်တရားတို့ကို အတိတ်အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် များစွာသော အပြားအားဖြင့် ကွဲပြားသည်ကို မခွဲခြားဘဲ နှိပ်စက်တတ်သောသဘော၊ အကြောင်းတရားတို့ ပြုပြင်အပ်သောသဘော၊ ပူပန်စေတတ်သောသဘော၊ ဖောက်ပြန်တတ်သောသဘော ရှိခြင်းဟူသော တူညီသောအားဖြင့် စက်ဆုပ်ဖွယ်အဖြစ်ကို အရင်းပြု၍ တစ်ပေါင်းတည်းယူခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ပညတ်တည်း။ ထိုပညတ်သည် အဘယ်နည်းဟူမူ — နာမပညတ်နှင့် စပ်သော တဇ္ဇာပညတ်တည်း။ “ဝိညတ်ဝိကာရနှင့်တကွဖြစ်သော အသံမျှသာတည်း” ဟု အချို့သော ဆရာတို့သည် ဆိုကုန်၏။ ဤနည်းဖြင့် ထိုထိုအရပ်၌ ပညတ်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ “ခန္ဓာငါးပါးတို့၏” အစရှိသည်ဖြင့် ထိုပညတ်၏ စွဲလမ်းရာကို ပြ၏။ “ဣန္ဒြေဆယ်ပါးတို့၏” ဟူသည်ကား ရုပ်ဣန္ဒြေရှစ်ပါး၊ မနိန္ဒြေ၊ ဝေဒနိန္ဒြေ ဤသို့ ဆယ်ပါးတို့တည်း။ ခံစားခြင်း လက္ခဏာတူသောကြောင့် ဝေဒနာကို တစ်ခုတည်းသော ဣန္ဒြေအဖြစ် ပြုအပ်၏။ ထို့အတူ သဒ္ဓါအစရှိသည်တို့သည်လည်း မဂ်၏အဖို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Kabaḷaṃ karīyatīti kabaḷīkāroti vatthuvasena ayaṃ niddeso. Yāya ojāya sattā yāpenti, tassāyetaṃ adhivacanaṃ. Sā hi ojaṭṭhamakassa [Pg.122] rūpassa āharaṇato āhāro. Atthīti maggena asamucchinnatāya vijjati. Rāgoti rañjanaṭṭhena rāgo. Nandanaṭṭhena nandī. Taṇhāyanaṭṭhena taṇhā. Sabbānetāni lobhasseva nāmāni. Patiṭṭhitaṃ tattha viññāṇaṃ viruḷhanti kammaṃ javāpetvā paṭisandhiākaḍḍhanasamatthatāya patiṭṭhitañceva viññāṇaṃ viruḷhañca. Yatthāti tebhūmakavaṭṭe bhummaṃ, sabbattha vā purimapurimapade etaṃ bhummaṃ. Atthi tattha saṅkhārānaṃ vuddhīti ye imasmiṃ vipākavaṭṭe ṭhitassa āyatiṃ vaḍḍhanahetukā saṅkhārā, te sandhāya vuttaṃ – ‘‘yattha atthi āyatiṃ punabbhavābhinibbattī’’ti yasmiṃ ṭhāne āyatiṃ punabbhavābhinibbatti atthi. Atthi tattha āyatiṃ jātijarāmaraṇanti yattha paṭisandhiggahaṇaṃ, tattha khandhānaṃ abhinibbattilakkhaṇā jāti, paripākalakkhaṇā jarā, bhedanalakkhaṇaṃ maraṇañca atthi. Ayaṃ pabhāvapaññatti dukkhassa ca samudayassa cāti ayaṃ yathāvuttā desanā dukkhasaccassa samudayasaccassa ca samuṭṭhānapaññatti, vipākavaṭṭassa saṅkhārānañca taṇhāpaccayaniddesatoti adhippāyo. အလုပ်အလွေးကို ပြုအပ်သောကြောင့် “ကဗဠီကာရ” (အလုပ်အလွေးပြုအပ်သော အာဟာရ) မည်၏၊ ဤသို့ ပြခြင်းသည် ဝတ္ထု၏အစွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်၏။ သတ္တဝါတို့သည် အကြင်ဩဇာဖြင့် မျှတကုန်၏၊ ဤကဗဠီကာရဟူသောအမည်သည် ထိုဩဇာ၏ အမည်တည်း။ ထိုဩဇာသည် ဩဇာလျှင် ရှစ်ခုမြောက်ရှိသော ရုပ်ကို ဆောင်တတ်သောကြောင့် “အာဟာရ” မည်၏။ “ရှိ၏” ဟူသည် မဂ်ဖြင့် အကြွင်းမဲ့မဖြတ်အပ်သေးသောကြောင့် ရှိ၏။ “ရာဂ” ဟူသည် တပ်မက်တတ်သော သဘောကြောင့် ရာဂမည်၏။ နှစ်သက်တတ်သော သဘောကြောင့် “နန္ဒီ” မည်၏။ တောင့်တတတ်သော သဘောကြောင့် “တဏှာ” မည်၏။ ဤရာဂစသည်တို့သည် လောဘ၏ အမည်များသာတည်း။ “ထိုအာဟာရ၌ ဝိညာဉ်သည် တည်တံ့ပြန့်ပွား၏” ဟူသည်မှာ ကံကို ဖြစ်စေ၍ ပဋိသန္ဓေကို ဆွဲငင်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သောကြောင့် ဝိညာဉ်သည် တည်လည်းတည်၏၊ ပြန့်လည်းပြန့်ပွား၏။ “အကြင်အရပ်၌” ဟူသည်ကား ဘုံသုံးပါးဟူသော ဝဋ်၌ ဖြစ်သော သတ္တမီဝိဘတ်တည်း။ သို့မဟုတ် အလုံးစုံသော ရှေ့ရှေ့ပုဒ်၌ ဤသတ္တမီဝိဘတ်သည် ဖြစ်၏။ “ထိုအရပ်၌ သင်္ခါရတို့၏ ပွားခြင်းသည် ရှိ၏” ဟူသော ဤစကားသည် ဤဝိပါကဝဋ်၌ တည်သောသူအား နောင်အခါ၌ ပွားခြင်း၏အကြောင်းဖြစ်သော သင်္ခါရတို့ကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုအပ်၏။ “အကြင်အရပ်၌ နောင်အခါ၌ ဘဝသစ်ဖြစ်ခြင်းသည် ရှိ၏” ဟူသည်မှာ အကြင်ဘဝ၌ နောင်အခါ၌ ဘဝသစ်ဖြစ်ခြင်းသည် ရှိ၏။ “ထိုဘဝ၌ နောင်အခါ၌ ဇရာမရဏသည် ရှိ၏” ဟူသည်မှာ အကြင်အရပ်၌ ပဋိသန္ဓေယူခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ ထိုအရပ်၌ ခန္ဓာတို့၏ ထင်ရှားဖြစ်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော ဇာတိသည်လည်းကောင်း၊ ရင့်ခြင်းလက္ခဏာရှိသော ဇရာသည်လည်းကောင်း၊ ပျက်ခြင်းလက္ခဏာရှိသော မရဏသည်လည်းကောင်း ရှိ၏။ “ဤသည်ကား ဒုက္ခနှင့် သမုဒယတို့၏ ဖြစ်ကြောင်းကို ပြသော ပညတ်တည်း” ဟူသည်ကား ရှေ့၌ဆိုခဲ့သော ဤဒေသနာသည် ဝိပါကဝဋ်နှင့် သင်္ခါရတို့၏ တဏှာလျှင် အကြောင်းရှိသည်ကို ပြသဖြင့် ဒုက္ခသစ္စာနှင့် သမုဒယသစ္စာတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ကြောင်းကို ပြသော ပညတ်ဖြစ်၏ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ Natthi rāgoti aggamaggabhāvanāya samucchinnattā natthi ce rāgo. Appatiṭṭhitaṃ tattha viññāṇaṃ aviruḷhanti kammaṃ javāpetvā paṭisandhiākaḍḍhanasamatthatāyābhāvena appatiṭṭhitañceva aviruḷhañcāti vuttapaṭipakkhanayena attho veditabbo. “ရာဂမရှိအံ့” ဟူသည်ကား အရဟတ္တမဂ်ကို ပွားစေခြင်းဖြင့် အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်အပ်သောကြောင့် ရာဂသည် အကယ်၍ မရှိအံ့။ “ထိုအာဟာရ၌ ဝိညာဉ်သည် မတည်မပြန့်ပွား” ဟူသော ဤအရာ၌ ကံကိုဖြစ်စေ၍ ပဋိသန္ဓေကို ဆွဲငင်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သောအဖြစ် မရှိသောကြောင့် မတည်လည်းမတည်၊ မပြန့်လည်းမပြန့်ပွားဟူ၍ ဆိုအပ်ပြီးသော ဆန့်ကျင်ဘက်နည်းဖြင့် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ ‘‘Ayaṃ pariññāpaññattī’’tiādinā ekābhisamayavaseneva maggasammādiṭṭhi catūsu ariyasaccesu pavattatīti dasseti. Ayaṃ bhāvanāpaññattīti ayaṃ dvārārammaṇehi chadvārappavattanadhammānaṃ aniccānupassanā maggassa bhāvanāpaññatti. Nirodhapaññatti nirodhassāti rodhasaṅkhātāya taṇhāya maggena anavasesanirodhapaññatti. Uppādapaññattīti uppannassa paññāpanā. Okāsapaññattīti ṭhānassa paññāpanā. Āhaṭanāpaññattīti nīharaṇapaññatti. Āsāṭikānanti gunnaṃ vaṇesu nīlamakkhikāhi ṭhapitaaṇḍakā āsāṭikā nāma. Ettha yassa uppannā, tassa sattassa anayabyasanahetutāya āsāṭikā viyāti āsāṭikā, kilesā, tesaṃ āsāṭikānaṃ. Abhinighātapaññattīti samugghātapaññatti. “ဤသည်ကား ပရိညာပညတ်တည်း” အစရှိသည်ဖြင့် တစ်ပြိုင်နက် သိခြင်း၏ အစွမ်းအားဖြင့်သာလျှင် မဂ်သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် သစ္စာလေးပါးတို့၌ ဖြစ်၏ဟု ပြတော်မူ၏။ “ဤသည်ကား ဘာဝနာပညတ်တည်း” ဟူသည်မှာ ဒွါရ၊ အာရုံတို့နှင့်တကွ ဒွါရခြောက်ပါး၌ ဖြစ်ကုန်သော တရားတို့၏ အနိစ္စအားဖြင့် ရှုခြင်းဖြစ်သော ဤဒေသနာသည် မဂ်ကို ပွားစေခြင်းကို သိစေတတ်သော ပညတ်တည်း။ “နိရောဓပညတ်သည် နိရောဓ၏ ပညတ်တည်း” ဟူသည်မှာ ရောဓ (ဆီးတားခြင်း) ဟု ဆိုအပ်သော တဏှာ၏ မဂ်ဖြင့် အကြွင်းမဲ့ချုပ်ခြင်းကို သိစေသော ပညတ်တည်း။ “ဥပ္ပါဒပညတ်” ဟူသည်မှာ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို သိစေခြင်းတည်း။ “ဩကာသပညတ်” ဟူသည်မှာ တည်ရာအရပ်ကို သိစေခြင်းတည်း။ “အာဟဋနပညတ်” (ဆောင်ယူခြင်းပညတ်) ဟူသည်မှာ ထုတ်ဆောင်ခြင်း (နီဟာရဏ) ကို သိစေသော ပညတ်တည်း။ “အာသာဋိကာတို့၏” ဟူသည်မှာ နွားတို့၏အနာ၌ ယင်မဲရိုင်းတို့ အုထားသော ဥတို့ကို အာသာဋိကာ (ယင်ဥ) မည်ကုန်၏။ ဤအရာ၌ အကြင်သတ္တဝါအား ကိလေသာတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုသတ္တဝါ၏ အကျိုးမဲ့ ပျက်စီးခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ယင်ဥတို့ကဲ့သို့ ကိလေသာတို့သည် အာသာဋိကာ မည်ကုန်၏။ ထိုယင်ဥနှင့်တူသော ကိလေသာတို့ကို အကြွင်းမဲ့ပယ်ဖျက်ခြင်းကို သိစေခြင်းသည် “အဘိနိဃာတပညတ်” မည်၏။ 41. Evaṃ vaṭṭavivaṭṭamukhena sammasanaupādānakkhandhamukheneva saccesu paññattivibhāgaṃ dassetvā idāni teparivaṭṭavasena dassetuṃ ‘‘idaṃ ‘dukkha’nti me, bhikkhave’’tiādi [Pg.123] āraddhaṃ. Tattha dassanaṭṭhena cakkhu. Yathāsabhāvato jānanaṭṭhena ñāṇaṃ. Paṭivijjhanaṭṭhena paññā. Viditakaraṇaṭṭhena vijjā. Obhāsanaṭṭhena āloko. Sabbaṃ paññāvevacanameva. Ayaṃ vevacanapaññatti. Sacchikiriyāpaññattīti paccakkhakaraṇapaññatti. ၄၁. ဤသို့ ဝဋ်ဝိဝဋ်ကို အရင်းပြုသဖြင့်လည်းကောင်း၊ သုံးသပ်ခြင်း ဥပါဒါနက္ခန္ဓာတို့ကို အရင်းပြုသဖြင့်လည်းကောင်း သစ္စာတို့၌ ပညတ်ဝေဖန်ခြင်းကို ပြ၍ ယခုအခါ၌ သစ္စာတို့၌ သုံးပါးသော အပြန် (သစ္စဉာဏ်၊ ကိစ္စဉာဏ်၊ ကတဉာဏ်) အစွမ်းဖြင့် ပြခြင်းငှာ “ရဟန်းတို့၊ ဤသည်ကား ဒုက္ခသစ္စာတည်းဟု ငါဘုရားအား...” အစရှိသည်ကို စတင်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ မြင်တတ်သော သဘောကြောင့် စက္ခုမည်၏။ သဘောအားလျော်စွာ သိတတ်သော သဘောကြောင့် ဉာဏ်မည်၏။ ထိုးထွင်း၍ သိတတ်သောကြောင့် ပညာမည်၏။ ထင်ရှားပြုတတ်သော သဘောကြောင့် ဝိဇ္ဇာမည်၏။ ထွန်းလင်းတတ်သော သဘောကြောင့် အာလောကမည်၏။ အလုံးစုံသည် ပညာ၏ ဝေဝုစ် (ပရိယာယ်) များသာတည်း။ ဤသည်ကား ဝေဝုစ်ကို သိစေသော ပညတ်တည်း။ “သစ္ဆိကိရိယာပညတ်” ဟူသည်မှာ မျက်မှောက်ပြုခြင်းကို သိစေသော ပညတ်တည်း။ Tulamatulañcāti gāthāya pacurajanānaṃ paccakkhabhāvato tulitaṃ paricchinnanti tulaṃ, kāmāvacaraṃ. Na tulanti atulaṃ, tulaṃ vā sadisamassa aññaṃ lokiyakammaṃ natthīti atulaṃ, mahaggatakammaṃ. Kāmāvacararūpāvacarakammaṃ vā tulaṃ, arūpāvacaraṃ atulaṃ, appavipākaṃ vā tulaṃ. Bahuvipākaṃ atulaṃ. Sambhavati etenāti sambhavaṃ, sambhavahetubhūtaṃ. Bhavasaṅkhāraṃ punabbhavasaṅkharaṇakaṃ. Avassajīti vissajjesi. Munīti buddhamuni. Ajjhattaratoti niyakajjhattarato. Samāhitoti upacārappanāsamādhivasena samāhito. Abhindi kavacamivāti kavacaṃ viya bhindi. Attasambhavanti attani sañjātaṃ kilesaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – savipākaṭṭhena sambhavaṃ bhavābhisaṅkharaṇaṭṭhena bhavasaṅkhāranti ca laddhanāmaṃ tulātulasaṅkhātaṃ lokiyakammañca ossaji, saṅgāmasīse mahāyodho kavacaṃ viya attasambhavaṃ kilesañca ajjhattarato samāhito hutvā abhindīti. “တုလမတုလဉ္စ” ဟူသော ဂါထာ၌ လူဝတ်ကြောင် (လူအများ) တို့၏ ထင်ရှားမျက်မှောက်ရှိသည်၏အဖြစ်ကြောင့် နှိုင်းယှဉ်အပ် ပိုင်းခြားအပ်သောကြောင့် “တုလ” မည်၏၊ ကာမာဝစရကံတည်း။ နှိုင်းယှဉ်အပ်သည် မဟုတ်သောကြောင့် “အတုလ” မည်၏၊ သို့မဟုတ် ထိုမဟဂ္ဂုတ်ကံအား တူမျှသော အခြားလောကီကံ မရှိသောကြောင့် “အတုလ” မည်၏၊ မဟဂ္ဂုတ်ကံတည်း။ သို့မဟုတ် ကာမာဝစရကံနှင့် ရူပါဝစရကံသည် “တုလ” မည်၏၊ အရူပါဝစရကံသည် “အတုလ” မည်၏။ သို့မဟုတ် နည်းသောအကျိုးရှိသောကံသည် “တုလ” မည်၏၊ များသောအကျိုးရှိသောကံသည် “အတုလ” မည်၏။ ဤကံဖြင့် ဘဝသစ်ဖြစ်တတ်သောကြောင့် “သမ္ဘဝ” မည်၏၊ ဘဝ၏အကြောင်းဖြစ်သော ကံတည်း။ “ဘဝသင်္ခါရ” ဟူသည် ဘဝသစ်ကို ပြုပြင်တတ်သော ကံတည်း။ “အဝဿဇိ” ဟူသည် စွန့်လွှတ်ပြီ။ “မုနိ” ဟူသည် ဘုရားတည်းဟူသော မုနိတည်း။ “အဇ္ဈတ္တရတော” ဟူသည် မိမိသန္တာန်ဖြစ်သော တရားတို့၌ မွေ့လျော်သည်ဖြစ်၍။ “သမာဟိတော” ဟူသည် ဥပစာရသမာဓိ၊ အပ္ပနာသမာဓိတို့၏ အစွမ်းဖြင့် တည်ကြည်၍။ “အဘိန္ဒိ ကဝစမိဝ” ဟူသည် ချပ်ဝတ်တန်ဆာကို ဖျက်ဆီးသကဲ့သို့ ဖျက်ဆီးပြီ။ “အတ္တသမ္ဘဝံ” ဟူသည် မိမိ၌ဖြစ်သော ကိလေသာကိုတည်း။ ဤဆိုလိုချက်ကား — အကျိုးပေးတတ်သော သဘောကြောင့် “သမ္ဘဝ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဘဝသစ်ကို ပြုပြင်တတ်သော သဘောကြောင့် “ဘဝသင်္ခါရ” ဟူ၍လည်းကောင်း အမည်ရအပ်သော၊ တုလနှင့် အတုလဟု ဆိုအပ်သော လောကီကံကို စွန့်လွှတ်တော်မူပြီ၊ စစ်မြေပြင်၌ သူရဲကောင်းကြီးသည် ချပ်ဝတ်တန်ဆာကို ဖျက်ဆီးသကဲ့သို့ မိမိသန္တာန်၌ဖြစ်သော တရားတို့၌ မွေ့လျော်လျက် တည်ကြည်သည်ဖြစ်၍ မိမိ၌ဖြစ်သော ကိလေသာကို ဖျက်ဆီးတော်မူပြီဟု ဆိုလိုသည်။ Atha vā tulanti tulayanto tīrento. Atulañca sambhavanti nibbānañceva sambhavañca. Bhavasaṅkhāranti bhavagāmikammaṃ. Avassaji munīti ‘‘pañcakkhandhā aniccā, tesaṃ nirodho nibbānaṃ nicca’’ntiādinā (paṭi. ma. 3.38 atthato samānaṃ) nayena tulayanto buddhamuni bhave ādīnavaṃ nibbāne ānisaṃsañca disvā taṃ khandhānaṃ mūlabhūtaṃ bhavasaṅkhāraṃ kammakkhayakarena ariyamaggena avassaji. Kathaṃ? Ajjhattarato. So hi vipassanāvasena ajjhattarato samathavasena samāhito kavacamiva attabhāvaṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ attani sambhavattā ‘‘attasambhava’’nti laddhanāmaṃ sabbaṃ kilesajātaṃ abhindi, kilesābhāve kammaṃ appaṭisandhikattā avassaṭṭhaṃ nāma hoti, kilesābhāvena kammaṃ jahīti attho (dī. ni. aṭṭha. 2.169; udā. aṭṭha. 51). သို့မဟုတ် "တုလံ" ဟူသည် စုံစမ်းဆင်ခြင်ခြင်း (သို့မဟုတ် ဆုံးဖြတ်ခြင်း) ဖြစ်သည်။ "အတုလဉ္စ သမ္ဘဝံ" ဟူသည် နိဗ္ဗာန်နှင့် ဘဝ (သို့မဟုတ် ဖြစ်ခြင်း) ကို ဆိုလိုသည်။ "ဘဝသင်္ခါရံ" ဟူသည် ဘဝသို့ လားစေတတ်သော ကံကို ဆိုသည်။ "အဝဿဇိ မုနိ" ဟူသည် "ခန္ဓာငါးပါးတို့သည် မမြဲကုန်၊ ထိုခန္ဓာငါးပါးတို့၏ ချုပ်ရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်သည် မြဲ၏" ဟူသော နည်းလမ်းအစရှိသည်ဖြင့် စုံစမ်းဆင်ခြင်တော်မူသော ဘုရားတည်းဟူသော မုနိမြတ်သည် ဘဝ၌ အပြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ နိဗ္ဗာန်၌ အကျိုးကိုလည်းကောင်း မြင်တော်မူ၍ ခန္ဓာတို့၏ အရင်းခံဖြစ်သော ထိုဘဝကို ပြုပြင်တတ်သော ကံကို ကံ၏ကုန်ခြင်းကို ပြုတတ်သော အရိယမဂ်ဖြင့် စွန့်ပယ်တော်မူပြီ။ အဘယ်သို့ စွန့်ပယ်သနည်းဟူမူ— မိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်သော တရားတို့၌ မွေ့လျော်ခြင်းဖြင့် စွန့်တော်မူ၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ဝိပဿနာအစွမ်းအားဖြင့် မိမိသန္တာန်ရှိ တရားတို့၌ မွေ့လျော်လျက်၊ သမထအစွမ်းအားဖြင့် တည်ကြည်လျက်၊ ချပ်ဝတ်တန်ဆာကဲ့သို့ အတ္တဘောကို ရစ်ပတ်မြှေးယှက်၍ တည်ရှိကာ မိမိ၌ ဖြစ်ပွားတတ်သောကြောင့် "အတ္တသမ္ဘဝ" ဟု အမည်ရသော အလုံးစုံသော ကိလေသာအပေါင်းကို ဖျက်ဆီးတော်မူပြီ။ ကိလေသာမရှိခြင်းကြောင့်လည်း ကံသည် ပဋိသန္ဓေကို မဖြစ်စေတတ်သည်ဖြစ်၍ စွန့်လွှတ်အပ်သည်မည်၏။ ကိလေသာကင်းခြင်းကြောင့် ကံကို ပယ်စွန့်တော်မူပြီ ဟူသည်မှာ ဤပါဌ်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်တည်း။ Saṅkhatāsaṅkhatadhātuvinimuttassa abhiññeyyassa abhāvato vuttaṃ ‘‘tula…pe… dhammāna’’nti. Tena dhammapaṭisambhidā vuttā hotīti āha – ‘‘nikkhepapaññatti dhammapaṭisambhidāyā’’ti. Bhavasaṅkhāre samudayapakkhiyaṃ sandhāyāha ‘‘pariccāgapaññattī’’ti. Dukkhasaccapakkhiyavasena ‘‘pariññāpaññattī’’ti. Samādhānavisiṭṭhassa [Pg.124] ajjhattaratabhāvassa vasena ‘‘bhāvanāpaññatti kāyagatāya satiyā’’ti vuttaṃ. Ajjhattaratatāvisiṭṭhassa pana samādhānassa vasena ‘‘ṭhitipaññatti cittekaggatāyā’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Abhinibbidāpaññatti cittassāti āyusaṅkhārossajjanavasena cittassa abhinīharaṇapaññatti. Upādānapaññattīti gahaṇapaññatti. Sabbaññutāyāti sammāsambuddhabhāvassa. Etena asammāsambuddhassa āyusaṅkhārossajjanaṃ natthīti dasseti. Kilesābhāvena bhagavā kammaṃ jahatīti dassento ‘‘padālanāpaññatti avijjaṇḍakosāna’’nti āha. သင်္ခတနှင့် အသင်္ခတဓာတ်တို့မှ လွတ်ကင်း၍ ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်သော တရားဟူ၍ မရှိသောကြောင့် "တုလ... ဓမ္မနံ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထို "တုလမတုလသမ္ဘဝံ" ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါကို ပြဆိုရာရောက်သောကြောင့် "နိက္ခေပပညတ္တိ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါယ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဘဝကို ပြုပြင်တတ်သော ကံတို့တွင် သမုဒယသစ္စာအဖို့၌ ဖြစ်သော ကံကို ရည်ညွှန်း၍ "ပရိစ္စာဂပညတ္တိ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဒုက္ခသစ္စာအဖို့၌ ဖြစ်သော ကံ၏အစွမ်းဖြင့် "ပရိညာပညတ္တိ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ တည်ကြည်ခြင်းဖြင့် အထူးပြုအပ်သော မိမိသန္တာန်ဖြစ် တရားတို့၌ မွေ့လျော်ခြင်း၏ အစွမ်းကြောင့် "ဘာဝနာပညတ္တိ ကာယဂတာယ သတိယာ" ဟု ဆိုအပ်သည်။ မိမိသန္တာန်ဖြစ် တရားတို့၌ မွေ့လျော်ခြင်းဖြင့် အထူးပြုအပ်သော တည်ကြည်ခြင်း၏ အစွမ်းကြောင့်မူကား "ဌိတိပညတ္တိ စိတ္တေကဂ္ဂတာယ" ဟု ဆိုအပ်သည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ "အဘိနိဗ္ဗိဒါပညတ္တိ စိတ္တဿ" ဟူသည်မှာ အာယုသင်္ခါရကို စွန့်လွှတ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် စိတ်ကို ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုခြင်းသို့ ရှေးရှုဆောင်ခြင်းကို အပြားအားဖြင့် သိစေတတ်သော ပညတ်ဖြစ်သည်။ "ဥပါဒါပညတ္တိ" ဟူသည်မှာ (တရားကို) ဆုပ်ကိုင်ယူခြင်းကို အပြားအားဖြင့် သိစေသော ပညတ်တည်း။ "သဗ္ဗညုတာယ" ဟူသည်မှာ အလုံးစုံသော တရားကို မဖောက်မပြန် ကိုယ်တော်တိုင် သိတော်မူသော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓအဖြစ်ကို ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ဖြင့် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ မဟုတ်သော သူအား အာယုသင်္ခါရ စွန့်လွှတ်ခြင်းမရှိသည်ကို ပြတော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ကိလေသာမရှိခြင်းဖြင့် ကံကို ပယ်စွန့်တော်မူကြောင်း ပြလိုသဖြင့် "ပဒါလနာပညတ္တိ အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသာနံ" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ Yo dukkhamaddakkhi yatonidānanti yo āraddhavipassako sabbaṃ tebhūmakaṃ dukkhaṃ adakkhi passi, tañca yatonidānaṃ yaṃ hetukaṃ, tampissa kāraṇabhāvena taṇhaṃ passi. Kāmesu so jantu kathaṃ nameyyāti so evaṃ paṭipanno puriso savatthukāmesu kilesakāmesu yena pakārena nameyya abhinameyya, so pakāro natthi. Kasmā? Kāmā hi loke saṅgoti ñatvā. Yasmā imasmiṃ loke kāmasadisaṃ bandhanaṃ natthi. Vuttañcetaṃ bhagavatā ‘‘na taṃ daḷhaṃ bandhanamāhu dhīrā’’tiādi (dha. pa. 345; saṃ. ni. 1.121; netti. 106; peṭako 15), tasmā saṅkhāre āsajjanaṭṭhena saṅgoti viditvā. Tesaṃ satīmā vinayāya sikkheti kāyagatāsatiyogena satimā tesaṃ kāmānaṃ vūpasamāya tīsupi sikkhāsu appamatto sikkheyyāti attho. "ယော ဒုက္ခမဒ္ဒက္ခိ ယတောနိဒါနံ" ဟူသည် ဝိပဿနာကို အားထုတ်သော အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဘုံသုံးပါး၌ ဖြစ်သော အလုံးစုံသော ဒုက္ခကို မြင်၏။ ထိုဘုံသုံးပါးဒုက္ခသည် အကြင်တဏှာလျှင် အကြောင်းရင်းရှိ၏၊ ထိုတဏှာကိုလည်း ထိုဒုက္ခ၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သောအားဖြင့် မြင်၏။ "ကာမေသု သော ဇန္တု ကထံ နမေယျ" ဟူသည်မှာ ဤသို့ ကျင့်ကြံအားထုတ်သော ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ဝတ္ထုကာမနှင့်တကွဖြစ်သော ကိလေသာကာမတို့၌ အဘယ်သို့လျှင် ရှေးရှုညွတ်ကိုင်းပါအံ့နည်း၊ ညွတ်ကိုင်းစရာ အကြောင်းမရှိပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ— လောက၌ ကာမတို့သည် နှောင်ဖွဲ့ငြိတွယ်တတ်သော သဘောရှိသည်ဟု သိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အကြောင်းမူကား ဤလောက၌ ကာမနှင့်တူသော နှောင်ဖွဲ့ခြင်းမည်သည် မရှိပေ။ ထို့ကြောင့်လည်း မြတ်စွာဘုရားက "ပညာရှိတို့သည် ထိုကြိုးကျဉ်းထိပ်တိုင် စသည်ကို မြဲမြံသော နှောင်ဖွဲ့ခြင်းဟု မဆိုကြကုန်" စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် သင်္ခါရတရားတို့ကို ကပ်ငြိတတ်သော သဘောကြောင့် "နှောင်ဖွဲ့ခြင်း" ဟု သိ၍ "တေသံ သတီမာ ဝိနယာယ သိက္ခေ" ဟူသော ပါဌ်၌ ကာယဂတာသတိနှင့် ယှဉ်သဖြင့် သတိရှိသည်ဖြစ်၍ ထိုကာမတို့ ငြိမ်းအေးစေရန် သိက္ခာသုံးပါးတို့၌ မမေ့မလျော့ဘဲ ကျင့်ကြံအားထုတ်ရာ၏ ဟူသည်မှာ ဤပါဌ်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်တည်း။ Vevacanapaññattīti khandhādīnaṃ vevacanapaññatti. Adakkhīti pana padena sambandhattā vuttaṃ – ‘‘dukkhassa pariññāpaññatti cā’’ti. Paccatthikato dassanapaññattīti anatthajananato paccatthikato dassanapaññatti. Pāvakakappāti jalitaaggikkhandhasadisā. Papātauragopamāti papātūpamāuragopamā ca. "ဝေဝစနပညတ္တိ" ဟူသည် ခန္ဓာအစရှိသည်တို့၏ ဝေဝစနပညတ် (နာမည်အမျိုးမျိုးဖြင့် ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ပညတ်) ဖြစ်သည်။ "အဒက္ခိ" ဟူသော ပုဒ်နှင့် စပ်ယှဉ်ပတ်သက်နေသောကြောင့် "ဒုက္ခဿ ပရိညာပညတ္တိ စ" (ဒုက္ခကို ပိုင်းခြား၍ သိစေတတ်သော ပညတ်) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "ပစ္စတ္ထိကတော ဒဿနပညတ္တိ" ဟူသည် အကျိုးမဲ့ကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ရန်သူအားဖြင့် မြင်ခြင်းကို အပြားအားဖြင့် သိစေတတ်သော ပညတ် ဖြစ်သည်။ "ပါဝကကပ္ပ" ဟူသည် ပြောင်ပြောင်တောက်သော မီးပုံကြီးနှင့် တူကုန်၏။ "ပပါတဥရဂေါပမာ" ဟူသည် ချောက်ကမ်းပါးပြတ်နှင့် တူသော ဥပမာလည်းရှိ၊ မြွေနှင့်တူသော ဥပမာလည်း ရှိကုန်၏။ Mohasambandhano lokoti ayaṃ loko avijjāhetukehi saṃyojanehi bandho. Bhabbarūpova dissatīti vipannajjhāsayopi māyāya sāṭheyyena ca paṭicchāditasabhāvo bhabbajātikaṃ viya attānaṃ dasseti. Upadhibandhano bālo, tamasā parivāritoti tassa pana bālassa tathā dassane sammohatamasā parivāritattā kāmaguṇesu anādīnavadassitāya kilesābhisaṅkhārehi bandhattā. Tathā bhūto cāyaṃ [Pg.125] bālo paṇḍitānaṃ assirī viya khāyati alakkhiko eva hutvā upaṭṭhāti. Tayidaṃ sabbaṃ bālassa sato rāgādikiñcanato. Paṇḍitassa pana paññācakkhunā passato natthi kiñcananti ayaṃ saṅkhepattho. Mohasīsena vipallāsā gahitāti āha – ‘‘desanāpaññatti vipallāsāna’’nti. Viparītapaññattīti viparītākārena upaṭṭhahamānassa paññāpanā. "မောဟသမ္ဗန္ဓနော လောကော" ဟူသည် ဤသတ္တလောကသည် အဝိဇ္ဇာဟူသော အကြောင်းရင်းရှိသည့် သံယောဇဉ်တို့ဖြင့် တုပ်နှောင်ထားအပ်၏။ "ဘဗ္ဗရူပေါဝ ဒိဿတိ" ဟူသည် ပျက်စီးဖောက်ပြန်သော အဇ္ဈာသယရှိသော်လည်း လှည့်ပတ်ခြင်း၊ စဉ်းလဲခြင်းတို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းအပ်သော သဘောရှိသဖြင့် ကျွတ်ထိုက်သောသူကဲ့သို့ မိမိကိုယ်ကို ပြသတတ်၏။ "ဥပဓိဗန္ဓနော ဗာလော တမသာ ပရိဝါရိတော" ဟူသည်မှာ ထိုလူမိုက်အား ထိုသို့ကျွတ်ထိုက်သူကဲ့သို့ ပြသရာ၌ အလွန်တွေဝေသော မောဟတည်းဟူသော အမိုက်မှောင်က လွှမ်းမိုးခြံရံထားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကာမဂုဏ်တို့၌ အပြစ်ကို မမြင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကိလေသာဘိသင်္ခါရတို့ဖြင့် နှောင်ဖွဲ့ခံထားရခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသို့သော အခြင်းအရာရှိသော ထိုလူမိုက်သည် ပညာရှိတို့အား အသရေမရှိသကဲ့သို့ ထင်မြင်ရပြီး လက္ခဏာမရှိ အသရေမဲ့သူအဖြစ်သာ ထင်ရှား၏။ ဤအလုံးစုံသော အခြင်းအရာသည် လူမိုက်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ရာဂစသော ကြောင့်ကြတရားတို့ကြောင့် ရှိခြင်းဖြစ်သည်။ ပညာမျက်စိဖြင့် ရှုမြင်တတ်သော ပညာရှိအားမူကား ထိုရာဂစသော ကြောင့်ကြတရားသည် မရှိပေ။ ဤသည်ကား အကျဉ်းချုပ်အနက်တည်း။ မောဟကို အဓိကထား၍ ဝိပလ္လာသတရားတို့ကို ယူအပ်သောကြောင့် "ဒေသနာပညတ္တိ ဝိပလ္လာသာနံ" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "ဝိပရီတပညတ္တိ" ဟူသည် ဖောက်ပြန်သောအခြင်းအရာအားဖြင့် ထင်လာသော တရားကို အပြားအားဖြင့် သိစေခြင်း ဖြစ်သည်။ Atthi nibbānanti samaṇabrāhmaṇānaṃ vācāvatthumattameva. Natthi nibbānanti paramatthato alabbhamānasabhāvattāti vippaṭipannānaṃ micchāvādaṃ bhañjituṃ bhagavatā vuttaṃ – ‘‘atthi, bhikkhave, ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhata’’nti. Tattha hetuṃ dassetuṃ ‘‘no cetaṃ, bhikkhave’’tiādi vuttaṃ. Tassattho – bhikkhave, yadi asaṅkhatā dhātu na abhavissa, na idha sabbassa saṅkhatassa nissaraṇaṃ siyā. Nibbānañhi ārammaṇaṃ katvā pavattamānā sammādiṭṭhiādayo maggadhammā anavasesakilese samucchindanti, tato tividhassapi vaṭṭassa appavattīti. "နိဗ္ဗာန်ရှိ၏" ဟူသော စကားသည် ရဟန်းပုဏ္ဏားတို့၏ နှုတ်မြွက်စကားမျှသာဖြစ်သည်။ "နိဗ္ဗာန်သည် ပရမတ္ထအားဖြင့် မရအပ်သော သဘောရှိသောကြောင့် အမှန်တကယ် မရှိပါ" ဟု ယူဆသော မှားယွင်းသောအယူရှိသူတို့၏ မိစ္ဆာဝါဒကို ဖျက်ဆီးပယ်ဖျက်ရန် မြတ်စွာဘုရားသည် "ချစ်သားရဟန်းတို့... မဖြစ်ပေါ်အပ်၊ မပြုပြင်အပ်၊ အဖန်တလဲလဲ မပြုအပ်၊ အကြောင်းတရားတို့ မပြုပြင်အပ်သော အသင်္ခတဓာတ် (နိဗ္ဗာန်) သည် ရှိ၏" ဟု ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ထိုဟောကြားချက်၌ အကြောင်းရင်းကို ပြသရန် "ချစ်သားရဟန်းတို့... အကယ်၍ ထိုအသင်္ခတဓာတ်သာ မရှိခဲ့အံ့..." စသည်ဖြင့် ဆက်လက်မိန့်ကြားတော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကား၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ— ချစ်သားရဟန်းတို့၊ အကယ်၍ အသင်္ခတဓာတ်သည် မရှိခဲ့ပါမူ ဤလောက၌ အလုံးစုံသော သင်္ခတတရားတို့မှ ထွက်မြောက်ရာလမ်းသည် မရှိနိုင်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ပွားတတ်သော သမ္မာဒိဋ္ဌိအစရှိသော မဂ်တရားတို့သည် အကြွင်းမဲ့သော ကိလေသာတို့ကို ဖြတ်တောက်ကုန်၏၊ ထိုသို့ဖြတ်တောက်သောကြောင့် သုံးပါးသော ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ မဖြစ်ခြင်း (ချုပ်ငြိမ်းခြင်း) သည် ဖြစ်ပေါ်လာရ၏။ Tatthāyamadhippāyo – yathā pariññeyyatāya sauttarānaṃ kāmānaṃ rūpānañca paṭipakkhabhūtaṃ tabbidhurasabhāvaṃ nissaraṇaṃ paññāyati, evaṃ taṃsabhāvānaṃ saṅkhabhadhammānaṃ paṭipakkhabhūtena tabbidhuratāsabhāvena nissaraṇena bhavitabbaṃ, yañca taṃ nissaraṇaṃ. Sā asaṅkhatā dhātu. Kiñca bhiyyo? Saṅkhatadhammārammaṇaṃ vipassanāñāṇaṃ. Api ca anulomañāṇaṃ kilese na samucchedavasena pajahituṃ sakkoti. Sammutisaccārammaṇampi paṭhamajjhānādīsu ñāṇaṃ vikkhambhanamattameva karoti, kilesānaṃ na samucchedaṃ, samucchedappahānakarañca ariyamaggañāṇaṃ, tassa saṅkhatadhammasammutisaccaviparītena ārammaṇena bhavitabbaṃ, sā asaṅkhatā dhātu. Tathā nibbāna-saddo katthaci visaye aviparītattho veditabbo, upacāravuttisabbhāvato, yathā taṃ ‘‘sīhasaddo’’ti. ထိုစကားရပ်၌ ဤသို့သော အဓိပ္ပာယ်ရှိ၏— ပိုင်းခြားသိအပ်သော သဘောရှိသည့်အတွက် လွန်ကဲသောတရားနှင့်တကွဖြစ်သော ကာမာဝစရတရားတို့၏လည်းကောင်း၊ ရူပါဝစရတရားတို့၏လည်းကောင်း ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်၍ ထိုတရားများနှင့် မဆီလျော်သော ထွက်မြောက်ရာသည် ထင်ရှားသကဲ့သို့၊ ထိုအတူပင် ထိုသဘောတရားနှင့် တူညီသော သင်္ခတတရားတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်လျက် ထိုသင်္ခတတရားတို့နှင့် ဆန့်ကျင်ကွဲလွဲသော သဘောရှိသည့် ထွက်မြောက်ရာသည် ရှိရပေမည်။ ထိုထွက်မြောက်ရာဖြစ်သော သဘောတရားသည်ကား အသင်္ခတဓာတ်ပင် ဖြစ်သည်။ နောက်ထပ် ဆိုဖွယ်တစ်ပါးရှိသေးသည်မှာ သင်္ခတတရားလျှင် အာရုံရှိသော ဝိပဿနာဉာဏ် သို့မဟုတ် အနုလောမဉာဏ်သည်ပင်လျှင် ကိလေသာတို့ကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် မပယ်စွန့်နိုင်ပေ။ သမ္မုတိသစ္စာကို အာရုံပြုလျက် ပထမဈာန်အစရှိသည်တို့၌ ဖြစ်ပွားသော ဉာဏ်သည်လည်း ကိလေသာတို့ကို ခေတ္တခဏ ကင်းကွာစေခြင်းမျှသာ ပြုနိုင်ပြီး အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်ခြင်းကို မပြုနိုင်ပေ။ အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်၍ ပယ်သတ်တတ်သော အရိယမဂ်ဉာဏ်၏ အာရုံသည်ကား သင်္ခတတရား၊ သမ္မုတိသစ္စာတို့မှ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော အာရုံသာ ဖြစ်ရပေမည်။ ထိုအာရုံသည်ကား အသင်္ခတဓာတ် ဖြစ်သည်။ ထိုအတူ နိဗ္ဗာန်ဟူသော သဒ္ဒါသည် အချို့သောအရာ၌ တင်စား၍ ခေါ်ဝေါ်ပြောဆိုခြင်း သဘောရှိသဖြင့် "သီဟသဒ္ဒေါ" (ခြင်္သေ့ဟူသော အသံ) ကဲ့သို့ပင် မဖောက်မပြန် ဟုတ်မှန်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ရှိကြောင်း မှတ်အပ်၏။ Atha vā ‘‘atthi, bhikkhave, ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhata’’nti (udā. 73) vacanaṃ aviparītatthaṃ, bhagavatā bhāsitattā. Yañhi bhagavatā bhāsitaṃ, taṃ aviparītatthaṃ. Yathā taṃ ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā, sabbe saṅkhārā dukkhā, sabbe dhammā anattā’’ti (ma. ni. 1.353, 356; kathā. 753; cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 4; paṭi. ma. 1.31; netti. 5; dha. pa. 277-279), evampi yuttivasena asaṅkhatāya dhātuyā paramatthato sabbhāvo veditabbo. Kiṃ vā etāya yutticintāya? Yasmā bhagavatā [Pg.126] ‘‘atthi, bhikkhave, ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhatanti (udā. 73), appaccayā dhammā asaṅkhatā dhammāti (dha. sa. dukamātikā 7-8) ca, asaṅkhatañca vo, bhikkhave, dhammaṃ desessāmi asaṅkhatagāminiñca paṭipada’’ntiādinā (saṃ. ni. 4.366-367, 377) ca anekehi suttapadehi nibbānadhātuyā paramatthato sabbhāvo desitoti. Tattha upanayanapaññattīti paṭipakkhato hetuupanayanassa paññāpanā. Jotanāpaññattīti paṭiññātassa atthassa siddhiyā pakāsanāpaññatti. Sesaṃ sabbaṃ suviññeyyameva. သို့မဟုတ်ပါကလည်း "ရဟန်းတို့၊ မမွေးဖွားအပ်၊ မဖြစ်ပေါ်အပ်၊ မပြုပြင်အပ်၊ အကြောင်းတရားတို့က မပြုပြင်အပ်သော တရားသည် ရှိ၏" ဟူသော စကားသည် မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သောကြောင့် မဖောက်မပြန် မှန်ကန်သော အနက်ရှိ၏။ စင်စစ်သော်ကား မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော စကားသည် မဖောက်မပြန် မှန်ကန်သော အနက်ရှိသည်သာတည်း။ ဥပမာသော်ကား "သင်္ခါရတရား အားလုံးတို့သည် မမြဲကြကုန်၊ သင်္ခါရတရား အားလုံးတို့သည် ဆင်းရဲကြကုန်၏၊ တရားအားလုံးတို့သည် အတ္တမဟုတ်ကြကုန်" ဟူသော စကားကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် အကျိုးအကြောင်း အသင့်အတင့်ရှိသော အစွမ်းဖြင့် အသင်္ခတဓာတ်၏ ပရမတ္ထအားဖြင့် ထင်ရှားရှိခြင်းကို သိအပ်၏။ သို့မဟုတ်ပါက ဤသို့သော ယုတ္တိတွေးတောခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မြတ်စွာဘုရားသည် "ရဟန်းတို့၊ မမွေးဖွားအပ်၊ မဖြစ်ပေါ်အပ်၊ မပြုပြင်အပ်၊ အကြောင်းတရားတို့က မပြုပြင်အပ်သော တရားသည် ရှိ၏" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "အကြောင်းတရားမရှိသော တရားတို့သည် အသင်္ခတတရားတို့မည်ကုန်၏" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ရဟန်းတို့၊ သင်တို့အား အသင်္ခတတရားကိုလည်းကောင်း၊ အသင်္ခတတရားသို့ ရောက်ကြောင်းအကျင့်ကိုလည်းကောင်း ဟောကြားပေအံ့" ဟူ၍လည်းကောင်း အစရှိသော များစွာသော သုတ်ပုဒ်တို့ဖြင့် နိဗ္ဗာနဓာတ်၏ ပရမတ္ထအားဖြင့် ထင်ရှားရှိခြင်းကို ဟောကြားတော်မူအပ်သောကြောင့်တည်း။ ထိုစကား၌ "ဥပနယနပညတ်" ဟူသည် ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် အကြောင်းတရား၏ (နိဗ္ဗာန်ရှိကြောင်းကို) ဆောင်ယူပုံကို အပြားအားဖြင့် သိစေခြင်းတည်း။ "ဇောတနာပညတ်" ဟူသည် ဝန်ခံအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ် ပြီးမြောက်ခြင်းကို ထင်ရှားစေသော ပညတ်တည်း။ ကျန်သောအလုံးစုံသည် ကောင်းစွာ သိလွယ်သည်သာတည်း။ Paññattihāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā. ပညတ္တိဟာရဝိဘင်းအဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။ 12. Otaraṇahāravibhaṅgavaṇṇanā ၁၂. ဩတရဏဟာရဝိဘင်းအဖွင့် 42. Tattha katamo otaraṇo hāroti otaraṇahāravibhaṅgo. Tattha asekkhā vimuttīti ayaṃ tedhātuke vītarāgatā asekkhā phalavimutti. Tāniyevāti tāni asekkhāyaṃ vimuttiyaṃ saddhādīni. Ayaṃ indriyehi otaraṇāti asekkhāya vimuttiyā niddhāritehi saddhādīhi indriyehi saṃvaṇṇanāya otaraṇā. ၄၂. ထိုစကားရပ်၌ "တတ္ထ ကတမော ဩတရဏော ဟာရော" ဟူသည်မှာ ဩတရဏဟာရဝိဘင်း ဖြစ်၏။ ထိုဩတရဏဟာရ၌ "အသေက္ခာ ဝိမုတ္တိ" ဟူသည်မှာ ကာမ၊ ရူပ၊ အရူပတည်းဟူသော ဘုံသုံးပါး၌ ရာဂကင်းခြင်းဖြစ်သော အသေက္ခဖိုလ်ဝိမုတ္တိ ဖြစ်၏။ "တာနိယေဝ" ဟူသည်မှာ ထိုအသေက္ခဝိမုတ္တိ၌ ရှိသော သဒ္ဓါအစရှိသော ဣန္ဒြေတရားတို့ပင်တည်း။ "အယံ ဣန္ဒြိယေဟိ ဩတရဏာ" ဟူသည်မှာ အသေက္ခဝိမုတ္တိ၌ ထင်ရှားပြအပ်ကုန်သော သဒ္ဓါအစရှိသော ဣန္ဒြေတို့ဖြင့် ဖွင့်ဆိုကာ သက်ဆင်းစေခြင်း (သွင်းခြင်း) ဖြစ်၏။ Pañcindriyāni vijjāti sammāsaṅkappo viya sammādiṭṭhiyā upakārakattā paññākkhandhe saddhādīni cattāri indriyāni vijjāya upakārakattā saṅgaṇhanavasena vuttāni. Saṅkhārapariyāpannānīti pañcasu khandhesu saṅkhārakkhandhe antogadhāni. Ye saṅkhārā anāsavāti taṃ saṅkhārakkhandhaṃ viseseti, aggaphalassa adhippetattā. Tato eva ca no bhavaṅgā. Dhammadhātusaṅgahitāti aṭṭhārasadhātūsu dhammadhātusaṅgahitā. Yadipi pubbe vītarāgatā asekkhā vimutti dassitā, tassā pana paṭipattidassanatthaṃ ‘‘ayaṃ ahamasmīti anānupassī’’ti dassanamaggo idha vuttoti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ayaṃ ahamasmīti anānupassī’’tiādi vuttaṃ. Sabbaṃ vuttanayameva. "ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ ဝိဇ္ဇာ" ဟူသော ဤအရာ၌ သမ္မာဒိဋ္ဌိအား ကျေးဇူးပြုသည့်အဖြစ်ကြောင့် ပညာက္ခန္ဓာ၌ သင်္ဂြိုဟ်သည့် အစွမ်းအားဖြင့် သမ္မာသင်္ကပ္ပကို ဆိုအပ်သကဲ့သို့၊ သဒ္ဓါအစရှိသော လေးပါးသော ဣန္ဒြေတို့ကိုလည်း ဝိဇ္ဇာ (ဝိပဿနာဉာဏ်) အား ကျေးဇူးပြုသောကြောင့် သင်္ဂြိုဟ်သည့် အစွမ်းအားဖြင့် ဆိုအပ်ကုန်၏။ "သင်္ခါရပရိယာပန္နာနိ" ဟူသည်ကား ခန္ဓာငါးပါးတို့တွင် သင်္ခါရက္ခန္ဓာ၌ အကျုံးဝင်ကုန်၏။ "ယေ သင်္ခါရာ အနာသဝါ" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ထိုသင်္ခါရက္ခန္ဓာကို အထူးပြုထား၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အရဟတ္တဖိုလ်ကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုကဲ့သို့ အာသဝေါကင်းသည့်အဖြစ်ကြောင့်သာလျှင် ဘဝ၏အကြောင်း (ဘဝင်စိတ်) မဟုတ်ကုန်။ "ဓမ္မဓာတုသင်္ဂဟိတာ" ဟူသည်ကား ဓာတ်တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးတို့တွင် ဓမ္မဓာတ်၌ သင်္ဂြိုဟ်အပ်ကုန်၏။ ရှေး၌လည်း ရာဂကင်းသော အဖြစ်ဟု ဆိုအပ်သော အသေက္ခဝိမုတ္တိကို ပြသခဲ့သော်လည်း ထိုအသေက္ခဝိမုတ္တိ၏ ကျင့်စဉ်ကို ပြခြင်းငှာ "အယံ အဟမသ္မီတိ အနာနုပဿီ" ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် ဒဿနမဂ် (သောတာပတ္တိမဂ်) ကို ဤအရာ၌ ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ ဤအနက်ကို ပြခြင်းငှာ "အယံ အဟမသ္မီတိ အနာနုပဿီ" အစရှိသည်ကို ဆိုအပ်၏။ ကျန်သောအလုံးစုံသည် ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းသာလျှင်တည်း။ 43. Nissitassa calitanti taṇhādiṭṭhivasena kammaṃ anavaṭṭhānaṃ. Cutūpapātoti aparāparaṃ cavanaṃ upapatanañca. Nissitapade labbhamānaṃ nissayanaṃ uddharanto āha – ‘‘nissayo nāmā’’ti. Taṇhānissayoti taṇhābhiniveso. So hi taṇhācaritassa patiṭṭhābhāvena tathā vutto. Evaṃ [Pg.127] diṭṭhinissayopi daṭṭhabbo. Rattassa cetanāti cetanāpadhānattā saṅkhārakkhandhadhammānaṃ cetanāsīsena taṇhaṃ eva vadati. Tenevāha – ‘‘ayaṃ taṇhānissayo’’ti. Yasmā pana viparītābhiniveso mohassa balavabhāve eva hoti, tasmā ‘‘yā mūḷhassa cetanā, ayaṃ diṭṭhinissayo’’ti vuttaṃ. ၄၃. "နိဿိတဿ စလိတံ" ဟူသည်ကား တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိတို့၏ အစွမ်းဖြင့် တုန်လှုပ်ခြင်း၊ မတည်ငြိမ်ခြင်း (မရပ်တည်ခြင်း) ရှိ၏ ဟူလို။ "စုတူပပါတော" ဟူသည်ကား အဆင့်ဆင့် စုတေခြင်းနှင့် ပဋိသန္ဓေနေခြင်း မရှိတော့ခြင်း ဖြစ်၏။ "နိဿိတ"ဟူသော ပုဒ်၌ ရရှိနိုင်သော မှီရာကို ဖော်ထုတ်လိုသဖြင့် "နိဿယော နာမ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "တဏှာနိဿယော" ဟူသည်ကား တဏှာအားဖြင့် စွဲလမ်းခြင်း (နှလုံးသွင်းခြင်း) တည်း။ အမှန်သော်ကား ထိုတဏှာဖြင့် စွဲလမ်းခြင်းကို တဏှာစရိုက်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ တည်ရာဖြစ်သောကြောင့် ထိုသို့ ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဤနည်းတူ ဒိဋ္ဌိနိဿယကိုလည်း မှတ်ယူအပ်၏။ "ရတ္တဿ စေတနာ" ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် သင်္ခါရက္ခန္ဓတရားတို့တွင် စေတနာသည် အဓိကဖြစ်သောကြောင့် စေတနာကို အချက်အခြာပြု၍ တဏှာကိုသာ ဆိုလိုခြင်းဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် "အယံ တဏှာနိဿယော" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အကြင်ကြောင့် ဖောက်ပြန်သောအားဖြင့် စွဲလမ်းစွန်းငြိခြင်းသည် မောဟအားကြီးသောအခါ၌သာ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် "ယာ မူဠှဿ စေတနာ၊ အယံ ဒိဋ္ဌိနိဿယော" ဟု ဆိုအပ်၏။ Evaṃ cetanāsīsena taṇhādiṭṭhiyo vatvā idāni tattha nippariyāyena cetanaṃyeva gaṇhanto ‘‘cetanā pana saṅkhārā’’ti āha. Yā rattassa vedanā, ayaṃ sukhā vedanāti sukhāya vedanāya rāgo anusetīti katvā vuttaṃ. Tathā adukkhamasukhāya vedanāya avijjā anusetīti āha – ‘‘yā sammūḷhassa vedanā, ayaṃ adukkhamasukhā vedanā’’ti. Idha vedanāsīsena cetanā vuttā. Taṇhāyāti taṇhaṃ. Diṭṭhiyāti diṭṭhiṃ. Yathā vā sesadhammānaṃ taṇhāya nissayabhāve puggalo taṇhāya nissitoti vuccati. Evaṃ taṇhāya sesadhammānaṃ paccayabhāve puggalo taṇhāya nissitoti vuccatīti āha – ‘‘taṇhāya anissito’’ti. ဤသို့လျှင် စေတနာကို အချက်အခြာပြု၍ တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိတို့ကို မိန့်ဆိုပြီးနောက် ယခုအခါ ထိုတဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိတို့တွင် မုချအားဖြင့် စေတနာကိုသာ ယူဆသဖြင့် "စေတနာ ပန သင်္ခါရာ" (စေတနာသည်သာ သင်္ခါရတရားတို့ ဖြစ်၏) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "ယာ ရတ္တဿ ဝေဒနာ၊ အယံ သုခါ ဝေဒနာ" ဟူသော ဤစကားသည် ချမ်းသာသော ဝေဒနာ၌ ရာဂတရားသည် ကိန်းဝပ်တတ်၏ ဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုနည်းတူစွာ မဆင်းရဲမချမ်းသာသော (ဥပေက္ခာ) ဝေဒနာ၌ အဝိဇ္ဇာတရား ကိန်းဝပ်တတ်သောကြောင့် "ယာ သမ္မူဠှဿ ဝေဒနာ၊ အယံ အဒုက္ခမသုခါ ဝေဒနာ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဤနေရာ၌ ဝေဒနာကို အချက်အခြာပြု၍ စေတနာကို ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ "တဏှာယ" ဟူသည် တဏှာကို၊ "ဒိဋ္ဌိယာ" ဟူသည် ဒိဋ္ဌိကို ဆိုလို၏။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းအားဖြင့် တဏှာမှ ကြွင်းသောတရားတို့၏ မှီရာအဖြစ် တဏှာသည် ရှိသောအခါ ပုဂ္ဂိုလ်ကို "တဏှာကို မှီသူ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သကဲ့သို့၊ ဤနည်းတူစွာ ကြွင်းသောတရားတို့၌ တဏှာသည် အကြောင်းတရားအဖြစ် ရှိသောအခါ၌လည်း ပုဂ္ဂိုလ်ကို "တဏှာကို မှီသူ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "တဏှာယ အနိဿိတော" (တဏှာကို မမှီသူ) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ Passaddhīti darathapaṭippassambhanā. Kāyikāti karajakāyasannissitā. Cetasikāti cittasannissitā. Yasmā pana sā darathapaṭippassaddhi kāyacittānaṃ sukhe sati pākaṭā hoti, tasmā ‘‘yaṃ kāyikaṃ sukha’’ntiādinā phalūpacārena vuttāya passaddhiyā natiabhāvassa kāraṇabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘passaddhakāyo’’tiādi vuttaṃ. Soti evaṃ vimuttacitto khīṇāsavo. Rūpasaṅkhaye vimuttoti rūpānaṃ saṅkhayasaṅkhāte nibbāne vimutto. Atthītipi na upetīti sassato attā ca loko cātipi taṇhādiṭṭhiupayena na upeti na gaṇhāti. Natthīti asassatoti. Atthi natthīti ekaccaṃ sassataṃ ekaccaṃ asassatanti. Nevatthi no natthīti amarāvikkhepavasena. Gambhīroti uttānabhāvahetūnaṃ kilesānaṃ abhāvena gambhīro. Nibbutoti atthītiādinā upagamanakilesānaṃ vūpasamena parinibbuto sītibhūto. "ပဿဒ္ဓိ" ဟူသည် ပူပန်ခြင်း (ဒရထ) ငြိမ်းအေးခြင်း ဖြစ်၏။ "ကာယိကာ" ဟူသည် ကရဇကာယ (ရုပ်ကိုယ်) ကို မှီသော ပဿဒ္ဓိတည်း။ "စေတသိကာ" ဟူသည် စိတ်ကို မှီသော ပဿဒ္ဓိတည်း။ အကြင်ကြောင့် ထိုပူပန်ခြင်းငြိမ်းအေးခြင်းသည် ကာယနှင့် စိတ်တို့၏ ချမ်းသာခြင်းရှိသောအခါ၌ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် "ယံ ကာယိကံ သုခံ" အစရှိသည်ဖြင့် အကျိုးတရားကို တင်စား၍ ဆိုအပ်ပြီးသော ပဿဒ္ဓိကြောင့် အာရုံ၌ ညတ်ကိုင်းခြင်းမရှိသည့် အကြောင်းတရားကို ပြခြင်းငှာ "ပဿဒ္ဓကာယော" အစရှိသည်ကို ဆိုအပ်၏။ "သော" ဟူသည် ဤသို့ လွတ်မြောက်သော စိတ်ရှိသော၊ အာသဝေါကုန်ပြီးသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုလို၏။ "ရူပသင်္ခယေ ဝိမုတ္တော" ဟူသည် ရုပ်တို့၏ ချုပ်ငြိမ်းရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်၌ လွတ်မြောက်သော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်၏။ "အတ္ထီတိပိ န ဥပေတိ" ဟူသည်မှာ "အတ္တနှင့် လောကသည် မြဲ၏" ဟူ၍ တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိဖြင့် စွဲကပ်ခြင်း မပြု၊ စွဲကိုင်ယူခြင်း မရှိဟူလို။ "နတ္ထိ" ဟူသည်မှာ "မမြဲ" ဟု တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိဖြင့် မစွဲကပ်။ "အတ္ထိ နတ္ထိ" ဟူသည်မှာ "အချို့ မြဲ၏၊ အချို့ မမြဲ" ဟု တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိဖြင့် မစွဲကပ်။ "နေဝတ္ထိ နော နတ္ထိ" ဟူသည်မှာ အမရာဝိက္ခေပ (အယူမမြဲ စကားပျံ့လွင့်ခြင်း) ဒိဋ္ဌိ၏ အစွမ်းဖြင့် မစွဲကပ်။ "ဂမ္ဘီရော" ဟူသည်ကား တိမ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ကိလေသာများ ကင်းဝေးခြင်းကြောင့် နက်နဲခြင်း ဖြစ်၏။ "နိဗ္ဗုတော" ဟူသည်မှာ "မြဲသောအားဖြင့် ရှိ၏" အစရှိသည်ဖြင့် စွဲကပ်တတ်သော ကိလေသာတို့ ငြိမ်းအေးသွားခြင်းကြောင့် အကြွင်းမဲ့ အေးငြိမ်းပြီး ဖြစ်၏။ Idhāgatīti paralokato idha āgati. Gatīti idhalokato paralokagamanaṃ. Taṃ pana punabbhavoti āha ‘‘peccabhavo’’ti. Idha huranti dvārārammaṇadhammā dassitāti ‘‘ubhayamantarenā’’ti padena dvārappavattadhamme dassento ‘‘phassasamuditesu dhammesū’’ti āha. Tassattho – phassena [Pg.128] saddhiṃ phassena kāraṇabhūtena ca samuditesu sambhūtesu viññāṇavedanāsaññācetanāvitakkavicārādidhammesu. Attānaṃ na passatīti tesaṃ dhammānaṃ anattabhāveneva tattha attānaṃ na passati. Virajjati virāgā vimuccatīti padehi lokuttaradhammānaṃ paṭiccasamuppādabhāvaṃ dassento tadatthatāya sīlādīnampi pariyāyena tabbhāvamāha ‘‘lokuttaro’’tiādinā. "ဣဓာဂတိ" ဟူသည်မှာ တမလွန်ဘဝမှ ဤဘဝသို့ လာခြင်း ဖြစ်၏။ "ဂတိ" ဟူသည်မှာ ဤဘဝမှ တမလွန်ဘဝသို့ သွားခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုတမလွန်ဘဝသို့ သွားခြင်းသည် ဘဝသစ် (ဘဝသစ်ဖြစ်ပေါ်ခြင်း) ဖြစ်သောကြောင့် "ပေစ္စဘဝေါ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "ဣဓ" နှင့် "ဟူရံ" ဟူသော ပုဒ်တို့ဖြင့် ဒွါရနှင့် အာရုံတရားတို့ကို ပြသအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "ဥဘယမန္တရေန" ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ဒွါရ၌ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော တရားတို့ကို ပြလိုသဖြင့် "ဖဿသမုဒိတေသု ဓမ္မေသု" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ၎င်း၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ—ဖဿနှင့်အတူလည်းကောင်း၊ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော ဖဿကြောင့်လည်းကောင်း အတူတကွ ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်သော ဝိညာဉ်၊ ဝေဒနာ၊ သညာ၊ စေတနာ၊ ဝိတက်၊ ဝိစာရ အစရှိသော တရားတို့၌... ဟူလို။ "အတ္တာနံ န ပဿတိ" ဟူသည် ထိုဝိညာဉ်စသော တရားတို့၏ အနတ္တသဘောမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့် ထိုတရားတို့၌ အတ္တ (ငါ၊ ကိုယ်) ဟူ၍ မရှုမြင်ခြင်း ဖြစ်၏။ "ဝိရဇ္ဇတိ ဝိရာဂါ ဝိမုစ္စတိ" ဟူသော ပုဒ်တို့ဖြင့် လောကုတ္တရာတရားတို့၏ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်အဖြစ်ကို ပြလိုသော အရှင်ကစ္စည်းသည် သီလအစရှိသော တရားတို့သည်လည်း ထိုဝိရာဂ၊ ဝိမုတ္တိ အကျိုးငှာ ဖြစ်သောကြောင့် ပရိယာယ်အားဖြင့် ထိုလောကုတ္တရာ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် အဖြစ်ကိုပင် "လောကုတ္တရော" အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 44. Nāmasampayuttoti nāmena missito. Saupādisesā nibbānadhātūti arahattaphalaṃ adhippetaṃ. Tañca paññāpadhānanti āha – ‘‘saupādisesā nibbānadhātu vijjāti. Sesaṃ sabbaṃ uttānameva. ၄၄. "နာမသမ္ပယုတ္တော" ဟူသည်မှာ နာမ်နှင့် ရောနှောခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "သဥပါဒိသေသာ နိဗ္ဗာနဓာတု" ဟူသော ဤပုဒ်၌ အရဟတ္ထဖိုလ်ကို ရည်ရွယ်သည်။ ထိုအရဟတ္ထဖိုလ်သည်လည်း ပညာကို အဓိကထားသောကြောင့် "သဥပါဒိသေသာ နိဗ္ဗာနဓာတု ဝိဇ္ဇာ" (ပညာ) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ကြွင်းသော အလုံးစုံသည် လွယ်ကူလှပေ၏။ Otaraṇahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā. ဩတရဏဟာရဝိဘင်းအဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။ 13. Sodhanahāravibhaṅgavaṇṇanā ၁၃. သောဓနဟာရဝိဘင်းအဖွင့် 45. Tattha katamo sodhano hāroti sodhanahāravibhaṅgo. Tattha bhagavā padaṃ sodhetīti ‘‘avijjāya nivuto loko’’ti (su. ni. 1039; cūḷani. ajitamāṇavapucchā 58, ajitamāṇavapucchāniddesa 2) vadanto bhagavā – ‘‘kenassu nivuto loko’’ti (su. ni. 1038; cūḷani. ajitamāṇavapucchā 57, ajitamāṇavapucchāniddesa 1) āyasmatā ajitena pucchāvasena vuttaṃ padaṃ sodheti nāma, tadatthassa vissajjanato. No ca ārambhanti na tāva ārambhaṃ sodheti, ñātuṃ icchitassa atthassa apariyositattā. Suddho ārambhoti ñātuṃ icchitassa atthassa pabodhitattā sodhito ārambhoti attho. Aññāṇapakkhandānaṃ dveḷhakajātānaṃ vā pucchanakāle pucchitānaṃ pucchāvisayo avijaṭaṃ mahāgahanaṃ viya mahāduggaṃ viya ca andhakāraṃ avibhūtaṃ hoti. Yadā ca bhagavatā paṇḍitehi vā bhagavato sāvakehi apade padaṃ dassentehi nijjaṭaṃ nigumbaṃ katvā pañhe vissajjite mahatā gandhahatthinā abhibhavitvā obhaggapadālito gahanappadeso viya vigatandhakāro vibhūto upaṭṭhahamāno visodhito nāma hoti. ၄၅. ထိုပါဌ်၌ “တတ္ထ ကတမော သောဓနော ဟာရော” စသည်မှာ သောဓနဟာရဝိဘင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသောဓနဟာရ၌ “ဘဂဝါ ပဒံ သောဓေတိ” ဟူသည်မှာ “လောကသည် အဝိဇ္ဇာဖြင့် ဖုံးလွှမ်းအပ်၏” ဟု ဟောတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် “လောကသည် အဘယ်တရားဖြင့် ဖုံးလွှမ်းအပ်သနည်း” ဟု အရှင်အဇိတ၏ မေးခွန်းဖြင့် မေးလျှောက်အပ်သော ပုဒ်ကို သုတ်သင်ခြင်းမည်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ထိုမေးခွန်း၏အနက်ကို ဖြေကြားတော်မူသောကြောင့်တည်း။ “နော စ အာရမ္ဘံ” ဟူသည်ကား သိရှိလိုသော အနက်အဓိပ္ပာယ် မပြီးဆုံးသေးသောကြောင့် ထိုမျှဖြင့် အားထုတ်အပ်သောအနက်ကို မသုတ်သင်နိုင်သေးပေ။ “သုဒ္ဓေါ အာရမ္ဘော” ဟူသည်မှာ သိရှိလိုသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပွင့်လင်းစေပြီးဖြစ်သောကြောင့် အားထုတ်အပ်သောအနက်ကို သုတ်သင်ပြီးပြီဟု အနက်ရသည်။ မသိနားမလည်ခြင်းသို့ ပြေးဝင်သူ သို့မဟုတ် ယုံမှားသံသယ နှလုံးနှစ်ခွဖြစ်သူတို့သည် မေးမြန်းသောအခါ၌ မေးအပ်သောအနက်သည် ရှုပ်ထွေးမြှေးယှက်သော ကြီးစွာသောတောချုံကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ကြီးစွာသော ချောက်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အမှောင်ထုကဲ့သို့ မထင်မရှား ဖြစ်နေတတ်သည်။ အကြင်အခါ၌ကား မြတ်စွာဘုရားသော်လည်းကောင်း၊ မြတ်စွာဘုရား၏ တပည့်ပညာရှိတို့သော်လည်းကောင်း အရာမဟုတ်သည်၌ အရာကိုပြလျက် အရှုပ်အထွေး မရှိအောင်၊ ဖုံးလွှမ်းခြင်း မရှိအောင် ပြု၍ ပြဿနာကို ဖြေဆိုတော်မူသောအခါ ထိုမေးခွန်း၏အရာသည် ကြီးမြတ်သော ဂန္ဓဆင်ပြောင်ကြီး နှိပ်နင်းဖျက်ဆီးထားသော ချုံတောကဲ့သို့ အမှောင်တိုက်ကင်းစင်ကာ ထင်ရှားစွာ တည်ရှိ၍ သုတ်သင်အပ်သည်မည်ပေသည်။ Sodhanahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā. သောဓနဟာရဝိဘင်းအဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။ 14. Adhiṭṭhānahāravibhaṅgavaṇṇanā ၁၄. အဓိဋ္ဌာနဟာရဝိဘင်းအဖွင့် 46. Tattha [Pg.129] katamo adhiṭṭhāno hāroti adhiṭṭhānahāravibhaṅgo. Tattha tathā dhārayitabbāti ekattavemattatāsaṅkhātasāmaññavisesamattato dhārayitabbā, na pana tattha kiñci vikappetabbāti adhippāyo. Avikappetabbatāya kāraṇaṃ niddesavāravaṇṇanāyaṃ vuttameva. Taṃ taṃ phalaṃ maggati gavesatīti maggo, tadatthikehi maggīyati gavesīyatīti vā maggo. Niratiyaṭṭhena nirassādaṭṭhena ca nirayo. Uddhaṃ anugantvā tiriyaṃ añcitāti tiracchānā. Tiracchānāva tiracchānayoni. Petatāya petti, ito pecca gatabhāvoti attho. Petti eva pettivisayo. Na suranti na bhāsanti na dibbantīti asurā. Asurā eva asurayoni. Dibbehi rūpādīhi suṭṭhu aggāti saggā. Manassa ussannatāya manussā. Vānaṃ vuccati taṇhā, taṃ tattha natthīti nibbānaṃ. Nirayaṃ gacchatīti nirayagāmī. Sesapadesupi eseva nayo. Asurayoniyoti asurayoniyā hito, asurajātinibbattanakoti attho. Saggaṃ gametīti saggagāmiyo. Manussagāmīti manussalokagāmī. Paṭisaṅkhānirodhoti paṭisaṅkhāya paṭipakkhabhāvanāya nirodho, paṭipakkhe vā tathā appavatte uppajjanārahassa paṭipakkhavuttiyā anuppādo. Appaṭisaṅkhānirodhoti saṅkhatadhammānaṃ sarasanirodho, khaṇikanirodhoti attho. ၄၆. ထိုပါဌ်၌ “တတ္ထ ကတမော အဓိဋ္ဌာနော ဟာရော” စသည်မှာ အဓိဋ္ဌာနဟာရဝိဘင်း ဖြစ်သည်။ ထိုအဓိဋ္ဌာနဟာရ၌ “တထာ ဓာရယိတဗ္ဗာ” ဟူသည်မှာ ဧကတ္တ (တူညီခြင်း)၊ ဝေမတ္တ (ကွဲပြားခြင်း) ဟု ဆိုအပ်သော သာမညနှင့် ဝိသေသမျှအားဖြင့်သာ မှတ်ယူအပ်ကုန်၏။ ထိုတရားတို့၌ တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ အထူးမကြံစည်အပ်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ထိုသို့ အထူးမကြံစည်အပ်ခြင်း၏ အကြောင်းကို နိဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ၌ ဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ ထိုထိုသော ငရဲအစရှိသော အကျိုးတရားကို ရှာဖွေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုအကျိုးကို အလိုရှိသူတို့က ရှာဖွေအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း “မဂ်” ဟု ခေါ်သည်။ မွေ့လျော်ခြင်းမရှိသော သဘော၊ သာယာဖွယ်မရှိသော သဘောကြောင့် “နိရယ” (ငရဲ) မည်၏။ အထက်သို့မတက်ဘဲ ဖီလာကန့်လန့် သွားတတ်သောကြောင့် “တိရစ္ဆာန်” မည်ကုန်၏။ တိရစ္ဆာန်တို့သည်ပင် တိရစ္ဆာန်မျိုး ဖြစ်သည်။ ဘဝတစ်ပါးသို့ ပြောင်းရွှေ့ရောက်ရှိခြင်း သဘောကြောင့် “ပြိတ္တာ” မည်၏။ ဤဘဝမှ သေလွန်၍ ဘဝတစ်ပါးသို့ ရောက်ခြင်းဟု အနက်ရသည်။ ပြိတ္တာသည်ပင် ပြိတ္တာဘုံ မည်၏။ မထွန်းပ၊ မတောက်ပ၊ မကစားကုန်သောကြောင့် “အသုရာ” မည်ကုန်၏။ အသုရာသည်ပင် အသုရာမျိုး မည်၏။ နတ်၌ဖြစ်သော ရူပါရုံစသည်တို့ဖြင့် အလွန်တရာ မြတ်သောကြောင့် “နတ်ပြည်” မည်ကုန်၏။ စိတ်၏ များပြားထက်သန်မှုကြောင့် “လူ” မည်ကုန်၏။ တဏှာကို “ဝါန” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏၊ ထိုတဏှာသည် ယင်း၌ မရှိသောကြောင့် “နိဗ္ဗာန်” မည်၏။ ငရဲသို့ ရောက်တတ်သောကြောင့် “ငရဲသို့ ရောက်တတ်သူ” မည်၏။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ “အသုရယောနိယော” ဟူသည်မှာ အသုရာမျိုးအား လျော်သော သို့မဟုတ် အသုရာမျိုး၏ အကျိုးစီးပွားဖြစ်သော၊ အသုရာဘဝ၌ ဖြစ်စေတတ်သော ဟူသောအနက်တည်း။ နတ်ပြည်သို့ ရောက်စေတတ်သောကြောင့် “နတ်ပြည်သို့ ရောက်စေတတ်သူ” မည်၏။ “မနုဿဂါမီ” ဟူသည်မှာ လူ့ပြည်သို့ ရောက်စေတတ်သော တရားကို ဆိုလိုသည်။ “ပဋိသင်္ခါနိရောဓော” ဟူသည်မှာ ဆင်ခြင်တုံပညာ ဆန့်ကျင်ဘက်ဘာဝနာဖြင့် ချုပ်ငြိမ်းခြင်း သို့မဟုတ် ဆန့်ကျင်ဘက်တရား ဖြစ်ထွန်းလာသဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ရန် ထိုက်သောတရားတို့ မဖြစ်ပေါ်နိုင်တော့ဘဲ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “အပ္ပဋိသင်္ခါနိရောဓော” ဟူသည်မှာ သင်္ခတတရားတို့၏ မိမိသဘောအလျောက် ခဏချင်း ချုပ်ပျက်ခြင်း (ခဏိကနိရောဓ) ဟူသောအနက်တည်း။ 47. Rūpanti ekattatā. Bhūtānaṃ upādāyāti vemattatā. Upādārūpanti ekattatā. Cakkhāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāroti vemattatā. Tathā bhūtarūpanti ekattatā. Pathavīdhātu …pe… vāyodhātūti vemattatā. Pathavīdhātūti ekattatā. Vīsati ākārā vemattatā. Āpodhātūti ekattatā. Dvādasa ākārā vemattatā. Tejodhātūti ekattatā. Cattāro ākārā vemattatā. Vāyodhātūti ekattatā. Cha ākārā vemattatāti imamatthaṃ dassento ‘‘dvīhi ākārehi dhātuyo pariggaṇhātī’’tiādimāha. ၄၇. “ရူပ” (ရုပ်) ဟူသည်မှာ ဧကတ္တ (တူညီသောအဖြစ်) ဖြစ်၏။ မဟာဘူတရုပ်နှင့် ဥပါဒါရုပ်ဟူသည်မှာ ဝေမတ္တ (ကွဲပြားသောအဖြစ်) ဖြစ်၏။ “ဥပါဒါရုပ်” ဟူသည်မှာ ဧကတ္တ (တူညီသောအဖြစ်) ဖြစ်၏။ စက္ခာယတနမှသည် ကဗဠီကာရအာဟာရအထိ ဖြစ်သော တရားတို့သည် ဝေမတ္တ (ကွဲပြားသောအဖြစ်) ဖြစ်၏။ ထိုနည်းတူ “ဘူတရုပ်” ဟူသည်မှာ ဧကတ္တ ဖြစ်၍၊ ပထဝီဓာတ်မှသည် ဝါယောဓာတ်အထိ ဖြစ်သော တရားတို့သည် ဝေမတ္တ ဖြစ်၏။ “ပထဝီဓာတ်” ဟူသည်မှာ ဧကတ္တ ဖြစ်၍၊ (ဆံပင်မှ ဦးနှောက်အထိ) နှစ်ဆယ်သော ကောဋ္ဌာသတို့သည် ဝေမတ္တ ဖြစ်၏။ “အာပေါဓာတ်” ဟူသည်မှာ ဧကတ္တ ဖြစ်၍၊ (သည်းခြေမှ ကျင်ငယ်အထိ) တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော ကောဋ္ဌာသတို့သည် ဝေမတ္တ ဖြစ်၏။ “တေဇောဓာတ်” ဟူသည်မှာ ဧကတ္တ ဖြစ်၍၊ (ကိုယ်ပူစေသော တေဇောစသည်) လေးပါးသော ကောဋ္ဌာသတို့သည် ဝေမတ္တ ဖြစ်၏။ “ဝါယောဓာတ်” ဟူသည်မှာ ဧကတ္တ ဖြစ်၍၊ (အထက်သို့တက်သောလေစသည်) ခြောက်ပါးသော ကောဋ္ဌာသတို့သည် ဝေမတ္တ ဖြစ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤအနက်ကို ထင်ရှားပြလိုသဖြင့် “ဒွီဟိ အာကာရေဟိ ဓာတုယော ပရိဂ္ဂဏှာတိ” အစရှိသည်တို့ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ Tattha kesāti kesā nāma upādinnakasarīraṭṭhakā kakkhaḷalakkhaṇā imasmiṃ sarīre pāṭiyekko pathavīdhātukoṭṭhāso. Lomā nāma…pe… matthaluṅgaṃ nāma sarīraṭṭhakaṃ kakkhaḷalakkhaṇaṃ imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāsoti ayaṃ vemattatā. Āpodhātūtiādikoṭṭhāsesu pittādīsu [Pg.130] eseva nayo. Ayaṃ pana viseso – yena cāti yena tejodhātunā kupitena. Santappatīti ayaṃ kāyo santappati ekāhikajarādibhāvena usumajāto hoti. Yena ca jīrīyatīti yena ayaṃ kāyo jarīyati. Indriyavekallataṃ balakkhayaṃ valittacapalitādiñca pāpuṇāti. Yena ca pariḍayhatīti yena kupitena ayaṃ kāyo ḍayhati, so ca puggalo ‘‘ḍayhāmi ḍayhāmī’’ti kandanto satadhotasappigosītacandanādilepanaṃ tālavaṇṭavātañca paccāsīsati. Yena ca asitapītakhāyitasāyitaṃ sammā pariṇāmaṃ gacchatīti asitaṃ vā odanādi, pītaṃ vā pānakādi, khāyitaṃ vā piṭṭhakhajjakādi, sāyitaṃ vā ambapakkamadhuphāṇitādi sammā paripākaṃ gacchati, rasādibhāvena vivekaṃ gacchatīti attho. Ettha ca purimā tayo tejodhātū catusamuṭṭhānā. Pacchimo kammasamuṭṭhānova. ထိုစကားရပ်၌ “ကေသာ” (ဆံပင်) ဟူသော ပုဒ်တွင် ဆံပင်တို့မည်သည် ဥပါဒိန္နက (ကံကြောင့်ဖြစ်သော) ကိုယ်ခန္ဓာ၌ တည်လျက်၊ ကြမ်းတမ်းခက်ထန်သော လက္ခဏာရှိကာ၊ ဤကိုယ်ခန္ဓာ၌ သီးခြားဖြစ်သော ပထဝီဓာတ်အစုတည်း။ အမွှေးတို့မည်သည်... (လ) ... ဦးနှောက်မည်သည် ကိုယ်၌ တည်လျက်၊ ကြမ်းတမ်းခက်ထန်သော လက္ခဏာရှိကာ၊ ဤကိုယ်ခန္ဓာ၌ သီးခြားဖြစ်သော အစုတည်း။ ဤသို့ ခွဲခြားခြင်းသည် ဝေမတ္တ (ကွဲပြားသောအဖြစ်) ဖြစ်၏။ အာပေါဓာတ်အစရှိသော ကောဋ္ဌာသတို့၌လည်းကောင်း၊ သည်းခြေစသည်တို့၌လည်းကောင်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ဤသည်ကား ထူးခြားချက်တည်း။ “ယေန စ” ဟူသည်မှာ ဖောက်ပြန်သော အကြင်တေဇောဓာတ်ဖြင့်။ “သန္တပ္ပတိ” ဟူသည်မှာ ဤကိုယ်ခန္ဓာသည် တစ်ရက်ခြားဖျားခြင်းစသည်ဖြင့် ကိုယ်ပူခြင်း၊ ပူပန်ခြင်းရှိသည် ဖြစ်၏။ “ယေန စ ဇီရီယတိ” ဟူသည်မှာ အကြင်တေဇောဓာတ်ကြောင့် ဤကိုယ်ခန္ဓာသည် ဆွေးမြေ့အိုမင်းကာ ဣန္ဒြေချို့တဲ့ခြင်း၊ အားအင်ကုန်ခမ်းခြင်း၊ အရေတွန့်ခြင်း၊ ဆံဖြူခြင်းစသည်တို့သို့ ရောက်ရ၏။ “ယေန စ ပရိဍယှတိ” ဟူသည်မှာ ဖောက်ပြန်သော အကြင်တေဇောဓာတ်ကြောင့် ဤကိုယ်ခန္ဓာသည် ပြင်းစွာလောင်မြိုက်လျက်၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း “ပူလောင်လှပါဘိ၊ ပူလောင်လှပါဘိ” ဟု မြည်တမ်းကာ အကြိမ်တစ်ရာစစ်ပြီးသော ထောပတ်၊ ဂေါသီတစန္ဒကူး စသည်တို့ဖြင့် လိမ်းကျံခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ယပ်လေကိုလည်းကောင်း တောင့်တရ၏။ “ယေန စ အသိတပီတခါယိတသာယိတံ သမ္မာ ပရိဏာမံ ဂစ္ဆတိ” ဟူသည်မှာ ထမင်းစသော စားအပ်သောဝတ္ထု၊ အဖျော်စသော သောက်အပ်သောဝတ္ထု၊ ခဲဖွယ်စသော ခဲအပ်သောဝတ္ထု၊ သရက်မှည့်၊ ပျား၊ တင်လဲစသော လျက်အပ်သောဝတ္ထုတို့သည် ကောင်းစွာ ကြေညက်ခြင်း (ကျက်ခြင်း) သို့ ရောက်ကာ အရည်စသည်ဖြင့် သီးခြားကွဲပြားသွားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤတေဇောဓာတ်လေးပါးတို့တွင် ရှေးဦးဖြစ်သော တေဇောဓာတ်သုံးပါးသည် အကြောင်းလေးပါး (ကံ၊ စိတ်၊ ဥတု၊ အာဟာရ) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ပြီး၊ နောက်ဆုံးဖြစ်သော တေဇောဓာတ်သည် ကံတစ်ခုတည်းကြောင့်သာ ဖြစ်ပေါ်သည်။ Uddhaṅgamā vātāti uggārahikkārādipavattakā uddhaṃ ārohanavātā. Adhogamā vātāti uccārapassāvādinīharaṇakā adho orohanavātā. Kucchisayā vātāti antānaṃ bahivātā. Koṭṭhāsayā vātāti antānaṃ antovātā. Aṅgamaṅgānusārino vātāti dhamanijālānusārena sakalasarīre aṅgamaṅgāni anusaṭā samiñjanapasāraṇādinibbattakā vātā. Assāsoti antopavisananāsikavāto. Passāsoti bahinikkhamananāsikavāto. Ettha ca purimā sabbe catusamuṭṭhānā. Assāsapassāsā cittasamuṭṭhānā eva. Evaṃ vemattatādassanavasena vibhāgena udāhaṭā catasso dhātuyo paṭikkūlamanasikāravasena upasaṃharanto ‘‘imehi dvācattālīsāya ākārehī’’tiādimāha. Tattha na gayhūpaganti na gahaṇayoggaṃ. Sabhāvabhāvatoti sabhāvalakkhaṇato. “ဥဒ္ဓင်္ဂမာ ဝါတာ” (အထက်သို့ဆန်သောလေ) ဟူသည်ကား ကြို့ထိုးခြင်း၊ သန်းခြင်းစသည်တို့ကို ဖြစ်စေတတ်သော အထက်သို့တက်သော လေတို့ ဖြစ်သည်။ “အဓောဂမာ ဝါတာ” (အောက်သို့သက်သောလေ) ဟူသည်ကား ကျင်ကြီး၊ ကျင်ငယ် စသည်တို့ကို ထွက်စေတတ်သော အောက်သို့သက်သော လေတို့ ဖြစ်သည်။ “ကုစ္ဆိသယာ ဝါတာ” (ဝမ်းတွင်း၌ရှိသောလေ) ဟူသည်ကား အူတို့၏ အပ၌ရှိသော လေတို့ ဖြစ်သည်။ “ကောဋ္ဌာသယာ ဝါတာ” (အူတွင်းရှိသောလေ) ဟူသည်ကား အူတို့၏ အတွင်း၌ရှိသော လေတို့ ဖြစ်သည်။ “အင်္ဂမင်္ဂါနုသာရိနော ဝါတာ” (အင်္ဂါကြီးငယ်သို့ လျှောက်သောလေ) ဟူသည်ကား အကြောကွန်ရက်တို့မှတစ်ဆင့် တစ်ကိုယ်လုံးရှိ အင်္ဂါကြီးငယ်တို့သို့ နှံ့စပ်ကာ ကွေးခြင်း၊ ဆန့်ခြင်းစသည်ကို ဖြစ်စေတတ်သော လေတို့ ဖြစ်သည်။ “အဿာသ” (ထွက်သက်ဝင်သက်ရှိ ဝင်သက်) ဟူသည်မှာ အတွင်းသို့ ဝင်သော နှာခေါင်းလေ ဖြစ်သည်။ “ပဿာသ” (ထွက်သက်) ဟူသည်မှာ အပြင်သို့ ထွက်သော နှာခေါင်းလေ ဖြစ်သည်။ ဤဝါယောဓာတ်အစုတို့၌လည်း ရှေးဦးဖော်ပြခဲ့သော လေအားလုံးတို့သည် အကြောင်းလေးပါး (ကံ၊ စိတ်၊ ဥတု၊ အာဟာရ) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ပြီး၊ ထွက်သက်ဝင်သက်လေတို့သည်ကား စိတ်ကြောင့်သာ ဖြစ်ပေါ်သည်။ ဤသို့လျှင် ကွဲပြားခြားနားမှုများကို ပြသသည့်အနေဖြင့် ခွဲခြားထုတ်ဖော်အပ်သော ဓာတ်ကြီးလေးပါးတို့ကို စက်ဆုပ်ရွံရှာဖွယ် (ပဋိကူလ) ဟု နှလုံးသွင်းခြင်းဖြင့် ဆောင်ယူလိုသဖြင့် “ဣမေဟိ ဒွါစတ္တာလီသာယ အာကာရေဟိ” (ဤလေးဆယ့်နှစ်ပါးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့်) အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ “န ဂယှူပဂ” ဟူသည်မှာ ဖမ်းယူကိုင်တွယ်ရန် လျောက်ပတ်သော တစ်စုံတစ်ခုသော ကိုယ်ခန္ဓာ သို့မဟုတ် ကိုယ်ခန္ဓာ၏ အစိတ်အပိုင်းကို မတွေ့မြင်ရခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “သဘာဝဘာဝတော” ဟူသည်မှာ သဘောလက္ခဏာအားဖြင့် ဟူသော အနက်တည်း။ Evaṃ paṭikkūlamanasikāraṃ dassetvā puna tattha sammasanacāraṃ pāḷivaseneva dassetuṃ ‘‘tenāha bhagavā yā ceva kho panā’’tiādimāha. Taṃ sabbaṃ suviññeyyaṃ. ဤသို့ စက်ဆုပ်ရွံရှာဖွယ်ဟု နှလုံးသွင်းခြင်းကို ပြသပြီးနောက် တစ်ဖန် ထိုဓာတ်တို့၌ သုံးသပ်ခြင်းဝါရကို ပါဠိတော်သက်သက်ဖြင့်သာ ပြသရန် “တေနာဟ... ပန” အစရှိသော ပါဌ်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုအလုံးစုံသော စကားရပ်သည် ကောင်းစွာ သိလွယ်လှ၏။ 48. Evaṃ saccamaggarūpadhammavasena adhiṭṭhānahāraṃ dassetvā idāni avijjāvijjādīnampi vasena taṃ dassetuṃ ‘‘avijjāti ekattatā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘dukkhe aññāṇa’’ntiādīsu yasmā avijjā dukkhasaccassa yāthāvasarasalakkhaṇaṃ [Pg.131] jānituṃ paṭivijjhituṃ na deti chādetvā pariyonandhitvā tiṭṭhati, tasmā ‘‘dukkhe aññāṇa’’nti vuccati. Tathā yasmā dukkhasamudayassa dukkhanirodhassa dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya yāthāvasarasalakkhaṇaṃ jānituṃ paṭivijjhituṃ na deti chādetvā pariyonandhitvā tiṭṭhati, tasmā ‘‘dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇa’’nti vuccati. Pubbanto atītaddhabhūtā khandhāyatanadhātuyo. Aparanto anāgataddhabhūtā. Pubbantāparanto tadubhayaṃ. Idappaccayatā saṅkhārādīnaṃ kāraṇāni avijjādīni. Paṭiccasamuppannā dhammā avijjādīhi nibbattā saṅkhārādidhammā. ၄၈. ဤသို့ သစ္စာ၊ မဂ်၊ ရုပ်တရားတို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် အဓိဋ္ဌာနဟာရကို ပြသပြီးနောက် ယခုအခါတွင် အဝိဇ္ဇာ၊ ဝိဇ္ဇာတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း ထိုအဓိဋ္ဌာနဟာရကို ပြသရန် “အဝိဇ္ဇာတိ ဧကတ္တတာ” အစရှိသည်ကို ဆိုအပ်၏။ ထိုစကား၌ “ဒုက္ခေ အညာဏံ” အစရှိသည်တို့တွင် အကြင်ကြောင့် အဝိဇ္ဇာသည် ဒုက္ခသစ္စာ၏ မဖောက်မပြန်သော မိမိသဘောလက္ခဏာကို သိခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းငှာလည်းကောင်း မပေးဘဲ ဖုံးကွယ်မြှေးယှက်၍ တည်နေ၏၊ ထို့ကြောင့် “ဒုက္ခေ အညာဏံ” ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ထိုနည်းတူစွာ အကြင်ကြောင့် ဒုက္ခ၏အကြောင်းဖြစ်သော သမုဒယသစ္စာ၊ ဒုက္ခ၏ချုပ်ရာဖြစ်သော နိရောဓသစ္စာ၊ ဒုက္ခ၏ချုပ်ရာသို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော အကျင့်လမ်းတို့၏ မဖောက်မပြန်သော မိမိသဘောလက္ခဏာကို သိခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းငှာလည်းကောင်း မပေးဘဲ ဖုံးကွယ်မြှေးယှက်၍ တည်နေ၏၊ ထို့ကြောင့် “ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ အညာဏံ” ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ အတိတ်ကာလ၌ ဖြစ်ကုန်သော ခန္ဓာ၊ အာယတန၊ ဓာတ်တို့သည် ရှေးအဖို့ (ပုဗ္ဗန္တ) မည်၏။ အနာဂတ်ကာလ၌ ဖြစ်ကုန်သော ခန္ဓာ၊ အာယတန၊ ဓာတ်တို့သည် နောက်အဖို့ (အပရန္တ) မည်၏။ ထိုနှစ်ပါးစုံသော အတိတ်၊ အနာဂတ်ကာလ၌ ဖြစ်သော ခန္ဓာ၊ အာယတန၊ ဓာတ်တို့သည် ရှေးအဖို့ နောက်အဖို့ (ပုဗ္ဗန္တာပရန္တ) မည်၏။ သင်္ခါရစသည်တို့၏ အကြောင်းဖြစ်သော အဝိဇ္ဇာစသည်တို့သည် ဤအကြောင်းကြောင့်ဖြစ်ခြင်း (ဣဒပ္ပစ္စယတာ) မည်၏။ အဝိဇ္ဇာစသည်တို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော သင်္ခါရစသော တရားတို့သည် အကြောင်းကိုစွဲ၍ဖြစ်သော တရား (ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နတရား) မည်ကုန်၏။ Tatthāyaṃ avijjā yasmā atītānaṃ khandhādīnaṃ yāva paṭiccasamuppannānaṃ dhammānaṃ yāthāvasarasalakkhaṇaṃ jānituṃ paṭivijjhituṃ na deti chādetvā pariyonandhitvā tiṭṭhati, tasmā ‘‘pubbante aññāṇaṃ yāva paṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇa’’nti vuccati, evāyaṃ avijjā kiccato jātitopi kathitā. Ayañhi imāni aṭṭha ṭhānāni jānituṃ paṭivijjhituṃ na detīti kiccato kathitā. Uppajjamānāpi imesu aṭṭhasu ṭhānesu uppajjatīti jātito kathitā. Evaṃ kiccato jātito ca kathitāpi lakkhaṇato kathite eva sukathitā hotīti lakkhaṇato dassetuṃ ‘‘aññāṇa’’ntiādi vuttaṃ. ထိုပုဗ္ဗန္တအစရှိသော တရားတို့တွင် ဤအဝိဇ္ဇာသည် အကြင်ကြောင့် အတိတ်ဖြစ်သော ခန္ဓာအစရှိသည်တို့မှစ၍ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်တရားတို့တိုင်အောင် ထိုတရားတို့၏ မဖောက်မပြန်သော မိမိသဘောလက္ခဏာကို သိခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းငှာလည်းကောင်း မပေးဘဲ ဖုံးကွယ်မြှေးယှက်၍ တည်နေ၏၊ ထို့ကြောင့် “ပုဗ္ဗန္တေ အညာဏံ... ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နေသု ဓမ္မေသု အညာဏံ” ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤအဝိဇ္ဇာကို ကိစ္စအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဇာတ် (ဖြစ်ရာ) အားဖြင့်လည်းကောင်း ဟောကြားအပ်၏။ အမှန်စင်စစ် ဤအဝိဇ္ဇာသည် ဖော်ပြပါ ရှစ်ပါးသော ဌာနတို့ကို သိခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းငှာလည်းကောင်း မပေးတတ်၊ ထို့ကြောင့် ကိစ္စအားဖြင့် ဟောကြားအပ်၏။ ဖြစ်ပေါ်လာသည့်အခါတွင်လည်း ဤရှစ်ပါးသော ဌာနတို့၌သာလျှင် ဖြစ်ပေါ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဇာတ်အားဖြင့် ဟောကြားအပ်၏။ ဤသို့ ကိစ္စအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဇာတ်အားဖြင့်လည်းကောင်း ဟောကြားအပ်သော်လည်း လက္ခဏာအားဖြင့် ဟောကြားမှသာလျှင် ကောင်းစွာဟောကြားအပ်သည် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် လက္ခဏာအားဖြင့် ပြသရန် “အညာဏံ” ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ Tattha ñāṇaṃ atthānatthaṃ kāraṇākāraṇaṃ catusaccadhammaṃ viditaṃ pākaṭaṃ karoti. Ayaṃ pana avijjā uppajjitvā taṃ viditaṃ pākaṭaṃ kātuṃ na detīti ñāṇapaccanīkato aññāṇaṃ. Dassanantipi paññā, sā hi taṃ ākāraṃ passati. Avijjā pana uppajjitvā passituṃ na detīti adassanaṃ. Abhisamayotipi paññā, sā taṃ ākāraṃ abhisameti. Avijjā pana uppajjitvā taṃ abhisametuṃ na detīti anabhisamayo. Anubodho sambodho paṭivedhotipi paññā, sā taṃ ākāraṃ anubujjhati sambujjhati paṭivijjhati. Avijjā pana uppajjitvā taṃ anubujjhituṃ sambujjhituṃ paṭivijjhituṃ na detīti ananubodho asambodho appaṭivedho. Tathā sallakkhaṇaṃ upalakkhaṇaṃ paccupalakkhaṇaṃ samapekkhaṇantipi paññā, sā taṃ ākāraṃ sallakkhati upalakkhati paccupalakkhati samaṃ sammā ca apekkhati. Avijjā pana uppajjitvā tassa tathā kātuṃ na detīti asallakkhaṇaṃ anupalakkhaṇaṃ apaccupalakkhaṇaṃ asamapekkhaṇanti ca vuccati. ထိုစကား၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ ဉာဏ်သည် အကျိုးရှိသည်၊ အကျိုးမရှိသည်ကိုလည်းကောင်း၊ အကြောင်းဟုတ်သည်၊ အကြောင်းမဟုတ်သည်ကိုလည်းကောင်း၊ သစ္စာလေးပါးတရားကိုလည်းကောင်း ထင်ရှားစွာ ပြုတတ်၏။ ဤအဝိဇ္ဇာသည်ကား ဖြစ်ပေါ်၍ ထိုအကျိုးရှိသည်၊ မရှိသည် စသည်တို့ကို ထင်ရှားစွာ ပြုခြင်းငှာ မပေး၊ ထို့ကြောင့် ဉာဏ်၏ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့် “အညာဏံ” (မသိခြင်း) ဟု မည်၏။ ဒဿနဟူသည်လည်း ပညာပင် ဖြစ်၏၊ စင်စစ် ထိုပညာသည် ထိုအခြင်းအရာကို မြင်တတ်၏။ အဝိဇ္ဇာသည်ကား ဖြစ်ပေါ်၍ မြင်ခြင်းငှာ မပေး၊ ထို့ကြောင့် “အဒဿနံ” (မမြင်ခြင်း) ဟု မည်၏။ အဘိသမယဟူသည်လည်း ပညာပင် ဖြစ်၏၊ ထိုပညာသည် ထိုအခြင်းအရာသို့ ရှေ့ရှုကောင်းစွာ ဆိုက်ရောက်တတ်၏။ အဝိဇ္ဇာသည်ကား ဖြစ်ပေါ်၍ ထိုအခြင်းအရာသို့ ရှေ့ရှုကောင်းစွာ ဆိုက်ရောက်ခြင်းငှာ မပေး၊ ထို့ကြောင့် “အနဘိသမယ” (ရှေ့ရှုကောင်းစွာ ဆိုက်ရောက်မှုမရှိခြင်း) ဟု မည်၏။ အနုဗောဓ၊ သမ္ဗောဓ၊ ပဋိဝေဓ ဟူသည်လည်း ပညာပင် ဖြစ်၏၊ ထိုပညာသည် ထိုအခြင်းအရာကို အစဉ်သိ၏၊ ကောင်းစွာသိ၏၊ ထိုးထွင်း၍ သိ၏။ အဝိဇ္ဇာသည်ကား ဖြစ်ပေါ်၍ ထိုအခြင်းအရာကို အစဉ်သိခြင်းငှာ၊ ကောင်းစွာသိခြင်းငှာ၊ ထိုးထွင်း၍ သိခြင်းငှာ မပေး၊ ထို့ကြောင့် “အနနုဗောဓ” (အစဉ်မသိခြင်း)၊ “အသမ္ဗောဓ” (ကောင်းစွာမသိခြင်း)၊ “အပ္ပဋိဝေဓ” (ထိုးထွင်း၍ မသိခြင်း) ဟု မည်၏။ ထိုနည်းတူစွာ သလ္လက္ခဏာ၊ ဥပလက္ခဏာ၊ ပစ္စုပလက္ခဏာ၊ သမပေက္ခဏာ ဟူသည်လည်း ပညာပင် ဖြစ်၏၊ ထိုပညာသည် ထိုအခြင်းအရာကို ကောင်းစွာမှတ်တတ်၏၊ ကပ်၍မှတ်တတ်၏၊ အဖန်တလဲလဲ ကပ်၍မှတ်တတ်၏၊ အညီအမျှနှင့် ကောင်းစွာ ရှုတတ်၏။ အဝိဇ္ဇာသည်ကား ဖြစ်ပေါ်၍ ထိုပညာအား ထိုသို့သော အခြင်းအရာဖြင့် ပြုခြင်းငှာ မပေး၊ ထို့ကြောင့် “အသလ္လက္ခဏ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “အနုပလက္ခဏ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “အပစ္စုပလက္ခဏ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “အသမပေက္ခဏ” ဟူ၍လည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။ Nāssa [Pg.132] kiñci paccakkhakammaṃ atthi, sayañca appaccavekkhitvā katakammanti appaccakkhakammaṃ. Dummedhānaṃ bhāvo dummejjhaṃ. Bālānaṃ bhāvo bālyaṃ. Sampajaññanti paññā, sā atthānatthaṃ kāraṇākāraṇaṃ catusaccadhammaṃ sampajānāti. Avijjā pana uppajjitvā taṃ kāraṇaṃ pajānituṃ na detīti asampajaññaṃ. Mohanavasena moho. Pamohanavasena pamoho. Sammohanavasena sammoho. Avindiyaṃ vindati, vindiyaṃ na vindatīti avijjā. Vaṭṭasmiṃ ohanati otaratīti avijjogho. Vaṭṭasmiṃ yojetīti avijjāyogo. Appahīnaṭṭhena ceva punappunaṃ uppajjanato ca avijjānusayo. Magge pariyuṭṭhitacorā viya addhike kusalacittaṃ pariyuṭṭhāti viluppatīti avijjāpariyuṭṭhānaṃ. Yathā nagaradvāre palighasaṅkhātāya laṅgiyā patitāya manussānaṃ nagarappaveso pacchijjati, evameva yassa sakkāyanagare ayaṃ patitā, tassa nibbānasampāpakaṃ ñāṇagamanaṃ pacchijjatīti avijjālaṅgī nāma hoti. Akusalañca taṃ mūlañca, akusalānaṃ vā mūlanti akusalamūlaṃ. Taṃ pana na aññaṃ, idhādhippeto mohoti moho akusalamūlanti ayaṃ ekapadiko avijjāya atthuddhāro. Ayaṃ vemattatāti ayaṃ avijjāya vemattatā. ထိုအဝိဇ္ဇာအား တစ်စုံတစ်ခုသော မျက်မှောက်ပြုအပ်သော အမှုသည် မရှိ၊ မိမိကိုယ်တိုင်လည်း မဆင်ခြင်ဘဲ ပြုအပ်သောအမှုဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် “အပ္ပစ္စက္ခကမ္မံ” ဟု မည်၏။ ပညာမရှိသောသူတို့၏ အဖြစ်ဖြစ်သောကြောင့် “ဒုမ္မေဇ္ဈံ” ဟု မည်၏။ သူမိုက်တို့၏ အဖြစ်ဖြစ်သောကြောင့် “ဗာလျံ” ဟု မည်၏။ သမ္ပဇညဟူသည် ပညာဖြစ်၏၊ ထိုပညာသည် အကျိုးရှိသည်၊ မရှိသည်ကိုလည်းကောင်း၊ အကြောင်းဟုတ်သည်၊ မဟုတ်သည်ကိုလည်းကောင်း၊ သစ္စာလေးပါးတရားကိုလည်းကောင်း ကောင်းစွာ ခွဲခြားသိတတ်၏။ အဝိဇ္ဇာသည်ကား ဖြစ်ပေါ်၍ ထိုအကြောင်းကို မသိစေရန် တားမြစ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် “အသမ္ပဇညံ” ဟု မည်၏။ တွေဝေခြင်း၏ အစွမ်းကြောင့် “မောဟ” မည်၏။ ပြင်းထန်စွာ တွေဝေခြင်း၏ အစွမ်းကြောင့် “ပမောဟ” မည်၏။ ထက်ဝန်းကျင်မှ တွေဝေခြင်း၏ အစွမ်းကြောင့် “သမ္မောဟ” မည်၏။ မရအပ်သော ကာယဒုစရိုက်စသည်ကို ရယူတတ်၍ ရအပ်သော ကာယသုစရိုက်စသည်ကိုမူ မရယူတတ်၊ ထို့ကြောင့် “အဝိဇ္ဇာ” မည်၏။ သံသရာဝဋ်၌ နစ်မြုပ်စေတတ်သောကြောင့် “အဝိဇ္ဇောဃ” မည်၏။ သံသရာဝဋ်၌ ယှဉ်စပ်နှောင်ဖွဲ့တတ်သောကြောင့် “အဝိဇ္ဇာယောဂ” မည်၏။ ကိလေသာကို မပယ်သတ်ရသေးသည့် သဘောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အဖန်ဖန် ဖြစ်ပေါ်တတ်သည့် သဘောကြောင့်လည်းကောင်း “အဝိဇ္ဇာနုသယ” မည်၏။ ခရီးလမ်းတွင် ခရီးသွားတို့ကို လုယက်ဖျက်ဆီးသော ဓားပြများကဲ့သို့ ကုသိုလ်စိတ်ကို ဖျက်ဆီးလုယက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် “အဝိဇ္ဇာပရိယုဋ္ဌာနံ” ဟု မည်၏။ မြို့တံခါး၌ တံခါးကျည် (ပလိဃ) ကျနေပါက လူတို့ မြို့တွင်းသို့ ဝင်ခွင့် ပြတ်တောက်သွားသကဲ့သို့၊ ဤနည်းတူစွာ အကြင်သူ၏ သက္ကာယ (မိမိကိုယ်) ဟု ဆိုအပ်သော မြို့၌ ဤအဝိဇ္ဇာသည် ကျရောက်နေပါက၊ ထိုသူ၏ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော ဉာဏ်တည်းဟူသော သွားခြင်းလမ်းသည် ပြတ်တောက်သွား၏၊ ထို့ကြောင့် “အဝိဇ္ဇာလင်္ဂီ” ဟု မည်၏။ အကုသိုလ်လည်းဖြစ် အရင်းအမြစ်လည်းဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် အကုသိုလ်တို့၏ အရင်းအမြစ်ဖြစ်သောကြောင့် “အကုသလမူလံ” ဟု မည်၏။ ထိုအကုသိုလ်မူလသည် အခြားတရားမဟုတ်၊ ဤနေရာ၌ အလိုရှိအပ်သော မောဟပင် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် “မောဟော အကုသလမူလံ” ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ဤသည်ကား တစ်ခုသော ပုဒ်ရှိသော အဝိဇ္ဇာ၏ အနက်ကို ထုတ်ပြခြင်းတည်း။ “အယံ ဝေမတ္တတာ” ဟူသည်မှာ ဤသည်ကား အဝိဇ္ဇာ၏ ကွဲပြားခြားနားသော အဖြစ်တည်း။ Vijjāti vindiyaṃ vindatīti vijjā, vijjhanaṭṭhena vijjā, viditakaraṇaṭṭhena vijjā. ‘‘Dukkhe ñāṇa’’ntiādīsu dukkhasaccassa yāthāvasarasalakkhaṇaṃ jānāti passati paṭivijjhatīti dukkhe ariyasacce visayabhūte ñāṇaṃ ‘‘dukkhe ñāṇa’’nti vuttaṃ. Esa nayo sesesupi. Paññāti tassa tassa atthassa pākaṭakaraṇasaṅkhātena paññāpanaṭṭhena paññā, tena tena vā aniccādinā pakārena dhamme jānātīti paññā. Pajānanākāro pajānanā. Aniccādīni vicinatīti vicayo. Pakārehi vicinatīti pavicayo. Catusaccadhamme vicinatīti dhammavicayo. Aniccādīnaṃ sallakkhaṇavasena sallakkhaṇā. Tesaṃyeva pati pati upalakkhaṇavasena paccupalakkhaṇā. Paṇḍitabhāvo paṇḍiccaṃ. Kusalabhāvo kosallaṃ. Nipuṇabhāvo nepuññaṃ. Aniccādīnaṃ vibhāvanavasena vebhabyā. Tesaṃyeva cintanavasena cintā. Aniccādīni upaparikkhatīti upaparikkhā. Bhūrīti pathaviyā nāmaṃ, ayampi saṇhaṭṭhena vitthataṭṭhena ca bhūrī viyāti bhūrī. Tena vuttaṃ – ‘‘bhūrī vuccati pathavī, tāya pathavisamāya vitthatāya paññāya samannāgatoti bhūripañño’’ti [Pg.133] (mahāni. 27). Api ca bhūrīti paññāyevetaṃ adhivacanaṃ. Bhūte atthe ramatīti bhūrī. “ဝိဇ္ဇာ” ဟူသည် ရရှိထိုက်သည်ကို ရရှိတတ်သောကြောင့် ဝိဇ္ဇာမည်၏။ (အမှောင်ထုကို) ထိုးဖောက်တတ်သော သဘောကြောင့် ဝိဇ္ဇာမည်၏။ (အမှန်တရားကို) ထင်ရှားစွာ ပြုတတ်သော သဘောကြောင့် ဝိဇ္ဇာမည်၏။ “ဒုက္ခေ ဉာဏံ” အစရှိသည်တို့၌ ဒုက္ခသစ္စာ၏ မဖောက်မပြန်သော မိမိသဘောလက္ခဏာကို သိ၏၊ မြင်၏၊ ထိုးထွင်းသိမြင်၏၊ ထို့ကြောင့် အာရုံဖြစ်သော ဒုက္ခအရိယသစ္စာ၌ သိတတ်သောဉာဏ်ကို “ဒုက္ခေ ဉာဏံ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ “ပညာ” ဟူသည် ထိုထိုအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစွာပြခြင်းဟူသော သဘောကြောင့် ပညာမည်၏။ သို့မဟုတ် ထိုထိုအနိစ္စစသောအခြင်းအရာအားဖြင့် တရားတို့ကို သိမြင်တတ်သောကြောင့် ပညာမည်၏။ အပြားအားဖြင့် သိခြင်းအခြင်းအရာသည် ပဇာနနာမည်၏။ အနိစ္စစသည်တို့ကို စုံစမ်းဆင်ခြင်တတ်သောကြောင့် ဝိစယမည်၏။ နည်းအမျိုးမျိုးဖြင့် စုံစမ်းဆင်ခြင်တတ်သောကြောင့် ပဝိစယမည်၏။ သစ္စာလေးပါးတရားတို့ကို စုံစမ်းဆင်ခြင်တတ်သောကြောင့် ဓမ္မဝိစယမည်၏။ အနိစ္စစသည်တို့ကို ကောင်းစွာမှတ်သားခြင်း၏အစွမ်းကြောင့် သလ္လက္ခဏာမည်၏။ ထိုအနိစ္စစသည်တို့ကိုသာလျှင် အဖန်ဖန်ကပ်၍ မှတ်သားခြင်း၏အစွမ်းကြောင့် ပစ္စုပလက္ခဏာမည်၏။ ပညာရှိသူ၏အဖြစ်သည် ပဏ္ဍိစ္စမည်၏။ လိမ္မာသူ၏အဖြစ်သည် ကောသလ္လမည်၏။ သိမ်မွေ့သူ၏အဖြစ်သည် နေပုညမည်၏။ အနိစ္စစသည်တို့ကို ထင်ရှားအောင်ပြသခြင်း၏အစွမ်းကြောင့် ဝေဘဗျာမည်၏။ ထိုအနိစ္စစသည်တို့ကိုသာလျှင် ကြံစည်ခြင်း၏အစွမ်းကြောင့် စိန္တာမည်၏။ အနိစ္စစသည်တို့ကို စုံစမ်းဆင်ခြင်တတ်သောကြောင့် ဥပပရိက္ခာမည်၏။ “ဘူရိ” ဟူသည် မြေကြီး၏အမည်ဖြစ်၏၊ ဤပညာသည်လည်း သိမ်မွေ့နူးညံ့သော သဘောအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပြန့်ပြောကျယ်ဝန်းသော သဘောအားဖြင့်လည်းကောင်း မြေကြီးနှင့်တူ၏၊ ထို့ကြောင့် ဘူရိမည်၏။ ထို့ကြောင့် “မြေကြီးကို ဘူရိဟု ဆိုအပ်၏၊ မြေကြီးနှင့်တူစွာ ပြန့်ပြောကျယ်ဝန်းသော ထိုပညာနှင့် ပြည့်စုံသူကို ဘူရိပည ဟု ဆိုအပ်၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထို့ပြင် “ဘူရိ” ဟူသောစကားသည် ပညာ၏အမည်သာ ဖြစ်၏။ ဟုတ်မှန်သောအနက်၌ မွေ့လျော်တတ်သောကြောင့် ဘူရိမည်၏။ Kilese medhati hiṃsatīti medhā, khippaṃ gahaṇadhāraṇaṭṭhena vā medhā. Yassuppajjati, taṃ sattaṃ hitapaṭipattiyaṃ sampayuttaṃ vā yāthāvalakkhaṇapaṭivedhe pariṇetīti pariṇāyikā. Aniccādivasena dhamme vipassatīti vipassanā. Sammā pakārehi aniccādīni jānātīti sampajaññaṃ. Uppathapaṭipanne sindhave vīthiāropanatthaṃ patodo viya uppathe dhāvanakūṭacittaṃ vīthiāropanatthaṃ vijjhatīti patodo viyāti patodo. Dassanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, paññāsaṅkhātaṃ indriyaṃ paññindriyaṃ. Avijjāya na kampatīti paññābalaṃ. Kilesacchedanaṭṭhena paññāva satthaṃ paññāsatthaṃ. Accuggataṭṭhena paññāva pāsādo paññāpāsādo. Ālokanaṭṭhena paññāva āloko paññāāloko. ကိလေသာတို့ကို နှိပ်စက်ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် 'မေဓာ' မည်၏။ သို့မဟုတ် လျင်မြန်စွာပင် ယူခြင်း၊ ဆောင်ခြင်း သဘောအားဖြင့် 'မေဓာ' မည်၏။ အကြင်သတ္တဝါအား ဖြစ်၍ ထိုသတ္တဝါကို အစီးအပွားရှိသော အကျင့်၌ ညွတ်စေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် သမ္ပယုတ်တရားကို မဖောက်မပြန်သော လက္ခဏာကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း၌ ညွတ်စေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'ပရိဏာယိကာ' မည်၏။ အနိစ္စအစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် တရားတို့ကို အထူးထူးသော အပြားအားဖြင့် ရှုတတ်သောကြောင့် 'ဝိပဿနာ' မည်၏။ ကောင်းစွာ အပြားတို့ဖြင့် အနိစ္စအစရှိသည်တို့ကို သိသောကြောင့် 'သမ္ပဇည' မည်၏။ လမ်းမဟုတ်သည်သို့ ပြေးသွားသော သိန္ဓောမြင်းတို့ကို လမ်းမှန်သို့ တင်ရန် လှံတံဖြင့် ထိုးသကဲ့သို့၊ လမ်းမဟုတ်သော တရား၌ ပြေးသွားသော စဉ်းလဲသောစိတ်ကို လမ်းမှန်သို့ တင်ရန် ထိုးတတ်သောကြောင့် လှံတံကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် 'ပတောဒ' မည်၏။ မြင်ခြင်းလက္ခဏာ၌ အစိုးရသည်၏ အဖြစ်ကို ပြုစေတတ်သောကြောင့် 'ဣန္ဒြိယ' မည်၏၊ ပညာဟု ဆိုအပ်သော ဣန္ဒြေသည် 'ပညိန္ဒြေ' မည်၏။ အဝိဇ္ဇာကြောင့် မတုန်လှုပ်တတ်သောကြောင့် 'ပညာဗလ' မည်၏။ ကိလေသာကို ဖြတ်တတ်သော သဘောအားဖြင့် ပညာသည်ပင်လျှင် လက်နက်ဖြစ်သောကြောင့် 'ပညာလက်နက်' မည်၏။ အလွန်တက်တတ်သော သဘောအားဖြင့် ပညာသည်ပင်လျှင် ပြာသာဒ်ဖြစ်သောကြောင့် 'ပညာပြာသာဒ်' မည်၏။ ထွန်းလင်းသော သဘောအားဖြင့် ပညာသည်ပင်လျှင် အလင်းဖြစ်သောကြောင့် 'ပညာအလင်း' မည်၏။ Obhāsanaṭṭhena paññāva obhāso paññāobhāso. Pajjotanaṭṭhena paññāva pajjoto paññāpajjoto. Ratikaraṇaṭṭhena ratidāyakaṭṭhena ratijanakaṭṭhena cittīkataṭṭhena dullabhapātubhāvaṭṭhena atulaṭṭhena anomasattaparibhogaṭṭhena ca paññāva ratanaṃ paññāratanaṃ. Na tena sattā muyhanti, sayaṃ vā ārammaṇe na muyhatīti amoho. Dhammavicayapadaṃ vuttatthameva. Kasmā panetaṃ puna vuttanti? Amohassa mohapaṭipakkhabhāvadīpanatthaṃ. Tenetaṃ dīpeti – yvāyaṃ amoho, so na kevalaṃ mohato añño dhammo, mohassa paṭipakkho dhammavicayasaṅkhāto amohova idhādhippetoti. Sammādiṭṭhīti yāthāvaniyyānikakusaladiṭṭhi. Dhammavicayasaṅkhāto pasattho sundaro vā bojjhaṅgoti dhammavicayasambojjhaṅgo. Maggaṅganti ariyamaggassa aṅgaṃ kāraṇanti maggaṅgaṃ. Ariyamaggassa antogadhattā maggapariyāpannanti. အရောင်ဟူသော သဘောအားဖြင့် ပညာသည်ပင်လျှင် အရောင်ဖြစ်သောကြောင့် 'ပညာအရောင် (ပညာဩဘာသ)' မည်၏။ ထွန်းတောက်ပသော သဘောအားဖြင့် ပညာသည်ပင်လျှင် ဆီမီးဖြစ်သောကြောင့် 'ပညာဆီမီး (ပညာပဇ္ဇောတ)' မည်၏။ မွေ့လျော်ခြင်းကို ပြုတတ်သော သဘောအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ မွေ့လျော်ခြင်းကို ပေးတတ်သော သဘောအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ မွေ့လျော်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော သဘောအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အရိုအသေပြုအပ်သော သဘောအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပွင့်ထွန်းပေါ်ပေါက်ရန် ခဲယဉ်းသော သဘောအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အတုမရှိသော သဘောအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ မြတ်သော သတ္တဝါတို့၏ အသုံးအဆောင်ဖြစ်သော သဘောအားဖြင့်လည်းကောင်း ပညာသည်ပင်လျှင် ရတနာဖြစ်သောကြောင့် 'ပညာရတနာ' မည်၏။ ထိုတရားကြောင့် သတ္တဝါတို့သည် မတွေဝေကုန်၊ သို့မဟုတ် မိမိသည်လည်း အာရုံ၌ မတွေဝေတတ်သောကြောင့် 'အမောဟ' မည်၏။ 'ဓမ္မဝိစယ' ပုဒ်သည် ဆိုခဲ့ပြီးသောအနက်အတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့် ဤပုဒ်ကို တစ်ဖန် ပြန်၍ဆိုသနည်းဟူမူ— အမောဟ၏ မောဟနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော အဖြစ်ကို ပြသခြင်းငှာ တစ်ဖန် ဆိုရခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဆိုခြင်းဖြင့် ဤအနက်ကို ပြ၏— အကြင် အမောဟသည် ရှိ၏၊ ထိုအမောဟသည် မောဟမှ တစ်ပါးသော တရားသက်သက်မျှသာ မဟုတ်ဘဲ၊ မောဟ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ဓမ္မဝိစယဟု ဆိုအပ်သော အမောဟတရားကိုသာလျှင် ဤ၌ အလိုရှိအပ်၏ ဟု ပြသလိုရင်း ဖြစ်သည်။ 'သမ္မာဒိဋ္ဌိ' ဟူသည် မဖောက်မပြန်သော ဝဋ်မှ ထွက်မြောက်ကြောင်း ကုသိုလ်ဖြစ်သော အမြင် (ဒိဋ္ဌိ) တည်း။ ဓမ္မဝိစယဟု ဆိုအပ်သော ချီးမွမ်းအပ်သော သို့မဟုတ် ကောင်းမြတ်သော ဗောဇ္ဈင်ဖြစ်သောကြောင့် 'ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်' မည်၏။ 'မဂ္ဂင်္ဂ' ဟူသည် အရိယမဂ်၏ အင်္ဂါ (အကြောင်း) ဖြစ်သောကြောင့် 'မဂ္ဂင်္ဂ' မည်၏။ အရိယမဂ်၏ အတွင်းသို့ သက်ဝင်သောကြောင့် 'မဂ္ဂပရိယာပန္န' (မဂ်၌ အကျုံးဝင်သောတရား) ဟု ဆိုအပ်၏။ Asaññāsamāpattīti saññāvirāgabhāvanāvasena pavattitā asaññabhavūpapattinibbattanasamāpatti. Anuppanne hi buddhe ekacce titthāyatane pabbajitvā vāyokasiṇe parikammaṃ katvā catutthajjhānaṃ nibbattetvā jhānā vuṭṭhāya saññāya dosaṃ passanti, saññāya sati hatthacchedādidukkhañceva sabbabhayāni [Pg.134] ca honti, ‘‘alaṃ imāya saññāya, saññābhāvo santo’’ti evaṃ saññāya dosaṃ passitvā saññāvirāgavasena catutthajjhānaṃ nibbattetvā aparihīnajjhānā kālaṃ katvā asaññīsu nibbattanti. Cittaṃ nesaṃ cuticittanirodheneva idha nivattati, rūpakkhandhamattameva tattha nibbattati. 'အသညာသမာပတ္တိ' ဟူသည် သညာ၌ တပ်မက်ခြင်းကင်းသော ဘာဝနာ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်စေအပ်သော၊ အသညသတ်ဘုံ၌ ဖြစ်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော သမာပတ်တည်း။ အမှန်စင်စစ် ဘုရားရှင်တို့ မပွင့်ပေါ်သေးသောအခါ၌ အချို့သောသူတို့သည် တိတ္ထိတို့၏ ကျောင်း၌ ရဟန်းပြု၍ ဝါယောကသိုဏ်း၌ ပရိကံပြုကာ စတုတ္ထဈာန်ကို ဖြစ်ပေါ်စေပြီးနောက်၊ ဈာန်မှထ၍ သညာ၏ အပြစ်ကို မြင်ကြကုန်၏။ သညာရှိလျှင် လက်ပြတ်ခြင်း၊ ခြေပြတ်ခြင်း စသော ဆင်းရဲဒုက္ခတို့နှင့်တကွ အလုံးစုံသော ဘေးတို့သည် ဖြစ်တတ်ကုန်၏။ 'ဤသညာဖြင့် အကျိုးမရှိပြီ၊ သညာမရှိခြင်းသည်သာ ငြိမ်းချမ်း၏' ဟု ဤသို့ သညာ၌ အပြစ်ကိုမြင်၍ သညာ၌ တပ်ခြင်းကင်းသော ဘာဝနာအစွမ်းဖြင့် စတုတ္ထဈာန်ကို ဖြစ်ပေါ်စေလျက်၊ ဈာန်မယုတ်လျော့ဘဲ ကွယ်လွန်သောအခါ အသညသတ်ဘုံ၌ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုသူတို့၏ စိတ်သည် စုတိစိတ် ချုပ်ခြင်းကြောင့်သာလျှင် ဤကာမဘုံ၌ ချုပ်ငြိမ်းသွားပြီး ထိုအသညသတ်ဘုံ၌ ရုပ်ခန္ဓာသက်သက်သာ ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ Te yathā nāma jiyāvegukkhitto saro yattako jiyāvego, tattakameva ākāse gacchati, evamevaṃ jhānavegukkhittā upapajjitvā yattako jhānavego, tattakameva kālaṃ tiṭṭhanti. Jhānavege pana parikkhīṇe tattha rūpakkhandho antaradhāyati, idha paṭisandhisaññā uppajjati, taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘asaññabhavūpapattinibbattanasamāpattī’’ti. Vibhūtasaññāsamāpattīti viññāṇañcāyatanasamāpatti. Sā hi paṭhamāruppaviññāṇassa paṭhamāruppasaññāyapi vibhāvanato ‘‘vibhūtasaññā’’ti vuccati. Keci ‘‘vibhūtarūpasaññā’’ti paṭhanti, tesaṃ matena vibhūtarūpasamāpatti nāma sesāruppasamāpattiyo. Sesā samāpattiyo suviññeyyāva. ထိုသူတို့သည် ဥပမာအားဖြင့် ညှို့အဟုန်ဖြင့် ပစ်လွှတ်လိုက်သော မြားသည် ညှို့အဟုန်ရှိသရွေ့သာလျှင် ကောင်းကင်၌ သွားသကဲ့သို့၊ ဤအတူပင် ဈာန်အဟုန်ဖြင့် ပစ်လွှတ်အပ်ကုန်သည် ဖြစ်၍ ဖြစ်လာကြရာ၌ ဈာန်အဟုန် ရှိသရွေ့မျှသော ကာလပတ်လုံးသာ တည်ကြကုန်၏။ ဈာန်အဟုန် ကုန်ဆုံးသွားသောအခါ၌မူ ထိုဘုံ၌ ရုပ်ခန္ဓာသည် ကွယ်ပျောက်၍ ဤကာမဘုံ၌ ပဋိသန္ဓေသညာ ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုအဖြစ်ကို ရည်၍ 'အသညဘဝူပပတ္တိနိဗ္ဗတ္တနသမာပတ္တိ' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ဝိဘူတသညာသမာပတ္တိ' ဟူသည် ဝိညာဏဉ္စာယတနသမာပတ်တည်း။ ထိုသမာပတ်သည် ပဌမာရုပ္ပဝိညာဉ် ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ပဌမာရုပ္ပသညာကိုလည်း လွန်မြောက်စေတတ်သောကြောင့် 'ဝိဘူတသညာ' ဟု ဆိုအပ်၏။ အချို့သောသူတို့သည် 'ဝိဘူတရူပသညာ' ဟု သင်ယူကြကုန်၏၊ ထိုသူတို့၏ အလိုအားဖြင့် ဝိဘူတရူပသမာပတ္တိ မည်သည် ကျန်ရှိသော အရူပသမာပတ်တို့ ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသော သမာပတ်တို့သည် ကောင်းစွာ သိလွယ်ကုန်သည်သာတည်း။ Nevasekkhanāsekkho jhāyīti jhānalābhī puthujjano. Ājāniyo jhāyīti arahā, sabbepi vā ariyapuggalā. Assakhaluṅko jhāyīti khaluṅkassasadiso jhāyī. Tathā hi khaluṅko asso damathaṃ na upeti ito cito ca yathāruci dhāvati, evamevaṃ yo puthujjano abhiññālābhī, so abhiññā assādetvā ‘‘alamettāvatā, katamettāvatā’’ti uttaridamathāya aparisakkanto abhiññācittavasena ito cito ca dhāvati pavattati, so ‘‘assakhaluṅko jhāyī’’ti vutto. Diṭṭhuttaro jhāyīti jhānalābhī diṭṭhigatiko. Paññuttaro jhāyīti lakkhaṇūpanijjhānena jhāyī, sabbo eva vā paññādhiko jhāyī. 'နေဝသေက္ခနာသေက္ခော ဈာယီ' ဟူသည် ဈာန်ရသော ပုထုဇဉ်တည်း။ 'အာဇာနိယော ဈာယီ' ဟူသည် ရဟန္တာတည်း၊ သို့မဟုတ် အလုံးစုံသော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့တည်း။ 'အဿခလုင်္ကော ဈာယီ' ဟူသည် မြင်းကြမ်းနှင့် တူသော ဈာန်ဝင်စားသူတည်း။ စင်စစ်သော်ကား ဆုံးမရခက်သော မြင်းကြမ်းသည် ယဉ်ကျေးခြင်းသို့ မရောက်ဘဲ ထိုမှဤမှ မိမိအလိုရှိသလို ပြေးသွားသကဲ့သို့၊ ဤအတူပင် အဘိညာဉ်ရသော ပုထုဇဉ်သည် ထိုအဘိညာဉ်ကို သာယာမွေ့လျော်ပြီး 'ဤမျှဖြင့် တန်ပြီ၊ ဤမျှဖြင့် ကိစ္စပြီးပြီ' ဟု နှလုံးသွင်းကာ အထက်မဂ်တရားတည်းဟူသော ဆုံးမခြင်းအကျိုးငှာ လုံ့လမပြုဘဲ၊ အဘိညာဉ်စိတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုမှဤမှ ပြေးသွားလှုပ်ရှားနေသဖြင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို 'မြင်းကြမ်းနှင့်တူသော ဈာန်ဝင်စားသူ (အဿခလုင်္ကော ဈာယီ)' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ဒိဋ္ဌုတ္တရော ဈာယီ' ဟူသည် ဈာန်ရသော မိစ္ဆာအယူရှိသူတည်း။ 'ပညုတ္တရော ဈာယီ' ဟူသည် လက္ခဏာကို အနီးကပ်ရှုတတ်သော ဈာန်ဖြင့် ဝင်စားသူတည်း၊ သို့မဟုတ် အလုံးစုံသော ပညာလွန်ကဲသော ဈာန်ဝင်စားသူတည်း။ Saraṇo samādhīti akusalacittekaggatā, sabbopi vā sāsavo samādhi. Araṇo samādhīti sabbo kusalābyākato samādhi, lokuttaro eva vā. Savero samādhīti paṭighacittesu ekaggatā. Avero samādhīti mettācetovimutti. Anantaradukepi eseva nayo. Sāmiso samādhīti lokiyasamādhi. So hi anatikkantavaṭṭāmisalokāmisatāya sāmiso. Nirāmiso samādhīti lokuttaro samādhi. Sasaṅkhāro samādhīti dukkhāpaṭipado dandhābhiñño sukhāpaṭipado ca dandhābhiñño. So hi sasaṅkhārena sappayogena cittena paccanīkadhamme kicchena [Pg.135] kasirena niggahetvā adhigantabbo. Itaro asaṅkhāro samādhi. Ekaṃsabhāvito samādhīti sukkhavipassakassa samādhi. Ubhayaṃsabhāvito samādhīti samathayānikassa samādhi. Ubhayato bhāvitabhāvano samādhīti kāyasakkhino ubhatobhāgavimuttassa ca samādhi. So hi ubhayato bhāgehi ubhayato bhāvitabhāvano. 'သရဏော သမာဓိ' ဟူသည် အကုသိုလ်စိတ်၏ တည်ကြည်ခြင်း (ဧကဂ္ဂတာ) ဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် အလုံးစုံသော အာသဝေါတရား၏ အာရုံဖြစ်သော သမာဓိတည်း။ 'အရဏော သမာဓိ' ဟူသည် အလုံးစုံသော ကုသိုလ်၊ အဗျာကတ ဖြစ်သော သမာဓိဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် လောကုတ္တရာသီးသန့်ဖြစ်သော သမာဓိတည်း။ 'သဝေရော သမာဓိ' ဟူသည် ဒေါသ (ပဋိဃ) စိတ်တို့၌ ဖြစ်သော တည်ကြည်ခြင်း (ဧကဂ္ဂတာ) တည်း။ 'အဝေရော သမာဓိ' ဟူသည် မေတ္တာစေတောဝိမုတ္တိတည်း။ နောက်ဆက်တွဲ ဒုက်၌လည်း ဤနည်းတူပင် ဖြစ်၏။ 'သာမိသော သမာဓိ' ဟူသည် လောကီသမာဓိတည်း၊ အမှန်စင်စစ် ထိုလောကီသမာဓိသည် မလွန်မြောက်နိုင်သေးသော ဝဋ်၏ အာမိသ (ဝဋ္ဋာမိသ)၊ လောက၏ အာမိသ (လောကာမိသ) ရှိသောကြောင့် အာမိသနှင့် တကွဖြစ်သော သမာဓိတည်း။ 'နိရာမိသော သမာဓိ' ဟူသည် လောကုတ္တရာသမာဓိတည်း။ 'သသင်္ခါရော သမာဓိ' ဟူသည် ဆင်းရဲငြိုငြင်သော အကျင့်ရှိ၍ နှေးကွေးသော အဘိညာဉ်ရှိသော သမာဓိလည်းကောင်း၊ လွယ်ကူသော အကျင့်ရှိ၍ နှေးကွေးသော အဘိညာဉ်ရှိသော သမာဓိလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ အမှန်စင်စစ် ထိုသမာဓိကို တိုက်တွန်းခြင်း၊ အားထုတ်ခြင်းနှင့် တကွသော စိတ်ဖြင့် ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို ငြိုငြင်ပင်ပန်းစွာ နှိမ်နင်း၍ ရယူအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ၎င်းနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် အခြားတစ်ခုကား 'အသင်္ခါရသမာဓိ' မည်၏။ 'ဧကံသဘာဝိတော သမာဓိ' ဟူသည် သုက္ခဝိပဿကပုဂ္ဂိုလ်၏ သမာဓိတည်း။ 'ဥဘယံသဘာဝိတော သမာဓိ' ဟူသည် သမထယာနိကပုဂ္ဂိုလ်၏ သမာဓိတည်း။ 'ဥဘယတော ဘာဝိတဘာဝနော သမာဓိ' ဟူသည် ကာယသက္ခိပုဂ္ဂိုလ်နှင့် ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သမာဓိတည်း။ စင်စစ် ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ရူပကာယ၊ နာမကာယတည်းဟူသော နှစ်ပါးသော အဖို့တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ နှစ်ပါးသော လွတ်မြောက်မှုတို့ဖြင့်လည်းကောင်း ပွားများအပ်သော ဘာဝနာရှိသောကြောင့်တည်း။ Āgāḷhapaṭipadāti kāmānaṃ orohanapaṭipatti, kāmasukhānuyogoti attho. Nijjhāmapaṭipadāti kāmassa nijjhāpanavasena khedanavasena pavattā paṭipatti, attakilamathānuyogoti attho. Akkhamā paṭipadātiādīsu padhānakaraṇakāle sītādīni asahantassa paṭipadā, tāni nakkhamatīti akkhamā. Sahantassa pana tāni khamatīti khamā. ‘‘Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’tiādinā (ma. ni. 1.26; a. ni. 4.14; 6.58) nayena micchāvitakke sametīti samā. Manacchaṭṭhāni indriyāni dametīti damā paṭipadā. 'အာဂါဠှပဋိပဒါ' ဟူသည် ကာမဂုဏ်တို့သို့ သက်ဆင်းသော အကျင့်တည်း၊ ကာမချမ်းသာကို ခံစားခြင်း၌ အဖန်တလဲလဲ ယှဉ်သော အကျင့်ဟု အနက်ရ၏။ 'နိဇ္ဈာမပဋိပဒါ' ဟူသည် ကာမဂုဏ်ကို ပူလောင်စေခြင်း အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပင်ပန်းစေခြင်း အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သော အကျင့်တည်း၊ ကိုယ်ကို ပင်ပန်းစေခြင်း၌ အဖန်တလဲလဲ ယှဉ်သောအကျင့် (အတ္တကိလမထာနုယောဂ) ဟု အနက်ရ၏။ 'အက္ခမာ ပဋိပဒါ' စသည်တို့၌ ကမ္မဋ္ဌာန်း စီးဖြန်းအားထုတ်စဉ် ကာလ၌ အအေးအပူ စသည်တို့ကို သည်းမခံနိုင်သောသူ၏ အကျင့်သည် ထိုအအေးအပူ စသည်တို့ကို သည်းမခံနိုင်သောကြောင့် 'အက္ခမာပဋိပဒါ' မည်၏။ သည်းခံနိုင်သော သူ၏ အကျင့်သည်မူကား ထိုအအေးအပူ စသည်တို့ကို သည်းခံနိုင်သောကြောင့် 'ခမာပဋိပဒါ' မည်၏။ 'ဖြစ်ပေါ်လာသော ကာမဝိတက်ကို သည်းမခံ' ဟူသော နည်းဖြင့် မိစ္ဆာဝိတက်တို့ကို ငြိမ်းစေတတ်သောကြောင့် 'သမာပဋိပဒါ' မည်၏။ စိတ် (မနိန္ဒြေ) လျှင် ခြောက်ခုမြောက်ရှိသော ဣန္ဒြေတို့ကို ဆုံးမတတ်သောကြောင့် 'ဒမာပဋိပဒါ' မည်၏။ Evanti iminā vuttanayena. Yo dhammoti yo koci jātiādidhammo. Yassa dhammassāti tato aññassa jarādidhammassa. Samānabhāvoti dukkhādibhāvena samānabhāvo. Ekattatāyāti samānatāya dukkhādibhāvānaṃ ekībhāvena. Ekī bhavatīti anekopi ‘‘dukkha’’ntiādinā ekasaddābhidheyyatāya ekī bhavati. Etena ekattatāya lakkhaṇamāha. Yena yena vā pana vilakkhaṇoti yo dhammo yassa dhammassa yena yena bhāvena visadiso. Tena tena vemattaṃ gacchatīti tena tena bhāvena so dhammo tassa dhammassa vemattataṃ visadisattaṃ gacchati, dukkhabhāvena samānopi jātiādiko abhinibbattiādibhāvena jarādikassa visiṭṭhataṃ gacchatīti attho. Iminā vemattatāya lakkhaṇamāha. "ဧဝံ" ဟူသည်မှာ ဤဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ "ယော ဓမ္မော" ဟူသည်မှာ အမှတ်မရှိသော ဇာတိအစရှိသော တရား ဖြစ်သည်။ "ယဿ ဓမ္မဿ" ဟူသည်မှာ ထိုဇာတိအစရှိသော တရားမှ တစ်ပါးသော ဇရာအစရှိသော တရားနှင့် ဖြစ်သည်။ "သမာနဘာဝေါ" ဟူသည်မှာ ဒုက္ခအစရှိသည်တို့၏ အဖြစ်ဖြင့် တူသောသဘောရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဧကတ္တတာယာ" ဟူသည်မှာ ဒုက္ခအစရှိသော အဖြစ်တို့၏ တစ်ခုတည်းဖြစ်ခြင်းဖြင့် တူညီသောအဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်သည်။ "ဧကီ ဘဝတိ" ဟူသည်မှာ များစွာရှိသော်လည်း "ဒုက္ခ" အစရှိသော စကားဖြင့် တစ်ခုတည်းသော သဒ္ဒါဟောအပ်သော အနက်အဖြစ်ဖြင့် တူညီ၍ဖြစ်ခြင်း သို့မဟုတ် တစ်ခုတည်းဖြစ်၍ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုသည်။ ဤပါဌ်ဖြင့် တူညီသောအဖြစ် (ဧကတ္တတာ) ၏ လက္ခဏာကို မိန့်ကြားတော်မူသည်။ "ယေန ယေန ဝါ ပန ဝိလက္ခဏော" ဟူသည်မှာ အကြင်တရားသည် အကြင်တရားနှင့် အကြင်အကြင်သော သဘောအားဖြင့် မတူညီခြင်း ဖြစ်သည်။ "တေန တေန ဝေမတ္တံ ဂစ္ဆတိ" ဟူသည်မှာ ထိုထိုသော သဘောအားဖြင့် ထိုတရားသည် ထိုတရားနှင့် (သို့မဟုတ် ထိုတရားမှ) ကွဲပြားခြင်း၊ မတူညီခြင်းသို့ ရောက်၏ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဒုက္ခအဖြစ်ဖြင့် တူသော်လည်း ဇာတိအစရှိသော တရားသည် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းအစရှိသော အဖြစ်ဖြင့် ဇရာအစရှိသော တရားမှ ထူးခြားသောအဖြစ်သို့ ရောက်၏ဟု အနက်ရသည်။ ဤပါဌ်ဖြင့် ကွဲပြားခြားနားသောအဖြစ် (ဝေမတ္တတာ) ၏ လက္ခဏာကို မိန့်ကြားတော်မူသည်။ Idāni tāva ekattavemattatāvisaye niyojetvā dassetuṃ ‘‘sutte vā veyyākaraṇe vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha pucchitanti pucchāvasena desitasuttavasena vuttaṃ, na pana adhiṭṭhānahārassa pucchāvisayatāya. Sesaṃ uttānameva. ယခုအခါတွင် ရှေးဦးစွာ ထိုတူညီသောအဖြစ်နှင့် ကွဲပြားခြားနားသောအဖြစ်တို့ကို အာရုံ၌ ယှဉ်စပ်၍ ပြသခြင်းငှာ “သုတ္တေ ဝါ ဝေယျာကရဏေ ဝါ” အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ထိုစကား၌ “ပုစ္ဆိတံ” ဟူသော စကားကို မေးခွန်း၏အစွမ်းဖြင့် ဟောကြားအပ်သော သုတ်၏အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အဓိဋ္ဌာနဟာရ၏ ပုစ္ဆာနယ်ပယ် (အရာ) ဖြစ်ခြင်းကြောင့်ကား ဆိုအပ်သည် မဟုတ်ပေ။ ကြွင်းသောအနက်သည် ထင်ရှားလွယ်ကူလှပေသည်။ Adhiṭṭhānahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā. အဓိဋ္ဌာနဟာရဝိဘင်း အဖွင့်ကျမ်း ပြီးဆုံးပါပြီ။ 15. Parikkhārahāravibhaṅgavaṇṇanā ၁၅. ပရိက္ခာရဟာရဝိဘင်း အဖွင့်။ 49. Tattha [Pg.136] katamo parikkhāro hāroti parikkhārahāravibhaṅgo. Tattha yo dhammo yaṃ dhammaṃ janayati, tassa so parikkhāroti saṅkhepato parikkhāralakkhaṇaṃ vatvā taṃ vibhāgena dassetuṃ ‘‘kiṃlakkhaṇo’’tiādi vuttaṃ. Tattha hinoti attano phalaṃ paṭikāraṇabhāvaṃ gacchatīti hetu. Paṭicca etasmā phalaṃ etīti paccayo. Kiñcāpi hetupaccayasaddehi kāraṇameva vuccati, tathāpi tattha visesaṃ vibhāgena dassetuṃ ‘‘asādhāraṇalakkhaṇo’’tiādi vuttaṃ. Sabhāvo hetūti samānabhāvo bījaṃ hetu. Nanu ca bījaṃ aṅkurādisadisaṃ na hotīti? No na hoti, aññato hi tādisassa anuppajjanato. ၄၉. ထိုပါဠိ၌ “တတ္ထ ကတမော ပရိက္ခာရော ဟာရော” ဟူသည်မှာ ပရိက္ခာရဟာရဝိဘင်း ဖြစ်သည်။ ထိုဝိဘင်း၌ “ယော ဓမ္မော ယံ ဓမ္မံ ဇနယတိ၊ တဿ သော ပရိက္ခာရော” ဟူ၍ အကျဉ်းအားဖြင့် ပရိက္ခာရ၏ လက္ခဏာကို မိန့်ဆိုပြီးနောက် ထိုလက္ခဏာကို အကျယ်ဝေဖန်၍ ပြသရန် “ကိံ လက္ခဏော” အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ထိုစကား၌ မိမိ၏ အကျိုးတရားကို စွဲမှီ၍ အကြောင်းအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိတတ်သောကြောင့် “ဟေတု” (အကြောင်းရင်း) မည်၏။ စွဲမှီ၍ ဤတရားမှ အကျိုးတရား ဖြစ်ပေါ်လာတတ်သောကြောင့် “ပစ္စယ” (အထောက်အပံ့အကြောင်း) မည်၏။ ဟေတုသဒ္ဒါနှင့် ပစ္စယသဒ္ဒါတို့ဖြင့် အကြောင်းတရားကိုသာ အကျုံးဝင်စွာ မိန့်ဆိုသော်လည်း ထိုတရားနှစ်ပါး၏ ထူးခြားပုံကို အပြားအားဖြင့် ပြသလိုသောကြောင့် “အသာဓာရဏလက္ခဏော” စသည်ကို မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ “သဘာဝေါ ဟေတူ” ဟူသည်မှာ တူညီသောအဖြစ်ရှိသော (သို့မဟုတ် တူသောသဘောရှိသော) မျိုးစေ့သည် ဟေတုအကြောင်းတည်း။ မျိုးစေ့သည် အညွန့်စသည်နှင့် မတူသည် မဟုတ်ပါလောဟု မေးခွန်းထုတ်ပါက၊ မတူသည် မဟုတ်ပါ၊ တူညီသည်သာ ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မျိုးစေ့မှတစ်ပါး အခြားသော အကြောင်းကြောင့် ထိုကဲ့သို့သော အညွန့် မဖြစ်ပေါ်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ‘‘Yathā vā panā’’tiādināpi udāharaṇantaradassanena hetupaccayānaṃ visesameva vibhāveti. Tattha duddhanti khīraṃ. Dadhi bhavatīti ekattanayena abhedopacārena vā vuttaṃ, na aññathā. Na hi khīraṃ dadhi hoti. Tenevāha – ‘‘na catthi ekakālasamavadhānaṃ duddhassa ca dadhissa cā’’ti. Atha vā ghaṭe duddhaṃ pakkhittaṃ dadhi bhavati, dadhi tattha kālantare jāyati paccayantarasamāyogena, tasmā na catthi ekakālasamavadhānaṃ duddhassa ca dadhissa ca rasakhīravipākādīhi bhinnasabhāvattā. Evamevanti yathā hetubhūtassa khīrassa phalabhūtena dadhinā na ekakālasamavadhānaṃ, evamaññassāpi hetussa phalena na ekakālasamavadhānaṃ, na tathā paccayassa, na hi paccayo ekantena phalena bhinnakālo evāti. Evampi hetupaccayānaṃ viseso veditabboti adhippāyo. “ယထာ ဝါ ပနာ” အစရှိသော ပါဌ်ဖြင့်လည်း အခြားဥပမာတစ်ခုကို ပြသခြင်းအားဖြင့် ဟေတုအကြောင်းနှင့် ပစ္စယအကြောင်းတို့၏ ခြားနားချက်ထူးခြားမှုကိုသာ ပြသတော်မူသည်။ ထိုစကား၌ “ဒုဒ္ဓံ” ဟူသည်မှာ နို့ရည်ကို ဆိုသည်။ “ဒဓိ ဘဝတိ” (နို့ဓမ်းဖြစ်၏) ဟူသော စကားကို ဧကတ္တနည်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အဘေဒူပစာရနည်းဖြင့်လည်းကောင်း ဆိုအပ်ခြင်းဖြစ်ပြီး အခြားနည်းဖြင့် ဆိုအပ်သည်မဟုတ်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား နို့ရည်ကိုယ်တိုင်သည် နို့ဓမ်း တိုက်ရိုက်ဖြစ်သွားသည်မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် “န စတ္ထိ ... ဒဓိဿ စ” (နို့ရည်နှင့် နို့ဓမ်းတို့ တစ်ပြိုင်နက်တည်း အတူတကွတည်ရှိခြင်းမရှိ) ဟု မိန့်တော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် အိုးထဲသို့ နို့ရည်ကိုထည့်ထားသောအခါ နို့ဓမ်းဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုအိုး၌ နောက်တစ်ချိန်တွင် အခြားအကြောင်းတရားများ ပေါင်းစပ်မိသောအခါ နို့ဓမ်းဖြစ်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် နို့ရည်နှင့် နို့ဓမ်းတို့ တစ်ပြိုင်နက်တည်း တည်ရှိနေခြင်း မရှိနိုင်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အရသာ၊ နို့ရည်ကျက်ခြင်း စသည်တို့ဖြင့် သဘောသဘာဝ ကွဲပြားခြားနားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤနည်းတူစွာ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော နို့ရည်နှင့် အကျိုးဖြစ်သော နို့ဓမ်းတို့ တစ်ပြိုင်နက်တည်း အတူတကွ မတည်ရှိနိုင်သကဲ့သို့ အခြားသော ဟေတုအကြောင်းတရားသည်လည်း ၎င်း၏အကျိုးတရားနှင့် တစ်ပြိုင်နက်တည်း အတူတကွ မတည်ရှိနိုင်ပေ။ သို့သော် ပစ္စယအကြောင်းတရားသည်ကား ၎င်း၏အကျိုးတရားနှင့် တစ်ပြိုင်နက်တည်း မတည်ရှိနိုင်သည်မဟုတ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပစ္စယအကြောင်းတရားသည် အကျိုးတရားနှင့် စင်စစ် ကာလကွဲပြားသည်သာ မဟုတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် ဟေတုအကြောင်းနှင့် ပစ္စယအကြောင်းတို့၏ ကွဲပြားခြားနားမှုကို သိရှိအပ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ Evaṃ bāhiraṃ hetupaccayavibhāgaṃ dassetvā idāni ajjhattikaṃ dassetuṃ ‘‘ayañhi saṃsāro’’tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘avijjā avijjāya hetū’’ti vutte kiṃ ekasmiṃ cittuppāde anekā avijjā vijjantīti? Āha ‘‘purimikā avijjā pacchimikāya avijjāya hetū’’ti. Tena ekasmiṃ kāle hetuphalānaṃ samavadhānaṃ natthīti etamevatthaṃ samattheti. Tattha ‘‘purimikā avijjā’’tiādinā hetuphalabhūtānaṃ avijjānaṃ vibhāgaṃ dasseti. ‘‘Bījaṅkuro viyā’’tiādinā imamatthaṃ dasseti – yathā bījaṃ aṅkurassa hetu hontaṃ samanantarahetutāya hetu hoti. Yaṃ pana bījato phalaṃ nibbattati, tassa bījaṃ paramparahetutāya hetu hoti. Evaṃ avijjāyapi hetubhāve daṭṭhabbanti. ဤသို့လျှင် ပြင်ပဖြစ်သော ဟေတု၊ ပစ္စယ ဝေဖန်ခြင်းကို ပြသပြီးနောက် ယခုအခါ၌ အတွင်းသန္တာန်ဖြစ်သော ဟေတု၊ ပစ္စယ ဝေဖန်ခြင်းကို ပြသရန် “အယဥှိ သံသာရော” အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ထိုစကား၌ “အဝိဇ္ဇာ အဝိဇ္ဇာယ ဟေတူ” (အဝိဇ္ဇာသည် အဝိဇ္ဇာ၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်၏) ဟု ဆိုသော် “စိတ္တုပ္ပါဒ်တစ်ခုတည်း၌ များစွာသော အဝိဇ္ဇာတို့ တစ်ပြိုင်နက် ရှိနေသလော” ဟု စောဒနာ တက်နိုင်သောကြောင့် “ပုရိမိကာ အဝိဇ္ဇာ ပစ္ဆိမိကာယ အဝိဇ္ဇာယ ဟေတု” (ရှေးရှေးသော အဝိဇ္ဇာသည် နောက်နောက်သော အဝိဇ္ဇာ၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်၏) ဟု မိန့်ကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုပါဌ်ဖြင့် တစ်ပြိုင်နက်တည်းသော ကာလ၌ အကြောင်းတရားနှင့် အကျိုးတရားတို့ အတူတကွ ပေါင်းစပ်တည်ရှိခြင်း မရှိဟူသော အနက်ကိုသာလျှင် ထောက်ခံတည်ဆောက်သည်။ ထိုစကား၌ “ပုရိမိကာ အဝိဇ္ဇာ” အစရှိသည်ဖြင့် အကြောင်းအကျိုးအဖြစ်သို့ ရောက်ကုန်သော အဝိဇ္ဇာတို့၏ ကွဲပြားခြားနားပုံကို ပြသတော်မူသည်။ “ဗီဇင်္ကုရော ဝိယာ” အစရှိသော စကားဖြင့် ဤအနက်ကို ပြသ၏။ အဘယ်သို့ ပြသနည်းဟူမူ မျိုးစေ့သည် အညွန့်၏ အကြောင်းဖြစ်သောအခါ အခြားမရှိသော (သမနန္တရ) အကြောင်းအဖြစ်ဖြင့် အကြောင်းရင်း ဖြစ်သကဲ့သို့၊ သို့ရာတွင် မျိုးစေ့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အသီးအတွက်မူ ထိုမျိုးစေ့သည် အဆင့်ဆင့်သော (ပရမ္ပရ) အကြောင်းအဖြစ်ဖြင့် အကြောင်းရင်း ဖြစ်သကဲ့သို့ပင်၊ အဝိဇ္ဇာ၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်ပုံ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်း ရှုမြင်အပ်၏ဟု ပြသတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ Puna [Pg.137] ‘‘yathā vā panā’’tiādināpi hetupaccayavibhāgameva dasseti. Tattha thālakanti dīpakapallikā. Anaggikanti aggiṃ vinā. Dīpetunti jāletuṃ. Iti sabhāvo hetūti evaṃ padīpujjālanādīsu aggiādipadīpasadisaṃ kāraṇaṃ sabhāvo hetu. Parabhāvo paccayoti tattheva kapallikāvaṭṭitelādisadiso aggito añño sabhāvo paccayo. Ajjhattikoti niyakajjhattiko niyakajjhatte bhavo. Bāhiroti tato bahibhūto. Janakoti nibbattako. Pariggāhakoti upatthambhako. Asādhāraṇoti āveṇiko. Sādhāraṇoti aññesampi paccayuppannānaṃ samāno. တစ်ဖန် “ယထာ ဝါ ပနာ” အစရှိသော ပါဌ်ဖြင့်လည်း ဟေတုအကြောင်းနှင့် ပစ္စယအကြောင်းတို့ကို ဝေဖန်ခြင်းကိုသာလျှင် ပြသတော်မူသည်။ ထိုစကား၌ “ထာလကံ” ဟူသည်မှာ ဆီမီးခွက်ကို ဆိုသည်။ “အနဂ္ဂိကံ” ဟူသည်မှာ မီးမပါဘဲ ဖြစ်သည်။ “ဒီပေတုံ” ဟူသည်မှာ ညှိထွန်းခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။ “ဣတိ သဘာဝေါ ဟေတူ” ဟူသည်မှာ ဤသို့ ဆီမီးညှိခြင်းစသည်တို့၌ မီးအစရှိသော ဆီမီးနှင့် တူညီသော (သို့မဟုတ် တူညီသော သဘောရှိသော) အကြောင်းရင်းတရားသည် ဟေတုအကြောင်း မည်၏။ “ပရဘာဝေါ ပစ္စယော” ဟူသည်မှာ ထိုဆီမီးညှိခြင်းစသည်၌ပင် ဆီမီးခွက်၊ ဆီမီးစာ၊ ဆီအစရှိသည်နှင့် တူညီသော၊ မီးမှတစ်ပါးသော အခြားအထောက်အပံ့ သဘောတရားသည် ပစ္စယအကြောင်း မည်၏။ “အဇ္ဈတ္တိကော” ဟူသည်မှာ မိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်သော အတွင်းအကြောင်းတရား ဖြစ်သည်။ “ဗာဟိရော” ဟူသည်မှာ ထိုသန္တာန်မှအပ ပြင်ပ၌ဖြစ်သော အကြောင်းတရား ဖြစ်သည်။ “ဇနကော” ဟူသည်မှာ အကျိုးတရားကို ဖြစ်စေတတ်သော (ဇနက) အကြောင်းတရား ဖြစ်သည်။ “ပရိဂ္ဂါဟကော” ဟူသည်မှာ အထောက်အပံ့ပေးသော (ဥပထမ္ဘက) အကြောင်းတရား ဖြစ်သည်။ “အသာဓာရဏော” ဟူသည်မှာ အသီးသန့်ဖြစ်သော (အသာဓာရဏ) အကြောင်းတရား ဖြစ်သည်။ “သာဓာရဏော” ဟူသည်မှာ အခြားသော အကျိုးတရားတို့နှင့်လည်း သက်ဆိုင်တူညီသော (သာဓာရဏ) အကြောင်းတရား ဖြစ်သည်။ Idāni yasmā kāraṇaṃ ‘‘parikkhāro’’ti vuttaṃ, kāraṇabhāvo ca phalāpekkhāya, tasmā kāraṇassa yo kāraṇabhāvo yathā ca so hoti, yañca phalaṃ yo ca tassa viseso, yo ca kāraṇaphalānaṃ sambandho, taṃ sabbaṃ vibhāvetuṃ ‘‘avupacchedattho’’tiādi vuttaṃ. Tattha kāraṇaphalabhāvena sambandhatā santati. Ko ca tattha sambandho, ko kāraṇaphalabhāvo ca? So eva avupacchedattho. Yo phalabhūto aññassa akāraṇaṃ hutvā nirujjhati, so vupacchinno nāma hoti, yathā taṃ arahato cuticittaṃ. Yo pana attano anurūpassa phalassa hetu hutvā nirujjhati, so anupacchinno eva nāma hoti, hetuphalasambandhassa vijjamānattāti āha – ‘‘avupacchedattho santatiattho’’ti. ယခုအခါတွင် အကြောင်းရင်းတရားကို “ပရိက္ခာရ” ဟု မိန့်ဆိုအပ်ပြီး၊ အကြောင်း၏သဘောသည်လည်း အကျိုးတရားကို ငဲ့ညှာခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရပေသည်။ ထို့ကြောင့် အကြောင်း၏ အကြောင်းဖြစ်ပုံသဘောသည်လည်းကောင်း၊ ထိုသဘောသည် မည်သို့ဖြစ်ပေါ်လာပုံသည်လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ပေါ်လာသော အကျိုးတရားသည်လည်းကောင်း၊ ထိုအကျိုးတရား၏ ထူးခြားပုံသည်လည်းကောင်း၊ အကြောင်းနှင့်အကျိုးတို့၏ ဆက်စပ်မှုသည်လည်းကောင်း ရှိပေရာ ထိုအလုံးစုံကို ရှင်းလင်းပြသရန်အတွက် “အဝုပစ္ဆေဒတ္ထော” အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ထိုစကား၌ အကြောင်းနှင့် အကျိုးအဖြစ်ဖြင့် ဆက်စပ်နေခြင်းကို “သန္တတိ” ဟု ခေါ်သည်။ ထိုအကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ်မှု၌ ဆက်စပ်ခြင်းသည် အဘယ်နည်း၊ အကြောင်းအကျိုးအဖြစ်သည် အဘယ်နည်း။ ထိုမပြတ်မဆဲ ဆက်စပ်နေသော အနက်သဘောပင် ဖြစ်သည်။ ထိုမပြတ်သော အနက်သဘောသည်သာလျှင် ဆက်စပ်ခြင်းလည်း ဖြစ်၏၊ အကြောင်းအကျိုးအဖြစ်လည်း ဖြစ်၏။ အကျိုးတရားအဖြစ် ဖြစ်ပေါ်လာပြီးနောက် အခြားတစ်ပါးသော တရား၏ အကြောင်းရင်းမဖြစ်ဘဲ ချုပ်ပျောက်သွားသော တရားကို “ပြတ်စဲသွားသောတရား” (ဝုပစ္ဆိန္န) ဟု ခေါ်သည်၊ ဥပမာအားဖြင့် ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့၏ စုတိစိတ်ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ မိမိနှင့် လျောက်ပတ်သော အကျိုးတရား၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်ပေါ်စေပြီးမှ ချုပ်ပျောက်သွားသော တရားကိုမူ အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ်မှု ထင်ရှားရှိနေခြင်းကြောင့် “မပြတ်မဆဲ ဆက်စပ်နေသောတရား” (အနုပစ္ဆိန္န) ဟု ခေါ်ဆိုထိုက်ပေသည်။ ထို့ကြောင့် “အဝုပစ္ဆေဒတ္ထော သန္တတိ အတ္ထော” (အဆက်မပြတ်ခြင်းအနက်သည် သန္တတိ၏ အနက်ဖြစ်၏) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ Yasmā ca kāraṇato nibbattaṃ phalaṃ nāma, na anibbattaṃ, tasmā ‘‘nibbattiattho phalattho’’ti vuttaṃ. Yasmā pana purimabhavena anantarabhavapaṭisandhānavasena pavattā upapattikkhandhā punabbhavo, tasmā vuttaṃ – ‘‘paṭisandhiattho punabbhavattho’’ti. Tathā yassa puggalassa kilesā uppajjanti, taṃ palibundhenti sammā paṭipajjituṃ na denti. Yāva ca maggena asamugghātitā, tāva anusenti nāma, tena vuttaṃ – ‘‘palibodhattho pariyuṭṭhānattho, asamugghātattho anusayattho’’ti. Pariññābhisamayavasena pariññāte na kadāci taṃ nāmarūpaṅkurassa kāraṇaṃ hessatīti āha – ‘‘apariññātattho viññāṇassa bījattho’’ti. Yattha avupacchedo tattha santatīti yattha rūpārūpappavattiyaṃ yathāvutto avupacchedo, tattha santativohāro[Pg.138]. Yattha santati tattha nibbattītiādi paccayaparamparadassanaṃ hetuphalasambandhavibhāvanameva. အကြောင်းမူကား အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော တရားကိုသာ အကျိုးမည်၍ မဖြစ်ပေါ်သေးသော တရားကို အကျိုးမမည်သောကြောင့် “နိဗ္ဗတ္တိ အတ္ထော ဖလတ္ထော (ဖြစ်ပေါ်ခြင်းအနက်သည် အကျိုး၏အနက်)” ဟု ဆိုအပ်၏။ အကြောင်းမူကား ရှေးဘဝနှင့် အခြားမရှိသော ဘဝကို စပ်စပ်ပေးသောအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဥပပတ္တိခန္ဓာတို့သည် ဘဝသစ်မည်သောကြောင့် “ပဋိသန္ဓိ အတ္ထော ပုနဗ္ဘဝတ္ထော (ပဋိသန္ဓိအနက်သည် ဘဝသစ်၏အနက်)” ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့အတူ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်အား ကိလေသာတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို နှိပ်စက်တားမြစ်၍ ကောင်းစွာ မကျင့်နိုင်အောင် တားမြစ်ကုန်၏။ မဂ်ဖြင့် မပယ်သတ်ရသေးသမျှ ကာလပတ်လုံး ကိန်းဝပ်လျက် ရှိနေကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “ပလိဗောဓတ္ထော ပရိယုဋ္ဌာနတ္ထော၊ အသမုဂ္ဃါတတ္ထော အနုသယတ္ထော (နှောင့်ယှက်ခြင်းအနက်သည် ပရိယုဋ္ဌာန်၏အနက်၊ မပယ်သတ်အပ်ခြင်းအနက်သည် အနုသယ၏အနက်)” ဟု ဆိုအပ်၏။ ပိုင်းခြား၍ သိခြင်းတည်းဟူသော ထိုးထွင်းသိမြင်မှုအစွမ်းဖြင့် ပိုင်းခြားသိမြင်အပ်ပြီးပါက ထိုဝိညာဉ်သည် နာမ်ရုပ်တည်းဟူသော အညွန့်၏ အကြောင်းရင်း မဖြစ်နိုင်တော့ပေ။ ထို့ကြောင့် “အပရိညာတတ္ထော ဝိညာဏဿ ဗီဇတ္ထော (ပိုင်းခြား၍ မသိအပ်ခြင်းအနက်သည် ဝိညာဉ်မျိုးစေ့၏အနက်)” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “ယတ္ထ အဝုပစ္ဆေဒေါ တတ္ထ သန္တတိ (အကြင်အရပ်၌ မပြတ်ခြင်းရှိ၏၊ ထိုအရပ်၌ အစဉ်ရှိ၏)” ဟူသည်မှာ အကြင်ရုပ်နာမ်တို့၏ ဖြစ်ပေါ်ရာ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အကြောင်းမပြတ်ခြင်းသည် ရှိ၏၊ ထိုရုပ်နာမ်ဖြစ်ရာ၌ “သန္တတိ (အစဉ်)” ဟု ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ဖြစ်၏။ “ယတ္ထ သန္တတိ တတ္ထ နိဗ္ဗတ္တိ (အကြင်အရပ်၌ အစဉ်ရှိ၏၊ ထိုအရပ်၌ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းရှိ၏)” စသည်ဖြင့် အကြောင်းအဆင့်ဆင့်ကို ပြဆိုသော စကားသည် အကြောင်းနှင့် အကျိုးတို့ ဆက်စပ်ပုံကို ထင်ရှားပြသခြင်းသာ ဖြစ်ပေသည်။ ‘‘Yathā vā pana cakkhuñca paṭiccā’’tiādinā ‘‘sabhāvo hetū’’ti vuttamevatthaṃ vibhāgena dasseti. Tattha sannissayatāyāti upanissayapaccayatāya. Manasikāroti kiriyāmanodhātu. Sā hi cakkhuviññāṇassa viññāṇabhāvena samānajātitāya sabhāvo hetu. Saṅkhārā viññāṇassa paccayo sabhāvo hetūti puññādiabhisaṅkhārā paṭisandhiviññāṇassa paccayo, tattha yo sabhāvo, so hetūti. Saṅkhārāti cettha sabbo lokiyo kusalākusalacittuppādo adhippeto. Iminā nayena sesapadesupi attho veditabbo. Evaṃ yo koci upanissayo sabbo so parikkhāroti yathāvuttappabhedo yo koci paccayo, so sabbo attano phalassa parikkharaṇato abhisaṅkharaṇato parikkhāro. Tassa niddhāretvā kathanaṃ parikkhāro hāroti. “ယထာ ဝါ ပန စက္ခုဉ္စ ပဋိစ္စ” အစရှိသော ပါဌ်ဖြင့်လည်း “သဘာဝေါ ဟေတူ (သဘာဝသည် အကြောင်းတည်း)” ဟု ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကိုပင် အကျယ်ခွဲခြား၍ ပြသ၏။ ထိုစကား၌ “သန္နိဿယတာယ” ဟူသည်မှာ ဥပနိဿယပစ္စည်း၏ အဖြစ်ကြောင့်ဟု ဆိုလို၏။ “မနသိကာရ” ဟူသည်မှာ ကိရိယာမနောဓာတ် (ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်း) တည်း။ ထိုကိရိယာမနောဓာတ်သည် စက္ခုဝိညာဉ်နှင့်အတူ ဝိညာဉ်သဘောတူ တူညီသော ဇာတ်ရှိသည် ဖြစ်သောကြောင့် တူညီသော သဘောရှိသော အကြောင်း (သဘာဝဟေတု) ဖြစ်၏။ “သင်္ခါရာ ဝိညာဏဿ ပစ္စယော သဘာဝေါ ဟေတူ” ဟူသည်မှာ ပုညာဘိသင်္ခါရ စရှိသော ပြုပြင်မှုတရားတို့သည် ပဋိသန္ဓိဝိညာဉ်၏ ပစ္စယအကြောင်း ဖြစ်၏။ ထိုပုညာဘိသင်္ခါရ စသည်တို့၌ ပြုပြင်တတ်သော သဘောသည် အကြင်သို့ ရှိ၏၊ ထိုသဘောသည် အကြောင်း (ဟေတု) ဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။ ဤနေရာ၌ “သင်္ခါရ” ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် အလုံးစုံသော လောကီကုသိုလ်၊ အကုသိုလ် စိတ်တို့၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤနည်းအတိုင်းပင် ဝိညာဉ် စသော ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း အနက်ကို သိအပ်၏။ “ဧဝံ (ဤသို့...) ပရိက္ခာရ” ဟူသည်မှာ ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားရှိသော အကြင်အကြောင်းတရားသည် ရှိ၏၊ ထိုအလုံးစုံသော အကြောင်းတရားသည် မိမိ၏ အကျိုးကို အဖန်ဖန် ပြုပြင်စီရင်တတ်သောကြောင့် ပရိက္ခာရ (အဆောက်အဦး၊ အခြံအရံ) မည်၏။ ထိုအကြောင်းတရားကို ခွဲခြားစိတ်ဖြာ၍ ပြဆိုခြင်းကို ပရိက္ခာရဟာရ (အကြောင်းအဆင့်ဆင့်ကို နှိုင်းယှဉ်ရှာဖွေသောနည်း) ဟု သိအပ်၏။ Parikkhārahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā. ပရိက္ခာရဟာရဝိဘင်း အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။ 16. Samāropanahāravibhaṅgavaṇṇanā ၁၆. သမာရောပနဟာရဝိဘင်း အဖွင့်။ 50. Tattha katamo samāropano hāroti samāropanahāravibhaṅgo. Tattha ekasmiṃ padaṭṭhāneti yasmiṃ kismiñci ekasmiṃ kāraṇabhūte dhamme suttena gahite. Yattakāni padaṭṭhānāni otarantīti yattakāni aññesaṃ kāraṇabhūtāni tasmiṃ dhamme samosaranti. Sabbāni tāni samāropayitabbānīti sabbāni tāni padaṭṭhānāni padaṭṭhānabhūtā dhammā sammā niddhāraṇavasena ānetvā desanāya āropetabbā, desanāruḷhe viya katvā kathetabbāti attho. Yathā āvaṭṭe hāre ‘‘ekamhi padaṭṭhāne, pariyesati sesakaṃ padaṭṭhāna’’nti (netti. 4 niddesavāra) vacanato anekesaṃ padaṭṭhānānaṃ pariyesanā vuttā, evamidhāpi bahūnaṃ padaṭṭhānānaṃ samāropanā kātabbāti dassento ‘‘yathā āvaṭṭe hāre’’ti āha. Na kevalaṃ padaṭṭhānavaseneva samāropanā, atha kho vevacanabhāvanāpahānavasenapi samāropanā kātabbāti dassento ‘‘tattha samāropanā catubbidhā’’tiādimāha. ၅၀. ထို၌ “သမာရောပနဟာရ (တင်စား၍ ပြသသောနည်း) ဟူသည် အဘယ်နည်း” ဟူသော စကားရပ်သည် သမာရောပနဟာရဝိဘင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထိုဝိဘင်း၌ “ဧကသ္မိံ ပဒဋ္ဌာနေ (တစ်ခုသော ပဒဋ္ဌာန်၌)” ဟူသည်မှာ သုတ်တော်၌ အကြောင်းဖြစ်သော တစ်စုံတစ်ခုသော တရားတစ်ခုကို ယူအပ်သော်၊ “ယတ္တကာနိ ပဒဋ္ဌာနာနိ ဩတရန္တိ (အကြင်မျှလောက်သော ပဒဋ္ဌာန်တို့သည် သက်ဝင်ကုန်၏)” ဟူသည်မှာ တစ်ပါးသော တရားတို့၏ အကြောင်းဖြစ်သော တရားများစွာတို့သည် ထိုပဒဋ္ဌာန်ဖြစ်သော တရားတစ်ခု၌ လာ၍ စုဝေးကြကုန်၏။ “သဗ္ဗာနိ တာနိ သမာရောပယိတဗ္ဗာနိ (ထိုအလုံးစုံသော တရားတို့ကို တင်စားအပ်ကုန်၏)” ဟူသည်မှာ ထိုပဒဋ္ဌာန်ဖြစ်သော အလုံးစုံသော တရားတို့ကို ကောင်းစွာ ပိုင်းခြားသိမြင်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဆောင်ယူ၍ ဒေသနာတော်၌ တင်ပြအပ်ကုန်၏၊ ဒေသနာတော်သို့ တင်ပြထားပြီးသော ပဒဋ္ဌာန်များကဲ့သို့ ပြု၍ ပြဆိုအပ်၏ ဟု အနက်ရသည်။ “အာဝဋ္ဋဟာရ” ၌ “ဧကမှိ ပဒဋ္ဌာနေ ပရိယေသတိ သေသကံ ပဒဋ္ဌာနံ (တစ်ခုသော ပဒဋ္ဌာန်ရှိသော် ကြွင်းသော ပဒဋ္ဌာန်ကို ရှာဖွေ၏)” ဟူသော ပါဠိတော်စကားအရ ပဒဋ္ဌာန်များစွာတို့ကို ရှာဖွေခြင်းကို ပြဆိုသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤသမာရောပနဟာရ၌လည်း ပဒဋ္ဌာန်များစွာတို့ကို ကောင်းစွာ တင်စားပြသခြင်းကို ပြုအပ်၏ဟု ပြလိုသောကြောင့် “ယထာ အာဝဋ္ဋေ ဟာရေ (အာဝဋ္ဋဟာရ၌ ကဲ့သို့)” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ပဒဋ္ဌာန်တစ်ခုတည်း၏ အစွမ်းဖြင့်သာ တင်စားပြသခြင်းကို ပြုအပ်သည်မဟုတ်ဘဲ ဝေဝုစ် (အမည်ကွဲ)၊ ဘာဝနာ (ပွားများခြင်း)၊ ပဟာန် (ပယ်ခြင်း) တို့၏ အစွမ်းအားဖြင့်လည်း တင်စားပြသခြင်းကို ပြုအပ်၏ဟု ပြလို၍ “တတ္ထ သမာရောပနာ စတုဗ္ဗိဓာ (ထို၌ တင်စားခြင်းသည် လေးပါးအပြားရှိ၏)” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ Kasmā [Pg.139] panettha padaṭṭhānavevacanāni gahitāni, nanu padaṭṭhānavevacanahāre eva ayamattho vibhāvitoti? Saccametaṃ, idha pana padaṭṭhānavevacanaggahaṇaṃ bhāvanāpahānānaṃ adhiṭṭhānavisayadassanatthañceva tesaṃ adhivacanavibhāgadassanatthañca. Evañhi bhāvanāpahānāni suviññeyyāni honti sukarāni ca paññāpetuṃ. Idaṃ padaṭṭhānanti idaṃ tividhaṃ sucaritaṃ buddhānaṃ sāsanassa ovādassa visayādhiṭṭhānabhāvato padaṭṭhānaṃ. Tattha ‘‘kāyika’’ntiādinā tīhi sucaritehi sīlādayo tayo khandhe samathavipassanā tatiyacatutthaphalāni ca niddhāretvā dasseti, taṃ suviññeyyameva. Vanīyatīti vanaṃ, vanati, vanute iti vā vanaṃ. Tattha yasmā pañca kāmaguṇā kāmataṇhāya, nimittaggāho anubyañjanaggāhassa, ajjhattikabāhirāni āyatanāni tappaṭibandhachandarāgādīnaṃ, anusayā ca pariyuṭṭhānānaṃ kāraṇāni honti, tasmā tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘pañca kāmaguṇā’’tiādi vuttaṃ. “ဤသမာရောပနဟာရ၌ ပဒဋ္ဌာန်နှင့် ဝေဝုစ်တို့ကို အဘယ်ကြောင့် ယူပါသနည်း၊ ပဒဋ္ဌာနဟာရနှင့် ဝေဝစနဟာရတို့၌သာလျှင် ထိုအနက်ကို ထင်ရှားစွာ ပြသပြီးဖြစ်သည် မဟုတ်ပါလော” ဟူသော စောဒနာစကားသည် မှန်ပေ၏။ သို့သော်လည်း ဤသမာရောပနဟာရ၌ ပဒဋ္ဌာန်နှင့် ဝေဝုစ်တို့ကို ယူခြင်းမှာ ဘာဝနာ (ပွားများခြင်း) နှင့် ပဟာန် (ပယ်ခြင်း) တို့၏ တည်ရာအာရုံကို ပြသရန်လည်းကောင်း၊ ထိုဘာဝနာနှင့် ပဟာန်တို့၏ အမည်ကွဲများကို ဝေဖန်ပြသရန်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေသည်။ ဤသို့ ယူဆမှသာလျှင် ဘာဝနာနှင့် ပဟာန်တို့ကို ကောင်းစွာ သိလွယ်နိုင်ပြီး အကျယ်ရှင်းပြရန်လည်း လွယ်ကူပေမည်။ “ဤကား ပဒဋ္ဌာန်တည်း” ဟူသည်မှာ သုံးပါးသော ဤသုစရိုက်တရားသည် မြတ်စွာဘုရားရှင်တို့၏ သာသနာတော် အဆုံးအမ၏ တည်ရာအာရုံ ဖြစ်သောကြောင့် ပဒဋ္ဌာန်မည်၏။ ထို၌ “ကာယိကံ” အစရှိသည်ဖြင့် သုံးပါးသော သုစရိုက်တရားတို့ဖြင့် သီလအစရှိသော ခန္ဓာသုံးပါး၊ သမထနှင့် ဝိပဿနာ၊ တတိယဖိုလ် (အနာဂါမိဖိုလ်) နှင့် စတုတ္ထဖိုလ် (အရဟတ္တဖိုလ်) တို့ကို ခွဲခြား၍ ပြသ၏၊ ထိုပြဆိုချက်သည် အလွန်သိလွယ်လှပေသည်။ တဏှာအစရှိသည်တို့ဖြင့် မှီဝဲအပ်သောကြောင့် ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်စသည်ကို “ဝန (တော သဖွယ်နှောင်ဖွဲ့တတ်သောတရား)” ဟု ခေါ်၏။ တစ်နည်းကား မိန်းမ ယောကျ်ားဟူ၍ နိမိတ်ကို စွဲလမ်းစွာ ယူခြင်းသည် သာယာအပ်၊ တောင့်တအပ်သောကြောင့် ထိုနိမိတ်ယူခြင်းကို “ဝန” ဟု ခေါ်၏။ ထိုဝနတရားတို့တွင် ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်တို့သည် ကာမတဏှာ၏ အကြောင်းရင်းများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ မိန်းမ ယောကျ်ားဟု နိမိတ်ယူခြင်းသည်လည်း အနုဗျည်း (အသေးစိတ် အပြားများ) ကို စွဲလမ်းယူခြင်း၏ အကြောင်း ဖြစ်၏။ အဇ္ဈတ္တိကနှင့် ဗာဟိရ အာယတနတို့သည်လည်း ထိုအာယတနနှင့် စပ်သော ဆန္ဒရာဂ အစရှိသည်တို့၏ အကြောင်းရင်းများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ အနုသယတို့သည်လည်း ပရိယုဋ္ဌာန်တို့၏ အကြောင်းရင်းများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအနက်ကို ပြသရန်အတွက် “ပဉ္စ ကာမဂုဏာ” စသော စကားရပ်ကို မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ 51. Ayaṃ vevacanena samāropanāti yo ‘‘rāgavirāgā cetovimutti sekkhaphalaṃ, anāgāmiphalaṃ, kāmadhātusamatikkamana’’nti etehi pariyāyavacanehi tatiyaphalassa niddeso, tathā yo ‘‘avijjāvirāgā paññāvimutti asekkhaphalaṃ, aggaphalaṃ arahattaṃ, tedhātukasamatikkamana’’nti etehi pariyāyavacanehi catutthaphalassa niddeso, yo ca ‘‘paññindriya’’ntiādīhi pariyāyavacanehi paññāya niddeso, ayaṃ vevacanehi ca samāropanā. ၅၁. “ဤကား ဝေဝုစ်အစွမ်းဖြင့် တင်စားခြင်းတည်း” ဟူသည်မှာ “ရာဂဝိရာဂါ စေတောဝိမုတ္တိ (ရာဂ ကင်းပြတ်ခြင်းကြောင့် စိတ်လွတ်မြောက်ခြင်း)”၊ “သေက္ခဖိုလ်”၊ “အနာဂါမိဖိုလ်”၊ “ကာမဓာတ်ကို ကျော်လွန်ခြင်း” ဟူသော ဤပရိယာယ်စကားတို့ဖြင့် တတိယဖိုလ် (အနာဂါမိဖိုလ်) ကို ပြဆိုခြင်းလည်းကောင်း၊ ထို့အတူ “အဝိဇ္ဇာဝိရာဂါ ပညာဝိမုတ္တိ (အဝိဇ္ဇာ ကင်းပြတ်ခြင်းကြောင့် ပညာဖြင့် လွတ်မြောက်ခြင်း)”၊ “အသေက္ခဖိုလ်”၊ “အဂ္ဂဖိုလ်”၊ “အရဟတ္တဖိုလ်”၊ “ဘုံသုံးပါးကို ကျော်လွန်ခြင်း” ဟူသော ပရိယာယ်စကားတို့ဖြင့် စတုတ္ထဖိုလ် (အရဟတ္တဖိုလ်) ကို ပြဆိုခြင်းလည်းကောင်း၊ “ပညိန္ဒြေ” အစရှိသော ပရိယာယ်စကားတို့ဖြင့် ပညာကို ပြဆိုခြင်းလည်းကောင်း ရှိ၏။ ဤကဲ့သို့ ပြဆိုခြင်းသည် ဝေဝုစ်တို့ဖြင့် တင်စားပြသခြင်း ဖြစ်ပေသည်။ Tasmātiha tvaṃ, bhikkhu, kāye kāyānupassī viharāhītiādi lakkhaṇahāravibhaṅgavaṇṇanāyaṃ vuttanayena veditabbaṃ. Kevalaṃ tattha ekalakkhaṇattā avuttānampi vuttabhāvadassanavaseneva āgataṃ, idha bhāvanāsamāropanavasenāti ayameva viseso. Kāyānupassanā visesato asubhānupassanā eva kāmarāgatadekaṭṭhakilesānaṃ ekantapaṭipakkhāti asubhasaññā kabaḷīkārāhārapariññāya paribandhakilesā kāmupādānaṃ kāmayogo abhijjhākāyagantho kāmāsavo kāmogho rāgasallaṃ rūpadhammapariññāya paṭipakkhakilesā rūpadhammesu rāgo chandāgatigamananti etesaṃ pāpadhammānaṃ pahānāya saṃvattatīti imamatthaṃ dasseti ‘‘kāye kāyānupassī viharanto’’tiādinā. “တသ္မာတိဟ တွံ ဘိက္ခု ကာယေ ကာယာနုပဿီ ဝိဟရာဟိ (ထို့ကြောင့် ရဟန်း၊ သင်သည် ပြာသာဒ်အထွတ်တမျှရှိသော ရုပ်အပေါင်း၌ ရုပ်အပေါင်းကို အဖန်ဖန် ရှုလျက် နေလော့)” အစရှိသော စကားကို လက္ခဏဟာရဝိဘင်းအဖွင့်၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ အထူးခြားဆုံးမှာ ထိုလက္ခဏဟာရဝိဘင်း၌ သုတ်တော်တွင် မဟောကြားအပ်သော်လည်း လက္ခဏာတူညီသောကြောင့် ဟောကြားအပ်သည်ဟူသော အစွမ်းဖြင့် ပြဆိုခဲ့ပြီး၊ ဤသမာရောပနဟာရ၌မူ ဘာဝနာ (ပွားများခြင်း) တင်စားချက်အစွမ်းဖြင့် ပြဆိုထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤမျှသာ ထူးခြားမှုရှိပေသည်။ ကာယာနုပဿနာသည် အထူးသဖြင့် ကာမရာဂနှင့် ထိုကာမရာဂနှင့်တူသော ကိလေသာတို့၏ စင်စစ် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော အသုဘအရှု (အသုဘနုပဿနာ) သာ ဖြစ်ပေသည်။ ထိုကာယာနုပဿနာသည် သုဘသညာ (တင့်တယ်၏ဟု ထင်မှတ်မှားခြင်း)၊ ကဗဠီကာရာဟာရကို ပိုင်းခြားသိမြင်ခြင်း၏ ဆူးငြောင့်ဘေးရန်ဖြစ်သော ကိလေသာများ၊ ကာမုပါဒါန်၊ ကာမယောဂ၊ အဘိဇ္ဈာကာယဂန္ထ၊ ကာမာသဝ၊ ကာမောဃ၊ ရာဂတည်းဟူသော မြားငြောင့်၊ ရုပ်တရားကို ပိုင်းခြားသိမြင်ခြင်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ကိလေသာများ၊ ရုပ်တရားတို့၌ တွယ်တာသော ရာဂ၊ ချစ်ခင်သဖြင့် မလားအပ်သောလမ်းသို့ လားခြင်း (ဆန္ဒာဂတိ) အစရှိသော ဤယုတ်မာသော အကုသိုလ်တရားတို့ကို ပယ်ရှားရန် ဖြစ်ပေသည်။ ဤအနက်ကို “ကာယေ ကာယာနုပဿီ ဝိဟရန္တော” အစရှိသော ပါဌ်ဖြင့် ပြသတော်မူသည်။ Tathā [Pg.140] vedanānupassanā visesato dukkhānupassanāti, sā – ထို့အတူ ဝေဒနာနုပဿနာသည် အထူးသဖြင့် ဒုက္ခအားဖြင့် ရှုခြင်းတည်းဟု ရှုမြင်အပ်၏။ ထိုဝေဒနာနုပဿနာသည်— ‘‘Yo sukhaṃ dukkhato adda, dukkhamaddakkhi sallato; Adukkhamasukhaṃ santaṃ, adakkhi naṃ aniccato’’ti. (saṃ. ni. 4.253; itivu. 53) – “အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် သုခဝေဒနာကို ဆင်းရဲ (ဒုက္ခ) အားဖြင့် မြင်၏၊ ဒုက္ခဝေဒနာကို မြားငြောင့် (သလ္လ) အားဖြင့် မြင်၏၊ ငြိမ်သက်သော အဒုက္ခမသုခဝေဒနာကို မမြဲသော (အနိစ္စ) အားဖြင့် မြင်၏” ဟူသော ဒေသနာအတိုင်း ဖြစ်ပေသည်။ Ādivacanato sabbaṃ vedanaṃ ‘‘dukkha’’nti passantī sukhasaññāya vedanāhetupariññāya paribandhakilesānaṃ gosīlādīhi bhavasuddhi hotīti vedanāssādena pavattassa bhavupādānasaṅkhātassa sīlabbatupādānassa vedanāvasena ‘‘anatthaṃ me acarī’’tiādinayappavattassa (dī. ni. 3.340; a. ni. 9.29; 10.79; dha. sa. 1237; vibha. 909, 960) byāpādakāyaganthassa dosasallassa vedanāssādavaseneva pavattassa bhavayogabhavābhavabhavoghasaṅkhātassa bhavarāgassa bhavapariññāya paribandhakakilesānaṃ vedanāvisayassa rāgassa dosāgatigamanassa ca pahānāya saṃvattatīti etamatthaṃ dasseti ‘‘vedanāsu vedanānupassī’’tiādinā. ဤသို့အစရှိသောစကားဖြင့် ဟောတော်မူသောကြောင့် ခပ်မိမ်းသော ဝေဒနာကို 'ဆင်းရဲ' ဟု ရှုလျက်၊ သုခသညာကိုလည်းကောင်း၊ ဝေဒနာ၏အကြောင်းဖြစ်သော ဖဿကို ပိုင်းခြား၍သိခြင်းကို ဆီးတားတတ်သော ကိလေသာတို့ကိုလည်းကောင်း၊ နွား၏အလေ့အကျင့် စသည်ဖြင့် ဘဝစင်ကြယ်ခြင်း ဖြစ်၏ဟူသော အယူကိုလည်းကောင်း၊ ဝေဒနာ၌ သာယာသဖြင့် ဖြစ်သော ဘဝုပါဒါန်ဟု ဆိုအပ်သော သီလဗ္ဗတုပါဒါန်ကိုလည်းကောင်း၊ ဝေဒနာ၏အစွမ်းဖြင့် 'ငါ့အား အကျိုးမဲ့ကို ပြုကျင့်အပ်ပြီ' ဟု ဤသို့စသော နည်းအားဖြင့်ဖြစ်သော ဗျာပါဒကာယဂန္ထကိုလည်းကောင်း၊ ဒေါသတည်းဟူသော မြားကိုလည်းကောင်း၊ ဝေဒနာ၌ သာယာခြင်း၏အစွမ်းဖြင့်သာ ဖြစ်သော ဘဝယောဂ၊ ဘဝါသဝ၊ ဘဝေါဃဟု ဆိုအပ်သော ဘဝရာဂကိုလည်းကောင်း၊ ဘဝကို ပိုင်းခြား၍သိခြင်း၏ (သို့မဟုတ် ကိလေသာ အာရုံပြုရာ ဝေဒနာဟု ဆိုအပ်သော အဘိသင်္ခါရဝိညာဉ်၏ တည်ရာ ဝေဒနာကို ပိုင်းခြား၍သိခြင်း၏) ဆီးတားတတ်သော ကိလေသာတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ဝေဒနာအာရုံရှိသော ရာဂကိုလည်းကောင်း၊ ဒေါသကြောင့် မလားအပ်သောဂတိသို့ လားခြင်းကိုလည်းကောင်း ပယ်ခြင်းငှာ ဖြစ်၏။ ဤအနက်ကို 'ဝေဒနာတို့၌ ဝေဒနာကို အဖန်ဖန်ရှုလေ့ရှိသည်ဖြစ်၍' အစရှိသော ပါဌ်ဖြင့် ပြတော်မူ၏။ Tathā cittānupassanā visesato aniccānupassanāti, sā cittaṃ ‘‘anicca’’nti passantī tattha yebhuyyena sattā niccasaññinoti niccasaññāya viññāṇāhārapariññāya paribandhakilesānaṃ niccābhinivesapaṭipakkhato eva diṭṭhupādānaṃ diṭṭhiyogasīlabbataparāmāsakāyaganthadiṭṭhāsavadiṭṭhoghasaṅkhātāya diṭṭhiyā niccasaññānimittassa ‘‘seyyohamasmī’’tiādinayappavattassa (dha. sa. 1239; vibha. 832, 866, 962) mānasallassa saññāpariññāya paṭipakkhakilesānaṃ saññāya rāgassa diṭṭhābhinivesassa appahīnattā uppajjanakassa bhayāgatigamanassa ca pahānāya saṃvattatīti imamatthaṃ dasseti ‘‘citte cittānupassī’’tiādinā. ထို့အတူ စိတ္တာနုပဿနာသည် အထူးသဖြင့် အနိစ္စဟူ၍ ရှုခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုစိတ္တာနုပဿနာသည် စိတ်ကို 'အနိစ္စ' ဟု ရှုသည်ရှိသော် ထိုစိတ်၌ သတ္တဝါတို့သည် များသောအားဖြင့် နိစ္စဟူ၍ အမှတ်ရှိကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် နိစ္စသညာကိုလည်းကောင်း၊ ဝိညာဏာဟာရကို ပိုင်းခြား၍သိခြင်းကို ဆီးတားတတ်သော ကိလေသာတို့ကိုလည်းကောင်း၊ အနိစ္စဟူ၍ နှလုံးသွင်းခြင်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့်သာလျှင် ဒိဋ္ဌုပါဒါန်၊ ဒိဋ္ဌိယောဂ၊ သီလဗ္ဗတပရာမာသကာယဂန္ထ၊ ဒိဋ္ဌာသဝ၊ ဒိဋ္ဌောဃဟု ဆိုအပ်သော ဒိဋ္ဌိကိုလည်းကောင်း၊ နိစ္စဟု မှတ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော 'ငါသည် မြတ်၏' ဟူ၍ ဤသို့စသော နည်းဖြင့် ဖြစ်သော မာနတည်းဟူသော မြားကိုလည်းကောင်း၊ သညာကို ပိုင်းခြား၍သိခြင်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ကိလေသာတို့ကိုလည်းကောင်း၊ သညာ၌ တပ်သော ရာဂကိုလည်းကောင်း၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအားဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်းကို မပယ်ရသေးခြင်းကြောင့် ဖြစ်လတ္တံ့သော ကြောက်ရွံ့ခြင်းကြောင့် မလားအပ်သောဂတိသို့ လားခြင်းကိုလည်းကောင်း ပယ်ခြင်းငှာ ဖြစ်၏။ ဤအနက်ကို 'စိတ်၌ စိတ်ကို အဖန်ဖန်ရှုလေ့ရှိသည်ဖြစ်၍' ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် ပြတော်မူ၏။ Tathā dhammānupassanā visesato anattasaññāti, sā saṅkhāresu attasaññāya manosañcetanāhārapariññāya paṭipakkhakilesānaṃ sakkāyadiṭṭhiyā ‘‘idameva sacca’’nti (ma. ni. 2.187, 202-203; 3.27) pavattassa micchābhinivesassa micchābhinivesahetukāya avijjāyogaavijjāsavaavijjoghamohasallasaṅkhātāya avijjāya saṅkhārapariññāya paribandhakilesānaṃ saṅkhāresu rāgassa mohāgatigamanassa [Pg.141] ca pahānāya saṃvattatīti imamatthaṃ dasseti ‘‘dhammesu dhammānupassī viharanto’’tiādinā. Sesaṃ uttānameva. ထို့အတူ ဓမ္မာနုပဿနာသည် အထူးသဖြင့် အနတ္တဟူ၍ မှတ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဓမ္မာနုပဿနာသည် သင်္ခါရတို့၌ အတ္တသညာကိုလည်းကောင်း၊ မနောသဉ္စေတနာဟာရကို ပိုင်းခြား၍သိခြင်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ကိလေသာတို့ကိုလည်းကောင်း၊ သက္ကာယဒိဋ္ဌိကိုလည်းကောင်း၊ 'ဤအယူသည်သာ မှန်၏' ဟု ဖြစ်သော မိစ္ဆာဘိနိဝေသ (မှားသော နှလုံးသွင်းခြင်း) ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုမိစ္ဆာဘိနိဝေသလျှင် အကြောင်းရှိသော အဝိဇ္ဇာယောဂ၊ အဝိဇ္ဇာသဝ၊ အဝိဇ္ဇောဃ၊ မောဟသလ္လ (မောဟမြား) ဟု ဆိုအပ်သော အဝိဇ္ဇာကိုလည်းကောင်း၊ သင်္ခါရကို ပိုင်းခြား၍ သိခြင်း၏ (သို့မဟုတ် ကိလေသာ အာရုံပြုရာ သင်္ခါရဟု ဆိုအပ်သော အဘိသင်္ခါရဝိညာဉ်၏ တည်ရာ သင်္ခါရကို ပိုင်းခြား၍ သိခြင်း၏) ဆီးတားတတ်သော ကိလေသာတို့ကိုလည်းကောင်း၊ သင်္ခါရတို့၌ ရာဂကိုလည်းကောင်း၊ မောဟကြောင့် မလားအပ်သောဂတိသို့ လားခြင်းကိုလည်းကောင်း ပယ်ခြင်းငှာ ဖြစ်၏။ ဤအနက်ကို 'တရားတို့၌ တရားကို အဖန်ဖန်ရှုလေ့ရှိသည်ဖြစ်၍ နေ၏' ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် ပြတော်မူ၏။ ကြွင်းသောအနက်သည် ထင်ရှားသည်သာတည်း။ Samāropanahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā. သမာရောပနဟာရဝိဘင်းအဖွင့် ပြီးပြီ။ Niṭṭhitā ca hāravibhaṅgavaṇṇanā. ဟာရဝိဘင်းအဖွင့်သည်လည်း ပြီးဆုံးပြီ။ 1. Desanāhārasampātavaṇṇanā ၁. ဒေသနာဟာရသမ္ပာတအဖွင့် Evaṃ suparikammakatāya bhūmiyā nānāvaṇṇāni muttapupphāni pakiranto viya susikkhitasippācariyavicāritesu surattasuvaṇṇālaṅkāresu nānāvidharaṃsijālasamujjalāni vividhāni maṇiratanāni bandhanto viya mahāpathaviṃ parivattetvā pappaṭakojaṃ khādāpento viya yojanikamadhugaṇḍaṃ pīḷetvā sumadhurasaṃ pāyento viya ca āyasmā mahākaccāno nānāsuttapadese udāharanto soḷasa hāre vibhajitvā idāni te ekasmiṃyeva sutte yojetvā dassento hārasampātavāraṃ ārabhi. Ārabhanto ca yāyaṃ niddesavāre – ဤသို့ ဤဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့် ကောင်းစွာ မြေပြင်ကို အပြေအပြစ်ပြုအပ်ပြီးသော နေရာ၌ အဆင်းအမျိုးမျိုးရှိသော ပုလဲပန်းတို့ကို ကြဲဖြန့်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ကောင်းစွာ အတတ်သင်အပ်သော ဆရာသည် စီရင်အပ်သော အလွန်နီစင်သော ရွှေတန်ဆာတို့၌ အထူးထူးအပြားပြားသော ရောင်ခြည်ကွန်ရက်တို့ဖြင့် တောက်ပသော ပတ္တမြားရတနာတို့ကို သီကုံးဖွဲ့ယှက်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ မဟာပထဝီမြေကြီးကို လှန်၍ မြေဆီဩဇာကို စားစေဘိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ တစ်ယူဇနာရှိသော ပျားလဘို့ကြီးကို ညှစ်၍ အလွန်ချိုမြိန်သော ပျားရည်အရသာကို သောက်စေဘိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ သက်တော်ရှည် အရှင်မဟာကစ္စည်းမထေရ်သည် အထူးထူးသော သုတ်ဒေသနာတို့ကို ထုတ်ဆောင်လျက် တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ဟာရတို့ကို ဝေဖန်တော်မူပြီး၍ ယခုအခါ ထိုတစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ဟာရတို့ကို သုတ်တစ်ခုတည်း၌သာ ယှဉ်စပ်၍ ပြတော်မူလိုသဖြင့် ဟာရသမ္ပာတဝါရကို စတင်တော်မူ၏။ စတင်တော်မူသည်ရှိသော်လည်း နိဒ္ဒေသဝါရ၌- 52. ၅၂။ ‘‘Soḷasa hārā paṭhamaṃ, disalocanato disā viloketvā; Saṅkhipiya aṅkusena hi, nayehi tīhi niddise sutta’’nti. – 'ရှေးဦးစွာ တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ဟာရတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဒိသာဝိလောကနဟာရဖြင့် အရပ်တို့ကို ကြည့်ရှု၍လည်းကောင်း၊ အင်္ဂုသဟာရဖြင့် အကျဉ်းချုံး၍လည်းကောင်း၊ နည်းသုံးပါးတို့ဖြင့် သုတ်တော်၏ အနက်ကို ညွှန်ပြအပ်၏' ဟူ၍- Gāthā vuttā. Yasmā taṃ hāravibhaṅgavāro nappayojeti, vippakiṇṇavisayattā, nayavicārassa ca antaritattā. Anekehi suttapadesehi hārānaṃ vibhāgadassanameva hi hāravibhaṅgavāro. Hārasampātavāro pana taṃ payojeti, ekasmiṃyeva suttapadese soḷasa hāre yojetvāva tadanantaraṃ nayasamuṭṭhānassa kathitattā. Tasmā ‘‘soḷasa hārā paṭhama’’nti gāthaṃ paccāmasitvā ‘‘tassā niddeso kuhiṃ daṭṭhabbo, hārasampāte’’ti āha. Tassattho – ‘‘tassā gāthāya niddeso kattha daṭṭhabbo’’ti. Etena suttesu hārānaṃ yojanānayadassanaṃ hārasampātavāroti dasseti. Hārasampātapadassa attho vutto eva. ဟူသော ဤဂါထာကို မိန့်တော်မူအပ်ပြီ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုဂါထာကို ဟာရဝိဘင်းဝါရသည် မယှဉ်စပ်စေ၊ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ရာထူးပြန့်ကြဲသော သုတ်အရာ ရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ နည်းနာတို့ကို စီရင်ခြင်းဖြင့် ခြားနားသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း မယှဉ်စပ်စေအပ်။ စင်စစ်သော်ကား များစွာသော သုတ်ဒေသနာတို့ဖြင့် ဟာရတို့ကို ဝေဖန်၍ပြခြင်းသည်သာလျှင် ဟာရဝိဘင်းဝါရ မည်၏။ ဟာရသမ္ပာတဝါရသည်ကား ထိုဂါထာကို ယှဉ်စပ်စေ၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ သုတ်ဒေသနာတစ်ခုတည်း၌သာလျှင် တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ဟာရတို့ကို ယှဉ်စပ်၍သာ ထိုတစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ဟာရတို့ကို ယှဉ်စေသည်၏ အခြားမဲ့၌ နယသမုဋ္ဌာန်ကို ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် 'သောဠသ ဟာရာ ပဌမံ' ဟူသော ဂါထာကို တစ်ဖန်သုံးသပ်၍ 'ထိုဂါထာ၏ နိဒ္ဒေသကို အဘယ်၌ ရှုအပ်သနည်း၊ ဟာရသမ္ပာတ၌ ရှုအပ်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၏ အနက်ကား 'ထိုဂါထာ၏ နိဒ္ဒေသကို အဘယ်၌ ရှုအပ်သနည်း' ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ဤသို့ဖြင့် သုတ်တို့၌ ဟာရတို့ကို ယှဉ်စပ်ပုံနည်းနာကို ပြခြင်းသည် ဟာရသမ္ပာတဝါရ မည်၏ဟု ပြတော်မူ၏။ ဟာရသမ္ပာတဟူသော ပုဒ်၏အနက်ကို ဆိုအပ်ပြီးပြီသာတည်း။ Arakkhitena [Pg.142] cittenāti cakkhudvārādīsu satiārakkhābhāvena aguttena cittena. Micchādiṭṭhihatenāti sassatādimicchābhinivesadūsitena. Thinamiddhābhibhūtenāti cittassa kāyassa ca akalyatālakkhaṇehi thinamiddhehi ajjhotthaṭena. Vasaṃ mārassa gacchatīti kilesamārādīnaṃ yathākāmaṃ karaṇīyo hotīti ayaṃ tāva gāthāya padattho. 'မစောင့်ရှောက်အပ်သော စိတ်ဖြင့်' (Arakkhitena cittenā) ဟူသည်ကား စက္ခုဒွါရစသည်တို့၌ သတိတည်းဟူသော အစောင့်အရှောက်မရှိသဖြင့် မလုံခြုံသော စိတ်ဖြင့် ဟူလို။ 'မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဖျက်ဆီးအပ်သော စိတ်ဖြင့်' (Micchādiṭṭhihatenā) ဟူသည်ကား သဿတဒိဋ္ဌိ စသည်ဖြင့် မှားယွင်းသော နှလုံးသွင်းခြင်းက ဖျက်ဆီးအပ်သော စိတ်ဖြင့် ဟူလို။ 'ထိနမိဒ္ဓ နှိပ်စက်အပ်သော' (Thinamiddhābhibhūtenā) ဟူသည်ကား စိတ်၏လည်းကောင်း၊ ဝေဒနာစသော နာမ်ခန္ဓာသုံးပါးအပေါင်း၏လည်းကောင်း မခံ့မကျန်းဖြစ်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော ထိနမိဒ္ဓတို့သည် လွှမ်းမိုးနှိပ်စက်အပ်သော ဟူလို။ 'မာရ်မင်း၏ အလိုသို့ လိုက်ရ၏' (Vasaṃ mārassa gacchati) ဟူသည်ကား ကိလေသာမာရ် စသည်တို့က အလိုရှိတိုင်း ပြုအပ်သည် ဖြစ်၏ ဟူလို။ ဤကား ရှေးဦးစွာ ဂါထာ၏ ပုဒ်နက် ဖြစ်သတည်း။ Pamādanti ‘‘arakkhitena cittenā’’ti idaṃ padaṃ chasu dvāresu sativosaggalakkhaṇaṃ pamādaṃ katheti. Taṃ maccuno padanti taṃ pamajjanaṃ guṇamāraṇato maccusaṅkhātassa mārassa vasavattanaṭṭhānaṃ, tena ‘‘arakkhitena cittena, vasaṃ mārassa gacchatī’’ti paṭhamapādaṃ catutthapādena sambandhitvā dasseti. So vipallāsoti yaṃ aniccassa khandhapañcakassa ‘‘nicca’’nti dassanaṃ, so vipallāso vipariyesaggāho. Tenevāha – ‘‘viparītaggāhalakkhaṇo vipallāso’’ti. Sabbaṃ vipallāsasāmaññena gahetvā tassa adhiṭṭhānaṃ pucchati ‘‘kiṃ vipallāsayatī’’ti. Sāmaññassa ca viseso adhiṭṭhānabhāvena voharīyatīti āha – ‘‘saññaṃ cittaṃ diṭṭhimitī’’ti. Taṃ ‘‘vipallāsayatī’’ti padena sambandhitabbaṃ. Tesu saññāvipallāso sabbamuduko, aniccādikassa visayassa micchāvasena upaṭṭhitākāraggahaṇamattaṃ migapotakānaṃ tiṇapurisakesu purisoti uppannasaññā viya. Cittavipallāso tato balavataro, amaṇiādike visaye maṇiādiākārena upaṭṭhahante tathā sanniṭṭhānaṃ viya niccādito sanniṭṭhānamattaṃ. Diṭṭhivipallāso pana sabbabalavataro yaṃ yaṃ ārammaṇaṃ yathā yathā upaṭṭhāti, tathā tathā naṃ sassatādivasena ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti abhinivisanto pavattati. Tattha saññāvipallāso cittavipallāsassa kāraṇaṃ, cittavipallāso diṭṭhivipallāsassa kāraṇaṃ hoti. မေ့လျော့ခြင်း (Pamāda) ဟူသည်ကား 'မစောင့်ရှောက်အပ်သော စိတ်ဖြင့်' ဟူသော ဤပုဒ်သည် ဒွါရခြောက်ပါးတို့၌ သတိလွတ်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော မေ့လျော့ခြင်းကို ဟောတော်မူ၏။ 'ထိုမေ့လျော့ခြင်းသည် သေခြင်း၏အကြောင်း (maccuno padaṃ) မည်၏' ဟူသည်မှာ ထိုမေ့လျော့ခြင်းသည် သီလစသော ဂုဏ်ကျေးဇူးကို သတ်ဖြတ်ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် မစ္စုဟု ဆိုအပ်သော မာရ်မင်း၏ အလိုသို့ လိုက်ရခြင်း၏ အကြောင်း ဖြစ်၏။ ထို 'မစ္စုနော ပဒံ' ဟူသော စကားဖြင့် 'မစောင့်ရှောက်အပ်သော စိတ်ဖြင့်၊ မာရ်မင်း၏ အလိုသို့ လိုက်ရ၏' ဟူသော ပထမပါဒကို စတုတ္ထပါဒနှင့် စပ်၍ ပြတော်မူ၏။ 'ထိုဖောက်ပြန်သော အမြင်သည် ဝိပလ္လာသ မည်၏' ဟူသည်ကား အနိစ္စဖြစ်သော ခန္ဓာငါးပါးအပေါင်းကို 'နိစ္စ' ဟု မြင်ခြင်းသည် ဝိပလ္လာသ (ဖောက်ပြန်မှားယွင်းစွာ ယူခြင်း) မည်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် 'ဖောက်ပြန်မှားယွင်းစွာ ယူခြင်းလက္ခဏာရှိသည်သည် ဝိပလ္လာသ မည်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အလုံးစုံသော ဝိပလ္လာသကို ဝိပလ္လာသသာမညအားဖြင့် ယူ၍ ထိုဝိပလ္လာသ၏ တည်ရာကို 'အဘယ်ကို ဖောက်ပြန်စေသနည်း' ဟု မေးတော်မူ၏။ သာမည၏ ထူးခြားသော အခြင်းအရာကို တည်ရာအဖြစ်ဖြင့် ခေါ်ဝေါ်အပ်သောကြောင့် 'သညာ၊ စိတ်၊ ဒိဋ္ဌိကို ဖောက်ပြန်စေ၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထို 'saññaṃ cittaṃ diṭṭhi' ဟူသော ပုဒ်ကို 'vipallāsayatī' ဟူသော ပုဒ်နှင့် စပ်အပ်၏။ ထိုသုံးပါးသော ဝိပလ္လာသတို့တွင် သညာဝိပလ္လာသသည် အလုံးစုံသော ဝိပလ္လာသတို့ထက် နူးညံ့၏။ သမင်ငယ်တို့အား မြက်ရုပ်ယောကျ်ားတို့၌ 'ယောကျ်ား' ဟု ဖြစ်သော အမှတ်ကဲ့သို့၊ အနိစ္စစသော အာရုံကို မှားယွင်းသောအစွမ်းဖြင့် ထင်ရှားသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ယူခြင်းမျှသာတည်း။ စိတ္တဝိပလ္လာသသည် ထိုသညာဝိပလ္လာသထက် ပိုမိုအင်အားကြီးမား၏။ ပတ္တမြားစသည် မဟုတ်သော အာရုံ၌ ပတ္တမြားစသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ထင်လတ်သော် ထိုသို့ ပတ္တမြားစသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဆုံးဖြတ်သကဲ့သို့ နိစ္စစသည်ဖြင့် ဆုံးဖြတ်ကာမျှတည်း။ ဒိဋ္ဌိဝိပလ္လာသသည်ကား အလုံးစုံသော ဝိပလ္လာသတို့ထက် အလွန်အားကြီး၏။ အကြင်အကြင်သော အာရုံသည် အကြင်အကြင်သို့သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ထင်၏၊ ထိုထိုသို့သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ထိုအာရုံကို သဿတစသည်၏ အစွမ်းဖြင့် 'ဤအယူသာ မှန်၏၊ အခြားသောအယူသည် အချဉ်းနှီးသာတည်း' ဟု စွဲမြဲစွာ နှလုံးသွင်းလျက် ဖြစ်၏။ ထိုသုံးပါးသော ဝိပလ္လာသတို့တွင် သညာဝိပလ္လာသသည် စိတ္တဝိပလ္လာသ၏ အကြောင်း ဖြစ်၏၊ စိတ္တဝိပလ္လာသသည် ဒိဋ္ဌိဝိပလ္လာသ၏ အကြောင်း ဖြစ်၏။ Idāni vipallāsānaṃ pavattiṭṭhānaṃ visayaṃ dassetuṃ ‘‘so kuhiṃ vipallāsayati, catūsu attabhāvavatthūsū’’ti āha. Tattha attabhāvavatthūsūti pañcasu upādānakkhandhesu. Te hi āhito ahaṃ māno etthāti attā, ‘‘attā’’ti bhavati ettha buddhi vohāro cāti attabhāvo, so eva subhādīnaṃ vipallāsassa ca adhiṭṭhānabhāvato vatthu cāti ‘‘attabhāvavatthū’’ti vuccati. ‘‘Rūpaṃ attato samanupassatī’’tiādinā tesaṃ sabbavipallāsamūlabhūtāya sakkāyadiṭṭhiyā pavattiṭṭhānabhāvena attabhāvavatthutaṃ dassetvā puna vipallāsānaṃ pavattiākārena saddhiṃ [Pg.143] visayaṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘rūpaṃ paṭhamaṃ vipallāsavatthu asubhe subha’’nti vuttaṃ. Taṃ sabbaṃ suviññeyyaṃ. Puna mūlakāraṇavasena vipallāse vibhajitvā dassetuṃ ‘‘dve dhammā cittassa saṃkilesā’’tiādimāha. Tattha kiñcāpi avijjārahitā taṇhā natthi, avijjā ca subhasukhasaññānampi paccayo eva, tathāpi taṇhā etāsaṃ sātisayaṃ paccayoti dassetuṃ ‘‘taṇhānivutaṃ…pe… dukkhe sukha’’nti vuttaṃ. Diṭṭhinivutanti diṭṭhisīsena avijjā vuttāti avijjānivutanti attho. Kāmañcettha taṇhārahitā diṭṭhi natthi, taṇhāpi diṭṭhiyā paccayo eva. Taṇhāpi ‘‘niccaṃ attā’’ti ayoniso ummujjantānaṃ tathāpavattamicchābhinivesassa moho visesapaccayoti dassetuṃ ‘‘diṭṭhinivutaṃ…pe… attā’’ti vuttaṃ. ယခုအခါ ဝိပလ္လာသတို့၏ ဖြစ်ရာအရပ်တည်းဟူသော အာရုံကို ပြသခြင်းငှာ “ထိုဝိပလ္လာသသည် အဘယ်၌ မှားယွင်းတတ်သနည်း၊ အတ္တဘောတည်းဟူသော တည်ရာဝတ္ထု လေးပါးတို့၌ မှားယွင်းတတ်၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကား၌ “အတ္တဘောတည်းဟူသော တည်ရာဝတ္ထုတို့၌” ဆိုသည်မှာ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ငါးပါးတို့၌ ဖြစ်သည်။ ထိုဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ငါးပါးတို့၌ “ငါ” ဟူသော မာန်မာနကို တင်ထားအပ်သောကြောင့် “အတ္တ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ငါးပါးတို့၌ “အတ္တ” ဟူ၍ အသိဉာဏ်နှင့် ဝေါဟာရသည် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် “အတ္တဘော” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုအတ္တဘောသည်ပင်လျှင် သုဘအစရှိသည်တို့၏လည်းကောင်း၊ ဝိပလ္လာသ၏လည်းကောင်း တည်ရာဖြစ်သောကြောင့် “အတ္တဘောဝတ္ထု” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်။ “ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ” စသည်ဖြင့် ထိုဥပါဒါနက္ခန္ဓာတို့၏ အလုံးစုံသော ဝိပလ္လာသတို့၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော သက္ကာယဒိဋ္ဌိ၏ ဖြစ်ရာအရပ် ဖြစ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့် အတ္တဘော၏ တည်ရာအဖြစ်ကို ပြသပြီး၍၊ တစ်ဖန် ဝိပလ္လာသတို့ ဖြစ်ပေါ်ပုံ အခြင်းအရာနှင့်တကွ အာရုံကို ခွဲခြား၍ ပြသခြင်းငှာ “ရူပံ ပဌမံ ဝိပလ္လာသဝတ္ထု အသုဘေ သုဘံ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထိုအလုံးစုံသည် ကောင်းစွာ သိလွယ်၏။ တစ်ဖန် အကြောင်းရင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဝိပလ္လာသတို့ကို ခွဲခြား၍ ပြသခြင်းငှာ “ဒွေ ဓမ္မာ စိတ္တဿ သံကိလေသာ” စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကား၌ အဝိဇ္ဇာနှင့် ကင်းသော တဏှာသည် မရှိသော်လည်း၊ ထို့ပြင် အဝိဇ္ဇာသည်လည်း သုဘသညာ သုခသညာတို့၏ အကြောင်းပင် ဖြစ်သော်လည်း၊ တဏှာသည်သာ ထိုသုဘသညာ သုခသညာတို့အား လွန်စွာ ဖြစ်စေတတ်သော အကြောင်းရင်းဖြစ်သည်ကို ပြခြင်းငှာ “တဏှာနိဝုတံ... ဒုက္ခေ သုခံ” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “ဒိဋ္ဌိနိဝုတံ” ဟူသော စကားဖြင့် ဒိဋ္ဌိကို အဦးမူ၍ အဝိဇ္ဇာကို ဟောတော်မူသဖြင့် “အဝိဇ္ဇာသည် ဖုံးလွှမ်းအပ်သော” ဟု အနက်မှတ်အပ်၏။ ဤ၌ တဏှာနှင့် ကင်းသော ဒိဋ္ဌိသည် မရှိသော်လည်း၊ တဏှာသည်လည်း ဒိဋ္ဌိ၏ အကြောင်းသာ ဖြစ်သော်လည်း၊ “မြဲ၏၊ အတ္တတည်း” ဟု မသင့်လျော်သဖြင့် နှလုံးသွင်းကုန်သောသူတို့၏ ထိုသို့သော မိစ္ဆာအယူအဆ၌ မောဟသည်သာ ထူးခြားသော အကြောင်းရင်း ဖြစ်သည်ကို ပြခြင်းငှာ “ဒိဋ္ဌိနိဝုတံ... အတ္တ” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ Yo diṭṭhivipallāsoti ‘‘anicce niccaṃ, anattani attā’’ti pavattampi vipallāsadvayaṃ sandhāyāha – ‘‘so atītaṃ rūpaṃ…pe… atītaṃ viññāṇaṃ attato samanupassatī’’ti. Etena aṭṭhārasavidhopi pubbantānukappikavādo pacchimānaṃ dvinnaṃ vipallāsānaṃ vasena hotīti dasseti. Taṇhāvipallāsoti taṇhāmūlako vipallāso. ‘‘Asubhe subhaṃ, dukkhe sukha’’nti etaṃ vipallāsadvayaṃ sandhāya vadati. Anāgataṃ rūpaṃ abhinandatīti anāgataṃ rūpaṃ diṭṭhābhinandanavasena abhinandati. Anāgataṃ vedanaṃ, saññaṃ, saṅkhāre, viññāṇaṃ abhinandatīti etthāpi eseva nayo. Etena catucattālīsavidhopi aparantānukappikavādo yebhuyyena purimānaṃ dvinnaṃ vipallāsānaṃ vasena hotīti dasseti. Dve dhammā cittassa upakkilesāti evaṃ paramasāvajjassa vipallāsassa mūlakāraṇanti visesato dve dhammā cittassa upakkilesā taṇhā ca avijjā cāti te sarūpato dasseti. Tāhi visujjhantaṃ cittaṃ visujjhatīti paṭipakkhavasenapi tāsaṃ upakkilesabhāvaṃyeva vibhāveti, na hi taṇhāavijjāsu pahīnāsu koci saṃkilesadhammo na pahīyatīti. Yathā ca vipallāsānaṃ mūlakāraṇaṃ taṇhāvijjā, evaṃ sakalassāpi vaṭṭassa mūlakāraṇanti yathānusandhināva gāthaṃ niṭṭhapetuṃ ‘‘tesa’’ntiādi vuttaṃ. Tattha tesanti yesaṃ arakkhitaṃ cittaṃ micchādiṭṭhihatañca, tesaṃ. ‘‘Avijjānīvaraṇāna’’ntiādinā mārassa vasagamanena anādimatisaṃsāre saṃsaraṇanti dasseti. “ယော ဒိဋ္ဌိဝိပလ္လာသော” ဟူသော စကားကို “မမြဲသောတရား၌ မြဲ၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အတ္တမဟုတ်သော တရား၌ အတ္တဟူ၍လည်းကောင်း” ဖြစ်ပေါ်တတ်သော ဝိပလ္လာသနှစ်ပါးလုံးကို ရည်ရွယ်၍ “ထိုသူသည် အတိတ်ရုပ်ကို... အတိတ်ဝိညာဉ်ကို အတ္တအားဖြင့် ရှု၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤစကားဖြင့် ၁၈-ပါးသော ပုဗ္ဗန္တာနုကပ္ပိကဝါဒသည် နောက်ပိုင်း ဝိပလ္လာသနှစ်ပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သည်ကို ပြတော်မူသည်။ (ချုပ်ကင်းလေပြီးသော အာရုံ၌ တဏှာအားမကြီးသောကြောင့် ၁၈-ပါးသော ပုဗ္ဗန္တာနုကပ္ပိကဝါဒသည် နောက်ပိုင်းဝိပလ္လာသနှစ်ပါး၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ပါဠိ၌လည်း “so atītaṃ rūpaṃ attato samanupassatī” ဟုသာ မိန့်တော်မူပြီး တဏှာဝိပလ္လာသ၌ကဲ့သို့ “abhinandati” ဟု မဆိုပေ။) “တဏှာဝိပလ္လာသ” ဆိုသည်မှာ တဏှာကို အခြေခံ၍ ဖြစ်သော ဝိပလ္လာသ ဖြစ်သည်။ “မတင့်တယ်သောတရား၌ တင့်တယ်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဆင်းရဲသောတရား၌ ချမ်းသာ၏ဟူ၍လည်းကောင်း” ဖြစ်သော ထိုဝိပလ္လာသနှစ်ပါးကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုသည်။ “အနာဂတံ ရူပံ အဘိနန္ဒတိ” ဆိုသည်မှာ နောင်မဖြစ်သေးသော ရုပ်ကို ဒိဋ္ဌိနှင့်တကွဖြစ်သော တဏှာတည်းဟူသော လွန်စွာနှစ်သက်ခြင်းဖြင့် နှစ်သက်တတ်၏။ “နောင်မဖြစ်သေးသော ဝေဒနာ၊ သညာ၊ သင်္ခါရ၊ ဝိညာဉ်ကို နှစ်သက်၏” ဟူသော နေရာတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤစကားဖြင့် ၄၄-ပါးသော အပရန္တာနုကပ္ပိကဝါဒသည် များသောအားဖြင့် ရှေးဦးဝိပလ္လာသနှစ်ပါး၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သည်ကို ပြတော်မူသည်။ “ဒွေ ဓမ္မာ စိတ္တဿ ဥပက္ကိလေသာ” ဆိုသည်မှာ ဤသို့ လွန်စွာအပြစ်ကြီးသော ဝိပလ္လာသ၏ အခြေခံအကြောင်းရင်းသည် ထူးခြားသော တရားနှစ်ပါးဖြစ်၍ ထိုတရားနှစ်ပါးသည် စိတ်ကို ညစ်နွမ်းစေတတ်ကုန်၏၊ ထိုတရားတို့မှာ တဏှာနှင့် အဝိဇ္ဇာတို့ဖြစ်သည်ဟု ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်သဘောအားဖြင့် ပြတော်မူသည်။ “ထိုတရားတို့မှ စင်ကြယ်သောစိတ်သည် စင်ကြယ်၏” ဟူသော စကားဖြင့် ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့်လည်း ထိုတဏှာ၊ အဝိဇ္ဇာတို့၏ စိတ်ကို ညစ်နွမ်းစေတတ်သော သဘောကိုပင် ထင်ရှားစေသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် တဏှာနှင့် အဝိဇ္ဇာကို ပယ်သတ်ပြီးသောအခါ မပယ်ရသေးသော ကိလေသာညစ်ညူးကြောင်းတရားသည် မရှိတော့ဘဲ အားလုံးကို ပယ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့်လည်း ထိုတရားတို့၏ ညစ်နွမ်းစေတတ်သောအဖြစ်ကို ထင်ရှားစေသည်။ ဝိပလ္လာသတို့၏ အခြေခံအကြောင်းရင်းသည် တဏှာနှင့် အဝိဇ္ဇာဖြစ်သကဲ့သို့၊ အလုံးစုံသော သံသရာဝဋ်၏ အခြေခံအကြောင်းရင်းသည်လည်း တဏှာနှင့် အဝိဇ္ဇာပင်ဖြစ်သည်ဟု ယထာနုသန္ဓေအားဖြင့် ဂါထာကို ပြီးဆုံးစေခြင်းငှာ “တေသံ” စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကား၌ “တေသံ” ဟူသည်မှာ မစောင့်ရှောက်အပ်သော စိတ်၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဖျက်ဆီးအပ်သော စိတ်ရှိသော ထိုသူတို့၏ ဖြစ်သည်။ “အဝိဇ္ဇာနီဝရဏာနံ” စသည်ဖြင့် ကိလေသာမာရ်၏ အလိုသို့ လိုက်ရသဖြင့် အစမထင်သော သံသရာ၌ ကျင်လည်ရခြင်း ဖြစ်သည်ကို ပြတော်မူသည်။ Thinamiddhābhibhūtenāti ettha ‘‘thinaṃ nāmā’’tiādinā thinamiddhānaṃ sarūpaṃ dasseti. Tehi cittassa abhibhūtatā suviññeyyāvāti taṃ anāmasitvā kilesamāraggahaṇeneva [Pg.144] taṃnimittā abhisaṅkhāramārakhandhamāramaccumārā gahitā evāti ‘‘kilesamārassa ca sattamārassa cā’’ti ca-saddena vā tesampi gahaṇaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. So hi nivuto saṃsārābhimukhoti so māravasaṃ gato, tato eva nivuto kilesehi yāva na mārabandhanaṃ chijjati, tāva saṃsārābhimukhova hoti, na visaṅkhārābhimukhoti adhippāyo. Imāni bhagavatā dve saccāni desitāni. Kathaṃ desitāni? “ထိနမိဒ္ဓါဘိဘူတေန” ဟူသော ပါဌ်၌ “ထိနံ နာမ” စသည်ဖြင့် ထိနမိဒ္ဓတို့၏ သဘာဝကို ပြတော်မူသည်။ ထိုထိနမိဒ္ဓတို့သည် စိတ်ကို လွှမ်းမိုးနှိပ်စက်ကြောင်း ကောင်းစွာသိလွယ်သောကြောင့် ထိုနှိပ်စက်ခံရမှုကို သီးသန့်မဖော်ပြဘဲ ကိလေသာမာရ်ကို ယူခြင်းဖြင့်သာလျှင် ကိလေသာမာရ်လျှင် အကြောင်းရင်းရှိသော အဘိသင်္ခါရမာရ်၊ ခန္ဓမာရ်၊ မစ္စုမာရ်တို့ကိုလည်း ယူပြီးသားဖြစ်သောကြောင့် “ကိလေသာမာရ်၏လည်းကောင်း၊ သတ္တမာရ်၏လည်းကောင်း” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ သို့မဟုတ် “စ” သဒ္ဒါဖြင့် ထိုကြွင်းကျန်သော အဘိသင်္ခါရမာရ်အစရှိသော မာရ်သုံးပါးတို့ကိုလည်း ယူခြင်းကို ပြုအပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ “သော ဟိ နိဝုတော သံသာရာဘိမုခေါ” ဟူသော စကား၌ ထိုသူသည် မာရ်၏အလိုသို့ လိုက်သဖြင့်၊ ထိုမာရ်၏အလိုသို့ လိုက်ခြင်းကြောင့်ပင် ကိလေသာတို့သည် ဖုံးလွှမ်းအပ်သည်ဖြစ်၍ မာရ်၏အနှောင်အဖွဲ့ (သို့မဟုတ် မာရ်တည်းဟူသော အနှောင်အဖွဲ့) မပြတ်သရွေ့ သံသရာသို့ ရှေးရှုသည်သာ ဖြစ်၏၊ ပြုပြင်ခြင်းကင်းသော နိဗ္ဗာန်သို့ ရှေးရှုသည်မဟုတ် ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် သစ္စာနှစ်ပါးတို့ကို ဟောတော်မူ၏။ အဘယ်သို့ ဟောတော်မူသနည်းဟူမူကား- Tattha duvidhā kathā abhidhammanissitā ca suttantanissitā ca. Tāsu abhidhammanissitā nāma arakkhitena cittenāti rattampi cittaṃ arakkhitaṃ, duṭṭhampi cittaṃ arakkhitaṃ, mūḷhampi cittaṃ arakkhitaṃ. Tattha rattaṃ cittaṃ aṭṭhannaṃ lobhasahagatacittuppādānaṃ vasena veditabbaṃ, duṭṭhaṃ cittaṃ dvinnaṃ paṭighacittuppādānaṃ vasena veditabbaṃ, mūḷhaṃ cittaṃ dvinnaṃ momūhacittuppādānaṃ vasena veditabbaṃ. Yāva imesaṃ cittuppādānaṃ vasena indriyānaṃ agutti agopāyanā apālanā anārakkhā sativosaggo pamādo cittassa asaṃvaro, evaṃ arakkhitaṃ cittaṃ hoti. Micchādiṭṭhihataṃ nāma cittaṃ catunnaṃ diṭṭhisampayuttacittuppādānaṃ vasena veditabbaṃ, thinamiddhābhibhūtaṃ nāma cittaṃ pañcannaṃ sasaṅkhārikākusalacittuppādānaṃ vasena veditabbaṃ. Evaṃ sabbepi aggahitaggahaṇena dvādasa akusalacittuppādā honti. Te ‘‘katame dhammā akusalā? Yasmiṃ samaye akusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hotī’’tiādinā cittuppādakaṇḍe (dha. sa. 365) akusalacittuppādadesanāvasena vitthārato vattabbā. Mārassāti ettha pañca mārā. Tesu kilesamārassa catunnaṃ āsavānaṃ catunnaṃ oghānaṃ catunnaṃ yogānaṃ catunnaṃ ganthānaṃ catunnaṃ upādānānaṃ aṭṭhannaṃ nīvaraṇānaṃ dasannaṃ kilesavatthūnaṃ vasena āsavagocchakādīsu (dha. sa. dukamātikā 14-19, 1102) vuttanayena, tathā ‘‘jātimado gottamado ārogyamado’’tiādinā khuddakavatthuvibhaṅge (vibha. 832) āgatānaṃ sattannaṃ kilesānañca vasena vibhāgo vattabbo. Ayaṃ tāvettha abhidhammanissitā kathā. ထိုသို့ ဟောတော်မူရာ၌ ဟောပြောချက်သည် အဘိဓမ္မာကို မှီသော စကားလည်းကောင်း၊ သုတ္တန်ကို မှီသော စကားလည်းကောင်းဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် “အဘိဓမ္မာကို မှီသော စကား” ဟူသည်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ “အာရက္ခိတေန စိတ္တေန” ဟူသော ပါဌ်၌ တပ်မက်သောစိတ်သည်လည်း မစောင့်ရှောက်အပ်သော စိတ်မည်၏၊ ပြစ်မှားသော စိတ်သည်လည်း မစောင့်ရှောက်အပ်သော စိတ်မည်၏၊ တွေဝေသော စိတ်သည်လည်း မစောင့်ရှောက်အပ်သော စိတ်မည်၏။ ထိုစိတ်တို့တွင် တပ်မက်သောစိတ်ကို လောဘသဟဂုတ် စိတ္တုပ္ပါဒ် ရှစ်ပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။ ပြစ်မှားသော စိတ်ကို ဒေါသသဟဂုတ် (ပဋိဃ) စိတ္တုပ္ပါဒ် နှစ်ပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။ တွေဝေသော စိတ်ကို မောဟသဟဂုတ် (မောမူဟ) စိတ္တုပ္ပါဒ် နှစ်ပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။ အကြင်မျှလောက်သော ကာလပတ်လုံး ထိုစိတ္တုပ္ပါဒ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဣန္ဒြေတို့ကို မလုံခြုံစေခြင်း၊ မစောင့်ရှောက်ခြင်း၊ မပိတ်ပင်ခြင်း၊ မကာကွယ်ခြင်း၊ သတိလွတ်ကင်းခြင်း၊ မေ့လျော့ခြင်း၊ စိတ်ကို မစောင့်စည်းခြင်းသည် ရှိ၏၊ ထိုမျှလောက်သော ကာလပတ်လုံး စိတ်သည် မစောင့်ရှောက်အပ်သည် ဖြစ်၏။ “မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဟတ” (မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ နှိပ်စက်အပ်သော) စိတ်မည်သည်ကို ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ် စိတ္တုပ္ပါဒ် လေးပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။ “ထိနမိဒ္ဓါဘိဘူတ” (ထိနမိဒ္ဓ လွှမ်းမိုးနှိပ်စက်အပ်သော) စိတ်မည်သည်ကို သသင်္ခါရိက အကုသိုလ်စိတ္တုပ္ပါဒ် ငါးပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် အလုံးစုံသော အကုသိုလ်တရားတို့သည်လည်း ထပ်မံရေတွက်ခြင်း မပြုဘဲ ရေတွက်သော် အကုသိုလ်စိတ္တုပ္ပါဒ် ၁၂ ပါး ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုအကုသိုလ်စိတ္တုပ္ပါဒ်တို့ကို “ကတမေ ဓမ္မာ အကုသလာ... ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ” စသည်ဖြင့် ဓမ္မသင်္ဂဏီပါဠိတော် စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍ၌ အကုသိုလ်စိတ္တုပ္ပါဒ် ဟောတော်မူသော ဒေသနာနည်းဖြင့် အကျယ်ဟောအပ်ကုန်၏။ “မာရဿ” ဟူသော ပါဌ်၌ မာရ်တို့သည် ငါးပါး ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုငါးပါးသော မာရ်တို့တွင် ကိလေသာမာရ်၏ အပြားကို အာသဝေါတရား ၄ ပါး၊ ဩဃတရား ၄ ပါး၊ ယောဂတရား ၄ ပါး၊ ဂန္ထတရား ၄ ပါး၊ ဥပါဒါန်တရား ၄ ပါး၊ နီဝရဏတရား ၈ ပါး၊ ကိလေသာဝတ္ထု ၁၀ ပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် အာသဝဂေါစ္ဆကစသည်တို့၌ ဟောတော်မူအပ်သော နည်းလမ်းအတိုင်းလည်းကောင်း၊ ထို့ပြင် “ဇာတိမဒေါ၊ ဂေါတ္တမဒေါ၊ အာရောဂျမဒေါ” စသည်ဖြင့် ခုဒ္ဒကဝတ္ထုဝိဘင်း၌ လာရှိကုန်သော ကိလေသာ ၇ ပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ခွဲခြားပုံကို သိအပ်၏။ ဤသည်ကား ဤနှစ်မျိုးသော စကားတို့တွင် အဘိဓမ္မာကို မှီသော စကားတည်း။ Suttantanissitā (ma. ni. 1.347; a. ni. 11.17) pana arakkhitena cittenāti cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhī hoti anubyañjanaggāhī, yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa [Pg.145] saṃvarāya na paṭipajjati, na rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye na saṃvaraṃ āpajjati. Sotena …pe… ghānena… jivhāya… kāyena… manasā…pe… manindriyena saṃvaraṃ āpajjati (ma. ni. 1.347, 411, 421; 2.419; 3.15, 75). Evaṃ arakkhitaṃ cittaṃ hoti. Micchādiṭṭhihatena cāti micchādiṭṭhihataṃ nāma cittaṃ pubbantakappanavasena vā aparantakappanavasena vā pubbantāparantakappanavasena vā micchābhinivisantassa ayoniso ummujjantassa ‘‘sassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti (vibha. 937; paṭi. ma. 1.140) vā yā diṭṭhi, tāya hataṃ upahataṃ. Yā ca kho ‘‘imā cattāro sassatavādā…pe… pañca paramadiṭṭhadhammanibbānavādā’’ti brahmajāle (dī. ni. 1.30 ādayo) pañcattaye (ma. ni. 3.21 ādayo) ca āgatā dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo, tāsaṃ vasena cittassa micchādiṭṭhihatabhāvo kathetabbo. သုတ္တန်၌ အခြေပြုသော စကားရပ်ကိုမူ ဤသို့ သိအပ်၏။ 'မစောင့်ရှောက်အပ်သော စိတ်ဖြင့်' ဟူသော ဤပုဒ်၌ မျက်စိဖြင့် ရူပါရုံကို မြင်၍ မိန်းမ၊ ယောက်ျား၊ တင့်တယ်လှပ၏ဟု ကြံစည်ကာ နိမိတ်ကို ယူတတ်၏။ ကိလေသာကို ပြတတ်သော အခြင်းအရာ (လက္ခဏာငယ်) ကို ယူတတ်၏။ အကြင် စက္ခုန္ဒြေကို မစောင့်စည်းခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် စက္ခုန္ဒြေကို မစောင့်စည်းဘဲ နေသော ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား လောဘ (အဘိဇ္ဈာ)၊ ဒေါသ (ဒေါမနဿ) ဟူသော ယုတ်မာသော အကုသိုလ်တရားတို့သည် အဖန်တလဲလဲ စီးဝင် နှိပ်စက်ကုန်ရာ၏၊ ထိုစက္ခုန္ဒြေကို စောင့်စည်းရန် မကျင့်၊ စက္ခုန္ဒြေကို မစောင့်ရှောက်၊ စက္ခုန္ဒြေ၌ စောင့်စည်းခြင်းသို့ မရောက်။ နားဖြင့်... နှာခေါင်းဖြင့်... လျှာဖြင့်... ကိုယ်ဖြင့်... စိတ်ဖြင့်... မနိန္ဒြေ၌ စောင့်စည်းခြင်းသို့ မရောက်။ ဤသို့လျှင် မစောင့်ရှောက်အပ်သော စိတ်သည် ဖြစ်၏။ 'မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ နှိပ်စက်အပ်သော စိတ်ဖြင့်' ဟူသော ဤပုဒ်၌ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ နှိပ်စက်အပ်သော စိတ်မည်သည်ကား ရှေးအဖို့ကို စွဲ၍ ကြံစည်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ နောက်အဖို့ကို စွဲ၍ ကြံစည်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရှေ့အဖို့ နောက်အဖို့ကို စွဲ၍ ကြံစည်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း မှားယွင်းစွာ နှလုံးသွင်းလျက် မသင့်မတင့် နှလုံးသွင်း၍ ပေါ်ထွက်လာသောသူအား 'လောကသည် မြဲ၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'သတ္တဝါသည် သေပြီးနောက် မဖြစ်သည်လည်းမဟုတ်၊ ဖြစ်သည်လည်းမဟုတ်' ဟူ၍လည်းကောင်း အကြင် မိစ္ဆာအယူသည် ရှိ၏၊ ထိုမိစ္ဆာအယူဖြင့် နှိပ်စက် ဖျက်ဆီးအပ်သော စိတ်တည်း။ ဗြဟ္မဇာလသုတ်နှင့် ပဉ္စတ္တယသုတ်တို့၌ လာရှိကုန်သော 'သဿတဝါဒ ၄ ပါးတို့လည်းကောင်း... ပရမဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒ ၅ ပါးတို့လည်းကောင်း' အစရှိသော အကြင် ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော မိစ္ဆာအယူတို့ ရှိကုန်၏၊ ထိုမိစ္ဆာအယူတို့၏ အစွမ်းဖြင့် စိတ်ကို မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ နှိပ်စက်ဖျက်ဆီးအပ်ပုံကို ပြောဆိုအပ်၏။ Thinamiddhābhibhūtenāti thinaṃ nāma cittassa akammaññatā. Middhaṃ nāma vedanādikkhandhattayassa akammaññatā. Tathā thinaṃ anussāhasaṃhananaṃ. Middhaṃ asattivighāto. Iti thinena middhena ca cittaṃ abhibhūtaṃ ajjhotthaṭaṃ upaddutaṃ saṅkocanappattaṃ layāpannaṃ. Vasaṃ mārassa gacchatīti vaso nāma icchā lobho adhippāyo ruci ākaṅkhā āṇā āṇatti. Māroti pañca mārā – khandhamāro abhisaṅkhāramāro maccumāro devaputtamāro kilesamāroti. Gacchatīti tesaṃ vasaṃ icchaṃ…pe… āṇattiṃ gacchati upagacchati upeti vattati anuvattati nātikkamatīti. Tena vuccati – ‘‘vasaṃ mārassa gacchatī’’ti. 'ထိနမိဒ္ဓ နှိပ်စက်အပ်သော' ဟူသော ဤပုဒ်၌ စိတ်၏ အမှု၌ မစွမ်းဆောင်နိုင်ခြင်းသည် 'ထိန' မည်၏။ ဝေဒနာ၊ သညာ၊ သင်္ခါရဟူသော နာမ်ခန္ဓာသုံးပါး၏ အမှု၌ မခံ့ညားခြင်းသည် 'မိဒ္ဓ' မည်၏။ ထို့အတူ အားမထုတ်ခြင်း (တွန့်တိုခြင်း) သည် 'ထိန' မည်၍၊ မစွမ်းဆောင်နိုင်ဘဲ ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ခြင်းသည် 'မိဒ္ဓ' မည်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုထိနဖြင့်လည်းကောင်း၊ မိဒ္ဓဖြင့်လည်းကောင်း စိတ်ကို နှိပ်စက်အပ်၊ လွှမ်းမိုးအပ်၊ နှောင့်ယှက်အပ်၊ တွန့်တိုခြင်းသို့ ရောက်စေအပ်၊ ပျင်းရိငိုက်မြည်းခြင်းသို့ ရောက်စေအပ်၏။ 'မာရ်မင်း၏ အလိုသို့ လိုက်ရ၏' ဟူသော ဤပုဒ်၌ 'အလို (ဝသ)' မည်သည်ကား အလိုဆန္ဒ၊ လောဘ၊ အကြံအစည်၊ နှစ်သက်ခြင်း၊ တောင့်တခြင်း၊ အာဏာ၊ အမိန့်ညွှန်ကြားချက်တို့ ဖြစ်၏။ 'မာရ်' ဟူသည်ကား ခန္ဓမာရ်၊ အဘိသင်္ခါရမာရ်၊ မစ္စုမာရ်၊ ဒေဝပုတ္တမာရ်၊ ကိလေသမာရ်ဟူ၍ မာရ်ငါးပါးတို့ ဖြစ်၏။ 'လိုက်ရ၏' ဟူသည်ကား ထိုမာရ်ငါးပါးတို့၏ အလိုသို့လည်းကောင်း၊ အမိန့်ညွှန်ကြားချက်သို့လည်းကောင်း လိုက်ပါရောက်ရှိ၏၊ နာခံ၏၊ မလွန်ဆန်နိုင်ဘဲ လိုက်ပါဆောင်ရွက်၏။ ထို့ကြောင့် 'မာရ်မင်း၏ အလိုသို့ လိုက်ရ၏' ဟု ဟောတော်မူသည်။ Tattha yathāvuttā akusalā dhammā, taṇhāvijjā eva vā samudayasaccaṃ. Yo so ‘‘vasaṃ mārassa gacchatī’’ti vutto, so ye pañcupādānakkhandhe upādāya paññatto, te pañcakkhandhā dukkhasaccaṃ. Evaṃ bhagavatā idha dve saccāni desitāni. Tenevāha – ‘‘dukkhaṃ samudayo cā’’ti. Tesaṃ bhagavā pariññāya ca pahānāya ca dhammaṃ desetīti vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘dukkhassa pariññāya samudayassa pahānāyā’’ti vuttaṃ. Kathaṃ desetīti ce – ထိုသုတ္တန်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အကုသိုလ်တရားတို့သည်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် တဏှာနှင့် အဝိဇ္ဇာတို့သည်သာလျှင်လည်းကောင်း သမုဒယသစ္စာ မည်၏။ 'မာရ်မင်း၏ အလိုသို့ လိုက်ရ၏' ဟု ဆိုအပ်သော အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် အကြင် ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးတို့ကို စွဲ၍ ပညတ်အပ်၏၊ (သမုဒယသစ္စာကြဉ်သော) ထိုခန္ဓာငါးပါးတို့သည် ဒုက္ခသစ္စာ မည်၏။ ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသုတ္တန်၌ သစ္စာနှစ်ပါးတို့ကို ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် 'ဒုက္ခနှင့် သမုဒယ' ဟု ဟောတော်မူ၏။ ထိုဒုက္ခနှင့် သမုဒယတရားတို့ကို မြတ်စွာဘုရားသည် ပိုင်းခြားသိခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ပယ်စွန့်ခြင်းငှာလည်းကောင်း တရားတော်ကို ဟောတော်မူ၏ဟူသော ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို ပိုမိုထင်ရှားစေရန် 'ဒုက္ခကို ပိုင်းခြားသိခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ သမုဒယကို ပယ်စွန့်ခြင်းငှာလည်းကောင်း' ဟု ဆိုအပ်၏။ အဘယ်သို့ ဟောတော်မူသနည်း ဟု မေးအံ့မူ - ‘‘Tasmā rakkhitacittassa, sammāsaṅkappagocaro; Sammādiṭṭhiṃ purakkhatvā, ñatvāna udayabbayaṃ; Thinamiddhābhibhū bhikkhu, sabbā duggatiyo jahe’’ti. (udā. 32) – 'ထို့ကြောင့် စောင့်ရှောက်အပ်သော စိတ်ရှိသော၊ ကောင်းသော အကြံ (သမ္မာသင်္ကပ္ပ) လျှင် ကျက်စားရာရှိသော၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိကို ရှေ့သွားပြု၍ ဖြစ်ခြင်း ပျက်ခြင်းကို သိသော၊ ထိနမိဒ္ဓကို နှိမ်နင်းသော ရဟန်းသည် အလုံးစုံသော ဒုဂ္ဂတိတို့ကို စွန့်ရာ၏' ဟူသော ဂါထာဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ Gāthāya[Pg.146]. Tassattho – yasmā arakkhitena cittena vasaṃ mārassa gacchati, tasmā satisaṃvarena manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ rakkhaṇena rakkhitacitto assa. Sammāsaṅkappagocaroti yasmā kāmasaṅkappādimicchāsaṅkappagocaro tathā tathā ayoniso vikappetvā nānāvidhāni micchādassanāni gaṇhāti. Tato eva ca micchādiṭṭhihatena cittena vasaṃ mārassa gacchati, tasmā yonisomanasikārena kammaṃ karonto nekkhammasaṅkappādisammāsaṅkappagocaro assa. Sammādiṭṭhiṃ purakkhatvāti sammāsaṅkappagocaratāya vidhutamicchādassano kammassakatālakkhaṇaṃ yathābhūtañāṇalakkhaṇañca sammādiṭṭhiṃ pubbaṅgamaṃ katvā sīlasamādhīsu yuttappayutto. Tato eva ca ñatvāna udayabbayaṃ pañcasu upādānakkhandhesu samapaññāsāya ākārehi uppādaṃ nirodhañca ñatvā vipassanaṃ ussukkāpetvā anukkamena ariyamagge gaṇhanto aggamaggena thinamiddhābhibhū bhikkhu sabbā duggatiyo jaheti evaṃ sabbaso bhinnakilesattā bhikkhu khīṇāsavo yathāsambhavaṃ tividhadukkhatāyogena duggatisaṅkhātā sabbāpi gatiyo jaheyya, tāsaṃ parabhāge nibbāne tiṭṭheyyāti attho. ထိုဂါထာ၏ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ အကြင်ကြောင့် မစောင့်ရှောက်အပ်သော စိတ်ဖြင့် မာရ်မင်း၏ အလိုသို့ လိုက်ရ၏၊ ထိုကြောင့် သတိသံဝရဖြင့် စိတ်ဟူသော ခြောက်ခုမြောက် အိန္ဒြေရှိသော အိန္ဒြေတို့ကို စောင့်ရှောက်ခြင်းဖြင့် စောင့်ရှောက်အပ်သော စိတ်ရှိသူ ဖြစ်ရာ၏။ 'ကောင်းသော အကြံလျှင် ကျက်စားရာရှိသော' ဟူသည်ကား ကာမသင်္ကပ္ပစသော မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပလျှင် ကျက်စားရာရှိသောသူသည် ထိုထိုသို့သော အခြင်းအရာအားဖြင့် မသင့်မတင့် ကြံစည်၍ အပြားအမျိုးမျိုးရှိသော မိစ္ဆာအယူတို့ကို ယူတတ်၏။ ထိုသို့ မိစ္ဆာအယူကို ယူခြင်းကြောင့်သာလျှင် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ နှိပ်စက်အပ်သော စိတ်ဖြင့် မာရ်မင်း၏ အလိုသို့ ရောက်ရ၏။ ထိုကြောင့် သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ နှလုံးသွင်းခြင်းဖြင့် ဘာဝနာအမှုကို ပွားများစေလျက် နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပစသော သမ္မာသင်္ကပ္ပလျှင် ကျက်စားရာရှိသူ ဖြစ်ရာ၏။ 'သမ္မာဒိဋ္ဌိကို ရှေ့သွားပြု၍' ဟူသည်ကား သမ္မာသင်္ကပ္ပလျှင် ကျက်စားရာရှိသည်၏ အဖြစ်ဖြင့် မိစ္ဆာအယူကို ဖယ်ရှားအပ်ပြီး ဖြစ်၍၊ 'ကံသာလျှင် ကိုယ်ပိုင်ဥစ္စာရှိ၏' ဟု သိမြင်ခြင်းလက္ခဏာ (ကမ္မဿကတာဉာဏ်) နှင့် ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိမြင်ခြင်းလက္ခဏာ ရှိသော သမ္မာဒိဋ္ဌိကို ရှေ့သွားပြုလျက် သီလ၊ သမာဓိတို့၌ အထူးအားထုတ်သောသူ ဖြစ်၍၊ ထိုသို့ အားထုတ်ခြင်းကြောင့်သာလျှင် ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးတို့၌ အမျှငါးဆယ်သော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် ဖြစ်ခြင်း ပျက်ခြင်းကို သိပြီးလျှင်၊ ဝိပဿနာတရားကို လုံ့လပြု အားထုတ်ကာ အစဉ်သဖြင့် အရိယမဂ်တို့ကို ရယူလျက် အရဟတ္တမဂ် (အဂ္ဂမဂ်) ဖြင့် ထိနမိဒ္ဓကို နှိမ်နင်းသော ရဟန်းသည် အလုံးစုံသော ဒုဂ္ဂတိတို့ကို စွန့်၏။ ဤသို့လျှင် အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် ကိလေသာတို့ကို ချိုးဖျက်ပြီးသော ရဟန္တာအရှင်မြတ်သည် သုံးပါးသော ဒုက္ခအဖြစ်နှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် ဒုဂ္ဂတိဟု ဆိုအပ်သော အလုံးစုံသော ဘဝဂတိတို့ကို စွန့်ရာ၏၊ ထိုဂတိတို့၏ အလွန်ဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်၌ တည်ရာ၏ ဟူသည် ဤဂါထာ၏ အနက်တည်း။ Yaṃ taṇhāya avijjāya ca pahānaṃ, ayaṃ nirodhoti pahānassa nirodhassa paccayabhāvato asaṅkhatadhātu pahānaṃ nirodhoti ca vuttā. Imāni cattāri saccānīti purimagāthāya purimāni dve, pacchimagāthāya pacchimāni dveti dvīhi gāthāhi bhāsitāni imāni cattāri ariyasaccāni. Tesu samudayena assādo, dukkhena ādīnavo, magganirodhehi nissaraṇaṃ, sabbagatijahanaṃ phalaṃ, rakkhitacittatādiko upāyo, arakkhitacittatādinisedhanamukhena rakkhitacittatādīsu niyojanaṃ bhagavato āṇattīti. Evaṃ desanāhārapadatthā assādādayo niddhāretabbā. Tenevāha – ‘‘niyutto desanāhārasampāto’’ti. 'တဏှာနှင့် အဝိဇ္ဇာကို ပယ်ခြင်းသည် ချုပ်ခြင်းဖြစ်၏' ဟူသော ဤပုဒ်၌ ပယ်ခြင်းနှင့် ချုပ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် အသင်္ခတဓာတ် (နိဗ္ဗာန်) ကို 'ပယ်ခြင်း' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ချုပ်ခြင်း' ဟူ၍လည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။ 'ဤသစ္စာလေးပါးတို့' ဟူသည်ကား ရှေးဂါထာ၌ ရှေ့သစ္စာနှစ်ပါးတို့ကိုလည်းကောင်း၊ နောက်ဂါထာ၌ နောက်သစ္စာနှစ်ပါးတို့ကိုလည်းကောင်း ဤသို့ ဂါထာနှစ်ပုဒ်တို့ဖြင့် ဤအရိယသစ္စာလေးပါးတို့ကို ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။ ထိုသစ္စာလေးပါးတို့တွင် သမုဒယသစ္စာဖြင့် သာယာဖွယ် (အဿာဒ) ဖြစ်၏။ ဒုက္ခသစ္စာဖြင့် အပြစ် (အာဒီနဝ) ဖြစ်၏။ မဂ်နှင့် နိရောဓတို့ဖြင့် ထွက်မြောက်ရာ (နိဿရဏ) ဖြစ်၏။ အလုံးစုံသော ဂတိတို့ကို စွန့်ခြင်းသည် အကျိုး (ဖလ) ဖြစ်၏။ စောင့်ရှောက်သော စိတ်ရှိခြင်းစသည်သည် အကြောင်းဥပါယ် (ဥပါယ) ဖြစ်၏။ မစောင့်ရှောက်အပ်သော စိတ်ရှိခြင်းစသည်ကို တားမြစ်ခြင်းအားဖြင့် စောင့်ောက်အပ်သော စိတ်ရှိခြင်းစသည်တို့၌ တိုက်တွန်းခြင်းသည် မြတ်စွာဘုရား၏ အမိန့်တော် (အာဏတ္တိ) မည်၏။ ဤသို့လျှင် ဒေသနာဟာရ၏ ပဒတ္ထဖြစ်ကုန်သော အဿာဒအစရှိသည်တို့ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်အပ်ကုန်၏။ ထိုကြောင့်ပင် 'ဒေသနာဟာရသမ္ပာတသည် ပြီးပြည့်စုံပြီ' ဟု ဆိုအပ်၏။ Desanāhārasampātavaṇṇanā niṭṭhitā. ဒေသနာဟာရသမ္ပာတအဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။ 2. Vicayahārasampātavaṇṇanā ၂. ဝိစယဟာရသမ္ပာတအဖွင့် 53. Evaṃ [Pg.147] desanāhārasampātaṃ dassetvā idāni vicayahārasampātaṃ dassento yasmā desanāhārapadatthavicayo vicayahāro, tasmā desanāhāre vipallāsahetubhāvena niddhāritāya taṇhāya kusalādivibhāgapavicayamukhena vicayahārasampātaṃ dassetuṃ ‘‘tattha taṇhā duvidhā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha kusalāti kusaladhammārammaṇā. Kusala-saddo cettha bāhitikasutte (ma. ni. 2.358 ādayo) viya anavajjatthe daṭṭhabbo. Kasmā panettha taṇhā kusalapariyāyena uddhaṭā? Heṭṭhā desanāhāre vipallāsahetubhāvena taṇhaṃ uddharitvā tassā vasena saṃkilesapakkho dassito. Vicittapaṭibhānatāya pana idhāpi taṇhāmukheneva vodānapakkhaṃ dassetuṃ kusalapariyāyena taṇhā uddhaṭā. Tattha saṃsāraṃ gametīti saṃsāragāminī, saṃsāranāyikāti attho. Apacayaṃ nibbānaṃ gametīti apacayagāminī. Kathaṃ pana taṇhā apacayagāminīti? Āha ‘‘pahānataṇhā’’ti. Tadaṅgādippahānassa hetubhūtā taṇhā. Kathaṃ pana ekantasāvajjāya taṇhāya kusalabhāvoti? Sevitabbabhāvato. Yathā taṇhā, evaṃ mānopi duvidho kusalopi akusalopi, na taṇhā evāti taṇhāya nidassanabhāvena māno vutto. ၅၃. ဤသို့လျှင် ဖော်ပြပါ နည်းလမ်းအတိုင်း ဒေသနာဟာရသမ္ပာတကို ပြသပြီးနောက် ယခုအခါ ဝိစယဟာရသမ္ပာတကို ပြသလိုသသဖြင့်— ဒေသနာဟာရ၏ ပုဒ်နှင့် အနက်ကို ရွေးချယ်စိစစ်ခြင်းသည်ပင် ဝိစယဟာရ ဖြစ်သောကြောင့်၊ ဒေသနာဟာရသမ္ပာတ၌ ဝိပလ္လာသ၏ အကြောင်းအဖြစ် သတ်မှတ်ဖော်ပြခဲ့သော တဏှာကို ကုသိုလ်အစရှိသောအားဖြင့် ခွဲခြားစိစစ်ခြင်းကို အခြေခံလျက် ဝိစယဟာရသမ္ပာတကို ပြသရန်အတွက် “tattha taṇhā duvidhā” (ထိုအရာ၌ တဏှာသည် နှစ်မျိုးရှိ၏) အစရှိသည်ကို စတင်ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုပါဠိ၌ “kusalā” (ကုသိုလ်) ဟူသည်မှာ ကုသိုလ်တရားကို အာရုံပြုသော တဏှာကို ဆိုလိုသည်။ ဤအရာ၌ “ကုသလ” ဟူသော စကားလုံးကို ဗာဟိတိကသုတ်၌ ကဲ့သို့ အပြစ်မရှိသော (အနဝဇ္ဇ) အနက်ဖြင့် ရှုမြင်ရမည်။ ဤဝိစယသမ္ပာတ၌ တဏှာကို အဘယ်ကြောင့် ကုသိုလ်ဟူသော ပရိယာယ်ဖြင့် ထုတ်ဆောင်ပြသနည်းဟူမူ— အောက်၌ ဖော်ပြခဲ့သော ဒေသနာဟာရသမ္ပာတ၌ ဝိပလ္လာသ၏ အကြောင်းအဖြစ် တဏှာကို ထုတ်နုတ်ပြသပြီးနောက် ထိုတဏှာ၏ အစွမ်းဖြင့် ညစ်ညူးသောဘက် (သံကိလေသပက္ခ) တရားကို ပြသခဲ့ပြီးဖြစ်၏။ ဆန်းကြယ်သော ဉာဏ်ပညာရှိသည်ဖြစ်၍ ဤဝိစယဟာရသမ္ပာတ၌လည်း တဏှာကိုပင် အခြေခံလျက် စင်ကြယ်သောဘက် (ဝေါဒါနပက္ခ) တရားကို ပြသရန် တဏှာကို ကုသိုလ်ဟူသော ပရိယာယ်ဖြင့် ထုတ်ဆောင်ပြသခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုပါဠိ၌ သံသရာသို့ ရောက်စေတတ်သောကြောင့် “သံသာရဂါမိနီ” မည်၏၊ သံသရာကို ဆောင်တတ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ပယ်ဖျက်ကြောင်းဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်စေတတ်သောကြောင့် “အပစယဂါမိနီ” မည်၏။ တဏှာသည် နိဗ္ဗာန်သို့ အဘယ်သို့ ရောက်စေနိုင်ပါသနည်းဟု မေးသော် “pahānataṇhā” (ပယ်ရှားကြောင်းဖြစ်သော တဏှာ) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုတဏှာသည် တဒင်္ဂအစရှိသော ပယ်စွန့်ခြင်း (ပဟာန်) ၏ အကြောင်းဖြစ်သော တဏှာ ဖြစ်သည်။ စင်စစ် အပြစ်ရှိသော တဏှာသည် အဘယ်သို့ ကုသိုလ်ဖြစ်နိုင်ပါသနည်းဟု မေးသော်— မှီဝဲအပ်သော အဖြစ်ကြောင့် ကုသိုလ်ဖြစ်ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုရမည်။ တဏှာကဲ့သို့ပင် မာနသည်လည်း ကုသိုလ်ကို အာရုံပြုသော မာန၊ အကုသိုလ်ဖြစ်သော မာနဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိ၏။ တဏှာတစ်ခုတည်းသာ နှစ်မျိုးရှိသည်မဟုတ်ကြောင်း ပြသရန် တဏှာ၏ သာဓကအဖြစ် မာနကို ထည့်သွင်းဟောကြားခြင်း ဖြစ်သည်။ Tattha mānassa yathādhippetaṃ kusalādibhāvaṃ dassetuṃ ‘‘yaṃ mānaṃ nissāyā’’tiādimāha. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘mānamahaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi asevitabbampī’’tiādi. Yaṃ nekkhammassitaṃ domanassantiādi ‘‘kusalā’’ti vuttataṇhāya sarūpadassanatthaṃ vuttaṃ. Tattha nekkhammassitaṃ domanassaṃ nāma – ထိုမာနနှင့် စပ်လျဉ်း၍ မာန၏ အလိုရှိအပ်သော ကုသိုလ်ဖြစ်ပုံ စသည်ကို ပြသရန်အတွက် “yaṃ mānaṃ nissāya” (အကြင်မာနကို အမှီပြု၍) အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း “သိကြားမင်း... ငါသည် မာနကို မှီဝဲအပ်သော မာန၊ မမှီဝဲအပ်သော မာနဟူ၍ နှစ်မျိုးဖြင့် ဟောတော်မူ၏” အစရှိသဖြင့် ဟောကြားတော်မူခဲ့ဖူးသည်။ “yaṃ nekkhammassitaṃ domanassaṃ” (တောထွက်ခြင်းကို အမှီပြု၍ ဖြစ်သော ဒေါမနဿ) အစရှိသည်ကို “ကုသိုလ်” ဟု ဟောကြားအပ်သော တဏှာ၏ သရုပ်ကို ထင်ရှားစွာ ပြသရန် မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစကားရပ်၌ နေက္ခမ္မကို အမှီပြုသော ဒေါမနဿ မည်သည်ကား— ‘‘Tattha katamāni cha nekkhammassitāni domanassāni? Rūpānaṃtveva aniccataṃ viditvā vipariṇāmavirāganirodhaṃ ‘pubbe ceva rūpā etarahi ca, sabbete rūpā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpeti ‘kudāssu nāmāhaṃ tadāyatanaṃ upasampajja viharissāmi, yadariyā etarahi āyatanaṃ upasampajja viharantī’ti. Iti anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpayato uppajjati [Pg.148] pihā, pihāpaccayā domanassaṃ. Yaṃ evarūpaṃ domanassaṃ, idaṃ vuccati nekkhammassitaṃ domanassa’’nti (ma. ni. 3.307) – “ထိုဒေါမနဿတို့တွင် နေက္ခမ္မကို အမှီပြုသော ဒေါမနဿ ခြောက်ပါးတို့သည် အဘယ်တို့နည်းဟူမူ— ရူပါရုံတို့၏ မမြဲသောသဘော၊ ဖောက်ပြန်ခြင်း၊ ကင်းပြတ်ခြင်းနှင့် ချုပ်ပျောက်ခြင်းသဘောကို သိမြင်၍ ‘ရှေးအခါက ရူပါရုံတို့သည်လည်းကောင်း၊ ယခုအခါ၌ ရူပါရုံတို့သည်လည်းကောင်း၊ ထိုရူပါရုံအားလုံးတို့သည် မမြဲသောသဘော၊ ဆင်းရဲသောသဘော၊ ဖောက်ပြန်တတ်သော သဘောရှိကုန်၏’ ဟု ဤသို့ ထိုအနိစ္စသဘော စသည်ကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ကောင်းသော ပညာဖြင့် မြင်၍၊ မြတ်လှစွာသော ဝိမောက္ခတရားတို့၌ တောင့်တခြင်းကို ဖြစ်စေ၏။ ‘အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ယခုအခါ၌ အကြင်အရိယဖိုလ်ကို ရောက်ရှိ၍ နေတော်မူကြကုန်၏။ ထိုအရိယဖိုလ်သို့ ငါသည် အဘယ်အခါ၌ ရောက်ရှိ၍ နေရပါအံ့နည်း’ ဟု တောင့်တခြင်းကို ဖြစ်စေ၏။ ဤသို့ မြတ်လှစွာသော ဝိမောက္ခတို့၌ တောင့်တခြင်းကို ဖြစ်စေသော ပုဂ္ဂိုလ်အား တောင့်တခြင်း (ပိဟာ) သည် ဖြစ်ပေါ်၏။ တောင့်တခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဒေါမနဿ (စိုးရိမ်ပူပန်မှု) သည် ဖြစ်ပေါ်၏။ ဤသို့သော သဘောရှိသော ဒေါမနဿကို နေက္ခမ္မကို အမှီပြုသော ဒေါမနဿဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏” (မဇ္ဈိမနိကာယ် ပါဠိတော်မှ)။ Evaṃ chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate anuttaravimokkhasaṅkhātaariyaphaladhammesu pihaṃ upaṭṭhāpetvā tadadhigamāya aniccādivasena vipassanaṃ upaṭṭhāpetvā ussukkāpetuṃ asakkontassa ‘‘imampi pakkhaṃ imampi māsaṃ, imampi saṃvaccharaṃ, vipassanaṃ ussukkāpetvā ariyabhūmiṃ sampāpuṇituṃ nāsakkhi’’nti anusocato uppannaṃ domanassaṃ nekkhammavasena vipassanāvasena anussativasena paṭhamajjhānādivasena paṭipattiyā hetubhāvena uppajjanato nekkhammassitaṃ domanassaṃ nāma. Ayaṃ taṇhā kusalāti ayaṃ ‘‘pihā’’ti vuttā taṇhā kusalā. Kathaṃ? Rāgavirāgā cetovimutti, tadārammaṇā kusalāti. Idaṃ vuttaṃ hoti – rāgavirāgā cetovimutti, na sabhāvena kusalā, anavajjaṭṭhena kusalā. Taṃ uddissa pavattiyā tadārammaṇā pana taṇhā kusalārammaṇatāya kusalāti. Avijjāvirāgā paññāvimutti anavajjaṭṭhena kusalā. Tassāti paññāvimuttiyā. Yāya vasena ‘‘tasmā rakkhitacittassā’’ti gāthāyaṃ ‘‘sabbā duggatiyo jahe’’ti vuttaṃ. ဤသို့လျှင် ပါဠိတော်၌ ဟောကြားတော်မူအပ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဒွါရခြောက်ပါးတို့၌ အလိုရှိအပ်သော အာရုံသည် ထင်ရှားလာသောအခါ မြတ်သော ဝိမောက္ခဟု ဆိုအပ်သော အရိယဖိုလ်တရားတို့၌ တောင့်တခြင်းကို ဖြစ်စေပြီးလျှင်၊ ထိုအရိယဖိုလ်ကို ရရှိရန်အတွက် အနိစ္စအစရှိသော အစွမ်းဖြင့် ဝိပဿနာဉာဏ်ကို ဖြစ်စေလျက် ကြိုးပမ်းအားထုတ်ခြင်းငှာ မတတ်နိုင်သဖြင့် ‘ငါသည် ဤလခွဲပတ်လုံးလည်းကောင်း၊ ဤတစ်လပတ်လုံးလည်းကောင်း၊ ဤတစ်နှစ်ပတ်လုံးလည်းကောင်း ဝိပဿနာကို ကြိုးစားပွားများ၍ အရိယာဘုံသို့ ရောက်ရှိရန် မတတ်နိုင်ခဲ့ပါတကား’ ဟု အဖန်တလဲလဲ စိုးရိမ်ပူပန်သောသူအား ဖြစ်ပေါ်လာသော ဒေါမနဿသည် ဝိပဿနာအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနုဿတိအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပထမဈာန်အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း အကျင့်တရား၏ အကြောင်းအဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် နေက္ခမ္မကို အမှီပြုသော ဒေါမနဿ မည်၏။ ဤတဏှာသည် ကုသိုလ်ဖြစ်၏ဟူသည်မှာ “ပိဟာ” ဟု ဟောကြားအပ်သော ဤတဏှာသည် ကုသိုလ်မည်၏။ အဘယ်သို့ ကုသိုလ်ဖြစ်သနည်းဟူမူ ရာဂကင်းရာဖြစ်သော စေတောဝိမုတ္တိ (အနာဂါမိဖိုလ်) သည် ကုသိုလ်မည်၏၊ ထိုတရားကို အာရုံပြုသော တဏှာသည် ကုသိုလ်မည်၏ဟူ၍ ရှုမြင်အပ်၏။ ဤအဓိပ္ပာယ်ကား ရာဂကင်းရာဖြစ်သော စေတောဝိမုတ္တိသည် သဘောကိုယ်တိုင်အားဖြင့် ကုသိုလ်မဟုတ်သော်လည်း အပြစ်မရှိသော (အနဝဇ္ဇ) သဘောအားဖြင့် ကုသိုလ်မည်၏။ ထိုတရားကို ရည်ညွှန်း၍ ဖြစ်ပေါ်သော တဏှာသည်ကား အပြစ်မရှိသော အာရုံကို ရည်ညွှန်းရသောကြောင့် ကုသိုလ်မည်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ အဝိဇ္ဇာကင်းရာဖြစ်သော ပညာဝိမုတ္တိ (အရဟတ္တဖိုလ်) သည်လည်း အပြစ်မရှိသော အနက်ဖြင့် ကုသိုလ်မည်၏။ “tassā” ဟူသည် ထိုပညာဝိမုတ္တိကို ဆိုလိုသည်။ အကြင်ပညာဝိမုတ္တိ၏ အစွမ်းဖြင့် “tasmā rakkhitacittassa” အစရှိသော ဂါထာ၌ “ဒုဂ္ဂတိအားလုံးကို ပယ်စွန့်ရာ၏” ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ Iti cirataraṃ vipassanāparivāsaṃ parivasitvā dukkhāpaṭipadādandhābhiññāya adhigatāya paññāvimuttiyā vasena vicayahārasampātaṃ dassetuṃ ‘‘tassā ko pavicayo’’tiādi āraddhaṃ. Tattha yasmā paññāvimutti ariyamaggamūlikā, tasmā catutthajjhānapādake ariyamaggadhamme uddisitvā tesaṃ āgamanapaṭipadaṃ dassetuṃ ‘‘kattha daṭṭhabbo, catutthe jhāne’’tiādi vuttaṃ. Tattha pāramitāyāti ukkaṃsagatāya catutthajjhānabhāvanāya. Yehi aṭṭhahi aṅgehi samannāgataṃ catutthajjhānacittaṃ vuttaṃ, tāni aṅgāni dassetuṃ ‘‘parisuddha’’ntiādi vuttaṃ. ဤသို့လျှင် အလွန်ကြာမြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး ဝိပဿနာပွားများခြင်းကို ဖြစ်စေပြီးနောက်၊ ဆင်းရဲငြိုငြင်သော အကျင့်ရှိလျက် နှေးကွေးသော အဘိညာဉ်ဖြင့် ရအပ်သော ပညာဝိမုတ္တိ၏ အစွမ်းဖြင့် ဝိစယဟာရသမ္ပာတကို ပြသရန်အတွက် “tassā ko pavicayo” (ထိုပညာဝိမုတ္တိ၏ ရွေးချယ်စိစစ်ခြင်းကား အဘယ်နည်း) အစရှိသည်ကို စတင်ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ ပညာဝိမုတ္တိသည် အရိယမဂ်လျှင် အခြေခံအကြောင်းရှိသောကြောင့် စတုတ္ထဈာန်ကို အခြေခံသော အရိယမဂ်တရားတို့ကို ညွှန်းပြပြီးလျှင် ထိုတရားတို့ ဖြစ်ပေါ်ကြောင်း အကျင့်လမ်းကို ပြသရန်အတွက် “kattha daṭṭhabbo, catutthe jhāne” (အဘယ်၌ ရှုမြင်အပ်သနည်း၊ စတုတ္ထဈာန်၌ ရှုမြင်အပ်၏) အစရှိသည်ကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ “pāramitāya” ဟူသည် လွန်ကဲခြင်းသို့ ရောက်သော စတုတ္ထဈာန်ပွားများခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ အင်္ဂါရှစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသော စတုတ္ထဈာန်စိတ်ကို ဟောကြားတော်မူရာ၌ ထိုအင်္ဂါတို့ကို ပြသရန်အတွက် “parisuddhaṃ” (စင်ကြယ်သော) အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ Tattha upekkhāsatipārisuddhibhāvena parisuddhaṃ. Parisuddhattā eva pariyodātaṃ, pabhassaranti vuttaṃ hoti. Sukhādīnaṃ paccayaghātena vītarāgādiaṅgaṇattā anaṅgaṇaṃ. Anaṅgaṇattā eva vigatūpakkilesaṃ, aṅgaṇena hi cittaṃ upakkilissati, subhāvitattā mudubhūtaṃ vasibhāvappattanti attho. Vase vattamānañhi cittaṃ ‘‘mudū’’ti vuccati. Muduttā eva ca kammaniyaṃ, kammakkhamaṃ kammayogganti attho. Muduñhi cittaṃ kammaniyaṃ hoti[Pg.149], evaṃ bhāvitaṃ muduñca hoti kammaniyañca, yathayidaṃ, bhikkhave, citta’’nti (a. ni. 1.22). Etesu parisuddhabhāvādīsu ṭhitattā ṭhitaṃ. Ṭhitattāyeva āneñjappattaṃ, acalaṃ niriñjananti attho. Mudukammaññabhāvena vā attano vase ṭhitattā ṭhitaṃ. Saddhādīhi pariggahitattā āneñjappattaṃ. Saddhāpariggahitañhi cittaṃ assaddhiyena na iñjati, vīriyapariggahitaṃ kosajjena na iñjati, satipariggahitaṃ pamādena na iñjati, samādhipariggahitaṃ uddhaccena na iñjati, paññāpariggahitaṃ avijjāya na iñjati, obhāsagataṃ kilesandhakārena na iñjati. Imehi chahi dhammehi pariggahitaṃ āneñjappattaṃ hoti. Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgataṃ cittaṃ abhinīhārakkhamaṃ hoti. Abhiññāsacchikaraṇīyānaṃ dhammānaṃ abhiññāsacchikiriyāya. ထိုစကားရပ်၌ ဥပေက္ခာကြောင့်ဖြစ်သော သတိ၏ စင်ကြယ်ခြင်းသဘောဖြင့် စင်ကြယ်၏။ စင်ကြယ်သောကြောင့်ပင် ဖြူစင်၏၊ ပြိုးပြိုးပြက်ပြက် တောက်ပ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ချမ်းသာစသည်တို့၏ အကြောင်းရင်းကို ပယ်သတ်ထားသဖြင့် ကင်းပြတ်သော ရာဂအစရှိသော ကိလေသာရှိသောကြောင့် ကိလေသာညစ်ကြေးမရှိ (အနင်္ဂဏ)။ ကိလေသာညစ်ကြေးမရှိသောကြောင့်ပင် ညစ်ညူးမှုကင်း၏။ ကိလေသာညစ်ကြေးကြောင့် စိတ်သည် ညစ်ညူးတတ်သည် မဟုတ်ပါလော။ ကောင်းစွာ ပွားများအပ်သောကြောင့် နူးညံ့၏၊ လေ့လာနိုင်နင်းသော အခြေအနေသို့ ရောက်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ မိမိအလိုအတိုင်း ဖြစ်ပေါ်နိုင်သော စိတ်ကို “နူးညံ့သောစိတ်” (မုဒု) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ နူးညံ့သောကြောင့်ပင် အမှုအား ခံ့၏၊ ဝိပဿနာဘာဝနာအစရှိသော ကောင်းမှုလုပ်ငန်းတို့အား လျောက်ပတ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ နူးညံ့သော စိတ်သည်သာ အမှုလုပ်ငန်းတို့၌ ခံ့ညားလှ၏။ မြတ်စွာဘုရားကလည်း “ရဟန်းတို့... ဤစိတ်ကဲ့သို့ ကောင်းစွာ ပွားများအပ်သဖြင့် နူးညံ့လည်း နူးညံ့၊ အမှု၌လည်း ခံ့ညားသော အခြားတစ်ခုသော တရားကိုမျှ ငါဘုရား မမြင်ပါ” ဟု ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ထိုစင်ကြယ်ခြင်းအစရှိသော ဂုဏ်တို့၌ တည်တံ့သောကြောင့် “တည်တံ့၏” (ဌိတ) ဟု ဆိုသည်။ ထိုသို့ တည်တံ့သောကြောင့်ပင် တုန်လှုပ်မှုမရှိသော အဖြစ် (အာနဉ္ဇပတ္တ) သို့ ရောက်၏၊ မတုန်မလှုပ်၊ တုန်လှုပ်ခြင်း ကင်းမဲ့၏ဟု ဆိုလိုသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် နူးညံ့ခြင်း၊ အမှုအား ခံ့ညားခြင်းသဘောဖြင့် မိမိစိတ်အလို၌ တည်တံ့သောကြောင့် “တည်တံ့၏” ဟု ဆိုရသည်။ သဒ္ဓါအစရှိသော တရားတို့ဖြင့် သိမ်းဆည်းအပ်သောကြောင့် တုန်လှုပ်ခြင်းမရှိသော အဖြစ်သို့ ရောက်၏။ သဒ္ဓါဖြင့် သိမ်းဆည်းအပ်သော စိတ်သည် မယုံကြည်မှု (အသဒ္ဓိယ) ကြောင့် မတုန်လှုပ်၊ ဝီရိယဖြင့် သိမ်းဆည်းအပ်သော စိတ်သည် ပျင်းရိမှု (ကောသဇ္ဇ) ကြောင့် မတုန်လှုပ်၊ သတိဖြင့် သိမ်းဆည်းအပ်သော စိတ်သည် မေ့လျော့မှု (ပမာဒ) ကြောင့် မတုန်လှုပ်၊ သမာဓိဖြင့် သိမ်းဆည်းအပ်သော စိတ်သည် ပျံ့လွင့်မှု (ဥဒ္ဓစ္စ) ကြောင့် မတုန်လှုပ်၊ ပညာဖြင့် သိမ်းဆည်းအပ်သော စိတ်သည် အဝိဇ္ဇာကြောင့် မတုန်လှုပ်၊ ဉာဏ်အလင်းသို့ ရောက်သော စိတ်သည် ကိလေသာအမှောင်ထုကြောင့် မတုန်လှုပ်ပေ။ ဤတရားခြောက်ပါးတို့ဖြင့် သိမ်းဆည်းအပ်သော စိတ်သည် တုန်လှုပ်မှုကင်းသော အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိသည်။ ဤသို့ အင်္ဂါရှစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသော စိတ်သည် တန်ခိုးအဘိညာဉ်စသော အကျိုးကျေးဇူးကို ဖြစ်ထွန်းစေရန် ရှေးရှုဆောင်ခြင်းငှာ ခံ့ညား၏။ အဘိညာဉ်ဖြင့် မျက်မှောက်ပြုအပ်သော တရားတို့ကို အဘိညာဉ်ဉာဏ်ဖြင့် ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက်ပြုရန်အတွက် လျောက်ပတ်ထိုက်တန်ပေ၏။ Aparo nayo – catutthajjhānasamādhinā samāhitaṃ cittaṃ nīvaraṇadūrībhāvena parisuddhaṃ. Vitakkādisamatikkamena pariyodātaṃ. Jhānapaṭilābhapaccanīkānaṃ pāpakānaṃ icchāvacarānaṃ abhāvena anaṅgaṇaṃ. Icchāvacarānanti icchāya avacarānaṃ icchāvasena otiṇṇānaṃ pavattānaṃ nānappakārānaṃ kopaapaccayānanti attho. Abhijjhādīnaṃ cittupakkilesānaṃ vigamena vigatūpakkilesaṃ. Ubhayampi cetaṃ anaṅgaṇasuttavatthasuttānaṃ (ma. ni. 1.57 ādayo; 70 ādayo) vasena veditabbaṃ. Vasippattiyā mudubhūtaṃ. Iddhipādabhāvūpagamena kammaniyaṃ. Bhāvanāpāripūriyā paṇītabhāvūpagamena ṭhitaṃ āneñjappattaṃ. Yathā āneñjabhāvappattaṃ āneñjappattaṃ hoti, evaṃ ṭhitanti attho. Evampi aṭṭhaṅgasamannāgataṃ cittaṃ abhinīhārakkhamaṃ hoti. Abhiññāsacchikaraṇīyānaṃ dhammānaṃ abhiññāsacchikiriyāya pādakaṃ padaṭṭhānabhūtaṃ. Tenevāha – ‘‘so tattha aṭṭhavidhaṃ adhigacchati cha abhiññā dve ca visese’’ti. တစ်နည်းကား— စတုတ္ထဈာန်သမာဓိဖြင့် တည်ကြည်သော စိတ်သည် နီဝရဏတရားတို့မှ ကင်းဝေးခြင်းကြောင့် စင်ကြယ်၏။ ဝိတက် အစရှိသည်တို့ကို လွန်မြောက်ခြင်းကြောင့် ဖြူစင်တောက်ပ၏။ ဈာန်ရခြင်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော၊ အလိုဆန္ဒအရ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော ယုတ်မာသောတရားတို့ မရှိခြင်းကြောင့် ကိလေသာညစ်ကြေး ကင်း၏။ "အလိုဆန္ဒအရ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော တရား" (ဣစ္ဆာဝစရ) ဟူသည် အလိုဆန္ဒအားဖြင့် ဖြစ်ပွားကုန်သော၊ အလိုဆန္ဒ၏ အစွမ်းဖြင့် သက်ဝင်လှုပ်ရှားကုန်သော၊ အမျိုးမျိုးသော အမျက်ထွက်ခြင်း နှလုံးမသာခြင်းတို့၏ အကြောင်းရင်းများဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ အဘိဇ္ဈာအစရှိသော စိတ်ကို ညစ်ညူးစေတတ်သော တရားများ ကင်းစင်ခြင်းကြောင့် ညစ်ညူးမှုကင်း၏။ ဤကိလေသာညစ်ကြေး ကင်းစင်ခြင်းနှင့် ညစ်ညူးမှု ကင်းခြင်း နှစ်ပါးစုံကို အနင်္ဂဏသုတ်နှင့် ဝတ္ထသုတ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။ နိုင်နင်းလေ့လာခြင်း (ဝသီဘော်) သို့ ရောက်သောကြောင့် နူးညံ့၏။ ဣဒ္ဓိပါဒ်၏ အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းကြောင့် အမှုကိစ္စ၌ ခံ့ညား၏။ ဘာဝနာပြည့်စုံသဖြင့် မြတ်သော အဖြစ်သို့ ရောက်သောကြောင့် တုန်လှုပ်ခြင်းမရှိသော အဖြစ်သို့ ရောက်၍ တည်တံ့၏။ တုန်လှုပ်ခြင်းမရှိသော အခြေအနေသို့ ရောက်သည့်အတိုင်း မတုန်မလှုပ် တည်တံ့နေသည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤသို့လျှင် အင်္ဂါရှစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသော စိတ်သည် ရှေးရှုညွှတ်ဆောင်ရန် ခံ့ညားထိုက်၏။ ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် မျက်မှောက်ပြုအပ်သော တရားတို့ကို ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် မျက်မှောက်ပြုခြင်း၏ အခြေခံ အကြောင်းရင်း ဖြစ်ပေ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် မြတ်စွာဘုရားသည် "ထိုယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုစတုတ္ထဈာန်၌ အဘိညာဉ်ခြောက်ပါးနှင့် ထူးခြားသော တရားနှစ်ပါးတည်းဟူသော ရှစ်ပါးသော ဂုဏ်ထူးတရားတို့ကို ရရှိ၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ Tattha soti adhigatacatutthajjhāno yogī. Tatthāti tasmiṃ catutthajjhāne adhiṭṭhānabhūte. Aṭṭhavidhaṃ adhigacchatīti aṭṭhavidhaṃ guṇaṃ adhigacchati. Ko pana so aṭṭhavidho guṇoti? Āha ‘‘cha abhiññā dve ca visese’’ti. Manomayiddhi vipassanāñāṇañca. Taṃ cittanti catutthajjhānacittaṃ. ‘‘Yato parisuddhaṃ, tato pariyodāta’’ntiādinā purimaṃ purimaṃ pacchimassa pacchimassa kāraṇavacananti dasseti. Tadubhayanti yesaṃ rāgādiaṅgaṇānaṃ abhijjhādiupakkilesānañca abhāvena ‘‘anaṅgaṇaṃ vigatūpakkilesa’’nti [Pg.150] ca vuttaṃ. Tāni aṅgaṇāni upakkilesā cāti taṃ ubhayaṃ. Tadubhayaṃ taṇhāsabhāvattā taṇhāya anulomanato ca taṇhāpakkho. Yā ca iñjanāti yā ca cittassa asamādānena phandanā. Aṭṭhitīti anavaṭṭhānaṃ. Ayaṃ diṭṭhipakkhoti yā iñjanā aṭṭhiti ca, ayaṃ micchābhinivesahetutāya diṭṭhipakkho. ထိုစကားရပ်၌ "ထိုသူ" (သော) ဟူသည် စတုတ္ထဈာန်ကို ရရှိပြီးသော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်တည်း။ "ထို၌" (တတ္ထ) ဟူသည် အခြေခံတည်ရာဖြစ်သော ထိုစတုတ္ထဈာန်၌ ဖြစ်သည်။ "ရှစ်ပါးသော ဂုဏ်ထူးတရားတို့ကို ရရှိ၏" ဟူသည် ရှစ်မျိုးသော ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ရရှိခြင်းတည်း။ ထိုရှစ်ပါးသော ဂုဏ်ကျေးဇူးဟူသည် အဘယ်နည်းဟူမူ— "အဘိညာဉ်ခြောက်ပါးနှင့် ထူးခြားသော တရားနှစ်ပါး" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့၏။ မနောမယိဒ္ဓိနှင့် ဝိပဿနာဉာဏ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ "ထိုစိတ်" ဟူသည် စတုတ္ထဈာန်စိတ်ကို ဆိုလိုသည်။ "အကြင်ကြောင့် စင်ကြယ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပြိုးပြိုးပြက်ရှိ၏" အစရှိသည်ဖြင့် ရှေးဦးဖြစ်သော စင်ကြယ်မှု စသည်သည် နောက်၌ဖြစ်သော ပြိုးပြိုးပြက်ရှိမှု စသည်၏ အကြောင်းစကားဖြစ်ကြောင်း ပြတော်မူ၏။ "ထိုနှစ်ပါးစုံ" ဟူသည် ရာဂအစရှိသော ကိလေသာညစ်ကြေးတို့လည်းကောင်း၊ အဘိဇ္ဈာအစရှိသော စိတ်ကိုညစ်ညူးစေတတ်သော တရားတို့လည်းကောင်း မရှိခြင်းကြောင့် "ကိလေသာမရှိ" ဟုလည်းကောင်း၊ "ညစ်ညူးမှုကင်း၏" ဟုလည်းကောင်း မိန့်ဆိုအပ်သော ထိုနှစ်ပါးစုံတည်း။ ထိုကိလေသာညစ်ကြေးနှင့် ညစ်ညူးစေတတ်သော တရားနှစ်ပါးလုံး ဖြစ်သည်။ ထိုနှစ်ပါးစုံသည် တဏှာသဘောရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ တဏှာသို့ အစဉ်လျော်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း တဏှာ၏ အသင်းအပင်း (တဏှာပက္ခ) မည်၏။ "တုန်လှုပ်ခြင်း" (ဣဉ္ဇနာ) ဟူသည်မှာ စိတ်၏ မတည်ကြည်ခြင်းကြောင့် လှုပ်ရှားခြင်းဖြစ်၏။ "အမြဲမတည်ခြင်း" (အဋ္ဌိတိ) ဟူသည်မှာ တည်တံ့မှုမရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဒိဋ္ဌိ၏ အသင်းအပင်း" (ဒိဋ္ဌိပက္ခ) ဟူသည်မှာ တုန်လှုပ်ခြင်းနှင့် အမြဲမတည်ခြင်းတို့သည် မှားယွင်းစွာ နှလုံးသွင်းယူခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သောကြောင့် ဒိဋ္ဌိ၏ အသင်းအပင်း (ဒိဋ္ဌိပက္ခ) မည်၏။ ‘‘Cattāri indriyānī’’tiādinā vedanātopi catutthajjhānaṃ vibhāveti. Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgataṃ catutthajjhānacittaṃ upari abhiññādhigamāya abhinīhārakkhamaṃ hoti. Sā ca abhinīhārakkhamatā cuddasahi ākārehi ciṇṇavasibhāvasseva hoti. So ca vasibhāvo aṭṭhasamāpattilābhino, na rūpāvacarajjhānamattalābhinoti āruppasamāpattiyā manasikāravidhiṃ dassento ‘‘so uparimaṃ samāpattiṃ santato manasikarotī’’tiādimāha. Tattha uparimaṃ samāpattinti ākāsānañcāyatanasamāpattiṃ. Santato manasikarotīti aṅgasantatāyapi ārammaṇasantatāyapi ‘‘santā’’ti manasikaroti. Yato yato hi āruppasamāpattiṃ santato manasikaroti, tato tato rūpāvacarajjhānaṃ avūpasantaṃ hutvā upaṭṭhāti. Tenevāha – ‘‘tassa uparimaṃ…pe… saṇṭhahatī’’ti. Ukkaṇṭhā ca paṭighasaññāti paṭighasaññāsaṅkhātāsu pañcaviññāṇasaññāsu anabhirati saṇṭhahati. ‘‘So sabbaso’’tiādinā ekadesena āruppasamāpattiṃ dasseti. Abhiññābhinīhāro rūpasaññāti rūpāvacarasaññā nāmetā yāvadeva abhiññatthābhinīhāramattaṃ, na pana arūpāvacarasamāpattiyo viya santāti adhippāyo. Vokāro nānattasaññāti nānattasaññā nāmetā nānārammaṇesu vokāro, tattha cittassa ākulappavattīti attho. Samatikkamatīti evaṃ tattha ādīnavadassī hutvā tā samatikkamati. Paṭighasaññā cassa abbhatthaṃ gacchatīti assa ākāsānañcāyatanasamāpattiṃ adhigacchantassa yogino dasapi paṭighasaññā vigacchanti. Iminā paṭhamāruppasamāpattimāha. "ဣန္ဒြေလေးပါး" အစရှိသည်ဖြင့် ဝေဒနာအားဖြင့်လည်း စတုတ္ထဈာန်ကို ရှင်းလင်းပြသ၏။ ဤသို့လျှင် အင်္ဂါရှစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသော စတုတ္ထဈာန်စိတ်သည် အထက်ထက်သော အဘိညာဉ်ကို ရရှိရန်အတွက် ရှေးရှုညွှတ်ဆောင်ရန် ခံ့ညားထိုက်၏။ ထိုသို့ ရှေးရှုညွှတ်ရန် ခံ့ညားထိုက်သော အဖြစ်သည်လည်း တစ်ဆယ့်လေးပါးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် လေ့ကျင့်အပ်သော ဝသီဘော် (နိုင်နင်းမှု) ရှိသူအားသာ ဖြစ်ပေါ်၏။ ထိုဝသီဘော်သည်လည်း ရှစ်ပါးသော သမာပတ်ကို ရရှိပြီးသူတို့အားသာ ဖြစ်၏၊ ရူပါဝစရဈာန်မျှကိုသာ ရရှိသူအား မဖြစ်နိုင်။ ထို့ကြောင့် အရူပသမာပတ်၏ နှလုံးသွင်းခြင်း အစီအရင်ကို ပြသလိုသဖြင့် "ထိုသူသည် အထက်သမာပတ်ကို ငြိမ်သက်၏ဟု နှလုံးသွင်း၏" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့၏။ ထိုစကားရပ်၌ "အထက်သမာပတ်" ဟူသည် အာကာသာနဉ္စာယတန သမာပတ်ကို ဆိုလိုသည်။ "ငြိမ်သက်၏ဟု နှလုံးသွင်း၏" ဟူသည်မှာ အင်္ဂါငြိမ်သက်သည်၏ အဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အာရုံငြိမ်သက်သည်၏ အဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း "ငြိမ်သက်လှ၏" ဟု နှလုံးသွင်းခြင်း ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အရူပသမာပတ်ကို ငြိမ်သက်၏ဟု အဖန်ဖန် နှလုံးသွင်းမိသည့် အခါတိုင်း ရူပါဝစရဈာန်သည် မငြိမ်သက်သော တရားအဖြစ် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့်ပင် "ထိုသူအား အထက်ဖြစ်သော... တည်တံ့၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "ငြီးငွေ့ခြင်းနှင့် ပဋိဃသညာ" ဟူသည် ပဋိဃသညာဟု ဆိုအပ်သော ပဉ္စဝိညာဏ်သညာတို့၌ မမွေ့လျော်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ "ထိုသူသည် ခပ်သိမ်းသောအားဖြင့်" အစရှိသည်ဖြင့် တစိတ်တဒေသအားဖြင့် အရူပသမာပတ်ကို ပြသတော်မူ၏။ "အဘိညာဉ်ကို ဆောင်ယူတတ်သော ရူပသညာ" ဟူသည်မှာ တန်ခိုးအဘိညာဉ်၏ အကျိုးငှာ ရှေးရှုညွှတ်ဆောင်ခြင်းမျှသာ ရှိပြီး၊ အရူပသမာပတ်များကဲ့သို့ ငြိမ်သက်သည်မဟုတ်ဟု ဆိုလိုသည်။ "ရောပြွမ်းသော နာနတ္တသညာ" ဟူသည် အမျိုးမျိုးသော အာရုံတို့၌ ရောပြွမ်းခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ထိုအရာ၌ စိတ်၏ ရှုပ်ထွေးလှုပ်ရှားခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "လွန်မြောက်၏" ဟူသည်မှာ ဤသို့ဖြင့် ထိုအရာ၌ အပြစ်ကို မြင်လေ့ရှိသူဖြစ်၍ ထိုရူပသညာနှင့် နာနတ္တသညာတို့ကို ကောင်းစွာ လွန်မြောက်သွားခြင်း ဖြစ်၏။ "ထိုသူ၏ ပဋိဃသညာတို့သည်လည်း ချုပ်ငြိမ်းခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏" ဟူသည် ထိုအာကာသာနဉ္စာယတနသမာပတ်ကို ရရှိသော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်အား တစ်ဆယ်ပါးသော ပဋိဃသညာတို့သည် ကင်းပျောက်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤစကားရပ်ဖြင့် ပထမအရူပသမာပတ်ကို ပြတော်မူ၏။ Evaṃ samāhitassāti evaṃ iminā vuttanayena rūpāvacarajjhāne cittekaggatāyapi samatikkamena samāhitassa. Samāhitassāti āruppasamādhinā santavuttinā samāhitassa. Obhāsoti yo pure rūpāvacarajjhānobhāso. Antaradhāyatīti so rūpāvacarajjhānobhāso arūpāvacarajjhānasamāpajjanakāle vigacchati. Dassanañcāti rūpāvacarajjhānacakkhunā [Pg.151] dassanañca antaradhāyati. So samādhīti so yathāvutto rūpārūpasamādhi. Chaḷaṅgasamannāgatoti upakārakaparikkhārasabhāvabhūtehi chahi aṅgehi samannāgato. Paccavekkhitabboti pati avekkhitabbo, punappunaṃ cintetabboti attho. Paccavekkhaṇākāraṃ saha visayena dassetuṃ ‘‘anabhijjhāsahagata’’ntiādi vuttaṃ. Tattha sabbaloketi sabbasmiṃ piyarūpe sātarūpe sattaloke saṅkhāraloke ca. Tena kāmacchandassa pahānamāha. Tathā ‘‘abyāpanna’’ntiādinā byāpādakosajjasārambhasāṭheyyavikkhepasammosānaṃ pahānaṃ. Puna tāni cha aṅgāni samathavipassanāvasena vibhajitvā dassetuṃ ‘‘yañca anabhijjhāsahagata’’ntiādi vuttaṃ. Taṃ sabbaṃ suviññeyyaṃ. "ဤသို့ တည်ကြည်သောသူအား" ဟူသည် ဤဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ရူပါဝစရဈာန်၌ စိတ္တေကဂ္ဂတာကိုလည်း ကျော်လွန်၍ ကောင်းစွာတည်ကြည်သော ယောဂီအား ဆိုလိုသည်။ "သမာဟိတဿ" ဟူသည် ငြိမ်သက်သော ဖြစ်ခြင်းရှိသော အရူပသမာဓိဖြင့် တည်ကြည်သော ယောဂီအား ဆိုလိုသည်။ "အရောင်အလင်း" ဟူသည် ရှေးအခါက ရှိခဲ့သော ရူပါဝစရဈာန်၏ အရောင်အလင်းကို ဆိုသည်။ "ကွယ်ပျောက်၏" ဟူသည် ထိုရူပါဝစရဈာန်၏ အရောင်အလင်းသည် အရူပဈာန်သို့ ဝင်စားသောအခါ ကင်းပျောက်သွားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "မြင်ခြင်းသည်လည်း" ဟူသည် ရူပါဝစရဈာန်မျက်စိဖြင့် မြင်ရခြင်းသည်လည်း ကွယ်ပျောက်သွား၏။ "ထိုသမာဓိ" ဟူသည် အထက်တွင် ဆိုအပ်ခဲ့သော ရူပ၊ အရူပ သမာဓိ ဖြစ်သည်။ "အင်္ဂါခြောက်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသော" ဟူသည် ကျေးဇူးပြုတတ်သော အခြံအရံသဘောဖြစ်သော အင်္ဂါခြောက်ပါးနှင့် ပြည့်စုံခြင်းတည်း။ "ဆင်ခြင်အပ်၏" ဟူသည် အဖန်လဲလဲ ဆင်ခြင်အပ်၏၊ အဖန်ဖန် စိတ်ကူးကြံစည်အပ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဆင်ခြင်ခြင်း အခြင်းအရာကို အာရုံနှင့်တကွ ပြသရန် "အနဘိဇ္ဈာသဟဂတံ" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့၏။ ထိုစကား၌ "ခပ်သိမ်းသောလောက၌" ဟူသည် ချစ်ခင်နှစ်သက်ဖွယ်၊ သာယာဖွယ်ရှိသော ခပ်သိမ်းသော သတ္တလောကနှင့် သင်္ခါရလောက၌ ဖြစ်သည်။ ထိုပါဌ်ဖြင့် ကာမစ္ဆန္ဒကို ပယ်ခြင်းကို ပြ၏။ ထို့ပြင် "ဗျာပါဒကင်းသော" အစရှိသည်ဖြင့် ဗျာပါဒ၊ ကောသဇ္ဇ (ပျင်းရိခြင်း)၊ သာရမ္ဘ (ချုပ်ချယ်ခြင်း)၊ သာဌေယျ (ကောက်ကျစ်ခြင်း)၊ ဝိက္ခေပ (ပျံ့လွင့်ခြင်း) နှင့် သမ္မောသ (မေ့လျော့ခြင်း) တို့ကို ပယ်ခြင်းကို ပြတော်မူ၏။ တစ်ဖန် ထိုအင်္ဂါခြောက်ပါးတို့ကို သမထ၊ ဝိပဿနာအစွမ်းဖြင့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ၍ ပြသလိုသဖြင့် "အကြင် အနဘိဇ္ဈာနှင့်ယှဉ်သော တရားသည်လည်းကောင်း" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုအလုံးစုံကို အလွယ်တကူ သိရှိနိုင်ပေသည်။ 54. Ettāvatā ‘‘paññāvimuttī’’ti vuttassa arahattaphalassa samādhimukhena pubbabhāgapaṭipadaṃ dassetvā idāni arahattaphalasamādhiṃ dassetuṃ ‘‘so samādhī’’tiādi vuttaṃ. Tattha so samādhīti yo so sammāsamādhi. Pubbe vuttassa ariyamaggasamādhissa phalabhūto samādhi pañcavidhena veditabbo idāni vuccamānehi pañcahi paccavekkhaṇañāṇehi attano paccavekkhitabbākārasaṅkhātena pañcavidhena veditabbo. ‘‘Ayaṃ samādhi paccuppannasukho’’tiādīsu arahattaphalasamādhi appitappitakkhaṇe sukhattā paccuppannasukho. Purimo purimo pacchimassa pacchimassa samādhisukhassa paccayattā āyatiṃ sukhavipāko. Kilesehi ārakattā ariyo. Kāmāmisavaṭṭāmisalokāmisānaṃ abhāvā nirāmiso. Buddhādīhi mahāpurisehi sevitattā akāpurisasevito. Aṅgasantatāya sabbakilesadarathasantatāya ca santo. Atittikaraṭṭhena paṇīto. Kilesapaṭippassaddhiyā laddhattā, kilesapaṭippassaddhibhāvena vā laddhattā paṭippassaddhiladdho. Passaddhaṃ passaddhīti hi idaṃ atthato ekaṃ. Paṭippassaddhikilesena vā arahatā laddhattāpi paṭippassaddhiladdho. Ekodibhāvena adhigatattā, ekodibhāvameva vā adhigatattā ekodibhāvādhigato. Appaguṇasāsavasamādhi viya sasaṅkhārena sappayogena paccanīkadhamme niggayha kilese vāretvā anadhigatattā nasasaṅkhāraniggayhavāritagatoti. ၅၄. ဤမျှ အတိုင်းအရှည်ရှိသော 'ကတ္ထ ဒဋ္ဌဗ္ဗော' အစရှိသော စကားစဉ်ဖြင့် 'ပညာဝိမုတ္တိ' ဟု ဆိုအပ်သော အရဟတ္တဖိုလ်၏ ရှေးအဖို့၌ ဖြစ်သော အကျင့်ကို သမာဓိလမ်းကြောင်းဖြင့် ပြသပြီး၍၊ ယခုအခါ၌ အရဟတ္တဖိုလ်သမာဓိကို ပြခြင်းငှာ 'သော သမာဓိ' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုစကား၌ 'သော သမာဓိ' ဟူသည်မှာ အကြင်သမ္မာသမာဓိပင် ဖြစ်၏။ ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အရိယမဂ်သမာဓိ၏ အကျိုးဖြစ်သော ထိုသမာဓိကို ငါးပါးသောအပြားအားဖြင့် သိအပ်၏။ ယခုအခါ ဆိုလတ္တံ့ကုန်သော ငါးပါးသော ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်တို့ဖြင့် မိမိ၏ ဆင်ခြင်အပ်သော အခြင်းအရာဟု ဆိုအပ်သော ငါးပါးသောအပြားအားဖြင့် သိအပ်၏။ 'အယံ သမာဓိ ပစ္စုပ္ပန္နသုခေါ' အစရှိသော စကားတို့၌ ဤအရဟတ္တဖိုလ်သမာဓိသည် ဝင်စားတိုင်း ဝင်စားတိုင်းသော ခဏ၌ ချမ်းသာသောကြောင့် ပစ္စုပ္ပန်၌ ချမ်းသာ၏။ ရှေးရှေးသော သမာဓိသည် နောက်နောက်သော သမာဓိချမ်းသာ၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် နောင်အခါ၌ ချမ်းသာသော အကျိုးရှိ၏။ ကိလေသာတို့မှ ဝေးသောကြောင့် အရိယ (မွန်မြတ်ဖြူစင်) မည်၏။ ကာမအာမိသ၊ ဝဋ္ဋအာမိသ၊ လောကအာမိသတို့ မရှိခြင်းကြောင့် နိရာမိသ (အာမိသကင်းသော သမာဓိ) မည်၏။ ဘုရားအစရှိသော မြတ်သောပုဂ္ဂိုလ်တို့ မှီဝဲအပ်သောကြောင့် အကပ္ပုရိသသေဝိတ (မယုတ်ညံ့သော သူတို့ မမှီဝဲအပ်၊ သူတော်ကောင်းတို့သာ မှီဝဲအပ်သည်) မည်၏။ ဈာန်အင်္ဂါနှင့်တကွ ငြိမ်သက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အလုံးစုံသော ကိလေသာတည်းဟူသော ပူပန်ခြင်းမှ ငြိမ်းအေးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း သန္တ (ငြိမ်းအေးသော သမာဓိ) မည်၏။ ရောင့်ရဲခြင်းကို မပြုနိုင်သော သဘောရှိသောကြောင့် ပဏီတ (မွန်မြတ်သော သမာဓိ) မည်၏။ ကိလေသာ ငြိမ်းအေးသဖြင့် ရအပ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ငြိမ်းအေးသော ကိလေသာရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်သော်လည်းကောင်း ပဋိပဿဒ္ဓိလဒ္ဓ မည်၏။ ပဿဒ္ဓ နှင့် ပဿဒ္ဓိ ဟူသော စကားနှစ်ရပ်သည် အနက်အားဖြင့် တူညီ၏။ သို့မဟုတ် ငြိမ်းပြီးသော ကိလေသာရှိသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည် ရအပ်သောကြောင့်လည်း ပဋိပဿဒ္ဓိလဒ္ဓ မည်၏။ ဧကောဒိဘာဝ (မြတ်သော တည်ကြည်ခြင်း) ကို ရအပ်သောကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ဧကောဒိဘာဝ သမာဓိကိုပင် ရအပ်သောကြောင့်သော်လည်းကောင်း ဧကောဒိဘာဝါဓိဂတ မည်၏။ မလေ့လာအပ်သော အာသဝေါနှင့်တကွဖြစ်သော လောကီသမာဓိကဲ့သို့ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို နှိပ်စက်၍ ကိလေသာတို့ကို တိုက်တွန်းအားထုတ်မှု ပယောဂဖြင့် တားမြစ်ကာ ရအပ်သည်မဟုတ်သောကြောင့် နသသင်္ခါရနိဂ္ဂယှဝါရိတဂတ မည်၏ဟု သိအပ်၏။ Yato yato bhāgato tañca samādhiṃ samāpajjanto, tato vā vuṭṭhahanto sativepullappatto satova samāpajjati satova vuṭṭhahati, yathāparicchinnakālavasena vā sato samāpajjati sato vuṭṭhahati. Tasmā [Pg.152] yadettha ‘‘ayaṃ samādhi paccuppannasukho ceva āyatiñca sukhavipāko’’ti evaṃ paccavekkhantassa paccattameva aparappaccayañāṇaṃ uppajjati, ayameko ākāro. Esa nayo sesesupi. Evametesaṃ pañcannaṃ paccavekkhitabbākārānaṃ vasena samādhi pañcavidhena veditabbo. အကြင်အကြင် အဖို့အစုမှ ထိုအရဟတ္တဖိုလ်သမာဓိသို့ ဝင်စားသည်ဖြစ်စေ၊ ထိုမှ ထသည်ဖြစ်စေ သတိ၏ ပြန့်ပြောခြင်းသို့ ရောက်သောကြောင့် သတိရှိလျက်သာလျှင် ဝင်စား၏၊ သတိရှိလျက်သာလျှင် ထ၏။ သို့မဟုတ် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ထားသော အချိန်ကာလ၏ အစွမ်းဖြင့် သတိရှိလျက် ဝင်စား၏၊ သတိရှိလျက် ထ၏။ ထို့ကြောင့် ဤအရဟတ္တဖိုလ်သမာဓိ၌ 'ဤသမာဓိသည် ပစ္စုပ္ပန်၌လည်း ချမ်းသာ၏၊ နောင်အခါ၌လည်း ချမ်းသာသော အကျိုးရှိ၏' ဟု ဤသို့ ဆင်ခြင်သောသူအား သူတစ်ပါးကို အကြောင်းမပြုရဘဲ မိမိကိုယ်တိုင်သာလျှင် သိမြင်အပ်သော ဉာဏ်သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ဤသည်ကား တစ်ခုသော အခြင်းအရာ ဖြစ်၏။ ကြွင်းသော ဆင်ခြင်အပ်သော အခြင်းအရာတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤဆင်ခြင်အပ်သော အခြင်းအရာ ငါးပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် သမာဓိကို ငါးပါးသောအပြားအားဖြင့် သိအပ်၏။ Puna ‘‘yo ca samādhī’’tiādinā arahattaphale samathavipassanāvibhāgaṃ dasseti. Tattha samādhisukhassa ‘‘sukha’’nti adhippetattā ‘‘yo ca samādhi paccuppannasukho, yo ca samādhi āyatiṃ sukhavipāko, ayaṃ samatho’’ti vuttaṃ. Ariyanirāmisādibhāvo pana paññānubhāvena nipphajjatīti āha – ‘‘yo ca samādhi ariyo…pe… ayaṃ vipassanā’’ti. တစ်ဖန် 'ယော စ သမာဓိ' အစရှိသော စကားဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်၌ သမထနှင့် ဝိပဿနာကို ဝေဖန်ပြသတော်မူ၏။ ထိုစကား၌ သမာဓိချမ်းသာကို 'သုခ' ဟု အလိုရှိအပ်သောကြောင့် 'အကြင်သမာဓိသည် ပစ္စုပ္ပန်၌ ချမ်းသာ၏၊ အကြင်သမာဓိသည် နောင်အခါ၌ ချမ်းသာသော အကျိုးရှိ၏၊ ဤတရားသည် သမထမည်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ကိလေသာတို့မှ ဝေးခြင်း (အရိယဖြစ်ခြင်း)၊ အာမိသကင်းခြင်း (နိရာမိသဖြစ်ခြင်း) အစရှိသော သဘောသည်ကား ပညာ၏ အစွမ်းအာနုဘော်ဖြင့် ပြီးမြောက်သောကြောင့် 'အကြင်သမာဓိသည် အရိယမည်၏။ပေ။ ဤတရားသည် ဝိပဿနာမည်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ Evaṃ arahattaphalasamādhiṃ vibhāgena dassetvā idāni tassa pubbabhāgapaṭipadaṃ samādhivibhāgena dassetuṃ ‘‘so samādhī’’ti vuttaṃ. Tattha so samādhīti yo so arahattaphalasamādhissa pubbabhāgapaṭipadāyaṃ vutto rūpāvacaracatutthajjhānasamādhi, so samādhi. Pañcavidhenāti vakkhamānena pañcappakārena veditabbo. ‘‘Pītipharaṇatā’’tiādīsu pītiṃ pharamānā uppajjatīti dvīsu jhānesu paññā pītipharaṇatā nāma. Sukhaṃ pharamānā uppajjatīti tīsu jhānesu paññā sukhapharaṇatā nāma. Paresaṃ ceto pharamānā uppajjatīti cetopariyapaññā cetopharaṇatā nāma. Ālokapharaṇe uppajjatīti dibbacakkhupaññā ālokapharaṇatā nāma. Paccavekkhaṇañāṇaṃ paccavekkhaṇānimittaṃ nāma. Vuttampi cetaṃ ‘‘dvīsu jhānesu paññā pītipharaṇatā, tīsu jhānesu paññā sukhapharaṇatā, paracitte ñāṇaṃ cetopharaṇatā, dibbacakkhu ālokapharaṇatā, tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhitassa paccavekkhaṇañāṇaṃ paccavekkhaṇanimitta’’nti (vibha. 804). ဤသို့ အရဟတ္တဖိုလ်သမာဓိကို ဝေဖန်ပြသပြီး၍၊ ယခုအခါ ထိုအရဟတ္တဖိုလ်သမာဓိ၏ ရှေးအဖို့၌ ဖြစ်သော အကျင့်ကို သမာဓိကို ဝေဖန်ခြင်းအားဖြင့် ပြသရန် 'သော သမာဓိ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ 'သော သမာဓိ' ဟူသည်ကား အရဟတ္တဖိုလ်သမာဓိ၏ ရှေးဦးအဖို့အကျင့်၌ ဆိုအပ်သော ရူပါဝစရစတုတ္ထဈာန်သမာဓိကို ဆိုလိုသည်။ 'ငါးပါးသော အပြားအားဖြင့်' ဟူသည်မှာ နောက်၌ ဆိုလတ္တံ့သော ငါးပါးသောအပြားအားဖြင့် သိအပ်၏။ 'ပီတိဖရဏတာ' အစရှိသော စကားတို့၌ ပီတိကို ပျံ့နှံ့စေလျက် ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် ဈာန်နှစ်ပါး (ပထမဈာန်နှင့် ဒုတိယဈာန်) တို့၌ ဖြစ်သော ပညာသည် ပီတိဖရဏတာ (ပီတိပျံ့နှံ့ခြင်း) မည်၏။ ချမ်းသာသုခကို ပျံ့နှံ့စေလျက် ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် ဈာန်သုံးပါး (ပထမ၊ ဒုတိယ၊ တတိယဈာန်) တို့၌ ဖြစ်သော ပညာသည် သုခဖရဏတာ (သုခပျံ့နှံ့ခြင်း) မည်၏။ သူတစ်ပါးတို့၏ စိတ်ကို ပျံ့နှံ့စေလျက် ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် စေတောပရိယဉာဏ် (စိတ်ကို ပိုင်းခြားသိသော ပညာ) သည် စေတောဖရဏတာ (စိတ်ပျံ့နှံ့ခြင်း) မည်၏။ အလင်းရောင်ကို ပျံ့နှံ့စေရာ၌ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်သည် အာလောကဖရဏတာ (အလင်းပျံ့နှံ့ခြင်း) မည်၏။ ဆင်ခြင်တတ်သော ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်သည် ပစ္စဝေက္ခဏာနိမိတ္တ မည်၏။ ဤစကားကိုလည်း 'ဈာန်နှစ်ပါးတို့၌ ဖြစ်သော ပညာသည် ပီတိဖရဏတာ မည်၏၊ ဈာန်သုံးပါးတို့၌ ဖြစ်သော ပညာသည် သုခဖရဏတာ မည်၏၊ သူတစ်ပါး၏ စိတ်၌ ဖြစ်သော ဉာဏ်သည် စေတောဖရဏတာ မည်၏၊ ဒိဗ္ဗစက္ခုသည် အာလောကဖရဏတာ မည်၏၊ ထိုထိုသမာဓိမှ ထမြောက်သောသူ၏ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်သည် ပစ္စဝေက္ခဏာနိမိတ္တ မည်၏' ဟု ဝိဘင်းပါဠိတော်၌ ဟောတော်မူအပ်၏။ Idha samathavipassanāvibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘yo ca pītipharaṇo’’tiādi vuttaṃ. Ettha ca paññāsīsena desanā katāti paññāvasena saṃvaṇṇanā katā. Paññā pītipharaṇatātiādīsu samādhisahagatā evāti tattha samādhivasena samatho uddhaṭo. Tasmā pītisukhacetopharaṇatā visesato samādhivipphāravasena ijjhantīti tā ‘‘samatho’’ti vuttā. Itarāni ñāṇavipphāravasenāti tāni ‘‘vipassanā’’ti vuttāni. ဤနေရာ၌ သမထနှင့် ဝိပဿနာ ကွဲပြားပုံကို ပြသရန် 'ယော စ ပီတိဖရဏော' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ဤသမာဓိကို ဝေဖန်ရာ၌လည်း ပညာကို ဦးစီးပဓာနပြု၍ ဒေသနာကို ဟောကြားတော်မူသောကြောင့် ငါသည် ပညာ၏အစွမ်းဖြင့် အဖွင့်ကို ပြုခဲ့၏။ 'ပညာ ပီတိဖရဏတာ' အစရှိသည်တို့၌ ပညာသည် သမာဓိနှင့် တကွဖြစ်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုပီတိဖရဏတာ အစရှိသည်တို့၌ သမာဓိ၏ အစွမ်းဖြင့် သမထကို ထုတ်ယူပြသအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ပီတိဖရဏတာ၊ သုခဖရဏတာ၊ စေတောဖရဏတာတို့သည် အထူးသဖြင့် သမာဓိပျံ့နှံ့ခြင်း အရှိန်အစွမ်းဖြင့် ပြီးမြောက်ကုန်သောကြောင့် ထိုတရားတို့ကို 'သမထ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသော အာလောကဖရဏတာနှင့် ပစ္စဝေက္ခဏာနိမိတ္တတို့သည်ကား ဉာဏ် (ပညာ) ပျံ့နှံ့ခြင်း အရှိန်အစွမ်းဖြင့် ပြီးမြောက်ကုန်သောကြောင့် ထိုတရားတို့ကို 'ဝိပဿနာ' ဟု ဆိုအပ်၏။ 55. Idāni [Pg.153] taṃ samādhiṃ ārammaṇavasena vibhajitvā dassetuṃ ‘‘dasa kasiṇāyatanānī’’tiādi vuttaṃ. Tattha kasiṇajjhānasaṅkhātāni kasiṇāni ca tāni yogino sukhavisesānaṃ adhiṭṭhānabhāvato, manāyatanadhammāyatanabhāvato ca āyatanāni cāti kasiṇāyatanāni. Pathavīkasiṇanti kataparikammaṃ pathavīmaṇḍalampi, tattha pavattaṃ uggahapaṭibhāganimittampi, tasmiṃ nimitte uppannajjhānampi vuccati. Tesu jhānaṃ idhādhippetaṃ. Ākāsakasiṇanti kasiṇugghāṭimākāse pavattapaṭhamāruppajjhānaṃ. Viññāṇakasiṇanti paṭhamāruppaviññāṇārammaṇaṃ dutiyāruppajjhānaṃ. Pathavīkasiṇādike suddhasamathabhāvanāvasena pavattite sandhāya ‘‘imāni aṭṭha kasiṇāni samatho’’ti vuttaṃ. Sesakasiṇadvayaṃ vipassanādhiṭṭhānabhāvena pavattaṃ ‘‘vipassanā’’ti vuttaṃ. ၅၅. ယခုအခါ ထိုသမာဓိကို အာရုံ၏ အစွမ်းဖြင့် ခွဲခြားဝေဖန်ပြသရန် 'ဒသ ကသိဏာယတနာနိ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ ကသိုဏ်းဈာန်ဟု ဆိုအပ်ကုန်သော တရားတို့သည် ကသိုဏ်းတို့လည်း ဖြစ်ကုန်၏၊ ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်၏ ထူးခြားသော သုခတို့၏ မှီရာတည်ရာ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မနာယတန ဓမ္မာယတန ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း အာယတနတို့လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ကသိဏာယတန (ကသိုဏ်းအာယတန) ဟု ဆိုအပ်၏။ ပထဝီကသိုဏ်း ဟူသည်မှာ ပြုပြင်ပြင်ဆင်အပ်ပြီးသော မြေအဝန်းကိုလည်းကောင်း၊ ထိုမြေအဝန်း၌ ဖြစ်ပေါ်သော ဥဂ္ဂဟနိမိတ်၊ ပဋိဘာဂနိမိတ်ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုနိမိတ်၌ ဖြစ်ပေါ်သော ဈာန်ကိုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် ဈာန်ကိုသာ ဤနေရာ၌ အလိုရှိအပ်၏။ အာကာသကသိုဏ်း ဟူသည်မှာ ကသိုဏ်းကိုးပါးကို ခွာခြင်းကြောင့် ရအပ်သော ကောင်းကင်ပြင်၌ ဖြစ်သော ပထမအရူပဈာန် (အာကာသာနဉ္စာယတနဈာန်) ဖြစ်၏။ ဝိညာဏကသိုဏ်း ဟူသည်မှာ ပထမအရူပဝိညာဉ်ကို အာရုံပြုသော ဒုတိယအရူပဈာန် (ဝိညာဏဉ္စာယတနဈာန်) ဖြစ်၏။ သက်သက်သော သမထဘာဝနာ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပွားစေအပ်သော ပထဝီကသိုဏ်းအစရှိသော ကသိုဏ်းရှစ်ပါးတို့ကို ရည်ရွယ်၍ 'ဤကသိုဏ်းရှစ်ပါးတို့သည် သမထမည်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ကြွင်းသော ကသိုဏ်းနှစ်ပါးတို့ကိုမူ ဝိပဿနာ၏ တည်ရာအဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့် 'ဝိပဿနာ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ Evanti iminā nayena. Sabbo ariyamaggoti sammādiṭṭhiādibhāvena abhinnopi ariyamaggo satipaṭṭhānādipubbabhāgapaṭipadābhedena anekabhedabhinno niravaseso ariyamaggo. Yena yena ākārenāti anabhijjhādīsu, paccuppannasukhatādīsu ca ākāresu yena yena ākārena vutto. Tena tenāti tesu tesu ākāresu ye ye samathavasena, ye ca ye ca vipassanāvasena yojetuṃ sambhavanti, tena tena ākārena samathavipassanāhi ariyamaggo vicinitvā yojetabbo. Teti samathādhiṭṭhānavipassanādhammā. Tīhi dhammehi saṅgahitāti tīhi anupassanādhammehi saṅgahitā, gaṇanaṃ gatāti attho. Katamehi tīhīti? Āha ‘‘aniccatāya dukkhatāya anattatāyā’’ti. Aniccatāya sahacaraṇato vipassanā ‘‘aniccatā’’ti vuttā. Esa nayo sesesupi. ဤသို့ဟူသည် ဤနည်းဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ခပ်သိမ်းသော အရိယမဂ်' ဟူသည် သမ္မာဒိဋ္ဌိအစရှိသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ကွဲပြားမှုမရှိသော်လည်း သတိပဋ္ဌာန်အစရှိသော ရှေးအဖို့၌ ဖြစ်သော ကျင့်စဉ်၏ ကွဲပြားမှုအားဖြင့် များစွာ ကွဲပြားခြားနားသော၊ အကြွင်းမဲ့ဖြစ်သော အရိယမဂ်ကို ဆိုသည်။ 'အကြင်အကြင် အခြင်းအရာအားဖြင့်' ဟူသည် အဘိဇ္ဈာမရှိခြင်း အစရှိသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ ပစ္စုပ္ပန်၌ ချမ်းသာသည်၏အဖြစ် အစရှိသော အခြင်းအရာတို့၌လည်းကောင်း အကြင်အကြင် အခြင်းအရာဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ပုံကို ဆိုသည်။ 'ထိုထို အခြင်းအရာအားဖြင့်' ဟူသည် ထိုထိုအခြင်းအရာတို့တွင် အကြင်အကြင် အခြင်းအရာတို့သည် သမထအစွမ်းဖြင့် ယှဉ်စပ်ရန် သင့်လျော်ကုန်၏၊ အကြင်အကြင် အခြင်းအရာတို့သည်လည်း ဝိပဿနာအစွမ်းဖြင့် ယှဉ်စပ်ရန် သင့်လျော်ကုန်၏၊ ထိုထိုအခြင်းအရာအားဖြင့် သမထ၊ ဝိပဿနာတို့ဖြင့် အရိယမဂ်ကို စိစစ်ရွေးချယ်၍ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ 'ထိုတရားတို့' ဟူသည် သမထ၏ တည်ရာဖြစ်သော ဝိပဿနာတရားတို့ကို ဆိုသည်။ 'တရားသုံးပါးတို့ဖြင့် ရေတွက်အပ်ကုန်၏' ဟူသည် သုံးပါးသော အနုပဿနာတရားတို့ဖြင့် သိမ်းကျုံးရေတွက်အပ်ကုန်၏၊ ရေတွက်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'အဘယ်သုံးပါးတို့ဖြင့် ရေတွက်အပ်သနည်း' ဟူမူကား 'အနိစ္စဖြစ်ခြင်း (အနိစ္စတာ)၊ ဒုက္ခဖြစ်ခြင်း (ဒုက္ခတာ)၊ အနတ္တဖြစ်ခြင်း (အနတ္တတာ) တို့ဖြင့်' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အနိစ္စဖြစ်ခြင်းနှင့် အတူတကွ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဝိပဿနာကို 'အနိစ္စတာ' ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ကြွင်းသော ဒုက္ခတာနှင့် အနတ္တတာတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ So samathavipassanaṃ bhāvayamāno tīṇi vimokkhamukhāni bhāvayatīti so ariyamaggādhigamāya yuttappayutto yogī kālena samathaṃ samāpajjanavasena kālena vipassanaṃ sammasanavasena vaḍḍhayamāno animittavimokkhamukhādisaṅkhātā tisso anupassanā brūheti. Tayo khandhe bhāvayatīti tisso anupassanā uparūparivisesaṃ pāpento sīlakkhandho samādhikkhandho paññākkhandhoti ete tayo khandhe vaḍḍheti. Yasmā pana tīhi khandhehi ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saṅgahito, tasmā ‘‘tayo khandhe bhāvayanto ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvayatī’’ti vuttaṃ. 'ထိုယောဂီသည် သမထဝိပဿနာကို ပွားများစေသည်ရှိသော် ဝိမောက္ခမုခသုံးပါးကို ပွားများစေ၏' ဟူသည် အရိယမဂ်ကို ရရန် အားထုတ်သော ထိုယောဂီသည် အခါအားလျော်စွာ သမထကို ဝင်စားခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အခါအားလျော်စွာ ဝိပဿနာကို သုံးသပ်ခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ပွားများစေလျက် အနိမိတ္တဝိမောက္ခမုခ အစရှိသည်ဟု ဆိုအပ်သော အနုပဿနာသုံးပါးကို တိုးပွားစေ၏။ 'ခန္ဓာသုံးပါးတို့ကို ပွားများစေ၏' ဟူသည် ထိုအနုပဿနာသုံးပါးကို အဆင့်ဆင့် အထူးသို့ ရောက်စေသဖြင့် သီလက္ခန္ဓာ၊ သမာဓိက္ခန္ဓာ၊ ပညာက္ခန္ဓာဟူသော ဤခန္ဓာသုံးပါးတို့ကို တိုးပွားစေသည်။ ခန္ဓာသုံးပါးတို့ဖြင့် စင်ကြယ်သော အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော မဂ်ကို သိမ်းကျုံးယူငင်အပ်သောကြောင့် 'ခန္ဓာသုံးပါးကို ပွားများစေသူသည် အရိယာအဋ္ဌင်္ဂိကမဂ်ကို ပွားများစေ၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ Idāni [Pg.154] yesaṃ puggalānaṃ yattha sikkhantānaṃ visesato niyyānamukhāni yesañca kilesānaṃ paṭipakkhabhūtāni tīṇi vimokkhamukhāni, tehi saddhiṃ tāni dassetuṃ ‘‘rāgacarito’’tiādi vuttaṃ. Tattha animittena vimokkhamukhenāti aniccānupassanāya. Sā hi niccanimittādisamugghāṭanena animitto, rāgādīnaṃ samucchedavimuttiyā vimokkhoti laddhanāmassa ariyamaggassa mukhabhāvato dvārabhāvato ‘‘animittavimokkhamukha’’nti vuccati. Adhicittasikkhāyāti samādhismiṃ. Sukhavedanīyaṃ phassaṃ anupagacchantoti sukhavedanāya hitaṃ sukhavedanākāraṇato phassaṃ taṇhāya anupagacchanto. Sukhaṃ vedanaṃ parijānantoti ‘‘ayaṃ sukhā vedanā vipariṇāmādinā dukkhā’’ti parijānanto, savisayaṃ rāgaṃ samatikkanto. ‘‘Rāgamalaṃ pavāhento’’tiādinā tehi pariyāyehi rāgasseva pahānamāha. ‘‘Dosacarito puggalo’’tiādīsupi vuttanayānusārena attho veditabbo. ယခုအခါတွင် ကျင့်ကြံအားထုတ်နေကြသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ထူးခြားစွာသော ထွက်မြောက်ကြောင်း တရားတို့သည် လည်းကောင်း၊ ကိလေသာတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ဝိမောက္ခမုခသုံးပါးတို့သည် လည်းကောင်း ရှိကြကုန်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၊ သိက္ခာ၊ ကိလေသာတို့နှင့်တကွ ထိုဝိမောက္ခမုခတို့ကို ပြသရန်အတွက် 'ရာဂစရိုက်ရှိသောသူ' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ 'အနိမိတ္တဝိမောက္ခမုခဖြင့်' ဟူသည် အနိစ္စာနုပဿနာဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ အမှန်စင်စစ် ထိုအနိစ္စာနုပဿနာသည် နိစ္စနိမိတ်အစရှိသည်ကို ပယ်ဖျက်ခြင်းကြောင့် 'အနိမိတ္တ' ဟုလည်းကောင်း၊ ရာဂစသည်တို့ကို အကြွင်းမဲ့ပယ်သတ်၍ လွတ်မြောက်ခြင်းကြောင့် 'ဝိမောက္ခ' ဟုလည်းကောင်း အမည်ရသော အရိယမဂ်၏ အကြောင်း (တံခါး) ဖြစ်သောကြောင့် 'အနိမိတ္တဝိမောက္ခမုခ' ဟု ခေါ်ဆိုရခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အဓိစိတ္တသိက္ခာ၌' ဟူသည် သမာဓိသိက္ခာ၌ဟု ဆိုလိုသည်။ 'သုခကို ခံစားအပ်သော ဖဿသို့ မကပ်ရောက်ဘဲ' ဟူသည် သုခဝေဒနာ၏ အကြောင်းဖြစ်သော ဖဿကို တဏှာဖြင့် မကပ်ရောက်ဘဲနေခြင်းကို ဆိုသည်။ 'သုခဝေဒနာကို ပိုင်းခြားသိလျက်' ဟူသည် 'ဤသုခဝေဒနာသည် ဖောက်ပြန်ပျက်စီးခြင်း စသည်တို့ကြောင့် ဒုက္ခသာ ဖြစ်၏' ဟု ပိုင်းခြားသိကာ၊ မိမိ၏ အာရုံနှင့်တကွဖြစ်သော ရာဂကို ကောင်းစွာ ကျော်လွန်၍ 'ရာဂတည်းဟူသော အညစ်အကြေးကို မျောစေခြင်း' အစရှိသော ထိုပရိယာယ်တို့ဖြင့် ရာဂပယ်သတ်ခြင်းကိုသာလျှင် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'ဒေါသစရိုက်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်' အစရှိသည်တို့၌လည်း ဟောကြားပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ Paññādhikassa santatisamūhakiccārammaṇādighanavinibbhogena saṅkhāresu attasuññatā pākaṭā hotīti visesato anattānupassanā paññāpadhānāti āha – ‘‘suññatavimokkhamukhaṃ paññākkhandho’’ti. Tathā saṅkhārānaṃ sarasapabhaṅgutāya ittarakhaṇattā uppannānaṃ tattha tattheva bhijjanaṃ sammā samāhitasseva pākaṭaṃ hotīti visesato aniccānupassanā samādhippadhānāti āha – ‘‘animittavimokkhamukhaṃ samādhikkhandho’’ti. Tathā sīlesu paripūrakārino khantibahulassa uppannaṃ dukkhaṃ aratiñca abhibhuyya viharato saṅkhārānaṃ dukkhatā vibhūtā hotīti dukkhānupassanā sīlappadhānāti āha – ‘‘appaṇihitavimokkhamukhaṃ sīlakkhandho’’ti. Iti tīhi vimokkhamukhehi tiṇṇaṃ khandhānaṃ saṅgahitattā vuttaṃ – ‘‘so tīṇi vimokkhamukhāni bhāvayanto tayo khandhe bhāvayatī’’ti. Yasmā ca tīhi ca khandhehi ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa saṅgahitattā tayo khandhe bhāvayanto ‘‘ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvayatī’’ti vuttaṃ. Tasmā tehi tassa saṅgahaṃ dassento ‘‘yā ca sammāvācā’’tiādimāha. လွန်ကဲသော ပညာရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အား အစဉ် (သန္တတိ)၊ အစုအပေါင်း (သမုဟ)၊ ကိစ္စ၊ အာရုံ အစရှိသော တစ်ခဲနက်ဖြစ်ခြင်း (ဃန) တို့ကို အသီးသီး ခွဲခြမ်းဝေဖန်ခြင်းဖြင့် သင်္ခါရတရားတို့၌ အတ္တမှ ဆိတ်သုဉ်းမှု (အတ္တသုညတ) သည် ထင်ရှားလှ၏။ ထို့ကြောင့် အထူးသဖြင့် အနတ္တနုပဿနာသည် ပညာလျှင် ပြဓာန်းခြင်းရှိသောကြောင့် 'သုညတဝိမောက္ခမုခသည် ပညာက္ခန္ဓာဖြစ်၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထို့အတူ သင်္ခါရတရားတို့၏ မိမိသဘောအလျောက် ပျက်စီးတတ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ အနည်းငယ်သော ခဏမျှသာ တည်တတ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော သင်္ခါရတို့၏ ထိုထိုဖြစ်ရာအရပ်၌ပင် ပျက်စီးခြင်းသည် ကောင်းစွာ တည်ကြည်သော သမာဓိရှိသူအားသာ ထင်ရှားလှ၏။ ထို့ကြောင့် အထူးသဖြင့် အနိစ္စာနုပဿနာသည် သမာဓိလျှင် ပြဓာန်းခြင်းရှိသောကြောင့် 'အနိမိတ္တဝိမောက္ခမုခသည် သမာဓိက္ခန္ဓာဖြစ်၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထို့အတူ သီလတို့၌ ပြည့်စုံအောင် ပြုလေ့ရှိသဖြင့် သည်းခံခြင်းများစွာ ရှိသော၊ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဆင်းရဲ (ဒုက္ခ) နှင့် မမွေ့လျော်ခြင်း (အရတိ) ကို နှိပ်စက်လွှမ်းမိုး၍ နေသော ပုဂ္ဂိုလ်အား သင်္ခါရတို့၏ ဆင်းရဲခြင်း (ဒုက္ခတာ) သည် ထင်ရှားလှ၏။ ထို့ကြောင့် ဒုက္ခာနုပဿနာသည် သီလလျှင် ပြဓာန်းခြင်းရှိသောကြောင့် 'အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခမုခသည် သီလက္ခန္ဓာဖြစ်၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဤသို့ ဝိမောက္ခမုခသုံးပါးတို့ဖြင့် ခန္ဓာသုံးပါးတို့ကို သိမ်းကျုံးယူငင်အပ်သောကြောင့် 'ထိုယောဂီသည် ဝိမောက္ခမုခသုံးပါးကို ပွားများစေသည်ရှိသော် ခန္ဓာသုံးပါးကို ပွားများစေ၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ခန္ဓာသုံးပါးတို့ဖြင့်လည်း အရိယအဋ္ဌင်္ဂိကမဂ်ကို သိမ်းကျုံးယူငင်အပ်သောကြောင့် ခန္ဓာသုံးပါးကို ပွားများစေသူသည် 'အရိယအဋ္ဌင်္ဂိကမဂ်ကို ပွားများစေ၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုခန္ဓာသုံးပါးတို့ဖြင့် ထိုအရိယမဂ်ကို သိမ်းကျုံးပြသခြင်းငှာ 'အကြင်သမ္မာဝါစာသည်လည်းကောင်း' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ Puna tiṇṇaṃ khandhānaṃ samathavipassanābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘sīlakkhandho’’tiādi vuttaṃ. Tattha sīlakkhandhassa khantipadhānattā, samādhissa bahūpakārattā ca samathapakkhabhajanaṃ daṭṭhabbaṃ. Bhavaṅgānīti upapattibhavassa aṅgāni. Dve padānīti dve pādā. Yebhuyyena hi pañcadasa caraṇadhammā sīlasamādhisaṅgahitāti. Bhāvitakāyoti [Pg.155] ābhisamācārikasīlassa pāripūriyā bhāvitakāyo. Ādibrahmacariyakasīlassa pāripūriyā bhāvitasīlo. Atha vā bhāvitakāyoti indriyasaṃvarena bhāvitapañcadvārakāyo. Bhāvitasīloti avasiṭṭhasīlavasena bhāvitasīlo. Sammā kāyabhāvanāya sati accantaṃ kāyaduccaritappahānaṃ anavajjañca uṭṭhānaṃ sampajjati. Tathā anuttare sīle sijjhamāne anavasesato micchāvācāya micchājīvassa ca pahānaṃ sampajjati. Cittapaññāsu ca bhāvitāsu sammāsatisammāsamādhisammādiṭṭhisammāsaṅkappā bhāvanāpāripūriṃ gatā eva honti taṃsabhāvattā tadubhayakāraṇattā cāti imamatthaṃ dasseti ‘‘kāye bhāviyamāne’’tiādinā. တစ်ဖန် ခန္ဓာသုံးပါးတို့၏ သမထ၊ ဝိပဿနာအဖြစ်ကို ပြသရန်အတွက် 'သီလက္ခန္ဓာ' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုခန္ဓာသုံးပါးတို့တွင် သီလ၏ သည်းခံခြင်းလျှင် ပြဓာန်းခြင်းရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ သမာဓိအား များစွာသော ကျေးဇူးရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း (သီလက္ခန္ဓာ၏) သမထအဖို့သို့ ဝင်ခြင်းကို မှတ်အပ်၏။ 'ဘဝ၏ အင်္ဂါတို့' ဟူသည် ကပ်ရောက်ရာဘဝ (ဥပပတ္တိဘဝ) ၏ အကြောင်းတရားတို့ကို ဆိုသည်။ 'ခြေနှစ်ပါးတို့' ဟူသည် နှစ်ပါးသော စရဏတရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ အမှန်စင်စစ် အများအားဖြင့် တစ်ဆယ့်ငါးပါးသော စရဏတရားတို့ကို သီလနှင့် သမာဓိတို့ဖြင့် သိမ်းကျုံးယူငင်အပ်သောကြောင့် နှစ်ပါးသော စရဏတရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'ပွားအပ်သော ကိုယ်ရှိသူ' ဟူသည် အာဘိသမာစာရိကသီလကို ပြည့်စုံစေခြင်းငှာ ပွားများအပ်သော ကိုယ်ရှိသူကို ဆိုသည်။ 'ပွားအပ်သော သီလရှိသူ' ဟူသည် မဂ်ဟူသော မြတ်သောအကျင့်၏ အစဖြစ်သော သီလ (အာဒိဗြဟ္မစရိယကသီလ) ကို ပြည့်စုံစေခြင်းငှာ ပွားများအပ်သော သီလရှိသူ ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ်မူကား 'ပွားအပ်သော ကိုယ်ရှိသူ' ဟူသည် ဣန္ဒြိယသံဝရသီလဖြင့် ပွားများအပ်သော ပဉ္စဒွါရကာယ ရှိသူကို ဆိုလိုပြီး၊ 'ပွားအပ်သော သီလရှိသူ' ဟူသည် ဣန္ဒြိယသံဝရသီလမှ ကြွင်းသော သီလ၏ အစွမ်းဖြင့် ပွားများအပ်သော သီလရှိသူကို ဆိုလိုသည်။ ကိုယ်ကို ကောင်းစွာ ပွားများစေခြင်း ရှိသော် စင်စစ်သော်ကား ကာယဒုစရိုက်ကို ပယ်စွန့်ခြင်းနှင့် အပြစ်မရှိသော လုံ့လဝီရိယရှိခြင်းတို့သည် ပြည့်စုံ၏။ ထို့အတူ မြတ်သော သီလသည် ပြီးမြောက်ပြည့်စုံသည်ရှိသော် မိစ္ဆာဝါစာနှင့် မိစ္ဆာအာဇီဝတို့ကို အကြွင်းမဲ့ ပယ်စွန့်ခြင်းသည် ပြည့်စုံ၏။ စိတ် (သမာဓိ) နှင့် ပညာတို့ကို ပွားများစေအပ်သည်ရှိသော် ထိုသမ္မာသတိစသော သဘောရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုနှစ်ပါးသော သမ္မာသတိစသည်တို့၏ အကြောင်းဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း သမ္မာသတိ၊ သမ္မာသမာဓိ၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိ၊ သမ္မာသင်္ကပ္ပတို့သည် ဘာဝနာ၏ ပြည့်စုံခြင်းသို့ အမှန်ပင် ရောက်ရှိကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဤအဓိပ္ပာယ်ကို 'ကိုယ်ကို ပွားများစေအပ်သည်ရှိသော်' အစရှိသည်ဖြင့် ပြသတော်မူ၏။ Pañcavidhaṃ adhigamaṃ gacchatīti ariyamaggādhigamameva avatthāvisesavasena pañcadhā vibhajitvā dasseti. Ariyamaggo hi khippaṃ sakiṃ ekacittakkhaṇeneva catūsu saccesu attanā adhigantabbaṃ adhigacchatīti na tassa lokiyasamāpattiyā viya vasibhāvanākiccaṃ atthīti khippādhigamo ca hoti. Pajahitabbānaṃ accantavimuttivasena pajahanato vimuttādhigamo ca. Lokiyehi mahantānaṃ sīlakkhandhādīnaṃ adhigamanabhāvato mahādhigamo ca. Tesaṃyeva vipulaphalānaṃ adhigamanato vipulādhigamo ca. Attanā kattabbassa kassaci anavasesato anavasesādhigamo ca hotīti. Ke panete adhigamā? Keci samathānubhāvena, keci vipassanānubhāvenāti imaṃ vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘tattha samathenā’’tiādi vuttaṃ. "ငါးပါးသော ရရှိခြင်းသို့ ရောက်၏" ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် အရိယမဂ်ကို ရရှိခြင်းကိုသာလျှင် အခိုက်အတန့်အထူးအားဖြင့် ငါးပါးခွဲခြား၍ ပြသတော်မူသည်။ အမှန်စင်စစ် အရိယမဂ်သည် လျင်မြန်စွာ တစ်ကြိမ်တည်းသော စိတ္တက္ခဏဖြင့်သာလျှင် သစ္စာလေးပါးတို့၌ မိမိသိအပ်သောတရားကို သိမြင်တတ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအရိယမဂ်အား လောကီသမာပတ်ကဲ့သို့ လေ့လာစေခြင်း (ဝသိဘာဝ) ကိစ္စမရှိပေ။ ထို့ကြောင့် လျင်မြန်စွာရခြင်း (ခိပ္ပါဓိဂမ) လည်း ဖြစ်၏။ ပယ်အပ်သော ကိလေသာတို့ကို စင်စစ် လွတ်မြောက်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ပယ်ခြင်းကြောင့် လွတ်မြောက်လျက် ရခြင်း (ဝိမုတ္တာဓိဂမ) လည်း ဖြစ်၏။ လောကီဖြစ်သော သီလစသည့် ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ထက် သာလွန်ကြီးမြတ်သော သီလက္ခန္ဓာစသည်တို့ကို ရရှိခြင်းကြောင့် ကြီးမြတ်သောတရားကို ရခြင်း (မဟာဓိဂမ) လည်း ဖြစ်၏။ အလွန်ပြန့်ပြောသော အကျိုးရှိကုန်သော ထိုသီလစသည်တို့ကိုသာလျှင် ရရှိခြင်းကြောင့် ပြန့်ပြောသော အကျိုးကို ရခြင်း (ဝိပုလာဓိဂမ) လည်း ဖြစ်၏။ မိမိပြုအပ်သော မည်သည့်ကိစ္စမဆို အကြွင်းမရှိ ပြီးမြောက်သည့်အဖြစ်ကြောင့် အကြွင်းမဲ့ ရခြင်း (အနဝသေသာဓိဂမ) လည်း ဖြစ်၏။ ထိုရရှိခြင်းတို့ကား အဘယ်နည်း။ အချို့ကား သမထ၏ အစွမ်းကြောင့် ဖြစ်ကုန်၏၊ အချို့ကား ဝိပဿနာ၏ အစွမ်းကြောင့် ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့ ခွဲခြားပြသရန် "tattha samathenā" စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ 56. Iti mahāthero ‘‘tasmā rakkhitacittassā’’ti gāthāya vasena arahattaphalavimuttimukhena vicayahārasampātaṃ niddisanto desanākusalatāya anekehi suttappadesehi tassā pubbabhāgapaṭipadāya bhāvanāvisesānaṃ bhāvanānisaṃsānañca vibhajanavasena nānappakārato vicayahāraṃ dassetvā idāni dasannaṃ tathāgatabalānampi vasena taṃ dassetuṃ ‘‘tattha yo desayatī’’tiādimāha. Ovādena sāvake na visaṃvādayatīti attano anusiṭṭhiyā dhammassa savanato ‘‘sāvakā’’ti laddhanāme veneyye na vippalambheti na vañceti, visaṃvādanahetūnaṃ pāpadhammānaṃ ariyamaggena bodhimūle eva suppahīnattā. Tividhanti tippakāraṃ, tīhi ākārehīti attho. Idaṃ karothāti imaṃ saraṇagamanaṃ sīlādiñca upasampajja [Pg.156] viharatha. Iminā upāyena karothāti anenapi vidhinā saraṇāni sodhentā sīlādīni paripūrentā sampādetha. Idaṃ vo kurumānānanti idaṃ saraṇagamanaṃ sīlādiñca tumhākaṃ anutiṭṭhantānaṃ diṭṭhadhammasamparāyanibbānānaṃ vasena hitāya sukhāya ca bhavissati, tāni sampādethāti attho. ၅၆. ဤသို့ဖြင့် မဟာထေရ်သည် "tasmā rakkhitacittassa" ဟူသော ဂါထာ၏အစွမ်းဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်တည်းဟူသော လွတ်မြောက်မှုကို အစပြုလျက် ဝိစယဟာရသမ္ပါတကို ညွှန်ပြတော်မူရာတွင် ဒေသနာ၌ ကျွမ်းကျင်တော်မူသည့်အတွက် များစွာသော သုတ်အရပ်တို့ဖြင့် ထိုအရဟတ္တဖိုလ်၏ ရှေးဦးကျင့်စဉ်၊ ဘာဝနာအထူးများနှင့် ဘာဝနာ၏ အကျိုးကျေးဇူးများကို ခွဲခြားဝေဖန်ခြင်းအားဖြင့် အထူးထူးအပြားပြားသော ဝိစယဟာရကို ပြသတော်မူခဲ့သည်။ ယခုအခါတွင် ဆယ်ပါးသော တထာဂတဗလဉာဏ်တော်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း ထိုဝိစယဟာရကို ပြသရန်အတွက် "tattha yo desayati" စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ "ovādena sāvake na visaṃvādayati" ဆိုသည်မှာ မိမိ၏ အဆုံးအမဖြင့် တရားတော်ကို နာယူရသောကြောင့် "သာဝက" ဟု အမည်ရကုန်သော ဝေနေယျတို့ကို မလှည့်ပတ် မဖြားယောင်းခြင်း ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် လှည့်ပတ်ချွတ်ယွင်းစေတတ်သော ယုတ်မာသော အကုသိုလ်တရားတို့ကို အရိယမဂ်ဖြင့် ဗောဓိပင်ရင်း၌ပင် ကောင်းစွာ ပယ်သတ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ "tividhaṃ" ဆိုသည်မှာ သုံးပါးသောအခြင်းအရာအားဖြင့် ဟူသော အနက်တည်း။ "idaṃ karotha" ဆိုသည်မှာ ဤသရဏဂုံနှင့် ဤသီလစသည်တို့ကို ဆည်းပူးပြီး ပြည့်စုံစွာ နေကြလော့ ဟူလိုသည်။ "iminā upāyena karotha" ဆိုသည်မှာ ဤနည်းလမ်းဖြင့် သရဏဂုံတို့ကို သုတ်သင်လျက် သီလစသည်တို့ကို ပြည့်စုံစေလျက် ပြီးမြောက်စေကြလော့ ဟူလိုသည်။ "Idaṃ vo kurumānānaṃ" ဆိုသည်မှာ ဤသရဏဂုံနှင့် သီလစသည်တို့ကို ကျင့်သုံးနေကြသော သင်တို့အား ပစ္စုပ္ပန်၊ တမလွန်နှင့် နိဗ္ဗာန်အကျိုးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် စီးပွားချမ်းသာခြင်းငှာ ဖြစ်လတ္တံ့၊ ထိုတရားတို့ကို ပြီးမြောက်စေကြလော့ ဟူသော အနက်တည်း။ Evaṃ ovadanākāraṃ dassetvā yaṃ vuttaṃ – ‘‘ovādena sāvake na visaṃvādayatī’’ti, taṃ tathāgatabalehi vibhajitvā dassetuṃ ‘‘so tathā ovadito’’tiādimāha. Tattha tathāti tena pakārena ‘‘idaṃ karotha, iminā upāyena karothā’’tiādinā vuttappakārena. Ovaditoti dhammadesanāya sāsito. Anusiṭṭhoti tasseva vevacanaṃ. Tathā karontoti yathānusiṭṭhaṃ tathā karonto. Taṃ bhūminti yassā bhūmiyā adhigamatthāya ovadito, taṃ dassanabhūmiñca bhāvanābhūmiñca. Netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti etaṃ kāraṇaṃ na vijjati. Kāraṇañhi tiṭṭhati ettha phalaṃ tadāyattavuttitāyāti ‘‘ṭhāna’’nti vuccati. Dutiyavāre bhūminti sīlakkhandhena pattabbaṃ sampattibhavasaṅkhātaṃ bhūmiṃ. ဤသို့ ဆုံးမသော အခြင်းအရာကို ပြသတော်မူပြီး၍ "ovādena sāvake na visaṃvādayati" ဟူသော မလှည့်ပတ် မချွတ်ယွင်းခြင်းကို တထာဂတဗလဉာဏ်တို့ဖြင့် ခွဲခြားပြသရန် "so tathā ovadito" စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ "tathā" ဆိုသည်မှာ ထိုသို့သော အခြင်းအရာအားဖြင့် (ဝါ) "ဤသို့ ပြုကြလော့၊ ဤနည်းလမ်းဖြင့် ပြုကြလော့" စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်၏။ "ovadito" ဆိုသည်မှာ တရားဒေသနာတော်ဖြင့် ဆုံးမအပ်သောသူ ဖြစ်၏။ "anusiṭṭho" ဆိုသည်မှာ ထို "ovadito" ဟူသော ပုဒ်၏ ပရိယာယ်ပုဒ် (ဝေဝုစ်) သာလျှင် ဖြစ်၏။ "tathā karonto" ဆိုသည်မှာ ဆုံးမတော်မူသည့်အတိုင်း ထိုသို့ ကျင့်သုံးသောသူ ဖြစ်၏။ "taṃ bhūmiṃ" ဆိုသည်မှာ အကြင်ဘုံကို ရရှိစေရန် ဆုံးမအပ်၏၊ ထိုဒဿနဘုံနှင့် ဘာဝနာဘုံသို့ ဖြစ်၏။ "netaṃ ṭhānaṃ vijjati" ဆိုသည်မှာ ထိုသို့သော အကြောင်းတရားသည် မရှိနိုင် ဟူလိုသည်။ အကျိုးတရားသည် အကြောင်းတရားကို အမှီပြု၍ တည်ရှိတတ်သောကြောင့် ထိုအကြောင်းတရားကို "ဌာန" ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ဒုတိယအကြိမ်၌ "bhūmiṃ" ဆိုသည်မှာ သီလက္ခန္ဓာဖြင့် ရရှိအပ်သော သမ္ပတ္တိဘဝဟူသော ဘုံကို ဆိုလိုသည်။ Idāni yasmā bhagavato catuvesārajjānipi aviparītasabhāvatāya paṭhamaphalañāṇassa visayaviseso hoti, tasmā tānipi tassa visayabhāvena dassetuṃ ‘‘sammāsambuddhassa te sato’’tiādi vuttaṃ. Tattha sammāsambuddhassa te satoti ahaṃ sammāsambuddho, mayā sabbe dhammā abhisambuddhāti paṭijānanena sammāsambuddhassa te sato. Ime dhammā anabhisambuddhāti netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti ‘‘ime nāma tayā dhammā anabhisambuddhā’’ti koci sahadhammena sahetunā sakāraṇena vacanena, sunakkhatto (dī. ni. 3.1 ādayo; ma. ni. 1.146 ādayo) viya vippalapantā pana appamāṇaṃ. Tasmā sahadhammena paṭicodessatīti etaṃ kāraṇaṃ na vijjati. Esa nayo sesapadesupi. Yassa te atthāya dhammo desitoti rāgādīsu yassa yassa pahānatthāya asubhabhāvanādidhammo kathito. Takkarassāti tathā paṭipannassa. Visesādhigamanti abhiññāpaṭisambhidādivisesādhigamaṃ. ယခုအခါတွင် မြတ်စွာဘုရား၏ လေးပါးသော ဝေသာရဇ္ဇဉာဏ်တို့သည်လည်း မဖောက်မပြန်သော သဘောရှိသဖြင့် ပထမဗလဉာဏ်တော်၏ အရာနယ်ပယ်အထူး ဖြစ်သောကြောင့် ထိုဝေသာရဇ္ဇဉာဏ်တို့ကိုလည်း ထိုပထမဗလဉာဏ်၏ အရာအဖြစ်ဖြင့် ပြသရန်အတွက် "sammāsambuddhassa te sato" စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၌ "sammāsambuddhassa te sato" ဆိုသည်မှာ "ငါသည် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဖြစ်၏၊ ငါသည် အလုံးစုံသော တရားတို့ကို ကိုယ်တိုင်သိမြင်တော်မူပြီ" ဟု ဝန်ခံတော်မူသဖြင့် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဖြစ်တော်မူသော ကိုယ်တော်အား ဟူလိုသည်။ "ime dhammā anabhisambuddhā... netaṃ ṭhānaṃ vijjati" ဆိုသည်မှာ "ဤမည်သော တရားတို့ကို ကိုယ်တော်မသိအပ်" ဟု တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည် ယုတ္တိအကြောင်းပြချက်ရှိသော စကားဖြင့် လာရောက်စောဒနာလိမ့်မည် ဟူသော အကြောင်းတရားသည် မရှိနိုင်ပေ။ (သုနက္ခတ်ကဲ့သို့ အကြောင်းမဲ့ အဓိပ္ပာယ်မရှိ စွပ်စွဲပြောဆိုသူတို့သည်ကား ပမာဏမဝင်ပေ။) ထို့ကြောင့် အကြောင်းယုတ္တိနှင့်တကွ လာရောက်စောဒနာလိမ့်မည်ဟူသော အကြောင်းသည် မရှိနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ကျန်သော ပါဌ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ "yassa te atthāya dhammo desito" ဆိုသည်မှာ ရာဂစသည်တို့တွင် အကြင်အကြင်သော ကိလေသာကို ပယ်ဖျက်ရန်အလို့ငှာ အသုဘဘာဝနာစသော တရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏ ဟူလိုသည်။ "takkarassa" ဆိုသည်မှာ ထိုသို့ ကျင့်သုံးသောသူအား ဟူလိုသည်။ "visesādhigamaṃ" ဆိုသည်မှာ အဘိညာဉ်၊ ပဋိသမ္ဘိဒါ စသော တရားထူးကို ရရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ Antarāyikāti antarāyakaraṇaṃ antarāyo, so sīlaṃ etesanti antarāyikā. Antarāye niyuttā, antarāyaṃ vā phalaṃ arahanti, antarāyappayojanāti [Pg.157] vā antarāyikā. Te pana kammakilesādibhedena pañcavidhā. Aniyyānikāti ariyamaggavajjā sabbe dhammā. "antarāyikā" ဆိုသည်မှာ အန္တရာယ်ပြုခြင်းသည် အန္တရာယ်မည်၏၊ ထိုအန္တရာယ်ကို ပြုတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် "antarāyikā" ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ သို့မဟုတ် အန္တရာယ်ပြုခြင်း၌ ယှဉ်စပ်နေသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အန္တရာယ်ဟူသော အကျိုးပေးကို ဖြစ်စေထိုက်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အန္တရာယ်ပြုခြင်း အကျိုးရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း "antarāyikā" မည်ကုန်၏။ ထိုအန္တရာယိကတရားတို့သည် ကံ၊ ကိလေသာစသော အပြားအားဖြင့် ငါးပါးရှိကုန်၏။ "aniyyānikā" ဆိုသည်မှာ အရိယမဂ်မှတစ်ပါးသော တရားအားလုံးကို ဆိုလိုသည်။ Diṭṭhisampannoti maggadiṭṭhiyā sampanno sotāpanno ariyasāvako. Suhatanti ativadhitaṃ. Idampi ekadesakathanameva. Matakapetādidānampi so na karoti eva. Puthujjanoti puthūnaṃ kilesābhisaṅkhārādīnaṃ jananādīhi kāraṇehi puthujjano. Vuttañhetaṃ – "diṭṭhisampanno" ဆိုသည်မှာ မဂ်ဉာဏ်အမြင်နှင့် ပြည့်စုံသော သောတာပန် အရိယာသာဝက ဖြစ်၏။ "suhataṃ" ဆိုသည်မှာ ကောင်းစွာ သတ်အပ် (ဖျက်ဆီးအပ်) သည်ကို ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ "အလွန်သတ်အပ်သည်" ဟု ဆိုသော်လည်း ဤစကားသည်လည်း တစ်စိတ်တစ်ဒေသမျှကိုသာ ဆိုသော စကားသာ ဖြစ်၏။ ထိုအရိယာသာဝကသည် သေလွန်ပြီးသောသူ၊ ပြိတ္တာစသည်တို့အား ရည်စူး၍ ပေးလှူခြင်းကိုလည်း အလျှင်းမပြုတော့ပေ။ "puthujjano" ဆိုသည်မှာ များစွာသော ကိလေသာ၊ အဘိသင်္ခါရစသည်တို့ကို ဖြစ်စေခြင်းစသော အကြောင်းတို့ကြောင့် "ပုထုဇဉ်" မည်၏။ ဤသို့လည်း မိန့်ဆိုအပ်၏ - ‘‘Puthūnaṃ jananādīhi, kāraṇehi puthujjano; Puthujjanantogadhattā, puthuvāyaṃ jano itī’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.7; ma. ni. aṭṭha. 1.2; a. ni. aṭṭha. 1.1.51; dha. sa. aṭṭha. 1007; paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.130); "များစွာသော (ကိလေသာစသည်တို့ကို) ဖြစ်စေခြင်းစသော အကြောင်းတို့ကြောင့်လည်းကောင်း၊ များစွာသော ယုတ်ညံ့သော လူအပေါင်းတို့၏ အတွင်း၌ ပါဝင်နေသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အရိယာတို့နှင့် မရောဘဲ သီးခြားကွဲပြားစွာ တည်ရှိနေသော လူဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'ပုထုဇဉ်' မည်၏" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ‘‘Mātara’’ntiādīsu janikā mātā. Janako ca pitā. Manussabhūto khīṇāsavo arahāti adhippeto. Kiṃ pana ariyasāvako aññe jīvitā voropeyyāti? Etampi aṭṭhānaṃ. Sacepi bhavantaragataṃ ariyasāvakaṃ attano ariyasāvakabhāvaṃ ajānantampi koci evaṃ vadeyya ‘‘idaṃ kunthakipillikaṃ jīvitā voropetvā sakalacakkavāḷagabbhe cakkavattirajjaṃ paṭipajjāhī’’ti, neva so naṃ jīvitā voropeyya. Athāpi evaṃ vadeyyuṃ – ‘‘sace imaṃ na ghātessasi, sīsaṃ te chindissāmā’’ti, sīsamevassa chindeyyuṃ, neva so taṃ ghāteyya. Puthujjanabhāvassa pana mahāsāvajjabhāvadassanatthaṃ ariyabhāvassa ca baladīpanatthaṃ evaṃ vuttaṃ. Ayañhettha adhippāyo – sāvajjo vata puthujjanabhāvo. Yatra hi nāma mātughākādīnipi ānantariyāni karissati, mahābalova ca ariyabhāvo, yo etāni kammāni na karotīti. "mātaraṃ" စသော ပုဒ်တို့၌ လူဖြစ်သော မွေးမိခင်သည် "mātā" (အမိ) မည်၏။ လူဖြစ်သော မွေးဖခင်သည် "pitā" (အဖ) မည်၏။ လူဖြစ်သော ရဟန္တာသည် "arahā" (ရဟန္တာ) ဟု အလိုရှိအပ်သည်။ "အရိယာသာဝကသည် တစ်ပါသော သတ္တဝါတို့ကို အသက်မှ ချပါအံ့လော" ဟု မေးစရာရှိလျှင်၊ ဤသို့ သူတစ်ပါးကို အသက်မှ ချခြင်းသည်လည်း မဖြစ်နိုင်သော အရာသာ ဖြစ်သည်။ ဘဝတစ်ပါးသို့ ရောက်သဖြင့် မိမိ၏ အရိယာသာဝကဖြစ်သည်ကိုပင် မသိသေးသော အရိယာသာဝကကို တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူက "ဤပုရွက်ဆိတ်၊ ခြပုန်းကို သတ်၍ အလုံးစုံသော စကြဝဠာတိုက်၌ စကြဝဠာမင်းအဖြစ်ကို ရယူလော့" ဟု ဆိုငြားအံ့၊ ထိုအရိယာသာဝကသည် ထိုသတ္တဝါငယ်ကို အသက်မှ အလျှင်း မချရာ။ တစ်ဖန် "အကယ်၍ ဤသတ္တဝါငယ်ကို မသတ်လျှင် သင့်ခေါင်းကို ဖြတ်အံ့" ဟု ခြိမ်းခြောက်ပြောဆိုငြားအံ့၊ ၎င်းတို့သည် ထိုအရိယာသာဝက၏ ဦးခေါင်းကိုသာ ဖြတ်လိုက ဖြတ်ရာ၏၊ အရိယာသာဝကသည် ထိုသတ္တဝါငယ်ကို အလျှင်း မသတ်ရာ။ သို့သော်လည်း ပုထုဇဉ်ဖြစ်ခြင်း၏ ကြီးမားသော အပြစ်ရှိပုံကို ပြသရန်နှင့် အရိယာဖြစ်ခြင်း၏ ကြီးမားသော အစွမ်းသတ္တိကို ပြသရန်အတွက် ဤသို့ ဆိုတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤအရာ၌ အဓိပ္ပာယ်ကား - ပုထုဇဉ်ဖြစ်ခြင်းသည် အပြစ်ကြီးလှစွတကား၊ အကြင်ပုထုဇဉ်သည် မိခင်ကို သတ်ခြင်းစသော အာနန္တရိယကံတို့ကိုပင် ပြုလုပ်ဝံ့၏။ အရိယာဖြစ်ခြင်းသည်ကား ကြီးစွာသော အစွမ်းသတ္တိရှိ၏၊ ထိုအရိယာသည် ဤအာနန္တရိယကံတို့ကို အလျှင်း မပြုလုပ်ပေ ဟူသော အနက်တည်း။ Saṅghaṃ bhindeyyāti samānasaṃvāsakaṃ samānasīmāyaṃ ṭhitaṃ pañcahi kāraṇehi saṅghaṃ bhindeyya. Vuttañhetaṃ – ‘‘pañcahupāli, ākārehi saṅgho bhijjati kammena uddesena voharanto anussāvanena salākaggāhenā’’ti (pari. 458). "သံဃာကို ကွဲပြားအောင် ပြုလုပ်ရာ၏" ဟူသည်မှာ တူညီသော ပေါင်းဖော်ခြင်းရှိသော၊ တူညီသောသိမ်၌ တည်သော သံဃာကို အကြောင်းငါးပါးတို့ဖြင့် ကွဲပြားအောင် ပြုလုပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤစကားကိုလည်း ဟောတော်မူအပ်၏ - "ဥပါလိ၊ အကြောင်းအခြင်းအရာ ငါးပါးတို့ဖြင့် သံဃာသည် ကွဲပြားရ၏။ အပလောကနကံ အစရှိသော လေးပါးသော ကံတို့တွင် တစ်ပါးပါးသော ကံဖြင့်လည်းကောင်း၊ ငါးပါးသော ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသတို့တွင် တစ်ပါးပါးသော ဥဒ္ဒေသဖြင့်လည်းကောင်း၊ သင်းကွဲကြောင်းကို ဟောပြော၍လည်းကောင်း၊ သင်းကွဲရန် အားလျော်စွာ နားရင်း၌ ကပ်၍ ပြောကြားခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ စာရေးတံကို ယူစေခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း သံဃာသည် ကွဲပြားရ၏" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ Tattha kammenāti apalokanādīsu catūsu kammesu aññatarakammena. Uddesenāti pañcasu pātimokkhuddesesu aññatarena uddesena. Voharantoti [Pg.158] kathayanto, tāhi tāhi upapattīhi ‘‘adhammaṃ dhammo’’tiādīni aṭṭhārasabhedakaravatthūni dīpayanto. Anussāvanenāti ‘‘nanu tumhe jānātha mayhaṃ uccakulā pabbajitabhāvaṃ bahussutabhāvañca, mādiso nāma uddhammaṃ ubbinayaṃ satthusāsanaṃ gāheyyāti kiṃ tumhākaṃ cittampi uppādetuṃ yuttaṃ, kimahaṃ apāyato na bhāyāmī’’tiādinā nayena kaṇṇamūle vacībhedaṃ katvā anussāvanena. Salākaggāhenāti evaṃ anussāvetvā tesaṃ cittaṃ upatthambhetvā anivattidhammaṃ katvā ‘‘gaṇhatha imaṃ salāka’’nti salākaggāhena. ထိုငါးပါးသော အကြောင်းတို့တွင် "ကံဖြင့်" ဟူသည်မှာ အပလောကနကံ အစရှိသော ကံလေးပါးတို့တွင် တစ်ပါးပါးသော ကံဖြင့် ပြုလုပ်ခြင်းကို ဆိုသည်။ "ဥဒ္ဒေသဖြင့်" ဟူသည်မှာ ငါးပါးသော ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသတို့တွင် တစ်ပါးပါးသော ဥဒ္ဒေသဖြင့် ပြုလုပ်ခြင်းကို ဆိုသည်။ "ဟောပြော၍" ဟူသည်မှာ ထိုသို့သော အကြောင်းပြချက်များဖြင့် "တရားမဟုတ်သည်ကို တရား" စသည်ဖြင့် သင်းကွဲကြောင်းဖြစ်သော အကြောင်းတရား တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးတို့ကို ပြသကာ ပြောဆိုခြင်းကို ဆိုသည်။ "နားချခြင်းဖြင့်" ဟူသည်မှာ "သင်တို့သည် ငါ့ကို မြင့်မြတ်သော အမျိုးမှ ထွက်၍ ရဟန်းပြုသူဖြစ်ကြောင်းနှင့် ဗဟုသုတများသူ ဖြစ်ကြောင်းကို သိကြသည် မဟုတ်လော။ ငါကဲ့သို့သောသူသည် တရားမဟုတ်၊ ဝိနည်းမဟုတ်သော ဘုရားသာသနာကို လက်ခံအောင် ပြုလုပ်လိမ့်မည်ဟု သင်တို့ စိတ်ထဲတွင် ထင်မြင်ရန် သင့်ပါသလော။ ငါသည် အပါယ်ငရဲကို မကြောက်သလော၊ အဘယ်ကြောင့် ကြောက်ရမည်နည်း" စသည်ဖြင့် နားရင်း၌ တိုးတိုးကပ်၍ ပြောကြားကာ သင်းကွဲရန် စည်းရုံးခြင်းကို ဆိုသည်။ "စာရေးတံကို ယူစေခြင်းဖြင့်" ဟူသည်မှာ ဤသို့ နားချစည်းရုံးပြီးလျှင် ထိုသူတို့၏ စိတ်ကို ခိုင်ခံ့စေကာ နောက်မဆုတ်တမ်း ဖြစ်စေပြီးမှ "ဤစာရေးတံကို ယူကြလော့" ဟု စာရေးတံကို ယူစေခြင်းဖြင့် ကွဲပြားစေခြင်းကို ဆိုသည်။ Ettha ca kammameva uddeso vā pamāṇaṃ, vohārānussāvanasalākaggāhāpanaṃ pana pubbabhāgo. Aṭṭhārasavatthudīpanavasena hi voharantena tattha rucijananatthaṃ anussāvetvā salākāya gāhitāyapi abhinno eva hoti saṅgho. Yadā pana evaṃ cattāro vā atirekā vā salākaṃ gāhetvā āveṇikaṃ kammaṃ vā uddesaṃ vā karonti, tadā saṅgho bhinno nāma hoti. Evaṃ diṭṭhisampanno puggalo saṅghaṃ bhindeyya saṅgharājiṃ vā janeyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti. ဤငါးပါးသော အကြောင်းတို့တွင်လည်း ကံ သို့မဟုတ် ဥဒ္ဒေသသည်သာလျှင် အဓိက ဖြစ်၍ သင်းကွဲကြောင်းကို ပြ၍ ဆိုခြင်း၊ နားချခြင်းနှင့် စာရေးတံကို ယူစေခြင်းတို့သည်ကား သင်းကွဲခြင်း၏ ရှေးအဖို့၌ ဖြစ်သော အခြင်းအရာများ ဖြစ်ကြသည်။ အမှန်စင်စစ် တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော သင်းကွဲကြောင်းတို့ကို ပြသ၍ ပြောဆိုနေသူသည် ထိုသင်းကွဲခြင်း၌ သဘောတူနှစ်သက်စေရန် နားချပြီး စာရေးတံကို ယူစေသော်လည်း သံဃာသည် မကွဲပြားသေးပေ။ အကြင်အခါ၌ လေးပါးသော ရဟန်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ လေးပါးထက်ပိုသော ရဟန်းတို့သည်လည်းကောင်း စာရေးတံကို ယူပြီး၍ သီးခြားကံ သို့မဟုတ် ပါတိမောက်ဥဒ္ဒေသကို ပြုကြကုန်၏၊ ထိုအခါ၌သာ သံဃာကွဲပြားသည် မည်၏။ ဤသို့ မဂ်ဉာဏ်နှင့် ပြည့်စုံသော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်သည် သံဃာကို ကွဲပြားအောင် ပြုလုပ်ခြင်း သို့မဟုတ် သံဃာအရေးကို ဖြစ်စေခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်၊ ထိုသို့ဖြစ်ရန် အကြောင်းမရှိဟု ဆိုလိုသည်။ Duṭṭhacittoti vadhakacittena paduṭṭhacitto. Lohitaṃ uppādeyyāti jīvamānakasarīre khuddakamakkhikāya pivanamattampi lohitaṃ uppādeyya. Ettāvatā hi mātughātādīni pañcānantariyakammāni dassitāni honti. Yāni puthujjano karoti, na ariyasāvako. Duṭṭhacittoti vināsacittena paduṭṭhacitto. Thūpanti cetiyaṃ. Bhindeyyāti nāseyya. "ပြစ်မှားသောစိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍" ဟူသည်မှာ သတ်လိုသောစိတ်ဖြင့် ဖျက်ဆီးအပ်သော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ဟု ဆိုလိုသည်။ "သွေးစိမ်းတည်အောင် ပြုရာ၏" ဟူသည်မှာ အသက်ရှင်တော်မူသော ဘုရားရှင်၏ ကိုယ်တော်၌ ယင်ကောင်ငယ်မျှ သောက်လောက်ရုံမျှသော သွေးကို ဖြစ်စေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤမျှသော စကားဖြင့် မိခင်ကို သတ်ခြင်း စသော ငါးပါးသော အာနန္တရိယကံတို့ကို ပြသပြီး ဖြစ်သည်။ ပုထုဇဉ်သည်သာ ထိုအာနန္တရိယကံတို့ကို ပြုတတ်၍ အရိယာသာဝကသည်ကား မပြုပေ။ စေတီတော်ကို ဖျက်ဆီးရာ၌ "ပြစ်မှားသောစိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍" ဟူသည်မှာ ဖျက်ဆီးလိုသော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ဟု ဆိုလိုသည်။ "ထူပါရုံကို" ဟူသည်မှာ စေတီတော်ကို ဆိုလိုသည်။ "ဖျက်ဆီးရာ၏" ဟူသည်မှာ ပျက်စီးအောင် ပြုရာ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ Aññaṃ satthāranti ‘‘ayaṃ me satthā satthu kiccaṃ kātuṃ samattho’’ti bhavantarepi aññaṃ titthakaraṃ. Apadiseyyāti ‘‘ayaṃ me satthā’’ti evaṃ gaṇheyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Ito bahiddhā aññaṃ dakkhiṇeyyaṃ pariyeseyyāti sāsanato bahiddhā aññaṃ bāhirakaṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā ‘‘ayaṃ dakkhiṇāraho, imasmiṃ katā kārā mahapphalā bhavissantī’’ti adhippāyena tasmiṃ paṭipajjeyyāti attho. Kutūhalamaṅgalena suddhiṃ pacceyyāti ‘‘iminā idaṃ bhavissatī’’ti evaṃ pavattattā kutūhalasaṅkhātena diṭṭhasutamutamaṅgalena attano suddhiṃ vodānaṃ saddaheyya. "အခြားသော ဆရာကို" ဟူသည်မှာ "ဤသူသည် ငါ၏ ဆရာတည်း၊ ဆရာ့ကိစ္စကို ပြုလုပ်ရန် စွမ်းနိုင်၏" ဟု ဘဝတစ်ပါး၌ပင် အခြားသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဆရာကို ရည်ညွှန်းသည်။ "ရည်ညွှန်းကိုးကွယ်ရာ၏" ဟူသည်မှာ "ဤသူသည် ငါ၏ ဆရာတည်း" ဟု ဤသို့ လက်ခံကိုးကွယ်ရာ၏ ဟူသော အကြောင်းမရှိဟု ဆိုလိုသည်။ "ဤသာသနာတော်မှအပ၌ အခြားသော အလှူခံထိုက်သူကို ရှာဖွေကိုးကွယ်ရာ၏" ဟူသည်မှာ သာသနာတော်မှ အပဖြစ်သော အခြားပြင်ပရဟန်း သို့မဟုတ် ပုဏ္ဏားကို "ဤသူသည် အလှူခံထိုက်၏၊ ဤသူ၌ ပြုလုပ်အပ်သော ပူဇော်မှုတို့သည် အကျိုးကျေးဇူး ကြီးမားလိမ့်မည်" ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်ရာ၏ ဟူသော အနက်ဖြစ်သည်။ "မင်္ဂလာအုတ်အုတ်ကျက်ကျက်ဖြင့် စင်ကြယ်ခြင်းကို ယုံကြည်ရာ၏" ဟူသည်မှာ "ဤသို့ ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် ဤသို့သော အကျိုးကျေးဇူး ဖြစ်လိမ့်မည်" ဟု ယူဆ၍ အုတ်အုတ်ကျက်ကျက် ဖြစ်ပေါ်လာသော မြင်အပ်၊ ကြားအပ်၊ တွေ့အပ်သော မင်္ဂလာဖြင့် မိမိ၏ စင်ကြယ်သန့်ရှင်းမှုကို ယုံကြည်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 57. Itthī rājā cakkavattī siyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti yasmā itthiyā kosohitavatthaguyhādīnaṃ abhāvena lakkhaṇāni na paripūranti, itthiratanābhāvena [Pg.159] ca sattaratanasamaṅgitā na sampajjati. Sabbamanussānampi ca na adhiko attabhāvo hoti, tasmā ‘‘itthī…pe… vijjatī’’ti vuttaṃ. Yasmā sakkattādīni tīṇi ṭhānāni uttamāni, itthiliṅgañca hīnaṃ, tasmā tassā sakkattādīnipi paṭisiddhānīti. Nanu ca yathā itthiliṅgaṃ, evaṃ purisaliṅgampi brahmaloke natthi, tasmā puriso mahābrahmā siyāti na vattabbanti? No na vattabbaṃ. Kasmā? Idha purisassa tattha nibbattanato. Itthiyo hi idha jhānaṃ bhāvetvā kālaṃ katvā brahmapārisajjānaṃ sahabyataṃ upapajjanti, na mahābrahmānaṃ. Puriso pana katthaci na uppajjatīti na vattabbo. Samānepi tattha ubhayaliṅgābhāve purisasaṇṭhānāva tattha brahmāno, na itthisaṇṭhānā, tasmā suvuttametaṃ. Itthī tathāgatoti ettha tiṭṭhatu tāva sabbaññuguṇe nibbattetvā lokānaṃ tāraṇasamattho buddhabhāvo, paṇidhānamattampi itthiyā na sampajjati. ၅၇. "မိန်းမသည် စကြာဝတေးမင်း မဖြစ်နိုင်" ဟူသော အချက်၌ အကြောင်းမရှိဟု ဆိုရခြင်းမှာ မိန်းမ၌ အိတ်ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းအပ်သော အင်္ဂါဇာတ် အစရှိသည်တို့ မရှိခြင်းကြောင့် လက္ခဏာတော်တို့သည် မပြည့်စုံကြကုန်။ ဣတ္ထိရတနာ မရှိခြင်းကြောင့်လည်း ရတနာခုနစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံခြင်းသို့ မရောက်နိုင်ပေ။ လူအားလုံးတို့ထက် လွန်မြတ်သော ကိုယ်ခန္ဓာလည်း မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် "မိန်းမသည် ... မဖြစ်နိုင်" ဟု ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ သိကြားမင်းအဖြစ် စသော သုံးပါးသော အရာတို့သည် မြတ်သော အရာများ ဖြစ်ပြီး မိန်းမလိင်သည် ယုတ်ညံ့သောကြောင့် ထိုမိန်းမအား သိကြားမင်းအဖြစ် စသည်တို့ကို တားမြစ်အပ်၏။ "မိန်းမလိင်သည် ဗြဟ္မာ့ပြည်၌ မရှိသကဲ့သို့ ယောကျ်ားလိင်သည်လည်း ဗြဟ္မာ့ပြည်၌ မရှိချေ။ ထို့ကြောင့် ယောကျ်ားသည် မဟာဗြဟ္မာ ဖြစ်ရာ၏ဟု မဆိုအပ်သည် မဟုတ်ပါလော" ဟု စောဒနာစရာ ရှိ၏။ ထိုသို့ မဆိုအပ်သည် မဟုတ်၊ ဆိုအပ်သည်သာတည်း။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ဤလူ့ပြည်၌ ယောကျ်ားဖြစ်သူသည် ထိုဗြဟ္မာ့ပြည်၌ ဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ စင်စစ် မိန်းမတို့သည် ဤဘဝ၌ ဈာန်ပွားများ၍ သေလွန်သောအခါ ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇာဗြဟ္မာတို့၏ အပေါင်းအဖော်အဖြစ်သို့သာ ရောက်နိုင်ကြပြီး မဟာဗြဟ္မာတို့၏ အပေါင်းအဖော်အဖြစ်သို့ မရောက်နိုင်ကြကုန်။ ယောကျ်ားသည်ကား တစ်စုံတစ်ခုသော ဗြဟ္မာ့ဘုံ၌ မဟာဗြဟ္မာပင် ဖြစ်နိုင်သည် မဟုတ်လော။ ထိုဗြဟ္မာ့ဘုံ၌ လိင်နှစ်ပါးစုံ မရှိခြင်း တူညီသော်လည်း ထိုဘုံရှိ ဗြဟ္မာတို့သည် ယောကျ်ားသဏ္ဌာန်သာ ရှိကြကုန်၏၊ မိန်းမသဏ္ဌာန် မရှိကြကုန်။ ထို့ကြောင့် ဤစကားသည် ကောင်းစွာ ဆိုအပ်ပြီး ဖြစ်သည်။ "မိန်းမသည် မြတ်စွာဘုရား ဖြစ်ရာ၏" ဟူသော နေရာ၌ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော် စသော ဂုဏ်တို့ကို ဖြစ်စေ၍ သတ္တလောကကို ကယ်တင်နိုင်စွမ်းရှိသော ဘုရားအဖြစ်ကို ထားဘိဦး၊ ဘုရားဆုပန်ခြင်းမျှသည်ပင် မိန်းမအား မပြည့်စုံနိုင်ပေ။ ‘‘Manussattaṃ liṅgasampatti, hetu satthāradassanaṃ; Pabbajjā guṇasampatti, adhikāro ca chandatā; Aṭṭhadhammasamodhānā, abhinīhāro samijjhatī’’ti. (bu. vaṃ. 2.59) – "လူဖြစ်ခြင်း၊ ယောကျ်ားစင်စစ်ဖြစ်ခြင်း၊ တိဟိတ်ပဋိသန္ဓေနေခြင်းဟူသော အကြောင်းကောင်းမှုရှိခြင်း၊ သက်တော်ထင်ရှား ဘုရားရှင်ကို ဖူးတွေ့ရခြင်း၊ ရဟန်းအဖြစ်ရှိခြင်း၊ ဂုဏ်တရားများနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊ ဘုရားရှင်အား မိမိအသက်ကိုပင် စွန့်လွှတ်၍ အရိုအသေပြုခြင်း၊ ဘုရားဖြစ်ရန် ပြင်းပြသော ဆန္ဒရှိခြင်း တည်းဟူသော အကြောင်းတရား ရှစ်ပါးတို့နှင့် ပြည့်စုံမှသာလျှင် ဘုရားဆုတောင်းခြင်း အထမြောက်အောင်မြင်၏" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ Imāni hi paṇidhānasampattikāraṇāni. Iti paṇidhānamattampi sampādetuṃ asamatthāya itthiyā kuto buddhabhāvoti ‘‘itthī tathāgato arahaṃ sammāsambuddho siyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti vuttaṃ. Sabbākāraparipūro puññussayo sabbākāraparipūrameva attabhāvaṃ nibbattetīti purisova arahaṃ hoti sammāsambuddho. ဤအကြောင်းတရား ရှစ်ပါးတို့သည်သာ ဘုရားဆုတောင်းခြင်း ပြည့်စုံခြင်း၏ အကြောင်းရင်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ဤသို့ ဘုရားဆုတောင်းခြင်းမျှကိုပင် ပြည့်စုံအောင် မစွမ်းနိုင်သော မိန်းမအား ဘုရားအဖြစ်သည် အဘယ်မှာလျှင် ပြည့်စုံနိုင်ပါမည်နည်း။ ထို့ကြောင့် "မိန်းမသည် ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရား ဖြစ်ရာ၏ ဟူသော အကြောင်းမရှိ" ဟု ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ အလုံးစုံသော အခြင်းအရာနှင့် ပြည့်စုံသော ကောင်းမှုအစုသည် အလုံးစုံပြည့်စုံသော ကိုယ်ခန္ဓာကိုသာ ဖြစ်ပေါ်စေတတ်၏။ ထို့ကြောင့် ယောကျ်ားဖြစ်သူသာလျှင် ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရား ဖြစ်တော်မူသည်။ Ekissā lokadhātuyāti dasasahassilokadhātuyā, yā jātikhettanti vuccati. Sā hi tathāgatassa gabbhokkantikālādīsu kampati. Āṇākhettaṃ pana koṭisatasahassacakkavāḷaṃ. Yā ekato saṃvaṭṭati ca vivaṭṭati ca, yattha ca āṭānāṭiyaparittādīnaṃ (dī. ni. 3.277 ādayo) āṇā pavattati. Visayakhettassa parimāṇaṃ natthi. Buddhānañhi ‘‘yāvatakaṃ ñāṇaṃ tāvatakaṃ neyyaṃ, yāvatakaṃ neyyaṃ tāvatakaṃ ñāṇaṃ, neyyapariyantikaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ neyya’’nti (mahāni. 69; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi. ma. 3.5) vacanato avisayo nāma natthi. Iti imesu tīsu khettesu tisso saṅgītiyo āruḷhe tepiṭake buddhavacane ‘‘ṭhapetvā imaṃ cakkavāḷaṃ aññasmiṃ cakkavāḷe buddhā uppajjantī’’ti suttaṃ natthi, na uppajjantīti pana atthi. "တစ်ခုတည်းသော လောကဓာတ်၌" ဟူသည်မှာ ဇာတိခေတ်ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော တစ်သောင်းသော လောကဓာတ်ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုတစ်သောင်းသော လောကဓာတ်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ မယ်တော်ဝမ်း၌ ပဋိသန္ဓေယူတော်မူသော အခါသမယ စသည်တို့၌ တုန်လှုပ်တတ်၏။ အာဏာခေတ်သည်ကား ကုဋေတစ်သိန်းသော စကြဝဠာ ဖြစ်သည်။ ထိုစကြဝဠာတို့သည် တစ်ပြိုင်နက်တည်း ပျက်စီးကြ၍ တစ်ပြိုင်နက်တည်း တည်ဆောက်ကြကုန်၏၊ ထိုကုဋေတစ်သိန်းသော စကြဝဠာ၌ အာဋာနာဋိယပရိတ် စသည်တို့၏ အာဏာသည် ပျံ့နှံ့သက်ရောက်သည်။ ဝိသယခေတ်၏ အတိုင်းအရှည် အပိုင်းအခြားကား မရှိပေ။ မြတ်စွာဘုရားတို့အား "ဉာဏ်တော်ရှိသမျှ ဉေယျတရားရှိ၏၊ ဉေယျတရားရှိသမျှ ဉာဏ်တော်ရှိ၏၊ ဉာဏ်တော်သည် ဉေယျတရား အပိုင်းအခြားရှိ၍ ဉေယျတရားသည် ဉာဏ်တော် အပိုင်းအခြားရှိ၏" ဟူသော ဟောကြားချက်အရ ဘုရားရှင်တို့အား မသိအပ်သော အရာဟူ၍ မရှိချေ။ ဤသို့လျှင် ဤခေတ်သုံးပါးတို့နှင့် စပ်လျဉ်း၍ သံဂါယနာသုံးတန် တင်တော်မူအပ်သော ပိဋကတ်သုံးပုံ ဒေသနာတော်တို့၌ "ဤစကြဝဠာကို ချန်ထား၍ အခြားသော စကြဝဠာ၌ ဘုရားပွင့်တော်မူ၏" ဟူသော သုတ်မရှိချေ၊ သို့သော် "မပွင့်ကုန်" ဟူသော သုတ်တော်ကား ရှိပေသည်။ Apubbaṃ [Pg.160] acarimanti apure apacchā ekato na uppajjanti, pure vā pacchā vā uppajjantīti vuttaṃ hoti. Tattha gabbhokkantito pubbe pureti veditabbaṃ. Tato paṭṭhāya hi dasasahassicakkavāḷakampanena khettapariggaho kato nāma hoti, aññassa buddhassa uppatti natthi. Dhātuparinibbānato paraṃ pana pacchā, tato heṭṭhāpi aññassa buddhassa uppatti natthi, uddhaṃ na vāritā. မရှေးမနှောင်း (အပုဗ္ဗံ အစရိမံ) ဟူသည်မှာ မရှေးမနှောင်း တစ်ပြိုင်နက်တည်း မဖြစ်ပေါ်ကြဘဲ ရှေးဦး၌သော်လည်းကောင်း၊ နောက်၌သော်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်ကြသည်ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုမရှေးမနှောင်း ဟူသော စကား၌ မယ်တော်ဝမ်း၌ ပဋိသန္ဓေနေတော်မူသည်မှစ၍ ရှေ့ပိုင်းကို 'ရှေးဦး' ဟူ၍ မှတ်အပ်၏။ အကြောင်းမူကား ထိုပဋိသန္ဓေနေတော်မူသည်မှစ၍ တစ်သောင်းသော စကြဝဠာ လှုပ်ခြင်းဖြင့် ဘုရားရှင်၏ စက်ဝန်းနယ်မြေ (ခေတ်) ကို သိမ်းဆည်းခြင်း မည်သည် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ထိုအချိန်တွင် အခြားသော ဘုရားတစ်ဆူ ပွင့်ထွန်းလာခြင်း မရှိနိုင်ပေ။ ဓာတုပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူသည်မှ နောက်ပိုင်းကို 'နောက်' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုဓာတုပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူခြင်း၏ အောက်ပိုင်း၌လည်း အခြားသော ဘုရားတစ်ဆူ ပွင့်ထွန်းလာခြင်း မရှိနိုင်ပေ။ သို့သော် ထိုမှ နောက်ပိုင်း၌ကား မတားမြစ်အပ်ပြီ။ Kasmā pana apubbaṃ acarimaṃ na uppajjantīti? Anacchariyattā. Acchariyamanussā hi buddhā bhagavanto. Yathāha – ‘‘ekapuggalo, bhikkhave, loke uppajjamāno uppajjati acchariyamanusso’’tiādi (a. ni. 1.171). Yadi ca aneke buddhā ekato uppajjeyyuṃ, anacchariyā bhaveyyuṃ. Desanāya ca visesābhāvato. Yañhi satipaṭṭhānādibhedaṃ dhammaṃ eko deseti, aññenapi so eva desetabbo siyā, vivādabhāvato ca. Bahūsu hi buddhesu ekato uppannesu bahūnaṃ ācariyānaṃ antevāsikā viya ‘‘amhākaṃ buddho pāsādiko’’tiādinā tesaṃ sāvakā vivadeyyuṃ. Kiṃ vā etena kāraṇagavesanena, dhammatāvesā yaṃ ekissā lokadhātuyā dve tathāgatā ekato na uppajjantīti (mi. pa. 5.1.1). အဘယ်ကြောင့် မရှေးမနှောင်း မဖြစ်ပေါ် (မပွင့်ထွန်း) ကုန်သနည်းဟူမူ— အံ့ဖွယ်မရှိ ဖြစ်သွားနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရားရှင်တို့သည် အံ့ဖွယ်ကောင်းသော လူသား (ပုဂ္ဂိုလ်) များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ သို့ဖြစ်၍ မြတ်စွာဘုရားက 'ချစ်သားရဟန်းတို့၊ လောက၌ ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးတည်းသော အံ့ဖွယ်လူသားသည် ပွင့်ထွန်းလာ၏' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ အကယ်၍ များစွာသော ဘုရားရှင်တို့သည် တစ်ပြိုင်နက်တည်း ပွင့်ထွန်းလာပါက အံ့ဖွယ်မရှိ ဖြစ်သွားကြပေလိမ့်မည်။ ထို့ပြင် ဟောကြားအပ်သော တရားဒေသနာ၌လည်း ထူးခြားမှု မရှိနိုင်ခြင်းကြောင့်လည်း ဖြစ်သည်။ အကြောင်းမူကား ဘုရားတစ်ဆူက သတိပဋ္ဌာန်အစရှိသော အပြားရှိသော တရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူလျှင် အခြားသော ဘုရားကလည်း ထိုတရားကိုပင် ဟောကြားတော်မူရမည် ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ပြင် အငြင်းအခုံ ဖြစ်ပွားနိုင်သောကြောင့်လည်း ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ များစွာသော ဘုရားရှင်တို့သည် တစ်ပြိုင်နက်တည်း ပွင့်ထွန်းလာပါက များစွာသော ဆရာတို့၏ တပည့်များကဲ့သို့ 'ငါတို့၏ ဘုရားသည် ကြည်ညိုဖွယ်ရှိ၏' စသည်ဖြင့် ထိုဘုရားရှင်တို့၏ တပည့်သာဝကများအကြား အငြင်းပွားနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဤသို့ အကြောင်းရင်းကို ရှာဖွေနေခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း။ တစ်ခုတည်းသော လောကဓာတ်၌ မြတ်စွာဘုရား နှစ်ဆူ တစ်ပြိုင်နက် မပွင့်ထွန်းခြင်းသည် ဓမ္မတာ သဘောတရားသာ ဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ Yathā nimbabījakosātakibījādīni madhuraṃ phalaṃ na nibbattenti, asātaṃ amadhurameva phalaṃ nibbattenti, evaṃ kāyaduccaritādīni madhuravipākaṃ na nibbattenti amadhurameva nibbattenti. Yathā ca ucchubījasālibījādīni madhuraṃ sādurasameva phalaṃ nibbattenti na asātaṃ kaṭukaṃ. Evaṃ kāyasucaritādīni madhurameva vipākaṃ nibbattenti na amadhuraṃ. Vuttampi cetaṃ – တမာစေ့၊ သပွတ်ခါးစေ့ အစရှိသည်တို့သည် ချိုမြိန်သော အသီးကို မဖြစ်ထွန်းစေဘဲ မသာယာအပ်သော၊ မချိုမြိန်သော အသီးကိုသာ ဖြစ်ထွန်းစေသကဲ့သို့ ထို့အတူ ကာယဒုစရိုက် အစရှိသည်တို့သည်လည်း ကောင်းသော အကျိုးတရား (ချိုမြိန်သော အကျိုး) ကို မဖြစ်ပေါ်စေဘဲ မကောင်းသော အကျိုးတရားကိုသာ ဖြစ်ပေါ်စေကုန်၏။ ကြံမျိုးစေ့၊ သလေးစေ့ အစရှိသည်တို့သည် ချိုမြိန်သော ကောင်းမွန်သော အရသာရှိသော အသီးကိုသာ ဖြစ်ထွန်းစေပြီး မသာယာသော ခါးစပ်သော အသီးကို မဖြစ်ထွန်းစေသကဲ့သို့ ထို့အတူ ကာယသုစရိုက် အစရှိသည်တို့သည်လည်း ကောင်းသော (ချိုမြိန်သော) အကျိုးကိုသာ ဖြစ်ပေါ်စေ၍ မကောင်းသော အကျိုးကို မဖြစ်ပေါ်စေကုန်။ ဤသို့လည်း ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ‘‘Yādisaṃ vapate bījaṃ, tādisaṃ harate phalaṃ; Kalyāṇakārī kalyāṇaṃ, pāpakārī ca pāpaka’’nti. (saṃ. ni. 1.256; netti. 122); 'မိမိ စိုက်ပျိုးသော မျိုးစေ့အတိုင်း ထိုမျိုးစေ့နှင့် လျော်ညီသော အသီးကို ရရှိခံစားရ၏။ ကောင်းမှုကို ပြုသောသူသည် ကောင်းကျိုးကို ရရှိခံစားရပြီး၊ မကောင်းမှုကို ပြုသောသူသည် မကောင်းကျိုးကို ရရှိခံစားရ၏' ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ Tasmā ‘‘tiṇṇaṃ duccaritāna’’ntiādi vuttaṃ. ထို့ကြောင့် 'ဒုစရိုက်သုံးပါးတို့၏' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ Aññataro samaṇo vā brāhmaṇo vāti yo koci pabbajjāmattena samaṇo vā jātimattena brāhmaṇo vā. Pāpiccho sambhāvanādhippāyena vimhāpanato kuhako. Paccayasannissitāya payuttavācāya vasena lapako. Paccayanibbattakanimittāvacarato nemittako. Kuhanalapananemittakattaṃ pubbaṅgamaṃ katvāti kuhanādibhāvameva purakkhatvā santindriyo [Pg.161] santamānaso viya caranto. Pañca nīvaraṇeti kāmacchandādike pañca nīvaraṇe. Appahāya asamucchinditvā, cetaso upakkileseti nīvaraṇe. Nīvaraṇā hi cittaṃ upakkilesenti kiliṭṭhaṃ karonti vibādhenti upatāpenti ca. Tasmā ‘‘cetaso upakkilesā’’ti vuccanti. Paññāya dubbalīkaraṇeti nīvaraṇe. Nīvaraṇā hi uppajjamānā anuppannāya paññāya uppajjituṃ na denti. Tasmā ‘‘paññāya dubbalīkaraṇā’’ti vuccanti. Anupaṭṭhitassatīti catūsu satipaṭṭhānesu na upaṭṭhitassati. Abhāvayitvāti avaḍḍhayitvā. Anuttaraṃ sammāsambodhinti arahattapadaṭṭhānaṃ sabbaññutaññāṇaṃ. 'တစ်စုံတစ်ခုသော သမဏသော်လည်းကောင်း၊ ဗြာဟ္မဏသော်လည်းကောင်း' ဟူသည်မှာ သာမန် ရဟန်းအဖြစ်မျှဖြင့် သမဏ ဖြစ်သောသူ သို့မဟုတ် ဇာတ်မျှဖြင့် ဗြာဟ္မဏ ဖြစ်သောသူကို ဆိုလိုသည်။ ယုတ်မာသောအလိုရှိသဖြင့် မိမိ၌မရှိသော ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းလို၍ ဆန်းကြယ်အံ့ဖွယ်ကို ပြုတတ်သောကြောင့် လှည့်ပတ်တတ်သူ (ကုဟက) မည်၏။ ပစ္စည်းကို မှီ၍ ဝိညတ်နှင့်ယှဉ်သော စကားဖြင့် ပြောဆိုတတ်သောကြောင့် မြှောက်ပင့်ပြောဆိုတတ်သူ (လပက) မည်၏။ ပစ္စည်းရရှိကြောင်း နိမိတ်ကို ပြု၍ ကျင့်တတ်သောကြောင့် နိမိတ်ပြုတတ်သူ (နေမိတ္တက) မည်၏။ 'လှည့်ပတ်ခြင်း၊ မြှောက်ပင့်ခြင်း၊ နိမိတ်ပြုခြင်းတို့ကို ရှေ့သွားပြု၍' ဟူသည်မှာ လှည့်ပတ်ခြင်း စသည်တို့ကိုသာ ရှေ့တန်းတင်ကာ ငြိမ်သက်သော ဣန္ဒြေရှိသကဲ့သို့၊ ငြိမ်သက်သော စိတ်ရှိသကဲ့သို့ ကျင့်ကြံ နေထိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'နီဝရဏငါးပါး' ဟူသည်မှာ ကာမစ္ဆန္ဒအစရှိသော နီဝရဏငါးပါးတို့ကို ဆိုလိုသည်။ မပယ်သတ်ရသေးဘဲ (မဖြတ်တောက်ရသေးဘဲ)၊ 'စိတ်၏ ညစ်ညူးကြောင်း' ဟူသည်မှာ နီဝရဏတရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ စင်စစ်သော်ကား နီဝရဏတရားတို့သည် စိတ်ကို ညစ်ညူးစေတတ်ကုန်၏၊ ပူပန်စေတတ်ကုန်၏၊ နှိပ်စက်တတ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'စိတ်၏ ညစ်ညူးကြောင်းတရားများ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်။ 'ပညာကို အားနည်းစေတတ်သော' ဟူသည်မှာ နီဝရဏတရားတို့ကိုပင် ဆိုလိုသည်။ စင်စစ်သော်ကား နီဝရဏတရားတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ မဖြစ်ပေါ်သေးသော ပညာကို မဖြစ်ပေါ်နိုင်ရန် တားဆီးတတ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'ပညာကို အားနည်းစေတတ်သောတရားများ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်။ 'သတိမထင်ရှားသောသူ ဖြစ်၍' ဟူသည်မှာ သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့၌ သတိ မထင်ရှားခြင်း ဖြစ်သည်။ 'မပွားများစေဘဲ' ဟူသည်မှာ မကြီးပွားစေဘဲ ဖြစ်သည်။ 'အတုမဲ့ အရဟတ္တဖိုလ်လျှင် အနီးကပ်အကြောင်းရှိသော သဗ္ဗညုတဉာဏ်' ကို ဆိုလိုသည်။ Pacchimavāre aññataro samaṇo vā brāhmaṇo vāti sabbaññubodhisattaṃ sandhāya vadati. Tattha sabbadosāpagatoti sabbehi pāramitāpaṭipakkhabhūtehi dosehi apagato. Etena paripūritapāramibhāvaṃ dasseti. Satipaṭṭhānāni vipassanā, bojjhaṅgo maggo, anuttarā sammāsambodhi arahattaṃ. Satipaṭṭhānāni vā vipassanā, bojjhaṅgā missakā, sammāsambodhi arahattameva. Sesaṃ anantaravāre vuttapaṭipakkhato veditabbaṃ. Yaṃ ettha ñāṇanti yaṃ etasmiṃ yathāvutte ṭhāne ca ṭhānaṃ, aṭṭhāne ca aṭṭhānanti pavattaṃ ñāṇaṃ. Hetusoti tassa ṭhānassa aṭṭhānassa ca hetuto. Ṭhānasoti taṅkhaṇe eva āvajjanasamanantaraṃ. Anodhisoti odhiabhāvena, kiñci anavasesetvāti attho. နောက်ဆုံးအလှည့် (ပစ္ဆိမဝါရ) ၌ 'တစ်စုံတစ်ခုသော သမဏသော်လည်းကောင်း၊ ဗြာဟ္မဏသော်လည်းကောင်း' ဟူသော စကားကို သဗ္ဗညုဘုရားအလောင်းတော်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုသည်။ ထိုနောက်ဆုံးဝါရ၌ 'အပြစ်ခပ်သိမ်း ကင်းစင်သော' ဟူသည်မှာ ပါရမီ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော အပြစ်ခပ်သိမ်းတို့မှ ကင်းဝေးခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤစကားဖြင့် ဖြည့်ကျင့်အပ်ပြီးသော ပါရမီရှိသည်၏ အဖြစ်ကို ပြသတော်မူသည်။ သတိပဋ္ဌာန်တို့သည် ဝိပဿနာမည်၏၊ ဗောဇ္ဈင်သည် မဂ်မည်၏၊ အတုမဲ့ သမ္မာသမ္ဗောဓိသည် အရဟတ္တဖိုလ် မည်၏။ သို့မဟုတ် သတိပဋ္ဌာန်တို့သည် ဝိပဿနာမည်၏၊ ဗောဇ္ဈင်တို့သည် ဝိပဿနာမဂ်အရောင်တို့နှင့် ရောနှောကုန်၏၊ သမ္မာသမ္ဗောဓိသည် အရဟတ္တဖိုလ် သာလျှင် ဖြစ်၏။ ကြွင်းသောစကားကို ရှေ့ဝါရ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် သိအပ်၏။ 'ဤ၌ အကြင်ဉာဏ်' ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အရာဟုတ်သည်၌လည်းကောင်း၊ အရာမဟုတ်သည်၌လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်သော ဉာဏ်တော်ကို ဆိုလိုသည်။ 'အကြောင်းအားဖြင့်' ဟူသည်မှာ ထိုအရာဟုတ်သည်၏ လည်းကောင်း၊ အရာမဟုတ်သည်၏ လည်းကောင်း အကြောင်းရင်းအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ 'အရာအားဖြင့်' ဟူသည်မှာ ထိုခဏ၌သာ ဆင်ခြင်မိသည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းတည်း။ 'အတိုင်းအဆမရှိဘဲ' ဟူသည်မှာ အပိုင်းအခြား မရှိဘဲ တစ်စုံတစ်ခုမျှ မကြွင်းကျန်စေဘဲ သိမြင်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ Iti ṭhānāṭṭhānagatātiādīsu evaṃ ṭhānāṭṭhānabhāvaṃ gatā. Sabbeti khayavayavirajjananirujjhanasabhāvā saṅkhatadhammā, te eva ca sattapaññattiyā upādānabhūtā keci saggūpagā ye dhammacārino, keci apāyūpagā ye adhammacārino, keci nibbānūpagā ye kammakkhayakaraṃ ariyamaggaṃ paṭipannā. ဤသို့ 'အရာဟုတ်၊ အရာမဟုတ်သို့ ရောက်ကုန်သော' စသည်တို့၌ ဤသို့ အရာဟုတ်သည်၏အဖြစ်၊ အရာမဟုတ်သည်၏အဖြစ်သို့ ရောက်ကုန်၏။ 'အားလုံးသော' ဟူသည်မှာ ကုန်ဆုံးခြင်းသဘော၊ ပျက်စီးခြင်းသဘော၊ ကင်းစင်ခြင်းသဘော၊ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းသဘောရှိသော သင်္ခတတရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုသင်္ခတတရားတို့သည်သာလျှင် သတ္တပညတ်၏ စွဲလမ်းရာ (ဥပါဒါန်) ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုသူတို့တွင် တရားကို ကျင့်လေ့ရှိသော အချို့သူတို့သည် နတ်ပြည်သို့ လားကုန်၏။ တရားကို မကျင့်ဘဲ အဓမ္မကို ကျင့်လေ့ရှိသော အချို့သူတို့သည် အပါယ်သို့ လားကုန်၏။ ကံကုန်ခြင်းကို ပြုတတ်သော အရိယမဂ်သို့ ကျင့်ကြံအားထုတ်သော အချို့သူတို့သည် နိဗ္ဗာန်သို့ လားကုန်၏။ 58. Idāni yathāvuttamatthaṃ vivaranto ‘‘sabbe sattā marissantī’’ti gāthādvayamāha. Tassa atthaṃ ‘‘sabbe sattāti ariyā ca anariyā cā’’tiādinā sayameva niddisati. Tattha jīvitapariyanto maraṇapariyantoti jīvitassa pariyanto nāma maraṇasaṅkhāto anto. Yathākammaṃ gamissantīti ettha yadetaṃ sattānaṃ yathākammaṃ gamanaṃ, ayaṃ kammassakatāti attho[Pg.162]. Kammānaṃ phaladassāvitā ca avippavāso cāti ‘‘puññapāpaphalūpagā’’ti iminā vacanena kammānaṃ phalassa paccakkhakāritā, katūpacitānaṃ kammānaṃ attano phalassa appadānābhāvo ca dassitoti attho. ၅၈. ယခုအခါ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုလိုသဖြင့် 'သတ္တဝါအားလုံး သေကြရမည်' အစရှိသော ဂါထာနှစ်ခုကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုဂါထာတို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို 'သတ္တဝါအားလုံးဟူသည် အရိယာပုဂ္ဂိုလ်နှင့် ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ် (အနရိယ) တို့ကို ဆိုလိုသည်' စသည်ဖြင့် အရှင်ကစ္စည်းကိုယ်တော်တိုင်ပင် ရှင်းလင်းပြသတော်မူသည်။ ထိုဂါထာ၌ 'အသက်၏ အဆုံးသည် သေခြင်းဖြစ်သည်' ဟူသည်မှာ အသက်ရှင်ခြင်း၏ အပိုင်းအခြားသည် သေခြင်းဟု ဆိုအပ်သော အဆုံးသတ်ပင် ဖြစ်သည်။ 'ကံအားလျော်စွာ လားကြရလတ္တံ့' ဟူသော ပါဌ်၌ သတ္တဝါတို့၏ ကံအားလျော်စွာ သွားရခြင်းဟူသည် ကံသာလျှင် မိမိဥစ္စာရှိသည်၏ အဖြစ် (ကမ္မဿကတာ) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'ကံတို့၏ အကျိုးကို မြင်ရခြင်းနှင့် ကင်းကွာမှုမရှိခြင်း' ဟူသော ပါဌ်၌ 'ကောင်းမှု မကောင်းမှု၏ အကျိုးသို့ ရောက်ကုန်၏' ဟူသော စကားဖြင့် ကံတို့၏ အကျိုးကို မျက်မှောက်ပြုရခြင်းနှင့် ပြုလုပ်ဆည်းပူးအပ်သော ကံတို့သည် မိမိ၏အကျိုးကို မပေးဘဲ ပျက်ပြယ်သွားခြင်း မရှိပုံကို ပြသတော်မူသည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ Kammameva kammantaṃ, pāpaṃ kammantaṃ etesanti pāpakammantā, tassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘apuññasaṅkhārā’’ti vuttaṃ. Apuñño saṅkhāro etesanti apuññasaṅkhārā. Pāpakammantāti vā nissakkavacanaṃ, pāpakammantahetūti attho. Tathā puññasaṅkhārātiādīsupi. Puna ‘‘nirayaṃ pāpakammantā’’tiādinā antadvayena saddhiṃ majjhimapaṭipadaṃ dasseti. Tathā ‘‘ayaṃ saṃkileso’’tiādinā vaṭṭavivaṭṭavasena ādīnavassādanissaraṇavasena hetuphalavasena ca gāthāyaṃ tayo atthavikappā dassitā. Puna ‘‘nirayaṃ pāpakammantāti ayaṃ saṃkileso’’tiādinā vodānavasena gāthāya atthaṃ dasseti. ကံသည်ပင်လျှင် အမှု (ကမ္မန္တ) မည်၏၊ မကောင်းသောအမှု ရှိကုန်သောကြောင့် 'မကောင်းသောအမှုရှိသူများ (ပါပကမ္မန္တာ)' မည်ကုန်၏။ ထိုစကား၏ အနက်ကို ပြခြင်းငှာ 'မကောင်းမှုပြုခြင်း (အပုညသင်္ခါရ)' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ မကောင်းမှုတည်းဟူသော ပြုပြင်စီရင်မှု ရှိကုန်သောကြောင့် 'မကောင်းမှုပြုသူများ (အပုညသင်္ခါရ)' မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် 'ပါပကမ္မန္တာ' ဟူသည်မှာ ပဉ္စမီဝိဘတ် (နိဿက္ကဝုစ်) ဖြစ်၍ 'မကောင်းမှုဟူသော အကြောင်းကြောင့်' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ကောင်းမှုပြုသူများ (ပုညသင်္ခါရ) စသည်တို့၌လည်း ထို့အတူပင် ဖြစ်သည်။ တစ်ဖန် 'မကောင်းမှု ပြုသူများသည် ငရဲသို့ လားကြရကုန်၏' စသည်ဖြင့် အစွန်းနှစ်ပါးနှင့်တကွ မဇ္ဈိမပဋိပဒါကို ပြသတော်မူသည်။ ထို့ပြင် 'ဤသည်ကား ကိလေသာ ညစ်ညူးကြောင်းတည်း' စသည်ဖြင့် သံသရာလည်ခြင်းနှင့် သံသရာမှ လွတ်မြောက်ခြင်း (ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋ) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အပြစ် (အာဒီနဝ)၊ သာယာဖွယ် (အဿာဒ)၊ လွတ်မြောက်ရာ (နိဿရဏ) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အကြောင်းအကျိုးအားဖြင့်လည်းကောင်း ဂါထာ၌ သုံးမျိုးသော အဓိပ္ပာယ် ကွဲပြားချက်များကို ပြသတော်မူသည်။ တစ်ဖန် 'မကောင်းမှု ပြုသူများသည် ငရဲသို့ လားကြရကုန်၏၊ ဤသည်ကား ညစ်ညူးကြောင်းတည်း' စသည်ဖြင့် စိတ်စင်ကြယ်ခြင်း (ဝေါဒါန) အားဖြင့် ဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြသတော်မူသည်။ 59. Tena tenāti tena tena ajjhositavatthunā rūpabhavaarūpabhavādinā. Chattiṃsāti kāmataṇhā tāva rūpādivisayabhedena cha, tathā bhavataṇhā vibhavataṇhā cāti aṭṭhārasa. Tā eva ajjhattikesu rūpādīsu aṭṭhārasa, bāhiresu rūpādīsu aṭṭhārasāti evaṃ chattiṃsa. Yena yenāti ‘‘subhaṃ sukha’’ntiādinā. ၅၉. "Tena tena" ဟူသည် တဏှာစွဲလမ်းမှု၏ အစွမ်းဖြင့် နှလုံးသွင်းအပ်သော ရူပဘဝ၊ အရူပဘဝ စသည်တို့ဖြစ်သော ထိုထိုဝတ္ထုဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ "Chattiṃsa" (၃၆ ပါး) ဟူသည် ရှေးဦးစွာ ကာမတဏှာသည် ရူပါရုံ စသော အာရုံတို့၏ အပြားအားဖြင့် ၆ ပါး ဖြစ်၏၊ ထို့အတူ ဘဝတဏှာ ၆ ပါး၊ ဝိဘဝတဏှာ ၆ ပါး ပေါင်းသော် ၁၈ ပါး ဖြစ်၏။ ထို ၁၈ ပါးသော တဏှာတို့သည်ပင်လျှင် အတွင်းဖြစ်သော ရူပါရုံ စသည်တို့၌ ၁၈ ပါး၊ ပြင်ပဖြစ်သော ရူပါရုံ စသည်တို့၌ ၁၈ ပါး ဖြစ်၍ ဤသို့လျှင် ၃၆ ပါး ဖြစ်သည်။ "Yena yena" ဟူသည် "တင့်တယ်၏၊ ချမ်းသာ၏" စသည်ဖြင့် နှလုံးသွင်းအပ်သော ထိုထိုဝတ္ထုဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ Vodānaṃ tividhaṃ khandhattayavasenāti taṃ dassetuṃ ‘‘taṇhāsaṃkileso’’tiādi vuttaṃ. Puna ‘‘sabbe sattā marissantī’’tiādi paṭipadāvibhāgena gāthānamatthaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Tattha tattha gāminīti tattha tattheva nibbāne gāminī, nibbānassa gamanasīlāti attho. စင်ကြယ်ခြင်း (ဝေါဒါန) သည် သီလက္ခန္ဓာ စသော ခန္ဓာသုံးပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် သုံးပါးအပြားရှိ၏ ဟူသော ထိုသဘောကို ပြခြင်းငှာ "taṇhāsaṃkileso" (တဏှာညစ်နွမ်းခြင်း) အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ တစ်ဖန် "sabbe sattā marissantī" (သတ္တဝါအားလုံး သေကြရလိမ့်မည်) အစရှိသော ဂါထာတို့၏ အနက်ကို ပဋိပဒါဝေဖန်ခြင်းအားဖြင့် ပြခြင်းငှာ မိန့်တော်မူသည်။ ထိုဂါထာ၌ "tattha tattha gāminī" ဟူသည် မဖောက်မပြန် မှန်ကန်လှစွာသော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်စေတတ်သော၊ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်တတ်သော အလေ့ရှိသော ဟု အနက်ရသည်။ Puna tatthatatthagāminīsabbatthagāminīnaṃ paṭipadānaṃ vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘tayo rāsī’’tiādi vuttaṃ. Yanti yaṃ nirayādi. Taṃ taṃ ṭhānaṃ yathārahaṃ gametīti sabbatthagāminī. Paṭipadāsaṅkhāte apuññakamme puññakamme ca kammakkhayakaraṇakamme ca vibhāgaso bhagavato pavattanañāṇaṃ. Idaṃ sabbatthagāminī paṭipadāñāṇaṃ nāma tathāgatabalaṃ. Iminā hi ñāṇena bhagavā sabbampi paṭipadaṃ yathābhūtaṃ pajānāti. တစ်ဖန် (နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်စေတတ်သော) တတ္ထတတ္ထဂါမိနီ ပဋိပဒါ၊ (ငရဲ စသော အလုံးစုံသော အရပ်သို့ ရောက်စေတတ်သော) သဗ္ဗတ္ထဂါမိနီ ပဋိပဒါတို့၏ ကွဲပြားခြားနားမှုကို ပြခြင်းငှာ "tayo rāsī" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ "yanti" ဟူသည် ငရဲ စသော အကြင်အရပ်သို့ ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ရောက်စေတတ်သောကြောင့် "sabbatthagāminī" (အလုံးစုံသော အရပ်သို့ ရောက်စေတတ်သော ပဋိပဒါ) ဟု ဆိုအပ်သည်။ ပဋိပဒါဟု ဆိုအပ်သော အပုညကံ၊ ပုညကံနှင့် ကံကုန်ခြင်းကို ပြုတတ်သော ကံတို့၌ ဝေဖန်ခွဲခြမ်းသောအားဖြင့် မြတ်စွာဘုရားအား ဖြစ်ပေါ်သော ဉာဏ်တော်သည် ရှိ၏။ ဤသည်ကို သဗ္ဗတ္ထဂါမိနီပဋိပဒါဉာဏ် မည်သော တထာဂတဗလ (ဘုရားရှင်၏ အားတော်) ဟု ခေါ်သည်။ စင်စစ် ဤဉာဏ်တော်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် အလုံးစုံသော ပဋိပဒါကို ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း သိတော်မူသည်။ Kathaṃ? Sakalagāmavāsikesupi ekaṃ sūkaraṃ vā migaṃ vā mārentesu sabbesaṃ cetanā parassa jīvitindriyārammaṇāva hoti, taṃ pana kammaṃ tesaṃ āyūhanakkhaṇeyeva nānā hoti. Tesu hi eko ādarena karoti, eko ‘‘tvampi karohī’’ti parehi nippīḷito karoti[Pg.163], eko samānacchando viya hutvā appaṭibāhamāno vicarati. Tesu eko teneva kammena niraye nibbattati, eko tiracchānayoniyaṃ, eko pettivisaye, taṃ tathāgato āyūhanakkhaṇe eva ‘‘iminā nīhārena āyūhitattā esa niraye nibbattissati, esa tiracchānayoniyaṃ, esa pettivisaye’’ti jānāti. Niraye nibbattanakampi ‘‘esa aṭṭhasu mahānirayesu nibbattissati, esa soḷasasu ussadesū’’ti jānāti. Tiracchānayoniyaṃ nibbattanakampi ‘‘esa apādako bhavissati, esa dvipādako, esa catuppādako, esa bahuppādako’’ti jānāti. Pettivisaye nibbattanakampi ‘‘esa nijjhāmataṇhiko bhavissati, esa khuppipāsiko, esa paradattūpajīvī’’ti jānāti. အဘယ်သို့ သိတော်မူသနည်း ဟူမူ - ရွာသူရွာသား အားလုံးတို့သည် ဝက်တစ်ကောင်ကို သော်လည်းကောင်း၊ သမင်တစ်ကောင်ကို သော်လည်းကောင်း သတ်ကြရာ၌ အားလုံးသောသူတို့၏ စေတနာသည် သူတစ်ပါး၏ ဇီဝိတိန္ဒြေကို အာရုံပြုသည်သာ ဖြစ်၏။ သို့သော်လည်း ထိုကံသည် ထိုသူတို့ အားထုတ်သည့် (ပြုလုပ်သည့်) ခဏ၌ပင် ကွဲပြားခြားနားမှု ရှိသည်။ အမှန်သော်လည်း ထိုသူတို့တွင် တစ်ယောက်သောသူသည် အားတက်သရော (ရိုသေသေဖြင့်) ပြုလုပ်၏။ တစ်ယောက်သောသူကား "သင်လည်း ပြုလုပ်လော့" ဟု သူတစ်ပါးတို့ နှိပ်စက်တိုက်တွန်းသဖြင့် ပြုလုပ်၏။ တစ်ယောက်သောသူကား အလိုတူအမျှ ဖြစ်သကဲ့သို့ တားဆီးပိတ်ပင်ခြင်း မပြုဘဲ လှည့်လည်သွားလာနေ၏။ ထိုသူတို့တွင် တစ်ယောက်သည် ထိုကံကြောင့်ပင် ငရဲ၌ ဖြစ်ရ၏၊ တစ်ယောက်သည် တိရစ္ဆာန်ဘုံ၌ ဖြစ်ရ၏၊ တစ်ယောက်သည် ပြိတ္တာဘုံ၌ ဖြစ်ရ၏။ တထာဂတ မြတ်စွာဘုရားသည် ကံကို အားထုတ်သည့် ခဏ၌ပင် "ဤသူသည် ဤကဲ့သို့သော အခြင်းအရာဖြင့် အားထုတ်အပ်သောကြောင့် ငရဲ၌ ဖြစ်လိမ့်မည်၊ ဤသူသည် တိရစ္ဆာန်ဘုံ၌ ဖြစ်လိမ့်မည်၊ ဤသူသည် ပြိတ္တာဘုံ၌ ဖြစ်လိမ့်မည်" ဟု သိတော်မူသည်။ ငရဲ၌ ဖြစ်မည့်သူကိုလည်း "ဤသူသည် ငရဲကြီး ၈ ထပ်တို့၌ ဖြစ်လိမ့်မည်၊ ဤသူသည် ၁၆ ထပ်သော ဥဿဒရက်ငရဲငယ်တို့၌ ဖြစ်လိမ့်မည်" ဟု သိတော်မူသည်။ တိရစ္ဆာန်ဘုံ၌ ဖြစ်မည့်သူကိုလည်း "ဤသူသည် အခြေမဲ့ တိရစ္ဆာန် ဖြစ်လိမ့်မည်၊ ဤသူသည် ခြေနှစ်ချောင်းရှိသော တိရစ္ဆာန် ဖြစ်လိမ့်မည်၊ ဤသူသည် ခြေလေးချောင်းရှိသော တိရစ္ဆာန် ဖြစ်လိမ့်မည်၊ ဤသူသည် ခြေအများရှိသော တိရစ္ဆာန် ဖြစ်လိမ့်မည်" ဟု သိတော်မူသည်။ ပြိတ္တာဘုံ၌ ဖြစ်မည့်သူကိုလည်း "ဤသူသည် နိဇ္ဈာမတဏှိကပြိတ္တာ ဖြစ်လိမ့်မည်၊ ဤသူသည် ခုပ္ပိပါသိကပြိတ္တာ ဖြစ်လိမ့်မည်၊ ဤသူသည် သူတစ်ပါး ပေးလှူသည်ကို မှီ၍ အသက်မွေးရသော ပရဒတ္တူပဇီဝိပြိတ္တာ ဖြစ်လိမ့်မည်" ဟု သိတော်မူသည်။ ‘‘Tesu ca kammesu idaṃ kammaṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍhissati, idaṃ nākaḍḍhissati dubbalaṃ dinnāya paṭisandhiyā upadhivepakkamattaṃ bhavissatī’’ti jānāti. Tathā sakalagāmavāsikesu ekato dānaṃ dadamānesu sabbesampi cetanā deyyadhammārammaṇāva hoti, taṃ pana kammaṃ tesaṃ āyūhanakkhaṇe eva nānaṃ hoti. Tesu hi keci devaloke nibbattanti, keci manussaloke, taṃ tathāgato āyūhanakkhaṇe eva ‘‘iminā nīhārena āyūhitattā esa manussaloke nibbattissati, esa devaloke’’ti jānāti. Tatthapi ‘‘esa paranimmitavasavattīsu nibbattissati, esa bhummadevesu nibbattissati, esa jeṭṭhakadevarājā hutvā, esa tassa dutiyaṃ tatiyaṃ vā ṭhānantaraṃ karonto paricārako hutvā nibbattissatī’’ti jānāti. "ထိုကံတို့တွင်လည်း ဤကံသည် ပဋိသန္ဓေကို ဆွဲဆောင်လိမ့်မည်၊ ဤကံသည် ပဋိသန္ဓေကို ဆွဲဆောင်လိမ့်မည် မဟုတ်။ အားနည်းသောကံကြောင့် ပဋိသန္ဓေကို ပေးအပ်ပြီးသည်ရှိသော် အတ္တဘော၏ ရင့်ကျက်ခြင်း (ဝိပါက်အကျိုးခံစားရခြင်း) မျှသာ ဖြစ်လိမ့်မည်" ဟု သိတော်မူသည်။ ထို့အတူ ရွာသူရွာသား အားလုံးတို့သည် တစ်ပေါင်းတည်း အလှူပေးကြရာ၌ အားလုံးတို့၏ စေတနာသည် လှူဖွယ်ဝတ္ထုကိုသာ အာရုံပြုသည် ဖြစ်သော်လည်း ထိုကံသည် ထိုသူတို့ အားထုတ်သည့် ခဏ၌ပင် ကွဲပြားခြားနားမှု ရှိသည်။ အမှန်သော်လည်း ထိုသူတို့တွင် အချို့သည် နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ကြ၏၊ အချို့သည် လူ့ပြည်၌ ဖြစ်ကြ၏။ တထာဂတ မြတ်စွာဘုရားသည် အားထုတ်သည့် ခဏ၌ပင် "ဤသူသည် ဤသို့သော အကြောင်းဖြင့် အားထုတ်အပ်သောကြောင့် လူ့ပြည်၌ ဖြစ်လိမ့်မည်၊ ဤသူသည် နတ်ပြည်၌ ဖြစ်လိမ့်မည်" ဟု သိတော်မူသည်။ နတ်ပြည်၌ ဖြစ်မည့်သူတို့တွင်လည်း "ဤသူသည် ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တီနတ်ပြည်၌ ဖြစ်လိမ့်မည်၊ ဤသူသည် ဘုမ္မစိုးနတ်တို့၌ ဖြစ်လိမ့်မည်၊ ဤသူသည် အကြီးအကဲဖြစ်သော နတ်မင်း ဖြစ်၍ ဖြစ်လိမ့်မည်၊ ဤသူသည် ထိုနတ်မင်း၏ ဒုတိယ သို့မဟုတ် တတိယမြောက် အရာဌာနကို ပြုလုပ်သော အလုပ်အကျွေး ဖြစ်၍ ဖြစ်လိမ့်မည်" ဟု သိတော်မူသည်။ ‘‘Tesu ca kammesu idaṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍhituṃ sakkhissati, idaṃ na sakkhissati dubbalaṃ dinnāya paṭisandhiyā upadhivepakkamattaṃ bhavissatī’’ti jānāti. Tathā ‘‘vipassanaṃ paṭṭhapentesu ca esa iminā nīhārena vipassanāya āraddhattā arahā bhavissati, esa anāgāmī, esa sakadāgāmī, esa sotāpanno, ekabījī kolaṃkolo sattakkhattuparamo, esa maggaṃ pattuṃ na sakkhissati lakkhaṇārammaṇikavipassanāyameva ṭhassati, esa paccayapariggahe, esa nāmarūpapariggahe, arūpapariggahe ca ṭhassati, esa mahābhūtamattameva vavatthapessati, esa kiñci sallakkhetuṃ na sakkhissatī’’ti jānāti. ‘‘Kasiṇaparikammaṃ karontesupi esa parikammamatte eva ṭhassati, esa nimittaṃ uppādetuṃ sakkhissati, na appanaṃ. Esa appanampi uppādessati, esa [Pg.164] jhānaṃ adhigamissati, na uparivisesaṃ. Esa uparivisesampi adhigamissatī’’ti jānāti. "ထိုကံတို့တွင်လည်း ဤကံသည် ပဋိသန္ဓေကို ဆွဲဆောင်ရန် စွမ်းနိုင်လိမ့်မည်၊ ဤကံသည် ပဋိသန္ဓေကို ဆွဲဆောင်ရန် မစွမ်းနိုင်။ အားနည်းသောကံကြောင့် ပဋိသန္ဓေကို ပေးအပ်ပြီးသည်ရှိသော် အတ္တဘော၏ ရင့်ကျက်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်လိမ့်မည်" ဟု သိတော်မူသည်။ ထို့အတူ "ဝိပဿနာကို စတင်အားထုတ်နေကြသူတို့တွင်လည်း ဤသူသည် ဤသို့သော အခြင်းအရာဖြင့် ဝိပဿနာကို အားထုတ်အပ်သောကြောင့် ရဟန္တာ ဖြစ်လိမ့်မည်၊ ဤသူသည် အနာဂါမ်၊ ဤသူသည် သကဒါဂါမ်၊ ဤသူသည် သောတာပန် (ဧကဗီဇီ၊ ကောလံကောလ၊ သတ္တက္ခတ္တုပရမ သောတာပန်) ဖြစ်လိမ့်မည်၊ ဤသူသည် မဂ်သို့ ရောက်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်လိမ့်မည် မဟုတ်၊ လက္ခဏာရေးသုံးပါးကို အာရုံပြုသော ဝိပဿနာသက်သက်၌သာ တည်လိမ့်မည်၊ ဤသူသည် အကြောင်းတရားကို သိမ်းဆည်းခြင်း၌ တည်လိမ့်မည်၊ ဤသူသည် နာမ်ရုပ်ကို သိမ်းဆည်းခြင်း၊ နာမ် (အရူပ) ကို သိမ်းဆည်းခြင်း၌ တည်လိမ့်မည်၊ ဤသူသည် မဟာဘုတ်မျှကိုသာ ခွဲခြားသတ်မှတ်လိမ့်မည်၊ ဤသူသည် တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မှတ်သားခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်လိမ့်မည် မဟုတ်" ဟု သိတော်မူသည်။ "ကသိုဏ်းပရိကံ ပြုလုပ်နေကြသူတို့တွင်လည်း ဤသူသည် ပရိကံမျှ၌သာ တည်လိမ့်မည်၊ ဤသူသည် နိမိတ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်လိမ့်မည်၊ အပ္ပနာကိုကား ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်လိမ့်မည် မဟုတ်။ ဤသူသည် အပ္ပနာကိုလည်း ဖြစ်ပေါ်စေလိမ့်မည်၊ ဤသူသည် ဈာန်ကို ရလိမ့်မည်၊ အထက်ဖြစ်သော တရားထူးကို မရနိုင်။ ဤသူသည် အထက်ဖြစ်သော တရားထူးကိုလည်း ရရှိလိမ့်မည်" ဟု သိတော်မူသည်။ Anekadhātūti anekā cakkhādayo pathavādayo ca dhātuyo etassāti anekadhātu, bahudhātūti attho. Lokoti khandhāyatanādiloko. Cakkhudhātūtiādi yāhi dhātūhi ‘‘anekadhātū’’ti loko vutto, tāsaṃ sarūpato dassanaṃ. Tattha sabhāvaṭṭhena nissattaṭṭhena ca dhātu. Cakkhu eva dhātu cakkhudhātu. Sesapadesupi eseva nayo. Kāmadhātūti ettha dve kāmā kilesakāmo ca vatthukāmo ca. Kilesakāmapakkhe kāmapaṭisaṃyutto dhātu kāmadhātu, kāmavitakkassetaṃ nāmaṃ. Vatthukāmapakkhe pana kāmāvacaradhammā kāmo uttarapadalopena, kāmo ca so dhātu cāti kāmadhātu. Byāpādapaṭisaṃyutto dhātu byāpādadhātu, byāpādavitakkassetaṃ nāmaṃ. Byāpādova dhātu byāpādadhātu, dasaāghātavatthuvisayassa paṭighassetaṃ nāmaṃ. Vihiṃsāpaṭisaṃyutto dhātu vihiṃsādhātu, vihiṃsāvitakko. Vihiṃsā eva vā dhātu vihiṃsādhātu, parasattavihesanassetaṃ nāmaṃ. Nekkhammaabyāpādaavihiṃsādhātuyo nekkhammavitakkādayo sabbakusaladhammā mettākaruṇā cāti veditabbaṃ. Rūpadhātūti rūpabhavo, sabbe vā rūpadhammā. Arūpadhātūti arūpabhavo, arūpadhammā vā. Nirodhadhātūti nirodhataṇhā. Saṅkhāradhātūti sabbe saṅkhatadhammā. Sesaṃ suviññeyyaṃ. "Anekadhātu" ဟူသည် ဤလောကအား စက္ခုအစရှိသော ဓာတ်များ၊ ပထဝီအစရှိသော ဓာတ်များစွာ ရှိသောကြောင့် "Anekadhātu" မည်၏၊ "များစွာသော ဓာတ်ရှိသော" ဟု အနက်ရသည်။ "Loko" ဟူသည် ခန္ဓာ၊ အာယတန အစရှိသော လောကတည်း။ "Cakkhudhātu" အစရှိသည်ကား အကြင်ဓာတ်တို့ဖြင့် လောကကို "များစွာသော ဓာတ်ရှိ၏" ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုဓာတ်တို့ကို ကိုယ်တိုင် ပြခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုဓာတ်တို့တွင် သဘောတရားဟူသော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ သတ္တဝါမဟုတ်ဟူသော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း ဓာတ်မည်၏။ စက္ခုသည်သာလျှင် ဓာတ်ဖြစ်သောကြောင့် စက္ခုဓာတ် မည်၏။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ "Kāmadhātu" ဟူသော ပုဒ်၌ ကိလေသာကာမနှင့် ဝတ္ထုကာမဟူ၍ ကာမနှစ်မျိုး ရှိသည်။ ကိလေသာကာမအဖို့၌ ကာမရာဂနှင့် ယှဉ်သောဓာတ်သည် "ကာမဓာတ်" မည်၏၊ ထိုအမည်သည် ကာမဝိတက်၏ အမည်တည်း။ ဝတ္ထုကာမအဖို့၌မူကား ကာမာဝစရတရားတို့သည် "အဝစရ" ဟူသော နောက်ပုဒ်ကျေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် "ကာမ" ဟု မည်၏၊ ထိုကာမာဝစရတရားသည်လည်းကောင်း၊ ဓာတ်သည်လည်းကောင်း ဖြစ်သောကြောင့် "ကာမဓာတ်" မည်၏။ ဗျာပါဒနှင့် ယှဉ်သောဓာတ်သည် "ဗျာပါဒဓာတ်" မည်၏၊ ထိုအမည်သည် ဗျာပါဒဝိတက်၏ အမည်တည်း။ သို့မဟုတ် ဗျာပါဒသည်သာလျှင် ဓာတ်ဖြစ်သောကြောင့် "ဗျာပါဒဓာတ်" မည်၏၊ ထိုအမည်သည် ဆယ်ပါးသော ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်း အကြောင်းကို အာရုံပြုသော ဒေါသ (ပဋိဃ) ၏ အမည်တည်း။ ဝိဟိံသာနှင့် ယှဉ်သောဓာတ်သည် "ဝိဟိံသာဓာတ်" မည်၏၊ ၎င်းသည် ဝိဟိံသာဝိတက် ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် ဝိဟိံသာသည်သာလျှင် ဓာတ်ဖြစ်သောကြောင့် "ဝိဟိံသာဓာတ်" မည်၏၊ ထိုအမည်သည် သူတစ်ပါးကို ညှဉ်းဆဲခြင်း၏ အမည်တည်း။ နေက္ခမ္မဓာတ်၊ အဗျာပါဒဓာတ်၊ အဝိဟိံသာဓာတ်တို့သည် နေက္ခမ္မဝိတက် အစရှိသည်တို့နှင့် အလုံးစုံသော ကုသိုလ်တရားများ၊ မေတ္တာ၊ ကရုဏာတို့ ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ "Rūpadhātu" ဟူသည် ရူပဘဝ သို့မဟုတ် အလုံးစုံသော ရုပ်တရား ဖြစ်၏။ "Arūpadhātu" ဟူသည် အရူပဘဝ သို့မဟုတ် နာမ်တရား ဖြစ်၏။ "Nirodhadhātu" ဟူသည် နိရောဓတဏှာ ဖြစ်၏။ "Saṅkhāradhātu" ဟူသည် အလုံးစုံသော သင်္ခတတရားများ ဖြစ်၏။ ကြွင်းသောစကားသည် သိလွယ်၏။ Aññamaññavilakkhaṇattā nānappakārā dhātuyo etasminti nānādhātu, loko. Tenevāha – ‘‘aññā cakkhudhātu yāva aññā nibbānadhātū’’ti, yathā ca idaṃ ñāṇaṃ cakkhudhātuādibhedena upādinnakasaṅkhāralokassa vasena anekadhātunānādhātulokaṃ pajānāti, evaṃ anupādinnakasaṅkhāralokassapi vasena taṃ pajānāti. Paccekabuddhā hi dve ca aggasāvakā upādinnakasaṅkhāralokasseva nānattaṃ jānanti, tampi ekadeseneva, na nippadesato. Anupādinnakasaṅkhāralokassa pana nānattaṃ na jānanti. Bhagavā pana ‘‘imāya nāma dhātuyā ussannāya imassa rukkhassa khandho seto hoti, imassa kāḷo, imassa maṭṭho, imassa pharuso, imassa bahalo, imassa tanuttaco. Imāya nāma dhātuyā ussannāya imassa rukkhassa pattaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena evarūpaṃ nāma hoti, imāya nāma dhātuyā ussannattā imassa rukkhassa pupphaṃ nīlaṃ hoti pītakaṃ lohitakaṃ odātaṃ [Pg.165] sugandhaṃ duggandhaṃ, imāya nāma dhātuyā ussannāya phalaṃ khuddakaṃ mahantaṃ dīghaṃ vaṭṭaṃ susaṇṭhānaṃ dussaṇṭhānaṃ maṭṭhaṃ pharusaṃ sugandhaṃ duggandhaṃ tittaṃ madhuraṃ kaṭukaṃ ambilaṃ kasāvaṃ hoti, imāya nāma dhātuyā ussannāya imassa rukkhassa kaṇṭako tikhiṇo hoti, atikhiṇo ujuko kuṭilo kaṇho nīlo odāto hotī’’ti evaṃ anupādinnasaṅkhāralokassāpi vasena anekadhātunānādhātubhāvaṃ jānāti. Sabbaññubuddhānaṃ eva hi etaṃ balaṃ, na aññesaṃ. အချင်းချင်းထူးခြားသော လက္ခဏာရှိသောကြောင့် အထူးထူးအပြားပြားသော ဓာတ်တို့သည် ဤလောက၌ ရှိကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် များစွာသော ဓာတ်ရှိသော 'လောက' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် 'စက္ခုဓာတ်မှစ၍ နိဗ္ဗာန်ဓာတ်တိုင်အောင် တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီ ဖြစ်ကုန်၏' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤဉာဏ်သည် စက္ခုဓာတ်စသည်တို့၏ အပြားအားဖြင့် ဥပါဒိန္နကသင်္ခါရလောက၏ အစွမ်းဖြင့် များစွာသောဓာတ်၊ ထူးခြားသော ဓာတ်ရှိသော လောကကို သိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် အနုပါဒိန္နကသင်္ခါရလောက၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း ထိုများစွာသောဓာတ်၊ ထူးခြားသော ဓာတ်ရှိသော လောကကို သိတော်မူ၏။ အမှန်သော်လည်း ပစ္စေကဗုဒ္ဓါများနှင့် အဂ္ဂသာဝကနှစ်ပါးတို့သည် ဥပါဒိန္နကသင်္ခါရလောက၏ ထူးခြားမှုကိုသာ သိတော်မူကြ၏။ ထိုသို့သိရာ၌လည်း တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့်သာ သိကြ၏၊ အကြွင်းမဲ့ အကုန်အစင် မသိကြကုန်။ အနုပါဒိန္နကသင်္ခါရလောက၏ ထူးခြားမှုကိုမူ မသိကြကုန်။ မြတ်စွာဘုရားမူကား 'ဤဓာတ် လွန်ကဲမှုကြောင့် ဤသစ်ပင်၏ ပင်စည်သည် ဖြူ၏၊ ဤသစ်ပင်၏ ပင်စည်သည် မည်း၏၊ ပြေပြစ်၏၊ ကြမ်းတမ်း၏၊ အခေါက်ထူ၏၊ အခေါက်ပါး၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဤဓာတ် လွန်ကဲမှုကြောင့် ဤသစ်ပင်၏ အရွက်သည် အဆင်းသဏ္ဌာန် စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဤသို့သော သဘောရှိ၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဤဓာတ် လွန်ကဲမှုကြောင့် ဤသစ်ပင်၏ အပွင့်သည် ညို၏၊ ဝါ၏၊ นီ၏၊ ဖြူ၏၊ မွှေး၏၊ နံ၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဤဓာတ် လွန်ကဲမှုကြောင့် အသီးသည် ငယ်၏၊ ကြီး၏၊ ရှည်၏၊ လုံး၏၊ သဏ္ဌာန်ကောင်း၏၊ သဏ္ဌာန်မကောင်းတုံ၊ ပြေပြစ်၏၊ ကြမ်းတမ်း၏၊ မွှေး၏၊ နံ၏၊ ခါး၏၊ ချို၏၊ စပ်၏၊ ချဉ်၏၊ ဖန်၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဤဓာတ် လွန်ကဲမှုကြောင့် ဤသစ်ပင်၏ ဆူးသည် ထက်၏၊ အလွန်ထက်၏၊ ဖြောင့်၏၊ ကောက်၏၊ မည်း၏၊ ညို၏၊ ဖြူ၏' ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့လျှင် အနုပါဒိန္နကသင်္ခါရလောက၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း များစွာသောဓာတ်၊ ထူးခြားသော ဓာတ်ရှိသည်၏ အဖြစ်ကို သိတော်မူ၏။ စင်စစ် ဤသို့သိခြင်းသည် သဗ္ဗညုဘုရားရှင်တို့၏ အားတော်သာ ဖြစ်၏၊ တစ်ပါးသောသူတို့၏ အားတော် မဟုတ်ပေ။ 60. Yaṃ yadeva dhātunti yaṃ kiñci hīnādisabhāvaṃ. Yasmā adhimutti nāma ajjhāsayadhātu, tasmā adhimuccanaṃ ajjhāsayassa hīnādisabhāvena pavattanaṃ. Taṃ pana tassa taṃ taṃ adhiṭṭhahanaṃ abhinivisanañca hotīti āha – ‘‘adhimuccanti, taṃ tadeva adhiṭṭhahanti abhinivisantī’’ti. Adhimuccanassa visayaṃ vibhāgena dassetuṃ ‘‘keci rūpādhimuttā’’tiādi vuttaṃ. Taṃ suviññeyyameva. Nānādhimuttikatāñāṇanti hīnādivasena nānādhimuttikatāya ñāṇaṃ. ၆၀. 'အကြင်အကြင်သော ဓာတ်' ဟူသည် ယုတ်ညံ့သည်၏ အစရှိသော သဘောရှိသော အလုံးစုံသော သဘောတရားကို ဆိုလိုသည်။ အကြင်ကြောင့် အလိုဆန္ဒ (အဓိမုတ္တိ) မည်သည် အဇ္ဈာသယဓာတ် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် နှလုံးသွင်းခြင်း (အဓိမုစ္စန) သည် အလိုဆန္ဒ၏ ယုတ်ညံ့သည်စသော သဘောဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုသို့ နှလုံးသွင်းခြင်းသည် ထိုသူ၏ ထိုထိုသို့ ဆောက်တည်ခြင်းနှင့် ထိုထိုသို့ စွဲလမ်းနှလုံးသွင်းခြင်း ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'နှလုံးသွင်းကုန်၏၊ ထိုထိုသဘောကိုသာ ဆောက်တည်ကုန်၏၊ စွဲလမ်းနှလုံးသွင်းကုန်၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အလိုဆန္ဒ၏ အရာကို အပြားအားဖြင့် ပြခြင်းငှာ 'အချို့သော သတ္တဝါတို့သည် ရူပါရုံ၌ နှလုံးသွင်းကုန်၏' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထိုစကားသည် သိလွယ်လှ၏။ 'နာနာဓိမုတ္တိကတာဉာဏ်' ဟူသည် ယုတ်ညံ့သည်စသော အစွမ်းဖြင့် ထူးခြားသော အလိုဆန္ဒ နှလုံးသွင်းခြင်းရှိသည်၏ အဖြစ်ကို သိသော ဉာဏ်ဖြစ်သည်။ Te yathādhimuttā ca bhavantīti te hīnādhimuttikā paṇītādhimuttikā sattā yathā yathā adhimuttā honti. Taṃ taṃ kammasamādānaṃ samādiyantīti adhimuttianurūpaṃ taṃ taṃ attanā samādiyitabbaṃ kattabbaṃ kammaṃ karonti, tāni kammasamādānāni samuṭṭhānavasena vibhajanto ‘‘te chabbidhaṃ kamma’’ntiādimāha. Tattha keci lobhavasena kammaṃ samādiyantīti sambandhitabbaṃ. Esa nayo sesesupi. Taṃ vibhajjamānanti taṃ samuṭṭhānavasena chabbidhaṃ puna pavattinivattivasena vibhajjamānaṃ duvidhaṃ. 'ထိုသတ္တဝါတို့သည် မိမိတို့ နှလုံးသွင်းသည့်အတိုင်း ဖြစ်ကြကုန်၏' ဟူသည် ယုတ်ညံ့သော အလိုရှိသူ၊ မြင့်မြတ်သော အလိုရှိသူ ဖြစ်ကုန်သော ထိုသတ္တဝါတို့သည် အကြင်အကြင်သို့သော အခြင်းအရာအားဖြင့် နှလုံးသွင်းကြကုန်၏။ 'ထိုထိုသော ကံကို ဆောက်တည်ကုန်၏' ဟူသည် မိမိတို့ အလိုဆန္ဒနှင့်အညီ မိမိတို့ ဆောက်တည်အပ် ပြုလုပ်အပ်သော ထိုထိုကံကို ပြုလုပ်ကြကုန်၏။ ထိုကံကို ဆောက်တည်ခြင်းတို့ကို သမုဋ္ဌာန်အစွမ်းဖြင့် ခွဲခြားပြလိုသဖြင့် 'ထိုသူတို့သည် ခြောက်ပါးသော ကံကို ပြုကြကုန်၏' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကား၌ 'အချို့သော သတ္တဝါတို့သည် လောဘအစွမ်းဖြင့် ကံကို ဆောက်တည်ကုန်၏' ဟု စပ်စပ်ရမည်။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ 'ထိုသို့ ဝေဖန်အပ်သော်' ဟူသည် သမုဋ္ဌာန်အစွမ်းဖြင့် ခြောက်ပါးသော ထိုကံကို ဝဋ်၌ ဖြစ်ခြင်း (ပဝတ္တိ) နှင့် ဝဋ်မှ လွတ်ခြင်း (နိဝတ္တိ) ၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်ဖန် ထပ်မံခွဲခြားသော် နှစ်ပါးအပြား ရှိသည်။ Yaṃ lobhavasena dosavasena mohavasena ca kammaṃ karotīti dasaakusalakammapathakammaṃ sandhāya vadati. Tañhi saṃkiliṭṭhatāya kāḷakanti kaṇhaṃ. Apāyesu nibbattāpanato kāḷakavipākanti kaṇhavipākaṃ. Yaṃ saddhāvasena kammaṃ karotīti dasakusalakammapathakammaṃ. Tañhi asaṃkiliṭṭhattā paṇḍaranti sukkaṃ. Sagge nibbattāpanato paṇḍaravipākattā sukkavipākaṃ. Yaṃ lobhavasena dosavasena mohavasena saddhāvasena ca kammaṃ karoti, idaṃ kaṇhasukkanti vomissakakammaṃ. Kaṇhasukkavipākanti sukhadukkhavipākaṃ. Missakakammañhi katvā akusalavalena tiracchānayoniyaṃ maṅgalahatthibhāvaṃ upapanno kusalena pavatte sukhaṃ anubhavati, kusalena rājakule [Pg.166] nibbattopi akusalena dukkhaṃ vedayati. Yaṃ vīriyavasena paññāvasena ca kammaṃ karoti, idaṃ kammaṃ akaṇhaṃ asukkaṃ akaṇhaasukkavipākanti kammakkhayakarā catumaggacetanā. Tañhi yadi kaṇhaṃ bhaveyya, kaṇhavipākaṃ dadeyya. Yadi sukkaṃ bhaveyya, sukkaupapattipariyāpannaṃ vipākaṃ dadeyya. Ubhayavipākassa pana appadānato akaṇhaasukkavipākanti ayamettha attho. 'လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ အစွမ်းဖြင့် ပြုသောကံ' ဟူသော စကားကို ဆယ်ပါးသော အကုသိုလ်ကမ္မပထကံကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူသည်။ စင်စစ် ထိုဆယ်ပါးသော အကုသိုလ်ကမ္မပထကံသည် ညစ်နွမ်းသောကြောင့် မည်းညစ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ကဏှ' မည်၏။ အပါယ်လေးပါး၌ ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် မည်းညစ်သောအကျိုးရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် 'ကဏှဝိပါက' မည်၏။ 'သဒ္ဓါတရား အစွမ်းဖြင့် ပြုသောကံ' ဟူသည် ဆယ်ပါးသော ကုသိုလ်ကမ္မပထကံကို ဆိုလိုသည်။ စင်စစ် ထိုဆယ်ပါးသော ကုသိုလ်ကံသည် မညစ်နွမ်းသောကြောင့် ဖြူစင်၏၊ ထို့ကြောင့် 'သုက္က' ဟု ခေါ်၏။ နတ်ရွာသုဂတိ၌ ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် ဖြူစင်သောအကျိုးရှိသည်ဖြစ်၍ 'သုက္ကဝိပါက' မည်၏။ 'လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ၊ သဒ္ဓါ အစွမ်းဖြင့် ရောနှော၍ ပြုသောကံသည် ကဏှသုက္က ဖြစ်၏' ဟူသည် ကုသိုလ်အကုသိုလ် ရောနှောနေသော မိဿကကံကို ရည်ညွှန်းသည်။ 'ကဏှသုက္ကဝိပါက' ဟူသည် ချမ်းသာ ဆင်းရဲ နှစ်မျိုးလုံးသော အကျိုးရှိခြင်း ဖြစ်၏။ စင်စစ် ရောနှောသောကံကို ပြု၍ အကုသိုလ်အစွမ်းကြောင့် တိရစ္ဆာန်မျိုး၌ မင်္ဂလာဆင်မင်း ဖြစ်သော်လည်း ကုသိုလ်အစွမ်းကြောင့် ပဝတ္တိအခါ၌ ချမ်းသာကို ခံစားရ၏။ သို့မဟုတ် ကုသိုလ်အစွမ်းကြောင့် မင်းမျိုး၌ ဖြစ်သော်လည်း အကုသိုလ်အစွမ်းကြောင့် ဆင်းရဲဒုက္ခကို ခံစားရ၏။ 'ဝီရိယအစွမ်း၊ ပညာအစွမ်းဖြင့် ပြုသောကံသည် မမည်းမဖြူ၊ မမည်းမဖြူသော အကျိုးရှိ၏' ဟူသည် ကံကို ကုန်စေတတ်သော မဂ်လေးပါး၌ ဖြစ်သော စေတနာကို ဆိုလိုသည်။ စင်စစ် ထိုကံသည် အကယ်၍ မည်းညစ်အံ့၊ မည်းညစ်သော အကျိုးကို ပေးရာ၏။ အကယ်၍ ဖြူစင်အံ့၊ ဥပပတ္တိဘဝ၌ ကျုံးဝင်သော ဖြူစင်သော အကျိုးကို ပေးရာ၏။ ကံနှစ်မျိုးလုံး၏ အကျိုးကို မပေးသောကြောင့် 'မမည်းမဖြူသော အကျိုးရှိသောကံ' ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဤသည်ကား ဤနေရာ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်တည်း။ Kammasamādāne paṭhamaṃ acelakapaṭipadā kāmesu pātabyatā, dutiyaṃ tibbakilesassa assumukhassāpi rudato parisuddhabrahmacariyacaraṇaṃ, tatiyaṃ kāmesu apātabyatā acelakapaṭipadā, catutthaṃ paccaye alabhamānassāpi jhānavipassanāsukhasamaṅgino sāsanabrahmacariyacaraṇaṃ. Yaṃ evaṃ jātiyaṃ kammasamādānanti yaṃ aññampi evaṃpakāraṃ kammaṃ. Iminā puggalenātiādi tasmiṃ kammavipāke bhagavato ñāṇassa pavattanākāradassanaṃ. Tattha upacitanti yathā kataṃ kammaṃ phaladānasamatthaṃ hoti, tathā kataṃ upacitaṃ. Avipakkanti na vipakkavipākaṃ. Vipākāya paccupaṭṭhitanti vipākadānāya katokāsaṃ. Na ca bhabbo abhinibbidhā gantunti kilesābhisaṅkhārānaṃ abhinibbijjhanato abhinibbidhāsaṅkhātaṃ ariyamaggaṃ adhigantuṃ na ca bhabbo. Taṃ bhagavā na ovadatīti taṃ vipākāvaraṇena nivutaṃ puggalaṃ bhagavā saccapaṭivedhaṃ purakkhatvā na ovadati, vāsanatthaṃ pana tādisānampi dhammaṃ deseti eva, ajātasattuādīnaṃ viya. ကံကို ဆောက်တည်ခြင်းတို့တွင် ပထမကံကို ဆောက်တည်ခြင်းသည် အစေလကတို့၏ အကျင့်ဖြစ်သော ကာမဂုဏ်တို့၌ သုံးဆောင်ခံစားခြင်း ဖြစ်သည်။ ဒုတိယကံကို ဆောက်တည်ခြင်းသည် ပြင်းထန်သော ကိလေသာရှိသဖြင့် မျက်ရည်စက်လက် ငိုယိုလျက် စင်ကြယ်စွာ မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်ခြင်း ဖြစ်သည်။ တတိယကံကို ဆောက်တည်ခြင်းသည် ကာမဂုဏ်တို့၌ မသုံးဆောင် မခံစားခြင်း ဖြစ်သော အဝတ်မဲ့တိတ္ထိတို့၏ အကျင့် ဖြစ်သည်။ စတုတ္ထကံကို ဆောက်တည်ခြင်းသည် ပစ္စည်းလေးပါးကို မရရှိသော်လည်း ဈာန်ချမ်းသာ ဝိပဿနာချမ်းသာနှင့် ပြည့်စုံသူ၏ သာသနာတော်၌ မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဤသို့သဘောရှိသော ကံကို ဆောက်တည်ခြင်း' ဟူသည် အခြားသော ဤသို့သဘောရှိသော ကံကို ဆိုလိုသည်။ 'ဤပုဂ္ဂိုလ်သည်' စသည်ကား ထိုကံ၏ အကျိုးပေးမှု၌ မြတ်စွာဘုရား၏ ဉာဏ်တော် ဖြစ်ပေါ်ပုံ အခြင်းအရာကို ပြသော စကားဖြစ်သည်။ ထိုစကား၌ 'ဆည်းပူးအပ်သော' ဟူသည် အကျိုးပေးခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်အောင် ပြုအပ်သောကံ ဖြစ်သည်။ 'မကျက်သေးသော' ဟူသည် အကျိုးတရား အဆင်မသင့်သေးသော ကံဖြစ်သည်။ 'အကျိုးပေးရန် ရှေးရှုတည်သော' ဟူသည် အကျိုးပေးရန် အခွင့်အလမ်း ပြုအပ်ပြီးသောကံ ဖြစ်သည်။ 'မဂ်တရားကို ရခြင်းငှာ မထိုက်' ဟူသည် ကိလေသာသင်္ခါရတို့ကို ဖောက်ထွင်းနိုင်သော အဘိနိဗ္ဗိဒါ ဟု ဆိုအပ်သော အရိယာမဂ်သို့ ရောက်ရန် မထိုက်တန်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ထိုသူကို မြတ်စွာဘုရား ဆုံးမတော်မမူ' ဟူသည် ဝိပါကာဝရဏဖြင့် ပိတ်ပင်အပ်သော ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို သစ္စာလေးပါး သိမြင်ရေးကို ဦးတည်၍ ဆုံးမတော်မမူခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဝါသနာဓာတ် ရင့်သန်စေရန်အတွက်မူ အဇာတသတ်မင်း စသည်တို့အား ဟောတော်မူသကဲ့သို့ ထိုသို့သော သူတို့အားလည်း တရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူသည်သာ ဖြစ်သည်။ Upacitanti kātuṃ āraddhaṃ. Tenevāha – ‘‘na ca tāva pāripūriṃ gata’’nti. Tena micchattaniyāmassa asamatthataṃ dasseti. Purā pāripūriṃ gacchatīti pāripūriṃ phalanipphādanasamatthataṃ gacchati purā adhigaccheyya. Micchattaniyatatāya sajjukaṃ phaladhammassa abhājanabhāvaṃ nibbattayati purā. Tenevāha – ‘‘purā veneyyattaṃ samatikkamatī’’ti. ‘‘Purā aniyataṃ samatikkamatī’’tipi pāṭho, so evattho. Asamatteti kamme asampuṇṇe, te asampuṇṇe vā. 'ဆည်းပူးအပ်သော' ဟူသည် ပြုလုပ်ရန် အစပျိုးအပ်သောကံ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် 'မပြည့်စုံသေး' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားဖြင့် ဖောက်ပြန်သောအကျိုးကို ပေးတတ်သော မိစ္ဆတ္တနိယာမကံ၏ မပြည့်စုံသေးသည်၏ အဖြစ်ကို ပြတော်မူသည်။ 'မပြည့်စုံမီ' ဟူသည် အကျိုးကို ဖြစ်ထွန်းစေနိုင်သော အစွမ်းအဖြစ်သို့ မရောက်မီ သို့မဟုတ် မရရှိမီကို ဆိုလိုသည်။ ဖောက်ပြန်သော စုတိအခြားမဲ့၌ အကျိုးပေးခြင်းဖြင့် မြဲသည်၏အဖြစ်ကြောင့် ထိုနေ့၌ပင် ဖိုလ်တရား၏ တည်ရာမဟုတ်သည်၏ အဖြစ်ကို မဖြစ်စေမီ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် 'မချွတ်မလွဲ ဆုံးမထိုက်သူ၏ အဖြစ်ကို မလွန်မီ' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'မချွတ်မလွဲ အနိယတကို မလွန်မီ' ဟူ၍လည်း စာဖတ်နည်းရှိ၏၊ ထိုအနက်လည်း အတူတူပင် ဖြစ်သည်။ 'မပြည့်စုံသေးသော်' ဟူသည် ကံမပြည့်စုံသေးသော် သို့မဟုတ် မပြည့်စုံသေးသော ကံရှိသော ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ 61. Evaṃ kilesantarāyamissakaṃ kammantarāyaṃ dassetvā idāni amissakaṃ kammantarāyaṃ dassetuṃ ‘‘imassa ca puggalassā’’tiādi vuttaṃ. Taṃ vuttanayameva. ၆၁. ဤသို့ ကိလေသန္တရာယ်နှင့် ရောနှောနေသော ကမ္မန္တရာယ်ကို ပြသပြီးနောက် ယခုအခါ ကိလေသန္တရာယ်နှင့် မရောနှောသော ကမ္မန္တရာယ်ကို ပြသရန်အတွက် “imassa ca puggalassa” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထိုစကားရပ်၏ အဓိပ္ပာယ်သည် ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ (ဤ၌ နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသည် ကိလေသန္တရာယ်ဖြစ်ပြီး၊ ပဉ္စာနန္တရိယကံသည် ကမ္မန္တရာယ် ဖြစ်၏။) Sabbesanti imasmiṃ balaniddese vuttānaṃ sabbesaṃ kammānaṃ. Mudumajjhādhimattatāti mudumajjhatibbabhāvo. Kammānañhi muduādibhāvena taṃvipākānaṃ mudumajjhatikkhabhāvo [Pg.167] viññāyatīti adhippāyo. Diṭṭhadhammavedanīyantiādīsu diṭṭhadhamme imasmiṃ attabhāve veditabbaṃ phalaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ. Upapajje anantare attabhāve veditabbaṃ phalaṃ upapajjavedanīyaṃ. Aparasmiṃ attabhāve ito aññasmiṃ yasmiṃ kasmiñci attabhāve veditabbaṃ phalaṃ aparāpariyavedanīyaṃ. Ekajavanavārasmiñhi sattasu cetanāsu paṭhamacetanā diṭṭhadhammavedanīyaṃ nāma. Pariyosānacetanā upapajjavedanīyaṃ nāma. Majjhe pañca cetanā aparāpariyavedanīyaṃ nāma. Vipākavemattatāñāṇanti vipākavemattatāya vipākavisese ñāṇaṃ. Imassa pana kammavipākassa gatisampatti gativipatti, upadhisampatti upadhivipatti, kālasampatti kālavipatti, payogasampatti payogavipattiyo kāraṇaṃ. So ca nesaṃ kāraṇabhāvo ‘‘atthekaccāni pāpakāni kammasamādānāni gatisampattipaṭibāḷhāni na vipaccantī’’tiādipāḷivasena (vibha. 810) veditabbo. “Sabbesaံ” ဟူသည် ဤဗလနိဒ္ဒေသ၌ ဟောကြားအပ်သော ကံအားလုံးတို့၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ “Mudumajjhādhimattatā” ဟူသည် အညံ့၊ အလတ်၊ ထက်သန်မှု အဖြစ်ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ကံတို့၏ အညံ့စသော အဖြစ်ကြောင့် ထိုကံတို့၏ အကျိုးတရားတို့၏ အညံ့၊ အလတ်၊ ထက်သန်မှု အဖြစ်ကို သိနိုင်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ “Diṭṭhadhammavedanīya” အစရှိသော ပုဒ်တို့တွင် ဤမျက်မှောက်ဘဝ (အတ္တဘော) ၌ ခံစားအပ်သော အကျိုးသည် ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယ မည်၏။ ဒုတိယမြောက် အခြားမဲ့ဘဝ၌ ခံစားအပ်သော အကျိုးသည် ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယ မည်၏။ ဤဘဝမှတစ်ပါး အခြားသော မည်သည့်ဘဝ၌မဆို ခံစားအပ်သော အကျိုးသည် အပရာပရိယဝေဒနီယ မည်၏။ အမှန်စင်စစ် ဇောဝါရတစ်ခု၌ ဖြစ်သော စေတနာခုနစ်ပါးတို့တွင် ပထမဇောစေတနာသည် ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယ မည်၏။ အဆုံးဇောစေတနာသည် ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယ မည်၏။ အလယ်ဇောစေတနာ ငါးပါးတို့သည် အပရာပရိယဝေဒနီယ မည်၏။ “Vipākavemattatāñāṇa” ဟူသည် အကျိုးပေးကွဲပြားခြားနားမှုကြောင့် အကျိုးအထူး၌ ဖြစ်ပေါ်သော ဉာဏ်ဖြစ်သည်။ ဤကံနှင့် ကံ၏အကျိုးပေး၌ ဂတိသမ္ပတ္တိ၊ ဂတိဝိပတ္တိ၊ ဥပဓိသမ္ပတ္တိ၊ ဥပဓိဝိပတ္တိ၊ ကာလသမ္ပတ္တိ၊ ကာလဝိပတ္တိ၊ ပယောဂသမ္ပတ္တိနှင့် ပယောဂဝိပတ္တိတို့သည် အကြောင်းရင်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုဂတိသမ္ပတ္တိစသည်တို့၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်ပုံကို “atthekaccāni pāpakāni kammasamādānāni gatisampattipaṭibāḷhāni na vipaccanti” အစရှိသော ပါဠိတော်အတိုင်း သိအပ်၏။ 62. Anantarabalaniddese vuttakammasamādānapadeneva jhānādīni saṅgahetvā dassetuṃ ‘‘tathā samādinnānaṃ kammāna’’ntiādi vuttaṃ. Sekkhaputhujjanasantānesu pavattāni jhānādīni kammaṃ honti. Tattha tathā samādinnānanti ‘‘sukkaṃ sukkavipākaṃ paccuppannasukhaṃ, āyatiṃ sukhavipāka’’nti evamādippakārehi samādinnesu kammesu. Saṃkilesoti paṭipakkhadhammavasena kiliṭṭhabhāvo. Vodānaṃ paṭipakkhadhammehi visujjhanaṃ. Vuṭṭhānaṃ paguṇavodānaṃ bhavaṅgavuṭṭhānañca. Evaṃ saṃkilissatītiādīsu ayamevattho – iminā ākārena jhānādi saṃkilissati vodāyati vuṭṭhahatīti jānanañāṇaṃ bhagavato anāvaraṇañāṇaṃ, na tassa āvaraṇaṃ atthīti. ၆၂. ထို့နောက် ဗလနိဒ္ဒေသ၌ ဟောကြားအပ်သော “ကမ္မသမာဒါန” ပုဒ်ဖြင့်သာလျှင် ဈာန်စသည်တို့ကို သင်္ဂြိုဟ်၍ ပြသရန် “tathā samādinnānaṃ kammānaံ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူအပ်၏။ သေက္ခနှင့် ပုထုဇဉ်တို့၏ သန္တာန်၌ ဖြစ်ပေါ်သော ဈာန်စသည်တို့သည် ကံ မည်ကုန်၏။ ထိုစကားရပ်၌ “tathā samādinnānaံ” ဟူသည် “သုက္ကံ သုခဝိပါကံ၊ ပစ္စုပ္ပန္နsubhaံ၊ အာယတိံ သုခဝိပါကံ” ဟူ၍ ဤသို့စသော အပြားအားဖြင့် ဆောက်တည်အပ်သော ကံတို့၌ ဖြစ်သည်။ “Saṃkilesa (ညစ်နွမ်းခြင်း)” ဟူသည် ဆန့်ကျင်ဘက်တရား၏ အစွမ်းကြောင့် ညစ်နွမ်းသော အဖြစ်တည်း။ “Vodāna (ဖြူစင်ခြင်း)” ဟူသည် ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့မှ စင်ကြယ်ခြင်း ဖြစ်၏။ “Vuṭṭhāna (ထမြောက်ခြင်း)” ဟူသည် လေ့ကျက်မှုကြောင့် ဖြူစင်ခြင်းနှင့် ဘဝင်စိတ်မှ ထမြောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသို့ ညစ်နွမ်း၏ အစရှိသည်တို့၌ အဓိပ္ပာယ်ကား ဤသို့သော အခြင်းအရာဖြင့် ဈာန်စသည်တို့သည် ညစ်နွမ်း၏၊ ဖြူစင်၏၊ ထမြောက်၏ဟု သိတတ်သောဉာဏ်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ အနာဝရဏဉာဏ်တော် မည်၏။ ထိုအနာဝရဏဉာဏ်တော်အား ပိတ်ပင်တားဆီးခြင်း မရှိဟု ဆိုလိုသည်။ Kati jhānānītiādi jhānādayo vibhāgena dassetuṃ āraddhaṃ. Cattāri jhānānīti catukkanayavasena rūpāvacarajjhānāni sandhāyāha. Ekādasāti ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādinā (dī. ni. 2.129, 174; 3.339, 358; ma. ni. 2.248; 3.312) aṭṭhannaṃ tiṇṇañca suññatavimokkhādīnaṃ vasena vuttaṃ. Aṭṭhāti tesu ṭhapetvā lokuttare vimokkhe aṭṭha. Sattāti tesu eva nirodhasamāpattiṃ ṭhapetvā satta. Tayoti suttantapariyāyena suññatavimokkhādayo tayo. Dveti abhidhammapariyāyena animittavimokkhassāsambhavato avasesā dve. Ettha ca paṭipāṭiyā satta appitappitakkhaṇe vikkhambhanavasena paccanīkadhammehi vimuccanato[Pg.168], ārammaṇe adhimuccanato ca vimokkhā. Nirodhasamāpatti pana sabbaso saññāvedayitehi vimuttattā apagamavimokkho nāma. Lokuttarā ca taṃtaṃmaggavajjhakilesehi samucchedavasena vimuttattā vimokkhoti ayaṃ viseso veditabbo. “Kati jhānāni” အစရှိသော စကားကို ဈာန်စသည်တို့ကို အပြားအားဖြင့် ပြသရန် အစပြုအပ်၏။ “Cattāri jhānāni” ဟူသည် စတုက္ကနည်းအားဖြင့် ရူပဝစရဈာန်တို့ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ “Ekādasa (တစ်ဆယ့်တစ်ပါး)” ဟူသည် “rūpī rūpāni passati” အစရှိသော ပါဠိတော်အားဖြင့် ရှစ်ပါးသော ဝိမောက္ခတို့နှင့် သုံးပါးသော သုညတဝိမောက္ခစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ “Aṭṭha (ရှစ်ပါး)” ဟူသည် ထိုတစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော ဝိမောက္ခတို့တွင် လောကုတ္တရာ ဝိမောက္ခသုံးပါးကို ဖယ်ထား၍ ရှစ်ပါး ဖြစ်သည်။ “Satta (ခုနစ်ပါး)” ဟူသည် ထိုရှစ်ပါးသော ဝိမောက္ခတို့တွင် နိရောဓသမာပတ်ကို ဖယ်ထား၍ ခုနစ်ပါး ဖြစ်သည်။ “Tayo (သုံးပါး)” ဟူသည် သုတ္တန်နည်းလမ်းအရ သုညတဝိမောက္ခ အစရှိသော သုံးပါး ဖြစ်သည်။ “Dve (နှစ်ပါး)” ဟူသည် အဘိဓမ္မာနည်းလမ်းအရ အနိမိတ္တဝိမောက္ခ မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ကျန်ရှိသော နှစ်ပါး ဖြစ်သည်။ ဤဝိမောက္ခတို့တွင်လည်း အစဉ်အတိုင်း ခုနစ်ပါးသော ဝိမောက္ခတို့သည် ဝိက္ခမ္ဘန (ခွာခြင်း) အစွမ်းဖြင့် ဆန့်ကျင်ဘက် တရားတို့မှ လွတ်မြောက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အာရုံ၌ ညွတ်ကိုင်း သက်ဝင်ခြင်း (အဓိမုစ္စန) ကြောင့်လည်းကောင်း ဝိမောက္ခ မည်ကုန်၏။ နိရောဓသမာပတ်သည်ကား အလုံးစုံသော သညာ ဝေဒနာတို့မှ လွတ်မြောက်ခြင်းကြောင့် အပဂမဝိမောက္ခ (ကင်း၍ လွတ်သော ဝိမောက္ခ) မည်၏။ လောကုတ္တရာဝိမောက္ခ သုံးပါးတို့သည်လည်း ထိုထိုမဂ်ဖြင့် သတ်အပ်သော ကိလေသာတို့မှ သမုစ္ဆေဒ (အကြွင်းမဲ့ဖြတ်ခြင်း) အစွမ်းဖြင့် လွတ်မြောက်ခြင်းကြောင့် ဝိမောက္ခ မည်ကုန်၏။ ဤသို့ ထူးခြားပုံကို သိအပ်၏။ Samādhīsu catukkanayapañcakanayesu paṭhamajjhānasamādhi savitakko savicāro samādhi nāma. Pañcakanaye dutiyajjhānasamādhi avitakko vicāramatto samādhi nāma. Catukkanaye pañcakanayepi sesajhānesu samādhi avitakko avicāro samādhi nāma. သမာဓိတို့တွင် စတုက္ကနည်းနှင့် ပဉ္စကနည်းတို့၌ ပထမဈာန်သမာဓိသည် ဝိတက်နှင့်တကွ ဝိစာရနှင့်တကွဖြစ်သော (သဝိတက္က သဝိစာရ) သမာဓိ မည်၏။ ပဉ္စကနည်း၌ ဒုတိယဈာန်သမာဓိသည် ဝိတက်မရှိ ဝိစာရမျှသာရှိသော (အဝိတက္က ဝိစာရမတ္တ) သမာဓိ မည်၏။ စတုက္ကနည်း၌လည်းကောင်း၊ ပဉ္စကနည်း၌လည်းကောင်း ကြွင်းသော ဈာန်တို့၌ သမာဓိသည် ဝိတက်လည်းမရှိ ဝိစာရလည်းမရှိသော (အဝိတက္က အဝိစာရ) သမာဓိ မည်၏။ Samāpattīsu paṭipāṭiyā aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ ‘‘samādhī’’tipi nāmaṃ ‘‘samāpattī’’tipi. Kasmā? Cittekaggatāsabbhāvato. Nirodhasamāpattiyā tadabhāvato na ‘‘samādhī’’ti nāmaṃ. Saññāsamāpattiādi heṭṭhā vuttameva. သမာပတ်တို့တွင် အစဉ်အတိုင်း ရှစ်ပါးသော သမာပတ်တို့အား “သမာဓိ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “သမာပတ်” ဟူ၍လည်းကောင်း အမည်ရှိ၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်း။ စိတ်၏ တည်ကြည်ခြင်းသဘော (စိတ္တေကဂ္ဂတာ) ရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ နိရောဓသမာပတ်သည် ထိုစိတ္တေကဂ္ဂတာသဘော မရှိသောကြောင့် “သမာဓိ” ဟု အမည်မရပေ။ သညာသမာပတ္တိ အစရှိသော စကားကို အထက်၌ ဟောခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ Hānabhāgiyo samādhīti appaguṇehi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhitassa saññāmanasikārānaṃ kāmādianupakkhandanaṃ paṭhamajjhānādisamādhissa hānabhāgiyatā. ‘‘Paṭhamajjhānassa kāmarāgabyāpādā saṃkileso’’ti vuttattā dutiyajjhānādivasena yojetabbaṃ. Kukkuṭaṃ vuccati ajaññājigucchanamukhena tapparamatā. Kukkuṭajhāyīti puggalādhiṭṭhānena jhānāni vuttāni, dve paṭhamadutiyajjhānānīti vuttaṃ hoti. Yo paṭhamaṃ dutiyaṃ vā jhānaṃ nibbattetvā ‘‘alamettāvatā’’ti saṅkocaṃ āpajjati, uttari na vāyamati, tassa tāni jhānāni cattāripi ‘‘kukkuṭajhānānī’’ti vuccanti, taṃsamaṅgino ca kukkuṭajhāyī. Tesu purimāni dve āsannabalavapaccatthikattā visesabhāgiyatābhāvato ca saṃkilesabhāvena vuttāni. Itarāni pana visesabhāgiyatābhāvepi mandapaccatthikattā vodānabhāvena vuttānīti daṭṭhabbaṃ. “Hānabhāgiyo samādhi” ဟူသည် မလေ့ကျက်အပ်သော ပထမဈာန်စသည်တို့မှ ထမြောက်သောသူ၏ သညာနှင့် မနသိကာရတို့သည် ကာမရာဂစသည်တို့သို့ ပြေးဝင်ခြင်းကို ပထမဈာန်စသော သမာဓိတို့၏ ယုတ်လျော့သော အဖို့ရှိခြင်း (ဟာနဘာဂိယအဖြစ်) ဟု ဆိုလိုသည်။ “ပထမဈာန်၏ သံကိလေသသည် ကာမရာဂနှင့် ဗျာပါဒတို့ ဖြစ်သည်” ဟု ဟောကြားအပ်သောကြောင့် ၎င်းကို ဒုတိယဈာန်စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်၏။ မစက်ဆုပ်မရွံရှာခြင်းကို အခြေပြု၍ ထိုဈာန်အတိုင်းအရှည်မျှသာ ရှိသည်၏အဖြစ်ကို “ကုက္ကုဋ (တွန့်တိုသော ဈာန်)” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ “Kukkuṭajhāyī (ကုက္ကုဋဈာန်ရှိသူ)” ဟူသော ပုဒ်ကို ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာန်နည်းဖြင့် ဈာန်တို့ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူခြင်းဖြစ်ပြီး ပထမဈာန်နှင့် ဒုတိယဈာန် နှစ်ပါးကို ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ပထမဈာန်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ ဒုတိယဈာန်ကိုသော်လည်းကောင်း ဖြစ်စေပြီး၍ “ဤမျှဖြင့် တန်ပြီ” ဟု တွန့်တိုခြင်းသို့ ရောက်၏၊ ထို့ထက်အလွန် လုံ့လမပြုတော့ပေ။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ ထိုဈာန်လေးပါးလုံးကိုပင် “ကုက္ကုဋဈာန် (တွန့်တိုသော ဈာန်)” ဟု ခေါ်ဆို၍ ထိုဈာန်ရှိသူကို “ကုက္ကုဋဈာန်ရှိသူ” ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထိုဈာန်လေးပါးတို့တွင် ရှေးဦးဖြစ်သော ဈာန်နှစ်ပါးကို နီးကပ်၍ အားကြီးသော ဆန့်ကျင်ဘက်ရန်သူ ရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဝိသေသဘာဂိယအဖြစ် မရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း သံကိလေသအဖြစ်ဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ အခြားသော နောက်ဖြစ်သော ဈာန်နှစ်ပါးတို့ကိုကား ဝိသေသဘာဂိယအဖြစ် မရှိသော်လည်း ဆန့်ကျင်ဘက်ရန်သူ နည်းပါးသောကြောင့် ဝေါဒါန (ဖြူစင်ခြင်း) အဖြစ်ဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ Visesabhāgiyo samādhīti paguṇehi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhitassa saññāmanasikārānaṃ dutiyajjhānādipakkhandanaṃ, paguṇavodānaṃ bhavaṅgavuṭṭhānañca ‘‘vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Heṭṭhimaṃ heṭṭhimañhi paguṇajjhānaṃ uparimassa uparimassa padaṭṭhānaṃ hoti. Tasmā vodānampi ‘‘vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Bhavaṅgavasena sabbajhānehi vuṭṭhānaṃ hotīti bhavaṅgañca vodānaṃ vuṭṭhānaṃ. Yasmā pana vuṭṭhānavasibhāvena yathāparicchinnakālaṃ samāpattito vuṭṭhānaṃ hoti, tasmā samāpattivuṭṭhānakosallaṃ idha ‘‘vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. “Visesabhāgiyo samādhi” ဟူသော ပုဒ်၌ လေ့ကျက်အပ်သော ပထမဈာန်စသည်တို့မှ ထမြောက်သောသူ၏ သညာနှင့် မနသိကာရတို့သည် ဒုတိယဈာန်စသည်တို့သို့ ပြေးဝင်ခြင်းကို ဝိသေသဘာဂိယသမာဓိ ဟု ဆိုသည်။ လေ့ကျက်မှုကြောင့် ဖြူစင်ခြင်း (ပဂုဏဝေါဒါန) နှင့် ဘဝင်စိတ်မှ ထမြောက်ခြင်း (ဘဝင်္ဂဝုဋ္ဌာန) တို့ကို “ဝုဋ္ဌာန (ထမြောက်ခြင်း)” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ အောက်အောက်၌ ဖြစ်သော လေ့လာအပ်သော ဈာန်သည် အထက်အထက်၌ ဖြစ်သော ဈာန်၏ နီးကပ်သောအကြောင်း (ပဒဋ္ဌာန်) ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဝေါဒါန (ဖြူစင်ခြင်း) ကိုလည်း “ဝုဋ္ဌာန” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ဘဝင်စိတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဈာန်အားလုံးတို့မှ ထမြောက်ခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် ဘဝင်နှင့် ဝေါဒါန နှစ်ခုလုံးကိုပင် “ဝုဋ္ဌာန” ဟု ဆိုရသည်။ စင်စစ်သော်ကား ဝုဋ္ဌာနဝသီ (ထမြောက်ခြင်း၌ ကျွမ်းကျင်မှု) ၏အစွမ်းဖြင့် သတ်မှတ်အပ်သော ကာလအားလျော်စွာ သမာပတ်မှ ထမြောက်ခြင်းဖြစ်သောကြောင့် ဤနေရာ၌ သမာပတ်မှ ထမြောက်ခြင်း၌ ကျွမ်းကျင်မှု (သမာပတ္တိဝုဋ္ဌာနကောသလ္လ) ကို “ဝုဋ္ဌာန” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ 63. Tasseva [Pg.169] samādhissāti tassa anantarabalaniddese jhānādipariyāyehi vuttasamādhissa. Parivārāti parikkhārā. Indriyānīti saddhāsatipaññindriyāni. Balānīti hirottappehi saddhiṃ tāniyeva. Vīriyassa visuṃ gahaṇaṃ balānaṃ bahūpakāradassanatthaṃ. Vīriyupatthambhena hi saddhādayo paṭipakkhena akampanīyā honti. Tenevāha – ‘‘vīriyavasena balāni bhavantī’’ti. Tesanti indriyānaṃ. Mudumajjhādhimattatāti avisadaṃ mudu. Nātivisadaṃ majjhaṃ. Ativisadaṃ adhimattaṃ balavaṃ ‘‘tikkha’’nti vuccati. ၆၃. ထိုသမာဓိ၏ (tasseva samādhissā) ဟူသည်မှာ အနန္တရဗလနိဒ္ဒေသ၌ ဈာန်အစရှိသော ပရိယာယ်တို့ဖြင့် ဖော်ပြအပ်ပြီးသော သမာဓိ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ အခြံအရံ (parivārā) ဟူသည်မှာ အသုံးအဆောင် (အခြံအရံ) တရားတို့တည်း။ ဣန္ဒြေတို့ (indriyāni) ဟူသည်မှာ သဒ္ဓိန္ဒြေ၊ သတိန္ဒြေ၊ ပညိန္ဒြေတို့တည်း။ ဗိုလ်တို့ (balāni) ဟူသည်မှာ ဟိရိ၊ ဩတ္တပ္ပတို့နှင့်တကွ ထိုဣန္ဒြေသုံးပါးတို့ပင် ဖြစ်သည်။ ဝီရိယကို သီးခြားထုတ်နုတ်၍ ပြခြင်းမှာ ဗိုလ်တရားတို့အား ဝီရိယက များစွာ အထောက်အကူပြုပုံကို ပြလိုသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဝီရိယ၏ အားပေးထောက်ပံ့မှုဖြင့် သဒ္ဓါအစရှိသော တရားတို့သည် ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကြောင့် တုန်လှုပ်ချောက်ချားခြင်း မရှိကြပေ။ ထို့ကြောင့်ပင် “ဝီရိယ၏အစွမ်းဖြင့် ဗိုလ်တို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုဣန္ဒြေတို့၏ (tesaṃ) ဟူသည်မှာ ဣန္ဒြေတို့၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ နူးညံ့၊ အလတ်၊ အလွန်ဖြစ်ခြင်း (mudumajjhādhimattatā) ဟူရာ၌ မသန့်ရှင်း (မထက်မြက်) ခြင်းသည် နူးညံ့ခြင်း (mudu) မည်၏။ အလွန်အမင်း မသန့်ရှင်းခြင်းသည် အလတ်စား (majjha) မည်၏။ အလွန်သန့်ရှင်းစင်ကြယ်ခြင်းသည် လွန်ကဲခြင်း (adhimatta) မည်၏။ အားကောင်းသော ထက်မြက်မှုကိုမူ ‘ထက်မြက်ခြင်း’ (tikkha) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ Veneyyānaṃ indriyānurūpaṃ bhagavato desanāpavattīti dassetuṃ ‘‘tattha bhagavā’’tiādi vuttaṃ. Tattha saṃkhittavitthārenāti saṃkhittassa vitthārena. Atha vā saṃkhittenāti uddiṭṭhamattena. Saṃkhittavitthārenāti uddesena niddesena ca. Vitthārenāti uddesaniddesapaṭiniddesehi. Mudukanti lahukaṃ apāyabhayavaṭṭabhayādīhi santajjanavasena bhāriyaṃ akatvā. Mudutikkhanti nātitikkhaṃ. Saṃvegavatthūhi saṃvegajananādivasena bhāriyaṃ katvā. Samathaṃ upadisatīti samathaṃ adhikaṃ katvā upadisati, na tathā vipassananti adhippāyo. Na hi kevalena samathena saccappaṭivedho sambhavati. Samathavipassananti samadhuraṃ samathavipassanaṃ. Vipassananti sātisayaṃ vipassanaṃ upadisati. Yasmā cettha tikkhindriyādayo ugghaṭitaññuādayova, tasmā ‘‘tikkhindriyassa nissaraṇaṃ upadisatī’’tiādi vuttaṃ. Tattha adhipaññāsikkhāyāti adhipaññāsikkhaṃ. ဝေနေယျသတ္တဝါတို့၏ ဣန္ဒြေနှင့် လျော်ညီစွာ မြတ်စွာဘုရား၏ ဒေသနာတော် ဖြစ်ပေါ်ပုံကို ပြသရန်အတွက် 'tattha bhagavā' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ 'အကျဉ်းနှင့် အကျယ်အားဖြင့်' (saṃkhittavitthārenāti) ဟူသည်မှာ အကျဉ်းချုပ်ထားသည်ကို ချဲ့ထွင်၍ ပြခြင်းအားဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် 'အကျဉ်းအားဖြင့်' (saṃkhittenāti) ဟူသည်မှာ အကျဉ်းမျှ ဖော်ပြခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်ပြီး၊ 'အကျဉ်းနှင့် အကျယ်အားဖြင့်' (saṃkhittavitthārenāti) ဟူသည်မှာ ဥဒ္ဒေသ (အကျဉ်းညွှန်ပြခြင်း) နှင့် နိဒ္ဒေသ (အကျယ်ဖွင့်ဆိုခြင်း) နှစ်မျိုးလုံးအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ 'အကျယ်အားဖြင့်' (vitthārenāti) ဟူသည်မှာ ဥဒ္ဒေသ၊ နိဒ္ဒေသ၊ ပဋိနိဒ္ဒေသတို့အားဖြင့် ဆိုလိုသည်။ 'နူးညံ့သော' (mudukanti) ဟူသည်မှာ အပါယ်ဘေး၊ သံသရာဝဋ်ဘေး စသည်တို့ဖြင့် ထိတ်လန့်ခြောက်လှန့်ခြင်း အားဖြင့် လေးလံဆိုးရွားအောင် မပြုလုပ်ဘဲ ပေါ့ပေါ့ပါးပါး ပြုလုပ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'နူးညံ့ထက်မြက်သော' (mudutikkhanti) ဟူသည်မှာ အလွန်အမင်း ထက်မြက်မှု မရှိသည်ကို သံဝေဂဝတ္ထုတို့ဖြင့် ထိတ်လန့်တုန်လှုပ်ခြင်း စသည်တို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေကာ လေးနက်ဆိုးရွားအောင် ပြုလုပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'သမထကို ညွှန်ပြတော်မူ၏' (samathaṃ upadisatīti) ဟူသည်မှာ သမထတရားကို အဓိကထား၍ ညွှန်ပြတော်မူပြီး ဝိပဿနာကိုမူ ထိုကဲ့သို့ အဓိကမပြုဘဲ ညွှန်ပြတော်မူသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သမထသက်သက်မျှဖြင့် သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်းသိမြင်နိုင်ခြင်း မရှိသောကြောင့်တည်း။ 'သမထဝိပဿနာ' (samathavipassananti) ဟူသည်မှာ သမထနှင့် ဝိပဿနာ ညီမျှစွာ အားထုတ်ရသော သမထဝိပဿနာကို ဆိုလိုသည်။ 'ဝိပဿနာ' (vipassananti) ဟူသည်မှာ သာလွန်ထူးကဲသော ဝိပဿနာတရားကို ညွှန်ပြတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသာသနာတော်၌ တိက္ခိန္ဒြေ (ထက်မြက်သော ဣန္ဒြေရှိသူ) အစရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ဥဂ္ဃဋိတညူ (အကျဉ်းမျှ ဟောရုံဖြင့် တရားသိလွယ်သူ) အစရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်များသာ ဖြစ်ကြသောကြောင့် 'ထက်မြက်သော ဣန္ဒြေရှိသူအား ထွက်မြောက်ရာတရားကို ညွှန်ပြတော်မူ၏' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစကားရပ်၌ 'အဓိပည္ညာသိက္ခာ၌' (adhipaññāsikkhāyāti) ဟူသည်မှာ အဓိပည္ညာသိက္ခာကို ပင် ဆိုလိုသည်။ Yaṃ ettha ñāṇanti ettha indriyānaṃ mudumajjhādhimattatāya yaṃ ñāṇaṃ, idaṃ vuccati parasattānaṃ parapuggalānaṃ indriyaparopariyattavemattatāñāṇanti sambandhitabbaṃ. Tassa ñāṇassa pavattanākāraṃ dassetuṃ ‘‘ayaṃ imaṃ bhūmi’’ntiādi vuttaṃ. Tattha ayaṃ imaṃ bhūmiṃ bhāvanañca gatoti ayaṃ puggalo evamimaṃ saṃkilesavāsanaṃ vodānaṃ bhavaṅgañca gato gacchati gamissati ca, kālavacanicchāya abhāvato, yathā duddhanti. Imāya velāya imasmiṃ samaye imāya mudumajjhatikkhabhedāya anusāsaniyā. Evaṃdhātukoti hīnādivasena evaṃajjhāsayo evaṃadhimuttiko. Ayañcassa āsayoti imassa puggalassa ayaṃ sassatucchedappakāro, yathābhūtañāṇānulomakhantippakāro vā āsayo. Idañhi catubbidhaṃ āsayanti ettha sattā vasantīti āsayoti vuccati. Imaṃ pana bhagavā sattānaṃ āsayaṃ [Pg.170] jānanto tesaṃ diṭṭhigatānaṃ vipassanāñāṇakammassakataññāṇānañca appavattikkhaṇepi jānāti eva. Vuttampi cetaṃ – ‘‘kāmaṃ sevantaññeva jānāti ‘ayaṃ puggalo kāmagaruko kāmāsayo kāmādhimutto’ti. Kāmaṃ sevantaññeva jānāti ‘ayaṃ puggalo nekkhammagaruko nekkhammāsayo nekkhammādhimutto’ti. Nekkhammaṃ sevantaññeva jānāti… byāpādaṃ… abyāpādaṃ… thinamiddhaṃ… ālokasaññaṃ sevantaññeva jānāti ‘ayaṃ puggalo thinamiddhagaruko thinamiddhāsayo thinamiddhādhimutto’’’ti (paṭi. ma. 1.113). ‘ဤအရာ၌ ဖြစ်သော ဉာဏ်’ (yaṃ ettha ñāṇanti) ဟူသည်မှာ ဤဣန္ဒြေတို့၏ နူးညံ့ခြင်း၊ အလတ်စားဖြစ်ခြင်း၊ လွန်ကဲခြင်းတို့၌ ဖြစ်ပေါ်သော ဉာဏ်ကို ဆိုလိုပြီး၊ ဤဉာဏ်ကို ‘သူတစ်ပါးသော သတ္တဝါတို့၏ ဣန္ဒြေရင့်ခြင်း မရင့်ခြင်းအထူးကို သိသောဉာဏ်’ (indriyaparopariyattavemattatāñāṇa) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏ ဟု ဆက်စပ်၍ နားလည်ရမည်။ ထိုဉာဏ်၏ ဖြစ်ပေါ်ပုံ အခြင်းအရာကို ပြသရန် ‘ayaṃ imaṃ bhūmi’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ ‘ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် ဤဘုံနှင့် ပွားများအားထုတ်မှုသို့ ရောက်ပြီ’ (ayaṃ imaṃ bhūmiṃ bhāvanañca gatoti) ဟူသည်မှာ ‘ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် ဤကဲ့သို့ ကိလေသာညစ်ညူးမှု၊ စင်ကြယ်မှု (vodāna) နှင့် ဘဝင်စိတ်သို့ ရောက်လည်းရောက်ခဲ့ပြီ၊ ရောက်လည်းရောက်ဆဲ၊ ရောက်လည်းရောက်လတ္တံ့’ ဟု (‘duddha’ ဟူသော ပုဒ်ကဲ့သို့) ကာလအထူးကို သီးခြားပြလိုခြင်း မရှိသောကြောင့် ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤအချိန်အခါ၊ ဤသမယ၌ ဤနူးညံ့၊ အလတ်၊ ထက်မြက်သော ကွဲပြားမှုအားဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်သော အဆုံးအမနှင့် လျော်ညီစွာ ဖြစ်သည်။ ‘ဤသို့သော သဘာဝရှိသူ’ (evaṃdhātukoti) ဟူသည်မှာ ယုတ်ခြင်း၊ မြတ်ခြင်း အစရှိသော အစွမ်းဖြင့် ဤသို့သော အလိုဆန္ဒ (ajjhāsaya)၊ ဤသို့သော နှလုံးသွင်းခြင်း (adhimuttika) ရှိသူကို ဆိုလိုသည်။ ‘ဤသည်ကား သူ၏ အာသယဖြစ်၏’ (ayañcassa āsayoti) ဟူသည်မှာ ဤပုဂ္ဂိုလ်၏ သဿတဒိဋ္ဌိ၊ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ အပြားရှိသော သို့မဟုတ် ယထာဘူတဉာဏ်နှင့် အနုလောမခန္တီ အပြားရှိသော ဤအလိုဆန္ဒ (အာသယ) ဖြစ်သည်။ လေးပါးသော ဤတရားတို့၌ သတ္တဝါတို့သည် မှီဝဲနေထိုင်တတ်ကြသောကြောင့် ‘အာသယ’ (ကျိန်းဝပ်ရာ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် သတ္တဝါတို့၏ ဤအာသယကို သိတော်မူရာ၌ ထိုဒိဋ္ဌိတရားများ သို့မဟုတ် ဝိပဿနာဉာဏ်၊ ကမ္မဿကတာဉာဏ်တို့ မဖြစ်ပေါ်သေးသော အခိုက်အတန့်ခဏ၌ပင် သိတော်မူသည်။ ဤသို့လည်း ဟောကြားတော်မူခဲ့သည် - ‘ကာမဂုဏ်ကို မှီဝဲနေစဉ်၌သာလျှင် “ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် ကာမဂုဏ်ကို အလေးထားသူ၊ ကာမဂုဏ်လျှင် ကျိန်းဝပ်ရာရှိသူ၊ ကာမဂုဏ်သို့ ညွတ်ကိုင်းသူဖြစ်၏” ဟု သိတော်မူ၏။ ကာမဂုဏ်ကို မှီဝဲနေစဉ်၌သာလျှင် “ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် နေက္ခမ္မ (ကာမမှ ထွက်မြောက်ခြင်း) ကို အလေးထားသူ၊ နေက္ခမ္မလျှင် ကျိန်းဝပ်ရာရှိသူ၊ နေက္ခမ္မသို့ ညွတ်ကိုင်းသူဖြစ်၏” ဟု သိတော်မူ၏။ နေက္ခမ္မကို မှီဝဲစဉ်၌လည်းကောင်း၊ ဗျာပါဒ၊ အဗျာပါဒ၊ ထိနမိဒ္ဓ၊ အာလောကသညာတို့ကို မှီဝဲစဉ်၌သာလျှင် “ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိနမိဒ္ဓကို အလေးထားသူ၊ ထိနမိဒ္ဓလျှင် ကျိန်းဝပ်ရာရှိသူ၊ ထိနမိဒ္ဓသို့ ညွတ်ကိုင်းသူဖြစ်၏” ဟု သိတော်မူ၏။’ Ayaṃ anusayoti ayaṃ imassa puggalassa kāmarāgādiko appahīnoyeva anusayitakileso. Appahīnoyeva hi thāmagato kileso anusayo. Parasattānanti padhānasattānaṃ. Parapuggalānanti tato paresaṃ sattānaṃ, hīnasattānanti attho. Ekatthameva vā etaṃ padadvayaṃ veneyyavasena dvidhā vuttaṃ. Indriyaparopariyattavemattatāñāṇanti parabhāvo ca aparabhāvo ca paropariyattaṃ a-kārassa okāraṃ katvā, tassa vemattatā paropariyattavemattatā. Saddhādīnaṃ indriyānaṃ paropariyattavemattatāya ñāṇaṃ indriyaparopariyattavemattatāñāṇanti padavibhāgo veditabbo. ‘ဤအနုသယတရား’ (ayaṃ anusayoti) ဟူသည်မှာ ဤပုဂ္ဂိုလ်၏ ကာမရာဂစသော မပယ်ရှားရသေးဘဲ ကိန်းအောင်းနေသော ကိလေသာတရား ဖြစ်သည်။ အမှန်စင်စစ် မပယ်ရှားရသေးဘဲ အားကောင်းသောအခြေအနေသို့ ရောက်ရှိနေသော ကိလေသာကိုသာ ‘အနုသယ’ ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ‘သူတစ်ပါးသော သတ္တဝါတို့၏’ (parasattānanti) ဟူသည်မှာ မြတ်သော (ပဓာနဖြစ်သော) သတ္တဝါတို့၏ ဟု ဆိုလိုပြီး၊ ‘သူတစ်ပါးသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏’ (parapuggalānanti) ဟူသည်မှာ ထိုမှတစ်ပါးသော ယုတ်ညံ့သော သတ္တဝါတို့၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ သို့မဟုတ် ဤပုဒ်နှစ်ခုစလုံးသည် အနက်အဓိပ္ပာယ် တူညီကြသော်လည်း ဝေနေယျပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် နှစ်မျိုးခွဲ၍ မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ဣန္ဒြေရင့်ခြင်း မရင့်ခြင်း ကွဲပြားခြားနားမှုကို သိသောဉာဏ်’ (indriyaparopariyattavemattatāñāṇanti) ဟူသည်မှာ ရင့်ကျက်ခြင်း (parabhāva) နှင့် မရင့်ကျက်ခြင်း (aparabhāva) တို့ကို ‘အ’ အက္ခရာနေရာတွင် ‘ဩ’ အက္ခရာပြု၍ ‘paropariyatta’ (ရင့်ခြင်း မရင့်ခြင်း) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထိုရင့်ခြင်း၊ မရင့်ခြင်းတို့၏ ကွဲပြားခြားနားသော အဖြစ်သည် ‘paropariyattavemattatā’ မည်၏။ သဒ္ဓါအစရှိသော ဣန္ဒြေတို့၏ ရင့်ကျက်ခြင်း၊ မရင့်ကျက်ခြင်း ကွဲပြားခြားနားမှုအပေါ်၌ ဖြစ်ပေါ်သော ဉာဏ်ကို ‘ဣန္ဒြေတို့၏ ရင့်ခြင်း၊ မရင့်ခြင်း ကွဲပြားခြားနားမှုကို သိသောဉာဏ်’ (indriyaparopariyattavemattatāñāṇa) ဟု ခေါ်ဆိုသည်ဟု ပုဒ်ခွဲခြားခြင်းကို သိအပ်၏။ Tattha yanti yaṃ anekavihitassa pubbenivāsassa anussaraṇavasena bhagavato ñāṇaṃ, idaṃ aṭṭhamaṃ tathāgatabalanti sambandho. Anekavihitanti anekavidhaṃ, anekehi vā pakārehi pavattitaṃ. Pubbenivāsanti anussarituṃ icchitaṃ attano paresañca samanantarātītaṃ bhavaṃ ādiṃ katvā tattha tattha nivutthasantānaṃ. Anussaratīti ‘‘ekampi jātiṃ dvepi jātiyo’’ti evaṃ jātipaṭipāṭiyā anugantvā sarati, anudeva vā sarati, citte abhininnāmitamatte eva saratīti attho. Bhagavato hi parikammakiccaṃ natthi, āvajjanamatteneva sarati. Seyyathidanti āraddhappakāranidassanatthe nipāto. Ekampi jātinti ekampi paṭisandhimūlaṃ cutipariyosānaṃ ekabhavapariyāpannaṃ khandhasantānaṃ. Esa nayo dvepi jātiyotiādīsupi. ထိုစကားရပ်၌ ‘အကြင်ဉာဏ်’ (yanti yaṃ) ဟူသည်မှာ များပြားလှစွာသော ရှေး၌ နေဖူးသော ခန္ဓာအစဉ်ကို အောက်မေ့ဆင်ခြင်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် မြတ်စွာဘုရားအား ဖြစ်ပေါ်သောဉာဏ်ကို ဆိုလိုပြီး၊ ဤဉာဏ်သည် ရှစ်ခုမြောက် တထာဂတဗလဉာဏ် (မြတ်စွာဘုရား၏ အားတော်) ဖြစ်၏ ဟု ဆက်စပ်၍ နားလည်အပ်သည်။ ‘များပြားလှစွာသော’ (anekavihitanti) ဟူသည်မှာ များစွာသော အပြားရှိသော သို့မဟုတ် နည်းလမ်းအမျိုးမျိုးဖြင့် ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော တရားများကို ဆိုလိုသည်။ ‘ရှေး၌ နေဖူးသော ခန္ဓာအစဉ်’ (pubbenivāsanti) ဟူသည်မှာ အောက်မေ့ရန် အလိုရှိအပ်သော မိမိနှင့် သူတစ်ပါးတို့၏ ကပ်လျက်လွန်ပြီးသော ဘဝကို အစပြု၍ ထိုထိုဘဝတို့၌ နေထိုင်ခဲ့ဖူးသော (ခန္ဓာ) သန္တာန်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘အောက်မေ့ဆင်ခြင်၏’ (anussaratīti) ဟူသည်မှာ ‘တစ်ဘဝကိုလည်းကောင်း၊ နှစ်ဘဝတို့ကိုလည်းကောင်း’ ဤသို့ဖြင့် ဘဝအစဉ်အတိုင်း လိုက်လံ၍ အောက်မေ့တတ်၏၊ သို့မဟုတ် စိတ်ကို (ပုဗ္ဗေနိဝါသသို့) ညွတ်စေရုံမျှဖြင့် ချက်ချင်း အောက်မေ့ဆင်ခြင်နိုင်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မြတ်စွာဘုရားအား ကြိုတင်ပြင်ဆင်မှု (ပရိကံ) ပြုရန် ကိစ္စမလိုဘဲ နှလုံးသွင်းဆင်ခြင်ရုံမျှဖြင့် အောက်မေ့တော်မူနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ‘ဥပမာအားဖြင့်’ (seyyathidanti) ဟူသည်မှာ အစပြုထားသော အောက်မေ့ပုံအပြားကို ညွှန်ပြရန် သုံးစွဲသော နိပါတ်ပုဒ် ဖြစ်သည်။ ‘တစ်ဘဝတည်းကိုပင်’ (ekampi jātinti) ဟူသည်မှာ ပဋိသန္ဓေမှစ၍ စုတိအဆုံးတိုင်အောင် တစ်ခုသောဘဝ၌ အကျုံးဝင်သော ခန္ဓာအစဉ်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘နှစ်ဘဝတို့ကိုလည်းကောင်း’ စသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် နားလည်အပ်သည်။ Anekepi saṃvaṭṭakappetiādīsu pana parihāyamāno kappo saṃvaṭṭakappo, vaḍḍhamāno vivaṭṭakappoti veditabbo. Tattha saṃvaṭṭena saṃvaṭṭaṭṭhāyī [Pg.171] gahito taṃmūlattā, vivaṭṭena ca vivaṭṭaṭṭhāyī. Evañhi sati yāni ‘‘cattārimāni, bhikkhave, kappassa asaṅkhyeyyāni. Katamāni cattāri? Saṃvaṭṭo saṃvaṭṭaṭṭhāyī vivaṭṭo vivaṭṭaṭṭhāyī’’ti (a. ni. 4.156) vuttāni, tāni sabbāni pariggahitāni honti. Amutrāsintiādi saraṇākāradassanaṃ. Tattha amutrāsinti amumhi saṃvaṭṭakappe, amumhi bhave vā yoniyaṃ vā gatiyaṃ vā viññāṇaṭṭhitiyaṃ vā sattāvāse vā sattanikāye vā. Evaṃnāmoti tisso vā phusso vā. Evaṃgottoti bhaggavo vā gotamo vā. Evaṃvaṇṇoti odāto vā sāmo vā. Evamāhāroti sālimaṃsodanāhāro vā pavattaphalabhojano vā. Evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedīti anekappakārena kāyikacetasikānaṃ sāmisanirāmisappabhedānaṃ vā sukhadukkhānaṃ paṭisaṃvedī. Evamāyupariyantoti evaṃ vassasataparamāyupariyanto vā caturāsītikappasahassaparamāyupariyanto vā. So tato cuto amutra udapādinti so tato bhavato, sattanikāyato vā cuto puna amukasmiṃ nāma sattanikāye udapādiṃ. Atha vā tatrāpi bhave vā sattanikāye vā ahosiṃ. Evaṃnāmotiādi vuttatthameva. အနကေပိ သံဝဋ္ဋကပ္ပေ အစရှိသော စကားတို့၌ ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးဆဲဖြစ်သော ကပ်ကို 'သံဝဋ္ဋကပ်'၊ ပွားများစည်ပင်ဆဲဖြစ်သော ကပ်ကို 'ဝိဝဋ္ဋကပ်' ဟူ၍ သိအပ်၏။ ထိုသံဝဋ္ဋကပ်၊ ဝိဝဋ္ဋကပ်တို့တွင် သံဝဋ္ဋကပ်ကို ယူခြင်းဖြင့် ထိုသံဝဋ္ဋကပ်လျှင် အကြောင်းရင်းရှိသောကြောင့် သံဝဋ္ဋဋ္ဌာယီကပ်ကိုလည်း ယူပြီးဖြစ်၏။ ဝိဝဋ္ဋကပ်ကို ယူခြင်းဖြင့်လည်း ထိုဝိဝဋ္ဋကပ်လျှင် အကြောင်းရင်းရှိသောကြောင့် ဝိဝဋ္ဋဋ္ဌာယီကပ်ကိုလည်း ယူပြီးဖြစ်၏။ ဤသို့ယူသော် 'ရဟန်းတို့၊ ကပ်၏ အသင်္ချေယျတို့သည် ဤလေးပါးတို့တည်း။ လေးပါးတို့ဟူသည် အဘယ်နည်းဟူမူ- သံဝဋ္ဋကပ်၊ သံဝဋ္ဋဋ္ဌာယီကပ်၊ ဝိဝဋ္ဋကပ်၊ ဝိဝဋ္ဋဋ္ဌာယီကပ်တို့တည်း' ဟု ဟောတော်မူအပ်သော အသင်္ချေယျကပ်အားလုံးတို့ကို သိမ်းကျုံးယူပြီးဖြစ်ကုန်၏။ 'အမုတြာသိံ' စသောစကားသည် ရှေး၌ ဖြစ်ဖူးသော အခြင်းအရာကို အောက်မေ့၍ ပြသောစကားတည်း။ ထိုစကား၌ 'အမုတြာသိံ' ဟူသည်မှာ ထိုမည်သော သံဝဋ္ဋကပ်၌ သို့မဟုတ် ထိုမည်သော ဘဝ၊ ယောနိ၊ ဂတိ၊ ဝိညာဏဋ္ဌိတိ၊ သတ္တာဝါသ သို့မဟုတ် သတ္တဝါအပေါင်း (သတ္တနိကာယ) ၌ ဖြစ်ခဲ့ဖူးပြီဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဧဝံနာမော' ဟူသည် တိဿဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဖုဿဟူ၍လည်းကောင်း အမည်ရှိခြင်းတည်း။ 'ဧဝံဂေါတ္တော' ဟူသည် ဘဂ္ဂဝအနွယ် သို့မဟုတ် ဂေါတမအနွယ် ရှိခြင်းတည်း။ 'ဧဝံဝဏ္ဏော' ဟူသည် ဖြူသောအဆင်း သို့မဟုတ် ရွှေသောအဆင်းရှိခြင်းတည်း။ 'ဧဝမာဟာရော' ဟူသည် သလေးထမင်းနှင့် အသားဟင်းလျှင် အစာရှိခြင်း သို့မဟုတ် အလိုလိုကြွေကျသော သစ်သီးကို စားခြင်းတည်း။ 'ဧဝံသုခဒုက္ခပ္ပဋိသံဝေဒီ' ဟူသည် များစွာသော အပြားအားဖြင့် ကိုယ်၌ဖြစ်သော စိတ်၌ဖြစ်သော၊ သာမိသ နိရာမိသ အပြားရှိသော ချမ်းသာ ဆင်းရဲတို့ကို ခံစားဖူးခြင်းတည်း။ 'ဧဝမာယုပရိယန္တော' ဟူသည် ဤသို့ အသက်တစ်ရာ အတိုင်းအရှည်ရှိခြင်း သို့မဟုတ် အနှစ်ရှစ်သောင်းလေးထောင် အတိုင်းအရှည်ရှိခြင်းတည်း။ 'သော တတော စုတော အမုတြ ဥဒပါဒိံ' ဟူသည် ထိုသူသည် ထိုဘဝ သို့မဟုတ် ထိုသတ္တဝါအပေါင်းမှ စုတေပြောင်းရွှေ့သော် တစ်ဖန် ဤမည်သော သတ္တဝါအပေါင်း၌ ဖြစ်ပြန်ပြီဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် ထိုသို့သော ဘဝ သို့မဟုတ် သတ္တဝါအပေါင်း၌ ဖြစ်ခဲ့ပြီဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဧဝံနာမော' စသော စကားသည် ဆိုခဲ့ပြီးသော အနက်ရှိသည်သာတည်း။ 64. Dibbenātiādīsu dibbasadisattā dibbaṃ. Devatānañhi sucaritakammanibbattampi pittasemharuhirādīhi apalibuddhaṃ upakkilesavimuttattā dūrepi ārammaṇaggahaṇasamatthaṃ dibbaṃ pasādacakkhu hoti. Idampi vīriyabhāvanābalanibbattaṃ ñāṇacakkhu tādisamevāti dibbasadisattā dibbaṃ, dibbavihāravasena vā paṭiladdhattā, attanā ca dibbavihārasannissitattāpi dibbaṃ, ālokapariggahena mahājutikattāpi dibbaṃ, tirokuṭṭādigatarūpadassanena mahāgatikattāpi dibbaṃ. Taṃ sabbaṃ saddasatthānusārena veditabbaṃ. Dassanaṭṭhena cakkhu. Cakkhukiccakaraṇena cakkhumivātipi cakkhu. Cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddhaṃ. Yo hi cutimattameva passati, na upapātaṃ, so ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Yo upapātamattameva passati na cutiṃ, so navasattapātubhāvadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Yo pana tadubhayaṃ passati, so yasmā duvidhampi taṃ diṭṭhigataṃ ativattati. Tasmāssa taṃ dassanaṃ diṭṭhivisuddhihetu hoti. Tadubhayañca bhagavā passati. Tena vuttaṃ – ‘‘cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddha’’nti. ၆၄. ဒိဗ္ဗေန အစရှိသော ပုဒ်တို့၌ နတ်တို့၏ မျက်စိနှင့် တူသောကြောင့် 'ဒိဗ္ဗ' မည်၏။ စင်စစ်သော်ကား နတ်တို့၏ ကောင်းစွာကျင့်အပ်သော ကောင်းမှုကံကြောင့်ဖြစ်သော ပသာဒစက္ခုသည် သလိပ်၊ သည်းခြေ၊ သွေး စသည်တို့ဖြင့် မနှိပ်စက်အပ်သဖြင့် ညစ်ညူးခြင်းမှ ကင်းလွတ်သောကြောင့် အဝေး၌ရှိသော အာရုံကိုလည်း ယူခြင်းငှာ စွမ်းဆောင်နိုင်သော 'ဒိဗ္ဗ' (နတ်၌ဖြစ်သော) မျက်စိဖြစ်၏။ ဝီရိယနှင့် ဘာဝနာအစွမ်းကြောင့် ဖြစ်သော ဤဉာဏ်တည်းဟူသော မျက်စိသည်လည်း ထိုနတ်မျက်စိနှင့် တူသော သဘောရှိသောကြောင့် နတ်မျက်စိနှင့် တူသဖြင့် 'ဒိဗ္ဗ' မည်၏။ သို့မဟုတ် ဒိဗ္ဗဝိဟာရဟု ဆိုအပ်သော ဈာန်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ရအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိမိသည် ဒိဗ္ဗဝိဟာရ (ပါဒကဈာန်) ကို မှီသောကြောင့်လည်းကောင်း 'ဒိဗ္ဗ' မည်၏။ ကသိုဏ်းအလင်းကို သိမ်းဆည်းခြင်းဖြင့် အလွန်ပြောင်ပြောင်တောက် ထွန်းပသောကြောင့်လည်းကောင်း 'ဒိဗ္ဗ' မည်၏။ နံရံတစ်ဖက် စသည်တို့၌ ရှိသော ရူပါရုံကို မြင်ရသဖြင့် အဆီးအတားမရှိ သွားလာခြင်းရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း 'ဒိဗ္ဗ' မည်၏။ ထိုအလုံးစုံကို သဒ္ဒါကျမ်းနှင့်အညီ သိအပ်၏။ ရူပါရုံကို မြင်တတ်သော သဘောကြောင့် 'စက္ခု' (မျက်စိ) မည်၏။ သို့မဟုတ် မျက်စိ၏ မြင်ခြင်းကိစ္စကို ပြုတတ်သောကြောင့် မျက်စိကဲ့သို့ ဖြစ်သဖြင့် 'စက္ခု' မည်၏။ စုတိနှင့် ပဋိသန္ဓေကို မြင်ခြင်းဖြင့် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ အယူမှ စင်ကြယ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် 'ဝိသုဒ္ဓ' မည်၏။ အကြင်သူသည် စုတိမျှကိုသာ မြင်၍ ပဋိသန္ဓေကို မမြင်ပါက ထိုသူသည် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိကို ယူတတ်၏။ အကြင်သူသည် ပဋိသန္ဓေမျှကိုသာ မြင်၍ စုတိကို မမြင်ပါက ထိုသူသည် သတ္တဝါအသစ် ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟူသော အယူကို ယူတတ်၏။ အကြင်သူသည် ထိုစုတိ ပဋိသန္ဓေနှစ်ပါးလုံးကို မြင်ပါက ထိုသူသည် ထိုမိစ္ဆာအယူ နှစ်မျိုးလုံးကို လွှမ်းမိုးလွန်မြောက်နိုင်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသူ၏ မြင်ခြင်းသည် အယူစင်ကြယ်ခြင်း (ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ) ၏ အကြောင်းဖြစ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုစုတိ ပဋိသန္ဓေနှစ်ပါးလုံးကို မြင်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် 'စုတိ ပဋိသန္ဓေကို မြင်ခြင်းဖြင့် အယူစင်ကြယ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ဝိသုဒ္ဓ (စင်ကြယ်သော) မည်၏' ဟု ငါဆိုအပ်ပြီ။ Ekādasaupakkilesavirahato [Pg.172] vā visuddhaṃ. Yathāha – သို့မဟုတ် တစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော ကိလေသာညစ်ညူးခြင်းတို့မှ ကင်းသောကြောင့် 'ဝိသုဒ္ဓ' မည်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်သကဲ့သို့တည်း။ ‘‘So kho ahaṃ anuruddhā ‘vicikicchā cittassa upakkileso’ti iti viditvā vicikicchaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahiṃ. ‘Amanasikāro cittassa upakkileso… thinamiddhaṃ… chambhitattaṃ… uppilaṃ… duṭṭhullaṃ… accāraddhavīriyaṃ… atilīnavīriyaṃ… abhijappā… nānattasaññā… atinijjhāyitattaṃ rūpānaṃ cittassa upakkileso’ti iti viditvā atinijjhāyitattaṃ rūpānaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahi’’nti (ma. ni. 3.242) evamādi. 'အနုရုဒ္ဓါတို့၊ ထိုငါသည် တွေးတောယုံမှားခြင်း ဝိစိကိစ္ဆာသည် စိတ်၏ ညစ်ညူးကြောင်းတည်းဟု ဤသို့သိ၍ စိတ်၏ ညစ်ညူးကြောင်းဖြစ်သော ဝိစိကိစ္ဆာကို စွန့်ပယ်ခဲ့ပြီ။ နှလုံးမသွင်းခြင်း (အမနသိကာရ) သည် စိတ်၏ ညစ်ညူးကြောင်းတည်း၊ ထိနမိဒ္ဓ (ငိုက်မြည်းခြင်း) သည် စိတ်၏ ညစ်ညူးကြောင်းတည်း၊ ထိတ်လန့်ခြင်း (ဆမ္ဘိတတ္တ) သည် စိတ်၏ ညစ်ညူးကြောင်းတည်း၊ နှစ်သက်လွန်းခြင်း (ဥပ္ပိလ) သည် စိတ်၏ ညစ်ညူးကြောင်းတည်း၊ ကိုယ်၏ကြမ်းတမ်းခြင်း (ဒုဋ္ဌုလ္လ) သည် စိတ်၏ ညစ်ညူးကြောင်းတည်း၊ အလွန်အားထုတ်အပ်သော ဝီရိယ (အစ္စာရဒ္ဓဝီရိယ) သည် စိတ်၏ ညစ်ညူးကြောင်းတည်း၊ အလွန်တွန့်ဆုတ်သော ဝီရိယ (အတိလီနဝီရိယ) သည် စိတ်၏ ညစ်ညူးကြောင်းတည်း၊ တဏှာ (အဘိဇပ္ပာ) သည် စိတ်၏ ညစ်ညူးကြောင်းတည်း၊ အမျိုးမျိုးသော သညာ (နာနတ္တသညာ) သည် စိတ်၏ ညစ်ညူးကြောင်းတည်း၊ ရူပါရုံတို့ကို အလွန်အမင်း စူးစိုက်ကြည့်ရှုခြင်း (အတိနိဇ္ဈာယိတတ္တ) သည် စိတ်၏ ညစ်ညူးကြောင်းတည်းဟု ဤသို့သိ၍ ရူပါရုံတို့ကို အလွန်အမင်း စူးစိုက်ကြည့်ရှုခြင်းတည်းဟူသော စိတ်၏ ညစ်ညူးကြောင်းကို စွန့်ပယ်ခဲ့ပြီ' ဟူ၍ အစရှိသဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သကဲ့သို့တည်း။ Tadevaṃ ekādasaupakkilesavirahato vā visuddhaṃ. Manussūpacāraṃ atikkamitvā rūpadassanena atikkantamānusakaṃ, maṃsacakkhuṃ atikkantattā vā atikkantamānusakaṃ. Tena dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena. ဤသို့လျှင် တစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော ညစ်ညူးခြင်းမှ ကင်းစင်သောကြောင့် 'ဝိသုဒ္ဓ' မည်၏။ လူတို့၏ အဆုံအမခံရာ (မျက်စိမမြင်ရာ) အရပ်ကို လွန်၍ မြင်နိုင်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မံသစက္ခု (လူတို့၏ အသားမျက်စိ) ကို လွန်မြောက်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'အတိက္ကန္တမာနုသက' (လူတို့၏ မျက်စိထက် လွန်မြတ်သော) မည်၏။ ထိုစင်ကြယ်လှစွာသော၊ လူတို့၏ မျက်စိထက် လွန်မြတ်သော နတ်မျက်စိနှင့်တူသော ဒိဗ္ဗစက္ခုဖြင့် (သတ္တဝါတို့ကို မြင်၏)။ Satte passatīti manusso manussaṃ maṃsacakkhunā viya satte passati oloketi. Cavamāne upapajjamāneti ettha cutikkhaṇe upapattikkhaṇe vā dibbacakkhunāpi daṭṭhuṃ na sakkā. Ye pana āsannacutikā idāni cavissanti, ye ca gahitapaṭisandhikā sampati nibbattā, te ‘‘cavamānā upapajjamānā’’ti adhippetā. Te evarūpe cavamāne upapajjamāne. Hīneti mohanissandayuttattā hīnajātikulabhogādivasena hīḷite paribhūte. Paṇīteti amohanissandayuttattā tabbiparīte. Suvaṇṇeti adosanissandayuttattā iṭṭhakantamanāpavaṇṇayutte. Dubbaṇṇeti dosanissandayuttattā aniṭṭhākantāmanāpavaṇṇayutte abhirūpe virūpe vāti attho. Sugateti sugatigate, alobhanissandayuttattā vā aḍḍhe mahaddhane. Duggateti duggatigate, lobhanissandayuttattā vā dalidde appannapānabhojane. Yathākammūpageti yaṃ yaṃ kammaṃ upacitaṃ, tena tena upagate. Tattha purimehi ‘‘cavamāne’’tiādīhi dibbacakkhukiccaṃ vuttaṃ. Iminā pana padena yathākammūpagañāṇakiccaṃ. Yathākammūpagañāṇaanāgataṃsañāṇāni ca dibbacakkhupādakāneva dibbacakkhunā saheva ijjhanti. 'သတ္တေ ပဿတိ' ဟူသည်မှာ လူသည် အခြားလူတစ်ဦးကို အသားမျက်စိဖြင့် ကြည့်ရှုမြင်ရသကဲ့သို့ သတ္တဝါတို့ကို မြင်၏၊ ကြည့်ရှု၏ ဟူလို။ 'စုဝမာနေ ဥပပဇ္ဇမာနေ' ဟူရာ၌ စုတေဆဲခဏ သို့မဟုတ် ပဋိသန္ဓေခဏ၌ ဒိဗ္ဗစက္ခုဖြင့်လည်း မမြင်နိုင်ကောင်း။ သို့သော်လည်း စုတေခါနီးဆဲဆဲ ဖြစ်ကုန်သော၊ ယခု စုတေလတ္တံ့သော သတ္တဝါတို့နှင့် ပဋိသန္ဓေတည်နေပြီးစ ဖြစ်ကုန်သော၊ ယခု ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော သတ္တဝါတို့ကို 'စုတေဆဲ ပဋိသန္ဓေတည်နေဆဲ' ဟူ၍ ရည်ရွယ်အပ်၏။ ထိုသို့သော သဘောရှိသော စုတေခါနီးဆဲဆဲ၊ ပဋိသန္ဓေတည်နေပြီးစ ဖြစ်ကုန်သော သတ္တဝါတို့ကို မြင်၏။ 'ဟီနေ' ဟူသည် မောဟ၏ အကျိုးဆက်နှင့် ယှဉ်သဖြင့် ယုတ်သော ဇာတ်၊ အမျိုး၊ စည်းစိမ် စသည်တို့ကြောင့် ကဲ့ရဲ့အပ်၊ နှိပ်စက်အပ်ကုန်သော သတ္တဝါတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'ပဏီတေ' ဟူသည် အမောဟ၏ အကျိုးဆက်နှင့် ယှဉ်သဖြင့် ထိုယုတ်ညံ့သော သတ္တဝါတို့နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော မြင့်မြတ်သော သတ္တဝါတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'သုဝဏ္ဏေ' ဟူသည် အဒေါသ၏ အကျိုးဆက်နှင့် ယှဉ်သဖြင့် အလိုရှိအပ် နှစ်သက်အပ်သော အဆင်းနှင့် ယှဉ်ကုန်သော သတ္တဝါတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဒုဗ္ဗဏ္ဏေ' ဟူသည် ဒေါသ၏ အကျိုးဆက်နှင့် ယှဉ်သဖြင့် အလိုမရှိအပ် မနှစ်သက်အပ်သော အဆင်းနှင့် ယှဉ်ကုန်သော သတ္တဝါတို့ကို ဆိုလိုသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် အဆင်းလှသူ၊ အဆင်းမလှသူဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'သုဂတေ' ဟူသည် ကောင်းသော လားရာဂတိသို့ ရောက်သော သတ္တဝါတို့ကို ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် အလောဘ၏ အကျိုးဆက်နှင့် ယှဉ်သဖြင့် ကြွယ်ဝချမ်းသာသောသူတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဒုဂ္ဂတေ' ဟူသည် မကောင်းသော လားရာဂတိသို့ ရောက်သော သတ္တဝါတို့ကို ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် လောဘ၏ အကျိုးဆက်နှင့် ယှဉ်သဖြင့် ဆင်းရဲမွဲတေ၍ အစားအစာ နည်းပါးသောသူတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'ယထာကမ္မူပဂေ' ဟူသည် မိမိတို့ ဆည်းပူးအပ်သော ကံအလျောက် ရောက်ရှိဖြစ်ပေါ်လာကြသော သတ္တဝါတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုပုဒ်တို့တွင် ရှေ့၌ရှိသော 'စုဝမာနေ' အစရှိသော ပုဒ်တို့ဖြင့် ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်၏ ကိစ္စကို ဟောတော်မူ၏။ ဤ 'ယထာကမ္မူပဂေ' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့်မူ ယထာကမ္မူပဂဉာဏ်၏ ကိစ္စကို ဟောတော်မူ၏။ ယထာကမ္မူပဂဉာဏ်နှင့် အနာဂတံသဉာဏ်တို့သည် ဒိဗ္ဗစက္ခုကိုသာ အခြေခံရှိကုန်သည်ဖြစ်၍ ဒိဗ္ဗစک္ခုနှင့်အတူတကွသာ ပြည့်စုံပြီးမြောက်ကြကုန်၏။ Kāyaduccaritenātiādīsu duṭṭhu caritaṃ, duṭṭhaṃ vā caritaṃ kilesapūtikattā duccaritaṃ. Kāyena duccaritaṃ, kāyato vā pavattaṃ duccaritaṃ kāyaduccaritaṃ. Evaṃ vacīmanoduccaritānipi daṭṭhabbāni. Samannāgatāti samaṅgībhūtā. Ariyānaṃ [Pg.173] upavādakāti buddhādīnaṃ ariyānaṃ, antamaso gihisotāpannānampi antimavatthunā vā guṇaparidhaṃsanena vā upavādakā akkosakā garahakā. Micchādiṭṭhikāti viparītadassanā. Micchādiṭṭhikammasamādānāti micchādiṭṭhihetubhūtasamādinnanānāvidhakammā. Ye ca micchādiṭṭhimūlakesu kāyakammādīsu aññepi samādapenti. Tattha vacīmanoduccaritaggahaṇena ariyūpavādamicchādiṭṭhīsu gahitāsupi tesaṃ puna vacanaṃ mahāsāvajjabhāvadassanatthaṃ. Mahāsāvajjo hi ariyūpavādo ānantariyasadiso. Yathāha – 'ကာယဒုစ္စရိတေန' အစရှိသော ပုဒ်တို့၌ ကိလေသာကြောင့် ပုပ်သိုးသောအဖြစ်ဖြင့် မကောင်းသဖြင့် ကျင့်အပ်သော သို့မဟုတ် မကောင်းသော အကျင့်ကို 'ဒုစရိုက်' ဟု ခေါ်၏။ ကိုယ်ဖြင့် ပြုကျင့်အပ်သော သို့မဟုတ် ကိုယ်မှ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဒုစရိုက်ကို 'ကာယဒုစရိုက်' ဟု ဆို၏။ ဝစီဒုစရိုက်၊ မနောဒုစရိုက်တို့ကိုလည်း ဤနည်းတူ သိအပ်၏။ 'သမန္နာဂတာ' ဟူသည် (ထိုဒုစရိုက်တို့နှင့်) တကွဖြစ်ကုန်သော ဟူလို။ 'အရိယာနံ ဥပဝါဒကာ' ဟူသည် ဘုရားအစရှိသော အရိယာတို့ကို၊ အဆုံးစွန်အားဖြင့် လူဖြစ်သော သောတာပန်တို့ကိုသော်လည်း ပါရာဇိကဝတ္ထုဖြင့် စွပ်စွဲခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သီလစသော ဂုဏ်တို့ကို ဖျက်ဆီးသဖြင့်လည်းကောင်း စွပ်စွဲတတ်၊ ဆဲရေးတတ်၊ ကဲ့ရဲ့တတ်သောသူတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကာ' ဟူသည် ဖောက်ပြန်မှားယွင်းသော အယူရှိသူများတည်း။ 'မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကမ္မသမာဒါနာ' ဟူသည် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကို အကြောင်းပြု၍ ဆောက်တည်အပ်သော အမျိုးမျိုးသော ကံရှိသူများတည်း။ သို့မဟုတ် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိလျှင် အခြေခံရှိသော ကာယကံစသည်တို့၌ အခြားသူတို့ကိုလည်း ဆောက်တည်စေသူများ ဖြစ်သည်။ ထိုသုံးပါးသော ဒုစရိုက်တို့တွင် ဝစီဒုစရိုက်နှင့် မနောဒုစရိုက်တို့ကို ယူခြင်းဖြင့် အရိယူပဝါဒ (အရိယာကို စွပ်စွဲခြင်း) နှင့် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့ ပါဝင်ပြီး ဖြစ်သော်လည်း ထိုအရိယူပဝါဒနှင့် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့ကို ထပ်မံ၍ သီးခြားဆိုခြင်းမှာ အပြစ်အလွန် ကြီးမားပုံကို ပြလိုသောကြောင့်တည်း။ စင်စစ်သော်ကား အရိယာကို စွပ်စွဲခြင်းသည် အပြစ်အလွန်ကြီးမားလှ၍ အာနန္တရိယကံနှင့် တူလှ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်သကဲ့သို့တည်း။ ‘‘Seyyathāpi, sāriputta, bhikkhu sīlasampanno samādhisampanno paññāsampanno diṭṭheva dhamme aññaṃ ārādheyya, evaṃsampadamidaṃ, sāriputta, vadāmi taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye’’ti (ma. ni. 1.149). သာရိပုတ္တရာ၊ သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာနှင့် ပြည့်စုံသော ရဟန်းသည် မျက်မှောက်ဘဝ၌ပင် အရဟတ္တဖိုလ်ကို ပြီးမြောက်စေနိုင်သကဲ့သို့၊ သာရိပုတ္တရာ၊ ထိုအတူပင် ထိုအရိယာကို စွပ်စွဲသော စကားကို မစွန့်ဘဲ၊ ထိုစွပ်စွဲလိုသော စိတ်ကို မစွန့်ဘဲ၊ ထိုအရိယာတို့ကို စွပ်စွဲခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော အယူကို မစွန့်လွှတ်ဘဲ ငရဲထိန်းတို့သည် ငရဲသို့ ဆောင်ယူသွား၍ ချထားသကဲ့သို့ ထိုအတူပင် ငရဲ၌ မချွတ်မလွဲ ကျရောက်ရလိမ့်မည်ဟု ငါဘုရား ဟောတော်မူ၏။ Micchādiṭṭhito ca mahāsāvajjataraṃ nāma aññaṃ natthi. Yathāha – မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိထက် အပြစ်ကြီးမားသော အခြားကံမည်သည် မရှိပေ။ ထိုအကြောင်းကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ မိန့်တော်မူခဲ့၏ - ‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi evaṃ mahāsāvajjataraṃ, yathayidaṃ, bhikkhave, micchādiṭṭhi. Micchādiṭṭhiparamāni, bhikkhave, vajjānī’’ti (a. ni. 1.310). “ရဟန်းတို့၊ ဤမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကဲ့သို့ အပြစ်အလွန်ကြီးမားသော အခြားတစ်ခုသော တရားကိုမျှလည်း ငါဘုရား မမြင်မိပေ။ ရဟန်းတို့၊ အပြစ်အားလုံးတွင် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသည်သာ အကြီးမားဆုံးသော အတိုင်းအတာ ရှိ၏။” Kāyassa bhedāti upādinnakkhandhapariccāgā. Paraṃ maraṇāti tadanantaraṃ abhinibbattakkhandhaggahaṇe. Atha vā kāyassa bhedāti jīvitindriyassa upacchedā. Paraṃ maraṇāti cutito uddhaṃ. Apāyantiādi sabbaṃ nirayavevacanaṃ. Nirayo hi saggamokkhahetubhūtā puññasammatā ayā apetattā, sukhānaṃ vā āyassa abhāvā apāyo. Dukkhassa gati paṭisaraṇanti duggati, dosabahulatāya vā duṭṭhena kammunā nibbattā gati duggati. Vivasā nipatanti tattha dukkaṭakārinoti vinipāto. Natthi ettha assādasaññito ayoti nirayo. ‘ကာယဿ ဘေဒါ’ (ခန္ဓာကိုယ် ပျက်စီးခြင်း) ဟူသည်မှာ ဥပါဒိန္နကဖြစ်သော ခန္ဓာကို စွန့်လွှတ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ‘ပရံ မရဏာ’ (သေသည်မှနောက်၌) ဟူသည်မှာ ထိုခန္ဓာကို စွန့်လွှတ်သည့်နောက် ကပ်လျက်ဖြစ်သော အသစ်ဖြစ်သော ခန္ဓာကို ယူသောအခါ၌ ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ်လျှင်လည်း ‘ကာယဿ ဘေဒါ’ ဟူသည်မှာ ဇီဝိတိန္ဒြေ ပြတ်စဲခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပြီး၊ ‘ပရံ မရဏာ’ ဟူသည်မှာ စုတိစိတ်၏ အထက်၌ ဖြစ်သည်။ ‘အပါယ’ အစရှိသော စကားလုံးအားလုံးသည် ငရဲ (နိရယ) ဟူသော စကားလုံး၏ ဝေဝုစ်များ ဖြစ်ကြသည်။ စင်စစ်သော်ကား ငရဲသည် နတ်ရွာနိဗ္ဗာန်၏ အကြောင်းဖြစ်သော၊ ကောင်းမှုဟု သမုတ်အပ်သော ကုသိုလ်မှ ကင်းသောကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ချမ်းသာတို့၏ ကောင်းစွာ သာယာခြင်း မရှိခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း ‘အပါယ်’ (အပါယ) မည်၏။ ဆင်းရဲတို့၏ လားရာ လဲလျောင်းရာ ဖြစ်သောကြောင့် ‘ဒုဂ္ဂတိ’ မည်၏။ သို့မဟုတ်လျှင်လည်း ဒေါသများပြားခြင်းကြောင့် မကောင်းသော ကံဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော လားရာဖြစ်၍ ‘ဒုဂ္ဂတိ’ မည်၏။ ထိုငရဲ၌ မကောင်းမှုကို ပြုသောသူတို့သည် မိမိတို့ အလိုမရှိဘဲလျက် ကျရောက်ကြရသောကြောင့် ‘ဝိနိပါတ်’ (ဝိနိပါတ) မည်၏။ ဤငရဲ၌ ‘အဿာဒ’ ဟုခေါ်သော သာယာဖွယ် လုံးဝမရှိသောကြောင့် ‘နိရယ’ (ငရဲ) မည်၏။ Atha vā apāyaggahaṇena tiracchānayoniṃ dīpeti, tiracchānayoni hi apāyo, sugatito apetattā. Na duggati, mahesakkhānaṃ nāgarājādīnaṃ sambhavato. Duggatiggahaṇena pettivisayaṃ dīpeti, so hi apāyo ceva duggati ca sugatito apetattā, dukkhassa ca gatibhūtattā. Na tu vinipāto asurasadisaṃ avinipatitattā. Petamahiddhikānañhi [Pg.174] vimānānipi nibbattanti. Vinipātaggahaṇena asurakāyaṃ dīpeti, so hi yathāvuttenatthena apāyo ceva duggati ca sukhasamussayehi vinipātattā vinipātoti vuccati. Nirayaggahaṇena avīciādianekappakāraṃ nirayameva dīpeti. Upapannāti upagatā, tattha abhinibbattāti adhippāyo. Vuttavipariyāyena sukkapakkho veditabbo. သို့မဟုတ်လျှင်လည်း ‘အပါယ်’ ဟူသော စကားလုံးဖြင့် တိရစ္ဆာန်မျိုးဘုံကို ပြသ၏။ စင်စစ်သော်လည်း တိရစ္ဆာန်မျိုးသည် သုဂတိမှ ကင်းသောကြောင့် အပါယ်မည်၏။ တန်ခိုးကြီးသော နဂါးမင်းစသည်တို့ ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ဒုဂ္ဂတိမူ မမည်ပေ။ ‘ဒုဂ္ဂတိ’ ဟူသော စကားလုံးဖြင့် ပြိတ္တာဘုံကို ပြသ၏။ စင်စစ်သော်လည်း ထိုပြိတ္တာဘုံသည် သုဂတိမှ ကင်းလွတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆင်းရဲခြင်း၏ လားရာဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း အပါယ်လည်းမည်၏၊ ဒုဂ္ဂတိလည်းမည်၏။ သို့သော် ပြိတ္တာအသူရာများနှင့် တူသဖြင့် မချို့တဲ့သောကြောင့် (ဘဝအခြေအနေ အလွန်မနိမ့်ကျသောကြောင့်) ဝိနိပါတ်ဟူ၍မူ မမည်ပေ။ တန်ခိုးကြီးသော ပြိတ္တာတို့အား ဗိမာန်များပင် ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့်တည်း။ ‘ဝိနိပါတ်’ ဟူသော စကားလုံးဖြင့် အသူရကာယ်ဘုံကို ပြသ၏။ စင်စစ်သော်လည်း ထိုအသူရကာယ်ဘုံသည် ဆိုခဲ့ပြီးသောအနက်ဖြင့် အပါယ်လည်းမည်၏၊ ဒုဂ္ဂတိလည်းမည်၏။ ချမ်းသာအပေါင်းတို့မှ လျှောကျပျက်စီးသောကြောင့် ‘ဝိနိပါတ်’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ‘နိရယ’ ဟူသော စကားလုံးဖြင့်မူ အဝီစိအစရှိသော များပြားလှစွာသော ငရဲကိုသာ ပြသ၏။ ‘ဥပပန္နာ’ ဟူသည်မှာ ထိုငရဲ၌ ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဆိုခဲ့ပြီးသော အနက်တို့မှ ပြောင်းပြန်အားဖြင့် သုဂတိဘက် (ကုသိုလ်ဖက်) ကိုလည်း သိအပ်၏။ Ayaṃ pana viseso – ettha sugatiggahaṇena manussagatimpi saṅgaṇhāti. Saggaggahaṇena devagatiṃ eva. Tattha sundarā gatīti sugati. Rūpādīhi visayehi suṭṭhu aggoti saggo. So sabbopi lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti ayaṃ vacanattho. Amukāya kappakoṭiyaṃ upacitaṃ tenāyaṃ etarahi, anāgate vā saggūpago apāyūpago cāti aṭṭhamanavamabalañāṇakiccaṃ ekajjhaṃ katvā dassitaṃ. Tathā kappasatasahassevātiādīsupi. Tenevāha – ‘‘imāni bhagavato dve ñāṇānī’’ti. ထူးခြားချက်မှာမူ - ဤသုဂတိဖက်၌ ‘သုဂတိ’ ဟူသော စကားလုံးဖြင့် လူ့ပြည်ကိုလည်း ထည့်သွင်းယူ၏။ ‘သဂ္ဂ’ ဟူသော စကားလုံးဖြင့် နတ်ပြည်ကိုသာ ထည့်သွင်းယူ၏။ ထိုစကားလုံးများအနက် ကောင်းမြတ်သော လားရာဖြစ်သောကြောင့် ‘သုဂတိ’ မည်၏။ ရူပါရုံအစရှိသော အာရုံတို့ဖြင့် အလွန်တရာ မြတ်သောကြောင့် ‘သဂ္ဂ’ (နတ်ပြည်) မည်၏။ ထိုအားလုံးသည်လည်း ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် ‘လောက’ ဟု ခေါ်ဆိုရခြင်းမှာ စကားလုံးတို့၏ အနက်ဖြစ်၏။ ‘ဤမည်သော ကမ္ဘာကုဋေ၌ ဆည်းပူးအပ်သော ကံဖြင့် ဤသူသည် ယခုအခါ၌လည်းကောင်း၊ အနာဂတ်ကာလ၌လည်းကောင်း နတ်ပြည်သို့ လားရသည်ဖြစ်စေ၊ အပါယ်သို့ လားရသည်ဖြစ်စေ ဖြစ်၏’ ဟု အဋ္ဌမဗလဉာဏ်နှင့် နဝမဗလဉာဏ်တို့၏ ကိစ္စကို တပေါင်းတည်းပြု၍ ပြသတော်မူ၏။ ကမ္ဘာတစ်သိန်း စသည်တို့၌လည်း ထိုနည်းတူစွာပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ‘ဤဉာဏ်နှစ်ပါးတို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ အားတော်များ ဖြစ်ကြကုန်၏’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ Nihato māro bodhimūleti nihato samucchinno kilesamāro bodhirukkhamūle. Idaṃ bhagavato dasamaṃ balanti idaṃ kilesamārassa hananaṃ samucchindanaṃ bhagavato dasamaṃ balaṃ. Tenevāha – ‘‘sabbāsavaparikkhayaṃ ñāṇa’’nti. Yasmā pana yadā arahattamaggena savāsanā sabbe āsavā khepitā, tadā bhagavatā sabbaññutaññāṇaṃ adhigataṃ nāma, tasmā ‘‘yaṃ sabbaññutā pattā’’tiādi vuttaṃ. ‘နိဟတော မာရော ဗောဓိမူလေ’ ဟူသည်မှာ ဗောဓိပင်ရင်း၌ ကိလေသာမာရ်ကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်ပြီးပြီဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ဣဒံ ဘဂဝတော ဒသမံ ဗလံ’ ဟူသည်မှာ ကိလေသာမာရ်ကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်ကြောင်းဖြစ်သော ဤဉာဏ်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ ဆယ်ခုမြောက်သော အားတော် မည်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ‘သဗ္ဗာသဝပရိက္ခယဉာဏ်’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ အကြင်အကြောင်းကြောင့် အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် ဝါသနာနှင့်တကွ အလုံးစုံသော အာသဝေါတရားတို့ကို ကုန်စင်စေအပ်သောအခါ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို ရရှိတော်မူသည်မည်၏။ ထို့ကြောင့် ‘သဗ္ဗညုတဉာဏ်သို့ ရောက်တော်မူသဖြင့်...’ စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ Ayaṃ tāvettha ācariyānaṃ samānatthakathā. Paravādī panāha – ‘‘dasabalañāṇaṃ nāma pāṭiekkaṃ natthi, yasmā ‘sabbaññutā pattā viditā sabbadhammā’ti vuttaṃ, tasmā sabbaññutaññāṇassevāyaṃ pabhedo’’ti, taṃ na tathā daṭṭhabbaṃ. Aññameva hi dasabalañāṇaṃ, aññaṃ sabbaññutaññāṇaṃ. Dasabalañāṇañhi sakasakakiccameva jānāti, sabbaññutaññāṇaṃ tampi tato avasesampi jānāti. Dasabalañāṇesu hi paṭhamaṃ kāraṇākāraṇameva jānāti. Dutiyaṃ kammaparicchedameva, tatiyaṃ dhātunānattakāraṇameva, catutthaṃ ajjhāsayādhimuttimeva, pañcamaṃ kammavipākantarameva, chaṭṭhaṃ jhānādīhi saddhiṃ tesaṃ saṃkilesādimeva, sattamaṃ indriyānaṃ tikkhamudubhāvameva, aṭṭhamaṃ pubbenivutthakkhandhasantatimeva, navamaṃ sattānaṃ cutūpapātameva, dasamaṃ saccaparicchedameva. Sabbaññutaññāṇaṃ pana etehi jānitabbañca tato uttariñca pajānāti. Etesaṃ pana kiccaṃ sabbaṃ na karoti[Pg.175]. Tañhi jhānaṃ hutvā appetuṃ na sakkoti, iddhi hutvā vikubbituṃ na sakkoti, maggo hutvā kilese khepetuṃ na sakkoti. ဤစကားသည် ဤဒသဗလဉာဏ်အရာ၌ ဆရာတို့၏ တူညီသော အဋ္ဌကထာစကား ဖြစ်သည်။ ပရဝါဒီပုဂ္ဂိုလ်ကမူ - ‘ဒသဗလဉာဏ်ဟူသည် အသီးသီး သီးခြားမရှိပေ။ သဗ္ဗညုတဉာဏ်သို့ ရောက်တော်မူသဖြင့် အလုံးစုံသောတရားတို့ကို သိတော်မူ၏ ဟု ပါဠိ၌ ဆိုအပ်သောကြောင့် ဤဒသဗလဉာဏ်သည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်၏ အပြားမျှသာ ဖြစ်သည်’ ဟု ဆို၏။ ထိုစကားကို ထိုသို့ မမှတ်အပ်ပေ။ စင်စစ်သော်လည်း ဒသဗလဉာဏ်သည် သီးခြားတခြားဖြစ်ပြီး၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်သည်လည်း သီးခြားတခြား ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဒသဗလဉာဏ်သည် မိမိတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ ကိစ္စများကိုသာ သိ၏၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်သည်ကား ထိုဒသဗလဉာဏ်၏ ကိစ္စကိုလည်းကောင်း၊ ထိုမှ ကြွင်းကျန်သော ကိစ္စကိုလည်းကောင်း သိ၏။ ထိုစကား မှန်ပေ၏။ အဘယ်သို့ သိသနည်းဟူမူ - ဒသဗလဉာဏ်တို့တွင် ပထမဉာဏ်သည် အကြောင်းဟုတ်သည်၊ မဟုတ်သည်ကိုသာ သိ၏။ ဒုတိယဉာဏ်သည် ကံ၏ အပိုင်းအခြားကိုသာ သိ၏။ တတိယဉာဏ်သည် ဓာတ်အထူးကိုသာ သိ၏။ စတုတ္ထဉာဏ်သည် အဇ္ဈာသယကို နှလုံးသွင်းခြင်းကိုသာ သိ၏။ ပဉ္စမဉာဏ်သည် ကံ၏ အကျိုးထူးကိုသာ သိ၏။ ဆဋ္ဌမဉာဏ်သည် ဈာန်အစရှိသည်တို့နှင့်တကွ ထိုဈာန်တို့၏ ညစ်ညူးခြင်း အစရှိသည်ကိုသာ သိ၏။ သတ္တမဉာဏ်သည် ဣန္ဒြေတို့၏ ထက်မြက်ခြင်း၊ နူးညံ့ခြင်းကိုသာ သိ၏။ အဋ္ဌမဉာဏ်သည် ရှေး၌ နေခဲ့ဖူးသော ခန္ဓာအစဉ်ကိုသာ သိ၏။ နဝမဉာဏ်သည် သတ္တဝါတို့၏ စုတိပဋိသန္ဓေကိုသာ သိ၏။ ဒသမဉာဏ်သည် သစ္စာအပိုင်းအခြားကိုသာ သိ၏။ သဗ္ဗညုတဉာဏ်သည်ကား ထိုဒသဗလဉာဏ်တို့ သိအပ်သော တရားကိုလည်းကောင်း၊ ထိုထက် အလွန်ဖြစ်သော တရားကိုလည်းကောင်း သိ၏။ သို့သော်လည်း ထိုဒသဗလဉာဏ်တို့၏ ကိစ္စအားလုံးကို ကိုယ်တိုင် မပြုပေ။ စင်စစ်သော်လည်း ထိုသဗ္ဗညုတဉာဏ်သည် ဈာန်ဖြစ်၍ ဝင်စားခြင်းငှာ မတတ်နိုင်၊ တန်ခိုးဖြစ်၍ ဖန်ဆင်းခြင်းငှာ မတတ်နိုင်၊ မဂ်ဖြစ်၍ ကိလေသာကို ကုန်စေခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ပေ။ Apica paravādī evaṃ pucchitabbo ‘‘dasabalañāṇaṃ nāmetaṃ savitakkasavicāraṃ avitakkavicāramattaṃ avitakkaavicāraṃ kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ lokiyaṃ lokuttara’’nti. Jānanto ‘‘paṭipāṭiyā satta savitakkasavicārānī’’ti vakkhati, tato parāni dve avitakkaavicārānīti, āsavakkhayañāṇaṃ siyā savitakkasavicāraṃ, siyā avitakkavicāramattaṃ, siyā avitakkaavicāranti. Tathā paṭipāṭiyā satta kāmāvacarāni, tato dve rūpāvacarāni, avasāne ekaṃ lokuttaranti vakkhati. Sabbaññutaññāṇaṃ pana savitakkasavicārameva kāmāvacarameva lokiyamevāti niṭṭhamettha gantabbaṃ. တစ်နည်းလည်း ပရဝါဒီပုဂ္ဂိုလ်ကို ဤသို့ မေးအပ်၏ - ‘ဤဒသဗလဉာဏ်မည်သည် သဝိတက်သဝိစာရလော၊ အဝိတက်ဝိစာရမတ္တလော၊ အဝိတက်အဝိစာရလော၊ ကာမာဝစရလော၊ ရူပါဝစရလော၊ အရူပါဝစရလော၊ လောကီလော၊ လောကုတ္တရာလော’ ဟု မေးအပ်၏။ သိရှိသော ပရဝါဒီပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်ပါက - ‘အစဉ်အတိုင်း ခုနစ်ပါးသော ဉာဏ်တို့သည် သဝိတက်သဝိစာရ ဖြစ်ကုန်၏’ ဟု ဆိုလတ္တံ့။ ‘ထိုမှ နောက်ဖြစ်သော နှစ်ပါးသော ဉာဏ်တို့သည် အဝိတက်အဝိစာရ ဖြစ်ကုန်၏’ ဟု ဆိုလတ္တံ့။ ‘အာသဝက္ခယဉာဏ်သည် တစ်ခါတစ်ရံ သဝိတက်သဝိစာရ ဖြစ်၏၊ တစ်ခါတစ်ရံ အဝိတက်ဝိစာရမတ္တ ဖြစ်၏၊ တစ်ခါတစ်ရံ အဝိတက်အဝိစာရ ဖြစ်၏’ ဟု ဆိုလတ္တံ့။ ထိုနည်းတူစွာပင် ‘အစဉ်အတိုင်း ခုနစ်ပါးသော ဉာဏ်တို့သည် ကာမာဝစရ ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုမှ နှစ်ပါးသော ဉာဏ်တို့သည် ရူပါဝစရ ဖြစ်ကုန်၏၊ အဆုံး၌ တစ်ပါးသော ဉာဏ်သည် လောကုတ္တရာ ဖြစ်၏’ ဟု ဆိုလတ္တံ့။ သဗ္ဗညုတဉာဏ်သည်ကား သဝိတက်သဝိစာရသက်သက်သာ ဖြစ်၏၊ ကာမာဝစရသက်သက်သာ ဖြစ်၏၊ လောကီသက်သက်သာ ဖြစ်၏ဟု ဤအရာ၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ချအပ်၏။ Vicayahārasampātavaṇṇanā niṭṭhitā. ဝိစယဟာရသမ္ပာတဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။ 3. Yuttihārasampātavaṇṇanā ၃. ယုတ္တိဟာရသမ္ပာတဝဏ္ဏနာ 65. Evaṃ nānānayehi vicayahārasampātaṃ vitthāretvā idāni yuttihārasampātādīni dassetuṃ ‘‘tattha katamo yuttihārasampāto’’tiādi āraddhaṃ. Tattha ‘‘tasmā rakkhitacittassā’’ti gāthāya padattho vitthāritoyeva. Rakkhitacittassa sammāsaṅkappagocaro bhavissatīti yujjatīti manacchaṭṭhāni dvārāni satikavāṭena pidahitvā viharantassa kāmavitakkādīnaṃ micchāsaṅkappānaṃ avasaro eva natthīti nekkhammavitakkādiko sammāsaṅkappo eva tassa gocaro pavattiṭṭhānaṃ bhavissatīti ayamattho yujjati. Yuttiyā ghaṭeti saṃsandati sametīti attho. Sammāsaṅkappagocaro sammādiṭṭhi bhavissatīti vuttanayena sammāsaṅkappagocaro puggalo aviparītameva vitakkato sammādiṭṭhi bhavissati. Sammādiṭṭhisaṅkhātaṃ vipassanāñāṇaṃ purakkhatvā viharanto maggañāṇena pañcannaṃ khandhānaṃ udayabbayaṃ asammohato paṭivijjhissati. Tathā paṭivijjhanto ca dukkhasabhāvattā duggatisaṅkhātā sabbā bhavagatiyo jahissati, tato eva sabbaṃ vinipātabhayaṃ saṃsārabhayañca samatikkamissatīti sabbopi cāyamattho yutto evāti. ၆၅. ဤသို့ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့် အထူးထူးသော နည်းတို့ဖြင့် ဝိစယဟာရသမ္ပာတကို ပြည့်စုံစေပြီး၍ ယခုအခါ ယုတ္တိဟာရသမ္ပာတအစရှိသည်တို့ကို ပြခြင်းငှာ “ထိုတွင် ယုတ္တိဟာရသမ္ပာတမည်သည် အဘယ်နည်း”ဟူသော အစရှိသည်တို့ကို စတင်ခဲ့ပြီ။ ထိုယုတ္တိဟာရသမ္ပာတ အစရှိသည်တို့၌ “ထို့ကြောင့် စိတ်ကိုစောင့်ရှောက်သူအား”ဟူသော ဂါထာ၏ ပုဒ်အနက်သည် ရှေ့တွင် ဖွင့်ဆိုပြီးဖြစ်သည်။ “ရက္ခိတစိတ္တဿ...ယုဇ္ဇတိ”ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ မနောဒွါရလျှင် ခြောက်ခုမြောက်ရှိကုန်သော ဒွါရတို့ကို သတိတည်းဟူသော တံခါးရွက်ဖြင့် ပိတ်၍ နေသောသူအား ကာမဝိတက်အစရှိကုန်သော မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပတို့၏ အခွင့်သည်သာလျှင် မရှိ။ ထို့ကြောင့် နေက္ခမ္မဝိတက်စသော သမ္မာသင်္ကပ္ပသည်သာလျှင် ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ ကျက်စားရာဖြစ်သော ဖြစ်ရာဌာန ဖြစ်လိမ့်မည်။ ဤအနက်သည် သင့်လျော်၏၊ ယုတ္တိနှင့်စပ်၏၊ နှီးနှော၏၊ ညီ၏။ ဤသို့လျှင် အနက်ဖြစ်၏။ “သမ္မာသင်္ကပ္ပဂေါစရော သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဘဝိဿတိ”ဟူသည်ကား ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် သမ္မာသင်္ကပ္ပလျှင် ဖြစ်ရာရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် မဖောက်မပြန်သာလျှင် ကြံသောကြောင့် မဖောက်မပြန်မှန်သောအယူရှိသည် ဖြစ်လိမ့်မည်။ သမ္မာဒိဋ္ဌိမည်သော ဝိပဿနာဉာဏ်ကို ရှေ့ညွှန်ပြု၍ နေသောကြောင့် မဂ်ဉာဏ်ဖြင့် ငါးပါးကုန်သော ခန္ဓာတို့၏ ဖြစ်ခြင်း၊ ပျက်ခြင်းကို မတွေဝေသောအားဖြင့် ထိုးထွင်း၍ သိလိမ့်မည်။ ထိုသို့သော အခြင်းအရာဖြင့် ထိုးထွင်း၍ သိသူဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ သိသောကြောင့်လည်းကောင်း ဒုက္ခသဘောရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ဒုဂ္ဂတိမည်ကုန်သော အလုံးစုံကုန်သော ဘဝဂတိတို့ကို စွန့်လိမ့်မည်။ ထိုသို့ ဖွင့်သောကြောင့်သာလျှင် အလုံးစုံသော ဝိနိပါတဘေးကိုလည်းကောင်း၊ သံသရာဘေးကိုလည်းကောင်း လွန်မြောက်လိမ့်မည်။ ဤသို့ အလုံးစုံလည်းဖြစ်သော ဤအနက်သည် သင့်လျော်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏။ Yuttihārasampātavaṇṇanā niṭṭhitā. ယုတ္တိဟာရသမ္ပာတ အဖွင့်အကျယ်သည် ပြီးပြီ။ 4. Padaṭṭhānahārasampātavaṇṇanā ၄. ပဒဋ္ဌာနဟာရသမ္ပာတ အဖွင့်အကျယ် 66. Sakasampattiyā [Pg.176] viya susaṃvihitasaṅkappo bhavati. Indriyesu guttadvāratā sucaritapāripūriyā āsannakāraṇanti āha – ‘‘rakkhitacittassāti tiṇṇaṃ sucaritānaṃ padaṭṭhāna’’nti. Tassattho – ‘‘rakkhitacittassā’’ti idaṃ tiṇṇaṃ sucaritānaṃ padaṭṭhānavacananti. Nekkhammasaṅkappādibahulassa kāmacchandādinīvaraṇappahānaṃ sukaranti nekkhammasaṅkappādayo samathassa āsannakāraṇanti āha – ‘‘sammāsaṅkappagocaroti samathassa padaṭṭhāna’’nti. Kammassakatāsammādiṭṭhiyaṃ sappaccayanāmarūpadassanasammādiṭṭhiyañca ṭhito attādhīnaṃ saṃsāradukkhaṃ passanto tadatikkamanupāyaṃ vipassanaṃ ārabhatīti sammādiṭṭhivipassanāya visesakāraṇanti āha – ‘‘sammādiṭṭhipurekkhāroti vipassanāya padaṭṭhāna’’nti. Udayabbayadassanaṃ ussukkāpento sammattaniyāmaṃ okkamatīti taṃ paṭhamamaggādhigamassa kāraṇanti āha – ‘‘ñatvāna udayabbayanti dassanabhūmiyā padaṭṭhāna’’nti. Ālokasaññāmanasikārādīhi thinamiddhassa abhibhavanaṃ vīriyassa āsannakāraṇanti āha – ‘‘thinamiddhābhibhū bhikkhūti vīriyassa padaṭṭhāna’’nti. Yadipi ariyamaggakkhaṇe pahānabhāvanā samānakālā ekābhisamayassa icchitattā, tathāpi pahātabbassa pahānābhāve bhāvanāpāripūrī natthīti pahānanimittā viya katvā bhāvanā vuttā ‘‘sabbā duggatiyo jaheti bhāvanāya padaṭṭhāna’’nti. Atha vā ‘‘sabbā duggatiyo jahe’’ti idaṃ bhagavato vacanaṃ yogīnaṃ ussāhajananatthaṃ ānisaṃsakittanaṃ hotīti bhāvanāya visesakāraṇanti vuttaṃ ‘‘sabbā…pe… padaṭṭhāna’’nti. ၆၆. မိမိ၏ ပြည့်စုံခြင်းဖြင့် ဖြစ်သကဲ့သို့ ကောင်းစွာ စီရင်အပ်သော ကောင်းသော အကြံရှိသည် ဖြစ်၏။ ဣန္ဒြေတို့၌ လုံခြုံသောတံခါးရှိခြင်းသည် သုစရိုက်ပြည့်စုံခြင်း၏ နီးစပ်သော အကြောင်းဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် “စိတ်ကို စောင့်ရှောက်သူအား သုစရိုက်သုံးပါးတို့၏ အကြောင်းဖြစ်သည်”ဟူ၍ ဆို၏။ ထိုပါဠိ၏ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ “ရက္ခိတစိတ္တဿ”ဟူသော ဤစကားသည် သုံးပါးကုန်သော သုစရိုက်တို့၏ နီးစပ်သောအကြောင်းကို ဟောသောစကားတည်း။ နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပစသည်တို့နှင့် များစွာယှဉ်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား ကာမစ္ဆန္ဒအစရှိသော နီဝရဏကို ပယ်ခြင်းကို ပြုလွယ်၏။ ထို့ကြောင့် နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပအစရှိသည်တို့သည် သမထ၏ နီးစပ်သောအကြောင်း ဖြစ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် “သမ္မာသင်္ကပ္ပဂေါစရောသည် သမထ၏အကြောင်းဖြစ်သည်”ဟူ၍ ဆို၏။ ကမ္မဿကတဉာဏ်တည်းဟူသော သမ္မာဒိဋ္ဌိ၌လည်းကောင်း၊ အကြောင်းနှင့်တကွဖြစ်သော နာမ်ရုပ်တို့ကို မြင်တတ်သော သမ္မာဒိဋ္ဌိ၌လည်းကောင်း တည်သောသူသည် မိမိနှင့်စပ်သော သံသရာဆင်းရဲကို မြင်သည်ဖြစ်၍ ထိုသံသရာဆင်းရဲကို လွန်မြောက်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ဝိပဿနာကို အားထုတ်၏။ ထို့ကြောင့် သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် ဝိပဿနာ၏ ထူးသော အကြောင်းဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် “သမ္မာဒိဋ္ဌိကို ရှေ့ဆောင်ပြုခြင်းသည် ဝိပဿနာ၏အကြောင်းဖြစ်သည်”ဟူ၍ ဆို၏။ အဖြစ်အပျက်ကို မြင်ခြင်းဖြင့် လုံ့လပြုသောသူသည် မဖောက်မပြန်သော သဘော၌ မြဲသောမဂ်သို့ ဆိုက်ရောက်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအဖြစ်အပျက်ကို မြင်ခြင်းသည် သောတာပတ္တိမဂ်ကို ရခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် “အဖြစ်အပျက်ကို သိခြင်းသည် ဒဿနဘူမိ၏အကြောင်းဖြစ်သည်”ဟူ၍ ဆို၏။ အာလောကသညာကို နှလုံးသွင်းခြင်း အစရှိသည်တို့ဖြင့် ထိနမိဒ္ဓ၏ နှိပ်စက်ခြင်းသည် ဝီရိယ၏ နီးစပ်သောအကြောင်းဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် “ထိနမိဒ္ဓကို အောင်သော ရဟန်းသည် ဝီရိယ၏အကြောင်းဖြစ်သည်”ဟူ၍ ဆို၏။ အရိယမဂ်ခဏ၌ တစ်ပြိုင်နက်သိခြင်း၏ အလိုရှိသောကြောင့် ပယ်ခြင်း၊ ပွားစေခြင်းတို့သည် တူသောကာလရှိကုန်သည် ဖြစ်ကြသော်လည်း သို့သော်လည်း ပယ်အပ်သောတရားကို ပယ်ခြင်းမရှိလျှင် ဘာဝနာ၏ ပြည့်စုံခြင်းသည် မရှိ။ ထို့ကြောင့် ပဟာန်လျှင် အကြောင်းရှိသကဲ့သို့ ပြု၍ “အလုံးစုံသော ဒုဂ္ဂတိတို့ကို စွန့်ခြင်းသည် ဘာဝနာ၏အကြောင်းဖြစ်သည်”ဟူ၍ ဘာဝနာကို ဆို၏။ သို့မဟုတ် “အလုံးစုံသော ဒုဂ္ဂတိတို့ကို စွန့်လွှတ်စေ”ဟူသော မြတ်စွာဘုရား၏ ဤစကားသည် ယောဂီတို့အား အားထုတ်ခြင်းကို ဖြစ်စေခြင်းငှာ အကျိုးဆက်ကို ကြားစေသောစကားဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဘာဝနာ၏ထူးသော အကြောင်းဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် “အလုံးစုံ... အကြောင်း”ဟူ၍ ဆို၏။ Padaṭṭhānahārasampātavaṇṇanā niṭṭhitā. ပဒဋ္ဌာနဟာရသမ္ပာတ အဖွင့်အကျယ်သည် ပြီးပြီ။ 5. Lakkhaṇahārasampātavaṇṇanā ၅. လက္ခဏဟာရသမ္ပာတ အဖွင့်အကျယ် 67. Indriyesu guttadvāratā satisaṃvaro, satibalena ca nekkhammavitakkādibahulo hotīti vuttaṃ – ‘‘tasmā rakkhitacittassa sammāsaṅkappagocaroti idaṃ satindriya’’nti. Tassattho – ‘‘tasmā rakkhitacittassa sammāsaṅkappagocaro’’ti ettha rakkhitacittatāya ca sammāsaṅkappagocaratā kāraṇūpacārena [Pg.177] idaṃ satindriyaṃ, gahitāni bhavanti pañcindriyāni indriyalakkhaṇena vimuttiparipācanabhāvena vā ekalakkhaṇattāti adhippāyo. Gahito bhavatīti ettha maggalakkhaṇena gahaṇaṃ suviññeyyanti taṃ ṭhapetvā kāraṇato gahaṇaṃ dassetuṃ ‘‘sammādiṭṭhito hi sammāsaṅkappo pabhavatī’’tiādi vuttaṃ. Tato eva gahito bhavati ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti vatvā vimuttivimuttiñāṇadassanānipi vuttāni. ၆၇. ဣန္ဒြေတို့၌ လုံခြုံသောတံခါးရှိခြင်းသည် သတိသံဝရတည်း၊ သတိ၏ အစွမ်းအားဖြင့်လည်း များစွာသော နေက္ခမ္မဝိတက် အစရှိသည်တို့နှင့် ပြည့်စုံသည် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် “ထို့ကြောင့် စိတ်ကိုစောင့်ရှောက်သောသူအား သမ္မာသင်္ကပ္ပသည် သတိန္ဒြေမည်၏”ဟူ၍ ဆို၏။ ထိုပါဠိ၏ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ “ထို့ကြောင့် စိတ်ကိုစောင့်ရှောက်သောသူအား သမ္မာသင်္ကပ္ပဂေါစရ”ဟူသော ဤ၌ စောင့်ရှောက်အပ်သော စိတ်ရှိသည်၏ အဖြစ်သည်လည်းကောင်း၊ အကြင်သမ္မာသင်္ကပ္ပလျှင် ဖြစ်ရာရှိသည်၏ အဖြစ်သည်လည်းကောင်း ရှိ၏၊ ဤသည်ကား အကြောင်းကို အကျိုးကဲ့သို့ တင်စားခေါ်ဝေါ်ခြင်းအားဖြင့် သတိန္ဒြေမည်၏။ ဣန္ဒြေ၏ လက္ခဏာအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အရဟတ္တဖိုလ်ကို ရင့်စေတတ်သည်၏ အဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း တူညီသော လက္ခဏာရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ပဉ္စေန္ဒြေတို့ကို ယူအပ်ကုန်သည် ဖြစ်ကုန်၏ဟူ၍ အလိုရှိအပ်၏။ “ယူအပ်သည် ဖြစ်၏”ဟူသော ဤ၌ မဂ်၏ လက္ခဏာအားဖြင့် ယူခြင်းကို ကောင်းစွာသိလွယ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုမဂ်၏ လက္ခဏာအားဖြင့် ယူခြင်းကို ဖယ်၍ အကြောင်းအားဖြင့် ယူခြင်းကို ပြခြင်းငှာ “မှန်ကန်သော အမြင်မှသာ မှန်ကန်သော ကြံစည်မှု ဖြစ်ပေါ်လာသည်”ဟူသော အစရှိသည်တို့ကို ဆို၏။ ထိုအကြောင်းကြောင့်သာလျှင် “အရိယမဂ် ရှစ်ပါးကို ယူအပ်၏”ဟူ၍ ဆိုပြီး၍ ဖိုလ် (ဝိမုတ္တိ) နှင့် ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ် (ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿန) တို့ကိုလည်း ဆိုအပ်ကုန်၏။ Lakkhaṇahārasampātavaṇṇanā niṭṭhitā. လက္ခဏဟာရသမ္ပာတ အဖွင့်အကျယ်သည် ပြီးပြီ။ 6. Catubyūhahārasampātavaṇṇanā ၆. စတုဗျူဟဟာရသမ္ပာတ အဖွင့်အကျယ် 68. Rakkhīyatīti rakkhitaṃ. Idaṃ padavasena nibbacanaṃ. Yasmā pana atthavasena nibbacane vutte padavasena nibbacanaṃ vuttameva hoti, tasmā ‘‘rakkhitaṃ paripālīyatīti esā niruttī’’ti vuttaṃ. Tattha iti-saddo ādyattho, pakāre vā. Tena evamādikā evaṃpakārā vā esā niruttīti vuttaṃ hoti. Tasmā cintetīti cittaṃ. Attano santānaṃ cinotīti cittaṃ, paccayehi citanti cittaṃ, cittavicittaṭṭhena cittaṃ, cittakaraṇaṭṭhena cittaṃ. Sammā saṅkappetīti sammāsaṅkappotiādinā nirutti veditabbā. ၆၈. စောင့်ရှောက်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် “ရက္ခိတံ”မည်၏။ ဤသည်ကား ပုဒ်၏ အစွမ်းအားဖြင့် ဝိဂြိုဟ်တည်း။ အကြင်အကြောင်းကြောင့်ကား အနက်၏အစွမ်းအားဖြင့် ဝိဂြိုဟ်ကို ဆိုအပ်သော် ပုဒ်၏အစွမ်းအားဖြင့် ဝိဂြိုဟ်ကို ဆိုအပ်ပြီးသည်သာလျှင် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် “စောင့်ရှောက်အပ်၏၊ စောင့်ထိန်းအပ်၏ဟူသော ဤဝိဂြိုဟ်ဖြစ်သည်”ဟူ၍ ဆို၏။ ထို “ပရိပါလီယတီတိ”ဟူသော ပါဌ်၌ “ဣတိ”သဒ္ဒါသည် “အာဒိ”သဒ္ဒါ၏ အနက်ရှိ၏၊ သို့မဟုတ် အထူးထူးသော အနက်၌ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤသို့အစရှိသော သို့မဟုတ် ဤသို့ အထူးရှိသော ဤဝိဂြိုဟ်ပြုခြင်းသည် နိရုတ္တိမည်၏ဟူသော အနက်ကို ဆိုပြီးဖြစ်သည်။ ကြံတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် “စိတ္တံ”မည်၏။ မိမိ၏ အစဉ်ကို စီတတ်၏ သို့မဟုတ် အစုပြုတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် “စိတ္တံ”မည်၏။ အကြောင်းတရားတို့သည် ပွားစေအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် “စိတ္တံ”မည်၏။ ဆန်းကြယ်သောအနက်အားဖြင့် “စိတ္တံ”မည်၏။ ဆန်းကြယ်ခြင်းကို ပြုတတ်သော အနက်အားဖြင့် “စိတ္တံ”မည်၏။ ကောင်းစွာ သို့မဟုတ် အသင့်အားဖြင့် ကြံတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် “သမ္မာသင်္ကပ္ပ”မည်၏ဟူသော ဤသို့အစရှိသည်ဖြင့် ဝိဂြိုဟ်ကို သိအပ်၏။ Ayaṃ ettha bhagavato adhippāyoti ‘‘rakkhitacitto assā’’tiādinā indriyasaṃvarādayo duggatipahānañca vadato bhagavato ettha gāthāyaṃ adhippāyo. Kokāliko hītiādi nidānaniddeso. Tattha hi-saddo kāraṇe. Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā kokāliko (saṃ. ni. 1.181; a. ni. 10.89; su. ni. kokālikasutta) arakkhitacittatāya aggasāvakesu cittaṃ padosetvā padumanirayaṃ upapanno, tasmā duggatiyo jahitukāmo rakkhitacitto assāti bhagavā satiārakkhena cetasā samannāgato sabbā duggatiyo jahatīti attho. Suttamhi vuttaṃ ‘‘satiyā cittaṃ rakkhitabba’’nti desanānusandhidassanaṃ. “ဤ၌ မြတ်စွာဘုရား၏ အလိုတော်”ဟူသည်ကား “စောင့်ရှောက်အပ်သော စိတ်ရှိရာ၏”ဟူသော အစရှိသည်ဖြင့် ဣန္ဒြေကို စောင့်ရှောက်ခြင်း အစရှိသည်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ဒုဂ္ဂတိကို ပယ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း ဟောတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ ဤဂါထာ၌ ဤသည်ကား အလိုတော်တည်း။ “ကောကာလိကော ဟိ”အစရှိသော စကားသည် ဒေသနာ၏ အကြောင်းကို ပြသောစကားတည်း။ ထိုစကား၌ “ဟိ”သဒ္ဒါသည် အကြောင်းဟူသော အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဤအနက်ကို ဆိုပြီးဖြစ်သည်။ အကြင်အကြောင်းကြောင့် ကောကာလိကသည် မစောင့်ရှောက်အပ်သော စိတ်ရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် အဂ္ဂသာဝကတို့၌ စိတ်ကို ပြစ်မှား၍ ပဒုမငရဲသို့ ရောက်ရလေ၏၊ ထို့ကြောင့် ဒုဂ္ဂတိတို့ကို စွန့်ခြင်းငှာ အလိုရှိသောသူသည် စောင့်ရှောက်အပ်သော စိတ်ရှိသည် ဖြစ်ရာ၏ဟူ၍ ဆိုပြီးဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် သတိတည်းဟူသော အစောင့်အရှောက်ရှိသော စိတ်နှင့် ပြည့်စုံ၍ အလုံးစုံကုန်သော ဒုဂ္ဂတိတို့ကို စွန့်၏ဟူသော ဤသို့လျှင် အနက်ဖြစ်၏။ သုတ္တန်၌ ဆိုအပ်သော “သတိယာ စိတ္တံ ရက္ခိတဗ္ဗံ”ဟူသော ဤစကားသည် ဒေသနာနုသန္ဓိကို ပြသောစကားတည်း။ Catubyūhahārasampātavaṇṇanā niṭṭhitā. စတုဗျူဟဟာရသမ္ပာတ အဖွင့်အကျယ်သည် ပြီးပြီ။ 7. Āvaṭṭahārasampātavaṇṇanā ၇. အာဝဋ္ဋဟာရသမ္ပာတ အဖွင့်အကျယ် 69. Nekkhammasaṅkappabahulo [Pg.178] kasiṇavasena mettādivasena vā laddhāya cittekaggatāsaṅkhātāya cittamañjūsāya cittaṃ ṭhapetvā samādhiṃyeva vā yathāladdhaṃ saṃkilesato rakkhitacitto nāma hotīti vuttaṃ – ‘‘tasmā rakkhitacittassa sammāsaṅkappagocaroti ayaṃ samatho’’ti. Paññāpadhānā vipassanāti āha – ‘‘sammādiṭṭhipurekkhāroti ayaṃ vipassanā’’ti. Ariyamaggena dukkhasacce pariññāte udayabbayadassanaṃ matthakappattaṃ nāma hotīti vuttaṃ – ‘‘ñatvāna udayabbayanti dukkhapariññā’’ti. ‘‘Yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti hi maggañāṇassa pavattidassanāti. Imāni cattāri saccānīti catusaccadhammavasena āvaṭṭanaṃ niṭṭhapeti. Tattha purimena saccadvayaṭṭhapanena visabhāgadhammavasena, pacchimena sabhāgadhammavasena āvaṭṭananti daṭṭhabbaṃ. ၆၉. ရက္ခိတစိတ်သည် သမထမဟုတ်တကား၊ သို့ပါလျက် 'ဤသည်ကား သမထတည်း' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်းဟူသော စောဒနာစကား ပေါ်ပေါက်နိုင်သောကြောင့် 'နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပဗဟုလော... သမထောတိ' ဟူသော ပါဌ်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ များစွာသော နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ကသိုဏ်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ မေတ္တာအစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ရရှိအပ်သော၊ စိတ်၏တည်ကြည်ငြိမ်သက်ခြင်းဟူသော စိတ်တည်းဟူသော သေတ္တာ၌ စိတ်ကို ထား၍သော်လည်းကောင်း သို့မဟုတ် ရရှိပြီးသော သမာဓိ၌ပင် ထိုစိတ်ကို ထား၍သော်လည်းကောင်း ညစ်ညူးစေတတ်သော တရားတို့မှ စောင့်ရှောက်အပ်သော စိတ်ရှိသူမည်၏ဟု ဆိုလိုသောကြောင့် 'ထို့ကြောင့် စိတ်ကိုစောင့်ရှောက်သောသူအား သမ္မာသင်္ကပ္ပသည် သမထမည်၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဝိပဿနာသည် ပညာလျှင် အဓိကရှိ၏ဟူသော အချက်ကြောင့် 'သမ္မာဒိဋ္ဌိကို ရှေ့ဆောင်ပြုခြင်းသည် ဝိပဿနာမည်၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ အရိယမဂ်ဖြင့် ဒုက္ခသစ္စာကို ပိုင်းခြား၍ သိအပ်သည်ရှိသော် အဖြစ်အပျက်ကို မြင်ခြင်းသည် အဆုံးသို့ရောက်သည်မည်၏ဟု ဆိုလိုသဖြင့် 'အဖြစ်အပျက်ကို သိခြင်းသည် ဒုက္ခပရိညာမည်၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ အဘယ်သို့ အဖြစ်အပျက်ကို မြင်သနည်းဟူမူ- ဖြစ်ခြင်းသဘောရှိသော တရားအလုံးစုံသည် ချုပ်ခြင်းသဘောရှိ၏ဟူ၍ မဂ်ဉာဏ်၏ အဖြစ်အပျက်ကို မြင်ခြင်းသည် ဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။ 'ဤလေးပါးသော သစ္စာတို့' ဟူသော စကားဖြင့် သစ္စာလေးပါးတရား၏ အစွမ်းဖြင့် လည်ခြင်းကို အဆုံးသတ်တော်မူ၏။ ထိုလေးပါးသော သစ္စာတို့တွင် ရှေ့ပိုင်းသစ္စာနှစ်ပါးကို ထားခြင်းဖြင့် မတူညီသော သဘောရှိသော တရား၏ အစွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ နောက်ပိုင်းသစ္စာတို့ဖြင့် တူညီသော သဘောရှိသော တရား၏ အစွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း လည်ခြင်းဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။ Āvaṭṭahārasampātavaṇṇanā niṭṭhitā. အာဝဋ္ဋဟာရသမ္ပာတ အဖွင့်အကျယ် ပြီးပါပြီ။ 8. Vibhattihārasampātavaṇṇanā ၈. ၈။ ဝိဘတ္တိဟာရသမ္ပာတအဖွင့် 70. Kusalapakkho kusalapakkhena niddisitabboti rakkhitacittassāti satisaṃvaro, so chabbidho dvāravasena cakkhudvārasaṃvaro yāva manodvārasaṃvaroti. Sammāsaṅkappo tividho – nekkhammasaṅkappo, abyāpādasaṅkappo, avihiṃsāsaṅkappoti. Sammādiṭṭhi aṭṭhavidhā dukkhe ñāṇaṃ…pe… idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu ñāṇanti. Udayabbayañāṇaṃ paññāsavidhaṃ avijjāsamudayā rūpasamudayo…pe… vipariṇāmalakkhaṇaṃ passantopi viññāṇakkhandhassa vayaṃ passati. Thinamiddhābhibhavanaṃ catubbidhaṃ catumaggavasena. Tattha satisaṃvaro lokiyalokuttaravasena duvidho. Tesu lokiyo kāmāvacarova, lokuttaro dassanabhāvanābhedato duvidho. Ekameko cettha catusatipaṭṭhānabhedato catubbidho. Esa nayo sammāsaṅkappādīsupi. ၇၀. ကုသိုလ်ဖက်ကို ကုသိုလ်ဖက်ဖြင့် ပြအပ်သည်ဟူသော ဤနေရာ၌ ပြအပ်သော အခြင်းအရာကို ဤသို့ သိအပ်၏။ 'ရက္ခိတစိတ္တဿ' ဟူသော ဤ၌ သတိသံဝရကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသတိသံဝရသည် ဒွါရ၏အစွမ်းအားဖြင့် စက္ခုဒွါရသံဝရမှစ၍ မနောဒွါရသံဝရတိုင်အောင် ခြောက်မျိုးရှိ၏။ သမ္မာသင်္ကပ္ပသည် နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပ၊ အဗျာပါဒသင်္ကပ္ပ၊ အဝိဟိံသာသင်္ကပ္ပဟူ၍ သုံးမျိုးရှိ၏။ သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် ဒုက္ခသစ္စာ၌ ဖြစ်သော ဉာဏ် ... စသည်ဖြင့် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်တရားတို့၌ ဖြစ်သော ဉာဏ်တိုင်အောင် ရှစ်မျိုးရှိ၏။ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏ်သည် အဝိဇ္ဇာဖြစ်ခြင်းကြောင့် ရုပ်ဖြစ်ခြင်း ... စသည်ဖြင့် ဖောက်ပြန်ခြင်းလက္ခဏာကို မြင်၍လည်း ဝိညာဏက္ခန္ဓာ၏ ပျက်စီးခြင်းကို မြင်၏ဟူ၍ ငါးဆယ်သော အပြားရှိ၏။ ထိနမိဒ္ဓကို နှိပ်စက်လွှမ်းမိုးခြင်းသည် မဂ်လေးပါး၏အစွမ်းအားဖြင့် လေးမျိုးရှိ၏။ ထိုသတိသံဝရအစရှိသည်တို့တွင် သတိသံဝရသည် လောကီနှင့် လောကုတ္တရာအစွမ်းဖြင့် နှစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် လောကီသတိသံဝရသည် ကာမာဝစရသာလျှင် ဖြစ်၏။ လောကုတ္တရာသတိသံဝရသည် ဒဿနနှင့် ဘာဝနာအပြားအားဖြင့် နှစ်မျိုးရှိ၏။ ဤနှစ်မျိုးတို့တွင်လည်း တစ်မျိုးစီသည် စတုသတိပဋ္ဌာန်အပြားအားဖြင့် လေးမျိုးစီရှိ၏။ သမ္မာသင်္ကပ္ပအစရှိသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ Ayaṃ pana viseso – sammāsaṅkappo paṭhamajjhānavasena rūpāvacarotipi nīharitabbo. Padaṭṭhānavibhāgo padaṭṭhānahārasampāte vuttanayena vattabbo[Pg.179]. Akusalapakkhe asaṃvaro cakkhuasaṃvaro…pe… kāyaasaṃvaro, copanakāyaasaṃvaro, vācāasaṃvaro, manoasaṃvaroti aṭṭhavidho. Micchāsaṅkappo kāmavitakkādivasena tividho. Aññāṇaṃ ‘‘dukkhe aññāṇa’’ntiādinā aṭṭhavidhā vibhattaṃ. Sammādiṭṭhipaṭipakkhato micchādiṭṭhi dvāsaṭṭhividhena veditabbā. Thinamiddhaṃ uppattibhūmito pañcavidhanti evaṃ akusalapakkhe vibhatti veditabbā. ဤ၌ ထူးခြားချက်ကား သမ္မာသင်္ကပ္ပကို ပဌမဈာန်၏ အစွမ်းဖြင့် ရူပါဝစရတရားဟူ၍လည်း ထုတ်ယူအပ်၏။ ပဒဋ္ဌာန်ကို ဝေဖန်ခြင်းကို ပဒဋ္ဌာနဟာရသမ္ပာတ၌ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် ဆိုအပ်၏။ အကုသိုလ်ဖက်၌ အသံဝရ (မစောင့်စည်းခြင်း) သည် စက္ခုအသံဝရ ... (လ) ... ကာယအသံဝရ၊ စောပနကာယအသံဝရ၊ ဝါစာအသံဝရ၊ မနောအသံဝရဟူ၍ ရှစ်မျိုးရှိ၏။ မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပသည် ကာမဝိတက်အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သုံးမျိုးရှိ၏။ မသိခြင်းကို 'ဒုက္ခ၌ မသိခြင်း' အစရှိသည်ဖြင့် ရှစ်မျိုးသော အပြားအားဖြင့် ဝေဖန်အပ်၏။ သမ္မာဒိဋ္ဌိ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကို ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးအပြားအားဖြင့် သိအပ်၏။ ထိနမိဒ္ဓသည် ဖြစ်ရာဘုံအားဖြင့် ငါးမျိုးရှိ၏ဟု ဤသို့လျှင် အကုသိုလ်ဖက်၌ ဝေဖန်ခြင်းကို သိအပ်၏။ Vibhattihārasampātavaṇṇanā niṭṭhitā. ဝိဘတ္တိဟာရသမ္ပာတ အဖွင့် ပြီးပါပြီ။ 9. Parivattanahārasampātavaṇṇanā ၉. ၉။ ပရိဝတ္တနဟာရသမ္ပာတအဖွင့် 71. Parivattanahāre āvaṭṭahāre vuttanayena samathavipassanāniddhāraṇaṃ akatvā ‘‘samathavipassanāya bhāvitāyā’’ti āha. Lokiyā cettha samathavipassanā daṭṭhabbā. Paṭipakkhenāti ‘‘arakkhitena cittenā’’ti gāthāya paṭipakkhenāti adhippāyo. Atha vā vibhattihāre niddiṭṭhassa akusalapakkhassa paṭipakkhenāti attho. ၇၁. ပရိဝတ္တနဟာရ၌ အာဝဋ္ဋဟာရသမ္ပာတ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်း ရှိပြီးဖြစ်သောကြောင့် သမထဝိပဿနာတို့ကို သီးခြားမထုတ်ဘဲ 'သမထဝိပဿနာကို ပွားများအပ်သည်ရှိသော်' ဟု တိုက်ရိုက် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဤပရိဝတ္တနဟာရသမ္ပာတ၌လည်း လောကီသမထဝိပဿနာတို့ကိုသာ သိအပ်၏။ 'ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့်' ဟူသော ဤစကား၌ 'မစောင့်ရှောက်အပ်သော စိတ်ဖြင့်' ဟူသော ဂါထာ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် ဟု ရည်ရွယ်ချက်ရှိ၏။ သို့မဟုတ် ဝိဘတ္တိဟာရ၌ ပြအပ်သော အကုသိုလ်ဖက်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် ဟု အနက်ရ၏။ Parivattanahārasampātavaṇṇanā niṭṭhitā. ပရိဝတ္တနဟာရသမ္ပာတ အဖွင့် ပြီးပါပြီ။ 10. Vevacanahārasampātavaṇṇanā ၁၀. ၁၀။ ဝေဝစနဟာရသမ္ပာတအဖွင့် 72. ‘‘Mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho manoviññāṇadhātū’’ti (dha. sa. 6) ca cittassa vevacanaṃ. ‘‘Takko vitakko saṅkappo appanā byappanā cetaso abhiniropanā’’ti ca sammāsaṅkappassa. ‘‘Paññā pajānanā vicayo pavicayo’’tiādinā (dha. sa. 16) sammādiṭṭhiyā. ‘‘Thinaṃ thiyanā thiyitattaṃ cittassa akallatā akammaññatā onāho parināho antosaṅkoco’’ti thinassa. ‘‘Akallatā akammaññatā kāyālasiyaṃ supyaṃ supyanā supitatta’’nti (dha. sa. 1163) middhassa. ‘‘Bhikkhako bhikkhū’’tiādinā (pārā. 45) bhikkhupadassa. ‘‘Duggati apāyo vinipāto vaṭṭadukkhaṃ saṃsāro’’tiādinā duggatiyā vevacanaṃ veditabbaṃ. ၇၂. 'မာနသ (စိတ်)၊ ဟဒယ (နှလုံးအိမ်)၊ ပဏ္ဍရ (ဖြူစင်သောစိတ်)၊ ဝိညာဉ်၊ ဝိညာဏက္ခန္ဓာ၊ မနောဝိညာဏဓာတ်' ဟူသည်တို့သည် စိတ်၏ ဝေဝုစ် (ပရိယာယ်) မည်၏။ 'တက္က (အကြံ)၊ ဝိတက္က (အကြံ)၊ သင်္ကပ္ပ (အကြံ)၊ အပ္ပနာ (စွဲမြဲစွာထားခြင်း)၊ ဗျပ္ပနာ (အလွန်စွဲမြဲစွာထားခြင်း)၊ စိတ်ကို အာရုံသို့ တင်ပေးခြင်း' ဟူသည်တို့သည် သမ္မာသင်္ကပ္ပ၏ ဝေဝုစ်မည်၏။ 'ပညာ၊ ပဇာနနာ (အပြားအားဖြင့် သိခြင်း)၊ ဝိစယ (စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်း)၊ ပဝိစယ' အစရှိသည်တို့သည် သမ္မာဒိဋ္ဌိ၏ ဝေဝုစ်မည်၏။ 'ထိန (ကျုံ့ဝင်ခြင်း)၊ ထိယနာ၊ ထိယိတတ္တ၊ စိတ်၏ မကျန်းမာခြင်း၊ စိတ်၏ မခန့်ညောင်းခြင်း၊ ဖုံးလွှမ်းခြင်း၊ ပိတ်ဆို့ခြင်း၊ အတွင်း၌ တွန့်တိုခြင်း' ဟူသည်တို့သည် ထိန၏ ဝေဝုစ်မည်၏။ 'မကျန်းမာခြင်း၊ မခန့်ညောင်းခြင်း၊ ကိုယ်၏ပျင်းရိခြင်း၊ အိပ်ချင်ခြင်း၊ အိပ်ပျော်ခြင်း၊ အိပ်ပျော်သည့်အဖြစ်' ဟူသည်တို့သည် မိဒ္ဓ၏ ဝေဝုစ်မည်၏။ 'တောင်းတတ်သောကြောင့် ရဟန်းမည်၏' အစရှိသည်ဖြင့် ရဟန်းပုဒ်၏ ဝေဝုစ်ကိုလည်းကောင်း၊ 'ဒုဂ္ဂတိ၊ အပါယ်၊ အလိုမရှိဘဲကျရောက်ရာ၊ ဝဋ်ဆင်းရဲ၊ သံသရာ' အစရှိသည်ဖြင့် ဒုဂ္ဂတိ၏ ဝေဝုစ်ကိုလည်းကောင်း သိအပ်၏။ Vevacanahārasampātavaṇṇanā niṭṭhitā. ဝေဝစနဟာရသမ္ပာတ အဖွင့် ပြီးပါပြီ။ 11. Paññattihārasampātavaṇṇanā ၁၁. ၁၁။ ပညတ္တိဟာရသမ္ပာတအဖွင့် 73. Adhiṭṭhahitvā [Pg.180] rakkhantiyā satiyā rakkhiyamānaṃ cittaṃ tassā adhiṭṭhānaṃ viya hotīti katvā vuttaṃ – ‘‘rakkhitacittassāti padaṭṭhānapaññatti satiyā’’ti. Sesaṃ imasmiṃ paññattihārasampāte ito paresu otaraṇasodhanahārasampātesupi apubbaṃ natthi. Heṭṭhā vuttanayameva. ၇၃. ဆောက်တည်၍ စောင့်ရှောက်တတ်သော သတိဖြင့် စောင့်ရှောက်အပ်သော စိတ်သည် ထိုသတိ၏ တည်ရာ (မှီရာ) ကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် 'ရက္ခိတစိတ္တဿ ဟူသည်မှာ သတိ၏ ပဒဋ္ဌာန်ပညတ်ဖြစ်သည်' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ကြွင်းသောစကားသည် ဤပညတ္တိဟာရသမ္ပာတ၌လည်းကောင်း၊ ဤပညတ္တိဟာရသမ္ပာတမှတစ်ပါး အခြားသော သြတရဏ၊ သောဓန ဟာရသမ္ပာတတို့၌လည်းကောင်း အသစ်မရှိ၊ အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ Paññattihārasampātavaṇṇanā niṭṭhitā. ပညတ္တိဟာရသမ္ပာတ အဖွင့် ပြီးပါပြီ။ 14. Adhiṭṭhānahārasampātavaṇṇanā ၁၄. ၁၄။ အဓိဋ္ဌာနဟာရသမ္ပာတအဖွင့် 76. Adhiṭṭhānahārasampāte sammādiṭṭhi nāma yaṃ dukkhe ñāṇantiādinā catusaccahetuhetusamuppannapaccayapaccayuppannasaṅkhātassa visayassa vasena vemattataṃ dassetvā puna yaṃ tattha tattha yathābhūtaṃ ñāṇadassananti pāḷipāḷiatthānaṃ avasiṭṭhavisayavaseneva vemattataṃ dīpeti. Tattha yaṃ saccāgamananti yaṃ saccato aviparītato visayassa āgamanaṃ, adhigamoti attho. ‘‘Yaṃ paccāgamana’’ntipi pāṭho, tassa yaṃ paṭipāṭivisayassa āgamanaṃ, taṃtaṃvisayādhigamoti attho. Sesamettha parikkhārasamāropanahārasampātesu yaṃ vattabbaṃ, taṃ pubbe vuttanayattā uttānameva. ၇၆. အဓိဋ္ဌာနဟာရသမ္ပာတ၌ 'သမ္မာဒိဋ္ဌိမည်သည် ဒုက္ခ၌ဖြစ်သော ဉာဏ်တည်း' စသည်ဖြင့် သစ္စာလေးပါး၊ ဟေတု၊ ဟေတုသမုပ္ပန္န၊ ပစ္စယ၊ ပစ္စယုပ္ပန္န ဟု ဆိုအပ်သော အာရုံ၏ အစွမ်းဖြင့် ထူးခြားသောအဖြစ်ကို ပြပြီးလျှင် တစ်ဖန် 'ထိုထိုနေရာ၌ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိမြင်သော ဉာဏ်အမြင်' ဟု ဆို၍ ပါဠိတော်နှင့် ပါဠိ၏အနက်တို့၏ ကြွင်းသောအာရုံ၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ထူးခြားသောအဖြစ်ကို ပြတော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ 'သစ္စာဂမန' ဟူသည်မှာ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ မဖောက်မပြန်သောအားဖြင့် အာရုံကို သိခြင်း၊ ရရှိခြင်းဟု အနက်ရ၏။ 'ပစ္စာဂမန' ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏၊ ထိုပါဌ်၏ အနက်မှာ အစဉ်အတိုင်းဖြစ်သော အာရုံကို သိခြင်း၊ ထိုထိုအာရုံကို သိမြင်ရရှိခြင်းဟု အနက်ရ၏။ ဤအဓိဋ္ဌာနဟာရသမ္ပာတ၌လည်းကောင်း၊ ပရိက္ခာရနှင့် သမာရောပန ဟာရသမ္ပာတတို့၌လည်းကောင်း ဆိုဖွယ်ရှိသော ကြွင်းသောစကားသည် ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ထင်ရှားလှပေတော့သည်။ Adhiṭṭhānahārasampātavaṇṇanā niṭṭhitā. အဓိဋ္ဌာနဟာရသမ္ပာတ အဖွင့် ပြီးပါပြီ။ Missakahārasampātavaṇṇanā မိဿကဟာရသမ္ပာတအဖွင့် Api cettha hārasampātaniddeso imināpi nayena veditabbo – တစ်နည်းအားဖြင့်လည်း ဤနေတ္တိကျမ်း၌ ဟာရသမ္ပာတကို ဤဆိုလတ္တံ့သော နည်းလမ်းဖြင့်လည်း သိအပ်၏။ ‘‘Manopubbaṅgamā dhammā, manoseṭṭhā manomayā; Manasā ce pasannena, bhāsati vā karoti vā; Tato naṃ sukhamanveti, chāyāva anapāyinī’’ti. (dha. pa. 2); တရားတို့ (နာမက္ခန္ဓာ သုံးပါးတို့) သည် စိတ်လျှင် ရှေ့သွားရှိကုန်၏၊ စိတ်လျှင် အကြီးမှူးရှိကုန်၏၊ စိတ်ဖြင့်ပြီးကုန်၏။ အကယ်၍ ကြည်လင်သောစိတ်ဖြင့် ပြောဆိုသော်လည်းကောင်း၊ ပြုလုပ်သော်လည်းကောင်း ထိုသို့ ပြုလုပ်ပြောဆိုခြင်းကြောင့် မိမိနောက်သို့ အစဉ်မပြတ် လိုက်ပါသော အရိပ်ကဲ့သို့ ထိုသူနောက်သို့ ချမ်းသာသုခသည် အစဉ်တစိုက် လိုက်ပါလေတော့၏။ Tattha katamo desanāhārasampāto? Manopubbaṅgamā dhammāti manoti khandhavavatthānena viññāṇakkhandhaṃ deseti. Āyatanavavatthānena manāyatanaṃ[Pg.181], dhātuvavatthānena viññāṇadhātuṃ, indriyavavatthānena manindriyaṃ. Katame dhammā pubbaṅgamā? Cha dhammā pubbaṅgamā, kusalānaṃ kusalamūlāni, akusalānaṃ akusalamūlāni, sādhipatikānaṃ adhipati, sabbacittuppādānaṃ indriyāni. Api ca imasmiṃ sutte mano adhippeto. Yathā balaggassa rājā pubbaṅgamo, evamevaṃ dhammānaṃ mano pubbaṅgamo. Tattha tividhena mano pubbaṅgamo nekkhammachandena abyāpādachandena avihiṃsāchandena. Tattha alobhassa nekkhammachandena manopubbaṅgamaṃ, adosassa abyāpādachandena manopubbaṅgamaṃ, amohassa avihiṃsāchandena manopubbaṅgamaṃ. ထိုဂါထာ၌ ဒေသနာဟာရသမ္ပာတသည် အဘယ်နည်းဟူမူကား- 'မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာ' ဟူသော ဤပါဌ်၌ 'မနော' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ခန္ဓာကို သတ်မှတ်မှတ်သားသောအားဖြင့် ဝိညာဏက္ခန္ဓာကို ပြတော်မူ၏။ အာယတနကို သတ်မှတ်မှတ်သားသောအားဖြင့် မနာယတနကို ပြတော်မူ၏။ ဓာတ်ကို သတ်မှတ်မှတ်သားသောအားဖြင့် ဝိညာဏဓာတ်ကို ပြတော်မူ၏။ ဣန္ဒြေကို သတ်မှတ်မှတ်သားသောအားဖြင့် မနိန္ဒြေကို ပြတော်မူ၏။ အဘယ်တရားတို့သည် ရှေ့သွားဖြစ်ကုန်သနည်းဟူမူ- ခြောက်ပါးသော တရားတို့သည် ရှေ့သွားဖြစ်ကုန်၏။ ကုသိုလ်မူလတို့သည် ကုသိုလ်တရားတို့၏ ရှေ့သွားဖြစ်ကုန်၏။ အကုသိုလ်မူလတို့သည် အကုသိုလ်တရားတို့၏ ရှေ့သွားဖြစ်ကုန်၏။ အဓိပတိသည် အဓိပတိနှင့်တကွဖြစ်သော တရားတို့၏ ရှေ့သွားဖြစ်၏။ ဣန္ဒြေတို့သည် ခပ်သိမ်းသော စိတ်တုပ္ပါဒ်တို့၏ ရှေ့သွားဖြစ်ကုန်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဤသုတ်၌ စိတ်ကို အလိုရှိအပ်၏။ စစ်သည်ဗိုလ်ပါအပေါင်း၏ ရှေ့သွားသည် မင်းဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ နာမက္ခန္ဓာတရားတို့၏ ရှေ့သွားသည် စိတ်ဖြစ်၏။ ထိုစိတ်သည် နေက္ခမ္မဆန္ဒ၊ အဗျာပါဒဆန္ဒ၊ အဝိဟိံသာဆန္ဒ ဟူသော သုံးပါးသောအပြားအားဖြင့် ရှေ့သွားဖြစ်၏။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် အလောဘအား နေက္ခမ္မဆန္ဒဖြင့် စိတ်သည် ရှေ့သွားဖြစ်၏။ အဒေါသအား အဗျာပါဒဆန္ဒဖြင့် စိတ်သည် ရှေ့သွားဖြစ်၏။ အမောဟအား အဝိဟိံသာဆန္ဒဖြင့် စိတ်သည် ရှေ့သွားဖြစ်၏။ Manoseṭṭhāti mano tesaṃ dhammānaṃ seṭṭhaṃ visiṭṭhaṃ uttamaṃ pavaraṃ mūlaṃ pamukhaṃ pāmokkhaṃ, tena vuccati ‘‘manoseṭṭhā’’ti. Manomayāti manena katā, manena nimmitā, manena nibbattā, mano tesaṃ paccayo, tena vuccati ‘‘manomayā’’ti. Te pana dhammā chandasamudānitā anāvilasaṅkappasamuṭṭhānā phassasamodhānā vedanākkhandho saññākkhandho saṅkhārakkhandho. Manasā ce pasannenāti yā saddhā saddahanā okappanā abhippasādo. Iti iminā pasādena upeto samupeto upagato samupagato sampanno samannāgato, tena vuccati ‘‘pasannenā’’ti idaṃ manokammaṃ. Bhāsati vāti vacīkammaṃ. Karoti vāti kāyakammaṃ. Iti dasakusalakammapathā dassitā. 'မနောသေဋ္ဌာ' ဟူသည်မှာ- စိတ်သည် ထိုနာမက္ခန္ဓာတရားသုံးပါးတို့၏ အကြီး၊ အထူး၊ အမြတ်၊ အလွန်မြတ်သော အကြောင်း၊ အဦး၊ အကြီးတည်း၊ ထို့ကြောင့် 'မနောသေဋ္ဌာ' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'မနောမယာ' ဟူသည်မှာ- စိတ်ဖြင့်ပြုအပ်ကုန်၏၊ စိတ်ဖြင့် ဖန်ဆင်းအပ်ကုန်၏၊ စိတ်ကြောင့်ဖြစ်ကုန်၏၊ စိတ်သည် ထိုတရားတို့၏ အကြောင်းဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'မနောမယာ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုစိတ်လျှင် ရှေ့သွားရှိသော တရားတို့သည်ကား နေက္ခမ္မစသော ဆန္ဒမှ ဖြစ်ထွန်းလာကုန်သော၊ မနောက်ကျုသော အကြံကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော၊ ဖဿ၌ ပေါင်းဆုံရာရှိကုန်သော ဝေဒနာက္ခန္ဓာ၊ သညာက္ခန္ဓာ၊ သင်္ခါရက္ခန္ဓာတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'မနသေ စေ ပသန္နေန' ဟူသည်မှာ- အကြင်ယုံကြည်ခြင်း၊ ယုံကြည်တတ်သော အခြင်းအရာ၊ သက်ဝင်ယုံကြည်ခြင်း၊ အလွန်ကြည်ညိုခြင်းရှိ၏၊ ဤကြည်ညိုခြင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊ ကောင်းစွာပြည့်စုံခြင်း၊ ရောက်ခြင်း၊ ကောင်းစွာရောက်ခြင်း၊ ပြည့်စုံခြင်း၊ ကောင်းစွာပြည့်စုံခြင်းရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် 'ပသန္နေန' ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဤသည်ကား မနောကံဖြစ်၏။ 'ဘာသတိ ဝါ' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ဝစီကံကို ပြတော်မူ၏။ 'ကရောတိ ဝါ' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ကာယကံကို ပြတော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် ဆယ်ပါးသော ကုသိုလ်ကမ္မပထတို့ကို ပြတော်မူ၏။ Tatoti dasavidhassa kusalakammassa katattā upacitattā. Nanti yo so katapuñño katakusalo katabhīruttāṇo, taṃ puggalaṃ. Sukhanti duvidhaṃ sukhaṃ kāyikaṃ cetasikañca. Anvetīti anugacchati. 'တတော' ဟူသည်မှာ ဆယ်ပါးသော ကုသိုလ်ကံကို ပြုလုပ်ဆည်းပူးအပ်သောကြောင့်တည်း။ 'နံ' ဟူသည်မှာ ပြုအပ်ပြီးသော ကောင်းမှု၊ ကုသိုလ်၊ ဘေးကို တားမြစ်တတ်သော ကောင်းမှုရှိသော ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။ 'သုခံ' ဟူသည်မှာ ကိုယ်ချမ်းသာခြင်း (ကာယိကသုခ) နှင့် စိတ်ချမ်းသာခြင်း (စေတသိကသုခ) ဟူသော နှစ်ပါးသော သုခတည်း။ 'အနွေတိ' ဟူသည်မှာ အစဉ်တစ်စိုက်လိုက်၏။ Idhassu puriso appahīnānusayo saṃyojaniyesu dhammesu assādaṃ anupassati, so saṃyojaniyesu dhammesu assādaṃ anupassanto yathādiṭṭhaṃ yathāsutaṃ sampattibhavaṃ pattheti. Iccassa avijjā ca bhavataṇhā ca anubaddhā honti, so yathādiṭṭhaṃ yathāsutaṃ sampattibhavaṃ patthento pasādanīyavatthusmiṃ cittaṃ pasādeti saddahati okappeti. So pasannacitto tividhaṃ puññakiriyavatthuṃ anutiṭṭhati dānamayaṃ sīlamayaṃ bhāvanāmayaṃ kāyena vācāya manasā. So tassa vipākaṃ paccanubhoti diṭṭheva dhamme upapajje vā aparāpare vā pariyāye. Iti kho panassa avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ, saḷāyatanapaccayā sukhavedanīyo phasso, phassapaccayā [Pg.182] vedanāti evaṃ santaṃ taṃ sukhamanveti. Tassevaṃ vedanāya aparāparaṃ parivattamānāya uppajjati taṇhā. Taṇhāpaccayā upādānaṃ…pe… samudayo hotīti. ဤလောက၌ မပယ်အပ်သေးသော ကိလေသာအနုသယရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် သံယောဇဉ်၏ အာရုံဖြစ်သော တရားတို့၌ သာယာမှုကို အဖန်ဖန် ရှုတတ်၏၊ ထိုသို့ သံယောဇဉ်၏ အာရုံဖြစ်သော တရားတို့၌ သာယာမှုကို အဖန်ဖန် ရှုသည်ရှိသော် မိမိမြင်ဖူး ကြားဖူးသည့်အတိုင်း ပြည့်စုံသော ဘဝစည်းစိမ်ကို တောင့်တ၏။ ထိုသို့ တောင့်တသောကြောင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား အဝိဇ္ဇာနှင့် ဘဝတဏှာတို့သည် အစဉ်လိုက်ပါလျက် ရှိကုန်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် မြင်ဖူး ကြားဖူးသည့်အတိုင်း ပြည့်စုံသော ဘဝစည်းစိမ်ကို တောင့်တသည်ဖြစ်၍ ကြည်ညိုထိုက်သော အရာဌာန၌ စိတ်ကို ကြည်ညိုစေ၏၊ ယုံကြည်၏၊ သက်ဝင်ယုံကြည်၏။ သူသည် ကြည်ညိုသော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ ဒါနမယ၊ သီလမယ၊ ဘာဝနာမယ ဟူသော သုံးပါးသော ပုညကိရိယဝတ္ထုကို ကိုယ်၊ နှုတ်၊ စိတ်တို့ဖြင့် လျောက်ပတ်စွာ ဆောက်တည်ဖြစ်စေ၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုကောင်းမှု၏ အကျိုးကို မျက်မှောက်ဘဝ၌ သော်လည်းကောင်း၊ လာလတ္တံ့သော ဒုတိယဘဝ၌ သော်လည်းကောင်း၊ ထိုမှတစ်ပါးသော တတိယဘဝမှစ၍ အဆက်ဆက်သော ဘဝတို့၌ သော်လည်းကောင်း ခံစားရ၏။ ဤသို့လျှင် ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား အဝိဇ္ဇာကြောင့် သင်္ခါရတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ သင်္ခါရကြောင့် ဝိညာဉ်ဖြစ်၏၊ ဝိညာဉ်ကြောင့် နာမ်ရုပ်ဖြစ်၏၊ နာမ်ရုပ်ကြောင့် သဠာယတနဖြစ်၏၊ သဠာယတနကြောင့် ချမ်းသာစွာ ခံစားအပ်သော ဖဿဖြစ်၏၊ ဖဿကြောင့် ဝေဒနာဖြစ်၏။ ဤသို့ ဖြစ်ပျက်သည်ရှိသော် ထိုပုဂ္ဂိုလ်သို့ သုခသည် အစဉ်လိုက်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ဝေဒနာသည် အဆင့်ဆင့် ဖြစ်ပေါ်လည်ပတ်သည်ရှိသော် တဏှာဖြစ်၏၊ တဏှာကြောင့် ဥပါဒါန်ဖြစ်၏။ပ။ ဆင်းရဲအစုအားလုံး၏ ဖြစ်ကြောင်းဖြစ်၏။ Tattha yaṃ mano, ye ca manopubbaṅgamā dhammā, yañca sukhaṃ, ime vuccanti pañcakkhandhā, te dukkhasaccaṃ. Tesaṃ purimakāraṇabhūtā avijjā bhavataṇhā ca samudayasaccaṃ. Tesaṃ pariññāya pahānāya bhagavā dhammaṃ deseti, dukkhassa pariññāya samudayassa pahānāya. Yena parijānāti, yena pajahati, ayaṃ maggo. Yattha ca maggo pavattati, ayaṃ nirodho. Imāni cattāri saccāni evaṃ āyatanadhātuindriyamukhenāpi niddhāretabbāni. Tattha samudayena assādo, dukkhena ādīnavo, magganirodhehi nissaraṇaṃ, sukhassa anvayo phalaṃ, manasā pasannena kāyavacīsamīhā upāyo, manopubbaṅgamattā dhammānaṃ attano sukhakāmena pasannena manasā vacīkammaṃ kāyakammañca pavattetabbanti ayaṃ bhagavato āṇatti. Ayaṃ desanāhārasampāto. ထိုဂါထာ၏ အနက်တရားတို့တွင် အကြင်စိတ်သည်လည်းကောင်း၊ စိတ်လျှင်ရှေ့သွားရှိသော အကြင်နာမက္ခန္ဓာတရားတို့သည်လည်းကောင်း၊ အကြင်သုခသည်လည်းကောင်း ရှိ၏၊ ဤတရားတို့ကို ခန္ဓာငါးပါးတို့ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုခန္ဓာငါးပါးတို့သည် ဒုက္ခသစ္စာမည်ကုန်၏။ ထိုခန္ဓာငါးပါးတို့၏ ရှေးဦးအကြောင်းရင်းဖြစ်သော အဝိဇ္ဇာနှင့် ဘဝတဏှာတို့သည် သမုဒယသစ္စာမည်ကုန်၏။ ထိုသစ္စာတို့ကို ပိုင်းခြားသိခြင်းငှာ လည်းကောင်း၊ ပယ်ခြင်းငှာ လည်းကောင်း၊ (ဒုက္ခသစ္စာကို ပိုင်းခြားသိခြင်းငှာ၊ သမုဒယသစ္စာကို ပယ်ခြင်းငှာ) မြတ်စွာဘုရားသည် တရားတော်ကို ဟောတော်မူ၏။ အကြင်တရားဖြင့် ပိုင်းခြားသိမြင်၏၊ အကြင်တရားဖြင့် ပယ်စွန့်၏၊ ဤတရားသည် မဂ္ဂသစ္စာမည်၏။ အကြင်တရား၌ မဂ်သည် ဖြစ်ပေါ်ချုပ်ငြိမ်းရာဖြစ်၏၊ ဤတရားသည် နိရောဓသစ္စာမည်၏။ ဤသစ္စာလေးပါးတို့ကို ဤနည်းတူစွာ အာယတန၊ ဓာတ်၊ ဣန္ဒြေတို့ကို အရင်းပြု၍လည်း ထုတ်ဖော်အပ်ကုန်၏။ ထိုသစ္စာလေးပါးတို့တွင် သမုဒယသစ္စာဖြင့် သာယာခြင်း (အဿာဒ) ဖြစ်၏၊ ဒုက္ခသစ္စာဖြင့် အပြစ် (အာဒီနဝ) ဖြစ်၏၊ မဂ္ဂသစ္စာနှင့် နိရောဓသစ္စာတို့ဖြင့် ထွက်မြောက်ရာ (နိဿရဏ) ဖြစ်၏။ သုခ၏ အစဉ်လိုက်ခြင်းသည် အကျိုး (ဖလ) မည်၏၊ ကြည်ညိုသော စိတ်ဖြင့် ကိုယ်၊ နှုတ်တို့၏ လုံ့လပြုခြင်းသည် အကြောင်းလမ်း (ဥပါယ) မည်၏။ တရားတို့သည် စိတ်လျှင်ရှေ့သွားရှိသည်ဖြစ်သောကြောင့် မိမိ၏ချမ်းသာကို အလိုရှိသောသူသည် ကြည်ညိုသောစိတ်ဖြင့် ဝစီကံနှင့် ကာယကံကို ဖြစ်ပေါ်စေအပ်၏၊ ဤသို့ တိုက်တွန်းခြင်းသည် မြတ်စွာဘုရား၏ အာဏာတော်ဖြစ်၏။ ဤသည်ကား ဒေသနာဟာရသမ္ပာတတည်း။ Tattha katamo vicayahārasampāto? Mananato ārammaṇavijānanato mano. Mananalakkhaṇe sampayuttesu ādhipaccakaraṇato pubbaṅgamo īhābhāvato nissattanijjīvaṭṭhena dhammā. Gāmesu gāmaṇi viya padhānaṭṭhena mano seṭṭho etesanti manoseṭṭhā. Sahajātādipaccayabhūtena manasā nibbattāti manomayā. Akālussiyato, ārammaṇassa okappanato ca pasannena vacīviññattivipphārato tathā sādiyanato ca bhāsati. Copanakāyavipphārato tathā sādiyanato ca karoti. Tathā pasutattā anaññattā ca ‘‘tato’’ti vuttaṃ. Sukhanato sātabhāvato iṭṭhabhāvato ca ‘‘sukha’’nti vuttaṃ. Katūpacitattā avipakkavipākattā ca ‘‘anvetī’’ti vuttaṃ. Kāraṇāyattavuttito asaṅkantito ca ‘‘chāyāva anapāyinī’’ti vuttaṃ. Ayaṃ anupadavicayato vicayahārasampāto. ထိုဂါထာ၌ ဝိစယဟာရသမ္ပာတသည် အဘယ်နည်းဟူမူကား- အာရုံကို သိတတ်သောကြောင့် 'မနော' မည်၏။ အာရုံကို သိခြင်းလက္ခဏာရှိ၍ ယှဉ်ဖော်သမ္ပယုတ်တရားတို့၌ အစိုးရခြင်း (အကြီးအမှူး) ကို ပြုတတ်သောကြောင့် 'ပုဗ္ဗင်္ဂမ' (ရှေ့သွား) ဖြစ်၏။ လုံ့လဗျာပါရမရှိခြင်းကြောင့် လည်းကောင်း၊ သတ္တဝါမဟုတ် အသက်ဇီဝမဟုတ်သော သဘောအားဖြင့် လည်းကောင်း 'ဓမ္မ' မည်ကုန်၏။ ရွာတို့၌ ရွာသူကြီးကဲ့သို့ ပြဓာန်းသော သဘောရှိသဖြင့် ထိုနာမက္ခန္ဓာတရားတို့၏ အကြီးသည် စိတ်ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'မနောသေဋ္ဌာ' မည်ကုန်၏။ သဟဇာတစသော အကြောင်းပစ္စည်းဖြစ်သော စိတ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'မနောမယာ' မည်ကုန်၏။ မနောက်ကျုခြင်းကြောင့် လည်းကောင်း၊ အာရုံသို့ သက်ဝင်ယုံကြည်ခြင်းကြောင့် လည်းကောင်း ကြည်လင်ကြည်ညိုသော စိတ်ဖြင့်၊ ဝစီဝိညတ် ပျံ့နှံ့ခြင်းဖြင့် လည်းကောင်း၊ ကိုယ်ဖြင့်ပြုခြင်းကို သာယာခြင်းဖြင့် လည်းကောင်း 'ဘာသတိ' (ပြောဆို၏) ဟု ဆိုအပ်၏။ တုန်လှုပ်သောကိုယ် ပျံ့နှံ့ခြင်းဖြင့် လည်းကောင်း၊ နှုတ်ဖြင့်ပြောဆိုခြင်းကို သာယာခြင်းဖြင့် လည်းကောင်း 'ကရောတိ' (ပြု၏) ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုသို့ ဆည်းပူးအပ်သောကြောင့် လည်းကောင်း၊ တစ်ပါးမဟုတ်သောကြောင့် လည်းကောင်း 'တတော' ဟု ဆိုအပ်၏။ ချမ်းသာစေတတ်သောကြောင့် လည်းကောင်း၊ သာယာဖွယ်ဖြစ်သောကြောင့် လည်းကောင်း၊ အလိုရှိအပ်သောကြောင့် လည်းကောင်း 'သုခံ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ပြုပြင်ဆည်းပူးအပ်သောကြောင့် လည်းကောင်း၊ အကျိုးမပေးသေးသောကြောင့် လည်းကောင်း 'အနွေတိ' ဟု ဆိုအပ်၏။ အကြောင်းတရားအား လိုက်၍ ဖြစ်ရခြင်းကြောင့် လည်းကောင်း၊ မပြောင်းရွေ့တတ်သောကြောင့် လည်းကောင်း 'ဆာယာဝ အနပါယိနီ' (မခွဲမခွာဘဲ အစဉ်လိုက်သော အရိပ်ကဲ့သို့) ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသည်ကား ပုဒ်စဉ်အတိုင်း စိစစ်ခြင်းအားဖြင့် ဝိစယဟာရသမ္ပာတတည်း။ Tattha katamo yuttihārasampāto? Manassa dhammānaṃ ādhipaccayogato pubbaṅgamatā yujjati. Tato eva tesaṃ manassa anuvattanato dhammānaṃ manoseṭṭhatā yujjati. Sahajātādipaccayavasena manasā nibbattattā dhammānaṃ manomayatā yujjati. Manasā pasannena samuṭṭhānānaṃ kāyavacīkammānaṃ kusalabhāvo yujjati. Yena kusalakammaṃ upacitaṃ, taṃ chāyā viya sukhaṃ anvetīti yujjati. Ayaṃ yuttihārasampāto. ထိုဂါထာ၌ ယုတ္တိဟာရသမ္ပာတသည် အဘယ်နည်းဟူမူကား- စိတ်သည် နာမက္ခန္ဓာတရားတို့၏ အကြီးအမှူးဖြစ်ခြင်းနှင့် ယှဉ်သောကြောင့် ရှေ့သွားဖြစ်ခြင်းသည် သင့်လျော်၏။ ထိုသို့ အကြီးအမှူးဖြစ်ခြင်းနှင့် ယှဉ်သောကြောင့်သာလျှင် ထိုနာမက္ခန္ဓာတရားတို့သည် စိတ်၏နောက်သို့ အစဉ်လိုက်ရကား စိတ်လျှင်အကြီးရှိသည်ဟူသောအဖြစ်သည် သင့်လျော်၏။ သဟဇာတစသော အကြောင်းပစ္စည်း၏အစွမ်းဖြင့် စိတ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ရသောကြောင့် နာမက္ခန္ဓာတရားတို့၏ စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သည်ဟူသောအဖြစ်သည် သင့်လျော်၏။ ကြည်ညိုသောစိတ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကာယကံ၊ ဝစီကံတို့၏ ကုသိုလ်ဖြစ်ခြင်းသည် သင့်လျော်၏။ အကြင်သူသည် ကုသိုလ်ကံကို ဆည်းပူးအပ်၏၊ ထိုသူ၏နောက်သို့ အရိပ်ကဲ့သို့ သုခသည် အစဉ်လိုက်၏ဟူသော ဤစကားသည် သင့်လျော်၏။ ဤသည်ကား ယုတ္တိဟာရသမ္ပာတတည်း။ Tattha [Pg.183] katamo padaṭṭhāno hārasampāto? Mano manopavicārānaṃ padaṭṭhānaṃ. Manopubbaṅgamā dhammā sabbassa kusalapakkhassa padaṭṭhānaṃ. ‘‘Bhāsatī’’ti sammāvācā, ‘‘karotī’’ti sammākammanto, te sammāājīvassa padaṭṭhānaṃ. Sammāājīvo sammāvāyāmassa padaṭṭhānaṃ. Sammāvāyāmo sammāsatiyā padaṭṭhānaṃ. Sammāsati sammāsamādhissa padaṭṭhānaṃ. ‘‘Manasā pasannenā’’ti ettha pasādo saddhindriyaṃ, taṃ sīlassa padaṭṭhānaṃ. Sīlaṃ samādhissa padaṭṭhānaṃ. Samādhi paññāyāti yāva vimuttiñāṇadassanā yojetabbaṃ. Ayaṃ padaṭṭhānahārasampāto. ထိုဂါထာ၌ ပဒဋ္ဌာနဟာရသမ္ပာတဟူသည် အဘယ်နည်း။ စိတ်သည် စိတ်ကိုမှီ၍ဖြစ်ကုန်သော (နေက္ခမ္မသိတဖြစ်သော) မနောပဝိစာရတို့၏ ပဒဋ္ဌာန် (နီးကပ်သောအကြောင်း) ဖြစ်၏။ စိတ်လျှင် ရှေ့သွားရှိကုန်သော နာမ်တရားတို့သည် အလုံးစုံသော (စတုဘူမိက) ကုသိုလ်အဖို့၏ ပဒဋ္ဌာန်ဖြစ်ကုန်၏။ 'ဘာသတိ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် သမ္မာဝါစာကို ယူအပ်၏။ 'ကရောတိ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် သမ္မာကမ္မန္တကို ယူအပ်၏။ ထိုသမ္မာဝါစာနှင့် သမ္မာကမ္မန္တတို့သည် သမ္မာအာဇီဝ၏ ပဒဋ္ဌာန်ဖြစ်ကုန်၏။ သမ္မာအာဇီဝသည် သမ္မာဝါယာမ၏ ပဒဋ္ဌာန်ဖြစ်၏။ သမ္မာဝါယာမသည် သမ္မာသတိ၏ ပဒဋ္ဌာန်ဖြစ်၏။ သမ္မာသတိသည် သမ္မာသမာဓိ၏ ပဒဋ္ဌာန်ဖြစ်၏။ 'မနသာ ပသန္နေန' ဟူသော ဤပါဌ်၌ ကြည်လင်ခြင်း (ပသာဒ) သည် သဒ္ဓိန္ဒြေဖြစ်၏။ ထိုသဒ္ဓိန္ဒြေသည် သီလ၏ ပဒဋ္ဌာန်ဖြစ်၏။ သီလသည် သမာဓိ၏ ပဒဋ္ဌာန်ဖြစ်၏။ သမာဓိသည် ပညာ၏ ပဒဋ္ဌာန်ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿန (ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်အမြင်) တိုင်အောင် ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဤသည်ကား ပဒဋ္ဌာနဟာရသမ္ပာတတည်း။ Tattha katamo lakkhaṇo hārasampāto? ‘‘Manopubbaṅgamā dhammā’’ti manopubbaṅgamatāvacanena dhammānaṃ chandapubbaṅgamatāpi vīriyapubbaṅgamatāpi vīmaṃsāpubbaṅgamatāpi vuttā hoti ādhipateyyalakkhaṇena chandādīnaṃ manasā ekalakkhaṇattā. Tathā nesaṃ saddhādipubbaṅgamatāpi vuttā hoti indriyalakkhaṇena saddhādīnaṃ manasā ekalakkhaṇattā. ‘‘Manasā ce pasannenā’’ti yathā manassa pasādasamannāgamo taṃsamuṭṭhānānaṃ kāyavacīkammānaṃ anavajjabhāvalakkhaṇaṃ. Evaṃ cittassa satiādisamannāgamopi nesaṃ anavajjabhāvalakkhaṇaṃ yonisomanasikārasamuṭṭhānabhāvena ekalakkhaṇattā. ‘‘Sukhamanvetī’’ti sukhānugamanavacanena sukhassa paccayabhūtānaṃ manāpiyarūpādīnaṃ anugamo vutto hoti tesampi kammapaccayatāya ekalakkhaṇattāti. Ayaṃ lakkhaṇahārasampāto. ထိုဂါထာ၌ လက္ခဏဟာရသမ္ပာတဟူသည် အဘယ်နည်း။ 'မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာ' ဟူသော ဤပါဌ်၌ 'စိတ်လျှင် ရှေ့သွားရှိသည်' ဟု ဆိုသဖြင့် နာမ်တရားတို့၏ ဆန္ဒလျှင် ရှေ့သွားရှိသည်၏ အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ဝီရိယလျှင် ရှေ့သွားရှိသည်၏ အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ဝီမံသလျှင် ရှေ့သွားရှိသည်၏ အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း ဆိုအပ်ပြီးဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အကြီးအမှူးဖြစ်ခြင်း (အဓိပတိ) ဟူသော လက္ခဏာဖြင့် ဆန္ဒစသည်တို့သည် စိတ်နှင့် တူသော လက္ခဏာရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုနည်းတူစွာ ထိုနာမ်တရားတို့၏ သဒ္ဓါအစရှိသည်တို့လျှင် ရှေ့သွားရှိသည်၏ အဖြစ်ကိုလည်း ဆိုအပ်ပြီးဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဣန္ဒြေဟူသော လက္ခဏာဖြင့် သဒ္ဓါစသည်တို့သည် စိတ်နှင့် တူသော လက္ခဏာရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ 'မနသာ စေ ပသန္နေန' ဟူသော ဤပါဌ်၌ စိတ်၏ ကြည်လင်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်းသည် ထိုစိတ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော ကာယကံ ဝစီကံတို့၏ အပြစ်မရှိခြင်း (အနာဝဇ္ဇ) ဟူသော လက္ခဏာ ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထိုနည်းတူစွာ စိတ်၏ သတိအစရှိသည်တို့နှင့် ပြည့်စုံခြင်းသည်လည်း ထိုကာယကံ ဝစီကံတို့၏ အပြစ်မရှိခြင်းဟူသော လက္ခဏာ ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သင့်တင့်စွာ နှလုံးသွင်းခြင်း (ယောနိသောမနသိကာရ) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းဟူသော တူသောလက္ခဏာရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ 'သုခမနွေတိ' ဟူသော ဤပါဌ်၌ ချမ်းသာခြင်း၏ အစဉ်လိုက်ခြင်းကို ဆိုသဖြင့် ချမ်းသာခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော နှစ်သက်ဖွယ် ရူပါရုံအစရှိသည်တို့၏ အစဉ်လိုက်ခြင်းကိုလည်း ဆိုအပ်ပြီးဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုရူပါရုံစသည်တို့သည်လည်း ကံလျှင် အကြောင်းရှိခြင်းဟူသော တူသောလက္ခဏာရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤသည်ကား လက္ခဏဟာရသမ္ပာတတည်း။ Tattha katamo catubyūho hārasampāto? ‘‘Manopubbaṅgamā’’tiādīsu ‘‘mano’’tiādīnaṃ padānaṃ nibbacanaṃ niruttaṃ, taṃ padatthaniddesavasena veditabbaṃ. Padattho ca vuttanayena suviññeyyova. Ye sukhena atthikā, tehi pasannena manasā kāyavacīmanokammāni pavattetabbānīti ayamettha bhagavato adhippāyo. Puññakiriyāya aññesampi pubbaṅgamā hutvā tattha tesaṃ sammā upanetāro imissā desanāya nidānaṃ. ‘‘Chadvārādhipatī rājā (dha. pa. aṭṭha. 2.181 erakapattanāgarājavatthu), cittānuparivattino dhammā (dha. sa. dukamātikā 62; 1205-1206), cittassa ekadhammassa, sabbeva vasamanvagū’’ti (saṃ. ni. 1.62) evamādisamānayanena imissā desanāya saṃsandanā desanānusandhi. Padānusandhiyo pana suviññeyyāvāti. Ayaṃ catubyūho hārasampāto. ထိုဂါထာ၌ စတုဗျူဟဟာရသမ္ပာတဟူသည် အဘယ်နည်း။ 'မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ' အစရှိသော ပါဌ်တို့၌ 'မနော' အစရှိသော ပုဒ်တို့၏ ဝစနတ္ထနှင့် နိရုတ္တိတို့ကို ထိုပုဒ်၏ အနက်ကို ညွှန်ပြခြင်း (ပဒတ္ထနိဒ္ဒေသ) အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။ ပုဒ်၏ အနက်ကိုလည်း ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်း လွယ်ကူစွာ သိနိုင်၏။ ချမ်းသာကို အလိုရှိသောသူတို့သည် ကြည်လင်သော စိတ်ဖြင့် ကာယကံ၊ ဝစီကံ၊ မနောကံတို့ကို ဖြစ်ပွားစေအပ်၏ ဟူသည်မှာ ဤဂါထာ၌ မြတ်စွာဘုရား၏ အလိုတော် ဖြစ်၏။ ကုသိုလ်ကောင်းမှု ပြုလုပ်ရာ၌ အခြားသူတို့၏ ရှေ့သွားဖြစ်၍ ထိုကုသိုလ်၌ ထိုသူတို့ကို ကောင်းစွာ သွေးဆောင်တတ်သောသူတို့သည် ဤဒေသနာတော် ဖြစ်ပေါ်လာရခြင်း၏ အကြောင်းရင်း (နိဒါန်း) ဖြစ်၏။ 'ခြောက်ပါးသော ဒွါရ၌ အစိုးရသော မင်းနှင့်တူသော စိတ်၊ စိတ်၏ အစဉ်သို့ လိုက်သော စေတသိက်တရားတို့သည် တစ်ခုတည်းသော စိတ်၏ အလိုသို့သာ အစဉ်လိုက်ကြကုန်၏' ဟူသော ဤသို့စသော တရားတော်တို့နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပြသဖြင့် ဤဒေသနာတော်ကို ညှိနှိုင်းခြင်းသည် ဒေသနာနုသန္ဓိ ဖြစ်၏။ ပဒါနုသန္ဓိတို့ကိုမူ လွယ်ကူစွာ သိနိုင်၏။ ဤသည်ကား စတုဗျူဟဟာရသမ္ပာတတည်း။ Tattha [Pg.184] katamo āvaṭṭo hārasampāto? ‘‘Manopubbaṅgamā dhammā’’ti tattha yāni tīṇi kusalamūlāni, tāni aṭṭhannaṃ sammattānaṃ hetu. Ye sammattā, ayaṃ aṭṭhaṅgiko maggo. Yaṃ manosahajanāmarūpaṃ, idaṃ dukkhaṃ. Asamucchinnā purimanipphannā avijjā bhavataṇhā, ayaṃ samudayo. Yattha tesaṃ pahānaṃ, ayaṃ nirodhoti imāni cattāri saccāni. Ayaṃ āvaṭṭo hārasampāto. ထိုဂါထာ၌ အာဝဋ္ဋဟာရသမ္ပာတဟူသည် အဘယ်နည်း။ 'မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာ' ဟု ဆိုအပ်သော တရားတို့တွင် ကုသိုလ်မူလ သုံးပါးတို့သည် ရှစ်ပါးသော သမ္မတ္တတရား (မဖောက်မပြန်သော သဘောရှိသော တရား) တို့၏ အကြောင်း (ဟိတ်) ဖြစ်ကုန်၏။ မဖောက်မပြန်သော သဘောရှိသော ထိုတရားတို့သည် ရှစ်ပါးသော မဂ္ဂင် (မဂ္ဂသစ္စာ) တည်း။ အတူတကွဖြစ်သော နာမ်ရုပ်နှင့်တကွသော စိတ်သည် ဒုက္ခသစ္စာတည်း။ (မဂ်ဖြင့်) မဖြတ်အပ်သေးဘဲ ရှေးဘဝက ဖြစ်ပေါ်ပြီးသော အဝိဇ္ဇာနှင့် ဘဝတဏှာသည် သမုဒယသစ္စာတည်း။ အကြင် နိဗ္ဗာန်၌ ထိုအဝိဇ္ဇာ တဏှာတို့ကို ပယ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ ဤနိဗ္ဗာန်သည် နိရောဓသစ္စာတည်း။ ဤသို့လျှင် သစ္စာလေးပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသည်ကား အာဝဋ္ဋဟာရသမ္ပာတတည်း။ Tattha katamo vibhattihārasampāto? ‘‘Manopubbaṅgamā dhammā, manasā ce pasannena, tato naṃ sukhamanvetī’’ti nayidaṃ yathārutavasena gahetabbaṃ. Yo hi samaṇo vā brāhmaṇo vā pāṇātipātimhi micchādiṭṭhike micchāpaṭipanne sakaṃ cittaṃ pasādeti, pasannena ca cittena abhūtaguṇābhitthavanavasena bhāsati vā nipaccakāraṃ vāssa yaṃ karoti, na tato naṃ sukhamanveti. Dukkhameva pana taṃ tato cakkaṃva vahato padamanveti. Iti hi idaṃ vibhajjabyākaraṇīyaṃ. Yaṃ manasā ce pasannena bhāsati vā karoti vā, tañce vacīkammaṃ kāyakammañca sukhavedanīyanti. Taṃ kissa hetu? Sammattagatehi sukhavedanīyaṃ micchāgatehi dukkhavedanīyanti. Kathaṃ panāyaṃ pasādo daṭṭhabbo? Nāyaṃ pasādo, pasādapatirūpako pana micchādhimokkhoti vadāmi. Ayaṃ vibhattihārasampāto. ထိုဂါထာ၌ ဝိဘတ္တိဟာရသမ္ပာတဟူသည် အဘယ်နည်း။ 'မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာ၊ မနသာ စေ ပသန္နေန၊ တတော နံ သုခမနွေတိ' ဟူသော ဤစကားကို တိုက်ရိုက်အနက်အားဖြင့်သာ မယူအပ်။ အကျယ်ချဲ့ပြရသော်... သူ့အသက်ကို သတ်လေ့ရှိသော၊ မှားသောအယူရှိသော၊ မှားသော အကျင့်ကို ကျင့်သော ရဟန်း သို့မဟုတ် ပုဏ္ဏား၌ မိမိ၏စိတ်ကို ကြည်ညိုစေ၍ ကြည်ညိုသောစိတ်ဖြင့် မဟုတ်မမှန်သော ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းပြောဆိုခြင်း သို့မဟုတ် ထိုသူအား အရိုအသေပြုခြင်းကို ပြုလုပ်ခဲ့သော် ထိုသို့ပြုလုပ်ခြင်းကြောင့် ထိုသူအား ချမ်းသာသည် အစဉ်မလိုက်။ ဝန်ကိုရွက်ဆောင်သော နွား၏ခြေရာသို့ လှည်းဘီးသည် အစဉ်လိုက်သကဲ့သို့ ထိုသူသို့ ဒုက္ခသည်သာလျှင် အစဉ်လိုက်၏။ ဤသို့လျှင် ဤစကားသည် ဝေဖန်၍ ဖြေကြားအပ်သော စကား (ဝိဘဇ္ဇဗျာကရဏီယ) ဖြစ်၏။ အကယ်၍ ကြည်လင်သောစိတ်ဖြင့် ပြောဆိုမူလည်း ပြောဆိုအံ့၊ ပြုလုပ်မူလည်း ပြုလုပ်အံ့၊ ထိုသို့ ပြောဆိုခြင်း ပြုလုပ်ခြင်းသည် ချမ်းသာစွာ ခံစားအပ်သော အကျိုးရှိသော ဝစီကံလည်း ဖြစ်၏၊ ကာယကံလည်း ဖြစ်၏။ ဤသို့ ဝေဖန်၍ ဖြေကြားအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ရခြင်းသည် အဘယ်အကြောင်းကြောင့်နည်းဟူမူ ကောင်းစွာကျင့်သောသူတို့၌ ကြည်လင်သောစိတ်ဖြင့် ပြောဆိုခြင်း ပြုလုပ်ခြင်းသည် ချမ်းသာစွာ ခံစားအပ်သော အကျိုးရှိ၏၊ ဖောက်ပြန်သော အကျင့်ရှိသောသူတို့၌ ကြည်လင်သောစိတ်ဖြင့် ပြောဆိုခြင်း ပြုလုပ်ခြင်းသည် ဒုက္ခကို ခံစားအပ်သော အကျိုးရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ဤကြည်ညိုခြင်းကို အဘယ်သို့ ရှုမြင်အပ်သနည်း။ ဤဖောက်ပြန်သော အကျင့်ရှိသောသူ၌ ကြည်ညိုခြင်းသည် စစ်မှန်သော ကြည်ညိုခြင်း (ပသာဒ) မဟုတ်၊ ကြည်ညိုခြင်းနှင့် တူယောင်ဆောင်သော မှားသော သက်ဝင်ယုံကြည်ခြင်း (မိစ္ဆာဓိမောက္ခ) သာ ဖြစ်၏ဟု ငါဆို၏။ ဤသည်ကား ဝိဘတ္တိဟာရသမ္ပာတတည်း။ Tattha katamo parivattano hārasampāto? Manopubbaṅgamātiādi. Yaṃ manasā paduṭṭhena bhāsati vā karoti vā dukkhassānugāmī. Idañhi suttaṃ etassa ujupaṭipakkho. Ayaṃ parivattano hārasampāto. ထိုဂါထာ၌ ပရိဝတ္တနဟာရသမ္ပာတဟူသည် အဘယ်နည်း။ 'မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ' အစရှိသော ဂါထာသည် ပရိဝတ္တနဟာရသမ္ပာတမည်၏။ ပြစ်မှားဖောက်ပြန်သော စိတ်ဖြင့် ပြောဆိုအံ့ သို့မဟုတ် ပြုလုပ်အံ့၊ ထိုသို့ ပြစ်မှားဖောက်ပြန်သော စိတ်ဖြင့် ပြောဆိုခြင်း ပြုလုပ်ခြင်းကြောင့် ထိုသူအား ဒုက္ခသည် အစဉ်လိုက်တတ်၏။ စင်စစ် ဤ (ပထမ) ဂါထာသည် ထို (ဒုတိယ) ဂါထာ၏ တိုက်ရိုက်ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်၏။ ဤသည်ကား ပရိဝတ္တနဟာရသမ္ပာတတည်း။ Tattha katamo vevacano hārasampāto? ‘‘Manopubbaṅgamā’’ti mano cittaṃ manāyatanaṃ manindriyaṃ manoviññāṇaṃ manoviññāṇadhātūti pariyāyavacanaṃ. Pubbaṅgamā purecārino puregāminoti pariyāyavacanaṃ. Dhammā attā sabhāvāti pariyāyavacanaṃ. Seṭṭhaṃ padhānaṃ pavaranti pariyāyavacanaṃ. Manomayā manonibbattā manosambhūtāti pariyāyavacanaṃ. Pasannena saddahantena okappentenāti pariyāyavacanaṃ. Sukhaṃ sātaṃ vedayitanti pariyāyavacanaṃ. Anveti anugacchati anubandhatīti pariyāyavacanaṃ. Ayaṃ vevacano hārasampāto. ထိုဂါထာ၌ ဝေဝစနဟာရသမ္ပာတဟူသည် အဘယ်နည်း။ 'မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ မနော၊ စိတ္တ၊ မနာယတန၊ မနိန္ဒြိယ၊ မနောဝိညာဉ်၊ မနောဝိညာဏဓာတ် ဟူသည်တို့သည် ပရိယာယ်စကား (ဝေဝစန) တည်း။ ပုဗ္ဗင်္ဂမာ၊ ပုရေစာရိနော၊ ပုရေဂါမိနော ဟူသည်တို့သည် ပရိယာယ်စကားတည်း။ ဓမ္မာ၊ အတ္တာ၊ သဘာဝ ဟူသည်တို့သည် ပရိယာယ်စကားတည်း။ သေဋ္ဌ၊ ပဓာန၊ ပဝရ ဟူသည်တို့သည် ပရိယာယ်စကားတည်း။ မနောမယ၊ မနောနိဗ္ဗတ္တ၊ မနောသမ္ဘူတ ဟူသည်တို့သည် ပရိယာယ်စကားတည်း။ ပသန္နေန၊ သဒ္ဒဟန္တေန၊ ဩကပ္ပေန္တေန ဟူသည်တို့သည် ပရိယာယ်စကားတည်း။ သုခ၊ သာတ၊ ဝေဒယိတ ဟူသည်တို့သည် ပရိယာယ်စကားတည်း။ အနွေတိ၊ အနုဂစ္ဆတိ၊ အနုဗန္ဓတိ ဟူသည်တို့သည် ပရိယာယ်စကားတည်း။ ဤသည်ကား ဝေဝစနဟာရသမ္ပာတတည်း။ Tattha [Pg.185] katamo paññattihārasampāto? Manopubbaṅgamāti ayaṃ manaso kiccapaññatti. Dhammāti sabhāvapaññatti, kusalakammapathapaññatti. Manoseṭṭhāti padhānapaññatti. Manomayāti sahajātapaññatti. Pasannenāti saddhindriyena samannāgatapaññatti, assaddhiyassa paṭikkhepapaññatti. Bhāsati vā karoti vāti sammāvācāsammākammantānaṃ nikkhepapaññatti. Tato naṃ sukhamanvetīti kammassa phalānubandhapaññatti, kammassa avināsapaññattīti. Ayaṃ paññattihārasampāto. ထိုဂါထာ၌ ပညတ္တိဟာရသမ္ပာတဟူသည် အဘယ်နည်း။ 'မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ' ဟူသော ဤပညတ်သည် စိတ်၏ ကိစ္စကို ထင်ရှားစေသော ကိစ္စပညတ်တည်း။ 'ဓမ္မာ' ဟူသော ဤပညတ်သည် သဘောတရားပညတ်၊ ကုသိုလ်ကမ္မပထပညတ်တည်း။ 'မနောသေဋ္ဌာ' ဟူသော ဤပညတ်သည် ပဓာနဖြစ်ခြင်းကို ထင်ရှားစေသော ပဓာနပညတ်တည်း။ 'မနောမယာ' ဟူသော ဤပညတ်သည် စိတ်နှင့် အတူတကွဖြစ်ခြင်းကို ထင်ရှားစေသော သဟဇာတပညတ်တည်း။ 'ပသန္နေန' ဟူသော ဤပညတ်သည် သဒ္ဓိန္ဒြေနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို ထင်ရှားစေသော ပြည့်စုံခြင်းပညတ် (သမန္နာဂတပညတ်) တည်း၊ မယုံကြည်ခြင်းကို ပယ်မြစ်ခြင်းကို ထင်ရှားစေသော ပဋိက္ခေပပညတ်တည်း။ 'ဘာသတိ ဝါ ကရောတိ ဝါ' ဟူသော ဤပညတ်သည် သမ္မာဝါစာနှင့် သမ္မာကမ္မန္တတို့ကို တည်ထားခြင်းကို ထင်ရှားစေသော နိက္ခေပပညတ်တည်း။ 'တတော နံ သုခမနွေတိ' ဟူသော ဤပညတ်သည် ကုသိုလ်ကံ၏ အကျိုးအစဉ်လိုက်ခြင်းကို ထင်ရှားစေသော ဖလာနုဗန္ဓပညတ်တည်း၊ ပြုအပ်ပြီးသော ကုသိုလ်ကံ၏ မပျက်စီးခြင်းကို ထင်ရှားစေသော အဝိနာသပညတ်တည်း။ ဤသည်ကား ပညတ္တိဟာရသမ္ပာတတည်း။ Tattha katamo otaraṇo hārasampāto? Manoti viññāṇakkhandho. Dhammāti vedanāsaññāsaṅkhārakkhandhā. Bhāsati vā karoti vāti kāyavacīviññattiyo. Tāsaṃ nissayā cattāro mahābhūtāti rūpakkhandhoti ayaṃ khandhehi otaraṇo. Manoti abhisaṅkhāraviññāṇanti manoggahaṇena avijjāpaccayā saṅkhārā gahitāti. Saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ…pe… samudayo hotīti ayaṃ paṭiccasamuppādena otaraṇoti. Ayaṃ otaraṇo hārasampāto. ထိုသို့ ဆန်းစစ်ရာတွင် ဩတရဏဟာရသမ္ပာတ (သွင်းယူခြင်း ဟာရ၏ စည်းဝေးဆုံဆည်းရာ) ဟူသည် အဘယ်နည်း။ 'မနော' (စိတ်) ဟူသည် ဝိညာဏက္ခန္ဓာတည်း။ 'ဓမ္မ' (သဘောတရား) ဟူသည် ဝေဒနာက္ခန္ဓာ၊ သညာက္ခန္ဓာ၊ သင်္ခါရက္ခန္ဓာတို့တည်း။ 'ပြောဆိုသော်လည်းကောင်း၊ ပြုလုပ်သော်လည်းကောင်း' ဟူသည် ကာယဝိညတ်၊ ဝစီဝိညတ်တို့တည်း။ ထိုကာယဝိညတ် ဝစီဝိညတ်တို့၏ မှီရာဖြစ်သော မဟာဘုတ်လေးပါး အစရှိသည်တို့သည် ရူပက္ခန္ဓာတည်း။ ဤသို့ ခန္ဓာငါးပါးဖြင့် သွင်းယူခြင်းကို ခန္ဓာအားဖြင့် သွင်းယူခြင်း ဟု ဆိုအပ်၏။ 'မနော' ဟူသည် အဘိသင်္ခါရဝိညာဉ်စိတ်ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် မနောဟူသော စိတ်ကို ယူသဖြင့် အဝိဇ္ဇာဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ကုန်သော သင်္ခါရတို့ကို ယူပြီးဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'သင်္ခါရပစ္စယာ ဝိညာဏံ' စသည်ဖြင့် သမုဒယသစ္စာ ဖြစ်၏။ ဤသို့ သွင်းယူခြင်းသည် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်အားဖြင့် သွင်းယူခြင်း ဖြစ်၏။ ဤသည်ကား ဩတရဏဟာရသမ္ပာတ ဖြစ်သည်။ Tattha katamo sodhano hārasampāto? Manoti ārambho neva padasuddhi, na ārambhasuddhi. Manopubbaṅgamāti padasuddhi, na ārambhasuddhi. Tathā dhammāti yāva sukhanti padasuddhi, na ārambhasuddhi. Sukhamanvetīti pana padasuddhi ceva ārambhasuddhi cāti. Ayaṃ sodhano hārasampāto. ထိုသို့ ဆန်းစစ်ရာတွင် သောဓနဟာရသမ္ပာတ (သုတ်သင်ရှင်းလင်းခြင်း ဟာရ၏ စည်းဝေးဆုံဆည်းရာ) ဟူသည် အဘယ်နည်း။ 'မနော' ဟူသော စကားသည် စတင်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်၍ ပုဒ်၏ စင်ကြယ်ခြင်း (ပဒသုဒ္ဓိ) လည်း မဖြစ်၊ အာရမ္ဘ၏ စင်ကြယ်ခြင်း (အာရမ္ဘသုဒ္ဓိ) လည်း မဖြစ်ပေ။ 'မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ' ဟူသော စကားသည် ပုဒ်၏ စင်ကြယ်ခြင်း (ပဒသုဒ္ဓိ) ဖြစ်သော်လည်း အာရမ္ဘ၏ စင်ကြယ်ခြင်း (အာရမ္ဘသုဒ္ဓိ) မဖြစ်ပေ။ ထိုနည်းတူစွာ 'ဓမ္မာ' ဟူသော စကားမှစ၍ 'သုခံ' တိုင်အောင်သော စကားသည် ပုဒ်၏ စင်ကြယ်ခြင်း ဖြစ်သော်လည်း အာရမ္ဘ၏ စင်ကြယ်ခြင်း မဖြစ်ပေ။ 'သုခမနွေတိ' ဟူသော စကားသည်ကား ပုဒ်၏ စင်ကြယ်ခြင်း (ပဒသုဒ္ဓိ) လည်း ဖြစ်၏၊ အာရမ္ဘ၏ စင်ကြယ်ခြင်း (အာရမ္ဘသုဒ္ဓိ) လည်း ဖြစ်၏။ ဤသည်ကား သောဓနဟာရသမ္ပာတ ဖြစ်သည်။ Tattha katamo adhiṭṭhāno hārasampāto? Manopubbaṅgamā dhammā, manoseṭṭhā manomayāti ekattatā. Manasā ce pasannenāti vemattatā, tathā manasā ce pasannenāti ekattatā. Bhāsati vā karoti vāti vemattatā, tathā manasā ce pasannenāti ekattatā. So pasādo duvidho ajjhattañca byāpādavikkhambhanato, bahiddhā ca okappanato. Tathā sampattibhavahetubhūtopi vaḍḍhihetubhūtovāti ayaṃ vemattatā. Tayidaṃ suttaṃ dvīhi ākārehi adhiṭṭhātabbaṃ hetunā ca yo pasannamānaso, vipākena ca yo sukhavedanīyoti. Ayaṃ adhiṭṭhāno hārasampāto. ထိုသို့ ဆန်းစစ်ရာတွင် အဓိဋ္ဌာနဟာရသမ္ပာတ (ဓမ္မတည်ကြည်ခြင်း ဟာရ၏ စည်းဝေးဆုံဆည်းရာ) ဟူသည် အဘယ်နည်း။ 'မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာ မနောသေဋ္ဌာ မနောမယာ' ဟူသော စကားသည် သာမည (ဧကတ္တတာ) တည်း။ 'မနသာ စေ ပသန္နေန' ဟူသော စကားသည်ကား အထူး (ဝေမတ္တတာ) တည်း။ ထိုနည်းတူစွာ 'မနသာ စေ ပသန္နေန' ဟူသော စကားသည် သာမည (ဧကတ္တတာ) ဖြစ်၍ 'ဘာသတိ ဝါ ကရောတိ ဝါ' ဟူသော စကားသည် အထူး (ဝေမတ္တတာ) တည်း။ ထိုနည်းတူစွာ 'မနသာ စေ ပသန္နေန' ဟူသော စကားသည် သာမည (ဧကတ္တတာ) တည်း။ ထိုကြည်ညိုခြင်း (ပသာဒ) သည် အတွင်းသန္တာန်၌ ဗျာပါဒကို ဖျက်ဆီးခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အပြင်ပ၌ ယုံကြည်ထိုက်သော ဝတ္ထု၌ သက်ဝင်ယုံကြည်ခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း နှစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုနည်းတူစွာ စည်းစိမ်ပြည့်စုံသော ဘဝ၏ အကြောင်းဖြစ်သော ပသာဒသည်လည်း ကြီးပွားခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ပသာဒသာလျှင် ဖြစ်၏။ ဤကား အထူး (ဝေမတ္တတာ) တည်း။ ထိုသုတ္တံကို အကြောင်း (ဟေတု) အားဖြင့် ကြည်ညိုသော စိတ်ရှိသူ၊ အကျိုး (ဝိပါက) အားဖြင့် ချမ်းသာစွာ ခံစားအပ်သော အကျိုးဟူ၍ နှစ်ပါးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် ဆောက်တည်အပ် (မှတ်အပ်) ၏။ ဤသည်ကား အဓိဋ္ဌာနဟာရသမ္ပာတ ဖြစ်သည်။ Tattha katamo parikkhāro hārasampāto? Manopubbaṅgamāti ettha manoti kusalaviññāṇaṃ. Tassa ca ñāṇasampayuttassa alobho adoso amohoti tayo sampayuttā hetū, ñāṇavippayuttassa alobho [Pg.186] adosoti dve sampayuttā hetū. Sabbesaṃ avisesena yonisomanasikāro hetu, cattāri sampatticakkāni paccayo. Tathā saddhammassavanaṃ, tassa ca dānādivasena pavattamānassa deyyadhammādayo paccayo. Dhammāti cettha vedanādīnaṃ iṭṭhārammaṇādayo. Tathā tayo viññāṇassa, vedanādayo pasādassa, saddheyyavatthukusalābhisaṅkhāro vipākasukhassa paccayoti. Ayaṃ parikkhāro hārasampāto. ထိုသို့ ဆန်းစစ်ရာတွင် ပရိက္ခာရဟာရသမ္ပာတ (အခြံအရံ ဟာရ၏ စည်းဝေးဆုံဆည်းရာ) ဟူသည် အဘယ်နည်း။ 'မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ' ဟူသော ပုဒ်၌ 'မနော' ဟူသည် ကုသိုလ်ဝိညာဉ် ဖြစ်၏။ ဉာဏသမ္ပယုတ်ဖြစ်သော ထိုကုသိုလ်ဝိညာဉ်အား အလောဘ၊ အဒေါသ၊ အမောဟဟူသော ယှဉ်ဖက် (သမ္ပယုတ်) အကြောင်းတရား သုံးပါးတို့သည် အကြောင်းရင်း (ဟေတု) ဖြစ်ကုန်၏။ ဉာဏဝိပ္ပယုတ်ဖြစ်သော ကုသိုလ်ဝိညာဉ်အား အလောဘ၊ အဒေါသဟူသော ယှဉ်ဖက်အကြောင်းတရား နှစ်ပါးတို့သည် အကြောင်းရင်း ဖြစ်ကုန်၏။ အလုံးစုံသော ကုသိုလ်ဝိညာဉ်တို့အား သာမန်အားဖြင့် နှလုံးသွင်းမှန်ခြင်း (ယောနိသောမနသိကာရ) သည် အကြောင်းရင်း ဖြစ်၏။ သမ္ပတ္တိစက် လေးပါးတို့သည် အထောက်အပံ့ အကြောင်း (ပစ္စယ) ဖြစ်၏။ ထိုနည်းတူစွာ သူတော်ကောင်းတရားကို နာကြားရခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ ဒါနအစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော ထိုကုသိုလ်ဝိညာဉ်အား လှူဖွယ်ဝတ္ထု အစရှိသည်တို့သည်လည်းကောင်း အထောက်အပံ့ အကြောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ 'ဓမ္မာ' ဟူသော ဤပုဒ်၌လည်း ဝေဒနာအစရှိသည်တို့အား ဣဋ္ဌာရုံ (အလိုရှိအပ်သော အာရုံ) အစရှိသည်တို့သည် အကြောင်း ဖြစ်၏။ ထိုနည်းတူစွာ အကြောင်းသုံးပါးတို့သည် ဝိညာဉ်၏လည်းကောင်း၊ ဝေဒနာအစရှိသည်တို့သည် ကြည်ညိုခြင်း (ပသာဒ) ၏လည်းကောင်း၊ ယုံကြည်အပ်သော ရတနာသုံးပါးနှင့် ကုသိုလ်ဖြစ်သော အဘိသင်္ခါရတို့သည် ဝိပါက်ချမ်းသာ၏လည်းကောင်း အထောက်အပံ့ အကြောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသည်ကား ပရိက္ခာရဟာရသမ္ပာတ ဖြစ်သည်။ Tattha katamo samāropano hārasampāto? Manopubbaṅgamā dhammāti manoti puññacittaṃ, taṃ tividhaṃ – dānamayaṃ, sīlamayaṃ, bhāvanāmayanti. Tattha dānamayassa alobho padaṭṭhānaṃ, sīlamayassa adoso padaṭṭhānaṃ, bhāvanāmayassa amoho padaṭṭhānaṃ. Sabbesaṃ abhippasādo padaṭṭhānaṃ, ‘‘saddhājāto upasaṅkamati, upasaṅkamanto payirupāsatī’’ti (ma. ni. 2.183) suttaṃ vitthāretabbaṃ. Kusalacittaṃ sukhassa iṭṭhavipākassa padaṭṭhānaṃ. Yonisomanasikāro kusalacittassa padaṭṭhānaṃ. Yoniso hi manasi karonto kusalacittaṃ adhiṭṭhāti kusalacittaṃ bhāveti, so anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janeti, uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ…pe… padahati. Tassevaṃ catūsu sammappadhānesu bhāviyamānesu cattāro satipaṭṭhānā yāva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo bhāvanāpāripūriṃ gacchatīti ayaṃ bhāvanāya samāropanā. Sati ca bhāvanāya pahānañca siddhamevāti. Ayaṃ samāropano hārasampāto. ထိုသို့ ဆန်းစစ်ရာတွင် သမာရောပနဟာရသမ္ပာတ (တင်ပြခြင်း ဟာရ၏ စည်းဝေးဆုံဆည်းရာ) ဟူသည် အဘယ်နည်း။ 'မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာ' ဟူသော ပုဒ်၌ 'မနော' ဟူသည် ကုသိုလ်စိတ် (ပုညစိတ်) ဖြစ်၏။ ထိုကုသိုလ်စိတ်သည် ဒါနမယ၊ သီလမယ၊ ဘာဝနာမယဟူ၍ သုံးမျိုးရှိ၏။ ထိုသုံးမျိုးတို့တွင် ဒါနမယကုသိုလ်စိတ်၏ နီးစွာသောအကြောင်း (ပဒဋ္ဌာန်) သည် အလောဘဖြစ်၏။ သီလမယကုသိုလ်စိတ်၏ ပဒဋ္ဌာန်သည် အဒေါသဖြစ်၏။ ဘာဝနာမယကုသိုလ်စိတ်၏ ပဒဋ္ဌာန်သည် အမောဟဖြစ်၏။ အလုံးစုံသော ကုသိုလ်စိတ်တို့၏ ပဒဋ္ဌာန်သည် အလွန်ကြည်ညိုခြင်း (အဘိပ္ပသာဒ) ဖြစ်၏။ 'သဒ္ဓါတရားရှိသောသူသည် ချဉ်းကပ်၏၊ ချဉ်းကပ်သည်ဖြစ်၍ လုပ်ကျွေး၏' ဟူသော ဤသုတ္တံကို ချဲ့အပ်၏။ ကုသိုလ်စိတ်သည် အလိုရှိအပ်သော အကျိုးဖြစ်သော ချမ်းသာ၏ ပဒဋ္ဌာန် ဖြစ်၏။ ယောနိသောမနသိကာရသည် ကုသိုလ်စိတ်၏ ပဒဋ္ဌာန် ဖြစ်၏။ ဧကန်စင်စစ် အသင့်အားဖြင့် နှလုံးသွင်းသောသူသည် ကုသိုလ်စိတ်ကို ဆောက်တည်၏၊ ကုသိုလ်စိတ်ကို ပွားစေ၏။ ထိုကုသိုလ်စိတ်ကို ပွားစေသောသူသည် မဖြစ်သေးကုန်သော ယုတ်ညံ့သော အကုသိုလ်တရားတို့ မဖြစ်စေခြင်းငှာ လိုလားတောင့်တမှုကို ဖြစ်စေ၏၊ ဖြစ်ပြီးကုန်သော အကုသိုလ်တရားတို့ကို ပယ်ခြင်းငှာ အားထုတ်၏၊ မဖြစ်သေးကုန်သော ကုသိုလ်တရားတို့ကို ဖြစ်စေခြင်းငှာ အားထုတ်၏၊ ဖြစ်ပြီးကုန်သော ကုသိုလ်တရားတို့ကို ပွားများစေခြင်းငှာ အားထုတ်၏။ ဤသို့ ထိုသူအား သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့ကို ပွားများစေအပ်သည်ရှိသော် သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည် မြတ်သော အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော မဂ်တိုင်အောင် ဘာဝနာ၏ ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်၏။ ဤသည်ကား ဘာဝနာအားဖြင့် တင်ပြခြင်း (ဘာဝနာသမာရောပနာ) ဖြစ်၏။ ဘာဝနာပွားများခြင်း၌ သတိရှိခြင်းနှင့် ကိလေသာကို ပယ်ခြင်းတို့သည် အလိုအလျောက် ပြီးစီးပြီးသား ဖြစ်၏။ ဤသည်ကား သမာရောပနဟာရသမ္ပာတ ဖြစ်သည်။ Tathā – ထိုနည်းတူစွာ - ‘‘Dadato puññaṃ pavaḍḍhati, saṃyamato veraṃ na cīyati; Kusalo ca jahāti pāpakaṃ, rāgadosamohakkhayā sa nibbuto’’ti. (dī. ni. 2.197; udā. 75; peṭako. 16); "ပေးလှူသောသူအား ကုသိုလ်တရားသည် ပွားများ၏။ ကိုယ်၊ နှုတ်၊ စိတ်ကို စောင့်စည်းသောသူအား ရန်သည် မပွားများ။ လိမ္မာသောသူ (ပညာရှိ) သည် မကောင်းမှုကို စွန့်၏။ ထိုသူသည် ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟတို့ ကုန်ခြင်းကြောင့် ငြိမ်းအေးခြင်း (ပရိနိဗ္ဗာန်) သို့ ရောက်ရ၏" ဟု မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူ၏။ Tattha dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti dānamayaṃ puññakiriyavatthu vuttaṃ. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti sīlamayaṃ puññakiriyavatthu vuttaṃ. Kusalo ca jahāti pāpakanti lobhassa ca dosassa ca mohassa ca pahānamāha. Tena bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthu vuttaṃ. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti anupādāparinibbānamāha. ထိုဂါထာ၌ "ဒဒတော ပုညံ ပဝဍ္ဎတိ" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ဒါနမယပုညကိရိယဝတ္ထုကို ဟောတော်မူ၏။ "သံယမတော ဝေရံ န စီယတိ" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် သီလမယပုညကိရိယဝတ္ထုကို ဟောတော်မူ၏။ "ကုသလော စ ဇဟာတိ ပါပကံ" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟတို့ကို ပယ်ခြင်းကို ဟောတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုပုဒ်ဖြင့် ဘာဝနာမယပုညကိရိယဝတ္ထုကို ဟောအပ်သည် ဖြစ်၏။ "ရာဂဒေါသမောဟက္ခယာ သ နိဗ္ဗုတော" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် တဏှာဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် စွဲလမ်းမှုမရှိဘဲ ငြိမ်းအေးခြင်း (အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာန်) ကို ဟောတော်မူ၏။ Dadato [Pg.187] puññaṃ pavaḍḍhatīti alobho kusalamūlaṃ. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti adoso kusalamūlaṃ. Kusalo ca jahāti pāpakanti amoho kusalamūlaṃ. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti tesaṃ nissaraṇaṃ vuttaṃ. "ဒဒတော ပုညံ ပဝဍ္ဎတိ" ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် အလောဘကုသိုလ်မြစ် (ကုသလမူလ) ကို ဟောတော်မူ၏။ "သံယမတော ဝေရံ န စီယတိ" ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် အဒေါသကုသိုလ်မြစ်ကို ဟောတော်မူ၏။ "ကုသလော စ ဇဟာတိ ပါပကံ" ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် အမောဟကုသိုလ်မြစ်ကို ဟောတော်မူ၏။ "ရာဂဒေါသမောဟက္ခယာ သ နိဗ္ဗုတော" ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ထိုတရားတို့မှ ထွက်မြောက်ရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကို ဟောတော်မူ၏။ Dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti sīlakkhandhassa padaṭṭhānaṃ. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti samādhikkhandhassa padaṭṭhānaṃ. Kusalo ca jahāti pāpakanti paññākkhandhassa vimuttikkhandhassa padaṭṭhānaṃ. Dānena oḷārikānaṃ kilesānaṃ pahānaṃ, sīlena majjhimānaṃ, paññāya sukhumānaṃ. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti katāvībhūmiṃ dasseti. "ဒဒတော ပုညံ ပဝဍ္ဎတိ" ဟူ၍ ဟောအပ်သော ဒါနသည် သီလက္ခန္ဓာ၏ ပဒဋ္ဌာန် ဖြစ်၏။ "သံယမတော ဝေရံ န စီယတိ" ဟူ၍ ဟောအပ်သော သီလသည် သမာဓိက္ခန္ဓာ၏ ပဒဋ္ဌာန် ဖြစ်၏။ "ကုသလော စ ဇဟာတိ ပါပကံ" ဟူ၍ ဟောအပ်သော ဘာဝနာမယပုညကိရိယဝတ္ထုသည် ပညာက္ခန္ဓာနှင့် ဝိမုတ္တိက္ခန္ဓာတို့၏ ပဒဋ္ဌာန် ဖြစ်၏။ ဒါနဖြင့် ကြမ်းတမ်းသော ကိလေသာတို့ကို ပယ်နိုင်၏။ သီလဖြင့် အလယ်အလတ်စား ကိလေသာတို့ကို ပယ်နိုင်၏။ ပညာဖြင့် သိမ်မွေ့သော ကိလေသာတို့ကို ပယ်နိုင်၏။ "ရာဂဒေါသမောဟက္ခယာ သ နိဗ္ဗုတော" ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ရဟန္တာဘုံ (ကတာဝီဘူမိ) ကို ပြတော်မူ၏။ Dadato puññaṃ…pe… jahāti pāpakanti sekkhabhūmi dassitā. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti aggaphalaṃ vuttaṃ. "ဒဒတော ပုညံ... ဇဟာတိ ပါပကံ" ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် သေက္ခဘုံကို ပြတော်မူ၏။ "ရာဂဒေါသမောဟက္ခယာ သ နိဗ္ဗုတော" ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် အထွတ်အထိပ်ဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ်ကို ဟောတော်မူ၏။ Tathā dadato puññaṃ…pe… na cīyatīti lokiyakusalamūlaṃ vuttaṃ. Kusalo ca jahāti pāpakanti lokuttarakusalamūlaṃ vuttaṃ. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti lokuttarassa kusalamūlassa phalaṃ vuttaṃ. ထိုနည်းတူစွာ "ဒဒတော ပုညံ... န စီယတိ" ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် လောကီကုသိုလ်မြစ်ကို ဟောတော်မူ၏။ "ကုသလော စ ဇဟာတိ ပါပကံ" ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် လောကုတ္တရာကုသိုလ်မြစ်ကို ဟောတော်မူ၏။ "ရာဂဒေါသမောဟက္ခယာ သ နိဗ္ဗုတော" ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် လောကုတ္တရာကုသိုလ်မြစ်၏ အကျိုးကို ဟောတော်မူ၏။ Dadato…pe… na cīyatīti puthujjanabhūmi dassitā. Kusalo ca jahāti pāpakanti sekkhabhūmi dassitā. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti asekkhabhūmi dassitā. "ဒဒတော... န စီယတိ" ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ပုထုဇ္ဇနဘုံကို ပြတော်မူ၏။ "ကုသလော စ ဇဟာတိ ပါပကံ" ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် သေက္ခဘုံကို ပြတော်မူ၏။ "ရာဂဒေါသမောဟက္ခယာ သ နိဗ္ဗုတော" ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် အသေက္ခဘုံကို ပြတော်မူ၏။ Dadato …pe… na cīyatīti saggagāminī paṭipadā vuttā. Kusalo ca jahāti pāpakanti sekkhavimutti. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti asekkhavimutti vuttā. "ဒဒတော... န စီယတိ" ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် နတ်ပြည်သို့ ရောက်စေတတ်သော အကျင့် (သဂ္ဂဂါမိနီပဋိပဒါ) ကို ဟောတော်မူ၏။ "ကုသလော စ ဇဟာတိ ပါပကံ" ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် သေက္ခဝိမုတ္တိကို ဟောတော်မူ၏။ "ရာဂဒေါသမောဟက္ခယာ သ နိဗ္ဗုတော" ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် အသေက္ခဝိမုတ္တိကို ဟောတော်မူ၏။ Dadato…pe… na cīyatīti dānakathaṃ sīlakathaṃ saggakathaṃ lokiyānaṃ dhammānaṃ desanamāha. Kusalo ca jahāti pāpakanti loke ādīnavānupassanāya saddhiṃ sāmukkaṃsikaṃ dhammadesanamāha. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti tassā desanāya phalamāha. "ဒဒတော... န စီယတိ" ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ဒါနစကား၊ သီလစကား၊ နတ်ပြည်စကားတည်းဟူသော လောကီတရားတို့၏ ဟောကြားခြင်းကို ပြတော်မူ၏။ "ကုသလော စ ဇဟာတိ ပါပကံ" ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် လောက၌ အပြစ်ရှုခြင်း (အာဒီနဝါနုပဿနာ) နှင့်အတူ သာမုက္ကံသိကဓမ္မဒေသနာကို ဟောတော်မူ၏။ "ရာဂဒေါသမောဟက္ခယာ သ နိဗ္ဗုတော" ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ထိုဒေသနာ၏ အကျိုးကို ဟောတော်မူ၏။ Dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti dhammadānaṃ āmisadānañca vadati. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti pāṇātipātā veramaṇiyā sattānaṃ abhayadānaṃ vadati. Evaṃ sabbānipi sikkhāpadāni vitthāretabbāni. Tena ca sīlasaṃyamena sīle patiṭṭhito cittaṃ saṃyameti, tassa samatho pāripūriṃ gacchati. Evaṃ so samathe ṭhito vipassanākosallayogato kusalo ca jahāti [Pg.188] pāpakaṃ rāgaṃ jahāti, dosaṃ jahāti, mohaṃ jahāti, ariyamaggena sabbepi pāpake akusale dhamme jahāti. Evaṃ paṭipanno ca rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti rāgādīnaṃ parikkhayā dvepi vimuttiyo adhigacchatīti ayaṃ suttaniddeso. “ပေးလှူသူအား ကောင်းမှုတိုးပွား၏” ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ဓမ္မဒါနနှင့် အာမိသဒါနကို ဟောတော်မူ၏။ “စောင့်စည်းသူအား ရန်မစုဆောင်း” ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ပါဏာတိပါတ်မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းအားဖြင့် သတ္တဝါတို့အား ဘေးမဲ့ပေးခြင်းကို ဟောတော်မူ၏။ ဤအတူ အလုံးစုံသော သိက္ခာပုဒ်တို့ကိုလည်း ချဲ့ထွင်အပ်ကုန်၏။ ထိုသီလစောင့်စည်းမှုဖြင့် သီလ၌တည်သောသူသည် မိမိစိတ်ကို စောင့်စည်း၏၊ ထိုသူအား သမထသည် ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်၏။ ဤသို့ သမထ၌ တည်ရှိသော ထိုသူသည် ဝိပဿနာ၌ လိမ္မာကျွမ်းကျင်မှုနှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် လိမ္မာသည်ဖြစ်၍ ယုတ်မာသော မကောင်းမှုကို စွန့်၏၊ ရာဂကို စွန့်၏၊ ဒေါသကို စွန့်၏၊ မောဟကို စွန့်၏၊ အရိယမဂ်ဖြင့် အလုံးစုံသော ယုတ်မာသော အကုသိုလ်တရားတို့ကို စွန့်၏။ ဤသို့ ကျင့်ဆောင်သော ထိုသူသည်လည်း ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟတို့ ကုန်ခြင်းကြောင့် ငြိမ်းအေးခြင်းသို့ ရောက်၏ (ပရိနိဗ္ဗာန်ပြု၏)။ ဤသို့ ရာဂစသည်တို့ ကုန်ခြင်းကြောင့် ဝိမုတ္တိနှစ်ပါးလုံးကို ရရှိ၏။ ဤသည်ကား သုတ်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ Tattha katamo desanāhārasampāto? Imasmiṃ sutte kiṃ desitaṃ? Dve sugatiyo devā ca manussā ca, dibbā ca pañca kāmaguṇā, mānusakā ca pañca kāmaguṇā, dibbā ca pañcupādānakkhandhā, mānusakā ca pañcupādānakkhandhā. Idaṃ vuccati dukkhaṃ ariyasaccaṃ. Tassa kāraṇabhāvena purimapurimanipphannā taṇhā samudayo ariyasaccaṃ. Tayidaṃ vuccati assādo ca ādīnavo ca. Sabbassa purimehi dvīhi padehi niddeso ‘‘dadato…pe… na cīyatī’’ti. Kusalo ca jahāti pāpakanti maggo vutto. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti dve nibbānadhātuyo saupādisesā ca anupādisesā ca. Idaṃ nissaraṇaṃ. Phalādīni pana yathārahaṃ veditabbānīti. Ayaṃ desanāhārasampāto. ထိုဂါထာ၌ ဒေသနာဟာရသမ္ပာတဟူသည် အဘယ်နည်း။ ဤသုတ်၌ အဘယ်တရားကို ဟောတော်မူသနည်း။ နတ်ဘဝ (ဒေဝဂတိ) နှင့် လူ့ဘဝ (မနုဿဂတိ) ဟူသော ဂတိနှစ်ပါး၊ နတ်၌ ဖြစ်ကုန်သော ကာမဂုဏ်ငါးပါးနှင့် လူ၌ ဖြစ်ကုန်သော ကာမဂုဏ်ငါးပါး၊ နတ်၌ ဖြစ်ကုန်သော ဥပါဒါန်ခန္ဓာငါးပါးနှင့် လူ၌ ဖြစ်ကုန်သော ဥပါဒါန်ခန္ဓာငါးပါးတို့ကို ဟောတော်မူ၏။ ဤအလုံးစုံကို ဒုက္ခအရိယသစ္စာဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုဒုက္ခသစ္စာ၏ အကြောင်းအရင်းဖြစ်သော ရှေးရှေးဘဝ၌ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သော တဏှာကို သမုဒယအရိယသစ္စာဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုဤသစ္စာနှစ်ပါးကို အဿာဒ (သာယာဖွယ်) နှင့် အာဒီနဝ (အပြစ်) ဟူ၍လည်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အလုံးစုံသော (ဒုက္ခသစ္စာနှင့် သမုဒယသစ္စာ) ကို ရှေးဦးပုဒ်နှစ်ခုဖြစ်သော “ဒဒတော... န စီယတိ” ဟူသော ပုဒ်တို့ဖြင့် ပြဆိုတော်မူ၏။ “ကုသလော စ ဇဟာတိ ပါပကံ” ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် မဂ္ဂသစ္စာကို ဟောတော်မူ၏။ “ရာဂဒေါသမောဟک္ခယာ သ နိဗ္ဗုတော” ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် သဥပါဒိသေသနိဗ္ဗာန်နှင့် အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာန်ဟူသော နိဗ္ဗာန်ဓာတ်နှစ်ပါးကို ဟောတော်မူ၏။ ဤတရားစုသည် နိဿရဏ (ထွက်မြောက်ရာ) မည်၏။ အကျိုးတရား (ဖလ) စသည်တို့ကိုကား အခြေအနေအားလျော်စွာ သိအပ်၏။ ဤသည်ကား ဒေသနာဟာရသမ္ပာတ ဖြစ်၏။ Vicayoti ‘‘dadato puññaṃ pavaḍḍhatī’’ti iminā paṭhamena padena tividhampi dānamayaṃ sīlamayaṃ bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthu vuttaṃ. Dasavidhassapi deyyadhammassa pariccāgo vutto. Tathā chabbidhassapi rūpādiārammaṇassa. ‘‘Saṃyamato veraṃ na cīyatī’’ti dutiyena padena averā asapattā abyāpādā ca paṭipadā vuttā. ‘‘Kusalo ca jahāti pāpaka’’nti tatiyena padena ñāṇuppādo aññāṇanirodho sabbopi ariyo aṭṭhaṅgiko maggo sabbepi bodhipakkhiyā dhammā vuttā. ‘‘Rāgadosamohakkhayā sa nibbuto’’ti rāgakkhayena rāgavirāgā cetovimutti, mohakkhayena avijjāvirāgā paññāvimutti vuttāti. Ayaṃ vicayo hārasampāto. ဝိစယဟာရသမ္ပာတ ဟူသည်ကား - “ဒဒတော ပုညံ ပဝဍ္ဎတိ” ဟူသော ပထမပုဒ်ဖြင့် ဒါနမယ၊ သီလမယ၊ ဘာဝနာမယ ဟူသော သုံးမျိုးလုံးသော ပုညကိရိယာဝတ္ထုကို ဟောတော်မူ၏။ ဆယ်ပါးသော လှူဖွယ်ဝတ္ထု (ဒေယျဓမ္မ) တို့ကို စွန့်လွှတ်ခြင်းကို ဟောတော်မူ၏။ ထို့အတူ ခြောက်ပါးသော ရူပစသော အာရုံတို့ကို စွန့်လွှတ်ခြင်းကိုလည်း ဟောတော်မူ၏။ “သံယမတော ဝေရံ န စီယတိ” ဟူသော ဒုတိယပုဒ်ဖြင့် အတွင်းရန်မရှိခြင်း၊ အပရန်မရှိခြင်း၊ ဗျာပါဒမရှိခြင်း (သို့မဟုတ်) ဒေါသမရှိခြင်းတည်းဟူသော အကျင့်ကို ဟောတော်မူ၏။ “ကုသလော စ ဇဟာတိ ပါပကံ” ဟူသော တတိယပုဒ်ဖြင့် ဉာဏ်ပွင့်လင်းခြင်း၊ မောဟချုပ်ငြိမ်းခြင်း၊ အလုံးစုံသော အရိယာမဂ်ရှစ်ပါးနှင့် အလုံးစုံသော ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့ကို ဟောတော်မူ၏။ “ရာဂဒေါသမောဟက္ခယာ သ နိဗ္ဗုတော” ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ရာဂကုန်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော (ရာဂဝိရာဂါ) စေတောဝိမုတ္တိကိုလည်းကောင်း၊ မောဟကုန်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော (အဝိဇ္ဇာဝိရာဂါ) ပညာဝိမုတ္တိကိုလည်းကောင်း ဟောတော်မူ၏။ ဤသည်ကား ဝိစယဟာရသမ္ပာတ ဖြစ်၏။ Yuttīti dāne ṭhito ubhayaṃ paripūreti macchariyappahānañca puññābhisandañcāti atthesā yutti. Sīlasaṃyame ṭhito ubhayaṃ paripūreti upacārasamādhiṃ appanāsamādhiñcāti atthesā yutti. Pāpake dhamme pajahanto dukkhaṃ parijānāti, nirodhaṃ sacchikaroti, maggaṃ bhāvetīti atthesā yutti. Rāgadosamohesu sabbaso parikkhīṇesu anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyatīti atthesā yuttīti. Ayaṃ yuttihārasampāto. ယုတ္တိဟာရသမ္ပာတ ဟူသည်ကား - ပေးလှူခြင်း (ဒါန) ၌ တည်သောသူသည် မစ္ဆရိယကို ပယ်ခြင်းနှင့် ကောင်းမှုအလျဉ် တိုးပွားခြင်းဟူသော ဤနှစ်ပါးလုံးကို ပြည့်စုံစေ၏၊ ဤသို့သော သင့်လျော်သော အကြောင်းယုတ္တိ ရှိ၏။ သီလစောင့်စည်းခြင်း၌ တည်သောသူသည် ဥပစာရသမာဓိနှင့် အပ္ပနာသမာဓိဟူသော ဤနှစ်ပါးလုံးကို ပြည့်စုံစေ၏၊ ဤသို့သော သင့်လျော်သော အကြောင်းယုတ္တိ ရှိ၏။ ယုတ်မာသော အကုသိုလ်တရားတို့ကို စွန့်ပယ်သောသူသည် ဒုက္ခသစ္စာကို ပိုင်းခြား၍သိ၏၊ နိရောဓသစ္စာကို မျက်မှောက်ပြု၏၊ မဂ္ဂသစ္စာကို ပွားများ၏၊ ဤသို့သော သင့်လျော်သော အကြောင်းယုတ္တိ ရှိ၏။ ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟတို့ အကြွင်းမဲ့ ကုန်သွားသောအခါ အကြွင်းမရှိသော နိဗ္ဗာန်ဓာတ်ဖြင့် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြု၏၊ ဤသို့သော သင့်လျော်သော အကြောင်းယုတ္တိ ရှိ၏။ ဤသည်ကား ယုတ္တိဟာရသမ္ပာတ ဖြစ်၏။ Padaṭṭhānanti [Pg.189] dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti cāgādhiṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti saccādhiṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Kusalo ca jahāti pāpakanti paññādhiṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti upasamādhiṭṭhānassa padaṭṭhānanti. Ayaṃ padaṭṭhāno hārasampāto. ပဒဋ္ဌာနဟာရသမ္ပာတ ဟူသည်ကား - “ဒဒတော ပုညံ ပဝဍ္ဎတိ” (ပေးလှူသူအား ကောင်းမှုတိုးပွား၏) ဟူသော ဤစကားသည် စာဂတည်းဟူသော တည်ရာ (စာဂါဓိဋ္ဌာန်) ၏ နီးစွာသောအကြောင်း (ပဒဋ္ဌာန်) ဖြစ်၏။ “သံယမတော ဝေရံ န စီယတိ” (စောင့်စည်းသူအား ရန်မစုဆောင်း) ဟူသော ဤစကားသည် သစ္စာတည်းဟူသော တည်ရာ (သစ္စာဓိဋ္ဌာန်) ၏ နီးစွာသောအကြောင်း (ပဒဋ္ဌာန်) ဖြစ်၏။ “ကုသလော စ ဇဟာတိ ပါပကံ” (လိမ္မာသူသည် မကောင်းမှုကို စွန့်၏) ဟူသော ဤစကားသည် ပညာတည်းဟူသော တည်ရာ (ပညာဓိဋ္ဌာန်) ၏ နီးစွာသောအကြောင်း (ပဒဋ္ဌာန်) ဖြစ်၏။ “ရာဂဒေါသမောဟက္ခယာ သ နိဗ္ဗုတော” (ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟ ကုန်ခြင်းကြောင့် ထိုသူသည် ငြိမ်းအေး၏) ဟူသော ဤစကားသည် ဥပသမတည်းဟူသော တည်ရာ (ဥပသမာဓိဋ္ဌာန်) ၏ နီးစွာသောအကြောင်း (ပဒဋ္ဌာန်) ဖြစ်၏။ ဤသည်ကား ပဒဋ္ဌာနဟာရသမ္ပာတ ဖြစ်၏။ Lakkhaṇoti ‘‘dadato’’ti etena peyyavajjaṃ atthacariyaṃ samānattatā ca dassitāti veditabbā saṅgahavatthubhāvena ekalakkhaṇattā. ‘‘Saṃyamato’’ti etena khantimettāavihiṃsāanuddayādayo dassitāti veditabbā verānuppādanalakkhaṇena ekalakkhaṇattā. ‘‘Veraṃ na cīyatī’’ti etena hirīottappaappicchatāsantuṭṭhitādayo dassitā verāvaḍḍhanena ekalakkhaṇattā. Tathā ahirīkānottappādayo acetabbabhāvena ekalakkhaṇattā. ‘‘Kusalo’’ti etena kosalladīpanena sammāsaṅkappādayo dassitā maggaṅgādibhāvena ekalakkhaṇattā. ‘‘Jahāti pāpaka’’nti etena pariññābhisamayādayopi dassitā abhisamayalakkhaṇena ekalakkhaṇattā. ‘‘Rāgadosamohakkhayā’’ti etena avasiṭṭhakilesādīnampi khayā dassitā khepetabbabhāvena ekalakkhaṇattāti ayaṃ lakkhaṇo. လက္ခဏဟာရသမ္ပာတ ဟူသည်ကား - “ဒဒတော” ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ချစ်ဖွယ်သောစကားကို ဆိုခြင်း (ပိယဝါစာ)၊ အကျိုးရှိအောင် ကျင့်ခြင်း (အတ္ထစရိယာ)၊ ကိုယ်တူစိတ်တူ ပြုမူခြင်း (သမာနတ္တတာ) တို့ကိုလည်း ပြဆိုရာရောက်၏ဟု သိအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သင်္ဂဟဝတ္ထုအဖြစ်ဖြင့် တူညီသောလက္ခဏာ ရှိသောကြောင့်တည်း။ “သံယမတော” ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် သည်းခံခြင်း (ခန္တီ)၊ ချစ်ခင်ခြင်း (မေတ္တာ)၊ မညှဉ်းဆဲခြင်း (အဝိဟိံသာ)၊ သနားခြင်း (အနုဒ္ဒယာ) စသည်တို့ကို ပြဆိုရာရောက်၏ဟု သိအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ရန်ကိုမဖြစ်စေခြင်းဟူသော တူညီသောလက္ခဏာ ရှိသောကြောင့်တည်း။ “ဝေရံ န စီယတိ” ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ဟိရီ၊ ဩတ္တပ္ပ၊ အပ္ပိစ္ဆတာ၊ သန္တုဋ္ဌိတာ စသည်တို့ကို ပြဆိုရာရောက်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ရန်ကို မပွားစေခြင်းဟူသော တူညီသောလက္ခဏာ ရှိသောကြောင့်တည်း။ ထို့အတူ အဟိရီက၊ အနောတ္တပ္ပ စသည်တို့ကိုလည်း ပြဆိုရာရောက်၏။ “ကုသလော” ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် လိမ္မာခြင်းအဖြစ်ကို ပြသဖြင့် သမ္မာသင်္ကပ္ပစသည်တို့ကို ပြဆိုရာရောက်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မဂ္ဂင်စသည်တို့၏ အဖြစ်ဖြင့် တူညီသောလက္ခဏာ ရှိသောကြောင့်တည်း။ “ဇဟာတိ ပါပကံ” ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ပိုင်းခြား၍သိခြင်းဟူသော အဘိသမယစသည်တို့ကိုလည်း ပြဆိုရာရောက်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အမှန်တရားကို သိမြင်ခြင်း (အဘိသမယ) လက္ခဏာအားဖြင့် တူညီသောကြောင့်တည်း။ “ရာဂဒေါသမောဟက္ခယာ” ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ကြွင်းကျန်သော ကိလေသာစသည်တို့၏ ကုန်ခြင်းကိုလည်း ပြဆိုရာရောက်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကုန်စေအပ်သောသဘောအားဖြင့် တူညီသောလက္ခဏာ ရှိသောကြောင့်တည်း။ ဤသည်ကား လက္ခဏဟာရသမ္ပာတ ဖြစ်၏။ Catubyūhoti dadatoti gāthāyaṃ bhagavato ko adhippāyo? Ye mahābhogataṃ patthayissanti, te dānaṃ dassanti dāliddiyappahānāya. Ye averataṃ icchanti, te pañca verāni pajahissanti. Ye kusaladhammehi chandakāmā, te aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvessanti. Ye nibbāyitukāmā, te rāgadosamohaṃ pajahissantīti ayamettha bhagavato adhippāyo. Evaṃ nibbacananidānasandhayo vattabbāti. Ayaṃ catubyūho. စတုဗျူဟဟာရသမ္ပာတ ဟူသည်ကား - “ဒဒတော” ဟူသော ဂါထာ၌ မြတ်စွာဘုရား၏ အလိုတော် (အဓိပ္ပာယ်) ကား အဘယ်နည်း။ အကြင်သူတို့သည် များစွာသော စည်းစိမ်ချမ်းသာကို တောင့်တကုန်အံ့၊ ထိုသူတို့သည် ဆင်းရဲခြင်းကို ပယ်ဖျက်ရန် အလှူဒါနကို ပေးလှူကြပေလိမ့်မည်။ အကြင်သူတို့သည် ရန်မရှိခြင်းကို အလိုရှိကုန်အံ့၊ ထိုသူတို့သည် ငါးပါးသော ရန်တို့ကို စွန့်လွှတ်ကြပေလိမ့်မည်။ အကြင်သူတို့သည် ကုသိုလ်တရား (ဖိုလ်၊ နိဗ္ဗာန်) တို့ကို အလိုရှိကုန်အံ့၊ ထိုသူတို့သည် မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတည်းဟူသော အကျင့်လမ်းကို ပွားများကြပေလိမ့်မည်။ အကြင်သူတို့သည် ကိလေသာငြိမ်းအေးခြင်း (နိဗ္ဗာန်) ကို အလိုရှိကုန်အံ့၊ ထိုသူတို့သည် ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟတို့ကို စွန့်ပယ်ကြပေလိမ့်မည်။ ဤသည်ကား ဤဂါထာ၌ မြတ်စွာဘုရား၏ အလိုတော် ဖြစ်၏။ ဤနည်းတူစွာ ဝိဂြိုဟ် (နိဗ္ဗစန)၊ ဒေသနာဖြစ်ပေါ်ရခြင်း အကြောင်းရင်း (နိဒါန)၊ ပုဗ္ဗာပရ အဆက်အစပ် (သန္ဓိ) တို့ကိုလည်း ရှင်းလင်းပြဆိုအပ်၏။ ဤသည်ကား စတုဗျူဟဟာရသမ္ပာတ ဖြစ်၏။ Āvaṭṭoti yañca adadato macchariyaṃ, yañca asaṃyamato veraṃ, yañca akusalassa pāpassa appahānaṃ, ayaṃ paṭipakkhaniddesena samudayo. Tassa alobhena ca adosena ca amohena ca dānādīhi pahānaṃ, imāni tīṇi kusalamūlāni. Tesaṃ paccayo aṭṭha sammattāni, ayaṃ maggo. Yo rāgadosamohānaṃ khayo, ayaṃ nirodhoti. Ayaṃ āvaṭṭo. အာဝဋ္ဋဟာရသမ္ပာတ ဟူသည်ကား - မပေးလှူသောသူအား ဖြစ်သော မစ္ဆရိယတရား၊ မစောင့်စည်းသောသူအား ဖြစ်သော (ငါးပါးသော) ရန်၊ မလိမ္မာသော မကောင်းမှုပြုသူအား (မကောင်းမှုကို) မစွန့်ပယ်နိုင်ခြင်းဟူသော ဤဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို ပြဆိုခြင်းအားဖြင့် သီးခြားထုတ်ပြအပ်သော အရာသည် သမုဒယသစ္စာ မည်၏။ ထိုသမုဒယသစ္စာကို အလောဘ၊ အဒေါသ၊ အမောဟတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဒါနအစရှိသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း ပယ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ဤအလောဘစသည်တို့သည် ကုသိုလ်မူလသုံးပါး မည်ကုန်၏။ ထိုကုသိုလ်မူလတို့၏ အကြောင်းရင်းကား ရှစ်ပါးသော သမ္မတ္တတရား (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါး) တို့ဖြစ်ပြီး၊ ဤတရားသည် မဂ္ဂသစ္စာ မည်၏။ ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟတို့၏ ကုန်ရာငြိမ်းရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်သည် နိရောဓသစ္စာ မည်၏။ ဤသို့ သိမှတ်အပ်၏။ ဤသည်ကား အာဝဋ္ဋဟာရသမ္ပာတ ဖြစ်၏။ Vibhattīti dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti ekaṃsena yo bhayahetu deti, rāgahetu deti, āmisakiñcikkhahetu deti, na tassa puññaṃ vaḍḍhati. Yañca daṇḍadānaṃ satthadānaṃ paraviheṭhanatthaṃ apuññaṃ assa pavaḍḍhati. Yaṃ pana kusalena cittena anukampanto vā apacāyamāno vā annaṃ deti, pānaṃ vatthaṃ yānaṃ [Pg.190] mālāgandhavilepanaṃ seyyāvasathaṃ padīpeyyaṃ deti, sabbasattānaṃ vā abhayadānaṃ deti, mettacitto hitajjhāsayo nissaraṇasaññī dhammaṃ deseti. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti ekaṃsena abhayūparatassa cīyati, kiṃkāraṇaṃ? Yaṃ asamattho, bhayūparato diṭṭhadhammikassa bhāyati ‘‘mā maṃ rājāno gahetvā hatthaṃ vā chindeyyuṃ…pe… jīvantampi sūle uttāseyyu’’nti, tena saṃyamena averaṃ cīyati. Yo pana evaṃ samāno veraṃ na cīyati. Yo pana evaṃ samādiyati, pāṇātipātassa pāpako vipāko diṭṭhe ceva dhamme abhisamparāye ca, evaṃ sabbassa akusalassa, so tato āramati, iminā saṃyamena veraṃ na cīyati. Saṃyamo nāma sīlaṃ. Taṃ catubbidhaṃ cetanā sīlaṃ, cetasikaṃ sīlaṃ, saṃvaro sīlaṃ, avītikkamo sīlanti. Kusalo ca jahāti pāpakanti pāpapahāyakā sattattiṃsa bodhipakkhiyā dhammā vattabbāti. Ayaṃ vibhatti. ဝိဘတ္တိဟာရသမ္ပာတ ဟူသည်ကား - 'ဒဒတော ပုညံ ပဝဍ္ဎတိ' (ပေးလှူသောသူအား ကုသိုလ်တိုးပွား၏) ဟူသော ပုဒ်၌ စင်စစ်သဖြင့် အကြင်သူသည် ဘေးဟူသော အကြောင်းကြောင့် ပေးလှူ၏၊ ရာဂဟူသော အကြောင်းကြောင့် ပေးလှူ၏၊ အာမိသကို တောင့်တခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ပေးလှူ၏၊ ထိုသူအား ကုသိုလ်မတိုးပွားပေ။ သူတစ်ပါးတို့ကို ညှဉ်းဆဲရန်အလို့ငှာ တုတ်၊ လှံတံ၊ ဓားလက်နက် စသည်တို့ကို ပေးခြင်းသည် ရှိ၏၊ ထိုသို့ ပေးခြင်းကြောင့် ထိုသူအား အကုသိုလ် (မကောင်းမှု) သာလျှင် တိုးပွား၏။ သို့သော်လည်း ကုသိုလ်စိတ်ဖြင့် သနားသဖြင့်လည်းကောင်း၊ အရိုအသေပြုသဖြင့်လည်းကောင်း ခဲဖွယ်ဘောဇဉ်၊ အဖျော်၊ အဝတ်၊ ယာဉ်၊ ပန်း၊ နံ့သာ၊ နံ့သာပျစ်၊ အိပ်ရာနေရာကျောင်း၊ ဆီမီးတို့ကို ပေးလှူ၏၊ သတ္တဝါအပေါင်းတို့အား ဘေးမဲ့ပေးခြင်းကို ပေးလှူ၏၊ မေတ္တာစိတ်ရှိ၍ အစီးအပွားကို အလိုရှိသဖြင့် ဝဋ်မှ ထွက်မြောက်ခြင်း၌ အမှတ်ရှိသဖြင့် တရားကို ဟောကြား၏။ ထိုသို့ ပေးလှူခြင်း၊ တရားဟောကြားခြင်းကြောင့် ထိုသူအား ကုသိုလ်တိုးပွား၏။ 'သံယမတော ဝေရံ န စီယတိ' (စောင့်စည်းသောသူအား ရန်မပွား) ဟူသော ပုဒ်၌ စင်စစ်သဖြင့် ဘေးကြောင့် မကြဉ်သောသူအား ရန်ပွား၏၊ ဘေးမှ ကြဉ်သောသူအား ရန်မပွားပေ။ အဘယ့်ကြောင့်နည်းဟူမူ - အကြင်အကြောင်းကြောင့် မစွမ်းဆောင်နိုင်သောသူ သို့မဟုတ် မဝံ့ရဲသောသူသည် ဘေးမှ ကြဉ်ရှောင်၏။ 'ငါ့ကို မင်းတို့သည် ဖမ်းဆီး၍ လက်ကို မဖြတ်ပါစေကုန်လင့်၊ အသက်ရှင်လျက်လည်း တံကျင်၌ မလျှိုပါစေကုန်လင့်' ဟု မျက်မှောက်၌ဖြစ်သော ဘေးမှ ကြောက်သောကြောင့် စောင့်စည်း၏၊ ထိုအကြောင်းကြောင့် ထိုသို့ စောင့်စည်းခြင်းဖြင့် ရန်မရှိခြင်းသည် တိုးပွား၏။ ထိုသို့ ရှိသော်လည်း ရန်မပွားပေ။ အကြင်သူသည်ကား ဤသို့ ဆောက်တည်၏။ အဘယ်သို့ ဆောက်တည်နည်းဟူမူ - 'ပါဏာတိပါတ၏ အကျိုးသည် မျက်မှောက်ဘဝ၌လည်းကောင်း၊ တမလွန်ဘဝ၌လည်းကောင်း မကောင်းပေ' ဟု ဤသို့ ဆောက်တည်၏။ ဤအတူ အလုံးစုံသော အကုသိုလ်၏ အကျိုးသည် မျက်မှောက်ဘဝ၌လည်းကောင်း၊ တမလွန်ဘဝ၌လည်းကောင်း မကောင်းဟု ဆောက်တည်၏။ ထိုသူသည် ထိုမကောင်းမှုမှ ဝေးစွာကြဉ်ရှောင်၏၊ ဤစောင့်စည်းခြင်းဖြင့် ရန်မပွားပေ။ သံယမ မည်သည်ကား သီလတည်း။ ထိုသီလသည် စေတနာသီလ၊ စေတသိကသီလ၊ သံဝရသီလ၊ အဝီတိက္ကမသီလ ဟု ဤသို့ လေးမျိုးရှိ၏။ 'ကုသလော စ ဇဟာတိ ပါပကံ' ဟူသော ပုဒ်၌ မကောင်းမှုကို ပယ်တတ်ကုန်သော သုံးဆယ့်ခုနစ်ပါးသော ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့ကို ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ မှတ်အပ်၏။ ဤကား ဝိဘတ္တိဟာရသမ္ပာတ ဖြစ်၏။ Parivattanoti dadato puññaṃ pavaḍḍhati, adadatopi puññaṃ pavaḍḍhati, na dānamayikaṃ. Saṃyamato veraṃ na cīyati asaṃyamatopi veraṃ na cīyati, yaṃ dānena paṭisaṅkhānabalena bhāvanābalena. Kusalo ca jahāti pāpakaṃ, akusalo pana na jahāti. Rāgadosamohakkhayā sa nibbuto, tesaṃ aparikkhayā natthi nibbutīti. Ayaṃ parivattano. ပရိဝတ္တနဟာရသမ္ပာတ ဟူသည်ကား - ပေးလှူသောသူအား ကုသိုလ်တိုးပွား၏။ မပေးလှူသောသူအားလည်း တိုးပွား၏၊ သို့သော် ဒါနမယကုသိုလ်ကား မတိုးပွားပေ။ စောင့်စည်းသောသူအား ရန်မပွား။ မစောင့်စည်းသောသူအားလည်း ရန်မပွားပေ။ အကြင်ရန်သည် ဒါနဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဆင်ခြင်ခြင်းအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဘာဝနာအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ရာ၏၊ ထိုရန်သည် မပွားပေ။ လိမ္မာသောသူသည် မကောင်းမှုကို စွန့်၏၊ မလိမ္မာသောသူသည်ကား မစွန့်ပေ။ ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟ ကုန်ခြင်းကြောင့် ထိုလိမ္မာသောသူသည် ငြိမ်းအေး၏၊ ထိုရာဂစသည်တို့ မကုန်ခြင်းကြောင့် ငြိမ်းအေးခြင်းမရှိပေ။ ဤသို့ မှတ်အပ်၏။ ဤကား ပရိဝတ္တနဟာရသမ္ပာတ ဖြစ်၏။ Vevacanoti dadato puññaṃ pavaḍḍhati. Pariccāgato kusalaṃ upacīyati. Anumodatopi puññaṃ pavaḍḍhati cittappasādatopi veyyāvaccakiriyāyapi. Saṃyamatoti sīlasaṃvarato soraccato. Veraṃ na cīyatīti pāpaṃ na vaḍḍhati, akusalaṃ na vaḍḍhati. Kusaloti paṇḍito nipuṇo medhāvī parikkhako. Jahātīti samucchindati samugghāṭeti. Ayaṃ vevacano. ဝေဝစနဟာရသမ္ပာတ ဟူသည်ကား - ပေးလှူသောသူအား ကုသိုလ်တိုးပွား၏။ စွန့်ကြဲခြင်းကြောင့် ကုသိုလ်တိုးပွား၏။ ဝမ်းမြောက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ စိတ်ကြည်ညိုခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဝေယျာဝစ္စပြုခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ကုသိုလ်တိုးပွား၏။ 'သံယမတော' ဟူသော ပုဒ်၏ ဝေဝုစ် (အနက်တူစကား) မှာ သီလကိုစောင့်သောသူအား၊ ကောင်းသောအမှု၌ မွေ့လျော်သောသူအား ဟူသည် ဖြစ်၏။ 'ဝေရံ န စီယတိ' ဟူသော ပုဒ်၏ ဝေဝုစ်မှာ မကောင်းမှုမပွား၊ အကုသိုလ်မပွား ဟူသည် ဖြစ်၏။ 'ကုသလော' ဟူသော ပုဒ်၏ ဝေဝုစ်မှာ ပညာရှိသောသူ၊ သိမ်မွေ့သောသူ၊ ပညာရှိသူ၊ စူးစမ်းဆင်ခြင်တတ်သောသူ ဟူသည် ဖြစ်၏။ 'ဇဟာတိ' ဟူသော ပုဒ်၏ ဝေဝုစ်မှာ ပြတ်တောက်၏၊ အမြစ်ပြတ်ဖယ်ခွာ၏ ဟူသည် ဖြစ်၏။ ဤကား ဝေဝစနဟာရသမ္ပာတ ဖြစ်၏။ Paññattīti dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti lobhassa paṭinissaggapaññatti, alobhassa nikkhepapaññatti. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti dosassa vikkhambhanapaññatti, adosassa nikkhepapaññatti. Kusalo ca jahāti pāpakanti mohassa samugghātapaññatti, amohassa bhāvanāpaññatti. Rāgadosamohassa pahānapaññatti, alobhādosāmohassa bhāvanāpaññatti. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti kilesānaṃ paṭippassaddhipaññatti, nibbānassa sacchikiriyapaññattīti. Ayaṃ paññatti. ပညတ္တိဟာရသမ္ပာတ ဟူသည်ကား - 'ဒဒတော ပုညံ ပဝဍ္ဎတိ' ဟူသော ဤပညတ်သည် လောဘကို စွန့်ခြင်းကို ထင်ရှားစွာ ပြသောပညတ် (ပဋိနိဿဂ္ဂပညတ်) တည်း၊ အလောဘကို သန္တာန်၌ ထားခြင်းကို ထင်ရှားစွာ ပြသောပညတ် (နိက္ခေပပညတ်) တည်း။ 'သံယမတော ဝေရံ န စီယတိ' ဟူသော ဤပညတ်သည် ဒေါသကို ခွာခြင်းကို ထင်ရှားစွာ ပြသောပညတ် (ဝိက္ခမ္ဘနပညတ်) တည်း၊ အဒေါသကို သန္တာန်၌ ထားခြင်းကို ထင်ရှားစွာ ပြသောပညတ် တည်း။ 'ကုသလော စ ဇဟာတိ ပါပကံ' ဟူသော ဤပညတ်သည် မောဟကို အကြွင်းမဲ့ နှုတ်ပယ်ခြင်းကို ထင်ရှားစွာ ပြသောပညတ် (သမုဂ္ဃါတပညတ်) တည်း၊ အမောဟကို ပွားများစေခြင်းကို ထင်ရှားစွာ ပြသောပညတ် (ဘာဝနာပညတ်) တည်း။ ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟတို့ကို ပယ်ခြင်းကို ထင်ရှားစွာ ပြသောပညတ်တည်း၊ အလောဘ၊ အဒေါသ၊ အမောဟတို့ကို ပွားများစေခြင်းကို ထင်ရှားစွာ ပြသောပညတ်တည်း။ 'ရာဂဒေါသမောဟက္ခယာ သ နိဗ္ဗုတော' ဟူသော ဤပညတ်သည် ကိလေသာတို့ ငြိမ်းအေးခြင်းကို ထင်ရှားစွာ ပြသောပညတ် (ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပညတ်) တည်း၊ နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်းကို ထင်ရှားစွာ ပြသောပညတ် (သစ္ဆိကိရိယပညတ်) တည်း။ ဤသို့ မှတ်အပ်၏။ ဤကား ပညတ္တိဟာရသမ္ပာတ ဖြစ်၏။ Otaraṇoti [Pg.191] dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti dānaṃ nāma saddhādīhi indriyehi hotīti ayaṃ indriyehi otaraṇo. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti saṃyamo nāma sīlakkhandhoti ayaṃ khandhehi otaraṇo. Kusalo ca jahāti pāpakanti pāpappahānaṃ nāma tīhi vimokkhehi hoti. Tesaṃ upāyabhūtāni tīṇi vimokkhamukhānīti ayaṃ vimokkhamukhehi otaraṇo. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti vimuttikkhandho. So ca dhammadhātu dhammāyatanañcāti ayaṃ dhātūhi ca āyatanehi ca otaraṇoti. Ayaṃ otaraṇo. ဩတရဏဟာရသမ္ပာတ ဟူသည်ကား - 'ဒဒတော ပုညံ ပဝဍ္ဎတိ' ဟူသော ပုဒ်၌ ဒါနမည်သည် သဒ္ဓါအစရှိသော ဣန္ဒြေတို့ဖြင့် ဖြစ်၏၊ ဤသို့ သွင်းခြင်းသည် ဣန္ဒြေတို့ဖြင့် သွင်းခြင်း (ဩတရဏ) တည်း။ 'သံယမတော ဝေရံ န စီယတိ' ဟူသော ပုဒ်၌ သံယမ မည်သည် သီလက္ခန္ဓာတည်း၊ ဤသည်ကား ခန္ဓာတို့ဖြင့် သွင်းခြင်းတည်း။ 'ကုသလော စ ဇဟာတိ ပါပကံ' ဟူသော ပုဒ်၌ မကောင်းမှုကို ပယ်ခြင်းမည်သည် ဝိမောက္ခသုံးပါးတို့ဖြင့် ဖြစ်၏၊ ထိုဝိမောက္ခသုံးပါးတို့၏ အကြောင်းဖြစ်သော တရားတို့ကား ဝိမောက္ခမုခသုံးပါးတို့တည်း၊ ဤသည်ကား ဝိမောက္ခမုခတို့ဖြင့် သွင်းခြင်းတည်း။ 'ရာဂဒေါသမောဟက္ခယာ သ နိဗ္ဗုတော' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ဝိမုတ္တိက္ခန္ဓာကို ဟော၏၊ ထိုဝိမုတ္တိက္ခန္ဓာသည်လည်း ဓမ္မဓာတုလည်း ဖြစ်၏၊ ဓမ္မာယတနလည်း ဖြစ်၏၊ ဤသည်ကား ဓာတ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အာယတနတို့ဖြင့်လည်းကောင်း သွင်းခြင်းတည်း။ ဤသို့ မှတ်အပ်၏။ ဤကား ဩတရဏဟာရသမ္ပာတ ဖြစ်၏။ Sodhanoti dadatotiādikā padasuddhi, no ārambhasuddhi. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti ayaṃ padasuddhi ca ārambhasuddhi cāti. Ayaṃ sodhano. သောဓနဟာရသမ္ပာတ ဟူသည်ကား - 'ဒဒတော' အစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် ပုဒ်၏ စင်ကြယ်ခြင်း (ပဒသုဒ္ဓိ) သာ ဖြစ်၏၊ အားထုတ်ခြင်း၏ စင်ကြယ်ခြင်း (အာရမ္ဘသုဒ္ဓိ) မဖြစ်ပေ။ 'ရာဂဒေါသမောဟက္ခယာ သ နိဗ္ဗုတော' ဟူသော ဤသဒ္ဒါသည် ပုဒ်၏ စင်ကြယ်ခြင်းလည်း ဖြစ်၏၊ အားထုတ်ခြင်း၏ စင်ကြယ်ခြင်းလည်း ဖြစ်၏။ ဤသို့ မှတ်အပ်၏။ ဤကား သောဓနဟာရသမ္ပာတ ဖြစ်၏။ Adhiṭṭhānoti dadatoti ayaṃ ekattatā, cāgo pariccāgo dhammadānaṃ āmisadānaṃ abhayadānaṃ, aṭṭha dānāni vitthāretabbāni. Ayaṃ vemattatā. Saṃyamoti ayaṃ ekattatā. Pātimokkhasaṃvaro satisaṃvaroti ayaṃ vemattatā. Kusalo ca jahāti pāpakanti ayaṃ ekattatā. Sakkāyadiṭṭhiṃ pajahati vicikicchaṃ pajahatītiādikā ayaṃ vemattatā. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti ayaṃ ekattatā. Saupādisesā nibbānadhātu anupādisesā nibbānadhātūti ayaṃ vemattatāti. Ayaṃ adhiṭṭhāno. အဓိဋ္ဌာနဟာရသမ္ပာတ ဟူသည်ကား - 'ဒဒတော' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ပြအပ်သော ဒါနသည် တစ်ခုတည်းသော သဘော (ဧကတ္တတာ) တည်း။ စွန့်ကြဲခြင်း (စာဂ)၊ အကုန်အစင် စွန့်ကြဲခြင်း (ပရိစ္စာဂ)၊ ဓမ္မဒါန၊ အာမိသဒါန၊ အဘယဒါန ဟူသော ဒါနရှစ်ပါးတို့ကို ချဲ့ထွင်အပ်ကုန်၏၊ ဤသည်ကား အထူးထူးသော သဘော (ဝေမတ္တတာ) တည်း။ 'သံယမတော' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ပြအပ်သော သီလသည် တစ်ခုတည်းသော သဘောတည်း။ ပါတိမောက္ခသံဝရ၊ သတိသံဝရ ဟူသည်ကား အထူးထူးသော သဘောတည်း။ 'ကုသလော စ ဇဟာတိ ပါပကံ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ပြအပ်သော မကောင်းမှုကို စွန့်ခြင်းသည် တစ်ခုတည်းသော သဘောတည်း。 သက္ကာယဒိဋ္ဌိကို စွန့်၏၊ ဝိစိကိစ္ဆာကို စွန့်၏ ဟူသော ဤသို့အစရှိသည်ကား အထူးထူးသော သဘောတည်း။ 'ရာဂဒေါသမောဟက္ခယာ သ နိဗ္ဗုတော' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ပြအပ်သော ငြိမ်းခြင်းသည် တစ်ခုတည်းသော သဘောတည်း။ သဥပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတ်၊ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတ် ဟူသည်ကား အထူးထူးသော သဘောတည်း။ ဤသို့ မှတ်အပ်၏။ ဤကား အဓိဋ္ဌာနဟာရသမ္ပာတ ဖြစ်၏။ Parikkhāroti dānassa pāmojjaṃ paccayo. Alobho hetu, saṃyamassa hirottappādayo paccayo. Yonisomanasikāro adoso ca hetu, pāpappahānassa samādhi yathābhūtañāṇadassanañca paccayo. Tisso anupassanā hetu, nibbutiyā maggasammādiṭṭhi hetu, sammāsaṅkappādayo paccayoti. Ayaṃ parikkhāro. ပရိက္ခါရဟာရသမ္ပာတ ဟူသည်ကား - ဒါန၏ ဝမ်းမြောက်ခြင်း (ပါမောဇ္ဇ) သည် အထောက်အပံ့အကြောင်း (ပစ္စယ) တည်း၊ အလောဘသည် အရင်းခံအကြောင်း (ဟေတု) တည်း။ စောင့်စည်းခြင်း (သံယမ) ၏ ဟိရီ ဩတ္တပ္ပအစရှိသည်တို့သည် အထောက်အပံ့အကြောင်းတည်း၊ ယောနိသောမနသိကာရနှင့် အဒေါသသည် အရင်းခံအကြောင်းတည်း။ မကောင်းမှုကို ပယ်ခြင်း၏ သမာဓိနှင့် ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိမြင်သောဉာဏ် (ယထာဘူတဉာဏဒဿန) သည် အထောက်အပံ့အကြောင်းတည်း၊ အနုပဿနာသုံးပါးတို့သည် အရင်းခံအကြောင်းတည်း။ ငြိမ်းအေးခြင်း၏ မဂ်ဖြစ်သော သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် အရင်းခံအကြောင်းတည်း၊ သမ္မာသင်္ကပ္ပအစရှိသည်တို့သည် အထောက်အပံ့အကြောင်းတည်း။ ဤသို့ မှတ်အပ်၏။ ဤကား ပရိက္ခါရဟာရသမ္ပာတ ဖြစ်၏။ Samāropano hārasampātoti dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti dānamayaṃ puññakiriyavatthu, taṃ sīlassa padaṭṭhānaṃ. Saṃyamato veraṃ na cīyatīti sīlamayaṃ puññakiriyavatthu, taṃ samādhissa padaṭṭhānaṃ. Sīlena hi jhānenapi rāgādikilesā na cīyanti. Yepissa tappaccayā uppajjeyyuṃ āsavā vighātapariḷāhā, tepissa na honti. Kusalo ca jahāti pāpakanti pahānapariññā, taṃ bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthu. Rāgadosamohakkhayā sa [Pg.192] nibbutoti rāgassapi khayā dosassapi khayā mohassapi khayā. Tattha rāgoti yo rāgo sārāgo cetaso sārajjanā lobho lubbhanā lubbhitattaṃ abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Dosoti yo doso dussanā dussitattaṃ byāpādo cetaso byāpajjanā doso akusalamūlaṃ. Mohoti yaṃ aññāṇaṃ adassanaṃ anabhisamayo asambodho appaṭivedho dummejjhaṃ bālyaṃ asampajaññaṃ moho akusalamūlaṃ. Iti imesaṃ rāgādīnaṃ khayo nirodho paṭinissaggo nibbuti nibbāyanā parinibbānaṃ saupādisesā nibbānadhātu anupādisesā nibbānadhātūti. Ayaṃ samāropano hārasampāto. သမာရောပနဟာရသမ္ပာတ ဟူသည်ကား - 'ဒဒတော ပုညံ ပဝဍ္ဎတိ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ဒါနမယပုညကိရိယဝတ္ထုကို ပြ၏၊ ထိုဒါနမယပုညကိရိယဝတ္ထုသည် သီလ၏ နီးစွာသောအကြောင်း (ပဒဋ္ဌာန်) တည်း။ 'သံယမတော ဝေရံ န စီယတိ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် သီလမယပုညကိရိယဝတ္ထုကို ပြ၏၊ ထိုပုညကိရိယဝတ္ထုသည် သမာဓိ၏ နီးစွာသောအကြောင်း (ပဒဋ္ဌာန်) တည်း။ အမှန်စင်စစ် သီလဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဈာန်ဖြင့်လည်းကောင်း ရာဂအစရှိသော ကိလေသာတို့သည် မပွားကုန်။ ထိုမစောင့်စည်းခြင်းတည်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ကုန်သော အာသဝေါတရားတို့နှင့် ပူပန်ခြင်းတို့သည်လည်း ထိုသူအား မရှိကုန်။ 'ကုသလော စ ဇဟာတိ ပါပကံ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ပဟာနပရိညာကို ပြ၏၊ ထိုပဟာနပရိညာသည် ဘာဝနာမယပုညကိရိယဝတ္ထု ဖြစ်၏။ 'ရာဂဒေါသမောဟက္ခယာ သ နိဗ္ဗုတော' ဟူသော ပုဒ်၌ ရာဂ၏လည်းကောင်း၊ ดေါသ၏လည်းကောင်း၊ မောဟ၏လည်းကောင်း ကုန်ခြင်းကြောင့် ငြိမ်းအေး၏။ ထိုရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟတို့တွင် ရာဂ ဟူသည်ကား - အကြင် တပ်မက်ခြင်း၊ ပြင်းစွာ တပ်မက်ခြင်း၊ စိတ်၏ တပ်မက်သော အခြင်းအရာ၊ တပ်မက်တတ်သော တရား၊ တပ်မက်ခြင်း အခြင်းအရာ၊ တပ်မက်သည်၏အဖြစ်၊ ရှေးရှုကြံစည်ခြင်း (အဘိဇ္ဈာ)၊ လောဘဟု ဆိုအပ်သော အကြင် အကုသိုလ်မူလသည် ရှိ၏။ ဤသည်ကား ရာဂ မည်၏။ ဒေါသ ဟူသည်ကား - အကြင် ပြစ်မှားတတ်သော တရား၊ ပြစ်မှားသော အခြင်းအရာ၊ ပြစ်မှားသည်၏အဖြစ်၊ စိတ်ကို ဖောက်ပြန်စေတတ်သော တရား (ဗျာပါဒ)၊ စိတ်၏ ဖောက်ပြန်စေသော အခြင်းအရာ၊ ဒေါသဟု ဆိုအပ်သော အကြင် အကုသိုလ်မူလသည် ရှိ၏။ ဤသည်ကား ဒေါသ မည်၏။ မောဟ ဟူသည်ကား - အကြင် မသိခြင်း၊ မမြင်ခြင်း၊ အာရုံသို့ ရှေးရှုမရောက်ခြင်း၊ ကောင်းစွာ မသိခြင်း၊ ထိုးထွင်း၍ မသိခြင်း၊ ပညာမရှိခြင်း၊ လူမိုက်၏အဖြစ်၊ ကောင်းစွာ အပြားအားဖြင့် မသိခြင်း၊ မောဟဟု ဆိုအပ်သော အကြင် အကုသိုလ်မူလသည် ရှိ၏။ ဤသည်ကား မောဟတည်း။ ဤသို့လျှင် ဤရာဂအစရှိသည်တို့၏ ကုန်ခြင်း၊ ချုပ်ခြင်း၊ လွတ်ခြင်း၊ ငြိမ်းခြင်း၊ ငြိမ်းသောအခြင်းအရာ၊ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုခြင်း၊ သဥပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတ်၊ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတ် တည်း။ ဤကား သမာရောပနဟာရသမ္ပာတ ဖြစ်၏။ Missakahārasampātavaṇṇanā niṭṭhitā. ဟာရသမ္ပာတဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။ Nayasamuṭṭhānavāravaṇṇanā နယသမုဋ္ဌာနဝါရဝဏ္ဏနာ။ 79. Evaṃ nānāsuttavasena ekasuttavasena ca hāravicāraṃ dassetvā idāni nayavicāraṃ dassetuṃ ‘‘tattha katamaṃ nayasamuṭṭhāna’’ntiādi āraddhaṃ. Kasmā panettha yathā ‘‘tattha katamo desanāhāro, assādādīnavatāti gāthā. Ayaṃ desanāhāro kiṃ desayatī’’tiādinā hāraniddeso āraddho, evaṃ ‘‘tattha katamo nandiyāvaṭṭo, taṇhañca avijjampi cāti gāthā, ayaṃ nandiyāvaṭṭo kiṃ nayatī’’tiādinā anārabhitvā samuṭṭhānamukhena āraddhanti? Vuccate – hāranayānaṃ visayabhedato. Yathā hi hārā byañjanamukhena suttassa atthasaṃvaṇṇanā, na evaṃ nayā. Nayā pana nānāsuttato niddhāritehi taṇhāvijjādīhi mūlapadehi catusaccayojanāya nayato anubujjhiyamāno dukkhādiattho. So hi maggañāṇaṃ nayati sampāpetīti nayo. Paṭivijjhantānaṃ pana ugghaṭitaññuādīnaṃ tiṇṇaṃ veneyyānaṃ vasena mūlapadavibhāgato tidhā vibhattā. Ekameko cettha yato neti, yañca neti, tesaṃ saṃkilesavodānānaṃ vibhāgato dvisaṅgaho catuchaaṭṭhadiso cāti bhinno hāranayānaṃ visayo. Tathā hi vuttaṃ – ‘‘hārā byañjanavicayo, suttassa nayā tayo ca suttattho’’ti (netti. saṅgahavāra). Evaṃ visiṭṭhavisayattā hāranayānaṃ hārehi aññathā naye niddisanto ‘‘tattha katamaṃ nayasamuṭṭhāna’’ntiādimāha. ၇၉. ဤသို့လျှင် အထူးထူးသော သုတ်၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ တစ်သုတ်တည်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဟာရအစီအရင်ကို ပြသပြီးနောက် ယခုအခါတွင် နယအစီအရင်ကို ပြသရန်အတွက် ‘tattha katamaṃ nayasamuṭṭhānaṃ’ အစရှိသော ပါဠိတော်ကို အရှင်မဟာကစ္စည်းမထေရ် အားထုတ်တော်မူခဲ့သည်။ အဘယ်ကြောင့် ဤနယအစီအရင်၌ ‘tattha katamo desanāhāro... desayati’ စသည်ဖြင့် ဟာရနိဒ္ဒေသကို အားထုတ်သကဲ့သို့ ‘tattha katamo nandiyāvaṭṭo... nayati’ စသည်ဖြင့် အားမထုတ်ဘဲ သမုဋ္ဌာန် (အခြေခံဖြစ်ကြောင်း) ကို အရင်းပြု၍ အားထုတ်တော်မူသနည်း ဟူမူ - ဟာရနှင့် နယတို့၏ အရာနယ်ပယ် ကွဲပြားခြားနားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဟာရတို့သည် သဒ္ဒါကို အရင်းပြု၍ သုတ်၏ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုခြင်းဖြစ်သကဲ့သို့ နယတို့သည် သဒ္ဒါကို အရင်းပြု၍ သုတ်၏ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုခြင်း မဟုတ်ကုန်။ နယတို့သည်ကား အထူးထူးသော သုတ်တို့မှ ထုတ်နုတ်အပ်သော တဏှာ၊ အဝိဇ္ဇာ အစရှိသော မူလပုဒ်တို့ဖြင့် သစ္စာလေးပါးကို ယှဉ်စပ်ခြင်းနည်းလမ်းအားဖြင့် လျောက်ပတ်စွာ သိအပ်သော ဒုက္ခအစရှိသော အနက်သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုအနက်သည် မဂ်ဉာဏ်သို့ ရောက်စေတတ် (ဆောင်ယူတတ်) သောကြောင့် ‘နယ’ မည်၏။ သိလွယ်သော ဥဂ္ဃဋိတညူ အစရှိသော ဝေနေယျပုဂ္ဂိုလ်သုံးပါး၏ အစွမ်းဖြင့် မူလပုဒ်ကို ဝေဖန်သောအားဖြင့် သုံးပါးကွဲပြား၏။ ဤသုံးပါးသော နယတို့တွင် တစ်ပါးတစ်ပါးသော နည်းလမ်းသည်လည်း ဆောင်ယူအပ်သော သံကိလေသတရားနှင့် ဝေါဒါန်တရားတို့ကို ခွဲခြားခြင်းအားဖြင့် နှစ်ပါးအပြားလည်း ရှိ၏။ ဒိသာလေးပါး၊ ဒိသာခြောက်ပါး၊ ဒိသာရှစ်ပါးတို့လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဟာရနှင့် နယတို့၏ အရာနယ်ပယ်သည် ကွဲပြားခြားနားလှ၏။ ထို့ကြောင့်လည်း ‘ဟာရတို့သည် သဒ္ဒါကို စိစစ်ခြင်းဖြစ်၍ သုံးပါးသော နယတို့သည် သုတ်၏အနက်ဖြစ်ကုန်၏’ ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ဤသို့ ဟာရနှင့် နယတို့သည် ထူးခြားသော အရာနယ်ပယ် ရှိကြသောကြောင့် ဟာရတို့နှင့်မတူ တစ်ပါးသောနည်းလမ်းဖြင့် နယတို့ကို ညွှန်ပြတော်မူလိုသဖြင့် ‘tattha katamaṃ nayasamuṭṭhānaṃ’ အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ Tatthāyaṃ [Pg.193] vacanattho – samuṭṭhahanti etenāti samuṭṭhānaṃ. Ke samuṭṭhahanti? Nayā. Nayānaṃ samuṭṭhānaṃ nayasamuṭṭhānaṃ. Kiṃ pana taṃ? Taṃtaṃmūlapadehi catusaccayojanā. Sā hi nandiyāvaṭṭādīnaṃ nayānaṃ uppattiṭṭhānatāya samuṭṭhānaṃ bhūmīti ca vuccati. Tathā ca vakkhati – ‘‘ayaṃ vuccati nandiyāvaṭṭassa nayassa bhūmī’’ti (netti. 81). Pubbā koṭi na paññāyati avijjāya ca bhavataṇhāya cātiādi nandiyāvaṭṭassa nayassa bhūmidassanaṃ. Tattha pubbā koṭi na paññāyatīti asukassa nāma buddhassa bhagavato, asukassa vā cakkavattino kāle avijjā bhavataṇhā ca uppannā. Tato pubbe nāhosīti evaṃ avijjābhavataṇhānaṃ na kāci purimā mariyādā upalabbhati. Kasmā? Anamataggattā saṃsārassa. Vuttañhetaṃ – ‘‘anamataggoyaṃ, bhikkhave, saṃsāro, pubbā koṭi na paññāyatī’’ti (saṃ. ni. 2.124; kathā. 75) vitthāro. Tatthāti avijjābhavataṇhāsu. Yadipi avijjāya saṃyojanabhāvo, taṇhāya ca nīvaraṇabhāvo pāḷiyaṃ vutto, tathāpi avijjāya paṭicchāditādīnavehi bhavehi taṇhā saṃyojetīti imassa atthassa dassanatthaṃ ‘‘avijjānīvaraṇaṃ taṇhāsaṃyojana’’nti vuttaṃ. ထိုပါဠိ၌ စကားလုံး၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ - ဤသစ္စာလေးပါး ယှဉ်စပ်ခြင်းဖြင့် နယတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာတတ်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ကြောင်း ‘သမုဋ္ဌာန်’ မည်၏။ အဘယ်တရားတို့ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သနည်းဟူမူ - နယတို့ ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။ နယတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ကြောင်းရင်းကို ‘နယသမုဋ္ဌာန်’ ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထိုနယသမုဋ္ဌာန်သည် အဘယ်နည်းဟူမူ - ထိုထိုမူလပုဒ်တို့ဖြင့် သစ္စာလေးပါးကို ယှဉ်စပ်ခြင်းပင် ဖြစ်၏။ ထိုသစ္စာလေးပါး ယှဉ်စပ်ခြင်းသည် နန္ဒိယာဝဋ္ဋ အစရှိသော နယတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ရာအရပ် ဖြစ်သောကြောင့် သမုဋ္ဌာန် ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဘူမိ (အခြေခံမြေပြင်) ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း နောင်၌ ‘ဤသစ္စာယှဉ်စပ်ခြင်းကို နန္ဒိယာဝဋ္ဋနည်း၏ ဘူမိ (အခြေခံ) ဟု ဆိုအပ်၏’ ဟု ဟောတော်မူလတ္တံ့။ ‘pubbā koṭi na paññāyati avijjāya ca bhavataṇhāya ca’ အစရှိသော ပါဠိသည် နန္ဒိယာဝဋ္ဋနည်း၏ ဘူမိကို ပြသော ပါဠိဖြစ်သည်။ ထိုပါဠိ၌ ‘pubbā koṭi na paññāyati’ ဟူသည်ကား - ဤမည်သော မြတ်စွာဘုရား၏ လက်ထက်၌လည်းကောင်း၊ ဤမည်သော စကြဝတ္တေးမင်း၏ လက်ထက်၌လည်းကောင်း အဝိဇ္ဇာနှင့် ဘဝတဏှာတို့သည် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့၏၊ ထိုမှ ရှေးဦးကာလ၌ မဖြစ်ပေါ်ခဲ့ဖူးဟု ဤသို့ အဝိဇ္ဇာနှင့် ဘဝတဏှာတို့၏ ရှေးဦးအစွန်းဖြစ်သော အပိုင်းအခြားကို မရနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - သံသရာ၏ အစမထင်နိုင်သော အဖြစ်ကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့်လည်း ‘ရဟန်းတို့၊ ဤသံသရာသည် အစမထင်၊ ရှေးဦးအစွန်သည် မထင်ရှား’ ဟု ပါဠိတော် အကျယ်၌ ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ထိုအဝိဇ္ဇာနှင့် ဘဝတဏှာတို့တွင် အဝိဇ္ဇာ၏ သံယောဇဉ်အဖြစ်နှင့် တဏှာ၏ နီဝရဏအဖြစ်ကို ပါဠိတော်၌ ဟောထားသော်လည်း အဝိဇ္ဇာသည် အပြစ်တို့ကို ဖုံးလွှမ်းတတ်သော ဘဝတို့နှင့် ယှဉ်စပ်တတ်သဖြင့် တဏှာသည် နှောင်ဖွဲ့တတ်၏ ဟူသော အနက်ကို ပြလိုသောကြောင့် ‘အဝိဇ္ဇာလျှင် အပိတ်အပင် (နီဝရဏ) ရှိ၍ တဏှာလျှင် အနှောင်အဖွဲ့ (သံယောဇဉ်) ရှိသော’ ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ Avijjāsaṃyuttāti avijjāya missitā, avijjāya vā abhinivesavatthūsu baddhā. Avijjāpakkhena vicarantīti avijjāpakkhena avijjāsahāyena dvādasavidhena vipallāsena abhinivesavatthubhūte ārammaṇe pavattanti. Te vuccanti diṭṭhicaritāti te avijjābhibhūtā rūpādīni niccādito abhinivisantā diṭṭhicaritāti vuccanti, diṭṭhicaritā nāmāti attho. Taṇhāpakkhenāti aṭṭhasatataṇhāvicaritena. Diṭṭhivicarite taṇhāvicarite ca paṭipattiyā vibhajitvā dassetuṃ ‘‘diṭṭhicaritā’’tiādi vuttaṃ. Tattha attakilamathānuyoganti attano kāyassa kilissanapayogaṃ attaparitāpanapaṭipattiṃ. Kāmasukhallikānuyoganti kāmasukhassa allīyanapayogaṃ kāmesu pātabyataṃ. ‘avijjāsaṃyuttā’ ဟူသည်မှာ အဝိဇ္ဇာနှင့် ရောနှောနေကြကုန်သည် ဖြစ်၍သော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် အဝိဇ္ဇာဖြင့် စွဲလမ်းရာဝတ္ထုတို့၌ နှောင်ဖွဲ့အပ်ကုန်သည် ဖြစ်၍သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ‘avijjāpakkhena vicarantī’ ဟူသည်မှာ အဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော အပေါင်းအဖော်ရှိသော တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော ဝိပလ္လာသတရားဖြင့် စွဲလမ်းရာဝတ္ထုဖြစ်သော အာရုံ၌ ဖြစ်ပေါ်လှုပ်ရှားနေကြကုန်၏။ ထိုသူတို့ကို ‘diṭṭhicaritā’ (ဒိဋ္ဌိစရိုက်ရှိသူများ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်မှာ အဝိဇ္ဇာဖြင့် လွှမ်းမိုးနှိပ်စက်အပ်သဖြင့် ရူပက္ခန္ဓာ အစရှိသည်တို့ကို နိစ္စစသည်ဖြင့် မှားယွင်းစွာ စွဲလမ်းနှလုံးသွင်းကြသောကြောင့် ထိုသူတို့ကို ‘ဒိဋ္ဌိစရိုက်ရှိသူများ’ ဟု ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘taṇhāpakkhena’ ဟူသည်မှာ တစ်ရာ့ရှစ်ပါးသော တဏှာစရိုက်ဖြင့် ဖြစ်၏။ ဒိဋ္ဌိစရိုက်ရှိသူနှင့် တဏှာစရိုက်ရှိသူတို့၏ ကျင့်စဉ်ကို ခွဲခြား၍ ပြသရန် ‘diṭṭhicaritā’ အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ ‘attakilamathānuyoga’ ဟူသည်မှာ မိမိကိုယ်ကို ပင်ပန်းဆင်းရဲစေတတ်သော အကျင့် ဖြစ်သော ခန္ဓာကိုယ် ပင်ပန်းစေတတ်သော လုံ့လမျိုးကို ဆိုလိုသည်။ ‘kāmasukhallikānuyoga’ ဟူသည်မှာ ကာမဂုဏ်တို့၌ တပ်မက်နစ်မွန်းခြင်း ဖြစ်သော ကာမချမ်းသာကို မှီဝဲသော လုံ့လမျိုးကို ဆိုလိုသည်။ Yadipi bāhirakā ‘‘dukkhaṃ taṇhā’’ti ca jānanti ‘‘idaṃ dukkhaṃ, ettakaṃ dukkha’’nti, ‘‘ayaṃ taṇhā, ayaṃ tassā virāgo’’ti pariññeyyapahātabbabhāvena pana na jānanti, iti pavattipavattihetumattampi na jānanti. Kā pana kathā nivattinivattihetūsūti āha – ‘‘ito bahiddhā natthi saccavavatthāna’’ntiādi. Tattha [Pg.194] saccappakāsanāti saccadesanā. Samathavipassanākosallanti samathavipassanāsu bhāvanākosallaṃ, tāsu uggahaparipucchāsavanamanasikārakosallaṃ vā. Vipassanādhiṭṭhānañcettha samathaṃ adhippetaṃ. Upasamasukhappattīti kilesānaṃ vūpasamasukhādhigamo. Viparītacetāti micchābhiniviṭṭhacetā. Natthi sukhena sukhanti yaṃ anavajjapaccayaparibhogasukhena kāyaṃ cittañca paṭippassaddhadarathaṃ katvā ariyehi pattabbaṃ upasamasukhaṃ, taṃ paṭikkhipati. Dukkhenāti kāyakhedanadukkhena. သာသနာပဖြစ်သော သူတို့သည် ‘ဒုက္ခ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘တဏှာ’ ဟူ၍လည်းကောင်း အကယ်၍ သိကြသော်လည်း ‘ဤသည်ကား ဒုက္ခတည်း၊ ဒုက္ခဟူသည် ဤမျှသာ ဖြစ်၏’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘ဤသည်ကား တဏှာတည်း၊ ဤသည်ကား ထိုတဏှာ၏ ချုပ်ငြိမ်းရာတည်း’ ဟူ၍လည်းကောင်း ပိုင်းခြား၍ သိထိုက်သောတရား၊ ပယ်အပ်သောတရားဟူသော အခြေအနေအားဖြင့် မသိကြကုန်။ ဤသို့လျှင် ဝဋ်တရားနှင့် ဝဋ်၏အကြောင်းမျှကိုပင် မသိကြရာ၊ ဝဋ်မှ လွတ်မြောက်ရာ နိဗ္ဗာန်နှင့် လွတ်မြောက်ကြောင်း လမ်းစဉ်တို့၌ကား အဘယ်ဆိုဖွယ်ရာ ရှိအံ့နည်း။ ထို့ကြောင့် ‘ito bahiddhā natthi saccavavatthānaṃ’ အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစကားရပ်၌ ‘saccappakāsanā’ ဟူသည်မှာ သစ္စာဒေသနာ ဖြစ်သည်။ ‘samathavipassanākosallaṃ’ ဟူသည်မှာ သမထ ဝိပဿနာတို့၌ ပွားများခြင်း၌ လိမ္မာခြင်း ဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် ထိုသမထ ဝိပဿနာတို့၌ သင်ကြားခြင်း၊ မေးမြန်းခြင်း၊ နာယူခြင်း၊ နှလုံးသွင်းခြင်းတို့၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ ဝိပဿနာ၏ တည်ရာဖြစ်သော သမထကိုသာ လိုလားအပ်သည်။ ‘upasamasukhappatti’ ဟူသည်မှာ ကိလေသာတို့ ငြိမ်းအေးရာ ချမ်းသာကို ရခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘viparītacetā’ ဟူသည်မှာ မှားယွင်းသောအားဖြင့် နှလုံးသွင်းသော စိတ်ရှိကြကုန်သည် ဖြစ်၍ ဖြစ်၏။ ‘natthi sukhena sukhaṃ’ ဟူသည်မှာ အပြစ်မရှိသော ပစ္စည်းကို သုံးဆောင်ခြင်းဟူသော ချမ်းသာဖြင့် ကိုယ်နှင့်စိတ်ကို ပူပန်မှု ကင်းငြိမ်းစေပြီးလျှင် အရိယာတို့ ရောက်အပ်သော အကြင်ငြိမ်းအေးသော ချမ်းသာရှိ၏၊ ထိုငြိမ်းအေးသော ချမ်းသာကို ငြင်းပယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘dukkhena’ ဟူသည်မှာ ကိုယ်စိတ်ပင်ပန်းခြင်းတည်းဟူသော ဆင်းရဲခြင်းဖြင့် ဖြစ်၏။ So lokaṃ vaḍḍhayatīti so kāme paṭisevento attabhāvasaṅkhātaṃ lokaṃ vaḍḍheti pīneti. Puttanattuparamparāya vā saṃsārassa anupacchedanato sattalokaṃ vaḍḍheti. Bahuṃ puññaṃ pasavatīti attano pañcahi kāmaguṇehi santappanena puttamukhadassanena ca bahuṃ puññaṃ uppādeti. Abhinivesassa nātidaḷhatāya evaṃsaññī. Daḷhatāya evaṃdiṭṭhī dukkhena sukhaṃ patthayamānā attakilamathānuyogamanuyuttā kāmesu puññasaññī kāmasukhallikānuyogamanuyuttā ca viharantīti yojetabbaṃ. ‘so lokaṃ vaḍḍhayati’ ဟူသည်မှာ ကာမဂုဏ်တို့ကို မှီဝဲသော ထိုသူသည် အတ္တဘောဟု ဆိုအပ်သော လောကကို တိုးပွားစေ၏၊ စိုပြေစေ၏။ သို့မဟုတ် သားမြေးအစဉ်အဆက်ဖြင့် သံသရာမပြတ်သောကြောင့် သတ္တလောကကို တိုးပွားစေ၏။ ‘bahuṃ puññaṃ pasavati’ ဟူသည်မှာ မိမိ၏ ကာမဂုဏ်ငါးပါးတို့ဖြင့် တင်းတိမ်ရောင့်ရဲစေခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သားမြေးတို့၏ မျက်နှာကို မြင်ရခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း များစွာသော ကောင်းမှုကို ဖြစ်စေ၏။ စွဲလမ်းနှလုံးသွင်းခြင်း အလွန်မခိုင်မြဲသောကြောင့် ‘ဤသို့အမှတ်ရှိသူ’ (evaṃsaññī) ဖြစ်၍၊ အလွန်ခိုင်မြဲသောကြောင့် ‘ဤသို့အယူရှိသူ’ (evaṃdiṭṭhī) ဖြစ်၏။ ‘dukkhena sukhaṃ patthayamānā’ အစရှိသော စကားရပ်သည် - ‘ဆင်းရဲဒုက္ခဖြင့် ချမ်းသာကို တောင့်တကြကုန်လျက် မိမိကိုယ်ကို ပင်ပန်းဆင်းရဲစေတတ်သော အကျင့်ကို အားထုတ်ကြသူများ ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ ကာမဂုဏ်တို့၌ ကောင်းမှုကုသိုလ်ဟု အမှတ်ရှိကြကုန်လျက် ကာမဂုဏ်ချမ်းသာကို မှီဝဲခြင်းအကျင့်ကို အားထုတ်ကြသူများ ဖြစ်၍လည်းကောင်း နေထိုင်ကြကုန်၏’ ဟု ဤသို့ ယှဉ်စပ်၍ နားလည်အပ်သည်။ Tadabhiññā santāti tathāsaññino samānā. Rogameva vaḍḍhayantīti attabhāvarogameva kilesarogameva vā aparāparaṃ vaḍḍhenti. Gaṇḍasallesupi eseva nayo. Rogābhitunnāti yathāvuttarogabyādhitā. Gaṇḍapaṭipīḷitāti yathāvuttagaṇḍabādhitā. Sallānuviddhāti yathāvuttasallena anupaviṭṭhā. Ummujjanimujjānīti upapajjanacavanāni. Ugghātanigghātanti uccāvacabhāvaṃ. Rogagaṇḍasallabhesajjanti yathāvuttarogāditikicchanaṃ, samathavipassanaṃ sandhāya vadati. Tenevāha – ‘‘samathavipassanā roganigghātakabhesajja’’nti. Tattha roganigghātakanti rogavūpasamanaṃ. ‘‘Saṃkileso dukkha’’ntiādinā saccāni tesaṃ pariññeyyādibhāvena katheti. ထိုထိုသို့ အမှတ်ရှိကုန်သည် ဖြစ်၍ဟူသည် 'တဒဘိညာ သန္တာ' မည်၏။ 'ရောဂမေဝ ဝဍ္ဎယန္တိ' ဟူသည် အတ္တဘောဟူသော အနာကို သော်လည်းကောင်း၊ ကိလေသာဟူသော အနာကို သော်လည်းကောင်း အဆင့်ဆင့် ပွားစေကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ အိုင်းအနာနှင့် မြားတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ 'ရောဂါဘိတုန္နာ' ဟူသည် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အနာဖြင့် ကျင်နာကုန်သည် ဖြစ်၍တည်း။ 'ဂဏ္ဍပဋိပီဠိတာ' ဟူသည် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အိုင်းအနာဖြင့် ညှဉ်းဆဲအပ်ကုန်သည် ဖြစ်၍တည်း။ 'သလ္လာနုဝိဒ္ဓါ' ဟူသည် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော မြားဖြင့် စူးဝင်အပ်ကုန်သည် ဖြစ်၍တည်း။ 'ဥမ္မုဇ္ဇနိမုဇ္ဇာနိ' ဟူသည် ဖြစ်ခြင်းနှင့် စုတေခြင်းတို့ကိုတည်း။ 'ဥဂ္ဃါတနိဂ္ဃါတ' ဟူသည် မြင့်ခြင်း ယုတ်ခြင်း အခြေအနေကိုတည်း။ 'ရောဂဂဏ္ဍသလ္လဘေသဇ္ဇ' ဟူသော စကားသည် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အနာအစရှိသည်တို့ကို ကုစားတတ်သော သမထနှင့် ဝိပဿနာကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် 'သမထ ဝိပဿနာသည် အနာကို ငြိမ်းစေတတ်သော ဆေးဖြစ်၏' ဟု ဟောတော်မူသည်။ ထိုစကား၌ 'ရောဂနိဂ္ဃါတက' ဟူသည် အနာကို ငြိမ်းအေးစေခြင်းတည်း။ 'သံကိလေသော ဒုက္ခံ' စသော စကားဖြင့် သစ္စာတရားတို့ကို ပိုင်းခြားသိထိုက်သည်၏ အဖြစ်စသည်ဖြင့် ဟောကြားတော်မူသည်။ Tattha saṃkileso dukkhanti attakilamathānuyogakāmasukhallikānuyogasaṃkilesavanto, tehi vā saṃkilissamāno rūpārūpakāyo dukkhaṃ ariyasaccaṃ. Tadabhisaṅgo taṇhāti tattha abhisaṅgo āsaṅgoti laddhanāmā taṇhā. ထိုပါဌ်၌ 'သံကိလေသော ဒုက္ခံ' ဟူသည်မှာ အတ္တကိလမထာနုယောဂနှင့် ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂဟူသော ညစ်ညူးစေတတ်သော တရားရှိသော သို့မဟုတ် ထိုတရားတို့ကြောင့် ညစ်ညူးနေသော ရူပကာယ နာမကာယသည် ဒုက္ခအရိယသစ္စာ မည်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'တဒဘိသံဂေါ တဏှာ' ဟူသည်မှာ ထိုရူပကာယ နာမကာယ၌ ကပ်ငြိတတ်သောကြောင့် 'အဘိသံဂေါ' (ကပ်ငြိခြင်း) ဟု အမည်ရသော တဏှာကို ဆိုလိုသည်။ 80. Idāni diṭṭhicaritataṇhācaritānaṃ sakkāyadiṭṭhidassane pavattibhedaṃ dassetuṃ ‘‘diṭṭhicaritā’’tiādi vuttaṃ. Tattha diṭṭhicaritā rūpaṃ attato upagacchantīti [Pg.195] diṭṭhicaritā diṭṭhābhinivesassa balavabhāvato rūpaṃ ‘‘attā’’ti gaṇhanti. Tesañhi attābhiniveso balavā, na tathā attaniyābhiniveso. Esa nayo vedanantiādīsupi. Taṇhācaritā rūpavantaṃ attānanti taṇhācaritā taṇhābhinivesassa balavabhāvato rūpaṃ attano kiñcanapalibodhabhāve ṭhapetvā avasesaṃ vedanādiṃ ‘‘attā’’ti gaṇhanti. Attani vā rūpanti attādhāraṃ vā rūpaṃ. Rūpasmiṃ vā attānanti rūpādhāraṃ vā attānaṃ. Vedanāvantantiādīsupi eseva nayo. Etesañhi attaniyābhiniveso balavā, na tathā attābhiniveso. Tasmā yathāladdhaṃ attaniyanti kappetvā tadaññaṃ ‘‘attā’’ti gaṇhanti. Ayaṃ vuccati vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhīti ayaṃ pañcasu upādānakkhandhesu ekekasmiṃ catunnaṃ catunnaṃ gāhānaṃ vasena vīsativatthukā sati vijjamāne khandhapañcakasaṅkhāte kāye, satī vā vijjamānā tattha diṭṭhīti sakkāyadiṭṭhi. ၈၀. ယခုအခါ ဒိဋ္ဌိစရိုက်ရှိသူနှင့် တဏှာစရိုက်ရှိသူတို့၏ သက္ကာယဒိဋ္ဌိအမြင်၌ ဖြစ်ပေါ်ပုံကွဲပြားမှုကို ပြခြင်းငှာ 'ဒိဋ္ဌိစရိတာ' စသည်ကို မိန့်ဆိုသည်။ ထိုစကား၌ ဒိဋ္ဌိစရိုက်ရှိသူတို့သည် ဒိဋ္ဌိဖြင့် စွဲလမ်းမှု အားကြီးသောကြောင့် ရုပ်ကို 'အတ္တ' ဟူ၍ ယူကြကုန်၏။ ထိုသူတို့အား ငါဟူသော အစွဲအလမ်း (အတ္တာဘိနိဝေသ) သာ အားကြီး၍ ငါ၏ဥစ္စာဟူသော အစွဲအလမ်း (အတ္တနိယာဘိနိဝေသ) ကား ထိုသို့ အားမကြီးပေ။ ဝေဒနာစသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ တဏှာစရိုက်ရှိသူတို့သည် တဏှာဖြင့် စွဲလမ်းမှု အားကြီးသောကြောင့် ရုပ်ကို မိမိ၏ ကြောင့်ကြဖွယ် အနှောင့်အယှက်အဖြစ် ထားရှိကာ ကြွင်းကျန်သော ဝေဒနာစသည်တို့ကို 'အတ္တ' ဟူ၍ ယူကြကုန်၏။ 'အတ္တနိ ဝါ ရူပံ' ဟူသည် အတ္တကို မှီ၍တည်သော ရုပ်ကို ဆိုလိုသည်။ 'ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ' ဟူသည် ရုပ်ကို မှီ၍တည်သော အတ္တကို ဆိုလိုသည်။ 'ဝေဒနာဝန္တံ' စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤတဏှာစရိုက်ရှိသူတို့အား ငါ၏ဥစ္စာဟူသော အစွဲအလမ်းကသာ အားကြီး၍ ငါဟူသော အစွဲအလမ်းသည် ထိုမျှ အားမကြီးပေ။ ထို့ကြောင့် မိမိတို့ရရှိထားသမျှကို ငါ၏ဥစ္စာဟူ၍ ကြံဆပြီးလျှင် ထိုမှတစ်ပါးသော ဝေဒနာစသည်ကို 'အတ္တ' ဟူ၍ ယူကြကုန်၏။ 'ဤသည်ကို ဝတ္ထုနှစ်ဆယ်ရှိသော သက္ကာယဒိဋ္ဌိဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏' ဟူသည်မှာ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးတို့တွင် တစ်ပါးစီတစ်ပါးစီ၌ အယူလေးမျိုးစီ၏ အစွမ်းဖြင့် ဝတ္ထုနှစ်ဆယ်ရှိသော အယူဖြစ်သည်။ ပရမတ်အားဖြင့် ထင်ရှားရှိသော ခန္ဓာငါးပါးဟု ဆိုအပ်သော အပေါင်း (ကုမ္ပ) ၌ ဖြစ်သောအယူ သို့မဟုတ် ထိုခန္ဓာငါးပါးအပေါင်း၌ ထင်ရှားရှိသော ဒိဋ္ဌိဖြစ်သောကြောင့် 'သက္ကာယဒိဋ္ဌိ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်။ Lokuttarā sammādiṭṭhīti paṭhamamaggasammādiṭṭhi. Anvāyikāti sammādiṭṭhiyā anugāmino. Yadā sammādiṭṭhi sakkāyadiṭṭhiyā pajahanavasena pavattā, tadā tassā anuguṇabhāvena pavattamānakāti attho. Ke pana teti? Āha ‘‘sammāsaṅkappo’’tiādi. ‘‘Te tayo khandhā’’tiādinā ariyamaggato khandhamukhena samathavipassanā niddhāreti. ‘‘Tattha sakkāyo’’tiādi catusaccaniddhāraṇaṃ. Taṃ sabbaṃ suviññeyyameva. 'လောကုတ္တရာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ' ဟူသည် ပထမမဂ် (သောတာပတ္တိမဂ်) ၌ ယှဉ်သော သမ္မာဒိဋ္ဌိကို ဆိုလိုသည်။ 'အနွါယိကာ' ဟူသည် သမ္မာဒိဋ္ဌိသို့ အစဉ်လိုက်သော တရားများ ဖြစ်သည်။ အကြင်အခါ၌ သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် သက္ကာယဒိဋ္ဌိကို ပယ်စွန့်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်၏၊ ထိုအခါ၌ ထိုသမ္မာဒိဋ္ဌိအား လျော်ညီစွာ ဖြစ်ပေါ်လာသော တရားများဖြစ်ကြသည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထိုအစဉ်လိုက်သော တရားတို့သည် အဘယ်တရားတို့နည်းဟူမူ 'သမ္မာသင်္ကပ္ပ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ 'ထိုခန္ဓာသုံးပါးတို့သည်' စသော စကားဖြင့် အရိယာမဂ်မှ ခန္ဓာကို အရင်းပြု၍ သမထနှင့် ဝိပဿနာတို့ကို ထုတ်ပြတော်မူ၏။ 'ထို၌ သက္ကာယသည်' စသော စကားသည် သစ္စာလေးပါးကို ထုတ်ပြခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုအလုံးစုံသော စကားသည် အလွန်နားလည်လွယ်လှပေသည်။ Puna ‘‘tattha ye rūpaṃ attato upagacchantī’’tiādinā sakkāyadassanamukhena ucchedādiantadvayaṃ, majjhimañca paṭipadaṃ niddhāreti. Tattha ime vuccanti ucchedavādinoti ime rūpādike pañcakkhandhe attato upagacchantā rūpādīnaṃ aniccabhāvato ucchijjati attā vinassati na hoti paraṃ maraṇāti evaṃ abhinivisanato ‘‘ucchedavādino’’ti vuccanti. Ime vuccanti sassatavādinoti ime ‘‘rūpavantaṃ vā attāna’’ntiādinā rūpādivinimutto añño koci attāti upagacchantā ‘‘so nicco dhuvo sassato’’ti abhinivisanato ‘‘sassatavādino’’ti vuccanti. ‘‘Ucchedasassatavādā ubho antā, ayaṃ saṃsārapavattī’’tiādi saccaniddhāraṇaṃ, taṃ suviññeyyaṃ. တစ်ဖန် 'ထိုသူတို့တွင် အကြင်သူတို့သည် ရုပ်ကို အတ္တဟု ယူကြကုန်၏' စသော စကားဖြင့် သက္ကာယဒိဋ္ဌိကို အရင်းပြု၍ ဥစ္ဆေဒအစရှိသော အစွန်းနှစ်ပါးနှင့် အလယ်အလတ်လမ်းစဉ် (မဇ္ဈိမပဋိပဒါ) ကို ထုတ်ပြတော်မူ၏။ ထိုစကား၌ 'ဤသူတို့ကို ဥစ္ဆေဒဝါဒီများဟု ဆိုအပ်၏' ဟူသည်မှာ ရုပ်စသော ခန္ဓာငါးပါးတို့ကို အတ္တဟူ၍ ယူဆကြပြီးလျှင် ရုပ်စသည်တို့၏ မမြဲသောအဖြစ်ကြောင့် 'အတ္တသည် ပျက်စီးပြတ်စဲ၏၊ သေပြီးနောက် မဖြစ်တော့ပေ' ဟု နှလုံးသွင်းစွဲလမ်းကြသောကြောင့် ၎င်းတို့ကို 'ဥစ္ဆေဒဝါဒီ' ဟု ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဤသူတို့ကို သဿတဝါဒီများဟု ဆိုအပ်၏' ဟူသည်မှာ 'ရုပ်ရှိသော အတ္တ' စသည်ဖြင့် ရုပ်အစရှိသည်တို့မှ လွတ်သော အခြားတစ်စုံတစ်ခုသော အတ္တရှိ၏ဟု ယူဆကာ 'ထိုအတ္တသည် မြဲမြံခိုင်ခံ့၏၊ အစဉ်တည်၏' ဟု နှလုံးသွင်းစွဲလမ်းကြသောကြောင့် ၎င်းတို့ကို 'သဿတဝါဒီ' ဟု ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဥစ္ဆေဒ သဿတ အယူနှစ်ရပ်သည် အစွန်းနှစ်ပါး ဖြစ်၏၊ ဤသည်ကား သံသရာဖြစ်စဉ်တည်း' စသော စကားသည် သစ္စာတရားကို ထုတ်ပြခြင်းဖြစ်၍ နားလည်လွယ်လှပေသည်။ Ucchedasassataṃ samāsato vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhīti attā ucchijjati attā niccoti ca ādippavattanato ucchedasassatadassanaṃ saṅkhepato [Pg.196] vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi eva hoti. Sabbopi hi attavādo sakkāyadiṭṭhiantogadho evāti. Vitthārato dvāsaṭṭhi diṭṭhigatānīti ucchedasassatadassanaṃ vitthārena brahmajāle (dī. ni. 1.28 ādayo) āgatāni dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni. Tesanti evaṃ saṅkhepavitthāravantānaṃ ucchedasassatadassanānaṃ. Paṭipakkhoti pahāyakapaṭipakkho. Tecattālīsaṃ bodhipakkhiyā dhammāti aniccasaññā dukkhasaññā anattasaññā pahānasaññā virāgasaññā nirodhasaññā cattāro satipaṭṭhānā…pe… ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti ete tecattālīsaṃ bodhipakkhiyā dhammā. 'ဥစ္ဆေဒနှင့် သဿတအယူသည် အကျဉ်းအားဖြင့် ဝတ္ထုနှစ်ဆယ်ရှိသော သက္ကာယဒိဋ္ဌိပင် ဖြစ်၏' ဟူသည်မှာ 'အတ္တသည် ပြတ်စဲ၏' ဟုလည်းကောင်း၊ 'အတ္တသည် မြဲ၏' ဟုလည်းကောင်း ဤသို့အစရှိသည်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ဥစ္ဆေဒနှင့် သဿတအယူသည် အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် ဝတ္ထုနှစ်ဆယ်ရှိသော သက္ကာယဒိဋ္ဌိသာလျှင် ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား အလုံးစုံသော အတ္တဝါဒသည် သက္ကာယဒိဋ္ဌိအတွင်းသို့သာ သက်ဝင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'အကျယ်အားဖြင့် ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့ ဖြစ်၏' ဟူသည်မှာ ဥစ္ဆေဒ သဿတအယူကို အကျယ်အားဖြင့် ဗြဟ္မဇာလသုတ်တော်၌ လာသော ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော ဒိဋ္ဌိများ ဖြစ်သည်။ 'တေသံ' ဟူသည် ဤသို့ မိန့်ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းဖြင့် အကျဉ်းနှင့် အကျယ်ရှိကုန်သော ဥစ္ဆေဒနှင့် သဿတအယူတို့၏တည်း။ 'ဆန့်ကျင်ဘက်တရား' ဟူသည် ပယ်ဖျက်တတ်သော ဆန့်ကျင်ဘက်တရားကို ဆိုလိုသည်။ 'လေးဆယ့်သုံးပါးသော ဗောဓိပက္ခိယတရားများ' ဟူသည် အနိစ္စသညာ၊ ဒုက္ခသညာ၊ အနတ္တသညာ၊ ပဟာနသညာ၊ ဝိရာဂသညာ၊ niရောဓသညာ၊ သတိပဋ္ဌာန်လေးပါး ...ပေ... မြတ်သော အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော မဂ် ဟူသော ဤလေးဆယ့်သုံးပါးသော ဗောဓိပက္ခိယတရားများကို ဆိုလိုသည်။ Evaṃ vipassanāvasena paṭipakkhaṃ dassetvā puna samathavasena dassetuṃ ‘‘aṭṭha vimokkhā dasa ca kasiṇāyatanānī’’ti vuttaṃ. Dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni mohajālanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni mohajālahetukattā mohajālañca. Anādianidhanappavattanti purimāya koṭiyā abhāvato anādi. Asati paṭipakkhādhigame santānavasena anupacchedena pavattanato anidhanappavattaṃ. Yasmā pana mohajālahetukāni diṭṭhigatāni mohajāle padālite padālitāni honti, tasmā vuttaṃ – ‘‘tecattālīsaṃ bodhipakkhiyā dhammā ñāṇavajiraṃ mohajālappadālana’’nti. ဤသို့ ဝိပဿနာအစွမ်းဖြင့် ဆန့်ကျင်ဘက်တရားကို ပြပြီးနောက် တစ်ဖန် သမထအစွမ်းဖြင့် ပြသရန် 'ဝိမောက္ခရှစ်ပါးနှင့် ကသိုဏ်းဆယ်ပါး' စသည်ကို မိန့်ဆိုထားသည်။ 'ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့သည် မောဟကွန်ရက်ဖြစ်၏' ဟူသည်မှာ ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့သည် မောဟဘဝတဏှာဟူသော ကွန်ရက်လျှင် အကြောင်းရင်းရှိသောကြောင့် မောဟကွန်ရက်လည်း မည်၏။ 'အစမရှိ အဆုံးမရှိ ဖြစ်ပွားခြင်း' ဟူသည်မှာ ရှေးဦးအစွန်း မရှိသောကြောင့် အစမရှိ (အနာဒိ) ဖြစ်ပြီး၊ ဆန့်ကျင်ဘက်တရား (မဟာဝဇီရဉာဏ်) ကို မရရှိသေးသရွေ့ သန္တာန်အစဉ်အားဖြင့် မပြတ်တမ်း ဖြစ်ပေါ်နေသောကြောင့် အဆုံးမရှိ (အနိဓန) ဖြစ်ပွားခြင်း ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား မောဟကွန်ရက်လျှင် အကြောင်းရှိသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့သည် မောဟကွန်ရက်ကို ဖျက်ဆီးလိုက်ပါက အလိုအလျောက် ပျက်စီးပြီး ဖြစ်သွားကြသည်။ ထို့ကြောင့် 'လေးဆယ့်သုံးပါးသော ဗောဓိပက္ခိယတရားတည်းဟူသော ဉာဏ်လက်နက်သည် မောဟကွန်ရက်ကို ဖျက်ဆီးတတ်၏' ဟု မိန့်ဆိုထားခြင်း ဖြစ်သည်။ Tattha ñāṇavajiranti vajirūpamañāṇaṃ. Aṭṭha samāpattiyo samāpajjitvā tejetvā tikkhasabhāvaṃ āpāditaṃ vipassanāñāṇaṃ maggañāṇañca ñāṇavajiraṃ. Idameva hi ñāṇaṃ bhagavato pavattaṃ ‘‘mahāvajirañāṇa’’nti vuccati. Taṃ pana sasambhāraṃ katvā dassento ‘‘tecattālīsaṃ bodhipakkhiyā dhammā’’ti āha. Mohajālappadālananti pubbabhāge vikkhambhanavasena maggakkhaṇe samucchedavasena avijjābhavataṇhānaṃ padālanaṃ. Atītādibhedabhinnesu rūpādīsu sakaattabhāvādīsu ca saṃsibbanavasena pavattanato jālaṃ bhavataṇhā. Tassā hi taṇhā jālinī sibbinī jālanti ca adhivacananti. Evaṃ attakilamathānuyogakāmasukhallikānuyogadiṭṭhitaṇhābhinivesasassatucchedānaṃ niddhāraṇavasena mohajālapariyāyavisesato avijjātaṇhā vibhajitvā yathānusandhinā saṃkilesapakkhaṃ nigamento ‘‘tena vuccati pubbā koṭi na paññāyati avijjāya ca bhavataṇhāya cā’’ti āha. ထိုစကား၌ 'ဉာဏဝဇိရ' (ဉာဏ်ဝရဇိန်) ဟူသည် ဝရဇိန်လက်နက်နှင့်တူသော ဉာဏ်ကို ဆိုလိုသည်။ သမာပတ်ရှစ်ပါးတို့ကို ဝင်စား၍၊ ဆင်ခြင်တက်စေ၍ ထက်မြက်သော သဘောသို့ ရောက်စေအပ်သော ဝိပဿနာဉာဏ်နှင့် မဂ်ဉာဏ်သည်လည်းကောင်း ဉာဏဝဇိရ မည်၏။ မြတ်စွာဘုရားအား ဖြစ်ပေါ်သော ဤဝိပဿနာဉာဏ်၊ မဂ်ဉာဏ်ကိုသာလျှင် 'မဟာဝဇိရဉာဏ်' ဟူ၍လည်း ခေါ်ဆိုသည်။ ထိုဝရဇိန်နှင့်တူသော ဉာဏ်ကို အဆောက်အဦနှင့်တကွ ပြလိုသဖြင့် 'လေးဆယ့်သုံးပါးသော ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ 'မောဟဇာလပ္ပဒါလန' ဟူသည် မဂ်၏ ရှေးအဖို့၌ (ဝိပဿနာခဏ၌) ဝိက္ခမ္ဘနအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ မဂ်ခဏ၌ သမုစ္ဆေဒအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း အဝိဇ္ဇာနှင့် ဘဝတဏှာတို့ကို ဖျက်ဆီးခြင်း ဖြစ်သည်။ အတိတ်အစရှိသော အပြားအားဖြင့် ကွဲပြားကုန်သော ရူပါရုံ စသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ မိမိ၏ အတ္တဘော စသည်တို့၌လည်းကောင်း ရစ်ပတ်ဖွဲ့ယှက်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် ဘဝတဏှာသည် 'ကွန်ရက်' (ဇာလ) မည်၏။ ထိုဘဝတဏှာအား ဇာလိနီ၊ သိဗ္ဗိနီ၊ ဇာလ ဟူ၍လည်း အမည်ရှိသောကြောင့် ဘဝတဏှာသည် ကွန်ရက်မည်၏။ ဤသို့လျှင် အတ္တကိလမထာနုယောဂ၊ ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂ၊ ဒိဋ္ဌိ၊ တဏှာ၊ အဘိနိဝေသ၊ သဿတဒိဋ္ဌိ၊ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိတို့ကို ထုတ်နုတ်ပြသခြင်း အစွမ်းဖြင့် မောဟဇာလဟူသော ပရိယာယ်အထူးဖြင့် အဝိဇ္ဇာနှင့် တဏှာတို့ကို ခွဲခြား၍ အနုသန္ဓေအားလျော်စွာ သံကိလေသအဖို့ရှိသော တရားကို နိဂုံးချုပ်လိုသဖြင့် 'ထို့ကြောင့် အဝိဇ္ဇာကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဘဝတဏှာကြောင့်လည်းကောင်း ရှေးဦးအစွန်းသည် မထင်ရှား' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ 81. ‘‘Tattha [Pg.197] diṭṭhicarito’’tiādinā vodānapakkhaṃ dasseti. Tattha sallekhānusantatavuttīti anupaddutasallekhavutti. Kasmā? Yasmā sallekhe tibbagāravo. Diṭṭhicarito hi tapojigucchādinā anupāyenapi yebhuyyena kilesānaṃ sallekhanādhippāyena carati, tasmā so sāsane pabbajito dhutadhammavasena sallekhapaṭipadaṃ pūreti. Sikkhānusantatavuttīti acchiddacatupārisuddhisīlavutti. Diṭṭhiyā savisaye paññāsadisī pavattīti so visujjhamāno paññādhiko hotīti āha – ‘‘diṭṭhicarito sammattaniyāmaṃ okkamanto dhammānusārī bhavatī’’ti. Taṇhāvasena micchāvimokkho hotīti taṇhācarito visujjhamāno saddhādhikova hoti, tasmā vuttaṃ – ‘‘taṇhācarito sammattaniyāmaṃ okkamanto saddhānusārī bhavatī’’ti. Diṭṭhicarito sukhāya paṭipadāyātiādi paṭipadāniddeso heṭṭhā desanāhāravibhaṅge (netti. 5 ādayo) āgato eva, atthopi tattha sabbappakārato vutto eva. ၈၁. 'ထိုစကား၌ 'ဒိဋ္ဌိစရိတော' အစရှိသည်ဖြင့် စင်ကြယ်သော ဝေါဒါနအဖို့ကို ပြတော်မူ၏။ ထိုစကား၌ 'သလ္လေခါနုသန္တတဝုတ္တိ' ဟူသည် မကင်းသော ခေါင်းပါးသော အကျင့်ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ- ခေါင်းပါးခြင်း၌ ပြင်းစွာရိုသေခြင်းရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဒိဋ္ဌိစရိုက်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ကိလေသာကို စက်ဆုပ်တတ်သော အကျင့်အစရှိသော အကြောင်းမဟုတ်သော်လည်း များသောအားဖြင့် ကိလေသာတို့ကို ခေါင်းပါးစေလိုသော အလိုဆန္ဒဖြင့် ကျင့်ကြံတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသူသည် သာသနာတော်၌ ရဟန်းပြုသောအခါ ဓုတင်တရား၏ အစွမ်းဖြင့် ကိလေသာကို ခေါင်းပါးစေတတ်သော အကျင့်ကို ဖြည့်ကျင့်သည်။ 'သိက္ခာနုသန္တတဝုတ္တိ' ဟူသည် မပေါက်မပြတ်သော ပါရိသုဒ္ဓိသီလ လေးပါးတည်းဟူသော အကျင့်ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဒိဋ္ဌိသည် မိမိအရာ၌ ပညာနှင့်တူသော ဖြစ်ခြင်းရှိသောကြောင့် ထိုဒိဋ္ဌိစရိုက်ရှိသူသည် ကိလေသာမှ စင်ကြယ်သောအခါ ပညာလွန်ကဲသူ ဖြစ်လာသည်ဟု ရည်ရွယ်၍ 'ဒိဋ္ဌိစရိုက်ရှိသူသည် ကောင်းမြတ်သော သမ္မတ္တနိယာမသို့ သက်ဝင်သည်ရှိသော် ဓမ္မာနုသာရီ ပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ တဏှာ၏ အစွမ်းဖြင့် မှားသောအားဖြင့် ကြည်ညိုခြင်း ဖြစ်တတ်သောကြောင့် တဏှာစရိုက်ရှိသူသည် ကိလေသာမှ စင်ကြယ်သောအခါ သဒ္ဓါလွန်ကဲသူသာလျှင် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'တဏှာစရိုက်ရှိသူသည် သမ္မတ္တနိယာမသို့ သက်ဝင်သည်ရှိသော် သဒ္ဓါနုသာရီ ပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ 'ဒိဋ္ဌိစရိုက်ရှိသူသည် သုခါပဋိပဒါရှိ၏' အစရှိသော ပဋိပဒါပြဆိုချက်သည် အောက်၌ ဒေသနာဟာရဝိဘင်းတွင် လာပြီးသား ဖြစ်၍ ထိုအနက်ကိုလည်း ထိုဒေသနာဟာရဝိဘင်းအဖွင့်၌ အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် ဆိုအပ်ပြီး ဖြစ်သည်။ Apubbapadesu pana viveciyamānoti vimociyamāno. Paṭinissaratīti niyyāti vimuccatīti attho. Dandhañca dhammaṃ ājānātīti taṇhācaritassa mandapaññassa vasena vuttaṃ. Tikkhapañño pana khippaṃ dhammaṃ ājānātīti. ‘‘Sattāpi duvidhā’’tiādinā indriyavibhāgena puna paṭipadāvibhāgaṃ dasseti, taṃ suviññeyyaṃ. အသစ်ဖြစ်သော ပုဒ်တို့တွင် 'ဝိဝေစိယမာနော' ဟူသည် ဝိမောစိယမာနော (လွတ်စေအပ်သည်ရှိသော်) ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ 'ပဋိနိဿရတိ' ဟူသည် ထွက်မြောက်၏၊ လွတ်၏ ဟူသော အနက်တည်း။ 'တရားကို နှေးကွေးစွာ သိ၏' (ဒန္ဓဉ္စ ဓမ္မံ အာဇာနာတိ) ဟူသော ဤစကားကို တဏှာစရိုက်ရှိသော ပညာမွဲသောပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ပညာထက်မြက်သူသည်ကား တရားတော်ကို လျင်မြန်စွာ သိရှိနိုင်၏။ 'သတ္တဝါတို့သည်လည်း နှစ်မျိုးရှိကုန်၏' အစရှိသည်ဖြင့် ဣန္ဒြေတို့၏ ကွဲပြားမှုအစွမ်းဖြင့် တစ်ဖန် ပဋိပဒါကွဲပြားမှုကို ပြတော်မူ၏။ ထိုစကားသည် ကောင်းစွာ နားလည်လွယ်လှပေသည်။ ‘‘Ye hi kecī’’tiādinā tāsaṃ paṭipadānaṃ niyyāne tīsupi kālesu ekantikabhāvaṃ dasseti. Tattha imāhi eva catūhi paṭipadāhīti imāhi eva catūhi paṭipadāhi, tabbinimuttāya aññāya paṭipadāya abhāvato. Catukkamagganti paṭipadācatukkaṃ, paṭipadā hi maggoti. Atha vā catukkamagganti nandiyāvaṭṭassa catuddisāsaṅkhātaṃ maggaṃ. Tā pana catasso disā disālocananaye āgamissanti. Kimatthaṃ pana catukkamaggaṃ paññapentīti āha ‘‘abudhajanasevitāyā’’tiādi. Tattha abudhajanasevitāyāti apaṇḍitajanasevitāya. Bālakantāyāti bālajanakāmitāya. Rattavāsiniyāti rattesu rāgābhibhūtesu vasatīti rattavāsinī, tassā. Nandiyāti tatra tatrābhinandanaṭṭhena nandīsaṅkhātāya. Avaṭṭanatthanti samucchindanatthaṃ. Ayaṃ vuccati nandiyāvaṭṭassa nayassa bhūmīti ayaṃ taṇhāvijjānaṃ vasena saṃkilesapakkhe dve disā samathavipassanānaṃ vasena [Pg.198] vodānapakkhepi dve disā catusaccayojanā nandiyāvaṭṭassa nayassa samuṭṭhānatāya bhūmīti. 'ယေ ဟိ ကေစိ' အစရှိသော စကားဖြင့် ထိုပဋိပဒါတို့၏ ထွက်မြောက်ကြောင်း ဖြစ်ခြင်း၌ ကာလသုံးပါးလုံး၌ စင်စစ် ဧကန်မှန်ကန်သော သဘောရှိသည်ကို ပြတော်မူ၏။ ထိုစကား၌ 'ဤလေးပါးသော ပဋိပဒါတို့ဖြင့်သာလျှင်' ဟူသည်မှာ ထိုပဋိပဒါလေးပါးတို့မှ ကင်းလွတ်သော အခြားသော ပဋိပဒါ မရှိသောကြောင့် ဤလေးပါးသော ပဋိပဒါတို့ဖြင့်သာလျှင် ဖြစ်သည်။ 'စတုက္ကမဂ္ဂ' ဟူသည် ပဋိပဒါလေးပါးတို့၏ အပေါင်းတည်း။ ပဋိပဒါသည် မဂ်မည်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ်လျှင် 'စတုက္ကမဂ္ဂ' ဟူသည် နန္ဒီဝဋ်နည်း၏ လေးပါးသော ဒိသာဟု ဆိုအပ်သော ဖြစ်ကြောင်းလမ်းကို ဆိုလိုသည်။ ထိုဒိသာလေးပါးတို့ကို ဒိသာလောစနနည်း၌ ပြဆိုပါလတ္တံ့။ အဘယ်အကျိုးငှာ ပဋိပဒါလေးပါးတို့၏ အပေါင်းကို ပြသနည်းဟူမူ 'အဗုဓဇနသေဝိတာယ' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုစကား၌ 'အဗုဓဇနသေဝိတာယ' ဟူသည် ပညာမရှိသူတို့ မှီဝဲအပ်သော အရာ ဖြစ်သည်။ 'ဗာလကန္တာယ' ဟူသည် သူမိုက်တို့ နှစ်သက်လိုလားအပ်သော အရာ ဖြစ်သည်။ 'ရတတ်ဝါသိနိယာ' ဟူသည် ရာဂဖြင့် တပ်မက်သူတို့၌ နေတတ်၊ ဖြစ်တတ်သော တဏှာအား ဖြစ်သည်။ 'နန္ဒိယာ' ဟူသည် ထိုထိုအာရုံတို့၌ နှစ်သက်တတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် နန္ဒီဟုခေါ်သော တဏှာကို ဆိုသည်။ 'အဝဋ္ဋနတ္ထံ' ဟူသည် အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်ရန် ဖြစ်သည်။ 'ဤသည်ကို နန္ဒီဝဋ်နည်း၏ ဘုံ (မြေ) ဟု ခေါ်သည်' ဟူသည်မှာ တဏှာနှင့် အဝိဇ္ဇာတို့၏ အစွမ်းဖြင့် သံကိလေသအဖို့၌ ဒိသာနှစ်ပါး၊ သမထနှင့် ဝိပဿနာတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဝေါဒါနအဖို့၌လည်း ဒိသာနှစ်ပါးရှိသော ဤသစ္စာလေးပါး ဖက်စပ်ယှဉ်စပ်ခြင်းကို နန္ဒီဝဋ်နည်း၏ ဖြစ်ပေါ်ရာ ဖြစ်သောကြောင့် 'ဘုံ' ဟု ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ 82. Evaṃ nandiyāvaṭṭassa nayassa bhūmiṃ niddisitvā idāni tassa disābhūtadhamme niddisantena yasmā cassa disābhūtadhammesu vuttesu disālocananayo vuttoyeva hoti, tasmā ‘‘veyyākaraṇesu hi ye kusalākusalā’’ti disālocanalakkhaṇaṃ ekadesena paccāmasitvā ‘‘te duvidhā upaparikkhitabbā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha teti disābhūtadhammā. Duvidhāti ‘‘ime saṃkilesadhammā, ime vodānadhammā’’ti evaṃ duvidhena. Upaparikkhitabbāti upapattito parito ikkhitabbā, dhammayuttito taṃtaṃdisābhāvena pekkhitabbā ālocitabbāti attho. ၈၂. ဤသို့လျှင် နန္ဒီဝဋ်နည်း၏ ဘုံကို ပြသတော်မူပြီး၍ ယခုအခါ ထိုနန္ဒီဝဋ်နည်း၏ ဒိသာဖြစ်သော တရားတို့ကို ပြဆိုလိုသော အရှင်မဟာကစ္စည်းမထေရ်သည် ထိုနည်း၏ ဒိသာဖြစ်သော တရားတို့ကို ပြဆိုလိုက်လျှင် ဒိသာလောစနနည်းကိုလည်း ပြဆိုပြီး ဖြစ်သွားသောကြောင့် 'ဝေယျာကရဏတို့၌ ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်ဖြစ်ကုန်သော' ဟု ဆိုကာ ဒိသာလောစနလက္ခဏာကို တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် သုံးသပ်ပြီးလျှင် 'ထိုတရားတို့ကို နှစ်မျိုးနှစ်စား စိစစ်အပ်ကုန်၏' အစရှိသည်ကို စတင်မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုစကား၌ 'တေ' ဟူသည် ဒိသာဖြစ်သော တရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဒုဝိဓာ' ဟူသည် 'ဤတရားတို့သည် သံကိလေသတရားများ ဖြစ်ကြသည်၊ ဤတရားတို့သည် ဝေါဒါနတရားများ ဖြစ်ကြသည်' ဟု ဤသို့ နှစ်ပါးသောအပြားအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ 'ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗာ' ဟူသည် သင့်လျော်သောအကြောင်းဖြင့် ထက်ဝန်းကျင်မှ ရှုမှတ်အပ်ကုန်၏၊ တရားနှင့်လျော်ညီစွာ ထိုထိုဒိသာ၏အဖြစ်ဖြင့် ကြည့်ရှုဆင်ခြင်အပ်ကုန်၏ ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ Yaṃ pakāraṃ sandhāya ‘‘duvidhā upaparikkhitabbā’’ti vuttaṃ, taṃ dasseti ‘‘lokavaṭṭānusārī ca lokavivaṭṭānusārī cā’’ti. Tassattho – loko eva vaṭṭaṃ lokavaṭṭaṃ. Lokavaṭṭabhāvena anusarati pavattatīti lokavaṭṭānusārī, saṃkilesadhammoti attho. Lokassa, lokato vā vivaṭṭaṃ lokavivaṭṭaṃ, nibbānaṃ. Taṃ anusarati anulomanavasena gacchatīti lokavivaṭṭānusārī, vodānadhammoti attho. Tenevāha – ‘‘vaṭṭaṃ nāma saṃsāro, vivaṭṭaṃ nibbāna’’nti. 'နှစ်မျိုးနှစ်စား စိစစ်အပ်ကုန်၏' ဟု အကြင်အပြားကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်ကို 'လောကဝဋ်သို့ လိုက်သောတရားနှင့် လောကဝိဝဋ်သို့ လိုက်သောတရား' ဟု ပြသတော်မူသည်။ ထိုစကား၏ အနက်မှာ- လောကသည်သာလျှင် ဝဋ်ဖြစ်၍ လောကဝဋ်မည်၏။ လောကဝဋ်၏ အဖြစ်ဖြင့် လိုက်ပါဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် လောကဝဋ်သို့ လိုက်သောတရား (လောကဝဋ္ဋာနုသာရီ) မည်၏၊ သံကိလေသတရားဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ လောက၏ သို့မဟုတ် လောကမှ ကင်းရာသည် လောကဝိဝဋ်ဖြစ်ပြီး နိဗ္ဗာန်ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုနိဗ္ဗာန်သို့ အနုလောမအားဖြင့် လိုက်ပါရောက်ရှိတတ်သောကြောင့် လောကဝိဝဋ်သို့ လိုက်သောတရား (လောကဝိဝဋ္ဋာနုသာရီ) မည်၏၊ ဝေါဒါနတရားဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထိုသို့ဖြစ်သောကြောင့်သာလျှင် 'ဝဋ်ဟူသည် သံသရာဖြစ်ပြီး ဝိဝဋ်ဟူသည် နိဗ္ဗာန်ဖြစ်သည်' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ Taṃ kathaṃ daṭṭhabbanti taṃ kathaṃ kena pakārena daṭṭhabbanti ce? Upacayena. Yathā kataṃ kammaṃ phaladānasamatthaṃ hoti, tathā kataṃ upacitanti vuccati. Evaṃ upacitabhāve kammaṃ nāma hoti, vipākavaṭṭassa kāraṇaṃ hotīti attho. Sabbepi kilesā catūhi vipallāsehi niddisitabbā, dasannampi kilesānaṃ vipallāsahetubhāvato. Te kattha daṭṭhabbāti te pana vipallāsā kattha passitabbāti āha – ‘‘dasa vatthuke kilesapuñje’’ti. Dasavidhakāraṇe kilesasamūheti attho. Tattha kilesāpi kilesavatthu, kilesānaṃ paccayadhammāpi kilesavatthu. Tesu kāraṇabhāvena purimasiddhā kilesā parato paresaṃ kilesānaṃ paccayabhāvato kilesāpi kilesavatthu. Ayonisomanasikāro, ayonisomanasikāraparikkhatā ca dhammā kilesuppattihetubhāvato kilesappaccayāpi kilesavatthūti daṭṭhabbaṃ. “ထိုကံကို အဘယ်သို့သော အပြားအားဖြင့် ကြည့်ရှုအပ်သနည်း” ဟု မေးအံ့၊ ဆည်းပူးသော အခိုက်အတန့်ဖြင့် (သို့မဟုတ် ဝိပါကဝဋ်ကို ပွားစေသော အခိုက်အတန့်ဖြင့်) ကြည့်ရှုအပ်၏။ အကြင်အခြင်းအရာအားဖြင့် ပြုအပ်သော ကံသည် အကျိုးပေးခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏၊ ထိုအခြင်းအရာအားဖြင့် ပြုအပ်သော ကံကို “ဥပစိတ” (ဆည်းပူးအပ်သောကံ) ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ ဆည်းပူးအပ်သော အဖြစ်၌ ကံမည်သည် ဖြစ်၏၊ ဝိပါကဝဋ်၏ အကြောင်းဖြစ်၏ဟု အနက်ရသည်။ ဆယ်ပါးသော ကိလေသာတို့သည် ဝိပလ္လာသ၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် အလုံးစုံသော ကိလေသာတို့ကို ဝိပလ္လာသလေးပါးတို့ဖြင့် ပြအပ်ကုန်၏။ “ထိုဝိပလ္လာသတို့ကို အဘယ်၌ ရှုအပ်သနည်း” ဟု မေးဖွယ်ရှိသောကြောင့် “ဆယ်ပါးသော အကြောင်းရှိသော ကိလေသာအစု၌” ဟု ဆိုတော်မူ၏။ ဆယ်ပါးသော အကြောင်းရှိသော ကိလေသာအပေါင်း၌ဟု အနက်ရသည်။ ထိုစကား၌ ကိလေသာတို့သည်လည်း ကိလေသဝတ္ထုမည်၏၊ ကိလေသာတို့၏ အကြောင်းတရားတို့သည်လည်း ကိလေသဝတ္ထုမည်၏။ ထိုတရားတို့တွင် အကြောင်းအဖြစ်ဖြင့် ရှေး၌ ပြီးနှင့်ကုန်သော ကိလေသာတို့သည် နောက်၌ဖြစ်ကုန်သော အခြားသော ကိလေသာတို့၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ကိလေသာတို့သည်လည်း ကိလေသဝတ္ထုမည်၏။ အယောနိသောမနသိကာရနှင့် အယောနိသောမနသိကာရ၏ အခြံအရံဖြစ်ကုန်သော တရားတို့သည်လည်း ကိလေသာဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ကိလေသာ၏ အကြောင်းတရားတို့သည်လည်း ကိလေသဝတ္ထုမည်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ Cattāro [Pg.199] āhārāti ettha āhārasīsena tabbisayā kilesāpi adhippetā. Catasso viññāṇaṭṭhitiyoti etthāpi eseva nayo. ‘‘Paṭhame āhāre’’tiādinā dasavatthuke kilesapuñje purimaṃ purimaṃ pacchimassa pacchimassa kāraṇanti dasseti. Tattha paṭhame āhāreti visayabhūte paṭhame āhāre paṭhamo vipallāso pavattatīti attho. Sesāhāresupi eseva nayo. Paṭhame vipallāseti paṭhame vipallāse appahīne sati paṭhamaṃ upādānaṃ pavattatīti attho. Sesapadesupi eseva nayo. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ niddeseyeva kathayissāma. “အာဟာရလေးပါး” ဟူသော ဤပါဌ်၌ အာဟာရကို အဓိကပြု၍ ထိုအာဟာရကို အာရုံပြုကုန်သော ကိလေသာတို့ကိုလည်း ရည်ရွယ်အပ်၏။ “ဝိညာဏဋ္ဌိတိလေးပါး” ဟူသော ဤပါဌ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ “ပထမအာဟာရ၌” စသည်ဖြင့် ဆယ်ပါးသော အကြောင်းရှိသော ကိလေသာအစု၌ ရှေးဦးစွာသော ကိလေသဝတ္ထုသည် နောက်နောက်သော ကိလေသဝတ္ထု၏ အကြောင်းဖြစ်ကြောင်း ပြသ၏။ ထိုပါဌ်၌ “ပထမအာဟာရ၌” ဟူသော ပုဒ်၌ အာရုံဖြစ်သော ပထမအာဟာရ၌ ပထမဝိပလ္လာသ ဖြစ်၏ဟု အနက်ရသည်။ ကြွင်းသော အာဟာရတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ “ပထမဝိပလ္လာသ၌” ဟူသော ပုဒ်၌ ပထမဝိပလ္လာသကို မပယ်အပ်သေးသော် ပထမဥပါဒါန် ဖြစ်၏ဟု အနက်ရသည်။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဤအရာ၌ ဆိုဖွယ်ရှိသော စကားကို နိဒ္ဒေသ (အကျယ်ဖွင့်ဆိုချက်) ၌သာ ဆိုပါအံ့။ 83. Idāni dasavatthukaṃ kilesapuñjaṃ taṇhāvijjāvasena dve koṭṭhāse karonto ‘‘yo ca kabaḷīkāro āhāro’’tiādimāha. Tattha kabaḷīkārāhāraṃ phassāhārañca aparijānantassa taṇhācaritassa yathākkamaṃ kāyavedanāsu tibbo chandarāgo hoti, iti upakkilesassa chandarāgassa hetubhāvato yo ca kabaḷīkāro āhāro, yo ca phasso āhāro, ime taṇhācaritassa puggalassa upakkilesāti vuttā. Tathā manosañcetanāhāraṃ viññāṇāhārañca aparijānanto diṭṭhicarito tesu attasaññī niccasaññī ca hotīti vuttanayeneva te diṭṭhicaritassa puggalassa upakkilesāti vuttā. Tathā purimakā dve vipallāsā purimakāni eva ca dve dveupādānayogaganthāsavaoghasallaviññāṇaṭṭhitiagatigamanāni taṇhāpadhānattā taṇhāsabhāvattā taṇhāvisayattā ca taṇhācaritassa upakkilesāti vuttā. Pacchimakāni pana tāni diṭṭhipadhānattā diṭṭhisabhāvattā diṭṭhivisayattā ca diṭṭhicaritassa upakkilesāti vuttāti daṭṭhabbā. ၈၃. ယခုအခါ ဆယ်ပါးသော အကြောင်းရှိသော ကိလေသာအပေါင်းကို တဏှာနှင့် အဝိဇ္ဇာ၏ အစွမ်းဖြင့် နှစ်စုပြုလျက် “ကဗဠီကာရာဟာရသည်လည်းကောင်း” စသည်ဖြင့် ဆိုတော်မူ၏။ ထိုစကား၌ ကဗဠီကာရာဟာရနှင့် ဖဿာဟာရကို ပိုင်းခြား၍ မသိသော တဏှာစရိတပုဂ္ဂိုလ်အား အစဉ်အတိုင်း ရူပကာယနှင့် ဝေဒနာတို့၌ ပြင်းထန်သော ဆန္ဒရာဂ ဖြစ်၏။ ဤသို့ ညစ်ညူးကြောင်းဖြစ်သော ဆန္ဒရာဂ၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် “ကဗဠီကာရာဟာရသည်လည်းကောင်း၊ ဖဿာဟာရသည်လည်းကောင်း” ဟူ၍ တဏှာစရိတပုဂ္ဂိုလ်၏ ညစ်ညူးကြောင်းတရားများဟူ၍ ဆိုအပ်ကုန်၏။ ထိုနည်းတူစွာ မနောသဉ္စေတနာဟာရနှင့် ဝိညာဏာဟာရကို ပိုင်းခြား၍ မသိသော ဒိဋ္ဌိစရိတပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုအာဟာရတို့၌ အတ္တဟူ၍လည်းကောင်း၊ နိစ္စဟူ၍လည်းကောင်း အမှတ်ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ထိုမနောသဉ္စေတနာဟာရနှင့် ဝိညာဏာဟာရတို့ကို ဒိဋ္ဌိစရိတပုဂ္ဂိုလ်၏ ညစ်ညူးကြောင်းတရားများဟူ၍ ဆိုအပ်ကုန်၏။ ထို့ပြင် ရှေးဦးဖြစ်သော ဝိပလ္လာသနှစ်ပါးတို့သည်လည်းကောင်း၊ ရှေးဦးဖြစ်သော ဥပါဒါန်၊ ယောဂ၊ ဂန္ထ၊ အာသဝ၊ ဩဃ၊ သလ္လ၊ ဝိညာဏဋ္ဌိတိ၊ အဂတိဂမန (နှစ်ခုစီ) တို့သည်လည်းကောင်း တဏှာပြဓာန်းသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ တဏှာသဘောရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ တဏှာ၏ အာရုံဖြစ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း တဏှာစရိတပုဂ္ဂိုလ်၏ ညစ်ညူးကြောင်းတရားများဟူ၍ ဆိုအပ်ကုန်၏။ နောက်၌ဖြစ်သော ထိုတရားတို့ကိုမူ ဒိဋ္ဌိပြဓာန်းသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဒိဋ္ဌိသဘောရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဒိဋ္ဌိ၏ အာရုံဖြစ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း ဒိဋ္ဌိစရိတပုဂ္ဂိုလ်၏ ညစ်ညူးကြောင်းတရားများဟူ၍ ဆိုအပ်ကုန်၏ဟု မှတ်အပ်ကုန်၏။ 84. Kabaḷīkāre āhāre ‘‘asubhe subha’’nti vipallāsoti catūsu āhāresu kabaḷīkāre āhāre catūsu ca vipallāsesu ‘‘asubhe subha’’nti vipallāso daṭṭhabbo kabaḷīkārāhārassa asubhasabhāvattā asubhasamuṭṭhānattā ca. Tathā phassāhārassa dukkhasabhāvattā dukkhapaccayattā ca visesato tattha ‘‘dukkhe sukha’’nti vipallāso. Tathā yebhuyyena sattā viññāṇe niccasaññino, saṅkhāresu ca attasaññino, cetanāpadhānā ca saṅkhārāti vuttaṃ – ‘‘viññāṇe āhāre…pe… attāti vipallāso’’ti. Paṭhame vipallāse ṭhito kāme upādiyatīti ‘‘asubhe subha’’nti vipariyesaggāhī kilesakāmena vatthukāme daḷhaṃ gaṇhāti[Pg.200]. Idaṃ vuccati kāmupādānanti yaṃ tathā kāmānaṃ gahaṇaṃ, idaṃ vuccati kāmupādānaṃ. ‘‘Dukkhe sukha’’nti vipariyesaggāhī ‘‘sīlabbatehi anāgate bhavavisuddhīti taṃ nibbutisukha’’nti daḷhaṃ gaṇhāti. ‘‘Anicce nicca’’nti vipariyesaggāhī ‘‘sabbe bhavā niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā’’ti saṃsārābhinandiniṃ bhavadiṭṭhiṃ daḷhaṃ gaṇhāti. ‘‘Anattani attā’’ti vipariyesaggāhī ‘‘asati attani kassidaṃ kammaphalaṃ, tasmā so karoti, so paṭisaṃvedetī’’ti attadiṭṭhiṃ daḷhaṃ gaṇhātīti imamatthaṃ dasseti ‘‘dutiye vipallāse ṭhito’’tiādinā. ၈၄. “ကဗဠီကာရာဟာရ၌ မတင့်တယ်သည်ကို တင့်တယ်၏ဟု ဖောက်ပြန်စွာ သိမှတ်သော ဝိပလ္လာသ” ဆိုသည်မှာ အာဟာရလေးပါးတို့တွင် ကဗဠီကာရာဟာရ၌လည်းကောင်း၊ ဝိပလ္လာသလေးပါးတို့တွင် “မတင့်တယ်သည်၌ တင့်တယ်၏” ဟုဖြစ်သော ဝိပလ္လာသကိုလည်းကောင်း မှတ်အပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ကဗဠီကာရာဟာရသည် မတင့်တယ်သော သဘောရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မတင့်တယ်ခြင်းလျှင် အကြောင်းရင်းရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း ထိုသို့မှတ်အပ်၏။ ထိုနည်းတူ ဖဿာဟာရသည် ဆင်းရဲသော သဘော (သင်္ခါရဒုက္ခ) ရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆင်းရဲခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း အထူးသဖြင့် ထိုဖဿာဟာရ၌ “ဆင်းရဲသည်၌ ချမ်းသာ၏” ဟူ၍ ဖြစ်သော ဝိပလ္လာသကို မှတ်အပ်၏။ ထိုနည်းတူစွာ များသောအားဖြင့် သတ္တဝါတို့သည် ဝိညာဏ်၌ “မြဲ၏” ဟု အမှတ်ရှိကြကုန်၏၊ သင်္ခါရတို့၌လည်း “အတ္တ” ဟု အမှတ်ရှိကြကုန်၏။ သင်္ခါရတို့သည်လည်း စေတနာကို အဓိကပြုကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “ဝိညာဏာဟာရ၌... အတ္တဟု ဝိပလ္လာသဖြစ်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ “ပထမဝိပလ္လာသ၌ တည်သောသူသည် ကာမကို စွဲလမ်း၏” ဟူသည်မှာ “မတင့်တယ်သည်၌ တင့်တယ်၏” ဟု ဖောက်ပြန်စွာ ယူသောသူသည် ကိလေသာကာမဖြင့် ဝတ္ထုကာမတို့ကို မြဲမြံစွာ စွဲယူ၏။ “ဤသို့ ယူခြင်းကို ကာမုပါဒါန်ဟု ဆိုအပ်၏” ဟူသည်မှာ ထိုသို့ ဝတ္ထုကာမတို့ကို စွဲယူခြင်းကို ကာမုပါဒါန်ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ “ဆင်းရဲသည်၌ ချမ်းသာ၏” ဟု ဖောက်ပြန်စွာ ယူသောသူသည် “နောင်အခါ၌ သီလအကျင့်တို့ဖြင့် ဘဝ၏ စင်ကြယ်ခြင်း (သို့မဟုတ်) ငြိမ်းအေးခြင်း ချမ်းသာသည် ဖြစ်လတ္တံ့” ဟု မြဲမြံစွာ စွဲယူ၏။ “မမြဲသည်၌ မြဲ၏” ဟု ဖောက်ပြန်စွာ ယူသောသူသည် “ခပ်သိမ်းသော ဘဝတို့သည် မြဲမြံခိုင်ခံ့ တည်တံ့ကုန်၏၊ ဖောက်ပြန်ခြင်းသဘော မရှိကုန်” ဟု သံသရာ၌ အလွန်နှစ်သက်တတ်သော ဘဝဒိဋ္ဌိကို မြဲမြံစွာ စွဲယူ၏။ “အတ္တမဟုတ်သည်၌ အတ္တ” ဟု ဖောက်ပြန်စွာ ယူသောသူသည် “ကိုယ် (အတ္တ) မရှိပါမူ ဤကံ၏အကျိုးသည် အဘယ်သူအား ဖြစ်အံ့နည်း၊ ထို့ကြောင့် ပြုလုပ်သူသည်သာ ခံစား၏” ဟု အတ္တဒိဋ္ဌိကို မြဲမြံစွာ စွဲယူ၏။ ဤသို့သော အနက်ကို “ဒုတိယဝိပလ္လာသ၌ တည်သည်ရှိသော်” စသည်ဖြင့် ပြသ၏။ Ayaṃ vuccati kāmayogoti yena kāmarāgasaṅkhātena kāmupādānena vatthukāmehi saha satto saṃyojīyati, ayaṃ kāmarāgo ‘‘kāmayogo’’ti vuccati. Ayaṃ vuccati bhavayogoti yato sīlabbatupādānasaṅkhātena bhavupādānena bhavena saha satto saṃyojīyati, ayaṃ bhavarāgo ‘‘bhavayogo’’ti vuccati. Ayaṃ vuccati diṭṭhiyogoti yāya ahetukadiṭṭhiādisaṅkhātāya pāpikāya diṭṭhiyā, sakkāyadiṭṭhiādiavasiṭṭhadiṭṭhiyā ca satto dukkhena saha saṃyojīyati, ayaṃ pāpikā diṭṭhi ‘‘diṭṭhiyogo’’ti vuccati. Ayaṃ vuccati avijjāyogoti yāya attavādupādānena sakalavaṭṭadukkhena ca saha satto saṃyojīyati, ayaṃ avijjā ‘‘avijjāyogo’’ti vuccati. “ဤတရားကို ကာမယောဂဟု ဆိုအပ်၏” ဟူသည်မှာ ကာမရာဂဟု ဆိုအပ်သော အကြင်ကာမုပါဒါန်ဖြင့် သတ္တဝါကို ဝတ္ထုကာမတို့နှင့်တကွ ယှဉ်စပ်အပ်၏၊ ဤကာမရာဂကို “ကာမယောဂ” ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ “ဤတရားကို ဘဝယောဂဟု ဆိုအပ်၏” ဟူသည်မှာ အကြင်ဘဝရာဂကြောင့် သီလဗ္ဗတုပါဒါန်ဟု ဆိုအပ်သော ဘဝုပါဒါန်ဖြင့် သတ္တဝါကို ဘဝနှင့်တကွ ယှဉ်စပ်အပ်၏၊ ဤဘဝရာဂကို “ဘဝယောဂ” ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ “ဤတရားကို ဒိဋ္ဌိယောဂဟု ဆိုအပ်၏” ဟူသည်မှာ အဟေတုကဒိဋ္ဌိ အစရှိသည်ဟု ဆိုအပ်သော ယုတ်မာသော အကြင်ဒိဋ္ဌိဖြင့်လည်းကောင်း၊ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ အစရှိသော ကြွင်းသော ဒိဋ္ဌိဖြင့်လည်းကောင်း သတ္တဝါကို ဒုက္ခနှင့်တကွ ယှဉ်စပ်အပ်၏၊ ဤယုတ်မာသော ဒိဋ္ဌိကို “ဒိဋ္ဌိယောဂ” ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ “ဤတရားကို အဝိဇ္ဇာယောဂဟု ဆိုအပ်၏” ဟူသည်မှာ အကြင်အဝိဇ္ဇာဖြင့် အတ္တဝါဒုပါဒါန်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အလုံးစုံသော ဝဋ်ဒုက္ခဖြင့်လည်းကောင်း သတ္တဝါကို ယှဉ်စပ်အပ်၏၊ ဤအဝိဇ္ဇာကို “အဝိဇ္ဇာယောဂ” ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ Yasmā pana kāmayogādayo abhijjhākāyaganthādīnaṃ paccayā honti, tasmā ‘‘paṭhame yoge ṭhito abhijjhāya kāyaṃ ganthatī’’tiādi vuttaṃ. Tattha abhijjhāya kāyaṃ ganthatīti parābhijjhāyanalakkhaṇāya abhijjhāya nāmakāyaṃ ganthati ghaṭṭetīti attho. Tathā bhavapatthanāya appahīnattā bhavadiṭṭhibhavarāgavasena āghātavatthūsu sattā cittāni padūsentīti āha – ‘‘dutiye yoge ṭhito byāpādena kāyaṃ ganthatī’’ti. Tathā diṭṭhivasena avijjāvasena ca sīlabbatehi sujjhati, idameva saccaṃ moghamaññanti ca abhinivisatīti āha – ‘‘tatiye…pe… idaṃsaccābhinivesena kāyaṃ ganthatī’’ti. ကာမယောဂ အစရှိသည်တို့သည် အဘိဇ္ဈာကာယဂန္ထ အစရှိသည်တို့အား အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် “ပထမယောဂ၌ တည်သောသူသည် အဘိဇ္ဈာဖြင့် ကိုယ်ကို စပ်တုပ်တတ်၏” စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ထိုစကား၌ “အဘိဇ္ဈာဖြင့် ကိုယ်ကို စပ်တုပ်တတ်၏” ဟူသော ပုဒ်သည် သူတစ်ပါးစည်းစိမ်ကို မိမိသို့ ရှေးရှုကြံစည်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော အဘိဇ္ဈာဖြင့် နာမ်ကိုယ် (နာမ်ကာယ) ကို စပ်တုပ်တတ်၏ (သို့မဟုတ် ထိခိုက်စေတတ်၏) ဟု အနက်ရသည်။ ထိုနည်းတူစွာ ဘဝကို တောင့်တခြင်းကို မပယ်အပ်သေးသောကြောင့် ဘဝဒိဋ္ဌိနှင့် ဘဝရာဂ၏ အစွမ်းဖြင့် ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်း၏ အကြောင်းတို့၌ သတ္တဝါတို့သည် စိတ်ကို ပြစ်မှား ပျက်စီးစေတတ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “ဒုတိယယောဂ၌ တည်သောသူသည် ဗျာပါဒဖြင့် ကိုယ်ကို စပ်တုပ်တတ်၏” ဟု ဆိုတော်မူ၏။ ထိုနည်းတူစွာ ဒိဋ္ဌိ၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အဝိဇ္ဇာ၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း “အလေ့အကျင့် သီလတို့ဖြင့် စင်ကြယ်၏” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ဤငါ၏ အယူသာလျှင် မှန်၏၊ အခြားသူတို့၏ အယူသည် အချည်းနှီးတည်း” ဟူ၍လည်းကောင်း စွဲလမ်းစွဲမြဲစွာ နှလုံးသွင်းတတ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “တတိယယောဂ၌ တည်သောသူသည် ဣဒံသစ္စာဘိနိဝေသဖြင့် ကိုယ်ကို စပ်တုပ်တတ်၏” စသည်ဖြင့် ဆိုတော်မူ၏။ Tassāti tassa abhijjhādīhi samannāgatassa puggalassa. Evaṃ ganthitāti evaṃ abhijjhāyanādivasena nāmakāyaṃ ganthitvā ṭhitā. Āsavantīti [Pg.201] āsavabhāvena pavattanti. Kuto ca vuccati āsavantīti kuto pana hetuto te kilesā āsavantīti āsavahetuṃ pucchati. Yasmā pana kilesā kusalappavattiṃ nivāretvā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhantā, maggena asamucchinnā eva vā āsavānaṃ uppattihetu honti, tasmā ‘‘anusayato vā pariyuṭṭhānato vā’’ti vuttaṃ. Abhijjhākāyaganthena kāmāsavoti abhijjhākāyaganthena siddhena kāmarāgasabhāvattā kāmāsavo siddho hoti. Katthacideva visaye domanassito tappaṭipakkhe visaye tabbisayabahule ca bhave patthetīti āha – ‘‘byāpādakāyaganthena bhavāsavo’’ti. Parāmāsakāyaganthena diṭṭhāsavoti sīlabbataparāmāsakāyaganthena siddhena taṃsabhāvattā aparāparaṃ vā diṭṭhiyo ganthentassa diṭṭhāsavo siddho hoti. Idaṃsaccābhinivesakāyaganthena avijjāsavoti ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti abhinivisantassa ayonisomanasikārato anekehi akusalehi dhammehi saddhiṃ avijjāsavo uppajjati, sabbesaṃ vā akusaladhammānaṃ avijjāpubbaṅgamattā idaṃsaccābhinivesakāyaganthena siddhena tassa hetubhūto avijjāsavo siddho hoti. "Tassā" ဟူသည် အဘိဇ္ဈာအစရှိသည်တို့နှင့် ပြည့်စုံသော ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ဟူလို။ "Evaṃ ganthitā" ဟူသည် ဤသို့ အဘိဇ္ဈာဖြစ်ခြင်း အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် နာမ်ကာယကို ချည်နှောင်၍ တည်ရှိကုန်သော ဟူလို။ "Āsavanti" ဟူသည် အာသဝေါတရား၏ အဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ပွားကုန်၏။ "Kuto ca vuccati āsavanti" ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် အဘယ်အကြောင်းကြောင့် ထိုကိလေသာတို့သည် အာသဝေါအဖြစ်ဖြင့် ယိုစီးဖြစ်ပွားကုန်သနည်းဟု အာသဝေါဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းကို မေးမြန်း၏။ အကြောင်းမူကား ကိလေသာတို့သည် ကုသိုလ်ဖြစ်ပွားမှုကို တားမြစ်၍ စိတ်ကို လွှမ်းမိုးလျက် တည်ရှိနေသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မဂ်ဖြင့် မပယ်သတ်ရသေးသရွေ့ အာသဝေါတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ရာ အကြောင်းရင်းများ ဖြစ်နေသောကြောင့်လည်းကောင်း "anusayato vā pariyuṭṭhānato vā" (အနုသယအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ပရိယုဋ္ဌာနအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း) ဟု ဆိုအပ်၏။ "Abhijjhākāyaganthena kāmāsavo" ဟူသည် ကာယဂန္ထအဖြစ် ထင်ရှားပြီးသော အဘိဇ္ဈာကြောင့် ကာမရာဂသဘောရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ကာမာသဝေါ ဖြစ်ပေါ်ပြီးစီး၏။ တစ်စုံတစ်ခုသော အာရုံ၌ နှလုံးမသာမယာ ဖြစ်ရသောသူသည် ထိုဒေါမနဿ၏ ဆန့်ကျင်ဘက် အာရုံ၌လည်းကောင်း၊ ထိုဆန့်ကျင်ဘက်အာရုံ အလွန်များပြားသော ဘဝ၌လည်းကောင်း တောင့်တတတ်၏။ ထို့ကြောင့် "byāpādakāyaganthena bhavāsavo" (ဗျာပါဒကာယဂန္ထကြောင့် ဘဝါသဝေါဖြစ်၏) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "Parāmāsakāyaganthena diṭṭhāsavo" ဟူသည် ကာယဂန္ထအဖြစ် ထင်ရှားပြီးသော သီလဗ္ဗတပရာမာသကြောင့် ထိုဒိဋ္ဌိသဘောရှိသည့်အတွက် အချင်းချင်း ဆက်စပ်နေသော ဒိဋ္ဌိတို့ကို ချည်နှောင်သောသူအား ဒိဋ္ဌာသဝေါ ဖြစ်ပေါ်ပြီးစီး၏။ "Idaṃsaccābhinivesakāyaganthena avijjāsavo" ဟူသည် "ဤအယူသာလျှင် မှန်၏၊ အခြားအယူသည် အချည်းနှီးတည်း" ဟု စွဲလမ်းနှလုံးသွင်းသဖြင့် အယောနိသောမနသိကာရဖြစ်သောကြောင့် များစွာသော အကုသိုလ်တရားတို့နှင့်အတူ အဝိဇ္ဇာသဝေါ ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ သို့မဟုတ် အကုသိုလ်တရား အားလုံးသည် အဝိဇ္ဇာလျှင် ရှေ့သွားရှိသောကြောင့် ထင်ရှားပြီးစီးသော ဣဒံသစ္စာဘိနိဝေသကာယဂန္ထဖြင့် ယင်း၏အကြောင်းရင်း ဖြစ်သော အဝိဇ္ဇာသဝေါသည် ပြီးစီးလေသည်။ Yasmā pana āsavā eva paribuddhā vaṭṭasmiṃ ohananti osādentīti ‘‘oghā’’ti vuccanti, tasmā vuttaṃ – ‘‘tassa ime cattāro āsavā’’tiādi. အာသဝေါတရားတို့သည်သာလျှင် တိုးပွားလာကြကုန်လျက် သံသရာဝဋ်အတွင်း၌ နစ်မြုပ်စေတတ်သောကြောင့် ယင်းတို့ကို "ဩဃ" (ရေယဉ်) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "tassa ime cattāro āsavā" (ထိုသူအား ဤအာသဝေါလေးပါးတို့သည်...) စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ Anusayasahagatāti anusayabhāvaṃ appaṭikkhipitvā gatā pavattā, anusayabhūtā vā. Ajjhāsayanti cittaṃ. Anupaviṭṭhāti ogāḷhā. Hadayaṃ āhacca tiṭṭhantīti cittassa abbhantarasaṅkhātaṃ hadayaṃ āhantvā tiṭṭhanti. Tathā hi vuttaṃ aṭṭhasāliniyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 5) ‘‘abbhantaraṭṭhena hadaya’’nti. Tena vuccanti sallāti yasmā ajjhāsayaṃ anupaviṭṭhā hadayaṃ āhacca tiṭṭhanti, tena vuccanti ‘‘sallā’’ti. Pīḷājananaṃ duruddharaṇatā ca sallaṭṭho. ‘‘Eso me attā’’ti gahaṇamukhena ‘‘esohamasmī’’ti gahaṇaṃ hotīti diṭṭhiṃ nissāyapi mānaṃ jappentīti āha ‘‘diṭṭhoghena mānasallo’’ti. "Anusayasahagatā" ဟူသည် အနုသယအဖြစ်ကို မပယ်ဘဲ ယှဉ်တွဲဖြစ်ပွားကုန်သော၊ သို့မဟုတ် အနုသယအဖြစ်ဖြင့် တည်ရှိကုန်သော တရားများကို ဆိုလိုသည်။ "Ajjhāsaya" ဟူသည် စိတ်ကို ဆိုလိုသည်။ "Anupaviṭṭhā" ဟူသည် သက်ဝင်စွဲkပ်ကုန်သည်ဖြစ်၍ ဟူလို။ "Hadayaṃ āhacca tiṭṭhanti" ဟူသည် စိတ်၏အတွင်းဟူသော ဟဒယကို ထိခိုက်၍ တည်ရှိနေကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် အဋ္ဌသာလိနီကျမ်း၌ "အတွင်းဟူသော အနက်ကြောင့် ဟဒယမည်၏" ဟု ဆိုအပ်၏။ "Tena vuccanti sallā" ဟူသည် ကိလေသာတို့သည် စိတ်အစဉ်သို့ သက်ဝင်လျက် စိတ်အတွင်းကို ထိခိုက်၍ တည်နေသောကြောင့် ယင်းတို့ကို "မြား" (သလ္လ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ နှိပ်စက်မှုကို ဖြစ်စေခြင်းနှင့် နှုတ်ယူရခက်ခဲခြင်းသည် မြား၏ သဘောအနက် ဖြစ်သည်။ "ဤသည်ကား ငါ၏ကိုယ်တည်း" ဟု ယူခြင်းကို အခြေခံ၍ "ဤကိုယ်သည် ငါဖြစ်၏" ဟု မာန်မူတတ်သဖြင့် ဒိဋ္ဌိကို အမှီပြု၍လည်း မာန်မာနကို တိုးပွားစေတတ်၏။ ထို့ကြောင့် "diṭṭhoghena mānasallo" (ဒိဋ္ဌောဃဖြင့် မာနတည်းဟူသော မြားဖြစ်၏) ဟု ဆိုအပ်၏။ Pariyādinnanti aññassa okāsaṃ adatvā samantato gahitaṃ. Catūsu dhammesu saṇṭhahatīti ārammaṇapaccayatāya ārammaṇabhūtesu catūsu [Pg.202] dhammesu patiṭṭhahati. Tāni sarūpato dasseti ‘‘rūpe vedanāya saññāya saṅkhāresū’’ti. Nandūpasecanenāti lobhasahagatassa sampayuttā nandī sahajātakoṭiyā, itarassa upanissayakoṭiyā upasecananti nandūpasecanaṃ, tena nandūpasecanena. Kena pana taṃ nandūpasecananti āha – ‘‘rāgasallena nandūpasecanena viññāṇenā’’ti. "Pariyādinna" ဟူသည် အခြားတရားတို့အား အခွင့်မပေးဘဲ ဘက်စုံမှ လွှမ်းမိုးဆုပ်ကိုင်အပ်သော ဟူလို။ "Catūsu dhammesu saṇṭhahati" ဟူသည် အာရမ္မဏပစ္စည်းအဖြစ်ဖြင့် အာရုံဖြစ်သော တရားလေးပါးတို့၌ တည်ရှိ၏။ ထိုတရားတို့ကို "rūpe vedanāya saññāya saṅkhāresū" (ရုပ်၌၊ ဝေဒနာ၌၊ သညာ၌၊ သင်္ခါရတို့၌) ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် သရုပ်ပြသတော်မူသည်။ "Nandūpasecanena" ဟူသည် လောဘနှင့်တကွဖြစ်သော ဝိညာဉ်၌ သဟဇာတအစွမ်းဖြင့် သွန်းလောင်းတတ်သော ယှဉ်ဖက်နန္ဒီ (တဏှာ) ရှိ၏။ အခြားသော ဝိညာဉ်၌မူ ဥပနိဿယအစွမ်းဖြင့် သွန်းလောင်းတတ်သော နန္ဒီရှိ၏။ ထို့ကြောင့် နန္ဒီတဏှာဖြင့် ရေသွန်းလောင်းအပ်သည် မည်၏။ ထိုသို့ တဏှာဖြင့် ရေသွန်းလောင်းအပ်သော ဝိညာဉ်သည် အဘယ်ကြောင့် ယင်းသို့ဖြစ်ရသနည်းဟု စောဒနာသော် "rāgasallena nandūpasecanena viññāṇenā" (ရာဂမြားဖြင့် နှစ်သက်ခြင်းတည်းဟူသော ရေသွန်းလောင်းအပ်သော ဝိညာဉ်ဖြင့်) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ Tattha rāgasallenāti rāgasallena hetubhūtena nandūpasecanena viññāṇenāti itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ. Rūpūpagā viññāṇaṭṭhitīti rūpameva ārammaṇakaraṇavasena upagantabbato, viññāṇassa patiṭṭhābhāvato ca rūpūpagā viññāṇaṭṭhiti. Tiṭṭhati etthāti ṭhiti. Pañcavokārabhavasmiñhi abhisaṅkhāraviññāṇaṃ rūpakkhandhaṃ nissāya tiṭṭhati. Dosasallenāti sahajātena dosasallena. Yadā vedanūpagā viññāṇaṭṭhiti vuccati, tadā upanissayakoṭiyāva nandiyā upasittaṃ viññāṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Vedanāpi domanassavedanāva. Yadā ca upanissayapaccayabhūtena dosasallena vedanūpagā viññāṇaṭṭhiti vuccati, tadā sahajātakoṭiyā, upanissayakoṭiyā vā nandiyā upasittaṃ viññāṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Vedanā pana tissopi tissannaṃ vedanānaṃ ārammaṇūpanissayabhāvato. Tattha paṭhamanayo domanassārammaṇassa abhisaṅkhāraviññāṇassa vasena vutto. Dutiyo sabbavedanārammaṇassa vasenāpi daṭṭhabbaṃ. ထိုစကားရပ်၌ "Rāgasallena" ဟူသည် အကြောင်းရင်းဖြစ်သော ရာဂမြားကြောင့် ဟူလို။ "Nandūpasecanena viññāṇena" ဟူသော ပုဒ်၌ ကရဏဝိဘတ်သည် ဣတ္ထမ္ဘူတလက္ခဏအနက်၌ ရှိ၏။ "Rūpūpagā viññāṇaṭṭhiti" ဟူသည် ရုပ်ကိုပင် အာရုံပြုခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဆည်းကပ်အပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဝိညာဉ်၏ တည်ရာဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ရုပ်သို့ကပ်သော ဝိညာဉ်တည်ရာ မည်၏။ ယင်း၌ တည်တတ်သောကြောင့် "တည်ရာ" (ဌီတိ) မည်၏။ အကြောင်းမူကား ပဉ္စဝေါကာရဘဝ၌ အဘိသင်္ခါရဝိညာဉ်သည် ရူပက္ခန္ဓာကို မှီ၍ တည်နေသောကြောင့်တည်း။ "Dosasallena" ဟူသည် အတူတကွဖြစ်သော (သဟဇာတ) ဒေါသတည်းဟူသော မြားကြောင့် ဟူလို။ အကြင်အခါ၌ "ဝေဒနာသို့ ကပ်ရောက်သော ဝိညာဉ်တည်ရာ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏၊ ထိုအခါ၌ ဥပနိဿယအစွမ်းဖြင့်သာလျှင် တဏှာ (နန္ဒီ) ဖြင့် သွန်းလောင်းအပ်သော ဝိညာဉ်ကို မှတ်ယူအပ်၏။ ဝေဒနာသည်လည်း ဒေါမနဿဝေဒနာသာ ဖြစ်သည်။ အကြင်အခါ၌မူ ဥပနိဿယပစ္စည်းဖြစ်သော ဒေါသမြားကြောင့် "ဝေဒနာသို့ ကပ်ရောက်သော ဝိညာဉ်တည်ရာ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏၊ ထိုအခါ၌ သဟဇာတအစွမ်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ဥပနိဿယအစွမ်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း နန္ဒီဖြင့် သွန်းလောင်းအပ်သော ဝိညာဉ်ကို မှတ်ယူအပ်၏။ ထိုအခါ၌ ဝေဒနာသုံးပါးလုံးကိုပင် မှတ်ယူအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဝေဒနာသုံးပါးလုံးသည် အာရမ္မဏူပနိဿယပစ္စည်း ဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ထိုနှစ်နည်းတို့အနက် ပထမနည်းကို ဒေါမနဿအာရုံရှိသော အဘိသင်္ခါရဝိညာဉ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ဒုတိယနည်းကို အလုံးစုံသော ဝေဒနာအာရုံရှိသော အဘိသင်္ခါရဝိညာဉ်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း မှတ်ယူအပ်၏။ Mānasallenāti mānasallena sahajātena, upanissayabhūtena vā. Mohasallenāti etthāpi eseva nayo. Ettha ca anādimatisaṃsāre itthipurisā rūpābhirāmāti rāgasallavasena paṭhamā viññāṇaṭṭhiti yojitā. Sabbāyapi vedanāya dukkhapariyāyasabbhāvato dukkhāya ca doso anusetīti dosasallavasena dutiyā, saññāvasena ‘‘seyyohamasmī’’ti maññanā hotīti mānasallavasena tatiyā, saṅkhāresu samūhaghanaṃ dubbinibbhoganti mohasallavasena catutthī viññāṇaṭṭhiti yojitāti daṭṭhabbā. "Mānasallenā" ဟူသည် သဟဇာတဖြစ်သော သို့မဟုတ် ဥပနိဿယဖြစ်သော မာနမြားကြောင့် ဟူလို။ "Mohasallenā" ဟူသော ဤစကားရပ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ဤအရာ၌ စမှတ်မထင်သော သံသရာဝဋ်၌ မိန်းမယောက်ျားတို့သည် ရုပ်၌ မွေ့လျော်တတ်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ရာဂမြား၏ အစွမ်းဖြင့် ပထမဝိညာဉ်တည်ရာကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဝေဒနာအားလုံးသည် ဒုက္ခသဘော သွယ်ဝိုက်၍ ရှိနေကြသဖြင့် ဒုက္ခဝေဒနာ၌ ဒေါသသည် ကိန်းဝပ်တတ်၏။ ထို့ကြောင့် ဒေါသမြား၏ အစွမ်းဖြင့် ဒုတိယဝိညာဉ်တည်ရာကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။ သညာ၏အစွမ်းဖြင့် "ငါသည် ပို၍မြတ်၏" ဟု အောက်မေ့တတ်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် မာနမြား၏ အစွမ်းဖြင့် တတိယဝိညာဉ်တည်ရာကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။ သင်္ခါရတရားတို့၌ အစုအပုံသဘော (တစ်ခဲနက်သောသဘော) သည် ခွဲခြားသိမြင်နိုင်ခဲ၏။ ထို့ကြောင့် မောဟမြား၏ အစွမ်းဖြင့် စတုတ္ထဝိညာဉ်တည်ရာကို ယှဉ်စပ်အပ်၏ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ Upatthaddhanti olubbhārammaṇabhūtāhi viññāṇaṭṭhitīhi upatthambhitaṃ. Tañca kammanti yaṃ ‘‘cetanā cetasika’’nti pubbe (netti. 82) vuttaṃ. Ime ca kilesāti ime ca dasavatthukā kilesā. Sesaṃ suviññeyyameva. "Upatthaddha" ဟူသည် မှီခိုရာအာရုံဖြစ်သော ဝိညာဉ်တည်ရာတို့ဖြင့် ထောက်ပံ့ထားအပ်သော ဟူလို။ "Tañca kamma" ဟူသည် ရှေး၌ "စေတနာ စေတသိက်" ဟု ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ထိုကံကို ဆိုလိုသည်။ "Ime ca kilesā" ဟူသည် ဤဆယ်ပါးသော တည်ရာအကြောင်းရှိသော ကိလေသာတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသော စကားရပ်များ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ ကောင်းစွာ သိလွယ်လှ၏။ 85. Idāni [Pg.203] āhārādayo nayānaṃ saṃkilesapakkhe disābhāvena vavatthapetuṃ ‘‘imā catasso disā’’tiādi āraddhaṃ, taṃ uttānameva. Puna kabaḷīkāro āhārotiādi āhārādīsuyeva yassa puggalassa upakkilesā, taṃ vibhajitvā dassetuṃ āraddhaṃ. Tattha dasannaṃ suttānanti ekadesesu samudāyavohārena vuttaṃ. Samudāyesu hi pavattā samaññā avayavesupi dissati, ‘‘yathā paṭo daḍḍho, samuddo diṭṭho’’ti ca. Eko atthoti ekassa atthassa nipphādanato vuttaṃ. Byañjanameva nānanti ettha byañjanaggahaṇena byañjanatthopi gahitoti daṭṭhabbaṃ. Dasahipi suttapadehi savatthukā taṇhā vuttā. Taṇhā ca rāgacaritaṃ puggalaṃ khippaṃ dūsetīti āha – ‘‘ime rāgacaritassa puggalassa upakkilesā’’ti. Yathā ca paṭhamadisābhāvena vuttadhammā rāgacaritassa upakkilesā, evaṃ dutiyadisābhāvena vuttadhammā dosacaritassa. Tatiyacatutthadisābhāvena vuttadhammā yathākkamaṃ diṭṭhicaritassa mandassa tikkhassa ca upakkilesā vuttā. Tesaṃ upakkilesabhāvo vuttanayānusārena veditabbo. ၈၅. ယခုအခါ၌ နည်းတို့၏ သံကိလေသပက္ခတွင် ဒိသာအဖြစ်ဖြင့် သတ်မှတ်ပိုင်းခြားရန် 'ဤလေးပါးသော ဒိသာတို့'ဟူ၍ အစပြုကာ ဆိုအပ်၏။ ထိုစကားသည် လွယ်ကူလှ၏။ တစ်ဖန် 'ကဗဠီကာရာဟာရ'အစရှိသည်ဖြင့် အာဟာရစသည်တို့တွင် အကြင်အာဟာရစသည်တို့သည် အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်၏ ညစ်ညူးကြောင်း ကိလေသာများဖြစ်ကြကုန်၏၊ ထိုအာဟာရစသည်တို့ကို ပိုင်းခြား၍ ပြသရန် အစပြုအပ်၏။ ထိုပါဌ်၌ 'ဆယ်သုတ်တို့၏'ဟူသော ဤစကားကို အစိတ်အပိုင်းတို့၌ အပေါင်းဟူသော ဝေါဟာရကို တင်စား၍ ဆိုအပ်၏။ အကြောင်းမူကား အပေါင်း၌ ဖြစ်သော အမည်သည် အစိတ်အပိုင်းတို့၌လည်း ထင်ရှားသောကြောင့်တည်း။ ဥပမာအားဖြင့် 'ပုဆိုးမီးလောင်၏'ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'သမုဒ္ဒရာကို မြင်၏'ဟူ၍လည်းကောင်း ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ 'တစ်ခုသော အနက်'ဟူသော ဤစကားကို တစ်ခုတည်းသော အကျိုးကို ပြီးစေတတ်သောကြောင့် ဆိုအပ်၏။ 'ဗျဉ္ဇနာသာလျှင် ထူးခြား၏'ဟူသော ဤပါဌ်၌ ဗျဉ္ဇနဟူသော အသုံးအနှုန်းဖြင့် ဗျဉ္ဇနအနက်ကိုလည်း ယူအပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ဆယ်ပါးသော သုတ်ပုဒ်တို့ဖြင့် အကြောင်းနှင့်တကွဖြစ်သော တဏှာကို ဆိုအပ်၏။ တဏှာသည် ရာဂစရိုက်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို လျင်မြန်စွာ ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် 'ဤတရားတို့သည် ရာဂစရိုက်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ ညစ်ညူးကြောင်းတို့ဖြစ်ကုန်၏'ဟူ၍ ဆို၏။ ပဌမဒိသာအဖြစ်ဖြင့် ဆိုအပ်သော တရားတို့သည် ရာဂစရိုက်ရှိသူ၏ ညစ်ညူးကြောင်းများ ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဒုတိယဒိသာအဖြစ်ဖြင့် ဆိုအပ်သော တရားတို့သည် ဒေါသစရိုက်ရှိသူ၏ ညစ်ညူးကြောင်းများ ဖြစ်ကုန်၏။ တတိယနှင့် စတုတ္ထဒိသာအဖြစ်ဖြင့် ဆိုအပ်သော တရားတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ပညာနုန့်သော ဒိဋ္ဌိစရိုက်ရှိသူနှင့် ပညာထက်သော ဒိဋ္ဌိစရိုက်ရှိသူတို့၏ ညစ်ညူးကြောင်းများ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုတရားတို့၏ ညစ်ညူးကြောင်းအဖြစ်ကို ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်၏။ Āhāravipallāsādayo yadipi sabbehi tīhi vimokkhamukhehi pubbabhāge yathārahaṃ pariññeyyā pahātabbā ca. Yassa pana dukkhānupassanā purime āhāradvaye dukkhākārena bahulaṃ pavattati, tassa vasena yo ca kabaḷīkāro āhāro, yo ca phasso āhāro, ime appaṇihitena vimokkhamukhena pariññaṃ gacchantīti vuttaṃ. Esa nayo sesesu. Evañcetaṃ, na aññathā. Na hi ariyamaggānaṃ viya pahātabbesu vimokkhamukhānaṃ pariññeyyapahātabbesu koci niyamo sambhavati. Iti sabbe lokavaṭṭānusārino dhammā niyyanti, te lokā tīhi vimokkhamukhehīti nigamanaṃ. Tassattho – iti evaṃ vuttappakārā sabbe āhārādayo lokasaṅkhātavaṭṭānusārino dhammā te lokabhūtā vaṭṭato niyyanti aniccānupassanādīhi tīhi vimokkhamukhehīti. အာဟာရ၊ ဝိပလ္လာသ စသည်တို့သည် အလုံးစုံသော သုံးပါးသော ဝိမောက္ခမုခတို့ဖြင့် ဝိပဿနာ၏ ရှေးအဖို့၌ သင့်လျော်သလို ပိုင်းခြား၍ သိအပ်ကုန်သည်လည်းကောင်း၊ ပယ်အပ်ကုန်သည်လည်းကောင်း ဖြစ်သော်လည်း၊ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်အား ဒုက္ခာနုပဿနာသည် ရှေးဦးဖြစ်သော အာဟာရနှစ်ပါး၌ ဒုက္ခအခြင်းအရာအားဖြင့် များစွာဖြစ်ပေါ်၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် ကဗဠီကာရာဟာရနှင့် ဖဿာဟာရဟူသော ဤအာဟာရတို့သည် အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခမုခဖြင့် ပိုင်းခြားသိမြင်ခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်၏ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသော ဥပက္ကိလေသတရားတို့၌လည်း ဤနည်းပင် ဖြစ်၏။ ဤသို့သာ ဖြစ်အပ်၏၊ တစ်မျိုးတစ်ဖုံ မဟုတ်ပေ။ အကြောင်းမူကား အရိယမဂ်တို့၏ ပယ်အပ်သော တရားတို့၌ အမြဲသတ်မှတ်ချက် ရှိသကဲ့သို့ ဝိမောက္ခမုခတို့၏ ပိုင်းခြားသိအပ် ပယ်အပ်သော တရားတို့၌ ထိုကဲ့သို့သော အမြဲသတ်မှတ်ချက် မရှိသောကြောင့်တည်း။ 'ဤသို့ အလုံးစုံသော လောကဝဋ်သို့ အစဉ်လိုက်သော တရားတို့သည် ထိုသုံးပါးသော လောကဖြစ်သော ဝဋ်မှ သုံးပါးသော ဝိမောက္ခမုခတို့ဖြင့် ထွက်မြောက်ကုန်၏' ဟူသော စကားသည် နိဂုံးတည်း။ ထိုနိဂုံးစကား၏ အနက်ကား— ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားရှိကုန်သော အလုံးစုံသော အာဟာရစသော လောကဟု ဆိုအပ်သော ဝဋ်သို့ အစဉ်လိုက်သော တရားတို့သည် ထိုလောကဖြစ်သော ဝဋ်မှ အနိစ္စာနုပဿနာစသော သုံးပါးသော ဝိမောက္ခမုခတို့ဖြင့် ထွက်မြောက်ကုန်၏ဟူလို။ 86. Evaṃ saṃkilesapakkhe disābhūtadhamme niddisitvā idāni vodānapakkhe disābhūtadhamme dassetuṃ ‘‘catasso paṭipadā’’tiādi vuttaṃ. Tattha dibbabrahmaariyaāneñjavihāroti cattāro vihārā. Mānappahānaālayasamugghātaavijjāpahānabhavūpasamā cattāro acchariyā abbhutā dhammā. Saccādhiṭṭhānādīni cattāri adhiṭṭhānāni. Chandasamādhibhāvanādayo catasso samādhibhāvanā. Indriyasaṃvaro tapasaṅkhāto puññadhammo [Pg.204] bojjhaṅgabhāvanā sabbūpadhipaṭinissaggasaṅkhātaṃ nibbānañcāti cattāro sukhabhāgiyā dhammā veditabbāti. ၈၆. ဤသို့ သံkိလေသပက္ခ၌ ဒိသာဖြစ်သော တရားတို့ကို ပြသပြီး၍၊ ယခုအခါ၌ ဝေါဒါနပက္ခ၌ ဒိသာဖြစ်သော တရားတို့ကို ပြခြင်းငှာ 'လေးပါးသော ပဋိပဒါတို့'ဟူ၍ အစပြုကာ ဆိုအပ်၏။ ထိုစကား၌ ဒိဗ္ဗဝိဟာရ၊ ဗြဟ္မဝိဟာရ၊ အရိယဝိဟာရ၊ အာနဉ္ဇဝိဟာရတို့ဟူ၍ ဝိဟာရလေးပါး ရှိကုန်၏။ မာန်ကိုပယ်ခြင်း၊ အာလယကို အမြစ်ပြတ်ဖြတ်ခြင်း၊ အဝိဇ္ဇာကိုပယ်ခြင်း၊ ဘဝငြိမ်းခြင်းတို့ဟူ၍ အံ့ဖွယ်မဖြစ်ဖူးသော တရားလေးပါး ရှိကုန်၏။ သစ္စာဓိဋ္ဌာန် အစရှိသည်တို့သည် အဓိဋ္ဌာန်လေးပါး ဖြစ်ကုန်၏။ ဆန္ဒသမာဓိဘာဝနာ အစရှိသည်တို့သည် သမာဓိဘာဝနာလေးပါး ဖြစ်ကုန်၏။ ဣန္ဒြိယသံဝရ၊ အကျင့်ခြိုးခြံခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ကုသိုလ်တရား၊ ဗောဇ္ဈင်္ဂကို ပွားစေခြင်း၊ အလုံးစုံသော ဥပဓိတို့ကို စွန့်လွှတ်ရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်တို့ဟူ၍ သုခသို့ ဆည်းကပ်သော တရားလေးပါး ဖြစ်ကုန်၏ဟု သိအပ်၏။ Paṭhamā paṭipadātiādi paṭipadāsatipaṭṭhānādīnaṃ abhedasandassanaṃ. Yadi evaṃ kasmā visuṃ gahaṇaṃ katanti? Dasavatthukassa kilesapuñjassa paṭipakkhabhāvadassanatthaṃ paṭipadādidasakaniddeso. Tathā hi vakkhati – ‘‘cattāro āhārā tesaṃ paṭipakkho catasso paṭipadā’’tiādi (netti. 87). Kiñcāpi catūsu satipaṭṭhānesu ‘‘idaṃ nāma satipaṭṭhānaṃ imāya eva paṭipadāya ijjhatī’’ti niyamo natthi, tathāpi paṭhamāya paṭipadāya paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ sambhavatīti sambhavavasena evaṃ vuttaṃ – ‘‘paṭhamā paṭipadā, paṭhamaṃ satipaṭṭhāna’’nti. Yasmā pana āhāravipallāsādīnaṃ viya paṭipadāsatipaṭṭhānādīnaṃ atthato nānattaṃ natthi. Satipaṭṭhānāniyeva hi tathā tathā paṭipajjamānāni dukkhāpaṭipadādandhābhiññādināmakāni honti, tasmā yathā saṃkilesapakkhe ‘‘paṭhame āhāre paṭhamo vipallāso’’tiādinā adhikaraṇabhedena vuttaṃ, evaṃ adhikaraṇabhedaṃ akatvā ‘‘paṭhamā paṭipadā, paṭhamaṃ satipaṭṭhāna’’ntiādi vuttaṃ. Sesesupi eseva nayo. 'ပဌမပဋိပဒါ'ဟူ၍ အစပြုသော စကားသည် ပဋိပဒါနှင့် သတိပဋ္ဌာန်စသည်တို့၏ ကွဲပြားမှုမရှိခြင်းကို ပြသောစကား ဖြစ်၏။ အကယ်၍ ကွဲပြားမှုမရှိပါက အဘယ်ကြောင့် သီးခြားစီ ယူရသနည်းဟု မေးအံ့။ ဆယ်ပါးသော အကြောင်းရင်းရှိသော ကိလေသာအစု၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ပုံကို ပြသရန် ပဋိပဒါအစရှိသော ဆယ်ပါးအစုကို သီးခြားပြဆိုခြင်းကို ပြုအပ်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် 'လေးပါးသော အာဟာရတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်သည် လေးပါးသော ပဋိပဒါ ဖြစ်၏'ဟူ၍ စသည်ဖြင့် နောင်၌ ဆိုလတ္တံ့။ သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့တွင် 'ဤမည်သော သတိပဋ္ဌာန်သည် ဤပဋိပဒါဖြင့်သာ ပြီးစီး၏'ဟူသော အမြဲသတ်မှတ်ချက် မရှိသော်လည်း၊ ပဌမပဋိပဒါဖြင့် ပဌမသတိပဋ္ဌာန် ဖြစ်နိုင်ချေရှိခြင်းဟူသော အစွမ်းအားဖြင့် 'ပဌမပဋိပဒါ၊ ပဌမသတိပဋ္ဌာန်'ဟူ၍ ဤသို့ ဆိုအပ်၏။ အာဟာရ ဝိပလ္လာသစသည်တို့၏ ကွဲပြားမှု ရှိသကဲ့သို့၊ ပဋိပဒါနှင့် သတိပဋ္ဌာန်စသည်တို့၏ သဘောအားဖြင့် ကွဲပြားမှု မရှိသောကြောင့်တည်း။ စင်စစ်မူကား ထိုထိုသို့သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ကျင့်ကြံပွားများအပ်သော သတိပဋ္ဌာန်တို့သည်သာလျှင် ဒုက္ခပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာစသော အမည်များကို ရရှိကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် သံကိလေသပက္ခ၌ 'ပဌမအာဟာရ၌ ပဌမဝိပလ္လာသ'ဟူ၍ စသည်ဖြင့် တည်ရာအပြားအလိုက် ဆိုအပ်သကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ၊ ဤ၌ တည်ရာအပြားကို မခွဲခြားဘဲ 'ပဌမပဋိပဒါ၊ ပဌမသတိပဋ္ဌာန်'ဟူ၍ စသည်ဖြင့် တိုက်ရိုက်ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသော တရားတို့၌လည်း ဤနည်းပင် ဖြစ်၏။ Andhassa pabbatārohanaṃ viya kadācideva uppajjanakaṃ acchariyaṃ, accharāyoggaṃ acchariyanti porāṇā. Abhūtapubbaṃ bhūtanti abbhutaṃ. Ubhayampetaṃ vimhayāvahassa adhivacanaṃ. Na hi mānappahānādito aññaṃ durabhisambhavataraṃ vimhanīyañca upalabbhatīti adhitiṭṭhati etena, ettha vā adhiṭṭhānamattameva vā tanti adhiṭṭhānaṃ. Saccañca taṃ adhiṭṭhānañca, saccassa vā adhiṭṭhānaṃ, saccaṃ adhiṭṭhānaṃ etassāti vā saccādhiṭṭhānaṃ. Sesesupi eseva nayo. Samādhi eva bhāvetabbatāya samādhibhāvanā. Sukhaṃ bhajatīti sukhabhāgiyo, sukhabhāgassa vā sukhakoṭṭhāsassa hitoti sukhabhāgiyo. Ekassapi sattassa asubhabhāvanādayo viya ekadese avattitvā anavasesapariyādānato natthi etissā pamāṇanti appamaññā. 'မျက်စိကန်းသောသူ တောင်တက်ရသကဲ့သို့ ရံခါမျှသာ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော သဘောကို အံ့ဖွယ် (အစ္ဆရိယ) မည်၏၊ လက်ဖျစ်တီးခြင်းနှင့် လျောက်ပတ်သော သဘောကို အံ့ဖွယ် (အစ္ဆရိယ) မည်၏' ဟု ရှေးဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏။ မဖြစ်ဖူးသော သဘောတရား ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို အံ့ဖွယ် (အဗ္ဘုတ) မည်၏။ ဤနှစ်ပါးစလုံးသည် အံ့ဩမှုကို ဖြစ်စေတတ်သော သဘောတရား၏ အမည်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ အကြောင်းမူကား မာန်ကိုပယ်ခြင်းစသည်တို့ထက် ပိုမို၍ ဖြစ်စေနိုင်ခဲသော၊ အံ့ဩဖွယ်ကောင်းသော အခြားတရားကို မရနိုင်သောကြောင့်တည်း။ ဤတရားဖြင့် (သီလစသည်တို့) တည်တတ်၏၊ သို့မဟုတ် ဤတရား၌ တည်တတ်၏၊ သို့မဟုတ် တည်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'အဓိဋ္ဌာန်' မည်၏။ ထိုတရားသည် သစ္စာလည်းဖြစ်၍ အဓိဋ္ဌာန်လည်းဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် သစ္စာ၏ အဓိဋ္ဌာန် (တည်ရာ) ဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် သစ္စာဟူသော တည်ရာ ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် 'သစ္စာဓိဋ္ဌာန်' မည်၏။ ကြွင်းသော စာဂါဓိဋ္ဌာန်စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းပင် ဖြစ်၏။ သမာဓိသည်ပင်လျှင် ပွားများအပ်သောကြောင့် 'သမာဓိဘာဝနာ' မည်၏။ ချမ်းသာသို့ ဆည်းကပ်တတ်သောကြောင့် သို့မဟုတ် ချမ်းသာ၏ အဖို့အစုအား အကျိုးရှိသောကြောင့် 'သုခဘာဂိယ' မည်၏။ တစ်ယောက်သော သတ္တဝါကိုမျှလည်း အသုဘဘာဝနာစသည်တို့ကဲ့သို့ အပိုင်းအခြားတစ်စိတ်၌သာ မဖြစ်ဘဲ၊ မကြွင်းကျန်အောင် သိမ်းကျုံးယူတတ်သောကြောင့် ဤတရားတို့၌ အပိုင်းအခြား ပမာဏမရှိ၊ ထို့ကြောင့် 'အပ္ပမညာ' မည်၏။ Paṭhamā paṭipadā bhāvitā bahulīkatā paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ paripūretīti paṭhamāya paṭipadāya bhāvanābahulīkāro paṭhamassa satipaṭṭhānassa bhāvanāpāripūrīti attho. Sesapadesupi eseva nayo. Yathā hi ariyamagge bhāvite satipaṭṭhānādayo bodhipakkhiyadhammā sabbepi bhāvitā eva honti, evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. 'ပဌမပဋိပဒါကို ပွားများအပ် အဖန်တလဲလဲ ပြုအပ်သည်ရှိသော် ပဌမသတိပဋ္ဌာန်ကို ပြည့်စုံစေ၏' ဟူသော ဤပါဌ်၌ ပဌမပဋိပဒါကို ပွားများခြင်း အဖန်တလဲလဲ ပြုခြင်းသည် ပဌမသတိပဋ္ဌာန်၏ ဘာဝနာကို ပြည့်စုံစေတတ်၏ဟု အနက်ရှိ၏။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းပင် ဖြစ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် အရိယမဂ်ကို ပွားများအပ်သည်ရှိသော် သတိပဋ္ဌာန်အစရှိသော အလုံးစုံသော ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့သည် ပွားများပြီးသားသာ ဖြစ်ကုန်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤပဋိပဒါကို ပွားများသဖြင့် သတိပဋ္ဌာန်ဘာဝနာ ပြည့်စုံလာပုံကို မှတ်အပ်၏။ Kāyānupassanāya [Pg.205] kāmarāgassa ujuvipaccanīkabhāvato ‘‘paṭhamo satipaṭṭhāno bhāvito bahulīkato kāmapaṭipakkhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ paripūretī’’ti vuttaṃ. Tathā pītipaṭisaṃvedanādivasena pavattamānaṃ dutiyaṃ satipaṭṭhānaṃ, sappītikassa dutiyajjhānassa cittassa abhippamodanavasena pavattamānaṃ tatiyaṃ satipaṭṭhānaṃ ukkaṃsagatasukhassa tatiyajjhānassa aniccavirāgādivasena pavattiyā saṅkhāresu upekkhakaṃ catutthaṃ satipaṭṭhānaṃ upekkhāsatipārisuddhibhāvato catutthajjhānassa pāripūriyā saṃvattati. ကာယာနုပဿနာသည် ကာမရာဂ၏ တိုက်ရိုက်ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်သောကြောင့် 'ပွားများအပ် အဖန်တလဲလဲ ပြုအပ်သော ပဌမသတိပဋ္ဌာန်သည် ကာမ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၏' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့အတူ ပီတိကို ခံစားခြင်းစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်နေသော ဒုတိယသတိပဋ္ဌာန်သည် ပီတိနှင့်တကွဖြစ်သော ဒုတိယဈာန်၏ ပြည့်စုံခြင်းငှာ ဖြစ်၏။ စိတ်ကို အလွန်ဝမ်းမြောက်စေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်နေသော တတိယသတိပဋ္ဌာန်သည် လွန်ကဲသော ချမ်းသာရှိသော တတိယဈာန်၏ ပြည့်စုံခြင်းငှာ ဖြစ်၏။ အနိစ္စ၊ ဝိရာဂစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် သင်္ခါရတရားတို့၌ လျစ်လျူရှုသော စတုတ္ထသတိပဋ္ဌာန်သည် ဥပေက္ခာကြောင့် သတိစင်ကြယ်ခြင်းအဖြစ်ကြောင့် စတုတ္ထဈာန်၏ ပြည့်စုံခြင်းငှာ ဖြစ်၏။ Yasmā pana rūpāvacarapaṭhamajjhānaṃ rūpāvacarasamāpattīnaṃ, dutiyajjhānaṃ byāpādavitakkādidūrībhāvena brahmavihārānaṃ, tatiyajjhānaṃ pītivirāgena sukhena vipassanāya adhiṭṭhānabhūtaṃ ariyavihārānaṃ, catutthajjhānaṃ upekkhāsatipārisuddhiāneñjappattaṃ āneñjavihārānaṃ visesato paccayo hoti, tasmā ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ bhāvitaṃ bahulīkataṃ paṭhamaṃ vihāraṃ paripūretī’’tiādi vuttaṃ. Iti yo yassa visesapaccayo, so taṃ paripūretīti vuttoti daṭṭhabbaṃ. အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ရူပါဝစရပထမဈာန်သည် ရူပါဝစရသမာပတ်တို့၏ ထူးခြားသောအကြောင်း ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဒုတိယဈာန်သည် ဗျာပါဒဝိတက်စသည်တို့မှ ကင်းဝေးသောကြောင့် ဗြဟ္မဝိဟာရတရားတို့၏ ထူးခြားသောအကြောင်း ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ တတိယဈာန်သည် ပီတိ ကင်းခြင်းကြောင့်ဖြစ်စေ သုခကြောင့်ဖြစ်စေ ဝိပဿနာ၏ တည်ရာဖြစ်၍ အရိယဝိဟာရတရားတို့၏ ထူးခြားသောအကြောင်း ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သော သတိ၏စင်ကြယ်ခြင်းရှိပြီး တုန်လှုပ်မှုမရှိသော စတုတ္ထဈာန်သည် အာနေဉ္ဇဝိဟာရတရားတို့၏ ထူးခြားသောအကြောင်း ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထို့ကြောင့် "ပထမဈာန်ကို ပွားများအပ်၊ ကြိမ်ဖန်များစွာ ပြုအပ်သည်ရှိသော် ပထမဝိဟာရကို ပြည့်စုံစေ၏" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ ဤနည်းအားဖြင့် အကြင်တရားသည် အကြင်တရား၏ ထူးခြားသောအကြောင်း ဖြစ်၏၊ ထိုတရားသည် ထိုတရားကို ပြည့်စုံစေ၏ဟု ဆိုအပ်ကြောင်း မှတ်သားအပ်၏။ 87. Idāni paṭipadādayo vodānapakkhe disābhāvena vavatthapetuṃ ‘‘tattha imā catasso disā’’tiādi vuttaṃ. Taṃ suviññeyyameva. Puna ‘‘paṭhamā paṭipadā’’tiādi paṭipadācatukkādīsu yena yassa puggalassa vodānaṃ, taṃ vibhajitvā dassetuṃ āraddhaṃ. Taṃ heṭṭhā vuttanayameva. Yadipi tīsu vimokkhamukhesu ‘‘idaṃ nāma vimokkhamukhaṃ imāya eva paṭipadāya ijjhatī’’ti niyamo natthi. Yesaṃ pana puggalānaṃ purimāhi dvīhi paṭipadāhi appaṇihitena vimokkhamukhena ariyamaggādhigamo. Tathā yassa tatiyāya paṭipadāya suññatavimokkhamukhena, yassa ca catutthāya paṭipadāya animittavimokkhamukhena ariyamaggādhigamo, tesaṃ puggalānaṃ vasena ayaṃ paṭipadāvimokkhamukhasaṃsandanā. Satipaṭṭhānādīhi vimokkhamukhasaṃsandanāyapi eseva nayo. ၈၇. ယခုအခါ ပဋိပဒါအစရှိသည်တို့ကို ဖြူစင်ကြောင်း (ဝေါဒါန) အပိုင်း၌ နည်းလမ်းအခြေခံအဖြစ် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ရန်အတွက် "ထိုအရာ၌ ဤအရပ်မျက်နှာ (ဒိသာ) လေးပါးတို့သည်" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ထိုစကားသည် ကောင်းစွာနားလည်လွယ်လှသည်။ တစ်ဖန် "ပထမပဋိပဒါ" စသောအစကားကို ပဋိပဒါလေးပါးအစရှိသည်တို့တွင် မည်သည့်ကျင့်စဉ်ဖြင့် မည်သည့်ပုဂ္ဂိုလ်အား ဖြူစင်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်သည်ကို ခွဲခြားပြသရန် အားထုတ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစကားသည် အောက်တွင် ဖော်ပြခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဝိမောက္ခမုခ (လွတ်မြောက်ကြောင်းတံခါး) သုံးပါးတို့၌ "ဤမည်သော ဝိမောက္ခမုခသည် ဤပဋိပဒါဖြင့်သာ ပြီးမြောက်နိုင်၏" ဟူ၍ အသေအချာ ပိုင်းဖြတ်ကန့်သတ်ချက် မရှိသော်လည်း၊ ရှေးဦးပဋိပဒါနှစ်ပါးဖြင့် ပြီးမြောက်သည့် အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခမုခအားဖြင့် အရိယမဂ်ကို ရရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်များလည်း ရှိကြ၏။ ထို့အတူ တတိယပဋိပဒါဖြင့် ပြီးမြောက်သည့် သုညတဝိမောက္ခမုခအားဖြင့် အရိယမဂ်ကို ရရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်၊ စတုတ္ထပဋိပဒါဖြင့် ပြီးမြောက်သည့် အနိမိတ္တဝိမောက္ခမုခအားဖြင့် အရိယမဂ်ကို ရရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်များလည်း ရှိကြရာ၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်များ၏ အစွမ်းအားဖြင့် ဤသို့ ပဋိပဒါနှင့် ဝိမောက္ခမုခတို့ကို နှိုင်းယှဉ်နှီးနှောခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ သတိပဋ္ဌာန်အစရှိသည်တို့နှင့် ဝိမောက္ခမုခတို့ကို နှီးနှောရာ၌လည်း ဤနည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ Tesaṃ vikkīḷitanti tesaṃ asantāsanajavaparakkamādivisesayogena sīhānaṃ buddhānaṃ paccekabuddhānaṃ buddhasāvakānañca vikkīḷitaṃ viharaṇaṃ. Yadidaṃ āhārādikilesavatthusamatikkamanamukhena saparasantāne paṭipadādisampādanā. Idāni āhārādīnaṃ paṭipadādīhi yena samatikkamanaṃ, taṃ nesaṃ paṭipakkhabhāvaṃ dassento ‘‘cattāro āhārā tesaṃ paṭipakkho catasso [Pg.206] paṭipadā’’tiādimāha. Tattha tesaṃ paṭipakkhabhāvo pahātabbabhāvo pahāyakabhāvo ca āhāraviññāṇaṭṭhitīnañcettha pahātabbabhāvo tappaṭibandhachandarāgavasena daṭṭhabbo. Tattha ‘‘vikkīḷitaṃ bhāvanā sacchikiriyā cā’’tiādi tassāyaṃ saṅkhepattho – tesaṃ vikkīḷitanti ettha yadetaṃ vikkīḷitaṃ nāma bhāvetabbānaṃ bodhipakkhiyadhammānaṃ bhāvanā, sacchikātabbānaṃ phalanibbānānaṃ sacchikiriyā ca. Tathā pahātabbassa dasavatthukassa kilesapuñjassa tadaṅgādivasena pahānaṃ byantīkiriyā anavasesananti. Idāni taṃ saṅkhepena dassento ‘‘indriyādhiṭṭhānaṃ vikkīḷitaṃ vipariyāsānadhiṭṭhāna’’nti āha. "ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ကွန့်မြူးခြင်း (ဝိက္ကီဠိတ)" ဟူသည်မှာ မထိတ်လန့်ခြင်း၊ လျင်မြန်သော လုံ့လစသည့် ထူးခြားသောဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ခြင်္သေ့နှင့်တူကုန်သော ထိုမြတ်စွာဘုရားတို့၏လည်းကောင်း၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့၏လည်းကောင်း၊ သာဝကတို့၏လည်းကောင်း နေထိုင်ခြင်းတည်းဟူသော ကွန့်မြူးခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် မိမိသန္တာန်နှင့် သူတစ်ပါးသန္တာန်တို့၌ အာဟာရစသော ကိလေသာဝတ္ထုတို့ကို ကျော်လွန်ခြင်းအားဖြင့် ပဋိပဒါစသည်တို့ကို ပြည့်စုံစေခြင်း ဖြစ်သည်။ ယခုအခါ အာဟာရစသည်တို့ကို ပဋိပဒါစသည်တို့ဖြင့် ကျော်လွန်ရာ၌ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ပုံကို ပြသရန်အတွက် "အာဟာရလေးပါးရှိရာ ထိုအာဟာရတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်သည် ပဋိပဒါလေးပါးဖြစ်၏" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကား၌ ထိုတရားတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ခြင်းသည် ပယ်အပ်သောတရား (ပဟာတဗ္ဗ) အဖြစ်နှင့် ပယ်တတ်သောတရား (ပဟာယက) အဖြစ်တို့ပင် ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ အာဟာရနှင့် ဝိညာဏဋ္ဌိတိတို့၏ ပယ်အပ်သောအဖြစ်ကိုမူ ထိုအာဟာရဝိညာဏဋ္ဌိတိတို့နှင့် စပ်လျဉ်းသော ဆန္ဒရာဂ၏အစွမ်းအားဖြင့် သိမှတ်အပ်၏။ ထိုဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ပုံပြစကား၌ "ကွန့်မြူးခြင်းသည် ပွားများခြင်း (ဘာဝနာ) နှင့် မျက်မှောက်ပြုခြင်း (သစ္ဆိကိရိယာ) လည်း ဖြစ်၏" စသည်ဖြင့် လာရှိရာ ၎င်း၏ အကျဉ်းချုပ်အနက်မှာ— 'တေသံ ဝိက္ကီဠိတံ' ဟူသော ပုဒ်၌ ကွန့်မြူးခြင်းဟူသည် ပွားများအပ်သော ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့ကို ပွားများခြင်းလည်းကောင်း၊ မျက်မှောက်ပြုအပ်သော ဖိုလ်နိဗ္ဗာန်တို့ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်းလည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ထို့အတူ ပယ်အပ်သော ဆယ်ပါးသောအကြောင်းရှိသည့် ကိလေသာအစုအဝေးကို တဒင်္ဂအစရှိသော အစွမ်းဖြင့် ပယ်ခြင်း၊ ကင်းစင်အောင် ပြခြင်း၊ အကြွင်းမဲ့ချုပ်ငြိမ်းစေခြင်းကိုလည်း ဆိုလိုသည်။ ယခုအခါ ထိုအနက်ကို အကျဉ်းချုပ်ပြသလိုသဖြင့် "ဣန္ဒြေတို့၏ တည်ရာဖြစ်ခြင်းသည် ကွန့်မြူးခြင်းဖြစ်၍ ဝိပလ္လာသတို့၏ မတည်ရာဖြစ်ခြင်းသည် ကွန့်မြူးခြင်းဖြစ်၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ Indriyādhiṭṭhānanti indriyānaṃ pavattanaṃ bhāvanā sacchikiriyā ca. Vipariyāsānadhiṭṭhānanti vipallāsānaṃ apavattanaṃ pahānaṃ anuppādanaṃ. Indriyāni saddhammagocaroti indriyāni cettha saddhammassa gocarabhūtāni pavattihetūti adhippetāni saddhindriyādīnīti attho. Vipariyāsā kilesagocaroti vipallāsā saṃkilesapakkhassa pavattiṭṭhānaṃ pavattihetūti. Ayaṃ vuccati sīhavikkīḷitassa nayassa bhūmīti yāyaṃ ‘‘cattāro āhārā’’tiādinā saṃkilesapakkhe dasannaṃ catukkānaṃ, ‘‘catasso paṭipadā’’tiādinā vodānapakkhepi dasannaṃ catukkānaṃ taṇhācaritādīnaṃ upakkilesavodānavibhāvanāmukhena niddhāraṇā, ayaṃ sīhavikkīḷitassa nayassa bhūmi nāma. "ဣန္ဒြေတို့၏ တည်ရာ" (ဣန္ဒြိယာဓိဋ္ဌာန) ဟူသည်မှာ သဒ္ဓါစသော ဣန္ဒြေတို့ကို ဖြစ်စေခြင်း၊ ပွားများခြင်းနှင့် မျက်မှောက်ပြုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ဝိပလ္လာသတို့၏ မတည်ရာ" (ဝိပရိယာသာနဓိဋ္ဌာန) ဟူသည်မှာ ဝိပလ္လာသတို့ကို မဖြစ်ပေါ်စေခြင်း၊ ပယ်စွန့်ခြင်းနှင့် မဖြစ်ပွားစေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ဣန္ဒြေတို့သည် သဒ္ဓမ္မ၏ ကျက်စားရာ" ဟူသော ပုဒ်၌ ဣန္ဒြေတို့သည် သဒ္ဓမ္မ၏ ကျက်စားရာအရပ်၊ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏အကြောင်း ဖြစ်ကုန်၏ဟု အလိုရှိအပ်သော သဒ္ဓိန္ဒြေစသည်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ "ဝိပရိယာသတို့သည် ကိလေသာ၏ ကျက်စားရာ" ဟူသော ပုဒ်၌ ဝိပလ္လာသတို့သည် သံကိလေသ (ညစ်ညူးမှု) အပိုင်း၏ ဖြစ်ရာအရပ်နှင့် ဖြစ်ပေါ်ကြောင်းတရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဤသည်ကို သီဟဝိက္ကီဠိတနည်း၏ အခြေခံ (ဘုံ) ဟု ဆိုအပ်၏" ဟူသည်မှာ "အာဟာရလေးပါး" စသည်ဖြင့် သံကိလေသအပိုင်း၌ စတုက္ကဆယ်ပါးတို့ကိုလည်းကောင်း၊ "ပဋိပဒါလေးပါး" စသည်ဖြင့် ဝေါဒါနအပိုင်း၌လည်း စတုက္ကဆယ်ပါးတို့ကိုလည်းကောင်း တဏှာစရိုက်ရှိသူစသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ညစ်ညူးကြောင်းတရား၊ ဖြူစင်ကြောင်းတရားတို့ကို ထင်ရှားပြသခြင်းအားဖြင့် ထုတ်နုတ်ပြသခြင်းသည် သီဟဝိက္ကီဠိတနည်း၏ အခြေခံ (ဘုံ) မည်၏။ 88. Idāni ugghaṭitaññuādipuggalattayavasena tipukkhalanayassa bhūmiṃ vibhāvetukāmo yasmā pana nayānaṃ aññamaññānuppavesassa icchitattā sīhavikkīḷitanayato tipukkhalanayo niggacchati, tasmā paṭipadāvibhāgato cattāro puggale sīhavikkīḷitanayassa bhūmiṃ niddisitvā tato eva ugghaṭitaññuādipuggalattaye niddhāretuṃ ‘‘tattha ye dukkhāya paṭipadāyā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha ime dve puggalāti ime purimānaṃ dvinnaṃ paṭipadānaṃ vasena dve puggalā. Esa nayo itaratthāpi. Puna ‘‘tattha ye dukkhāya paṭipadāyā’’tiādi yathāvuttapuggalacatukkato ugghaṭitaññuādipuggalattayaṃ niddhāretuṃ vuttaṃ. Tattha yo sādhāraṇāyāti dukkhāpaṭipadāya khippābhiññāya, sukhāpaṭipadāya dandhābhiññāya ca niyyātīti sambandho. Kathaṃ pana paṭipadādvayaṃ ekassa sambhavatīti? Nayidamevaṃ daṭṭhabbaṃ. Ekassa puggalassa ekasmiṃ dve paṭipadā sambhavantīti. Yathāvuttāsu pana dvīsu [Pg.207] paṭipadāsu yo yāya kāyaci niyyāti, ayaṃ vipañcitaññūti ayamettha adhippāyo. Yasmā pana aṭṭhasāliniyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 350) paṭipadā calati na calatīti vicāraṇāyaṃ ‘‘calatī’’ti vuttaṃ, tasmā ekassapi puggalassa jhānantaramaggantaresu paṭipadābhedo icchitovāti. ၈၈. ယခုအခါ ဥဂ္ဃဋိတညူအစရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်သုံးဦးတို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် တိပုက္ခလနည်း၏ အခြေခံ (ဘုံ) ကို ထင်ရှားပြသလိုသဖြင့်— နည်းလမ်းများသည် အချင်းချင်း တစ်ခုထဲသို့တစ်ခု ဝင်ရောက်ရောနှောသည်ကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့် သီဟဝိက္ကီဠိတနည်းမှ တိပုက္ခလနည်းသည် ထွက်ပေါ်လာ၏။ ထို့ကြောင့် ပဋိပဒါခွဲခြားမှုအားဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်လေးဦးတို့ကိုလည်းကောင်း၊ သီဟဝိက္ကီဠိတနည်း၏ အခြေခံကိုလည်းကောင်း ပြသပြီး၍ ထိုပုဂ္ဂိုလ်လေးဦးတို့မှပင် ဥဂ္ဃဋိတညူအစရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်သုံးဦးတို့ကို ထုတ်နုတ်ပြသရန်အတွက် "ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် ဆင်းရဲသော အကျင့်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်..." စသည်ဖြင့် အားထုတ်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကား၌ "ဤပုဂ္ဂိုလ်နှစ်ဦးတို့သည်" ဟူသည်မှာ ရှေးဦးပဋိပဒါနှစ်ပါး၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ပုဂ္ဂိုလ်နှစ်ဦးကို ဆိုလိုသည်။ အခြားတစ်ပါးသောနေရာ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ တစ်ဖန် "ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် ဆင်းရဲသော အကျင့်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်..." စသည်ကို ဆိုအပ်ပြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်လေးဦးတို့မှ ဥဂ္ဃဋိတညူစသော ပုဂ္ဂိုလ်သုံးဦးကို ထုတ်နုတ်ရန် မိန့်ဆိုထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုပါဌ်၌ "ယော သာဓာရဏာယ" ဟူသည်မှာ ဆင်းရဲသောအကျင့် လျင်မြန်သော အဘိညာဉ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ချမ်းသာသောအကျင့် နှေးသော အဘိညာဉ်ဖြင့်လည်းကောင်း ထွက်မြောက်၏ဟု စကားစပ်ရမည်။ "တစ်ဦးတည်းသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ပဋိပဒါနှစ်ပါးသည် မည်သို့ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း" ဟူသော စောဒနာနှင့် စပ်လျဉ်း၍— တစ်ဦးတည်းသော ပုဂ္ဂိုလ်အား တစ်ခုတည်းသောခဏ၌ ပဋိပဒါနှစ်ပါး ဖြစ်ပေါ်နိုင်၏ဟု ဤစကားကို မမှတ်အပ်ပေ။ သို့သော်လည်း ဖော်ပြပါ ပဋိပဒါနှစ်ပါးတို့တွင် မည်သည့်ပဋိပဒါဖြင့်မဆို ထွက်မြောက်သောပုဂ္ဂိုလ်ကို ဝိပဉ္စိတညူဟု ခေါ်ဆိုကြောင်း ဤ၌ ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အဋ္ဌသာလိနီကျမ်း၌ "ပဋိပဒါသည် လှုပ်ရှားသလော၊ မလှုပ်ရှားသလော" ဟု စီစစ်ရာတွင် "လှုပ်ရှား၏" ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် တစ်ဦးတည်းသော ပုဂ္ဂိုလ်အားလည်း ဈာန်အထူး မဂ်အထူးတို့၌ ပဋိပဒါကွဲပြားခြားနားခြင်းကို အလိုရှိအပ်သည်သာ ဖြစ်ကြောင်း မှတ်သားအပ်၏။ ‘‘Tattha bhagavā’’tiādinā desanāvibhāgehipi tameva puggalavibhāgaṃ vibhāveti. Taṃ heṭṭhā vuttanayameva. Tattha adhicittanti adhicittasikkhañcāti ca-saddo luttaniddiṭṭho. Tena adhicittasikkhañca adhipaññāsikkhañca vipañcitaññussa paññapetīti attho. Adhisīlanti etthāpi eseva nayo. Adhisīlasikkhaṃ adhicittasikkhaṃ adhipaññāsikkhañcāti yojetabbaṃ. "ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် မြတ်စွာဘုရားသည်..." စသည်ဖြင့် ဒေသနာခွဲခြားမှုများဖြင့်လည်း ထိုပုဂ္ဂိုလ်ခွဲခြားမှုကိုပင် ထင်ရှားပြသတော်မူ၏။ ထိုစကားသည် အောက်၌ ဖော်ပြခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထိုဒေသနာခွဲခြားမှု၌ "အဓိစိတ္တံ" ဟူသောပုဒ်တွင် "အဓိစိတ္တသိက္ခာကိုလည်း" ဟူ၍ ဖြစ်ပြီး 'စ' သဒ္ဒါကို ချေဖျက်၍ ပြထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဝိပဉ္စိတညူပုဂ္ဂိုလ်အား အဓိစိတ္တသိက္ခာကိုလည်းကောင်း၊ အဓိပညာသိက္ခာကိုလည်းကောင်း ပညတ်တော်မူ၏ဟု အနက်မှတ်အပ်၏။ "အဓိသီလံ" ဟူသော ပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ အဓိသီလသိက္ခာ၊ အဓိစိတ္တသိက္ခာနှင့် အဓိပညာသိက္ခာတို့ကိုလည်းကောင်း ဟု ယှဉ်တွဲစပ်ရမည်။ Cattāri hutvā tīṇi bhavantīti liṅgavipallāsena vuttaṃ, cattāro puggalā hutvā tayo puggalā hontīti attho. "လေးခု (စတ္တာရိ) ဖြစ်ပြီး သုံးခု (တီဏိ) ဖြစ်ကုန်၏" ဟူသော ဤစကားကို လိင်လွဲမှားခြင်း (လိင်္ဂဝိပလ္လာသ) အားဖြင့် ဆိုထားခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ "ပုဂ္ဂိုလ်လေးဦး ဖြစ်ပြီးလျှင် ပုဂ္ဂိုလ်သုံးဦး ဖြစ်ကုန်၏" ဟု အနက်ရရှိသည်။ Ayaṃ saṃkilesoti ayaṃ akusalamūlādidvādasattikasaṅgaho saṃkilissati etenāti saṃkilesoti katvā. Idaṃ vodānanti etthāpi eseva nayo. "ဤညစ်ညူးကြောင်းတရား (သံကိလေသ)" ဟူသည်မှာ အကုသိုလ်မူလစသော တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော တရားစုအပေါင်းသည် ဤတရားကြောင့် ညစ်ညူးတတ်သောကြောင့် "ညစ်ညူးကြောင်းတရား" ဟု ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။ "ဤဖြူစင်ကြောင်းတရား (ဝေါဒါန)" ဟူသောပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ Tīṇi hutvā dve bhavantīti nandiyāvaṭṭanayassa disābhūtadhammadassanatthaṃ vuttaṃ. Tenevāha – ‘‘taṇhā ca avijjā cā’’tiādi, taṃ sabbaṃ suviññeyyameva. “သုံးခုဖြစ်ပြီး နှစ်ခုဖြစ်ကုန်၏” ဟူသော ဤစကားကို နန္ဒိယာဝဋ္ဋနည်း၏ အခြေခံအကြောင်းရင်းဖြစ်သော တရားကို ပြသရန် ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် “တဏှာ စ အဝိဇ္ဇာ စ” အစရှိသည်ဖြင့် ဟောကြားတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုအလုံးစုံသော အနက်အဓိပ္ပာယ်သည် ကောင်းစွာ သိလွယ်လှပါသည်။ Kasmā panettha nayānaṃ uddesānukkamena niddeso na katoti? Nayānaṃ nayehi sambhavadassanatthaṃ. Paṭhamanayato hi puggalādhiṭṭhānavasena tatiyanayassa, tatiyanayato ca dutiyanayassa sambhavoti imassa visesassa dassanatthaṃ paṭhamanayānantaraṃ tatiyanayo, tatiyanayānantarañca dutiyanayo niddiṭṭho. Dhammādhiṭṭhānavasena pana tatiyanayato dutiyanayo, dutiyanayato paṭhamanayopi sambhavatīti imassa visesassa dassanatthaṃ ante ‘‘taṇhā ca avijjā cā’’tiādinā paṭhamanayassa bhūmi dassitā. Teneva hi ‘‘cattāri hutvā tīṇi bhavanti, tīṇi hutvā dve bhavantī’’ti vuttaṃ. Yadi evaṃ ‘‘dve hutvā cattāri bhavanti, dve hutvā tīṇi bhavanti, tīṇi hutvā cattāri bhavantī’’ti ayampi nayo vattabbo siyāti? Saccametaṃ, ayaṃ pana nayo atthato dassito evāti [Pg.208] katvā na vutto. Yasmā tiṇṇaṃ atthanayānaṃ aññamaññaṃ anuppaveso icchito, sati ca anuppavese tato viniggamopi sambhavati evāti. Ayañca attho peṭakopadesena vibhāvetabbo. ဤနယသမုဋ္ဌာန်၌ နည်းစနစ်တို့ကို အဘယ်ကြောင့် ဥဒ္ဒေသ (အကျဉ်းပြ) အစဉ်အတိုင်း အကျယ်တဝံ့ မပြသသနည်း? နည်းတစ်ခုမှ အခြားနည်းတစ်ခု ဖြစ်ပေါ်နိုင်ပုံကို ပြသရန်အတွက် ဖြစ်သည်။ စင်စစ် ပထမနည်းမှ ပုဂ္ဂိုလ်ကို အခြေပြုသောအားဖြင့် တတိယနည်း ဖြစ်ပေါ်နိုင်ပုံ၊ တတိယနည်းမှ ဒုတိယနည်း ဖြစ်ပေါ်နိုင်ပုံဟူသော ဤထူးခြားချက်ကို ပြသရန် ပထမနည်း၏ အခြားမဲ့၌ တတိယနည်းကိုလည်းကောင်း၊ တတိယနည်း၏ အခြားမဲ့၌ ဒုတိယနည်းကိုလည်းကောင်း ပြသတော်မူသည်။ ဓမ္မာဓိဋ္ဌာန် (တရားကို အခြေပြုခြင်း) အားဖြင့်မူ တတိယနည်းမှ ဒုတိယနည်း၊ ဒုတိယနည်းမှ ပထမနည်းသည်လည်း ဖြစ်ပေါ်နိုင်သောကြောင့် ဤထူးခြားချက်ကို ပြသရန် အဆုံး၌ “တဏှာ စ အဝိဇ္ဇာ စ” အစရှိသည်ဖြင့် ပထမနည်း၏ အခြေခံကို ပြသတော်မူခဲ့သည်။ ထိုသို့ ဖြစ်နိုင်သောကြောင့်သာလျှင် “လေးခုဖြစ်၍ သုံးခုဖြစ်ကုန်၏၊ သုံးခုဖြစ်၍ နှစ်ခုဖြစ်ကုန်၏” ဟု ပါဠိတော်၌ ဟောကြားထားခြင်းဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် “နှစ်ခုဖြစ်၍ လေးခုဖြစ်ကုန်၏၊ နှစ်ခုဖြစ်၍ သုံးခုဖြစ်ကုန်၏၊ သုံးခုဖြစ်၍ လေးခုဖြစ်ကုန်၏” ဟူသော ဤနည်းကိုလည်း ပြောဆိုအပ်သည် မဟုတ်ပါလော? ဤစောဒနာစကားသည် မှန်ပါသည်။ သို့သော်လည်း ဤနည်းကို အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် ပြသပြီးဖြစ်သောကြောင့် သီးခြားထုတ်၍ မဟောကြားခြင်းဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် နည်းသုံးပါးတို့၏ အပြန်အလှန် အကျုံးဝင်မှုကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့်ဖြစ်ပြီး၊ ထိုသို့ အကျုံးဝင်မှုရှိလျှင် ထိုနည်းမှ ထွက်မြောက်ခြင်းသည်လည်း ဖြစ်နိုင်သောကြောင့်ဖြစ်သည်။ ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပေဋကောပဒေသကျမ်းဖြင့် ထင်ရှားစွာ ပြသအပ်ပါသည်။ Tatthāyaṃ ādito paṭṭhāya vibhāvanā – cattāro puggalā taṇhācarito duvidho mudindriyo tikkhindriyo ca. Tathā diṭṭhicaritoti. Tattha taṇhācarito mudindriyo dukkhāya paṭipadāya dandhābhiññāya niyyāti, tikkhindriyo dukkhāya paṭipadāya khippābhiññāya niyyāti, diṭṭhicarito pana mudindriyo sukhāya paṭipadāya dandhābhiññāya niyyāti, tikkhindriyo sukhāya paṭipadāya khippābhiññāya niyyāti. Iti imāsu paṭipadāsu yathārahaṃ ṭhitehi taṇhācaritadiṭṭhicaritehi cattāro āhārā tappaṭibandhachandarāgappahānena pahātabbā. Cattāro satipaṭṭhāne bhāvetvā cattāro vipallāsā daṭṭhabbāti sabbo yathāvuttanayo anugantabbo. ထိုသို့ ရှင်းပြရာ၌ အစမှစ၍ ထင်ရှားပြသခြင်းမှာ ဤသို့ဖြစ်သည်— ပုဂ္ဂိုလ်လေးမျိုး ရှိရာတွင် တဏှာစရိုက်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် မုဒိန္ဒြေ (နုသောဣန္ဒြေရှိသူ) နှင့် တိက္ခိန္ဒြေ (ထက်သောဣန္ဒြေရှိသူ) ဟု နှစ်မျိုးရှိသည်။ ထို့အတူ ဒိဋ္ဌိစရိုက်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း နှစ်မျိုးရှိသည်။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် မုဒိန္ဒြေရှိသော တဏှာစရိတပုဂ္ဂိုလ်သည် ဆင်းရဲသောအကျင့်၊ နှေးသောအဘိညာဉ် (ဒုက္ခာပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာ) ဖြင့် သံသရာမှ ထွက်မြောက်၏။ တိက္ခိန္ဒြေရှိသော တဏှာစရိတပုဂ္ဂိုလ်သည် ဆင်းရဲသောအကျင့်၊ လျင်သောအဘိညာဉ် (ဒုက္ခာပဋိပဒါ ခိပ္ပါဘိညာ) ဖြင့် ထွက်မြောက်၏။ မုဒိန္ဒြေရှိသော ဒိဋ္ဌိစရိတပုဂ္ဂိုလ်သည်ကား ချမ်းသာသောအကျင့်၊ နှေးသောအဘိညာဉ် (သုခါပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာ) ဖြင့် ထွက်မြောက်၏။ တိက္ခိန္ဒြေရှိသော ဒိဋ္ဌိစရိတပုဂ္ဂိုလ်သည် ချမ်းသာသောအကျင့်၊ လျင်သောအဘိညာဉ် (သုခါပဋိပဒါ ခိပ္ပါဘိညာ) ဖြင့် ထွက်မြောက်၏။ ဤသို့လျှင် ဤပဋိပဒါလေးပါးတို့၌ အသီးသီးတည်ကုန်သော တဏှာစရိတ၊ ဒိဋ္ဌိစရိတ ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် အာဟာရလေးပါးတို့နှင့် စပ်လျဉ်းသော ဆန္ဒရာဂကို ပယ်ခြင်းဖြင့် အာဟာရလေးပါးတို့ကို ပယ်အပ်ကုန်၏။ သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့ကို ပွားများစေ၍ ဝိပလ္လာသလေးပါးတို့ကို ရှုအပ်ကုန်၏ဟူ၍ ရှေး၌ဆိုခဲ့ပြီးသော အလုံးစုံသော နည်းလမ်းကို လိုက်နာမှတ်သားအပ်ပါသည်။ Tatthāyaṃ pāḷi – tattha ye diṭṭhicaritā sattā, te kāmesu dosadiṭṭhī, na ca ye kāmesu anusayā samūhatā, te attakilamathānuyogamanuyuttā viharanti. Tesaṃ satthā vā dhammaṃ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī ‘‘kāmehi natthi attho’’ti, te ca pubbeyeva kāmehi anatthikā, iti kāme appakasirena paṭinissajjanti, te cetasikena dukkhena anajjhositā. Tena vuccati ‘‘sukhā paṭipadā’’ti. Ye pana taṇhācaritā sattā, te kāmesu ajjhositā, tesaṃ satthā vā dhammaṃ deseti aññataro vā bhikkhu ‘‘kāmehi natthi attho’’ti, te piyarūpaṃ dukkhena paṭinissajjanti. Tena vuccati ‘‘dukkhā paṭipadā’’ti. Iti ime sabbe sattā dvīsu paṭipadāsu samosaraṇaṃ gacchanti dukkhāyañca sukhāyañca. ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ပဋိပဒါလေးပါးတို့ဖြင့် ထွက်မြောက်ရာ၌ သက်ဆိုင်ရာ ပါဠိတော်မှာ ဤသို့ဖြစ်သည်— ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် ဒိဋ္ဌိစရိုက်ရှိသော သတ္တဝါတို့သည် ကာမဂုဏ်တို့၌ အပြစ်ရှိသည်ဟု ရှုလေ့ရှိကြသော်လည်း ကာမဂုဏ်တို့၌ အနုသယကိလေသာကို မနုတ်ရသေးသဖြင့် အတ္တကိလမထာနုယောဂ (မိမိကိုယ်ကို ညှဉ်းဆဲခြင်းအကျင့်) ကို အားထုတ်လျက် နေကြကုန်၏။ ထိုသူတို့အား မြတ်စွာဘုရားသော်လည်းကောင်း၊ ရိုသေထိုက်သော သတင်းသုံးဖော်တစ်ဦးဦးကသော်လည်းကောင်း “ကာမဂုဏ်တို့ဖြင့် အကျိုးမရှိ” ဟု တရားဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုဒိဋ္ဌိစရိုက်ရှိသော သတ္တဝါတို့သည် ရှေးကပင် ကာမဂုဏ်တို့ကို အလိုမရှိကြသဖြင့် ကာမဂုဏ်တို့ကို မပင်မပန်းဘဲ စွန့်လွှတ်ကြ၏။ ထိုသူတို့သည် စိတ်ဆင်းရဲခြင်းဖြင့် နှိပ်စက်ခြင်းကို မခံရဘဲ နေကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအကျင့်ကို “သုခါပဋိပဒါ” (ချမ်းသာသောအကျင့်) ဟု ဆိုအပ်၏။ တဏှာစရိုက်ရှိသော သတ္တဝါတို့သည်ကား ကာမဂုဏ်တို့၌ အလွန်စွဲလမ်းကြကုန်၏။ ထိုတဏှာစရိတပုဂ္ဂိုလ်တို့အား မြတ်စွာဘုရားသော်လည်းကောင်း၊ ရဟန်းတစ်ပါးပါးကသော်လည်းကောင်း “ကာမဂုဏ်တို့ဖြင့် အကျိုးမရှိ” ဟု တရားဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုသူတို့သည် နှစ်သက်ဖွယ် ကာမဂုဏ်တို့ကို ဆင်းရဲငြိုငြင်စွာဖြင့် စွန့်လွှတ်ကြရကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအကျင့်ကို “ဒုက္ခာပဋိပဒါ” (ဆင်းရဲသောအကျင့်) ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤတဏှာစရိုက်၊ ဒိဋ္ဌိစရိုက်ရှိသော သတ္တဝါအားလုံးတို့သည် ဒုက္ခာပဋိပဒါနှင့် သုခါပဋိပဒါဟူသော ပဋိပဒါနှစ်ပါးတို့၌သာ အကျုံးဝင်ကြကုန်၏။ Tattha ye diṭṭhicaritā sattā, te dvidhā tikkhindriyā ca mudindriyā ca. Tattha ye diṭṭhicaritā sattā tikkhindriyā, te sukhena paṭinissajjanti, khippañca abhisamenti. Tena vuccati – ‘‘sukhā paṭipadā khippābhiññā’’ti. Tattha ye diṭṭhicaritā sattā mudindriyā paṭhamaṃ tikkhindriyaṃ upādāya dandhataraṃ abhisamenti, te sukhena paṭinissajjanti, dandhañca abhisamenti. Tena vuccati – ‘‘sukhā paṭipadā dandhābhiññā’’ti. Tattha taṇhācaritā sattā duvidhā tikkhindriyā ca mudindriyā [Pg.209] ca. Tattha ye taṇhācaritā sattā tikkhindriyā, te dukkhena paṭinissajjanti, khippañca abhisamenti. Tena vuccati – ‘‘dukkhā paṭipadā khippābhiññā’’ti. Tattha ye taṇhācaritā sattā mudindriyā paṭhamaṃ tikkhindriyaṃ upādāya dandhataraṃ abhisamenti, te dukkhena paṭinissajjanti, dandhañca abhisamenti. Tena vuccati – ‘‘dukkhā paṭipadā dandhābhiññā’’ti. Imā catasso paṭipadāyo apañcamā achaṭṭhā. Ye hi keci nibbutā nibbāyanti nibbāyissanti vā imāhi catūhi paṭipadāhi anaññāhi, ayaṃ paṭipadā catukkamaggena kilese niddisati. Yā catukkamaggena ariyadhammesu niddisitabbā, ayaṃ vuccati sīhavikkīḷito nāma nayo. ထိုသတ္တဝါတို့တွင် ဒိဋ္ဌိစရိုက်ရှိသော သတ္တဝါတို့သည် တိက္ခိန္ဒြေ (ထက်သောဣန္ဒြေရှိသူ) နှင့် မုဒိန္ဒြေ (နုသောဣန္ဒြေရှိသူ) ဟု နှစ်မျိုးရှိကြကုန်၏။ ထိုတွင် ထက်သောဣန္ဒြေရှိသော ဒိဋ္ဌိစရိုက်ရှိသူတို့သည် လွယ်ကူစွာဖြင့် ကိလေသာတို့ကို စွန့်လွှတ်နိုင်ကြပြီး လျင်မြန်စွာလည်း သစ္စာတရားကို ထိုးထွင်းသိမြင်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအကျင့်ကို “သုခါပဋိပဒါ ခိပ္ပါဘိညာ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် နုသောဣန္ဒြေရှိသော ဒိဋ္ဌိစရိုက်ရှိသူတို့သည်ကား အထက်ပါ ထက်သောဣန္ဒြေရှိသူတို့နှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် သစ္စာတရားကို အလွန်နှေးကွေးစွာ သိမြင်ကြကုန်၏။ သို့သော် ထိုသူတို့သည် လွယ်ကူစွာဖြင့် ကိလေသာတို့ကို စွန့်လွှတ်နိုင်ပြီး နှေးကွေးစွာလည်း သိမြင်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအကျင့်ကို “သုခါပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုနည်းတူစွာ တဏှာစရိုက်ရှိသော သတ္တဝါတို့သည်လည်း ထက်သောဣန္ဒြေရှိသူနှင့် နုသောဣန္ဒြေရှိသူဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိကြကုန်၏။ ထိုတွင် ထက်သောဣန္ဒြေရှိသော တဏှာစရိုက်ရှိသူတို့သည် ဆင်းရဲငြိုငြင်စွာဖြင့် ကိလေသာတို့ကို စွန့်လွှတ်ရသော်လည်း လျင်မြန်စွာ သစ္စာတရားကို ထိုးထွင်းသိမြင်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအကျင့်ကို “ဒုက္ခာပဋိပဒါ ခိပ္ပါဘိညာ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် နုသောဣန္ဒြေရှိသော တဏှာစရိုက်ရှိသူတို့သည်ကား အထက်ပါ ထက်သောဣန္ဒြေရှိသူတို့နှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် သစ္စာတရားကို အလွန်နှေးကွေးစွာ သိမြင်ကြကုန်၏။ ထိုသူတို့သည် ဆင်းရဲငြိုငြင်စွာဖြင့် ကိလေသာတို့ကို စွန့်လွှတ်ရပြီး နှေးကွေးစွာလည်း သိမြင်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအကျင့်ကို “ဒုက္ခာပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤပဋိပဒါတို့သည် လေးပါးသာရှိပြီး ငါးခုမြောက် ခြောက်ခုမြောက် မရှိကုန်။ ငြိမ်းအေးကုန်ပြီးသော၊ ငြိမ်းအေးဆဲဖြစ်သော သို့မဟုတ် ငြိမ်းအေးလတ္တံ့ဖြစ်သော သတ္တဝါအားလုံးတို့သည် ဤလေးပါးသော ပဋိပဒါတို့ဖြင့်သာ ငြိမ်းအေးကြရကုန်၏။ ဤပဋိပဒါသည် လေးပါးသော ဖြစ်ကြောင်း (အာဟာရ စသည်) ဖြင့် ကိလေသာတို့ကို ညွှန်ပြတတ်၏။ လေးပါးသော ဖြစ်ကြောင်း (ပဋိပဒါ စသည်) ဖြင့် မြတ်သောဗောဓိပက္ခိယတရားတို့၌ ညွှန်ပြအပ်သော ဤနည်းလမ်းကို “သီဟဝိက္ကီဠိတ” နည်းဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ Tatrime cattāro āhārā, cattāro vipallāsā upādānā yogā ganthā āsavā oghā sallā viññāṇaṭṭhitiyo agatigamanānīti evaṃ imāni sabbāni dasa padāni. Ayaṃ suttassa saṃsandanā. ထိုသီဟဝိက္ကီဠိတနည်း၌ လေးပါးသော အာဟာရတို့၊ လေးပါးသော ဝိပလ္လာသတို့၊ ဥပါဒါန်တို့၊ ယောဂတို့၊ ဂန္ထတို့၊ အာသဝတို့၊ ဩဃတို့၊ သလ္လ (မြား) တို့၊ ဝိညာဏဋ္ဌိတိ (ဝိညာဉ်တည်ရာ) တို့၊ အဂတိဂမနတို့ဟူ၍ ဤသို့လျှင် အလုံးစုံသော ဤပုဒ်တို့သည် ဆယ်ပါးတို့တည်း။ ဤသည်ကား သုတ်တော်ကို နှီးနှောတိုက်ဆိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ Cattāro āhārā, tattha yo ca kabaḷīkāro āhāro, yo ca phasso āhāro, ime taṇhācaritena pahātabbā. Tattha yo ca manosañcetanāhāro, yo ca viññāṇāhāro, ime diṭṭhicaritena pahātabbā. အာဟာရတို့သည် လေးပါးရှိကုန်၏။ ထိုလေးပါးသော အာဟာရတို့တွင် ကဗဠီကာရာဟာရ (အလုပ်အလွေးပြု၍ စားအပ်သောအာဟာရ) နှင့် ဖဿာဟာရ (တွေ့ထိမှုအာဟာရ) ဟူသော ဤအာဟာရတို့ကို တဏှာစရိုက်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ပယ်အပ်ကုန်၏။ ထိုအာဟာရတို့တွင် မနောသဉ္စေတနာဟာရ (စိတ်၏စေတနာအာဟာရ) နှင့် ဝိညာဏာဟာရ (သိမှုဝိညာဉ်အာဟာရ) ဟူသော ဤအာဟာရတို့ကို ဒိဋ္ဌိစရိုက်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ပယ်အပ်ကုန်၏။ Tattha paṭhamo āhāro paṭhamo vipallāso, dutiyo āhāro dutiyo vipallāso, tatiyo āhāro tatiyo vipallāso, catuttho āhāro catuttho vipallāso, ime cattāro vipallāsā apañcamā achaṭṭhā. Idañca pamāṇā cattāro āhārā. ထိုလေးပါးသော အာဟာရတို့တွင် ပထမအာဟာရသည် ပထမဝိပလ္လာသ၏ အခြေခံဖြစ်၏၊ ဒုတိယအာဟာရသည် ဒုတိယဝိပလ္လာသ၏ အခြေခံဖြစ်၏၊ တတိယအာဟာရသည် တတိယဝိပလ္လာသ၏ အခြေခံဖြစ်၏၊ စတုတ္ထအာဟာရသည် စတုတ္ထဝိပလ္လာသ၏ အခြေခံဖြစ်၏။ ဝိပလ္လာသတို့သည် ဤလေးပါးသာရှိ၍ ငါးခုမြောက် ခြောက်ခုမြောက် မရှိကုန်။ ဤလေးပါးသော အာဟာရတို့သည် ဝိပလ္လာသဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းပမာဏ ဖြစ်ကုန်၏။ Tattha paṭhame vipallāse ṭhito kāme upādiyati, idaṃ kāmupādānaṃ. Dutiye vipallāse ṭhito anāgataṃ bhavaṃ upādiyati, idaṃ sīlabbatupādānaṃ. Tatiye vipallāse ṭhito viparītadiṭṭhiṃ upādiyati, idaṃ diṭṭhupādānaṃ. Catutthe vipallāse ṭhito khandhe attato upādiyati, idaṃ attavādupādānaṃ. ထိုဝိပလ္လာသတို့တွင် ပထမဝိပလ္လာသ၌ တည်သောသူသည် ကာမဂုဏ်တို့ကို ပြင်းစွာစွဲလမ်း၏၊ ဤသို့စွဲလမ်းခြင်းသည် ကာမုပါဒါန်မည်၏။ ဒုတိယဝိပလ္လာသ၌ တည်သောသူသည် နောင်လာလတ္တံ့သောဘဝကို (သီလဝတ်ဆောက်တည်မှုဖြင့်) ပြင်းစွာစွဲလမ်း၏၊ ဤသို့စွဲလမ်းခြင်းသည် သီလဗ္ဗတုပါဒါန်မည်၏။ တတိယဝိပလ္လာသ၌ တည်သောသူသည် ဖောက်ပြန်မှားယွင်းသော အယူကို ပြင်းစွာစွဲလမ်း၏၊ ဤသို့စွဲလမ်းခြင်းသည် ဒိဋ္ဌုပါဒါန်မည်၏။ စတုတ္ထဝိပလ္လာသ၌ တည်သောသူသည် ခန္ဓာတို့ကို အတ္တဟု ပြင်းစွာစွဲလမ်း၏၊ ဤသို့စွဲလမ်းခြင်းသည် အတ္တဝါဒုပါဒါန်မည်၏။ Tattha kāmupādāne ṭhito kāme abhijjhāya ganthati, ayaṃ abhijjhākāyagantho. Sīlabbatupādāne ṭhito byāpādaṃ ganthati, ayaṃ byāpādakāyagantho. Diṭṭhupādāne ṭhito parāmāsaṃ ganthati, ayaṃ parāmāsakāyagantho. Attavādupādāne ṭhito papañcento ganthati, ayaṃ idaṃsaccābhinivesakāyagantho. ထိုဥပါဒါန်လေးပါးတို့တွင် ကာမုပါဒါန်၌ တည်သောသူသည် ကာမဂုဏ်တို့ကို အဘိဇ္ဈာ (မတရားလောဘ) ဖြင့် ချည်နှောင်ထုံးဖွဲ့၏၊ ဤသို့ ထုံးဖွဲ့ခြင်းသည် အဘိဇ္ဈာကာယဂန္ထ မည်၏။ သီလဗ္ဗတုပါဒါန်၌ တည်သောသူသည် ဗျာပါဒ (ဖျက်ဆီးလိုစိတ်) ဖြင့် ချည်နှောင်ထုံးဖွဲ့၏၊ ဤသို့ ထုံးဖွဲ့ခြင်းသည် ဗျာပါဒကာယဂန္ထ မည်၏။ ဒိဋ္ဌုပါဒါန်၌ တည်သောသူသည် ပရာမာသ (မှားယွင်းသော သုံးသပ်ကိုင်စွဲခြင်း) ဖြင့် ချည်နှောင်ထုံးဖွဲ့၏၊ ဤသို့ ထုံးဖွဲ့ခြင်းသည် ပရာမာသကာယဂန္ထ မည်၏။ အတ္တဝါဒုပါဒါန်၌ တည်သောသူသည် (ဒိဋ္ဌိစသည်ဖြင့်) ပြန့်ပြောကျယ်ဝန်းအောင် ပြုလျက် ချည်နှောင်ထုံးဖွဲ့၏၊ ဤသို့ ထုံးဖွဲ့ခြင်းသည် ဣဒံသစ္စာဘိနိဝေသကာယဂန္ထ မည်၏။ Tassa [Pg.210] ganthaganthitā kilesā āsavanti. Kiṃ pana vuccati āsavantīti? Vippaṭisārā. Ye vippaṭisārā, te anusayā. Tattha abhijjhākāyaganthena kāmāsavo, byāpādakāyaganthena bhavāsavo, parāmāsakāyaganthena diṭṭhāsavo, idaṃsaccābhinivesakāyaganthena avijjāsavo. ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား အလွန်နှောင်ဖွဲ့၍ တည်ကုန်သော ကိလေသာတို့သည် အာသဝေါတရားတို့အဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ပွားကုန်၏။ အဘယ်တရားတို့ကို အာသဝေါတရားတို့အဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ပွားကုန်၏ဟု ဆိုအပ်သနည်းဟူမူ— နှလုံးမသာယာခြင်း (ဝိပ္ပဋိသာရ) တို့ကို ဆိုအပ်၏။ အကြင်နှလုံးမသာယာခြင်းတို့သည် ရှိကုန်၏၊ ထိုနှလုံးမသာယာခြင်းတို့သည် အနုသယတို့ မည်ကုန်၏။ ထိုတရားတို့တွင် အဘိဇ္ဈာကာယဂန္ထကြောင့် ကာမာသဝသည် ပြီး၏။ ဗျာပါဒကာယဂန္ထကြောင့် ဘဝါသဝသည် ပြီး၏။ ပရာမာသကာယဂန္ထကြောင့် ဒိဋ္ဌာသဝသည် ပြီး၏။ ဣဒံသစ္စာဘိနိဝေသကာယဂန္ထကြောင့် အဝိဇ္ဇာသဝသည် ပြီး၏။ Te cattāro āsavā vepullaṃ gatā oghā honti, tena vuccanti ‘‘oghā’’ti. Tattha kāmāsavo kāmogho, bhavāsavo bhavogho, avijjāsavo avijjogho, diṭṭhāsavo diṭṭhogho. ထိုလေးပါးသော အာသဝေါတရားတို့သည် ပြန့်ပြောခြင်းသို့ ရောက်ကုန်သည်ရှိသော် ဩဃ (ရေယဉ်) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဩဃ' ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ ထိုလေးပါးသော အာသဝေါတို့တွင် ကာမာသဝသည် ကာမောဃ ဖြစ်၏။ ဘဝါသဝသည် ဘဝေါဃ ဖြစ်၏။ အဝိဇ္ဇာသဝသည် အဝိဇ္ဇောဃ ဖြစ်၏။ ဒိဋ္ဌာသဝသည် ဒိဋ္ဌောဃ ဖြစ်၏။ Te cattāro oghā āsayamanupaviṭṭhā anusayasahagatā vuccanti sallāti hadayamāhacca tiṭṭhanti. Tattha kāmogho rāgasallaṃ, bhavogho dosasallaṃ, avijjogho mohasallaṃ, diṭṭhogho diṭṭhisallaṃ. ထိုလေးပါးသော ဩဃတို့သည် စိတ်အစဉ်သို့ သက်ဝင်ကုန်၍ အနုသယဖြစ်ခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်သည်ရှိသော် 'သလ္လ (မြား)' ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ စိတ်နှလုံး၏အတွင်းကို ထိခိုက်၍ တည်ကုန်၏။ ထိုဩဃတို့တွင် ကာမောဃသည် ရာဂတည်းဟူသော မြား ဖြစ်၏။ ဘဝေါဃသည် ဒေါသသလ္လ ဖြစ်၏။ အဝိဇ္ဇောဃသည် မောဟသလ္လ ဖြစ်၏။ ဒိဋ္ဌောဃသည် ဒိဋ္ဌိသလ္လ ဖြစ်၏။ Imehi catūhi sallehi pariyādinnaṃ viññāṇaṃ catūsu dhammesu tiṭṭhati rūpe vedanāya saññāya saṅkhāresu. Imā catasso viññāṇaṭṭhitiyo. Tattha rāgasallena nandūpasecanaṃ rūpūpagaṃ viññāṇaṃ tiṭṭhati. Dosasallena vedanūpagaṃ. Mohasallena saññūpagaṃ. Diṭṭhisallena nandūpasecanaṃ saṅkhārūpagaṃ viññāṇaṃ tiṭṭhati. ဤလေးပါးသော မြားတို့ဖြင့် ထက်ဝန်းကျင်မှ လွှမ်းမိုးအပ်သော ဝိညာဉ်သည် ရုပ်၌လည်းကောင်း၊ ဝေဒနာ၌လည်းကောင်း၊ သညာ၌လည်းကောင်း၊ သင်္ခါရတို့၌လည်းကောင်း ဤသို့သော တရားလေးပါးတို့၌ တည်၏။ ဤလေးပါးတို့သည် ဝိညာဉ်တည်ရာ (ဝိညာဏဋ္ဌိတိ) တို့ မည်ကုန်၏။ ထိုတွင် ရာဂတည်းဟူသော မြားကြောင့် နှစ်သက်ခြင်း (တဏှာ) ဖြင့် သွန်းလောင်းအပ်သော၊ ရုပ်သို့ ကပ်ရောက်သော ဝိညာဉ်သည် တည်၏။ ဒေါသတည်းဟူသော မြားကြောင့် ဝေဒနာသို့ ကပ်ရောက်သော ဝိညာဉ်သည် တည်၏။ မောဟတည်းဟူသော မြားကြောင့် သညာသို့ ကပ်ရောက်သော ဝိညာဉ်သည် တည်၏။ ဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော မြားကြောင့် နှစ်သက်ခြင်း (တဏှာ) ဖြင့် သွန်းလောင်းအပ်သော၊ သင်္ခါရသို့ ကပ်ရောက်သော ဝိညာဉ်သည် တည်၏။ Catūhi viññāṇaṭṭhitīhi catubbidhaṃ agatiṃ gacchanti chandā dosā bhayā mohā. Rāgena chandā agatiṃ gacchati, dosena dosā agatiṃ gacchati, mohena mohā agatiṃ gacchati, diṭṭhiyā bhayā agatiṃ gacchati, iti imāni ca kammāni ime ca kilesā ayaṃ saṃsārahetu. ဝိညာဉ်တည်ရာ လေးပါးတို့ကြောင့် ဆန္ဒကြောင့် ဆန္ဒဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဒေါသကြောင့် ဒေါသဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဘေးကြောင့် ဘေးဖြင့်လည်းကောင်း၊ မောဟကြောင့် မောဟဖြင့်လည်းကောင်း လေးမျိုးသော အဂတိသို့ ရောက်ကြကုန်၏။ ရာဂကြောင့် ဆန္ဒဖြင့် အဂတိသို့ လား၏။ ဒေါသကြောင့် ဒေါသဖြင့် အဂတိသို့ လား၏။ မောဟကြောင့် မောဟဖြင့် အဂတိသို့ လား၏။ ဒိဋ္ဌိကြောင့် ဘေးဖြင့် အဂတိသို့ လား၏။ ဤသို့လျှင် ဤကံတို့သည်လည်းကောင်း၊ ဤကိလေသာတို့သည်လည်းကောင်း ရှိကြကုန်၏။ ဤကံနှင့် ကိလေသာသည် သံသရာ၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်၏။ Tatthimā catasso disā kabaḷīkāro āhāro ‘‘asubhe subha’’nti vipallāso kāmupādānaṃ kāmayogo abhijjhākāyagantho kāmāsavo kāmogho rāgasallaṃ rūpūpagā viññāṇaṭṭhiti chandā agatigamanaṃ, ayaṃ paṭhamā disā. ထိုဆိုအပ်ပြီးသော တရားတို့၌ ဤလေးပါးသော ဒိသာတို့ကို သိအပ်ကုန်၏။ ကဗဠီကာရအာဟာရလည်းကောင်း၊ 'အသုဘ၌ သုဘ' ဟု ဖြစ်သော ဝိပ္ပလ္လာသလည်းကောင်း၊ ကာမုပါဒါန်လည်းကောင်း၊ ကာမယောဂလည်းကောင်း၊ အဘိဇ္ဈာကာယဂန္ထလည်းကောင်း၊ ကာမာသဝလည်းကောင်း၊ ကာမောဃလည်းကောင်း၊ ရာဂတည်းဟူသော မြားလည်းကောင်း၊ ရုပ်သို့ ကပ်ရောက်သော ဝိညာဏဋ္ဌိတိလည်းကောင်း၊ ဆန္ဒဖြင့် အဂတိသို့ လားခြင်းလည်းကောင်း၊ ဤအလုံးစုံသော တရားသည် ပထမဒိသာ မည်၏။ Phasso āhāro ‘‘dukkhe sukha’’nti vipallāso sīlabbatupādānaṃ bhavayogo byāpādakāyagantho bhavāsavo bhavogho dosasallaṃ vedanūpagā viññāṇaṭṭhiti dosā agatigamanaṃ, ayaṃ dutiyā disā. Phas-sa အာဟာရလည်းကောင်း၊ 'ဒုက္ခ၌ သုခ' ဟု ဖြစ်သော ဝိပ္ပလ္လာသလည်းကောင်း၊ သီလဗ္ဗတုပါဒါန်လည်းကောင်း၊ ဘဝယောဂလည်းကောင်း၊ ဗျာပါဒကာယဂန္ထလည်းကောင်း၊ ဘဝါသဝလည်းကောင်း၊ ဘဝေါဃလည်းကောင်း၊ ဒေါသသလ္လလည်းကောင်း၊ ဝေဒနာသို့ ကပ်ရောက်သော ဝိညာဏဋ္ဌိတိလည်းကောင်း၊ ဒေါသဖြင့် အဂတိသို့ လားခြင်းလည်းကောင်း၊ ဤအလုံးစုံသော တရားသည် ဒုတိယဒိသာ မည်၏။ Manosañcetanāhāro ‘‘anattani attā’’ti vipallāso diṭṭhupādānaṃ diṭṭhiyogo parāmāsakāyagantho diṭṭhāsavo diṭṭhogho diṭṭhisallaṃ saññūpagā viññāṇaṭṭhiti bhayā agatigamanaṃ, ayaṃ tatiyā disā. မနောသဉ္စေတနာဟာရလည်းကောင်း၊ 'အနတ္တ၌ အတ္တ' ဟု ဖြစ်သော ဝိပ္ပလ္လာသလည်းကောင်း၊ ဒိဋ္ဌုပါဒါန်လည်းကောင်း၊ ဒိဋ္ဌိယောဂလည်းကောင်း၊ ပရာမာသကာယဂန္ထလည်းကောင်း၊ ဒိဋ္ဌာသဝလည်းကောင်း၊ ဒိဋ္ဌောဃလည်းကောင်း၊ ဒိဋ္ဌိသလ္လလည်းကောင်း၊ သညာသို့ ကပ်ရောက်သော ဝိညာဏဋ္ဌိတိလည်းကောင်း၊ ဘေးကြောင့် အဂတိသို့ လားခြင်းလည်းကောင်း၊ ဤအလုံးစုံသော တရားသည် တတိယဒိသာ မည်၏။ Viññāṇāhāro [Pg.211] ‘‘anicce nicca’’nti vipallāso attavādupādānaṃ avijjāyogo idaṃsaccābhinivesokāyagantho avijjāsavo avijjogho mohasallaṃ saṅkhārūpagā viññāṇaṭṭhiti mohā agatigamanaṃ, ayaṃ catutthī disā. Iti imesaṃ dasannaṃ suttānaṃ paṭhamena padena paṭhamāya disāya ālokanaṃ, dutiyena padena dutiyāya disāya, tatiyena padena tatiyāya disāya, catutthena padena catutthiyā disāya ālokanaṃ, ayaṃ vuccati disā ālokanā. Iminā nayena sabbe kilesā catūsu padesu pakkhipitabbā. Ayaṃ akusalapakkho. ဝိညာဏာဟာရလည်းကောင်း၊ 'အနိစ္စ၌ နိစ္စ' ဟု ဖြစ်သော ဝိပ္ပလ္လာသလည်းကောင်း၊ အတ္တဝါဒုပါဒါန်လည်းကောင်း၊ အဝိဇ္ဇာယောဂလည်းကောင်း၊ ဣဒံသစ္စာဘိနိဝေသကာယဂန္ထလည်းကောင်း၊ အဝိဇ္ဇာသဝလည်းကောင်း၊ အဝိဇ္ဇောဃလည်းကောင်း၊ မောဟသလ္လလည်းကောင်း၊ သင်္ခါရသို့ ကပ်ရောက်သော ဝိညာဏဋ္ဌိတိလည်းကောင်း၊ မောဟဖြင့် အဂတိသို့ လားခြင်းလည်းကောင်း၊ ဤအလုံးစုံသော တရားသည် စတုတ္ထဒိသာ မည်၏။ ဤသို့လျှင် ဤဆယ်ပါးသော သုတ်တို့တွင် ပထမပုဒ်ဖြင့် သီဟဝိက္ကီဠိတနည်း၏ သံကိလေသအဖို့၌ ပထမဒိသာကို ကြည့်ခြင်းလည်းကောင်း၊ ဒုတိယပုဒ်ဖြင့် ဒုတိယဒိသာကို ကြည့်ခြင်းလည်းကောင်း၊ တတိယပုဒ်ဖြင့် တတိယဒိသာကို ကြည့်ခြင်းလည်းကောင်း၊ စတုတ္ထပုဒ်ဖြင့် စတုတ္ထဒိသာကို ကြည့်ခြင်းလည်းကောင်း ရှိ၏။ ဤသို့ ကြည့်ခြင်းကို 'ဒိသာလောကန' နည်းဟု ဆိုအပ်၏။ ဤနည်းဖြင့် ကိလေသာအားလုံးတို့ကို ပုဒ်လေးပါးတို့၌ ထည့်သွင်းအပ်ကုန်၏။ ဤသည်ကား အကုသိုလ်အဖို့တည်း။ Catasso paṭipadā, cattāri jhānāni, cattāro satipaṭṭhānā, cattāro vihārā dibbo brahmā ariyo āneñjo, cattāro sammappadhānā, cattāro acchariyā abbhutā dhammā, cattāro adhiṭṭhānā, cattāro samādhayo chandasamādhi vīriyasamādhi cittasamādhi vīmaṃsāsamādhi, cattāro dhammā sukhabhāgiyā nāññatra bojjhaṅgā nāññatra tapasā nāññatra indriyasaṃvarā nāññatra sabbanissaggā, cattāri appamāṇāni. လေးပါးသော ပဋိပဒါတို့လည်းကောင်း၊ လေးပါးသော ဈာန်တို့လည်းကောင်း၊ လေးပါးသော သတိပဋ္ဌာန်တို့လည်းကောင်း၊ ဒိဗ္ဗဝိဟာရ၊ ဗြဟ္မဝိဟာရ၊ အရိယဝိဟာရ၊ အာနေဉ္ဇဝိဟာရဟူသော လေးပါးသော ဝိဟာရတို့လည်းကောင်း၊ လေးပါးသော သမ္မပ္ပဓာန်တို့လည်းကောင်း၊ လေးပါးသော အံ့ဖွယ်သရဲဖြစ်သော မဖြစ်ဖူးသော တရားတို့လည်းကောင်း၊ လေးပါးသော အဓိဋ္ဌာန်တို့လည်းကောင်း၊ ဆန္ဒသမာဓိ၊ ဝီရိယသမာဓိ၊ စိတ္တသမာဓိ၊ ဝီမံသသမာဓိဟူသော လေးပါးသော သမာဓိတို့လည်းကောင်း၊ ဗောဇ္ဈင်ကို ပွားစေခြင်းကို မကြဉ်ဘဲ၊ ခြိုးခြံသောအကျင့်တည်းဟူသော ကုသိုလ်တရားကို မကြဉ်ဘဲ၊ ဣန္ဒြေကို စောင့်ရှောက်ခြင်းကို မကြဉ်ဘဲ၊ အလုံးစုံသော ဥပဓိတို့မှ လွတ်ရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကို မကြဉ်ဘဲ ဖြစ်ကုန်သော လေးပါးသော သုခသို့ ဆည်းကပ်သော တရားတို့လည်းကောင်း၊ လေးပါးသော အပ္ပမညာတို့လည်းကောင်း ရှိကုန်၏။ Tattha dukkhā paṭipadā dandhābhiññā bhāviyamānā bahulīkariyamānā paṭhamaṃ jhānaṃ paripūreti, paṭhamaṃ jhānaṃ paripuṇṇaṃ paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ paripūreti, paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ paripuṇṇaṃ paṭhamaṃ vihāraṃ paripūreti, paṭhamo vihāro paripuṇṇo paṭhamaṃ sammappadhānaṃ paripūreti, paṭhamaṃ sammappadhānaṃ paripuṇṇaṃ paṭhamaṃ acchariyaṃ abbhutaṃ dhammaṃ paripūreti, paṭhamo acchariyo abbhuto dhammo paripuṇṇo paṭhamaṃ adhiṭṭhānaṃ paripūreti, paṭhamaṃ adhiṭṭhānaṃ paripuṇṇaṃ chandasamādhiṃ paripūreti, chandasamādhi paripuṇṇo indriyasaṃvaraṃ paripūreti, indriyasaṃvaro paripuṇṇo paṭhamaṃ appamāṇaṃ paripūreti. Evaṃ yāva sabbanissaggā catutthaṃ appamāṇaṃ paripūreti. ထိုတရားတို့တွင် ဒုက္ခာပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာကို ပွားစေအပ်၊ အဖန်တလဲလဲ ပြုအပ်သည်ရှိသော် ပထမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၏။ ပြည့်စုံသော ပထမဈာန်သည် ပထမသတိပဋ္ဌာန်ကို ပြည့်စုံစေ၏။ ပြည့်စုံသော ပထမသတိပဋ္ဌာန်သည် ပထမဝိဟာရကို ပြည့်စုံစေ၏။ ပြည့်စုံသော ပထမဝိဟာရသည် ပထမသမ္မပ္ပဓာန်ကို ပြည့်စုံစေ၏။ ပြည့်စုံသော ပထမသမ္မပ္ပဓာန်သည် ပထမအံ့ဖွယ်သရဲဖြစ်သော မဖြစ်ဖူးသော တရားကို ပြည့်စုံစေ၏။ ပြည့်စုံသော ပထမအံ့ဖွယ်သရဲဖြစ်သော မဖြစ်ဖူးသော တရားသည် ပထမအဓိဋ္ဌာန်ကို ပြည့်စုံစေ၏။ ပြည့်စုံသော ပထမအဓိဋ္ဌာန်သည် ဆန္ဒသမာဓိကို ပြည့်စုံစေ၏။ ပြည့်စုံသော ဆန္ဒသမာဓိသည် ဣန္ဒြိယသံဝရကို ပြည့်စုံစေ၏။ ပြည့်စုံသော ဣန္ဒြိယသံဝရသည် ပထမအပ္ပမညာကို ပြည့်စုံစေ၏။ ဤနည်းအတူ အလုံးစုံသော ဥပဓိတို့မှ လွတ်ရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်တိုင်အောင် (စတုတ္ထတရားအစုသည်) စတုတ္ထအပ္ပမညာကို ပြည့်စုံစေ၏။ Tattha paṭhamā ca paṭipadā paṭhamañca jhānaṃ paṭhamañca satipaṭṭhānaṃ dibbo ca vihāro paṭhamañca sammappadhānaṃ paṭhamo ca acchariyo abbhuto dhammo saccādhiṭṭhānañca chandasamādhi ca indriyasaṃvaro ca mettā ca appamāṇaṃ. Ayaṃ paṭhamā disā. ထိုတရားတို့တွင် ပထမပဋိပဒါလည်းကောင်း၊ ပထမဈာန်လည်းကောင်း၊ ပထမသတိပဋ္ဌာန်လည်းကောင်း၊ ဒိဗ္ဗဝိဟာရလည်းကောင်း၊ ပထမသမ္မပ္ပဓာန်လည်းကောင်း၊ ပထမအံ့ဖွယ်သရဲဖြစ်သော မဖြစ်ဖူးသော တရားလည်းကောင်း၊ သစ္စာဓိဋ္ဌာန်လည်းကောင်း၊ ဆန္ဒသမာဓိလည်းကောင်း၊ ဣန္ဒြိယသံဝရလည်းကောင်း၊ မေတ္တာအပ္ပမညာလည်းကောင်း၊ ဤအလုံးစုံသော တရားသည် ပထမဒိသာ မည်၏။ Dutiyā ca paṭipadā khippābhiññā dutiyañca jhānaṃ dutiyañca satipaṭṭhānaṃ brahmā ca vihāro dutiyañca sammappadhānaṃ dutiyo ca acchariyo abbhuto dhammo cāgādhiṭṭhānañca [Pg.212] cittasamādhi ca tapo ca karuṇā ca appamāṇaṃ. Ayaṃ dutiyā disā. ဒုတိယပဋိပဒါဖြစ်သော ခိပ္ပါဘိညာလည်းကောင်း၊ ဒုတိယဈာန်လည်းကောင်း၊ ဒုတိယသတိပဋ္ဌာန်လည်းကောင်း၊ ဗြဟ္မဝိဟာရလည်းကောင်း၊ ဒုတိယသမ္မပ္ပဓာန်လည်းကောင်း၊ ဒုတိယအံ့ဖွယ်သရဲဖြစ်သော မဖြစ်ဖူးသော တရားလည်းကောင်း၊ စာဂါဓိဋ္ဌာန်လည်းကောင်း၊ စိတ္တသမာဓိလည်းကောင်း၊ တပဟု ဆိုအပ်သော ကုသိုလ်တရားလည်းကောင်း၊ ကရုဏာအပ္ပမညာလည်းကောင်း၊ ဤအလုံးစုံသော တရားသည် ဒုတိယဒိသာ မည်၏။ Tatiyā ca paṭipadā dandhābhiññā tatiyañca jhānaṃ tatiyañca satipaṭṭhānaṃ ariyo ca vihāro tatiyañca sammappadhānaṃ tatiyo ca acchariyo abbhuto dhammo saccādhiṭṭhānañca vīriyasamādhi ca bojjhaṅgā ca muditā ca appamāṇaṃ. Ayaṃ tatiyā disā. တတိယပဋိပဒါဖြစ်သော ဒန္ဓာဘိညာလည်းကောင်း၊ တတိယဈာန်လည်းကောင်း၊ တတိယသတိပဋ္ဌာန်လည်းကောင်း၊ အရိယဝိဟာရလည်းကောင်း၊ တတိယသမ္မပ္ပဓာန်လည်းကောင်း၊ တတိယအံ့ဖွယ်သရဲဖြစ်သော မဖြစ်ဖူးသော တရားလည်းကောင်း၊ သစ္စာဓိဋ္ဌာန်လည်းကောင်း၊ ဝီရိယသမာဓိလည်းကောင်း၊ ဗောဇ္ဈင်ပွားစေခြင်းလည်းကောင်း၊ မုဒိတာအပ္ပမညာလည်းကောင်း၊ ဤအလုံးစုံသော တရားသည် တတိယဒိသာ မည်၏။ Catutthī ca paṭipadā khippābhiññā catutthañca jhānaṃ catutthañca satipaṭṭhānaṃ āneñjo ca vihāro catutthañca sammappadhānaṃ catuttho ca acchariyo abbhuto dhammo upasamādhiṭṭhānañca vīmaṃsāsamādhi ca sabbanissaggo ca upekkhā ca appamāṇaṃ. Ayaṃ catutthī disā. Imāsaṃ catunnaṃ disānaṃ yā ālokanā, ayaṃ vuccati disālocano nāma nayo. စတုတ္ထပဋိပဒါဖြစ်သော ခိပ္ပါဘိညာလည်းကောင်း၊ စတုတ္ထဈာန်လည်းကောင်း၊ စတုတ္ထသတိပဋ္ဌာန်လည်းကောင်း၊ အာနေဉ္ဇဝိဟာရလည်းကောင်း၊ စတုတ္ထသမ္မပ္ပဓာန်လည်းကောင်း၊ စတုတ္ထအံ့ဖွယ်သရဲဖြစ်သော မဖြစ်ဖူးသော တရားလည်းကောင်း၊ ဥပသမာဓိဋ္ဌာန်လည်းကောင်း၊ ဝီမံသသမာဓိလည်းကောင်း၊ အလုံးစုံသော ဥပဓိတို့မှ လွတ်ရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်လည်းကောင်း၊ ဥပေက္ခာအပ္ပမညာလည်းကောင်း၊ ဤအလုံးစုံသော တရားသည် စတုတ္ထဒိသာ မည်၏။ ဤလေးပါးသော ဒိသာတို့ကို ကြည့်ခြင်းသည် ရှိ၏၊ ဤကြည့်ခြင်းကို 'ဒိသာလောကန' မည်သော နည်းဟု ဆိုအပ်၏။ Tatthāyaṃ yojanā – cattāro ca āhārā, catasso ca paṭipadā, cattāro ca vipallāsā, cattāro ca satipaṭṭhānā, cattāri ca upādānāni, cattāri ca jhānāni, cattāro ca yogā, cattāro ca vihārā, cattāro ca ganthā, cattāro ca sammappadhānā, cattāro ca āsavā, cattāro ca acchariyā abbhutā dhammā, cattāro ca oghā, cattāri ca adhiṭṭhānāni, cattāri ca sallāni, cattāro ca samādhayo, catasso ca viññāṇaṭṭhitiyo, cattāro ca sukhabhāgiyā dhammā, cattāri ca agatigamanāni cattāri ca appamāṇāni. Iti kusalākusalānaṃ pakkhapaṭipakkhavasena yojanā. Ayaṃ sīhavikkīḷite disālocano nayo. ထိုဆိုအပ်ပြီးသော တရားတို့တွင် ဤသို့ ယှဉ်စပ်ပုံကား— အာဟာရလေးပါးတို့လည်းကောင်း၊ ပဋိပဒါလေးပါးတို့လည်းကောင်း၊ ဝိပ္ပလ္လာသလေးပါးတို့လည်းကောင်း၊ သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့လည်းကောင်း၊ ဥပါဒါန်လေးပါးတို့လည်းကောင်း၊ ဈာန်လေးပါးတို့လည်းကောင်း၊ ယောဂလေးပါးတို့လည်းကောင်း၊ ဝိဟာရလေးပါးတို့လည်းကောင်း၊ ဂန္ထလေးပါးတို့လည်းကောင်း၊ သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့လည်းကောင်း၊ အာသဝလေးပါးတို့လည်းကောင်း၊ အံ့ဖွယ်ထူးဆန်းသော တရားလေးပါးတို့လည်းကောင်း၊ ဩဃလေးပါးတို့လည်းကောင်း၊ အဓိဋ္ဌာန်လေးပါးတို့လည်းကောင်း၊ ငြောင့်လေးပါးတို့လည်းကောင်း၊ သမာဓိလေးပါးတို့လည်းကောင်း၊ ဝိညာဏဋ္ဌိတိလေးပါးတို့လည်းကောင်း၊ သုခဘာဂိယတရားလေးပါးတို့လည်းကောင်း၊ အဂတိဂမနလေးပါးတို့လည်းကောင်း၊ အပ္ပမညာလေးပါးတို့လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ကုသိုလ်တရားနှင့် အကုသိုလ်တရားတို့ကို အဖို့အစုနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် ယှဉ်စပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဤသည်ကား သီဟဝိက္ကီဠိတနည်း၌ အရပ်ကို ကြည့်ခြင်းဖြစ်သော 'ဒိသာလောစန' နည်း ဖြစ်သည်။ Tassa cattāri sāmaññaphalāni pariyosānaṃ, tattha paṭhamāya disāya sotāpattiphalaṃ pariyosānaṃ, dutiyāya sakadāgāmiphalaṃ, tatiyāya anāgāmiphalaṃ, catutthiyā arahattaphalaṃ pariyosānanti. ထိုအရပ်ကို ကြည့်ခြင်း၏ အဆုံးသည် သာမညဖိုလ်လေးပါး ဖြစ်၏။ ထိုသာမညဖိုလ်တို့တွင် ပထမအရပ်၏ အဆုံးသည် သောတာပတ္တိဖိုလ် ဖြစ်၏။ ဒုတိယအရပ်၏ အဆုံးသည် သကဒါဂါမိဖိုလ် ဖြစ်၏။ တတိယအရပ်၏ အဆုံးသည် အနာဂါမိဖိုလ် ဖြစ်၏။ စတုတ္ထအရပ်၏ အဆုံးသည် အရဟတ္တဖိုလ် ဖြစ်၏။ Tattha katamo tipukkhalanayo? Paṭipadāvibhāgena catūsu puggalesu yo sukhāya paṭipadāya khippābhiññāya niyyāti, ayaṃ ugghaṭitaññū. Yo sukhāya vā paṭipadāya, dandhābhiññāya, dukkhāya vā paṭipadāya khippābhiññāya niyyāti, ayaṃ vipañcitaññū. Yo dukkhāya paṭipadāya dandhābhiññāya niyyāti, ayaṃ neyyo. Iti cattāro hutvā tayo honti. Tattha ugghaṭitaññussa samathapubbaṅgamā vipassanā sappāyā[Pg.213]. Neyyassa vipassanāpubbaṅgamo samatho, vipañcitaññussa samathavipassanā yuganaddhā. Ugghaṭitaññussa mudukā desanā, neyyassa tikkhā desanā, vipañcitaññussa tikkhamudukā desanā. ထိုနည်းတို့တွင် တိပုက္ခလနည်းသည် အဘယ်နည်းနည်းဟူမူ— အကျင့်ပဋိပဒါကို ခွဲခြားဝေဖန်ခြင်းအားဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်လေးယောက်တို့တွင် အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် လွယ်ကူသော အကျင့် (သုခပဋိပဒါ)၊ လျင်မြန်သော ထိုးထွင်းသိမြင်မှု (ခိပ္ပါဘိညာ) ဖြင့် သံသရာမှ ထွက်မြောက်၏၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို 'ဥဂ္ဃဋိတညူ' ဟု ဆိုအပ်၏။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် လွယ်ကူသော အကျင့် (သုခပဋိပဒါ)၊ နှေးကွေးသော ထိုးထွင်းသိမြင်မှု (ဒန္ဓာဘိညာ) ဖြင့် လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ဆင်းရဲငြိုငြင်သော အကျင့် (ဒုက္ခပဋိပဒါ)၊ လျင်မြန်သော ထိုးထွင်းသိမြင်မှု (ခိပ္ပါဘိညာ) ဖြင့် လည်းကောင်း သံသရာမှ ထွက်မြောက်၏၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို 'ဝိပဉ္စိတညူ' ဟု ဆိုအပ်၏။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဆင်းရဲငြိုငြင်သော အကျင့် (ဒုက္ခပဋိပဒါ)၊ နှေးကွေးသော ထိုးထွင်းသိမြင်မှု (ဒန္ဓာဘိညာ) ဖြင့် သံသရာမှ ထွက်မြောက်၏၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို 'နေယျ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ပုဂ္ဂိုလ်လေးမျိုး ဖြစ်သော်လည်း (သံသရာမှ ထွက်မြောက်ပုံအားဖြင့်) သုံးမျိုးသာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုသုံးယောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် ဥဂ္ဃဋိတညူ ပုဂ္ဂိုလ်အား သမထလျှင် ရှေ့သွားရှိသော ဝိပဿနာသည် လျောက်ပတ်၏။ နေယျပုဂ္ဂိုလ်အား ဝိပဿနာလျှင် ရှေ့သွားရှိသော သမထသည် လျောက်ပတ်၏။ ဝိပဉ္စိတညူ ပုဂ္ဂိုလ်အား အစုံဖွဲ့အပ်သော သမထဝိပဿနာ (ယုဂနဒ္ဓသမထဝိပဿနာ) သည် လျောက်ပတ်၏။ ဥဂ္ဃဋိတညူ ပုဂ္ဂိုလ်အား နူးညံ့သော တရားဒေသနာသည် လျောက်ပတ်၏။ နေယျပုဂ္ဂိုလ်အား ထက်မြက်သော တရားဒေသနာသည် လျောက်ပတ်၏။ ဝိပဉ္စိတညူ ပုဂ္ဂိုလ်အား နူးညံ့ထက်မြက်သော တရားဒေသနာသည် လျောက်ပတ်၏။ Ugghaṭitaññussa adhipaññāsikkhā, vipañcitaññussa adhicittasikkhā ca adhipaññāsikkhā ca, neyyassa adhisīlasikkhā ca adhicittasikkhā ca adhipaññāsikkhā ca. Iti imesaṃ puggalānaṃ catūhi paṭipadāhi niyyānaṃ. ဥဂ္ဃဋိတညူပုဂ္ဂိုလ်အား အဓိပညာသိက္ခာသည် လျောက်ပတ်၏။ ဝိပဉ္စိတညူပုဂ္ဂိုလ်အား အဓိစိတ္တသိက္ခာနှင့် အဓိပညာသိက္ခာတို့သည် လျောက်ပတ်ကုန်၏။ နေယျပုဂ္ဂိုလ်အား အဓိသီလသိက္ခာ၊ အဓိစိတ္တသိက္ခာနှင့် အဓိပညာသိက္ခာတို့သည် လျောက်ပတ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဤပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ပဋိပဒါလေးပါးတို့ဖြင့် သံသရာမှ ထွက်မြောက်ခြင်း ဖြစ်ကုန်၏။ Tatthāyaṃ saṃkilesapakkho, tīṇi akusalamūlāni, tayo phassā, tisso vedanā, tayo upavicārā, tayo kilesā, tayo vitakkā, tayo pariḷāhā, tīṇi saṅkhatalakkhaṇāni, tisso dukkhatā. ထိုတိပုက္ခလနည်း၌ ဤတရားအပေါင်းသည် သံကိလေသ (ညစ်နွမ်းကြောင်း) အဖို့အစု ဖြစ်၏— အကုသိုလ်မြစ် (အကုသလမူလ) သုံးပါး၊ ဖဿသုံးပါး၊ ဝေဒနာသုံးပါး၊ ဥပဝိစာရသုံးပါး၊ ကိလေသာသုံးပါး၊ ဝိတက်သုံးပါး၊ ပူပန်ခြင်း (ပရိဠာဟ) သုံးပါး၊ သင်္ခတလက္ခဏာသုံးပါး၊ ဒုက္ခအဖြစ် (ဒုက္ခတာ) သုံးပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Tīṇi akusalamūlānīti lobho akusalamūlaṃ, doso akusalamūlaṃ, moho akusalamūlaṃ. Tayo phassāti sukhavedanīyo phasso, dukkhavedanīyo phasso, adukkhamasukhavedanīyo phasso. Tisso vedanāti sukhā vedanā, dukkhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā. Tayo upavicārāti somanassūpavicāro, domanassūpavicāro, upekkhūpavicāro. Tayo kilesāti lobho, doso, moho. Tayo vitakkāti kāmavitakko, byāpādavitakko, vihiṃsāvitakko. Tayo pariḷāhāti rāgajo, dosajo, mohajo. Tīṇi saṅkhatalakkhaṇānīti uppādo, ṭhiti, vayo. Tisso dukkhatāti dukkhadukkhatā, vipariṇāmadukkhatā, saṅkhāradukkhatā. အကုသိုလ်မြစ်သုံးပါး ဟူသည်ကား— လောဘအကုသိုလ်မြစ်၊ ဒေါသအကုသိုလ်မြစ်၊ မောဟအကုသိုလ်မြစ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဖဿသုံးပါး ဟူသည်ကား— သုခဝေဒနာကို ခံစားစေတတ်သော ဖဿ၊ ဒုက္ခဝေဒနာကို ခံစားစေတတ်သော ဖဿ၊ အဒုက္ခမသုခဝေဒနာကို ခံစားစေတတ်သော ဖဿတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဝေဒနာသုံးပါး ဟူသည်ကား— သုခဝေဒနာ၊ ဒုက္ခဝေဒနာ၊ အဒုက္ခမသုခဝေဒနာတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဥပဝိစာရသုံးပါး ဟူသည်ကား— သောမနဿဥပဝိစာရ၊ ဒေါမနဿဥပဝိစာရ၊ ဥပေက္ခာဥပဝိစာရတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ကိလေသာသုံးပါး ဟူသည်ကား— လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဝိတက်သုံးပါး ဟူသည်ကား— ကာမဝိတက်၊ ဗျာပါဒဝိတက်၊ ဝိဟိံသာဝိတက်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ပူပန်ခြင်း (ပရိဠာဟ) သုံးပါး ဟူသည်ကား— ရာဂကြောင့်ဖြစ်သော ပူပန်ခြင်း၊ ဒေါသကြောင့်ဖြစ်သော ပူပန်ခြင်း၊ မောဟကြောင့်ဖြစ်သော ပူပန်ခြင်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သင်္ခတလက္ခဏာသုံးပါး ဟူသည်ကား— ဥပါဒ် (ဖြစ်ခြင်း)၊ ဌီ (တည်ခြင်း)၊ ဘင် (ပျက်စီးခြင်း) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဒုက္ခအဖြစ် (ဒုက္ခတာ) သုံးပါး ဟူသည်ကား— ဒုက္ခဒုက္ခတာ၊ ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာ၊ သင်္ခါရဒုက္ခတာတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Tattha lobho akusalamūlaṃ manāpikena ārammaṇena samuṭṭhahati. Tadeva manāpikārammaṇaṃ paṭicca uppajjati sukhavedanīyo phasso, sukhavedanīyaṃ phassaṃ paṭicca uppajjati sukhā vedanā, sukhaṃ vedanaṃ paṭicca uppajjati somanassūpavicāro, somanassūpavicāraṃ paṭicca uppajjati rāgo, rāgaṃ paṭicca uppajjati kāmavitakko, kāmavitakkaṃ paṭicca uppajjati rāgajo pariḷāho, rāgajaṃ pariḷāhaṃ paṭicca uppajjati uppādo saṅkhatalakkhaṇaṃ, uppādaṃ saṅkhatalakkhaṇaṃ paṭicca uppajjati vipariṇāmadukkhatā. ထိုတရားတို့တွင် လောဘအကုသိုလ်မြစ်သည် နှစ်လိုဖွယ်ရှိသော အာရုံကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုနှစ်လိုဖွယ်ရှိသော အာရုံကို စွဲ၍ သုခဝေဒနာကို ခံစားစေတတ်သော ဖဿသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ သုခဝေဒနာကို ခံစားစေတတ်သော ဖဿကို စွဲ၍ သုခဝေဒနာသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ သုခဝေဒနာကို စွဲ၍ သောမနဿလျှင် မှီရာရှိသော ဥပစာရ (သောမနဿုပဝိစာရ) သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ သောမနဿလျှင် မှီရာရှိသော ဥပစာရကို စွဲ၍ ရာဂသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ရာဂကို စွဲ၍ ကာမဝိတက်သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ကာမဝိတက်ကို စွဲ၍ ရာဂကြောင့်ဖြစ်သော ပူပန်ခြင်း (ရာဂဇပရိဠာဟ) သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ရာဂကြောင့်ဖြစ်သော ပူပန်ခြင်းကို စွဲ၍ ဥပါဒ်ဟူသော သင်္ခတလက္ခဏာသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ဥပါဒ်ဟူသော သင်္ခတလက္ခဏာကို စွဲ၍ ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ Doso akusalamūlaṃ amanāpikena ārammaṇena samuṭṭhahati. Tadeva amanāpikārammaṇaṃ paṭicca uppajjati dukkhavedanīyo phasso, dukkhavedanīyaṃ [Pg.214] phassaṃ paṭicca uppajjati dukkhā vedanā, dukkhaṃ vedanaṃ paṭicca uppajjati domanassūpavicāro, domanassūpavicāraṃ paṭicca uppajjati doso, dosaṃ paṭicca uppajjati byāpādavitakko, byāpādavitakkaṃ paṭicca uppajjati dosajo pariḷāho, dosajaṃ pariḷāhaṃ paṭicca uppajjati ṭhitassa aññathattaṃ saṅkhatalakkhaṇaṃ, ṭhitassa aññathattaṃ saṅkhatalakkhaṇaṃ paṭicca uppajjati dukkhadukkhatā. ဒေါသအကုသိုလ်မြစ်သည် နှစ်လိုဖွယ်မရှိသော အာရုံကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုနှစ်လိုဖွယ်မရှိသော အာရုံကို စွဲ၍ ဒုက္ခဝေဒနာကို ခံစားစေတတ်သော ဖဿသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ဒုက္ခဝေဒနာကို ခံစားစေတတ်သော ဖဿကို စွဲ၍ ဒုက္ခဝေဒနာသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ဒုက္ခဝေဒနာကို စွဲ၍ ဒေါမနဿလျှင် မှီရာရှိသော ဥပစာရ (ဒေါမနဿုပဝိစာရ) သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ဒေါမနဿလျှင် မှီရာရှိသော ဥပစာရကို စွဲ၍ ဒေါသသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ဒေါသကို စွဲ၍ ဗျာပါဒဝိတက်သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ဗျာပါဒဝိတက်ကို စွဲ၍ ဒေါသကြောင့်ဖြစ်သော ပူပန်ခြင်း (ဒေါသဇပရိဠာဟ) သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ဒေါသကြောင့်ဖြစ်သော ပူပန်ခြင်းကို စွဲ၍ တည်ဆဲ၏ဖောက်ပြန်ခြင်း (ဌီ) ဟူသော သင်္ခတလက္ခဏာသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ တည်ဆဲ၏ဖောက်ပြန်ခြင်းဟူသော သင်္ခတလက္ခဏာကို စွဲ၍ ဒုက္ခဒုက္ခတာသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ Moho akusalamūlaṃ upekkhāṭhāniyaṃ ārammaṇena samuṭṭhahati. Tadeva upekkhāṭhāniyaṃ ārammaṇaṃ paṭicca uppajjati adukkhamasukhavedanīyo phasso, adukkhamasukhavedanīyaṃ phassaṃ paṭicca uppajjati adukkhamasukhā vedanā, adukkhamasukhaṃ vedanaṃ paṭicca uppajjati upekkhūpavicāro, upekkhūpavicāraṃ paṭicca uppajjati moho, mohaṃ paṭicca uppajjati vihiṃsāvitakko, vihiṃsāvitakkaṃ paṭicca uppajjati mohajo pariḷāho, mohajaṃ pariḷāhaṃ paṭicca uppajjati vayo saṅkhatalakkhaṇaṃ, vayaṃ saṅkhatalakkhaṇaṃ paṭicca uppajjati saṅkhāradukkhatā. Iti ayaṃ tīhi ākārehi kilesānaṃ niddeso. Yo koci akusalapakkho, sabbo so tīsu akusalamūlesu samosaratīti. မောဟအကုသိုလ်မြစ်သည် ဥပေက္ခာ၏ အကြောင်းဖြစ်သော အာရုံကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုဥပေက္ခာ၏ အကြောင်းဖြစ်သော အာရုံကို စွဲ၍ ဒုက္ခလည်းမဟုတ် သုခလည်းမဟုတ်သော (အဒုက္ခမသုခ) ဝေဒနာကို ခံစားစေတတ်သော ဖဿသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ အဒုက္ခမသုခဝေဒနာကို ခံစားစေတတ်သော ဖဿကို စွဲ၍ အဒုက္ခမသုခဝေဒနာသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ အဒုက္ခမသုခဝေဒနာကို စွဲ၍ ဥပေက္ခာလျှင် မှီရာရှိသော ဥပစာရ (ဥပေက္ခူပဝိစာရ) သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ဥပေက္ခာလျှင် မှီရာရှိသော ဥပစာရကို စွဲ၍ မောဟသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ မောဟကို စွဲ၍ ဝိဟိံသာဝိတက်သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ဝိဟိံသာဝိတက်ကို စွဲ၍ မောဟကြောင့်ဖြစ်သော ပူပန်ခြင်း (မောဟဇပရိဠာဟ) သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ မောဟကြောင့်ဖြစ်သော ပူပန်ခြင်းကို စွဲ၍ ဘင် (ပျက်စီးခြင်း) ဟူသော သင်္ခတလက္ခဏာသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ဘင်ဟူသော သင်္ခတလက္ခဏာကို စွဲ၍ သင်္ခါရဒုက္ခတာသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ဤသို့လျှင် ဤသည်ကား အခြင်းအရာသုံးပါးတို့ဖြင့် ကိလေသာတို့ကို ပြခြင်း ဖြစ်၏။ အကြင်အကုသိုလ်အဖို့ဖြစ်သော တရားအားလုံးသည် အကုသိုလ်မြစ်သုံးပါးတို့၌ သက်ဝင်ပေါင်းဆုံကုန်၏။ Tattha katamo kusalapakkho? Tīṇi kusalamūlāni alobho, adoso, amoho. Tisso paññā sutamayī, cintāmayī, bhāvanāmayī. Tayo samādhī savitakkasavicāro, avitakkavicāramatto, avitakkaavicāro. Tisso sikkhā adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhā. Tīṇi nimittāni samathanimittaṃ, paggahanimittaṃ, upekkhānimittaṃ. Tayo vitakkā nekkhammavitakko, abyāpādavitakko, avihiṃsāvitakko. Tīṇi indriyāni anaññātaññassāmītindriyaṃ, aññindriyaṃ, aññātāvindriyaṃ. Tayo upavicārā nekkhammūpavicāro, abyāpādūpavicāro, avihiṃsūpavicāro tisso esanā kāmesanā, bhavesanā, brahmacariyesanā. Tayo khandhā sīlakkhandho, samādhikkhandho, paññākkhandho. ထိုတရားတို့တွင် အဘယ်တရားသည် ကုသိုလ်အဖို့ (ကုသလပက္ခ) မည်သနည်း။ ကုသိုလ်မြစ် (ကုသလမူလ) သုံးပါး ဖြစ်သော အလောဘ، အဒေါသ၊ အမောဟတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ပညာသုံးပါး ဖြစ်သော သုတမယပညာ၊ စိန္တာမယပညာ၊ ဘာဝနာမယပညာတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သမာဓိသုံးပါး ဖြစ်သော ဝိတက်နှင့်တကွ ဝိစာရနှင့်တကွဖြစ်သော သမာဓိ (သဝိတက္ကသဝိစာရသမာဓိ)၊ ဝိတက်မရှိ ဝိစာရမျှသာရှိသော သမာဓိ (အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တသမာဓိ)၊ ဝိတက်လည်းမရှိ ဝိစာရလည်းမရှိသော သမာဓိ (အဝိတက္ကအဝိစာရသမာဓိ) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သိက္ခာသုံးပါး ဖြစ်သော အဓိသီလသိက္ခာ၊ အဓိစိတ္တသိက္ခာ၊ အဓိပညာသိက္ခာတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ นိမိတ်သုံးပါး ဖြစ်သော သမထနိမိတ်၊ ပဂ္ဂဟနိမိတ်၊ ဥပေက္ခာနိမိတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဝိတက်သုံးပါး ဖြစ်သော နေက္ခမ္မဝိတက်၊ အဗျာပါဒဝိတက်၊ အဝိဟိံသာဝိတက်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဣန္ဒြေသုံးပါး ဖြစ်သော အနညာတညဿာမီတိန္ဒြေ၊ အညိန္ဒြေ၊ အညာတာဝိန္ဒြေတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဥပစာရ (ဥပဝိစာရ) သုံးပါး ဖြစ်သော နေက္ခမ္မလျှင် မှီရာရှိသော ဥပစာရ၊ အဗျာပါဒလျှင် မှီရာရှိသော ဥပစာရ၊ အဝိဟိံသာလျှင် မှီရာရှိသော ဥပစာရတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ရှာမှီးခြင်း (ဧသနာ) သုံးပါး ဖြစ်သော ကာမကို ရှာမှီးခြင်း (ကာမေသနာ)၊ ဘဝကို ရှာမှီးခြင်း (ဘဝေသနာ)၊ မြတ်သောအကျင့်ကို ရှာမှီးခြင်း (ဗြဟ္မစရိယေသနာ) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ခန္ဓာသုံးပါး ဖြစ်သော သီလက္ခန္ဓာ၊ သမာဓိက္ခန္ဓာ၊ ပညက္ခန္ဓာတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Tattha alobho kusalamūlaṃ sutamayipaññaṃ paripūreti. Sutamayi paññā paripuṇṇā savitakkasavicāraṃ samādhiṃ paripūreti, savitakkasavicāro samādhi paripuṇṇo adhisīlasikkhaṃ paripūreti, adhisīlasikkhā paripuṇṇā [Pg.215] samathanimittaṃ paripūreti, samathanimittaṃ paripuṇṇaṃ nekkhammavitakkaṃ paripūreti, nekkhammavitakko paripuṇṇo anaññātaññassāmītindriyaṃ paripūreti, anaññātaññassāmītindriyaṃ paripuṇṇaṃ nekkhammasitūpavicāraṃ paripūreti, nekkhammūpavicāraṃ paripuṇṇo kāmesanaṃ pajahati. Kāmesanappahānaṃ sīlakkhandhaṃ paripūreti. ထိုတရားတို့တွင် အလောဘတည်းဟူသော ကုသိုလ်မူလသည် သုတမယိပညာကို ပြည့်စုံစေ၏။ ပြည့်စုံပြီးသော သုတမယိပညာသည် ဝိတက်နှင့်တကွ ဝိစာရနှင့်တကွဖြစ်သော သမာဓိကို ပြည့်စုံစေ၏။ ပြည့်စုံပြီးသော ဝိတက်နှင့်တကွ ဝိစာရနှင့်တကွဖြစ်သော သမာဓိသည် အဓိသီလသိက္ခာကို ပြည့်စုံစေ၏။ ပြည့်စုံပြီးသော အဓိသီလသိက္ခာသည် သမထနိမိတ်ကို ပြည့်စုံစေ၏။ ပြည့်စုံပြီးသော သမထနိမိတ်သည် နေက္ခမ္မဝိတက်ကို ပြည့်စုံစေ၏။ ပြည့်စုံပြီးသော နေက္ခမ္မဝိတက်သည် အနညာတညဿာမီတိန္ဒြေကို ပြည့်စုံစေ၏။ ပြည့်စုံပြီးသော အနညာတညဿာမီတိန္ဒြေသည် နေက္ခမ္မကိုမှီသော ဥပစာရကို ပြည့်စုံစေ၏။ ပြည့်စုံပြီးသော နေက္ခမ္မကိုမှီသော ဥပစာရသည် ကာမကို ရှာမှီးခြင်းကို ပယ်၏။ ကာမကို ရှာမှီးခြင်းကို ပယ်ခြင်းသည် သီလက္ခန္ဓာကို ပြည့်စုံစေ၏။ Adoso kusalamūlaṃ cintāmayipaññaṃ paripūreti, cintāmayipaññā paripuṇṇā avitakkavicāramattaṃ samādhiṃ paripūreti, avitakkavicāramatto samādhi paripuṇṇo adhicittasikkhaṃ paripūreti, adhicittasikkhā paripuṇṇā upekkhānimittaṃ paripūreti, upekkhānimittaṃ paripuṇṇaṃ abyāpādavitakkaṃ paripūreti, abyāpādavitakko paripuṇṇo aññindriyaṃ paripūreti, aññindriyaṃ paripuṇṇaṃ abyāpādūpavicāraṃ paripūreti, abyāpādūpavicāro paripuṇṇo bhavesanaṃ pajahati, bhavesanappahānaṃ samādhikkhandhaṃ paripūreti. အဒေါသတည်းဟူသော ကုသိုလ်မူလသည် စိန္တာမယိပညာကို ပြည့်စုံစေ၏။ ပြည့်စုံပြီးသော စိန္တာမယိပညာသည် ဝိတက်မရှိ ဝိစာရမျှသာရှိသော သမာဓိကို ပြည့်စုံစေ၏။ ပြည့်စုံပြီးသော ဝိတက်မရှိ ဝိစာရမျှသာရှိသော သမာဓိသည် အဓိစိတ္တသိက္ခာကို ပြည့်စုံစေ၏။ ပြည့်စုံပြီးသော အဓိစိတ္တသိက္ခာသည် ဥပေက္ခာနိမိတ်ကို ပြည့်စုံစေ၏။ ပြည့်စုံပြီးသော ဥပေက္ခာနိမိတ်သည် အဗျာပါဒဝိတက်ကို ပြည့်စုံစေ၏။ ပြည့်စုံပြီးသော အဗျာပါဒဝိတက်သည် အညိန္ဒြေကို ပြည့်စုံစေ၏။ ပြည့်စုံပြီးသော အညိန္ဒြေသည် အဗျာပါဒကိုမှီသော ဥပစာရကို ပြည့်စုံစေ၏။ ပြည့်စုံပြီးသော အဗျာပါဒကိုမှီသော ဥပစာရသည် ဘဝကို ရှာမှီးခြင်းကို ပယ်၏။ ဘဝကို ရှာမှီးခြင်းကို ပယ်ခြင်းသည် သမာဓိက္ခန္ဓာကို ပြည့်စုံစေ၏။ Amoho kusalamūlaṃ bhāvanāmayipaññaṃ paripūreti, bhāvanāmayipaññā paripuṇṇā avitakkaavicāraṃ samādhiṃ paripūreti, avitakkaavicāro samādhi paripuṇṇo adhipaññāsikkhaṃ paripūreti, adhipaññāsikkhā paripuṇṇā paggahanimittaṃ paripūreti, paggahanimittaṃ paripuṇṇaṃ avihiṃsāvitakkaṃ paripūreti, avihiṃsāvitakko paripuṇṇo aññātāvindriyaṃ paripūreti, aññātāvindriyaṃ paripuṇṇaṃ avihiṃsūpavicāraṃ paripūreti, avihiṃsūpavicāro paripuṇṇo brahmacariyesanaṃ paripūreti, brahmacariyesanā paripuṇṇā paññākkhandhaṃ paripūreti. အမောဟတည်းဟူသော ကုသိုလ်မူလသည် ဘာဝနာမယိပညာကို ပြည့်စုံစေ၏။ ပြည့်စုံပြီးသော ဘာဝနာမယိပညာသည် ဝိတက်လည်းမရှိ ဝိစာရလည်းမရှိသော သမာဓိကို ပြည့်စုံစေ၏။ ပြည့်စုံပြီးသော ဝိတက်လည်းမရှိ ဝိစာရလည်းမရှိသော သမာဓိသည် အဓိပညာသိက္ခာကို ပြည့်စုံစေ၏။ ပြည့်စုံပြီးသော အဓိပညာသိက္ခာသည် ပဂ္ဂဟနိမိတ်ကို ပြည့်စုံစေ၏။ ပြည့်စုံပြီးသော ပဂ္ဂဟနိမိတ်သည် အဝိဟိံသာဝိတက်ကို ပြည့်စုံစေ၏။ ပြည့်စုံပြီးသော အဝိဟိံသာဝိတက်သည် အညာတာဝိန္ဒြေကို ပြည့်စုံစေ၏။ ပြည့်စုံပြီးသော အညာတာဝိန္ဒြေသည် အဝိဟိံသာကိုမှီသော ဥပစာရကို ပြည့်စုံစေ၏။ ပြည့်စုံပြီးသော အဝိဟိံသာကိုမှီသော ဥပစာရသည် မြတ်သောအကျင့်ကို ရှာမှီးခြင်းကို ပြည့်စုံစေ၏။ ပြည့်စုံပြီးသော မြတ်သောအကျင့်ကို ရှာမှီးခြင်းသည် ပညက္ခန္ဓာကို ပြည့်စုံစေ၏။ Iti ime tayo dhammā akusalapakkhikā kusalapakkhikā ca tikaniddesehi niddiṭṭhā tipukkhalanayassa disā nāma. Tassa pariyosānaṃ tayo vimokkhā appaṇihito suññato animitto, ayaṃ tipukkhalo nāma dutiyo nayo. ဤသို့လျှင် အကုသိုလ်အဖို့၌ဖြစ်ကုန်သော၊ ကုသိုလ်အဖို့၌ဖြစ်ကုန်သော ဤတရားသုံးပါးတို့သည် တိကကိုပြခြင်းတို့ဖြင့် ပြအပ်ကုန်သည်ဖြစ်၍ တိပုက္ခလနည်း၏ ဒိသာ (လမ်းကြောင်းများ) မည်ကုန်၏။ ထိုတိပုက္ခလနည်း၏ အဆုံးသည် အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခ၊ သုညတဝိမောက္ခ၊ အနိမိတ္တဝိမောက္ခ ဟူသော ဝိမောက္ခသုံးပါးတို့တည်း။ ဤသည်ကား တိပုက္ခလမည်သော ဒုတိယနည်းတည်း။ Tattha ye ime tayo puggalā ugghaṭitaññū vipañcitaññū neyyoti imesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ dve puggalā sukhāya paṭipadāya khippābhiññāya, sukhāya paṭipadāya dandhābhiññāya ca niyyanti, dveyeva puggalā dukkhāya paṭipadāya khippābhiññāya, dukkhāya paṭipadāya dandhābhiññāya ca niyyanti, ime cattāro. Te visesena dve honti diṭṭhicarito ca taṇhācarito ca. Ime [Pg.216] cattāro hutvā tayo honti, tayo hutvā dve honti. Imesaṃ dvinnaṃ puggalānaṃ ayaṃ saṃkileso – avijjā ca taṇhā ca ahirīkañca anottappañca asati ca asampajaññañca nīvaraṇāni ca saṃyojanāni ca ajjhosānañca abhiniveso ca ahaṃkāro ca mamaṃkāro ca assaddhiyañca dovacassatā ca kosajjañca ayonisomanasikāro ca vicikicchā ca avijjā ca asaddhammassavanañca asamāpatti ca. ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် ဥဂ္ဃဋိတညူ၊ ဝိပဉ္စိတညူ၊ နေယျ ဟူသော ဤပုဂ္ဂိုလ်သုံးဦးတို့၌ ပုဂ္ဂိုလ်နှစ်ဦးတို့သည် သုခါပဋိပဒါ ခိပ္ပါဘိည (ချမ်းသာသော အကျင့်ဖြင့် လျင်မြန်စွာ သိခြင်း) ဖြင့်လည်းကောင်း၊ သုခါပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိည (ချမ်းသာသော အကျင့်ဖြင့် နှေးကွေးစွာ သိခြင်း) ဖြင့်လည်းကောင်း ထွက်မြောက်ကုန်၏။ ပုဂ္ဂိုလ်နှစ်ဦးတို့သည်သာလျှင် ဒုက္ခာပဋိပဒါ ခိပ္ပါဘိည (ဆင်းရဲသော အကျင့်ဖြင့် လျင်မြန်စွာ သိခြင်း) ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဒုက္ခာပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိည (ဆင်းရဲသော အကျင့်ဖြင့် နှေးကွေးစွာ သိခြင်း) ဖြင့်လည်းကောင်း ထွက်မြောက်ကုန်၏၊ ဤသည်တို့ကား ပုဂ္ဂိုလ်လေးဦးတို့တည်း။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် အထူးအားဖြင့် ဒိဋ္ဌိစရိုက်ရှိသူနှင့် တဏှာစရိုက်ရှိသူဟူ၍ နှစ်မျိုးဖြစ်ကုန်၏။ ဤပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် လေးဦးဖြစ်၍ သုံးဦးဖြစ်ကုန်၏၊ သုံးဦးဖြစ်၍ နှစ်ဦးဖြစ်ကုန်၏။ ဤပုဂ္ဂိုလ်နှစ်ဦးတို့၏ ကိလေသာညစ်နွမ်းကြောင်းတရား (သံကိလေသ) ကား - အဝိဇ္ဇာလည်းကောင်း၊ တဏှာလည်းကောင်း၊ အဟိရိကလည်းကောင်း၊ အနောတ္တပ္ပလည်းကောင်း၊ အသတိလည်းကောင်း၊ အသမ္ပဇညလည်းကောင်း၊ နီဝရဏတို့လည်းကောင်း၊ သံယောဇဉ်တို့လည်းကောင်း၊ စွဲလမ်းခြင်း (အဇ္ဈောသာန) လည်းကောင်း၊ စွဲမြဲစွာနှလုံးသွင်းခြင်း (အဘိနိဝေသ) လည်းကောင်း၊ ငါဟူသော မာန် (အဟင်္ကာရ) လည်းကောင်း၊ ငါ့ဥစ္စာဟူသော မာန် (မမင်္ကာရ) လည်းကောင်း၊ မယုံကြည်ခြင်း (အဿဒ္ဓိယ) လည်းကောင်း၊ ပြောဆိုရခက်ခြင်း (ဒေါဝစဿတာ) လည်းကောင်း၊ ပျင်းရိခြင်း (ကောသဇ္ဇ) လည်းကောင်း၊ မသင့်တော်သဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်း (အယောနိသောမနသိကာရ) လည်းကောင်း၊ ဝိစိကိစ္ဆာလည်းကောင်း၊ အဝိဇ္ဇာလည်းကောင်း၊ သူတော်ကောင်းတရားကို မနာယူခြင်း (အသဒ္ဓမ္မဿဝန) လည်းကောင်း၊ သမာပတ်ကို မရခြင်း (အသမာပတ္တိ) လည်းကောင်း တည်း။ Tattha avijjā ca ahirīkañca asati ca nīvaraṇāni ca ajjhosānañca ahaṃkāro ca assaddhiyañca kosajjañca vicikicchā ca asaddhammassavanañca, ayaṃ ekā disā. ထိုတရားတို့တွင် အဝိဇ္ဇာလည်းကောင်း၊ အဟိရိကလည်းကောင်း၊ အသတိလည်းကောင်း၊ နီဝရဏတို့လည်းကောင်း၊ စွဲလမ်းခြင်းလည်းကောင်း၊ ငါဟူသောမာန်လည်းကောင်း၊ မယုံကြည်ခြင်းလည်းကောင်း၊ ပျင်းရိခြင်းလည်းကောင်း၊ ဝိစိကိစ္ဆာလည်းကောင်း၊ သူတော်ကောင်းတရားကို မနာယူခြင်းလည်းကောင်း၊ ဤအလုံးစုံသောတရားသည် ပထမဒိသာ (ပထမလမ်းကြောင်း) မည်၏။ Taṇhā ca anottappañca asampajaññañca saṃyojanāni ca abhiniveso ca mamaṃkāro ca dovacassatā ca ayonisomanasikāro ca avijjā ca asamāpatti ca, ayaṃ dutiyā disā. Dasannaṃ dukānaṃ dasa padāni paṭhamā disāti kātabbāni. Saṃkhittena atthaṃ ñāpenti paṭipakkhe kaṇhapakkhassa dasannaṃ dukānaṃ dasa padāni dutiyakāni, ayaṃ dutiyā disā. တဏှာလည်းကောင်း၊ အနောတ္တပ္ပလည်းကောင်း၊ အသမ္ပဇညလည်းကောင်း၊ သံယောဇဉ်တို့လည်းကောင်း၊ နှလုံးသွင်းမှားခြင်းလည်းကောင်း၊ ငါ့ဥစ္စာဟူသောမာန်လည်းကောင်း၊ ပြောဆိုရခက်ခြင်းလည်းကောင်း၊ မသင့်တော်သဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်းလည်းကောင်း၊ အဝိဇ္ဇာလည်းကောင်း၊ သမာပတ်ကို မရခြင်းလည်းကောင်း၊ ဤအလုံးစုံသောတရားသည် ဒုတိယဒိသာ (ဒုတိယလမ်းကြောင်း) မည်၏။ ဆယ်ပါးသော ဒုက်တို့တွင် ရှေးဦးစွာသော ဆယ်ပါးသော တရားအဖို့တို့ကို ပထမဒိသာဟူ၍ ပြုအပ်ကုန်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် မည်းညစ်သော အဖို့ရှိသောတရား (ကဏှပက္ခ) ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို အကျဉ်းအားဖြင့် ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို ရည်ညွှန်း၍ သိစေတတ်သော ပထမဒိသာဟူ၍ ပြုအပ်၏။ ဆယ်ပါးသော ဒုက်တို့တွင် နှစ်ခုမြောက်သော ဆယ်ပါးသော တရားအဖို့တို့ကို ဒုတိယဒိသာဟူ၍ ပြုအပ်၏၊ ဤသည်ကား ဒုတိယဒိသာမည်၏။ Tattha katamo kusalapakkho? Samatho ca vipassanā ca vijjā ca caraṇañca sati ca sampajaññañca hirī ca ottappañca ahaṃkārappahānañca mamaṃkārappahānañca sammāvāyāmo ca yonisomanasikāro ca sammāsati ca sammāsamādhi ca paññā ca nibbidā ca samāpatti ca saddhammassavanañca somanassañca dhammānudhammapaṭipatti ca. ထိုနန္ဒိယာဝဋ္ဋနည်း၌ ကုသိုလ်အဖို့သည် အဘယ်နည်းဟူမူကား - သမထလည်းကောင်း၊ ဝိပဿနာလည်းကောင်း၊ ဝိဇ္ဇာလည်းကောင်း၊ စရဏလည်းကောင်း၊ သတိလည်းကောင်း၊ သမ္ပဇညလည်းကောင်း၊ ဟိရီလည်းကောင်း၊ ဩတ္တပ္ပလည်းကောင်း၊ ငါဟူသောမာန်ကို ပယ်ခြင်းလည်းကောင်း၊ ငါ့ဥစ္စာဟူသောမာန်ကို ပယ်ခြင်းလည်းကောင်း၊ သမ္မာဝါယာမလည်းကောင်း၊ သင့်တော်သဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်းလည်းကောင်း၊ သမ္မာသတိလည်းကောင်း၊ သမ္မာသမာဓိလည်းကောင်း၊ ပညာလည်းကောင်း၊ နိဗ္ဗိဒါဉာဏ်လည်းကောင်း၊ သမာပတ်လည်းကောင်း၊ သူတော်ကောင်းတရားကို နာယူခြင်းလည်းကောင်း၊ သောမနဿလည်းကောင်း၊ လောကုတ္တရာတရားအားလျော်သော တရားကို ကျင့်ခြင်းလည်းကောင်း၊ ဤအလုံးစုံသော တရားသည် ကုသိုလ်အဖို့ မည်၏။ Dasannaṃ dukānaṃ samathādīni somanassapariyosānāni paṭhamāni dasa padāni paṭhamā disā, vipassanādīni dhammānudhammapaṭipattipariyosānāni dutiyāni dasa padāni dutiyā disā. Iti akusalapakkhe kusalapakkhe ca nandiyāvaṭṭassa nayassa catasso disā. ဆယ်ပါးသော ဒုက်တို့တွင် သမထအစရှိ၍ သောမနဿအဆုံးရှိသော ရှေးဦးစွာသော ဆယ်ပါးသော တရားအဖို့တို့သည် ပထမဒိသာမည်၏။ ဝိပဿနာအစရှိ၍ လောကုတ္တရာတရားအားလျော်သော တရားကို ကျင့်ခြင်းအဆုံးရှိသော နှစ်ခုမြောက်သော ဆယ်ပါးသော တရားအဖို့တို့သည် ဒုတိယဒိသာမည်၏။ ဤသို့လျှင် အကုသိုလ်အဖို့၌လည်းကောင်း၊ ကုသိုလ်အဖို့၌လည်းကောင်း နန္ဒိယာဝဋ္ဋနည်း၏ လေးပါးသော ဒိသာတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ Tāsu kusalapakkhe samathādīhi akusalapakkhe taṇhādayo pahānaṃ gacchanti, tesaṃ pahānā rāgavirāgā cetovimutti, kusalapakkhe vipassanādīhi akusalapakkhe avijjādayo pahānaṃ gacchanti, tesaṃ pahānā avijjāvirāgā paññāvimutti. Iti imā dve vimuttiyo nandiyāvaṭṭanaye pariyosānaṃ. ထိုလေးပါးသော ဒိသာဖြစ်သော တရားတို့တွင် ကုသိုလ်အဖို့၌ သမထအစရှိသည်တို့ဖြင့် အကုသိုလ်အဖို့၌ တဏှာအစရှိသည်တို့သည် ပယ်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏။ ထိုတဏှာအစရှိသည်တို့ကို ပယ်ခြင်းကြောင့် ရာဂကင်းရာဖြစ်သော စေတောဝိမုတ္တိ (အနာဂါမိဖိုလ်) ဖြစ်၏။ ကုသိုလ်အဖို့၌ ဝိပဿနာအစရှိသည်တို့ဖြင့် အကုသိုလ်အဖို့၌ အဝိဇ္ဇာအစရှိသည်တို့သည် ပယ်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏။ ထိုအဝိဇ္ဇာအစရှိသည်တို့ကို ပယ်ခြင်းကြောင့် အဝိဇ္ဇာကင်းရာဖြစ်သော ပညာဝိမုတ္တိ (အရဟတ္တဖိုလ်) ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤဝိမုတ္တိနှစ်ပါးတို့သည် နန္ဒိယာဝဋ္ဋနည်း၏ အဆုံးဖြစ်ကုန်၏။ Tattha [Pg.217] taṇhā avijjā samatho vipassanāti cattāri padāni, tesu aṭṭhārasa mūlapadāni samosaranti. Kathaṃ? Samatho ca alobho ca adoso ca asubhasaññā ca dukkhasaññā cāti imāni pañca padāni samathaṃ bhajanti, vipassanā ca amoho ca aniccasaññā ca anattasaññā cāti imāni cattāri padāni vipassanaṃ bhajanti. Evaṃ nava padāni kusalāni dvīsu padesu samosaranti. Taṇhā ca lobho ca doso ca subhasaññā ca sukhasaññā cāti imāni pañca padāni taṇhaṃ bhajanti, avijjā ca moho ca niccasaññā ca attasaññā cāti imāni cattāri padāni avijjaṃ bhajanti. Evaṃ nava padāni akusalāni dvīsu padesu samosaranti. Iti tipukkhalo ca sīhavikkīḷito ca nandiyāvaṭṭanayaṃ anuppavisanti. ထိုနန္ဒိယာဝဋ္ဋနည်း၌ တဏှာ၊ အဝိဇ္ဇာ၊ သမထ၊ ဝိပဿနာ ဟူ၍ လေးပါးသော မူလပုဒ်တို့ ရှိကုန်၏။ ထိုလေးပါးသော မူလပုဒ်တို့၌ တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော မူလပုဒ်တို့သည် စုဝေးကုန်၏။ အဘယ်သို့ စုဝေးကုန်သနည်းဟူမူကား - သမထလည်းကောင်း၊ အလောဘလည်းကောင်း၊ အဒေါသလည်းကောင်း၊ အသုဘသညာလည်းကောင်း၊ ဒုက္ခသညာလည်းကောင်း၊ ဤငါးပါးသော မူလပုဒ်တို့သည် သမထသို့ ဆည်းကပ်ကုန်၏။ ဝိပဿနာလည်းကောင်း၊ အမောဟလည်းကောင်း၊ အနိစ္စသညာလည်းကောင်း၊ အနတ္တသညာလည်းကောင်း၊ ဤလေးပါးသော မူလပုဒ်တို့သည် ဝိပဿနာသို့ ဆည်းကပ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ကိုးပါးသော ကုသိုလ်မူလပုဒ်တို့သည် နှစ်ပါးသော မူလပုဒ်တို့၌ စုဝေးကုန်၏။ တဏှာလည်းကောင်း၊ လောဘလည်းကောင်း၊ ဒေါသလည်းကောင်း၊ သုဘသညာလည်းကောင်း၊ သုခသညာလည်းကောင်း၊ ဤငါးပါးသော မူလပုဒ်တို့သည် တဏှာသို့ ဆည်းကပ်ကုန်၏။ အဝိဇ္ဇာလည်းကောင်း၊ မောဟလည်းကောင်း၊ နိစ္စသညာလည်းကောင်း၊ အတ္တသညာလည်းကောင်း၊ ဤလေးပါးသော မူလပုဒ်တို့သည် အဝိဇ္ဇာသို့ ဆည်းကပ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ကိုးပါးသော အကုသိုလ်မူလပုဒ်တို့သည် နှစ်ပါးသော မူလပုဒ်တို့၌ စုဝေးကုန်၏။ ဤသို့လျှင် တိပုက္ခလနည်းသည်လည်းကောင်း၊ သီဟဝိက္ကီဠိတနည်းသည်လည်းကောင်း နန္ဒိယာဝဋ္ဋနည်းသို့ သက်ဝင်ကုန်၏။ Kathaṃ tipukkhale naye itare dve nayā anuppavisanti? Vipassanā ca amoho ca aniccasaññā ca anattasaññā cāti imāni cattāri padāni amoho, samatho ca alobho ca asubhasaññā ca dukkhasaññā cāti imāni cattāri padāni alobho, adoso adoso eva. Evaṃ nava padāni kusalāni tīsu padesu samosaranti. Taṇhā ca lobho ca subhasaññā ca sukhasaññā cāti imāni cattāri padāni lobho, avijjā ca moho ca niccasaññā ca attasaññā cāti imāni cattāri padāni moho, doso doso eva. Evaṃ nava padāni akusalāni tīsu padesu samosaranti. Iti tipukkhale naye itare dve nayā anuppavisanti. တိပုက္ခလနည်း၌ ဤတိပုက္ခလနည်းမှတစ်ပါးကုန်သော အခြားနည်းနှစ်ပါးတို့သည် မည်သို့ဝင်ရောက်ကုန်သနည်းဟူမူ - ဝိပဿနာ၊ အမောဟ၊ အနိစ္စသညာ၊ အနတ္တသညာ ဟူသော ဤတရားလေးပါးတို့သည် 'အမောဟ' မည်၏။ သမထ၊ အလောဘ၊ အသုဘသညာ၊ ဒုက္ခသညာ ဟူသော ဤတရားလေးပါးတို့သည် 'အလောဘ' မည်၏။ အဒေါသသည် အဒေါသသာ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ကုသိုလ်တရား ကိုးပါးတို့သည် တရားသုံးပါး၌ ပေါင်းဆုံဝင်ရောက်ကုန်၏။ တဏှာ၊ လောဘ၊ သုဘသညာ၊ သုခသညာ ဟူသော ဤတရားလေးပါးတို့သည် 'လောဘ' မည်၏။ အဝိဇ္ဇာ၊ မောဟ၊ နိစ္စသညာ၊ အတ္တသညာ ဟူသော ဤတရားလေးပါးတို့သည် 'မောဟ' မည်၏။ ဒေါသသည် ဒေါသသာ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် အကုသိုလ်တရား ကိုးပါးတို့သည် တရားသုံးပါး၌ ပေါင်းဆုံဝင်ရောက်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် တိပုက္ခလနည်း၌ အခြားသော နည်းနှစ်ပါးတို့သည် ဝင်ရောက်ကုန်၏။ Kathaṃ catūsu padesu aṭṭhārasa mūlapadāni samosaranti? Taṇhā ca subhasaññā ca, ayaṃ paṭhamo vipallāso. Lobho ca sukhasaññā ca, ayaṃ dutiyo vipallāso. Avijjā ca niccasaññā ca, ayaṃ tatiyo vipallāso. Moho ca attasaññā ca, ayaṃ catuttho vipallāso. Iti nava padāni akusalāni catūsu padesu samosaranti. Samatho ca asubhasaññā ca paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ, alobho ca dukkhasaññā ca dutiyaṃ satipaṭṭhānaṃ, vipassanā ca aniccasaññā ca tatiyaṃ satipaṭṭhānaṃ, amoho ca anattasaññā ca catutthaṃ satipaṭṭhānaṃ. Iti nava padāni kusalāni catūsu padesu samosaranti. Evaṃ sīhavikkīḷitanaye itare dve nayā anuppavisanti. Tiṇṇañhi nayānaṃ yā bhūmiyo gocaro, so ekekaṃ nayaṃ [Pg.218] anuppavisati. Tasmā ekekassa nayassa akusale vā dhamme viññāte kusale vā paṭipakkho anvesitabbo. Paṭipakkhaṃ anvesitvā so nayo niddisitabbo. Tamhi naye niddiṭṭhe yathā ekamhi naye itaresaṃ nayānaṃ mūlapadāni anuppaviṭṭhāni, tato tato nīharitvā niddisitabbāni. Ekekasmiñhi naye aṭṭhārasa mūlapadāni anuppaviṭṭhāni. မူလပုဒ်လေးပါးတို့၌ မူလပုဒ်တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးတို့သည် မည်သို့ပေါင်းဆုံဝင်ရောက်ကုန်သနည်းဟူမူ - တဏှာနှင့် သုဘသညာ ဤတရားနှစ်ပါးသည် ပထမဝိပလ္လာသမည်၏။ လောဘနှင့် သုခသညာ ဤတရားနှစ်ပါးသည် ဒုတိယဝိပလ္လာသမည်၏။ အဝိဇ္ဇာနှင့် နိစ္စသညာ ဤတရားနှစ်ပါးသည် တတိယဝိပလ္လာသမည်၏။ မောဟနှင့် အတ္တသညာ ဤတရားနှစ်ပါးသည် စတုတ္ထဝိပလ္လာသမည်၏။ ဤသို့လျှင် အကုသိုလ်တရားကိုးပါးတို့သည် လေးပါးသောပုဒ်တို့၌ ပေါင်းဆုံဝင်ရောက်ကုန်၏။ သမထနှင့် အသုဘသညာသည် ပထမသတိပဋ္ဌာန်မည်၏၊ အလောဘနှင့် ဒုက္ခသညာသည် ဒုတိယသတိပဋ္ဌာန်မည်၏၊ ဝိပဿနာနှင့် အနိစ္စသညာသည် တတိယသတိပဋ္ဌာန်မည်၏၊ အမောဟနှင့် အနတ္တသညာသည် စတုတ္ထသတိပဋ္ဌာန်မည်၏။ ဤသို့လျှင် ကုသိုလ်တရားကိုးပါးတို့သည် လေးပါးသောပုဒ်တို့၌ ပေါင်းဆုံဝင်ရောက်ကုန်၏။ ဤသို့ သီဟဝိက္ကီဠိတနည်း၌ အခြားသော နည်းနှစ်ပါးတို့သည် ဝင်ရောက်ကုန်၏။ အကြောင်းမူကား နည်းသုံးပါးတို့၏ အကြင်ဘုံ ကျက်စားရာအရာသည် ရှိ၏၊ ထိုဘုံအရာသည် တစ်ပါးပါးသော နည်းသို့ ဝင်ရောက်၏။ ထို့ကြောင့် တစ်ပါးပါးသောနည်း၌ အကုသိုလ်တရားကို သိအပ်သည်ရှိသော် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ကုသိုလ်တရားကို ရှာဖွေအပ်၏။ ကုသိုလ်တရားကို သိအပ်သည်ရှိသော် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော အကုသိုလ်တရားကို ရှာဖွေအပ်၏။ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားကို ရှာဖွေ၍ ထိုနည်းကို ညွှန်ပြအပ်၏။ ထိုနည်းကို ညွှန်ပြအပ်သော် တစ်ခုသောနည်း၌ အခြားသော နည်းတို့၏ မူလပုဒ်တို့သည် ဝင်ရောက်ကုန်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ထိုထိုဝင်ရာဖြစ်သော နည်းမှ ထုတ်နုတ်၍ ပြသအပ်ကုန်၏။ အကြောင်းမူကား တစ်ခုတစ်ခုသော နည်း၌ မူလပုဒ်တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးတို့သည် ဝင်ရောက်ကုန်၏။ Tattha ekekasmiṃ dhamme viññāte sabbe dhammā viññātā honti. Imesaṃ tiṇṇaṃ nayānaṃ sīhavikkīḷitassa nayassa cattāri phalāni pariyosānaṃ paṭhamāya disāya paṭhamaṃ phalaṃ, dutiyāya disāya dutiyaṃ phalaṃ, tatiyāya disāya tatiyaṃ phalaṃ, catutthāya disāya catutthaṃ phalaṃ pariyosānaṃ. ထိုတစ်ခုတစ်ခုသော နည်း၌ တစ်ပါးပါးသော တရားကို သိအပ်သည်ရှိသော် အလုံးစုံသော တရားတို့ကို သိအပ်သည်မည်၏။ ဤနည်းသုံးပါးတို့တွင် သီဟဝိက္ကီဠိတနည်း၏ အဆုံးသည် ဖိုလ်လေးပါး ဖြစ်၏။ ပထမဒိသာ၏အဆုံးသည် ပထမဖိုလ် ဖြစ်၏၊ ဒုတိယဒိသာ၏အဆုံးသည် ဒုတိယဖိုလ် ဖြစ်၏၊ တတိယဒိသာ၏အဆုံးသည် တတိယဖိုလ် ဖြစ်၏၊ စတုတ္ထဒိသာ၏အဆုံးသည် စတုတ္ထဖိုလ် ဖြစ်၏။ Tipukkhalassa nayassa tayo vimokkhā pariyosānaṃ paṭhamāya disāya appaṇihito, dutiyāya suññato, tatiyāya animitto vimokkho pariyosānaṃ. တိပုက္ခလနည်း၏ အဆုံးသည် ဝိမောက္ခသုံးပါး ဖြစ်၏။ ပထမဒိသာ၏အဆုံးသည် အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခ ဖြစ်၏၊ ဒုတိယဒိသာ၏အဆုံးသည် သုညတဝိမောk္ခ ဖြစ်၏၊ တတိယဒိသာ၏အဆုံးသည် အနိမိတ္တဝိမောက္ခ ဖြစ်၏။ Nandiyāvaṭṭassa nayassa dve vimuttiyo pariyosānaṃ paṭhamāya disāya taṇhāvirāgā cetovimutti, dutiyāya disāya avijjāvirāgā paññāvimutti pariyosānaṃ. Imesu tīsu nayesu yā aṭṭhārasannaṃ padānaṃ ālocanā, ayaṃ disālocano nayo. Yā āloketvā kusalapakkhe akusalapakkhe ca ‘‘ayaṃ dhammo imaṃ dhammaṃ bhajatī’’ti jānantena sammā yojanā, ayaṃ aṅkuso nayoti ime pañca nayā. နန္ဒိယာဝဋ္ဋနည်း၏ အဆုံးသည် ဝိမုတ္တိနှစ်ပါး ဖြစ်၏။ ပထမဒိသာ၏အဆုံးသည် တဏှာဝိရာဂ စေတောဝိမုတ္တိ ဖြစ်၏၊ ဒုတိယဒိသာ၏အဆုံးသည် အဝိဇ္ဇာဝိရာဂ ပညာဝိမုတ္တိ ဖြစ်၏။ ဤနည်းသုံးပါးတို့၌ မူလပုဒ်တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးတို့ကို ကြည့်ရှုခြင်းသည် 'ဒိသာလောစနနည်း' မည်၏။ ထိုသို့ ကြည့်ရှု၍ ကုသိုလ်အဖို့၌လည်းကောင်း၊ အကုသိုလ်အဖို့၌လည်းကောင်း 'ဤတရားသည် ဤတရားသို့ ဆည်းကပ်၏' ဟု သိသဖြင့် ကောင်းစွာ ညီညွတ်စွာ ယှဉ်စပ်ခြင်းသည် 'အင်ကုသနည်း' မည်၏။ ဤသို့လျှင် ဤနည်းတို့သည် ငါးပါး ဖြစ်ကုန်၏။ Nayasamuṭṭhānavāravaṇṇanā niṭṭhitā. နယသမုဋ္ဌာနဝါရ အဖွင့် ပြီးပြီ။ Sāsanapaṭṭhānavāravaṇṇanā သာသနပဋ္ဌာနဝါရ အဖွင့်။ 89. Evaṃ sabbathā nayasamuṭṭhānaṃ vibhajitvā idāni sāsanapaṭṭhānaṃ vibhajanto yasmā saṅgahavārādīsu mūlapadeheva paṭṭhānaṃ saṅgahetvā sarūpato na dassitaṃ, tasmā yathā mūlapadehi paṭṭhānaṃ niddhāretabbaṃ, evaṃ paṭṭhānatopi mūlapadāni niddhāretabbānīti dassanatthaṃ ‘‘aṭṭhārasa mūlapadā kuhiṃ daṭṭhabbā? Sāsanapaṭṭhāne’’ti āha. Mūlapadasāsanapaṭṭhānānañhi aññamaññasaṅgaho pubbe dassito evāti. Atha sāsanapaṭṭhānanti ko vacanattho? Sāsanassa paṭṭhānanti sāsanapaṭṭhānaṃ, sāsanaṃ [Pg.219] desanā, tassā veneyyajjhāsayānurūpaṃ tesaṃ hitasukhanipphādanatthaṃ pakārehi ṭhānaṃ pavatti sāsanapaṭṭhānaṃ. Idha pana tassa tathābhāvadīpanaṃ ‘‘sāsanapaṭṭhāna’’nti veditabbaṃ. Atha vā sāsanaṃ adhisīlasikkhādayo. Tesaṃ pavattanupāyabhāvato patiṭṭhahanti etehīti paṭṭhānāni, saṃkilesādidhammā. Tesaṃ pavedanato tadupacārena suttāni paṭṭhānāni. Tesaṃ pana samūhabhāvato ayaṃ pakaraṇappadeso paṭṭhānaṃ nāma. ၈၉. ဤသို့ အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် နယသမုဋ္ဌာန်ကို ဝေဖန်ပြီး၍ ယခုအခါ၌ သာသနပဋ္ဌာန်ကို ဝေဖန်တော်မူသော အရှင်မဟာကစ္စည်းမထေရ်သည် သင်္ဂြိုဟ်ဝါရ အစရှိသည်တို့၌ မူလပုဒ်တို့ဖြင့်သာလျှင် သာသနပဋ္ဌာန်ကို သင်္ဂြိုဟ်၍ သရုပ်အားဖြင့် မပြသအပ်သောကြောင့်၊ မူလပုဒ်တို့မှ သာသနပဋ္ဌာန်ကို ထုတ်ယူပြသရမည်ကဲ့သို့ ထို့အတူ သာသနပဋ္ဌာန်မှလည်း မူလပုဒ်တို့ကို ထုတ်ယူပြသရမည်ဖြစ်ကြောင်း ပြသလိုသောကြောင့် 'တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော မူလပုဒ်တို့ကို အဘယ်၌ သိမြင်ရမည်နည်း၊ သာသနပဋ္ဌာန်၌တည်း' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အကြောင်းမူကား မူလပုဒ်နှင့် သာသနပဋ္ဌာန်တို့၏ အချင်းချင်း သင်္ဂြိုဟ်ခြင်းကို ရှေးကပင် ပြသအပ်ပြီး ဖြစ်သောကြောင့် မူလပုဒ်နှင့် သာသနပဋ္ဌာန်တို့ကို အချင်းချင်းမှ ထုတ်ယူပြသအပ်ကုန်၏။ 'သာသနပဋ္ဌာန' ဟူသော ဤပုဒ်၌ ပုဒ်၏အနက်ကား အဘယ်နည်းဟူမူ - သာသနာ (ဒေသနာ) ၏ အပြားအားဖြင့် ဖြစ်ခြင်းသည် သာသနပဋ္ဌာန မည်၏။ သာသနာဟူသည် ဒေသနာတည်း။ ထိုဒေသနာတည်းဟူသော သာသနာသည် ဝေနေယျတို့၏ အလိုအဇ္ဈာသယအားလျော်စွာ၊ ထိုဝေနေယျတို့၏ စီးပွားချမ်းသာကို ပြီးစေခြင်းငှာ အပြားအမျိုးမျိုးတို့ဖြင့် တည်နေဖြစ်ခြင်းသည် 'သာသနပဋ္ဌာန' မည်၏။ ဤကျမ်း၌မူကား ထိုဒေသနာဟု ဆိုအပ်သော ပရိယတ္တိသာသနာ၏ ထိုသို့ သံကိလေသဘာဂိယ အစရှိသော အပြားအားဖြင့် တည်ရှိပုံကို ပြခြင်းကို 'သာသနပဋ္ဌာန်' ဟူ၍ သိအပ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့်သော် အဓိသီလသိက္ခာ အစရှိသည်တို့သည် သာသနာမည်၏။ ထိုအဓိသီလသိက္ခာ အစရှိသည်တို့၏ ဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ဤသံကိလေသ အစရှိသော တရားတို့ဖြင့် တည်ကုန်၏ဟူသော အနက်ဖြင့် သံကိလေသ အစရှိသော တရားတို့သည် 'ပဋ္ဌာန်များ' မည်ကုန်၏။ ထိုသံkိလေသ အစရှိသော တရားတို့ကို ဟောကြားတတ်သောကြောင့် ထိုသံကိလေသ အစရှိသော တရားတို့၏ အမည်ကို သုတ်တို့၌ တင်စား၍ ခေါ်ဝေါ်သောအားဖြင့် သုတ်တို့သည် 'ပဋ္ဌာန်များ' မည်ကုန်၏။ ထိုသုတ်တို့၏ အပေါင်းဖြစ်သောကြောင့် ဤကျမ်းအပိုင်းအခြားသည် 'ပဋ္ဌာန်' မည်၏။ Aparo nayo – kenaṭṭhena paṭṭhānaṃ? Paṭṭhitaṭṭhena gamanaṭṭhenāti attho. ‘‘Ye te goṭṭhā paṭṭhitagāvo’’ti (ma. ni. 1.156) āgataṭṭhānasmiñhi yena paṭṭhānena te ‘‘goṭṭhā paṭṭhitagāvo’’ti vuttā, taṃ atthato gamanaṃ hoti. Iti nātivitthāritanayesu hāranayesu anissaṅgagamanassa desanāñāṇassa saṃkilesabhāgiyādilokiyādibhedesu tadubhayavomissakabhedesu ca vitthāritanayalābhato nissaṅgavasena pavattagamanattā te saṃkilesabhāgiyādayo lokiyādayo ca visuṃ visuṃ vomissā ca adhikaraṇavasena paṭṭhānaṃ nāma. Tesaṃ pakāsanato ayaṃ pakaraṇappadeso paṭṭhānanti veditabbaṃ. တစ်နည်းအားဖြင့် အဘယ်အနက်ကြောင့် ပဋ္ဌာန်မည်သနည်းဟူမူ သွားရာဖြစ်သော သဘော (ဖြစ်ပေါ်ပျံ့နှံ့ရာသဘော) ကြောင့် ပဋ္ဌာန်မည်၏။ သွားခြင်းအနက်ဟူသည် ဤအနက်ပင်တည်း။ 'နွားတို့သွားရာဖြစ်သော အကြင်နွားခြံတို့သည် ရှိကုန်၏' ဟု လာရှိသော ပါဠိတော်၌ အကြင်ပဋ္ဌာန်ကြောင့် ထိုနွားခြံတို့ကို 'နွားတို့သွားရာခြံ' ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုပဋ္ဌာန်သည် အနက်အားဖြင့် သွားခြင်း (ဖြစ်ပေါ်ပျံ့နှံ့ခြင်း) ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် အလွန်မကျယ်သောနည်းရှိကုန်သော ဟာရနယတို့၌ ငြိစွန်းခြင်းမရှိဘဲ လွတ်လပ်စွာ သွားခြင်းရှိသော ဒေသနာဉာဏ်၏ သံကိလေသဘာဂိယ အစရှိသော လောကီအပြားတို့၌လည်းကောင်း၊ ထိုသံကိလေသဘာဂိယ စသော နှစ်ပါးတို့နှင့် ရောနှောသောအပြားတို့၌လည်းကောင်း ကျယ်ဝန်းသောနည်းကို ရသောကြောင့် မငြိစွန်းသောအားဖြင့် ဤသံကိလေသဘာဂိယ စသောသုတ်တို့၌ ဖြစ်သော သွားခြင်းရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ထိုသံကိလေသဘာဂိယ စသည်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ထိုလောကီ စသည်တို့သည်လည်းကောင်း အသီးသီးလည်းကောင်း၊ ရောနှော၍လည်းကောင်း အရာဌာန၏ အစွမ်းဖြင့် 'ပဋ္ဌာန်' မည်၏။ ထိုတရားတို့ကို ထင်ရှားပြသခြင်းကြောင့် ဤကျမ်းအပိုင်းအခြားသည် 'ပဋ္ဌာန်' မည်၏ဟု သိအပ်၏။ ‘‘Saṃkilesabhāgiya’’ntiādīsu saṃkilissati etenāti saṃkileso. Saṃkilesabhāge saṃkilesakoṭṭhāse pavattaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ. Vāsanā puññabhāvanā, vāsanābhāge pavattaṃ vāsanābhāgiyaṃ, vāsanaṃ bhajāpetīti vā vāsanābhāgiyaṃ. Nibbijjhanaṃ lobhakkhandhādīnaṃ padālanaṃ nibbedho. Nibbedhabhāge pavattaṃ, nibbedhaṃ bhajāpetīti vā nibbedhabhāgiyaṃ. Pariniṭṭhitasikkhādhammā asekkhā, asekkhabhāve pavattaṃ, asekkhe bhajāpetīti vā asekkhabhāgiyaṃ. Tesu yattha taṇhādisaṃkileso vibhatto, idaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ. Yattha dānādipuññakiriyavatthu vibhattaṃ, idaṃ vāsanābhāgiyaṃ. Yattha sekkhā sīlakkhandhādayo vibhattā, idaṃ nibbedhabhāgiyaṃ. Yattha pana asekkhā sīlakkhandhādayo vibhattā, idaṃ asekkhabhāgiyaṃ. Itarāni tesaṃ vomissakanayavasena vuttāni. “သံကိလေသဘာဂိယ” စသည်တို့၌ ဤတရားဖြင့် ညစ်ညူးတတ်သောကြောင့် “သံကိလေသ” မည်၏။ ညစ်ညူးကြောင်းဖြစ်သော အဖို့အစု၌ ဖြစ်သောတရားသည် “သံကိလေသဘာဂိယ” မည်၏။ ကောင်းမှုပွားခြင်းသည် “ဝါသနာ” မည်၏။ ကောင်းမှုပွားခြင်းအဖို့၌ ဖြစ်သောတရားသည် “ဝါသနာဘာဂိယ” မည်၏။ သို့မဟုတ် ကောင်းမှုပွားခြင်းသို့ ဆည်းကပ်စေတတ်သောကြောင့် “ဝါသနာဘာဂိယ” မည်၏။ လောဘအစုစသည်တို့ကို ဖောက်ခွဲဖျက်ဆီးခြင်းသည် “နိဗ္ဗေဓ” မည်၏။ ဖောက်ခွဲဖျက်ဆီးခြင်းအဖို့၌ ဖြစ်သောတရားသည်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ဖောက်ခွဲဖျက်ဆီးခြင်းသို့ ဆည်းကပ်စေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း “နိဗ္ဗေဓဘာဂိယ” မည်၏။ ကျင့်ကြံအားထုတ်မှု ပြီးစီးပြီးဖြစ်သော တရားတို့သည် “အသေက္ခ” မည်ကုန်၏။ ပြီးစီးသော ကျင့်ဝတ်ရှိသော တရားအဖို့၌ ဖြစ်သောတရားသည်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် အသေက္ခတရားတို့သို့ ဆည်းကပ်စေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း “အသေက္ခဘာဂိယ” မည်၏။ ထိုသုတ်တို့အနက် တဏှာစသော ညစ်ညူးကြောင်းတရားကို ဝေဖန်ဟောကြားရာသုတ်သည် “သံကိလေသဘာဂိယသုတ်” မည်၏။ ဒါနစသော ကောင်းမှုပြုဖွယ်ဝတ္ထုကို ဝေဖန်ဟောကြားရာသုတ်သည် “ဝါသနာဘာဂိယသုတ်” မည်၏။ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သီလအစုစသည်တို့ကို ဝေဖန်ဟောကြားရာသုတ်သည် “နိဗ္ဗေဓဘာဂိယသုတ်” မည်၏။ အသေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သီလအစုစသည်တို့ကို ဝေဖန်ဟောကြားရာသုတ်သည်ကား “အသေက္ခဘာဂိယသုတ်” မည်၏။ ဤမှတစ်ပါးသော သုတ်တို့ကို ထိုသံကိလေသဘာဂိယစသည်တို့၏ ရောနှောသောနည်းလမ်းအားဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်ကုန်၏။ Tāni pana cha dukā cattāro tikā ekaṃ catukkaṃ aparampi ekaṃ catukkanti dvādasa honti. Tesu cattāro dukā dve ca tikā uddhaṭā, itare [Pg.220] na uddhaṭā, anuddharaṇe kāraṇaṃ natthi. Iminā nayena tepi gahetuṃ sakkāti pāḷiyaṃ saṃkhittāti daṭṭhabbaṃ. Tathā hi vakkhati – ‘‘imāni cattāri suttāni, sādhāraṇāni katāni aṭṭha bhavantī’’tiādi. Tattha yasmā katthaci sutte taṇhāsaṃkilesova niddisīyati, katthaci diṭṭhisaṃkilesova, katthaci duccaritasaṃkilesova niddisīyati, tasmā saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ tidhā vibhajitvā uddiṭṭhaṃ ‘‘taṇhāsaṃkilesabhāgiyaṃ sutta’’ntiādinā. Tathā vodānaṃ nāma saṃkilese sati hotīti vodānabhāgiyaṃ suttaṃ saṃkilesavibhāgena tidhāva uddiṭṭhaṃ ‘‘taṇhāvodānabhāgiyaṃ sutta’’ntiādinā. Taṃ pana atthato vāsanābhāgiyādi eva hoti. Ayañca nayo kesuci potthakesu natthi. ထိုရောနှောသော သုတ်တို့သည် ဒုက်ခြောက်ခု၊ တိတ်လေးခု၊ စတုက္ကတစ်ခုနှင့် အခြားသော စတုက္ကတစ်ခုအားဖြင့် တစ်ဆယ့်နှစ်သုတ် ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုသုတ်တို့အနက် ဒုက်လေးခုနှင့် တိတ်နှစ်ခုတို့ကိုသာ ထုတ်ပြအပ်ကုန်၏၊ ကြွင်းသော တိတ်ဒုက်တို့ကို မထုတ်ပြအပ်ကုန်။ မထုတ်ပြခြင်း၌ အခြားအကြောင်းမရှိ။ ဤနည်းလမ်းအတိုင်း ထိုမထုတ်ပြအပ်သော တိတ်ဒုက်တို့ကိုလည်း သိယူနိုင်သောကြောင့် ပါဠိတော်၌ အကျဉ်းချုံ့ထားခြင်းဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင်လျှင် “ဤသုတ်လေးခုတို့ကို ရောနှောဆက်ဆံအောင် ပြုအပ်ကုန်သည်ရှိသော် ရှစ်သုတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏” စသည်ဖြင့် ရှေ့၌ ဟောကြားတော်မူလတ္တံ့။ ထိုသုတ်တို့တွင် အချို့သောသုတ်၌ တဏှာညစ်ညူးခြင်းကိုသာ ပြအပ်၏၊ အချို့၌ ဒိဋ္ဌိညစ်ညူးခြင်းကိုသာ ပြအပ်၏၊ အချို့၌ ဒုစရိုက်ညစ်ညူးခြင်းကိုသာ ပြအပ်၏။ ထို့ကြောင့် သံကိလေသဘာဂိယသုတ်ကို သုံးမျိုးခွဲခြား၍ “တဏှာသံကိလေသဘာဂိယသုတ်” စသည်ဖြင့် ညွှန်းဆိုအပ်၏။ ထို့အတူ စင်ကြယ်ခြင်း (ဝေါဒါန) မည်သည် ညစ်ညူးခြင်းရှိမှသာ ဖြစ်ပေါ်နိုင်သဖြင့် ဝေါဒါနဘာဂိယသုတ်ကို ညစ်ညူးခြင်းတရားကို ခွဲခြားပြသခြင်းအားဖြင့် “တဏှာဝေါဒါနဘာဂိယသုတ်” စသည်ဖြင့် သုံးမျိုးခွဲခြားကာ ညွှန်းဆိုအပ်၏။ ထိုဝေါဒါနဘာဂိယသုတ်သည်ကား အနက်သဘောအရ ဝါသနာဘာဂိယစသော သုတ်သာလျှင် ဖြစ်၏။ ဤနည်းလမ်းသည် အချို့သော ပေစာမူတို့၌ မရှိပေ။ ‘‘Tattha saṃkileso tividho’’tiādi saṃkilesapaṭipakkhato samathādiniddhāraṇavasena vāsanābhāgiyādisuttānaṃ visayadassanatthaṃ āraddhaṃ. Tattha yadi āsatti uppajjati bhavesūti bhavesu chandarāgaṃ pajahituṃ asakkontassa yadi bhavapatthanā uppajjati. Evaṃ sāyanti evamassa puggalassa ayaṃ samathavipassanābhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthu bhavati pujjabhavaphalanibbattanato. Tatrūpapattiyā saṃvattatīti tatra tatra bhave upapattiyā saṃvattati. Imāni cattāri suttānīti imāni saṃkilesabhāgiyādīni cattāri suttāni. Sādhāraṇāni katānīti saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca, saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca, saṃkilesabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca, vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañcāti evaṃ padantarasaṃyojanavasena missitāni katāni. Aṭṭha bhavantīti purimāni cattāri imāni cattārīti evaṃ aṭṭha bhavanti. “ထို၌ သံကိလေသသည် သုံးမျိုးရှိ၏” စသော စကားရပ်ကို ညစ်ညူးကြောင်းတရား၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော သမထစသည်တို့ကို ထုတ်ပြခြင်းဖြင့် ဝါသနာဘာဂိယစသော သုတ်တို့၏ အရာနယ်ပယ်ကို ပြသရန် စတင်အပ်၏။ ထိုစကား၌ “အကယ်၍ ဘဝတို့၌ တပ်မက်ခြင်းဖြစ်ပေါ်အံ့” ဟူသည်မှာ ဘဝတို့၌ ဆန္ဒရာဂကို မပယ်စွန့်နိုင်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား အကယ်၍ ဘဝကို တောင့်တမှု ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့လျှင်ဟု ဆိုလိုသည်။ “ဤသို့ ဖြစ်သည်ရှိသော်” ဟူသည်မှာ ဤသို့ဖြစ်ခဲ့လျှင် ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ပူဇော်အပ်သော ဘဝအကျိုးကို ဖြစ်ထွန်းစေတတ်သောကြောင့် ဤသမထဝိပဿနာဘာဝနာမယဖြစ်သော ကောင်းမှုပြုဖွယ်ဝတ္ထုသည် ဖြစ်၏။ “ထိုဘဝ၌ ဖြစ်ခြင်းငှာ ဖြစ်၏” ဟူသည်မှာ ထိုထိုဘဝ၌ ဖြစ်ခြင်းငှာ ဖြစ်ပေါ်စေ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ “ဤသုတ်လေးခုတို့” ဟူသည်မှာ ဤသံကိလေသဘာဂိယစသော သုတ်လေးခုတို့ကို ဆိုလိုသည်။ “ဆက်ဆံရောနှောအောင် ပြုအပ်ကုန်သည်ရှိသော်” ဟူသည်မှာ သံကိလေသဘာဂိယလည်းဖြစ် ဝါသနာဘာဂိယလည်းဖြစ်သောသုတ်၊ သံကိလေသဘာဂိယလည်းဖြစ် နိဗ္ဗေဓဘာဂိယလည်းဖြစ်သောသုတ်၊ သံကိလေသဘာဂိယလည်းဖြစ် အသေက္ခဘာဂိယလည်းဖြစ်သောသုတ်၊ ဝါသနာဘာဂိယလည်းဖြစ် နိဗ္ဗေဓဘာဂိယလည်းဖြစ်သောသုတ် ဤသို့လျှင် အခြားသောပုဒ်များနှင့် ယှဉ်စပ်ခြင်းအားဖြင့် ရောနှောအပ်ကုန်သည်ကို ဆိုလိုသည်။ “ရှစ်သုတ် ဖြစ်ကုန်၏” ဟူသည်မှာ ရှေးဦးဖြစ်သော သီးခြားသုတ်လေးခုနှင့် ဤရောနှောအပ်သော သုတ်လေးခု ဤသို့ပေါင်း၍ ရှစ်သုတ် ဖြစ်လာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ Tāniyeva aṭṭha suttāni sādhāraṇāni katāni soḷasa bhavantīti tāniyeva yathāvuttāni aṭṭha suttāni vāsanābhāgiyañca asekkhabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca, asekkhabhāgiyañca saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca, nibbedhabhāgiyañca saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca, asekkhabhāgiyañca saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca, asekkhabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca, asekkhabhāgiyañca saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca, nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca nevasaṃkilesabhāgiyañca, navāsanābhāgiyañca nanibbedhabhāgiyañca na [Pg.221] asekkhabhāgiyañcāti evaṃ sādhāraṇāni katāni purimāni aṭṭha imāni aṭṭhāti soḷasa bhavanti. Tesu cattāro ekakā, cha dukā, cattāro tikā, eko catukko, aparopi eko catukkoti ayampi vibhāgo veditabbo. Tatthāpi dve dukā, dve tikā, dve catukkā ca pāḷiyaṃ anāgatāti veditabbā. “ထိုရှစ်သုတ်တို့ကိုပင် ဆက်ဆံရောနှောအောင် ပြုအပ်ကုန်သည်ရှိသော် တစ်ဆယ့်ခြောက်သုတ် ဖြစ်ကုန်၏” ဟူသည်မှာ ထိုဖော်ပြပြီးသော ရှစ်သုတ်တို့ကိုပင် (၁) ဝါသနာဘာဂိယလည်းဖြစ် အသေက္ခဘာဂိယလည်းဖြစ် နိဗ္ဗေဓဘာဂိယလည်းဖြစ်သောသုတ်၊ (၂) အသေက္ခဘာဂိယလည်းဖြစ် သံကိလေသဘာဂိယလည်းဖြစ် ဝါသနာဘာဂိယလည်းဖြစ်သောသုတ်၊ (၃) နိဗ္ဗေဓဘာဂိယလည်းဖြစ် သံကိလေသဘာဂိယလည်းဖြစ် ဝါသနာဘာဂိယလည်းဖြစ်သောသုတ်၊ (၄) အသေက္ခဘာဂိယလည်းဖြစ် သံကိလေသဘာဂိယလည်းဖြစ် နိဗ္ဗေဓဘာဂိယလည်းဖြစ်သောသုတ်၊ (၅) အသေက္ခဘာဂိယလည်းဖြစ် ဝါသနာဘာဂိယလည်းဖြစ် နိဗ္ဗေဓဘာဂိယလည်းဖြစ်သောသုတ်၊ (၆) အသေက္ခဘာဂိယလည်းဖြစ် သံကိလေသဘာဂိယလည်းဖြစ် ဝါသနာဘာဂိယလည်းဖြစ်သောသုတ်၊ (၇) နိဗ္ဗေဓဘာဂိယလည်းဖြစ် အသေက္ခဘာဂိယလည်းဖြစ် သံကိလေသဘာဂိယမဟုတ်သောသုတ်၊ (၈) ဝါသနာဘာဂိယမဟုတ်သော နိဗ္ဗေဓဘာဂိယမဟုတ်သော အသေက္ခဘာဂိယမဟုတ်သောသုတ် ဟူ၍ ဤသို့ ဆက်ဆံရောနှောအောင် ပြုအပ်ကုန်သည်ရှိသော် ရှေးဦးရှစ်သုတ်နှင့် ယခုရှစ်သုတ် ပေါင်းစပ်၍ တစ်ဆယ့်ခြောက်သုတ် ဖြစ်လာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထိုတစ်ဆယ့်ခြောက်သုတ်တို့၌ ဧကက လေးခု၊ ဒုက် ခြောက်ခု၊ တိတ် လေးခု၊ စတုက္က တစ်ခု၊ အခြားသော စတုက္က တစ်ခု ဤသို့ခွဲခြားခြင်းကိုလည်း သိအပ်၏။ ထိုဧကကဒုက်စသည်တို့တွင်လည်း ဒုက်နှစ်ခု၊ တိတ်နှစ်ခု၊ စတုက္ကနှစ်ခုတို့သည် ပါဠိတော်၌ တိုက်ရိုက်မလာကုန်ဟု သိအပ်၏။ Idāni imassa paṭṭhānassa sakalasāsanasaṅgahitabhāvaṃ vibhāvetuṃ ‘‘imehi soḷasahi suttehi bhinnehi navavidhaṃ suttaṃ bhinnaṃ bhavatī’’ti vuttaṃ. Tassattho – imehi saṃkilesabhāgiyādīhi soḷasahi suttehi paṭṭhānanayena vibhattehi suttageyyādinavavidhaṃ pariyattisāsanasaṅkhātaṃ suttaṃ bhinnaṃ soḷasadhā vibhattaṃ hoti. Iminā soḷasavidhena paṭṭhānena asaṅgahito pariyattisāsanassa padeso natthīti adhippāyo. Kathaṃ pana saṃkilesabhāgiyādibhāvo gahetabboti? Āha ‘‘gāthāya gāthā anuminitabbā’’tiādi. Tattha gāthāya gāthā anuminitabbāti ayaṃ gāthā viya gāthā saṃkilesabhāgiyāti vā vāsanābhāgiyāti vā nibbedhabhāgiyāti vā asekkhabhāgiyāti vā anuminitabbā, anu anu minitvā takketvā jānitabbāti attho. Sesapadesupi eseva nayo. Ettha ca gāthāveyyākaraṇavinimuttā sabbā pariyatti ‘‘suttenā’’tipadena saṅgahitāti daṭṭhabbā. ယခုအခါ၌ ဤသာသနပဋ္ဌာန်း၌ အလုံးစုံသော သာသနာတော်ကို သင်္ဂြိုဟ်ထားပုံကို ထင်ရှားစေခြင်းငှာ “ဤကွဲပြားသော တစ်ဆယ့်ခြောက်သုတ်တို့ဖြင့် ကိုးပါးသော အင်္ဂါရှိသော သုတ် (ပရိယတ္တိသာသနာ) သည် ကွဲပြားသည် ဖြစ်၏” ဟူသော စကားကို ဆိုအပ်၏။ ထိုစကား၏ အနက်ကား— ဤသံကိလေသဘာဂိယစသော ပဋ္ဌာန်းနည်းလမ်းဖြင့် ဝေဖန်အပ်သော တစ်ဆယ့်ခြောက်သုတ်တို့ဖြင့် သုတ်၊ ဂေယျစသော ကိုးပါးသော ပရိယတ္တိသာသနာတော်သည် တစ်ဆယ့်ခြောက်မျိုးသော အပြားအားဖြင့် ကွဲပြားဝေဖန်အပ်သည် ဖြစ်၏။ ဤတစ်ဆယ့်ခြောက်မျိုးသော ပဋ္ဌာန်းနည်းဖြင့် မသင်္ဂြိုဟ်အပ်သော ပရိယတ္တိသာသနာတော်၏ အစိတ်အပိုင်းသည် မရှိဟူ၍ ဆိုလိုသည်။ “သံကိလေသဘာဂိယစသော သဘောကို အဘယ်သို့ သိယူအပ်သနည်း” ဟု မေးသော်၊ “ဂါထာဖြင့် ဂါထာကို နှိုင်းယှဉ်၍ သိအပ်၏” စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ ထိုစကား၌ “ဂါထာဖြင့် ဂါထာကို နှိုင်းယှဉ်၍ သိအပ်၏” ဟူသည်မှာ ဤနေတ္တိကျမ်း၌ ထုတ်ပြအပ်သော ဂါထာကဲ့သို့ မထုတ်ပြအပ်သော အခြားဂါထာကိုလည်း သံကိလေသဘာဂိယဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဝါသနာဘာဂိယဟူ၍လည်းကောင်း၊ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယဟူ၍လည်းကောင်း၊ အသေက္ခဘာဂိယဟူ၍လည်းကောင်း အဖန်တလဲလဲ နှိုင်းယှဉ်ကြံဆ၍ သိအပ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသော ဝေယျာကရဏ၊ သုတ် စသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင်တည်း။ ဤအရာ၌ ဂါထာ၊ ဝေယျာကရဏတို့မှ လွတ်သော အလုံးစုံသော ပရိယတ္တိတရားတော်ကို “သုတ္တ” ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်အပ်၏ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ 90. Idāni saṃkilesabhāgiyādīni suttāni yathāniddiṭṭhāni udāharaṇavasena vibhāvetuṃ ‘‘tattha katamaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ sutta’’ntiādi āraddhaṃ. Tattha ‘‘kāmandhā jālasañchannā’’ti gāthāya attho heṭṭhā vuttoyeva. Yathā imassa, evaṃ ito parānampi heṭṭhā vuttatthānaṃ uttānapadānañca atthaṃ na vaṇṇayissāma. ၉၀. ယခုအခါ၌ ဖော်ပြပြီးသော သံကိလေသဘာဂိယစသော သုတ်တို့ကို ဥဒါဟရုဏ်အားဖြင့် ထင်ရှားစေရန် “ထိုသုတ်တို့တွင် သံကိလေသဘာဂိယသုတ်သည် အဘယ်နည်း” စသည်ဖြင့် စတင်အပ်၏။ ထိုစကား၌ “ကာမန္ဓာ ဇာလသဉ္စန္နာ” ဟူသော ဂါထာ၏ အနက်ကို အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးလေပြီ။ ဤဂါထာ၏ အနက်ကို မဖွင့်ဆိုသကဲ့သို့၊ ဤဂါထာမှ နောက်ထပ်လာလတ္တံ့သော ပါဠိတို့တွင်လည်း အောက်၌ ဖွင့်ဆိုပြီးသော အနက်ရှိသော ပုဒ်တို့၏လည်းကောင်း၊ ပေါ်လွင်ထင်ရှားသော ပုဒ်တို့၏လည်းကောင်း အနက်ကို ဆက်လက်၍ မဖွင့်ဆိုတော့ပေ။ Agatigamanānīti kāyādīhi ayuttagamanāni, akattabbakaraṇānīti attho. Chandāti chandahetu icchāpaccayā. Agatiṃ gacchatīti agantabbaṃ gatiṃ gacchati, akattabbaṃ karotīti attho. Dhammanti sādhūnaṃ ariyānaṃ dhammaṃ. Ativattatīti atimadditvā vītikkamati. Nihīyatīti hāyati. Yasoti kitti ca parivāro ca. "အဂတိဂမနာနိ" ဟူသည် ကိုယ်အစရှိသည်တို့ဖြင့် မသင့်လျော်သော အရာသို့ လားခြင်း၊ မပြုအပ်သည်ကို ပြုခြင်းဟု အနက်ရသည်။ "ဆန္ဒာ" ဟူသည် အလိုဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်သော အလိုဆန္ဒ (ဣစ္ဆာပစ္စည်း) တည်း။ "အဂတိံ ဂစ္ဆတိ" ဟူသည် မလားအပ်သော အလားသို့ လား၏၊ မပြုအပ်သော အမှုကို ပြု၏ဟု အနက်ရသည်။ "ဓမ္မံ" ဟူသည် သူတော်ကောင်း အရိယာတို့၏ တရားကို ဆိုလိုသည်။ "အတိဝတ္တတိ" ဟူသည် နင်းနယ်၍ လွန်ကြူး၏။ "နိဟိယတိ" ဟူသည် ဆုတ်ယုတ်၏။ "ယသော" ဟူသည် ကျော်ဇောခြင်းနှင့် အခြံအရံ ဖြစ်သည်။ ‘‘Manopubbaṅgamā dhammā’’ti gāthāyaṃ manoti yadipi kāmāvacarakusalādibhedaṃ sabbampi catubhūmakacittaṃ mano, imasmiṃ pana ṭhāne cakkhupālattherassa [Pg.222] (dha. pa. 1-2; theragā. 95) purimajātiyaṃ vejjabhūtassa uppannavasena niyamiyamānaṃ paṭighasampayuttacittameva labbhati. So mano pubbaṅgamo etesanti manopubbaṅgamā, manasā paṭhamagāminā samannāgatāti attho. Dhammāti nissattanijjīvaṭṭhena dhammā, te pana vedanādayo tayo arūpino khandhā. Ete hi manopubbaṅgamā. Kathaṃ panetehi saddhiṃ ekasmiṃ vatthusmiṃ ekasmiñca ārammaṇe ekakkhaṇe uppajjamāno mano pubbaṅgamo nāma hotīti? Uppādapaccayaṭṭhena. Yathā hi bahūsu ekato gāmaghātādikammāni karontesu ‘‘ko etesaṃ pubbaṅgamo’’ti vutte yo tesaṃ paccayo hoti, yaṃ yaṃ nissāya te taṃ kammaṃ karonti, so datto vā mitto vā tesaṃ pubbaṅgamoti vuccati, evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. Iti uppādapaccayaṭṭhena mano pubbaṅgamo etesanti manopubbaṅgamā. Na hi te mane anuppajjante uppajjituṃ sakkuṇanti, mano pana ekaccesu cetasikesu anuppajjantesupi uppajjati eva. "မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာ" ဟူသော ဂါထာ၌ "မနော" ဟူသော ပုဒ်တွင် ကာမာဝစရကုသိုလ် အစရှိသော အပြားရှိသော လေးဘုံ၌ဖြစ်သော စိတ်အားလုံးကို စိတ်ဟု ခေါ်ဆိုနိုင်သော်လည်း၊ ဤနေရာ၌မူ ရှေးဘဝ၌ ဆေးသမား ဖြစ်ဖူးသော စက္ခုပါလမထေရ်အား ဖြစ်ပေါ်လာသော အစွမ်းအားဖြင့် သတ်မှတ်အပ်သော ပဋိဃသမ္ပယုတ်စိတ်ကိုသာ ရရှိသည်။ ထိုနာမက္ခန္ဓာတရားတို့အား ပဋိဃသမ္ပယုတ်စိတ်သည် ရှေ့သွား ဖြစ်သောကြောင့် "မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ" ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ရှေးဦးစွာ ဖြစ်သော စိတ်နှင့် ပြည့်စုံကုန်၏ ဟူ၍ အနက်ရသည်။ "ဓမ္မာ" ဟူသည် သတ္တဝါမဟုတ်၊ အသက် (ဇီဝ) မဟုတ်သော သဘောဖြင့် ဓမ္မ မည်ကုန်၏။ ထိုတရားတို့ကား ဝေဒနာ အစရှိသော နာမ်ခန္ဓာ သုံးပါးတို့တည်း။ ထိုနာမ်ခန္ဓာသုံးပါးတို့သည် စိတ်လျှင် ရှေ့သွား ရှိကုန်၏။ ထိုနာမ်ခန္ဓာသုံးပါးတို့နှင့်အတူ တူညီသော မှီရာဝတ္ထု၊ တူညီသော အာရုံ၌ တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဖြစ်ပေါ်သော စိတ်သည် အဘယ်သို့လျှင် ရှေ့သွား (ပုဗ္ဗင်္ဂမ) မည်ပါသနည်းဟူမူ၊ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော သဘောကြောင့် ရှေ့သွားမည်၏။ ဥပမာအားဖြင့် များစွာသော သူတို့သည် တစ်ပေါင်းတည်း စုပေါင်း၍ ရွာကို ဖျက်ဆီးခြင်း အစရှိသော အမှုကိစ္စကို ပြုလုပ်ကြရာတွင် "ဤသူတို့၏ ရှေ့သွားကား မည်သူနည်း" ဟု မေးမြန်းလျှင် ထိုသူတို့၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော၊ ထိုသူကို အမှီပြု၍ ဤအမှုကို ပြုလုပ်ကြသော ဒတ္တ သို့မဟုတ် မိတ္တ အမည်ရှိသော သူကို "ရှေ့သွား" ဟု ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့၊ ဤစိတ်၏ ရှေ့သွားဖြစ်ပုံကိုလည်း ထိုနည်းတူစွာ သိအပ်၏။ ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော သဘောဖြင့် ထိုနာမက္ခန္ဓာတရားတို့အား စိတ်သည် ရှေ့သွား ဖြစ်သောကြောင့် "မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ" မည်ကုန်၏။ အကြောင်းမူကား ထိုနာမ်ခန္ဓာသုံးပါးတို့သည် စိတ်မဖြစ်ပေါ်လျှင် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ကုန်။ စိတ်သည်ကား အချို့သော စေတသိက်များ မဖြစ်ပေါ်သော်လည်း ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်သာတည်း။ Adhipativasena mano seṭṭho etesanti manoseṭṭhā. Yathā hi corādīnaṃ corajeṭṭhakādayo adhipatino seṭṭhā, tathā tesampi mano seṭṭho. Yathā pana dāruādīhi nipphannāni bhaṇḍāni dārumayādīni nāma honti, tathā etepi manato nipphannattā manomayā nāma. Paduṭṭhenāti abhijjhādīhi dosehi paduṭṭhena dūsitena bhāsati vā karoti vā. So hi bhāsanto catubbidhaṃ vacīduccaritameva bhāsati, karontopi tividhaṃ kāyaduccaritameva karoti, abhāsanto akaronto tehi abhijjhādīhi paduṭṭhamanatāya tividhaṃ manoduccaritaṃ pūreti. Evamassa dasa akusalakammapathā pāripūriṃ gacchanti. Tato naṃ dukkhamanvetīti tato tividhaduccaritato taṃ puggalaṃ dukkhaṃ anveti duccaritānubhāvena catūsu apāyesu dukkhaṃ anugacchati. Yathā kiṃ? Cakkaṃva vahato padanti, yathā nāma sakaṭaṃ vahato balībaddassa padaṃ paharantaṃ cakkaṃ anugacchati, evaṃ naṃ puggalaṃ dukkhamanugacchatīti. အကြီးအမှူး (အဓိပတိ) ၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုနာမက္ခန္ဓာတရားတို့၌ စိတ်သည်သာ အကြီးမြတ်ဆုံး ဖြစ်သောကြောင့် "မနောသေဋ္ဌာ" မည်ကုန်၏။ ဥပမာအားဖြင့် ခိုးသားအပေါင်း၌ ခိုးသားကြီးသည် အကြီးအမှူးဖြစ်၍ အမြတ်ဆုံး ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ထိုနာမ်ခန္ဓာသုံးပါးတို့၌လည်း စိတ်သည် အကြီးမြတ်ဆုံး ဖြစ်၏။ သစ်သားအစရှိသည်တို့ဖြင့် ပြုလုပ်ပြီးသော အရာဝတ္ထုတို့ကို သစ်သားထည် (ဒါရုမယ) အစရှိသည်ဖြင့် ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ထိုနာမ်ခန္ဓာသုံးပါးတို့သည်လည်း စိတ်ကြောင့် ပြီးမြောက်ရသောကြောင့် "မနောမယ" မည်ကုန်၏။ "ပဒုဋ္ဌေန" ဟူသည် အဘိဇ္ဈာအစရှိသော ကိလေသာအပြစ်တို့ဖြင့် ဖျက်ဆီးအပ်သော စိတ်ဖြင့် ပြောဆိုအံ့ သို့မဟုတ် ပြုလုပ်အံ့ဟု ဆိုလိုသည်။ အကြောင်းမူကား ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ပြောဆိုသည့်အခါ လေးပါးသော ဝစီဒုစရိုက်ကိုသာ ပြောဆို၍၊ ပြုလုပ်သည့်အခါတွင်လည်း သုံးပါးသော ကာယဒုစရိုက်ကိုသာ ပြုလုပ်၏။ မပြောမပြုသော်လည်း ထိုအဘိဇ္ဈာအစရှိသည်တို့ဖြင့် ဖျက်ဆီးအပ်သော စိတ်ရှိသောကြောင့် သုံးပါးသော မနောဒုစရိုက်ကို ပြည့်စုံစေ၏။ ဤသို့ဖြင့် ထိုသူအား ဆယ်ပါးသော အကုသိုလ်ကမ္မပထတို့သည် ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏။ "တတော နံ ဒုက္ခမနွေတိ" ဟူသည် ထိုသုံးပါးသော ဒုစရိုက်ကြောင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်နောက်သို့ ဆင်းရဲဒုက္ခသည် အစဉ်တစိုက် လိုက်ပါ၏။ သို့မဟုတ် ဒုစရိုက်၏ အစွမ်းကြောင့် အပါယ်လေးပါးတို့၌ ဆင်းရဲဒုက္ခသည် အစဉ်လိုက်၏။ အဘယ်ကဲ့သို့နည်းဟူမူ၊ လှည်းကို ရွက်ဆောင်သော နွားလား၏ ခြေရာသို့ လှည်းဘီးသည် အစဉ်လိုက်သကဲ့သို့တည်း။ ဥပမာအားဖြင့် လှည်းကို ဆွဲဆောင်သော နွားလား၏ ခြေရာကို ပုတ်ခတ်ကာ လှည်းဘီးသည် နောက်မှ အစဉ်လိုက်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ထိုပုဂ္ဂိုလ်နောက်သို့ ဆင်းရဲဒုက္ခသည် အစဉ်လိုက်ပါ၏ဟု သိအပ်၏။ ‘‘Middhī yadā hotī’’ti gāthāyaṃ middhīti thinamiddhābhibhūto. Mahagghasoti mahābhojano āharahatthakaalaṃsāṭakatatravaṭṭakakākamāsakabhuttavamitakānaṃ aññataro viya. Niddāyitāti supanasīlo. Samparivattasāyīti seyyasukhapassasukhānaṃ anuyuñjanavasena samparivattakasayanasīlo[Pg.223]. Nivāpapuṭṭhoti kuṇḍakādinā sūkarabhattena puṭṭho. Gharasūkaro hi bālakālato paṭṭhāya posiyamāno thūlasarīrakāle gehato bahi nikkhamituṃ alabhanto heṭṭhāmañcādīsu samparivattitvā samparivattitvā assasanto passasanto sayateva. Idaṃ vuttaṃ hoti – yadā puriso middhī ca hoti mahagghaso ca, nivāpapuṭṭho mahāvarāho viya aññena iriyāpathena yāpetuṃ asakkonto niddāsīlo saṃparivattasāyī, tadā so ‘‘aniccaṃ dukkhaṃ anattā’’ti tīṇi lakkhaṇāni manasi kātuṃ na sakkoti. Tesaṃ amanasikārā mandapañño punappunaṃ gabbhaṃ upeti, gabbhavāsato na parimuccatīti. "မိဒ္ဓီ ယဒါ ဟောတိ" ဟူသော ဂါထာ၌ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ "မိဒ္ဓီ" ဟူသည် ထိနမိဒ္ဓဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သူ ဖြစ်၏။ "မဟဂ္ဃသော" ဟူသည် အာဟရဟတ္ထကပုဏ္ဏား၊ အလံသာဋကပုဏ္ဏား၊ တတြဝဋ္ဋကပုဏ္ဏား၊ ကာကမာသကပုဏ္ဏား၊ ဘုတ္တဝမိတကပုဏ္ဏားတို့တွင် တစ်ယောက်ယောက်ကဲ့သို့ အစားကြီးသူ ဖြစ်၏။ "နိဒ္ဒါယိတာ" ဟူသည် အိပ်မွေ့ခြင်း အလေ့ရှိသူတည်း။ "သမ္ပရိဝတ္တသာယီ" ဟူသည် အိပ်ရာ၌ အိပ်သဖြင့် ရရှိသော ချမ်းသာ၊ ဘေးစောင်း လူးလဲ၍ အိပ်သဖြင့် ရရှိသော ချမ်းသာတို့ကို အဖန်ဖန် ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် ဟိုဘက်သည်ဘက် တပြောင်းပြန်ပြန် လူးလဲအိပ်တတ်သူ ဖြစ်၏။ "နိဝါပပုဋ္ဌော" ဟူသည် ဆန်ကွဲအစရှိသော ဝက်စာဖြင့် မွေးမြူ၍ ကြီးထွားလာသော ဝက်ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အကြောင်းမူကား အိမ်ဝက်သည် ငယ်သော အခါမှစ၍ မွေးမြူထားရာ ကိုယ်ခန္ဓာ ဆူဖြိုးလာသော အခါ အိမ်အပြင်သို့ ထွက်ခွင့်မရသဖြင့် ညောင်စောင်းအောက် အစရှိသည်တို့၌ ဟိုဘက်သည်ဘက် လူးလဲကာ ဝင်သက်ထွက်သက်ကို ဖြစ်စေလျက် အိပ်စက်ရုံသာ ပြုတတ်၏။ ဤဆိုလိုချက် အနက်ကား— အကြင်အခါ၌ လူသည် ထိနမိဒ္ဓ လွှမ်းမိုးခြင်းလည်း ရှိ၏၊ အစားလည်း ကြီး၏၊ အစာကျွေး၍ မွေးမြူထားသော ဝက်ကြီးကဲ့သို့ အခြားသော ဣရိယာပုထ်တို့ဖြင့် မနေနိုင်ဘဲ အိပ်မွေ့ခြင်း အလေ့ရှိကာ ဟိုဘက်သည်ဘက် လူးလဲအိပ်လေ့ရှိ၏။ ထိုအခါ ထိုသူသည် "အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ" ဟူသော လက္ခဏာရေးသုံးပါးတို့ကို နှလုံးသွင်းခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်။ ထိုလက္ခဏာရေးသုံးပါးတို့ကို နှလုံးမသွင်းနိုင်ခြင်းကြောင့် ထိုပညာနည်းသောသူသည် အဖန်ဖန် ပဋိသန္ဓေနေခြင်း သို့မဟုတ် အမိဝမ်းတိုက်သို့ ရောက်ခြင်းသို့ ရောက်ရ၏။ အမိဝမ်းတိုက်၌ နေရခြင်းမှ မလွတ်မြောက်နိုင်ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘‘Ayasāva mala’’nti gāthāyaṃ ayasāti ayato. Samuṭṭhitanti jātaṃ. Tatuṭṭhāyāti tato uṭṭhahitvā. Atidhonacārinanti dhonā vuccati cattāro paccaye idamatthitāya alametenāti paccavekkhitvā paribhuñjanapaññā, taṃ atikkamitvā caranto atidhonacārī nāma. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā ayato malaṃ samuṭṭhāya yato taṃ samuṭṭhitaṃ, tameva khādati vināseti, evamevaṃ cattāro paccaye appaccavekkhitvā paribhuñjantaṃ atidhonacārinaṃ sāni kammāni attano santāne uṭṭhitattā attano santakāneva tāni kammāni duggatiṃ nayantīti. "အယသာဝ မလံ" ဟူသော ဂါထာ၌ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ "အယသာ" ဟူသည် သံမှ သို့မဟုတ် သံကြောင့် ဖြစ်သော။ "သမုဋ္ဌိတံ" ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်လာသော သံချေးတည်း။ "တတုဋ္ဌာယ" ဟူသည် ထိုသံမှ တက်၍ (ထွက်ပေါ်၍)။ "အတိဓောနစာရိနံ" ဟူသော ပုဒ်၌— ပစ္စည်းလေးပါးတို့ကို "ဤပစ္စည်းကို သုံးဆောင်ခြင်းဖြင့် ဤသို့သော အကျိုးငှာ လျောက်ပတ်၏" ဟု ဆင်ခြင်၍ သုံးဆောင်သော ပညာကို "ဓောနာ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုပစ္စည်းလေးပါးကို ဆင်ခြင်၍ သုံးဆောင်သော ပညာကို လွန်ကဲ၍ ကျင့်သောသူကို "အတိဓောနစာရီ" ဟု ခေါ်သည်။ ဆိုလိုရင်းအနက်ကား— သံမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော သံချေးသည် မိမိဖြစ်ရာ သံကိုပင် ပြန်လည်၍ စားဖျက်ဆီးသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ပစ္စည်းလေးပါးတို့ကို မဆင်ခြင်ဘဲ သုံးဆောင်သော၊ ပစ္စည်းလေးပါးကို ဆင်ခြင်သုံးဆောင်သော ပညာကို လွန်ကဲ၍ ကျင့်သောသူအား မိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် မိမိ၏ ကိုယ်ပိုင်ဥစ္စာ ဖြစ်ကုန်သော ထိုအကုသိုလ်ကံတို့သည် ထိုသူကို ဒုဂ္ဂတိဘဝသို့ ဆောင်သွားတတ်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘‘Coro yathā’’ti gāthāyaṃ coro yathā sandhimukhe gahītoti yathā coro gharasandhiṃ chinditvā gehaṃ pavisanto gharasandhimukhe eva rājapurisehi gahito. Sakammunā haññati bajjhate cāti tena attanā katakammena kasābhitāḷanādinā haññati ceva addubandhanādinā bajjhati ca. Evaṃ ayaṃ pecca pajā paratthāti evampi ayaṃ pāpakārinī pajā ito cavitvā paraloke. Sakammunā haññati bajjhate cāti attanāva katena pāpakammena nirayādīsu nānappakārehi kammakāraṇādīhi haññati ceva paribajjhati cāti. "စောရော ယထာ" ဟူသော ဂါထာ၌ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ "စောရော ယထာ သန္ဓိမုခေ ဂဟိတော" ဟူသည် အိမ်ခြံတိုက်စပ်ကို ဖောက်ထွင်း၍ အိမ်သို့ ဝင်သော (သို့မဟုတ် ဝင်သည်ရှိသော်) အိမ်ဖောက်ရာ အဝ၌ပင် မင်းချင်းတို့၏ ဖမ်းဆီးခြင်းခံရသော ခိုးသူသည်— "သကမ္မုနာ ဟညတိ ပဇ္ဈတေ စ" ဟူသည် မိမိပြုသော ထိုအမှုကြောင့် ကြိမ်လုံးတို့ဖြင့် ရိုက်နှက်ခြင်းစသည်ဖြင့် ညှဉ်းဆဲခြင်းလည်း ခံရ၏၊ ထိတ်ခတ်နှောင်ဖွဲ့ခြင်းစသည်ဖြင့် နှောင်ဖွဲ့ခြင်းလည်း ခံရသကဲ့သို့၊ "ဧဝမယံ ပေစ္စ ပဇာ ပရတ္ထာ" ဟူသည် ဤအတူ မကောင်းမှုကို ပြုလေ့ရှိသော ဤသတ္တဝါသည် ဤဘဝမှ စုတေ၍ တမလွန်လောက၌— "သကမ္မုနာ ဟညတိ ဗဇ္ဈတေ စ" ဟူသည် မိမိကိုယ်တိုင် ပြုခဲ့သော ပါပကံကြောင့် ငရဲအစရှိသည်တို့၌ အထူးထူးအပြားပြားသော ညှဉ်းဆဲမှုတို့ဖြင့် ညှဉ်းဆဲခြင်းလည်း ခံရ၏၊ နှောင်ဖွဲ့ခြင်းလည်း ခံရ၏ဟု အနက်ရသည်။ ‘‘Sukhakāmānī’’ti gāthāyaṃ yo daṇḍena vihiṃsatīti yo puggalo daṇḍena vā leḍḍuādīhi vā vibādhati. Pecca so na labhe sukhanti so puggalo paraloke manussasukhaṃ vā dibbasukhaṃ vā na labhati, nibbānasukhe pana vattabbameva natthi. "သုခကာမာနိ" ဟူသော ဂါထာ၌ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ "ယော ဒဏ္ဍေန ဝိဟိံသတိ" ဟူသည် အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် တုတ်လှံတံဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ အုတ်ခဲစသည်တို့ဖြင့် သော်လည်းကောင်း ညှဉ်းဆဲ၏။ "ပေစ္စ သော န လဘတေ သုခံ" ဟူသည် ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် တမလွန်လောက၌ လူချမ်းသာကို သော်လည်းကောင်း၊ နတ်ချမ်းသာကို သော်လည်းကောင်း မရရှိနိုင်၊ နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာ၌မူကား ပြောဆိုဖွယ်ရာပင် မရှိတော့ပေ (မရနိုင်သည်မှာ အထူးပြောဖွယ်မရှိ)။ Gunnaṃ [Pg.224] ce taramānānanti gāvīsu mahoghaṃ tarantīsu. Jimhaṃ gacchati puṅgavoti yadi yūthapati usabho kuṭilaṃ gacchati. Sabbā tā jimhaṃ gacchantīti sabbāpi tā gāviyo kuṭilameva gacchanti. Kasmā? Nette jimhaṃ gate satīti nettari kuṭilaṃ gate sati, nettassa kuṭilaṃ gatattāti attho. So hi tāsaṃ paccayiko upaddavaharo ca. "ဂုန္နံ စေ တရမာနာနံ" ဟူသော ဂါထာ၌ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ နွားမတို့သည် ကြီးစွာသော မြစ်ရေအလျဉ်ကို ဖြတ်ကူးကြရာတွင် "ဇိမှံ ဂစ္ဆတိ ပုင်္ဂဝေါ" ဟူသည် နွားအုပ်၏ ခေါင်းဆောင် ဖြစ်သော နွားလားသည် အကယ်၍ ကောက်ကောက်ကွေ့ကွေ့ သွားပါက၊ "သဗ္ဗာ တာ ဇိမှံ ဂစ္ဆန္တိ" ဟူသည် နောက်လိုက်နွားမ အားလုံးတို့သည်လည်း ကောက်ကောက်ကွေ့ကွေ့သာ သွားကြကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ၊ "နေတ္တေ ဇိမှံ ဂတေ သတိ" ဟူသည် ရှေ့ဆောင်နွားသည် ကောက်ကောက်ကွေ့ကွေ့ သွားသောကြောင့် (ရှေ့ဆောင်နွား ကောက်ကောက်ကွေ့ကွေ့ သွားသည်ရှိသော်) နောက်လိုက်တို့သည်လည်း ကောက်ကောက်ကွေ့ကွေ့ သွားကြကုန်၏ဟု အနက်ရသည်။ အကြောင်းမူကား ထိုရှေ့ဆောင်နွားလားသည် ထိုနောက်လိုက်နွားတို့၏ ယုံကြည်အားထားရသူလည်း ဖြစ်၏၊ ဘေးအန္တရာယ် ဥပဒ္ဒဝေါတို့ကို ဖယ်ရှားပေးတတ်သူလည်း ဖြစ်၏။ ‘‘Evameva’’nti gāthāyaṃ yathā cetaṃ, evamevaṃ yo manussesu padhānasammato, yadi so adhammacārī siyā. Ye tassa anujīvino, sabbepi adhammikāva honti. Sāmisampadā hi pakatisampadaṃ sampādeti. Yasmā ca etadeva, tasmā sabbaṃ raṭṭhaṃ dukkhaṃ seti, rājā ce hoti adhammiko. Sukiccharūpā vatāti suṭṭhu kicchāpannarūpā vata. Upadhīsūti kāmaguṇūpadhīsu. Rattāti rāgābhibhūtā. Kaṭukanti dukkhaṃ. “ဧဝမေဝ”ဟူသော ဂါထာ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ ထိုရှေ့ဆောင်နွားလား၏ ကောက်ကွေ့စွာသွားခြင်းကြောင့် နွားအပေါင်းတို့ ကောက်ကွေ့စွာသွားကြသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ လူတို့တွင် အကြီးအမှူး (ပဓာန) ဟု သမုတ်အပ်သော အကြင်သူသည် အကယ်၍ တရားနှင့်မညီသော အကျင့်ကို ကျင့်လေ့ရှိပါမူ၊ ထိုအကြီးအမှူးကို အမှီပြု၍ အသက်မွေးကြကုန်သော အကြင်သူအားလုံးတို့သည်လည်း တရားနှင့်မညီသော အကျင့်ကို ကျင့်ကြကုန်သည်သာ ဖြစ်၏။ အကြောင်းမူကား အရှင်သခင်၏ ပြည့်စုံခြင်းသည် နောက်လိုက်တို့၏ ပြည့်စုံခြင်းကို ပြီးစေတတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုသို့ အကြီးအမှူးဖြစ်သောသူ၏ မတရားကျင့်မှုကြောင့် အခြားသူတို့လည်း မတရားကျင့်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် အကယ်၍ မင်းသည် တရားနှင့်မညီဘဲ ကျင့်ပါက တိုင်းပြည်တစ်ဝန်းလုံး ဆင်းရဲစွာ နေရလေတော့၏။ “သုကိစ္ဆရူပါ ဝတ” ဟူသည်မှာ အလွန် ငြိုငြင်ပင်ပန်းခြင်းသို့ ရောက်သော သဘောရှိကုန်စွတကား ဟု ဆိုလိုသည်။ “ဥပဓီသု” ဟူသည်မှာ ကာမဂုဏ်တည်းဟူသော ဥပဓိတို့၌ ဖြစ်သည်။ “ရတ္တာ” ဟူသည်မှာ ရာဂဖြင့် နှိပ်စက်အပ်ကုန်သည်ဖြစ်၍ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ “ကဋုကံ” ဟူသည်မှာ ဆင်းရဲခြင်းရှိသော ဖြစ်သည်။ Kukkuccajanakeneva pattavaṭṭippabhavassa upacchinnattā phaluppatti kadaliyā parābhavāya hotīti āha – ‘‘phalaṃ ve kadaliṃ hantī’’ti. Tathā phalapariyosānattā osadhīnaṃ ‘‘phalaṃ veḷuṃ phalaṃ naḷa’’nti vuttaṃ. Vaḷavāya kucchismiṃ gadrabhassa jātā assatarī nāma, sā gabbhaṃ gaṇhitvā kāle sampatte vijāyituṃ na sakkoti. Pādehi bhūmiṃ paharantī tiṭṭhati, athassa cattāro pāde catūsu khāṇukesu bandhitvā kucchiṃ phāletvā potakaṃ nīharanti, sā tattheva marati. Tena vuttaṃ – ‘‘gabbho assatariṃ yathā’’ti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā attano phalaṃ kadaliveḷunaḷepi vināseti, gabbho ca assatariṃ, evaṃ attano kammaphalabhūto sakkāro asappurisaṃ vināsetīti. ကုက္ကုစ္စ (နှလုံးမသာယာမှု) ကို ဖြစ်စေတတ်သော ရွက်ဖူးပွင့်ထွက်ခြင်း ပြတ်တောက်သွားခြင်းကြောင့် အသီးသီးခြင်းသည် ငှက်ပျောပင်၏ ပျက်စီးခြင်းအကျိုးငှာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် “အသီးသည် ငှက်ပျောပင်ကို သတ်၏” ဟု ဆိုရသည်။ ထို့အတူ အသီးမှည့်ပြီးနောက် သေတတ်သော ဝါးပင်နှင့် ကျူပင်တို့သည်လည်း အသီးသီးခြင်းကြောင့် ပျက်စီးရသဖြင့် “အသီးသည် ဝါးပင်ကို သတ်၏၊ အသီးသည် ကျူပင်ကို သတ်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ မြည်းမ၏ ဝမ်း၌ မြည်းဖိုကြောင့် မွေးဖွားလာသော မြည်းမကို အဿတိုရ်မြည်းမဟု ခေါ်သည်။ ထိုအဿတိုရ်မြည်းမသည် ကိုယ်ဝန်ဆောင်၍ ဖွားအံ့သောအချိန်သို့ ရောက်သောအခါ မဖွားနိုင်ဘဲ ခြေတို့ဖြင့် မြေကိုခတ်လျက် တည်နေ၏။ ထိုအခါ လူတို့သည် သူမ၏ ခြေလေးချောင်းကို တိုင်ငြောင့်လေးခု၌ ချည်နှောင်ကာ ဝမ်းကိုခွဲ၍ သားငယ်ကို ထုတ်ယူကြကုန်၏။ ထိုအဿတိုရ်မြည်းမသည် ထိုနေရာ၌ပင် သေဆုံးရလေသည်။ ထို့ကြောင့် “ကိုယ်ဝန်သည် အဿတိုရ်မြည်းမကို သတ်သကဲ့သို့” ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤဆိုလိုရင်း အဓိပ္ပာယ်မှာ— မိမိ၏ အသီးသည် ငှက်ပျောပင်၊ ဝါးပင်၊ ကျူပင်တို့ကို ဖျက်ဆီးသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ကိုယ်ဝန်သည် အဿတိုရ်မြည်းမကို ဖျက်ဆီးသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ မိမိ၏ ကံအကျိုးဖြစ်သော ပူဇော်သက္ကာရသည် လူမိုက် (သူတော်မဟုတ်သောသူ) ကို ဖျက်ဆီးတတ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ Kodhamakkhagarūti kujjhanalakkhaṇaṃ kodhaṃ, paraguṇamakkhanalakkhaṇaṃ makkhañca garuṃ katvā uddhaṃ katvā ukkhipitvā caranto. Sukhetteti sukhettepi. Pūtibījaṃvāti pūtibhāvaṃ gataṃ bījaṃ viya. Chakaṇarasādiparibhāvanasukkhāpanasukhasayādīni akaraṇena bījadosaduṭṭhanti attho. “ကောဓမက္ခဂရု” ဟူသည်မှာ အမျက်ထွက်ခြင်းလက္ခဏာရှိသော ဒေါသ (ကောဓ) ကိုလည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးကျေးဇူးကို ချေဖျက်ခြင်းလက္ခဏာရှိသော ကျေးဇူးချေဖျက်မှု (မက္ခ) ကိုလည်းကောင်း အလေးအမြတ်ပြုကာ၊ ဦးထိပ်ထားမြှောက်တင်လျက် ကျင့်ဆောင်သောသူကို ဆိုသည်။ “သုခေတ္တေ” ဟူသည်မှာ ကောင်းသောလယ်မြေ၌လည်း ဖြစ်သည်။ “ပူတိဗီဇံ ဝါ” ဟူသည်မှာ ပုပ်သိုးသောအဖြစ်သို့ ရောက်သော မျိုးစေ့ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ နွားချေးရည်စသည်ဖြင့် ထုံမွမ်းခြင်း၊ နေပူလှမ်းခြင်း၊ ကောင်းစွာ သိုမှီးသိမ်းဆည်းခြင်း စသည်တို့ကို မပြုလုပ်ခြင်းကြောင့် မျိုးစေ့ချို့ယွင်းချက်ဖြင့် ပျက်စီးသော မျိုးစေ့ကဲ့သို့ ဟု အနက်ရသည်။ 91. Cetasāti attano cittena. Cetoti tassa puggalassa cittaṃ. Pariccāti paricchinditvā. Iriyatīti pavattati. Yathābhatanti yathā kiñci āharitvā ṭhapitaṃ. ၉၁. “စေတသာ” ဟူသည်မှာ မိမိ၏စိတ်ဖြင့် ဖြစ်သည်။ “စေတော” ဟူသည်မှာ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ စိတ်ကို ဖြစ်သည်။ “ပရိစ္စာ” ဟူသည်မှာ ပိုင်းခြား၍ ဖြစ်သည်။ “ဣရိယတိ” ဟူသည်မှာ ကျင့်၏ သို့မဟုတ် ဖြစ်ပွား၏ ဖြစ်သည်။ “ယထာဘတံ” ဟူသည်မှာ တစ်စုံတစ်ခုသော ဝတ္ထုကို ဆောင်ယူ၍ ထားအပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ Mākatthāti mā akattha. Na pamutyatthīti pamokkho natthi. Upeccāpīti sañciccāpi, buddhipubbenāpīti attho. “မာကတ္ထာ” ဟူသည်မှာ မပြုကြကုန်လင့် ဖြစ်သည်။ “န ပမုတျတ္ထိ” ဟူသည်မှာ လွတ်မြောက်ခြင်းမရှိ ဖြစ်သည်။ “ဥပေစ္စာပိ” ဟူသည်မှာ သိလျက်နှင့်လည်းကောင်း၊ ဆင်ခြင်ဉာဏ် ရှေးဦးရှိသဖြင့်လည်းကောင်း (တမင်သက်သက်ပြုခြင်း) ဟု အနက်ရသည်။ ‘‘Adhammenā’’ti [Pg.225] vatvāpi ‘‘musāvādenā’’ti vacanaṃ musāvādassa mahāsāvajjabhāvadassanatthaṃ. Tenevāha – ‘‘ekaṃ dhammaṃ atītassā’’tiādi (dha. pa. 176), tathā ‘‘evaṃ parittaṃ kho, rāhula, tesaṃ sāmaññaṃ, yesaṃ natthi sampajānamusāvāde lajjā’’tiādi (ma. ni. 2.108). Taṃ kathaṃ nu bhavissatīti taṃ dhanaṃ kena nu pakārena tesaṃ bhavissati. Adhammena tesaṃ sambhatattā tesu naciraṭṭhitikaṃ hotīti attho. Antarāyā su bhavissantīti adhammiyavohārādito rājantarāyādayo bhavissanti. Sūti nipātamattaṃ. Sambhatassa vinassatīti imassa sambhataṃ sajjitaṃ vinassati. Sagganti sugatiṃ. Sā hi rūpādīhi sobhanehi aggoti saggoti adhippetā. Ettāvatāti diṭṭhadhammikasamparāyikānaṃ atthānaṃ hāniyā. Hatāti vinaṭṭhā. “အဓမ္မေန (မတရားသဖြင့်)” ဟု ဆိုပြီးပါလျက်နှင့် “မုသာဝါဒေန (မုသာဝါဒဖြင့်)” ဟု ထပ်မံ၍ သီးခြားခွဲထုတ်ပြောဆိုခြင်းသည် မုသာဝါဒ၏ ကြီးမားသောအပြစ်ရှိပုံကို ပြလိုသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် “ဧကံ ဓမ္မံ အတီတဿ” အစရှိသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ “ရာဟုလ၊ သိလျက်နှင့် မုသာဝါဒပြောဆိုခြင်း၌ ရှက်ခြင်းမရှိသောသူတို့၏ ရဟန်းအဖြစ်သည် ဤကဲ့သို့ သေးငယ်လှ၏” အစရှိသည်ဖြင့်လည်းကောင်း မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “တံ ကထံ နု ဘဝိဿတိ” ဟူသည်မှာ ထိုဥစ္စာပစ္စည်းသည် အဘယ်သို့သောနည်းဖြင့် ထိုသူတို့အား တည်ရှိနိုင်ပါအံ့နည်း၊ မတရားသဖြင့် ထိုသူတို့ ဆည်းပူးစုဆောင်းထားခြင်းကြောင့် ထိုသူတို့ထံ၌ ကြာရှည်စွာမတည်နိုင် ဟု အနက်ရသည်။ “အန္တရာယာ သု ဘဝိဿန္တိ” ဟူသည်မှာ တရားနှင့်မညီသော အရောင်းအဝယ်ပြုလုပ်ခြင်းစသည်တို့ကြောင့် မင်းဘေးစသော ဘေးအန္တရာယ်တို့ ဆိုက်ရောက်လာကုန်လတ္တံ့ ဟု ဆိုလိုသည်။ “သု” ဟူသော ပုဒ်သည်ကား နိပါတ်မျှသာတည်း။ “သမ္ဘတဿ ဝိနဿတိ” ဟူသည်မှာ ဤသူ စုဆောင်းပြင်ဆင်ထားသော ဥစ္စာသည် ပျက်စီးရတတ်၏ ဟု အနက်ရသည်။ “သဂ္ဂံ” ဟူသည်မှာ ကောင်းသောလားရာ (သုဂတိ) ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသုဂတိသည် တင့်တယ်လှပသော ရူပါရုံစသည်တို့ဖြင့် သာလွန်ထူးကဲ မွန်မြတ်သောကြောင့် “သဂ္ဂ” ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “ဧတ္တာဝတာ” ဟူသည်မှာ ပစ္စုပ္ပန်နှင့် တမလွန်အကျိုးတို့ ဆုတ်ယုတ်သဖြင့် ဖြစ်သည်။ “ဟတာ” ဟူသည်မှာ ပျက်စီးကုန်၏ ဟု အနက်ရသည်။ Vivaṭṭateti nivaṭṭati. Lobhā khaṇati attānanti lobhahetu apuññāni karonto kāyavisamādiyogena attānaṃ khaṇati nāma. Mittehi jīratīti mittabhāvehi hāyati. “ဝိဝဋ္ဋတေ” ဟူသည်မှာ နစ်မွန်း၏ သို့မဟုတ် ကင်းကွာ၏ ဖြစ်သည်။ “လောဘာ ခဏတိ အတ္တာနံ” ဟူသည်မှာ လောဘဟူသော အကြောင်းကြောင့် မကောင်းမှုတို့ကို ပြုလုပ်လျက်၊ ကာယဒုစရိုက် စသည်တို့နှင့် ယှဉ်သဖြင့် မိမိကိုယ်ကို ပြန်လည်တူးဖြိုဖျက်ဆီးခြင်းမည်၏။ “မိတ္တေဟိ ဇီရတိ” ဟူသည်မှာ မိတ်ဆွေကောင်းတို့၏ အဖြစ်မှ ဆုတ်ယုတ်ပျက်ပြားခြင်း ဖြစ်သည်။ Carantīti catūhi iriyāpathehi akusalameva karontā vicaranti. Bālāti idhalokatthaṃ paralokatthañca ajānantā idha bālā nāma. Dummedhāti nippaññā. Na hi paññāya duṭṭhattaṃ nāma atthi. Amittenevāti amittabhūtena viya verinā viya hutvā. Kaṭukapphalanti tikhiṇaphalaṃ, dukkhaphalanti attho. Na taṃ kammaṃ kataṃ sādhu, yaṃ katvā anutappatīti yaṃ kammaṃ nirayādīsu nibbattanasamatthaṃ dukkhudayaṃ katvā anussaritānussaritakkhaṇe anutappati anusocati, taṃ kataṃ na sādhu na sundaraṃ na bhaddakaṃ. Yassa assumukhoti yassa assūhi tintamukho rodanto vipākaṃ paṭisevati anubhoti. “စရန္တိ” ဟူသည်မှာ ဣရိယာပုထ်လေးပါးတို့ဖြင့် အကုသိုလ်ကိုသာ ပြုလုပ်လျက် လှည့်လည်ကျင့်သုံးကြကုန်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ “ဗာလာ” ဟူသည်မှာ ပစ္စုပ္ပန်အကျိုးစီးပွားနှင့် တမလွန်အကျိုးစီးပွားကို မသိနားမလည်ကြသောသူတို့ကို ဤနေရာ၌ လူမိုက် (ဗာလာ) ဟု ခေါ်သည်။ “ဒုမ္မေဓာ” ဟူသည်မှာ ပညာမရှိသူတို့ ဖြစ်သည်။ အမှန်စင်စစ် ပညာ၏ မကောင်းသော (ယုတ်ညံ့သော) သဘောဟူသည် မရှိပေ။ “အမိတ္တေနေဝ” ဟူသည်မှာ ရန်သူသဖွယ် ဖြစ်၍ဟု ဆိုလိုသည်။ “ကဋုကပ္ဖလံ” ဟူသည်မှာ ပြင်းထန်သော အကျိုးရှိသော၊ သို့မဟုတ် ဆင်းရဲသော အကျိုးပေးရှိသော ဟု အနက်ရသည်။ “န တံ ကမ္မံ ကတံ သာဓု၊ ယံ ကတွာ အနုတပ္ပတိ” ဟူသည်မှာ ငရဲစသော ဘဝတို့၌ ဖြစ်စေနိုင်စွမ်းရှိပြီး ဆင်းရဲဒုက္ခကို တိုးပွားစေတတ်သော အကြင်ကံကို ပြုလုပ်ပြီး၍၊ ပြန်လည်အောက်မေ့တိုင်းသော ခဏ၌ အဖန်ဖန် နောင်တရ ပူပန်ရ၏။ ထိုသို့သောကံကို ပြုလုပ်ခြင်းသည် မကောင်း၊ မသင့်လျော်၊ မလျောက်ပတ်ပေ။ “ယဿ အဿုမုခေါ” ဟူသည်မှာ အကြင်ပြုအပ်သောကံ၏ အကျိုးကို မျက်ရည်စိုရွှဲသော မျက်နှာဖြင့် ငိုကြွေးလျက် ခံစားစံစားရခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ Dukkaranti vattapaṭivattapūraṇādivasena ābhisamācārikasīlassa kātuṃ asakkuṇeyyatāya dukkaraṃ. Samādānato paṭṭhāya khaṇḍaṃ akatvā visesato ādibrahmacariyakassa carimakacittaṃ pāpetabbatāya duttitikkhaṃ, sīlasaṃvarādayo vā aparikkhate katvā sampādetuṃ asakkuṇeyyatāya dukkaraṃ. Adhivāsetabbānaṃ pana dussahanato khantisaṃvaraṃvasena duttitikkhaṃ. Abyattenāti mandapaññena. Sāmaññanti samaṇabhāvo. Tatthāti tassa sāmaññassa. Sambādhāti dunnivatthaduppārutamātugāmādisammaddā. Yatthāti sīlasaṃvarādīnaṃ paribandhabhūtesu sambādhasaṅkhātesu visabhāgārammaṇādīsu[Pg.226]. Atha vā dukkarantipadassa atthaṃ dassetuṃ duttitikkhanti vuttaṃ. Duttitikkhanti dukkhamaṃ duradhivāsiyaṃ. Abyattenāti bālena. Sāmaññanti samaṇadhammo. Idaṃ vuttaṃ hoti – yaṃ paṇḍitā kulaputtā dasapi vassāni vīsatipi…pe… saṭṭhipi vassāni dantebhi dantamādhāya jivhāya tāluṃ āhacca cetasā cittaṃ abhiniggaṇhitvā ekāsanaṃ ekabhattaṃ paṭisevamānā āpāṇakoṭikaṃ brahmacariyaṃ carantā sāmaññaṃ karonti, taṃ bālā abyattā kātuṃ na sakkontīti. Bahūhi tattha sambādhāti tasmiṃ sāmaññasaṅkhāte ariyamagge bahū sambādhā, maggādhigamāya paṭipannassa bahū parissayāti attho. “ဒုက္ကရံ” ဟူသည်မှာ ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ် ဖြည့်ကျင့်ခြင်းစသည်တို့ဖြင့် အာဘိသမာစာရိကသီလကို မဖြည့်ကျင့်နိုင်ခြင်းကြောင့် ပြုနိုင်ခဲလှ၏။ သီလဆောက်တည်သည်မှစ၍ ချို့ယွင်းပျက်စီးမှုမရှိစေဘဲ၊ အထူးသဖြင့် မဂ်ဗြဟ္မစရိယ၏ အစဖြစ်သော အာဇီဝဋ္ဌမကသီလကို စုတိစိတ်တိုင်အောင် ထိန်းသိမ်းရသဖြင့် သည်းခံနိုင်ခဲ၏။ သို့မဟုတ် ဆန့်ကျင်ဘက်တရားများ မနှောင့်ယှက်နိုင်အောင် သီလသံဝရစသည်တို့ကို ပြည့်စုံအောင် မပြုနိုင်ခြင်းကြောင့် ပြုနိုင်ခဲလှ၏။ သည်းခံအပ်သော အချမ်းအပူစသည်တို့ကို ခန္တီသံဝရဖြင့် သည်းခံရခက်သောကြောင့်လည်း သည်းခံနိုင်ခဲ (ဒုတ္တိတိက္ခံ) မည်၏။ “အဗျတ္တေန” ဟူသည်မှာ ပညာနည်းသောသူသည် ဖြစ်သည်။ “သာမညံ” ဟူသည်မှာ ရဟန်းအဖြစ် ဖြစ်သည်။ “တတ္ထ” ဟူသည်မှာ ထိုရဟန်းအဖြစ်၌ ဖြစ်သည်။ “သမ္ဗာဓာ” ဟူသည်မှာ မလျော်ကန်သော ဝတ်ဆင်မှု၊ မကောင်းသော အာရုံရှိသော မာတုဂါမ စသည်တို့နှင့် ရောနှောကျဉ်းမြောင်းခြင်း ဘေးရန်များ ရှိခြင်းကို ဆိုသည်။ “ယတ္ထ” ဟူသည်မှာ သီလသံဝရစသည်တို့၏ အနှောင်အဖွဲ့အတားအဆီးဖြစ်ကုန်သော၊ ကျဉ်းမြောင်းခြင်းဟု ဆိုအပ်သော သဘောမတူသော အာရုံစသည်တို့၌ ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် “ဒုက္ကရံ” ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကို ပြရန် “ဒုတ္တိတိက္ခံ” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “ဒုတ္တိတိက္ခံ” ဟူသည်မှာ သည်းခံနိုင်ခဲသော၊ ကျင့်နိုင်ခဲသော ဖြစ်သည်။ “အဗျတ္တေန” ဟူသည်မှာ လူမိုက်သည် ဖြစ်သည်။ “သာမညံ” ဟူသည်မှာ ရဟန်းတရား ဖြစ်သည်။ ဤဆိုလိုရင်း အဓိပ္ပာယ်မှာ— ပညာရှိသော အမျိုးကောင်းသားတို့သည် ဆယ်နှစ်ပတ်လုံး၊ အနှစ်နှစ်ဆယ်ပတ်လုံး... အနှစ်ခြောက်ဆယ်ပတ်လုံး သွားချင်းတိုက်ကြိတ်လျက်၊ လျှာဖြင့် အာစောက်ကိုထိကပ်၍ စိတ်ဖြင့် စိတ်ကို နှိပ်ကွပ်လျက်၊ တစ်ယောက်တည်း နေခြင်း၊ တစ်ထပ်တည်း စားခြင်းတို့ကို မှီဝဲကာ အသက်ထက်ဆုံး မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်ကြလျက် အကြင်ရဟန်းတရားကို အားထုတ်ကြကုန်၏၊ ထိုရဟန်းတရားကို မိုက်မဲ ပညာနည်းသောသူတို့သည် မကျင့်ကြံနိုင်ကြကုန်ဟု ဆိုလိုသည်။ “ဗဟူဟိ တတ္ထ သမ္ဗာဓာ” ဟူသည်မှာ ရဟန်းအဖြစ်ဟု ဆိုအပ်သော ထိုအရိယမဂ်၌ များစွာသော ကျဉ်းမြောင်းခြင်း ဘေးရန်တို့ ရှိကုန်၏၊ သို့မဟုတ် မဂ်ဖိုလ်ရရန် ကျင့်ကြံအားထုတ်သောသူအား များစွာသော ဘေးရန်အတားအဆီးတို့ ရှိကုန်၏ ဟု အနက်ရသည်။ Appameyyaṃ paminantoti appameyyaṃ khīṇāsavapuggalaṃ ‘‘ettakasīlo ayaṃ ettakasamādhi ettakapañño’’ti evaṃ minanto. Kodha vidvā vikappayeti ko idha vidvā medhāvī vikappeyya, khīṇāsavova khīṇāsavaṃ minanto vikappeyyāti dīpeti. Nivutaṃ maññeti yo pana puthujjano minetuṃ ārabhati, taṃ nivutaṃ avakujjapaññaṃ maññāmi. Akissavanti kissavā vuccati paññā, nippaññanti attho. “အပ္ပမေယျံ ပမိဏန္တော” ဟူသည်မှာ အတိုင်းအဆမရှိ နှိုင်းယှဉ်တိုင်းတာ၍မရသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်ကို “ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် ဤမျှလောက်သော သီလရှိ၏၊ ဤမျှလောက်သော သမာဓိရှိ၏၊ ဤမျှလောက်သော ပညာရှိ၏” ဟု နှိုင်းယှဉ်တိုင်းတာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ကောဓ ဝိဒွါ ဝိကပ္ပယေ” ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် ဤလောက၌ အဘယ်ပညာရှိသောသူသည် အထူးကြံဆနိုင်ပါအံ့နည်း၊ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည်သာ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်ကို နှိုင်းယှဉ်၍ အထူးကြံဆနိုင်၏ ဟု ပြတော်မူသည်။ “နိဝုတံ မညာမိ” ဟူသည်မှာ အကြင်ပုထုဇဉ်သည် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်ကို နှိုင်းယှဉ်တိုင်းတာရန် အားထုတ်ပါမူ၊ ထိုသူကို ကိလေသာဖုံးလွှမ်း၍ မှောက်ထားသော ပညာရှိသူဟု ငါဘုရား မှတ်ထင်တော်မူ၏။ “အကိဿဝံ” ဟူသော ပုဒ်၌ ပညာကို “ကိဿဝါ” ဟု ခေါ်သည်။ ထို့ကြောင့် “အကိဿဝံ” ဟူသည် ပညာမရှိသောသူ (နိပ္ပညာ) ဟု မှတ်ထင်တော်မူ၏ ဟု အနက်ရသည်။ Kuṭhārīti attacchedakaṭṭhena kuṭhārisadisī pharusavācā. Chindatīti kusalamūlasaṅkhāte mūleyeva nikantati. Visaṃ halāhalaṃ ivāti halāhalasaṅkhātaṃ visaṃ iva. Evaṃ viraddhaṃ pātetīti viraddhaṃ aparaddhaṃ khalitapuggalaṃ evaṃ apāyesu vinipāteti. Vācā dubbhāsitā yathāti yathā vācā ariyūpavādanavasena dubbhāsitā. “ကုဌာရီ” ဟူသည်မှာ မိမိကိုယ်ကို ဖြတ်တောက်တတ်သော သဘောရှိသဖြင့် ပုဆိန်နှင့်တူသော ဖရုသဝါစာ (စကားကြမ်း) ကို ဆိုလိုသည်။ “ဆိန္ဒတိ” ဟူသည်မှာ ကုသိုလ်မူလတည်းဟူသော အမြစ်၌သာလျှင် ဖြတ်တောက်တတ်၏။ “ဝိသံ ဟလာဟလံ ဣဝ” ဟူသည်မှာ ဟလာဟလဟု ခေါ်အပ်သော ပြင်းထန်သော အဆိပ်ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ “ဧဝံ ဝိရဒ္ဓံ ပါတေတိ” ဟူသည်မှာ ပြစ်မှားချွတ်ယွင်းသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဤသို့ အပါယ်ဘုံတို့၌ ကျရောက်စေတတ်၏။ “ဝါစာ ဒုဗ္ဘာသိတာ ယထာ” ဟူသည်မှာ အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို စွပ်စွဲကဲ့ရဲ့ခြင်းအားဖြင့် မကောင်းသဖြင့် ပြောဆိုအပ်သော စကားကြမ်းသည် အပါယ်၌ ကျရောက်စေသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ 92. Nindiyanti nindanīyaṃ. Taṃ vā nindati yo pasaṃsiyoti yo guṇavisiṭṭhatāya pasaṃsāraho puggalo, taṃ vā so pāpicchatādīni āropetvā garahati. Vicinātīti upacināti. Kalinti aparādhaṃ. Ayaṃ kalīti ayaṃ aparādho. Akkhesūti jūtakīḷanakkhesu. Sabbassāpi sahāpi attanāti sabbena attano dhanenāpi attanāpi saddhiṃ. Sugatesūti sobhanagamanattā, sundaraṃ ṭhānaṃ gatattā, sammā gatattā, sammā ca gadattā sugatasaṅkhātesu buddhādīsu. Manaṃ padosayeti yo manaṃ padoseyya, tassa ayaṃ manopadoso eva mahattaro kalīti vuttaṃ hoti. Kasmā? Yasmā sataṃ sahassānaṃ…pe… pāpakanti. Tattha sataṃ sahassānanti nirabbudagaṇanāya satasahassaṃ. Chattiṃsatīti aparāni chattiṃsati [Pg.227] nirabbudāni. Pañca cāti abbudagaṇanāya pañca ca abbudāni. Tasmā vassagaṇanāya ettako so kālo, yaṃ kālaṃ ariyagarahivācaṃ manañca paṇidhāya pāpakaṃ nirayaṃ upeti, tattha paccatīti vuttaṃ hoti. Idañca saṅkhepena padumaniraye āyuppamāṇaṃ, vitthārena pana parato āgamissati. ၉၂. “နိန္ဒိယံ” ဟူသည်မှာ ကဲ့ရဲ့ထိုက်သောသူကို ဆိုလိုသည်။ “တံ ဝါ နိန္ဒတိ ယော ပသံသိယော” ဟူသည်မှာ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ထူးကဲသော ဂုဏ်ထူးနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ချီးမွမ်းခြင်းငှာ ထိုက်၏၊ ထိုသူသည် ယုတ်မာသောအလိုရှိခြင်း စသည်တို့ကို စွပ်စွဲတင်ပြလျက် ထိုချီးမွမ်းထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ကဲ့ရဲ့၏။ “ဝိစိနာတိ” ဟူသည်မှာ (အပြစ်ကို) ဆည်းပူး၏ သို့မဟုတ် ပွားစေ၏။ “ကလိံ” ဟူသည်မှာ အပြစ်ကို။ “အယံ ကလိ” ဟူသည်မှာ ဤအပြစ်ကို။ “အက္ခေသု” ဟူသည်မှာ အန်ကစားခြင်း (လောင်းကစားခြင်း) တို့၌။ “သဗ္ဗဿာပိ သဟာပိ အတ္တနာ” ဟူသည်မှာ မိမိ၏ အလုံးစုံသော ဥစ္စာပစ္စည်းနှင့်လည်းကောင်း၊ မိမိကိုယ်နှင့်လည်းကောင်း တကွ။ “သုဂတေသု” ဟူသည်မှာ တင့်တယ်စွာ သွားတော်မူခြင်း၊ ကောင်းသောအရပ် (နိဗ္ဗာန်) သို့ ကြွသွားတော်မူခြင်း၊ ကောင်းစွာ ကျင့်ကြံတော်မူခြင်း၊ ကောင်းသော စကားကိုသာ မိန့်တော်မူခြင်းတို့ကြောင့် “သုဂတ” ဟု ဆိုအပ်ကုန်သော မြတ်စွာဘုရား အစရှိသော အရိယာတို့၌။ “မနံ ပဒေါသယေ” ဟူသည်မှာ အကြင်သူသည် စိတ်ကို ပြစ်မှားစေအံ့၊ ထိုသူအား ဤစိတ်ပြစ်မှားမှုသည်သာလျှင် အလွန်ကြီးလေးသော အပြစ် (ကလိ) ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ အဘယ်ကြောင့်နည်း? အကြင်ကြောင့် အရိယာတို့ကို ကဲ့ရဲ့သော စိတ်နှင့် နှုတ်အမူအရာကို ဆောက်တည်၍ ယုတ်မာသော ငရဲသို့ ရောက်ရကာ ကျက်ရသော ကာလသည် ရှည်လျားလှ၏။ ထိုပါဠိ၌ “သတံ သဟဿာနံ” ဟူသည်မှာ နိရဗ္ဗုဒ အရေအတွက်အားဖြင့် တစ်သိန်း၊ “ဆတ္တိံသတိ” ဟူသည်မှာ အခြားသော သုံးဆယ့်ခြောက် နိရဗ္ဗုဒ၊ “ပဉ္စ စ” ဟူသည်မှာ အဗ္ဗုဒ အရေအတွက်အားဖြင့် ငါးအဗ္ဗုဒ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ကဲ့ရဲ့သော စကားနှင့် စိတ်ကို ဖြစ်စေပြီး ယုတ်မာသော ငရဲသို့ ရောက်၍ ခံစားရသော ထိုကာလသည် နှစ်အရေအတွက်အားဖြင့် ဤမျှလောက် ရှည်လျားလှ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသည်မှာ အကျဉ်းအားဖြင့် ပဒုမငရဲ၌ ခံရသော အသက်ပမာဏဖြစ်ပြီး၊ အကျယ်ကိုမူ နောက်ပိုင်းတွင် ပြဆိုပါလတ္တံ့။ Lobhaguṇeti ‘‘guṇo’’ti bālehi diṭṭhattā, anekakkhattuṃ pavattitattā ca lobhoyeva lobhaguṇo, tasmiṃ lobhaguṇe, taṇhāyāti attho. Anuyuttoti anu anu yutto. Avadaññūti avacanaññū, buddhānampi ovādassa aggahaṇato. Maccharīti pañcavidhamacchariyena maccharī. Pesuṇiyaṃ anuyuttoti pesuṇiyasmiṃ anuyutto aggasāvakānaṃ bhedanena. Kokālikañhi mīyamānaṃ ovadantena āyasmatā mahāmoggallānena bhāsitā imā gāthāti. Mukhaduggāti mukhavisama. Vibhūtāti vigatabhūta alikavādi. Anariyāti asappurisa. Bhūnahūti bhūtihanaka attano buddhivināsaka. Purisantāti purisādhama. Kalīti alakkhipurisa. Avajātakaputtāti buddhassa bhagavato avajātaputta. Mā bahubhāṇidha nerayikosīti idāni bahubhāṇī mā hohi, nerayiko asi jāto. Rajamākirasīti kilesarajaṃ attani pakkhipasi. Santeti samitakilese khīṇāsave. Kibbisakārīti pāpakāri. Papatanti narakaṃ. “လောဘဂုဏေ” ဟူသော ပုဒ်၌ “ဂုဏ်” ဟူသည်မှာ လူမိုက်တို့ မြင်အပ်သည်ဖြစ်၍ အကြိမ်များစွာ ဖြစ်စေအပ်သောကြောင့် လောဘကိုပင် ဆိုလိုသည်။ ထိုလောဘတည်းဟူသော တဏှာ၌ ဟူ၍ အနက်ရှိ၏။ “အနုယုတ္တော” ဟူသည်မှာ အဖန်တလဲလဲ ယှဉ်စပ်သော။ “အဝဒညူ” ဟူသည်မှာ ဘုရားရှင်တို့၏ အဆုံးအမကို မနာယူခြင်းကြောင့် ဆုံးမစကားကို မသိသောသူ။ “မစ္ဆရီ” ဟူသည်မှာ ငါးပါးသော ဝန်တိုခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသော ဝန်တိုတတ်သူ။ “ပသုဏိယံ အနုယုတ္တော” ဟူသည်မှာ အဂ္ဂသာဝကတို့ကို သွေးခွဲခြင်းဖြင့် ကုန်းတိုက်ခြင်း၌ အဖန်တလဲလဲ ယှဉ်စပ်သူ။ သေခါနီးဖြစ်သော ကောကာလိကကို ဆုံးမတော်မူသော အရှင်မဟာမောဂ္ဂလာန်က ဤဂါထာတို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ “မုခဒုဂ္ဂါ” ဟူသည်မှာ နှုတ်မစောင့်စည်းသူ (နှုတ်မညီညွတ်သူ)။ “ဝိဘူတာ” ဟူသည်မှာ ဟုတ်မှန်သောအရာမှ ကင်းသောသူ၊ လိမ်လည်ပြောဆိုတတ်သူ။ “အနရိယာ” ဟူသည်မှာ သူတော်ကောင်းမဟုတ်သော သူယုတ်။ “ဘူနဟူ” ဟူသည်မှာ မိမိ၏ အစီးအပွားနှင့် ဉာဏ်ပညာကို ဖျက်ဆီးတတ်သူ။ “ပုရိသန္တာ” ဟူသည်မှာ ယောက်ျားယုတ်။ “ကလိ” ဟူသည်မှာ အသရေမရှိသော ယောက်ျား။ “အဝဇာတကပုတ္တာ” ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရား၏ ယုတ်ညံ့သောသား။ “မာ ဗဟုဘာဏိဓ နေရယိကောသိ” ဟူသည်မှာ ယခုအခါ စကားမများလင့်၊ သင်သည် ငရဲသို့ ရောက်ရမည့်သူ ဖြစ်နေပြီ။ “ရဇမာကိရသိ” ဟူသည်မှာ ကိလေသာတည်းဟူသော မြူကို မိမိကိုယ်ထဲသို့ သွန်ချနေသနည်း။ “သန္တေ” ဟူသည်မှာ ကိလေသာငြိမ်းပြီးသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို။ “ကိဗ္ဗိသကာရီ” ဟူသည်မှာ မကောင်းမှုကို ပြုလေ့ရှိသောသူ။ “ပပတန္တိ” ဟူသည်မှာ ငရဲသို့ ကျရောက်ကုန်၏။ Idaṃ saṃkilesabhāgiyanti idaṃ taṇhādīnaṃ sabhāvabhedato avatthābhedato ca anekabhedakaṃ dassetuṃ anekehi suttapadehi udāharaṇavasena dassitaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ suttanti veditabbaṃ. “ဣဒံ သံကိလေသဘာဂိယံ” ဟူသည်မှာ တဏှာစသည်တို့၏ သဘောတရား ကွဲပြားခြင်း၊ အခိုက်အတန့် ကွဲပြားခြင်းတို့ကြောင့် များစွာသော အပြားရှိသည်ကို ပြသရန် များစွာသော သုတ္တန်ပုဒ်တို့ဖြင့် ဥပမာအစွမ်းအားဖြင့် ပြသအပ်သော ဤသုတ္တန်ကို သံကိလေသဘာဂိယသုတ္တန်ဟု သိအပ်၏။ Pasannenāti kammakammaphalādīni saddahantena. “ပသန္နေန” ဟူသည်မှာ ကံနှင့် ကံ၏အကျိုးတရား အစရှိသည်တို့ကို ယုံကြည်ကြည်ညိုသောသူ။ 93. Iddhanti hatthūpagasīsūpagādialaṅkārehi maṇikanakādīhi ca samiddhaṃ. Phītanti telamadhuphāṇitādīhi ca dhanadhaññādīhi ca vipulaṃ. Ākiṇṇamanussanti nirantaramanussaṃ. Sambādhabyūhanti byūhā vuccanti anibbiddharacchāyo. Yesu paviṭṭhamaggeneva niggacchanti, te sambādhā byūhakā etthāti sambādhabyūhaṃ. Imināpi tassa nagarassa ghanavāsameva dīpeti. Bhantenāti damathaṃ anupagatena, ito cito ca paribbhamantena vā. Apāpakanti alāmakaṃ. Aveccappasādenāti acalappasādena, saccappaṭivedhato āgatena pasādena. ၉၃. “ဣဒ္ဓံ” ဟူသည်မှာ လက်ဝတ်ရတနာ၊ ဦးခေါင်းတန်ဆာ အစရှိသော တန်ဆာဆင်မှုတို့နှင့်လည်းကောင်း၊ ရွှေငွေပတ္တမြား အစရှိသည်တို့နှင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံကြွယ်ဝသော။ “ဖီတံ” ဟူသည်မှာ ဆီ၊ ပျားရည်၊ တင်လဲ စသည်တို့နှင့်လည်းကောင်း၊ စပါး၊ ဆန်ရေ၊ ဥစ္စာရတနာ စသည်တို့နှင့်လည်းကောင်း ပြန့်ပြောပြည့်စုံသော။ “အာကိဏ္ဏမနုဿံ” ဟူသည်မှာ အမြဲမပြတ် လူဦးရေ ထူထပ်လှသော။ “သမ္ဗာဓဗျူဟံ” ဟူသော ပုဒ်၌ ထုတ်ချင်းမပေါက်သော လမ်းကျဉ်းတို့ကို “ဗျူဟ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုလမ်းတို့၌ ဝင်ခဲ့သော လမ်းကြောင်းအတိုင်းသာ ပြန်လည်ထွက်ခွာရသော ကျဉ်းမြောင်းသော လမ်းကျားများ ရှိသောကြောင့် “သမ္ဗာဓဗျူဟ” ဟု ခေါ်သည်။ ဤစကားဖြင့် ထိုကပ္ပိလဝတ်ပြည်၏ လူနေထူထပ် စည်ကားလှပုံကို ပြဆိုသည်။ “ဘန္တေန” ဟူသည်မှာ ယဉ်ကျေးအောင် ဆုံးမခြင်းသို့ မရောက်သေးသော သို့မဟုတ် ဟိုမှသည်မှ လှည့်လည်သွားလာနေသော။ “အပါပကံ” ဟူသည်မှာ မယုတ်မာသော (မကောင်းမှုကင်းသော)။ “အဝေစ္စပ္ပသာဒေန” ဟူသည်မှာ မတုန်မလှုပ်သော ကြည်ညိုခြင်း၊ သစ္စာတရားကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းကြောင့် ရရှိလာသော ကြည်ညိုခြင်း။ Pecca [Pg.228] so labhateti yo bhūte daṇḍena na hiṃsati, so puggalo paraloke manussabhūto manussasukhaṃ devabhūto dibbasukhaṃ ubhayaṃ atikkanto nibbānasukhaṃ labhatīti attho. “ပေစ္စ သော လဘတေ” ဟူသည်မှာ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် သတ္တဝါတို့ကို တုတ်၊ တုတ်လှံတန်တို့ဖြင့် မညှဉ်းဆဲဘဲ နေအံ့၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် တမလွန်ဘဝ၌ လူဖြစ်ပါက လူ့ချမ်းသာကိုလည်းကောင်း၊ နတ်ဖြစ်ပါက နတ်ချမ်းသာကိုလည်းကောင်း ရရှိ၍ ထိုနှစ်ပါးသော ချမ်းသာကို လွန်မြောက်လျက် နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာကို ရရှိ၏ဟု အနက်ရ၏။ 94. Cārikaṃ pakkamissatīti janapadacārikaṃ gamissati. Kasmā pana bhagavā janapadacārikaṃ caratīti? Sattahi kāraṇehi buddhā bhagavanto janapadacārikaṃ caranti – desantaragatānaṃ veneyyānaṃ vinayanattaṃ, tatra ṭhitānaṃ ussukkasamuppādanaṃ, bhāvakānaṃ ekasmiṃ ṭhāne nibaddhavāsapariharaṇaṃ attano ca tattha anāsaṅgadassanaṃ, sambuddhavasitaṭṭhānatāya desānaṃ cetiyabhāvasampādanaṃ, bahūnaṃ sattānaṃ dassanūpasaṅkamanādīhi puññoghappasavanaṃ, avuṭṭhiādiupaddavūpasamanañcāti imehi sattahi kāraṇehi buddhā bhagavanto janapadacārikaṃ carantīti veditabbaṃ. ၉၄. “စာရိကံ ပက္ကမိဿတိ” ဟူသည်မှာ ဇနပုဒ်တို့သို့ ဒေသစာရီ ကြွချီတော်မူပေအံ့။ အဘယ်ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဇနပုဒ်ဒေသစာရီ ကြွချီတော်မူသနည်းဟူမူ - မြတ်စွာဘုရားတို့သည် အကြောင်းခုနစ်ပါးကြောင့် ဇနပုဒ်ဒေသစာရီ ကြွချီတော်မူကြ၏။ ၎င်းတို့မှာ - (၁) အခြားသော အရပ်ဒေသတို့၌ ရှိကြကုန်သော ဝေနေယျသတ္တဝါတို့ကို ဆုံးမရန်၊ (၂) ထိုအရပ်၌ ရှိကြကုန်သော သူတို့အား တရားအားထုတ်ရန် စေ့ဆော်မှု ဖြစ်စေရန်၊ (၃) တပည့်သာဝကတို့အား တစ်ခုသော အရပ်၌ အမြဲတစေ နေထိုင်ခြင်းကို ပယ်ရှားစေရန်၊ (၄) ကိုယ်တော်တိုင်လည်း ထိုအရပ်၌ တွယ်တာကပ်ငြိမှု မရှိသည်ကို ပြသရန်၊ (၅) ဘုရားရှင် သီတင်းသုံးတော်မူရာ အရပ်ဒေသ ဖြစ်သဖြင့် ထိုအရပ်ဒေသများကို စေတီပုထိုးကဲ့သို့ ပူဇော်ထိုက်သော အရပ်ဖြစ်စေရန်၊ (၆) များစွာသော သတ္တဝါတို့အား ဖူးမြင်ခြင်း၊ ဆည်းကပ်ခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ကုသိုလ်တရားများ တိုးပွားစေရန်နှင့် (၇) မိုးခေါင်ခြင်း စသော ဘေးဥပဒ်အန္တရာယ်များကို ငြိမ်းအေးစေရန်တို့ ဖြစ်သည်။ ဤအကြောင်း ခုနစ်ပါးတို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားတို့သည် ဇနပုဒ်ဒေသစာရီ ကြွချီတော်မူကြသည်ဟု သိအပ်၏။ Isidattapurāṇāti isidatto ca purāṇo ca, tesu isidatto sakadāgāmī. Purāṇo sotāpanno. Sāketeti ‘‘sāketo’’ti laddhanāme attano bhogagāmake. Magge purisaṃ ṭhapesunti tesaṃ kira gāmadvārena bhagavato gamanamaggo, tasmā ‘‘sace bhagavā amhākaṃ suttānaṃ vā pamattānaṃ vā gaccheyya, atha passituṃ na labheyyāmā’’ti maggamajjhe purisaṃ ṭhapesuṃ. Anubandhiṃsūti na dūratova, piṭṭhito piṭṭhito anubandhiṃsu. Bhagavā hi sakaṭamaggassa majjhe jaṅghamaggena agamāsi, itare ubhosu passesu anugacchantā agamaṃsu. Maggā okkammāti buddhā hi kenaci saddhiṃ gacchantāva paṭisanthāraṃ karonti kenaci saddhiṃ ṭhitā kenaci saddhiṃ divasabhāgampi nisinnā, tasmā bhagavā cintesi – ‘‘ime mayhaṃ sāsane vallabhā āgataphalā, imehi saddhiṃ nisīditvā divasabhāgaṃ paṭisanthāraṃ karissāmī’’ti. Maggato okkamitvā yenaññataraṃ rukkhamūlaṃ tenupasaṅkami. Paññatte āsane nisīdīti te kira chattupāhanakattaradaṇḍapādabbhañjanatelāni ceva aṭṭhavidhañca pānakaṃ sarabhapādapallaṅkañca gāhāpetvā āgamaṃsu. Atha naṃ pallaṅkaṃ paññapetvā adaṃsu. Satthā tattha nisīdi. Ekamantaṃ nisīdiṃsūti ‘‘chattupāhanādīni bhikkhusaṅghassa dethā’’ti vatvā bhagavantaṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. “isidattapurāṇā” ဟူသော ပုဒ်၌ ဣသိဒတ္တနှင့် ပုရာဏ နှစ်ယောက်တို့တွင် ဣသိဒတ္တသည် သကဒါဂါမ် ဖြစ်၏၊ ပုရာဏသည် သောတာပန် ဖြစ်၏။ “sākete” ဟူသည် “သာကေတ” ဟု အမည်ရသော မိမိတို့၏ အပိုင်စားရွာငယ်၌ ဖြစ်၏။ “magge purisaṃ ṭhapesu” ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရွာတံခါးလမ်းမှ ကြွတော်မူလေ့ရှိသဖြင့် “အကယ်၍ ငါတို့ အိပ်ပျော်နေစဉ်သော်လည်းကောင်း၊ မေ့လျော့နေစဉ်သော်လည်းကောင်း မြတ်စွာဘုရား ကြွသွားတော်မူပါက ဖူးမြင်ခွင့်ရတော့မည်မဟုတ်” ဟု နှလုံးသွင်းကာ ခရီးအလယ်၌ လူတစ်ယောက်ကို စောင့်ကြည့်ရန် ထားကြသတတ်။ “anubandhiṃsu” ဟူသည် အဝေးမှ လိုက်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ နောက်ကွယ်မှ ထပ်ချပ်မကွာ လိုက်ကြခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် လှည်းလမ်းအလယ်၌ ခြေကျင်လမ်းဖြင့် ကြွတော်မူရာ ကျန်နှစ်ယောက်တို့သည် ဘေးနှစ်ဖက်မှ ခြံရံလိုက်ပါကြကုန်၏။ “maggā okkamma” ဟူသော ပါဌ်၌ အဓိပ္ပာယ်မှာ ဘုရားရှင်တို့သည် တစ်ဦးတစ်ယောက်နှင့်အတူ ကြွတော်မူစဉ်သော်လည်းကောင်း၊ ရပ်တန့်စဉ်သော်လည်းကောင်း၊ တစ်နေ့လုံး ထိုင်တော်မူစဉ်သော်လည်းကောင်း ပဋိသန္ထာရ စကားပြောကြားလေ့ရှိကြ၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် “ဤဣသိဒတ္တနှင့် ပုရာဏတို့သည် ငါ၏ သာသနာတော်၌ အကျွမ်းဝင်ကြကုန်၏၊ အရိယာဖိုလ်သို့ ရောက်ပြီးသူများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုသူတို့နှင့်အတူ ထိုင်၍ တစ်နေ့ပတ်လုံး ပဋိသန္ထာရပြုအံ့” ဟု ကြံစည်တော်မူကာ လမ်းမှဖဲ၍ သစ်ပင်ရင်းသို့ ချဉ်းကပ်တော်မူ၏။ “paññatte āsane nisīdi” ဟူသည် ထိုဣသိဒတ္တနှင့် ပုရာဏတို့သည် ထီး၊ ဖိနပ်၊ တောင်ဝှေး၊ ခြေသုတ်ဆီတို့နှင့် ရှစ်မျိုးသော အဖျော်၊ သရဘသားရဲရုပ်အခြေရှိသော ပလ္လင်ကို ယူဆောင်လာကြသတတ်။ ထို့နောက် ထိုပလ္လင်ကို ခင်းကျင်း၍ လှူဒါန်းရာ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုနေရာ၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ “ekamantaṃ nisīdiṃsu” ဟူသည် “ထီး၊ ဖိနပ် စသည်တို့ကို သံဃာတော်အား လှူဒါန်းကြကုန်လော့” ဟု မိန့်တော်မူပြီးနောက် မြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုး၍ သင့်လျော်ရာအရပ်၌ ထိုင်ကြကုန်၏။ Sāvatthiyā [Pg.229] kosalesu cārikaṃ pakkamissatītiādi sabbaṃ majjhimadesavaseneva vuttaṃ. Kasmā? Niyatāciṇṇattā. Bhagavato hi cārikacaraṇaṃ majjhimadeseyeva. Sacepi paccantadese gacchati, majjhimadeseyeva aruṇaṃ uṭṭhāpetīti niyatāciṇṇaṃ, tasmā majjhimadesavaseneva vuttaṃ. Kāsīsūti kāsiraṭṭhato. Tathā magadhesūti magadharaṭṭhato. Āsanne no bhagavā bhavissatīti ettha na kevalaṃ āsannattā eva tesaṃ somanassaṃ hoti, atha kho ‘‘idāni dānaṃ dātuṃ gandhamālādipūjaṃ kātuṃ dhammaṃ sotuṃ pañhaṃ pucchituṃ labhissāmā’’ti nesaṃ somanassaṃ hoti. “sāvatthiyā kosalesu cārikaṃ pakkamissati” စသော အလုံးစုံသော စကားကို မဇ္ဈိမဒေသ၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ဆိုအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ မြဲသောအလေ့အကျင့် ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ မြတ်စွာဘုရား၏ ဒေသစာရီကြွချီခြင်းသည် မဇ္ဈိမဒေသ၌သာ ဖြစ်၏။ ပစ္စန္တရာဇ်အရပ်သို့ ကြွတော်မူလျှင်ပင် မဇ္ဈိမဒေသ၌သာ အရုဏ်တက်စေတော်မူခြင်းသည် မြဲသောအလေ့အကျင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် မဇ္ဈိမဒေသကို အခြေခံ၍ ဆိုခြင်းဖြစ်၏။ “kāsīsu” ဟူသည် ကာသိတိုင်းမှ ဖြစ်၏။ ထိုနည်းတူစွာ “magadhesu” ဟူသည် မဂဓတိုင်းမှ ဖြစ်၏။ “āsanne no bhagavā bhavissati” ဟူသော ပါဌ်၌ နီးရုံမျှဖြင့် ထိုဣသိဒတ္တနှင့် ပုရာဏတို့ ဝမ်းမြောက်ကြသည်မဟုတ်။ စင်စစ်သော်ကား “ယခုအခါ ငါတို့သည် အလှူဒါန ပေးလှူရန်၊ နံ့သာပန်းစသည်တို့ဖြင့် ပူဇော်ရန်၊ တရားနာယူရန်၊ ပြဿနာမေးမြန်းရန် အခွင့်ရကြတော့အံ့” ဟု တွေးတောကာ ဝမ်းမြောက်ကြခြင်း ဖြစ်၏။ Tasmātiha thapatayo sambādho gharāvāsoti thapatayo yasmā tumhākaṃ mayi dūrībhūte anappakaṃ domanassaṃ āsanne anappakaṃ somanassaṃ hoti, tasmāpi veditabbametaṃ ‘‘sambādho gharāvāso’’ti. Gharāvāsassa hi dosena tumhākaṃ evaṃ hoti. Sace pana gharāvāsaṃ pahāya pabbajitā assatha, evaṃ vo mayā saddhiṃyeva gacchantānañca āgacchantānañca taṃ na bhaveyyāti imamatthaṃ dīpento evamāha. Tattha sakiñcanasapalibodhaṭṭhena sambādhatā veditabbā. Mahāghare vasantassāpi hi sakiñcanasapalibodhaṭṭhena gharāvāso sambādhova. Rajopathoti rāgādirajānaṃ āgamanapatho, āgamanaṭṭhānanti attho. Abbhokāso pabbajjāti pabbajjā pana akiñcanaapalibodhaṭṭhena abbhokāso. Caturatanikepi hi gabbhe dvinnaṃ bhikkhūnaṃ pallaṅkena pallaṅkaṃ ghaṭṭetvā nisinnānampi akiñcanāpalibodhaṭṭhena pabbajjā abbhokāso nāma hoti. Alañca pana vo thapatayo appamādāyāti evaṃ sambādhagharāvāse vasantānaṃ tumhākaṃ appamādameva kātuṃ yuttanti attho. “tasmātiha thapatayo sambādho gharāvāso” ဟူသော ပုဒ်၌ “လက်သမားတို့၊ သင်တို့သည် ငါဘုရားနှင့် ဝေးကွာသောအခါ ကြီးစွာသော စိတ်မချမ်းသာခြင်း ဖြစ်ရ၍၊ နီးကပ်သောအခါ ကြီးစွာသော ဝမ်းမြောက်ခြင်း ဖြစ်ရ၏။ ထို့ကြောင့်လည်း ‘လူတို့၏ အိမ်ရာထောင်၍ နေထိုင်ခြင်း (ဃရာဝါသ) သည် ကျဉ်းမြောင်းလှ၏’ ဟု သိအပ်၏။ အိမ်ရာထောင်ခြင်း၏ အပြစ်ကြောင့် သင်တို့အား ဤသို့ စိတ်မချမ်းသာခြင်း၊ ဝမ်းမြောက်ခြင်း ဖြစ်ရခြင်းတည်း။ အကယ်၍ အိမ်ရာစွန့်၍ ရဟန်းပြုကြပါမူ ငါဘုရားနှင့်အတူ ကြွသွားသည်ဖြစ်စေ၊ မကြွသွားသည်ဖြစ်စေ ထိုသို့ စိတ်မကောင်းခြင်း၊ ဝမ်းသာခြင်းမျိုး ဖြစ်လိမ့်မည်မဟုတ်” ဟု ဤအနက်ကို ပြလို၍ ဤသို့ မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ ရာဂစသော ကြောင့်ကြခြင်းများ ရှိသောကြောင့် ကျဉ်းမြောင်းသည် (sambādhatā) ဟု သိအပ်၏။ အိမ်ကြီးအိမ်ကောင်း၌ နေသော်လည်း ကြောင့်ကြမှုများရှိက အိမ်ရာတည်ထောင်ခြင်းသည် ကျဉ်းမြောင်းသည်သာ ဖြစ်၏။ “rajopatho” ဟူသည် ရာဂစသော မြူတို့ လာရာလမ်းကြောင်း (ဖြစ်ရာအရပ်) ဖြစ်၏။ “abbhokāso pabbajjā” ဟူသည် ရဟန်းအဖြစ်သည်ကား ကြောင့်ကြမှု ကင်းသဖြင့် လွင်တီးခေါင်ကဲ့သို့ ကျယ်ပြောလှ၏။ လေးထောင်မျှသာရှိသော အခန်းကျဉ်း၌ ရဟန်းနှစ်ပါး ပလ္လင်ချင်းတိုက်၍ နေစေကာမူ ကြောင့်ကြမှုမရှိသဖြင့် ရဟန်းအဖြစ်သည် လွင်တီးခေါင်ကဲ့သို့ ကျယ်ပြောသည်မည်၏။ “alañca pana vo thapatayo appamādāya” ဟူသော ပါဌ်၌ ဤသို့ ကျဉ်းမြောင်းသော အိမ်ရာ၌ နေကြကုန်သော သင်တို့အား မမေ့မလျော့ခြင်း (သတိတရား) ကိုသာ ပြုရန် သင့်လျော်လှ၏ ဟု အနက်ရ၏။ Nāgāti hatthino. Opavayhāti rañño ārohanayoggā. Ekaṃ purato ekaṃ pacchato nisīdāpemāti te kira dvepi janā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitā dvīsu nāgesu tā itthiyo evaṃ nisīdāpetvā rañño nāgaṃ majjhe katvā ubhosu passesu gacchanti, tasmā evamāhaṃsu. Nāgopi rakkhitabboti yathā kiñci visesitaṃ na karoti, evaṃ rakkhitabbo hoti. Tāpi bhaginiyoti yathā pamādaṃ nāpajjanti, evaṃ rakkhitabbā honti. Attāpīti sitakathitavikkhepitādīni akarontehi attāpi rakkhitabbo hoti[Pg.230]. Evaṃ karonto hi ‘‘sāmidubbhako eso’’ti niggahetabbo hoti. “nāgā” ဟူသည် ဆင်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ “opavayhā” ဟူသည် မင်းကြီးစီးတော်မူရန် သင့်လျော်သောဆင်များ ဖြစ်၏။ “ekaṃ purato ekaṃ pacchato nisīdāpema” ဟူသည် ထိုဣသိဒတ္တနှင့် ပုရာဏ နှစ်ယောက်တို့သည် အလုံးစုံသော တန်ဆာတို့ကို ဆင်ယင်လျက် ဆင်နှစ်စီးပေါ်၌ ထိုမိန်းမတို့ကို တစ်ဦးရှေ့ တစ်ဦးနောက် တင်ဆောင်ကာ၊ မင်းကြီး၏ဆင်ကို အလယ်၌ထား၍ ဘေးနှစ်ဖက်မှ ခြံရံလိုက်ပါကြသတတ်။ ထို့ကြောင့် ဤသို့ ပြောဆိုကြ၏။ “nāgopi rakkhitabbo” ဟူသည် ဆင်သည် ဆန့်ကျင်ဖီဆန်မှု တစ်စုံတစ်ရာ မပြုစေရန် စောင့်ရှောက်ရသကဲ့သို့ စောင့်ရှောက်အပ်၏။ “tāpi bhaginiyo” ဟူသည် ထိုနှမတို့သည်လည်း မေ့လျော့ခြင်းသို့ မရောက်စေရန် စောင့်ရှောက်အပ်ကုန်၏။ “attāpi” ဟူသည် ပြုံးရယ်ခြင်း၊ စကားပြောခြင်း၊ မသင့်မတင့် ကြည့်ခြင်းစသည်တို့ကို မပြုဘဲ မိမိကိုယ်ကိုလည်း စောင့်ရှောက်အပ်၏။ ဤသို့ ပြုမူပါက “အရှင်သခင်ကို ပြစ်မှားသောသူ” ဟု နှိပ်ကွပ်ခြင်း ခံရမည် ဖြစ်၏။ Tasmātiha thapatayoti yasmā tumhe rājā niccaṃ rājabhaṇḍaṃ paṭicchāpeti, tasmāpi sambādho gharāvāso rajopatho. Yasmā pana paṃsukūlikaṃ bhikkhuṃ evaṃ paṭicchāpento natthi, tasmā abbhokāso pabbajjā, evaṃ sabbatthāpi. Alañca kho thapatayo appamādāya, appamādameva karothāti dasseti. “tasmātiha thapatayo” ဟူသည် အကြင်ကြောင့် မင်းကြီးသည် သင်တို့အား အမြဲတမ်း မင်းဘဏ္ဍာကို အပ်နှံ၏။ ထို့ကြောင့်လည်း အိမ်ရာတည်ထောင်ခြင်းသည် ကျဉ်းမြောင်းလှ၏၊ ရာဂမြူတို့၏ ဖြစ်ရာအရပ် ဖြစ်၏။ ပံ့သကူဆောင်သော ရဟန်းအား ဤသို့ အပ်နှံစောင့်ရှောက်စေသူ မရှိသောကြောင့် ရဟန်းအဖြစ်သည် လွင်တီးခေါင်ကဲ့သို့ လွတ်လပ်၏။ အလုံးစုံသော ပါဠိတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ “alañca kho thapatayo appamādāya, appamādameva karotha” ဟု မိန့်တော်မူခြင်းဖြင့် လက်သမားတို့၊ မမေ့လျော့သော သတိတရား ရှိစေရန် သင့်လျော်လှ၏၊ မမေ့လျော့ခြင်းကိုသာ ပြုကြကုန်လော့ဟု ပြတော်မူ၏။ Muttacāgoti vissaṭṭhacāgo. Payatapāṇīti āgatāgatānaṃ dānatthāya dhotahattho. Vosaggaratoti vosaggasaṅkhāte cāge rato. Yācayogoti yācitabbayutto. ‘‘Yājayogo’’tipi pāṭho, dānayuttoti attho. Dānasaṃvibhāgaratoti etena appamattakampi kiñci labhitvā tatopi saṃvibhāge rato. Appaṭivibhattanti ‘‘idaṃ amhākaṃ bhavissati, idaṃ ayyāna’’nti evaṃ akatavibhāgaṃ, sabbaṃ dātabbameva hutvā ṭhitanti attho. Imehi kho thapatayo catūhi dhammehi samannāgato ariyasāvako sotāpanno hotīti sotāpanno imehi dhammehi samannāgato hotīti attho. Etena sotāpannena imesaṃ catunnaṃ dhammānaṃ ekantato labbhamānataṃ dasseti. “muttacāgo” ဟူသည် လွတ်လွတ်စွန့်ကြဲ လှူဒါန်းတတ်သူ ဖြစ်၏။ “payatapāṇī” ဟူသည် အလှူခံလာသူတို့အား ပေးကမ်းရန် အမြဲတစေ ဆေးကြောသန့်စင်ထားသော လက်ရှိသူ ဖြစ်၏။ “vosaggarato” ဟူသည် စွန့်ကြဲခြင်း (ဝေါသဂ္ဂ) ၌ မွေ့လျော်သူ ဖြစ်၏။ “yācayogo” ဟူသည် တောင်းခံရန် သင့်လျော်သောသူ (ပေးကမ်းရန် အသင့်ရှိသူ) ဖြစ်၏။ “yājayogo” ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိရာ အမြဲတစေ ပေးလှူခြင်းနှင့် ယှဉ်သူဟု အနက်ရ၏။ “dānasaṃvibhāgarato” ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် အနည်းငယ်မျှသော ဝတ္ထုကို ရသော်လည်း မျှဝေသုံးစွဲခြင်း၌ မွေ့လျော်သူကို ပြ၏။ “appaṭivibhatta” ဟူသည် “ဤအရာသည် ငါတို့အတွက် ဖြစ်လိမ့်မည်၊ ဤအရာသည် အရှင်မြတ်တို့အတွက် ဖြစ်လိမ့်မည်” ဟု ခွဲခြားမှုမပြုဘဲ အလုံးစုံသော ဝတ္ထုကို ပေးလှူရန် အသင့်ရှိနေခြင်းဟု အနက်ရ၏။ “imehi kho thapatayo catūhi dhammehi samannāgato ariyasāvako sotāpanno hotī” ဟူသည် သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဤတရားလေးပါးနှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်၏ ဟု အနက်ရ၏။ ဤပါဌ်ဖြင့် သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်၌ ဤတရားလေးပါး စင်စစ် ဧကန် ထင်ရှားရှိသည်ကို ပြတော်မူ၏။ Evaṃ tesaṃ thapatīnaṃ imehi catūhi dhammehi samannāgataṃ pariyāyena dassetvā idāni nippariyāyena taṃ dassetuṃ ‘‘tumhe kho thapatayo’’tiādi vuttaṃ. ဤသို့လျှင် ထိုလက်သမားတို့အား ဤတရားလေးပါးနှင့် ပြည့်စုံပုံကို ပရိယာယ်အားဖြင့် ပြသတော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ မုချအားဖြင့် (တိုက်ရိုက်အားဖြင့်) ထိုအပြည့်စုံကို ပြခြင်းငှာ “tumhe kho thapatayo” (သင်တို့သည်... လက်သမားတို့) စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ 95. Sahassaṃ kappakoṭiyoti sahassaṃ attabhāvā ahesunti attho. ‘‘Asīti kappakoṭiyo’’tipi pāṭho, asītiāyukappakoṭiyo ahesunti attho. Kattha pana te ahesunti? Āha ‘‘deve ceva manusse cā’’ti, devesu ceva manussesu cāti attho. Saṃviruḷhamhīti samantato pallavaggahaṇena viruḷhe. Alabhiṃhanti alabhiṃ ahaṃ. Ajja tiṃsaṃ tato kappāti tato kappato ajja sampati ayaṃ kappo tiṃsatimo. Tassā saññāya vāsanāti tassa buddhagatāya saññāya vāsanato. ၉၅. "Sahassaṃ kappakoṭiyo" ဟူသည်မှာ ကုဋေတစ်ထောင်သော အတ္တဘောတို့သည် ဖြစ်ဖူးကုန်ပြီဟူသော အနက်တည်း။ "Asīti kappakoṭiyo" ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိသေး၏၊ ထိုပါဌ်၌ ကုဋေရှစ်ဆယ်သော အာယုကပ်တို့ပတ်လုံး ဖြစ်ဖူးကုန်ပြီဟူသော အနက်တည်း။ "ထိုကုဋေတစ်ထောင်သော အတ္တဘောတို့သည် အဘယ်အရပ်၌ ဖြစ်ဖူးကုန်သနည်း" ဟု ယုံမှားခြင်း ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် "deve ceva manusse ca" ဟု မိန့်တော်မူ၏၊ နတ်တို့၌လည်းကောင်း၊ လူတို့၌လည်းကောင်း ဖြစ်ဖူးကုန်ပြီဟူသော အနက်တည်း။ "Saṃviruḷhamhi" ဟူသည်မှာ ထက်ဝန်းကျင်မှ ရွက်ညွန့်သစ်တို့ကို ယူသဖြင့် စည်ပင်ကြီးပွားအပ်သည်ရှိသော် ဟူလို။ "Alabhiṃha" ဟူသည်မှာ ငါသည် ရပြီ ဟူလို။ "Ajja tiṃsaṃ tato kappā" ဟူသည်မှာ ထိုကမ္ဘာမှစ၍ ယခုအခါ၌ ဤကမ္ဘာသည် သုံးဆယ်မြောက်သော ကမ္ဘာဖြစ်၏ ဟူလို။ "Tassā saññāya vāsanā" ဟူသည်မှာ ဘုရားရှင်ကို အာရုံပြုသော ထိုသညာ၏ အစွမ်းကြောင့် ဟူလို။ Taṇhānighātakoti [Pg.231] taṇhāya samucchedako. Vaṭaṃsakoti pupphamayakaṇṇiko. Sabbapupphehilaṅkatoti nānāpupphehi alaṅkato. Lapanantarāti uttarādharoṭṭhānaṃ antarato. Okkāti pabhā. Muddhanantaradhāyathāti muddhani antaradhāyatha. Kaṅkhaṃ vitarāti vimatiṃ vinodehi. Yassa taṃ sabbadhammesu, sadā ñāṇaṃ pavattatīti tanti nipātamattaṃ. Yassa sabbadhammesu ākaṅkhappaṭibaddhattā sadā ñāṇaṃ pavattati. So sabbaññū bhagavā theraṃ ānandaṃ etadabravīti sambandho. Rājā raṭṭhe bhavissatīti sabbasmiṃ raṭṭhe rājā bhavissati. Carimanti carimabhavaṃ. Sacchikatvāti paccakkhaṃ katvā. Dhammatanti catusaccadhammaṃ, paccekabodhiṃ vā. "Taṇhānighātako" ဟူသည်မှာ တဏှာကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်တတ်သောသူ ဟူလို။ "Vaṭaṃsako" ဟူသည်မှာ ပန်းဖြင့်ပြီးသော အချက် (ပန်းဦးရစ်) တည်း။ "Sabbapupphehilaṅkato" ဟူသည်မှာ အထူးထူးသော ပန်းတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သည် ဟူလို။ "Lapanantarā" ဟူသည်မှာ အထက်နှုတ်ခမ်းတော်နှင့် အောက်နှုတ်ခမ်းတော်တို့၏ အကြားမှ ဟူလို။ "Okkā" ဟူသည်မှာ အရောင်တည်း။ "Muddhanantaradhāyatha" ဟူသည်မှာ ဦးခေါင်းထိပ်၌ ကွယ်သွား၏ ဟူလို။ "Kaṅkhaṃ vitara" ဟူသည်မှာ ယုံမှားခြင်းကို ဖျောက်တော်မူလော့ ဟူလို။ "Yassa taṃ sabbadhammesu sadā ñāṇaṃ pavattati" ဟူသော ပါဌ်၌ "taṃ" ဟူသော ပုဒ်သည် နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်၏။ အကြင်မြတ်စွာဘုရားအား အလိုဆန္ဒနှင့် ဆက်စပ်နေသောကြောင့် အလုံးစုံသော တရားတို့၌ အခါခပ်သိမ်း ဉာဏ်တော်သည် ဖြစ်ပေါ်၏။ "ထိုအလုံးစုံသော တရားကို သိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် အာနန္ဒာမထေရ်အား ဤစကားကို မိန့်တော်မူ၏" ဟု ဤသို့ ပုဒ်စပ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏။ "Rājā raṭṭhe bhavissatīti" ဟူသည်မှာ တိုင်းနိုင်ငံ အလုံးစုံ၌ မင်းဖြစ်လတ္တံ့ ဟူလို။ "Carimaṃ" ဟူသည်မှာ နောက်ဆုံးသော ဘဝ၌ ဟူလို။ "Sacchikatvā" ဟူသည်မှာ မျက်မှောက်ပြု၍ ဟူလို။ "Dhammataṃ" ဟူသည်မှာ သစ္စာလေးပါးတရားကိုသော်လည်းကောင်း၊ ပစ္စေကဗောဓိကိုသော်လည်းကောင်း ဟူလို။ 96. Suvaṇṇacchadanaṃ nāvanti ubhosu passesu suvaṇṇālaṅkārehi paṭimaṇḍitavasena chāditaṃ suvaṇṇanāvaṃ. Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, sakkassa iti me sutanti yathā sā devatā pañhaṃ puṭṭhā sakkassa byākāsi, evaṃ mayāpi sutanti āyasmā mahāmoggallāno attanā yathāsutaṃ taṃ bhagavato vadati. ၉၆. "Suvaṇṇacchadanaṃ nāvaṃ" ဟူသည်မှာ ဝဲယာနှစ်ဖက်တို့၌ ရွှေတန်ဆာတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော အစွမ်းဖြင့် ဖုံးလွှမ်းအပ်သော ရွှေလှေကို ဟူလို။ "Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, sakkassa iti me sutaṃ" ဟူသည်မှာ ထိုနတ်သမီးသည် ပြဿနာကို မေးမြန်းအပ်သည်ရှိသော် သိကြားမင်းအား အကြင်သို့ ဖြေကြားဘိ၏၊ ထိုသို့ အကျွန်ုပ်သည်လည်း ကြားနာအပ်၏ဟု အရှင်မဟာမောဂ္ဂလာန်မထေရ်သည် မိမိ ကြားသိရသည့်အတိုင်း ထိုအကြောင်းအရာကို မြတ်စွာဘုရားအား လျှောက်ထားခြင်းဖြစ်၏။ Paṃsuthūpesūti sarīradhātuṃ abbhantare ṭhapetvā paṃsūhi katathūpesu. Evañhi te bhagavantaṃ uddissakatā nāma honti, tenevāha – ‘‘uddissakatesu dasabaladharāna’’nti. "Paṃsuthūpesu" ဟူသည်မှာ သရီရဓာတ်တော်ကို အတွင်း၌ ဌာပနာ၍ မြေမှုန့်တို့ဖြင့် ပြုအပ်သော စေတီတို့၌ ဟူလို။ ဤသို့ ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် ထိုစေတီတို့သည် မြတ်စွာဘုရားကို ရည်မှန်း၍ ပြုလုပ်အပ်သည် မည်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် "uddissa katesu dasabaladharānaṃ" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်းဖြစ်၏။ 97. Devaputtasarīravaṇṇāti devaputtasarīrasadisavaṇṇā. Subhagasaṇṭhitīti sobhaggayuttasaṇṭhānā. Uḷāraṃ vata taṃ āsīti taṃ mayā kataṃ puññaṃ uḷāraṃ vata ahosi. Yāhanti yā ahaṃ. Satasahassaṃ kappe, mudito thūpaṃ apūjesīti thūpaṃ pūjetvā satasahassaṃ āyukappe ahaṃ muditoti attho. Anāgantuna vinipātanti apāyupapattiṃ anupagantvā. Yaṃ cakkhunti yaṃ paññācakkhuṃ. Paṇihitanti ṭhapitaṃ. Vimuttacittamhīti vimuttacitto amhi. Vidhūtalatoti vidhūtataṇhālato, samucchinnataṇhoti attho. ၉၇. "Devaputtasarīravaṇṇā" ဟူသည်မှာ နတ်သား၏ ကိုယ်နှင့်တူသော အဆင်းရှိကုန်သော ဟူလို။ "Subhagasaṇṭhiti" ဟူသည်မှာ တင့်တယ်ခြင်းနှင့် ယှဉ်သော သဏ္ဌာန်ရှိကုန်သော ဟူလို။ "Uḷāraṃ vata taṃ āsī" ဟူသည်မှာ ငါသည် ပြုအပ်သော ထိုကောင်းမှုသည် စင်စစ် ပြန့်ပြောလှပေစွ ဟူလို။ "Yāhaṃ" ဟူသည်မှာ အကြင်ငါသည် ဟူလို။ "Satasahassaṃ kappe, mudito thūpaṃ apūjesi" ဟူသည်မှာ စေတီကို ပူဇော်ခဲ့ရသဖြင့် အနှစ်တစ်သိန်းသော အာယုကပ်တို့ပတ်လုံး ငါသည် နတ်စည်းစိမ်ဖြင့် ဝမ်းမြောက်ခဲ့ရပြီဟူသော အနက်တည်း။ "Anāgantuna vinipātaṃ" ဟူသည်မှာ အပါယ်ဘုံ၌ ဖြစ်ရခြင်းသို့ မရောက်ဘဲ ဟူလို။ "Yaṃ cakkhuṃ" ဟူသည်မှာ အကြင်ပညာမျက်စိကို ဟူလို။ "Paṇihitaṃ" ဟူသည်မှာ ဆောက်တည်အပ်ပြီ ဟူလို။ "Vimuttacittamhi" ဟူသည်မှာ လွတ်မြောက်သော စိတ်ရှိသူ ဖြစ်ပြီ ဟူလို။ "Vidhūtalato" ဟူသည်မှာ ဖယ်ရှားအပ်သော တဏှာတည်းဟူသော နွယ်ရှိသော၊ တစ်နည်းအားဖြင့် ဖြတ်တောက်အပ်သော တဏှာရှိသောသူ ဟူသော အနက်တည်း။ 98. Sāmākapatthodanamattanti sāmākatiṇānaṃ nāḷikodanamattaṃ. Akhileti pañcannaṃ cetokhilānaṃ abhāvena akhile. Tasmiñca okappayi dhammamuttamanti tasmiṃ paccekabuddhe uttamadhammaṃ paccekabodhiṃ ‘‘uttamadhammena nāma imasmiṃ [Pg.232] bhavitabba’’nti saddahiṃ. ‘‘Tasmiñca dhamme paṇidhesiṃ mānasa’’nti iminā paṭiladdhadhammaṃ ahampi sacchikareyyanti cittaṃ paṇidahiṃ. Bhave kudāsupi ca mā apekkhavāti katthaci bhave apekkhavā mā bhaveyyanti ca paṇidhesiṃ mānasanti sambandho. ၉၈. "Sāmākapatthodanamattaṃ" ဟူသည်မှာ သမန်းမြက်စေ့တို့၏ တစ်ကွမ်းစားချက်အပ်သော ထမင်းမျှသာဖြစ်သော ဟူလို။ "Akhila" ဟူသည်မှာ ငါးပါးသော နှလုံးတံသင်း (စေတောခိလ) တို့ မရှိခြင်းကြောင့် နှလုံးတံသင်းကင်းသောသူ ဟူလို။ "Tasmiñca okappayi dhammamuttamaṃ" ဟူသည်မှာ ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါအရှင်မြတ်၌ "ဤအရှင်မြတ်၌ မြတ်သော ပစ္စေကဗောဓိတရား ရှိရမည်" ဟု ယုံကြည်ခဲ့၏ ဟူလို။ "Tasmiñca dhamme paṇidhesiṃ mānasaṃ" ဟူသည်မှာ ဤပစ္စေကဗုဒ္ဓါအရှင်မြတ် ရရှိအပ်သော တရားတော်ကို ငါသည်လည်း မျက်မှောက်ပြုရလို၏ဟု စိတ်ကို ဆောက်တည်ခဲ့၏ ဟူလို။ "Bhave kudāsupi ca mā apekkhavā" ဟူသည်မှာ မည်သည့်ဘဝ၌မဆို တပ်မက်တွယ်တာမှုမရှိသောသူ ဖြစ်ရလို၏ဟု စိတ်ကို ဆောက်တည်ခဲ့၏ ဟူသော အနက်တည်း။ ဤသို့ ပုဒ်စပ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏။ Kurūsūti uttarakurūsu. Dīghāyukesūti tesaṃ vassasahassāyukatāya vuttaṃ. Amamesūti apariggahesu. Pāṇīsūti sattesu. Ahīnagāmīsūti yathāladdhasampattīhi yāvatāyukaṃ aparihīnasabhāvesu. Tidasopapajjathāti tāvatiṃso hutvā upapajjiṃ, tidase vā tāvatiṃsabhavane upapajjiṃ. Visiṭṭhakāyūpagatoti visiṭṭhakāyesu nānāvaṇṇakāyesu upagato. Yasassisūti parivāravantesu. Hitāhitāsihīti kusalākusale vītivattīhi. Paccakkhaṃ khvimanti paccakkhaṃ kho imaṃ vacananti adhippāyo. "Kurūsu" ဟူသည်မှာ ဥတ္တရကုရုကျွန်း၌ ဖြစ်ကုန်သော သတ္တဝါတို့၌ ဟူလို။ "Dīghāyukesu" ဟူသော စကားကို ထိုဥတ္တရကုရုကျွန်းသူကျွန်းသားတို့သည် အသက်အနှစ်တစ်ထောင် တည်တတ်သောကြောင့် မိန့်တော်မူခြင်းဖြစ်၏။ "Amamesu" ဟူသည်မှာ ငါ့ဥစ္စာဟု သိမ်းဆည်းမှုမရှိကုန်သော ဟူလို။ "Pāṇīsu" ဟူသည်မှာ သတ္တဝါတို့၌ ဟူလို။ "Ahīnagāmīsu" ဟူသည်မှာ အသီးသီး ရရှိအပ်သော စည်းစိမ်ချမ်းသာတို့မှ အသက်ထက်ဆုံး ဆုတ်ယုတ်ခြင်းမရှိသော သဘောရှိကုန်သော ဟူလို။ "Tidasopapajjatha" ဟူသည်မှာ တာဝတိံသာနတ် ဖြစ်၍ ဖြစ်ရပြီ၊ သို့မဟုတ် တာဝတိံသာနတ်ဘုံ၌ ဖြစ်ရပြီ ဟူလို။ "Visiṭṭhakāyūpagato" ဟူသည်မှာ အဆင်းအမျိုးမျိုးရှိသော ထူးခြားသော နတ်အပေါင်းတို့ထံသို့ ရောက်ရှိသော ဟူလို။ "Yasassīsu" ဟူသည်မှာ အခြံအရံရှိကုန်သောသူတို့၌ ဟူလို။ "Hitāhitāsihī" ဟူသည်မှာ ကုသိုလ် အကုသိုလ်တရားတို့ကို ကျော်လွန်လွန်မြောက်ပြီးသောသူတို့ဖြင့် ဟူလို။ "Paccakkhaṃ khvimaṃ" ဟူသည်မှာ ဤစကားကို မျက်မှောက်၌ပင် ပြောဆိုခဲ့၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ Sakāsīti so akāsi. Balimābhihārīti pūjābaliṃ abhihari. Patitassa ekanti tassa hatthato ekapupphaṃ patitaṃ. "Sakāsi" ဟူသည်မှာ ထိုမင်းသည် ပြုခဲ့၏ ဟူလို။ "Balimābhihārī" ဟူသည်မှာ ပူဇော်ခြင်းတည်းဟူသော အလှူဒါနကို ရှေးရှုဆောင်ယူခဲ့၏ ဟူလို။ "Patitassa ekaṃ" ဟူသည်မှာ ထိုပူဇော်သူ၏ လက်မှ ပန်းတစ်ပွင့်သည် ကျဆင်းသွားခဲ့၏ ဟူလို။ Upariṭṭhanti upari vehāse ṭhitaṃ. Ariṭṭhanti ariṭṭhaṃ nāma paccekasambuddhaṃ. Ajjhattañca bahiddhā cāti ajjhattavisayā ca bahiddhavisayā ca. Ye me vijjiṃsūti ye me pubbe vijjamānā ahesuṃ. Jātimaraṇasaṃsāro, natthi dāni punabbhavoti punappunaṃ jāyanamīyanabhūto saṃsāro punabbhavoti ca vuccati, so ca dāni natthīti attho. "Upariṭṭhaṃ" ဟူသည်မှာ အထက်ကောင်းကင်ပြင်၌ တည်နေသော ဟူလို။ "Ariṭṭhaṃ" ဟူသည်မှာ အရိဋ္ဌအမည်ရှိသော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါကို ဟူလို။ "Ajjhattañca bahiddhā ca" ဟူသည်မှာ အဇ္ဈတ္တအာရုံရှိသော တရားတို့လည်းကောင်း၊ ဗဟိဒ္ဓအာရုံရှိသော တရားတို့လည်းကောင်း ဟူလို။ "Ye me vijjiṃsu" ဟူသည်မှာ ငါ့အား ရှေးက ထင်ရှားရှိခဲ့ဖူးကုန်သော အာသဝေါတရားတို့သည် ဖြစ်ကုန်ပြီ ဟူလို။ "Jātimaraṇasaṃsāro natthi dāni punabbhavo" ဟူသည်မှာ အဖန်ဖန်ဖြစ်ခြင်း သေခြင်းသဘောရှိသော သံသရာကို တစ်ဖန်အသစ်ဖြစ်သော ဘဝဟူ၍လည်း ခေါ်ဆိုအပ်၏၊ ထိုသံသရာသည် ယခုအခါ၌ မရှိတော့ပြီဟူသော အနက်တည်း။ Idaṃ vāsanābhāgiyaṃ suttanti idaṃ vāsanābhāgapuññavibhāvanānaṃ nānāsuttapadānaṃ udāharaṇavasena dassitaṃ vāsanābhāgiyaṃ suttanti veditabbaṃ. "Idaṃ vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ" ဟူသည်မှာ ဤသုတ်သည် ဝါသနာအဖို့ဖြစ်သော ကောင်းမှုကုသိုလ်ကို ပြသခြင်းရှိသော အထူးထူးသော သုတ်ပုဒ်တို့၏ ဥဒါဟရုဏ်အစွမ်းအားဖြင့် ပြသအပ်သော "ဝါသနာဘာဂိယသုတ်" မည်၏ဟု သိအပ်၏။ 99. ‘‘Uddhaṃ adho…pe… apunabbhavāyā’’ti idaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttanti vuttaṃ oghataraṇassa ariyamaggakiccattā. Na cetanā karaṇīyāti na cittaṃ uppādetabbaṃ. Dhammatāti dhammasabhāvo. ၉၉. "Uddhaṃ adho... apunabbhavāya" ဟူသော ဤသုတ်ကို ဩဃလေးဖြာကို ကူးမြောက်ခြင်းသည် အရိယမဂ်၏ ကိစ္စဖြစ်သောကြောင့် "နိဗ္ဗေဓဘာဂိယသုတ်" ဟု ဆိုအပ်၏။ "Na cetanā karaṇīyā" ဟူသည်မှာ စိတ်ကို မဖြစ်စေအပ် ဟူလို။ "Dhammatā" ဟူသည်မှာ တရားသဘောတည်း။ 100. Yadā haveti yasmiṃ have kāle. Pātubhavantīti uppajjanti. Dhammāti anulomapaccayākārapaṭivedhasādhakā bodhipakkhiyadhammā. Pātubhavantīti vā pakāsenti, abhisamayavasena pākaṭā honti. Dhammāti catuariyasaccadhammā. Ātāpo vuccati kilesasantāpanaṭṭhena vīriyaṃ. Ātāpinoti [Pg.233] sammappadhānavīriyavato. Jhāyatoti ārammaṇūpanijjhānalakkhaṇena lakkhaṇūpanijjhānalakkhaṇena ca jhānena jhāyantassa. Brāhmaṇassāti bāhitapāpassa khīṇāsavassa. Athassa kaṅkhā vapayanti sabbāti athassa evaṃ pātubhūtadhammassa yā tā ‘‘ko nu kho, bhante, phusatīti? No kallo pañhoti bhagavā avocā’’tiādinā (saṃ. ni. 2.12) nayena ‘‘katamaṃ nu kho, bhante, jarāmaraṇaṃ, kassa panidaṃ jarāmaraṇanti? No kallo pañhoti bhagavā avocā’’tiādinā (saṃ. ni. 2.35) ca nayena paccayākārakaṅkhā vuttā. Yā ca paccayākārasseva appaṭividdhattā ‘‘ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhāna’’ntiādikā (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) soḷasakaṅkhā ‘‘buddhe kaṅkhati dhamme kaṅkhatī’’tiādikā (dha. sa. 1008) aṭṭha ca kaṅkhā āgatā, tā sabbā vapayanti apagacchanti nirujjhanti, kasmā? Yato pajānāti sahetudhammaṃ, yasmā avijjādikena hetunā sahetukaṃ imaṃ saṅkhārādiṃ kevalaṃ dukkhakkhandhadhammaṃ pajānāti aññāsi paṭivijjhati. ၁၀၀. “Yadā have” ဟူသည်မှာ အကြင် စင်စစ်ဖြစ်သော ကာလ၌ (ဟု ဆိုလို၏)။ “Pātubhavanti” ဟူသည်မှာ (တရားတို့) ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ “Dhammā” ဟူသည်မှာ အနုလောမ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်မှုကို ပြီးမြောက်စေတတ်သော ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် “Pātubhavanti” ဟူသည်မှာ ထင်ရှားစေကုန်၏၊ သိမြင်ခြင်း (အဘိသမယ) အစွမ်းဖြင့် ထင်ရှားလာကုန်၏။ (ပါတုသဒ္ဒါ ရှေးဦးရှိသော ဘဝန္တိသဒ္ဒါသည် တစ်ခါတစ်ရံ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း 'ဥပ္ပါဒ' အနက်၊ တစ်ခါတစ်ရံ ထင်ရှားခြင်း 'အာဝိဘာဝ' အနက်ကို ဟောသဖြင့် ဘဝန္တိ ပါတုဘဝန္တိ ဟူသော ပုဒ်ကို ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ ပကာသေန္တိ ဟု နှစ်မျိုး ဖွင့်ဆိုတော်မူသည်။) “Dhammā” ဟူသည်မှာ သစ္စာလေးပါး အရိယာတရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ကိလေသာများကို ပူပန်စေတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် ဝီရိယကို “Ātāpa” (အာတာပ) ဟု ခေါ်သည်။ “Ātāpino” ဟူသည်မှာ သမ္မပ္ပဓာန် ဝီရိယရှိသော။ “Jhāyato” ဟူသည်မှာ အာရုံကို စူးစိုက်ရှုခြင်း (အာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာန်) လက္ခဏာရှိသော ဈာန်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ လက္ခဏာရေးကို စူးစိုက်ရှုခြင်း (လက္ခဏူပနိဇ္ဈာန်) လက္ခဏာရှိသော ဈာန်ဖြင့်လည်းကောင်း ရှုမှတ်ပွားများနေသော။ “Brāhmaṇassa” ဟူသည်မှာ မကောင်းမှုကို ဖယ်ရှားပြီးသော အာသဝေါကုန်ခန်းပြီးသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အား (ဟု ဆိုလို၏)။ “Athassa kaṅkhā vapayanti sabbā” ဟူသည်မှာ ထိုအခါ၌ ဤသို့ ဗောဓိပက္ခိယတရား (သို့မဟုတ် သစ္စာလေးပါးတရား) ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာသော ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အား ယုံမှားခြင်းအားလုံး ကင်းပျောက်ကုန်၏။ ထိုယုံမှားခြင်းတို့ကား “အရှင်ဘုရား... အဘယ်သူသည် တွေ့ထိသနည်း၊ ဤမေးခွန်းသည် မသင့်လျော်” ဟု မြတ်စွာဘုရား မိန့်တော်မူသည့် နည်းလမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ “အရှင်ဘုရား... ဇရာမရဏသည် အဘယ်နည်း၊ ဤဇရာမရဏသည် အဘယ်သူ၏ ဇရာမရဏနည်း၊ ဤမေးခွန်းသည် မသင့်လျော်” ဟု မြတ်စွာဘုရား မိန့်တော်မူသည့် နည်းလမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဟောကြားအပ်သော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်၌ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော ယုံမှားခြင်းများ ဖြစ်ကုန်၏။ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ကို ထိုးထွင်း၍ မသိမြင်ခြင်းကြောင့် “ငါသည် အတိတ်ကာလ၌ ဖြစ်ခဲ့ဖူးသလော” စသည်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာတတ်သော တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ယုံမှားခြင်း (သောဠသကင်္ခါ) တို့လည်းကောင်း၊ “မြတ်စွာဘုရား၌ ယုံမှား၏၊ တရားတော်၌ ယုံမှား၏” စသည်ဖြင့် လာရှိသော ရှစ်ပါးသော ယုံမှားခြင်း (အဋ္ဌကင်္ခါ) တို့လည်းကောင်း ကင်းပျောက် ချုပ်ငြိမ်းကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - အကြင်ကြောင့် အကြောင်းတရားနှင့်တကွ ဖြစ်သော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်တရားကို သိမြင်သောကြောင့်တည်း။ အဝိဇ္ဇာစသော အကြောင်းတရားတို့ကြောင့် အကြောင်းနှင့်တကွဖြစ်သော သင်္ခါရအစရှိသော သက်သက်သော ဤဆင်းရဲအစုအပုံတရားကို ကောင်းစွာ သိမြင် နားလည်ပြီး ထိုးထွင်းသိမြင်သောကြောင့် ယုံမှားခြင်းအားလုံး ကင်းပျောက် ချုပ်ငြိမ်းသွားကြကုန်၏။ Yato khayaṃ paccayānaṃ avedīhi yasmā paccayānaṃ khayasaṅkhātaṃ nibbānaṃ avedi aññāsi paṭivijjhi, tasmā yadāssa ātāpino jhāyato brāhmaṇassa vuttappakārā dhammā pātubhavanti. Athassa yā nibbānassa aviditattā kaṅkhā uppajjeyyuṃ, sabbāpi tā kaṅkhā vapayantīti. “Yato khayaṃ paccayānaṃ avedī” ဟူသည်မှာ အကြောင်းတရားတို့၏ ချုပ်ရာ ကုန်ရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကို သိမြင်နားလည်၍ ထိုးထွင်းသိရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ကိလေသာကို ပူပန်စေတတ်သော ဝီရိယရှိသော၊ ဈာန်ဖြင့် ရှုမှတ်တော်မူသော၊ မကောင်းမှုကို ဖယ်ရှားပြီးသော ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အား အထက်တွင် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော တရားတို့သည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ၊ ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အား နိဗ္ဗာန်ကို မသိခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သော ယုံမှားခြင်း ရှိသမျှတို့သည် ကင်းစင် ပျောက်ကွယ်သွားကုန်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ Āraññanti āraññakaṃ. Aññātuñchena yāpentanti kulesu aññāto niccanavoyeva hutvā uñchena piṇḍacariyāya yāpentaṃ. Atha vā abhilakkhitesu issarajanagehesu kaṭukabhaṇḍasambhāraṃ sugandhabhojanaṃ pariyesantassa uñchanaṃ ñātuñchanaṃ nāma, gharapaṭipāṭiyā pana dvāre ṭhitena laddhamissakabhojanaṃ aññātuñchanaṃ nāma. Idaṃ idha adhippetaṃ. Tena yāpentaṃ. Kāmesu anapekkhinanti vatthukāmakilesakāmesu nirapekkhaṃ. “Āraññaṃ” ဟူသည်မှာ တော၌ နေထိုင်သော သို့မဟုတ် အာရညကင်ဓုတင်နှင့် ပြည့်စုံသော (ရဟန်း)။ “Aññātuñchena yāpentaṃ” ဟူသည်မှာ ဒကာအိမ်များ၌ လူသိမထင်ရှားဘဲ အမြဲတစေ အသစ်ဖြစ်လျက် (လူစိမ်းကဲ့သို့) ဆွမ်းခံလှည့်လည်ခြင်းဖြင့် မျှတသော။ သို့မဟုတ်ပါက အမှတ်အသားပြုအပ်သော သူဌေး၊ အစိုးရသူတို့၏ အိမ်များ၌ စပ်ရှားသော ဟင်းလျာ အဆောက်အအုံနှင့် မွှေးကြိုင်သော ဘောဇဉ်တို့ကို ရှာဖွေဆွမ်းခံခြင်းကို “ဉာတုဉ္ဆန” (ထင်ရှားသော ဆွမ်းခံခြင်း) ဟု ခေါ်သည်။ အိမ်စဉ်အတိုင်း အိမ်တံခါးဝ၌ ရပ်၍ ရရှိသမျှသော အစားအစာ ရောနှောလျက် ဆွမ်းခံခြင်းကို “အဉာတုဉ္ဆန” (မထင်ရှားသော ဆွမ်းခံခြင်း) ဟု ခေါ်သည်။ ဤနေရာတွင် ထိုမထင်ရှားသော ဆွမ်းခံခြင်းကို လိုလားအပ်၏၊ ထိုဆွမ်းခံခြင်းဖြင့် မျှတခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “Kāmesu anapekkhinaṃ” ဟူသည်မှာ ဝတ္ထုကာမ ကိလေသာကာမတို့၌ တပ်မက်ငဲ့ကွက်ခြင်း မရှိသော။ Chetvāti vadhitvā. Sukhaṃ setīti kodhapariḷāhena aparidayhamānattā sukhaṃ sayati. Na socatīti kodhavināsena vinaṭṭhadomanassattā na socati. Visamūlassāti dukkhavipākassa. Madhuraggassāti yaṃ akkuṭṭhassa paccakkositvā pahaṭassa paṭippaharitvā sukhaṃ uppajjati, taṃ sandhāya so ‘‘madhuraggo’’ti vutto. Imasmiñhi ṭhāne pariyosānaṃ ‘‘agga’’nti vuttaṃ. Ariyāti buddhādayo. “Chetvā” ဟူသည်မှာ သတ်ဖြတ်၍။ “Sukhaṃ seti” ဟူသည်မှာ ဒေါသ အမျက်တည်းဟူသော ပူလောင်မှု မရှိတော့သဖြင့် ချမ်းသာစွာ အိပ်စက်ရ (နေထိုင်ရ) ၏။ “Na socati” ဟူသည်မှာ ဒေါသကို ဖျက်ဆီးလိုက်သဖြင့် ဒေါမနဿများ ကင်းစင်သွားသောကြောင့် မစိုးရိမ်ရတော့ပေ။ “Visamūlassa” ဟူသည်မှာ ဆင်းရဲသော အကျိုးပေးရှိသော (အဆိပ်အတောက်ကဲ့သို့ အမြစ်ရှိသော)။ “Madhuraggassa” ဟူသည်မှာ ဆဲရေးခြင်း ခံရသူက အတုံ့အပြန် ဆဲရေးလိုက်ခြင်းကြောင့် လည်းကောင်း၊ ပုတ်ခတ်ခြင်း ခံရသူက အတုံ့အပြန် ပုတ်ခတ်လိုက်ခြင်းကြောင့် လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော စိတ်ချမ်းသာမှုကို ရည်ရွယ်၍ ထိုဒေါသကို “အဖျားချိုသော” (madhuragga) ဟု ဆိုသည်။ အကြောင်းမူကား ဤနေရာ၌ အဆုံးသတ် (ပရိယောသာန) ကို “အဂ္ဂ” ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ “Ariyā” ဟူသည်မှာ ဘုရားအစရှိသော အရိယာသူတော်ကောင်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Haneti [Pg.234] haneyya. Uppatitanti asamugghāṭitaṃ avikkhambhituppannavasena samudācāruppannavasena samudācarantaṃ. Vinodayeti attano santānato nīhareyya. “Hane” ဟူသည်မှာ သတ်ရာ၏။ “Uppatitaṃ” ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ မပယ်သတ်ရသေးဘဲ၊ မခွာအပ်သေးသော အစွမ်းဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ ထကြွသောင်းကျန်းသော အစွမ်းဖြင့် သော်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော (ကိလေသာတရား)။ “Vinodaye” ဟူသည်မှာ မိမိ၏ သန္တာန်မှ ဖယ်ထုတ်ရာ၏ (ပယ်ဖျောက်ရာ၏)။ 101. Sattiyāti desanāsīsametaṃ, ekatodhārādinā satthenāti attho. Omaṭṭhoti pahaṭo. Cattāro hi pahārā omaṭṭho ummaṭṭho maṭṭho vimaṭṭhoti. Tattha upari ṭhatvā adhomukhaṃ dinnappahāro omaṭṭho nāma, adho ṭhatvā uddhaṃ mukhaṃ dinnappahāro ummaṭṭho nāma, aggaḷasūci viya vinivijjhitvā kato maṭṭho nāma, seso sabbopi vimaṭṭho nāma. Imasmiṃ pana ṭhāne omaṭṭho gahito. So hi sabbadāruṇo duruddharaṇasallo duttikiccho antodoso antopubbalohito ca hoti. Pubbalohitaṃ anikkhamitvā vaṇamukhaṃ pariyonandhitvā tiṭṭhati. Pubbalohitaṃ nīharitukāmehi mañcena saddhiṃ bandhitvā adhosiro kātabbo hoti, maraṇaṃ vā maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ pāpuṇāti. Paribbajeti vihareyya. ၁၀၁. “Sattiyā” (လှံဖြင့်) ဟူသော စကားသည် ဒေသနာ၏ ဦးခေါင်း (ပဓာန) ကို ပြဆိုသော စကားမျှသာ ဖြစ်သည်။ တစ်ဖက်သွား ဓားလှံ စသော လက်နက်တစ်ခုခုဖြင့် ထိုးနှက်ခြင်း ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “Omaṭṭho” ဟူသည်မှာ (အောက်သို့ ရှေးရှု) အထိုးခံရခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုးနှက်ချက်သည် အောက်သို့ ရှေးရှု ထိုးနှက်ချက် (ဩမဋ္ဌ)၊ အထက်သို့ ရှေးရှု ထိုးနှက်ချက် (ဥမ္မဋ္ဌ)၊ တံခါးကျည်းကဲ့သို့ ထွင်းဖောက်ထိုးနှက်ချက် (မဋ္ဌ) နှင့် အထွေထွေ အပြားအားဖြင့် ထိုးနှက်ချက် (ဝိမဋ္ဌ) ဟု လေးမျိုး ရှိသည်။ ထိုလေးမျိုးတို့တွင် အထက်၌ ရပ်လျက် အောက်သို့ ရှေးရှုထိုးနှက်ခြင်းကို “ဩမဋ္ဌ” ဟု ခေါ်သည်။ အောက်ကနေ အထက်သို့ ရှေးရှုထိုးနှက်ခြင်းကို “ဥမ္မဋ္ဌ” ဟု ခေါ်သည်။ တံခါးကျည်းကဲ့သို့ ဖောက်ထွက်သွားအောင် ထိုးနှက်ခြင်းကို “မဋ္ဌ” ဟု ခေါ်သည်။ ကျန်ရှိသော အခြားထိုးနှက်ချက် အားလုံးကို “ဝိမဋ္ဌ” ဟု ခေါ်သည်။ ဤနေရာတွင်မူ “ဩမဋ္ဌ” (အောက်သို့ ရှေးရှုထိုးနှက်ချက်) ကို ယူရမည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုဩမဋ္ဌထိုးနှက်ချက်သည် အလွန် ပြင်းထန်ကြမ်းကြုတ်ခြင်း၊ ထုတ်ယူရခက်သော မြှားမြှောင့်ရှိခြင်း၊ ကုသရခက်ခြင်း၊ အတွင်းနာဖြစ်ခြင်း၊ အတွင်း၌ ပြည်သွေးတည်ခြင်းတို့ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ပြည်သွေးသည် အပြင်သို့ မထွက်ဘဲ အနာဝကို မြှေးယှက်၍ တည်ရှိနေတတ်သည်။ ပြည်သွေးကို ထုတ်လိုသူတို့သည် လူနာကို ခုတင်တွင် ချည်နှောင်ကာ ဦးခေါင်းကို အောက်သို့ စိုက်ထားရ၏။ ထိုအခါ သေခြင်းသို့လည်းကောင်း၊ သေလုနီးပါး ပြင်းထန်သော ဆင်းရဲခြင်းသို့လည်းကောင်း ရောက်ရတတ်သည်။ “Paribbaje” ဟူသည်မှာ (လုံ့လပြုလျက်) နေထိုင်ရာ၏။ Imāya gāthāya kiṃ kathitaṃ? Yathā sattiyā omaṭṭhapuriso sallubbāhanavaṇatikicchanānaṃ atthāya vīriyaṃ ārabhati payogaṃ karoti parakkamati. Yathā ca dayhamāne matthake ādittasiro tassa nibbāpanatthāya vīriyaṃ ārabhati payogaṃ karoti parakkamati, evamevaṃ bhikkhu kāmarāgappahānāya sato appamatto hutvā vihareyya bhagavāti kathesi. ဤဂါထာဖြင့် နတ်သားသည် အဘယ်သို့ လျှောက်ထားသနည်းဟူမူ - လှံဖြင့် အောက်သို့ရှေးရှု ထိုးနှက်ခြင်းခံရသော ယောကျ်ားသည် မြှားမြှောင့်ကို နှုတ်ရန်နှင့် အနာကို ကုသရန်အလို့ငှာ ဝီရိယကို အားထုတ်သကဲ့သို့၊ လုံ့လပြုသကဲ့သို့၊ ကြိုးပမ်းအားထုတ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဦးခေါင်းတွင် မီးလောင်နေသော ယောကျ်ားသည် ထိုမီးကို ငြိမ်းသတ်ရန် ဝီရိယကို အားထုတ်သကဲ့သို့၊ လုံ့လပြုသကဲ့သို့၊ ကြိုးပမ်းအားထုတ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ ရဟန်းသည် ကာမရာဂကို ပယ်ရှားရန် သတိရှိလျက် မမေ့မလျော့ဘဲ နေထိုင်ရာ၏ ဟု မြတ်စွာဘုရားအား လျှောက်ထားခဲ့သည်။ Evaṃ devatāya kathite atha bhagavā cintesi – ‘‘imāya devatāya upamā daḷhaṃ katvā ānītā, atthaṃ pana parittakaṃ gahetvā ṭhitā. Punappunaṃ kathentīpi hi esā kāmarāgassa vikkhambhanappahānameva katheyya, yāva ca kāmarāgo maggena na samugghāṭiyyati, tāva anubandhova hotī’’ti tameva upamaṃ gahetvā paṭhamamaggavasena devatāya vinivaṭṭetvā dassento ‘‘sattiyā viya omaṭṭho’’ti dutiyagāthamāha. Tassattho purimanayānusārena veditabbo. ဤသို့ နတ်သားက လျှောက်ထားသောအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ကြံစည်တော်မူ၏ - “ဤနတ်သားသည် ဥပမာကိုကား အလွန်ပြင်းထန်လှစွာ ဆောင်ခဲ့၏၊ သို့သော် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကိုမူ အနည်းငယ်မျှသာ ယူထားပေသည်။ အကြောင်းမူကား ဤနတ်သားသည် ထပ်ခါတလဲလဲ လျှောက်ထားစေဦးတော့ ကာမရာဂကို ခေတ္တခွာ၍ ပယ်ခြင်း (ဝိက္ခမ္ဘနပယ်) ကိုသာ လျှောက်ထားလိမ့်မည်။ ကာမရာဂကို အရိယာမဂ်ဖြင့် အကြွင်းမဲ့ မပယ်သတ်နိုင်သေးသမျှ ကာလပတ်လုံး ကိလေသာသည် အစဉ်တစိုက် နောက်က လိုက်နေဦးမည်သာ ဖြစ်သည်။” ဟု ကြံစည်တော်မူ၏။ ထိုသို့ ကြံစည်တော်မူပြီးလျှင် ထိုဥပမာကိုပင် ယူတော်မူ၍ ပထမမဂ်၏ အစွမ်းဖြင့် နတ်သားအား ပြန်လည်လှည့်ပတ်၍ ပြသလိုသဖြင့် “Sattiyā viya omaṭṭho” အစရှိသော ဒုတိယဂါထာကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ထိုဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ရှေးနည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ Lokāmisanti kāmaguṇo. Santipekkhoti sabbasaṅkhārūpasamaṃ nibbānaṃ apekkhamāno. Paññavāti paññavanto. Pahitattoti nibbānaṃ patipesitacitto. Virato kāmasaññāyāti yāya kāyaci sabbato kāmasaññāya [Pg.235] catutthamaggasampayuttāya samucchedaviratiyā virato. ‘‘Viratto’’tipi pāṭho. Kāmasaññāyāti pana bhummavacanaṃ hoti. Sagāthāvagge (saṃ. ni. 1.96) ‘‘kāmasaññāsū’’ti pāṭho. Catūhi maggehi dasannampi saṃyojanānaṃ atītattā sabbasaṃyojanātīto. Catutthamaggeneva vā uddhambhāgiyasaṃyojanātīto tatra tatrābhinandanato nandisaṅkhātāya taṇhāya tiṇṇañca bhavānaṃ parikkhīṇattā nandibhavaparikkhīṇo. So tādiso khīṇāsavo bhikkhu gambhīre saṃsāraṇṇave na sīdati. “Lokāmisa” ဟူသည်မှာ ကာမဂုဏ်တရား ဖြစ်၏။ “Santipekkho” ဟူသည်မှာ အလုံးစုံသော သင်္ခါရတရားတို့၏ ငြိမ်းရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကို တောင့်တမျှော်လင့်သောသူ (ဖြစ်၏)။ “Paññavā” ဟူသည်မှာ ပညာရှိသောသူ။ “Pahitatto” ဟူသည်မှာ နိဗ္ဗာန်သို့ စေလွှတ်အပ်သော (ညွတ်ကိုင်းသော) စိတ်ရှိသောသူ။ “Virato kāmasaññāya” ဟူသည်မှာ အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် အရဟတ္တမဂ် (စတုတ္ထမဂ်) နှင့် ယှဉ်သော သမုစ္ဆေဒဝိရတီဖြင့် အမှတ်မရှိသော ကာမသညာမှ ကင်းဝေး စောင့်ရှောက်ပြီးသော။ (“Viratto” ဟူ၍လည်း စာမူရှိ၏။ ထိုသို့ရှိလျှင် ကာမသညာ၌ စွဲမက်မှု ကင်းသောသူ ဟု အနက်ရ၏။ သဂါထာဝဂ်၌ “Kāmasaññāsū” ဟူ၍ လာရှိသည်။) မဂ်လေးပါးတို့ဖြင့် တစ်ဆယ်ပါးသော သံယောဇဉ်တို့ကို ကျော်လွန်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် အလုံးစုံသော သံယောဇဉ်ကို ကျော်လွန်သောသူ မည်၏။ သို့မဟုတ်ပါက စတုတ္ထမဂ်ဖြင့်သာလျှင် အထက်ပိုင်းသံယောဇဉ် (ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယသံယောဇဉ်) ငါးပါးတို့ကို လွန်မြောက်သောသူ မည်၏။ ထိုထိုဘဝတို့၌ သာယာနှစ်သက်တတ်သောကြောင့် 'နန္ဒိ' ဟု ဆိုအပ်သော တဏှာနှင့် ဘဝသုံးပါးတို့ ကုန်ခမ်းသွားခြင်းကြောင့် “နန္ဒိဘဝကုန်ပြီးသောသူ” ဟု ခေါ်သည်။ ထိုကဲ့သို့သော အာသဝေါကုန်ပြီးသော ရဟန္တာရဟန်းတော်သည် နက်ရှိုင်းလှစွာသော သံသရာတည်းဟူသော သမုဒ္ဒရာ၌ နစ်မွန်းခြင်း မရှိတော့ပေ။ Saddahānoti yena pubbabhāge kāyasucaritādibhedena, aparabhāge ca sattattiṃsabodhipakkhiyabhedena dhammena arahanto buddhapaccekabuddhabuddhasāvakā nibbānaṃ pattā. Taṃ saddahāno arahataṃ dhammaṃ nibbānappattiyā lokiyalokuttarapaññaṃ labhati, tañca kho na saddhāmattakeneva. Yasmā pana saddhājāto upasaṅkamati, upasaṅkamanto payirupāsati, payirupāsanto sotaṃ odahati, odahitasoto dhammaṃ suṇāti, tasmā upasaṅkamanato paṭṭhāya yāva dhammassavanena sussūsaṃ labhate paññaṃ. "ယုံကြည်သူ (သဒ္ဒဟာနော)" ဟူသည်မှာ - ရှေးဦးအဖို့၌ ကာယသုစရိုက် စသည်ဖြင့် အပြားရှိသော၊ နောက်အဖို့၌လည်း သုံးဆယ်ခုနစ်ပါးသော ဗောဓိပက္ခိယတရားဖြင့် အပြားရှိသော အကြင်တရားတော်ဖြင့် ကိလေသာတို့မှ ဝေးကွာကုန်သော မြတ်စွာဘုရား၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနှင့် အရိယာသာဝကတို့သည် နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်တော်မူကြကုန်၏။ ထိုတရားကို ယုံကြည်လျက် အရဟတ္တမဂ်တရားကို နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ခြင်းငှာ လောကီလောကုတ္တရာပညာကို ရရှိ၏။ ထိုသို့သောပညာကိုလည်း ယုံကြည်ရုံမျှဖြင့် မရနိုင်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ယုံကြည်မှုဖြစ်ပေါ်လာသူသည် ဆည်းကပ်၏၊ ဆည်းကပ်သူသည် လုပ်ကျွေးခစား၏၊ လုပ်ကျွေးခစားသူသည် နားစိုက်ထောင်၏၊ နားစိုက်ထောင်သူဖြစ်၍ တရားနာယူ၏၊ ထို့ကြောင့် ဆည်းကပ်ခြင်းမှစ၍ တရားနာယူခြင်းတိုင်အောင်သော ကိစ္စဖြင့် ကောင်းစွာနာခံလိုသည်ဖြစ်၍ လောကီလောကုတ္တရာပညာကို ရရှိ၏။ Kiṃ vuttaṃ hoti? Taṃ dhammaṃ saddahitvāpi ācariyupajjhāye kālena kālaṃ upasaṅkamitvāpi vattakaraṇena payirupāsitvā yadā payirupāsanāya ārādhitacittā kiñci vattukāmā honti. Atha adhigatāya sotukāmatāya sotaṃ odahitvā suṇanto labhatīti evaṃ sussūsampi ca satiavippavāsena appamatto subhāsitadubbhāsitaññutāya vicakkhaṇo eva labhati, na itaro. Tenāha – ‘‘appamatto vicakkhaṇo’’ti. "အဘယ်အဓိပ္ပာယ်ကို ဆိုလိုသနည်းဟူမူ - ထိုတရားကို ယုံကြည်သော်လည်း ဆရာဥပဇ္ဈာယ်တို့ထံ အခါအားလျော်စွာ ဆည်းကပ်၍ ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်ကို ပြုခြင်းဖြင့် လုပ်ကျွေးပူဇော်ကာ ဆရာသမားတို့ စိတ်ကြည်နူးနှစ်သက်သဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုသောတရားကို ဟောကြားလိုသောအခါ၌ ရရှိလာသော နာယူလိုစိတ်ဖြင့် နားစိုက်ထောင်၍ နာယူသူသည် ပညာကို ရရှိ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ ကောင်းစွာ နာခံသော်လည်း သတိမကင်းဘဲ မမေ့မလျော့သူ၊ ကောင်းစွာဆိုအပ်သောစကားနှင့် မကောင်းသဖြင့် ဆိုအပ်သောစကားကို သိမြင်တတ်သော ပညာရှိသူသာလျှင် ပညာကို ရရှိ၏၊ ထိုသို့မဟုတ်ဘဲ မေ့လျော့၍ ပညာမရှိသူသည် မရနိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် 'မမေ့မလျော့ဘဲ ခွဲခြားသိမြင်တတ်သော ပညာရှိသည်' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။" Patirūpakārīti desakālādīni ahāpetvā lokiyassa lokuttarassa dhammassa patirūpaṃ adhigamūpāyaṃ karotīti patirūpakārī. Dhuravāti cetasikavīriyavasena anikkhittadhuro. Uṭṭhātāti kāyikavīriyavasena uṭṭhānasampanno asithilaparakkamo. Vindate dhananti lokiyalokuttaradhanaṃ adhigacchati. Saccenāti vacīsaccena paramatthasaccena ca. Buddhapaccekabuddhaariyasāvakā nibbutiṃ pāpuṇantā kittimpi pāpuṇantiyeva. Dadanti paresaṃ yaṃ kiñci icchitaṃ patthitaṃ dento mittāni ganthati sampādeti karotīti [Pg.236] attho. Duddadaṃ vā dadanto ganthati, dānamukhena cattāripi saṅgahavatthūni gahitānīti veditabbāni. Tehi mittāni karonti. Asmā lokā paraṃ lokaṃ, sa ve pecca na socatīti yassa puggalassa ime saddhādayo dhammā vijjanti, so imasmā lokā paraṃ lokaṃ gantvā na socati, sokakāraṇaṃ tassa natthīti attho. "လျောက်ပတ်စွာ ပြုလုပ်လေ့ရှိသူ (ပတိရူပကာရီ)" ဟူသည်မှာ - အရပ်ဒေသ၊ အချိန်အခါ စသည်တို့ကို မပျက်စီးစေဘဲ လောကီလောကုတ္တရာ တရားအား လျောက်ပတ်သော ရရှိကြောင်းလမ်းစဉ်ကို ပြုလုပ်တတ်သောကြောင့် "ပတိရူပကာရီ" မည်၏။ "တာဝန်ဆောင်သူ (ဓုရဝါ)" ဟူသည်မှာ - စေတသိကဝီရိယ၏ အစွမ်းဖြင့် မစွန့်လွှတ်အပ်သော လုံ့လဝီရိယရှိသူ ဖြစ်သည်။ "ထကြွလုံ့လရှိသူ (ဥဋ္ဌာတာ)" ဟူသည်မှာ - ကာယိကဝီရိယ၏ အစွမ်းဖြင့် ထကြွလုံ့လနှင့် ပြည့်စုံသော၊ မလျော့သော လုံ့လရှိသူ ဖြစ်သည်။ "စည်းစိမ်ဥစ္စာကို ရရှိ၏ (ဝိန္ဒတေ ဓနံ)" ဟူသည်မှာ - လောကီလောကုတ္တရာ စည်းစိမ်ဥစ္စာကို ရရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ "သစ္စာတရားဖြင့် (သစ္စေန)" ဟူသည်မှာ - ဝစီသစ္စာဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပရမတ္ထသစ္စာဖြင့်လည်းကောင်း (ဆိုလိုသည်)။ မြတ်စွာဘုရား၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနှင့် အရိယာသာဝကတို့သည် နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်တော်မူကြကုန်လျက် ကျော်စောသတင်းကိုလည်း မလွဲဧကန် ရရှိကြကုန်၏။ "ပေးကမ်းလှူဒါန်း၏ (ဒဒန္တိ)" ဟူသည်မှာ - သူတစ်ပါးတို့ အလိုရှိအပ်၊ တောင့်တအပ်သော တစ်စုံတစ်ခုသော ဝတ္ထုကို ပေးလှူသောသူသည် မိတ်ဆွေတို့ကို ဖွဲ့နှောင်၏ (သို့မဟုတ်) ရရှိစေ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ သို့မဟုတ် ပေးလှူရန် ခဲယဉ်းသော ဝတ္ထုကို ပေးလှူသူသည် မိတ်ဆွေဖွဲ့ရာ ရောက်၏၊ ပေးကမ်းလှူဒါန်းခြင်းကို အစပြုသဖြင့် သင်္ဂဟဝတ္ထုလေးပါးလုံးကိုပင် သိမ်းကျုံးယူအပ်သည်ဟု သိအပ်ကုန်၏။ ထိုသင်္ဂဟဝတ္ထုတို့ဖြင့် မိတ်ဆွေဖွဲ့ကြကုန်၏။ "ဤလောကမှ တမလွန်လောကသို့ ရောက်သော် မစိုးရိမ်ရ (အသ္မာ လောကာ ပရံ လောကံ၊ သ ဝေ ပေစ္စ န သောစတိ)" ဟူသည်မှာ - အကြင်သူအား သဒ္ဓါအစရှိသော ဤတရားတို့ ရှိကုန်၏၊ ထိုသူသည် ဤလောကမှ တစ်ပါးသောလောကသို့ သွားရောက်ရသော်လည်း မစိုးရိမ်ရ၊ စိုးရိမ်ခြင်း၏ အကြောင်းသည် ထိုသူအား မရှိဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ‘‘Yassete caturo dhammā, saddhassa gharamesino; Saccaṃ dhammo dhiti cāgo, sa ve pecca na socatī’’ti. (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 190) – "အိမ်ရာတည်ထောင် လူ့ဘောင်၌နေလျက် သဒ္ဓါတရားရှိသော အကြင်သူအား သစ္စာ၊ ပညာ၊ လုံ့လ၊ စွန့်ကြဲခြင်း ဟူသော ဤတရားလေးပါးတို့ ရှိကုန်၏၊ ထိုသူသည် စင်စစ် တမလွန်ဘဝသို့ ရောက်သော် မစိုးရိမ်ရ" ဟူသော ဂါထာကို၊ Gāthaṃ avasesaṃ katvā udāhaṭaṃ. Āḷavakasutte hi imā gāthā āḷavakena ‘‘kathaṃ su labhate pañña’’ntiādinā (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 187) puṭṭhena bhagavatā bhāsitāti. အကြွင်းပြု၍ (ကျန်ရှိသော အပိုင်းအဖြစ်) ထုတ်ဆောင် ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ အာဠာဝကသုတ်၌ ဤဂါထာတို့ကို အာဠာဝကဘီလူးက "အဘယ်သို့လျှင် ပညာကို ရနိုင်ပါသနည်း" အစရှိသည်ဖြင့် မေးလျှောက်အပ်သဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောကြားတော်မူအပ်ကုန်၏။ Yena kenaci vaṇṇenāti yena kenaci kāraṇena, pakārena vā. Saṃvāsoti ekasmiṃ ṭhāne sahavāso samāgamo. Tanti tathā samāgataṃ anukampitabbaṃ purisaṃ. Manasā ce pasannenāti karuṇāsamussāhitena pasādena pasannena manasā. Na tena hoti saṃyuttoti tena yathāvuttena anusāsanena kāmacchandādīnaṃ saṃyojanavasena saṃyutto nāma na hoti. Yānukampā anuddayāti yā ariyamaggasampāpanavasena karuṇāyanā, mettāyanā cāti attho. "အကြင်စကားတစ်မျိုးမျိုးဖြင့် (ယေန ကေနစိ ဝဏ္ေန)" ဟူသည်မှာ - တစ်စုံတစ်ခုသော အကြောင်းအရင်းဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ အခြင်းအရာဖြင့် သော်လည်းကောင်း (ဆိုလိုသည်။) "အတူတကွ နေထိုင်ခြင်း (သံဝါသော)" ဟူသည်မှာ - တစ်ခုသော အရပ်၌ အတူတကွ နေထိုင်ခြင်း၊ ပေါင်းဖော်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ "ထိုသူကို (တံ)" ဟူသည်မှာ - ထိုသို့သော အခြင်းအရာဖြင့် ပေါင်းဖော်အပ်သော၊ သနားစရာကောင်းသော ယောက်ျားကို။ "ကြည်လင်သော စိတ်ဖြင့်သာ (မနသာ စေ ပသန္နေန)" ဟူသည်မှာ - ကရုဏာစိတ်က တိုက်တွန်းနှိုးဆော်အပ်သော ကြည်ညိုသနားခြင်းဖြင့် ကြည်လင်သော စိတ်ဖြင့် (ဆိုလိုသည်)။ "ထိုတရားနှင့် ယှဉ်စပ်သည်မမည် (န တေန ဟောတိ သံယုတ္တော)" ဟူသည်မှာ - ဆိုခဲ့ပြီးသော ဆုံးမခြင်းဖြင့် ကာမစ္ဆန္ဒစသည်တို့၏ သံယောဇဉ်စွမ်းအားဖြင့် ယှဉ်စပ်ခြင်း မရှိသည်ကို ဆိုလိုသည်။ "သနားစောင့်ရှောက်ခြင်း (ယာနုကမ္ပါ အနုဒ္ဒယာ)" ဟူသည်မှာ - အရိယမဂ်သို့ ရောက်စေခြင်းစွမ်းအားဖြင့် သနားခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ ချစ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 102. Rāgo ca doso cāti rāgadosā heṭṭhā vuttanayāva. Kutonidānāti kiṃnidānā kiṃhetukā. Paccattavacanassa hi ayaṃ to-ādeso, samāse cassa lopābhāvo veditabbo. Aratī ratī lomahaṃso kutojāti yāyaṃ pantesu senāsanesu, adhikusalesu ca dhammesu arati ukkaṇṭhitā, yā ca pañcasu kāmaguṇesu rati abhirati āsatti kīḷanādi, yo ca lomahaṃsasamuṭṭhānato lomahaṃsasaṅkhāto cittutrāso, ime tayo dhammā kuto jātā kuto nibbattāti pucchā. Kuto samuṭṭhāyāti kuto uppajjitvā. Manoti kusalacittaṃ. Vitakkāti kāmavitakkādayo. Kumārakā dhaṅkamivosajantīti yathā kumārakā kīḷantā kākaṃ suttena pāde bandhitvā osajanti khipanti, evaṃ kusalamanaṃ akusalavitakkā kuto samuṭṭhāya osajantīti pucchā. ၁၀၂. "ရာဂနှင့် ဒေါသ (ရာဂေါ စ ဒေါသော စ)" ဟူသော ဤပါဌ်၌ ရာဂနှင့် ဒေါသတို့သည် အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်ကုန်၏။ "အဘယ်လျှင် အကြောင်းရင်း ရှိကုန်သနည်း (ကုတောနိဒါနာ)" ဟူသည်မှာ - အဘယ်သို့သော အကြောင်းရင်း၊ အဘယ်အကြောင်း ရှိကုန်သနည်းဟု ဆိုလိုသည်။ ဤနေရာ၌ "ကုတော"ဟူသော ပုဒ်သည် ပဌမာဝိဘတ်၏ "တော"ပစ္စည်းအဖြစ် ပြုလုပ်ထားခြင်းဖြစ်ပြီး သမာသ၌ ထိုပစ္စည်းမကျေပျောက်ကြောင်း သိအပ်၏။ "မမွေ့လျော်ခြင်း၊ မွေ့လျော်ခြင်း၊ ကြက်သီးမွေးညင်းထခြင်းတို့သည် အဘယ်ကြောင့် ဖြစ်ကုန်သနည်း (အရတီ ရတီ လောမဟံသော ကုတောဇာ)" ဟူသည်မှာ - တောကျောင်း အစွန်အဖျား သီတင်းသုံးရာ ကျောင်းတို့၌လည်းကောင်း၊ သမထဝိပဿနာတည်းဟူသော လွန်ကဲသော ကုသိုလ်တရားတို့၌လည်းကောင်း မမွေ့လျော်ခြင်း၊ ဆန့်ကျင်ခြင်း ဖြစ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်တို့၌ အလွန်မွေ့လျော်ခြင်း၊ ကပ်ငြိခြင်း၊ မြူးထူးကစားခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ ကြက်သီးမွေးညင်းထခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သဖြင့် လောမဟံသဟု ဆိုအပ်သော စိတ်၏ ထိတ်လန့်တုန်လှုပ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း ရှိ၏၊ ဤတရားသုံးပါးတို့သည် အဘယ်အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သနည်းဟူသော အမေးဖြစ်သည်။ "အဘယ်မှ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သနည်း (ကုတော သမုဋ္ဌာယ)" ဟူသည်မှာ - အဘယ်အရပ်မှ သို့မဟုတ် အဘယ်အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သနည်း။ "စိတ် (မနော)" ဟူသည်မှာ - ကုသိုလ်စိတ်ကို ဆိုလိုသည်။ "ကြံစည်စိတ်ကူးမှု (ဝိတက္ကာ)" ဟူသည်မှာ - ကာမဝိတက် အစရှိသည်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ "သူငယ်တို့သည် ကျီးကို လွှတ်သကဲ့သို့ (ကုမာရကာ ဓင်္ကမိဝေါသဇန္တိ)" ဟူသည်မှာ - ကစားလိုသော သူငယ်တို့သည် ကျီးကို ခြေထောက်၌ ချည်နှောင်၍ ပစ်လွှတ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ကုသိုလ်စိတ်ကို အကုသိုလ်ဝိတက်တို့သည် အဘယ်မှ သို့မဟုတ် အဘယ်အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာ၍ ပစ်လွှတ်ကုန်သနည်းဟူသော အမေးဖြစ်သည်။ Rāgo [Pg.237] cāti dutiyagāthā tassā vissajjanaṃ. Tattha itoti attabhāvaṃ sandhāyāha. Attabhāvanidānā hi rāgadosā, arati rati lomahaṃsā ca attabhāvato jātā. Kāmavitakkādayo attabhāvato eva samuṭṭhāya kusalamanaṃ osajanti. Tena tadaññaṃ pakatiādikāraṇaṃ paṭikkhipanto āha – ‘‘itonidānā ito samuṭṭhāyā’’ti. Purimagāthāya vuttanayenettha saddasiddhi veditabbā. "ရာဂေါ စ" ဟူသော ဒုတိယဂါထာသည် ထိုမေးခွန်း၏ အဖြေဖြစ်သည်။ ထိုအဖြေဂါထာ၌ "ဤမှ (ဣတော)" ဟူသော စကားလုံးကို အတ္တဘော (ခန္ဓာကိုယ်) ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ စင်စစ် ရာဂနှင့် ဒေါသတို့သည် အတ္တဘောလျှင် အကြောင်းရင်းရှိကုန်၏။ မမွေ့လျော်ခြင်း၊ မွေ့လျော်ခြင်းနှင့် ကြက်သီးမွေးညင်းထခြင်း (စိတ်၏ တုန်လှုပ်ခြင်း) တို့သည်လည်း အတ္တဘောကြောင့်ပင် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ ကာမဝိတက် အစရှိသည်တို့သည်လည်း အတ္တဘောမှသာလျှင် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၍ ကုသိုလ်စိတ်ကို ဖျက်ဆီး (ပစ်လွှတ်) တတ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအတ္တဘောမှတစ်ပါး အခြားသော ပကတိအစရှိသော အကြောင်းရင်းတို့ကို ပယ်လိုသဖြင့် "ဤအတ္တဘောလျှင် အကြောင်းရင်း ရှိကုန်၏၊ ဤအတ္တဘောမှ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ရှေးဂါထာ၌ ပြဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဤနေရာ၌လည်း သဒ္ဓါပြီးပုံကို သိအပ်၏။ Idāni yvāyaṃ ‘‘itonidānā’’tiādīsu attabhāvanidānā attabhāvato jātā attabhāvato samuṭṭhāyāti attho vutto, taṃ sādhento āha – ‘‘snehajā attasambhūtā’’ti. Ete hi rāgādayo vitakkapariyosānā taṇhāsnehena jātā. Tathā jāyantā ca pañcupādānakkhandhabhede attabhāvasaṅkhāte attani sambhūtā. Tenāha – ‘‘snehajā attasambhūtā’’ti. Idāni tadatthajotikaṃ upamaṃ dasseti ‘‘nigrodhasseva khandhajā’’ti. Tattha khandhajāti khandhesu jātā pārohā. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā nigrodhassa khandhajasaṅkhātā pārohā āporasasaṅkhāte snehe sati jāyanti, jāyantā ca tasmiṃyeva nigrodhe tesu tesu sākhappadesesu sambhavanti, evaṃ ete rāgādayo ajjhattaṃ taṇhāsnehe sati jāyanti, jāyantā ca tasmiṃyeva attabhāve tesu tesu cakkhādippadesesu iṭṭhārammaṇesu sambhavanti. Tena vuttaṃ – ‘‘snehajā attasambhūtā’’ti. Puthu visattā kāmesūti yasmā rāgopi pañcakāmaguṇikādivasena, dosopi āghātavatthuādivasena aratiādayopi tassa tassa bhedassa vasenāti sabbathā sabbepime kilesā puthu anekappakārā hutvā vatthudvārārammaṇādivasena tesu tesu kāmesu tathā tathā visattā laggā saṃsibbitvā ṭhitā. Kimiva? Māluvāva vitatā vane yathā vane vitatā māluvā tesu tesu rukkhasākhappasākhādibhedesu visattā hoti laggā saṃsibbitvā ṭhitā, evaṃ ete kilesā dhammā, tasmā ettha puthupabhedesu vatthukāmesu visattaṃ kilesagahanaṃ. ယခုအခါ အကြင် 'ဣတောနိဒါနာ' အစရှိသော စကားတို့၌ 'အတ္တဘာဝနိဒါနာ အတ္တဘောမှ ဖြစ်ကုန်၏၊ အတ္တဘောကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏' ဟု ဆိုအပ်သော အနက်ကို ပြီးစေလို၍ 'သ္နေဟဇာ အတ္တသမ္ဘူတာ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤဝိတက်အဆုံးရှိသော ရာဂစသော တရားတို့သည် တဏှာတည်းဟူသော အစေးဖြင့် ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုသို့ ဖြစ်ကြသော်လည်း ငါးပါးသော ဥပါဒါနက္ခန္ဓာအပြားရှိသော အတ္တဘောဟု ဆိုအပ်သော မိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်ပွားကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'သ္နေဟဇာ အတ္တသမ္ဘူတာ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ယခုအခါ ထိုအနက်ကို ထင်ရှားစေတတ်သော ဥပမာကို ပြလို၍ 'နိဂြောဓဿေဝ ခန္ဓဇာ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုပါဠိ၌ 'ခန္ဓဇာ' ဟူသည် ပင်စည်တို့၌ ဖြစ်ကုန်သော မြစ်ပျဉ်း (လေရှူမြစ်) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤဆိုလိုရင်းကား- ညောင်ပင်၏ ပင်စည်၌ ဖြစ်ကုန်သော မြစ်ပျဉ်းတို့သည် ရေအစေး ရှိသော် ဖြစ်ထွန်းကြ၍၊ ဖြစ်ထွန်းကြသော်လည်း ထိုညောင်ပင်၏ ထိုထိုခက်မအရပ်တို့၌သာ ဖြစ်ထွန်းကြကုန်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤရာဂစသည်တို့သည်လည်း မိမိသန္တာန်၌ တဏှာအစေး ရှိသော် ဖြစ်ပေါ်ကြ၍၊ ဖြစ်ပေါ်ကြသော်လည်း ထိုအတ္တဘော၌သာလျှင် စက္ခုစသော အပြားရှိသော ထိုထိုဣဋ္ဌာရုံတို့၌ ဖြစ်ပွားကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'သ္နေဟဇာ အတ္တသမ္ဘူတာ' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ပုထု ဝိသတ္တာ ကာမေသု' ဟူသည်- ရာဂသည်လည်း ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် များစွာသောအပြားရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဒေါသသည်လည်း ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်း၏ အကြောင်းစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် များစွာသောအပြားရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အရတိစသည်တို့သည်လည်း ထိုထိုအပြား၏ အစွမ်းဖြင့် များစွာသောအပြားရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဤသို့ အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် ဤကိလေသာအားလုံးတို့သည် များစွာသော အပြားရှိကြကုန်သည်ဖြစ်၍ ဝတ္ထု၊ ဒွါရ၊ အာရုံစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုထိုကာမဂုဏ်တို့၌ ထိုထိုနည်းဖြင့် ငြိကပ်ကာ ချုပ်စပ်လျက် တည်နေကြကုန်၏။ ဘယ်ကဲ့သို့နည်းဟူမူ- တော၌ ပြန့်ပွားသော မာလောနွယ်ကဲ့သို့တည်း။ တော၌ ပြန့်ပွားသော မာလောနွယ်သည် ထိုထိုသစ်ပင်ခက်မငယ်စသော အရပ်တို့၌ ငြိကပ်ကာ ရစ်ပတ်၍ တည်ရှိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤကိလေသာတရားတို့သည်လည်း ထိုထိုကာမဂုဏ်တို့၌ ငြိကပ်၍ ရစ်ပတ်တည်ရှိနေကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ဤများစွာသောအပြားရှိသော ဝတ္ထုကာမတို့၌ ငြိကပ်နေသော ကိလေသာတောအုပ်ကြီး ဖြစ်၏။ Ye naṃ pajānanti yatonidānaṃ, te naṃ vinodenti suṇohi yakkha. Tassattho – ye sattā naṃ kilesagahanaṃ ‘‘itonidānaṃ esa uppajjatī’’ti jānanti, te naṃ taṇhāsinehasinehite attabhāve uppajjatīti [Pg.238] ñatvā taṃ taṇhāsinehaṃ ādīnavānupassanādibhāvanāñāṇagginā visosentā vinodenti pajahanti, evaṃ amhākaṃ bhāsitaṃ suṇohi yakkhāti. Te duttaraṃ oghamimaṃ taranti, atiṇṇapubbaṃ apunabbhavāyāti ye hi saṃkilesagahanaṃ vinodenti, te ekantena maggaṃ bhāventi. Na hi maggabhāvanaṃ vinā kilesavinodanaṃ atthi. Evaṃ maggaṃ bhāventā te pakatiñāṇena duttaraṃ kāmoghādiṃ catubbidhaṃ oghaṃ iminā dīghena addhunā supinantenapi atiṇṇapubbaṃ anatikkantapubbaṃ apunabbhavāya nibbānāya taranti. ဘီလူး... အကြင်သတ္တဝါတို့သည် ထိုတဏှာတည်းဟူသော အစေးကို အကြင်အတ္တဘောတည်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သည်ဟု သိကြကုန်၏၊ ထိုသတ္တဝါတို့သည် ထိုတဏှာအစေးကို ဖျောက်ဖျက်ကြကုန်၏၊ နာယူလော့။ ထိုပါဠိ၏ ဆိုလိုရင်းအနက်ကား- အကြင်သတ္တဝါတို့သည် ထိုကိလေသာတောအုပ်ကို 'ဤအတ္တဘောတည်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဤကိလေသာအစုသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏' ဟု သိကြကုန်၏၊ ထိုသတ္တဝါတို့သည် ထိုကိလေသာအစုကို (သို့မဟုတ် ထိုကိလေသာတောအုပ်ကို) တဏှာအစေးဖြင့် ကပ်ငြိအပ်သော အတ္တဘော၌ ဖြစ်ပေါ်လာ၏ဟု သိကြ၍ ထိုတဏှာအစေးကို အပြစ်ကိုရှုသော ဘာဝနာဉာဏ်တည်းဟူသော မီးဖြင့် ခြောက်သွေ့စေလျက် ဖျောက်ဖျက်စွန့်ပယ်ကြကုန်၏။ ဘီလူး... ငါတို့ပြောဆိုသော စကားကို ဤသို့ နာယူလော့။ 'ထိုသူတို့သည် ကူးမြောက်နိုင်ခဲသော ဤဩဃရေယဉ်ကို တစ်ဖန်ဘဝသစ်၌ ဖြစ်ခြင်းမရှိစေရန် လွန်မြောက်ဖူးခြင်းမရှိသော ဘဝဖြင့် ကူးမြောက်ကြကုန်၏' ဟူသည်ကား ကိလေသာညစ်ညူးမှုတောအုပ်ကို ဖျောက်ဖျက်သော သတ္တဝါတို့သည် စင်စစ်သဖြင့် မဂ်တရားကို ပွားများကြကုန်၏။ မဂ်တရားပွားများခြင်းမရှိဘဲ ကိလေသာကို ဖျောက်ဖျက်ခြင်း မရှိနိုင်ပေ။ ဤသို့ မဂ်ကို ပွားများကြသဖြင့် ထိုသတ္တဝါတို့သည် ပကတိဉာဏ်ဖြင့် ကူးမြောက်နိုင်ခဲသော ကာမောဃစသော လေးပါးသော ဩဃရေယဉ်ကို ရှည်လျားလှစွာသော သံသရာကာလပတ်လုံး အိပ်မက်ဖြင့်မျှလည်း မလွန်မြောက်ဖူး၊ မကျော်ဖြတ်ဖူးသေးသော ဩဃရေယဉ်ကို တစ်ဖန်ဘဝသစ်မဖြစ်တော့ရန် နိဗ္ဗာန်အကျိုးငှာ ကူးမြောက်ကြကုန်၏။ Dukkaraṃ bhagavāti eko kira devaputto pubbayogāvacaro bahalakilesatāya sappayogena kilese vikkhambhento samaṇadhammaṃ katvā pubbahetumandatāya ariyabhūmiṃ appatvāva kālaṃ katvā devaloke nibbatto, so tathāgataṃ upasaṅkamitvā dukkarabhāvaṃ ārocento evamāha. Tattha dukkaranti dasapi vassāni…pe… saṭṭhipi vassāni ekantaparisuddhassa samaṇadhammassa karaṇaṃ nāmetaṃ dukkaraṃ. Sekkhāti satta sekkhā. Sīlasamāhitāti sīlena samāhitā samupetā. Ṭhitattāti patiṭṭhitasabhāvā. Evaṃ pucchitapañhaṃ vissajjitvā uparipañhaṃ samuṭṭhāpanatthaṃ ‘‘anagāriyupetassā’’tiādimāha. Tattha anagāriyupetassāti anagāriyaṃ niggehabhāvaṃ upagatassa, pabbajitassāti attho. Tuṭṭhīti catupaccayasantoso. 'အရှင်ဘုရား ပြုနိုင်ခဲပါပေ၏' ဟူသော စကားကို လျှောက်ထားခြင်းနှင့် ပတ်သက်၍- ရှေးအခါက ကမ္မဋ္ဌာန်းစီးဖြန်းဖူးသော ရဟန်းဖြစ်ခဲ့သော နတ်သားတစ်ပါးသည် အားကြီးသော ကိလေသာရှိခြင်းကြောင့် လုံ့လပြုကာ ကိလေသာတို့ကို ခွာလျက် ရဟန်းတရားကို အားထုတ်ခဲ့သော်လည်း ရှေးအကြောင်းပါရမီ နည်းပါးခြင်းကြောင့် အရိယာအဖြစ်သို့ မရောက်ဘဲ စုတေကာ နတ်ပြည်၌ သွားရောက်ဖြစ်လေသတတ်။ ထိုနတ်သားသည် မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ ပြုနိုင်ခဲလှပုံကို လျှောက်ထားလိုသဖြင့် ဤသို့ လျှောက်ထား၏။ ထိုစကား၌ 'ဒုက္ကရံ- ပြုနိုင်ခဲ၏' ဟူသည်မှာ ဆယ်နှစ်ပတ်လုံးလည်းကောင်း... စသည်ဖြင့် အနှစ်ခြောက်ဆယ်ပတ်လုံးလည်းကောင်း စင်စစ်စင်ကြယ်သော ရဟန်းတရားကို ကျင့်ကြံအားထုတ်ခြင်း မည်သည် ပြုနိုင်ခဲလှ၏။ 'သေက္ခာ' ဟူသည် ခုနစ်ယောက်သော သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ 'သီလသမာဟိတာ' ဟူသည် သီလနှင့် ကောင်းစွာ ပြည့်စုံကြကုန်သော။ 'ဌိတတ္တာ' ဟူသည် တည်ကြည်ငြိမ်သက်သော သဘောရှိကြကုန်သော။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ မေးအပ်သော ပြဿနာကို ဖြေဆိုတော်မူပြီးနောက် အထက်ပြဿနာကို ဖြစ်ပေါ်စေခြင်းငှာ 'အနာဂါရိယုပေတဿ' အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ 'အနာဂါရိယုပေတဿ' ဟူသည် အိမ်ရာမရှိသော ရဟန်းဘဝသို့ ရောက်ရှိသောသူအား၊ ရဟန်းပြုပြီးသောသူအား ဟု အနက်ရ၏။ 'တုဋ္ဌီ' ဟူသည် ပစ္စည်းလေးပါးတို့၌ ရောင့်ရဲခြင်း ဖြစ်၏။ Bhāvanāyāti cittavūpasamabhāvanāya. Te chetvā maccuno jālanti ye rattindivaṃ indriyūpasame ratā, te dussamādahaṃ cittaṃ samādahanti. Ye samāhitacittā, te catupaccayasantosaṃ pūrentā na kilamanti. Ye santuṭṭhā, te sīlaṃ pūrentā na kilamanti. Ye sīle patiṭṭhitā satta sekkhā, te ariyā maccuno jālasaṅkhātaṃ kilesajālaṃ chinditvā gacchanti. 'ဘာဝနာယ' ဟူသည် စိတ်၏ ငြိမ်းအေးခြင်းကို ပြုတတ်သော သမထဘာဝနာ ဝိပဿနာဘာဝနာ၌ ဖြစ်၏။ 'ထိုသူတို့သည် သေမင်း၏ ကွန်ရက်ကို ဖြတ်တောက်ကြကုန်၏' ဟူသည်မှာ အကြင်အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် နေ့ညဉ့်ပတ်လုံး ဣန္ဒြေတို့၏ ငြိမ်သက်ခြင်း၌ မွေ့လျော်ကြကုန်၏၊ ထိုအရိယာတို့သည် ကောင်းစွာ ထိန်းသိမ်းနိုင်ခဲသော စိတ်ကို တည်ကြည်အောင် ထားရှိကြကုန်၏။ အကြင်အရိယာတို့သည် ကောင်းစွာ တည်ကြည်သော စိတ်ရှိကြကုန်၏၊ ထိုအရိယာတို့သည် ပစ္စည်းလေးပါးတို့၌ ရောင့်ရဲခြင်းကို ဖြည့်ကျင့်ကြသော် မပင်ပန်းကြကုန်။ အကြင်အရိယာတို့သည် ရောင့်ရဲကြကုန်၏၊ ထိုအရိယာတို့သည် သီလကို ဖြည့်ကျင့်ကြသော် မပင်ပန်းကြကုန်။ ခုနစ်ယောက်သော သေက္ခဖြစ်ကုန်လျက် သီလ၌ တည်ကြကုန်သော အကြင်အရိယာတို့သည် သေမင်း၏ ကွန်ရက်ဟု ဆိုအပ်သော ကိလေသာကွန်ရက်ကို ဖြတ်တောက်၍ သွားကြကုန်၏။ Duggamoti saccametaṃ, bhante, ye indriyūpasame ratā, te dussamādahaṃ cittaṃ samādahanti. Ye samāhitacittā, te catupaccayasantosaṃ pūrentā na kilamanti. Ye santuṭṭhā, te sīlaṃ pūrentā na kilamanti. Ye sīle paramaggāhino satta sekkhā, te ariyā maccuno jālasaṅkhātaṃ kilesajālaṃ chinditvā gacchanti. Kiṃ na gamissanti, ayaṃ pana duggamo ‘‘bhagavā [Pg.239] visamo maggo’’ti āha. Tattha kiñcāpi ariyamaggo neva duggamo na visamo, pubbabhāgapaṭipadāya panassa bahū parissayā honti, tasmā evaṃ vutto. Avaṃsirāti ñāṇasirena adhosirā hutvā papatanti. Ariyamaggaṃ ārohituṃ asamatthatāya eva te magge papatantīti vuccanti. Ariyānaṃ samo maggoti sveva maggo ariyānaṃ samo hoti. Visame samāti visamepi sattakāye samā eva. 'သွားနိုင်ခဲ၏' ဟူသည်- 'အရှင်ဘုရား၊ ဤစကားသည် မှန်ကန်ပါ၏၊ ဣန္ဒြေတို့၏ ငြိမ်သက်ခြင်း၌ မွေ့လျော်ကြသော အရိယာတို့သည် ထိန်းသိမ်းနိုင်ခဲသော စိတ်ကို တည်ကြည်စေကြကုန်၏။ ကောင်းစွာ တည်ကြည်သော စိတ်ရှိကြသော အရိယာတို့သည် ပစ္စည်းလေးပါးတို့၌ ရောင့်ရဲခြင်းကို ဖြည့်ကျင့်ကြသော် မပင်ပန်းကြကုန်။ ရောင့်ရဲကြသော အရိယာတို့သည် သီလကို ဖြည့်ကျင့်ကြသော် မပင်ပန်းကြကုန်။ သီလ၌ မြတ်စွာ ဆုပ်ကိုင်ထားကြကုန်သော ခုနစ်ယောက်သော သေက္ခဖြစ်ကြကုန်သော အရိယာတို့သည် သေမင်း၏ ကွန်ရက်ဟု ဆိုအပ်သော ကိလေသာကွန်ရက်ကို ဖြတ်တောက်၍ သွားကြကုန်၏၊ အဘယ်ကြောင့် မသွားဘဲ ရှိအံ့နည်း၊ သို့သော်လည်း ဤခရီးလမ်းသည် သွားလာရခက်ခဲလှပါ၏၊ မြတ်စွာဘုရား... မညီမညွတ်သော ခရီးလမ်းဖြစ်ပါ၏' ဟု ကာမဒနတ်သားက လျှောက်ထား၏။ ထိုစကား၌ အကယ်၍ အရိယာမဂ်သည် သွားရခက်ခဲသည်လည်း မဟုတ်၊ မညီမညွတ်သည်လည်း မဟုတ်သော်လည်း ထိုမဂ်၏ ရှေးအဖို့၌ ဖြစ်သော ကျင့်စဉ်၌ ကိလေသာတည်းဟူသော ဘေးရန်တို့သည် များစွာ ရှိကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသို့ မိန့်ဆိုအပ်၏။ 'အဝံသိရာ' ဟူသည် ဉာဏ်တည်းဟူသော ဦးခေါင်းဖြင့် ဦးစောက်ကျလျက် ကျဆင်းကြကုန်၏။ အရိယာမဂ်သို့ တက်လှမ်းရန် မစွမ်းနိုင်ကြသည့်အတွက်ကြောင့်သာလျှင် ထိုပုထုဇဉ်တို့သည် ခရီးလမ်း၌ ကျဆင်းကြကုန်၏ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ 'အရိယာနံ သမော မဂ္ဂေါ' ဟူသည် ထိုခရီးလမ်းသည်သာလျှင် အရိယာတို့အား ညီညွတ်သောလမ်း ဖြစ်၏။ 'ဝိသမေ သမာ' ဟူသည် မညီမညွတ်သော သတ္တဝါအပေါင်းတို့၌ ညီညွတ်စွာ ကျင့်ကြကုန်၏။ 103. Idañhi taṃ jetavananti anāthapiṇḍiko devaputto jetavanassa ceva buddhādīnañca vaṇṇabhaṇanatthaṃ āgantvā evamāha. Isisaṅghanisevitanti bhikkhusaṅghanivesitaṃ. Evaṃ paṭhamagāthāya jetavanassa vaṇṇaṃ kathetvā idāni ariyamaggassa vaṇṇaṃ kathento ‘‘kammaṃ vijjā’’tiādimāha. Tattha kammanti maggacetanā. Vijjāti maggapaññā. Dhammoti samādhi, samādhipakkhikā vā dhammā. Sīlaṃ jīvitamuttamanti sīle patiṭṭhitassa jīvitañca uttamanti dasseti. Atha vā vijjāti diṭṭhisaṅkappā. Dhammoti vāyāmasatisamādhayo. Sīlanti vācākammantājīvā. Jīvitamuttamanti etasmiṃ sīle patiṭṭhitassa jīvitaṃ nāma uttamanti. ‘‘Etena maccā sujjhantī’’ti etena aṭṭhaṅgikena maggena sattā visujjhanti. ၁၀၃. 'ဤဇေတဝန်ကျောင်းတော်သည်...' ဟူသော စကားကို အနာထပိဏ်နတ်သားသည် ဇေတဝန်ကျောင်းတော်၏ လည်းကောင်း၊ ဘုရားရှင်စသော အရှင်မြတ်တို့၏ လည်းကောင်း ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးကျူးအံ့သောငှာ လာရောက်၍ ဤသို့ လျှောက်ထား၏။ 'ဣသိသံဃနိသေဝိတံ' ဟူသည် ရဟန်းသံဃာတော်များ မှီဝဲအပ်သော ကျောင်းတော် ဖြစ်၏။ ဤသို့ ပထမဂါထာဖြင့် ဇေတဝန်ကျောင်းတော်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ဆိုပြီး၍ ယခုအခါ အရိယာမဂ်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ဆိုလိုသဖြင့် 'ကမ္မံ ဝိဇ္ဇာ' အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ 'ကမ္မံ' ဟူသည် မဂ်စေတနာ ဖြစ်၏။ 'ဝိဇ္ဇာ' ဟူသည် မဂ်ပညာ ဖြစ်၏။ 'ဓမ္မော' ဟူသည် သမာဓိ သို့မဟုတ် သမာဓိအဖို့ဖြစ်သော သတိ၊ ဝီရိယတရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'သီလံ ဇီဝိတမုတ္တမံ' ဟူသော စကားဖြင့် သီလ၌ တည်သောသူ၏ အသက်မွေးမှုသည်လည်း မြတ်၏ဟု ပြတော်မူ၏။ သို့မဟုတ် 'ဝိဇ္ဇာ' ဟူသည် သမ္မာဒိဋ္ဌိ၊ သမ္မာသင်္ကပ္ပတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ 'ဓမ္မော' ဟူသည် သမ္မာဝါယာမ၊ သမ္မာသတိ၊ သမ္မာသမာဓိတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ 'သီလံ' ဟူသည် သမ္မာဝါစာ၊ သမ္မာကမ္မန္တ၊ သမ္မာအာဇီဝတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ 'ဇီဝိတမုတ္တမံ' ဟူသည် ဤသီလ၌ တည်သောသူ၏ အသက်ရှင်ခြင်း မည်သည် မြတ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဧတေန မစ္စာ သုဇ္ဈန္တိ' ဟူသည် ဤရှစ်ပါးသော မဂ္ဂင်လမ်းဖြင့် သတ္တဝါတို့သည် စင်ကြယ်ကြကုန်၏။ Tasmāti yasmā maggena sujjhanti, na gottadhanehi, tasmā. Yoniso vicine dhammanti upāyena bodhipakkhiyadhammaṃ vicineyya. Evaṃ tattha visujjhatīti evaṃ tasmiṃ ariyamagge visujjhati. Atha vā yoniso vicine dhammanti upāyena ariyasaccadhammaṃ vicineyya. Evaṃ tattha visujjhatīti evaṃ tesu catūsu ariyasaccesu visujjhati. Idāni sāriputtattherassa vaṇṇaṃ kathento ‘‘sāriputtovā’’tiādimāha. Tattha sāriputtovāti avadhāraṇavacanaṃ, etehi paññādīhi sāriputtova seyyoti vadati. Upasamenāti kilesavūpasamena. Pāraṅgatoti nibbānaṃ gato, yo koci nibbānapatto bhikkhu, na tādiso. Etāvaparamo siyā, na therā uttaritaro nāma sāvako atthīti vadati. ထို့ကြောင့် (အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ) သတ္တဝါတို့သည် မဂ်တရားဖြင့်သာ စင်ကြယ်ကြကုန်၏၊ အမျိုးအနွယ် ဥစ္စာပစ္စည်းတို့ဖြင့် မစင်ကြယ်နိုင်ကြကုန်။ ထို့ကြောင့် 'yoniso vicine dhamma' ဟူသည်မှာ သင့်လျော်သောအကြောင်းဥပါယ်ဖြင့် ဗောဓိပက္ခိယတရားကို စူးစမ်းဆင်ခြင်ရာ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'evaṃ tattha visujjhati' ဟူသည်မှာ ဤသို့စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်းဖြင့် ထိုအရိယာမဂ်၌ စင်ကြယ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ်လျှင်လည်း 'yoniso vicine dhamma' ဟူသည်မှာ သင့်လျော်သောအကြောင်းဥပါယ်ဖြင့် အရိယသစ္စာတရားကို စူးစမ်းဆင်ခြင်ရာ၏၊ 'evaṃ tattha visujjhati' ဟူသည်မှာ ဤသို့ စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်းဖြင့် ထိုအရိယသစ္စာလေးပါးတို့၌ စင်ကြယ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ယခုအခါ အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းပြောဆိုလိုသဖြင့် 'sāriputtovā' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုပါဌ်၌ 'sāriputtovā' ဟူသော ပုဒ်၌ 'ဧဝ' သဒ္ဒါသည် သတ်မှတ်ပိုင်းခြားခြင်း (အဝဓာရဏ) ကို ပြသော ဝစနဖြစ်သည်။ ထိုပညာအစရှိသည်တို့ဖြင့် အရှင်သာရိပုတ္တရာသည်သာလျှင် လွန်ကဲမြတ်လှ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'upasamenā' ဟူသည်မှာ ကိလေသာငြိမ်းအေးခြင်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ 'pāraṅgato' ဟူသည်မှာ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ပြီးသောသူ ဖြစ်သည်။ နိဗ္ဗာန်သို့ရောက်သော အခြားမည်သည့်ရဟန်းမဆို ထိုအရှင်သာရိပုတ္တရာနှင့် မတူနိုင်ပေ။ အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်သည်သာလျှင် အမြတ်ဆုံးဖြစ်၏။ အရှင်သာရိပုတ္တရာထက် သာလွန်ထူးမြတ်သော သာဝကမည်သည် မရှိဟု ဆိုလိုသည်။ Atītanti atīte pañcakkhandhe. Nānvāgameyyāti taṇhādiṭṭhīhi nānugaccheyya. Nappaṭikaṅkheti taṇhādiṭṭhīhi na pattheyya. Yadatītanti idamettha kāraṇavacanaṃ. Yasmā yaṃ atītaṃ, taṃ pahīnaṃ niruddhaṃ atthaṅgataṃ, tasmā [Pg.240] taṃ nānugaccheyya. Yasmā ca yaṃ tattha anāgataṃ, taṃ appattaṃ ajātaṃ anibbattaṃ, tasmā tampi na pattheyya. Tattha tatthāti paccuppannampi dhammaṃ yattha yattheva so uppanno, tattha tattheva naṃ aniccānupassanādīhi sattahi anupassanāhi vipassati, araññādīsu vā tattha tattha vipassati. Asaṃhīraṃ asaṃkuppanti idaṃ vipassanāpaṭivipassanādassanatthaṃ vuttaṃ. Vipassanā hi rāgādīhi na saṃhirati na kuppatīti asaṃhīrā asaṃkuppā, taṃ anubrūhaye vaḍḍheyya paṭivipasseyyāti vuttaṃ hoti. Atha vā nibbānaṃ rāgādīhi na saṃhirati na kuppatīti asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ, taṃ vidvā paṇḍito bhikkhu anubrūhaye, punappunaṃ tadārammaṇaṃ phalasamāpattiṃ appento vaḍḍheyyāti attho. 'atītaṃ' ဟူသည်မှာ လွန်လေပြီးသော အတိတ်ခန္ဓာငါးပါးကို ဆိုလိုသည်။ 'nānvāgameyya' ဟူသည်မှာ တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် အစဉ်မလိုက်ရာ (မကပ်ငြိရာ) ဟု ဆိုလိုသည်။ 'nappaṭikaṅkhe' ဟူသည်မှာ တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် မတောင့်တရာဟု ဆိုလိုသည်။ 'yadatītaṃ' ဟူသော ဤစကားသည် ဤနေရာ၌ အကြောင်းပြချက် စကားဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အတိတ်ဖြစ်သော ခန္ဓာငါးပါးသည် ပယ်အပ်ပြီး၊ ချုပ်ငြိမ်းပြီး၊ ကွယ်ပျောက်ပြီး ဖြစ်သောကြောင့် ထိုအတိတ်ကို အစဉ်မလိုက်ရာ (မကပ်ငြိရာ)။ အနာဂတ်တရားသည်လည်း မရောက်သေး၊ မဖြစ်သေး၊ မပေါ်ပေါက်သေးသောကြောင့် ထိုအနာဂတ်တရားကိုလည်း မတောင့်တရာ။ 'tattha tattha' ဟူသည်မှာ ဖြစ်ဆဲပစ္စုပ္ပန်တရားကို ထိုထိုဖြစ်ရာ အရပ်၌ပင် အနိစ္စာနုပဿနာ အစရှိသော အနုပဿနာခုနစ်ပါးတို့ဖြင့် ဝိပဿနာရှု၏။ သို့မဟုတ် တောအစရှိသော ထိုထိုအရပ်တို့၌ ဝိပဿနာရှု၏။ 'asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ' ဟူသော ဤစကားကို ဝိပဿနာနှင့် တစ်ဖန်ပြန်၍ ရှုသော ဝိပဿနာကို ပြခြင်းငှာ မိန့်တော်မူသည်။ စင်စစ် ဝိပဿနာတရားသည် ရာဂစသည်တို့ဖြင့် ယိမ်းယိုင်ပျက်စီးခြင်းမရှိသောကြောင့် 'asaṃhīrā' (မယိုင်လဲခြင်း)၊ 'asaṃkuppā' (မပျက်စီးခြင်း) မည်၏။ ထိုဝိပဿနာတရားကို တိုးပွားပွားများစေရာ၏၊ တစ်ဖန်ပြန်၍ ရှုရာ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ်ပါကလည်း နိဗ္ဗာန်သည် ရာဂစသည်တို့ဖြင့် ယိမ်းယိုင်ပျက်စီးခြင်းမရှိသောကြောင့် 'asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ' မည်၏။ ထိုနိဗ္ဗာန်ကို သိသော ပညာရှိရဟန်းသည် ထိုနိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြု၍ ဖလသမာပတ်ကို အဖန်ဖန် ဝင်စားခြင်းဖြင့် တိုးပွားစေရာ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ Tassa pana anubrūhanassa atthāya ajjeva kiccamātappanti kilesānaṃ ātāpanaparitāpanena ‘‘ātappa’’nti laddhanāmaṃ vīriyaṃ ajjeva kātabbaṃ. Ko jaññā maraṇaṃ suveti sve jīvitaṃ vā maraṇaṃ vā ko jānāti. Ajjeva dānaṃ dassāmi, sīlaṃ vā rakkhissāmi, aññataraṃ vā pana kusalaṃ karissāmi, ‘‘ajja tāva papañco atthi, sve vā punadivase vā jānissāmī’’ti cittaṃ anuppādetvā ‘‘ajjeva karissāmī’’ti evaṃ vīriyaṃ kātabbanti dasseti. Mahāsenenāti ahivicchikavisasatthādīni hi anekāni maraṇakāraṇāni tassa senāti tāya mahatiyā senāya vasena mahāsenena evarūpena maccunā saddhiṃ ‘‘katipāhaṃ tāva āgamehi, yāvāhaṃ buddhapūjādiṃ attano avassayaṃ kammaṃ karomī’’ti evaṃ mittasanthavākārasaṅkhāto vā ‘‘idaṃ sataṃ vā sahassaṃ vā gahetvā katipāhaṃ āgamehī’’ti evaṃ lañjānuppadānasaṅkhāto vā ‘‘iminā balarāsinā paṭibāhissāmī’’ti evaṃ balarāsisaṅkhāto vā saṅgaro natthi. Saṅgaroti hi mittakaraṇalañjadānabalarāsisaṅkaḍḍhanānaṃ nāmaṃ, tasmā ayamattho vutto. Atanditanti analasaṃ uṭṭhāhakaṃ. Evaṃ paṭipannattā bhaddo ekaratto assāti bhaddekaratto. Itīti evaṃ paṭipannaṃ puggalaṃ ‘‘bhaddekaratto aya’’nti rāgādisantatāya santo buddhamuni ācikkhati. ထိုသို့ ပွားများအားထုတ်ခြင်းအကျိုးငှာ 'ajjeva kiccamātappaṃ' ဟူသည်မှာ ကိလေသာတို့ကို ပူပန်စေတတ်ခြင်းကြောင့် 'အတပ္ပ' ဟု အမည်ရသော ဝီရိယကို ယနေ့ပင် ပြုအပ်၏။ 'ko jaññā maraṇaṃ suve' ဟူသည်မှာ နက်ဖြန်၌ အသက်ရှင်မည်လော သို့မဟုတ် သေဆုံးမည်လောဟူသည်ကို အဘယ်သူ သိနိုင်အံ့နည်း။ 'ယနေ့ပင် လှူဒါန်းခြင်းကို ပြုအံ့၊ သီလကို ဆောက်တည်အံ့၊ သို့မဟုတ် တစ်ပါးပါးသော ကုသိုလ်ကောင်းမှုကို ပြုအံ့။ ယနေ့မူကား အလုပ်ရှုပ်သေး၏၊ နက်ဖြန် သို့မဟုတ် သန်ဘက်ခါမှ သိရအံ့' ဟု စိတ်မဖြစ်စေဘဲ၊ 'ယနေ့ပင် ပြုအံ့' ဟု ဤသို့ ဝီရိယစိုက်ထုတ်အပ်၏ဟု ပြတော်မူသည်။ 'mahāsenena' ဟူသော ပုဒ်၌ အနက်ကား မြွေ၊ ကင်းမြီးကောက်၊ အဆိပ်၊ လက်နက် အစရှိသော များစွာသော သေခြင်း၏အကြောင်းတို့သည် ထိုသေမင်း၏ စစ်သည်တော်များ ဖြစ်ကြသောကြောင့် များစွာသော ထိုစစ်သည်တော်ရှိသော သေမင်းနှင့် အတူတကွ 'ငါသည် ဘုရားပူဇော်ခြင်းစသော မိမိ၏ အားကိုးရာ ကုသိုလ်ကောင်းမှုကို ပြုလုပ်ပါဦးမည်၊ တစ်ရက် နှစ်ရက်မျှ ငံ့ဆိုင်းပါဦးလော့' ဟု ဤသို့ အဆွေခင်ပွန်းဖွဲ့ခြင်း (သံဂရ) လည်းကောင်း၊ 'ဤငွေတစ်ရာ သို့မဟုတ် တစ်ထောင်ကို ယူ၍ တစ်ရက် နှစ်ရက်မျှ ငံ့ဆိုင်းပါဦးလော့' ဟု ဤသို့ တံစိုးလက်ဆောင်ပေးခြင်း ဟုဆိုအပ်သော ကတိကဝတ် (သံဂရ) လည်းကောင်း၊ 'ငါသည် ဤဗိုလ်ပါအင်အားဖြင့် တားဆီးအံ့' ဟု ဤသို့ စစ်သည်အင်အား စုရုံးခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ကတိကဝတ် (သံဂရ) လည်းကောင်း မရှိနိုင်ချေ။ စင်စစ် 'saṅgara' ဟူသော အမည်သည် အဆွေခင်ပွန်းဖွဲ့ခြင်း၊ တံစိုးပေးခြင်းနှင့် ဗိုလ်ပါစုရုံးခြင်းတို့၏ အမည်ဖြစ်သောကြောင့် ဤသုံးပါးသောအနက်ကို ငါဆိုခဲ့သည်။ 'atandita' ဟူသည်မှာ ပျင်းရိခြင်းမရှိဘဲ ထကြွလုံ့လရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသို့ ကျင့်ကြံအားထုတ်သောကြောင့် ထိုသူအား 'မွန်မြတ်သော တစ်ညတာ ရှိ၏' ဟု ဆိုအပ်သဖြင့် 'bhaddekaratta' မည်၏။ ဤသို့ ကျင့်သောပုဂ္ဂိုလ်ကို 'ဤသူသည် ကောင်းသောတစ်ညတာရှိသူ (ဘဒ္ဒေကရတ္တ) ဖြစ်၏' ဟု ကိလေသာငြိမ်းအေးတော်မူပြီးသော ဘုရားတည်းဟူသော မုနိမြတ်က ဟောကြားတော်မူသည်။ Cakkhunā paññāya cāti cakkhunā ca paññāya ca. Cakkhubhūtāya vā paññāya. Satiyā paññāya cāti satiyā ca paññāya ca, sativisiṭṭhāya vā paññāya. Kāyenāti nāmakāyena. 'cakkhunā paññāya ca' ဟူသည်မှာ (မံသ) မျက်စိဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပညာဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် မျက်စိသဖွယ်ဖြစ်သော ပညာဖြင့်လည်းကောင်း ရှုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'satiyā paññāya ca' ဟူသည်မှာ သတိဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပညာဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် သတိဖြင့် ထူးခြားစွာ ပြုအပ်သော ပညာဖြင့်လည်းကောင်း ရှုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'kāyena' ဟူသည်မှာ နာမ်ကိုယ် (နာမကာယ) ဖြင့် ဖြစ်သည်။ Dibbacakkhu [Pg.241] suvisuddhanti dibbaṃ cakkhu suvisuddhaṃ, yaṃ sacchikarotīti adhippāyo. Pubbenivāsāti purimāsu jātīsu nivutthakkhandhā. Iddhividhāti iddhikoṭṭhāsā. Nirodhoti nibbānaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva. 'dibbacakkhu suvisuddhaṃ' ဟူသည်မှာ ထူးကဲစွာ စင်ကြယ်သော ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်က မျက်မှောက်ပြုအပ်သော ရူပါရုံကို (မျက်စိဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပညာဖြင့်လည်းကောင်း) မျက်မှောက်ပြုရမည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ (ဒိဗ္ဗစက္ခုသည် သစ္ဆိကာတဗ္ဗတရား မဟုတ်၊ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ဖြင့် မျက်မှောက်ပြုအပ်သော ရူပါရုံသည်သာ သစ္ဆိကာတဗ္ဗတရား ဖြစ်သည်။) 'pubbenivāsa' ဟူသည်မှာ ရှေးရှေးသော ဘဝတို့၌ နေခဲ့ဖူးသော ခန္ဓာငါးပါးတို့ ဖြစ်သည်။ 'iddhividha' ဟူသည်မှာ တန်ခိုးဖန်ဆင်းခြင်း အစုအပုံများ ဖြစ်သည်။ 'nirodha' ဟူသည်မှာ နိဗ္ဗာန် ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောစကားသည်ကား လွယ်ကူစွာ သိသာလှပေသည်။ 104. Yassa selūpamaṃ cittanti ekaghanaṃ selaṃ viya pakativātehi lokadhammavātehi akampanīyato yassa cittaṃ selūpamaṃ. Tenāha – ‘‘ṭhitaṃ nānupakampatī’’ti. Rajanīyesūti lābhādīsu. Kopaneyyeti alābhādike. Kuto naṃ dukkhamessatīti taṃ evaṃ bhāvitacittaṃ vītikkantalokadhammaṃ uttamapurisaṃ lokadhammahetukaṃ dukkhaṃ nānugamissati. ၁၀၄. 'yassa selūpamaṃ cittaṃ' ဟူသည်မှာ ပကတိလေတို့ကြောင့် မတုန်လှုပ်ဘဲ တစ်ခဲနက်သော ကျောက်တောင်ကဲ့သို့ လောကဓံတရားရှစ်ပါးတည်းဟူသော လေတို့ဖြင့် မတုန်မလှုပ် တည်ငြိမ်နိုင်ခြင်းကြောင့် အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်၏ စိတ်သည် ကျောက်တောင်နှင့်တူ၏။ ထို့ကြောင့် 'thitaṃ nānupakampati' (စိတ်သည် တည်ငြိမ်၍ မတုန်လှုပ်) ဟု ဆိုသည်။ 'rajanīyesu' ဟူသည်မှာ လာဘ်ရခြင်းစသော တပ်မက်ဖွယ်ရာတို့၌ ဖြစ်သည်။ 'kopaneyye' ဟူသည်မှာ လာဘ်မရခြင်းစသော စိတ်ဆိုးဒေါသထွက်ဖွယ်ရာတို့၌ ဖြစ်သည်။ 'kuto naṃ dukkhamessati' ဟူသည်မှာ ဤသို့ စိတ်ကို ပွားများထားပြီးသော၊ လောကဓံတရားတို့ကို ကျော်လွန်ပြီးသော ထိုမြတ်သောပုဂ္ဂိုလ်သို့ လောကဓံတရားကြောင့်ဖြစ်သော ဆင်းရဲဒုက္ခသည် မလိုက်နိုင် (မကပ်ရောက်နိုင်) တော့ပေ။ Yo brāhmaṇoti bāhitapāpadhammatāya brāhmaṇo, na diṭṭhamaṅgalikatāya huṃhuṅkārakasāvādipāpadhammayutto hutvā kevalaṃ jātimattena brāhmaṇoti paṭijānāti. So brāhmaṇo bāhitapāpadhammattā huṃhuṅkārappahānena nihuṃhuṅko. Rāgādikasāvābhāvena nikkabhāvo. Sīlasaṃvarena saṃyatacittatāya yatatto. Catumaggañāṇasaṅkhātehi vedehi antaṃ nibbānaṃ, vedānaṃ vā antaṃ gatattā vedantagū. Maggabrahmacariyassa vusitattā vūsitabrahmacariyo. Dhammena so brahmavādaṃ vadeyyāti so ‘‘brāhmaṇo aha’’nti etaṃ vādaṃ vadeyya. Yassa sakalalokasannivāse kuhiñci ekārammaṇepi rāgussado dosussado mohussado mānussado diṭṭhussadoti ime ussadā natthīti attho. 'yo brāhmaṇo' ဟူသော ဤပုဒ်၌ ယုတ်မာသောတရားတို့ကို ဖယ်ရှားပြီးဖြစ်၍ ဗြာဟ္မဏမည်၏။ ဒိဋ္ဌမင်္ဂလာနှင့်ယှဉ်ပြီး ဒေါသမာန်ဖြင့် ဟုန်းဟုန်းမြည်ခြင်း၊ ကိလေသာဖန်ရည်စသော ယုတ်မာသောတရားတို့နှင့် ပြည့်စုံလျက် ဇာတ်မျှဖြင့်သာ ဗြာဟ္မဏဟု ဝန်မခံပေ။ ထိုဗြာဟ္မဏသည် ယုတ်မာသောတရားတို့ကို ဖယ်ရှားပြီးဖြစ်၍ 'huṃhuṅkāra' (ဟုန်းဟုန်းမြည်သော အမျက်ဒေါသ) ကို ပယ်ခြင်းကြောင့် 'nihuṃhuṅko' (အမျက်ဒေါသကင်းသူ) မည်၏။ ရာဂစသော ကိလေသာဖန်ရည် ကင်းစင်ခြင်းကြောင့် 'nikkasāvo' (ကိလေသာဖန်ရည် ကင်းသူ) မည်၏။ သီလစောင့်စည်းခြင်းဖြင့် စောင့်စည်းအပ်သော စိတ်ရှိသောကြောင့် 'yatatto' (စောင့်စည်းသော စိတ်ရှိသူ) မည်၏။ မဂ်ဉာဏ်လေးပါးဟူသော 'veda' (ဉာဏ်) တို့ဖြင့် သင်္ခါရတရားတို့၏အဆုံးဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ပြီးသောကြောင့်၊ သို့မဟုတ် မဂ်ဉာဏ်တို့၏ အဆုံးသို့ ရောက်ပြီးသောကြောင့် 'vedantagū' မည်၏။ မဂ်တည်းဟူသော မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်သုံးပြီးဖြစ်သောကြောင့် 'vusitabrahmacariyo' (မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်သုံးပြီးသူ) မည်၏။ 'dhammena so brahmavādaṃ vadeyya' ဟူသော ပါဌ်၌ ထိုသူသည် 'ငါသည် ဗြာဟ္မဏဖြစ်၏' ဟူသော စကားကို သင့်လျော်စွာ ပြောဆိုရာ၏။ အလုံးစုံသော လောက၌ မည်သည့်အာရုံတစ်ခု၌မဆို ရာဂထကြွခြင်း၊ ဒေါသထကြွခြင်း၊ မောဟထကြွခြင်း၊ မာနထကြွခြင်း၊ ဒိဋ္ဌိထကြွခြင်းတည်းဟူသော ဤထကြွပြန့်ပြောခြင်း (ဥဿဒ) တို့ မရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်သည်သာ 'ငါသည် ဗြာဟ္မဏဖြစ်၏' ဟု ထိုစကားကို ပြောဆိုထိုက်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ Na gādhatīti na patiṭṭhahati. Sukkāti sukkasaṅkhātā gahā. Yadi candimasūriyādīnaṃ pabhā tattha natthi, tamo eva ca siyāti āsaṅkamāne sandhāyāha ‘‘tamo tattha na vijjatī’’ti. Yadā ca attanāvedītiādīsu evaṃvidhaṃ nibbānaṃ attapaccakkhena ñāṇena yadā vindati, atha rūpārūpadhammato sukhadukkhato ca vippamutto hotīti. 'na gādhati' ဟူသည်မှာ မတည်တံ့နိုင်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'sukkā' ဟူသည်မှာ သုက္ကဟု ဆိုအပ်သော ထူးခြားသော ဂြိုဟ်ကြယ်တို့ ဖြစ်သည်။ ထိုနိဗ္ဗာန်၌ အကယ်၍ လ နေ အစရှိသည်တို့၏ အရောင်အလင်း မရှိပါမူ ဤသို့မရှိသောအခါ အမိုက်မှောင်ကြီးသာ ဖြစ်လိမ့်မည်ဟု သံသယရှိသူတို့ကို ရည်ညွှန်း၍ 'tamo tattha na vijjati' (ထိုနိဗ္ဗာန်၌ အမိုက်မှောင်သည် မရှိ) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'yadā ca attanāvedi' အစရှိသော ပုဒ်တို့၌ ဤသို့သော နိဗ္ဗာန်ကို မိမိကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်ပြုသောဉာဏ်ဖြင့် အကြင်အခါ၌ ရရှိ (မျက်မှောက်ပြု) ၏၊ ထိုအခါ၌ ရုပ်နာမ်တရားတို့မှလည်းကောင်း၊ ဆင်းရဲချမ်းသာတို့မှလည်းကောင်း လွတ်မြောက်သည် ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ Sakesu dhammesūti sakaattabhāvasaṅkhātesu upādānakkhandhesu. Yebhuyyena hi ajjhattaṃ vipassanābhiniveso hotīti. Etaṃ pisācanti ajakalāpaka, etaṃ tayā vuttaṃ pisācaṃ kilesapisācañca. Pakkulanti tayā kataṃ akkulaṃ pakkulakaraṇañca. Ativattatīti atikkamati. 'sakesu dhammesu' ဟူသည်မှာ မိမိ၏အတ္တဘောဟု ဆိုအပ်သော ဥပါဒါနက္ခန္ဓာတို့၌ ဖြစ်သည်။ (အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် များသောအားဖြင့် မိမိသန္တာန်၌သာ ဝိပဿနာနှလုံးသွင်းခြင်းသည် ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။) 'etaṃ pisācaṃ' ဟူသည်မှာ 'အဇကလာပကဘီလူး၊ သင်ပြောဆိုသော ဤဘီလူးနှင့် ကိလေသာတည်းဟူသော ဘီလူးကိုလည်းကောင်း' ဟု ဆိုလိုသည်။ 'pakkulaṃ' ဟူသည်မှာ 'သင်ပြုလုပ်အပ်သော အက္ကုလပက္ကုလဟု ပြုခြင်း (ဘီလူးတို့၏ ကြောက်မက်ဖွယ် ကြုံးဝါးသံပြုခြင်း)' ကို ဆိုလိုသည်။ 'ativattati' ဟူသည်မှာ လွန်မြောက်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ Nābhinandati [Pg.242] āyantinti purāṇadutiyikaṃ āgacchantiṃ aññaṃ vā na abhinandati cittena na sampaṭicchati. Tameva pakkamantiṃ na socati. Saṅgā saṅgāmajiṃ muttanti pañcavidhāpi saṅgato muttaṃ saṅgāmajiṃ bhikkhuṃ. ‘နာဘိနန္ဒတိ အာယန္တိံ’ ဟူသည်မှာ ဆိုက်ရောက်လာသော မယားဟောင်းကို သော်လည်းကောင်း၊ အခြား မိန်းမကို သော်လည်းကောင်း စိတ်ဖြင့် မနှစ်သက်၊ လက်ခံခြင်း မပြုပုံကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသို့ ဖဲခွာသွားသော မယားဟောင်း စသည်တို့အပေါ်၌လည်း စိုးရိမ်ပူပန်မှု မရှိပေ။ ‘သံဂါသံဂါမဇိံ မုတ္တံ’ ဟူသည်မှာ ငါးပါးသော ငြိတွယ်ခြင်းမှ လွတ်မြောက်ပြီးသော၊ အောင်အပ်ပြီးသော ကိလေသာစစ်ပွဲရှိသော ရဟန်းကို ဆိုလိုသည်။ Bahvetthāti bahu ettha nhāyati jano, na tena so suddho nāma hotīti adhippāyo. ‘ဗဟွေတ္ထ’ ဟူသည်မှာ ဤရေ၌ လူအများအပြား ရေချိုးကြသော်လည်း ထိုသို့ ရေချိုးရုံမျှဖြင့် ထိုသူသည် စင်ကြယ်သူ မည်သည်မဖြစ်နိုင်ဟု ဆိုလိုသည်။ Jātibalaṃ nisedhanti jātibalassa nisedhakaṃ. Sahāyā vatāti samathavipassanābhāvanāya saha ayanavasena sahāyā vata. Kālena kālaṃ sappāyadhammassa savanavasena cirarattaṃ sameti samāgamo etesanti cirarattasametikā. Sithilamārabbhāti sithilaṃ vīriyaṃ katvā. ‘ဇာတိဗလံ နိသေဓန္တိ’ ဟူသည်မှာ ဇာတ်မျှသာဖြစ်သော ပုဏ္ဏားတို့၏ အားကို (သို့မဟုတ် ဇာတ်အားဖြင့် ဗြာဟ္မဏဟု ဆိုခြင်းကို) တားမြစ်ပယ်ဖျက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘သဟာယာ ဝတ’ ဟူသည်မှာ သမထဘာဝနာ၊ ဝိပဿနာဘာဝနာတို့၌ အတူတကွ ပွားများအားထုတ်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် စင်စစ် အပေါင်းအဖော် ဖြစ်ကြကုန်၏ ဟူလို။ သင့်လျော်သော တရားတော်ကို အခါအားလျော်စွာ နာယူခြင်းအားဖြင့် ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး ပေါင်းဖော်ခြင်း ရှိကြကုန်သောကြောင့် ‘စိရရတ္တသမေတိကာ’ မည်ကုန်၏။ ‘သိထိလမာရဗ္ဘ’ ဟူသည်မှာ လျော့ရဲသော လုံ့လဝီရိယကို ပြု၍ ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ 105. Tatra kho, bhikkhave, ko visesoti satthu sāvakassa ca pañcasveva upādānakkhandhesu nibbidādayoti pubbabhāgapaṭipattiyaṃ anupādāvimuttiyañca heṭṭhā upari ca visesābhāvaṃ dasseti. Vuttañhetaṃ – ‘‘natthi vimuttiyā nānatta’’nti (a. ni. 5.31; kathā. 355 atthato samānaṃ). Tattha visesābhāvaṃ paccāmasati ‘‘tatra ko viseso’’ti. Adhippayāsoti adhikapayogo. Nānākaraṇanti ca visesoyeva vutto. ၁၀၅. ‘တတြ ခေါ ဘိက္ခဝေ ကော ဝိသေသော’ ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားအားလည်းကောင်း၊ သာဝကအားလည်းကောင်း ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ငါးပါးတို့၌ ငြီးငွေ့ခြင်း စသည်တို့ ဖြစ်ကြကုန်၏ ဟူ၍ ရှေးအဖို့၌ ဖြစ်သော ကျင့်စဉ်၌လည်းကောင်း၊ တဏှာဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် မစွဲလမ်းဘဲ လွတ်မြောက်ခြင်း၌လည်းကောင်း၊ အောက်အဖို့နှင့် အထက်အဖို့တို့၌ ကွဲပြားထူးခြားမှုမရှိခြင်းကို ပြသတော်မူသည်။ ထို့ကြောင့်လည်း ‘နတ္ထိ ဝိမုတ္တိယာ နာနတ္တံ’ (နိဗ္ဗာန်၌ ထူးခြားကွဲပြားမှု မရှိ) ဟု ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ဤစကားရပ်၌ ‘တတြ ကော ဝိသေသော’ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် အထူးမရှိပုံကို သုံးသပ်ပြခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘အဓိပ္ပာယာသော’ ဟူသည်မှာ လွန်ကဲသော အားထုတ်မှု ဖြစ်သည်။ ‘နာနာကရဏံ’ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့်လည်း ထူးခြားမှုကိုသာ ဆိုလိုသည်။ Ayaṃ kho, bhikkhave, visesoti bhikkhave, yadipi sāvakassa satthu ca vimuttiyaṃ viseso natthi, sayambhuñāṇena pana savāsanasabbakilese khepetvā sammāsambodhiṃ abhisambujjhitvā anuppannassa ariyamaggassa parasantāne uppādanādisakalasabbaññuguṇasamāyogo. Ayaṃ sammāsambuddhassa paññāvimuttato visesoti. Tattha anuppannassāti avattamānassa. Ariyamaggañhi kassapasammāsambuddho uppādesi. Antarā añño satthā uppādetā nāma nāhosi, tasmā ayaṃ bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā nāma. Asañjātassāti tasseva vevacanaṃ. Anakkhātassāti akathitassa. Maggaṃ jānātīti maggaññū. Maggaṃ viditaṃ pākaṭaṃ akāsīti maggavidū. Magge ca amagge ca kovidoti maggakovido. Maggānugāti maggaṃ anugacchantā. Pacchāsamannāgatāti ahaṃ paṭhamaṃ samannāgato, sāvakā pacchā samannāgatā. ‘အယံ ခေါ ဘိက္ခဝေ ဝိသေသော’ ဟူသော ပါဌ်၌ အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ မှတ်ယူအပ်၏။ ချစ်သားရဟန်းတို့၊ သာဝက၏ လွတ်မြောက်မှုနှင့် မြတ်စွာဘုရား၏ လွတ်မြောက်မှု (အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတ်) တို့၌ ကွဲပြားထူးခြားမှု မရှိသော်လည်း၊ မြတ်စွာဘုရားသည်ကား သယမ္ဘူဉာဏ်တော်ဖြင့် ဝါသနာနှင့်တကွသော ကိလေသာအားလုံးကို ကုန်စေပြီး သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ်တော်ကို ရရှိကာ၊ သူတစ်ပါးတို့၏ သန္တာန်၌ မဖြစ်ပေါ်ဖူးသေးသော အရိယမဂ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေခြင်း စသော အလုံးစုံသော သဗ္ဗညုဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးများနှင့် ပြည့်စုံတော်မူ၏။ ဤသို့ ဂုဏ်ကျေးဇူးများနှင့် ယှဉ်ခြင်းသည် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရား၏ ပညာဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်နှင့် မတူဘဲ ထူးခြားသော အချက်ဖြစ်၏။ ထိုစကားရပ်၌ ‘အနုပ္ပန္နဿ’ ဟူသည်မှာ မဖြစ်ပေါ်သေးသော ဟူလို။ ကဿပမြတ်စွာဘုရားသည်လည်း အရိယမဂ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ဖူး၏၊ သို့သော် ထိုအကြားကာလ၌ အရိယမဂ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော အခြားသော မြတ်စွာဘုရား မပွင့်ထွန်းခဲ့သဖြင့် ဤငါတို့မြတ်စွာဘုရားသည် ‘မဖြစ်ပေါ်ဖူးသေးသော မဂ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေသူ’ မည်၏။ ‘အသဉ္ဇာတဿ’ ဟူသည်မှာ ထို ‘အနုပ္ပန္န’ နှင့် အနက်တူ ဝေဝုစ်ပုဒ် ဖြစ်သည်။ ‘အနက္ခာတဿ’ ဟူသည်မှာ မဟောကြားအပ်သေးသော ဟူလို။ မဂ်ကို ကိုယ်တော်တိုင် သိတော်မူသောကြောင့် ‘မဂ္ဂညူ’ မည်၏။ မဂ်ကို ထင်ရှားစွာ ပြုတော်မူသောကြောင့် ‘မဂ္ဂဝိဒူ’ မည်၏။ မဂ်ဟုတ်သည် မဟုတ်သည်၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာတော်မူသောကြောင့် ‘မဂ္ဂကောဝိဒေါ’ မည်၏။ ‘မဂ္ဂါနုဂါ’ ဟူသည်မှာ မဂ်သို့ အစဉ်လိုက်ကုန်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ‘ပစ္ဆာသမန္နာဂတာ’ ဟူသည်မှာ ငါဘုရားသည် ရှေးဦးစွာ ပြည့်စုံတော်မူ၍ သာဝကတို့သည် နောက်မှ ပြည့်စုံကြခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 106. ‘‘Nīce [Pg.243] kule paccājāto’’tiādinā (a. ni. 4.85; pu. pa. 168) tamena yuttoti tamo. Kāyaduccaritādīhi puna nirayatamupagamanato tamaparāyaṇo. Iti ubhayenapi khandhatamova kathito hoti. ‘‘Aḍḍhe kule paccājāto’’tiādinā (a. ni. 4.85; pu. pa. 168) jotinā yuttoti joti, ālokabhūtoti vuttaṃ hoti. Kāyasucaritādīhi puna saggūpapattibhavūpagamanato jotiparāyaṇo. Iminā nayena itarepi dve veditabbā. ၁၀၆. ‘နီစေ ကုလေ ပစ္စာဇာတော’ အစရှိသည်ဖြင့် ယုတ်နိမ့်သော အမျိုး၌ မွေးဖွားကာ အဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော အမိုက်နှင့် ယှဉ်သောကြောင့် ‘တမော’ (အမိုက်) မည်၏။ ကိုယ်၊ နှုတ်၊ စိတ် ဒုစရိုက်တို့ဖြင့် တစ်ဖန် ငရဲတည်းဟူသော အမိုက်သို့ ရောက်ရသောကြောင့် ‘တမပရာယဏော’ (အမိုက်လျှင် လဲလျောင်းရာ ရှိသူ) မည်၏။ ဤသို့ ပုဒ်နှစ်ပါးလုံးဖြင့် ခန္ဓာတည်းဟူသော အမိုက်တရားကိုသာ ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘အဍ္ဎေ ကုလေ ပစ္စာဇာတော’ အစရှိသည်ဖြင့် ကြွယ်ဝချမ်းသာသော အမျိုး၌ မွေးဖွားကာ ဉာဏ်ပညာတည်းဟူသော အလင်းနှင့် ယှဉ်သောကြောင့် ‘ဇောတိ’ (အလင်း) မည်၏။ အရည်အချင်းတည်းဟူသော အလင်းရှိသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ကိုယ်၊ နှုတ်၊ စိတ် သုစရိုက်တို့ဖြင့် တစ်ဖန် နတ်ပြည်တည်းဟူသော ဘဝသို့ ရောက်ရသောကြောင့် ‘ဇောတိပရာယဏော’ (အလင်းလျှင် လဲလျောင်းရာ ရှိသူ) မည်၏။ ဤနည်းလမ်းအတိုင်း ကျန်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်နှစ်ဦးတို့ကိုလည်း မှတ်ယူအပ်၏။ Na taṃ daḷhaṃ bandhanamāhu dhīrāti ettha dhīrāti buddhādayo paṇḍitapurisā. Yaṃ saṅkhalikasaṅkhātaṃ ayena nibbattaṃ āyasaṃ addubandhanasaṅkhātaṃ dārumayañca pabbajatiṇehi rajjuṃ katvā katarajjubandhanañca, taṃ asiādīhi chindituṃ sakkuṇeyyatāya ‘‘thira’’nti na vadantīti attho. Sārattarattāti rattā hutvā rattā. Balavarāgarattāti attho. Maṇikuṇḍalesūti maṇīsu ca kuṇḍalesu ca, maṇicittesu vā kuṇḍalesu. Etaṃ daḷhanti ye maṇikuṇḍalesu sārattarattā, tesu yo rāgo, yā ca puttadāresu apekkhā taṇhā, etaṃ kilesamayaṃ bandhanaṃ paṇḍitapurisā ‘‘daḷha’’nti vadanti. ‘န တံ ဒဠှံ ဗန္ဓနမာဟု ဓီရာ’ ဟူသော ပါဌ်၌ ‘ဓီရာ’ ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရား အစရှိသော ပညာရှိပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ သံခြေချင်းခေါ် သံဖြင့်ပြုလုပ်ထားသော အနှောင်အဖွဲ့၊ ထိတ်တုံးခေါ် သစ်ဖြင့်ပြုလုပ်ထားသော အနှောင်အဖွဲ့၊ ပြိတ်မြက်တို့ဖြင့် ကြိုးပြုလုပ်၍ ချည်နှောင်ထားသော အနှောင်အဖွဲ့တို့ကို ဓား၊ သန်လျက် စသည်တို့ဖြင့် ဖြတ်တောက်နိုင်သောကြောင့် ပညာရှိတို့သည် ‘ခိုင်ခံ့သော အနှောင်အဖွဲ့’ ဟု မဆိုကြပေ။ ‘သာရတ္တရတ္တာ’ ဟူသည်မှာ အားကြီးသော ရာဂဖြင့် ပြင်းစွာ စွဲမက်တပ်မက်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘မဏိကုဏ္ဍလေသု’ ဟူသည်မှာ ပတ္တမြားတို့၌လည်းကောင်း၊ နားတောင်းတို့၌လည်းကောင်း (သို့မဟုတ် ပတ္တမြားတို့ဖြင့် ဆန်းကြယ်သော နားတောင်းတို့၌လည်းကောင်း) ဖြစ်သည်။ ‘ဧတံ ဒဠှံ’ ဟူသည်မှာ ပတ္တမြားနားတောင်းတို့၌ ပြင်းစွာ စွဲမက်တပ်မက်နေသူတို့၏ တပ်မက်ခြင်းရာဂနှင့် သားမယားတို့အပေါ်၌ ငဲ့ကွက်တွယ်တာသော တဏှာတည်းဟူသော ကိလေသာအနှောင်အဖွဲ့ကိုသာလျှင် ပညာရှိတို့သည် ‘ခိုင်ခံ့လှစွာသော အနှောင်အဖွဲ့’ ဟု ဆိုကြကုန်သည်။ Ohārinanti ākaḍḍhitvā catūsu apāyesu pātanato avaharati heṭṭhā haratīti ohārinaṃ. Sithilanti bandhanaṭṭhāne chaviādīni akopetvā bandhanabhāvampi ajānāpetvā jalapathathalapathādīsu kammaṃ kātuṃ detīti sithilaṃ. Duppamuñcanti lobhavasena hi ekavārampi uppannaṃ kilesabandhanaṃ daṭṭhaṭṭhānato kacchapo viya dummocayaṃ hotīti duppamuñcaṃ. Etampi chetvānāti etaṃ daḷhampi kilesabandhanaṃ ñāṇakhaggena chinditvā anapekkhino hutvā kāmasukhaṃ pahāya paribbajanti pakkamanti pabbajanti cāti attho. ‘ဩဟာရိနံ’ ဟူသည်မှာ သတ္တဝါတို့ကို ဆွဲငင်၍ အပါယ်လေးပါးသို့ ကျစေတတ်သောကြောင့် ‘အောက်သို့ ဆောင်တတ်သော အရာ’ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘သိထိလံ’ ဟူသည်မှာ နှောင်ဖွဲ့ရာအရပ်၌ အရေပြားစသည်တို့ကို မပျက်စီးစေဘဲ၊ ချည်နှောင်ထားကြောင်းကိုပင် မသိစေဘဲ ရေကြောင်း၊ ကြည်းကြောင်း ခရီးတို့၌ လုပ်ငန်းဆောင်တာများကို လုပ်ကိုင်ခွင့်ပေးထားသကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် ‘လျော့ရဲသော အနှောင်အဖွဲ့’ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ဒုပ္ပမုဉ္စံ’ ဟူသည်မှာ လောဘစွမ်းဖြင့် တစ်ကြိမ်တစ်ခါမျှ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကိလေသာအနှောင်အဖွဲ့သည် လိပ်သည် မိမိ၏အခွံတည်းဟူသော တည်ရာမှ လွတ်မြောက်နိုင်ခဲသကဲ့သို့ လွတ်မြောက်နိုင်ခဲသောကြောင့် ‘လွတ်မြောက်ရန် ခဲယဉ်းသော အနှောင်အဖွဲ့’ ဖြစ်သည်။ ‘ဧတမ္ပိ ဆေတွာန’ ဟူသည်မှာ အလွန်ခိုင်မြဲလှသော ဤကိလေသာအနှောင်အဖွဲ့ကို ဉာဏ်တည်းဟူသော ဓားသန်လျက်ဖြင့် ဖြတ်တောက်၍၊ တွယ်တာငဲ့ကွက်မှု မရှိဘဲ ကာမချမ်းသာကို စွန့်ပယ်ကာ ဖဲခွာသွားကြကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ရဟန်းပြုကြကုန်၏ဟု အနက်ရသည်။ 107. Cetetīti akusalacetanāvasena ceteti. Pakappetīti tameva akusalacetanaṃ kāyavacīkammabhāvaṃ pāpanavasena kappeti. Anusetīti rāgādianusayova santāne appahīnabhāvena anuseti. Ārammaṇametaṃ hoti viññāṇassa ṭhitiyāti yadetaṃ cetanaṃ pakappanaṃ anusayanañca, etaṃ abhisaṅkhāraviññāṇassa ṭhitiyā pavattiyā paccayo hotīti attho. Ārammaṇe sati patiṭṭhā viññāṇassa hotīti yathāvuttapaccaye sati abhisaṅkhāraviññāṇassa kammaṃ [Pg.244] javāpetvā paṭisandhiākaḍḍhanasamatthatāsampādanato patiṭṭhā hoti. Āyatiṃ punabbhavābhinibbatti hotīti āyatiṃ punabbhavasaṅkhātā viññāṇādīnaṃ abhinibbatti hoti. ၁၀၇. ‘စေတေတိ’ ဟူသည်မှာ အကုသိုလ်စေတနာ၏ အစွမ်းဖြင့် စေ့ဆော်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ပကပ္ပေတိ’ ဟူသည်မှာ ထိုအကုသိုလ်စေတနာကိုပင် ကာယကံ၊ ဝစီကံအဖြစ်သို့ ရောက်စေခြင်းအားဖြင့် ပြုပြင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘အနုသေတိ’ ဟူသည်မှာ ရာဂစသော ကိလေသာအနုသယသည် မိမိသန္တာန်၌ မပယ်ရသေးသသဖြင့် ကိန်းဝပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘အာရမ္မဏမေတံ ဟောတိ ဝိညာဏဿ ဌိတိယာ’ ဟူသည်မှာ ထိုစေ့ဆော်မှု၊ ပြုပြင်မှုနှင့် ကိန်းဝပ်မှုတို့သည် အဘိသင်္ခါရဝိညာဉ် တည်တံ့ပြန့်ပွားရန် အထောက်အပံ့ အကြောင်းရင်း ဖြစ်သည်ဟု အနက်ရသည်။ ‘အာရမ္မဏေ သတိ ပတိဋ္ဌာ ဝိညာဏဿ ဟောတိ’ ဟူသည်မှာ အထက်ပါ အကြောင်းတရား ရှိခဲ့သော် အဘိသင်္ခါရဝိညာဉ်သည် ကံကို ဖြစ်ပေါ်စေပြီး ပဋိသန္ဓေကို ဆွဲငင်ယူဆောင်နိုင်သော အစွမ်းအားဖြင့် တည်တံ့မှု ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ ‘အာယတိံ ပုနဗ္ဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တိ ဟောတိ’ ဟူသည်မှာ နောင်အခါ၌ တစ်ဖန်ဘဝသစ်ဟု ဆိုအပ်သော ဝိညာဉ်အစရှိသော တရားတို့ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘‘No ce, bhikkhave, cetetī’’tiādinā akusalakammameva paṭikkhipati. Ayañhettha saṅkhepattho, yadipi kadāci yonisomanasikārā akusalacetanā nappavattati, anusayā pana appahīnāti, te kusalassa abhisaṅkhāraviññāṇassa patiṭṭhā honti yevāti. Sati ca abhisaṅkhāraviññāṇe āyatiṃ punabbhavābhinibbatti hotīti vattuṃ vaṭṭatiyeva. Tatiyavāro vuttapaṭipakkhanayena veditabbo. ‘နော စေ ဘိက္ခဝေ စေတေတိ’ စသော ပါဌ်ဖြင့် အကုသိုလ်ကံကိုသာ တားမြစ်ပယ်ဖျက်သည်။ ဤပါဠိ၏ အကျဉ်းချုပ် အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ— ရံဖန်ရံခါ သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ နှလုံးသွင်းခြင်းကြောင့် အကုသိုလ်စေတနာ မဖြစ်ပေါ်သော်လည်း၊ ကိလေသာအနုသယများကို မပယ်ရသေးသဖြင့် ထိုအနုသယတရားတို့သည် ကုသိုလ်ဖြစ်သော အဘိသင်္ခါရဝိညာဉ်၏ တည်ရာ တည်ကြောင်း ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုသို့ အဘိသင်္ခါရဝိညာဉ် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သော် နောင်အခါ၌ တစ်ဖန် ဘဝသစ် ဖြစ်ပေါ်လာရသည်ဟု ဆိုအပ်ပေသည်။ တတိယအလှည့် (တတိယဝါရ) ကို ဖော်ပြပါ ဆန့်ကျင်ဘက်နည်းလမ်းအားဖြင့် မှတ်ယူအပ်၏။ 108. ‘‘Neso, bhikkhave, ariyassa vinaye samuddo’’tiādi yadi duppūraṇaṭṭhena saṃsīdanaṭṭhena duratikkamanaṭṭhena sāgaro ‘‘samuddo’’ti vucceyya, tato satabhāgenapi sahassabhāgenapi cakkhuādīsveva ayaṃ nayo labbhatīti dassetuṃ vuttaṃ. Tenāha – ‘‘cakkhu, bhikkhave, purisassa samuddo, tassa rūpamayo vego’’ti, rūpesu sattānaṃ āviñchanato rūpāyatanameva vego cakkhussa vegoti attho. ၁၀၈. ‘နေသော ဘိက္ခဝေ အရိယဿ ဝိနယေ သမုဒ္ဒေါ’ စသော စကားရပ်၌— သမုဒ္ဒရာကြီးကို ပြည့်နိုင်ခဲသော သဘော၊ နစ်မွန်းစေတတ်သော သဘော၊ လွန်မြောက်နိုင်ခဲသော သဘောတို့ကြောင့် ‘သမုဒ္ဒရာ’ ဟု ခေါ်ဆိုထိုက်ပါမူ၊ ထိုသမုဒ္ဒရာထက် အပုံတစ်ရာပုံ၊ အပုံတစ်ထောင်ပုံမျှ ပို၍ ပြည့်နိုင်ခဲလှသော ဤသဘောတရားမျိုးကို မျက်စိ (စက္ခု) စသည်တို့၌သာလျှင် ရရှိနိုင်ကြောင်း ပြသလိုသဖြင့် ဤသို့ ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားက ‘ချစ်သားရဟန်းတို့၊ မျက်စိသည် လူ၏ သမုဒ္ဒရာဖြစ်၏၊ ထိုမျက်စိ၏ လှိုင်းတံပိုးသည် ရူပါရုံ ဖြစ်၏’ ဟု ဟောတော်မူသည်။ ရူပါရုံတို့၌ သတ္တဝါတို့ကို ဆွဲငင်တတ်သောကြောင့် ရူပါယတနသည်သာလျှင် မျက်စိ၏ လှိုင်းတံပိုး (ဝေဂ) ဖြစ်သည်ဟု အနက်ရသည်။ Yo taṃ rūpamayaṃ vegaṃ sahatīti yo bhikkhu saha visayena cakkhuṃ aniccato dukkhato anattato sammasanto tattha ca nibbindanto virajjanto tappaṭibaddhato kilesajālato vimuccanto abhibhavati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, atari cakkhusamuddanti ayaṃ bhikkhu cakkhusaṅkhātaṃ samuddaṃ tiṇṇoti vuccati. "ထိုရူပါရုံကြောင့်ဖြစ်သော အဟုန်ကို သည်းခံနိုင်သူ" ဟူသည်မှာ - အကြင်ရဟန်းသည် အာရုံနှင့်တကွဖြစ်သော စက္ခု (မျက်စိ) ကို အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တဟု သုံးသပ်ဆင်ခြင်၍၊ ထိုစက္ခု၌ ငြီးငွေ့လျက်၊ စွဲမက်မှုကင်းလျက်၊ ထိုစက္ခုနှင့်စပ်သော ကိလေသာတည်းဟူသော ကွန်ရက်မှ လွတ်ကင်းကာ (ထိုအဟုန်ကို) နှိပ်စက်လွှမ်းမိုးနိုင်၏။ "ရဟန်းတို့၊ ဤရဟန်းကို စက္ခုတည်းဟူသော သမုဒ္ဒရာကို ကူးမြောက်ပြီးသူဟု ဆိုအပ်၏" ဟူသည်မှာ - ဤရဟန်းကို စက္ခုဟူသော သမုဒ္ဒရာကို ကူးမြောက်ပြီးသူဟူ၍ ဆိုလိုသည်။ Aparo nayo – cakkhu, bhikkhave, ariyassa vinaye samuddoti yadipi duppūraṇaṭṭhena yadi vā samudanaṭṭhena samuddo, cakkhumeva samuddo. Tassa hi pathavito yāva akaniṭṭhabrahmalokā nīlādiārammaṇaṃ samosarantaṃ paripuṇṇabhāvaṃ kātuṃ na sakkoti. Evaṃ duppūraṇaṭṭhenapi samuddo. Cakkhu ca tesu tesu nīlādiārammaṇesu samudeti asaṃvutaṃ hutvā osaramānaṃ kilesuppattiyā kāraṇabhāvena sadosabhāvena gacchatīti samudanaṭṭhenapi samuddo. Tathā cakkhuṃ taṇhāsotādīnaṃ uppattidvāratāya tehi santānassa samudanaṭṭhena temanaṭṭhena samuddo. Tassa rūpamayo vegoti samuddassa appamāṇo ūmimayo vego viya [Pg.245] tassāpi cakkhusamuddassa samosarantassa nīlādibhedassa ārammaṇassa vasena appameyyo rūpamayo vego veditabbo. Yo taṃ rūpamayaṃ vegaṃ sahatīti yo taṃ cakkhusamudde samosarantaṃ rūpamayaṃ vegaṃ manāpe rūpe rāgaṃ, amanāpe dosaṃ, asamapekkhane mohanti evaṃ rāgādikilese anuppādento upekkhakabhāvena sahati. တစ်နည်းအားဖြင့် - "ရဟန်းတို့၊ အရိယာတို့၏ ဝိနည်းတရား၌ စက္ခု (မျက်စိ) ကို သမုဒ္ဒရာဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏" ဟူရာ၌ ပြည့်နိုင်ခဲသော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ စွတ်စိုစေတတ်သော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း သမုဒ္ဒရာမည်သည် ဖြစ်နိုင်အံ့၊ စက္ခုသည်သာလျှင် သမုဒ္ဒရာမည်၏။ ထိုစကားကို ချဲ့ဦးအံ့ - မြေကြီးမှစ၍ အကနိဋ္ဌဗြဟ္မာပြည်တိုင်အောင် စုဝေးရောက်ရှိလာသော အညိုအစရှိသော အာရုံတို့သည် စက္ခုကို ပြည့်စုံအောင် မပြုနိုင်ပေ။ ဤသို့ ပြည့်နိုင်ခဲသော သဘောကြောင့်လည်း သမုဒ္ဒရာမည်၏။ စက္ခုသည် ထိုထိုအညိုစသော အာရုံတို့၌ စွတ်စိုတတ်၏၊ မစောင့်စည်းဘဲ ထိုအာရုံသို့ သက်ဝင်သောအခါ ကိလေသာဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်ခြင်းကြောင့် အပြစ်နှင့်တကွ ဖြစ်ရာသို့ ရောက်တတ်၏။ ဤသို့ စွတ်စိုတတ်သော သဘောကြောင့်လည်း သမုဒ္ဒရာမည်၏။ ထို့ပြင် စက္ခုသည် တဏှာရေအလျဉ်စသည်တို့ ဖြစ်ပေါ်ရာ တံခါးပေါက်ဖြစ်၍၊ ထိုတဏှာတို့ဖြင့် သန္တာန်ကို စွတ်စိုစေတတ်သော အနက်ကြောင့် သမုဒ္ဒရာမည်၏။ "ထိုစက္ခုသမုဒ္ဒရာ၏ ရူပါရုံဖြင့်ပြီးသော အဟုန်" ဟူသည်မှာ - သမုဒ္ဒရာ၌ အတိုင်းအရှည်မရှိသော လှိုင်းတံပိုးအရှိန်အဟုန်ကဲ့သို့ပင်၊ ထိုစက္ခုသမုဒ္ဒရာ၌လည်း စုဝေးဆုံစည်းလာသော အညိုစသော အပြားရှိသည့် ရူပါရုံ၏အစွမ်းဖြင့် မရေမတွက်နိုင်သော ရူပါရုံဖြင့်ပြီးသော အဟုန်ကို သိအပ်၏။ "ထိုရူပါရုံဖြင့်ပြီးသော အဟုန်ကို သည်းခံနိုင်သူ" ဟူသည်မှာ - အကြင်ရဟန်းသည် စက္ခုသမုဒ္ဒရာ၌ စုဝေးရောက်ရှိလာသော ထိုရူပါရုံဖြင့်ပြီးသော အဟုန်ကို၊ နှစ်သက်ဖွယ်ရှိသော ရူပါရုံ၌ ရာဂကိုလည်းကောင်း၊ မနှစ်သက်ဖွယ်ရှိသော ရူပါရုံ၌ ဒေါသကိုလည်းကောင်း၊ ကောင်းစွာမဆင်ခြင်နိုင်မှု၌ မောဟကိုလည်းကောင်း၊ ဤသို့သော ရာဂစသော ကိလေသာတို့ကို မဖြစ်စေဘဲ လျစ်လျူရှုခြင်းဖြင့် သည်းခံနိုင် (သို့မဟုတ်) နှိပ်စက်နိုင်၏။ Saūmintiādīsu kilesaūmīhi saūmiṃ. Kilesavaṭṭehi sāvaṭṭaṃ. Kilesagahehi sagahaṃ. Kilesarakkhasehi sarakkhasaṃ. Kodhupāyāsassa vā vasena saūmiṃ. Kāmaguṇavasena sāvaṭṭaṃ. Mātugāmavasena sagahaṃ sarakkhasaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘ūmibhayanti kho, bhikkhave, kodhupāyāsassetaṃ adhivacanaṃ (itivu. 109; ma. ni. 2.162; a. ni. 4.122). Tathā āvaṭṭanti kho, bhikkhave, pañcannetaṃ kāmaguṇānaṃ adhivacanaṃ (itivu. 109; ma. ni. 2.164; a. ni. 4.122). Gaharakkhasoti kho, bhikkhave, mātugāmassetaṃ adhivacana’’nti (itivu. 109). Sesadvāresupi eseva nayo. "လှိုင်းတံပိုးရှိသော" စသည်တို့၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏ - ကိလေသာတည်းဟူသော လှိုင်းတံပိုးတို့ရှိသဖြင့် လှိုင်းတံပိုးရှိသော သမုဒ္ဒရာ၊ ကိလေသာဝဋ်တို့ရှိသဖြင့် ဝဲဂယက်ရှိသော သမုဒ္ဒရာ၊ ကိလေသာတည်းဟူသော ဖမ်းဆီးတတ်သော ငါးမန်းမိကျောင်းတို့ရှိသဖြင့် ငါးမန်းမိကျောင်းရှိသော သမုဒ္ဒရာ၊ ကိလေသာတည်းဟူသော ရက္ခိုက်ဘီလူးတို့ရှိသဖြင့် ရက္ခိုက်ရှိသော သမုဒ္ဒရာဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် အမျက်ထွက်ခြင်းနှင့် ပြင်းစွာပူပန်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် လှိုင်းတံပိုးရှိသော သမုဒ္ဒရာ၊ ကာမဂုဏ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဝဲဂယက်ရှိသော သမုဒ္ဒရာ၊ မာတုဂါမ (အမျိုးသမီး) ၏ အစွမ်းဖြင့် ငါးမန်းမိကျောင်းရှိသော၊ ရက္ခိုက်ရှိသော သမုဒ္ဒရာဟု ဆိုလိုသည်။ ဤစကားကို မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူအပ်ပြီဖြစ်၏ - "ရဟန်းတို့၊ ဦမိဘယ (လှိုင်းတံပိုးဘေး) ဟူသော ဤစကားသည် အမျက်ထွက်ခြင်း၊ ပြင်းစွာပူပန်ခြင်း၏ အမည်တည်း။ ထို့အတူ ရဟန်းတို့၊ အာဝဋ္ဋ (ဝဲဂယက်) ဟူသော ဤစကားသည် ကာမဂုဏ်ငါးပါးတို့၏ အမည်တည်း။ ရဟန်းတို့၊ ဂဟရက္ခသ (ငါးမန်း၊ ရက္ခိုက်ဘေး) ဟူသော ဤစကားသည် မာတုဂါမ၏ အမည်တည်း" ဟု ဟောတော်မူ၏။ ကျန်ရှိသော တံခါးငါးပါးတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ Saūmibhayaṃ duttaraṃ accatarīti aniccatādiūmibhayena sabhayaṃ duratikkamaṃ atikkami. Lokantagūti saṃsāralokassa antaṃ gato. Pāragatoti vuccatīti nibbānaṃ gatoti kathīyati. "ဘေးနှင့်တကွဖြစ်၍ ကူးမြောက်နိုင်ခဲသော လှိုင်းတံပိုးရှိသော သမုဒ္ဒရာကို ကူးမြောက်တော်မူပြီ" ဟူသည်မှာ - အနိစ္စအဖြစ်စသော လှိုင်းတံပိုးဘေးရှိသဖြင့် ကူးမြောက်နိုင်ခဲသော၊ ဘေးဘယနှင့်တကွဖြစ်သော ဤစက္ခုစသည်ဟု ဆိုအပ်သော သမုဒ္ဒရာကို ကူးမြောက်တော်မူပြီဟု ဆိုလိုသည်။ "လောက၏ အဆုံးသို့ ရောက်တော်မူသော" ဟူသည်မှာ - သံသရာတည်းဟူသော လောက၏ အဆုံးသို့ ရောက်တော်မူပြီဟု ဆိုလိုသည်။ "တစ်ဖက်ကမ်းသို့ ရောက်တော်မူသူဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏" ဟူသည်မှာ - နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်တော်မူပြီဟု ဆိုလိုသည်။ Baḷisāti sattānaṃ anatthahetutāya baḷisā viya baḷisā. Anayāyāti anatthāya. Byābādhāyāti dukkhāya. Iṭṭhāti pariyiṭṭhā vā apariyiṭṭhā vā sukhārammaṇatāya iṭṭhā. Kāmanīyaṭṭhena kantā. Manassa vaḍḍhanaṭṭhena manāpā. Piyasabhāvatāya piyarūpā. Kilesakāmasahitattā kāmūpasaṃhitā. Rāgajananaṭṭhena cittassa rañjanato rajanīyā. Tañceti taṃ rūpārammaṇaṃ, nīlādivasena anekabhedabhinnampi hi rūpāyatanaṃ rūpārammaṇabhāvena cakkhuviññeyyabhāvena ca ekavidhataṃ nātivattatīti taṃsabhāvasāmaññaṃ gahetvā ‘‘tañce’’ti vuttaṃ. Abhinandatīti abhinandanabhūtāya sappītikataṇhāya abhimukho nandati. Abhivadatīti ‘‘aho sukhaṃ, aho sukha’’nti vadāpentiyā taṇhāyanavasena abhivadati. Ajjhosāya tiṭṭhatīti gilitvā pariniṭṭhapetvā tiṭṭhati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu gilitabaḷiso mārassāti ayaṃ, bhikkhu, kilesamārassa baḷisabhūtaṃ rūpataṇhaṃ gilitvā ṭhitoti vuccati. Sesavāresupi iminā nayena [Pg.246] attho veditabbo. Abhedīti bhindi. Paribhedīti sabbabhāgena bhindi. Sesaṃ uttānameva. "ငါးမျှားချိတ်တို့" ဟူသည်မှာ - သတ္တဝါတို့အား အကျိုးမဲ့ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် ငါးမျှားချိတ်ကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် "ငါးမျှားချိတ်" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ "အကျိုးမဲ့ခြင်းငှာ" ဟူသည်မှာ - အကျိုးမရှိခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။ "ပင်ပန်းဆင်းရဲခြင်းငှာ" ဟူသည်မှာ - ဆင်းရဲခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။ "အလိုရှိအပ်ကုန်သော" ဟူသည်မှာ - ရှာမှီးအပ်သည်ဖြစ်စေ၊ မရှာမှီးအပ်သည်ဖြစ်စေ သုခ၏အာရုံဖြစ်ခြင်းကြောင့် "အလိုရှိအပ်ကုန်သော" မည်၏။ "နှစ်သက်မြတ်နိုးအပ်ကုန်သော" ဟူသည်မှာ - နှစ်သက်ဖွယ် သဘောရှိသောကြောင့် "နှစ်သက်အပ်ကုန်သော" မည်၏။ "နှလုံးပွားစေတတ်ကုန်သော" ဟူသည်မှာ - စိတ်နှလုံးကို တိုးပွားစေတတ်သော သဘောကြောင့် "နှလုံးပွားစေတတ်ကုန်သော" မည်၏။ "ချစ်ခင်ဖွယ် သဘောရှိကုန်သော" ဟူသည်မှာ - ချစ်ခင်အပ်သော သဘောရှိသဖြင့် "ချစ်ခင်ဖွယ်သဘောရှိကုန်သော" မည်၏။ "ကာမနှင့် စပ်ယှဉ်ကုန်သော" ဟူသည်မှာ - ကိလေသာကာမနှင့်တကွ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် "ကာမနှင့် စပ်ယှဉ်ကုန်သော" မည်၏။ "စွဲမက်ဖွယ်ရှိကုန်သော" ဟူသည်မှာ - တပ်မက်မှုကို ဖြစ်စေတတ်သောသဘောဖြင့် စိတ်ကို စွဲမက်စေတတ်သောကြောင့် "စွဲမက်ဖွယ်ရှိကုန်သော" မည်၏။ "ထိုရူပါရုံကိုလည်း" ဟူရာ၌ - အပြာအညိုစသည်ဖြင့် များစွာသော အပြားအားဖြင့် ကွဲပြားသော်လည်း ရူပါရုံသည် ရူပါရုံ၏အဖြစ်၊ စက္ခုဝိညာဉ်ဖြင့် မြင်သိအပ်သည်၏အဖြစ် ဟူသော တူညီသော သဘောတရားကို မကျော်လွန်ပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုသဘောတူမျှမှုကို ယူ၍ "ထိုရူပါရုံကိုလည်း" ဟု ဆိုအပ်သည်။ "နှစ်သက်၏" ဟူသည်မှာ - အလွန်နှစ်သက်တတ်သော၊ ပီတိနှင့်တကွဖြစ်သော တဏှာဖြင့် ရှေးရှုနှစ်သက်လက်ခံ၏။ "ချီးမွမ်းပြောဆို၏" ဟူသည်မှာ - "အို... ချမ်းသာစွ၊ အို... ချမ်းသာစွ" ဟု ဆိုစေတတ်သော တဏှာ၏အစွမ်းဖြင့် နှလုံးသွင်း၏။ "ငုံ့လျှိုး၍ တည်၏" ဟူသည်မှာ - မျိုချပြီး၍ အပြီးသတ်တည်နေ၏။ "ရဟန်းတို့၊ ဤရဟန်းကို မာရ်မင်း၏ ငါးမျှားချိတ်ကို မျိုထားသောရဟန်းဟု ဆိုအပ်၏" ဟူသည်မှာ - ဤရဟန်းကို ကိလေသာမာရ်၏ ငါးမျှားချိတ်သဖွယ်ဖြစ်သော ရူပတဏှာကို မျိုချ၍ တည်နေသောသူဟူ၍ ဆိုလိုသည်။ ကျန်ရှိသော ဝါရတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် အနက်ကို သိအပ်၏။ "ဖျက်ဆီးပြီ" ဟူသည်မှာ - ဖျက်ဆီးခဲ့ပြီဟု ဆိုလိုသည်။ "အလုံးစုံ ဖျက်ဆီးပြီ" ဟူသည်မှာ - အလုံးစုံသော အစွန်းဖြင့် ဖျက်ဆီးခဲ့ပြီဟု ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသောစကားသည် ထင်ရှားလှပေပြီ။ 109. Ayaṃ loko santāpajātoti ayaṃ sattaloko jātasantāpo ñātibyasanādivasena uppannasokasantāpo ca rāgādivasena uppannapariḷāhasantāpo cāti attho. Phassaparetoti anekehi dukkhaphassehi abhibhūto. Rodaṃ vadati attatoti taṃ taṃ attanā phuṭṭhaṃ dukkhaṃ abhāvitakāyatāya adhivāsetuṃ asakkonto ‘‘aho dukkhaṃ, īdisaṃ dukkhaṃ mayhaṃ sattunopi mā hotū’’tiādinā vilapanto vadati. Kasmā? Yena yena hi maññanti, tato taṃ hoti aññathā, yasmā ete sattā yena yena pakārena attano dukkhassa paṭikāraṃ maññanti āsīsanti, taṃ dukkhaṃ tato aññena pakārena tikicchitabbaṃ hoti. Yena vā pakārena attano vaḍḍhiṃ maññanti, tato aññathā avaḍḍhi eva pana hoti. Evaṃ aññathābhāvitaṃ icchāvighātaṃ eva pāpuṇāti. Ayaṃ bhavasatto kāmādibhavesu satto sattaloko, tathāpi bhavamevābhinandati, na tattha nibbindati. Yadabhinandati taṃ bhayanti yaṃ kāmādibhavaṃ abhinandati, taṃ jarāmaraṇādianekabyasanānubandhattā ativiya bhayānakaṭṭhena bhayaṃ. Yassa bhāyatīti yato jarāmaraṇādito bhāyati, taṃ dukkhassa adhiṭṭhānabhāvato dukkhadukkhatāya ca dukkhanti. ၁၀၉. "ဤလောကသည် ပူပန်ခြင်းသို့ ရောက်ရလေပြီ" ဟူသည်မှာ - ဤသတ္တလောကသည် ဆွေမျိုးပျက်စီးခြင်းစသောအကြောင်းများကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော သောကတည်းဟူသော ပူပန်ခြင်း၊ ရာဂစသည်တို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကိလေသာပူပန်ခြင်းတို့ ရှိနေသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဆင်းရဲသောအတွေ့တို့ နှိပ်စက်အပ်သည်ဖြစ်၍" ဟူသည်မှာ - များစွာသော ဒုက္ခဖဿတို့ဖြင့် နှိပ်စက်ခံရခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ငိုကြွေးလျက် မိမိကိုယ်ကို ပြောဆို၏" ဟူသည်မှာ - မိမိကိုယ်တိုင် ကြုံတွေ့ရသော ထိုထိုဆင်းရဲဒုက္ခကို မပွားများအပ်ဖူးသဖြင့် သည်းမခံနိုင်တော့ဘဲ "အို... ဆင်းရဲစွ၊ ဤသို့သော ဆင်းရဲဒုက္ခမျိုးသည် ငါ၏ ဆရာအားပင်သော်လည်း မဖြစ်ပါစေလင့်" ဟူ၍ ငိုကြွေးမြည်တမ်းလျက် ပြောဆိုတတ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - "အကြင်အကြင်အခြင်းအရာဖြင့် အလိုရှိအပ်၏၊ ထိုအလိုရှိအပ်သောအရာသည် ထိုအခြင်းအရာမှ တခြားတစ်ပါး ဖြစ်တတ်၏" ဟူသကဲ့သို့၊ သတ္တဝါတို့သည် မိမိတို့၏ ဆင်းရဲဒုက္ခကို ပယ်ဖျောက်ရန် အကြင်အကြင်နည်းလမ်းတို့ဖြင့် တောင့်တကြသော်လည်း ထိုဆင်းရဲဒုက္ခသည် တခြားတစ်ပါးသော နည်းလမ်းဖြင့်သာ ကုစားအပ်သည် ဖြစ်၏။ မိမိတို့၏ ကြီးပွားတိုးတက်မှုကို အကြင်နည်းလမ်းဖြင့် တောင့်တကြသော်လည်း ထိုမှတစ်ပါးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဆုတ်ယုတ်မှုသာလျှင် ဖြစ်တတ်၏။ ဤသို့ တစ်ပါးသော အခြင်းအရာသို့ ပြောင်းလဲသွားသဖြင့် အလိုဆန္ဒ ပျက်စီးခြင်းသို့သာ ရောက်ရ၏။ "ဤဘဝ၌ ကပ်ငြိနေသော သတ္တလောကသည်" ဟူသည်မှာ - ကာမဘဝစသည်တို့၌ ကပ်ငြိနေသော သတ္တလောကဖြစ်သော်လည်း ဘဝကိုသာလျှင် အလွန်နှစ်သက်၏၊ ထိုဘဝ၌ ငြီးငွေ့ခြင်း မရှိပေ။ "အကြင်ဘဝကို နှစ်သက်၏၊ ထိုဘဝသည် ဘေးဖြစ်၏" ဟူသည်မှာ - ကာမဘဝစသည်တို့ကို နှစ်သက်သော်လည်း ထိုဘဝသည် ဇရာ၊ မရဏစသော များစွာသော ပျက်စီးခြင်းတို့ အစဉ်လိုက်နေသဖြင့် အလွန်တရာ ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော သဘောရှိသောကြောင့် ဘေးမည်၏။ "အကြင်ဘေးမှ ကြောက်ရွံ့၏" ဟူသည်မှာ - အကြင်ဇရာ၊ မရဏစသည်တို့မှ ကြောက်ရွံ့တတ်၏၊ ထိုဇရာ၊ မရဏစသည်တို့သည် ဆင်းရဲခြင်း၏ တည်ရာဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဒုက္ခဒုက္ခဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း "ဒုက္ခ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ Bhavavippahānāyāti bhavassa pajahanatthāya. Khoti avadhāraṇatthe nipāto. Idaṃ vuttaṃ hoti – ekanteneva kāmādibhavassa samudayappahānena pahānatthaṃ idaṃ mayā adhigataṃ maggabrahmacariyaṃ vussatīti. "ဘဝကို စွန့်ပယ်ခြင်းငှာ" ဟူသည်မှာ - ဘဝကို စွန့်လွှတ်ရန် ဖြစ်သည်။ "ခေါ Evaṃ ariyassa maggassa ekaṃseneva niyyānikabhāvaṃ dassetvā idāni aññamaggassa niyyānikabhāvaṃ paṭikkhipanto ‘‘ye hi kecī’’tiādimāha. Tattha bhavenāti rūpabhavena vā arūpabhavena vā. Bhavassāti saṃsārassa. Vippamokkhanti bhavato vimuttiṃ, saṃsārasuddhinti attho. Kiñcāpi te samaṇabrāhmaṇā tattha nibbānasaññino, bhavagāmikammena pana rūpārūpajjhānena[Pg.247], taṃnibbattena ca upapattibhavena bhavavisuddhiṃ vadantā bhavena bhavavippamokkhaṃ vadanti nāma. Tenāha – ‘‘sabbe te avippamuttā bhavasmāti vadāmī’’ti. Atha vā bhavenāti bhavadiṭṭhiyā, bhavati tiṭṭhati sassatanti hi pavattanato sassatadiṭṭhi ‘‘bhavadiṭṭhī’’ti vuccati. Bhavadiṭṭhi eva uttarapadalopena ‘‘bhavo’’ti vuttā bhavataṇhātiādīsu viya. Bhavadiṭṭhivasena hi idhekacce bhavavisesaṃyeva bhavavippamokkhaṃ maññanti. Yathā taṃ bako brahmā āha – ‘‘idaṃ niccaṃ, idaṃ dhuvaṃ, idaṃ sassataṃ, idaṃ avipariṇāmadhamma’’nti (ma. ni. 1.501; saṃ. ni. 1.175). Vibhavenāti ucchedadiṭṭhiyā. Vibhavati vinassati ucchijjatīti hi pavattanato ucchedadiṭṭhi vuttanayena ‘‘vibhavo’’ti vuccati. Bhavassa nissaraṇamāhaṃsūti saṃsārasuddhiṃ vadiṃsu. Ucchedadiṭṭhivasena hi idhekacce saṃsārasuddhiṃ vadanti. Tathā hi vuttaṃ – ဤသို့လျှင် အရိယာမဂ်၏ စင်စစ်သဖြင့် ဝဋ်မှထွက်မြောက်ကြောင်းဖြစ်သည်အဖြစ်ကို ပြသတော်မူပြီး၍ ယခုအခါ၌ တစ်ပါးသောမဂ်၏ ဝဋ်မှထွက်မြောက်ကြောင်းဖြစ်သည်အဖြစ်ကို ပယ်မြစ်လိုသဖြင့် 'ye hi keci' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုပါဠိ၌ 'bhavenā' ဟူသည် ရူပဘဝဖြင့်လည်းကောင်း၊ အရူပဘဝဖြင့်လည်းကောင်း ဟူလို။ 'bhavassa' ဟူသည် သံသရာ၏ ဟူလို။ 'vippamokkham' ဟူသည် ဘဝမှ လွတ်မြောက်ခြင်း၊ သံသရာမှ စင်ကြယ်ခြင်း ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ ထိုသမဏဗြာဟ္မဏတို့သည် ထိုဘဝ၌ နိဗ္ဗာန်ဟု အမှတ်ရှိကြသော်လည်း ဘဝသို့ ရောက်စေတတ်သော ကံဖြစ်သော ရူပဈာန် အရူပဈာန်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုဈာန်တို့ကြောင့်ဖြစ်သော ဥပပတ္တိဘဝဖြင့်လည်းကောင်း ဘဝ၏ စင်ကြယ်ခြင်းကို ပြောဆိုကြကုန်လျက် ဘဝဖြင့် ဘဝမှ လွတ်မြောက်ခြင်းကို ဆိုသည်မည်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'sabbe te avippamuttā bhavasmā vadāmī' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် 'bhavenā' ဟူသည် ဘဝဒိဋ္ဌိ (သဿတဒိဋ္ဌိ) ဖြင့် ဟူလို။ 'မြဲ၏၊ တည်၏' ဟု ဖြစ်ခြင်းကြောင့် သဿတဒိဋ္ဌိကို 'ဘဝဒိဋ္ဌိ' ဟု ဆိုအပ်သည်။ 'bhavataṇhā' စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ ဘဝဒိဋ္ဌိကိုပင် နောက်ပုဒ်ကို ချေခြင်းဖြင့် 'bhavo' ဟု ဆိုအပ်သည်။ ဘဝဒိဋ္ဌိ၏ အစွမ်းအားဖြင့် ဤလောက၌ အချို့သောသူတို့သည် ဘဝအထူးကိုသာလျှင် ဘဝမှ လွတ်မြောက်ကြောင်းဟု အောက်မေ့ကြကုန်၏။ ဗကဗြဟ္မာသည် 'ဤဘဝသည် မြဲ၏၊ မချွတ်ယွင်း၊ အမြဲတည်၏၊ ဖောက်ပြန်ခြင်း သဘောမရှိ' ဟု ဆိုသကဲ့သို့တည်း။ 'vibhavenā' ဟူသည် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိဖြင့် ဟူလို။ 'ပျက်စီး၏၊ ပြတ်၏' ဟု ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိကို ဆိုခဲ့သည့်အတိုင်း (ဒိဋ္ဌိပုဒ်ကို ချေ၍) 'vibhavo' ဟု ဆိုအပ်သည်။ 'bhavassa nissaraṇamāhaṃsū' ဟူသည် သံသရာမှ စင်ကြယ်ခြင်းကို ပြောဆိုကြကုန်၏ ဟူလို။ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ၏ အစွမ်းအားဖြင့် ဤလောက၌ အချို့သောသူတို့သည် သံသရာမှ စင်ကြယ်ခြင်းကို ဆိုကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့်ပင်လျှင် 'yato kho... samucchinno hotī' ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ‘‘Yato kho, bho, ayaṃ attā rūpī cātumahābhūtiko…pe… nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā sammā samucchinno hotī’’ti (dī. ni. 1.91). 'အချင်း၊ အကြင်အခါ၌ ရုပ်ရှိသော လေးပါးသော မဟာဘုတ်တို့ဖြင့် ပြီးသော ဤအတ္တသည် ကိုယ်ခန္ဓာပျက်စီးခြင်းကြောင့် ပြတ်စဲ၏၊ ပျက်စီး၏... နေဝသညာနာသညာယတနဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏။ အချင်း၊ ဤမျှလောက်သော နေဝသညာနာသညာယတနဈာန်ကို ပြည့်စုံစေရုံမျှဖြင့် ဤအတ္တသည် အကြွင်းမဲ့ ပြတ်စဲသည်မည်၏' ဟူလိုသည်။ Anissaṭāti anikkhantā. Tattha kāraṇamāha – ‘‘upadhiñhi paṭicca dukkhamidaṃ sambhotī’’ti. Tattha upadhinti khandhādiupadhiṃ. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yattha ime diṭṭhigatikā nibbānasaññino, tattha khandhūpadhikilesūpadhiabhisaṅkhārūpadhayo adhigatā ñātā. Kuto tassa dukkhanissaraṇatāti. Yaṃ pana paramatthato dukkhanissaraṇaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘sabbupādānakkhayā natthi dukkhassa sambhavo’’ti vuttaṃ. 'anissaṭā' ဟူသည် မထွက်မြောက်ကြကုန်သော ဟူလို။ ထိုသို့မထွက်မြောက်နိုင်ခြင်း၏ အကြောင်းကို 'upadhiñhi paṭicca dukkhamidaṃ sambhotī' ဟူသော စကားဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကား၌ 'upadhi' ဟူသည် ခန္ဓာအစရှိသော ဥပဓိကို ဆိုလိုသည်။ အဘယ်အဓိပ္ပာယ် ဆိုလိုသနည်းဟူမူ - ဤမိစ္ဆာအယူရှိသူတို့သည် အကြင်ဘဝ၌ နိဗ္ဗာန်ဟု အမှတ်ရှိကြကုန်၏၊ ထိုဘဝ၌ ခန္ဓာတည်းဟူသော ဥပဓိ၊ ကိလေသာတည်းဟူသော ဥပဓိ၊ အဘိသင်္ခါရတည်းဟူသော ဥပဓိတို့သည်သာ ထင်ရှားရှိကုန်၏ (သို့မဟုတ် သိအပ်ကုန်၏)။ ထိုသို့ဖြစ်ပါက ထိုဥပဓိတို့၏ ဒုက္ခမှ ထွက်မြောက်ခြင်းအဖြစ်ကို အဘယ်သို့ သိနိုင်အံ့နည်းဟု ဆိုလိုသည်။ ပရမတ်အားဖြင့် အကြင်ဒုက္ခမှ ထွက်မြောက်ခြင်း ဖြစ်သည်၊ ထိုဒုက္ခမှ ထွက်မြောက်ခြင်းကို ပြခြင်းငှာ 'sabbupādānakkhayā natthi dukkhassa sambhavo' ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ Lokamimaṃ passāti bhagavā attano cittaṃ ālapati. Puthūti visuṃ visuṃ. Avijjāya paretanti mohena abhibhūtaṃ. Bhūtanti khandhapañcakaṃ. Bhūtaratanti itthī purise, puriso itthiyāti evaṃ aññamaññaṃ sattesu rataṃ, tato eva bhavā aparimuttā. Ye hi keci bhavāti ittarakhaṇā vā dīghāyukā vā sātavanto vā asātavanto vā bhavā. Sabbadhīti uddhaṃ adho tiriyanti sabbattha. Sabbatthatāyāti sabbabhāvena. Sabbe te bhavātiādīsu ‘‘sabbepi bhavā aniccā’’tiādinā vipassanāsahitāya maggapaññāya aviparītaṃ passato bhavataṇhāpi pahīyati nirujjhati, vibhavaṃ ucchedampi nābhinandati na pattheti, tassa sabba [Pg.248] taṇhānaṃ anavasesato maggena nirujjhanato nibbānaṃ nibbuti hoti. Tassa evaṃ nibbutassa bhikkhuno anupādā kilesābhisaṅkhārānaṃ anupādānato aggahaṇato punabbhavo na hoti. Evaṃbhūtena ca abhibhūto pañcavidhopi māro vijito assa anena mārena saṅgāmo, sabbepi bhave samatikkanto iṭṭhāniṭṭhādīsu tādilakkhaṇappattoti. 'lokamimaṃ passā' ဟု မြတ်စွာဘုရားသည် မိမိ၏စိတ်ကို ခေါ်၍ မိန့်တော်မူသည်။ 'puthū' ဟူသည် အသီးသီး ဟူလို။ 'avijjāya paretam' ဟူသည် မောဟ (အဝိဇ္ဇာ) ဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သော ဟူလို။ 'bhūtam' ဟူသည် ခန္ဓာငါးပါးအပေါင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'bhūtaratam' ဟူသည် မိန်းမသည် ယောကျာ်း၌ မွေ့လျော်၏၊ ယောကျာ်းသည် မိန်းမ၌ မွေ့လျော်၏ ဟူ၍ ဤသို့ အချင်းချင်း သတ္တဝါတို့၌ မွေ့လျော်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသို့ အချင်းချင်း သတ္တဝါတို့၌ မွေ့လျော်ခြင်းကြောင့်သာလျှင် ဘဝတို့မှ မလွတ်မြောက်ကြကုန်။ 'ye hi keci bhavā' ဟူသည် ခဏမျှသာ တည်သော ဘဝတို့သော်လည်းကောင်း၊ ရှည်သော အသက်ရှိသော ဘဝတို့သော်လည်းကောင်း၊ သာယာဖွယ် ရှိသော ဘဝတို့သော်လည်းကောင်း၊ သာယာဖွယ် မရှိသော ဘဝတို့သော်လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်သော ဘဝအလုံးစုံတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'sabbadhī' ဟူသည် အထက်၊ အောက်၊ ဖီလာဟူသော အလုံးစုံသော အရပ်၌ ဟူလို။ 'sabbatthatāyā' ဟူသည် အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် ဟူလို။ 'sabbe te bhavā' အစရှိသည်တို့၌ 'အလုံးစုံသော ဘဝတို့သည်လည်း မမြဲကုန်' အစရှိသည်ဖြင့် ဝိပဿနာနှင့်တကွဖြစ်သော မဂ်ပညာဖြင့် ဖောက်ပြန်မှုမရှိဘဲ ရှုသောသူအား ဘဝ၌ တပ်မက်သော တဏှာသည်လည်း ကင်းပျောက်ချုပ်ငြိမ်း၏။ ဝိဘဝတည်းဟူသော ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိကိုလည်း မနှစ်သက်၊ မတောင့်တပေ။ ထိုသူအား တဏှာအားလုံးကို အကြွင်းမရှိ မဂ်ဖြင့် ချုပ်စေခြင်းကြောင့် နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော ငြိမ်းအေးခြင်း ဖြစ်၏။ ဤသို့ ငြိမ်းအေးပြီးသော ထိုရဟန်းအား ကိလေသာနှင့် အဘိသင်္ခါရတို့ကို တစ်ဖန် စွဲလမ်းမှု မရှိခြင်းကြောင့်၊ မယူခြင်းကြောင့် ဘဝသစ်သည် မဖြစ်တော့ပေ။ ဤသို့သော အဖြစ်သို့ ရောက်သော ရဟန်းသည်လည်း ငါးပါးသော မာရ်ကို နှိပ်စက်အပ်ပြီ ဖြစ်၏။ ထိုရဟန်းသည် မာရ်နှင့် စစ်ထိုးခြင်းကို အောင်အပ်ပြီ၊ ဘဝအားလုံးကိုလည်း လွန်မြောက်ပြီးဖြစ်၍ အကုသိုလ်၊ ကုသိုလ် (သို့မဟုတ်) အလိုရှိအပ်၊ အလိုမရှိအပ်သော အာရုံတို့၌ တုန်လှုပ်မှုမရှိသော လက္ခဏာ (တာဒိဂုဏ်) သို့ ရောက်၏ ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ Anusotagāmī andhaputhujjano paṭisotagāmī kalyāṇaputhujjano. Ṭhitatto sekkho. Itaro asekkho. အကန်းဖြစ်သော ကလျာဏမဟုတ်သော အန္ဓပုထုဇဉ်သည် သံသရာတည်းဟူသော ရေအလျဉ်သို့ လိုက်၍ သွားသောသူ (anusotagāmī) မည်၏။ ကလျာဏပုထုဇဉ်သည် သံသရာတည်းဟူသော ရေအလျဉ်ကို ဆန်၍ သွားသောသူ (paṭisotagāmī) မည်၏။ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်သည် မတုန်မလှုပ် တည်ကြည်သော စိတ်ရှိသောသူ (ṭhitatto) မည်၏။ တစ်ပါးသော အသေက္ခပုဂ္ဂိုလ်သည် သံသရာမှ ကူးမြောက်ပြီးသောသူ (itaro) မည်၏။ 110. Abhijātikoti jātiyo. Kaṇhābhijātikoti kaṇhe nīce kule jāto. Kaṇhaṃ dhammaṃ abhijāyatīti kāḷakaṃ dasavidhaṃ dussīladhammaṃ pasavati karoti, so taṃ abhijāyitvā niraye nibbattati. Sukkaṃ dhammanti ‘‘ahaṃ pubbepi puññānaṃ akatattā nīce kule nibbatto, idāni puññaṃ karissāmī’’ti puññasaṅkhātaṃ sukkaṃ paṇḍaraṃ dhammaṃ abhijāyati, so tena sagge nibbattati. Akaṇhaṃ asukkaṃ nibbānanti nibbānañhi sace kaṇhaṃ bhaveyya, kaṇhavipākaṃ dadeyya. Sukkaṃ, sukkavipākaṃ dadeyya. Dvinnampi appadānato pana ‘‘akaṇhaṃ asukka’’nti vuttaṃ. Nibbānanti cettha arahattaṃ adhippetaṃ. Tañhi kilesanibbānante jātattā nibbānaṃ nāma. Taṃ esa abhijāyati pasavati karoti. Sukkābhijātikoti sukke ucce kule jāto. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. ‘‘Kaṇhaṃ kaṇhavipāka’’ntiādikassa kammacatukkassa attho heṭṭhā hārasampātavāre vibhatto eva. ၁၁၀. 'abhijātiko' ဟူသည် အမျိုးအားဖြင့် ဖြစ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'kaṇhābhijātiko' ဟူသည် ယုတ်ညံ့သော အမျိုး၌ ဖြစ်သောသူကို ဆိုလိုသည်။ 'kaṇhaṃ dhammaṃ abhijāyati' ဟူသည် ညစ်နွမ်းသော ဆယ်ပါးသော ဒုဿီလတရားတို့ကို ပွားစေခြင်း၊ ပြုလုပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုညစ်နွမ်းသော တရားကို ပွားစေ၍ ငရဲ၌ ဖြစ်ရ၏။ 'sukkaṃ dhammam' ဟူသည် 'ငါသည် ရှေး၌လည်း ကောင်းမှုတို့ကို မပြုအပ်ခဲ့သောကြောင့် ယုတ်ညံ့သော အမျိုး၌ ဖြစ်ရ၏၊ ယခုအခါ၌မူ ကောင်းမှုကို ပြုအံ့' ဟု ကောင်းမှုဟု ဆိုအပ်သော ဖြူစင်သန့်ရှင်းသော တရားကို ပွားစေ၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုဖြူစင်သောတရားကို ပွားစေခြင်းကြောင့် နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ရ၏။ 'akaṇhaṃ asukkaṃ nibbānam' ဟူသော ပါဌ်၌ နိဗ္ဗာန် (အရဟတ္တဖိုလ်) သည် အကယ်၍ မည်းညစ်သောတရား ဖြစ်ပါက မည်းညစ်သော အကျိုးကို ပေးရာ၏။ အကယ်၍ ဖြူစင်သောတရား ဖြစ်ပါက ဖြူစင်သော အကျိုးကို ပေးရာ၏။ ထိုအကျိုးနှစ်ပါးလုံးကို မပေးသောကြောင့်သာလျှင် 'akaṇhaṃ asukkam' (မမည်းမဖြူ) ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ဤနေရာ၌ 'nibbānam' ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ်ကို အလိုရှိအပ်သည်။ ထိုအရဟတ္တဖိုလ်သည် ကိလေသာ ငြိမ်းအေးခြင်း၏ အဆုံး၌ ဖြစ်သောကြောင့် 'နိဗ္ဗာန်' မည်၏။ ထိုအရဟတ္တဖိုလ်ကို ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် ပွားစေ၏၊ ပြုလုပ်၏။ 'sukkābhijātiko' ဟူသည် မြင့်မြတ်သော အမျိုး၌ ဖြစ်သောသူကို ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသောစကားကို ဆိုခဲ့သည့်နည်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။ 'kaṇhaṃ kaṇhavipākam' အစရှိသော ကမ္မစတုက္က၏ အနက်ကို အောက်၌ ဟာရသမ္ပါတဝါရ၌ ဝေဖန်ခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ 111. Mānusattanti manussabhāvaṃ, manussayoninti attho. Dveti kiccaṃ akiccameva cāti dve. Kiccāni tveva kattabbāni, na cākiccaṃ kiñci kattabbanti dasseti. Sukiccantiādi ‘‘kicca’’nti vuttānaṃ tesaṃ sarūpadassanaṃ. ၁၁၁. 'mānusattam' ဟူသည် လူ၏အဖြစ်၊ လူ၏ အမျိုးကို ဆိုလိုသော အနက် ဖြစ်သည်။ 'dve' ဟူသည် ပြုအပ်သော ကိစ္စနှင့် မပြုအပ်သော ကိစ္စ ဟူ၍ နှစ်ပါးကို ဆိုလိုသည်။ ပြုအပ်သော ကိစ္စတို့ကိုသာ ပြုအပ်ကုန်၏၊ မပြုအပ်သော ကိစ္စ တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မပြုအပ်ဟု ပြတော်မူသည်။ 'sukiccam' အစရှိသော စကားသည် 'kicca' ဟု ဆိုအပ်သော ထိုပြုအပ်သော ကိစ္စတို့ကို သရုပ်အားဖြင့် ပြသသော စကား ဖြစ်သည်။ Padhānānīti uttamāni visiṭṭhāni. Purimasmiṃ pabbajitesūti visaye bhummaṃ. Dutiye adhikaraṇe. Tattha nibbānanti arahattaṃ adhippetaṃ. Kasmā panettha āmisapariccāgo arahattena samadhuro niddiṭṭhoti? Dakkhiṇeyyesu dakkhiṇāya mahapphalabhāvadassanatthaṃ. Yena yena vā pana vatthunāti ucchedādivatthunā. Ajjhositāti bhavataṇhādivasena ajjhositā. Dutiye yena yena vā pana vatthunāti amarāvikkhepavatthuādinā. 'padhānāni' ဟူသည် မြတ်သော သဘော၊ ထူးကဲသော သဘောတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ရှေးဦးစွာ ဖြစ်သော 'pabbajitesu' ဟူသော ပုဒ်၌ သတ္တမီဝိဘတ်သည် ဝိသယအနက်၌ ဖြစ်၏။ ဒုတိယပုဒ်၌မူ အဓိကရဏအနက်၌ ဖြစ်၏။ ထိုပါဠိ၌ 'nibbānam' ဟူသော စကားဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်ကို အလိုရှိအပ်သည်။ အဘယ်ကြောင့် ဤအရာ၌ အာမိသကို စွန့်ကြဲခြင်းကို အရဟတ္တဖိုလ်နှင့် မျှသောဝန်ရှိသည် ပြု၍ မိန့်ဆိုသနည်းဟု အကယ်၍ စောဒနာငြားအံ့ - အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်တို့၌ အလှူ၏ အကျိုးကြီးမြတ်သည်၏အဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ ထိုသို့ မျှသောဝန်ရှိသည်ပြု၍ မိန့်ဆိုအပ်သည်။ 'yena yena vā pana vatthunā' ဟူသည် ဥစ္ဆေဒအစရှိသော ဝတ္ထုဖြင့် ဟူလို။ 'ajjhositā' ဟူသည် ဘဝတဏှာစသည်တို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် စွဲလမ်းနှလုံးသွင်းအပ်ကုန်၏ ဟူလို။ ဒုတိယပုဒ်၌ 'yena yena vā pana vatthunā' ဟူသည် အမရာဝိက္ခေပဝတ္ထု အစရှိသည်ဖြင့် ဟူလိုသည်။ Iminā [Pg.249] asubhena kammavipākenāti asubhassa kāyaduccaritādikammassa vipākattā asubhena asivena kammavipākena. Idaṃ bālalakkhaṇaṃ nibbattatīti purimasmiṃ bhave duccaritasamaṅgitāya bālo ayaṃ bhavatīti upalakkhaṇaṃ jāyati. Idaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ suttanti idaṃ evaṃ pavattaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ nāma suttaṃ. 'iminā asubhena kammavipākena' ဟူသည် မတင့်တယ်သော ကာယဒုစရိုက် အစရှိသော ကံ၏ အကျိုးဖြစ်သောကြောင့် မတင့်တယ်သော၊ မငြိမ်းချမ်းသော ကံ၏အကျိုးဖြင့် ဟူလို။ 'idaṃ bālalakkhaṇaṃ nibbattati' ဟူသည် ရှေးဘဝ၌ ဒုစရိုက်နှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် 'ဤသူသည် သူမိုက် ဖြစ်၏' ဟု မှတ်သားခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာသည် ဟူလို။ 'idaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ suttam' ဟူသည် ဤသို့ ဖြစ်ပွားသော ဤသုတ်သည် သံကိလေသဘာဂိယသုတ် မည်၏ ဟူလိုသည်။ Iminā subhenāti ettha vuttanayānusārena attho veditabbo. Tattha mahāpurisalakkhaṇanti paṇḍitalakkhaṇaṃ. Kilesabhūmīhīti kilesaṭṭhānehi kilesāvatthāhi vā. Sānusayassa pariyuṭṭhānaṃ jāyatīti appahīnānusayassa paccayasamāyoge rāgādayo pariyuṭṭhānavasena pavattanti. Pariyuṭṭhito saṃyujjatīti yo rāgādīhi pariyuṭṭhitacitto, so kāmarāgādīhi saṃyujjati nāma. Saṃyujjanto upādiyatīti yo kāmarāgasaṃyojanādīhi saṃyutto, so kāmupādānādīni akusalakammāni ca upādiyati. Sesaṃ sabbattha uttānameva. "iminā subhenāti" ဟူသော ဤပါဌ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းကို အစဉ်မှီးသဖြင့် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ ထိုပါဌ်၌ "mahāpurisalakkhaṇanti" ဟူသည်မှာ ပညာရှိဟု မှတ်သားခြင်းတည်း။ "kilesabhūmīhīti" ဟူသည်မှာ ကိလေသာတို့၏ ဖြစ်ရာဌာန သို့မဟုတ် ကိလေသာ၏ အခြေအနေ အခြင်းအရာများဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ "sānusayassa pariyuṭṭhānaṃ jāyatīti" ဟူသည်မှာ မပယ်ရသေးသော အနုသယရှိသူအား ရာဂ စသည်တို့ ဖြစ်ပေါ်ရန် အကြောင်းတရားများနှင့် ဆုံဆည်းသောအခါ ရာဂစသည်တို့သည် ပရိယုဋ္ဌာန် (ထကြွခြင်း) အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "pariyuṭṭhito saṃyujjatīti" ဟူသည်မှာ ရာဂစသည်တို့ဖြင့် စိတ်အစဉ် ထိပါးနှိပ်စက်ခံရသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ကာမရာဂစသည်တို့နှင့် ယှဉ်စပ်သည် မည်၏။ "saṃyujjanto upādiyatīti" ဟူသည်မှာ ကာမရာဂ သံယောဇဉ် စသည်တို့နှင့် ယှဉ်စပ်သော ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ကာမုပါဒါန် စသည်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ အကုသိုလ်ကံတို့ကိုလည်းကောင်း မြဲမြံစွာ စွဲလမ်းတတ်၏။ ကျန်ရှိသော ပါဌ်အားလုံးတို့သည် အရာခပ်သိမ်း၌ ထင်ရှားလွယ်ကူလှကုန်၏။ 112. Evaṃ soḷasavidhena sāsanapaṭṭhānaṃ nānāsuttehi udāharaṇavasena vibhajitvā idāni aṭṭhavīsatividhena sāsanapaṭṭhānaṃ dassentena yasmā ayampi paṭṭhānavibhāgo mūlapadehi saṅgahito, na imassāpi tehi asaṅgahito padeso atthi, tasmā mūlapadaṃ vibhajitabbatañca dassetuṃ ‘‘tattha katame aṭṭhārasa mūlapadā’’ti pucchāya vasena mūlapadāni uddharitvā ‘‘lokiyaṃ lokuttara’’ntiādinā navatikā, thavo cāti aṭṭhavīsatividhaṃ sāsanapaṭṭhānaṃ uddiṭṭhaṃ. Tattha lokiyanti loke niyutto, loke vā vidito lokiyo. Idha pana lokiyo attho yasmiṃ sutte vutto, taṃ suttaṃ lokiyaṃ. Tathā lokuttaraṃ. Yasmiṃ pana sutte padesena lokiyo, padesena lokuttaro vutto, taṃ lokiyañca lokuttarañca. Yañca satte adhiṭṭhāya sattapaññattimukhena desitaṃ, taṃ sattādhiṭṭhānaṃ. Dhammavaseneva desitaṃ dhammādhiṭṭhānaṃ. Ubhayavasena desitaṃ sattādhiṭṭhānañca dhammādhiṭṭhānañca. Iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo. Buddhādīnaṃ pana guṇābhitthavanavasena pavattaṃ suttaṃ thavo nāma. ၁၁၂. ဤသို့လျှင် တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော အပြားအားဖြင့် သာသနပဋ္ဌာန်းကို အထူးထူးသော သုတ်တို့ဖြင့် ဥဒါဟရုဏ်အစွမ်းဖြင့် ခွဲခြမ်းဝေဖန်ပြီး၍ ယခုအခါ နှစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော အပြားအားဖြင့် သာသနပဋ္ဌာန်းကို ပြလိုသော အရှင်မဟာကစ္စည်းမထေရ်သည် ဤနှစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးအပြားရှိသော သာသနပဋ္ဌာန်းကို ဝေဖန်ခြင်းသည်လည်း မူလပုဒ်တို့ဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်အပ် (အကျုံးဝင်) သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဤနှစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးအပြားရှိသော သာသနပဋ္ဌာန်းကို ဝေဖန်ခြင်း၏ ထိုမူလပုဒ်တို့ဖြင့် အကျုံးမဝင်သောအပိုင်း မရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မူလပုဒ်နှင့် ဝေဖန်ထိုက်သည်၏ အဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ "tattha katame aṭṭhārasa mūlapadā" ဟူသော မေးခွန်း၏ အစွမ်းဖြင့် မူလပုဒ်တို့ကို ထုတ်နှုတ်၍ "lokiyaṃ lokuttaraṃ" အစရှိသည်ဖြင့် ကိုးပါးသော တိကတို့လည်းကောင်း၊ ဘုရားအစရှိသည်တို့၏ ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သောသုတ် (ထဝသုတ်) လည်းကောင်း ဤသို့လျှင် နှစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော အပြားရှိသော သာသနပဋ္ဌာန်းကို အကျဉ်းပြတော်မူအပ်၏။ ထိုနှစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော သာသနပဋ္ဌာန်းတို့တွင် "lokiya" ဟူသည်မှာ လောက၌ ယှဉ်စပ်အပ်သည် သို့မဟုတ် လောက၌ ထင်ရှားအပ်သည် ဖြစ်သောကြောင့် လောကီမည်၏။ သို့ရာတွင် ဤအရာ၌မူကား အကြင်သုတ်၌ လောကီဖြစ်သော အနက်ကို ဟောအပ်၏၊ ထိုသုတ်သည် လောကီသုတ် မည်၏။ လောကုတ္တရာသုတ်သည်လည်း ထို့အတူပင်တည်း (လောကုတ္တရာ အနက်ကို ဟောသော သုတ်သည် လောကုတ္တရသုတ် မည်၏)။ အကြင်သုတ်၌ တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် လောကီအနက်ကိုလည်းကောင်း၊ တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် လောကုတ္တရာအနက်ကိုလည်းကောင်း ဟောအပ်၏၊ ထိုသုတ်သည် လောကီလည်းဖြစ် လောကုတ္တရာလည်းဖြစ်သော သုတ်မည်၏။ အကြင်သုတ်ကိုမူကား သတ္တဝါတို့ကို အမှီပြု၍ သတ္တပညတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောကြားအပ်၏၊ ထိုသုတ်သည် သတ္တာဓိဋ္ဌာနသုတ် မည်၏။ ပရမတ္ထဓမ္မ၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ဟောကြားအပ်သော သုတ်သည် ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနသုတ် မည်၏။ နှစ်ပါးသော သတ္တဝါနှင့် တရားတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောကြားအပ်သော သုတ်သည် သတ္တာဓိဋ္ဌာနလည်းဖြစ် ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနလည်းဖြစ်သော သုတ်မည်၏။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် အလုံးစုံသော ပုဒ်တို့၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရား အစရှိသည်တို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော သုတ်သည်ကား "ထဝသုတ်" မည်၏။ Tattha sajjukhīranti taṅkhaṇaṃyeva dhenuyā thanehi nikkhantaṃ abbhuṇhakhīraṃ. Muccatīti pariṇamati. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā dhenuyā thanato nikkhantaṃ khīraṃ [Pg.250] taṅkhaṇaṃyeva na muccati na pariṇamati na dadhibhāvaṃ gacchati, takkādiambilasamāyogato pana parato kālantarena pakatiṃ jahati dadhibhāvaṃ pāpuṇāti, evamevaṃ pāpakammampi kiriyakkhaṇeyeva na vipaccati. Yadi vipacceyya, nānāgatīnaṃ sabhāvaṭṭhānaṃ siyā, na koci pāpakammaṃ kātuṃ visaheyya. Yāva pana kusalābhinibbattakkhandhā caranti, tāva taṃ te rakkhanti, tesaṃ bhedā apāyesu nibbattāpanavasena vipaccati. Vipaccamānañca ḍahantaṃ bālamanveti, kiṃ viya? Bhasmacchannova pāvako. Yathā hi chārikāya paṭicchanno vītaccitaṅgāro akkantopi chārikāya paṭicchannattā na tāva ḍahati, chārikaṃ pana tāpetvā cammādīni ḍahanavasena yāva matthaluṅgā ḍahanto gacchati, evamevaṃ pāpakammampi yena kataṃ, taṃ bālaṃ dutiye vā tatiye vā attabhāve nirayādīsu nibbattaṃ ḍahantaṃ anugacchatīti. ထိုပါဠိ၌ "sajjukhīraṃ" ဟူသည်မှာ ထိုခဏ၌သာလျှင် နွားမ၏ နို့သီးခေါင်းမှ ထွက်လာသော လတ်ဆတ်ပူနွေးသော နို့ရည်ကို ဆိုလိုသည်။ "muccati" ဟူသည်မှာ ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲခြင်းတည်း။ ဤဆိုလိုချက်မှာ— နွားမ၏ နို့သီးခေါင်းမှ ထွက်သော နို့ရည်သည် ထိုထွက်စခဏ၌သာလျှင် ချက်ချင်း ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲခြင်း မရှိ၊ နို့ဓမ်းအဖြစ်သို့ မရောက်သကဲ့သို့၊ သို့သော် ရက်တက်အစရှိသော အချဉ်များနှင့် ပေါင်းစပ်မိခြင်းကြောင့် နောက်အခါ ကာလတစ်ခု၌ ပြကတေ့သဘောကို စွန့်၍ နို့ဓမ်းအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် မကောင်းမှု (အကုသိုလ်ကံ) သည်လည်း ပြုလုပ်သောခဏ၌သာလျှင် ချက်ချင်း အကျိုးမပေးသေးပေ။ အကယ်၍ ချက်ချင်း အကျိုးပေးအံ့၊ ကွဲပြားခြားနားသော ဂတိတို့သည် တစ်ပြိုင်နက်တည်း တည်ရှိရာ ဖြစ်လိမ့်မည်၊ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည်လည်း မကောင်းမှုကို ပြုရန် ဝံ့ရဲမည်မဟုတ်ပေ။ ကုသိုလ်ကံကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ခန္ဓာငါးပါးတို့သည် တည်တံ့နေသမျှ ကာလပတ်လုံး ထိုကုသိုလ်ခန္ဓာတို့သည် ထိုသူကို စောင့်ရှောက်ထားကြကုန်၏။ ထိုကုသိုလ်ခန္ဓာတို့ ပျက်စီးသွားသောအခါ၌မူကား အပါယ်အစရှိသည်တို့၌ ဖြစ်စေခြင်း အစွမ်းဖြင့် အကျိုးပေးလေတော့၏။ အကျိုးပေးသောအခါ၌လည်း ထိုသူမိုက်ကို လောင်မြိုက်စေလျက် အစဉ်လိုက်၏။ အဘယ်ကဲ့သို့နည်းဟူမူ— ပြာဖြင့် ဖုံးလွှမ်းအပ်သော မီးကဲ့သို့တည်း။ ပြာဖြင့် ဖုံးအုပ်ထားသော အလျှံတောက် မီးကျီးခဲသည် နင်းမိသော်လည်း ပြာဖြင့် ဖုံးလွှမ်းထားသောကြောင့် ချက်ချင်း မလောင်နိုင်သေးဘဲ ပြာကို ပူစေပြီးမှသာ အရေပြားအစရှိသည်တို့ကို လောင်ကျွမ်းစေလျက် ဦးနှောက်တိုင်အောင် လောင်မြိုက်သွားသကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် မကောင်းမှု (အကုသိုလ်ကံ) သည်လည်း ပြုလုပ်သောသူမိုက်ကို ဒုတိယဘဝ၌ ဖြစ်စေ၊ တတိယဘဝ၌ ဖြစ်စေ ငရဲအစရှိသည်တို့၌ ဖြစ်ပေါ်စေ၍ ပူလောင်စေလျက် အစဉ်လိုက်လေတော့သတည်း။ Yassindriyānīti tatthāyaṃ saṅkhepattho – yassa bhikkhuno chekena sārathinā sudantā assā viya cha indriyāni samathaṃ dantabhāvaṃ nibbisevanabhāvaṃ gatāni, tassa navavidhaṃ mānaṃ pahāya ṭhitattā pahīnamānassa catunnaṃ āsavānaṃ abhāvena anāsavassa tādibhāve ṭhitassa tathārūpassa devāpi pihayanti, manussāpi dassanañca āgamanañca patthentiyevāti. Āhāre satīti āhārapaṭibaddhe chandarāge appahīne sati. "yassindriyāni" အစရှိသော ဂါထာ၌ အကျဉ်းချုပ် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကား— လိမ္မာသော ရထားထိန်းသည် ကောင်းစွာဆုံးမအပ်သော မြင်းတို့ကဲ့သို့ အကြင်ရဟန်း၏ ခြောက်ပါးသော ဣန္ဒြေတို့သည် ကောင်းစွာ ဆုံးမပြီးသော အခြေအနေသို့ ရောက်ကုန်၏။ ကိုးပါးသော မာန်ကို စွန့်ပယ်၍ တည်သောကြောင့် ပယ်အပ်ပြီးသော မာန်ရှိသော၊ အာသဝေါတရား လေးပါးတို့ မရှိခြင်းကြောင့် အာသဝေါကင်းစင်သော၊ ထိုသို့သော မတုန်မလှုပ် တည်ကြည်သော သဘော၌ တည်သော ထိုသို့သော သဘောရှိသော ထိုရဟန်းအား နတ်တို့သည်လည်း ချစ်ခင်မြတ်နိုးကြကုန်၏။ လူတို့သည်လည်း ဖူးမြော်ခြင်းနှင့် ကြွလာတော်မူခြင်းတို့ကို တောင်းတကြကုန်၏ ဟူ၍ မှတ်အပ်၏။ "āhāre satī" ဟူသည်မှာ အာဟာရနှင့် စပ်ဆိုင်သော စွဲလမ်းတပ်မက်မှု (ဆန္ဒရာဂ) ကို မပယ်ရသေးသော်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 113. Sabbā disā anuparigamma cetasāti parito dasapi disā cittena anugantvā. Nevajjhagāti neva adhigaccheyya. Piyataranti atisayena piyaṃ. Attanāti attato. Evaṃ piyo puthu attā paresanti evaṃ kassacipi attanā piyatarassa anupalabbhanavasena visuṃ visuṃ paresaṃ sattānaṃ attā piyo. Yasmā ca etadeva, tasmā na hiṃse paraṃ attakāmo attano sukhakāmoti. ၁၁၃. "sabbā disā anuparigamma cetasā" ဟူသည်မှာ ပတ်ဝန်းကျင် အရပ်ဆယ်မျက်နှာလုံးသို့ စိတ်ဖြင့် အစဉ်လှည့်လည်၍ဟု ဆိုလိုသည်။ "nevajjhagā" ဟူသည်မှာ မရနိုင်ရာဟု ဆိုလိုသည်။ "piyataraṃ" ဟူသည်မှာ အလွန် ချစ်အပ်သောသူတည်း။ "attanā" ဟူသည်မှာ မိမိကိုယ်ထက်တည်း။ "evaṃ piyo puthu attā paresan" ဟူသည်မှာ ဤသို့ မိမိကိုယ်ထက် သာလွန်၍ အလွန်ချစ်အပ်သော အခြားတစ်စုံတစ်ယောက်ကိုမျှ မရရှိနိုင်ခြင်းကြောင့် အသီးသီးသော အခြားသတ္တဝါတို့အားလည်း မိမိကိုယ်သည်သာ ချစ်အပ်လှ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ အကြင်ကြောင့် ထိုသို့ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် မိမိ၏ အကျိုးစီးပွားနှင့် ချမ်းသာကို အလိုရှိသောသူသည် သူတစ်ပါးကို မညှဉ်းဆဲရာဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ Bhūtāti jātā nibbattā. Bhavissantīti nibbattissanti. Bhūtāti vā khīṇāsavā. Te hi pahīnabhavattā bhūtā eva. Gamissantīti paralokaṃ gamissanti. Khīṇāsavā pana anupādisesaṃ nibbānaṃ. "bhūtā" ဟူသည်မှာ ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်ပြီးသော (သူတို့) တည်း။ "bhavissanti" ဟူသည်မှာ ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်လတ္တံ့ (သောသူတို့) တည်း။ သို့မဟုတ် "bhūtā" ဟူသည်မှာ ရဟန္တာတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုရဟန္တာတို့သည် ပယ်အပ်ပြီးသော ဘဝရှိကြသောကြောင့် "ဘူတ" (ဖြစ်ပြီးသောသူ) မျှသာ ဖြစ်ကုန်၏။ "gamissanti" ဟူသည်မှာ တမလွန်ဘဝ သို့မဟုတ် အခြားလောကသို့ သွားကြကုန်လတ္တံ့တည်း။ ရဟန္တာတို့သည်ကား အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြကုန်လတ္တံ့။ Piyo ca hotīti suparisuddhāya sīlasampattiyā, suparisuddhāya ca diṭṭhisampattiyā samannāgato piyo piyāyitabbo hoti. Vuttañhetaṃ – "piyo ca hotī" ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာစင်ကြယ်သော သီလနှင့်လည်းကောင်း၊ ကောင်းစွာစင်ကြယ်သော အယူဝါဒအမြင်နှင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံသဖြင့် သူတစ်ပါးတို့ ချစ်ခင်မြတ်နိုးထိုက်သူ ဖြစ်လာ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤစကားကို ဟောတော်မူအပ်၏— ‘‘Sīladassanasampannaṃ[Pg.251], dhammaṭṭhaṃ saccavādinaṃ; Attano kammakubbānaṃ, taṃ jano kurute piya’’nti. (dha. pa. 217); "သီလနှင့်လည်းကောင်း၊ ဉာဏ်အမြင်နှင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံ၍ တရား၌ တည်သော၊ သစ္စာစကားကို ဆိုလေ့ရှိသော၊ မိမိ၏ သိက္ခာသုံးပါး အမှုကိစ္စကို ပြုလုပ်သော ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို လူအများတို့သည် ချစ်ခင်မြတ်နိုးကြကုန်၏။" Pāsāṇacchattaṃ viya garukātabbatāya garu. Uttarimanussadhammavasena sambhāvetabbatāya bhāvanīyo. Sīlaguṇena vā piyagaruādibhāvā veditabbā. Tathā hi vuttaṃ – ‘‘ākaṅkheyya ce, bhikkhave, bhikkhu ‘sabrahmacārīnaṃ piyo ca assaṃ manāpo ca garu ca bhāvanīyo cā’ti, sīlesvevassa paripūrakārī’’ti (ma. ni. 1.65). ကျောက်ထီးကဲ့သို့ အလေးဂရုပြုထိုက်သောကြောင့် "garu" (အလေးဂရုပြုအပ်သူ) မည်၏။ ဥတ္တရိမနုဿတရား၏ အစွမ်းဖြင့် ချီးမွမ်းကိုးကွယ်ထိုက်သောကြောင့် "bhāvanīya" (ချီးမွမ်းထိုက်သူ) မည်၏။ သို့မဟုတ် သီလဂုဏ်ကြောင့် ချစ်ခင်အပ်ခြင်း၊ အလေးပြုအပ်ခြင်း အစရှိသော သဘောများရှိသည်ဟု သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သည်မှာ— "ရဟန်းတို့... ရဟန်းတစ်ပါးသည် 'ငါသည် သီတင်းသုံးဖော်တို့အား ချစ်ခင်အပ်သူ၊ နှစ်သက်အပ်သူ၊ အလေးပြုအပ်သူ၊ ချီးမွမ်းကိုးကွယ်အပ်သူ ဖြစ်လို၏' ဟု အကယ်၍ အလိုရှိပါမူ၊ သီလတို့၌သာလျှင် ဖြည့်ကျင့်ခြင်းကို ပြုရာ၏" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ Vattāti ‘‘kālena vakkhāmī’’tiādipañcadhamme attani upaṭṭhāpetvā sabrahmacārīnaṃ ullumpanabhāve ṭhatvā vattā. Vacanakkhamoti sabrahmacārīhi yena kenaci vuccamāno subbaco hutvā padakkhiṇaggāhitāya tesaṃ vacanaṃ khamatīti vacanakkhamo. Vattāti vā dhammakathāvasena vacanasīlo. Vacanakkhamoti dhammaṃ saṃvaṇṇento parehi asaṃhīro hutvā tesaṃ pucchāvacanakkhamatāya vacanakkhamo. Gambhīrañca kathaṃ kattāti saccapaṭiccasamuppādādiṃ, aññaṃ vā gambhīrakathaṃ kattā. Na caṭṭhāne niyojakoti dhammavinayādiṃ adhammāvinayādivasena avatvā dhammavinayādivaseneva dīpanato na ca aṭṭhāne niyojako. "vattā" ဟူသည်မှာ "သင့်တင့်သောအခါ၌ ပြောဆိုအံ့" အစရှိသော ငါးပါးသော တရားတို့ကို မိမိ၌ ဖြစ်ပေါ်စေ၍ သီတင်းသုံးဖော်တို့ကို သံသရာမှ ဆယ်တင်လိုသော စိတ်ဖြင့် တရားဟောတတ်သူတည်း။ "vacanakkhamo" ဟူသည်မှာ သီတင်းသုံးဖော်တို့ကဖြစ်စေ၊ တစ်စုံတစ်ဦးကဖြစ်စေ ပြောဆိုဆုံးမသောအခါ စကားလွယ်ကူသူဖြစ်၍ ရိုသေစွာ ခံယူတတ်သောကြောင့် ထိုသူတို့၏ စကားကို နှစ်သက်လက်ခံတတ်သူတည်း။ သို့မဟုတ် "vattā" ဟူသည်မှာ တရားစကား ဟောကြားခြင်းအစွမ်းဖြင့် အမြဲပြောဆိုတတ်သူတည်း။ "vacanakkhamo" ဟူသည်မှာ တရားတော်ကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းရာ၌ သူတစ်ပါးတို့ကြောင့် ဖောက်ပြန်ယိမ်းယိုင်ခြင်းမရှိဘဲ သူတစ်ပါးတို့ မေးမြန်းသမျှကို ဆွေးနွေးပြောဆိုရန် ခံနိုင်ရည်ရှိသူတည်း။ "gambhīrañca kathaṃ kattā" ဟူသည်မှာ သစ္စာတရား၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် အစရှိသော နက်နဲသော တရားစကားတို့ကို ပြောဆိုတတ်သူတည်း။ "na caṭṭhāne niyojako" ဟူသည်မှာ ဓမ္မဝိနယတို့ကို ဓမ္မမဟုတ်၊ ဝိနည်းမဟုတ်သော နည်းလမ်းအားဖြင့် မပြောဆိုဘဲ ဓမ္မနှင့် ဝိနည်းနှင့်အညီသာ ရှင်းလင်းပြသတတ်သောကြောင့် မသင့်လျော်သော အရာ၌ မယှဉ်စပ်စေတတ်သူတည်း။ Mātaraṃ pitaraṃ hantvāti ettha ‘‘taṇhā janeti purisa’’nti (saṃ. ni. 1.55-57) vacanato tīsu bhavesu sattānaṃ jananato taṇhā mātā nāma. ‘‘Ahaṃ asukassa nāma rañño, rājamahāmattassa vā putto’’ti pitaraṃ nissāya asmimānassa uppajjanato asmimāno pitā nāma. Loko viya rājānaṃ yasmā sabbadiṭṭhigatāni dve sassatucchedadiṭṭhiyo bhajanti, tasmā sassatucchedadiṭṭhiyo dve khattiyā rājāno nāma. Dvādasāyatanāni vitthataṭṭhena raṭṭhasadisattā raṭṭhaṃ nāma. Āyasādhako āyuttakapuriso viya taṃnissito nandirāgo anucaro nāma. “မထရံ ပိတရံ ဟန္တွာ” ဟူသော ဤပါဌ်၌ “တဏှာသည် ယောကျာ်းကို ဖြစ်စေတတ်၏” ဟူသော ဟောတော်မူချက်ကြောင့် ဘဝသုံးပါးတို့၌ သတ္တဝါတို့ကို ဖြစ်ပွားစေတတ်သောကြောင့် တဏှာကို “အမိ” မည်၏။ “ငါသည် ဤမည်သော မင်း၏ သို့မဟုတ် မင်း၏ အမတ်ကြီး၏ သားဖြစ်၏” ဟု အဖကို အမှီပြု၍ “ငါဖြစ်၏” ဟူသော မာန် ဖြစ်ပေါ်လာတတ်သောကြောင့် အသ္မိမာနကို “အဖ” မည်၏။ လောကသားတို့သည် မင်းကို ဆည်းကပ်သကဲ့သို့ အလုံးစုံသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့သည် သဿတဒိဋ္ဌိနှင့် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ နှစ်ပါးသို့ ဆည်းကပ်ညွတ်ကိုင်းကြသောကြောင့် သဿတဒိဋ္ဌိနှင့် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ နှစ်ပါးကို “မင်း” မည်ကုန်၏။ အာယတန တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးတို့သည် ပြန့်ပြောကျယ်ဝန်းသော အနက်သဘောအားဖြင့် တိုင်းပြည်နှင့် တူသောကြောင့် “တိုင်းပြည်” မည်၏။ အခွန်အခ ကောက်ခံသော မင်းချင်းယောကျာ်းကဲ့သို့ ထိုအာယတန တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးကို အမှီပြု၍ ဖြစ်သော နန္ဒီရာဂ (နှစ်သက်စွဲမက်မှု) ကို “စာရေးစာချီ (အခြံအရံ)” မည်၏။ Anīghoti niddukkho. Brāhmaṇoti khīṇāsavo. Etena hi taṇhādayo arahattamaggañāṇāsinā hatā bāhitā. Yātīti so brāhmaṇo niddukkho hutvā yātīti. “အနီဃော” ဟူသည် ဆင်းရဲကင်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ဗြာဟ္မဏော” ဟူသည် အာသဝေါကုန်ပြီးသော ရဟန္တာကို ဆိုလိုသည်။ စင်စစ် ထိုရဟန္တာသည် တဏှာအစရှိသည်တို့ကို အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်တည်းဟူသော သန်လျက်ဖြင့် သတ်ဖြတ် ဖယ်ရှားပြီးဖြစ်သောကြောင့် “ဗြာဟ္မဏ” မည်၏။ “ယာတိ” ဟူသည် ထိုရဟန္တာသည် ဆင်းရဲကင်းလျက် သွား၏ (နေထိုင်၏) ဟူသော အနက်ဖြစ်သည်။ Kāyeti karajakāye. Cittanti pādakajjhānacittaṃ. Samodahatīti pakkhipati. Yadā dissamānena kāyena gantukāmo hoti, tadā kāyagatikaṃ [Pg.252] pādakajjhānacittaṃ adhiṭṭhahatīti attho. Cittepi kāyaṃ samodahatīti yadā sīghaṃ gantukāmo hoti, tadā pādakajjhānacitte kāyaṃ pakkhipati, cittagatikaṃ kāyaṃ adhiṭṭhahatīti attho. Kāye sukhasaññañca lahusaññañca okkamitvāti ‘‘seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyyā’’ti vuttanayena (mahāva. 8, 137; dī. ni. 2.66; ma. ni. 1.282; 2.338; saṃ. ni. 1.172) iddhimā kāye sukhasaññañca lahusaññañca okkamitvā paresaṃ dissamānena kāyena ārāmarāmaṇeyyakādīni pekkhamāno cittakkhaṇeneva icchitaṭṭhānaṃ gacchati. “ကာယေ” ဟူသည် ကရဇကာယ (ရုပ်ကိုယ်) ၌ ဟူလို။ “စိတ္တံ” ဟူသည် ပါဒကဈာန်စိတ် ဖြစ်သည်။ “သမောဒဟတိ” ဟူသည် ထည့်သွင်း၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ အကြင်အခါ၌ ထင်ရှားမြင်သာသော ကိုယ်ဖြင့် သွားလိုပါက ထိုအခါ၌ ကိုယ်နှင့်တူသော အလားအလာရှိသော ပါဒကဈာန်စိတ်ကို ဆောက်တည်၏ ဟု အနက်ရသည်။ “စိတ္တေပိ ကာယံ သမောဒဟတိ” ဟူသည် အကြင်အခါ၌ လျင်မြန်စွာ သွားလိုပါက ထိုအခါ၌ ပါဒကဈာန်စိတ်၌ ကိုယ်ကို ထည့်သွင်း၏၊ စိတ်နှင့်တူသော အလားအလာရှိသော ကိုယ်ကို ဆောက်တည်၏ ဟု အနက်ရသည်။ “ကာယေ သုခသညာဉ္စ လဟုသညာဉ္စ ဩက္ကမိတွာ” ဟူသည် “ခွန်အားရှိသော ယောကျာ်းသည် ကွေးထားသော လက်မောင်းကို ဆန့်သကဲ့သို့၊ ဆန့်ထားသော လက်မောင်းကို ကွေးသကဲ့သို့” ဟု ဟောတော်မူအပ်သည့်နည်းအတိုင်း တန်ခိုးရှိသောသူသည် ကရဇကာယ၌ ချမ်းသာဟူသော အမှတ် (သုခသညာ) နှင့် ပေါ့ပါးခြင်းဟူသော အမှတ် (လဟုသညာ) သို့ သက်ဝင်ပြီးလျှင် သူတစ်ပါးတို့အား ထင်ရှားမြင်သာသော ကိုယ်ဖြင့် သာယာဖွယ်ရှိသော ဥယျာဉ်အစရှိသည်တို့ကို ကြည့်ရှုလျက် စိတ်တစ်ခဏချင်းဖြင့်ပင် မိမိအလိုရှိသော အရပ်သို့ သွားနိုင်၏။ 114. Yaṃ taṃ lokuttaraṃ ñāṇanti sabbaṃ lokaṃ uttaritvā abhibhavitvā ṭhitattā vuttaṃ, na pana lokuttarabhūmikattā. Sabbakāle pavattatīti āvajjanapaṭibaddhavuttittā vuttaṃ, na satataṃ samitaṃ pavattatīti. Na hi sabbaññutaññāṇaṃ bhagavato sabbasmiṃyeva kāle uppajjatīti sakkā vattunti. ၁၁၄. “ယံ တံ လောကုတ္တရံ ဉာဏံ” ဟူသော စကားရပ်ကို အလုံးစုံသော လောကကို လွန်မြောက်၍ လွှမ်းမိုးတည်ရှိသောကြောင့် ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်၏၊ လောကုတ္တရာဘုံ၌ ဖြစ်သောတရားဖြစ်၍ ဟောတော်မူခြင်း မဟုတ်ပေ။ “သဗ္ဗကာလေ ပဝတ္တတိ” (ခပ်သိမ်းသော ကာလ၌ ဖြစ်၏) ဟူသော စကားရပ်ကို အာဝဇ္ဇန်းဆင်ခြင်ခြင်းနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ဖြစ်သောကြောင့် ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်၏၊ အမြဲမပြတ် အစဉ်သဖြင့် ဖြစ်နေသောကြောင့် ဟောတော်မူခြင်းမဟုတ်။ စင်စစ်အားဖြင့် မြတ်စွာဘုရားအား သဗ္ဗညုတဉာဏ်သည် ခပ်သိမ်းသောကာလ၌ပင် ဖြစ်ပေါ်နေ၏ ဟု မဆိုနိုင်သောကြောင့် အမြဲမပြတ် အစဉ်သဖြင့် ဖြစ်ပေါ်နေသည် မဟုတ်ပေ။ Kittayissāmi te santinti sabbakilesavūpasamahetutāya santiṃ nibbānaṃ dassessāmi. Diṭṭhe dhammeti diṭṭhe dukkhādidhamme, imasmiṃ eva vā attabhāve. Anītihanti itihāsāti evaṃ na itikirāya pavattaṃ, attapaccakkhanti attho. Yaṃ viditvā sato caranti ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’tiādinā (dha. pa. 277; theragā. 676; netti. 5) nayena sato hutvā caranto ariyamaggena yaṃ santiṃ viditvā. Tare loke visattikanti saṅkhāraloke visappanato visattikasaṅkhātaṃ taṇhaṃ tare tareyya samatikkameyyāti attho. “ကိတ္တယိဿာမိ တေ သန္တိံ” ဟူသည် အလုံးစုံသော ကိလေသာများ ငြိမ်းအေးကြောင်း ဖြစ်သောကြောင့် ငြိေးအေးမှု ‘နိဗ္ဗာန်’ ကို ပြသပေအံ့ ဟု ဆိုလိုသည်။ “ဒိဋ္ဌေ ဓမ္မေ” ဟူသည် ဒုက္ခအစရှိသော သဘောတရားကို မြင်အပ်သောအခါ၌ သော်လည်းကောင်း၊ ဤပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌ သော်လည်းကောင်း ဟူလို။ “အနီတိဟံ” ဟူသည် “ဤသို့ ဖြစ်ဖူးသတတ်” ဟု တစ်ဆင့်ကြားစကားအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်ပြုအပ်သော အရာဖြစ်၏ ဟု အနက်ရသည်။ “ယံ ဝိဒိတွာ သတော စရန္တိ” ဟူသည် “သင်္ခါရတရားအားလုံးတို့သည် မမြဲကုန်” ဟူသော အစရှိသော နည်းလမ်းဖြင့် သတိနှင့်ပြည့်စုံစွာ ကျင့်ကြံအားထုတ်လျက် အရိယမဂ်ဖြင့် အကြင်ငြိမ်းချမ်းရေး (နိဗ္ဗာန်) ကို သိရှိ၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ “တရေ လောကေ ဝိသတ္တိကံ” ဟူသည် သင်္ခါရလောက၌ ပျံ့နှံ့ကပ်ငြိတတ်သောကြောင့် ဝိသတ္တိကဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော တဏှာကို ကူးမြောက်ရာ၏၊ ကောင်းစွာ ကျော်လွန်ရာ၏ ဟု အနက်ရသည်။ Tañcāhaṃ abhinandāmīti taṃ vuttappakāraṃ santijotakaṃ tumhākaṃ vacanaṃ ahaṃ patthayāmi, taṃ eva vā santiṃ uttamaṃ abhinandāmīti dhotako vadati. Uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjheti ettha uddhanti anāgataṃ upari ca. Adhoti atītaṃ heṭṭhā ca. Tiriyañcāpi majjheti paccuppannaṃ parito ca. Etaṃ viditvā saṅgotīti etaṃ anāgatādiṃ saṅgajananaṭṭhānanti ñatvā. Bhavābhavāyāti khuddakānañceva mahantānañca bhavānaṃ atthāya, sassatucchedāya vā. “တဉ္စာဟံ အဘိနန္ဒာမိ” ဟူသည် ဖော်ပြပါအတိုင်း နိဗ္ဗာန်ကို ပြသတတ်သော အရှင်ဘုရားတို့၏ ထိုစကားကို အကျွန်ုပ် တောင့်တပါ၏၊ သို့မဟုတ် ထိုမြတ်လှစွာသော နိဗ္ဗာန် ငြိမ်းချမ်းရေးကိုပင် နှစ်ထောင်းအားရ တောင့်တပါ၏ ဟု ဓောတကလုလင် လျှောက်ထား၏။ “ဥဒ္ဓံ အဓော တိရိယဉ္စာပိ မဇ္ဈေ” ဟူသော ဤပါဌ်၌ “ဥဒ္ဓံ” ဟူသည် အနာဂတ်တရားနှင့် အထက်အရပ်ကိုလည်းကောင်း၊ “အဓော” ဟူသည် အတိတ်တရားနှင့် အောက်အရပ်ကိုလည်းကောင်း၊ “တိရိယဉ္စာပိ မဇ္ဈေ” ဟူသည် ပစ္စုပ္ပန်တရားနှင့် ပတ်ဝန်းကျင်အရပ်ကိုလည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ “ဧတံ ဝိဒိတွာ သင်္ဂေါတိ” ဟူသည် ဤအနာဂတ်အစရှိသည်တို့ကို ကပ်ငြိတွယ်တာမှု ဖြစ်ပေါ်ရာအရပ် ဖြစ်သည်ဟု သိရှိ၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ “ဘဝါဘဝါယ” ဟူသည် ဘဝအငယ်အကြီးတို့၏ အကျိုးငှာ လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် သဿတဒိဋ္ဌိ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိတို့၏ အကျိုးငှာ လည်းကောင်း ဟု အနက်ရသည်။ Ariyasaccānanti [Pg.253] ariyabhāvakarānaṃ saccānaṃ. Ananubodhāti abujjhanena ajānanena. Appaṭivedhāti appaṭivijjhanena. Sandhāvitanti bhavato bhavassa gamanena sandhāvitaṃ. Saṃsaritanti punappunaṃ gamanavasena saṃsaritaṃ. Mamañceva tumhākañcāti mayā ceva tumhehi ca. Atha vā sandhāvitaṃ saṃsaritanti sandhāvanaṃ saṃsaraṇaṃ mamañceva tumhākañca ahosīti attho. Bhavanettīti bhavābhavaṃ nayanasamatthā taṇhārajju. Saṃsitanti saṃsaritaṃ. Samūhatāti suṭṭhu hatā chinnā appavattikatā. “အရိယသစ္စာနံ” ဟူသည် အရိယာအဖြစ်သို့ ရောက်စေတတ်သော သစ္စာတရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ “အနနုဗောဓာ” ဟူသည် မသိနားမလည်ခြင်းကြောင့် ဟူလို။ “အပ္ပဋိဝေဓာ” ဟူသည် ထိုးထွင်း၍ မသိမြင်နိုင်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ “သန္ဓာဝိတံ” ဟူသည် တစ်ဘဝမှ တစ်ဘဝသို့ ပြေးလွှားကျင်လည်ခဲ့ရပြီ။ “သံသရိတံ” ဟူသည် အဖန်ဖန်အထပ်ထပ် သွားခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် သံသရာလည်ခဲ့ရပြီ။ “မမဉ္စေဝ တုမှာကဉ္စ” ဟူသည် ငါဘုရားသည်လည်းကောင်း၊ သင်တို့သည်လည်းကောင်း ဟူလို။ သို့မဟုတ် “သန္ဓာဝိတံ သံသရိတံ” ဟူသည် တစ်ဘဝမှ တစ်ဘဝသို့ ပြေးလွှားကျင်လည်ခြင်းသည် ငါဘုရား၏လည်းကောင်း၊ သင်တို့၏လည်းကောင်း ဖြစ်ခဲ့ပြီ ဟု အနက်ရသည်။ “ဘဝနေတ္တိ” ဟူသည် ဘဝအငယ်အကြီးသို့ ဆောင်ယူခြင်းငှာ စွမ်းဆောင်နိုင်သော တဏှာတည်းဟူသော ကြိုးတည်း။ “သံသိတံ” ဟူသည် ကျင်လည်ခဲ့ရပြီ။ “သမူးဟတာ” ဟူသည် အကြွင်းမဲ့ ဖျက်ဆီးအပ်ပြီ၊ ဖြတ်တောက်အပ်ပြီ၊ နောင်မဖြစ်အောင် ပြုပြီးပြီ ဟု အနက်ရသည်။ Sabbe saṅkhārā aniccāti paccayehi saṅkharīyantīti ‘‘saṅkhārā’’ti laddhanāmā pañcakkhandhā. Ādiantavantato aniccantikato tāvakālikato khaṇaparittato ca na niccāti aniccā. Yadā paññāya passatīti yadā vipassanāpaññāya passati. Atha imasmiṃ vaṭṭadukkhe nibbindati, nibbindanto dukkhaparijānanādivasena saccāni paṭivijjhati. Esa maggo visuddhiyāti yvāyaṃ vuttanayena saccappaṭivedho, esa visuddhatthāya maggo. Sabbe saṅkhārā dukkhāti sabbe saṅkhārā abhiṇhasampaṭipīḷanaṭṭhena khayaṭṭhena ca dukkhāti. Sesaṃ vuttanayameva. Sabbe dhammā anattāti sabbepi tebhūmakadhammā parato tucchato suññato asārato avasavattanato ca anattāti. Sesaṃ purimasadisameva. “သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ” ဟူသည် အကြောင်းတရားတို့က ပြုပြင်စီရင်အပ်သောကြောင့် “သင်္ခါရ” ဟူသော အမည်ကို ရရှိသော ပဉ္စက္ခန္ဓာတို့သည် အစနှင့်အဆုံး ရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မမြဲသောအဆုံး ရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အခိုက်အတံ့မျှသာ ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ခဏမျှသာ တည်သောကြောင့်လည်းကောင်း မြဲကြသည်မဟုတ်ကုန်၊ ထို့ကြောင့် မမြဲ (အနိစ္စ) ကုန်။ “ယဒါ ပညာယ ပဿတိ” ဟူသည် အကြင်အခါ၌ ဝိပဿနာပညာဖြင့် ရှုမြင်၏။ ထိုအခါ ဤဝဋ်ဆင်းရဲ၌ ငြီးငွေ့၏၊ ငြီးငွေ့သည်ရှိသော် ဒုက္ခသစ္စာကို ပိုင်းခြားသိမြင်ခြင်းစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သစ္စာတရားတို့ကို ထိုးထွင်းသိမြင်၏။ “ဧသ မဂ္ဂေါ ဝိသုဒ္ဓိယာ” ဟူသည် ဖော်ပြပါနည်းလမ်းအတိုင်း အကြင်သစ္စာကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းသည် ရှိ၏၊ ဤသစ္စာကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းသည် စင်ကြယ်ခြင်း အကျိုးငှာ လမ်းခရီး (မဂ္ဂ) ဖြစ်၏။ “သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ ဒုက္ခာ” ဟူသော ပါဌ်၌ အလုံးစုံသော သင်္ခါရတို့သည် မပြတ်နှိပ်စက်ခြင်း သဘောအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပျက်စီးဆုံးရှုံးခြင်း သဘောအားဖြင့်လည်းကောင်း ဆင်းရဲ (ဒုက္ခ) ကုန်၏ ဟု အနက်ရသည်။ ကြွင်းသောစကားရပ်သည် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ “သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာ” ဟူသော ပါဌ်၌ ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော အလုံးစုံသောတရားတို့သည် အတ္တမှတစ်ပါးသော သဘော ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အချည်းနှီးဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆိတ်သုဉ်းသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အနှစ်သာရမရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိမိအလိုသို့ မလိုက်သောကြောင့်လည်းကောင်း အတ္တမဟုတ်ကုန် (အနတ္တ) ဟု အနက်ရသည်။ ကြွင်းသောအရာသည် ရှေးနည်းတူပင် ဖြစ်သည်။ Seyyoti visiṭṭho uttamo. Sadisoti samāno. Hīnoti lāmako. Omānopi hi attano avaṅkaraṇamukhenapi saṃpaggaṇhanavaseneva pavattati. Tena vuttaṃ ‘‘hīnohamasmī’’ti. Kimaññatra yathābhūtassa adassanāti sarasapabhaṅgutāya ekanteneva anavaṭṭhitasabhāvehi rūpadhammehi seyyādivasena attano ukkhipanassa tesaṃ yathābhūtaṃ adassanaṃ aññāṇaṃ vinā kiṃ aññaṃ kāraṇaṃ siyā, aññaṃ kiñci kāraṇaṃ tassa natthīti attho. Vedanādīsupi eseva nayo. Vuttavipariyāyena sukkapakkho veditabbo. “သေယျော” ဟူသည် ထူးခြားမွန်မြတ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “သဒိသော” ဟူသည် တူညီခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ဟီနော” ဟူသည် ယုတ်ညံ့ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ စင်စစ် ယုတ်ညံ့သောမာန် (ဩမာန) သည်လည်း မိမိကိုယ်ကို နှိမ့်ချပြုခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ တစ်မျိုးတစ်ဖုံ မြှောက်ပင့်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ ထို့ကြောင့် “ငါသည် ယုတ်ညံ့သူ ဖြစ်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ “ကိမညတြ ယထာဘူတဿ အဒဿနာ” ဟူသော ပါဌ်၌ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ မိမိသဘောအရ ပျက်စီးတတ်သောကြောင့် စင်စစ်သဖြင့် အမြဲမတည်သော သဘောရှိကုန်သော ရုပ်တရားတို့ဖြင့် သေယျ (သာလွန်သည်) အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် မိမိကိုယ်ကို ချီးမြှောက်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းသည် ထိုရုပ်တရားတို့၏ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ မမြင်ခြင်းတည်းဟူသော မသိခြင်း (အညာဏ) မှတစ်ပါး အဘယ်အကြောင်း ရှိပါအံ့နည်း။ ထိုသို့ မိမိကိုယ်ကို ချီးမြှောက်ခြင်း၌ အခြားအကြောင်းတစ်စုံတစ်ရာ မရှိ၊ မသိခြင်းသည်သာလျှင် ထိုမိမိကိုယ်ကို ချီးမြှောက်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်၏ ဟု အနက်ရသည်။ ဝေဒနာအစရှိသော နာမ်ခန္ဓာတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းလမ်းမှ ပြောင်းပြန်အားဖြင့် စင်ကြယ်သောဘက် (သုက္ကပက္ခ) ကို သိအပ်၏။ 115. Ye ariyasaccāni vibhāvayantīti dukkhādīni ariyasaccāni paññāobhāsena saccappaṭicchādakakilesandhakāraṃ vidhametvā attano pakāsāni pākaṭāni karonti. Gambhīrapaññenāti appameyyapaññatāya sadevakassapi lokassa ñāṇena alabbhaneyyapatiṭṭhapaññena sabbaññunāti vuttaṃ [Pg.254] hoti. Sudesitānīti saṅkhepavitthārādīhi tehi tehi nayehi suṭṭhu desitāni. Kiñcāpi te honti bhusaṃ pamattāti te vibhāvitaariyasaccā puggalā kāmaṃ devarajjacakkavattirajjādipamādaṭṭhānaṃ āgamma bhusaṃ pamattā honti, tathāpi sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena ṭhapetvā satta bhave anamatagge saṃsāre ye uppajjeyyuṃ nāmañca rūpañca, tesaṃ niruddhattā na aṭṭhamaṃ bhavaṃ ādiyanti, sattamabhaveyeva pana vipassanaṃ ārabhitvā arahattaṃ pāpuṇantīti attho. ၁၁၅. "Ye ariyasaccāni vibhāvayanti" ဟူသည်မှာ ဒုက္ခသစ္စာ အစရှိသော အရိယသစ္စာတို့ကို ပညာတည်းဟူသော အလင်းရောင်ဖြင့် သစ္စာတရားကို ဖုံးကွယ်ထားသည့် ကိလေသာအမှောင်တိုက်ကို မောင်းနှင်ပယ်ဖျောက်ကာ မိမိတို့အား ထင်ရှားသိသာအောင် ပြုလုပ်ကြကုန်၏။ "Gambhīrapaññena" ဟူသည်မှာ အတိုင်းမသိ ကြီးမားလှသော ပညာရှိတော်မူသဖြင့် နတ်နှင့်တကွသော သတ္တလောက၏ ဉာဏ်ပညာဖြင့် မရယူနိုင်သော၊ ခိုင်ခံ့သော တည်ရာပညာရှိတော်မူသော သဗ္ဗညုမြတ်စွာဘုရားက ဟောကြားတော်မူသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ "Sudesitāni" ဟူသည်မှာ အကျဉ်းအကျယ် အစရှိသော နည်းလမ်းအမျိုးမျိုးတို့ဖြင့် ကောင်းမွန်စွာ ဟောကြားအပ်ကုန်သော သစ္စာတရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "Kiñcāpi te honti bhusaṃ pamattā" ဟူသော ပါဌ်၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ အရိယသစ္စာကို ထင်ရှားစွာ သိမြင်ပြီးသော ထိုသောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် နတ်မင်းအဖြစ်၊ စကြာဝတေးမင်းအဖြစ် စသည့် မေ့လျော့ခြင်းအကြောင်းတရားတို့ကို စွဲမှီ၍ အလွန်တရာ မေ့လျော့ခြင်းသို့ ရောက်ကြသော်လည်း၊ သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်ဖြင့် အဘိသင်္ခါရဝိညာဉ်၏ ချုပ်ငြိမ်းသွားခြင်းကြောင့်၊ အစမထင်သော သံသရာဝဋ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာမည့် နာမ်ရုပ်တရားတို့သည် ချုပ်ငြိမ်းသွားကြသဖြင့်၊ ခုနစ်ဘဝထက်ပို၍ ရှစ်ခုမြောက်သော ဘဝကို နောက်ထပ် မယူတော့ကုန်။ ခုနစ်ခုမြောက်သော ဘဝ၌သာလျှင် ဝိပဿနာတရားကို အားထုတ်၍ ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိကြကုန်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ Yathindakhīloti ettha yathāti upamāvacanaṃ. Indakhīloti nagaradvārathirakaraṇatthaṃ ummārabbhantare aṭṭha vā dasa vā hatthe pathaviṃ khaṇitvā ākoṭitassa sāradārumayassa thambhassetaṃ adhivacanaṃ. Pathavissito siyāti gambhīranemitāya anto pavisitvā bhūminissito siyā bhaveyya. Catubbhi vātehīti catūhi disāhi āgatavātehi. Asampakampiyoti kampetuṃ vā cāletuṃ vā asakkuṇeyyo. Tathūpamaṃ…pe… passatīti yo cattāri ariyasaccāni paññāya ajjhogāhetvā passati, taṃ sappurisaṃ uttamapurisaṃ tathā dassanato sabbatitthiyavādavātehi asampakampiyatāya tathūpamaṃ yathāvuttaindakhīlūpamaṃ vadāmīti attho. "Yathindakhīlo" ဟူသော ပါဌ်၌ "Yatha" ဟူသော စကားလုံးသည် ဥပမာပြသော စကားလုံးဖြစ်သည်။ "Indakhīlo" ဟူသည်မှာ မြို့တံခါးကို ခိုင်မြဲစေရန်အတွက် တံခါးခုံ၏ အတွင်းဘက်၌ ရှစ်တောင် သို့မဟုတ် ဆယ်တောင်အထိ မြေကိုတူး၍ စိုက်ထူအပ်သော အနှစ်ရှိသော သစ်သားတိုင် (တံခါးတိုင်) ၏ အမည်ဖြစ်သည်။ "Pathavissito siyā" ဟူသည်မှာ နက်ရှိုင်းစွာ မြေသို့ဝင်လျက် မြေကြီးကို အမှီပြုကာ တည်ရှိနေသကဲ့သို့ ဖြစ်ရာ၏။ "Catubbhi vātehi" ဟူသည်မှာ အရပ်လေးမျက်နှာတို့မှ တိုက်ခတ်လာသော လေပြင်းတို့ဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ "Asampakampiyo" ဟူသည်မှာ တုန်လှုပ်စေရန် သို့မဟုတ် နေရာရွေ့လျားသွားစေရန် မတတ်နိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "Tathūpamaṃ... passati" ဟူသည်မှာ အကြင်သူတော်ကောင်းသည် သစ္စာလေးပါးတို့ကို ပညာဖြင့် သက်ဝင်ဆင်ခြင်၍ သိမြင်၏၊ ထိုသို့ သိမြင်ခြင်းကြောင့် အလုံးစုံသော တိတ္ထိတို့၏ အယူဝါဒတည်းဟူသော လေပြင်းတို့ဖြင့် ထိုသူတော်ကောင်းမြတ်ကို တုန်လှုပ်စေခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်သည့်အတွက်၊ ထိုသူတော်ကောင်းကို ရှေး၌ဆိုအပ်ခဲ့သော တံခါးတိုင်နှင့်တူသော ဥပမာရှိ၏ဟု ငါဘုရား ဟောကြားတော်မူ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ Sotāpattiyaṅgehīti ariyasotāpajjanassa aṅgabhūtehi. Ariyasāvakoti ariyassa buddhassa bhagavato saddhammassavanante jātattā ariyasāvako. Khīṇanirayomhīti khīṇanirayo amhi. Khīṇāpāyaduggativinipātoti idaṃ nirayādīnaṃyeva vevacanavasena vuttaṃ. Nirayādayo hi vaḍḍhisaṅkhātato ayato apetattā apāyā. Dukkhassa gati paṭisaraṇanti duggatiyo. Dukkaṭakārino vivasā ettha nipatantīti vinipātā. Sotaṃ ariyamaggaṃ ādito patto adhigatoti sotāpanno. Akuppadhammatāya maggaphalānaṃ puthujjanabhāvasaṅkhāte virūpe na nipatanasabhāvoti avinipātadhammo. Tato eva dhammaniyāmena niyatatāya niyato. Uparimaggattayasaṅkhātā sambodhi avassaṃ pattabbatāya assa paraṃ ayanaṃ gati paṭisaraṇanti sambodhiparāyaṇo. "Sotāpattiyaṅgehi" ဟူသည်မှာ အရိယမဂ်တည်းဟူသော အလျဉ်သို့ ရှေးဦးစွာ ရောက်ခြင်း၏ အကြောင်းတရား (သောတာပတ္တိယင်္ဂ) တို့ဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ "Ariyasāvako" ဟူသည်မှာ အရိယာဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ သူတော်ကောင်းတရားကို နာကြားရသော အဆုံးအမ၌ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် အရိယသာဝက မည်၏။ "Khīṇanirayomhi" ဟူသည်မှာ ကုန်ဆုံးပြီးသော ငရဲဘဝ ရှိသူဖြစ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ "Khīṇāpāyaduggativinipāto" ဟူသော ဤစကားလုံးသည် ငရဲအစရှိသည်တို့၏ အမည်ကွဲ (ဝေဝုစ်) အစွမ်းဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ စင်စစ် ငရဲစသည်တို့သည် ကြီးပွားတိုးတက်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော အစီးအပွားမှ ကင်းဆိတ်သောကြောင့် "အပါယ် (Apāya)" မည်ကုန်၏။ ဆင်းရဲခြင်း၏ လဲလျောင်းရာ လားရာဖြစ်သောကြောင့် "ဒုဂ္ဂတိ (Duggati)" မည်ကုန်၏။ မကောင်းမှု ပြုလုပ်လေ့ရှိသော သူတို့သည် မိမိတို့အလိုမပါဘဲ ဤငရဲစသည်တို့၌ ပြုတ်ကျတတ်သောကြောင့် "ဝိနိပါတ (Vinipāta)" မည်ကုန်၏။ အရိယမဂ်တည်းဟူသော ရေအလျဉ်သို့ ရှေးဦးစွာ ဆိုက်ရောက်သောကြောင့် "သောတာပန် (Sotāpanno)" မည်၏။ မဂ်ဖိုလ်တရားတို့၏ မပျက်စီးနိုင်သော သဘောရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ပုထုဇဉ်အဖြစ်ဟု ဆိုအပ်သော ဖောက်ပြန်သော သဘော၌ ပြန်လည်ကျရောက်ခြင်း သဘောမရှိသောကြောင့် "အဝိနိပါတဓမ္မ (Avinipātadhammo)" မည်၏။ ထိုသို့ ပုထုဇဉ်ဘဝသို့ ပြန်လည်မကျရောက်နိုင်သော သဘောကြောင့်ပင် မဂ်ဖိုလ်တရား၌ မချွတ်ဧကန် မြဲသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် "နိယတ (Niyato)" မည်၏။ အထက်မဂ်သုံးပါးဟု ဆိုအပ်သော သမ္ဗောဓိဉာဏ်သို့ မချွတ်ဧကန် ရောက်ရှိရမည်ဖြစ်သောကြောင့်၊ ထိုသောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်အား သမ္ဗောဓိဉာဏ်သည်သာ လွန်မြတ်သော လဲလျောင်းရာ အားကိုးရာ ဖြစ်သောကြောင့် "သမ္ဗောဓိပရာယန (Sambodhiparāyaṇo)" မည်၏။ Niviṭṭhātiādīni padāni aññamaññavevacanāneva. Sahadhammiyāti sabrahmacārino. Ariyakantehīti ariyānaṃ kantehi piyehi manāpehi. Pañca sīlāni [Pg.255] hi ariyasāvakānaṃ kantāni honti, bhavantarepi avijahanato. Tāni sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sabbopi panettha saṃvaro labbhatiyeva. Sotāpannohamasmīti idaṃ desanāsīsameva. Sakadāgāmiādayopi ‘‘sakadāgāmīhamasmī’’tiādinā nayena byākarontiyeva. Yato sabbesampi sikkhāpadāvirodhena yuttaṭṭhāne byākaraṇaṃ anuññātamevāti. "Niviṭṭhā" အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် အချင်းချင်း တစ်ခုနှင့်တစ်ခု အနက်တူညီသော ဝေဝုစ်ပုဒ်များသာ ဖြစ်ကြသည်။ "Sahadhammiyā" ဟူသည်မှာ သီတင်းသုံးဖော် (သဗြဟ္မစာရီ) တို့ကို ဆိုလိုသည်။ "Ariyakantehi" ဟူသည်မှာ အရိယာတို့ နှစ်သက်မြတ်နိုးအပ်သော သီလတို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား ဘဝတစ်ပါးသို့ ပြောင်းသွားသော်လည်း မစွန့်လွှတ်သောကြောင့် ငါးပါးသော သီလ (ပဉ္စသီလ) တို့သည် အရိယသာဝကတို့၏ နှစ်သက်အပ်သော သီလများ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုငါးပါးသော သီလတို့ကို ရည်ရွယ်၍ ဤသို့ မိန့်ဆိုတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း ဤသောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်၌ ခပ်သိမ်းသော ကိုယ်ကျင့်သီလ စောင့်ထိန်းခြင်း (သံဝရ) အားလုံးကိုလည်း ရရှိသည်သာ ဖြစ်သည်။ "Sotāpannohamasmi (ငါသည် သောတာပန်ဖြစ်၏)" ဟူသော ဤစကားသည် ဒေသနာကို ဦးစီးပဓာနပြု၍ ဆိုသောစကားသာ ဖြစ်သည်။ သကဒါဂါမ် အစရှိသော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်လည်း "ငါသည် သကဒါဂါမ်ဖြစ်၏" အစရှိသော နည်းလမ်းအားဖြင့် မိမိတို့ရရှိသော တရားထူးကို ထုတ်ဖော်ပြောကြားကြသည်သာ ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အရိယာပုဂ္ဂိုလ်အားလုံးတို့အားလည်း သိက္ခာပုဒ်နှင့် မဆန့်ကျင်ဘဲ သင့်လျော်သော နေရာဌာန၌ တရားထူးကို ပြောကြားခြင်းကို ခွင့်ပြုတော်မူအပ်ပြီး ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ Yassindriyānīti yassa ariyapuggalassa saddhādīni indriyāni. Subhāvitānīti ariyamaggabhāvanāvasena suṭṭhu bhāvitāni. Ajjhattaṃ bahiddhā cāti orambhāgiyānaṃ uddhambhāgiyānañca saṃyojanānaṃ pajahanavasena. Tenāha ‘‘sabbaloke’’ti. Nibbijjhāti nibbijjhitvā paṭivijjhitvā. "Yassindriyāni" ဟူသည်မှာ အကြင်အရိယာပုဂ္ဂိုလ်၏ သဒ္ဓါစသော ဣန္ဒြေတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "Subhāvitāni" ဟူသည်မှာ အရိယမဂ်ကို ပွားများစေခြင်းဖြင့် ကောင်းမွန်စွာ ပွားများအပ်ကုန်သော ဣန္ဒြေတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "Ajjhattaṃ bahiddhā ca" ဟူသည်မှာ အဇ္ဈတ္တသန္တာန်၌လည်းကောင်း၊ ဗဟိဒ္ဓသန္တာန်၌လည်းကောင်း တစ်လောကလုံး၌ ဖြစ်ကုန်သော ဩရမ္ဘာဂိယသံယောဇဉ်နှင့် ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယသံယောဇဉ်တို့ကို ပယ်ရှားခြင်း၏ အစွမ်းအားဖြင့် သဒ္ဓါစသော ဣန္ဒြေတို့ကို ကောင်းစွာ ပွားများစေအပ်ကုန်၏။ ထိုကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် "sabbaloke" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ "Nibbijjha" ဟူသည်မှာ ဖောက်ထွင်း၍ (ထိုးထွင်း၍) သိမြင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ Dhammapadānīti dhammakoṭṭhāsāni. Anabhijjhā dhammapadaṃ nāma alobho vā alobhasīsena adhigatajhānavipassanāmaggaphalanibbānāni vā dasaasubhavasena vā adhigatajhānādīni anabhijjhā dhammapadaṃ. Catubrahmavihāravasena adhigatāni abyāpādo dhammapadaṃ. Dasānussatiāhārepaṭikkūlasaññāvasena adhigatāni sammāsati dhammapadaṃ. Dasakasiṇaānāpānavasena adhigatāni sammāsamādhi dhammapadaṃ. "Dhammapadāni" ဟူသည်မှာ တရားအစု (ဓမ္မကောဋ္ဌာသ) တို့ကို ဆိုလိုသည်။ အနဘိဇ္ဈာ ဓမ္မပဒမည်သည်မှာ အလောဘတရား ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် အလောဘကို အရင်းပြု၍ ရရှိအပ်သော ဈာန်၊ ဝိပဿနာ၊ မဂ်၊ ဖိုလ်၊ နိဗ္ဗာန်တို့ ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် ဆယ်ပါးသော အသုဘကို အာရုံပြု၍ ရရှိအပ်သော ဈာန် အစရှိသည်တို့ ဖြစ်စေ ၎င်းတို့သည် "အနဘိဇ္ဈာ ဓမ္မပဒ" မည်၏။ လေးပါးသော ဗြဟ္မဝိဟာရတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ရရှိအပ်သော ဈာန် အစရှိသည်တို့သည် "အဗျာပါဒ ဓမ္မပဒ" မည်၏။ ဆယ်ပါးသော အနုဿတိနှင့် အာဟာရ၌ စက်ဆုပ်ရွံရှာဖွယ်ဟု နှလုံးသွင်းခြင်း (အာဟာရေပဋိကူလသညာ) ၏ အစွမ်းဖြင့် ရရှိအပ်သော ဈာန် အစရှိသည်တို့သည် "သမ္မာသတိ ဓမ္မပဒ" မည်၏။ ဆယ်ပါးသော ကသိုဏ်းနှင့် အာနာပါန၏ အစွမ်းဖြင့် ရရှိအပ်သော ဈာန် အစရှိသည်တို့သည် "သမ္မာသမာဓိ ဓမ္မပဒ" မည်၏။ Pañca chindeti heṭṭhā apāyupapattisaṃvattanikāni pañca orambhāgiyasaṃyojanāni pāde baddharajjuṃ viya puriso satthena heṭṭhā maggattayena chindeyya. Pañca jaheti uparidevalokasampāpakāni pañca uddhambhāgiyasaṃyojanāni puriso gīvāya baddharajjuṃ viya arahattamaggena jaheyya chindeyyevāti attho. Pañca cuttari bhāvayeti uddhambhāgiyasaṃyojanānaṃ pahānatthāya saddhādīni pañcindriyāni uttari bhāveyya. Pañca saṅgātigoti evaṃ sante pañcannaṃ rāgadosamohamānadiṭṭhisaṅgānaṃ atikkamanena pañcasaṅgātigo hutvā bhikkhu ‘‘oghatiṇṇo’’ti vuccati, nittiṇṇacaturoghoti vuccatīti attho. "Pañca chinde" ဟူသည်မှာ အောက်အပါယ်ဘုံ၌ ပဋိသန္ဓေတည်စေတတ်သော ငါးပါးသော ဩရမ္ဘာဂိယသံယောဇဉ်တို့ကို၊ ယောက်ျားတစ်ယောက်သည် မိမိ၏ ခြေထောက်၌ ချည်နှောင်ထားသော ကြိုးကို ထက်လှစွာသော ဓားဖြင့် ဖြတ်တောက်ပစ်သကဲ့သို့ အောက်မဂ်သုံးပါးဖြင့် ဖြတ်တောက်ရာ၏။ "Pañca jahe" ဟူသည်မှာ အထက်ဘုံဘဝများသို့ ရောက်ရှိစေတတ်သော ငါးပါးသော ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယသံယောဇဉ်တို့ကို၊ လည်ပင်း၌ ချည်နှောင်ထားသော ကြိုးကို ယောက်ျားတစ်ယောက်သည် ဖြတ်တောက်ပစ်သကဲ့သို့ အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်ဖြင့် စွန့်ပယ်ရာ၏ သို့မဟုတ် ဖြတ်တောက်ရာ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ "Pañca cuttari bhāvaye" ဟူသည်မှာ ထိုဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယသံယောဇဉ်တို့ကို ပယ်ရှားနိုင်ရန်အတွက် သဒ္ဓါအစရှိသော ငါးပါးသော ဣန္ဒြေတို့ကို အလွန်အမင်း ပွားများစေရာ၏။ "Pañca saṅgātigo" ဟူသည်မှာ ဤသို့ဖြစ်လတ်သော် ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော ငါးပါးသော ငြိကပ်ခြင်း (သံဂ) တို့ကို ကျော်လွန်သွားသဖြင့် ငါးပါးသော ငြိကပ်ခြင်းမှ လွတ်မြောက်သော ရဟန်းကို "ဩဃကို ကူးမြောက်ပြီးသူ (Oghatiṇṇo)" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် လေးပါးသော ဩဃတို့ကို ကူးမြောက်ပြီးသောသူ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ Anaññātaṃ appaṭividdhaṃ catusaccadhammaṃ, amatapadaṃyeva vā ñassāmi jānissāmīti paṭipannassa paṭhamamaggaṭṭhassa indriyanti anaññātaññassāmītindriyaṃ. Paṭhamamaggañāṇañhi taṃpubbabhāgavasena evaṃ vuttaṃ. Ājānāti paṭhamamaggena ñātamariyādaṃ anatikkamitvā jānātīti añño, tassa indriyanti aññindriyaṃ, heṭṭhā tīsu phalesu, upari tīsu maggesu ca ñāṇassetaṃ adhivacanaṃ. Aññātāvino catūsu saccesu niṭṭhitakiccassa arahato [Pg.256] indriyanti aññātāvindriyaṃ, aggaphalañāṇassetaṃ adhivacanaṃ. Anabhisametassāti appaṭividdhassa. Abhisamayāyāti paṭivedhāya. "Anaññātaṃ" ဟူသည်မှာ မသိအပ်သေးသော၊ ထိုးထွင်း၍ မသိရသေးသော သစ္စာလေးပါးတရားကို သော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် မသေရာအမှန် မြတ်နိဗ္ဗာန်ကို သော်လည်းကောင်း "ငါသည် သိရအံ့" ဟု ကျင့်ကြံပွားများနေသော သောတာပတ္တိမဂ္ဂဋ္ဌာန် ပုဂ္ဂိုလ်၏ ဣန္ဒြေကို "အနညာတညဿာမီတိန္ဒြေ (Anaññātaññassāmītindriya)" ဟု ဆိုအပ်၏။ စင်စစ်အားဖြင့် သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်ကို ထိုမဂ်၏ အကြိုအပိုင်း (ပုဗ္ဗဘာဂ) နှလုံးသွင်းခြင်း အစွမ်းအားဖြင့် ဤသို့ မိန့်ဆိုတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ "Ājānāti" ဟူသည်မှာ သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် သိအပ်သော အပိုင်းအခြားကို မကျော်လွန်ဘဲ သိရှိတတ်သောကြောင့် "အည" မည်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ ဣန္ဒြေသည် "အညိန္ဒြေ (Aññindriya)" မည်၏။ ဤအမည်သည် အောက်ဖိုလ်သုံးပါးနှင့် အထက်မဂ်သုံးပါးတို့၌ ဖြစ်ပေါ်သော ဉာဏ်ပညာ၏ အမည်ဖြစ်သည်။ သစ္စာလေးပါးတို့၌ ကိစ္စပြီးမြောက်ပြီးသော (အပိုင်းအခြားကို မလွန်ဘဲ အကြွင်းမဲ့ သိပြီးသော) ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ ဣန္ဒြေသည် "အညာတာဝိန္ဒြေ (Aññātāvindriya)" မည်၏။ ဤအမည်သည် အရဟတ္တဖိုလ်ဉာဏ်၏ အမည် ဖြစ်သည်။ "Anabhisametassa" ဟူသည်မှာ ထိုးထွင်း၍ မသိအပ်သေးသော သူ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ "Abhisamayāya" ဟူသည်မှာ ထိုးထွင်း၍ သိခြင်းငှာ ဟု ဆိုလိုသည်။ 116. Bālalakkhaṇānīti bālassa upalakkhaṇakāraṇāni. Bālanimittānīti ‘‘bālo aya’’nti gahetuṃ nimittāni kāraṇāni. Bālāpadānānīti bālassa porāṇāni viruḷhāni kammāni. ‘‘Duccintitacintī’’tiādīsu duccintitaṃ abhijjhaṃ byāpādaṃ micchādassanañca cintetīti duccintitacintī. Dubbhāsitaṃ musāvādādiṃ bhāsatīti dubbhāsitabhāsī. Dukkaṭaṃ pāṇātipātādikammaṃ karotīti dukkaṭakammakārī. Vuttavipariyāyena sukkapakkho veditabbo. ၁၁၆. Bālalakkhaṇāni ဟူသည် လူမိုက်ကို မှတ်သားကြောင်း အကြောင်းတရားများ ဖြစ်သည်။ Bālanimittāni ဟူသည် 'ဤသူသည် လူမိုက်တည်း' ဟု မှတ်ယူရန် အကြောင်းနိမိတ်များ ဖြစ်သည်။ Bālāpadānāni ဟူသည် လူမိုက်၏ ရှေး၌ဖြစ်သော၊ ကြီးပွားပြန့်ပွားစေတတ်သော အမှုကံများ ဖြစ်သည်။ 'Duccintitacintī' စသော စကားများ၌ မကောင်းသော အကြံဖြစ်သော အဘိဇ္ဈာ၊ ဗျာပါဒနှင့် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့ကို ကြံစည်တတ်သောကြောင့် 'မကောင်းသော အကြံကို ကြံစည်တတ်သူ' (Duccintitacintī) မည်၏။ မကောင်းသဖြင့် ပြောဆိုအပ်သော မုသာဝါဒ စသည်ကို ပြောဆိုတတ်သောကြောင့် 'မကောင်းသော စကားကို ပြောဆိုတတ်သူ' (Dubbhāsitabhāsī) မည်၏။ မကောင်းသဖြင့် ပြုအပ်သော ပါဏာတိပါတ စသော ကံကို ပြုတတ်သောကြောင့် 'မကောင်းသော အမှုကို ပြုတတ်သူ' (Dukkaṭakammakārī) မည်၏။ ဆိုခဲ့ပြီးသည်မှ ပြောင်းပြန်အားဖြင့် စင်ကြယ်သော ကုသိုလ်ဘက်ကို သိအပ်၏။ Bhiyyoti uparūpari. Pakujjheyyunti virujjheyyuṃ. ‘‘Pakuppeyyu’’ntipi pāṭho. Bhusenāti daḷhena. Daṇḍenāti daṇḍadānena. Dhīroti paṇḍito sappaññajātiko. Nisedhayeti paṭibāheyya. Puna kiñci kātuṃ vattuṃ vā asamatthaṃ kareyyāti attho. Bhiyo ဟူသည် ထပ်ဆင့်ထပ်ဆင့် (အဆင့်ဆင့်) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ Pakujjheyyuṃ ဟူသည် ဆန့်ကျင်ကုန်ရာ၏။ 'Pakuppeyyuṃ' ဟူ၍လည်း စာမူ ရှိသေး၏။ Bhusena ဟူသည် ပြင်းစွာ သို့မဟုတ် ခိုင်မြဲစွာ ဟု ဆိုလိုသည်။ Daṇḍena ဟူသည် ဒဏ်ပေးခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ Dhīro ဟူသည် ပညာရှိသော၊ ပညာရှိသော သဘောရှိသော သူဖြစ်သည်။ Nisedhayeti ဟူသည် တားမြစ်ပယ်ဖျက်ရာ၏။ တစ်ဖန် တစ်စုံတစ်ခုကို ပြုရန်သော်လည်းကောင်း၊ ပြောရန်သော်လည်းကောင်း မစွမ်းနိုင်အောင် ပြုရာ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ Paranti paccatthikaṃ. Yo sato upasammatīti yo satimā hutvā upasammati, tassa upasamaṃyevāhaṃ bālassa paṭisedhanaṃ maññāmīti attho. Para ဟူသည် ရန်သူကို ဆိုလိုသည်။ 'Yo sato upasamati' ဟူသည် အကြင်သူသည် သတိရှိသူဖြစ်၍ ငြိမ်သက်စွာ နေ၏၊ ထိုငြိမ်သက်စွာ နေခြင်းကိုသာလျှင် ထိုလူမိုက်အား တားမြစ်ပယ်ဖျက်ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ငါဘုရား ထင်မှတ်တော်မူ၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ Vajjanti dosaṃ. Yadā naṃ maññatīti yasmā naṃ maññati. Ajjhāruhatīti ajjhottharati. Gova bhiyyo palāyinanti yathā goyūthe tāvadeva dve gāvo yujjhante gogaṇo olokento tiṭṭhati yāva na eko palāyati, yadā pana palāyati, atha taṃ palāyīnaṃ sabbo gogaṇo bhiyyo ajjhottharati, evaṃ dummedho khamantaṃ bhiyyo ajjhottharatīti attho. Vajja ဟူသည် အပြစ်ကို ဆိုလိုသည်။ 'Yadā naṃ maññati' ဟူသည် ထိုငြိမ်သက်စွာ နေသောသူကို ထင်မှတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ Ajjhāruhati ဟူသည် လွှမ်းမိုး၏ သို့မဟုတ် နှိပ်စက်၏ ဟူ၏။ 'Gova bhiyyo palāyinaṃ' ဟူသည် ဥပမာအားဖြင့် နွားအုပ်အတွင်း၌ ဝှေ့ခတ်နေကြသော နွားနှစ်ကောင်ကို တစ်ကောင်က မပြေးသေးသရွေ့ ကျန်နွားအုပ်လုံးသည် ကြည့်လျက်သာ ရပ်နေသကဲ့သို့ ဖြစ်၏၊ ထိုနွားပြေးသောအခါမှသာ ကျန်နွားအုပ်လုံးက ထိုပြေးသောနွားကို သာလွန်စွာ လွှမ်းမိုးနှိပ်စက်ကြသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ပညာမရှိသော သူမိုက်သည်လည်း သည်းခံသောသူကို သာလွန်စွာ လွှမ်းမိုးနှိပ်စက်တတ်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ Sadatthaparamāti sakatthaparamā. Khantyā bhiyyo na vijjatīti tesu sakatthaparamesu atthesu khantito uttaritaro añño attho na vijjati. Tamāhu paramaṃ khantinti yo balavā titikkhati, tassa taṃ khantiṃ paramaṃ āhu. Bālabalaṃ nāma aññāṇabalaṃ. Taṃ yassa balaṃ, abalameva taṃ, na taṃ balanti āhu kathenti dīpenti. Dhammaguttassāti dhammena rakkhitassa dhammaṃ vā rakkhantassa. Paṭivattāti paṭippharitvā vattā, paṭipparitvā vā yaṃ vā taṃ vā vadeyyāsi. Dhammaṭṭhaṃ pana cāletuṃ samattho nāma natthi. Tasseva tena pāpiyoti tena kodhena tasseva puggalassa pāpaṃ hoti. Katarassāti[Pg.257]? Yo kuddhaṃ paṭikujjhati, tassa. Tattha kuddhanti sampadāne upayogavacanaṃ, kuddhassāti attho. Tikicchantānanti ekavacane bahuvacanaṃ, tikicchantanti attho. Janā maññantīti evarūpaṃ attano ca parassa cāti ubhinnaṃ atthaṃ tikicchantaṃ nipphādentaṃ puggalaṃ ‘‘bālo aya’’nti andhabālaputhujjanā evaṃ maññanti. Ye dhammassa akovidāti ye catusaccadhamme akovidā acchekā, te evaṃ maññantīti attho. Sadatthaparamā ဟူသည် မိမိအကျိုးစီးပွားကိုသာ အလွန်အမြတ်ဆုံး ထားကြသူများကို ဆိုလိုသည်။ 'Khantyā bhiyo na vijjati' ဟူသည် ထိုမိမိအကျိုးစီးပွားကို အမြတ်ဆုံးထားသူတို့၏ အကျိုးစီးပွားတို့တွင် သည်းခံခြင်းထက် သာလွန်ထူးကဲသော အခြားအကျိုးစီးပွားမရှိဟု ဆိုလိုသည်။ 'Tamāhu paramaṃ khantiṃ' ဟူသည် အားကြီးသူဖြစ်လျက် သည်းခံသောသူ၏ ထိုသည်းခံခြင်းကို မြတ်သောသည်းခံခြင်းဟူ၍ ဆိုကြကုန်၏။ Bālabala (လူမိုက်တို့၏ အား) မည်သည်ကား မသိနားမလည်မှု (အဝိဇ္ဇာ) အားသာ ဖြစ်သည်။ ထိုအားသည် လူမိုက်အား ရှိသော်လည်း ၎င်းသည် တကယ်တမ်း အားအစစ်မဟုတ်ဘဲ အားမဟုတ်သည်သာ ဖြစ်သည်။ ထိုမသိမှုအားကို ပညာရှိတို့က အားဟူ၍ မခေါ်ဆို၊ မပြသကြကုန်။ Dhammaguttassa ဟူသည် တရားတော်ဖြင့် စောင့်ရှောက်အပ်သော သို့မဟုတ် တရားတော်ကို စောင့်ရှောက်နေသောသူကို ဆိုလိုသည်။ Paṭivattā ဟူသည် လွှမ်းမိုး၍ ပြောဆိုသူ၊ သို့မဟုတ် အပြစ်တင်ဖိနှိပ်ကာ ဟုတ်ဟုတ်ညားညား ပြောဆိုလိုက ပြောဆိုနိုင်သော်လည်း တရား၌တည်သောသူကို တုန်လှုပ်စေရန် စွမ်းနိုင်သူကား မရှိ။ 'Tasseva tena pāpiyo' ဟူသည် ထိုအမျက်ထွက်ခြင်းကြောင့် ထိုသူအားသာလျှင် ပို၍ ယုတ်မာညစ်နွမ်းခြင်း ဖြစ်တတ်၏။ အဘယ်သူအား ယုတ်မာညစ်နွမ်းမှုဖြစ်သနည်းဟု မေးသော် အမျက်ထွက်သောသူအား အမျက်တုံ့ပြန်၍ ထွက်သောသူအား ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ 'Kuddhaṃ' ဟူသောပုဒ်၌ ဒုတိယာဝိဘတ်သည် သမ္ပဒါန်အနက်၌ ရှိသဖြင့် 'အမျက်ထွက်သောသူအား' (Kuddhassa) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'Tikicchantānaṃ' ဟူသော ပုဒ်၌ ဧကဝုစ်ဖြင့် ဆိုအပ်လျက် ဗဟုဝုစ် သုံးထားသဖြင့် 'ကုစားပေးတတ်သောသူ (မိမိနှင့် သူတစ်ပါး အကျိုးကို ဆောင်ရွက်ပေးသူ)' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'Janā maññanti' ဟူသည် မိမိ၏အကျိုးနှင့် သူတစ်ပါး၏အကျိုး နှစ်ဦးလုံးကို ကုစားဆောင်ရွက်ပေးနေသောသူကို 'ဤသူကား လူမိုက်တည်း' ဟု အဝိဇ္ဇာအမှောင်ဖုံးနေသော လူမိုက်ပုထုဇဉ်တို့က ထင်မှတ်တတ်ကြကုန်၏။ 'Ye dhammassa akovidā' ဟူသည် သစ္စာလေးပါးတရား၌ မလိမ္မာ မကျွမ်းကျင်သော သူတို့သည် ထိုသို့ ထင်မှတ်တတ်ကြကုန်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 117. Pattanti adhigataṃ etarahi anubhuyyamānaṃ kāmūpakaraṇaṃ pattabbanti tadeva anāgate adhigantabbaṃ anubhavitabbaṃ, ubhayametaṃ rajānukiṇṇanti tadubhayampi rāgarajādīhi avakiṇṇaṃ. Āturassāti rāgādikilesāturassa. Anusikkhatoti kilesabahulapuggale anusikkhato. Ye ca sikkhāsārāti ye yathāsamādinnaṃ sīlavatādisaṅkhātaṃ sikkhaṃ sārato gahetvā ṭhitā. Tenāha – ‘‘sīlaṃ vataṃ jīvitaṃ brahmacariya’’nti. Tattha yaṃ ‘‘na karomī’’ti oramati, taṃ sīlaṃ. Yaṃ vesabhojanakiccacaraṇādi, taṃ vataṃ. Jīvitanti ājīvo. Brahmacariyanti methunavirati. Upaṭṭhānasārāti etesaṃ sīlādīnaṃ anuṭṭhānasārā. Etehi eva saṃsārasuddhīti tāni sārato gahetvā ṭhitāti attho. ၁၁၇. Patta ဟူသည် ယခုပစ္စုပ္ပန်၌ ရရှိ၍ ခံစားနေရသော ကာမအသုံးအဆောင် ဖြစ်သည်။ Pattabba ဟူသည် နောင်အနာဂတ်ကာလ၌ ရရှိ၍ ခံစားရမည့် ထိုကာမအသုံးအဆောင်ပင် ဖြစ်သည်။ 'Ubhayametaṃ rajānukiṇṇaṃ' ဟူသည် ထိုနှစ်ပါးသော ကာမအသုံးအဆောင်တို့သည်လည်း ရာဂမြူ အစရှိသည်တို့ဖြင့် ပြွမ်းတီးနေ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ Āturassa ဟူသည် ရာဂအစရှိသော ကိလေသာတို့ဖြင့် နာကျင်ခံစားနေရသောသူအား ဖြစ်သည်။ Anusikkhato ဟူသည် ကိလေသာထူပြောသောသူတို့ နောက်သို့ လိုက်၍ အတုယူကျင့်သုံးနေသောသူအား ဖြစ်သည်။ 'Ye ca sikkhāsārā' ဟူသည် ဆောက်တည်အပ်သော သီလ၊ အကျင့်အကြံ (သိက္ခာ) တို့ကို အနှစ်သာရ သို့မဟုတ် အမြတ်အစွန်းအဖြစ် စွဲကိုင်ထားသူများကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် 'သီလ၊ အကျင့်၊ အသက်မွေးမှု၊ မြတ်သော အကျင့်' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတရားတို့တွင် 'ငါမပြုအံ့' ဟု ရှောင်ကြဉ်ခြင်းသည် 'သီလ' (Sīla) မည်၏။ ခွေးကဲ့သို့ စားခြင်း၊ ဆင်းရဲပင်ပန်းစွာ သွားလာခြင်း အစရှိသော အကျင့်သည် 'အကျင့်' (Vata) မည်၏။ အသက်မွေးခြင်းသည် 'အသက်' (Jīvita) မည်၏။ မေထုန်မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းသည် 'မြတ်သောအကျင့်' (Brahmacariya) မည်၏။ Upaṭṭhānasārā ဟူသည် ထိုသီလအစရှိသည်တို့ကို အဖန်တလဲလဲ ဆောင်ရွက်ခြင်းကို အနှစ်သာရအဖြစ် ယူဆထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းသီလအစရှိသည်တို့ဖြင့်သာ သံသရာမှ စင်ကြယ်ခြင်း ဖြစ်၏ဟု ထိုတရားတို့ကို အနှစ်သာရအားဖြင့် စွဲကိုင်ထားသူများ ဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ Iccete ubho antāti iti sīlabbataparāmāsamukhena attakilamathānuyogo, kāmesu anavajjasaññitāmukhena kāmasukhallikānuyogo cāti ete ubho antā. Te ca kho yathākkamaṃ āyatiṃ pattabbe, etarahi patte ca rāgarajādiokiṇṇe kāmaguṇe allīnehi kilesāturānaṃ anusikkhantehi, sayañca kilesātureheva paṭipajjitabbā, tato eva ca te kaṭasivaḍḍhanā aparāparaṃ jarāmaraṇehi sivathikāya vaḍḍhanasīlā ekanteneva kaṭasiṃ vaḍḍhenti, sayaṃ vaḍḍhantā pare ca antadvaye samādapentā vaḍḍhāpenti cāti attho. Iccete ubho antā (ဤအစွန်းနှစ်ပါးတို့) ဟူသည် သီလဗ္ဗတပရာမာသကို အခြေခံ၍ မိမိကိုယ်ကို ပင်ပန်းစေတတ်သော အကျင့်ကို ကျင့်ခြင်း (အတ္တကိလမထာနုယောဂ) နှင့် ကာမဂုဏ်တို့၌ အပြစ်မရှိဟု ယူဆကာ ကာမချမ်းသာကို ခံစားစံစားခြင်း (ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂ) ဟူသော အစွန်းနှစ်ပါး ဖြစ်သည်။ ထိုအစွန်းနှစ်ပါးတို့သည် အစဉ်အတိုင်း နောင်အနာဂတ်၌ ခံစားအပ်သည်လည်း ဖြစ်ကုန်သော၊ ယခုပစ္စုပ္ပန်၌ ခံစားအပ်သည်လည်း ဖြစ်ကုန်သော ရာဂမြူ အစရှိသည်တို့ဖြင့် လိမ်းကျံပြွမ်းတီးနေသော ကာမဂုဏ်တို့ကို မှီဝဲလျက် ကိလေသာဖြင့် နာကျင်နေကြသော သူတို့၏ နောက်သို့ အတုလိုက်၍ ကျင့်သူတို့သည်လည်းကောင်း၊ ကိလေသာဖြင့် နာကျင်နေကြသော မိမိတို့ ကိုယ်တိုင်သည်လည်းကောင်း ကျင့်အပ်ကုန်သော တရားများ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုသို့ ကိလေသာဖြင့် နာကျင်ခံစားနေရသောကြောင့် ထိုသူတို့သည် သင်းချိုင်းမြေကို တိုးပွားစေသူများ (Kaṭasivaḍḍhanā) ဖြစ်ကြကုန်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် အိုခြင်း သေခြင်းတို့ဖြင့် အဖန်ဖန် သင်းချိုင်းကို တိုးပွားစေတတ်သော သဘောရှိကြသဖြင့် ဧကန်မုချ သင်းချိုင်းကို တိုးပွားစေကြကုန်၏။ မိမိတို့ကိုယ်တိုင် သင်းချိုင်းတိုးပွားအောင် ပြုလုပ်ကြသည့်အပြင် သူတစ်ပါးတို့ကိုလည်း ထိုအစွန်းနှစ်ပါး၌ ဆောက်တည်စေလျက် သင်းချိုင်းကို တိုးပွားစေကြကုန်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ Ubho ante anabhiññāyāti yathāvutte ubho ante ajānitvā. Olīyanti eketi ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti olīyanataṇhābhinivesavasena avalīyanti ekacce. Atidhāvanti eketi ekacce – ‘‘ucchijjati vinassati attā ca loko cā’’ti atidhāvanābhinivesavasena atikkamanti. Ubho ante anabhiññāya ဟူသည် ဆိုခဲ့ပြီးသော အစွန်းနှစ်ပါးတို့ကို မသိကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'Olīyanti eke' ဟူသည် 'အတ္တနှင့် လောကသည် မြဲ၏' ဟု ဘဝ၌ ကပ်ငြိစေတတ်သော ဘဝတဏှာ၊ သဿတဒိဋ္ဌိတို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် အချို့သောသူတို့သည် သမ္မာပဋိပတ်လမ်းမှ တွန့်တိုဆုတ်နစ်ကြကုန်၏။ 'Atidhāvanti eke' ဟူသည် အချို့သောသူတို့သည် 'အတ္တနှင့် လောကသည် ပြတ်စဲ၏၊ ပျက်စီး၏' ဟု ပြင်းထန်စွာ စွဲလမ်းသော ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ၏ အစွမ်းအားဖြင့် သမ္မာပဋိပတ်လမ်းကို လွန်သွားကြကုန်၏။ Na [Pg.258] amaññiṃsu tesañca taṇhādimaññanānaṃ pahīnattā. Tato eva anupādāparinibbānato tividhampi vaṭṭaṃ tesaṃ paññāpanāya natthīti. ထိုတဏှာ အစရှိသော စွဲလမ်းထင်မှတ်မှုများကို ပယ်သတ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် 'မအောက်မေ့ (မစွဲလမ်း) ကြကုန်'။ ထိုသို့ မစွဲလမ်းမအောက်မေ့သောကြောင့်သာလျှင် တဏှာဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် မစွဲလမ်းဘဲ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုခြင်းကြောင့် ထိုသူတို့အား သုံးပါးသော ဝဋ်တရားကို ပညတ်ရန် မရှိတော့ပြီ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ Jaññāti jāneyya. Saṃyujeti saṃyojeyya. Mānusanti manussānaṃ idanti mānusaṃ, manussabhavapariyāpannaṃ. Kiñhi tassa sakaṃ hotīti tassa maccumukhaṃ pavisantassa sattassa kiṃ aññaṃ sakaṃ nāma aññatra kalyāṇakammato. Kammassakā hi sattā. Tenāha – ‘‘tasmā kareyya kalyāṇa’’ntiādi. Tattha samparāyikanti samparāyaphalanibbattakaṃ. Jaññā ဟူသည် သိငြားအံ့။ Saṃyuje ဟူသည် ယှဉ်စပ်စေရာ၏။ Mānusaṃ ဟူသည် လူသားတို့၏ ဥစ္စာဖြစ်သော အတ္တဘော၊ လူ့ဘဝ၌ အကျုံးဝင်သော အတ္တဘောကို ဆိုလိုသည်။ 'Kiṃ hi tassa sakaṃ hoti' ဟူသည် သေမင်း၏ ခံတွင်းသို့ ဝင်ရောက်သွားသော ထိုသတ္တဝါအား ကောင်းမှုကံကို ကြဉ်ထား၍ အဘယ်အရာသည် မိမိ၏ ဥစ္စာမည်သနည်း (အဘယ်အရာမျှ မရှိနိုင်ပါတည်း)။ သတ္တဝါတို့သည် ကံသာလျှင် မိမိ၏ ဥစ္စာရှိကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'ထို့ကြောင့် ကောင်းမှုကို ပြုရာ၏' စသည်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ 'Samparāyika' ဟူသည် တမလွန်ဘဝ၌ အကျိုးတရားကို ဖြစ်ထွန်းစေတတ်သောအရာ ဖြစ်သည်။ 118. Ime dhammāti ime kusalā vā akusalā vā dhammā. Evaṃgahitāti evaṃ samādinnā uppāditā. Idaṃ phalanti idaṃ iṭṭhavipākaṃ aniṭṭhavipākañca phalaṃ. Ayamatthoti ayaṃ vuḍḍhi, ayaṃ hānīti attho. Aññampi evaṃjātiyanti ekaṃsabyākaraṇīyaṃ vadati. ၁၁၈. Ime dhammā ဟူသည် ကုသိုလ်ဖြစ်စေ၊ အကုသိုလ်ဖြစ်စေ ဤတရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ Evaṃgahitā ဟူသည် ဤသို့ ဆောက်တည်အပ်သော သို့မဟုတ် ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော ဖြစ်သည်။ Idaṃ phalaṃ ဟူသည် ကောင်းကျိုး (ဣဋ္ဌဝိပါက်) နှင့် မကောင်းကျိုး (အနိဋ္ဌဝိပါက်) ဖြစ်သော ဤအကျိုးတရားကို ဆိုလိုသည်။ Ayamattho ဟူသည် ဤသည်ကား ကြီးပွားခြင်း ဖြစ်သည်၊ ဤသည်ကား ဆုတ်ယုတ်ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'Aññampi evaṃjātiyaṃ' ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် ဧကန်ပြတ်သားစွာ ဖြေဆိုရမည့်အဖြေ (ဧကံသဗျာကရဏီယ) ကို ဆိုလိုသည်။ Ākaṅkhato na jāneyyunti tattha yena hetunā bhagavato yā ākaṅkhā, sā aññesaṃ avisayoti āha – ‘‘kintaṃ bhagavā ākaṅkhatīti. Idaṃ avisajjanīya’’nti. Ākaṅkhato na jāneyyuṃ ဟူသည် အလိုတော်ရှိသော မြတ်စွာဘုရား ကြံစည်တော်မူအပ်သော အလိုတော်ကို မသိနိုင်ကြရာဟု ဆက်စပ်အပ်သည်။ ထိုမသိခြင်း၌ အကြင်အကြောင်းကြောင့် မြတ်စွာဘုရား၏ အလိုတော်သည် ရှိ၏၊ ထိုအလိုတော်သည် သူတစ်ပါးတို့၏ အရာမဟုတ်သောကြောင့် 'မြတ်စွာဘုရားသည် အဘယ်အရာကို အလိုရှိတော်မူသနည်း၊ ဤမေးခွန်းသည် ဖြေဆိုရန် မဟုတ်သော အရာဖြစ်သည်' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ Ettakoti etaparimāṇo. Sīlakkhandheti sīlakkhandhahetu. ‘‘Sīlakkhandhenā’’tipi pāṭho. Sesapadesupi eseva nayo. Iriyāyanti kāyavacīsamācāre. Pabhāveti ānubhāve. Hitesitāyanti mettāya. Iddhiyanti iddhividhāya. Ettakā buddhaguṇā, te ca paccekaṃ evaṃpabhāvā. Tathā maggaphalanibbānāni evamānubhāvāni. Ariyasaṅgho evaṃvidhaguṇehi yuttoti. "Ettakoti" ဟူသည် ဤမျှအတိုင်းအရှည်ရှိသည်။ "Sīlakkhandheti" ဟူသည် သီလတည်းဟူသော ကျေးဇူးအကြောင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ "Sīlakkhandhena" ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိသည်။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ "Iriyāyanti" ဟူသည် ကိုယ်အကျင့် နှုတ်အကျင့်ကြောင့် ဖြစ်သည်။ "Pabhāveti" ဟူသည် အာနုဘော်ကြောင့် ဖြစ်သည်။ "Hitesitāyanti" ဟူသည် မေတ္တာကြောင့် ဖြစ်သည်။ "Iddhiyanti" ဟူသည် ဣဒ္ဓိဝိဓတန်ခိုးဖန်ဆင်းခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဘုရားရှင်၏ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်တို့သည် ဤမျှအတိုင်းအရှည်ရှိကုန်၏၊ ထိုဂုဏ်ကျေးဇူးတော်တို့သည်လည်း တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီ ဤသို့သော အာနုဘော်ရှိကုန်၏။ ထို့အတူ မဂ်၊ ဖိုလ်၊ နိဗ္ဗာန်တို့သည်လည်း ဤသို့သော အာနုဘော်ရှိကုန်၏။ အရိယာသံဃာတော်သည်လည်း ဤသို့သော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူ၏ဟု မှတ်အပ်၏။ Tiṇṇaṃ ratanānaṃ mahānubhāvatā na sabbathā aññesaṃ visayo, bhagavato eva visayoti āha – ‘‘buddhavisayo avisajjanīyo’’ti. Tena yo aññopi attho buddhavisayo, so avisajjanīyoti dasseti. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘buddhavisayo acinteyyo na cintetabbo, yaṃ cintento ummādassa vighātassa bhāgī assā’’ti (a. ni. 4.77). Katamā pubbā koṭīti avisajjanīyanti ‘‘katamā pubbā koṭī’’ti kenaci kataṃ pucchanaṃ avisajjanīyaṃ. Kasmā? Saṃsārassa purimāya koṭiyā abhāvato. Tenevāha – ‘‘purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyatī’’ti (a. ni. 10.61). Tattha na paññāyatīti [Pg.259] na dissati, na upalabbhatīti attho. Na paññāyatīti aññassa ñāṇavisayo na hotīti pana atthaṃ sandhāya ‘‘na paññāyatīti sāvakānaṃ ñāṇavekallenā’’tiādi vuttaṃ. Tattha attūpanāyikāti attā upanetabbo etissāti attūpanāyikā. Natthi buddhānaṃ bhagavantānaṃ avijānanāti etena purimāya koṭiyā abhāvato eva na paññāyati, na tattha ñāṇassa paṭighātoti dasseti. ရတနာသုံးပါးတို့၏ ကြီးမြတ်သော အာနုဘော်သည် အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် သူတစ်ပါးတို့၏ အရာမဟုတ်၊ မြတ်စွာဘုရား၏ အရာသာ ဖြစ်သောကြောင့် "ဗုဒ္ဓဝိသယော အဝိသဇ္ဇနီယော (ဘုရားရှင်၏အရာကို မဖြေရှင်းအပ်)" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားဖြင့် အခြားသော ဘုရားရှင်၏အရာဖြစ်သော အနက်ကိုလည်း မဖြေရှင်းအပ်ကြောင်း ပြသ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း "ရဟန်းတို့၊ ဘုရားရှင်၏အရာသည် မကြံစည်အပ်သော အရာဖြစ်၍ မကြံစည်အပ်၊ ထိုအရာကို ကြံစည်သောသူသည် ရူးသွပ်ခြင်း၊ ပင်ပန်းခြင်းသို့သာ ရောက်ရာ၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "Katamā pubbā koṭīti avisajjanīyanti" ဟူသည်ကား "ရှေးဦးအစွန်းသည် အဘယ်နည်း" ဟု တစ်စုံတစ်ယောက်က မေးမြန်းခြင်းကို မဖြေအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ သံသရာ၏ ရှေးဦးအစွန်းသည် မရှိသောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် "ရဟန်းတို့၊ သံသရာ၏ ရှေးဦးအစွန်းသည် မထင်ရှား" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကား၌ "မထင်ရှား (na paññāyatī)" ဟူသည် မမြင်ရ၊ ရှာမရ ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ မထင်ရှားဟူရာ၌ အခြားသူတို့၏ ဉာဏ်အရာမဟုတ်ဟူသော အနက်ကို ရည်ရွယ်၍ "သာဝကတို့၏ ဉာဏ်မပြည့်စုံမှုကြောင့် မထင်ရှားခြင်းဖြစ်သည်" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကား၌ "attūpanāyikā" ဟူသည် ဤဒေသနာတော်၌ မိမိကိုယ်ကို နှိုင်းယှဉ်ဆောင်ယူထိုက်သောကြောင့် attūpanāyikā ဟု ခေါ်သည်။ "မြတ်စွာဘုရားတို့အား မသိခြင်းဟူသည်မရှိ" ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် ရှေးဦးအစွန်း မရှိခြင်းကြောင့်သာလျှင် မထင်ရှားခြင်း ဖြစ်သည်၊ ထိုရှေးဦးအစွန်း၌ ဘုရားရှင်၏ဉာဏ်တော်ကို ပိတ်ပင်တားဆီးခြင်း မရှိကြောင်း ပြသ၏။ Yaṃ pana atthi, taṃ aññesaṃ appameyyampi bhagavato na appameyyanti bhagavato sabbattha appaṭihataññāṇataṃ dassetuṃ ‘‘yathā bhagavā kokālikaṃ bhikkhuṃ ārabbhā’’tiādimāha. Tattha aññataraṃ bhikkhunti nāmagottena apākaṭaṃ. ‘‘Kīva dīghaṃ nu kho, bhante, padume niraye āyuppamāṇa’’nti pañhaṃ pucchitvā nisinnaṃ ekaṃ bhikkhuṃ evamāhāti. Etthāyaṃ pāṭhaseso – dīghaṃ kho, bhikkhu, padume niraye āyuppamāṇaṃ, taṃ na sukaraṃ saṅkhātuṃ ‘‘ettakāni vassānī’’ti vā ‘‘ettakāni vassasatānī’’ti vā ‘‘ettakāni vassasahassānī’’ti vā ‘‘ettakāni vassasatasahassānī’’ti vāti. Sakkā pana, bhante, upamā kātunti. ‘‘Sakkā bhikkhū’’ti bhagavā avoca. Seyyathāpi, bhikkhu, vīsatikhāriko kosalako tilavāho. Tato puriso vassasatassa vassasatassa accayena ekamekaṃ tilaṃ uddhareyya. Khippataraṃ kho so, bhikkhu, vīsatikhāriko kosalako tilavāho iminā upakkamena parikkhayaṃ pariyādānaṃ gaccheyya, na tveva eko abbudo nirayo. Seyyathāpi, bhikkhu, vīsati abbudā nirayā, evameko nirabbudo nirayotiādi (saṃ. ni. 1.181; a. ni. 10.89; su. ni. kokālikasutta). ထင်ရှားရှိသော သဘောတရားကို သူတစ်ပါးတို့အနေဖြင့် မနှိုင်းယှဉ် (မတိုင်းတာ) နိုင်သော်လည်း မြတ်စွာဘုရားအား တိုင်းတာ သိရှိနိုင်၏ဟူ၍ မြတ်စွာဘုရား၏ ခပ်သိမ်းသောတရားတို့၌ အပိတ်အပင်မရှိသော ဉာဏ်တော်ရှိပုံကို ပြသရန် "မြတ်စွာဘုရားသည် ကိုကာလိကရဟန်းကို အကြောင်းပြု၍" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုပါဌ်၌ "အခြားသော ရဟန်းတစ်ပါး (aññataraṃ bhikkhuṃ)" ဟူသည် နာမည်နှင့် အမျိုးအနွယ်အားဖြင့် မထင်ရှားသော ရဟန်းတစ်ပါးကို ဆိုလိုသည်။ "အရှင်ဘုရား၊ ပဒုမငရဲ၌ အသက်သက်တမ်းသည် အဘယ်မျှလောက် ရှည်လျားပါသနည်း" ဟု မေးမြန်းကာ ထိုင်နေသော ရဟန်းတစ်ပါးအား မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤနေရာ၌ ပါဌ်ကြွင်းမှာ ဤသို့ဖြစ်၏ - "ရဟန်း၊ ပဒုမငရဲ၏ အသက်သက်တမ်းသည် အလွန်ရှည်လျားလှ၏။ ထိုသက်တမ်းကို ဤမျှလောက်သော နှစ်များ၊ ဤမျှလောက်သော နှစ်တစ်ရာများ၊ ဤမျှလောက်သော နှစ်တစ်ထောင်များ သို့မဟုတ် ဤမျှလောက်သော နှစ်တစ်သိန်းများဟူ၍ ရေတွက်ရန် မလွယ်ကူပေ။" "အရှင်ဘုရား၊ ဥပမာတစ်ခု ပြု၍ မိန့်ကြားနိုင်ပါသလော" ဟု လျှောက်ထားရာ "ရဟန်း၊ ပြုနိုင်၏" ဟု မြတ်စွာဘုရားက မိန့်တော်မူသည်။ "ရဟန်း၊ ဥပမာအားဖြင့် ကောသလတိုင်း၌ရှိသော နှမ်းခါရီနှစ်ဆယ် ဆံ့သော နှမ်းလှည်းတစ်လှည်း ရှိရာ၏။ ထိုနှမ်းလှည်းမှ လူတစ်ယောက်သည် နှစ်ပေါင်းတစ်ရာ တစ်ရာ လွန်မြောက်တိုင်း နှမ်းတစ်စေ့စီ တစ်စေ့စီ ထုတ်ယူရာ၏။ ရဟန်း၊ ဤနှမ်းတစ်စေ့စီ ထုတ်ယူသော နည်းလမ်းဖြင့် နှမ်းခါရီနှစ်ဆယ်ဆံ့သော ကောသလတိုင်းဖြစ် ထိုနှမ်းလှည်းသည် လျင်မြန်စွာ ကုန်ဆုံးသွားပေလိမ့်မည်။ တစ်ခုသော အဗ္ဗုဒငရဲ၏ သက်တမ်းသည်မူကား ထိုမျှလောက်ဖြင့် မကုန်ဆုံးနိုင်ပေ။ ရဟန်း၊ နှစ်ဆယ်သော အဗ္ဗုဒငရဲတို့၏ သက်တမ်းသည် တစ်ခုသော နိရဗ္ဗုဒငရဲ၏ သက်တမ်းနှင့် တူညီ၏" စသည်ဖြင့် ပါဌ်ကြွင်း ရှိ၏။ Tattha vīsatikhārikoti māgadhakena patthena cattāro patthā kosalaraṭṭhe eko pattho hoti. Tena patthena cattāro patthā āḷhakaṃ, cattāri āḷhakāni doṇaṃ, catudoṇā mānikā, catumānikā khārī. Tāya khāriyā vīsatikhāriko tilavāho. Tilavāhoti tilasakaṭaṃ. Abbudo nirayoti abbudo nāma eko paccekanirayo natthi, avīcimhi eva pana abbudagaṇanāya paccanokāso ‘‘abbudo nirayo’’ti vutto. Esa nayo nirabbudādīsupi. ထိုစကား၌ "vīsatikhāriko (ခါရီနှစ်ဆယ်ဆံ့သော)" ဟူသော ပုဒ်၌ မာဂဓတိုင်းသုံး ကွမ်းစားဖြင့် လေးကွမ်းစားသည် ကောသလတိုင်း၌ တစ်ကွမ်းစား ဖြစ်၏။ ထိုကောသလတိုင်းသုံး ကွမ်းစားဖြင့် လေးကွမ်းစားသည် တစ်ပြည် (အာဠှက) မည်၏။ လေးပြည်သည် တစ်စိတ် (ဒေါဏ) မည်၏။ လေးစိတ်သည် တစ်တင်း (မာနိကာ) မည်၏။ လေးတင်းသည် တစ်ခါရီ (ခါရီ) မည်၏။ ထိုခါရီစနစ်ဖြင့် ခါရီနှစ်ဆယ်ကို နှမ်းတစ်လှည်း (တိလဝါဟ) ဟု ခေါ်သည်။ "tilavāho" ဟူသည် နှမ်းလှည်း ဖြစ်သည်။ "abbudo nirayo (အဗ္ဗုဒငရဲ)" ဟူသော ပုဒ်၌ အဗ္ဗုဒအမည်ရှိသော သီးခြားငရဲတစ်ခု သီးသန့်မရှိဘဲ အဝီစိငရဲ၌သာလျှင် အဗ္ဗုဒအရေအတွက်ဖြင့် ကျရောက်ခံရသော နေရာအပိုင်းအခြားကို "အဗ္ဗုဒငရဲ" ဟု ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ နိရဗ္ဗုဒအစရှိသော ငရဲတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ Tattha vassagaṇanāpi evaṃ veditabbā – yathā hi sataṃsatasahassāni koṭi hoti. Evaṃ sataṃsatasahassakoṭiyo pakoṭi nāma. Sataṃsatasahassapakoṭiyo [Pg.260] koṭipakoṭi nāma. Sataṃsatasahassakoṭipakoṭiyo nahutaṃ. Sataṃsatasahassanahutāni ninnahutaṃ. Sataṃsatasahassāni ninnahutāni eko abbudo. Tato vīsatiguṇo nirabbudo. Esa nayo sabbattha. Ayañca gaṇanā aparicitānaṃ dukkarāti vuttaṃ – ‘‘taṃ na sukaraṃ saṅkhātu’’nti. Keci pana ‘‘tattha tattha paridevanānattena kammakāraṇanānattenapi imāni nāmāni laddhānī’’ti vadanti. Apare ‘‘sītanarakā ete’’ti. Cittaṃ āghātetvāti cittaṃ padūsetvā. ထိုငရဲ၌ နှစ်အရေအတွက်ကိုလည်း ဤသို့ သိအပ်၏ - သိန်းတစ်ရာသည် တစ်ကုဋေ ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ကုဋေတစ်သိန်းသည် ပကောဋိ မည်၏။ ပကောဋိတစ်သိန်းသည် ကောဋိပကောဋိ မည်၏။ ကောဋိပကောဋိတစ်သိန်းသည် နဟုတ မည်၏။ နဟုတတစ်သိန်းသည် နိန္နဟုတ မည်၏။ နိန္နဟုတတစ်သိန်းသည် တစ်အဗ္ဗုဒ ဖြစ်၏။ ထိုမှ အဆနှစ်ဆယ်တက်သော် နိရဗ္ဗုဒ မည်၏။ ခပ်သိမ်းသော အရေအတွက်တို့၌ ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤအရေအတွက်သည် မလေ့ကျက်ဖူးသောသူတို့အတွက် တွက်ချက်ရန် ခဲယဉ်းလှသဖြင့် "ထိုသက်တမ်းကို ရေတွက်ရန် မလွယ်ကူပေ" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ အချို့သော ဆရာတို့ကမူ "ထိုထိုငရဲ၌ ငိုကြွေးပုံချင်း ကွဲပြားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ညှဉ်းဆဲခံရပုံချင်း ကွဲပြားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဤအဗ္ဗုဒစသော အမည်များကို ရရှိခြင်းဖြစ်သည်" ဟု ဆိုကြသည်။ အခြားသောဆရာတို့ကမူ "ဤအဗ္ဗုဒစသော ငရဲတို့သည် အေးသောငရဲများ ဖြစ်ကြသည်" ဟု ဆိုကြသည်။ "cittaṃ āghātetvā" ဟူသည် စိတ်ကို ပြစ်မှားစေ၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ 119. Kathaṃ jinoti pakārapucchā. Kena jinoti kāraṇapucchā. Kena kāraṇena kena hetunā kāya paṭipattiyā jinoti pucchati. Kathanti pana kena pakārena kiṃ atītānaṃ, udāhu anāgatānaṃ paccuppannānaṃ kilesānaṃ pahānena jinoti pucchati, tasmā taṃ ‘‘visajjanīya’’nti vuttaṃ. Katamo jinoti kiṃ rūpaṃ jino, udāhu vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ jino. Rūpādivinimutto vā añño jino, yo ‘‘attā’’ti vuccatīti imamatthaṃ sandhāyāha ‘‘avisajjanīya’’nti. Kittakoti pamāṇato kiṃparimāṇo. ၁၁၉. "Kathaṃ jino (အဘယ်သို့ အောင်သနည်း)" ဟူသော မေးခွန်းသည် အခြင်းအရာကို မေးသော မေးခွန်း (ပကာရပုစ္ဆာ) ဖြစ်သည်။ "Kena jino (အဘယ်ကြောင့် အောင်သနည်း)" ဟူသော မေးခွန်းသည် အကြောင်းရင်းကို မေးသော မေးခွန်း (ကာရဏပုစ္ဆာ) ဖြစ်သည်။ အဘယ်အကြောင်းကြောင့်၊ အဘယ်ကဲ့သို့သော ကိုယ်ကျင့်အကျင့်ကြောင့် အောင်သူ (ဇိန) မည်သနည်းဟု မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ "kathaṃ" ဟူသော မေးခွန်းမှာ အဘယ်ပုံစံဖြင့် အောင်သနည်း၊ အတိတ်ကိလေသာများကို ပယ်သတ်ခြင်းဖြင့် အောင်သလော၊ သို့မဟုတ် အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန် ကိလေသာများကို ပယ်သတ်ခြင်းဖြင့် အောင်သလောဟု မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်သဖြင့် ထိုမေးခွန်းကို "ဖြေကြားသင့်သောမေးခွန်း (visajjanīya)" ဟု ဆိုသည်။ "Katamo jino (အဘယ်သူသည် အောင်သူ ဖြစ်သနည်း)" ဟူသော ပုဒ်၌ ရုပ်သည် အောင်သူ ဖြစ်သလော၊ သို့မဟုတ် ဝေဒနာ၊ သညာ၊ သင်္ခါရ၊ ဝိညာဉ်တို့သည် အောင်သူ ဖြစ်သလော၊ သို့မဟုတ် ရုပ်စသည်တို့မှ ကင်းလွတ်၍ "အတ္တ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော အခြားတရားက အောင်သူ ဖြစ်သလော ဟူသော အနက်ကို ရည်ရွယ်၍ "မဖြေကြားသင့်သောမေးခွန်း (avisajjanīya)" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "Kittako" ဟူသည် အတိုင်းအရှည်အားဖြင့် အဘယ်မျှ အတိုင်းအရှည် ရှိသနည်း ဟု ဆိုလိုသည်။ Atthi tathāgatoti atthi satto. Yvāyamāyasmā ‘‘evaṃnāmo evaṃgotto’’ti pañcakkhandhe upādāya paññapīyati, tassa puggalassa adhippetattā vuttaṃ ‘‘visajjanīya’’nti. Rūpaṃ tathāgatoti rūpaṃ attāti sakkāyadiṭṭhivasena pucchatīti katvā vuttaṃ ‘‘avisajjanīya’’nti. Iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo. "Atthi tathāgato (တထာဂတသည် ရှိသလော)" ဟူသည် သတ္တဝါသည် ရှိသလောဟု မေးခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဤအရှင်သည် ဤသို့သော အမည်ရှိ၏၊ ဤသို့သော အနွယ်ရှိ၏" ဟု ခန္ဓာငါးပါးကို စွဲ၍ ပညတ်အပ်သော ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို ရည်ရွယ်၍ မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် "ဖြေကြားသင့်သောမေးခွန်း (visajjanīya)" ဟု ဆိုသည်။ "Rūpaṃ tathāgato (ရုပ်သည် တထာဂတလော)" ဟူရာ၌ ရုပ်ကို အတ္တဟု သက္ကာယဒိဋ္ဌိအစွမ်းဖြင့် မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် "မဖြေကြားသင့်သောမေးခွန်း (avisajjanīya)" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤနည်းအတိုင်းပင် ခပ်သိမ်းသော ပုဒ်တို့၌ အနက်ကို နားလည်အပ်၏။ 120. Bālaṃ pīṭhasamāruḷhantiādīni sāmiatthe upayogavacanāni. Kāyena duccaritānīti kāyena duṭṭhu katāni. Olabbhantīti avalambanti avatthariyanti. Sesapadadvayaṃ tasseva vevacanaṃ. Olambanādiākārena hi tāni upaṭṭhahanti, tasmā evaṃ vuttaṃ. Mahatanti mahantānaṃ. Pathaviyaṃ olambantīti pathavitale pattharanti. Sesapadadvayaṃ tasseva vevacanaṃ. Pattharaṇākāroyeva hesa. Tatra, bhikkhave, bālassāti tasmiṃ upaṭṭhahanākāre bālassa evaṃ hoti. ၁၂၀. "Bālaṃ pīṭhasamāruḷhaṃ" အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် သာမိ (ပိုင်ဆိုင်ခြင်း) အနက်၌ ဒုတိယာဝိဘတ်နှင့် ယှဉ်တွဲလျက် ရှိသည်။ "Kāyena duccaritāni" ဟူသည် ကိုယ်ဖြင့် မကောင်းသဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော ဒုစရိုက်မှုများ ဖြစ်သည်။ "Olambanti" ဟူသည် ဆွဲဆုပ်ထားသကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ လွှမ်းမိုးကုန်၏ ဟူသော အနက်ရသည်။ ကြွင်းသော ပုဒ်နှစ်ခုစလုံးသည် ထို "olambanti" ဟူသော ပုဒ်၏ ဝေဝုစ် (အဓိပ္ပာယ်တူပုဒ်) များသာ ဖြစ်သည်။ အကြောင်းမူကား ထိုကမ္မနိမိတ်နှင့် ဂတိနိမိတ်တို့သည် တွဲလဲဆွဲခြင်း စသော အခြင်းအရာဖြင့် ထင်ရှားလာကြသောကြောင့် ဤသို့ မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ "Mahatāṃ" ဟူသည် ကြီးမားသော တရားတို့ ဖြစ်သည်။ "Pathaviyaṃ olambanti" ဟူသည် မြေအပြင်၌ ပြန့်နှံ့ကုန်၏ ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသော ပုဒ်နှစ်ခုသည် ထိုပုဒ်၏ ဝေဝုစ်သာ ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ ပြန့်နှံ့သော အခြင်းအရာမျှသာ ဖြစ်သည်။ "Tatra bhikkhave bālassa" ဟူသည် ရဟန်းတို့၊ ထိုသို့ (ကမ္မနိမိတ် ဂတိနိမိတ်) ထင်ရှားလာသော အခါ၌ လူမိုက်အား ဤသို့သော စိတ်မချမ်းသာမှု ဖြစ်ပေါ်လာ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ Lābhā [Pg.261] vo, bhikkhaveti bhikkhave, ye ime tumhehi paṭiladdhā manussattasaddhāpaṭilābhādayo, lābhā vo tumhākaṃ lābhā eva. Suladdhanti yampidaṃ pabbajitvā catupārisuddhisīlādisampādanaṃ laddhaṃ, tampi suladdhaṃ. Khaṇo vo paṭiladdhoti aṭṭhaakkhaṇavajjito navamoyaṃ khaṇo paṭiladdho maggabrahmacariyavāsāya. ‘‘Diṭṭhā mayā’’tiādinā ekadesanidassanena aṭṭha akkhaṇe vibhāveti. ချစ်သားရဟန်းတို့၊ သင်တို့သည် လူ့အဖြစ်ကို ရရှိခြင်း၊ သဒ္ဓါတရားနှင့် ပြည့်စုံခြင်း အစရှိသည်တို့ကို ရရှိထားကြသဖြင့် သင်တို့အတွက် အရတော်လေစွ၊ စင်စစ် အရတော်လှပေစွ။ 'ကောင်းစွာ ရရှိအပ်၏' ဆိုသည်မှာ ရဟန်းပြုပြီးနောက် ပါရိသုဒ္ဓိသီလ လေးပါး စသည်တို့နှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို ရရှိခြင်းသည်လည်း ကောင်းစွာ ရရှိခြင်း ဖြစ်ပေသည်။ 'အခွင့်ကောင်းကို ရရှိအပ်၏' ဆိုသည်မှာ မဂ်တည်းဟူသော မြတ်သော အကျင့်ကို ကျင့်ကြံ နေထိုင်ရန်အတွက် အက္ခဏ (အခွင့်မသာသော ခေတ်ကာလ) ရှစ်ပါးမှ ကင်းလွတ်သော ကိုးခုမြောက် ဖြစ်သော ဤဗုဒ္ဓုပ္ပါဒခဏ (ဘုရားပွင့်သော အခွင့်ကောင်း) ကို ရရှိခြင်း ဖြစ်ပေသည်။ 'ငါသည် မြင်အပ်ပြီ' စသည်ဖြင့် တစ်စိတ်တစ်ဒေသကို ပြသခြင်းအားဖြင့် အက္ခဏ ရှစ်ပါးတို့ကို ထင်ရှားစွာ ပြတော်မူသည်။ 121. Yahiṃ yahinti yaṃ yaṃ duggatiṃ yo gacchati. So naṃ adhammoti yo adhammo tena carito, so naṃ adhammacāriṃ puggalaṃ. Hanātīti bādhati. ၁၂၁. ‘အကြင်အရပ်၌’ ဟူသည်မှာ အကြင်အကြင်သော ဒုဂ္ဂတိဘဝသို့ အကြင်သူသည် သွားရ၏။ ‘ထိုမတရားမှုသည် ထိုသူကို’ ဟူသည်မှာ ထိုသူ ကျင့်သုံးအပ်သော မတရားမှု (အဓမ္မ) သည် မတရားမှုကို ကျင့်သော ထိုသူကို ‘သတ်ဖြတ်တတ်၏’ ဟူသည်မှာ နှိပ်စက်တတ်၏။ Appesakkhatāti appānubhāvatā. Dubbaṇṇatāti virūpatā bībhacchatā. Duppaññatāti nippaññatā ahetukapaṭisandhivasena eḷamūgatā. ‘အာနုဘော်နည်းပါးသည်၏ အဖြစ်’ ဟူသည်မှာ နည်းပါးသော တန်ခိုးအရှိန်အဝါ ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘ရုပ်ဆိုးခြင်း’ ဟူသည်မှာ ဖောက်ပြန်သော အဆင်းရှိခြင်း၊ မတင့်တယ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘ပညာနည်းပါးခြင်း’ ဟူသည်မှာ ပညာမရှိခြင်း၊ အဟိတ်ပဋိသန္ဓေ၏ အစွမ်းအားဖြင့် သွားရည်ယိုခြင်း သို့မဟုတ် အ,အခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 122. Vācānurakkhīti catunnaṃ vacīduccaritānaṃ parivajjanena vācānurakkhī. Abhijjhādīnaṃ anuppādanena manasā suṭṭhu saṃvuto. Pāṇātipātādayo pajahanto kāyena ca akusalaṃ na kayirā, ete tayo kammapathe visodhaye. Evaṃ visodhento hi sīlakkhandhādīnaṃ esakehi buddhādīhi isīhi paveditaṃ ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ ārādheyyāti. Dukkaṭanti kāyena vācāya manasā ca dukkaṭaṃ sāvajjaṃ dukkhudrayaṃ duggatisaṃvattaniyaṃ kammaṃ yassa natthi. Saṃvutaṃ tīhi ṭhānehīti etehi tīhi kāraṇehi kāyaduccaritādīnaṃ pavesanivāraṇato pihitaṃ, taṃ ahaṃ ‘‘brāhmaṇa’’nti vadāmīti. ၁၂၂. ‘နှုတ်ကို စောင့်ရှောက်သူ’ ဟူသည်မှာ ဝစီဒုစရိုက် လေးပါးတို့ကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်းဖြင့် စကားကို စောင့်ရှောက်သူ ဖြစ်ရာ၏။ အဘိဇ္ဈာ (သူ့ပစ္စည်းကို လိုချင်ခြင်း) စသည်တို့ကို မဖြစ်စေခြင်းဖြင့် စိတ်ဖြင့် ကောင်းစွာ စောင့်စည်းရာ၏။ သူ့အသက် သတ်ခြင်း စသည်တို့ကို ပယ်စွန့်၍ ကိုယ်ဖြင့်လည်း မကောင်းမှုကို မပြုရာ၊ ဤကမ္မပထ သုံးပါးတို့ကို သုတ်သင်အပ်၏။ ဤသို့ သုတ်သင်သောသူသည် သီလက္ခန္ဓာ စသည်တို့ကို ရှာဖွေတော်မူကြကုန်သော ဘုရားရှင် စသည်တို့ ဟောကြားတော်မူအပ်သော မြတ်သော အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော မဂ်ကို ပြီးမြောက်စေရာ၏။ ‘မကောင်းသဖြင့် ပြုအပ်သော အမှု’ ဟူသည်မှာ ကိုယ်၊ နှုတ်၊ စိတ်တို့ဖြင့် မကောင်းသဖြင့် ပြုအပ်သော၊ အပြစ်နှင့်တကွ ဖြစ်သော၊ ဆင်းရဲသော အကျိုးရှိသော၊ ဒုဂ္ဂတိသို့ ရောက်စေတတ်သော ကံသည် အကြင်သူအား မရှိ။ ‘သုံးပါးသော ဌာနတို့၌ စောင့်စည်းအပ်၏’ ဟူသည်မှာ ဤအကြောင်းသုံးပါးတို့ဖြင့် ကာယဒုစရိုက် စသည်တို့ ဝင်ရောက်ခြင်းကို တားမြစ်သောအားဖြင့် ပိတ်ဆို့အပ်၏။ ထိုသူကို ငါသည် 'ဗြာဟ္မဏ' ဟု ခေါ်ဆို၏ ဟူသည်မှာ အနက်အဓိပ္ပာယ်တည်း။ Accantadussīlyanti ekantadussīlabhāvo. Gihī vāpi jātito paṭṭhāya dasa akusalakammapathe karonto, pabbajito vāpi upasampannadivasato paṭṭhāya garukāpattiṃ āpajjamāno accantadussīlo nāma. Idha pana yo dvīsu tīsu attabhāvesu dussīlo, tassa gatiyā āgataṃ dussīlabhāvaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Dussīlabhāvoti cettha dussīlassa cha dvārāni nissāya uppannā taṇhā veditabbā. Māluvā sālamivotthatanti yassa puggalassa taṃ taṇhāsaṅkhātaṃ dussīlyaṃ. Yathā nāma māluvā sālaṃ otthataṃ deve vassante pattehi udakaṃ paṭicchitvā saṃbhañjanavasena sabbatthakameva pariyonandhati, evaṃ attabhāvaṃ otthataṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ [Pg.262] so māluvāya saṃbhañjitvā bhūmiyaṃ pātiyamāno rukkho viya tāya dussīlyasaṅkhātāya taṇhāya saṃbhañjitvā apāyesu pātiyamāno, yathā naṃ anatthakāmo diso icchati, tathā attānaṃ karoti nāmāti attho. ‘အလွန်အကျွံ သီလမရှိခြင်း’ ဟူသည်မှာ စင်စစ် သီလကင်းမဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ မွေးဖွားသည်မှစ၍ ဒသမ အကုသလကမ္မပထတို့ကို ပြုကျင့်သော လူဝတ်ကြောင် ဖြစ်စေ၊ ရဟန်းခံသည့်နေ့မှစ၍ ဂရုကအာပတ် သို့ ရောက်သော ရဟန်းဖြစ်စေ ‘အလွန်အကျွံ သီလမရှိသောသူ’ မည်၏။ ဤနေရာ၌မူကား အကြင်သူသည် နှစ်ခု သုံးခုသော ဘဝတို့၌ သီလမရှိသည်ဖြစ်၍၊ ထိုသူ၏ ဂတိ (လားရာဂတိ) အားဖြင့် ရရှိအပ်သော သီလမရှိခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ ဤစကားကို မိန့်တော်မူသည်။ ဤနေရာ၌ သီလမရှိခြင်း ဟူသည်မှာ သီလကင်းမဲ့သောသူ၏ ဒွါရခြောက်ပါးကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော တဏှာကို သိအပ်၏။ 'မာလောနွယ်သည် အင်ကြင်းပင်ကို လွှမ်းခြုံထားသကဲ့သို့' ဟူသော စကား၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်အား တဏှာဟု ဆိုအပ်သော ထိုသီလမရှိခြင်းသည် ဥပမာအားဖြင့် မာလောနွယ်သည် အောက်သို့ ကိုင်းညွတ်နေသော အင်ကြင်းပင်ကို မိုးရွာသွန်းသောအခါ အရွက်တို့ဖြင့် ရေကိုခံယူလျက် ချိုးဖျက်ခြင်းအားဖြင့် အလုံးစုံသော အင်ကြင်းပင်ကိုသာလျှင် ရစ်ပတ်လွှမ်းခြုံထားသကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် အောက်အပါယ်ဘုံသို့ ညွတ်ကျသော မိမိ၏ကိုယ်ခန္ဓာကို ရစ်ပတ်လွှမ်းခြုံကာ တည်နေ၏။ မာလောနွယ်ကြောင့် ချိုးဖျက်ခံရ၍ မြေ၌ လဲကျရသော သစ်ပင်ကဲ့သို့ပင်၊ သီလကင်းမဲ့ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ထိုတဏှာကြောင့် ချိုးဖျက်ခံရ၍ အပါယ်တို့၌ ကျရောက်ရသော ထိုသူသည် မိမိကိုယ်ကို အကျိုးမဲ့ကို အလိုရှိသော ရန်သူက ပြုလုပ်လိုသကဲ့သို့ ပြုလုပ်သည် မည်၏။ ‘‘Attanā hi kata’’nti gāthāya ayaṃ saṅkhepattho – yathā pāsāṇamayaṃ pāsāṇasambhavaṃ vajiraṃ tameva asmamayaṃ maṇiṃ attano uṭṭhānaṭṭhānasaṅkhātaṃ pāsāṇamaṇiṃ khāyitvā chiddāchiddaṃ khaṇḍākhaṇḍaṃ katvā aparibhogaṃ karoti, evamevaṃ attanā kataṃ attani jātaṃ attasambhavaṃ pāpaṃ dummedhaṃ nippaññaṃ puggalaṃ catūsu apāyesu abhimatthati kantati viddhaṃsetīti. ‘မိမိကိုယ်တိုင် ပြုအပ်သော’ ဟူသော ဂါထာ၌ အကျဉ်းချုပ် အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ— ကျောက်ဖြင့် ပြီးသော၊ ကျောက်လျှင် ဖြစ်ရာရှိသော ဝဇိရိန် (စိန်) သည် မိမိ၏ ဖြစ်ရာဖြစ်သော ထိုကျောက်မျက်ရတနာတည်းဟူသော ကျောက်တုံးကို ပြန်လည် ကိုက်စားဖျက်ဆီးပြီး အပေါက်ပေါက် အပိုင်းပိုင်းဖြစ်အောင် ပြုလုပ်၍ မသုံးဆောင်နိုင်အောင် ပြုသကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် မိမိကိုယ်တိုင် ပြုအပ်သော၊ မိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ မိမိကြောင့် ဖြစ်သော မကောင်းမှုအကုသိုလ်သည် ပညာမရှိသောသူကို အပါယ်လေးပါးတို့၌ ညှဉ်းဆဲနှိပ်စက်တတ်၏၊ ဖြတ်တောက်တတ်၏၊ ဖျက်ဆီးတတ်၏။ Niseviyāti katvā. Garahāti gārayhā. Bālamatīti mandabuddhino. Khayā ca kammassāti kammakkhayakarañāṇena kammassa khepanato. Vimuttacetasoti samucchedavimuttiyā paṭippassaddhivimuttiyā ca vimuttacitto. Nibbanti te jotirivindhanakkhayāti yathā nāma anupādāno jātavedo nibbāyati, evamevaṃ abhisaṅkhārassa viññāṇassa anavasesakkhayā nibbāyati. ‘မှီဝဲခြင်းဖြင့်’ ဟူသည်မှာ ပြုလုပ်၍ ဖြစ်သည်။ ‘ကဲ့ရဲ့ခြင်း’ ဟူသည်မှာ ကဲ့ရဲ့ထိုက်ကုန်သည်။ ‘လူမိုက်တို့၏ အယူဝါဒ’ ဟူသည်မှာ ပညာနည်းပါးသူတို့ ဖြစ်သည်။ ‘ကံကုန်ခြင်းကြောင့်’ ဟူသည်မှာ ကံ၏ကုန်ခြင်းကို ပြုတတ်သော မဂ်ဉာဏ်ဖြင့် ကံကို ကုန်စေခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ‘လွတ်မြောက်သော စိတ်ရှိသူ’ ဟူသည်မှာ သမုစ္ဆေဒဝိမုတ္တိနှင့် ပဋိပဿဒ္ဓိဝိမုတ္တိတို့ဖြင့် လွတ်မြောက်သော စိတ်ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘မီးစာကုန်၍ မီးငြိမ်းသကဲ့သို့ ထိုသူတို့သည် ငြိမ်းကြကုန်၏’ ဟူသော စကား၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် စွဲလမ်းရာ မီးစာမရှိသော မီးသည် ငြိမ်းအေးသွားသကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် အဘိသင်္ခါရဝိညာဉ်၏ အကြွင်းမဲ့ ကုန်ခြင်းကြောင့် ငြိမ်းအေးသွားပေသည်။ 123. ‘‘Yathāpi bhamaro’’ti gāthāyaṃ bhamaroti yā kāci madhukarajāti. Pupphanti pupphārāme caranto pupphañca tassa vaṇṇañca gandhañca aheṭhayaṃ aheṭhayanto avināsento caratīti attho. Evaṃ caritvā ca paleti rasamādāyāti yāvadatthaṃ rasaṃ pivitvā aparampi madhukaraṇatthāya rasaṃ gahetvā ḍeti. So ekaṃ vanagahanaṃ ajjhogāhetvā rukkhasusirādīsu taṃ rajamissakaṃ rasaṃ ṭhapetvā anupubbena madhurarasaṃ madhuṃ karoti, na tassa pupphārāme caritapaccayā pupphaṃ vā tassa vaṇṇo vā gandho vā vinassati, atha kho pupphaṃ pākatikameva hoti. Evaṃ gāme munī careti evaṃ sekkho asekkho vā anagāriyamuni kulapaṭipāṭiyā gāme bhikkhaṃ gaṇhanto careyyāti attho. Na hi tassa gāme caraṇapaccayā saddhāhāni vā bhogahāni vā hoti, saddhāpi bhogāpi pākatikāva honti. Evaṃ caritvā ca pana gāmato nikkhamitvā bahigāme udakaphāsukaṭṭhāne saṅghāṭiṃ paññapetvā nisinno akkhabhañjana- (mi. pa. 6.1.2) vaṇalepanaputtamaṃsūpamavasena (mi. pa. 6.1.2; saṃ. ni. 2.63) paccavekkhanto [Pg.263] piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā tathārūpaṃ vanasaṇḍaṃ anupavisitvā ajjhattikakammaṭṭhānaṃ sammasanto maggaphalāni hatthagatāneva karoti. Asekkhamuni pana diṭṭhadhammasukhavihāramanuyuñjati. Ayamassa bhamarena madhukarena sarikkhatā. Khīṇāsavo panettha adhippetoti. ၁၂၃. ‘ပျားကဲ့သို့’ ဟူသော ဂါထာ၌ ‘ပျား’ ဟူသည်မှာ အမှတ်မရှိသော ပျားအမျိုးမျိုး ဖြစ်သည်။ ‘ပန်းပွင့်တို့၌’ ဟူသည်မှာ ပန်းဥယျာဉ်၌ လှည့်လည်ကျက်စားသော်လည်း ပန်းပွင့်ကို၎င်း၊ ထိုပန်းပွင့်၏ အဆင်းနှင့် အနံ့ကို၎င်း မပျက်စီးစေဘဲ ကျက်စားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသို့ ကျက်စား၍ ‘ပန်းရည်ကို ယူလျက် ပြန်သွား၏’ ဟူသည်မှာ အလိုရှိသမျှ ပန်းရည်ကို သောက်ပြီးနောက် ပျားအုံဆောက်ရန်အတွက် ပန်းရည်ကို ယူဆောင်၍ ပျံသွား၏။ ထိုပျားသည် တောအုပ်တစ်ခုသို့ သက်ဆင်းကာ သစ်ခေါင်း စသည်တို့၌ ပန်းဝတ်မှုန်နှင့်ရောသော ထိုပန်းရည်ကို ထားပြီးနောက် အစဉ်သဖြင့် ချိုမြိန်သော ပျားရည်ကို ပြုလုပ်၏။ ထိုပျား၏ ပန်းဥယျာဉ်၌ ကျက်စားမှုကြောင့် ပန်းပွင့်သော်လည်းကောင်း၊ ထိုပန်း၏ အဆင်းနှင့် အနံ့သော်လည်းကောင်း မပျက်စီးဘဲ ပကတိအတိုင်းသာ ရှိနေပေသည်။ ‘ဤသို့လျှင် ရဟန်းသည် ရွာ၌ ကျက်စားရာ၏’ ဟူသည်မှာ ထိုနည်းတူစွာ သေက္ခ သို့မဟုတ် အသေက္ခဖြစ်သော အိမ်ရာမထောင်သော ရဟန်းသည် အိမ်စဉ်အတိုင်း ရွာ၌ ဆွမ်းခံလျက် ကျက်စားရာ၏။ ထိုရဟန်း၏ ရွာ၌ ဆွမ်းခံကျက်စားခြင်းကြောင့် ဒါယကာတို့၏ သဒ္ဓါတရား ဆုတ်ယုတ်ခြင်း၎င်း၊ စည်းစိမ်ဥစ္စာ ဆုတ်ယုတ်ခြင်း၎င်း မဖြစ်ဘဲ သဒ္ဓါတရားနှင့် စည်းစိမ်တို့သည် ပကတိအတိုင်းသာ တည်ရှိကုန်၏။ ဤသို့ ကျက်စားပြီးနောက် ရွာမှ ထွက်ခွာခဲ့၍ ရွာပြင်ပ ရေချမ်းသာရာအရပ်၌ ဒုကုဋ်သင်္ကန်းကို ခင်း၍ ထိုင်လျက်၊ လှည်းသံဘီးကို ဆီထိုးခြင်း၊ အနာကို ဆေးလိမ်းခြင်း၊ မိမိသား၏ အသားကို စားခြင်းဟူသော ဥပမာတို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် ဆင်ခြင်လျက် ဆွမ်းကို သုံးဆောင်ပြီးလျှင် ထိုသို့သော တောအုပ်သို့ ဝင်ရောက်ကာ အဇ္ဈတ္တသန္တာန်၌ ဖြစ်သော ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ဆင်ခြင်သုံးသပ်လျက် မဂ်ဖိုလ်တို့ကို လက်ဝယ်ပိုင်ပိုင် ရရှိအောင် ပြုလုပ်၏။ အသေက္ခရဟန်း (ရဟန္တာ) မူကား မျက်မှောက်ဘဝ ချမ်းသာစွာ နေခြင်း (ဖလသမာပတ်) ကို အားထုတ်၏။ ဤသည်မှာ ထိုရဟန်း၏ ပျားနှင့် တူညီသော အချက် ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌မူကား ရဟန္တာ (ခီဏာသဝ) ကို ရည်ညွှန်းသည်ဟု သိအပ်၏။ Pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharatīti yo naṃ pāti rakkhati, taṃ mokkheti moceti āpāyikādīhi dukkhehīti pātimokkho. So eva kāyikavācasikassa vītikkamassa saṃvaraṇato pidahanato saṃvaro. Tena pātimokkhasaṃvarena saṃvuto samannāgato hutvā sabbiriyāpathesu carati. Ācāragocarasampannoti ācārena ca gocarena ca sampanno. Aṇumattesūti appamattakesu. Vajjesūti akusaladhammesu. Bhayadassāvīti bhayaṃ dassī. Samādāya sikkhati sikkhāpadesūti sikkhāpadesu yaṃ kiñci sikkhitabbaṃ, taṃ sabbaṃ sammā ādiyitvā sikkhati. ‘ပါတိမောက္ခသံဝရသီလနှင့် ပြည့်စုံလျက် နေ၏’ ဟူသော ပါဌ်၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုသီလကို စောင့်ရှောက်၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို အပါယ်ဆင်းရဲ စသည်တို့မှ လွတ်မြောက်စေတတ်သောကြောင့် ‘ပါတိမောက္خ’ မည်၏။ ထိုပါတိမောက္ခသည်ပင်လျှင် ကိုယ်နှုတ်၌ ဖြစ်သော လွန်ကျူးခြင်းမှ စောင့်စည်းတတ်သောကြောင့်၊ ပိတ်ဆို့တတ်သောကြောင့် ‘သံဝရ’ မည်၏။ ထိုပါတိမောက္ခသံဝရသီလနှင့် ပြည့်စုံသည်ဖြစ်၍ အလုံးစုံသော ဣရိယာပုဒ်တို့၌ ကျင့်ကြံနေထိုင်၏။ ‘အကျင့် သီလ၊ ကျက်စားရာ ဂေါစရနှင့် ပြည့်စုံသူ’ ဟူသည်မှာ အာစာရ (ကောင်းသောအကျင့်) နှင့် ဂေါစရ (ဆွမ်းခံရာအရပ်) တို့နှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘အနည်းငယ်မျှသော’ ဟူသည်မှာ အလွန်နည်းပါးသော အကုသိုလ်တရားတည်းဟူသော ‘အပြစ်တို့၌’ ‘ဘေးဟု ရှုလေ့ရှိသူ’ ဟူသည်မှာ ဘေးဟု ရှုလေ့ရှိသည်ဖြစ်၍။ ‘ဆောက်တည်၍ သိက္ခာပုဒ်တို့၌ ကျင့်၏’ ဟူသည်မှာ သိက္ခာပုဒ်တို့၌ ကျင့်ကြံအပ်သော သိက္ခာပုဒ်မှန်သမျှ အားလုံးကို ကောင်းစွာ ဆောက်တည်၍ ကျင့်ခြင်း ဖြစ်ပေသည်။ Kāyakammavacīkammena samannāgato, kusalena parisuddhājīvoti ettha ācāragocaraggahaṇeneva kusale kāyakamme vacīkamme ca gahitepi yasmā idaṃ ājīvapārisuddhisīlaṃ na ākāsādīsu uppajjati, kāyavacīdvāresu eva pana uppajjati, tasmā tassa uppattidvāradassanatthaṃ ‘‘kāyavacīkammena samannāgato, kusalenā’’ti vuttaṃ. Yasmā pana tena samannāgato, tasmā parisuddhājīvo, ājīvapārisuddhipi sīlamevāti dassanatthaṃ etaṃ vuttaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘katame ca thapati kusalā sīlā? Kusalaṃ kāyakammaṃ kusalaṃ vacīkammaṃ, parisuddhaṃ ājīvampi kho ahaṃ thapati sīlasmiṃ vadāmī’’ti (ma. ni. 2.265). Āraddhavīriyoti yassa kāyikaṃ cetasikañca vīriyaṃ āraddhaṃ hoti, so ‘‘āraddhavīriyo’’ti vuccati. Tattha yo gaṇasaṅgaṇikaṃ vinodetvā catūsu iriyāpathesu aṭṭhaārambhavatthuvasena ekako hoti, tassa kāyikaṃ vīriyaṃ āraddhaṃ nāma hoti. Yo cittasaṅgaṇikaṃ vinodetvā aṭṭhasamāpattivasena ekako hoti, gamanādīsu uppannakilesaṃ uppannaṭṭhāneyeva niggaṇhitvā jhānaṃ nibbatteti, tassa cetasikaṃ vīriyaṃ āraddhaṃ nāma hoti. Evaṃ āraddhavīriyo. Thāmavāti ṭhitimā. Daḷhaparakkamoti thiraparakkamo. Anikkhittadhuro…pe… sacchikiriyāyāti saṃkilesadhammānaṃ pahānatthaṃ vodānadhammānaṃ sampādanatthaṃ[Pg.264], paccakkhakaraṇatthañca dhuraṃ anikkhipitvā vīriyaṃ ussukkāpento viharati. Paññavāti pañcannaṃ khandhānaṃ udayabbayapariggāhikāya paññāya samannāgato. Tenāha ‘‘udayatthagāminiyā’’ti. ဤပါဠိ၌ - အာစာရဂေါစရသဒ္ဒါကို ယူခြင်းဖြင့်သာလျှင် အပြစ်မရှိသော ကာယကံနှင့် ဝစီကံတို့ကို ယူသော်လည်း၊ ဤအာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိသီလသည် ကောင်းကင်စသည်တို့၌ မဖြစ်ပေါ်ဘဲ ကာယဒွါရ၊ ဝစီဒွါရတို့၌သာ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် ထိုအာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိသီလ ဖြစ်ပေါ်ရာဒွါရကို ပြသရန် “kāyavacīkammena samannāgato, kusalena” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုသို့ အပြစ်မရှိသော ကာယကံ၊ ဝစီကံနှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် စင်ကြယ်သော အသက်မွေးခြင်းရှိ၏။ အာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိသည်လည်း သီလသာလျှင် ဖြစ်သည်ဟု ပြသရန် ဤသို့ မိန့်တော်မူသည်။ အမှန်စင်စစ် “လက်သမားဆရာ၊ အပြစ်မရှိသော သီလတို့သည် အဘယ်နည်း၊ အပြစ်မရှိသော ကာယကံ၊ အပြစ်မရှိသော ဝစီကံနှင့် စင်ကြယ်သော အာဇီဝကိုလည်း သီလအပေါင်း၌ သီလတစ်ပါးဟူ၍ ငါဘုရား ဟောတော်မူ၏” ဟု ဤစကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “āraddhavīriyo” ဟူသော ပုဒ်၌ - အကြင်ရဟန်းသည် ကိုယ်၌ဖြစ်သော ဝီရိယနှင့် စိတ်၌ဖြစ်သော ဝီရိယကို အားထုတ်အပ်၏၊ ထိုရဟန်းကို “အားထုတ်အပ်သော ဝီရိယရှိသူ (āraddhavīriyo)” ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုနှစ်ပါးသော ဝီရိယတို့တွင် အကြင်ရဟန်းသည် အပေါင်းအဖော်၌ မွေ့လျော်ခြင်းကို ဖျောက်ဖျက်၍ ဣရိယာပုထ်လေးပါးတို့၌ အားထုတ်ခြင်း၏အကြောင်း (အာရမ္ဘဝတ္ထု) ရှစ်ပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်ဦးတည်း နေ၏၊ ထိုရဟန်းအား “ကိုယ်၌ဖြစ်သော ဝီရိယကို အားထုတ်အပ်သည်” မည်၏။ အကြင်ရဟန်းသည် စိတ်အပေါင်းနှင့် မွေ့လျော်ခြင်းကို ဖျောက်ဖျက်၍ သမာပတ်ရှစ်ပါး၏အစွမ်းဖြင့် တစ်ဦးတည်းဖြစ်ကာ သွားလာခြင်းစသည်တို့၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကိလေသာကို ဖြစ်ပေါ်ရာအရပ်၌ပင် နှိပ်ကွပ်၍ ဈာန်ကို ဖြစ်ပေါ်စေ၏၊ ထိုရဟန်းအား “စိတ်၌ဖြစ်သော ဝီရိယကို အားထုတ်အပ်သည်” မည်၏။ ဤသို့လျှင် အားထုတ်အပ်သော ဝီရိယရှိသူ ဖြစ်၏။ “thāmavā” ဟူသည်မှာ လုံ့လဝီရိယနှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်၏။ “daḷhaparakkamo” ဟူသည်မှာ မြဲမြံခိုင်ခံ့သော လုံ့လရှိသူ ဖြစ်၏။ “anikkhattadhuro... sacchikiriyāya” ဟူသည်မှာ ညစ်ညူးကြောင်းဖြစ်သော တရားတို့ကို ပယ်ခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ဖြူစင်ကြောင်းဖြစ်သော တရားတို့ကို ပြည့်စုံစေခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ မျက်မှောက်ပြုခြင်းငှာလည်းကောင်း ဝန်မချဘဲ ဝီရိယကို အားထုတ်လျက် နေထိုင်၏။ “paññavā” ဟူသည်မှာ ခန္ဓာငါးပါးတို့၏ အဖြစ်အပျက်ကို သိမ်းဆည်းတတ်သော ပညာနှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် “udayatthagāminiyā” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ Natthi puttasamaṃ pemanti mātāpitaro virūpepi attano puttake suvaṇṇabimbakaṃ viya maññanti mālāguḷe viya sīsādīsu katvā pariharamānā. Tehi uhaditāpi omuttitāpi gandhavilepanaṃ paṭicchantā viya somanassaṃ āpajjanti. Tenāha – ‘‘natthi puttasamaṃ pema’’nti. Puttapemena samaṃ pemaṃ nāma natthīti vuttaṃ hoti. Gosamitanti gohi samaṃ godhanasadisaṃ aññaṃ dhanaṃ nāma natthi. Sūriyasamā ābhāti sūriyābhāya samā aññā ābhā nāma natthi. Samuddaparamāti ye keci aññe sarā nāma, sabbe te samuddaparamā. Samuddo tesaṃ uttamo, samuddasadisaṃ aññaṃ udakaṃ nidānaṃ nāma natthi bhagavāti vadati. “natthi puttasamaṃ pemaṃ” ဟူသော ပါဌ်၌ အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ မိဘတို့သည် မိမိတို့၏ သားသမီးတို့သည် အဆင်းမလှသော်လည်း ပန်းဆုပ်ကဲ့သို့ ဦးခေါင်းစသည်တို့၌ တင်၍ ရွက်ဆောင်လျက် ရွှေရုပ်တုကဲ့သို့ အောက်မေ့ကြကုန်၏။ ထိုသားသမီးတို့သည် ကျင်ကြီးကျင်ငယ် စွန့်ကြသော်လည်း နံ့သာပျောင်းကို ခံယူသကဲ့သို့ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “natthi puttasamaṃ pemaṃ” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ သား၌ ချစ်ခြင်းနှင့် တူသော ချစ်ခြင်းမည်သည် မရှိဟု ဆိုလိုသည်။ “gosamitaṃ” ဟူသည်မှာ နွားတို့နှင့်တူသော၊ နွားတည်းဟူသော ဥစ္စာနှင့်တူသော အခြားသော ဥစ္စာမည်သည် မရှိ။ “sūriyasamā ābhā” ဟူသည်မှာ နေရောင်နှင့်တူသော အခြားသော အရောင်မည်သည် မရှိ။ “samuddaparamā” ၌ အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရား၊ အလုံးစုံသော အခြားသော မြစ်တို့သည် သမုဒ္ဒရာလျှင် အမြတ်ရှိကုန်၏၊ သမုဒ္ဒရာသည် ထိုမြစ်တို့ထက် မြတ်၏၊ သမုဒ္ဒရာနှင့်တူသော အခြားသော ရေ၏ တည်ရာအရပ်မည်သည် မရှိဟု လျှောက်၏။ Yasmā pana attapemena samaṃ pemaṃ natthi. Mātāpitaro hi chaḍḍetvāpi puttadhītaro aposetvā attānameva posenti. Dhaññena ca samaṃ dhanaṃ nāma natthi. Tathārūpe hi kāle hiraññasuvaṇṇādīnipi gomahiṃsādīnipi dhaññaggahaṇatthaṃ dhaññasāmikānameva santikaṃ gahetvā gacchanti. Paññāya ca samā ābhā nāma natthi. Sūriyādayo hi ekadesaṃyeva obhāsenti, paccuppannameva ca tamaṃ vinodenti, paññā pana dasasahassimpi lokadhātuṃ ekapajjotaṃ kātuṃ sakkoti, atītaṃsādipaṭicchādakañca tamaṃ vidhamati. Meghavuṭṭhiyā ca samo saro nāma natthi. Nadī vā hi hotu taḷākādīni vā, vuṭṭhisamo saro nāma natthi. Meghavuṭṭhiyā hi pacchinnāya mahāsamudde aṅgulipabbatemanamattampi udakaṃ na hoti, vuṭṭhiyā pana pavattamānāya yāva ābhassarabhavanāpi ekodakaṃ hoti. Tasmā bhagavā devatāvacanaṃ paṭikkhipanavasena paṭigāthaṃ vadanto ‘‘natthi attasamaṃ pema’’ntiādimāha. မိမိကိုယ်ကို ချစ်ခြင်းနှင့်တူသော ချစ်ခြင်းမည်သည် မရှိပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မိဘတို့သည် သားသမီးတို့ကို စွန့်ပစ်၍လည်းကောင်း၊ မွေးမြူခြင်း မပြုဘဲလည်းကောင်း မိမိကိုယ်ကိုသာလျှင် မွေးမြူကြသောကြောင့် ဖြစ်၏။ စပါးနှင့်တူသော ဥစ္စာမည်သည် မရှိပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုသို့သော အခါ၌ ရွှေငွေစသည်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ နွားကျွဲစသည်တို့ကိုလည်းကောင်း စပါးရရှိရန်အတွက် စပါးရှင်တို့၏ အထံသို့ ယူဆောင်၍ သွားကြသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ပညာနှင့်တူသော အရောင်အလင်းမည်သည် မရှိပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် နေ၊ လ စသည်တို့သည် တစ်စိတ်တစ်ဒေသသော အရပ်ကိုသာ ထွန်းလင်းစေနိုင်ကြပြီး ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်သော အမိုက်မှောင်ကိုသာ ဖျောက်ကွယ်နိုင်ကြကုန်၏။ ပညာသည်ကား တစ်သောင်းသော လောကဓာတ်ကို တစ်ပြိုင်နက် တောက်ပခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏၊ အတိတ်အစရှိသော ကာလတို့ကို ဖုံးလွှမ်းတတ်သော အဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော အမိုက်မှောင်ကိုလည်း ဖျောက်ကွယ်နိုင်၏။ မိုးရွာခြင်းနှင့်တူသော မြစ်မည်သည် မရှိပေ။ မြစ်သည်ဖြစ်စေ၊ ကန်အိုင်စသည်တို့ဖြစ်စေ၊ မိုးရွာခြင်းနှင့်တူသော ရေအစုအဝေးမည်သည် မရှိပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မိုးရွာခြင်း ပြတ်စဲသွားပါက မဟာသမုဒ္ဒရာ၌ လက်တစ်ဆစ် စွတ်ရုံမျှသော ရေပင် မရှိနိုင်တော့ပေ။ မိုးရွာသောအခါ၌မူကား အာဘဿရဗြဟ္မာဘုံတိုင်အောင် ရေတစ်ပြင်တည်း ဖြစ်နိုင်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် နတ်သား၏ စကားကို ပယ်ဖျက်သည့်အနေဖြင့် တုံ့ပြန်ဂါထာကို မိန့်တော်မူလိုသဖြင့် “natthi attasamaṃ pemaṃ” အစရှိသည်ကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ 124. Kiṃsūdha bhītāti kiṃ nu bhītā. Maggo canekāyatano pavuttoti aṭṭhatiṃsārammaṇavasena anekehi kāraṇehi maggo kathito, evaṃ sante kissa bhītā hutvā ayaṃ janatā dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo aggahesīti vadati. Bhūripaññāti bahupañña ussannapañña. Paralokaṃ na bhāyeti imasmā lokā paralokaṃ gacchanto na bhāyeyya. ၁၂၄. “kiṃsūdha bhītā” ဟူသည်မှာ “အဘယ်ကြောင့် ကြောက်ရွံ့ကြသနည်း” ဟု ဆိုလိုသည်။ “maggo ca’nekāyatano pavutto” ဟူသည်မှာ သုံးဆယ့်ရှစ်ပါးသော ကမ္မဋ္ဌာန်းအာရုံတို့၏ အစွမ်းဖြင့် များစွာသော အကြောင်းတို့ဖြင့် မဂ်လမ်းစဉ်ကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ ဤသို့ ဖြစ်ပါလျက် အဘယ်ကြောင့် ကြောက်ရွံ့ကြသဖြင့် ဤလူအပေါင်းသည် ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော မိစ္ဆာအယူတို့ကို ဖက်တွယ်ယူကြသနည်းဟု မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ “bhūripaññā” ဟူသည်မှာ များသောပညာ၊ ပြန့်ပြောသော ပညာရှိသောသူ ဖြစ်၏။ “paralokaṃ na bhāye” ဟူသည်မှာ ဤလောကမှ တမလွန်လောကသို့ သွားသောအခါ မကြောက်ရွံ့ရာ။ Paṇidhāyāti [Pg.265] ṭhapetvā. Gharamāvasantoti anāthapiṇḍikādayo viya bahvannapāne ghare vasanto. Saṃvibhāgīti accharāya gahitampi nakhena phāletvā parassa datvāva bhuñjanasīlo. Vadaññūti yācakānaṃ yācanavasena vuttavacanaññū, vacanīyo vā. Ettha ca vācanti cattāri vacīsucaritāni gahitāni. Mananti tīṇi manosucaritāni. Kāyenāti tīṇi kāyasucaritāni. Ime dasa kusalakammapathā pubbasuddhiaṅgaṃ nāma. ‘‘Bahvannapānaṃ gharamāvasanto’’ti iminā yaññaupakkharo gahito. Saddhoti ekaṃ aṅgaṃ, mudūti ekaṃ, saṃvibhāgīti ekaṃ, vadaññūti ekanti imāni cattāri aṅgāni sandhāya ‘‘etesu dhammesu ṭhito catūsū’’ti āha. “paṇidhāya” ဟူသည်မှာ ဆောက်တည်၍ (ဖြစ်စေ၍)။ “gharamāvasanto” ဟူသည်မှာ အနာထပိဏ်သူဌေးကြီး စသည်တို့ကဲ့သို့ အစားအသောက် အဖျော်ယမကာ ပေါများသော အိမ်၌ နေထိုင်သူ။ “saṃvibhāgī” ဟူသည်မှာ လက်ဖျားဖြင့် ယူအပ်သော ဝတ္ထုကိုသော်လည်း လက်သည်းဖြင့် ခွဲခြမ်းကာ သူတစ်ပါးအား ပေးကမ်း၍သာ စားလေ့ရှိသူ။ “vadaññū” ဟူသည်မှာ အလှူခံတို့၏ တောင်းခံသော စကားကို သိတတ်သူ၊ သို့မဟုတ် အလှူခံတို့၏ တောင်းဆိုချက်အရ ပြောဆိုအပ်သော စကားကို နားလည်သူ။ ဤနေရာ၌ “vācaṃ” ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ဝစီသုစရိုက် လေးပါးတို့ကို ယူအပ်၏။ “manaṃ” ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် မနောသုစရိုက် သုံးပါးတို့ကို ယူအပ်၏။ “kāyena” ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ကာယသုစရိုက် သုံးပါးတို့ကို ယူအပ်၏။ ဤဆယ်ပါးသော ကုသိုလ်ကမ္မပထတို့သည် ရှေးဦးစွာ စင်ကြယ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော အင်္ဂါမည်၏။ “bahvannapānaṃ gharamāvasanto” ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ပူဇော်လှူဒါန်းခြင်း၏ အဆောက်အဦကို ယူအပ်၏။ “saddho” သည် အင်္ဂါတစ်ခု၊ “mudu” သည် အင်္ဂါတစ်ခု၊ “saṃvibhāgī” သည် အင်္ဂါတစ်ခု၊ “vadaññū” သည် အင်္ဂါတစ်ခု ဖြစ်၏။ ဤအင်္ဂါလေးပါးတို့ကို ရည်ရွယ်၍ “etesu dhammesu ṭhito catūsu” (ဤတရားလေးပါးတို့၌ တည်သောသူ) ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ Aparo nayo – ‘‘vāca’’ntiādīni tīṇi aṅgāni, ‘‘bahvannapāna’’nti iminā yaññaupakkharova gahito, ‘‘saddho mudu saṃvibhāgī vadaññū’’ti ekaṃ aṅgaṃ. တစ်ပါးသောနည်းမှာ - “vācaṃ” အစရှိသည်တို့သည် အင်္ဂါသုံးပါး ဖြစ်ကုန်၏။ “bahvannapāna” ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ပူဇော်လှူဒါန်းခြင်း၏ အဆောက်အဦကိုသာ ယူအပ်၏။ “saddho mudu saṃvibhāgī vadaññū” ဟူသည်မှာ အင်္ဂါတစ်ခု ဖြစ်၏။ Aparo dukanayo nāma hoti – ‘‘vācaṃ manañcā’’ti ekaṃ aṅgaṃ, ‘‘kāyena pāpāni akubbamāno bahvannapānaṃ gharamāvasanto’’ti ekaṃ, ‘‘saddho mudū’’ti ekaṃ, ‘‘saṃvibhāgī vadaññū’’ti ekanti etesu catūsu dhammesu ṭhito dhamme ṭhito nāma hoti. So ito paralokaṃ gacchantona bhāyati. တစ်ပါးသောနည်းမှာ ဒုကနည်း (နှစ်ခုစီတွဲသောနည်း) ဖြစ်၏။ “vācaṃ manañca” သည် အင်္ဂါတစ်ခု၊ “kāyena pāpāni akubbamāno bahvannapānaṃ gharamāvasanto” သည် အင်္ဂါတစ်ခု၊ “saddho mudu” သည် အင်္ဂါတစ်ခု၊ “saṃvibhāgī vadaññū” သည် အင်္ဂါတစ်ခု ဖြစ်၏။ ဤတရားလေးပါးတို့၌ တည်သောသူသည် တရား၌ တည်သောသူ မည်၏။ ထိုသူသည် ဤဘဝမှ တမလွန်ဘဝသို့ သွားရသော်လည်း မကြောက်ရွံ့ပေ။ Kāyasamācārampītiādi pātimokkhasaṃvaradassanaṃ. Tattha duvidhenāti dvividhena, dvīhi koṭṭhāsehīti attho. Jaññāti jāneyya. Sīlakathā ca nāmesā kammapathavasena vā paṇṇattivasena vā kathetabbā. Tattha kammapathavasena tāva kathentena asevitabbakāyasamācāro pāṇātipātādinnādānamicchācārehi kathetabbo. Paṇṇattivasena kāyadvāre paññattasikkhāpadavītikkamavasena. Sevitabbakāyasamācāro pāṇātipātādiveramaṇīhi ceva kāyadvāre paññattasikkhāpadaavītikkamena ca kathetabbo. "ကာယသမာစာရမ္ပိ" အစရှိသော စကားသည် ပါတိမောက္ခသံဝရသီလကို ပြသော စကား ဖြစ်သည်။ ထိုစကား၌ "ဒုဝိဓေန" ဟူသည်မှာ အဖို့နှစ်ပါးဖြင့် (သို့မဟုတ်) အစုနှစ်စုဖြင့်ဟု အနက်ရသည်။ "ဇညာ" ဟူသည်မှာ သိရာ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသီလစကား မည်သည်ကို ကမ္မပထ၏ အစွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပညတ်၏ အစွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ပြောဆိုအပ်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ရှေးဦးစွာ ကမ္မပထ၏ အစွမ်းအားဖြင့် ပြောဆိုလိုပါက မမှီဝဲအပ်သော ကာယသမာစာရ (ကိုယ်အကျင့်) ကို ပါဏာတိပါတ်၊ အဒိန္နာဒါန်၊ မိစ္ဆာစာရတို့ဖြင့် ပြောဆိုအပ်၏။ ပညတ်၏ အစွမ်းအားဖြင့် ပြောဆိုလိုပါက ကာယဒွါရ၌ ပညတ်အပ်သော သိက္ခာပုဒ်ကို လွန်ကျူးခြင်း၏ အစွမ်းအားဖြင့် ပြောဆိုအပ်၏။ မှီဝဲအပ်သော ကာယသမာစာရကိုမူ ပါဏာတိပါတ် အစရှိသည်တို့မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကာယဒွါရ၌ ပညတ်အပ်သော သိက္ခာပုဒ်ကို မလွန်ကျူးခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ပြောဆိုအပ်၏။ Asevitabbavacīsamācāro musāvādādivacīduccaritena ceva vacīdvāre paññattasikkhāpadavītikkamena ca kathetabbo. Sevitabbavacīsamācāro musāvādādiveramaṇīhi ceva vacīdvāre paññattasikkhāpadaavītikkamena ca kathetabbo. မမှီဝဲအပ်သော ဝစီသမာစာရ (နှုတ်အကျင့်) ကို မုသာဝါဒ အစရှိသော ဝစီဒုစရိုက်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝစီဒွါရ၌ ပညတ်အပ်သော သိက္ခာပုဒ်ကို လွန်ကျူးခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ပြောဆိုအပ်၏။ မှီဝဲအပ်သော ဝစီသမာစာရကိုမူ မုသာဝါဒ အစရှိသည်တို့မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝစီဒွါရ၌ ပညတ်အပ်သော သိက္ခာပုဒ်ကို မလွန်ကျူးခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ပြောဆိုအပ်၏။ Pariyesanā [Pg.266] pana kāyavācāhi pariyesanā eva, sā kāyavacīsamācāraggahaṇena gahitāpi yasmā ājīvaṭṭhamakasīlaṃ nāma etasmiṃyeva dvāradvaye uppajjati, na ākāse, tasmā ājīvaṭṭhamakasīladassanatthaṃ visuṃ vuttā. Tattha nasevitabbapariyesanā anariyapariyesanāya kathetabbā, sevitabbapariyesanā ariyapariyesanāya. Vuttañhetaṃ – ‘‘katamā ca, bhikkhave, anariyapariyesanā? Idha, bhikkhave, ekacco attanā jātidhammo samāno jātidhammaṃyeva pariyesatī’’tiādi (ma. ni. 1.274). Tathā ‘‘katamā ca, bhikkhave, ariyapariyesanā? Idha, bhikkhave, ekacco attanā jātidhammo samāno jātidhamme ādīnavaṃ viditvā ajātaṃ anuttaraṃ yogakkhemaṃ nibbānaṃ pariyesatī’’tiādi (ma. ni. 1.275). ရှာမှီးခြင်းသည် ကာယကံ၊ ဝစီကံတို့ဖြင့် ရှာမှီးခြင်းသာ ဖြစ်၏။ ထိုရှာမှီးခြင်းကို ကာယသမာစာရ၊ ဝစီသမာစာရတို့ကို ယူခြင်းဖြင့် ယူအပ်ပြီးဖြစ်သော်လည်း အာဇီဝဋ္ဌမကသီလ မည်သည်မှာ ဤကာယ၊ ဝစီဟူသော ဒွါရနှစ်ပါး၌သာ ဖြစ်ပေါ်၍ ကောင်းကင်၌ မဖြစ်ပေါ်သောကြောင့် အာဇီဝဋ္ဌမကသီလကို ပြခြင်းငှာ သီးခြားခွဲ၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုရှာမှီးခြင်း၌ မမှီဝဲအပ်သော ရှာမှီးခြင်းကို မမြတ်သော ရှာမှီးခြင်း (အနရိယပရိယေသနာ) ဖြင့် ပြောဆိုအပ်၏။ မှီဝဲအပ်သော ရှာမှီးခြင်းကို မြတ်သော ရှာမှီးခြင်း (အရိယပရိယေသနာ) ဖြင့် ပြောဆိုအပ်၏။ ဤသို့လည်း ဟောတော်မူအပ်သည်မဟုတ်ပါလော — "ရဟန်းတို့၊ မမြတ်သော ရှာမှီးခြင်း (အနရိယပရိယေသနာ) ဆိုသည်မှာ အဘယ်နည်း။ ရဟန်းတို့၊ ဤလောက၌ အချို့သောသူသည် မိမိကိုယ်တိုင် ပဋိသန္ဓေနေရခြင်း သဘောရှိပါလျက် ပဋိသန္ဓေနေရခြင်း သဘောရှိသော တရားတို့ကိုသာ ထပ်မံ ရှာဖွေ၏" အစရှိသည်ဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ ထို့အတူ "ရဟန်းတို့၊ မြတ်သော ရှာမှီးခြင်း (အရိယပရိယေသနာ) ဆိုသည်မှာ အဘယ်နည်း။ ရဟန်းတို့၊ ဤလောက၌ အချို့သောသူသည် မိမိကိုယ်တိုင် ပဋိသန္ဓေနေရခြင်း သဘောရှိပါလျက် ပဋိသန္ဓေနေရခြင်း သဘော၏ အပြစ်ကို သိမြင်၍ ပဋိသန္ဓေနေရခြင်း မရှိရာ ဖြစ်သော၊ အတုမရှိ မြတ်သော ဘေးကင်းရာ နိဗ္ဗာန်ကို ရှာဖွေ၏" အစရှိသည်ဖြင့်လည်း ဟောတော်မူ၏။ 170. Maggānaṭṭhaṅgikoti jaṅghamaggādayo vā hontu dvāsaṭṭhidiṭṭhigatamaggā vā, sabbesampi maggānaṃ sammādiṭṭhiādīhi aṭṭhahi aṅgehi micchādiṭṭhiādīnaṃ aṭṭhannaṃ pāpadhammānaṃ pahānakaro nirodhaṃ ārammaṇaṃ katvā catūsupi saccesu dukkhaparijānanādikiccaṃ sādhayamāno aṭṭhaṅgiko maggo seṭṭho uttamo. Saccānaṃ caturo padāti ‘‘saccaṃ bhaṇe na kujjheyyā’’ti (dha. pa. 224) āgataṃ vacīsaccaṃ vā hotu, ‘‘sacco brāhmaṇo, sacco khattiyo’’tiādibhedaṃ sammutisaccaṃ vā, ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti (ma. ni. 3.331; udā. 54; mahāni. 20) diṭṭhisaccaṃ vā, ‘‘ekañhi saccaṃ na dutiyamatthī’’ti (su. ni. 890; mahāni. 119) vuttaṃ paramatthasaccaṃ vā hotu. Sabbesampi imesaṃ saccānaṃ parijānitabbaṭṭhena pahātabbaṭṭhena sacchikātabbaṭṭhena bhāvetabbaṭṭhena ekapaṭivedhaṭṭhena tathapaṭivedhaṭṭhena ca ‘‘dukkhaṃ ariyasacca’’ntiādayo (mahāva. 14; dī. ni. 2.387; ma. ni. 1.120) caturo padā seṭṭhā nāma. Virāgo seṭṭho dhammānanti ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā, virāgo tesaṃ dhammānaṃ aggamakkhāyatī’’ti (a. ni. 4.34; 5.32; itivu. 90) vacanato nibbānasaṅkhāto virāgo sabbadhammānaṃ seṭṭho. Dvipadānañca cakkhumāti sabbesampi devamanussādibhedānaṃ dvipadānaṃ pañcahi cakkhūhi cakkhumā bhagavāva seṭṭhoti. ၁၇၀. "မဂ္ဂါနဋ္ဌင်္ဂိကော" ဟူသည်မှာ ခြေကျင်လမ်းခရီး အစရှိသည်တို့ဖြစ်စေ၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော လမ်းခရီးတို့ဖြစ်စေ၊ လမ်းခရီးအားလုံးတို့ထက် သမ္မာဒိဋ္ဌိ အစရှိသော အင်္ဂါရှစ်ပါးဖြင့် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ အစရှိသော ယုတ်ညံ့သည့်တရား ရှစ်ပါးတို့ကို ပယ်သတ်တတ်သော၊ နိရောဓ (နိဗ္ဗာန်) ကို အာရုံပြု၍ သစ္စာလေးပါးတို့၌ ဒုက္ခကို ပိုင်းခြားသိခြင်း အစရှိသော ကိစ္စတို့ကို ပြီးမြောက်စေတတ်သော အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော မဂ်သည် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်သည်။ "သစ္စာနံ စတုရော ပဒါ" ဟူရာ၌ "သစ္စာကို ပြောဆိုရာ၏၊ အမျက်မထွက်ရာ" ဟု လာသော ဝစီသစ္စာဖြစ်စေ၊ "သစ္စာရှိသော ပုဏ္ဏား၊ သစ္စာရှိသော မင်း" အစရှိသော အပြားရှိသည့် သမ္မုတိသစ္စာဖြစ်စေ၊ "ဤသည်သာ သစ္စာဖြစ်၏၊ အခြားသော အယူသည် အနတ္တ ဖြစ်၏" ဟု ဆိုအပ်သော ဒိဋ္ဌိသစ္စာဖြစ်စေ၊ "သစ္စာသည် တစ်ခုသာရှိ၏၊ ဒုတိယမရှိ" ဟု ဟောတော်မူအပ်သော ပရမတ္ထသစ္စာဖြစ်စေ၊ ထိုသစ္စာအားလုံးတို့ထက် ပိုင်းခြားသိအပ်သော သဘော၊ ပယ်အပ်သော သဘော၊ မျက်မှောက်ပြုအပ်သော သဘော၊ ပွားများအပ်သော သဘော၊ တစ်ပြိုင်နက် ထိုးထွင်းသိမြင်သော သဘောနှင့် မဖောက်မပြန် ထိုးထွင်းသိမြင်သော သဘောတို့ကြောင့် "ဒုက္ခအရိယသစ္စာ" အစရှိသော တရားလေးပါးတို့သည်သာ အမြတ်ဆုံး မည်ကုန်၏။ "ဝိရာဂေါ သေဋ္ဌော ဓမ္မာနံ" ဟူသည်မှာ "ရဟန်းတို့၊ သင်္ခတတရား ဖြစ်စေ၊ အသင်္ခတတရား ဖြစ်စေ တရားအားလုံးတို့တွင် ရာဂ၏ ကင်းရာဖြစ်သော တရားကို အမြတ်ဆုံးဟု ဆိုအပ်၏" ဟူသော ဒေသနာတော်အရ နိဗ္ဗာန်ဟု ဆိုအပ်သော ဝိရာဂတရားသည် တရားအားလုံးတို့တွင် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်သည်။ "ဒွိပဒါနဉ္စ Cက္ခုမာ" ဟူသည်မှာ နတ် လူ အစရှိသော အပြားရှိသော အခြေနှစ်ချောင်းရှိသော သတ္တဝါအားလုံးတို့တွင် စက္ခုငါးပါးတို့ဖြင့် စက္ခုအမြင်ရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည်သာလျှင် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်သည်ဟု အနက်ရသည်။ Aggānīti uttamāni. Yāvatāti yattakā. Apadāti nippadā ahimacchādayo. Dvipadāti manussapakkhijātādayo. Catuppadāti hatthiassādayo[Pg.267]. Bahuppadāti satapadiādayo. Rūpinoti kāmāvacararūpāvacarasattā. Asaññinoti asaññībhave nibbattasattā. Nevasaññīnāsaññinoti bhavagge nibbattasattā. Aggamakkhāyatīti guṇehi aggo uttamo seṭṭho akkhāyati. "အဂ္ဂါနိ" ဟူသည်မှာ အမြတ်ဆုံးသော တရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "ယာဝတာ" ဟူသည်မှာ အကြင်မျှလောက်သော ဟု အနက်ရသည်။ "အပဒါ" ဟူသည်မှာ မြွေ၊ ငါး အစရှိသော အခြေမရှိသော သတ္တဝါတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "ဒွိပဒါ" ဟူသည်မှာ လူ၊ ငှက်မျိုး အစရှိသော အခြေနှစ်ချောင်းရှိသော သတ္တဝါတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "စတုပ္ပဒါ" ဟူသည်မှာ ဆင်၊ မြင်း အစရှိသော အခြေလေးချောင်းရှိသော သတ္တဝါတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "ဗဟုပ္ပဒါ" ဟူသည်မှာ ကင်းခြေများ အစရှိသော အခြေများစွာရှိသော သတ္တဝါတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "ရူပိနော" ဟူသည်မှာ ကာမာဝစရ၊ ရူပါဝစရ သတ္တဝါတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "အသညိနော" ဟူသည်မှာ အသညသတ်ဘုံ၌ ဖြစ်သော သတ္တဝါတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "နေဝသညိနာသညိနော" ဟူသည်မှာ ဘဝဂ်၌ ဖြစ်သော သတ္တဝါတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "အဂ္ဂမက္ခာယတိ" ဟူသည်မှာ ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ဖြင့် အမြတ်ဆုံး၊ အထွတ်အထိပ်ဟု ဆိုအပ်၏ဟု အနက်ရသည်။ Asaṅkhatānanti nibbānameva vuttaṃ. Virāgotiādīni ca nibbānasseva nāmāni. Tañhi āgamma sabbe kilesā virajjanti, sabbe rāgamadādayo madā nimmadā honti abhāvaṃ gacchanti, sabbā pipāsā vinayaṃ upenti, sabbe ālayā samugghātaṃ gacchanti, vaṭṭāni upacchijjanti, taṇhā khīyati, sabbapariḷāhā vūpasammanti, vaṭṭadukkhaṃ nirujjhati nibbāyati. Tasmā taṃ etāni nāmāni labhatīti. "အသင်္ခတာနံ" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် နိဗ္ဗာန်ကိုသာလျှင် ဆိုလိုသည်။ "ဝိရာဂေါ" အစရှိသော ပုဒ်တို့သည်လည်း နိဗ္ဗာန်၏ အမည်များသာ ဖြစ်ကုန်၏။ အကြောင်းမူကား ထိုနိဗ္ဗာန်ကို အမှီပြု၍ ကိလေသာအားလုံး ကင်းငြိမ်းကုန်၏၊ ရာဂတည်းဟူသော ယစ်မူးခြင်း အစရှိသော ယစ်မူးမှုအားလုံးတို့သည် ယစ်မူးခြင်းကင်းလျက် မရှိခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏၊ ငတ်မွတ်ခြင်း ခပ်သိမ်းတို့သည် ကင်းပျောက်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏၊ အာလယ (တွယ်တာမှု) အားလုံးတို့သည် အကြွင်းမဲ့ ပြတ်စဲခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏၊ ဝဋ်တရားတို့သည် ပြတ်တောက်ကုန်၏၊ တဏှာသည် ကုန်ခမ်း၏၊ ပူပန်ခြင်း ခပ်သိမ်းတို့သည် ငြိမ်းအေးကုန်၏၊ ဝဋ်ဒုက္ခသည် ချုပ်ငြိမ်း၍ ငြိမ်းအေး၏။ ထို့ကြောင့် ထိုနိဗ္ဗာန်သည် ဤဝိရာဂ အစရှိသော အမည်တို့ကို ရရှိသည်ဟု သိအပ်၏။ Dhammo ca kusalakkhatoti tassa satthuno dhammo ca kusalo anavajjo, anavajjattā eva paṭipakkhehi rāgādīhi kilesehi sabbatitthiyavādehi ca aparikkhato. Tāni tīṇi visissareti etāni tīṇi ratanāni loke sabbaratanehi visissanti guṇavasena sabbalokaṃ atisentīti attho. "ဓမ္မော စ ကုသလက္ခာတော" ဟူသည်မှာ ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ တရားတော်သည်လည်း အပြစ်မရှိသော ကုသိုလ်တရား ဖြစ်၏၊ အပြစ်မရှိသည် ဖြစ်ခြင်းကြောင့်သာလျှင် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ရာဂစသော ကိလေသာတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ တိတ္ထိတို့၏ အယူဝါဒအားလုံးတို့ဖြင့်လည်းကောင်း မခွာအပ်၊ မတူးဖြိုအပ်။ "တာနိ တီဏိ ဝိသိဿရေ" ဟူသည်မှာ ထိုရတနာသုံးပါးတို့သည် လောက၌ ရတနာအားလုံးတို့ထက် ထူးကဲလွန်မြတ်ကုန်၏၊ ဂုဏ်ကျေးဇူး၏ အစွမ်းဖြင့် လောကအားလုံးကို လွန်ကဲ၍ ဖြစ်ကုန်၏ဟု အနက်ရသည်။ Samaṇapadumasañcayo gaṇoti padumasadisānaṃ ariyasamaṇānaṃ samūhasaṅkhāto gaṇo. Padumanti hi paripuṇṇasatapattassa saroruhassa nāmaṃ. Ariyapuggalā ca sabbathāpi paripuṇṇaguṇāti padumasadisā vuttā. Vidūnaṃ sakkatoti vidūhi paṇḍitehi sakkato. Naravaradamakoti naravaro ca purisānaṃ damako nāyako cāti attho. Lokassa uttarīti lokassa upari ṭhitāni, sabbaloke uttamānīti attho. "သမဏပဒုမသဉ္စယော ဂဏော" ဟူသည်မှာ ကြာပဒုမ္မာနှင့်တူသော အရိယာသံဃာတော်တို့၏ အပေါင်းဟု ဆိုအပ်သော ဂိုဏ်းတည်း။ "ပဒုမ" ဟူသည်မှာ ပွင့်ချပ်တစ်ရာဖြင့် ပြည့်စုံသော ရေမှပေါက်သော ကြာပန်း၏ အမည် ဖြစ်၏။ အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်လည်း အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် ပြည့်စုံသော ဂုဏ်ကျေးဇူးရှိကုန်သောကြောင့် ကြာပဒုမ္မာနှင့်တူကုန်၏ဟု ဆိုအပ်သည်။ "ဝိဒူနံ သက္ကတော" ဟူသည်မှာ ပညာရှိတို့ ပူဇော်အပ်သောသူ ဖြစ်သည်။ "နရဝရဒမကော" ဟူသည်မှာ လူတို့ထက် မြတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်လည်း ဖြစ်၏၊ ယောကျ်ားတို့ကို ဆုံးမတတ်သော မဟာနာယကလည်း ဖြစ်၏ဟု အနက်ရသည်။ "လောကဿ ဥတ္တရီ" ဟူသည်မှာ လောက၏ အထက်၌ တည်ကုန်သော၊ လောကအားလုံး၌ အမြတ်ဆုံး ဖြစ်ကုန်သောဟု အနက်ရသည်။ Nirupadāhoti rāgapariḷāhādīhi anupadāho. Saccanāmoti avitathanāmo yathābhuccaguṇehi āgatanāmo. Sabbābhibhūti sabbalokaṃ attano guṇehi abhibhavitvā ṭhito. Saccadhammoti vaṭṭato ekantanissaraṇabhāvena avitatho saha pariyattiyā navavidhopi lokuttaradhammo, tato eva natthañño tassa uttarīti tassa uttari adhikaguṇo añño ca dhammo natthīti attho. Ariyasaṅghova niccaṃ sabbakālaṃ vidūhi sabbapaṇḍitehi pūjito. "နိရုပဒါဟော" ဟူသည်မှာ ရာဂပူပန်ခြင်း အစရှိသည်တို့ဖြင့် ပူပန်ခြင်းမရှိသော။ "သစ္စနာမော" ဟူသည်မှာ မဖောက်မပြန်သော အမည်ရှိတော်မူသော၊ ဟုတ်မှန်သောအတိုင်း ဖြစ်သော ဂုဏ်တို့ဖြင့် သို့ရောက်သော အမည်ရှိတော်မူသော။ "သဗ္ဗာဘိဘူ" ဟူသည်မှာ လောကအားလုံးကို မိမိ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ဖြင့် လွှမ်းမိုး၍ တည်တော်မူသော။ "သစ္စဓမ္မော" ဟူသည်မှာ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ စင်စစ်ထွက်မြောက်ကြောင်း ဖြစ်သောကြောင့် မဖောက်မပြန်သော၊ ပရိယတ္တိနှင့်တကွ ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရား ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ စင်စစ်ဝဋ်မှ ထွက်မြောက်ကြောင်း ဖြစ်သောကြောင့်သာလျှင် ထိုတရားထက် လွန်မြတ်သော အခြားတရား မရှိ။ "နတ္ထညော တဿ ဥတ္တရိ" ဟူသည်မှာ ထိုပရိယတ္တိနှင့်တကွ ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရားထက် သာလွန်ထူးကဲသော ဂုဏ်ရှိသော အခြားတရား မရှိဟု အနက်ရသည်။ အရိယာသံဃာတော်ကိုသာလျှင် အမြဲမပြတ် အခါခပ်သိမ်း ပညာရှိအပေါင်းတို့သည် ပူဇော်အပ်၏။ ‘‘Ekāyana’’nti [Pg.268] gāthāya ekāyananti ekaṃ maggaṃ. Maggassa hi – "ဧကာယနံ" ဟူသော ဂါထာ၌ "ဧကာယနံ" ဟူသည်မှာ တစ်ကြောင်းတည်းသော လမ်းခရီးကို ဆိုလိုသည်။ လမ်းခရီး၏ — ‘‘Maggo pantho patho pajjo, añjasaṃ vaṭumāyanaṃ; Nāvā uttarasetu ca, kullo ca bhisi saṅgamo’’ti. (cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddesa 101) – မဂ္ဂဟူသော အမည်လည်းကောင်း၊ ပန္ထဟူသော အမည်လည်းကောင်း၊ ပဇ္ဇဟူသော အမည်လည်းကောင်း၊ အဉ္ဇသဟူသော အမည်လည်းကောင်း၊ ဝဋုမဟူသော အမည်လည်းကောင်း၊ နာဝါဟူသော အမည်လည်းကောင်း၊ ဥတ္တရသေတုဟူသော အမည်လည်းကောင်း၊ ကုလ္လဟူသော အမည်လည်းကောင်း၊ ဘိသိဟူသော အမည်လည်းကောင်း၊ သင်္ဂမဟူသော အမည်လည်းကောင်း ဤသို့လျှင် များစွာသော အမည်တို့ ရှိကုန်၏။ Bahūni nāmāni, svāyaṃ idha ayananāmena vutto. Tasmā ekāyananti ekamaggaṃ, na dvedhāpathabhūtanti attho. Atha vā ekena ayitabbanti ekāyanaṃ. Gaṇasaṅgaṇikaṃ pahāya vivekaṭṭhena pavivittena paṭipajjitabbanti attho. Ayanti vā etenāti ayano, saṃsārato nibbānaṃ gacchantīti attho. Ekassa vā sabbasattaseṭṭhassa bhagavato ayanoti ekāyano. Kiñcāpi hi tena aññepi ayanti, tathāpi bhagavatova so ayano, tena uppāditattā. Yathāha – ‘‘so hi, brāhmaṇa, bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā’’tiādi (ma. ni. 3.79). Ayatīti vā ayano, gacchati pavattatīti attho. Ekasmiṃ imasmiṃyeva dhammavinaye ayano, na aññatthāti ekāyano. Yathāha – ‘‘imasmiṃ kho, subhadda, dhammavinaye ariyo aṭṭhaṅgiko maggo upalabbhatī’’ti (dī. ni. 2.214). Api ca pubbabhāge nānāmukhabhāvanāya pavattopi aparabhāge ekaṃ nibbānameva ayati gacchatīti ekāyano, taṃ ekāyanaṃ. နာမည်အမျိုးမျိုးရှိသော်လည်း ထိုမဂ်ခရီးကို ဤသာသနာတော်၌ 'အယန' ဟူသော အမည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဧကာယန' ဟူသည်မှာ နှစ်ခွဖြစ်သောလမ်း မဟုတ်ဘဲ တစ်ကြောင်းတည်းသော လမ်းခရီးဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ သို့မဟုတ် အပေါင်းအဖော်မရှိဘဲ တစ်ယောက်တည်း သွားအပ်သောကြောင့် 'ဧကာယန' မည်၏။ အပေါင်းအဖော်၌ မွေ့လျော်ခြင်းကို ပယ်စွန့်၍ ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း၌ တည်သော၊ ကိလေသာ ကင်းဆိတ်သော စိတ်ရှိသောသူသည် လျှောက်လှမ်းအပ်သော ခရီးဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ သို့မဟုတ် ဤမဂ်ဖြင့် သွားတတ် (ရောက်တတ်) သောကြောင့် 'အယန' မည်၏။ သံသရာမှ နိဗ္ဗာန်သို့ သွားတတ် (ရောက်တတ်) ကုန်၏ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ သို့မဟုတ် ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့ထက် မြတ်တော်မူသော တစ်ဆူတည်းသော မြတ်စွာဘုရား၏ လမ်းခရီးဖြစ်သောကြောင့် 'ဧကာယန' မည်၏။ ထိုမဂ်ခရီးဖြင့် အခြားသူတို့သည်လည်း အကယ်၍ သွားကြကုန်သော်လည်း၊ ထိုမြတ်စွာဘုရားကိုယ်တိုင် ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သောကြောင့် မြတ်စွာဘုရား၏ လမ်းခရီးသာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဗြာဟ္မဏ၊ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် မဖြစ်သေးသော မဂ်ကို ဖြစ်စေတော်မူတတ်၏' အစရှိသည်ဖြင့် ဟောတော်မူခဲ့သည်။ သို့မဟုတ် ဖြစ်ပေါ်၍ လည်ပတ်တတ်သောကြောင့် 'အယန' မည်၏ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ တစ်ခုတည်းသော ဤသာသနာတော် (ဓမ္မဝိနည်း) ၌သာ ဖြစ်တတ်ပြီး အခြားသာသနာ၌ မဖြစ်တတ်သောကြောင့် 'ဧကာယန' မည်၏။ ထို့ကြောင့် 'သုဘဒ္ဒ၊ ဤဓမ္မဝိနည်း၌သာလျှင် မြတ်သော အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော မဂ်ကို ရနိုင်၏' ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့်မူ ရှေးအဖို့၌ အထူးထူးသော ကာယာနုပဿနာ စသည်တို့ကို အခြေခံသော ဘာဝနာနည်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော်လည်း၊ နောက်အဖို့၌ တစ်ခုတည်းသော နိဗ္ဗာန်သို့သာလျှင် ရှေးရှုသွားတတ်သောကြောင့် 'ဧကာယန' မည်၏၊ ထိုတစ်ကြောင်းတည်းသော လမ်းခရီးကို... Jātikhayantadassīti jātiyā khayasaṅkhāto anto jātikhayanto. Jātiyā accantakhayanto nibbānaṃ, taṃ passīti jātikhayantadassī. ‘‘Maggaṃ pajānāti hitānukampī’’tipi pāṭho. Tassattho – vuttappakāraṃ ekāyanasaṅkhātaṃ maggaṃ sayambhuñāṇena bhagavā pajānāti, jānanto ca tena tena hitena satte anukampatīti. Idāni tassa maggassa ekāyanabhāvaṃ, tīsupi kālesu ekantaniyyānatañca vibhāvetuṃ ‘‘etena maggena tariṃsu pubbe, tarissanti ye ca taranti ogha’’nti āha. Tassattho – ye atītamaddhānaṃ kāmoghādicatubbidhaṃ oghaṃ tariṃsu, ye taṃ anāgatamaddhānaṃ tarissanti, etarahi ca taranti, te sabbe eteneva maggena, na aññenāti. Visuddhipekkhāti caturoghanittharaṇena accantavisuddhiṃ nibbānaṃ apekkhantā, parinibbāyitukāmāti attho. 'ဇာတိခယန္တဒဿီ' ဟူသည်မှာ ဇာတိ၏ ကုန်ရာဟု ဆိုအပ်သော အဆုံးသည် ဇာတိခယန္တ မည်၏။ ဇာတိ၏ အကြွင်းမဲ့ကုန်ရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကို မြင်တော်မူသောကြောင့် 'ဇာတိခယန္တဒဿီ' မည်၏။ 'မဂ္ဂံ ပဇာနာတိ ဟိတာနုကမ္ပီ' ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏။ ထိုပါဌ်၏ အဓိပ္ပာယ်ကား— ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ဧကာယနဟု ဆိုအပ်သော မဂ်ခရီးကို မြတ်စွာဘုရားသည် ကိုယ်တိုင်သိသော သယမ္ဘူဉာဏ်ဖြင့် သိတော်မူ၏။ သိတော်မူသဖြင့် ထိုထိုသော အစီးအပွားဖြင့် သတ္တဝါတို့ကို စောင့်ရှောက် သနားတော်မူတတ်၏ ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ယခုအခါ၌ ထိုမဂ်ခရီး၏ တစ်ကြောင်းတည်းသော ခရီးဖြစ်သည်၏ အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ကာလသုံးပါးလုံး၌ စင်စစ် ထွက်မြောက်ကြောင်း ဖြစ်သည်၏ အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း ထင်ရှားစေခြင်းငှာ 'ဤမဂ်ခရီးဖြင့် ရှေး၌ ကူးမြောက်ခဲ့ကြကုန်ပြီ၊ နောင်၌လည်း ကူးမြောက်ကြလတ္တံ့၊ ယခုလည်း ကူးမြောက်နေကြကုန်၏' ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ထိုပါဠိ၏ အဓိပ္ပာယ်ကား— လွန်လေပြီးသော ကာလ၌ ကာမောဃ အစရှိသော လေးပါးသော ဩဃတို့ကို ကူးမြောက်ခဲ့ကြသော သူတို့သည်လည်းကောင်း၊ နောင်လာလတ္တံ့သော ကာလ၌ ထိုဩဃကို ကူးမြောက်ကြလတ္တံ့သော သူတို့သည်လည်းကောင်း၊ ယခုအခါ၌ ကူးမြောက်နေကြသော သူတို့သည်လည်းကောင်း၊ ထိုသူအားလုံးတို့သည် ဤမဂ်ခရီးဖြင့်သာလျှင် ကူးမြောက်ကြကုန်၏၊ အခြားသော လမ်းခရီးဖြင့် ကူးမြောက်ကြသည် မဟုတ်ကုန်ဟူ၍ ဖြစ်၏။ 'ဝိသုဒ္ဓိပေက္ခာ' ဟူသည်မှာ လေးပါးသော ဩဃမှ ထွက်မြောက်ခြင်းဖြင့် စင်စစ် သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော နိဗ္ဗာန်ကို တောင့်တကုန်သော၊ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုခြင်းငှာ အလိုရှိကုန်သော သူများဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ Evaṃ [Pg.269] duvidhampi sāsanapaṭṭhānaṃ nānāsuttapadāni udāharantena vibhajitvā idāni saṃkilesabhāgiyādīhi saṃsanditvā dassetuṃ puna ‘‘lokiyaṃ sutta’’ntiādi āraddhaṃ. Tattha dassanabhāgiyena ca bhāvanābhāgiyena cāti nibbedhabhāgiyena. Nibbedhabhāgiyameva hi dassanabhāgiyaṃ bhāvanābhāgiyanti dvidhā bhinditvā dassitaṃ. Lokiyañca lokuttarañcāti lokiyaṃ lokuttarañca suttaṃ, saṃkilesabhāgiyādīhi dassanabhāgiyādīhi cāti ubhayehi niddisitabbanti adhippāyo. Yasmiṃ suttetiādi niddisanākāradassanaṃ. Tattha saṃkilesabhāgiyanti saṃkilesakoṭṭhāsasahitaṃ, saṃkilesatthadīpananti attho. Esa nayo sesesupi. ဤသို့လျှင် နှစ်ပါးသော သာသနပဋ္ဌာန်းကို အထူးထူးသော သုတ်ပုဒ်တို့ကို ထုတ်ဆောင်၍ ခွဲခြမ်းပြသပြီးနောက် ယခုတစ်ဖန် သံကိလေသဘာဂိယသုတ် အစရှိသည်တို့နှင့် နှီးနှောတိုက်ဆိုင်၍ ပြသခြင်းငှာ 'လောကိယံ သုတ္တံ' အစရှိသော စကားကို အစပြုတော်မူ၏။ ထိုစကား၌ 'ဒဿနဘာဂိယေန စ ဘာဝနာဘာဂိယေန စ' ဟူသည်မှာ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယသုတ်ဖြင့် ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား နိဗ္ဗေဓဘာဂိယသုတ်ကိုသာလျှင် ဒဿနဘာဂိယသုတ်၊ ဘာဝနာဘာဂိယသုတ်ဟူ၍ နှစ်ပါးသော အပြားအားဖြင့် ခွဲခြား၍ ပြသတော်မူအပ်၏။ 'လောကိယဉ္စ လောကုတ္တရဉ္စ' ဟူသည်မှာ လောကီလည်းဖြစ်သော လောကုတ္တရာလည်း ဖြစ်သော သုတ်ကို သံကိလေသဘာဂိယ အစရှိသော သုတ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဒဿနဘာဂိယ အစရှိသော သုတ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း ဤနှစ်ပါးသော သုတ်တို့ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ 'ယသ္မိံ သုတ္တေ' စသော စကားသည် ညွှန်ပြပုံ အခြင်းအရာကို ပြသော စကားတည်း။ ထိုစကား၌ 'သံကိလေသဘာဂိယံ' ဟူသည်မှာ သံကိလေသအဖို့အစုနှင့်တကွဖြစ်သော၊ သံကိလေသ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြတတ်သော သုတ်ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ကြွင်းသော ဝါသနာဘာဂီယ အစရှိသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ Evaṃ lokiyattikassa saṃkilesabhāgiyādīhi catūhi padehi saṃsandanaṃ dassetvā iminā nayena sesatikānaṃ sesapadānañca saṃsandanaṃ suviññeyyanti taṃ anuddharitvā saṃkilesabhāgiyādīnaṃ samatikkamanaṃ dassetuṃ ‘‘vāsanābhāgiyaṃ sutta’’ntiādi vuttaṃ. Tattha yadipi saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ, vāsanābhāgiyañca suttaṃ lokiyameva. Tathāpi lokuttarasuttāni viya lokiyasuttānaṃ vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ saṃkilesabhāgiyassa samatikkamāya hotīti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ saṃkilesabhāgiyassa suttassa nigghātāyā’’ti vuttaṃ. Tattha nigghātāyāti pahānāya. Suttasīsena cettha suttattho gahitoti daṭṭhabbaṃ. Yasmā ca vodānadhammā viya saṃkilesadhammānaṃ dassanabhūmisamatikkamaneneva bhāvanābhūmi adhigantabbā, tasmā ‘‘bhāvanābhāgiyaṃ suttaṃ dassanabhāgiyassa suttassa paṭinissaggāyā’’ti vuttaṃ. Yasmā pana asekkhadhammesu uppannesu maggabhāvanākiccaṃ nāma natthi. Jhānabhāvanāpi diṭṭhadhammasukhavihāratthā eva hoti, tasmā ‘‘asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ bhāvanābhāgiyassa suttassa paṭinissaggāya, asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ diṭṭhadhammasukhavihārattha’’nti ca vuttaṃ. ဤသို့လျှင် လောကိယတိက်၏ သံကိလေသဘာဂိယ အစရှိသော လေးပုဒ်တို့နှင့် နှီးနှောတိုက်ဆိုင်ပုံကို ပြသပြီး၍၊ ဤနည်းလမ်းဖြင့် ကြွင်းသော သတ္တာဓိဋ္ဌာန အစရှိသော ရှစ်တိက်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ကြွင်းသော မိဿကပုဒ်တို့ကိုလည်းကောင်း နှီးနှောတိုက်ဆိုင်ပုံကို သိလွယ်လှသဖြင့် ထိုနှီးနှောပုံကို အထူးမထုတ်ပြတော့ဘဲ သံကိလေသဘာဂိယ အစရှိသော သုတ်တို့၏ လွန်မြောက်ပုံကို ပြသခြင်းငှာ 'ဝါသနာဘာဂိယံ သုတ္တံ' အစရှိသည်ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုစကား၌ အကယ်၍ သံကိလေသဘာဂိယသုတ်နှင့် ဝါသနာဘာဂိယသုတ်တို့သည် လောကီသုတ်သက်သက်သာ ဖြစ်သော်လည်း၊ လောကုတ္တရာသုတ်တို့သည် လောကီသုတ်တို့ကို လွန်မြောက်ရန် ဖြစ်သကဲ့သို့ ဝါသနာဘာဂိယသုတ်သည် သံကိလေသဘာဂိယသုတ်ကို လွန်မြောက်ရန် ဖြစ်၏ ဟူသော ဤအနက်ကို ပြသခြင်းငှာ 'ဝါသနာဘာဂိယသုတ်သည် သံကိလေသဘာဂိယသုတ်ကို နှိမ်နင်းခြင်း (ပယ်ဖျက်ခြင်း) အလို့ငှာ ဖြစ်၏' ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုစကား၌ 'နိဂ္ဃါတာယ' ဟူသည်မှာ ပယ်ရှားခြင်းငှာ ဟူသောအနက်တည်း။ ဤနေရာ၌ သုတ်ကို အမှူးပြုသဖြင့် သုတ်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ယူအပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ စင်ကြယ်သောတရားတို့ကို ရရှိရန် ကိလေသာတရားတို့ကို ကျော်လွန်ရသကဲ့သို့၊ ဒဿနဘူမိ (သောတာပတ္တိမဂ်) ကို ကျော်လွန်ခြင်းဖြင့်သာလျှင် ဘာဝနာဘူမိ (အထက်မဂ်သုံးပါး) သို့ ရောက်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဘာဝနာဘာဂိယသုတ်သည် ဒဿနဘာဂိယသုတ်ကို စွန့်ပယ်ခြင်းငှာ ဖြစ်၏' ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ အသေက္ခတရားတို့ ဖြစ်ပေါ်လာပြီးသောအခါ မဂ္ဂဘာဝနာကိစ္စ မည်သည် မရှိတော့ဘဲ၊ ဈာန်ပွားများခြင်းသည်လည်း မျက်မှောက်ဘဝ၌ ချမ်းသာစွာ နေထိုင်ခြင်း အကျိုးသာ ရှိသောကြောင့် 'အသေက္ခဘာဂိယသုတ်သည် ဘာဝနာဘာဂိယသုတ်ကို စွန့်ပယ်ခြင်းငှာ ဖြစ်၏၊ အသေက္ခဘာဂိယသုတ်သည် မျက်မှောက်ဘဝ၌ ချမ်းသာစွာ နေထိုင်ခြင်းအကျိုး ရှိ၏' ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ Idāni tikapadeheva saṃsanditvā dassetuṃ ‘‘lokuttara’’ntiādi vuttaṃ. Ekabījinātiādīsu yo sotāpanno hutvā ekameva attabhāvaṃ janetvā arahattaṃ pāpuṇāti, ayaṃ ekabījī nāma. Yathāha – ယခုအခါ၌ တိကပုဒ်တို့ဖြင့်သာလျှင် နှီးနှောတိုက်ဆိုင်၍ ပြသခြင်းငှာ 'လောကုတ္တရံ' အစရှိသည်ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ 'ဧကဗီဇီ' အစရှိသော ပုဒ်တို့တွင်— အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် သောတာပန်ဖြစ်၍ တစ်ခုတည်းသော အတ္တဘဝကိုသာ ဖြစ်စေပြီးလျှင် ရဟတ်တဖိုလ်သို့ ရောက်၏၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် 'ဧကဗီဇီ' မည်၏။ ထို့ကြောင့် ဟောတော်မူအပ်သည်ကား— ‘‘Katamo ca puggalo ekabījī? Idhekacco puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo [Pg.270] niyato sambodhiparāyaṇo. So ekaṃyeva mānusakaṃ bhavaṃ nibbattetvā dukkhassantaṃ karoti. Ayaṃ vuccati puggalo ekabījī’’ti (pu. pa. 33). 'ဧကဗီဇီပုဂ္ဂိုလ်ဟူသည် အဘယ်သို့သော ပုဂ္ဂိုလ်နည်း? ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် သံယောဇဉ်သုံးပါး ကုန်ခြင်းကြောင့် သောတာပန်ဖြစ်၍ ငရဲစသော အပါယ်လေးပါးသို့ ကျရောက်ခြင်းသဘော မရှိဘဲ၊ စင်စစ် မဂ်ဖိုလ်၌ မြဲလျက် အထက်မဂ်သုံးပါးလျှင် လဲလျောင်းရာ ရှိ၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် လူ့ဘဝ တစ်ဘဝတည်းကိုသာ ဖြစ်စေ၍ ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုတတ်၏။ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို ဧကဗီဇီပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။' Yo pana dve vā tīṇi vā kulāni sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti, ayaṃ kolaṃkolo nāma. Yathāha – အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည်ကား နှစ်ဘဝ သို့မဟုတ် သုံးဘဝတို့ပတ်လုံး ကျင်လည်ပြီးမှ ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုတတ်၏၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် 'ကောလံကောလ' မည်၏။ ထို့ကြောင့် ဟောတော်မူအပ်သည်ကား— ‘‘Katamo ca puggalo kolaṃkolo? Idhekacco puggalo tiṇṇaṃ…pe… parāyaṇo. So dve vā tīṇi vā kulāni sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti. Ayaṃ vuccati puggalo kolaṃkolo’’ti (pu. pa. 32). 'ကောလံကောလပုဂ္ဂိုလ်ဟူသည် အဘယ်သို့သော ပုဂ္ဂိုလ်နည်း? ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် သံယောဇဉ်သုံးပါး...ပ... လဲလျောင်းရာ ရှိ၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် နှစ်ဘဝ သို့မဟုတ် သုံးဘဝတို့ပတ်လုံး ကျင်လည်၍ ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုတတ်၏။ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို ကောလံကောလပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။' Tattha kulānīti bhave. Dve vā tīṇi vāti idamettha desanāmattameva. Yāva chaṭṭhabhavā saṃsarantopi kolaṃkolo hoti eva. ထိုစကား၌ 'ကုလာနိ' ဟူသည်မှာ ဘဝတို့ကို ဆိုလို၏။ 'နှစ်ဘဝ သို့မဟုတ် သုံးဘဝ' ဟူသော ဤစကားသည် ဤနေရာ၌ ဟောကြားရုံမျှသာတည်း။ ခြောက်ခုမြောက်သော ဘဝတိုင်အောင် ကျင်လည်ရသော သူသည်လည်း ကောလံကောလပုဂ္ဂိုလ်သာလျှင် ဖြစ်၏။ Yo pana satta bhave saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti, ayaṃ sattakkhattuparamo nāma. Yathāha – အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည်ကား ခုနစ်ဘဝတို့ပတ်လုံး ကျင်လည်ပြီးမှ ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုတတ်၏၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် 'သတ္တက္ခတ္တုပရမ' မည်၏။ ထို့ကြောင့် ဟောတော်မူအပ်သည်ကား— ‘‘Katamo ca puggalo sattakkhattuparamo? Idhekacco…pe… parāyaṇo. So sattakkhattuṃ deve ceva mānuse ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti. Ayaṃ vuccati puggalo sattakkhattuparamo’’ti (pu. pa. 31). 'သတ္တက္ခတ္တုပရမပုဂ္ဂိုလ်ဟူသည် အဘယ်သို့သော ပုဂ္ဂိုလ်နည်း? ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်သည်...ပ... လဲလျောင်းရာ ရှိ၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် နတ်ပြည်နှင့် လူ့ပြည်တို့၌ ခုနစ်ကြိမ်တိုင်အောင် ကျင်လည်ပြီးမှ ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ပြုတတ်၏။ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို သတ္တက္ခတ္တုပရမပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။' Ko pana tesaṃ etaṃ pabhedaṃ niyametīti? Keci tāva ‘‘pubbahetu niyametī’’ti vadanti. Keci ‘‘paṭhamamaggo’’, keci ‘‘upari tayo maggā’’. Keci ‘‘tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanā’’ti. Tattha pubbahetu niyametīti vāde paṭhamamaggassa upanissayo kato nāma hoti. Upari tayo maggā nirupanissayā uppannāti āpajjati. Paṭhamamaggo niyametīti vāde upari tiṇṇaṃ maggānaṃ niratthakatā āpajjati. Upari tayo maggā niyamentīti vāde ‘‘paṭhamamagge anuppanne eva upari tayo maggā uppannā’’ti āpajjati. Vipassanā niyametīti vādo pana yujjati. Sace hi upari tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanā balavatī hoti, ekabījī nāma hoti. Tato mandatarā kolaṃkolo. Tato mandatarā sattakkhattuparamoti. Ettha ca yo manussesu eva sattakkhattuṃ saṃsaritvā arahattaṃ pāpuṇāti, yo ca [Pg.271] devesuyeva sattakkhattuṃ saṃsaritvā arahattaṃ pāpuṇāti, ime na idhādhippetā. Yo pana kālena devesu, kālena manussesūti vomissakanayena saṃsaritvā arahattaṃ pāpuṇāti, so idhādhippeto. Tasmā ‘‘sattakkhattuparamo’’ti idaṃ idhaṭṭhakavokiṇṇavaṭṭajjhāsayassa vasena veditabbaṃ. Vaṭṭajjhāsayo hi ādito paṭṭhāya cha devaloke sodhetvā akaniṭṭhe ṭhatvā parinibbāyissati. ထိုသောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဤသို့သော အပြား (ဧကဗီဇီ စသည်) ကို အဘယ်သူက သတ်မှတ်သနည်းဟူမူ - အချို့သော ဆရာတို့သည် ရှေးအကြောင်းကုသိုလ်က သတ်မှတ်သည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ အချို့က ပထမမဂ် (သောတာပတ္တိမဂ်) က သတ်မှတ်သည်ဟု ဆိုကြ၏။ အချို့က အထက်မဂ်သုံးပါးက သတ်မှတ်သည်ဟု ဆိုကြ၏။ အချို့ကမူ မဂ်သုံးပါး၏ ဝိပဿနာက သတ်မှတ်သည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုအယူဝါဒလေးမျိုးတို့တွင် 'ရှေးအကြောင်းကုသိုလ်က သတ်မှတ်သည်' ဟူသော အယူဝါဒ၌ ပထမမဂ်၏ ဥပနိဿယအကြောင်းကို ပြုပြီးဖြစ်သော်လည်း အထက်မဂ်သုံးပါးတို့သည် ဥပနိဿယအကြောင်းမရှိဘဲ ဖြစ်ပေါ်လာကြသည်ဟူသော အပြစ်သို့ ရောက်၏။ 'ပထမမဂ်က သတ်မှတ်သည်' ဟူသော အယူဝါဒ၌ အထက်မဂ်သုံးပါးတို့၏ အကျိုးမရှိခြင်း (သို့မဟုတ် ကိစ္စမရှိခြင်း) သို့ ရောက်၏။ 'အထက်မဂ်သုံးပါးတို့က သတ်မှတ်သည်' ဟူသော အယူဝါဒ၌ 'ပထမမဂ်မဖြစ်ပေါ်မီကပင် အထက်မဂ်သုံးပါးတို့သည် ဖြစ်ပေါ်ပြီးဖြစ်သည်' ဟူသော အပြစ်သို့ ရောက်၏။ 'ဝိပဿနာက သတ်မှတ်သည်' ဟူသော အယူဝါဒသည်သာ သင့်မြတ်ပေ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အကယ်၍ အထက်မဂ်သုံးပါးတို့၏ ဝိပဿနာသည် အားကောင်းပါမူ 'ဧကဗီဇီ' မည်၏။ ထိုထက် နုလျှင် 'ကောလံကောလ' မည်၏။ ထိုထက် သာ၍နုလျှင် 'သတ္တက္ခတ္တုပရမ' မည်၏ဟု သိအပ်၏။ ဤသောတာပန်သုံးမျိုးတို့တွင်လည်း လူ့ပြည်၌သာ ခုနစ်ကြိမ် ကျင်လည်၍ ရဟတ်တဖိုလ်သို့ ရောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်၊ နတ်ပြည်၌သာ ခုနစ်ကြိမ် ကျင်လည်၍ ရဟတ်တဖိုလ်သို့ ရောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ဤနေရာ၌ အလိုမရှိအပ်ပေ။ ရံခါ နတ်ပြည်၌၊ ရံခါ လူ့ပြည်၌ ဟူ၍ ရောနှောသောနည်းဖြင့် ကျင်လည်ပြီးမှ ရဟတ်တဖိုလ်သို့ ရောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကိုသာ ဤနေရာ၌ အလိုရှိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'သတ္တက္ခတ္တုပရမ' ဟူသော စကားကို ဤကာမဘဝ၌တည်၍ လူ့ပြည်နတ်ပြည် ရောနှောသော ဝဋ်ကို အလိုရှိသော သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။ ဝဋ်ကို အလိုရှိသော သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်သည် အစမှစ၍ ခြောက်ထပ်သော နတ်ပြည်တို့ကို သုတ်သင်လျက် အကနိဋ္ဌဗြဟ္မာ့ပြည်၌ တည်၍ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုလတ္တံ့။ Tattha yo saddhaṃ dhuraṃ katvā sotāpattimaggaṃ nibbatteti, so maggakkhaṇe saddhānusārī nāma hoti. Phalakkhaṇe pana saddhāvimutto nāma hutvā vuttanayena ekabījiādibhedo hoti. Yo pana paññaṃ dhuraṃ katvā sotāpattimaggaṃ nibbatteti, so maggakkhaṇe dhammānusārī nāma. Phalakkhaṇe pana diṭṭhippatto nāma hutvā ekabījiādibhedo hoti. Idañca aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ alābhino vasena vuttaṃ. Lābhī pana phalakkhaṇe kāyasakkhī nāma hoti. Tattha ye saddhāvimuttadiṭṭhippattakāyasakkhināmakā tayo sotāpannā, te ekabījiādīhi tīheva saṅgahetvā vuttaṃ – ‘‘pañcahi puggalehi niddisitabbaṃ ekabījinā…pe… dhammānusārinā’’ti, evaṃ pañcahi. ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် သဒ္ဓါတရားကို အဓိကပြု၍ သောတာပတ္တိမဂ်ကို ဖြစ်စေ၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် မဂ်ခဏ၌ 'သဒ္ဓါနုသာရီ' မည်၏။ ဖိုလ်ခဏ၌မူ 'သဒ္ဓါဝိမုတ္တ' ပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်ပြီးလျှင် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းဖြင့် ဧကဗီဇီ အစရှိသော အပြားရှိသူ ဖြစ်၏။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ပညာကို အဓိကပြု၍ သောတာပတ္တိမဂ်ကို ဖြစ်စေ၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် မဂ်ခဏ၌ 'ဓမ္မာနုသာရီ' မည်၏။ ဖိုလ်ခဏ၌မူ 'ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တ' ပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်ပြီးလျှင် ဧကဗီဇီ အစရှိသော အပြားရှိသူ ဖြစ်၏။ ဤသို့ သဒ္ဓါဝိမုတ္တနှင့် ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တဟု ဆိုခြင်းသည် သမာပတ်ရှစ်ပါးကို မရသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်၏။ သမာပတ်ရှစ်ပါးကို ရသော ပုဂ္ဂိုလ်သည်ကား ဖိုလ်ခဏ၌ 'ကာယသက္ခီ' မည်၏။ ထိုသဒ္ဓါဝိမုတ္တ၊ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တ၊ ကာယသက္ခီ အမည်ရှိသော သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်သုံးဦးတို့ကို ဧကဗီဇီ အစရှိသော သုံးမျိုးသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ဖြင့်သာ သိမ်းကျုံး၍ - 'ဧကဗီဇီပုဂ္ဂိုလ် ... ဓမ္မာနုသာရီပုဂ္ဂိုလ် စသော ပုဂ္ဂိုလ်ငါးဦးတို့ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်၏' ဟု ဤသို့ ငါးဦးသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ Dvādasahi puggalehīti sakadāgāmimaggaṭṭho, sakadāgāmī, anāgāmimaggaṭṭho, abhedena anāgāmī, antarāparinibbāyiādayo pañca, saddhāvimuttadiṭṭhippattakāyasakkhino tayoti bhedena aṭṭhāti, evaṃ dvādasahi. Tattha hi yo avihādīsu tattha tattha āyuvemajjhaṃ appatvā parinibbāyati, ayaṃ antarāparinibbāyī. Yo pana āyuvemajjhaṃ atikkamitvā arahattaṃ pāpuṇāti, ayaṃ upahaccaparinibbāyī. Tathā yo avihādīsu upapanno asaṅkhārena appayogena arahattaṃ adhigacchati, ayaṃ asaṅkhāraparinibbāyī. Yo pana sasaṅkhārena sappayogena arahattaṃ adhigacchati, ayaṃ sasaṅkhāraparinibbāyī. Uddhaṃ uparūpari brahmaloke upapattisoto etassāti uddhaṃsoto. Paṭisandhivasena akaniṭṭhe gacchatīti akaniṭṭhagāmī. 'ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ကျိပ်နှစ်ယောက်တို့ဖြင့်' ဟူသည်မှာ သကဒါဂါမိမဂ္ဂဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ်၊ သကဒါဂါမိဖလဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ်၊ အနာဂါမိမဂ္ဂဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ်၊ မပြားခြားနားသောအားဖြင့် အနာဂါမိဖလဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ်၊ အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ အစရှိသော ငါးယောက်သော အနာဂါမိဖလဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ်၊ သဒ္ဓါဝိမုတ္တ၊ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တ၊ ကာယသက္ခီ အမည်ရှိသော သုံးယောက်သော အနာဂါမိဖလဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ်ဟု ကွဲပြားခြားနားသောအားဖြင့် ရှစ်ယောက်သော အနာဂါမိဖလဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ်တို့ ဖြစ်ကြသဖြင့် ဤသို့ တစ်ကျိပ်နှစ်ယောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ဖြင့် ဖြစ်၏။ ထိုအန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ အစရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် အဝိဟာ အစရှိသော သုဒ္ဓါဝါသဘုံတို့၌ သက်တမ်း၏ အလယ်သို့ မရောက်မီ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြု၏၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် 'အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ' မည်၏။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် သက်တမ်း၏ အလယ်ကို ကျော်လွန်၍ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်၏၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် 'ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီ' မည်၏။ ထို့အတူ အဝိဟာ အစရှိသော ဘုံတို့၌ ဖြစ်သော အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်သည် တိုက်တွန်းခြင်း လုံ့လမရှိဘဲ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်၏၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် 'အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ' မည်၏။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် တိုက်တွန်းခြင်း လုံ့လနှင့်တကွ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်၏၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် 'သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ' မည်၏။ အထက်ထက်သော ဗြဟ္မာ့ပြည်၌ ဖြစ်ခြင်းတည်းဟူသော အလျဉ်ရှိသောကြောင့် 'ဥဒ္ဓံသောတ' မည်၏။ ပဋိသန္ဓေအားဖြင့် အကနိဋ္ဌဘုံသို့ သွားတတ်သောကြောင့် 'အကနိဋ္ဌဂါမီ' မည်၏။ Tattha atthi uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī atthi uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī, atthi na uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī atthi na uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmīti. Tattha yo idha anāgāmiphalaṃ patvā avihādīsu nibbatto [Pg.272] tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā uparūpari nibbattitvā akaniṭṭhaṃ pāpuṇāti, ayaṃ uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma. Yo pana avihādīsu nibbatto tattheva aparinibbāyitvā akaniṭṭhampi appatvā uparūpari brahmaloke parinibbāyati, ayaṃ uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī nāma. Yo ito cavitvā akaniṭṭheyeva nibbattati, ayaṃ na uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma. Yo pana avihādīsu catūsu aññatarasmiṃ nibbattitvā tattheva parinibbāyati, ayaṃ na uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī nāma. Saddhāvimuttādayo vuttavibhāgāyeva. ထိုစကား၌ ဥဒ္ဓံသောတလည်းဖြစ် အကနိဋ္ဌဂါမီလည်းဖြစ်သော ပုဂ္ဂိုလ်၊ ဥဒ္ဓံသောတသာဖြစ်၍ အကနိဋ္ဌဂါမီမဟုတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်၊ ဥဒ္ဓံသောတမဟုတ်ဘဲ အကနိဋ္ဌဂါမီဖြစ်သော ပုဂ္ဂိုလ်၊ ဥဒ္ဓံသောတလည်းမဟုတ် အကနိဋ္ဌဂါမီလည်းမဟုတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ လေးမျိုးရှိ၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်လေးမျိုးတို့တွင် အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဤလူ့ပြည်၌ အနာဂါမိဖိုလ်သို့ ရောက်၍ အဝိဟာစသော ဘုံတို့၌ ဖြစ်ပြီးလျှင်၊ ထိုဘုံတို့၌ သက်တမ်းကုန်ဆုံးသည်အထိ တည်လျက် အဆင့်ဆင့် အထက်ဘုံတို့၌ ဖြစ်၍ အကနိဋ္ဌဘုံသို့ ရောက်၏၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် 'ဥဒ္ဓံသောတ အကနိဋ္ဌဂါမီ' မည်၏။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် အဝိဟာစသော ဘုံတို့၌ ဖြစ်သော်လည်း ထိုဘုံ၌ပင် ပရိနိဗ္ဗာန်မပြုဘဲ၊ အကနိဋ္ဌဘုံသို့လည်း မရောက်ဘဲ အထက်ထက်သော ဗြဟ္မာ့ပြည်၌ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြု၏၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် 'ဥဒ္ဓံသောတ ဖြစ်သော်လည်း အကနိဋ္ဌဂါမီမဟုတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်' မည်၏။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဤကာမဘုံမှ သေလွန်၍ အကနိဋ္ဌဘုံ၌သာ ဖြစ်၏၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် 'ဥဒ္ဓံသောတ မဟုတ်ဘဲ အကနိဋ္ဌဂါမီဖြစ်သော ပုဂ္ဂိုလ်' မည်၏။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် အဝိဟာအစရှိသော သုဒ္ဓါဝါသလေးဘုံတို့တွင် တစ်ပါးပါးသော ဘုံ၌ ဖြစ်၍ ထိုဖြစ်ရာဘုံ၌ပင် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြု၏၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် 'ဥဒ္ဓံသောတလည်းမဟုတ် အကနိဋ္ဌဂါမီလည်းမဟုတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်' မည်၏။ သဒ္ဓါဝိမုတ္တ စသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်ကား ဆိုအပ်ပြီးသော ဝေဖန်ခြင်း ရှိကုန်သည်သာ ဖြစ်၏။ Navahi puggalehīti ettha aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ alābhī arahā paññāvimutto nāma. Tesaṃ pana lābhī vikkhambhanasamucchedavimokkhavasena ubhohi bhāgehi rūpakāyanāmakāyasaṅkhātato ubhato bhāgato vimuttattā ubhatobhāgavimutto nāma. Samasīsināti ettha tividho samasīsī – iriyāpathasamasīsī, rogasamasīsī, jīvitasamasīsīti. 'ပုဂ္ဂိုလ်ကိုးယောက်တို့ဖြင့်' ဟူသော စကား၌ သမာပတ်ရှစ်ပါးကို မရသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည် 'ပညာဝိမုတ္တ' မည်၏။ ထိုသမာပတ်ရှစ်ပါးကို ရသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည်ကား ဝိက္ခမ္ဘနဝိမောက္ခ၊ သမုစ္ဆေဒဝိမောက္ခတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ရူပကာယ နာမကာယ ဟု ဆိုအပ်သော နှစ်ဖက်သော အဖို့မှ လွတ်မြောက်သောကြောင့် 'ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ' မည်၏။ 'သမသီသီ' ဟူသော စကား၌ သမသီသီပုဂ္ဂိုလ်သည် ဣရိယာပထသမသီသီ၊ ရောဂသမသီသီ၊ ဇီဝိတသမသီသီ ဟူ၍ သုံးမျိုးရှိ၏။ Tatra yo ṭhānādīsu iriyāpathesu yeneva iriyāpathena samannāgato hutvā vipassanaṃ ārabhati, teneva iriyāpathena arahattaṃ patvā parinibbāyati, ayaṃ iriyāpathasamasīsī nāma. Yo pana ekaṃ rogaṃ patvā antoroge eva vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ patvā teneva rogena parinibbāyati, ayaṃ rogasamasīsī nāma. Palibodhasīsaṃ taṇhā, bandhanasīsaṃ māno, parāmāsasīsaṃ diṭṭhi, vikkhepasīsaṃ uddhaccaṃ, kilesasīsaṃ avijjā, adhimokkhasīsaṃ saddhā, paggahasīsaṃ vīriyaṃ, upaṭṭhānasīsaṃ sati, avikkhepasīsaṃ samādhi, dassanasīsaṃ paññā, pavattasīsaṃ jīvitindriyaṃ, gocarasīsaṃ vimokkho, saṅkhārasīsaṃ nirodhoti terasasu sīsesu kilesasīsaṃ avijjaṃ arahattamaggo pariyādiyati, pavattasīsaṃ jīvitindriyaṃ cuticittaṃ pariyādiyati. Tattha avijjāpariyādāyakaṃ cittaṃ jīvitindriyaṃ pariyādātuṃ na sakkoti. Jīvitindriyapariyādāyakaṃ avijjaṃ pariyādātuṃ na sakkoti. Aññaṃ avijjāpariyādāyakaṃ cittaṃ, aññaṃ jīvitindriyapariyādāyakaṃ. Yassa cetaṃ sīsadvayaṃ samaṃ pariyādānaṃ gacchati, so jīvitasamasīsī nāma. ထိုသုံးယောက်သော သမသီသီပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် မတ်တတ်ရပ်ခြင်း အစရှိသော ဣရိယာပုတ်တို့တွင် အကြင်ဣရိယာပုတ်ဖြင့်သာလျှင် ဝိပဿနာတရားကို စတင်အားထုတ်၍ ထိုဣရိယာပုတ်ဖြင့်ပင် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ပြီး ပရိနိဗ္ဗာန်ပြု၏၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် 'ဣရိယာပထသမသီသီ' မည်၏။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် အနာရောဂါတစ်ခုခု စွဲကပ်လျက် ထိုရောဂါဖြစ်ဆဲအတွင်း၌ပင် ဝိပဿနာကို ဖြစ်စေပြီးလျှင် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်၍ ထိုရောဂါဖြင့်ပင် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြု၏၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် 'ရောဂသမသီသီ' မည်၏။ ကြောင့်ကြခြင်း၏ အဆုံးကား 'တဏှာ'၊ နှောင်ဖွဲ့ခြင်း၏ အဆုံးကား 'မာန'၊ မှားယွင်းစွာ သုံးသပ်ခြင်း၏ အဆုံးကား 'ဒိဋ္ဌိ'၊ ပြန့်လွင့်ခြင်း၏ အဆုံးကား 'ဥဒ္ဓစ္စ'၊ ကိလေသာတို့၏ အဆုံးကား 'အဝိဇ္ဇာ'၊ သက်ဝင်ကြည်ညိုခြင်း၏ အဆုံးကား 'သဒ္ဓါ'၊ ချီးမြှောက်ခြင်း၏ အဆုံးကား 'ဝီရိယ'၊ အာရုံ၌ ထင်ခြင်း၏ အဆုံးကား 'သတိ'၊ မပြန့်လွင့်ခြင်း၏ အဆုံးကား 'သမာဓိ'၊ မြင်ခြင်း၏ အဆုံးကား 'ပညာ'၊ ဖြစ်သော တရားတို့၏ အဆုံးကား 'ဇီဝိတိန္ဒြေ'၊ အာရုံ၏ အဆုံးကား 'ဝိမောက္ခ'၊ သင်္ခါရတို့၏ အဆုံးကား 'နိရောဓ' ဟူ၍ တစ်ကျိပ်သုံးပါးသော အဆုံးတရားတို့တွင် ကိလေသာ၏ အဆုံးဖြစ်သော အဝိဇ္ဇာကို အရဟတ္တမဂ်စိတ်က ကုန်စေ၏၊ ဖြစ်သော တရားတို့၏ အဆုံးဖြစ်သော ဇီဝိတိန္ဒြေကို စုတိစိတ်က ကုန်စေ၏။ ထိုတရားတို့တွင် အဝိဇ္ဇာကို ကုန်စေတတ်သော စိတ်သည် ဇီဝိတိန္ဒြေကို မကုန်စေနိုင်။ ဇီဝိတိန္ဒြေကို ကုန်စေတတ်သော စိတ်သည် အဝိဇ္ဇာကို မကုန်စေနိုင်။ အဝိဇ္ဇာကို ကုန်စေတတ်သော စိတ်သည် တစ်ပါးဖြစ်၍ ဇီဝိတိန္ဒြေကို ကုန်စေတတ်သော စိတ်သည်လည်း တစ်ပါးဖြစ်သည်။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်အား ထိုအဆုံးတရားနှစ်ပါးတို့သည် အညီအညွတ် တစ်ပြိုင်နက်တည်း ကုန်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် 'ဇီဝိတသမသီသီ' မည်၏။ Kathaṃ [Pg.273] panidaṃ samaṃ hotīti? Vārasamatāya. Yasmiñhi vāre maggavuṭṭhānaṃ hoti, sotāpattimagge pañca paccavekkhaṇāni, sakadāgāmimagge pañca, anāgāmimagge pañca, arahattamagge cattārīti ekūnavīsatime paccavekkhaṇañāṇe patiṭṭhāya bhavaṅgaṃ otaritvā parinibbāyato imāya vārasamatāya idaṃ ubhayasīsapariyādānampi samaṃ hoti nāma. Tenāyaṃ puggalo ‘‘jīvitasamasīsī’’ti vuccati, ayameva idhādhippeto. Evaṃ suññatavimuttādayo tayo saddhāvimutto paññāvimutto ubhatobhāgavimutto samasīsīti satta sāvakā arahanto, paccekabuddho, sammāsambuddhoti imehi navahi puggalehi asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ niddisitabbaṃ. ဤအဝိဇ္ဇာနှင့် ဇီဝိတိန္ဒြေ နှစ်ပါးတို့၏ ကုန်ခြင်းသည် အဘယ်သို့ အညီအညွတ် ဖြစ်နိုင်အံ့နည်းဟု မေးအံ့။ ဝါရမျှသော အဖြစ်ဖြင့် အညီအညွတ် ဖြစ်၏။ အကျယ်အားဖြင့် ပြဆိုအံ့ - မဂ်၏ ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သော ထိုဝါရ၌ သောတာပတ္တိမဂ်၌ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ် ၅ ပါး၊ သကဒါဂါမိမဂ်၌ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ် ၅ ပါး၊ အနာဂါမိမဂ်၌ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ် ၅ ပါး၊ အရဟတ္တမဂ်၌ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ် ၄ ပါး ဤသို့ ၁၉ ပါးသော ဤပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်တို့၌ တည်၍ ဘဝင်သို့သက်လျက် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဤဝါရမျှသည်၏ အဖြစ်ဖြင့် ဤနှစ်ပါးသော အဆုံးတရားတို့၏ ကုန်ခြင်းသည်လည်း အညီအညွတ် ဖြစ်သည်မည်၏။ ထိုကြောင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို “ဇီဝိတသမသီသီ” ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ဤဇီဝိတသမသီသီပုဂ္ဂိုလ်ကိုသာလျှင် ဤနေရာ၌ အလိုရှိအပ်၏။ ဤသို့ သုညတဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ် အစရှိသော သုံးယောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့လည်းကောင်း၊ သဒ္ဓါဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်၊ ပညာဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်၊ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်၊ သမသီသီပုဂ္ဂိုလ် ဟူ၍ ခုနစ်ယောက်သော သာဝကတို့လည်းကောင်း၊ ရဟန္တာ၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရား တည်းဟူသော ဤကိုးယောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ဖြင့် အသေက္ခဘာဂိယသုတ်ကို ညွှန်ပြအပ်၏။ Rāgacaritoti rāgasahitaṃ caritaṃ etassāti rāgacarito. Rāgena vā carito pavattito rāgacarito, rāgajjhāsayo rāgādhikoti attho. Esa nayo sesesupi. Rāgamukhe ṭhitoti rāgapariyuṭṭhāne ṭhito, pariyuṭṭhitarāgoti attho. Sesapadesupi eseva nayo. “ရာဂစရိတ” ဟူသော ပုဒ်၌ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏ - ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ရာဂနှင့်တကွဖြစ်သော ကိုယ်နှုတ်စိတ်တို့၏ ဖြစ်ခြင်းသည် ရှိ၏၊ ထိုကြောင့် ရာဂစရိတ မည်၏။ သို့မဟုတ် ရာဂဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လှည့်ပတ်အပ်၏၊ ထိုကြောင့် ရာဂစရိတ မည်၏။ ရာဂတည်းဟူသော အဇ္ဈာသယရှိသူ၊ သို့မဟုတ် ရာဂလွန်ကဲသူဟူသော အနက် ဖြစ်၏။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ “ရာဂမုခေ ဌိတ” ဟူသည်ကား ရာဂပရိယုဋ္ဌာန်၌ တည်သူ၊ သို့မဟုတ် ထကြွထင်ရှားသော ရာဂရှိသူဟူသော အနက် ဖြစ်၏။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ Vāsanābhāgiyaṃ suttanti lokiyaṃ sattādhiṭṭhānaṃ vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ. Lokiyaṃ sattādhiṭṭhānaṃ saṃkilesabhāgiyañhi suttaṃ rāgacaritehi puggalehi niddiṭṭhaṃ. Tattha ‘‘lokiyaṃ, sattādhiṭṭhāna’’nti padadvayaṃ anuvattamānaṃ katvā vuttaṃ ‘‘vāsanābhāgiya’’nti. Sīlavantehīti sīlavantādīhi puggalehi. Pakatisīlantiādi yehi samannāgatā, te puggalā. Tesaṃ dassanena puggalānaṃ upalakkhaṇaṃ. Atha vā dhammādhiṭṭhānaṃ pakatisīlādivasena, sattādhiṭṭhānaṃ pakatisīlavantādivasena veditabbanti imassa nayassa dassanatthaṃ ‘‘sīlavantehi niddisitabba’’nti vatvā ‘‘pakatisīla’’ntiādi vuttaṃ. Taṃ pakatisīlādīnaṃ pañcannaṃ eva gahaṇaṃ nidassanamattaṃ, pattidānaabbhanumodanadhammassavanadesanādiṭṭhijukammādīnampi cettha sambhavato. Tesampi vā ettheva saṅgahetvā dassanatthaṃ ‘‘pañcā’’ti vuttaṃ. “ဝါသနာဘာဂိယသုတ္တံ” ဟူသည်မှာ လောကီဖြစ်သော သတ္တဝါကို တည်ရာပြု၍ ဟောအပ်သော ဝါသနာဘာဂိယသုတ် ဖြစ်၏။ အမှန်စင်စစ်သော်ကား လောကီဖြစ်၍ သတ္တဝါကို တည်ရာပြုသော သံကိလေသဘာဂိယသုတ်ကို ရာဂစရိတ အစရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်၏။ ထိုစကား၌ “လောကိယံ သတ္တာဓိဋ္ဌာနံ” ဟူသော ပုဒ်နှစ်ခုကို လိုက်စေခြင်းဖြင့် “ဝါသနာဘာဂိယံ” ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ “သီလဝန္တေဟိ” ဟူသည်မှာ သီလဝန္တအစရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ဖြင့် ဖြစ်၏။ “ပကတိသီလံ” အစရှိသော စကားသည် အကြင်ပကတိသီလစသည်တို့နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ပြသဖြင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို မှတ်ကြောင်းဖြစ်သော စကားတည်း။ သို့မဟုတ် ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်သုတ်ကို ပကတိသီလစသည်တို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် သိအပ်၏၊ သတ္တာဓိဋ္ဌာန်သုတ်ကို ပကတိသီလရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်စသည်တို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် သိအပ်၏ ဟူသော ဤနည်းကို ပြသခြင်းငှာ “သီလဝန္တေဟိ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗံ” ဟူ၍ ဆိုပြီးမှ “ပကတိသီလံ” အစရှိသည်ကို ဆိုအပ်၏။ ထိုငါးပါးသာ ဖြစ်ကုန်သော ပကတိသီလစသည်တို့ကို ယူခြင်းသည် နမူနာပြသခြင်းမျှသာ ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပတ္တိဒါန၊ ပတ္တာနုမောဒန၊ ဓမ္မဿဝန၊ ဓမ္မဒေသနာ၊ ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မတို့သည်လည်း ဤနေရာ၌ ဖြစ်သင့်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ထိုပတ္တိဒါနစသည်တို့ကိုလည်း ဤပကတိသီလစသည်တို့၌ပင် သင်္ဂြိုဟ်၍ ပြခြင်းငှာ “ငါးပါး” ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ Tattha pakatisīlanti sampattaviratisīlaṃ. Cittappasādoti kammaphalasaddhā ratanattayasaddhā ca. Ñāṇaṃ paññāya niddisitabbanti yasmiṃ sutte paññā āgatā, taṃ suttaṃ ñāṇanti niddisitabbaṃ. Na kevalaṃ paññāpariyāyeneva, atha kho paññindriyādipariyāyenapi yattha paññā āgatā, taṃ suttaṃ ñāṇanti niddisitabbanti dassetuṃ ‘‘paññindriyenā’’tiādi vuttaṃ. Tassattho – heṭṭhā vutto eva. Yaṃ vā panātiādīsu yaṃ vā aññaṃ kiñci paññāya adhivacanaṃ. Sabbaṃ taṃ yattha katthaci sutte āgataṃ, taṃ suttaṃ ñāṇanti niddisitabbanti attho. ထိုစကား၌ “ပကတိသီလ” ဟူသည်မှာ သမ္ပတ္တဝိရတီသီလ ဖြစ်၏။ “စိတ္တပ္ပသာဒ” ဟူသည်မှာ ကံ၊ ကံ၏အကျိုးကို ယုံကြည်ခြင်းနှင့် ရတနာသုံးပါးကို ယုံကြည်ခြင်းတို့ ဖြစ်၏။ “ဉာဏံ ပညာယ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗံ” ဟူသည်မှာ အကြင်သုတ်၌ ပညာသည် လာ၏၊ ထိုသုတ်ကို “ဉာဏ်” ဟူ၍ ညွှန်ပြအပ်၏။ ပညာဟူသော ပရိယာယ်သက်သက်ဖြင့်သာ ပြအပ်သည် မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား ပညိန္ဒြေ အစရှိသော ပရိယာယ်တို့ဖြင့်လည်း အကြင်သုတ်၌ ပညာသည် လာ၏၊ ထိုသုတ်ကို “ဉာဏ်” ဟူ၍ ညွှန်ပြအပ်၏ဟု ပြခြင်းငှာ “ပညိန္ဒြိယေန” အစရှိသည်ကို ဆိုအပ်၏။ ထိုပါဠိ၏ အနက်သည် အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသည်အတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ “ယံ ဝါ ပန” အစရှိသော စကားတို့၌ - ပညာ၏ အခြားတစ်စုံတစ်ခုသော အမည်သည် ရှိ၏။ ထိုအလုံးစုံသော အမည်သည် အမှတ်မရှိသော တစ်စုံတစ်ခုသော သုတ်၌ လာအံ့၊ ထိုသုတ်ကို “ဉာဏ်” ဟူ၍ ညွှန်ပြအပ်၏ဟု အနက်ရှိ၏။ Ajjhattikabāhirehīti [Pg.274] yasmiṃ sutte ajjhattikāni āyatanāni, bāhirāni ca āyatanāni āgatāni, taṃ suttaṃ tehi āyatanehi ñāṇaṃ ñeyyanti niddisitabbaṃ. Paññāpi ārammaṇabhūtā ñeyyanti ñeyyato visuṃ katvā paññā vuttā. Tathā hi paññā ñāṇantarassa ārammaṇanti katthaci sutte ñeyyabhāvenapi vuccati. Yaṃ kiñci ārammaṇabhūtanti yaṃ kiñci ñāṇassa visayabhūtaṃ rūpādi. Ajjhattikaṃ vā bāhiraṃ vāti vā-saddena oḷārikādiṃ saṅgaṇhāti. Sabbaṃ taṃ saṅkhatena asaṅkhatena cāti sabbaṃ taṃ yathāsambhavaṃ saṅkhatabhāvena asaṅkhatabhāvena ca ñeyyanti niddisitabbaṃ. Ñeyyadhammavasena hi ñeyyasuttaṃ ñeyyanti vuccatīti. “အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရေဟိ” ဟူသည်မှာ အကြင်သုတ်၌ အဇ္ဈတ္တိကအာယတနတို့သည်လည်းကောင်း၊ ဗာဟိရအာယတနတို့သည်လည်းကောင်း လာကုန်၏၊ ထိုသုတ်ကို ထိုအာယတနတို့ဖြင့် “ဉေယျ” (သိအပ်သောတရား) ဟူ၍ ညွှန်ပြအပ်၏။ “ပညာပိ အာရမ္မဏဘူတာ ဉေယျံ” ဟူသော စကားဖြင့် သိအပ်သော ဉေယျတရားမှ အသီးတခြားပြု၍ ပညာကို ဆိုအပ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်း ပညာသည် အခြားဉာဏ်တစ်ပါး၏ အာရုံဖြစ်၏၊ ထိုကြောင့် အချို့သောသုတ်၌ ဉေယျတရား၏ အဖြစ်ဖြင့်လည်း ဆိုအပ်၏။ “ယံ ကိဉ္စိ အာရမ္မဏဘူတံ” ဟူသည်မှာ ဉာဏ်၏အာရုံဖြစ်သော အလုံးစုံသော ရူပါရုံစသည်တို့ ရှိ၏။ “အဇ္ဈတ္တိကံ ဝါ ဗာဟိရံ ဝါ” ဟူသော ပုဒ်၌ “ဝါ” သဒ္ဒါဖြင့် ဩဠာရိကစသည်တို့ကို သင်္ဂြိုဟ်၏။ “သဗ္ဗံ တံ သင်္ခတေန အသင်္ခတေန စ” ဟူသည်မှာ ထိုအလုံးစုံကို ဖြစ်သင့်သည်အားလျော်စွာ သင်္ခတအဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အသင်္ခတအဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း “ဉေယျ” ဟူ၍ ညွှန်ပြအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဉေယျတရား၏ အစွမ်းအားဖြင့် ဉေယျသုတ်ကို “ဉေယျ” ဟူ၍ ဆိုအပ်၏ဟု သိမှတ်အပ်၏။ Yaṃ vā pana kiñci bhagavā aññataravacanaṃ bhāsatīti lokiyalokuttarādisuttesu ekasmiṃ sutte dve. Tesu yaṃ vā pana kiñci aññataravacanaṃ ekasseva kathanaṃ bhāsati niddisati. Sabbaṃ taṃ yathāniddiṭṭhaṃ dhārayitabbanti taṃ yathā sabbaṃ suttaṃ lokiyādīsu yadi aññataravasena, atha ubhayavasena yathā yathā niddiṭṭhaṃ, tathā tathā gahetabbaṃ, taṃ taṃ padhānabhāvena niddisitabbanti attho. “ယံ ဝါ ပန ကိဉ္စိ ဘဂဝါ အညတရဝစနံ ဘာသတိ” ဟူသည်မှာ လောကီလောကုတ္တရာစသော သုတ်တို့တွင် တစ်ခုသော သုတ်၌ (လောကီလောကုတ္တရာ နှစ်မျိုးစလုံးကိုလည်း) ဟောတော်မူ၏။ ထိုလောကီလောကုတ္တရာစသော အနက်တို့တွင် တစ်ပါးပါးသော အနက်ကို ဟောခြင်း၊ သို့မဟုတ် တစ်ခုသော အနက်သက်သက်ကိုသာ ဟောခြင်းကို ပြတော်မူ၏။ “သဗ္ဗံ တံ ယထာနိဒ္ဒိဋ္ဌံ ဓာရယိတဗ္ဗံ” ဟူသည်မှာ ထိုအလုံးစုံသော သုတ်ကို လောကီအနက်စသည်တို့တွင် တစ်ပါးပါးသော အနက်၏ အစွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် နှစ်ပါးသော အနက်၏ အစွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်စေ အကြင်အကြင်သို့သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ပြအပ်၏၊ ထိုထိုသို့သော ပဓာနအဖြစ်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ် (သိမ်းဆည်းမှတ်သားအပ်) ၏ ဟူသော အနက် ဖြစ်၏။ Kilesasahitaññeva kammaṃ vipākassa hetu, na itaranti vuttaṃ ‘‘duvidho hetu yañca kammaṃ ye ca kilesā’’ti. Samudayo kilesāti ettha ‘‘samudayo’’ti etena samudayapakkhiyā vuttā. ‘‘Kilesā’’ti ca kilesavanto, saṃkiliṭṭhāti attho. Yaṃ dissatīti yaṃ yaṃ dissati. Tāsu tāsu bhūmīsūti puthujjanabhūmiādīsu. Kappiyānulomenāti kappiyena ca kappiyānulomena ca. Tattha kappiyaṃ pāḷiyaṃ sarūpato vuttaṃ, kappiyānulomaṃ mahāpadesavasena nayato dassitaṃ. Paṭikkhittakāraṇenāti yena kāraṇena bhagavatā yaṃ paṭikkhittaṃ, tena kāraṇena taṃ niddisitabbaṃ. Ekantena sarāgādisaṃvattanameva hi bhagavatā paṭikkhittaṃ, taṃ sarāgāya saṃvattanādikāraṇena niddisitabbaṃ. Dhammassāti asaṅkhatadhammassa. Ariyadhammānanti maggaphaladhammānaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva. ကိလေသာနှင့် တကွဖြစ်သော ကံသည်သာ ဝိပါက်၏ အကြောင်း ဖြစ်၏၊ ထိုမှတစ်ပါးသော ကံသည် ဝိပါက်၏ အကြောင်း မဟုတ်၊ ထိုကြောင့် “ကံနှင့် ကိလေသာဟူ၍ အကြောင်းနှစ်ပါး ရှိ၏” ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ “သမုဒယော ကိလေသာ” ဟူသော ပါဌ်၌ “သမုဒယ” ပုဒ်ဖြင့် သမုဒယအဖို့၌ ဖြစ်သော တရားတို့ကို ဆိုအပ်၏။ “ကိလေသာ” ဟူသော ပုဒ်၏လည်း ကိလေသာရှိကုန်သော၊ ညစ်နွမ်းနှိပ်စက်တတ်သော တရားတို့ဟူ၍ အနက်ရှိ၏။ “ယံ ဒိဿတိ” ဟူသည်မှာ အကြင်အကြင်သို့သော သံဝရစသည်သည် ထင်ရှား၏။ “တာသု တာသု ဘူမီသု” ဟူသည်မှာ ပုထုဇ္ဇနဘုံ အစရှိသည်တို့၌ ဖြစ်၏။ “ကပ္ပိယာနုလောမေန” ဟူသည်မှာ အပ်သောအမှု (ကပ္ပိယ) ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အပ်သည်အားလျော်သောအမှု (ကပ္ပိယာနုလောမ) ဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ပါဠိတော်၌ ကိုယ်တိုင်တိုက်ရိုက်ဟောအပ်သော အမှုကို အပ်သောအမှု (ကပ္ပိယ) မည်၏။ မဟာပဒေသ၏ အစွမ်းဖြင့် နည်းလမ်းညွှန်ပြ၍ ဟောအပ်သော အမှုကို အပ်သည်အားလျော်သောအမှု (ကပ္ပိယာနုလောမ) မည်၏။ “ပဋိက္ခိတ္တကာရဏေန” ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားသည် အကြင်အကြောင်းကြောင့် အကြင်အမှုကို ပယ်တော်မူအပ်၏၊ ထိုအကြောင်းဖြင့် ထိုအမှုကို ညွှန်ပြအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား စင်စစ်ဧကန် ရာဂစသည်ကို ဖြစ်စေတတ်သောအမှုကိုသာ မြတ်စွာဘုရားသည် ပယ်တော်မူ၏၊ ထိုအမှုကို ရာဂစသည်ကို ဖြစ်စေတတ်သောအကြောင်းဖြင့် ညွှန်ပြအပ်၏။ “ဓမ္မဿ” ဟူသည်မှာ သင်္ခတတရား၏။ “အရိယဓမ္မာနံ” ဟူသည်မှာ မဂ်ဖိုလ်တရားတို့၏။ ကြွင်းသောအနက်သည် အလွယ်တကူ သိနိုင်၏။ Ettha ca yathā saṃkilesabhāgiyādīnaṃ aññamaññaṃ saṃsaggato anekavidho paṭṭhānabhedo icchito, evaṃ lokiyasattādhiṭṭhānādisaṃsaggatopi anekavidho paṭṭhānabhedo sambhavati. Pāḷiyaṃ pana ubhayatthāpi ekadesadassanavasena āgatattā nayadassananti veditabbaṃ. Sakkā hi iminā [Pg.275] nayena viññunā te niddhāretunti. Yathā ca saṃkilesabhāgiyādīnaṃ lokiyādīnañca visuṃ visuṃ saṃsaggabhedavasena ayaṃ paṭṭhānabhedo anekavidho labbhati, evaṃ ubhayesampi saṃsaggavasena ayaṃ nayo yathārahaṃ labbhateva. Labbhati hi lokiyaṃ suttaṃ kiñci saṃkilesabhāgiyaṃ, kiñci vāsanābhāgiyaṃ. Tathā lokuttaraṃ suttaṃ kiñci nibbedhabhāgiyaṃ, kiñci asekkhabhāgiyanti. Sesesupi eseva nayo. ဤသာသနပဋ္ဌာန၌လည်း သံကိလေသဘာဂိယသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အချင်းချင်း ရောယှက်မှုကြောင့် များပြားလှစွာသော သာသနပဋ္ဌာနအပြားကို အလိုရှိအပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ လောကီသုတ်၊ သတ္တာဓိဋ္ဌာန်သုတ် အစရှိသည်တို့၏ ရောယှက်မှုကြောင့်လည်း များစွာသော သာသနပဋ္ဌာနအပြားသည် ဖြစ်ထိုက်၏။ ပါဠိတော်၌မူကား ထိုနှစ်ပါးသော သံကိလေသဘာဂိယ၊ လောကီအစရှိသည်တို့၌လည်း တစ်စိတ်တစ်ဒေသကို ပြခြင်းအားဖြင့် လာသောကြောင့် နည်းပြမျှသာ ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဤနည်းဖြင့် ပညာရှိသူသည် ထိုသာသနပဋ္ဌာနအပြားတို့ကို ထုတ်နုတ်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သောကြောင့် နည်းပြမျှသာ ဖြစ်၏။ သံကိလေသဘာဂိယစသည်တို့၏လည်းကောင်း၊ လောကီစသည်တို့၏လည်းကောင်း အသီးသီး ရောယှက်သောအပြား၏ အစွမ်းအားဖြင့် များစွာသော သာသနပဋ္ဌာနအပြားကို ရအပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ထိုနှစ်ပါးစုံတို့၏ ရောယှက်ခြင်း အစွမ်းအားဖြင့်လည်း ဤနည်းကို သင့်လျော်သလို ရအပ်သည်သာတည်း။ စင်စစ်သော်ကား လောကီသုတ်ကို အချို့သော သံကိလေသဘာဂိယသုတ်၊ အချို့သော ဝါသနာဘာဂိယသုတ်ဟူ၍ ရအပ်၏။ ထို့အတူ လောကုတ္တရာသုတ်ကို အချို့သော နိဗ္ဗေဓဘာဂိယသုတ်၊ အချို့သော အသေက္ခဘာဂိယသုတ်ဟူ၍ ရအပ်၏။ ကြွင်းသော သုတ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ Evaṃ soḷasavidhe paṭṭhāne aṭṭhavīsatividhaṃ paṭṭhānaṃ pakkhipitvā, aṭṭhavīsatividhe ca paṭṭhāne soḷasavidhaṃ pakkhipitvā yathārahaṃ dukatikādibhedena sambhavato paṭṭhānavibhāgo veditabbo, so ca kho tīsu piṭakesu labbhamānassa suttapadassa vasena. Yasmā pana tāni tāni suttapadāni udāharaṇavasena niddhāretvā imasmiṃ atthe vitthāriyamāne atipapañco hoti, atibhāriyā ca nettisaṃvaṇṇanā, sakkā ca iminā nayena viññunā ayamattho viññātuṃ, tasmā na taṃ vitthārayimha. Teneva hi pāḷiyaṃ aññamaññasaṃsaggavasena paṭṭhānavibhāgo ekadeseneva dassito, na nippadesatoti. ဤသို့လျှင် တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော သာသနပဋ္ဌာန်း၌ နှစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော သာသနပဋ္ဌာန်းကို သွင်း၍လည်းကောင်း၊ နှစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော သာသနပဋ္ဌာန်း၌ တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော သာသနပဋ္ဌာန်းကို သွင်း၍လည်းကောင်း၊ သင့်လျော်သလို ဒုက၊ တိက စသော အပြားအားဖြင့် ဖြစ်နိုင်သမျှ သာသနပဋ္ဌာန်း ဝေဖန်ခြင်းကို သိအပ်၏။ ထိုသို့ ဝေဖန်ခြင်းကိုလည်း ပိဋကတ်သုံးပုံတို့၌ ရရှိနိုင်သော သုတ္တပုဒ်၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။ သို့ရာတွင် ထိုထိုသုတ္တပုဒ်တို့ကို ဥဒါဟရုဏ်အဖြစ် သီးခြားထုတ်နုတ်၍ ဤသာသနပဋ္ဌာန်းအရာ၌ ချဲ့ထွင်၍ ပြပါက အလွန်တရာ ကျယ်ဝန်းလှပေလိမ့်မည်။ နေတ္တိအဖွင့်သည်လည်း အလွန်ကြီးမားလေးလံပေလိမ့်မည်။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် ပညာရှိတို့သည် ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိရှိနိုင်ပေသည်။ ထို့ကြောင့် ငါတို့သည် ထိုအနက်ကို မချဲ့ထွင်တော့ပြီ။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ပါဠိတော်၌ အချင်းချင်း ရောနှောခြင်း အစွမ်းဖြင့် သာသနပဋ္ဌာန်း ဝေဖန်ပုံကို တစ်စိတ်တစ်ဒေသမျှသာ ပြတော်မူခဲ့၏၊ အကြွင်းမရှိ အလုံးစုံကိုမူ ပြတော်မမူခဲ့ပေ။ Sāsanapaṭṭhānavāravaṇṇanā niṭṭhitā. သာသနပဋ္ဌာနဝါရ အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။ Nigamanakathā နိဂုံးစကား Ettāvatā ca – ဤမျှအတိုင်းအရှည်ရှိသော စကားအစဉ်ဖြင့် - Hāre naye ca paṭṭhāne, suvisuddhavinicchayaṃ; Vibhajanto navaṅgassa, sāsanassatthavaṇṇanaṃ. အလွန်တရာ စင်ကြယ်စွာ ဆုံးဖြတ်အပ်ကုန်သော ဟာရတို့ကိုလည်းကောင်း၊ နယတို့ကိုလည်းကောင်း၊ သာသနပဋ္ဌာန်းတို့ကိုလည်းကောင်း ဝေဖန်တော်မူလျက်၊ ကိုးပါးသော အင်္ဂါရှိသော သာသနာတော်၏ အနက်အဖွင့်လည်းဖြစ်သော၊ Nettippakaraṇaṃ dhīro, gambhīraṃ nipuṇañca yaṃ; Adesayi mahāthero, mahākaccāyano vasī. နက်နဲ သိမ်မွေ့လှစွာသော အကြင်နေတ္တိကျမ်းကို မြဲမြံသောပညာရှိလည်းဖြစ်၍ ဝသီဘော်ငါးပါးနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော မဟာကစ္စည်းအမည်ရှိသော မဟာထေရ်မြတ်သည် ဟောကြားတော်မူခဲ့၏။ Saddhammāvataraṭṭhāne, paṭṭane nāgasavhaye; Dhammāsokamahārāja-vihāre vasatā mayā. သူတော်ကောင်းတရား၏ သက်ရောက်ရာအရပ်ဖြစ်သော နာဂသအမည်ရှိသော ဆိပ်ကမ်းမြို့ရှိ ဓမ္မာသောကမင်းမြတ်၏ ကျောင်းတိုက်၌ သီတင်းသုံးတော်မူသော အကျွန်ုပ်သည်။ Ciraṭṭhitatthaṃ yā tassa, āraddhā atthavaṇṇanā; Udāharaṇasuttānaṃ, lakkhaṇānañca sabbaso. ထိုနေတ္တိကျမ်းကို ရေရှည်တည်တံ့စေခြင်းငှာ အလုံးစုံသော ဥဒါဟရုဏ်သုတ်တို့၏လည်းကောင်း၊ မှတ်ကြောင်းဖြစ်သော နေတ္တိသုတ်တို့၏လည်းကောင်း အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖော်ပြလျက် စီရင်အပ်သော အကြင်အဋ္ဌကထာကို စတင်စီရင်အပ်ပြီ။ Atthaṃ [Pg.276] pakāsayantī sā, anākulavinicchayā; Samattā sattavīsāya, pāḷiyā bhāṇavārato. မရှုပ်ထွေးသော ဆုံးဖြတ်ချက်များဖြင့် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖော်ပြတတ်သော ထိုအဋ္ဌကထာသည် ပါဠိတော်အစဉ်အားဖြင့် နှစ်ဆယ့်ခုနစ်ပါးသော ဘာဏဝါရတို့ဖြင့် ပြီးပြည့်စုံပါပြီ။ Iti taṃ saṅkharontena, yaṃ taṃ adhigataṃ mayā; Puññaṃ tassānubhāvena, lokanāthassa sāsanaṃ. ဤသို့လျှင် ထိုအဋ္ဌကထာကို စီရင်ရေးသားရသဖြင့် အကျွန်ုပ် ရရှိအပ်သော ကုသိုလ်ကောင်းမှု၏ အာနုဘော်ကြောင့် လူသုံးပါးတို့၏ ကိုးကွယ်ရာဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၌... Ogāhetvā visuddhāya, sīlādipaṭipattiyā; Sabbepi dehino hontu, vimuttirasabhāgino. စင်ကြယ်သော သီလစသော အကျင့်သီလဖြင့် သက်ဝင်ကြကုန်လျက်၊ သတ္တဝါအားလုံးတို့သည်လည်း ဝိမုတ္တိရသကို ခံစားကြရပါစေကုန်သတည်း။ Ciraṃ tiṭṭhatu lokasmiṃ, sammāsambuddhasāsanaṃ; Tasmiṃ sagāravā niccaṃ, hontu sabbepi pāṇino. မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်သည် လောက၌ ကြာမြင့်စွာ တည်တံ့ပါစေသတည်း။ သတ္တဝါအားလုံးတို့သည်လည်း ထိုသာသနာတော်၌ အမြဲမပြတ် ရိုသေကိုင်းညွတ်ကြပါစေကုန်သတည်း။ Sammā vassatu kālena, devopi jagatīpati; Saddhammanirato lokaṃ, dhammeneva pasāsatūti. မိုးသည်လည်း လျောက်ပတ်သော အခါ၌ ကောင်းစွာ ရွာသွန်းပါစေသတည်း။ ရေမြေ့အရှင် မင်းမြတ်သည်လည်း သူတော်ကောင်းတရား၌ အမြဲမွေ့လျော်သည်ဖြစ်၍ လူအပေါင်းကို တရားသဖြင့်သာ အုပ်စိုးပါစေသတည်း။ ဤကား နိဂုံးစကားတည်း။ Iti badaratitthavihāravāsinā ācariyadhammapālena katā ဤသို့ ဖော်ပြပါနည်းလမ်းဖြင့် ဗဒရတိတ္ထကျောင်းတိုက်၌ သီတင်းသုံးတော်မူသော အာစရိယ ဓမ္မပါလမထေရ် စီရင်တော်မူအပ်သော - Nettippakaraṇassa atthasaṃvaṇṇanā samattāti. နေတ္တိကျမ်း၏ အနက်အဖွင့်အဋ္ဌကထာသည် ပြီးပြည့်စုံပါပြီ။ Nettippakaraṇa-aṭṭhakathā niṭṭhitā. နေတ္တိအဋ္ဌကထာ ပြီးဆုံးပါပြီ။ | |||
| português | |||
| Páli | Aṭṭhakathā | Ṭīkā | Outro |
| 1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra) | 1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya | 1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3 | 1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa |
| 2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha | 2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha | 2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2 | |
| 3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima | 3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores | 3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores | |
| 4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta | 4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta | 4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta | |
| 5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara | 5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc. | 5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc. | |
| 6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa) | 6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia | 6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia | |
| 7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5 | 7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados | 7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma | |
| русский | |||
| Палийский канон | Комментарии | Субкомментарии | Другое |
| 1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали | 1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха | 1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3 | 1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана |
| 2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали | 2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха | 2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2 | |
| 3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали | 3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха | 3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика | |
| 4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта) | 4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта) | 4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта) | |
| 5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали | 5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха | 5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика | |
| 6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали | 6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха | 6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини | |
| 7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5 | 7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха | 7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали | |
| සිංහල | |||
| පාලි කැනනය | විවරණ | අටුවා | වෙනත් |
| 1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි | 1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා | 1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3 | 1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා |
| 2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි | 2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා | 2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2 | |
| 3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි | 3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා | 3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා | |
| 4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත) | 4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත) | 4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත) | |
| 5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි | 5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා | 5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා | |
| 6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි | 6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා | 6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී | |
| 7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5 | 7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා | 7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි | |
| Español | |||
| El Canon Pali | Los Comentarios | Los Subcomentarios | Otros |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| แบบไทย | |||
| บาลีแคน | ข้อคิดเห็น | คำอธิบายย่อย | อื่น |
| 1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ | 1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา | 1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓ | 1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา |
| 2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ | 2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา | 2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒ | |
| 3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ | 3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา | 3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา | |
| 4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต) | 4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต) | 4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต) | |
| 5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ | 5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา | 5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา | |
| 6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ | 6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา | 6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี | |
| 7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕ | 7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา | 7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ | |
| བོད་མི | |||
| པཱ་ལི་གསུང་རབ། | འགྲེལ་བཤད། | འགྲེལ་བཤད་ཕྲན། | གཞན། |
| 1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི། | 1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣ | 1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ། |
| 2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི། | 2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢ | |
| 3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། | 3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | |
| 5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། | 5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི། | 6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི། | |
| 7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥ | 7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། | |
| Tiếng Việt | |||
| Kinh điển Pali | Chú giải | Phụ chú giải | Khác |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra | 1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga | 2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa | 3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ) | 4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | 4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | 5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa | 6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5 | 7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa | 7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |