Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

Khuddakanikāye

ในขุททกนิกาย

Nettippakaraṇa-ṭīkā

เนตติปกรณ์-ฎีกา

Ganthārambhakathāvaṇṇanā

คำอธิบายเรื่องปรารภคัมภีร์

Saṃvaṇṇanārambhe [Pg.1] (dī. ni. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā; ma. ni. ṭī. 1.1 ganthārambhakathāvaṇṇanā; saṃ. ni. ṭī. 1.1.1 ganthārambhakathāvaṇṇanā) ratanattayavandanā saṃvaṇṇetabbassa dhammassa pabhavanissayavisuddhipaṭivedanatthaṃ, taṃ pana dhammasaṃvaṇṇanāsu viññūnaṃ bahumānuppādanatthaṃ, taṃ sammadeva tesaṃ uggahaṇadhāraṇādikkamaladdhabbāya sammāpaṭipattiyā sabbahitasukhanipphādanatthaṃ. Atha vā maṅgalabhāvato, sabbakiriyāsu pubbakiccabhāvato, paṇḍitehi sammācaritabhāvato, āyatiṃ paresaṃ diṭṭhānugatiāpajjanato ca saṃvaṇṇanāyaṃ ratanattayapaṇāmakiriyā. Atha vā ratanattayapaṇāmakaraṇaṃ pūjanīyapūjāpuññavisesanibbattanatthaṃ, taṃ attano yathāladdhasampattinimittassa kammassa balānuppadānatthaṃ, antarā ca tassa asaṅkocanatthaṃ, tadubhayaṃ anantarāyena aṭṭhakathāya parisamāpanatthaṃ. Idameva ca payojanaṃ ācariyena idhādhippetaṃ. Tathā hi vakkhati ‘‘vandanājanitaṃ…pe… tassa tejasā’’ti. Vatthuttayapūjā hi niratisayapuññakkhettasambuddhiyā aparimeyyappabhāvo puññātisayoti bahuvidhantarāyepi lokasannivāse antarāyanibandhanasakalasaṃkilesaviddhaṃsanāya pahoti, bhayādiupaddavañca nivāreti. Yathāha –

ในการเริ่มต้นอธิบาย (ที. นิ. ฎีกา 1. คำอธิบายเรื่องปรารภคัมภีร์; ม. นิ. ฎีกา 1.1 คำอธิบายเรื่องปรารภคัมภีร์; สํ. นิ. ฎีกา 1.1.1 คำอธิบายเรื่องปรารภคัมภีร์) การไหว้พระรัตนตรัยนั้น เพื่อให้รู้ความบริสุทธิ์แห่งที่เกิดและที่อาศัยของธรรมที่พึงอธิบาย และเพื่อยังความเคารพอย่างสูงให้เกิดขึ้นแก่ผู้รู้ทั้งหลายในการอธิบายธรรมนั้น และเพื่อยังประโยชน์สุขทั้งปวงให้สำเร็จแก่ผู้รู้เหล่านั้น ด้วยสัมมาปฏิปัตติที่พึงได้ด้วยการเรียน การทรงจำ เป็นต้น โดยชอบแท้ หรืออีกนัยหนึ่ง การนอบน้อมพระรัตนตรัยในการอธิบายนั้น เพราะเป็นมงคล เพราะเป็นกิจเบื้องต้นในกิจทั้งปวง เพราะบัณฑิตประพฤติโดยชอบแล้ว และเพราะผู้อื่นจะประพฤติตามในภายหน้า หรืออีกนัยหนึ่ง การนอบน้อมพระรัตนตรัยนั้น เพื่อยังบุญพิเศษคือปูชนียบูชาให้เกิดขึ้น เพื่อเพิ่มกำลังแห่งกรรมอันเป็นนิมิตแห่งสมบัติที่ตนได้แล้ว และเพื่อไม่ให้กรรมนั้นหดหายไปในระหว่าง ทั้งสองอย่างนั้นก็เพื่อให้อรรถกถาสำเร็จลงโดยไม่มีอันตราย และประโยชน์นี้แลที่อาจารย์ประสงค์ในที่นี้ เพราะท่านจักกล่าวว่า "บุญที่เกิดจากการไหว้... (ละไว้)... ด้วยเดชแห่งบุญนั้น" เพราะการบูชาวัตถุสามนั้น เป็นบุญอันยิ่งใหญ่มีอานุภาพประมาณมิได้ ด้วยความถึงพร้อมแห่งบุญเขตอันยอดเยี่ยม จึงสามารถทำลายกิเลสเครื่องผูกพันอันเป็นเหตุแห่งอันตรายทั้งปวงในโลกสันนิวาส แม้มีอันตรายหลายอย่าง และย่อมป้องกันอุปัทวะมีภัยเป็นต้นได้ ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘Pūjārahe pūjayato, buddhe yadi va sāvake’’ti. (dha. pa. 195;

apa. thera 1.10.1) ca,

"เมื่อบุคคลบูชาท่านผู้ควรบูชา คือพระพุทธเจ้าหรือพระสาวกทั้งหลาย" (ธ.ป. 195; อป. เถระ 1.10.1) และ

Tathā [Pg.2] –

อีกอย่างหนึ่ง –

‘‘Ye, bhikkhave, buddhe pasannā, agge te pasannā, agge kho pana pasannānaṃ aggo vipāko hotī’’ti (a. ni. 4.34; itivu. 90) ca,

"ดูกรภิกษุทั้งหลาย ชนเหล่าใดเลื่อมใสในพระพุทธเจ้า ชนเหล่านั้นชื่อว่าเลื่อมใสในสิ่งที่เลิศ และวิบากของชนผู้เลื่อมใสในสิ่งที่เลิศ ย่อมเป็นสิ่งที่เลิศ" (อ. นิ. 4.34; อิติ. 90) และ

Tathā –

อีกอย่างหนึ่ง –

‘‘‘Buddho’ti kittayantassa, kāye bhavati yā pīti;

Varameva hi sā pīti, kasiṇenapi jambudīpassa;

‘‘‘Dhammo’ti…pe… ‘saṅgho’ti…pe… dīpassā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.6;

itivu. aṭṭha 90;

dī. ni. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā;

ma. ni. ṭī. 1.1;

a. ni. ṭī. 2.4.34) ca,

"ปีติใดเกิดขึ้นในกายของบุคคลผู้สรรเสริญว่า 'พระพุทธเจ้า' ปีตินั้นแลประเสริฐกว่ากสิณแม้ทั่วชมพูทวีป; 'พระธรรม' (ละไว้) 'พระสงฆ์' (ละไว้) ทวีป" (ที. นิ. อรรถ. 1.6; อิติ. อรรถ. 90; ที. นิ. ฎีกา 1. คำอธิบายเรื่องปรารภคัมภีร์; ม. นิ. ฎีกา 1.1; อ. นิ. ฎีกา 2.4.34) และ

Tathā –

อีกอย่างหนึ่ง –

‘‘Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosa…pe… na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hotī’’ti (a. ni. 6.10; 11.11) ca,

"ดูกร มหานามะ สมัยใดอริยสาวกระลึกถึงพระตถาคต สมัยนั้นจิตของเธอไม่ถูกราคะครอบงำ ไม่ถูกโทสะ... (ละไว้)... ไม่ถูกโมหะครอบงำ" (อ. นิ. 6.10; 11.11) และ

Tathā –

อีกอย่างหนึ่ง –

‘‘Araññe rukkhamūle vā…pe…;

Bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā, lomahaṃso na hessatī’’ti. (saṃ. ni. 1.249) ca;

"ในป่าหรือที่โคนไม้... (ละไว้)... ความกลัว ความหวาดสะดุ้ง หรือขนพองสยองเกล้า จักไม่มี" (สํ. นิ. 1.249) และ

Tattha yassa ratanattayassa vandanaṃ kattukāmo, tassa guṇātisayayogasandassanatthaṃ ‘‘mahākāruṇika’’ntiādinā gāthāttayamāha. Guṇātisayayogena hi vandanārahabhāvo, vandanārahe ca katā vandanā yathādhippetappayojanaṃ sādhetīti. Tattha yassā saṃvaṇṇanaṃ kattukāmo, sā netti visesato yathānulomasāsanasannissayā, tassa ca vicittākārappavattivibhāvinī. Tathā hi suttantadesanā na vinayadesanā viya karuṇāppadhānā, nāpi abhidhammadesanā viya paññāppadhānā, atha kho karuṇāpaññāppadhānāti tadubhayappadhānadesanāvisesavibhāvanaṃ tāva sammāsambuddhassa thomanaṃ kātuṃ tammūlakattā sesaratanānaṃ ‘‘mahākāruṇikaṃ nātha’’ntiādi vuttaṃ.

ในที่นั้น อาจารย์ผู้ประสงค์จะทำการไหว้พระรัตนตรัยใด จึงกล่าวคาถาสามบทมีคำว่า "พระผู้มีพระมหากรุณา" เป็นต้น เพื่อแสดงถึงการประกอบด้วยคุณอันยิ่งใหญ่ของพระรัตนตรัยนั้น เพราะการประกอบด้วยคุณอันยิ่งใหญ่ ย่อมเป็นเหตุให้ควรแก่การไหว้ และการไหว้ที่กระทำในท่านผู้ควรไหว้ ย่อมสำเร็จประโยชน์ตามที่ประสงค์ ในที่นั้น อาจารย์ผู้ประสงค์จะอธิบายเนตติปกรณ์ใด เนตติปกรณ์นั้นโดยเฉพาะเป็นที่อาศัยแห่งพระศาสนาที่อนุโลม และเป็นเครื่องแสดงความประพฤติที่มีลักษณะวิจิตรของพระศาสนานั้น เพราะเหตุนั้น การแสดงลักษณะพิเศษแห่งพระธรรมเทศนาที่มีทั้งกรุณาและปัญญาเป็นประธานนั้น เพื่อสรรเสริญพระสัมมาสัมพุทธเจ้าก่อน เพราะพระรัตนอื่นที่เหลือมีพระพุทธเจ้าเป็นรากฐาน จึงกล่าวคำว่า "พระผู้มีพระมหากรุณาผู้เป็นที่พึ่ง" เป็นต้น

Tattha kiratīti (dī. ni. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā; ma. ni. ṭī. 1.1; saṃ. ni. ṭī. 1.1.1; a. ni. ṭī. 1.1.1) karuṇā, paradukkhaṃ vikkhipati apanetīti attho. Atha vā kiṇātīti karuṇā, paradukkhe sati kāruṇikaṃ hiṃsati vibādhatīti attho[Pg.3]. Kampanaṃ karotīti vā karuṇā, paradukkhe sati sādhūnaṃ hadayakhedaṃ karotīti attho. Kamiti vā sukhaṃ, taṃ rundhatīti karuṇā. Esā hi paradukkhāpanayanakāmatālakkhaṇā, attasukhanirapekkhatāya kāruṇikānaṃ sukhaṃ rundhati vibandhatīti attho. Kiriyati dukkhitesu pasāriyatīti vā karuṇā, karuṇāya niyuttoti kāruṇiko yathā ‘‘dovāriko’’ti (a. ni. 7.67). Yathā hi dvāraṭṭhānato aññattha vattamānopi dvārapaṭibaddhajīviko puriso dvārānativattavuttitāya dvāre niyuttoti ‘‘dovāriko’’ti vuccati, evaṃ bhagavā mettādivasena karuṇāvihārato aññattha vattamānopi karuṇānativattavuttitāya karuṇāya niyuttoti ‘‘kāruṇiko’’ti vuccati. Mahābhinīhārato paṭṭhāya hi yāva mahāparinibbānā lokahitatthameva lokanāthā tiṭṭhantīti. Mahanto kāruṇikoti mahākāruṇiko. Satipi bhagavato tadaññaguṇānampi vasena mahantabhāve kāruṇikasaddasannidhānena vuttattā karuṇāvasenevettha mahantabhāvo veditabbo yathā ‘‘mahāveyyākaraṇo’’ti. Evañca katvā ‘‘mahākāruṇiko’’ti iminā padena puggalādhiṭṭhānena satthu mahākaruṇā vuttā hoti.

ในที่นั้น คำว่า "กรุณา" หมายถึง "กิรติ" คือย่อมกำจัด ย่อมบรรเทาความทุกข์ของผู้อื่น หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า "กรุณา" หมายถึง "กิณาติ" คือเมื่อมีความทุกข์ของผู้อื่น ย่อมเบียดเบียน ย่อมรบกวนผู้มีกรุณา หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า "กรุณา" หมายถึง "ย่อมกระทำความหวั่นไหว" คือเมื่อมีความทุกข์ของผู้อื่น ย่อมกระทำความเศร้าหมองแห่งใจของสัตบุรุษ หรืออีกนัยหนึ่ง "กม" คือความสุข "รุนธติ" คือย่อมขัดขวางความสุขนั้น กรุณานี้มีลักษณะคือความปรารถนาจะบรรเทาความทุกข์ของผู้อื่น ย่อมขัดขวาง ย่อมผูกมัดความสุขของผู้มีกรุณาด้วยการไม่คำนึงถึงความสุขของตนเอง หรืออีกนัยหนึ่ง "กรุณา" หมายถึง "ย่อมแผ่ไปในสัตว์ผู้เป็นทุกข์" ผู้ประกอบด้วยกรุณาจึงชื่อว่า "การุณิกะ" เหมือนคำว่า "โทวาริกะ" (อ. นิ. 7.67) คือ บุรุษผู้มีชีวิตผูกพันอยู่กับประตู แม้จะอยู่ในที่อื่นจากที่ตั้งของประตู ก็ชื่อว่า "โทวาริกะ" เพราะประกอบอยู่ในประตูด้วยการไม่ละเว้นการกระทำหน้าที่ที่ประตู ฉันใด พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ฉันนั้น แม้จะทรงอยู่ในที่อื่นจากการอยู่ด้วยกรุณามีเมตตาเป็นต้น ก็ชื่อว่า "การุณิกะ" เพราะประกอบด้วยกรุณาด้วยการไม่ละเว้นการกระทำหน้าที่ด้วยกรุณา เพราะพระโลกนาถทั้งหลายย่อมดำรงอยู่เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่โลกเท่านั้น ตั้งแต่การบำเพ็ญบารมีอันยิ่งใหญ่จนถึงปรินิพพานอันยิ่งใหญ่ ผู้มีกรุณามากจึงชื่อว่า "มหากรุณิกะ" แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าจะทรงมีความยิ่งใหญ่ด้วยคุณอื่น ๆ ก็ตาม แต่เพราะกล่าวไว้ด้วยการประกอบกับคำว่า "การุณิกะ" จึงพึงทราบว่าความยิ่งใหญ่ในที่นี้เป็นไปโดยกรุณา เหมือนคำว่า "มหาไวยากรณ์" เมื่อเป็นเช่นนี้ ด้วยบทว่า "มหากรุณิกะ" นี้ จึงกล่าวถึงพระมหากรุณาของพระศาสดาโดยอธิษฐานบุคคล

Aparo nayo – atthasādhanato karuṇaṃ karuṇāyanaṃ karuṇāsampavattanaṃ arahatīti kāruṇiko. Bhagavato hi sabbaññutāya anavasesato sattānaṃ hitaṃ, hitupāyañca jānato, tattha ca akilāsuno hitesitā satthikā, na tathā aññesanti. Atha vā karuṇā karuṇāyanaṃ sīlaṃ pakati sabhāvo etassāti kāruṇiko. Bhagavā hi pathavīphassādayo viya kakkhaḷaphusanādisabhāvā karuṇāsabhāvo sabhāvabhūtakaruṇoti attho. Sesaṃ purimasadisameva. Atha vā mahāvisayatāya, mahānubhāvatāya, mahapphalatāya ca mahatī karuṇāti mahākaruṇā. Bhagavato hi karuṇā niravasesesu sattesu pavattati, pavattamānā ca anaññasādhāraṇā pavattati, diṭṭhadhammikādibhedañca mahantameva sattānaṃ hitasukhaṃ ekantato nipphādeti, mahākaruṇāya niyuttoti mahākāruṇiko, taṃ mahākāruṇikaṃ. Sesaṃ sabbaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Sumāgadhādipadānaṃ viya cettha saddasiddhi veditabbā.

อีกนัยหนึ่ง พระองค์ชื่อว่า 'การุณิกะ' เพราะควรแก่การกระทำกรุณา การแผ่กรุณา และการยังกรุณาให้เป็นไป เพราะทรงสามารถทำประโยชน์ให้สำเร็จ ด้วยว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบประโยชน์ของสัตว์ทั้งหลายและอุบายแห่งประโยชน์นั้นโดยไม่เหลือด้วยพระสัพพัญญุตญาณ และความปรารถนาประโยชน์ของพระองค์ผู้ไม่ทรงเหน็ดเหนื่อยในการแสวงหาประโยชน์นั้นย่อมเป็นจริง ไม่เหมือนของผู้อื่น อีกนัยหนึ่ง พระองค์ชื่อว่า 'การุณิกะ' เพราะมีกรุณาและการแผ่กรุณาเป็นศีล เป็นปกติ เป็นธรรมชาติ อธิบายว่า พระผู้มีพระภาคเจ้ามีกรุณาเป็นธรรมชาติ มีกรุณาเป็นธรรมชาติที่แท้จริง เหมือนธรรมชาติมีการกระทบที่แข็งเป็นต้นของปฐวีธาตุเป็นต้น ส่วนที่เหลือก็เหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว อีกนัยหนึ่ง กรุณาที่ยิ่งใหญ่ เพราะมีอารมณ์กว้างขวาง มีอานุภาพมาก และมีผลมาก ชื่อว่า 'มหากรุณา' ด้วยว่ากรุณาของพระผู้มีพระภาคเจ้าแผ่ไปในสัตว์ทั้งหลายโดยไม่เหลือ และเมื่อแผ่ไปก็แผ่ไปโดยไม่สาธารณะแก่ผู้อื่น และย่อมยังประโยชน์สุขของสัตว์ทั้งหลายอันยิ่งใหญ่ มีประเภทคือประโยชน์ในปัจจุบันเป็นต้นให้สำเร็จโดยส่วนเดียว พระองค์ชื่อว่า 'มหากาารุณิกะ' เพราะประกอบด้วยมหากรุณานั้น พึงทราบคำว่า 'มหากาารุณิกะ' นั้น ส่วนที่เหลือทั้งหมดพึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว และพึงทราบการสำเร็จรูปศัพท์ในที่นี้ เหมือนคำว่า 'สุมคธา' เป็นต้น

Nāthatīti [Pg.4] nātho, veneyyānaṃ hitasukhaṃ āsīsati patthetīti attho, mettāyanavasena cettha hitasukhāsīsanaṃ veditabbaṃ, na karuṇāyanavasena paṭhamapadena vuttattā. Atha vā nāthati veneyyagataṃ kilesabyasanaṃ upatāpetīti nātho, nāthatīti vā nātho, yācatīti attho. Bhagavā hi ‘‘sādhu, bhikkhave, bhikkhu kālena kālaṃ attasampattiṃ paccavekkhitā’’tiādinā (a. ni. 8.7, 8) sattānaṃ taṃ taṃ hitappaṭipattiṃ yācitvāpi mahākaruṇāya samussāhito te tattha niyojeti. Paramena vā cittissariyena samannāgato, sabbasatte vā sīlādiguṇehi īsati abhibhavatīti paramissaro bhagavā ‘‘nātho’’ti vuccati, taṃ nāthaṃ.

พระองค์ชื่อว่า 'นาถะ' เพราะอรรถว่าย่อมปรารถนา อธิบายว่า ย่อมปรารถนา ย่อมมุ่งหวังประโยชน์สุขแก่เวไนยสัตว์ทั้งหลาย พึงทราบว่าการมุ่งหวังประโยชน์สุขในที่นี้ พึงทราบโดยความเป็นไปแห่งเมตตา ไม่ใช่โดยความเป็นไปแห่งกรุณา เพราะกล่าวไว้ด้วยบทแรกแล้ว อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า 'นาถะ' เพราะอรรถว่าย่อมยังกิเลสอันเป็นความพินาศที่เข้าถึงเวไนยสัตว์ให้เร่าร้อน หรือชื่อว่า 'นาถะ' เพราะอรรถว่าย่อมขอร้อง อธิบายว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงถูกชักชวนด้วยพระมหากรุณา แม้จะทรงขอร้องการปฏิบัติอันเป็นประโยชน์นั้นๆ แก่สัตว์ทั้งหลาย ด้วยพระดำรัสมีอาทิว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เป็นการดีที่ภิกษุพึงพิจารณาความถึงพร้อมแห่งตนเป็นครั้งคราว' (อ. อัฏฐก. 8.7, 8) แล้วทรงชักชวนสัตว์เหล่านั้นให้ประกอบในประโยชน์นั้นๆ หรือพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงประกอบด้วยความเป็นใหญ่แห่งจิตอันสูงสุด หรือทรงครอบงำสัตว์ทั้งปวงด้วยคุณมีศีลเป็นต้น จึงชื่อว่า 'นาถะ' (ซึ่งหมายถึงพระผู้เป็นใหญ่สูงสุด) พึงทราบคำว่า 'นาถะ' นั้น

Ñātabbanti ñeyyaṃ, atītādibhedabhinnaṃ sabbaṃ saṅkhataṃ, asaṅkhatañca. Saṅgaraṇaṭṭhena sāgaro, patitapatitānaṃ attano puthulagambhīrabhāvehi saṃsīdanaṃ nimmujjanaṃ karotīti attho. Saṃ-saddassa cettha ‘‘sābhāvo, sārāgo’’tiādīsu (dha. sa. 389, 391) viya niruttinayena daṭṭhabbo. Saṅgaraṇaṭṭhenāti vā saṅgarakaraṇaṭṭhena, ṭhitadhammatāya ‘‘ayaṃ me mariyādā, imaṃ velaṃ nātikkamāmī’’ti lokena saṅgaraṃ saṅketaṃ karonto viya hotīti attho. Saṅgaraṇaṃ vā samantato galanaṃ sandanaṃ udakena karotīti sāgaro. Kappavuṭṭhānakāle hi mahāsamuddo ito cito ca paggharitvā sakalaṃ lokadhātuṃ ekoghaṃ karotīti. Lokiyā pana vadanti ‘‘sāgarassa rañño puttehi sāgarehi nibbattito khatoti sāgaro, puratthimo samuddappadeso, taṃsambandhatāya ruḷhivasena sabbopi samuddo tathā voharīyatī’’ti. Sāgarasadisattā sāgaro, ñeyyameva sāgaroti ñeyyasāgaro. Sadisatā cettha puthuladuttaragambhīrānādikālikatāhi veditabbā, nihīnaṃ cetamopammaṃ. Tathā hi ñeyyasseva sātisayā puthulatā aparimāṇalokadhātubyāpanato, sabbaññutaññāṇasseva taraṇīyatāya duttaratā, gambhīratā, ādikoṭirahitā ca pavatti, na itarassa paricchinnadesattā bāhirakavītarāgehipi ittarena khaṇena atikkamitabbattā, parimitagambhīrattā, parimitakālattā ca. Ñeyyasāgarassa pāraṃ pariyantaṃ gatoti ñeyyasāgarapāragū, taṃ ñeyyasāgarapāraguṃ.

สิ่งที่พึงรู้ ชื่อว่า 'เญยยะ' คือ สังขตธรรมและอสังขตธรรมทั้งหมดที่จำแนกโดยความต่างกันมีอดีตเป็นต้น ชื่อว่า 'สาคร' (มหาสมุทร) เพราะอรรถว่าย่อมกลืนกิน อธิบายว่า ย่อมยังสัตว์ที่ตกลงไปให้จมลงด้วยความเป็นของกว้างใหญ่และลึกซึ้งของตน พึงเห็นพยัญชนะ 'สํ' ในที่นี้ โดยนัยแห่งนิรุตติ เหมือนในคำว่า 'สาภาโว, สาราโค' เป็นต้น (ธ. ส. 389, 391) หรือชื่อว่า 'สาคร' เพราะอรรถว่าย่อมทำข้อตกลง อธิบายว่า ย่อมเป็นเหมือนทำข้อตกลงกับโลกด้วยความเป็นธรรมที่ตั้งมั่นว่า 'นี้เป็นขอบเขตของเรา เราจะไม่ล่วงเลยเวลานี้' หรือชื่อว่า 'สาคร' เพราะอรรถว่าย่อมทำให้น้ำไหลซ่านไปโดยรอบด้วยน้ำ เพราะในเวลาที่โลกถูกทำลาย มหาสมุทรย่อมไหลซ่านไปทั่วทุกทิศทำให้โลกธาตุทั้งหมดเป็นกระแสเดียวกัน แต่ชาวโลกกล่าวว่า 'มหาสมุทรชื่อว่า สาคร เพราะถูกขุดขึ้นโดยพระโอรสของพระราชาสาคร ชื่อว่า สาคร เป็นส่วนของมหาสมุทรทางทิศตะวันออก และโดยความสัมพันธ์นั้น มหาสมุทรทั้งหมดก็ถูกเรียกเช่นนั้นโดยรูฬหิ' พระองค์ชื่อว่า 'สาคร' เพราะมีความคล้ายคลึงกับสาคร หรือเญยยะนั่นแหละเป็นสาคร จึงชื่อว่า 'เญยยสาคร' พึงทราบความคล้ายคลึงในที่นี้โดยความเป็นของกว้างใหญ่ ยากที่จะข้ามได้ ลึกซึ้ง และไม่มีเบื้องต้นเบื้องปลาย แต่อุปมานี้เป็นอุปมาที่ต่ำกว่า (ยังไม่ถึงที่สุด) เพราะความกว้างใหญ่ของเญยยะเท่านั้นที่ยิ่งกว่า เพราะแผ่ไปทั่วโลกธาตุอันประมาณมิได้ ความยากที่จะข้ามได้ [ของเญยยสาคร] ก็มีเพียงสัพพัญญุตญาณเท่านั้นที่ข้ามได้ มีความลึกซึ้ง และมีการดำเนินไปที่ไม่มีเบื้องต้นเบื้องปลาย ไม่ใช่ของอื่น (มหาสมุทร) เพราะมหาสมุทรมีขอบเขตจำกัด แม้พวกนักบวชนอกศาสนาก็สามารถข้ามได้ในชั่วขณะหนึ่ง เพราะมีความลึกซึ้งจำกัด และมีเวลาจำกัด พระองค์ชื่อว่า 'เญยยสาครปารคู' เพราะถึงฝั่งคือที่สุดแห่งเญยยสาคร พึงทราบคำว่า 'เญยยสาครปารคู' นั้น

Gamanañcettha [Pg.5] ñāṇagamanameva, na itaraṃ ñeyyaggahaṇato, taṃ pana ñāṇaṃ duvidhaṃ sammasanapaṭivedhabhedato, tathā hetuphalabhedato. Tattha ‘‘kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno’’tiādinā (dī. ni. 2.57; saṃ. ni. 2.4, 10; peṭako. 23) karuṇāyanavaseneva abhinivisitvā anekākāravokāre saṅkhāre sammasantaṃ bhagavato sammasanañāṇaṃ chattiṃsakoṭisatasahassamukhena ñeyyasāgaraṃ ajjhogāhetvā tassa pāraṃ pariyantaṃ agamāsi, yaṃ ‘‘mahāvajirañāṇa’’nti vuccati. Paṭivedhañāṇaṃ pana sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānaṃ āsavakkhayañāṇaṃ, āsavakkhayañāṇapadaṭṭhānañca sabbaññutaññāṇaṃ, yaṃ ‘‘mahābodhī’’ti vuccati. Pāragamanañca tassa kiccasiddhiyā, samatthatāya ca veditabbaṃ. Tathā yathāvuttaṃ sammasanañāṇaṃ hetu, itaraṃ phalaṃ. Saha sammasanañāṇena vā āsavakkhayañāṇaṃ hetu, sabbaññutaññāṇaṃ phalaṃ tadānisaṃsabhāvatoti veditabbaṃ.

และการไปในที่นี้คือการไปแห่งญาณเท่านั้น ไม่ใช่การไปอย่างอื่น เพราะเป็นการหยั่งรู้เญยยะ ญาณนั้นมี ๒ อย่าง คือ โดยความต่างกันแห่งสมมสนญาณและปฏิเวธญาณ และโดยความต่างกันแห่งเหตุและผล ในบรรดาญาณเหล่านั้น สมมสนญาณของพระผู้มีพระภาคเจ้าที่ทรงพิจารณาสังขารอันมีอาการต่างๆ มากมาย โดยทรงน้อมพระทัยเข้าสู่กระแสแห่งพระกรุณาด้วยพระดำรัสมีอาทิว่า 'โอหนอ โลกนี้ถึงความลำบากแล้วหนอ' (ที. มหา. 2.57; สํ. สคาถ. 2.4, 10; เปฏโก. 23) ได้หยั่งลงสู่เญยยสาครด้วยช่องทาง ๓๖ โกฏิแสน แล้วถึงฝั่งคือที่สุดของเญยยสาครนั้น ซึ่งเรียกว่า 'มหาวัชรญาณ' ส่วนปฏิเวธญาณคืออาสวักขยญาณอันเป็นที่ตั้งแห่งสัพพัญญุตญาณ และสัพพัญญุตญาณอันเป็นที่ตั้งแห่งอาสวักขยญาณ ซึ่งเรียกว่า 'มหาโพธิ' และการถึงฝั่งของญาณนั้น พึงทราบโดยความสำเร็จแห่งกิจและความสามารถ อนึ่ง สมมสนญาณที่กล่าวมาแล้วเป็นเหตุ ส่วนญาณอื่นเป็นผล หรือพึงทราบว่า อาสวักขยญาณพร้อมด้วยสมมสนญาณเป็นเหตุ สัพพัญญุตญาณเป็นผล เพราะมีอานิสงส์นั้น

Vandeti namāmi, abhitthavāmi vā. Saṇhaṭṭhena nipuṇā, anupacitañāṇasambhārānaṃ agādhaṭṭhena gambhīrā, ekattādibhedato nandiyāvaṭṭādivibhāgato ca vicitrā visiṭṭhā nānāvidhā nayā etissāti nipuṇagambhīravicitranayā, nipuṇagambhīravicitranayā desanā assāti nipuṇagambhīravicitranayadesano, taṃ nipuṇa…pe… desanaṃ. Nayatīti vā nayo, pāḷigati, sā ca vuttanayena atthato nipuṇā, atthato byañjanato ca gambhīrā, saṅkhepavitthārānulomādippavattiyā nānāvidhatāya vicitrā. Tathā hi paññattianupaññattiādivasena, saṃkilesabhāgiyādilokiyāditadubhayavomissatādivasena, kusalādikhandhādisaṅgahādisamayavimuttādiṭhapanādikusalamūlāditikapaṭṭhānādivasena ca anekavidhā pāḷigatīti.

ข้าพเจ้าขอนอบน้อม หรือข้าพเจ้าขอสรรเสริญ พระธรรมเทศนานั้นละเอียดอ่อนเพราะเป็นของละเอียดลออ ลึกซึ้งเพราะเป็นของหยั่งถึงได้ยากสำหรับผู้ที่ยังไม่สั่งสมญาณสัมภาระ มีนัยอันวิจิตร คือมีนัยที่วิเศษและหลากหลาย เพราะความต่างกันโดยความเป็นเอกัตตะเป็นต้น และความจำแนกโดยนันทิยาวฏฏะเป็นต้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระธรรมเทศนาอันมีนัยละเอียดอ่อน ลึกซึ้ง และวิจิตรนั้น หรือนัย คือการดำเนินไปแห่งพระบาลี ซึ่งโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว ย่อมละเอียดอ่อนโดยอรรถ ลึกซึ้งโดยอรรถและพยัญชนะ วิจิตรเพราะความหลากหลายในการดำเนินไปโดยย่อ โดยพิสดาร โดยอนุโลมเป็นต้น เพราะการดำเนินไปแห่งพระบาลีมีหลายอย่าง โดยความเป็นบัญญัติและอนุบัญญัติเป็นต้น โดยความเป็นส่วนแห่งสังกิเลส ความเป็นโลกิยะ และความเป็นของระคนกันด้วยทั้งสองอย่างนั้นเป็นต้น โดยความเป็นกุศลขันธ์เป็นต้น โดยความเป็นสังคหะเป็นต้น โดยความเป็นสมัยวิมุตติเป็นต้น โดยความเป็นกุศลมูลเป็นต้น โดยความเป็นติกปัฏฐานเป็นต้น

Tattha (dī. ni. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā) dvīhākārehi bhagavato thomanā veditabbā attahitasampattito, parahitappaṭipattito ca. Tesu attahitasampatti anāvaraṇañāṇādhigamato, savāsanānaṃ sabbesaṃ kilesānaṃ accantappahānato ca veditabbā, parahitappaṭipatti lābhasakkārādinirapekkhacittassa sabbadukkhaniyyānikadhammadesanato, paṭiviruddhesupi niccaṃ hitajjhāsayañāṇaparipākakālāgamanato ca veditabbā. Sā panettha payogato, āsayato ca duvidhā, parahitappaṭipatti, yathāvuttabhedā duvidhā ca attahitasampatti pakāsitā hoti. Kathaṃ? ‘‘Mahākāruṇika’’nti iminā āsayato[Pg.6], ‘‘nipuṇa…pe… desana’’nti iminā payogato, ‘‘nātha’’nti iminā pana ubhayathāpi bhagavato parahitappaṭipatti pakāsitā karuṇākiccadīpanato, ‘‘ñeyyasāgarapāragu’’nti iminā sātisayaṃ attahitasampatti paramukkaṃsagatañāṇakiccadīpanato.

ในที่นั้น (ที. นิ. ฎีกา 1. คันถารัมภกถาวัณณนา) พึงทราบการสรรเสริญพระผู้มีพระภาคเจ้าโดย 2 ประการ คือ โดยความถึงพร้อมแห่งประโยชน์ตน และโดยการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น ในบรรดาประการเหล่านั้น ความถึงพร้อมแห่งประโยชน์ตน พึงทราบโดยการบรรลุอนาวรณญาณ และโดยการละกิเลสทั้งปวงพร้อมด้วยวาสนาได้อย่างเด็ดขาด ส่วนการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น พึงทราบโดยการแสดงธรรมที่นำสัตว์ออกจากทุกข์ทั้งปวง ด้วยจิตที่ไม่หวังลาภสักการะเป็นต้น และโดยการถึงกาลแห่งความสุกงอมแห่งญาณอันมีอัธยาศัยเป็นประโยชน์เสมอ แม้แก่ผู้ที่เป็นปฏิปักษ์ การปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่นนั้น มี 2 อย่าง คือ โดยการประกอบ และโดยอัธยาศัย ส่วนความถึงพร้อมแห่งประโยชน์ตนก็มี 2 อย่างตามที่กล่าวมาแล้ว ได้ถูกประกาศไว้แล้ว อย่างไร? ด้วยบทว่า 'มหากรุณิกะ' นี้ โดยอัธยาศัย ด้วยบทว่า 'นิปุณะ...เป...เทศนา' นี้ โดยการประกอบ ส่วนด้วยบทว่า 'นาถะ' นี้ การปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่นของพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ถูกประกาศไว้ทั้งสองอย่าง เพราะแสดงกิจแห่งพระกรุณา และด้วยบทว่า 'เญยยสาครปารคู' นี้ ความถึงพร้อมแห่งประโยชน์ตนอันยิ่งยวดได้ถูกประกาศไว้ เพราะแสดงกิจแห่งญาณที่ถึงความสูงสุด

Atha vā tīhākārehi bhagavato thomanā veditabbā hetuto, phalato, upakārato ca. Tattha hetu mahākaruṇā, sā pana paṭhamapadena sarūpeneva dassitā. Phalaṃ catubbidhaṃ ñāṇasampadā pahānasampadā ānubhāvasampadā rūpakāyasampadā cāti. Tāsu padhānabhūtā ñāṇapahānasampadā ‘‘ñeyyasāgarapāragu’’nti iminā padena pakāsitā. Padhāne hi dassite avinābhāvato itarampi dvayaṃ dassitameva hoti. Na hi buddhānaṃ ānubhāvarūpakāyasampattīhi vinā kadācipi dhammakāyasirī vattatīti. Upakāro anantaraṃ abāhiraṃ katvā tividhayānamukhena vimuttidhammadesanā, sā ‘‘nāthaṃ, nipuṇa…pe… desana’’nti padadvayena pakāsitāti veditabbaṃ.

อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบการสรรเสริญพระผู้มีพระภาคเจ้าโดย 3 ประการ คือ โดยเหตุ โดยผล และโดยอุปการะ ในบรรดาประการเหล่านั้น เหตุคือพระมหากรุณา ซึ่งได้แสดงไว้ด้วยบทแรกโดยสภาวะของมันเอง ผลมี 4 อย่าง คือ ญาณสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งญาณ) ปหานสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งการละ) อานุภาวสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งอานุภาพ) และรูปกายสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งรูปกาย) ในบรรดาผลเหล่านั้น ญาณปหานสัมปทาอันเป็นประธาน ได้ถูกประกาศไว้ด้วยบทว่า 'เญยยสาครปารคู' นี้ เพราะเมื่อแสดงประธานแล้ว อีก 2 อย่างที่เหลือก็เป็นอันแสดงแล้วโดยความไม่แยกจากกัน เพราะสิริแห่งธรรมกายของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมไม่ดำรงอยู่ได้เลยโดยปราศจากอานุภาวสัมปทาและรูปกายสัมปทา อุปการะคือการแสดงธรรมแห่งวิมุตติโดยทางแห่งยาน 3 โดยไม่ทำให้เป็นของภายนอกในระหว่าง ซึ่งพึงทราบว่าได้ถูกประกาศไว้ด้วยบท 2 บทคือ 'นาถะ' และ 'นิปุณะ...เป...เทศนา' นี้

Tattha (dī. ni. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā) ‘‘mahākāruṇika’’nti etena sammāsambodhiyā mūlaṃ dasseti. Mahākaruṇāsañcoditamānaso hi bhagavā saṃsārapaṅkato sattānaṃ samuddharaṇatthaṃ katābhinīhāro anupubbena pāramiyo pūretvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ adhigatoti karuṇā sammāsambodhiyā mūlaṃ. ‘‘Ñeyyasāgarapāragu’’nti etena pubbabhāgappaṭipattiyā saddhiṃ sammāsambodhiṃ dasseti. Anāvaraṇañāṇapadaṭṭhānañhi maggañāṇaṃ, maggañāṇapadaṭṭhānañca anāvaraṇañāṇaṃ ‘‘sammāsambodhī’’ti vuccati. Vuttappabhedaṃ pana sammasanañāṇaṃ saha paññāpāramiyā tassā pubbabhāgapaṭipadā. Tassā hi ānubhāvena līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhallikattakilamathānuyogasassatucchedādiantadvayavirahitā ukkaṃsapāramippattā majjhimā paṭipadā bhāvanāpāripūriṃ gatā. ‘‘Nātha’’nti iminā sammāsambodhiyā phalaṃ dasseti lokattayanāyakabhāvadīpanato. Tathā hi sabbānatthaparihārapubbaṅgamāya niravasesahitasukhavidhānatapparāya niratisayāya payogasampattiyā, sadevamanussāya pajāya accantupakāritāya aparimitanirupamabhāvaguṇavisesasamaṅgitāya ca sabbasattuttamo bhagavā aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ anuttaragāravaṭṭhānabhūtatāya ca ‘‘nātho’’ti vuccatīti. ‘‘Nipuṇa…pe… desana’’nti iminā sammāsambodhiyā payojanaṃ [Pg.7] dasseti. Saṃsāramahoghato sattasantāraṇatthañhi bhagavatā sammāsambodhi abhipatthitā, tañca sattasantāraṇaṃ yathāvuttadesanāsampattiyā samijjhati tadavinābhāvato. Iminā bhagavato sātisayā parahitappaṭipatti dassitā, itarehi attahitasampattīti tadubhayena attahitāya paṭipannādīsu catūsu puggalesu bhagavato catutthapuggalabhāvaṃ dīpeti, tena ca anuttaradakkhiṇeyyabhāvaṃ, uttamavandanīyabhāvaṃ, attano ca vandanakiriyāya khettaṅgatabhāvaṃ dīpeti.

ในที่นั้น (ที. นิ. ฎีกา 1. คันถารัมภกถาวัณณนา) คำว่า 'มหากรุณิกะ' นี้ แสดงถึงรากเหง้าแห่งสัมมาสัมโพธิ เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระทัยอันมหากรุณาชักนำ ทรงตั้งความปรารถนาเพื่อจะช่วยสัตว์ทั้งหลายให้พ้นจากเปือกตมแห่งสังสารวัฏ ทรงบำเพ็ญบารมีโดยลำดับแล้วได้ตรัสรู้สัมมาสัมโพธิอันยอดเยี่ยม ฉะนั้น กรุณาจึงเป็นรากเหง้าแห่งสัมมาสัมโพธิ คำว่า 'เญยยสาครปารคู' นี้ แสดงถึงสัมมาสัมโพธิพร้อมด้วยปฏิปทาในส่วนเบื้องต้น เพราะมรรคญาณมีอนาวรณญาณเป็นที่ตั้ง และอนาวรณญาณมีมรรคญาณเป็นที่ตั้ง ย่อมเรียกว่า 'สัมมาสัมโพธิ' ส่วนสัมมสนญาณที่กล่าวมาแล้วพร้อมด้วยปัญญาบารมี เป็นปฏิปทาในส่วนเบื้องต้นของสัมมาสัมโพธินั้น ด้วยอานุภาพของสัมมาสัมโพธินั้นแล มัชฌิมาปฏิปทาที่ปราศจากที่สุดสองอย่าง คือ การตั้งมั่นในความหดหู่และความฟุ้งซ่าน การประกอบตนให้ลำบากด้วยกามสุขัลลิกานุโยคและอัตตกิลมถานุโยค และสัสสตทิฏฐิ อุจเฉททิฏฐิ เป็นต้น ซึ่งถึงความสำเร็จแห่งบารมีอันสูงสุด ได้ถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนาแล้ว คำว่า 'นาถะ' นี้ แสดงถึงผลแห่งสัมมาสัมโพธิ เพราะแสดงถึงความเป็นผู้นำแห่งโลกทั้งสาม จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นผู้ประเสริฐที่สุดกว่าสัตว์ทั้งปวง ทรงประกอบด้วยคุณวิเศษอันหาประมาณมิได้และหาที่เปรียบมิได้ ทรงเป็นผู้มีอุปการะอย่างยิ่งแก่หมู่สัตว์พร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์ ทรงมีคุณสมบัติแห่งความเพียรพยายามอันยอดเยี่ยม ทรงขวนขวายในการจัดสรรประโยชน์สุขทั้งปวงโดยไม่เหลือ และทรงเป็นผู้ที่สัตว์ทั้งหลายในโลกธาตุอันหาประมาณมิได้จำนวนมากนับไม่ถ้วน ควรแก่การเคารพอย่างสูงสุด ฉะนั้น จึงเรียกว่า 'นาถะ' คำว่า 'นิปุณะ...เป...เทศนา' นี้ แสดงถึงประโยชน์แห่งสัมมาสัมโพธิ เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปรารถนาสัมมาสัมโพธิเพื่อจะช่วยสัตว์ทั้งหลายให้ข้ามพ้นจากห้วงน้ำใหญ่แห่งสังสารวัฏ และการช่วยสัตว์ให้ข้ามพ้นนั้นย่อมสำเร็จได้ด้วยความสมบูรณ์แห่งเทศนาที่กล่าวมาแล้ว เพราะเทศนานั้นแยกจากสัมมาสัมโพธิไม่ได้ ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงถึงการบำเพ็ญประโยชน์แก่ผู้อื่นอันยิ่งใหญ่ของพระผู้มีพระภาคเจ้า ส่วนคุณสมบัติอื่น ๆ แสดงถึงความสำเร็จประโยชน์ตน ด้วยเหตุทั้งสองนี้ จึงแสดงถึงความเป็นบุคคลที่สี่ของพระผู้มีพระภาคเจ้าในบรรดาบุคคลสี่จำพวกมีผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนเป็นต้น และด้วยเหตุนั้น จึงแสดงถึงความเป็นผู้ควรแก่ทักษิณาอันยอดเยี่ยม ความเป็นผู้ควรแก่การกราบไหว้อันสูงสุด และความเป็นเนื้อนาบุญสำหรับการกราบไหว้ของตน

Ettha ca yathā ‘‘mahākāruṇika’’nti iminā padena bhagavato mahākaruṇā dassitā, evaṃ ‘‘ñeyyasāgarapāragu’’nti etena mahāpaññā dassitā. Tesu karuṇāggahaṇena lokiyesu mahaggatabhāvappattāsādhāraṇaguṇadīpanato bhagavato sabbalokiyaguṇasampatti dassitā hoti, paññāggahaṇena sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānamaggañāṇadīpanato sabbalokuttaraguṇasampatti. Tadubhayaggahaṇasiddho eva cattho nāthasaddena pakāsīyati. Karuṇāvacanena upagamanaṃ nirupakkilesaṃ dasseti, paññāvacanena apagamanaṃ. Tathā karuṇāggahaṇena lokasamaññānurūpaṃ bhagavato pavattiṃ dasseti lokavohāravisayattā karuṇāya, paññāggahaṇena samaññāya anatidhāvanaṃ. Sabhāvānavabodhena hi dhammānaṃ samaññaṃ atidhāvitvā sattādisammasanaṃ hotīti. Tathā karuṇāggahaṇena mahākaruṇāsamāpattivihāraṃ dasseti, paññāggahaṇena tīsu kālesu appaṭihatañāṇaṃ, catusaccañāṇaṃ, catupaṭisambhidāñāṇaṃ, catuvesārajjañāṇaṃ. Karuṇāggahaṇena mahākaruṇāsamāpattiñāṇassa gahitattā sesāsādhāraṇañāṇāni, cha abhiññā, aṭṭhasu parisāsu (ma. ni. 1.151, 178) akampanañāṇāni, dasa balāni, cuddasa buddhañāṇāni, soḷasa ñāṇacariyā, aṭṭhārasa buddhadhammā (mahāni. 69, 156; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi. ma. 3.5; dī. ni. aṭṭha. 3.305; vibha. mūlaṭī. suttantabhājanīyavaṇṇanā; dī. ni. ṭī. 3.141), catucattālīsa ñāṇavatthūni sattasattati ñāṇavatthūnīti (saṃ. ni. 2.34) evamādīnaṃ anekesaṃ paññāppabhedānaṃ vasena ñāṇacāraṃ dasseti.

ในที่นี้ คำว่า "มหากรุณิกะ" นี้ แสดงถึงมหากรุณาของพระผู้มีพระภาคเจ้าฉันใด คำว่า "เญยยสาครปารคู" นี้ ก็แสดงถึงมหาปัญญาฉันนั้น ในบรรดาคุณเหล่านั้น การกล่าวถึงกรุณา ย่อมแสดงถึงความสมบูรณ์แห่งคุณอันเป็นโลกิยะทั้งปวงของพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะแสดงถึงคุณอันไม่สาธารณะที่ถึงความเป็นมหาคตะในโลกิยะ ส่วนการกล่าวถึงปัญญา ย่อมแสดงถึงความสมบูรณ์แห่งคุณอันเป็นโลกุตตระทั้งปวง เพราะแสดงถึงมรรคญาณอันเป็นที่ตั้งแห่งสัพพัญญุตญาณ ความหมายที่สำเร็จด้วยการกล่าวถึงทั้งสองอย่างนั้นแล ย่อมปรากฏด้วยคำว่า "นาถะ" ด้วยคำว่ากรุณา ย่อมแสดงถึงการเข้าถึงที่ปราศจากอุปกิเลส ด้วยคำว่าปัญญา ย่อมแสดงถึงการหลีกออก อนึ่ง การกล่าวถึงกรุณา ย่อมแสดงถึงความเป็นไปของพระผู้มีพระภาคเจ้าที่สมควรแก่บัญญัติของโลก เพราะกรุณาเป็นอารมณ์แห่งโลกโวหาร ส่วนการกล่าวถึงปัญญา ย่อมแสดงถึงการไม่ล่วงเลยบัญญัติ เพราะการไม่รู้แจ้งสภาวะของธรรม ย่อมล่วงเลยบัญญัติแล้วพิจารณาสัตว์เป็นต้น อนึ่ง การกล่าวถึงกรุณา ย่อมแสดงถึงการอยู่ด้วยมหากรุณาสมาบัติ ส่วนการกล่าวถึงปัญญา ย่อมแสดงถึงอนาวรณญาณในกาลทั้งสาม, จตุสัจจญาณ, จตุปฏิสัมภิทาญาณ, จตุเวสารัชชญาณ เพราะการกล่าวถึงมหากรุณา ย่อมรวมเอาญาณในมหากรุณาสมาบัติไว้แล้ว จึงแสดงถึงญาณอันไม่สาธารณะที่เหลือ, อภิญญา 6, ญาณที่ไม่หวั่นไหวในบริษัท 8 (ม.นิ. 1.151, 178), ทศพลญาณ, พุทธญาณ 14, ญาณจริยา 16, พุทธธรรม 18 (มหา. 69, 156; จูฬ. โมฆราชมาณวกปุจฉานิเทศ 85; ปฏิ. 3.5; ที.อ. 3.305; วิภ.มูลฎีกา สุตตันตภาชนียวัณณนา; ที.ฎีกา 3.141), ญาณวัตถุ 44, ญาณวัตถุ 77 (สํ.นิ. 2.34) เป็นต้น ด้วยประการฉะนี้ ย่อมแสดงถึงการดำเนินไปแห่งญาณโดยอาศัยปัญญาประเภทต่าง ๆ อันมากมาย

Tathā karuṇāggahaṇena caraṇasampatti, paññāggahaṇena vijjāsampatti. Karuṇāggahaṇena sattādhipatitā, paññāggahaṇena dhammādhipatitā. Karuṇāggahaṇena [Pg.8] lokanāthabhāvo, paññāggahaṇena attanāthabhāvo. Tathā karuṇāggahaṇena pubbakāribhāvo, paññāggahaṇena kataññutā. Karuṇāggahaṇena aparantapatā, paññāggahaṇena anattantapatā. Karuṇāggahaṇena vā buddhakaradhammasiddhi, paññāggahaṇena buddhabhāvasiddhi. Tathā karuṇāggahaṇena paresaṃ tāraṇaṃ, paññāggahaṇena sayaṃ tāraṇaṃ. Tathā karuṇāggahaṇena sabbasattesu anuggahacittatā, paññāggahaṇena sabbadhammesu virattacittatā dassitā hoti. Sabbesañca buddhaguṇānaṃ karuṇā ādi taṃnidānabhāvato, paññā pariyosānaṃ tato uttari karaṇīyābhāvato, iti ādipariyosānadassanena sabbe buddhaguṇā dassitā honti. Tathā karuṇāvacanena sīlakkhandhapubbaṅgamo samādhikkhandho dassito hoti. Karuṇānidānañhi sīlaṃ tato pāṇātipātādiviratippavattito, sā ca jhānattayasampayoginīti. Paññāvacanena paññākkhandho. Sīlañca sabbabuddhaguṇānaṃ ādi, samādhi majjhe, paññā pariyosānanti evampi ādimajjhapariyosānakalyāṇā sabbe buddhaguṇā dassitā honti nayato dassitattā. Eso eva hi niravasesato buddhaguṇānaṃ dassanupāyo, yadidaṃ nayaggāhaṇaṃ, aññathā ko nāma samattho bhagavato guṇe anupadaṃ niravasesato dassetuṃ. Tenevāha –

อนึ่ง การกล่าวถึงกรุณา ย่อมแสดงถึงจรณสมบัติ ส่วนการกล่าวถึงปัญญา ย่อมแสดงถึงวิชชาสมบัติ การกล่าวถึงกรุณา ย่อมแสดงถึงความเป็นผู้มีสัตว์เป็นใหญ่ ส่วนการกล่าวถึงปัญญา ย่อมแสดงถึงความเป็นผู้มีธรรมเป็นใหญ่ การกล่าวถึงกรุณา ย่อมแสดงถึงความเป็นที่พึ่งของโลก ส่วนการกล่าวถึงปัญญา ย่อมแสดงถึงความเป็นที่พึ่งของตน อนึ่ง การกล่าวถึงกรุณา ย่อมแสดงถึงความเป็นผู้ทำก่อน ส่วนการกล่าวถึงปัญญา ย่อมแสดงถึงความเป็นผู้กตัญญู การกล่าวถึงกรุณา ย่อมแสดงถึงการไม่เบียดเบียนผู้อื่น ส่วนการกล่าวถึงปัญญา ย่อมแสดงถึงการไม่เบียดเบียนตน หรือการกล่าวถึงกรุณา ย่อมแสดงถึงความสำเร็จแห่งธรรมที่ทำให้เป็นพระพุทธเจ้า ส่วนการกล่าวถึงปัญญา ย่อมแสดงถึงความสำเร็จแห่งความเป็นพระพุทธเจ้า อนึ่ง การกล่าวถึงกรุณา ย่อมแสดงถึงการช่วยผู้อื่นให้ข้ามพ้น ส่วนการกล่าวถึงปัญญา ย่อมแสดงถึงการช่วยตนเองให้ข้ามพ้น อนึ่ง การกล่าวถึงกรุณา ย่อมแสดงถึงความเป็นผู้มีจิตอนุเคราะห์ในสัตว์ทั้งปวง ส่วนการกล่าวถึงปัญญา ย่อมแสดงถึงความเป็นผู้มีจิตคลายกำหนัดในธรรมทั้งปวง และกรุณาเป็นเบื้องต้นแห่งพุทธคุณทั้งปวง เพราะเป็นเหตุเกิดแห่งพุทธคุณเหล่านั้น ส่วนปัญญาเป็นที่สุด เพราะไม่มีกิจอื่นที่จะพึงทำยิ่งไปกว่านั้นอีก ด้วยการแสดงเบื้องต้นและที่สุดนี้ พุทธคุณทั้งปวงจึงเป็นอันแสดงแล้ว อนึ่ง ด้วยคำว่ากรุณา ย่อมแสดงถึงสมาธิขันธ์อันมีศีลขันธ์เป็นเบื้องหน้า เพราะศีลมีกรุณาเป็นเหตุเกิด เพราะมีการงดเว้นจากการฆ่าสัตว์เป็นต้นเกิดขึ้นจากกรุณานั้น และศีลนั้นย่อมประกอบด้วยฌาน 3 ด้วยคำว่าปัญญา ย่อมแสดงถึงปัญญาขันธ์ และศีลเป็นเบื้องต้นแห่งพุทธคุณทั้งปวง สมาธิเป็นท่ามกลาง ปัญญาเป็นที่สุด ด้วยประการฉะนี้ พุทธคุณทั้งปวงที่งามในเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุด จึงเป็นอันแสดงแล้ว เพราะแสดงโดยนัย นี้แลเป็นอุบายในการแสดงพุทธคุณทั้งปวงโดยไม่เหลือ คือการถือเอานัยนี้ ถ้ามิฉะนั้น ใครเล่าจะสามารถแสดงคุณของพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โดยไม่เหลือทุกบท เพราะเหตุนั้น จึงตรัสไว้ว่า –

‘‘Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ, kappampi ce aññamabhāsamāno;

Khīyetha kappo ciradīghamantare, vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.304;

3.141;

ma. ni. aṭṭha. 3.425;

udā. aṭṭha. 53;

apa. aṭṭha. 2.7.20;

bu. vaṃ. aṭṭha. 4.4;

cariyā. aṭṭha. nidānakathā, pakiṇṇakakathā;

dī. ni. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā;

ma. ni. ṭī. 1.1;

saṃ. ni. ṭī. 1.1.1;

a. ni. ṭī. 1.1.1;

vajira. ṭī. ganthārambhakathā;

sārattha. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā);

“แม้พระพุทธเจ้าก็พึงกล่าวพรรณนาคุณของพระพุทธเจ้าตลอดกัปหนึ่ง โดยไม่กล่าวถึงสิ่งอื่นเลย กัปนั้นพึงสิ้นไปในระหว่างอันยาวนาน แต่คุณของพระตถาคตไม่พึงสิ้นไปเลย” (ที.อ. 1.304; 3.141; ม.อ. 3.425; อุ.อ. 53; อป.อ. 2.7.20; พุทธวํ.อ. 4.4; จริยา.อ. นิทานกถา, ปกิณณกถา; ที.ฎีกา 1.คันถารัมภกถาวัณณนา; ม.ฎีกา 1.1; สํ.ฎีกา 1.1.1; อํ.ฎีกา 1.1.1; วชิร.ฎีกา คันถารัมภกถา; สารตฺถ.ฎีกา 1.คันถารัมภกถาวัณณนา)

Teneva ca āyasmatā sāriputtattherenāpi buddhaguṇaparicchedanaṃ pati anuyuttena ‘‘no hetaṃ, bhante’’ti (dī. ni. 2.145) paṭikkhipitvā ‘‘apica me, bhante, dhammanvayo vidito’’ti (dī. ni. 2.146) vuttaṃ.

เพราะเหตุนั้นแล แม้พระสารีบุตรเถระผู้มีอายุ เมื่อถูกถามถึงการกำหนดพุทธคุณ ก็ปฏิเสธว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนั้นมิใช่ฐานะ” (ที. 2.145) แล้วกล่าวว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อนึ่ง ข้าพระองค์ทราบธรรมนัยแล้ว” (ที. 2.146)

Evaṃ saṅkhepena sakalasabbaññuguṇehi bhagavantaṃ abhitthavitvā idāni saddhammaṃ thometuṃ ‘‘vijjācaraṇasampannā’’tiādimāha. Tattha vijjācaraṇasampannā hutvāti vacanaseso. Vindiyaṃ dhammānaṃ salakkhaṇaṃ, sāmaññalakkhaṇañca [Pg.9] vindatīti vijjā, lobhakkhandhādīni vā vijjhanaṭṭhena vijjā, catunnaṃ vā ariyasaccānaṃ viditakaraṇaṭṭhena vijjāti evaṃ tāvettha vacanatthato vijjā veditabbā. Pabhedato pana tissopi vijjā vijjā bhayabheravasutte āgataniyāmeneva, aṭṭhapi vijjā vijjā ambaṭṭhasuttādīsu (dī. ni. 1.278 ādayo) āgataniyāmeneva. Caranti tehīti caraṇāni, sīlasaṃvarādayo pañcadasa dhammā, iti imāhi vijjāhi, imehi ca caraṇehi sampannā sampannāgatāti vijjācaraṇasampannā.

หลังจากที่ได้สรรเสริญพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยพระคุณแห่งความเป็นสัพพัญญูทั้งหมดโดยย่อแล้ว บัดนี้ เพื่อจะสรรเสริญพระสัทธรรม จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “วิชชาจรณสัมปันนา” ในบทนั้น มีบทที่เหลือว่า “เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยวิชชาและจรณะ” ชื่อว่าวิชชา เพราะรู้แจ้งซึ่งลักษณะเฉพาะและลักษณะทั่วไปของธรรมทั้งหลายที่ควรรู้ หรือชื่อว่าวิชชา เพราะแทงทะลุกองแห่งโลภะเป็นต้น หรือชื่อว่าวิชชา เพราะทำให้แจ้งซึ่งอริยสัจ 4 วิชชาพึงทราบโดยอรรถแห่งบทในที่นี้อย่างนี้ ส่วนโดยประเภท วิชชา 3 ก็ชื่อว่าวิชชาตามนัยที่มาในภยเภรวสูตรนั่นเอง วิชชา 8 ก็ชื่อว่าวิชชาตามนัยที่มาในอัมพัฏฐสูตรเป็นต้นนั่นเอง ธรรมทั้งหลาย 15 มีสีลสังวรเป็นต้น ชื่อว่าจรณะ เพราะประพฤติด้วยธรรมเหล่านั้น เพราะถึงพร้อมแล้วด้วยวิชชาเหล่านี้ และด้วยจรณะเหล่านี้ จึงชื่อว่าวิชชาจรณสัมปันนา

Yenāti yena dhammena karaṇabhūtena, hetubhūtena ca. Tattha maggadhammassa karaṇattho veditabbo niyyānakiriyāsādhakatamabhāvato, nibbānadhammassa hetuattho ārammaṇapaccayabhāvato. Paccayattho hi ayaṃ hetvattho. Pariyattidhammassapi hetuattho yujjateva paramparāya hetubhāvato. Phaladhamme pana ubhayampi sambhavati. Kathaṃ? ‘‘Tāya saddhāya avūpasantāyā’’ti vacanato maggena samucchinnānaṃ kilesānaṃ paṭippassaddhippahānakiccatāya phalassa niyyānānuguṇatā, niyyānapariyosānatā cāti iminā pariyāyena siyā karaṇattho niyyānakiriyāya. Sakadāgāmimaggavipassanādīnaṃ pana upanissayapaccayabhāvato siyā hetuattho. Evañca katvā aggappasādasuttādīsu (itivu. 90) aggādibhāvena aggahitāpi phalapariyattidhammā chattamāṇavakavimānādīsu (vi. va. 886 ādayo) saraṇīyabhāvena gahitāti tesaṃ magganibbānānaṃ viya mahāaṭṭhakathāyaṃ saraṇabhāvo uddhaṭo. Visesato cettha maggapariyāpannā eva vijjācaraṇadhammā veditabbā. Te hi nippariyāyena niyyānakiriyāya sādhakatamabhūtā, na itare. Itaresaṃ pana niyyānatthatāya niyyānatā. Yadi evaṃ kasmā ‘‘vijjācaraṇasampannā hutvā’’ti vuttaṃ, niyyānasamakālameva hi yathāvuttavijjācaraṇasampattisamadhigamoti? Nāyaṃ virodho samānakālatāya eva adhippetattā yathā ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’nti (ma. ni. 1.204, 400; 3.421, 425, 426; saṃ. ni. 2.43-45; 4.60; kathā. 465, 467). Sampannāti vā padassa vattamānakālatthatā veditabbā ‘‘uppannā dhammā’’ti (dha. sa. tikamātikā 17) ettha uppannasaddassa viya. Evañca katvā vacanasesamantareneva padayojanā siddhā hoti. ‘‘Yenā’’ti [Pg.10] ca padaṃ ubhayattha sambandhitabbaṃ ‘‘yena dhammena vijjācaraṇasampannā, yena dhammena niyyantī’’ti.

บทว่า เยนา (ด้วยธรรมใด) คือ ด้วยธรรมที่เป็นเครื่องกระทำและเป็นเหตุ ในบทนั้น อรรถแห่งมรรคธรรมพึงทราบว่าเป็นเครื่องกระทำ เพราะเป็นสภาวะที่ยังกิจคือการนำออกให้สำเร็จได้อย่างยิ่ง อรรถแห่งนิพพานธรรมพึงทราบว่าเป็นเหตุ เพราะเป็นอารัมมณปัจจัย ด้วยว่าอรรถแห่งปัจจัยนี้คืออรรถแห่งเหตุ แม้ปริยัติธรรมก็สมควรเป็นเหตุได้เหมือนกัน เพราะเป็นเหตุโดยลำดับ ส่วนในผลธรรม ย่อมเป็นไปได้ทั้งสองอย่าง อย่างไร? เพราะผลมีกิจคือการระงับและละกิเลสที่มรรคตัดขาดแล้ว ตามพระดำรัสว่า 'ด้วยศรัทธาที่ยังไม่สงบนั้น' จึงมีความคล้อยตามการนำออก และความถึงที่สุดแห่งการนำออก ด้วยปริยายนี้ พึงเป็นอรรถแห่งเครื่องกระทำในการนำออก ส่วนการเป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่สกทาคามิมรรควิปัสสนาเป็นต้น พึงเป็นอรรถแห่งเหตุ เมื่อเป็นเช่นนี้ แม้ผลธรรมและปริยัติธรรมที่ถูกถือเอาโดยความเป็นเลิศเป็นต้นในอัคคัปปสาทสูตรเป็นต้น ก็ถูกถือเอาโดยความเป็นที่พึ่งในฉัตตมาณวกวิมานเป็นต้น ฉะนั้น ความเป็นที่พึ่งของธรรมเหล่านั้นจึงถูกยกขึ้นไว้ในมหาอรรถกถา เหมือนมรรคและนิพพาน โดยเฉพาะในที่นี้ วิชชาและจรณะที่สงเคราะห์เข้าในมรรคเท่านั้นที่พึงทราบ เพราะธรรมเหล่านั้นเป็นตัวยังกิจคือการนำออกให้สำเร็จได้อย่างยิ่งโดยตรง ไม่ใช่ธรรมอื่น ส่วนธรรมอื่นมีความเป็นเครื่องนำออกเพราะมีอรรถคือการนำออก หากถามว่า ถ้าเช่นนั้น เพราะเหตุไรจึงกล่าวว่า 'เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยวิชชาและจรณะ' เพราะการบรรลุความถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะตามที่กล่าวมาแล้ว ย่อมมีในเวลาเดียวกับการนำออกนั่นเอง? ข้อนี้ไม่ขัดแย้งกัน เพราะประสงค์เอาความเป็นไปในเวลาเดียวกันนั่นเอง เหมือนคำว่า 'จักขุวิญญาณย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยจักษุและรูป' หรือพึงทราบความเป็นอรรถแห่งปัจจุบันกาลของบทว่า สัมปันนา เหมือนบทว่า อุปปันนา ในคำว่า 'ธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้ว' เมื่อเป็นเช่นนี้ การประกอบบทก็สำเร็จได้โดยไม่ต้องมีบทที่เหลือ และพึงเชื่อมโยงบทว่า เยนะ ในที่ทั้งสองว่า 'ด้วยธรรมใด เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยวิชชาและจรณะ ด้วยธรรมใด ย่อมนำออกไป'

Lokatoti khandhādilokato, vaṭṭatoti attho. Nti taṃ magganibbānaphalapariyattibhedaṃ dhammaṃ. Uttamanti seṭṭhaṃ. Tathā hesa attanā uttaritarassa abhāvena ‘‘anuttaro’’ti vuccati. Tattha maggassa niyyānahetuādiatthena, nibbānassa nissaraṇavivekādiatthena, phalassa ariyasantabhāvādiatthena ca seṭṭhatā veditabbā. Svāyamattho ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo tesaṃ aggamakkhāyatī’’ti (itivu. 90; a. ni. 4.34) ādisuttapadānusārena vibhāvetabbo.

บทว่า โลกโต (จากโลก) คือ จากโลกมีขันธ์เป็นต้น อธิบายว่า จากวัฏฏะ บทว่า นํ (ซึ่งธรรมนั้น) คือ ซึ่งธรรมที่มีประเภทเป็นมรรค นิพพาน ผล และปริยัติ บทว่า อุตตมํ (อันสูงสุด) คือ ประเสริฐ แท้จริง ธรรมนั้นชื่อว่า 'อนุตตระ' เพราะไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่าตน ในบทนั้น ความประเสริฐพึงทราบโดยอรรถว่าเป็นเหตุแห่งการนำออกเป็นต้นของมรรค โดยอรรถว่าเป็นเครื่องสลัดออกและเป็นวิเวกเป็นต้นของนิพพาน และโดยอรรถว่าเป็นความสงบแห่งพระอริยะเป็นต้นของผล อรรถนี้พึงแสดงให้ชัดเจนตามแนวแห่งบทพระสูตรเป็นต้นว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายที่เป็นสังขตะมีประมาณเท่าใด อริยมรรคมีองค์ ๘ อันบัณฑิตกล่าวว่าเป็นเลิศแห่งธรรมเหล่านั้น'

Dhammanti yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne apāyato, saṃsārato ca apatamāne katvā dhāretīti dhammo. Sammā, sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddho, sabbaññutāanāvaraṇañāṇo samantacakkhu bhagavā, tena yathā sammāsambodhisamadhigameneva sabbe buddhaguṇā sampāpuṇīyanti, evaṃ sammadeva āsevanāya bhāvanāya bahulīkiriyāya sammāpaṭipattiyā sammadeva paccavekkhaṇāya sakkaccaṃ dhammadesanāya veneyyasantānesu patiṭṭhāpanena –

บทว่า ธัมมัง (ซึ่งธรรม) คือ ชื่อว่าธรรม เพราะทรงไว้ซึ่งผู้ปฏิบัติอยู่ตามที่ทรงสั่งสอนไม่ให้ตกไปในอบายและสังสารวัฏ พระผู้มีพระภาคชื่อว่าสัมมาสัมพุทธะ เพราะตรัสรู้ธรรมทั้งปวงได้เองโดยชอบ ทรงมีพระสัพพัญญุตญาณอันไม่มีอะไรขวางกั้น ทรงเป็นผู้มีพระจักษุรอบ พระพุทธคุณทั้งปวงย่อมถึงพร้อมด้วยการบรรลุสัมมาสัมโพธิญาณนั่นเอง ฉันใด ด้วยการเสพ การเจริญ การทำให้มาก การปฏิบัติชอบ การพิจารณาโดยชอบ การแสดงธรรมโดยเคารพ และการประดิษฐานไว้ในสันดานของเวไนยสัตว์โดยชอบ ฉันนั้น —

‘‘Ariyaṃ, vo bhikkhave, sammāsamādhiṃ desessāmi (ma. ni. 3.136; peṭako. 24). Maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho (dha. pa. 273; netti. 170; peṭako. 30). Yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā, virāgo tesaṃ aggamakkhāyati (itivu. 90; a. ni. 4.34). Ekāyano ayaṃ, bhikkhave, maggo sattānaṃ visuddhiyā (dī. ni. 2.373; ma. ni. 1.106; saṃ. ni. 5.367, 384). Dhammaṃ, vo bhikkhave, desessāmi ādikalyāṇa’’nti (ma. ni. 3.420; netti. 5) –

— ด้วยพระดำรัสมีอาทิว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอริยสัมมาสมาธิแก่พวกเธอ' 'บรรดามรรคทั้งหลาย มรรคมีองค์ ๘ ประเสริฐที่สุด' 'ภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายที่เป็นสังขตะก็ดี อสังขตะก็ดี มีประมาณเท่าใด วิราคะอันบัณฑิตกล่าวว่าเป็นเลิศแห่งธรรมเหล่านั้น' 'ภิกษุทั้งหลาย ทางนี้เป็นทางสายเดียวเพื่อความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย' 'ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้นแก่พวกเธอ' —

Ādivacanehi, abhitthavanena ca pūjito mānito apacitoti sammāsambuddhapūjito, taṃ sammāsambuddhapūjitaṃ dhammaṃ vandeti sambandho.

และด้วยการสรรเสริญ จึงเป็นธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงบูชา ทรงนับถือ ทรงเคารพ ชื่อว่าสัมมาสัมพุทธปูชิตะ มีความเชื่อมโยงว่า นอบน้อมซึ่งธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงบูชาแล้วนั้น

Ayaṃ panettha saṅkhepattho – yassa dhammassa adhigamane vijjāsampannā ceva honti caraṇasampannā ca, sabbavaṭṭadukkhato ca niyyanti, tameva ariyānaṃ sakalaguṇasamaṅgibhāvanimittaṃ, anavasesadukkhanissaraṇahetubhūtañca uttamaṃ [Pg.11] pavaraṃ saddhiṃ pariyattidhammena navavidhaṃ lokuttaradhammaṃ bhagavatāpi sammāpaṭipattiādividhinā pūjitaṃ namāmi, abhitthavāmi vāti.

อรรถโดยย่อในที่นี้มีว่า ข้าพเจ้าขอนอบน้อม ข้าพเจ้าขอสรรเสริญ ซึ่งโลกุตรธรรม ๙ ประการ พร้อมด้วยปริยัติธรรม อันเป็นเหตุแห่งความเป็นผู้พรั่งพร้อมด้วยคุณทั้งปวงของพระอริยะ และเป็นเหตุแห่งการสลัดออกจากทุกข์ไม่มีเหลือ อันสูงสุด อันประเสริฐ อันพระผู้มีพระภาคทรงบูชาแล้วด้วยวิธีมีการปฏิบัติชอบเป็นต้น ซึ่งธรรมใดที่เมื่อบรรลุแล้ว ย่อมเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยวิชชาและสมบูรณ์ด้วยจรณะ และย่อมนำออกไปจากทุกข์ในวัฏฏะทั้งปวง

Ettha ca ‘‘yena lokato niyyanti, vijjācaraṇasampannā ca hontī’’ti padadvayena yathākkamaṃ dhammassa bhāvetabbabhāvo, sacchikātabbabhāvo ca vutto. Tesu paṭhamena vijjāsampattiyā dhammaṃ thometi, dutiyena vimuttisampattiyā. Tathā paṭhamena jhānasampadāya, dutiyena vimokkhasampadāya. Paṭhamena vā samādhisampadāya, dutiyena samāpattisampadāya. Paṭhamena vā khayañāṇabhāvena, dutiyena anuppādañāṇabhāvena. Atha vā purimena vijjūpamatāya, dutiyena vajirūpamatāya. Purimena vā virāgasampattiyā, dutiyena nirodhasampattiyā. Tathā paṭhamena niyyānabhāvena, dutiyena nissaraṇabhāvena. Paṭhamena vā hetubhāvena, dutiyena asaṅkhatabhāvena. Paṭhamena vā dassanabhāvena, dutiyena vivekabhāvena. Paṭhamena vā adhipatibhāvena, dutiyena amatabhāvena dhammaṃ thometi. Atha vā paṭhamena niyyānikabhāvadassanato svākkhātatāya dhammaṃ thometi, dutiyena sacchikātabbabhāvato sandiṭṭhikatāya. Tathā purimena akālikatāya, pacchimena ehipassikatāya. Purimena vā opaneyyikatāya, pacchimena paccattaṃ veditabbatāya dhammaṃ thometi.

ในที่นี้ ความที่ธรรมอันบุคคลพึงเจริญ และความที่ธรรมอันบุคคลพึงทำให้แจ้ง ได้ถูกกล่าวไว้แล้วโดยลำดับ ด้วยบท ๒ บทว่า 'โดยธรรมใด (สัตว์ทั้งหลาย) ย่อมออกไปจากโลก' และ 'และ (สัตว์ทั้งหลาย) เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ' ในบทเหล่านั้น บทแรกย่อมสรรเสริญธรรมด้วยความถึงพร้อมแห่งวิชชา บทที่สองย่อมสรรเสริญด้วยความถึงพร้อมแห่งวิมุตติ. อีกนัยหนึ่ง บทแรกย่อมสรรเสริญด้วยความถึงพร้อมแห่งฌาน บทที่สองย่อมสรรเสริญด้วยความถึงพร้อมแห่งวิโมกข์. หรือด้วยบทแรก ย่อมสรรเสริญด้วยความถึงพร้อมแห่งสมาธิ ด้วยบทที่สอง ย่อมสรรเสริญด้วยความถึงพร้อมแห่งสมาบัติ. หรือด้วยบทแรก ย่อมสรรเสริญด้วยความเป็นขยญาณ ด้วยบทที่สอง ย่อมสรรเสริญด้วยความเป็นอนุปปาทญาณ. อีกอย่างหนึ่ง ด้วยบทแรก ย่อมสรรเสริญด้วยความเปรียบด้วยสายฟ้า ด้วยบทที่สอง ย่อมสรรเสริญด้วยความเปรียบด้วยเพชร. หรือด้วยบทแรก ย่อมสรรเสริญด้วยความถึงพร้อมแห่งวิราคะ ด้วยบทที่สอง ย่อมสรรเสริญด้วยความถึงพร้อมแห่งนิโรธ. เช่นนั้นเหมือนกัน ด้วยบทแรก ย่อมสรรเสริญด้วยความเป็นเครื่องนำออก ด้วยบทที่สอง ย่อมสรรเสริญด้วยความเป็นเครื่องสลัดออก. หรือด้วยบทแรก ย่อมสรรเสริญด้วยความเป็นเหตุ ด้วยบทที่สอง ย่อมสรรเสริญด้วยความเป็นอสังขตะ. หรือด้วยบทแรก ย่อมสรรเสริญด้วยความเป็นเครื่องเห็น ด้วยบทที่สอง ย่อมสรรเสริญด้วยความเป็นวิเวก. หรือด้วยบทแรก ย่อมสรรเสริญธรรมด้วยความเป็นอธิปไตย ด้วยบทที่สอง ย่อมสรรเสริญด้วยความเป็นอมตะ. อีกอย่างหนึ่ง ด้วยบทแรก ย่อมสรรเสริญธรรมด้วยความเป็นสวากขาตธรรม เพราะเห็นความเป็นเครื่องนำออก ด้วยบทที่สอง ย่อมสรรเสริญด้วยความเป็นสันทิฏฐิกธรรม เพราะความเป็นธรรมอันบุคคลพึงทำให้แจ้ง. เช่นนั้นเหมือนกัน ด้วยบทแรก ย่อมสรรเสริญด้วยความเป็นอกาลิกธรรม ด้วยบทหลัง ย่อมสรรเสริญด้วยความเป็นเอหิปัสสิกธรรม. หรือด้วยบทแรก ย่อมสรรเสริญธรรมด้วยความเป็นโอปนยิกธรรม ด้วยบทหลัง ย่อมสรรเสริญด้วยความเป็นปัจจัตตังเวทิตัพพธรรม.

‘‘Uttama’’nti ca etena aññassa visiṭṭhassa abhāvadīpanena paripuṇṇatāya dhammaṃ thometi, ‘‘sammāsambuddhapūjita’’nti etena parisuddhatāya. Sabbadosāpagamena hissa pūjanīyatā. Parisuddhatāya cassa pahānasampadā, paripuṇṇatāya pabhavasampadā. Pahānasampattiyā ca bhāvanāpāripūrī anavasesadosasamugghāṭanato, pabhavasampattiyā sacchikiriyanibbatti tatuttari karaṇīyābhāvato. Anaññasādhāraṇatāya hi uttamoti. Tathā bhāvetabbabhāvenassa saha pubbabhāgasīlādīhi sekkhā sīlasamādhipaññākkhandhā, sacchikātabbabhāvena saha asaṅkhatāya dhātuyā asekkhā sīlasamādhipaññākkhandhā dassitā hontīti.

และด้วยบทว่า 'อุตตมะ' นี้ ย่อมสรรเสริญธรรมด้วยความบริบูรณ์ ด้วยการแสดงว่าไม่มีสิ่งอื่นที่ประเสริฐกว่า. ด้วยบทว่า 'สัมมาสัมพุทธปูชิตะ' นี้ ย่อมสรรเสริญด้วยความบริสุทธิ์. เพราะการปราศจากโทษทั้งปวงนั่นแล ความที่ธรรมนั้นเป็นที่บูชา. และด้วยความบริสุทธิ์ของธรรมนั้น ย่อมเป็นความถึงพร้อมแห่งการละ ด้วยความบริบูรณ์ ย่อมเป็นความถึงพร้อมแห่งความอุบัติ. และด้วยความถึงพร้อมแห่งการละ ย่อมเป็นความบริบูรณ์แห่งภาวนา เพราะการถอนโทษทั้งปวงออกได้โดยไม่เหลือ ด้วยความถึงพร้อมแห่งความอุบัติ ย่อมเป็นความสำเร็จแห่งการทำให้แจ้ง เพราะไม่มีกิจอื่นที่พึงทำยิ่งไปกว่านั้น. เพราะความเป็นธรรมไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่นนั่นแล จึงชื่อว่าอุตตมะ. เช่นนั้นเหมือนกัน ด้วยความเป็นธรรมอันบุคคลพึงเจริญของธรรมนั้น ขันธ์คือศีล สมาธิ ปัญญา อันเป็นของพระเสขะ พร้อมด้วยศีลเป็นต้นอันเป็นส่วนเบื้องต้น ย่อมเป็นอันแสดงแล้ว และด้วยความเป็นธรรมอันบุคคลพึงทำให้แจ้ง ขันธ์คือศีล สมาธิ ปัญญา อันเป็นของพระอเสขะ พร้อมด้วยอสังขตธาตุ ย่อมเป็นอันแสดงแล้ว.

Evaṃ saṅkhepena sabbasaddhammaguṇehi saddhammaṃ thometvā idāni ariyasaṅghaṃ thometuṃ ‘‘sīlādiguṇasampanno’’tiādi vuttaṃ. Tattha sīlādiguṇasampannoti sīlasamādhipaññāvimuttiyādiguṇehi sampanno samannāgato, sampannasīlādiguṇo vā. Ariyānañhi taṃtaṃmaggavajjhakilesappahānena hatapaṭipakkhā suvisuddhā sīlādayo ‘‘sampannā’’ti vattabbataṃ arahanti[Pg.12], na puthūjjanānaṃ, yato ‘‘suppaṭipanno’’tiādinā (ma. ni. 1.74; a. ni. 6.10; udā. 18) ariyasaṅgho thomīyati. Atha vā sīlādiguṇasampannoti paripuṇṇasīlādiguṇo. Ariyapuggalānañhi ariyasaccappaṭivedhena saheva yathārahaṃ sekkhāsekkhā sīlādidhammakkhandhā pāripūriṃ gacchantīti. Ṭhito maggaphalesūti maggesu, phalesu ca ṭhito, maggaṭṭho, phalaṭṭho cāti attho. Yoti aniyamato ariyasaṅghaṃ niddisati, tassa ‘‘ta’’nti iminā niyamaṃ veditabbaṃ.

โดยย่ออย่างนี้ สรรเสริญสัทธรรมด้วยคุณแห่งสัทธรรมทั้งปวงแล้ว บัดนี้ เพื่อจะสรรเสริญพระอริยสงฆ์ บทว่า 'สีลาทิคุณสัมปันโน' เป็นต้น ได้ถูกกล่าวไว้แล้ว. ในบทเหล่านั้น บทว่า 'สีลาทิคุณสัมปันโน' หมายถึง ผู้ถึงพร้อม ผู้ประกอบด้วยคุณมีศีล สมาธิ ปัญญา วิมุตติ เป็นต้น หรือผู้มีคุณมีศีลเป็นต้นถึงพร้อมแล้ว. ก็ศีลเป็นต้นของพระอริยะนั่นแล อันข้าศึกกำจัดแล้ว บริสุทธิ์ดีแล้ว ด้วยการละกิเลสอันเป็นข้าศึกที่พึงละด้วยมรรคมีนั้นๆ ย่อมควรเพื่ออันกล่าวว่า 'ถึงพร้อมแล้ว' ไม่ใช่ของปุถุชน เพราะพระอริยสงฆ์ย่อมเป็นที่สรรเสริญด้วยบทว่า 'สุปฏิปันโน' เป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า 'สีลาทิคุณสัมปันโน' หมายถึง ผู้มีคุณมีศีลเป็นต้นบริบูรณ์แล้ว. ก็ขันธ์คือศีลเป็นต้นอันเป็นของพระเสขะและอเสขะของพระอริยบุคคลนั่นแล ย่อมถึงความบริบูรณ์ พร้อมกับการแทงตลอดอริยสัจตามสมควร. บทว่า 'ฐิโต มัคคผเลสุ' หมายถึง ผู้ตั้งอยู่ในมรรคและผล คือผู้ตั้งอยู่ในมรรค ผู้ตั้งอยู่ในผล. บทว่า 'โย' (ใด) ย่อมระบุถึงพระอริยสงฆ์โดยไม่เจาะจง พึงทราบการเจาะจงของบทนั้นด้วยบทว่า 'ตัง' (นั้น) นี้.

Nanu ca ariyasaṅghe na sabbe ariyapuggalā maggaṭṭhā, nāpi sabbe phalaṭṭhāti? Saccametaṃ, avayavadhammena pana samudāyaṃ niddisanto evamāha yathā ‘‘samaṃ cuṇṇa’’nti. Yathā hi yogacuṇṇassa avayavesu labbhamāno samabhāvo samudāye apadisīyati ‘‘samaṃ cuṇṇa’’nti, evaṃ ariyasaṅghassa avayavabhūtesu ariyapuggalesu labbhamāno maggaṭṭhaphalaṭṭhabhāvo samudāyabhūte ariyasaṅghe ṭhito ‘‘maggaphalesū’’ti apadiṭṭhoti veditabbaṃ.

ก็ไฉนเล ในพระอริยสงฆ์ พระอริยบุคคลทั้งปวงไม่เป็นผู้ตั้งอยู่ในมรรค ทั้งพระอริยบุคคลทั้งปวงก็ไม่เป็นผู้ตั้งอยู่ในผลเล่า? ข้อนั้นเป็นจริง แต่เมื่อแสดงหมู่ด้วยธรรมขององค์ย่อย ย่อมกล่าวอย่างนี้ เหมือนอย่างว่า 'ผงเสมอกัน' ฉะนั้น. เหมือนอย่างว่า ความเสมอกันอันบุคคลพึงได้ในองค์ย่อยทั้งหลายแห่งผงยา ย่อมถูกกล่าวในหมู่ว่า 'ผงเสมอกัน' ฉันใด ความเป็นผู้ตั้งอยู่ในมรรคและผล อันบุคคลพึงได้ในพระอริยบุคคลทั้งหลายผู้เป็นองค์ย่อยของพระอริยสงฆ์ ย่อมถูกกล่าวในพระอริยสงฆ์ผู้เป็นหมู่ว่า 'ตั้งอยู่ในมรรคและผล' ฉันนั้น พึงทราบดังนี้.

Ārakattā kilesehi, anaye na iriyanato, aye ca iriyanato, sadevakena ca lokena ‘‘saraṇa’’nti araṇīyato ariyo, diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatattā saṅgho, ariyo ca so saṅgho cāti ariyasaṅgho, taṃ ariyasaṅghaṃ. Pujjabhavaphalanibbattanato attano santānaṃ punātīti vā puññaṃ, khittaṃ vuttaṃ bījaṃ viruhanaṭṭhānatāya tāyati rakkhatīti khettaṃ kedārādi, khettaṃ viyāti khettaṃ, sattānaṃ puññassa mahapphalabhāvakaraṇena viruhanaṭṭhānatāya khettanti puññakkhettaṃ. Anuttaraṃ vandeti sambandho.

เพราะเป็นผู้ไกลจากกิเลส เพราะไม่ประพฤติในทางที่เสื่อม และเพราะประพฤติในทางที่เจริญ และเพราะเป็นผู้ที่โลกพร้อมทั้งเทวดาพึงเข้าไปหาในฐานะเป็นที่พึ่ง จึงชื่อว่าพระอริยะ. เพราะเป็นหมู่รวมกันด้วยความเสมอกันแห่งทิฏฐิและศีล จึงชื่อว่าสงฆ์. และสงฆ์นั้นเป็นพระอริยะด้วย จึงชื่อว่าพระอริยสงฆ์ (หมายถึง) พระอริยสงฆ์นั้น. เพราะยังผลคือภาวะที่ควรบูชาให้เกิดขึ้น หรือเพราะชำระสันดานของตนให้บริสุทธิ์ จึงชื่อว่าบุญ. พืชที่หว่านลงไปแล้ว เพราะเป็นที่งอกงาม ย่อมรักษา (คือคุ้มครอง) ไว้ได้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่านา เช่นนาข้าวเป็นต้น. ชื่อว่านา เพราะอุปมาเหมือนนา. ชื่อว่านาบุญ เพราะเป็นที่งอกงามโดยการทำให้บุญของสัตว์ทั้งหลายมีผลมาก. บทว่า 'อนุตตรัง' พึงเชื่อมกับบทว่า 'วันเทติ'.

Ettha ca ‘‘sīlādiguṇasampanno’’ti etena ariyasaṅghassa bhagavato anujātaputtataṃ dasseti, tenassa pabhavasampadā dīpitā hoti. ‘‘Ṭhito maggaphalesū’’ti etena pahānasampadaṃ, ñāṇasampadañca dasseti kilesānaṃ samucchedappaṭippassaddhippahānadīpanato, maggaphalañāṇādhigamadīpanato ca. ‘‘Ariyasaṅgha’’nti etena pabhavasampadaṃ sabbasaṅghānaṃ aggabhāvadīpanato, sadevakena ca lokena araṇīyabhāvadīpanato. ‘‘Puññakkhettaṃ anuttara’’nti etena lokassa bahūpakārataṃ dasseti aggadakkhiṇeyyabhāvadīpanato.

ในที่นี้ ด้วยบทว่า 'สีลาทิคุณสัมปันโน' นี้ ย่อมแสดงความเป็นบุตรผู้เกิดตามของพระอริยสงฆ์ต่อพระผู้มีพระภาคเจ้า ด้วยเหตุนั้น ความถึงพร้อมแห่งความอุบัติของพระอริยสงฆ์นั้น ย่อมเป็นอันแสดงแล้ว. ด้วยบทว่า 'ฐิโต มัคคผเลสุ' นี้ ย่อมแสดงความถึงพร้อมแห่งการละ และความถึงพร้อมแห่งญาณ เพราะเป็นการแสดงการละกิเลสด้วยการตัดขาดและด้วยการสงบระงับ และเพราะเป็นการแสดงการบรรลุญาณในมรรคและผล. ด้วยบทว่า 'อริยสงฆ์' นี้ ย่อมแสดงความถึงพร้อมแห่งความอุบัติ เพราะเป็นการแสดงความเป็นผู้เลิศกว่าสงฆ์ทั้งปวง และเพราะเป็นการแสดงความเป็นผู้ที่โลกพร้อมทั้งเทวดาพึงเข้าไปหาในฐานะเป็นที่พึ่ง. ด้วยบทว่า 'ปุญญักเขตตัง อนุตตรัง' นี้ ย่อมแสดงความเป็นผู้มีอุปการะมากแก่โลก เพราะเป็นการแสดงความเป็นผู้ควรแก่ทักษิณาอันยอดเยี่ยม.

Tathā [Pg.13] ‘‘sīlādiguṇasampanno’’ti idaṃ ariyasaṅghassa sammāujuñāyasāmīcippaṭipannabhāvadīpanaṃ. ‘‘Ṭhito maggaphalesū’’ti idaṃ satipi santānavibhāgena anekabhāve catupurisayugaaṭṭhapurisapuggalabhāvadīpanaṃ. ‘‘Ariyasaṅgha’’nti idaṃ āhuneyyādibhāvadīpanaṃ. ‘‘Puññakkhettaṃ anuttara’’nti idaṃ lokassa hitasukhāya paṭipannatādīpanaṃ. Tathā ‘‘ṭhito maggaphalesū’’ti idaṃ ariyasaṅghassa lokuttarasaraṇagamanasabbhāvadīpanaṃ, tenassa bhagavato orasaputtabhāvo dassito hoti. ‘‘Sīlādiguṇasampanno’’ti iminā panassa vihatavidhastakilesā anavasesā sekkhāsekkhā sīlādidhammakkhandhā dassitā. ‘‘Ariyasaṅghaṃ puññakkhettaṃ anuttara’’nti iminā tesaṃ tesaññeva yathāvuttaguṇavisesānaṃ suparisuddhataṃ dīpeti. Tenassa mahānubhāvataṃ, anuttaradakkhiṇeyyabhāvaṃ, vandanārahabhāvaṃ, attano ca vandanākiriyāya khettaṅgatabhāvaṃ dīpeti. Saraṇagamanañca sāvakānaṃ sabbaguṇānaṃ ādi, sapubbabhāgappaṭipadā sekkhā sīlakkhandhādayo majjhe, asekkhā sīlakkhandhādayo pariyosānanti ādimajjhapariyosānakalyāṇā sabbe ariyasaṅghaguṇā imāya gāthāya pakāsitāti veditabbaṃ.

อีกอย่างหนึ่ง บทว่า 'สีลาทิคุณสัมปันโน' นี้ เป็นการแสดงความเป็นผู้ปฏิบัติดี ปฏิบัติชอบ ปฏิบัติเป็นธรรม และปฏิบัติสมควร ของพระอริยสงฆ์. บทว่า 'ฐิโต มัคคผเลสุ' นี้ แม้จะมีหลายสถานด้วยการจำแนกตามกระแสสันดาน ก็เป็นการแสดงความเป็นคู่แห่งบุรุษ ๔ คู่ เป็นบุรุษบุคคล ๘. บทว่า 'อริยสงฆ์' นี้ เป็นการแสดงความเป็นผู้ควรแก่ของคำนับเป็นต้น. บทว่า 'ปุญญักเขตตัง อนุตตรัง' นี้ เป็นการแสดงความเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์และความสุขแก่โลก. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า 'ฐิโต มัคคผเลสุ' นี้ เป็นการแสดงความมีอยู่แห่งโลกุตตรสรณคมน์ของพระอริยสงฆ์ ด้วยบทนั้น ความเป็นบุตรผู้เกิดแต่พระอุระของพระผู้มีพระภาคเจ้าของพระอริยสงฆ์นั้น เป็นอันแสดงแล้ว. ส่วนด้วยบทว่า 'สีลาทิคุณสัมปันโน' นี้ ทรงแสดงศีลขันธ์เป็นต้นอันเป็นของพระเสขะและพระอเสขะ ผู้มีกิเลสอันกำจัดและทำลายแล้วโดยไม่เหลือ. ด้วยบทว่า 'อริยสงฆ์ ปุญญักเขตตัง อนุตตรัง' นี้ ทรงแสดงความบริสุทธิ์อย่างยิ่งแห่งคุณวิเศษตามที่กล่าวแล้วเหล่านั้นนั่นเอง. ด้วยบทนั้น ทรงแสดงความเป็นผู้มีอานุภาพมาก ความเป็นเนื้อนาบุญชั้นเลิศ ความเป็นผู้ควรแก่การกราบไหว้ และความเป็นนาบุญแห่งกิริยาคือการกราบไหว้ของตน. และพึงทราบว่า คุณของพระอริยสงฆ์ทั้งปวงที่งามในเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุด คือการถึงสรณะเป็นเบื้องต้นแห่งคุณทั้งปวงของพระสาวกทั้งหลาย ศีลขันธ์เป็นต้นของพระเสขะพร้อมด้วยบุพภาคปฏิปทาเป็นท่ามกลาง และศีลขันธ์เป็นต้นของพระอเสขะเป็นที่สุด ทั้งหมดนี้ประกาศไว้แล้วด้วยคาถานี้.

Evaṃ gāthāttayena saṅkhepato sakalaguṇasaṃkittanamukhena ratanattayassa paṇāmaṃ katvā idāni taṃ nipaccakāraṃ yathādhippete payojane pariṇāmento ‘‘vandanājanita’’nti gāthamāha. Tattha vandanājanitanti vandanākārena nibbattitaṃ, ratanattayaguṇābhitthavanavasena, nipaccakāravasena vā uppāditanti attho. Itīti evaṃ ‘‘mahākāruṇika’’ntiādippakārena. Ratijananaṭṭhena ratanaṃ, buddhadhammasaṅghā, cittīkatādibhāvo vā ratanaṭṭho. Vuttañhetaṃ –

เมื่อกระทำความนอบน้อมต่อพระรัตนตรัยโดยย่อ ด้วยทางแห่งการประกาศคุณทั้งปวงด้วยคาถา ๓ บทอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะน้อมนำการนอบน้อมนั้นไปสู่ประโยชน์ตามที่ประสงค์ จึงกล่าวคาถาว่า 'วันทนาชนิตัง' เป็นต้น. ในคาถานั้น คำว่า 'วันทนาชนิตัง' หมายถึง อันบังเกิดแล้วด้วยอาการแห่งการไหว้ คืออันให้เกิดขึ้นแล้วด้วยอำนาจแห่งการสรรเสริญคุณพระรัตนตรัย หรือด้วยอำนาจแห่งการนอบน้อม. บทว่า 'อิติ' หมายถึง ด้วยประการมีคำว่า 'มหากรุณิกัง' เป็นต้น อย่างนี้. ชื่อว่า รัตนะ เพราะอรรถว่ายังความยินดีให้เกิด ได้แก่ พระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ์ หรือรัตนัตถะ ได้แก่ ภาวะที่บุคคลทำความยำเกรงเป็นต้น. สมจริงดังที่ตรัสไว้ว่า -

‘‘Cittīkataṃ mahagghañca, atulaṃ dullabhadassanaṃ;

Anomasattaparibhogaṃ, ratanaṃ tena vuccatī’’ti. (khu. pā. aṭṭha. 6.3;

dī. ni. aṭṭha. 2.33;

saṃ. ni. 5.223;

su. ni. aṭṭha. 1.226;

mahāni. aṭṭha. 50;

dī. ni. ṭī. 1.ganthārambhakathā;

ma. ni. ṭī. 1.4;

saṃ. ni. ṭī. 1.1.4;

a. ni. ṭī. 1.1.4;

sārattha. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā);

'สิ่งที่บุคคลทำความยำเกรง มีค่ามาก หาอะไรเปรียบมิได้ เห็นได้ยาก เป็นเครื่องบริโภคของสัตว์ผู้ไม่ต่ำทราม เพราะเหตุนั้น สิ่งนั้นจึงเรียกว่า รัตนะ' ดังนี้. (ขุ. ปา. อรรถ. ๖.๓; ที. นิ. อรรถ. ๒.๓๓; สํ. นิ. ๕.๒๒๓; สุ. นิ. อรรถ. ๑.๒๒๖; มหานิ. อรรถ. ๕๐; ที. นิ. ฎีกา. ๑.คันถารัมภกถา; ม. นิ. ฎีกา. ๑.๔; สํ. นิ. ฎีกา. ๑.๑.๔; อ. นิ. ฎีกา. ๑.๑.๔; สารัตถ. ฎีกา. ๑.คันถารัมภกถาวรรณนา);

Cittīkatabhāvādayo ca anaññasādhāraṇā buddhādīsu eva labbhanti, ratanānaṃ tayaṃ ratanattayaṃ, tasmiṃ ratanattaye. Hatantarāyoti vidhastaupaddavo hutvāti sambandho, etena attano pasādasampattiyā, ratanattayassa ca khettabhāvasampattiyā tassa puññassa atthasaṃvaṇṇanāya upaghātakaupaddavānaṃ [Pg.14] vihanane samatthataṃ dasseti. Sabbatthāti sabbasmiṃ anto ceva bahi ca, ajjhattikabāhiravatthūsūti attho. Sabbatthāti vā sabbasmiṃ kāle, saṃvaṇṇanāya ādimajjhapariyosānakālesūti vuttaṃ hoti. Hutvāti pubbakālakiriyā, tassa ‘‘karissāmatthavaṇṇana’’nti etena sambandho. Tassāti yaṃ ratanattaye vandanājanitaṃ puññaṃ, tassa. Tejasāti ānubhāvena balena.

และภาวะที่บุคคลทำความยำเกรงเป็นต้นนั้น ย่อมหาได้ในพระพุทธเจ้าเป็นต้นเท่านั้น ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น. รัตนะ ๓ อย่าง ชื่อว่า รัตนตรัย ในพระรัตนตรัยนั้น. บทว่า 'หตันตรายะ' มีความเชื่อมโยงว่า เป็นผู้มีอุปัทวะอันกำจัดแล้ว ด้วยบทนี้ ทรงแสดงความสามารถในการกำจัดอุปัทวะที่คอยขัดขวางการพรรณนาอรรถแห่งบุญนั้น ด้วยความถึงพร้อมแห่งความเลื่อมใสของตน และด้วยความถึงพร้อมแห่งความเป็นเนื้อนาบุญของพระรัตนตรัย. บทว่า 'สัพพัตถะ' หมายถึง ในที่ทั้งปวง ทั้งภายในและภายนอก คือในวัตถุที่เป็นภายในและภายนอก. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า 'สัพพัตถะ' หมายถึง ในกาลทั้งปวง คือในกาลที่เป็นเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดแห่งการพรรณนา. บทว่า 'หุตวา' เป็นกิริยาในอดีตกาล มีความเชื่อมโยงกับบทว่า 'จักกระทำการพรรณนาอรรถ' นี้. บทว่า 'ตัสสะ' หมายถึง ของบุญที่เกิดจากการไหว้ในพระรัตนตรัยนั้น. บทว่า 'เตชสา' หมายถึง ด้วยอานุภาพ ด้วยกำลัง.

Evaṃ ratanattayavandanāya payojanaṃ dassetvā idāni nettippakaraṇassa gambhīratthattā atthasaṃvaṇṇanāya dukkarabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ṭhiti’’ntiādimāha. Tattha ṭhitinti ṭhānaṃ anantaradhānaṃ avicchedappavattiṃ. Ākaṅkhamānenāti icchamānena patthayantena, ‘‘ahovatāyaṃ saddhammanetti ciraṃ tiṭṭheyyā’’ti evaṃ patthayantenāti vuttaṃ hoti. Ciranti dīghakālaṃ, pañcavassasahassaparimāṇaṃ kālanti attho. Saddhammanettiyāti saddhammasaṅkhātāya nettiyā. Saddhammo hi veneyyasantānesu ariyaguṇānaṃ nayanato netti, saddhammassa vā netti saddhammanetti, tassā saddhammanettiyā, svāyamattho aṭṭhakathāyaṃ vicārito eva. Therenāti thiraguṇayuttena. Abhiyācitoti ādaragāravena yācito. Abhimukhaṃ vā yācito, anuttaraṃ katvā yācitoti attho. Uddissa vā yācito, garutaraṃ katvā yācitoti attho, ‘‘karotu āyasmā nettippakaraṇassa kañci atthasaṃvaṇṇana’’nti evaṃ nettiyā atthasaṃvaṇṇanaṃ pati ajjhesitoti vuttaṃ hoti. Ettha ca saddhammassa ciraṃ ṭhitikāmena ajjhāsayasampannena sāsane thiraguṇayuttena sabrahmacārinā ādaragāravena, abhimukhaṃ vā yācitena me na sakkā tassa abhiyācanaṃ paṭikkhipitunti dasseti ‘‘ṭhitiṃ ākaṅkhamānenā’’ti gāthāya.

เมื่อแสดงประโยชน์แห่งการไหว้พระรัตนตรัยอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงความยากในการพรรณนาอรรถ เพราะความที่เนตติปกรณ์มีเนื้อหาลึกซึ้ง จึงกล่าวคำมี 'ฐิติง' เป็นต้น. ในคำนั้น บทว่า 'ฐิติง' หมายถึง ความตั้งอยู่ ความไม่เสื่อมสูญ ความเป็นไปไม่ขาดสาย. บทว่า 'อากังขมาเนนะ' หมายถึง ผู้ปรารถนาอยู่ ผู้หวังอยู่ คือผู้หวังอยู่ว่า 'โอหนอ เนตติแห่งพระสัทธรรมนี้พึงตั้งอยู่ตลอดกาลนาน' อย่างนี้. บทว่า 'จิรัง' หมายถึง ตลอดกาลนาน คือตลอดกาลมีประมาณ ๕,๐๐๐ ปี. บทว่า 'สัทธัมมเนตติยา' หมายถึง แห่งเนตติที่นับว่าพระสัทธรรม. ด้วยว่า พระสัทธรรมชื่อว่าเป็นเนตติ เพราะอรรถว่านำไปซึ่งอริยคุณทั้งหลายในสันดานของเวไนยสัตว์ หรือเนตติแห่งพระสัทธรรม ชื่อว่า สัทธัมมเนตติ แห่งสัทธัมมเนตตินั้น อรรถนี้พิจารณาไว้แล้วในอรรถกถานั่นเอง. บทว่า 'เถเรนะ' หมายถึง ผู้ประกอบด้วยคุณธรรมอันมั่นคง. บทว่า 'อภิยาจิโต' หมายถึง ผู้ถูกอ้อนวอนด้วยความเคารพเอื้อเฟื้อ หรือถูกอ้อนวอนต่อหน้า คือถูกอ้อนวอนโดยกระทำให้เป็นผู้อย่างยิ่ง หรือถูกอ้อนวอนโดยเจาะจง คือถูกอ้อนวอนโดยกระทำให้เป็นผู้หนักยิ่ง คือถูกอาราธนาเพื่อการพรรณนาอรรถแห่งเนตติว่า 'ขอท่านผู้มีอายุจงกระทำการพรรณนาอรรถแห่งเนตติปกรณ์บางอย่างเถิด' อย่างนี้. และในคาถานี้ ทรงแสดงว่า 'การอ้อนวอนของสพรหมจารีผู้ปรารถนาความตั้งอยู่แห่งพระสัทธรรมตลอดกาลนาน ผู้ถึงพร้อมด้วยอัธยาศัย ผู้ประกอบด้วยคุณธรรมอันมั่นคงในพระศาสนา ผู้ถูกอ้อนวอนด้วยความเคารพเอื้อเฟื้อ หรือถูกอ้อนวอนต่อหน้า เราไม่อาจปฏิเสธได้' ด้วยคาถาว่า 'ฐิติง อากังขมาเนนะ' เป็นต้น.

Padumuttaranāthassāti padumuttarassa sammāsambuddhassa. Passatāti pubbenivāsacakkhunā, samantacakkhunā eva vā hatthatale ṭhapitaāmalakaṃ viya abhinīhāraṃ passantena. Tādināti tādibhāvayuttena, sabbattha vā nibbikārena, ‘‘amhākaṃ bhagavatā’’ti vacanaseso. Yassāti āyasmato mahākaccānattherassa. Ṭhapitoti –

บทว่า 'ปทุมุตตรนาถัสสะ' หมายถึง ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระ. บทว่า 'ปัสสตา' หมายถึง ผู้เห็นอยู่ซึ่งอภินิหารด้วยบุพเพนิวาสานุสสติญาณ หรือด้วยสัพพัญญุตญาณนั่นเอง เหมือนผลมะขามป้อมที่วางไว้บนฝ่ามือ. บทว่า 'ตาทินา' หมายถึง ผู้ประกอบด้วยตาทิภาวะ หรือผู้ไม่มีความแปรผันในที่ทั้งปวง มีบทที่เหลือว่า 'อันพระผู้มีพระภาคของเรา'. บทว่า 'ยัสสะ' หมายถึง ของพระมหากัจจายนเถระผู้มีอายุ. บทว่า 'ฐปิโต' หมายถึง -

‘‘Etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ vibhajantānaṃ yadidaṃ mahākaccāno’’ti (a. ni. 1.188, 197) –

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุสาวกของเรา ผู้จำแนกอรรถแห่งภาษิตที่กล่าวโดยย่อให้พิสดาร คือพระมหากัจจายนะนี้ เป็นเลิศ” ดังนี้. (อ. นิ. ๑.๑๘๘, ๑๙๗) –

Evaṃ [Pg.15] ṭhapito. Sīlādiguṇavisesehi mahantā sāvakāti mahāsāvakā (theragā. aṭṭha. 2.1288; a. ni. ṭī. 2.3.59), mahākassapādayo, tesu ayamāyasmā aññataroti, mahāsāvako ca so guṇavisesayogato uttamo cāti mahāsāvakuttamo.

พระเถระนั้นอันพระผู้มีพระภาคทรงตั้งไว้แล้วอย่างนี้. สาวกทั้งหลายผู้ยิ่งใหญ่ด้วยคุณวิเศษมีศีลเป็นต้น ชื่อว่า มหาสาวก (เถรคา. อรรถ. ๒.๑๒๘๘; อ. นิ. ฎีกา. ๒.๓.๕๙) มีพระมหากัสสปะเป็นต้น ในบรรดามหาสาวกเหล่านั้น พระผู้มีอายุนี้เป็นรูปใดรูปหนึ่ง และพระเถระนั้นเป็นทั้งมหาสาวกและเป็นผู้สูงสุดเพราะประกอบด้วยคุณวิเศษ จึงชื่อว่า มหาสาวกุตตมะ (ผู้เป็นยอดแห่งมหาสาวก).

Jhānādīsu sātisayānaṃ āvajjanādivasībhāvānaṃ, ariyiddhivasena paramassa ca cetovasībhāvassa adhigatattā vasippatto. Atthādīsu savisesabhedagatapaṭisambhidāñāṇattā pabhinnapaṭisambhido. ‘‘Paṇḍito, bhikkhave, mahākaccāno, mahāpañño, bhikkhave, mahākaccāno’’tiādinā (ma. ni. 1.205) anekesu ṭhānesu bhagavatā pasaṃsitattā sambuddhena pasaṃsito. Tena vuttaṃ ‘‘satthu ceva saṃvaṇṇito saṃbhāvito, viññūnañca sabrahmacārina’’nti.

เพราะบรรลุถึงความชำนาญในการพิจารณาเป็นต้นอันยิ่งยวดในฌานเป็นต้น และความชำนาญแห่งใจอันสูงสุดด้วยอำนาจแห่งอริยฤทธิ์ จึงชื่อว่า วสีปัตตะ (ผู้ถึงความชำนาญ) เพราะความเป็นผู้มีปฏิสัมภิทาญาณอันถึงความแตกฉานเป็นพิเศษในอรรถเป็นต้น จึงชื่อว่า ปภินนปฏิสัมภิทา (ผู้มีปฏิสัมภิทาอันแตกฉานแล้ว) เพราะความเป็นผู้ที่พระผู้มีพระภาคทรงสรรเสริญแล้วในหลายแห่ง ด้วยคำเป็นต้นว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระมหากัจจายนะเป็นบัณฑิต ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระมหากัจจายนะเป็นผู้มีปัญญามาก' (ม. นิ. ๑.๒๐๕) จึงชื่อว่า สัมพุทเธนะ ปสังสิโต (อันพระสัมพุทธเจ้าทรงสรรเสริญแล้ว) เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เป็นผู้ที่พระศาสดาทรงสรรเสริญและทรงยกย่องแล้ว และเป็นผู้ที่เพื่อนสพรหมจารีผู้รู้ทั้งหลายทรงยกย่องแล้ว'

Anumoditāti ‘‘sādhu sādhu, kaccāna, sādhu kho, tvaṃ kaccāna, imaṃ dhammasaṃvaṇṇanaṃ abhāsī’’ti evaṃ anumoditā. Ekasmiṃ kira samaye ayaṃ mahāthero jambuvanasaṇḍe viharanto attano santikāvacarānaṃ bhikkhūnaṃ imaṃ hāranayapaṭimaṇḍitaṃ pakaraṇaṃ abhāsi. Bhāsitvā ca bhagavato santikaṃ upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisinno yathābhāsitaṃ imaṃ pakaraṇaṃ bhagavato nivedesi. Taṃ sutvā bhagavā ‘‘sādhu sādhū’’tiādinā anumoditvā ‘‘tasmātiha, tvaṃ kaccāna, imaṃ dhammasaṃvaṇṇanaṃ dhammanettitveva dhārehī’’ti nāmaggahaṇaṃ akāsīti vadanti. Desanāhārādinandiyāvaṭṭanayādihāranayānusāreneva sabbadhammasaṃvaṇṇanānaṃ gatiyoti āha ‘‘sāsanassa sadāyattā, navaṅgassatthavaṇṇanā’’ti.

คำว่า อนุโมทิตา (อันทรงอนุโมทนาแล้ว) หมายถึง อันทรงอนุโมทนาแล้วอย่างนี้ว่า 'สาธุ สาธุ กัจจายนะ กัจจายนะ เธอได้กล่าวการอธิบายธรรมนี้ดีแล้วหนอ'. ได้ยินว่า ในสมัยหนึ่ง พระมหาเถระนี้เมื่ออาศัยอยู่ในป่าชมพู ได้กล่าวปกรณ์อันประดับด้วยหารถึง ๑๖ อย่างนี้แก่ภิกษุทั้งหลายผู้เป็นศิษย์ใกล้ชิดของตน ครั้นกล่าวแล้ว ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ได้กราบทูลปกรณ์นี้ตามที่ตนกล่าวแล้วแก่พระผู้มีพระภาค. พระผู้มีพระภาคทรงสดับปกรณ์นั้นแล้ว ทรงอนุโมทนาด้วยคำเป็นต้นว่า 'สาธุ สาธุ' แล้วทรงขนานนามว่า 'กัจจายนะ เพราะเหตุนั้นแล เธอจงทรงจำการอธิบายธรรมนี้ไว้ว่า เป็นธัมมเนตติเถิด'. ท่านกล่าวว่า 'การอธิบายอรรถแห่งพระสัตถุศาสน์มีองค์ ๙ ย่อมเป็นไปตามแนวทางแห่งหารถึง ๑๖ อย่าง มีเทสนาหารเป็นต้น และนัยมีนันทิยาวัฏฏะเป็นต้นเสมอ' จึงกล่าวว่า 'การอธิบายอรรถแห่งนวังคสัตถุศาสน์ ย่อมขึ้นอยู่กับพระศาสนาเสมอ'

Gambhīrañāṇehīhi gambhīrehi ñāṇehi, na saddhāmattakena, gambhīrañāṇehi vā mahāpaññehi ariyehi. Pakaraṇassa gambhīratthataṃ, attano ca ñāṇassa nātivisayataṃ viditvā saṃvaṇṇanārambhe saṃsīdantampi maṃ sāsanaguṇādiupanissayasampadā ussāhesīti imamatthaṃ dasseti ‘‘kiñcāpī’’tiādinā.

คำว่า คัมภีรญาเณหิ (ด้วยญาณอันลึกซึ้งทั้งหลาย) หมายถึง ด้วยญาณอันลึกซึ้งทั้งหลาย ไม่ใช่ด้วยเพียงศรัทธาเท่านั้น หรือหมายถึง ด้วยพระอริยบุคคลผู้มีปัญญามากผู้มีญาณอันลึกซึ้งทั้งหลาย. ย่อมแสดงอรรถนี้ว่า 'แม้เราผู้ท้อแท้อยู่ในเบื้องต้นแห่งการอธิบาย เพราะรู้ความที่ปกรณ์มีอรรถลึกซึ้ง และความที่ญาณของตนมีวิสัยไม่กว้างขวางนัก แต่ความถึงพร้อมแห่งอุปนิสัยมีคุณแห่งพระศาสนาเป็นต้น ได้กระตุ้นเตือนเรา' ด้วยคำเป็นต้นว่า กิญจาปิ (ถึงแม้ว่า).

‘‘Pañcapi nikāye ogāhetvā’’ti iminā nettiyā pañcapi mahānikāye anupavisitvā avaṭṭhānaṃ, tesaṃ saṃvaṇṇanābhāvañca dīpeti. Tattha [Pg.16] ‘‘katamo assādo ca ādīnavo cā’’tiādipeṭakopadesapāḷiṃ (peṭako. 23) ānetvā idha desanāhārādīnaṃ padatthavinicchayo peṭakena saṃsandanaṃ nāma. ‘‘yathābala’’nti iminā sabbathā sabbabhāgenāpi nettiyā saṃvaṇṇanā mayā na sukarā kātuṃ, attano pana ñāṇabalānurūpaṃ karissāmīti niratimānataṃ dīpeti.

ด้วยคำว่า โอคาเหตวา ปัญจปิ นิกาเย (หยั่งลงสู่พระนิกายทั้ง ๕ แล้ว) ย่อมแสดงถึงความที่คัมภีร์เนตติเข้าครอบคลุมตั้งอยู่ในพระมหานิกายทั้ง ๕ และความเป็นเครื่องอธิบายพระนิกายเหล่านั้น. ในคำนั้น การนำพระบาลีเปฏโกปเทศมีคำว่า 'อัสสาทะเป็นไฉน และอาทีนวะเป็นไฉน' เป็นต้น (เปฏโก. ๒๓) มาในที่นี้ แล้ววินิจฉัยเนื้อความแห่งบทของเทสนาหารเป็นต้น ชื่อว่า การเทียบเคียงด้วยเปฏกะ (เปฏเกนะ สังสันทนะ). ด้วยคำว่า ยถาพละ (ตามกำลัง) ย่อมแสดงความไม่มีมานะว่า 'การอธิบายคัมภีร์เนตติโดยประการทั้งปวง โดยส่วนทั้งปวง อันเราไม่สามารถจะทำได้โดยง่าย แต่เราจักทำตามกำลังแห่งญาณของตน'.

Suvisuddhanti suṭṭhu visuddhaṃ, nikāyantaraladdhidosehi antarantarā anuppavesitehi asammissanti adhippāyo. Asaṃkiṇṇanti sanikāyepi padatthantaraparikappanādinā asaṃkiṇṇaṃ tādisasaṅkararahitaṃ anākulaṃ suparicchinnaṃ. Vividhehi ākārehi nicchinotīti vinicchayo. Atthānaṃ vinicchayo atthavinicchayo. Gaṇṭhiṭṭhānabhūtesu atthesu khilamaddanākārena pavattā vimaticchedakathā, nipuṇo sukhumo saṇho atthavinicchayo etassāti nipuṇatthavinicchayo. Atha vā atthe vinicchinotīti atthavinicchayo, yathāvuttaatthavisayañāṇaṃ, nipuṇo cheko atthavinicchayo etassāti nipuṇatthavinicchayo, taṃ nipuṇatthavinicchayaṃ. Samayanti siddhantaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – mahāvihāravāsīnaṃ siddhanto vuttanayena suparisuddho, anākulo, saṇhasukhumavinicchayo ca, siddhantaṃ taṃ avilomento anukūlato tattha siddhaṃyeva dhammanettiṃ pakāsayanto nettippakaraṇassa atthasaṃvaṇṇanaṃ karissāmīti.

คำว่า สุวิสุทธะ (บริสุทธิ์ดีแล้ว) คือ บริสุทธิ์อย่างยิ่ง มีอธิบายว่า ไม่ระคนด้วยโทษแห่งลัทธิของนิกายอื่นที่แทรกเข้ามาในระหว่างๆ. คำว่า อสังกีรณะ (ไม่ปะปน) คือ แม้ในนิกายของตนเอง ก็ไม่ปะปนด้วยการกำหนดบทและอรรถอื่นเป็นต้น ปราศจากความระคนกันเช่นนั้น ไม่ยุ่งเหยิง กำหนดไว้ดีแล้ว. การวินิจฉัยด้วยอาการต่าง ๆ ชื่อว่า วินิจฉัย. การวินิจฉัยอรรถทั้งหลาย ชื่อว่า อัตถวินิจฉัย. วาจาเป็นเครื่องตัดความสงสัยที่ดำเนินไปในลักษณะของการกำจัดความแข็งกระด้างในอรรถที่เป็นดั่งปมปัญหา, การวินิจฉัยอรรถนั้นละเอียด สุขุม และประณีต เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า นิปุณัตถวินิจฉัย. อีกนัยหนึ่ง ญาณที่วินิจฉัยอรรถ ชื่อว่า อัตถวินิจฉัย ได้แก่ ญาณอันมีอรรถตามที่กล่าวแล้วเป็นวิสัย, การวินิจฉัยอรรถนั้นละเอียดและฉลาด เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า นิปุณัตถวินิจฉัย, (เราจักทำ) ซึ่งนิปุณัตถวินิจฉัยนั้น. คำว่า สมยะ หมายถึง สิทธันตะ (หลักการ). อธิบายว่า สิทธันตะของชาวมหาวิหารบริสุทธิ์อย่างยิ่งตามนัยที่กล่าวแล้ว ไม่ยุ่งเหยิง และมีการวินิจฉัยที่ละเอียดสุขุม, เราจะไม่ทำให้สิทธันตะนั้นผิดเพี้ยนไป แต่จะแสดงธรรมเนตติที่สำเร็จแล้วในสิทธันตะนั้นโดยอนุโลม แล้วจักทำอรรถกถาของเนตติปกรณ์.

Pamādalekhanti aparabhāge potthakāruḷhakāle pamajjitvā likhanavasena pavattappamādapāṭhaṃ. Vajjetvāti apanetvā. Pāḷiṃ sammā niyojayanti taṃ taṃ nettipāḷiṃ tattha tattha udāharaṇabhāvena ānītasutte sammadeva niyojento, atthasaṃvaṇṇanāya vā taṃ taṃ udāharaṇasuttasaṅkhātaṃ pāḷiṃ tasmiṃ tasmiṃ lakkhaṇabhūte nettiganthe sammadeva niyojento. Upadesanti nettiupanisaṃ nettihadayaṃ. Yvāyaṃ sapaṭṭhānavibhāgassa tettiṃsavidhassa nettipadatthassa saha nimittavibhāgena asaṅkarato vavatthito visayo, taṃ. Vibhāvento pakāsento. Tassā nettiyā karissāmi atthavaṇṇananti sambandho.

คำว่า ปมาทเลขา (ข้อความที่เขียนผิดด้วยความประมาท) คือ บทที่ผิดพลาดซึ่งเป็นไปด้วยอำนาจการเขียนด้วยความประมาทในภายหลังเมื่อครั้งยกขึ้นสู่คัมภีร์. คำว่า วัชเชตวา (เว้นแล้ว) คือ นำออกไปแล้ว. คำว่า ปาฬิง สัมมา นิโยชยันติ (ประกอบพระบาลีโดยชอบ) คือ ประกอบเนตติบาลีนั้น ๆ เข้ากับพระสูตรที่นำมาเป็นอุทาหรณ์ในที่นั้น ๆ โดยชอบ หรือประกอบพระบาลีที่เรียกว่าพระสูตรอุทาหรณ์นั้น ๆ เข้ากับคัมภีร์เนตติอันเป็นตัวสภาวะในที่นั้น ๆ โดยชอบ เพื่อการอธิบายอรรถ. คำว่า อุปเทส (คำแนะนำ) คือ อุปนิสัยแห่งเนตติ หรือหัวใจแห่งเนตติ. วิสัยที่กำหนดไว้โดยไม่ปะปนกันของบทและอรรถแห่งเนตติ ๓๓ ประการ พร้อมด้วยการจำแนกนิมิตและจำแนกที่ตั้งใด, (เราจะ) จำแนกคือประกาศวิสัยนั้น. ความสัมพันธ์ (ของประโยค) คือ เราจักทำอรรถกถาของเนตตินั้น.

Ettha ca ‘‘abhiyācito’’ti iminā atthasaṃvaṇṇanāya nimittaṃ dasseti, ‘‘ṭhitiṃ ākaṅkhamānena ciraṃ saddhammanettiyā’’ti iminā payojanaṃ, ‘‘karissāmatthavaṇṇana’’nti [Pg.17] iminā piṇḍatthaṃ. Saṃvaṇṇiyamānā hi pakaraṇatthā saṃvaṇṇanāya piṇḍattho. ‘‘Tamupanissāyā’’tiādinā karaṇappakāraṃ.

ในที่นี้ ด้วยคำว่า อภิยาจิโต (อันผู้อื่นอาราธนาแล้ว) ท่านแสดงถึงเหตุ (นิมิต) แห่งการอธิบายอรรถ, ด้วยคำว่า ฐิติง อากังขมาเนนะ จิรัง สัทธัมมเนตติยา (ด้วยหวังความดำรงอยู่สิ้นกาลนานแห่งแนวทางพระสัทธรรม) ท่านแสดงถึงประโยชน์, ด้วยคำว่า กริสสามัตถวัณณนัง (จักทำอรรถกถา) ท่านแสดงถึงเนื้อความโดยย่อ (ปิณฑัตถะ). เพราะว่าเนื้อความของปกรณ์ที่กำลังจะอธิบายนั้น คือเนื้อความโดยย่อของการอธิบาย. ด้วยคำเป็นต้นว่า ตมุปนิสสายะ (อาศัยปกรณ์นั้น) ท่านแสดงถึงวิธีการกระทำ.

Idāni saṃvaṇṇanāya savane niyojento ‘‘iti attha’’nti osānagāthamāha. Tattha ‘‘sakkacca’’nti padaṃ ubhayattha yojetabbaṃ ‘‘sakkaccaṃ vibhajantassa, sakkaccaṃ nisāmayathā’’ti.

บัดนี้ เมื่อจะชักชวนให้ฟังการพรรณนา จึงกล่าวคาถาสุดท้ายว่า "iti attha..." ในคาถานั้น พึงประกอบศัพท์ว่า "sakkaccaṃ" เข้าในทั้งสองแห่งว่า "sakkaccaṃ vibhajantassa" (เมื่อข้าพเจ้าจำแนกอยู่โดยเคารพ) และ "sakkaccaṃ nisāmayatha" (ท่านทั้งหลายจงฟังโดยเคารพ)

Ganthārambhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาคำปรารภคัมภีร์ จบแล้ว

Nidānakathāvaṇṇanā

การพรรณนานิทานกถา

Vacanatthajānanena viditappakaraṇatthasāmaññatthassa pakaraṇakathā vuccamānā sobheyyāti nettipadatthaparijānanameva ādimhi yuttarūpanti tadatthaṃ pucchati ‘‘tattha kenaṭṭhena nettī’’ti. Tattha tatthāti ‘‘tassā nettiyā karissāmatthavaṇṇana’’nti yadidaṃ vuttaṃ, tasmiṃ; yassā karissāmatthavaṇṇananti paṭiññātaṃ, sā netti kenaṭṭhena nettīti attho. Tatthāti vā ‘‘nettippakaraṇassā’’ti etasmiṃ vacane yā netti vuttā, sā kenaṭṭhena nettīti attho. ‘‘Nayanaṭṭhenā’’ti idaṃ kattukaraṇādhikaraṇasādhanānaṃ sādhāraṇavacananti ‘‘ariyadhammaṃ nayatī’’ti kattusādhanavasena tāva nettisaddassa atthaṃ vatvā idāni karaṇādhikaraṇasādhanavasena vattuṃ ‘‘nayanti tāyā’’tiādi vuttaṃ.

การกล่าวปกรณ์กถาจะงดงามแก่ผู้ที่ทราบเนื้อความทั่วไปของอรรถแห่งปกรณ์ที่รู้ได้ด้วยการรู้ความหมายของรูปวิเคราะห์ ดังนั้น การกำหนดรู้ความหมายแห่งบทว่าเนตติในเบื้องต้นนั่นแลจึงสมควรยิ่ง ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงถามถึงความหมายนั้นว่า "ในคำนั้น เนตติ ชื่อว่าเนตติ เพราะอรรถว่าอะไร?" ในคำถามนั้น คำว่า "ในคำนั้น" (tattha) หมายถึง ในคำที่กล่าวไว้ว่า "เราจักทำความพรรณนาเนื้อความแห่งเนตตินั้น" มีอธิบายว่า เนตติใดที่ข้าพเจ้าปฏิญญาไว้ว่าจักทำความพรรณนาเนื้อความ เนตตินั้นชื่อว่าเนตติเพราะอรรถว่าอะไร? หรือว่า คำว่า "ในคำนั้น" หมายถึง ในคำว่า "แห่งเนตติปกรณ์" นี้ เนตติใดที่กล่าวไว้ เนตตินั้นชื่อว่าเนตติเพราะอรรถว่าอะไร? คำว่า "เพราะอรรถว่านำไป" (nayanaṭṭhena) นี้ เป็นคำทั่วไปแก่กัตตุสาธนะ กรรณสาธนะ และอธิกรณสาธนะ ท่านจึงกล่าวความหมายของเนตติศัพท์ตามอำนาจกัตตุสาธนะก่อนว่า "ย่อมนำไปซึ่งอริยธรรม" แล้วจึงกล่าวตามอำนาจกรรณสาธนะและอธิกรณสาธนะเป็นต้นว่า "ย่อมนำไปโดยเนตตินั้น"

Tathā hi vuttanti nettiupadesādhīnattā eva suttāvabodhassa vuttaṃ. Peṭake ‘‘tasmā nibbāyitukāmena sutamayena atthā pariyesitabbā, tattha pariyesanāya ayaṃ anupubbī bhavati soḷasa hārā pañca nayā aṭṭhārasa mūlapadānī’’tiādi (peṭako. 3). Hāranayavicāraṇā vinimutto atthasaṃvaṇṇanāviseso natthīti āha ‘‘suttassa atthasaṃvaṇṇanā nettiupadesāyattā’’ti. Svāyamattho parato pakiṇṇakakathāyaṃ āvi bhavissati. Evaṃ mahāvisayā cāyaṃ netti kuto pabhavāti āha ‘‘suttappabhavā’’ti, etena nettiyā pamāṇabhūtataṃ dasseti. Idañca suttassa nettisannissayatāparidīpanaparaṃ, na therappabhavatāpaṭikkhepaparaṃ. Thero hi pañca mahānikāye ogāhetvā taṃsannissayeneva [Pg.18] tesaṃ saṃvaṇṇanābhūtaṃ imaṃ pakaraṇaṃ abhāsi, tasmā ayameva saṃvaṇṇanādhammo, yadidaṃ saṃvaṇṇetabbadhammasannissayatā.

คำว่า "สมจริงดังที่ท่านกล่าวไว้" (tathā hi vuttaṃ) ท่านกล่าวไว้เพราะความตรัสรู้พระสูตรขึ้นอยู่กับเนตติอุปเทสนั่นเอง. ในคัมภีร์เปฏกะ ท่านกล่าวไว้ว่า "เพราะฉะนั้น ผู้ปรารถนาจะดับทุกข์ พึงแสวงหาเนื้อความทั้งหลายด้วยปัญญาอันสำเร็จจากการฟัง ในการแสวงหานั้น ลำดับนี้ย่อมมี คือ หาระ ๑๖ นัย ๕ บทมูล ๑๘" เป็นต้น. ท่านกล่าวว่า "การพรรณนาเนื้อความแห่งพระสูตรขึ้นอยู่กับเนตติอุปเทส" เพราะไม่มีการพรรณนาเนื้อความพิเศษที่พ้นไปจากการพิจารณาหาระและนัย. เนื้อความนี้จักปรากฏชัดในปกิณณกกถาในภายหลัง. ท่านกล่าวว่า "มีพระสูตรเป็นแดนเกิด" (suttappabhavā) เพื่อตอบคำถามว่า เนตติที่มีขอบเขตใหญ่หลวงอย่างนี้เกิดมาจากไหน? ด้วยคำนี้ ท่านแสดงความเป็นเครื่องตัดสินของเนตติ. และคำนี้มุ่งแสดงความที่พระสูตรเป็นที่อาศัยของเนตติ ไม่ได้มุ่งปฏิเสธความที่พระเถระเป็นแดนเกิด. เพราะพระเถระหยั่งลงสู่มหานิกายทั้ง ๕ แล้วอาศัยมหานิกายนั้นนั่นแล จึงได้กล่าวปกรณ์นี้ซึ่งเป็นเครื่องพรรณนาพระสูตรเหล่านั้น เพราะฉะนั้น ธรรมดาของการพรรณนานี้เอง คือการอาศัยธรรมที่พึงพรรณนา

Pakaraṇaparicchedatoti pakaraṇassa vibhāgato. Hāravicārādayo hi tayo nettippakaraṇassa vibhāgā, pakaraṇabhūtaparicchedato vā. Tīṇi hi etāni pakaraṇāni tayo adhikārā, yadidaṃ hāravicārādayo. Pāḷivavatthānatoti pāṭhasannivesato.

คำว่า "โดยส่วนแห่งปกรณ์" (pakaraṇaparicchedato) คือ โดยส่วนแบ่งแห่งปกรณ์. เพราะส่วนแบ่งแห่งเนตติปกรณ์มี ๓ คือ หาระ วิจาระ เป็นต้น หรือโดยส่วนที่กำหนดไว้เป็นปกรณ์. เพราะปกรณ์ ๓ เหล่านี้ คือ หาระ วิจาระ เป็นต้น เป็นตอน ๓ ตอน. คำว่า "โดยการกำหนดพระบาลี" (pāḷivavatthānato) คือ โดยการจัดวางข้อความ

‘‘Sabbo hi pakaraṇattho’’tiādinā saṅgahavārassa anvatthasaññataṃ dasseti. ‘‘Nanu cettha paṭṭhānaṃ asaṅgahita’’nti codako byabhicāramāha. Itaro yadipi sarūpato asaṅgahitaṃ, atthato pana saṅgahitanti dassento ‘‘nayidameva’’tiādinā pariharati. Puna ‘‘tathā hī’’tiādinā tamevatthaṃ pāḷiyā pākaṭataraṃ karoti. Atthanayā nandiyāvaṭṭādayo. Saṅkhārattikā puññābhisaṅkhārādayo, kāyasaṅkhārādayo ca. Tesu atthanayānaṃ aññamaññasaṅgaho parato āvi bhavissati. Itare pana kāmāvacarā, rūpāvacarā ca kusalā cetanā puññābhisaṅkhāro, akusalā cetanā apuññābhisaṅkhāro, arūpāvacarā kusalā cetanā āneñjābhisaṅkhāro. Puññābhisaṅkhāro ca apuññābhisaṅkhāro ca kāyadvārappavatto kāyasaṅkhāro, so eva vacīdvārappavatto vacīsaṅkhāro, manodvārappavatto pana tividhopi cittasaṅkhāro. Iti jātivasena purimattike vuttā eva dhammā dvāravasena dutiyattike vuttā, te eva ca purimattiketi aññamaññasaṅgaho veditabbo.

ท่านแสดงความที่ชื่อของสังคหะวาระเป็นชื่อที่มีความหมายตรงตามตัวด้วยคำเป็นต้นว่า "เพราะเนื้อความแห่งปกรณ์ทั้งปวง" (sabbo hi pakaraṇattho). ผู้โต้แย้งกล่าวท้วงถึงความคลาดเคลื่อนว่า "ก็ในสังคหะวาระนี้ ปัฏฐานมิได้ถูกสงเคราะห์เข้ามิใช่หรือ?". อีกฝ่ายหนึ่งเมื่อจะแสดงว่า แม้โดยรูปศัพท์จะมิได้ถูกสงเคราะห์เข้า แต่โดยเนื้อความนั้นถูกสงเคราะห์เข้าแล้ว จึงแก้ด้วยคำเป็นต้นว่า "คำนี้ไม่เป็นอย่างนั้น" (nayidamevaṃ). ต่อจากนั้น ท่านทำให้เนื้อความนั้นชัดเจนยิ่งขึ้นด้วยพระบาลีด้วยคำเป็นต้นว่า "สมจริงดังที่ท่านกล่าวไว้" (tathā hi). อัตถนัย คือ นันทิยาวัฏฏะเป็นต้น. สังขารติกะ คือ ปุญญาภิสังขารเป็นต้น และกายสังขารเป็นต้น. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น การสงเคราะห์กันและกันแห่งอัตถนัยจักปรากฏชัดในภายหลัง. ส่วนธรรมที่เหลือ คือ กุศลเจตนาที่เป็นกามาวจรและรูปาวจร เป็นปุญญาภิสังขาร, อกุศลเจตนา เป็นอปุญญาภิสังขาร, กุศลเจตนาที่เป็นอรูปาวจร เป็นอาเนญชาภิสังขาร. ปุญญาภิสังขารและอปุญญาภิสังขารที่เกิดขึ้นทางกายทวาร เป็นกายสังขาร, ปุญญาภิสังขารและอปุญญาภิสังขารนั้นนั่นแลที่เกิดขึ้นทางวจีทวาร เป็นวจีสังขาร, ส่วนที่เกิดขึ้นทางมโนทวารแม้ทั้ง ๓ อย่าง เป็นจิตตสังขาร. ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบการสงเคราะห์กันและกันว่า ธรรมที่กล่าวไว้ในติกะแรกโดยประเภทแห่งชาติ นั่นเอง ท่านกล่าวไว้ในติกะที่สองโดยประเภทแห่งทวาร และธรรมเหล่านั้นนั่นแลก็อยู่ในติกะแรกด้วย

Yatthāti yasmiṃ vāre. Peṭaketi peṭakopadese. Sampatamānāti saṃvaṇṇanāvasena sannipatantā. ‘‘Byañjanavidhiputhuttā’’ti idaṃ ekasmiṃ sutte anekesaṃ hārānaṃ sannipatanassa kāraṇavacanaṃ. Tathā hi ‘‘anekasāmatthiyanicitā saddā’’ti akkharacintakā vadanti.

คำว่า "ในที่ใด" (yattha) คือ ในวาระใด. คำว่า "ในเปฏกะ" (peṭake) คือ ในคัมภีร์เปฏโกปเทส. คำว่า "ประจวบกันอยู่" (sampatamānā) คือ มาประชุมกันโดยอำนาจแห่งการพรรณนา. คำว่า "เพราะความต่างกันแห่งวิธีของพยัญชนะ" (byañjanavidhiputhuttā) นี้ เป็นคำบอกเหตุแห่งการประชุมกันของหาระหลายอย่างในพระสูตรเดียว. สมจริงดังที่เหล่านักอักขรวิธีกล่าวไว้ว่า "ศัพท์ทั้งหลายถูกสั่งสมไว้ด้วยศักยภาพหลายอย่าง"

‘‘Na sarūpato’’ti iminā saṅgahavāre viya uddesaniddesavāresupi paṭṭhānassa atthato uddhaṭataṃ dasseti. Mūlapadaggahaṇeneva gahitattā uddesavāre tāva evaṃ hotu, niddesavāre pana kathanti? Tatthāpi nayaggahaṇeneva mūlapadānipi gahitānīti veditabbaṃ. Na hi mūlapadehi vinā kāci nayayojanā sambhavati. Apare pana ‘‘hāranayā viya paṭṭhānaṃ na [Pg.19] suttassa saṃvaṇṇanāviseso, atha kho tasmiṃ tasmiṃ sutte saṃkilesabhāgiyatādilabbhamānavisesamattanti na tassa pakaraṇassa padatthasaṅgaho. Evañca katvā tettiṃsāya nettipadatthesu paṭṭhānaṃ asaṅgahitaṃ, uddesaniddesavāresu ca anuddhaṭamevā’’ti vadanti.

ด้วยคำว่า "ไม่โดยรูปศัพท์" (na sarūpato) นี้ ท่านแสดงความที่ปัฏฐานถูกยกขึ้นโดยเนื้อความแม้ในอุทเทสวาระและนิทเทสวาระ เหมือนในสังคหะวาระ. ในอุทเทสวาระพึงเป็นอย่างนั้นก่อน เพราะถูกถือเอาด้วยการถือเอาบทมูลนั่นเอง แต่ในนิทเทสวาระเป็นอย่างไร? พึงทราบว่า แม้ในนิทเทสวาระนั้น บทมูลทั้งหลายก็ถูกถือเอาด้วยการถือเอานัยนั่นเอง. เพราะการประกอบนัยใดๆ ย่อมมีไม่ได้หากปราศจากบทมูล. ส่วนอาจารย์เหล่าอื่นกล่าวว่า "ปัฏฐานไม่เป็นส่วนพิเศษแห่งการพรรณนาพระสูตรเหมือนหาระและนัย แต่เป็นเพียงความพิเศษที่พึงได้ในพระสูตรนั้นๆ มีความเป็นส่วนแห่งสังกิเลสเป็นต้น ดังนั้น จึงไม่มีการสงเคราะห์บทและเนื้อความแห่งปกรณ์นั้น. และเมื่อเป็นอย่างนี้ ปัฏฐานจึงไม่ถูกสงเคราะห์เข้าในบทและเนื้อความแห่งเนตติ ๓๓ และไม่ถูกยกขึ้นในอุทเทสวาระและนิทเทสวาระเลย" ดังนี้

‘‘Pāḷito eva viññāyatī’’ti vuttamatthaṃ samatthento ‘‘tathā hi…pe… ābhata’’nti āha, tena therena bhāsitabhāvo viya bhagavatā anumoditabhāvopi pāḷianugato evāti dasseti. Sāvakabhāsitattā nidānaṃ na vuttanti na sakkā vattunti codento ‘‘sāvaka…pe… bhāsita’’nti āha. Nayidaṃ ekantikanti ca sāvakabhāsitabuddhabhāsitabhāvo nidānāvacanassa, nidānavacanassa ca akāraṇaṃ ubhayatthāpi ubhayassa dassanato. Tasmā nidānāvacanena nettiyā asāvakabhāsitatā na sijjhatīti dasseti. Tenāha ‘‘na ca tāvatā tāni appamāṇaṃ, evamidhāpi daṭṭhabba’’nti.

เพื่อยังอรรถที่กล่าวแล้วว่า ‘อันบุคคลพึงรู้ได้จากพระบาลีเท่านั้น’ ให้สำเร็จ จึงกล่าวว่า ‘ก็จริงอย่างนั้น...เป...นำมาแล้ว’ ด้วยคำนั้น แสดงว่า แม้ความเป็นสิ่งที่พระผู้มีพระภาคทรงอนุโมทนาแล้ว ก็เป็นไปตามพระบาลีเท่านั้น เหมือนความเป็นสิ่งที่พระเถระนั้นกล่าวแล้ว เมื่อกล่าวค้านว่า ‘เพราะเป็นสิ่งที่สาวกกล่าวแล้ว นิทานจึงไม่ถูกกล่าวไว้’ ไม่ควรกล่าวเช่นนั้น จึงกล่าวว่า ‘สาวก...เป...กล่าวแล้ว’ และสิ่งนี้ไม่เป็นไปโดยส่วนเดียว เพราะความเป็นสิ่งที่สาวกกล่าวและสิ่งที่พระพุทธเจ้ากล่าว ไม่เป็นเหตุแห่งการไม่กล่าวถึงนิทาน และไม่เป็นเหตุแห่งการกล่าวถึงนิทาน เพราะปรากฏทั้งสองอย่างในที่ทั้งสอง เพราะเหตุนั้น จึงแสดงว่า ความเป็นสิ่งที่สาวกไม่ได้กล่าวแห่งเนตติ ย่อมไม่สำเร็จด้วยการไม่กล่าวถึงนิทาน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘และสิ่งเหล่านั้นไม่เป็นประมาณด้วยเหตุเพียงเท่านั้น พึงเห็นอย่างนี้แม้ในเนตตินี้’

Yeneva kāraṇena nidānāvacanassa pamāṇabhāvasādhanatā, teneva kāraṇena imassa pakaraṇassa pamāṇabhāvasiddhīti dasseti ‘‘nidānañca nāmā’’tiādinā. Idāni ‘‘atha vā’’tiādinā nettiyā nidānāvacanena abyabhicārahetumāha. Ayañhettha payogo na nettiyā nidānaṃ vattabbaṃ pāḷiyā atthasaṃvaṇṇanābhāvato. Yā hi pāḷiyā atthasaṃvaṇṇanā na tassā nidānavacanaṃ diṭṭhaṃ yathā paṭisambhidāmaggassa, niddesādīnañcāti.

ด้วยเหตุใดนั่นแล ความเป็นเครื่องยังความเป็นประมาณแห่งการไม่กล่าวถึงนิทานให้สำเร็จ ด้วยเหตุนั้นนั่นแล จึงแสดงความสำเร็จแห่งความเป็นประมาณแห่งปกรณ์นี้ ด้วยคำว่า ‘ชื่อว่านิทาน’ เป็นต้น บัดนี้ ด้วยคำว่า ‘อีกอย่างหนึ่ง’ เป็นต้น จึงกล่าวถึงเหตุที่ไม่คลาดเคลื่อนด้วยการไม่กล่าวถึงนิทานแห่งเนตติ การประกอบความในเนตตินี้ว่า ไม่ควรกล่าวถึงนิทานแห่งเนตติ เพราะไม่มีการพรรณนาอรรถแห่งพระบาลี ก็การพรรณนาอรรถแห่งพระบาลีใด การกล่าวถึงนิทานแห่งการพรรณนานั้นย่อมไม่ปรากฏ เหมือนในปฏิสัมภิทามรรค และในนิทเทสเป็นต้น

‘‘Ayaṃ vibhāgo’’tiādinā ekavidhato paṭṭhāya yāva caturāsītisahassappabhedā, tāva yathādassitassa pakaraṇavibhāgassa puna ‘‘ādinā nayena pakaraṇavibhāgo veditabbo’’ti idaṃ nigamanaṃ. Tattha ādinā nayenāti ādisaddena abhiññeyyadhammaniddesato paññattipaññapetabbadhammavibhajanato tiyaddhapariyāpannadhammavicārato caturoghanittharaṇatthato pañcābhinandanādippahānato chataṇhākāyupasamanato saṅgahavārādisattavārasaṅgahato aṭṭhamicchattasamugghātadīpanatoti evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.

ด้วยคำว่า ‘นี้คือวิภาค’ เป็นต้น เริ่มตั้งแต่มีอย่างเดียว จนถึงมี ๘๔,๐๐๐ ประเภท แห่งวิภาคแห่งปกรณ์ที่แสดงแล้วอย่างนั้น อีกครั้งหนึ่ง คำว่า ‘พึงทราบวิภาคแห่งปกรณ์ด้วยนัยมีอาทิ’ นี้ เป็นบทสรุป ในคำว่า ‘ด้วยนัยมีอาทิ’ นั้น ด้วยคำว่า ‘อาทิ’ พึงเห็นการสงเคราะห์ธรรมมีอย่างนี้เป็นต้น คือ จากการแสดงธรรมที่พึงรู้ยิ่ง, จากการจำแนกธรรมที่พึงบัญญัติและธรรมที่พึงให้บัญญัติ, จากการพิจารณาธรรมที่สงเคราะห์เข้าในกาลทั้งสาม, จากอรรถแห่งการข้ามโอฆะ ๔, จากการละความเพลิน ๕ เป็นต้น, จากการสงบระงับหมวดแห่งตัณหา ๖, จากการสงเคราะห์วาระ ๗ มีสังคหะวาระเป็นต้น, จากการแสดงการถอนมิจฉัตตะ ๘

1. Saṅgahavāravaṇṇanā

๑. การพรรณนาสังคหะวาระ

Yanti aniyamattho sabbanāmasaddo kammasādhanavasena vutto. Atthāvabodhanattho saddappayogo atthaparādhīno kevalo atthapadatthako[Pg.20], so padatthavipariyesakārinā iti-saddena parabhūtena saddapadatthako jāyatīti āha ‘‘yanti aniyamato upayoganiddeso’’ti. Lokoti kattuniddesotiādīsupi eseva nayo.

คำว่า ‘ยํ’ เป็นสัพพนาม มีอรรถไม่แน่นอน ถูกกล่าวไว้โดยเป็นกัมมสาธนะ การใช้ศัพท์เพื่อให้อรรถปรากฏนั้นขึ้นอยู่กับอรรถ เป็นเพียงบทที่แสดงอรรถเท่านั้น บทนั้นย่อมกลายเป็นบทที่แสดงศัพท์ด้วยคำว่า ‘อิติ’ ซึ่งอยู่ข้างหลัง อันกระทำบทอรรถให้กลับกัน จึงกล่าวว่า ‘ยํ เป็นการแสดงทุติยาวิภัตติโดยไม่เจาะจง’ แม้ในคำว่า ‘โลก’ เป็นต้น ที่เป็นการแสดงกัตตุวิภัตติ ก็นัยนี้แหละ

Evaṃ ‘‘ya’’ntiādīnaṃ gāthāpadānaṃ kammakattukiriyākattuvisesanādidassanavasena atthaṃ vatvā idāni avayavajotanavasena padatthaṃ dassetuṃ ‘‘lokiyanti etthā’’tiādimāha. Lokasaddo idha sāmatthiyato sattalokavacano daṭṭhabbo. Tenāha ‘‘pūjanakiriyāyogyabhūtatāvasenā’’ti. Sāsanantaradhānato paraṃ pūjanā aññabuddhuppādena veditabbā, yathetarahi vipassīādisammāsambuddhānaṃ. ‘‘Dīpaṅkaro’’tiādinā yadipi buddhavaṃsadesanāyaṃ (bu. vaṃ. 2.75) bhagavatāva vuttaṃ, sumedhapaṇḍitattabhāvena pana pavattiṃ sandhāya vuttanti āha ‘‘yathāha bhagavā sumedhabhūto’’ti.

อย่างนี้ เมื่อกล่าวอรรถแห่งบทคาถา มีคำว่า ‘ยํ’ เป็นต้น โดยการแสดงกัมมะ กัตตุ กิริยา และวิเสสนะ เป็นต้นแล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงอรรถของบทโดยการทำให้ส่วนประกอบปรากฏ จึงกล่าวคำว่า ‘ในคำว่า โลกิยํ นี้’ เป็นต้น คำว่า ‘โลก’ ในที่นี้ โดยความเหมาะสม พึงเห็นว่าเป็นคำกล่าวถึงสัตว์โลก เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘โดยความเป็นผู้ควรแก่การบูชา’ ภายหลังการอันตรธานแห่งพระศาสนา การบูชา พึงทราบได้ด้วยการอุบัติขึ้นแห่งพระพุทธเจ้าพระองค์อื่น เหมือนอย่างพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลาย มีพระวิปัสสีเป็นต้นในกาลบัดนี้ ด้วยคำว่า ‘พระทีปังกร’ เป็นต้น ถึงแม้จะถูกพระผู้มีพระภาคตรัสไว้เองในพุทธวงศ์เทศนา (พุทฺธวํส ๒.๗๕) แต่ทรงตรัสหมายถึงความเป็นไปในขณะที่เป็นสุเมธบัณฑิต จึงกล่าวว่า ‘เหมือนที่พระผู้มีพระภาคเมื่อเป็นสุเมธบัณฑิต ตรัสไว้’

Pariññākkamenāti ñātapariññādipaṭipāṭiyā. Lakkhaṇāvabodhappaṭipattiyāti vipassanāya. Tena vuttaṃ ‘‘suññatamukhādīhī’’ti. Tathā ca vuttanti viññūhi vedanīyatāya eva sāsanavarassa vuttaṃ bhagavatā –

คำว่า ‘ด้วยลำดับแห่งปริญญา’ คือ ด้วยลำดับมีญาตปริญญาเป็นต้น คำว่า ‘ด้วยข้อปฏิบัติเพื่อรู้แจ้งลักษณะ’ คือ ด้วยวิปัสสนา เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ด้วยสุญญตมุขะเป็นต้น’ และที่กล่าวไว้อย่างนั้น ก็เพราะพระศาสนาอันประเสริฐเป็นสิ่งที่วิญญูชนพึงรู้ได้นั่นเอง พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า –

‘‘Etu viññū puriso asaṭho amāyāvī ujujātiko, ahamanusāsāmi, ahaṃ dhammaṃ desemi, yathānusiṭṭhaṃ tathā paṭipajjamāno na cirasseva sāmaññeva ussati, sāmaṃ dakkhitī’’tiādi (ma. ni. 2.281).

‘ขอวิญญูชนผู้ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา เป็นคนซื่อตรง จงมาเถิด เราจะสั่งสอน เราจะแสดงธรรม เมื่อปฏิบัติตามที่เราสั่งสอนแล้วอย่างนั้น ไม่นานนัก จักรู้แจ้งด้วยตนเอง จักเห็นด้วยตนเอง’ ดังนี้เป็นต้น (ม.มู. ๑๒/๔๘๕)

Yaṃ-saddo sāsanavisayo, lokapālasaddo satthuvisayopi lokaṃ pati guṇībhūtoti ‘‘tassā’’ti paṭiniddesassa kathaṃ satthuvisayatāti codanaṃ manasikatvā āha ‘‘salokapāloti cetthā’’tiādi, guṇībhūtopi lokapālasaddo padhānabhūto viya paṭiniddesaṃ arahati. Añño hi saddakkamo, añño atthakkamoti.

คำว่า ‘ยํ’ มีพระศาสนาเป็นอารมณ์ แม้คำว่า ‘โลกปาล’ จะมีพระศาสดาเป็นอารมณ์ แต่ก็เป็นคุณบทต่อโลก เมื่อนึกถึงคำคัดค้านว่า ‘บทที่กล่าวระบุถึงว่า ตสฺสา จะมีพระศาสดาเป็นอารมณ์ได้อย่างไร’ จึงกล่าวว่า ‘ในคำว่า สโลกปาโล นี้’ เป็นต้น แม้คำว่า ‘โลกปาล’ ที่เป็นคุณบท ก็ควรแก่บทที่กล่าวระบุถึง เหมือนเป็นประธาน เพราะลำดับแห่งศัพท์เป็นอย่างหนึ่ง ลำดับแห่งอรรถเป็นอีกอย่างหนึ่ง

Dhammagāravena bhagavā dhammaṃ pūjento veneyyabandhave acintetvā samāpattisamāpajjanadhammapaccavekkhaṇāhi sattasattāhaṃ vītināmesīti āha ‘‘bhagavato…pe… dīpetabbā’’ti. Tattha ādisaddena sāvakehi dhammassavanassa, tesaṃ paccuggamanādīnañca saṅgaho veditabbo.

ด้วยความเคารพในธรรม พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงบูชาธรรม ไม่ทรงคำนึงถึงเหล่าเวไนยพันธุ ทรงยัง ๗ สัปดาห์ให้ล่วงไปด้วยการเข้าสมาบัติและการพิจารณาธรรม จึงกล่าวว่า ‘แห่งพระผู้มีพระภาค...เป...พึงแสดง’ ในคำว่า ‘อาทิ’ นั้น พึงทราบการสงเคราะห์การฟังธรรมของเหล่าสาวก และการต้อนรับเป็นต้นของเหล่าสาวกเหล่านั้น

Iccassāti [Pg.21] iti assa, evaṃ bhagavato aviparītaanantarāyikaniyyānikadhammadesanāya sabbaññutānāvaraṇabhāvadīpanenāti attho. Tenāti catuvesārajjayogena. Tadavinābhāvinā dasabala…pe… pakāsitā hoti. Āveṇikabuddhadhammādīti ettha ādisaddena tīsu kālesu appaṭihatañāṇāni, catusaccañāṇāni, catupaṭisambhidāñāṇāni, pañcagatiparicchedakañāṇāni, cha abhiññāñāṇāni, satta ariyadhanāni, satta bojjhaṅgā, aṭṭha vijjā, aṭṭhasu parisāsu akampanañāṇāni, aṭṭha vimokkhā, nava samādhicariyā, nava anupubbavihārā, dasa nāthakaraṇā dhammā, dasa ariyavāsā, dvādasa dhammacakkākārā, terasa dhutadhammā, cuddasa buddhañāṇāni, pannarasa caraṇadhammā, soḷasa ñāṇacariyā, soḷasa ānāpānassatī, ekūnavīsati paccavekkhaṇañāṇāni, catuvīsati paccayavibhāvanañāṇāni, catucattārīsa ñāṇavatthūni, sattasattati ñāṇavatthūni, catuvīsatikoṭisatasahassasamāpattisañcārimahāvajirañāṇaṃ, anantanayasamantapaṭṭhānapavicayadesanākārappavattañāṇāni cāti evamādīnaṃ bhagavato guṇavisesānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.

อิจจัสสาติ คือ อัสสะ เป็นอรรถว่า ด้วยการแสดงความเป็นสัพพัญญูและความไม่มีเครื่องกั้น ด้วยการแสดงธรรมอันไม่วิปริต ไม่มีอันตราย เป็นเครื่องนำออกไปแห่งพระผู้มีพระภาคอย่างนี้ ด้วยเหตุนั้น คือ ด้วยการประกอบด้วยเวสารัชชะ ๔ อันไม่พรากจากกันนั้น เป็นของถูกประกาศแล้วด้วยทศพล...เป... ในคำว่า ‘อาเวณิกพุทธธรรมเป็นต้น’ นี้ ด้วยคำว่า ‘อาทิ’ พึงเห็นการสงเคราะห์คุณวิเศษทั้งหลายของพระผู้มีพระภาคมีอย่างนี้เป็นต้น คือ ญาณที่ไม่ขัดข้องในกาลทั้งสาม, ญาณในอริยสัจ ๔, ญาณในปฏิสัมภิทา ๔, ญาณเป็นเครื่องกำหนดคติ ๕, ญาณในอภิญญา ๖, อริยทรัพย์ ๗, โพชฌงค์ ๗, วิชชา ๘, ญาณที่ไม่หวั่นไหวในบริษัท ๘, วิโมกข์ ๘, จริยาแห่งสมาธิ ๙, อนุปุพพวิหาร ๙, ธรรมเป็นเครื่องกระทำที่พึ่ง ๑๐, อริยวาส ๑๐, อาการแห่งธรรมจักร ๑๒, ธุดงคธรรม ๑๓, พุทธญาณ ๑๔, จรณธรรม ๑๕, ญาณจริยา ๑๖, อานาปานัสสติ ๑๖, ญาณเป็นเครื่องพิจารณา ๑๙, ญาณเป็นเครื่องจำแนกปัจจัย ๒๔, ญาณวัตถุ ๔๔, ญาณวัตถุ ๗๗, มหาวัชรญาณอันแล่นไปในสมาบัติ ๒๔ โกฏิแสน, และญาณทั้งหลายอันเป็นไปโดยอาการแห่งการแสดงการพิจารณาปัฏฐานอันมีนัยไม่สิ้นสุดโดยรอบ

Aparo nayo – guṇavisiṭṭhataṃ dīpeti, sā ca guṇavisiṭṭhatā mahākaruṇāmahāpaññāhi veditabbā tāhi satthusampattisiddhito. Tattha mahākaruṇāya pavattibhedo ‘‘bahukehi ākārehi passantānaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ sattesu mahākaruṇā okkamatī’’tiādinā paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 1.117) vuttanayena veditabbo. Mahāpaññāya pana pavattibhedo vutto eva. Tattha karuṇāya bhagavato caraṇasampatti, paññāya vijjāsampatti. Karuṇāya sattādhipatitā, paññāya dhammādhipatitā. Karuṇāya lokanāthatā, paññāya attanāthatā. Karuṇāya pubbakāritā, paññāya kataññutā. Karuṇāya aparantapatā, paññāya anattantapatā. Karuṇāya buddhakaradhammasiddhi, paññāya buddhabhāvasiddhi. Karuṇāya paresaṃ tāraṇaṃ, paññāya sayaṃ tāraṇaṃ. Karuṇāya sabbasattesu anuggahacittatā, paññāya sabbadhammesu virattacittatā pakāsitā hotīti anavasesato parahitapaṭipattiyā, attahitasampattiyā ca pāripūrī veditabbā. Tīsupi avatthāsūti hetuphalasattūpakārāvatthāsu.

อีกนัยหนึ่ง แสดงความวิเศษแห่งคุณ และความวิเศษแห่งคุณนั้น พึงทราบด้วยมหากรุณาและมหาปัญญา เพราะความสำเร็จแห่งสมบัติของพระศาสดา ย่อมสำเร็จด้วยคุณทั้งสองนั้น. ในบรรดาคุณทั้งสองนั้น ความต่างแห่งการเป็นไปของมหากรุณา พึงทราบด้วยนัยที่กล่าวไว้ในปฏิสัมภิทามรรค (ปฏิ. ม. 1.117) มีอาทิว่า "มหากรุณาของพระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้มีพระภาค ผู้ทรงเห็นด้วยอาการเป็นอันมาก ย่อมหยั่งลงในสัตว์ทั้งหลาย" ส่วนความต่างแห่งการเป็นไปของมหาปัญญา ได้กล่าวไว้แล้ว. ในบรรดาคุณทั้งสองนั้น พระภาคเจ้าทรงมีจรณะสมบัติด้วยกรุณา ทรงมีวิชชาสมบัติด้วยปัญญา. ทรงมีสัตว์เป็นอธิบดีด้วยกรุณา ทรงมีธรรมเป็นอธิบดีด้วยปัญญา. ทรงเป็นที่พึ่งของโลกด้วยกรุณา ทรงเป็นที่พึ่งของพระองค์เองด้วยปัญญา. ทรงเป็นผู้ทำก่อนด้วยกรุณา ทรงเป็นผู้รู้คุณด้วยปัญญา. ทรงไม่ทำผู้อื่นให้เดือดร้อนด้วยกรุณา ทรงไม่ทำตนให้เดือดร้อนด้วยปัญญา. ทรงสำเร็จธรรมที่ทำให้เป็นพระพุทธเจ้าด้วยกรุณา ทรงสำเร็จความเป็นพระพุทธเจ้าด้วยปัญญา. ทรงช่วยผู้อื่นให้ข้ามพ้นด้วยกรุณา ทรงช่วยตนเองให้ข้ามพ้นด้วยปัญญา. ทรงมีพระทัยอนุเคราะห์ในสัตว์ทั้งปวงด้วยกรุณา ทรงมีพระทัยคลายกำหนัดในธรรมทั้งปวงด้วยปัญญา. ดังนี้ ย่อมประกาศความบริบูรณ์แห่งการบำเพ็ญประโยชน์แก่ผู้อื่น และความสำเร็จแห่งประโยชน์ตนโดยไม่เหลือ. คำว่า "ในอวัฏฐาทั้งสาม" คือ ในอวัฏฐาอันเป็นเหตุ เป็นผล และเป็นเครื่องอุปการะแก่สัตว์.

Abhisamayo [Pg.22] paṭivedhasāsanassa, manasikaraṇaṃ paṭipattisāsanassa, savanādīhi paricayakaraṇaṃ pariyattisāsanassāti tiṇṇampi vasena yojetabbo. Tenāha ‘‘yathāraha’’nti. ‘‘Sakkaccaṃ dhammadesanenā’’ti iminā idha ‘‘sāsana’’nti vuttassa tividhassāpi saddhammassa avisesena desanāpūjaṃ vatvā thomanāpūjanassa vasena taṃ vibhajitvā dassento ‘‘ariyaṃ, vo bhikkhave’’tiādimāha. Tattha ‘‘thomanenā’’ti padenāpi ‘‘sakkacca’’nti padaṃ yojetabbaṃ. Pūjanādvayassāpi vā vasena idhāpi padayojanā veditabbā. Ariyabhāvādayoti ariyaseṭṭhaaggabhāvādayo. Niyyānādayoti niyyānahetudassanādayo. Svākkhātatādayoti svākkhātasandiṭṭhikatādayo.

การตรัสรู้เป็นของสาสนปฏิเวธ การมนสิการเป็นของสาสนปฏิบัติ การทำความคุ้นเคยด้วยการฟังเป็นต้น เป็นของสาสนปริยัติ พึงประกอบด้วยอำนาจแห่งสาสนะทั้งสามนี้. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ตามสมควร". ด้วยบทว่า "ด้วยการแสดงธรรมโดยเคารพ" นี้ เมื่อกล่าวถึงการบูชาด้วยการแสดงธรรมโดยไม่จำแนกแก่สัทธรรม ๓ อย่าง ที่กล่าวไว้ในที่นี้ว่า "สาสนะ" แล้ว จึงจำแนกสาสนะนั้นโดยการบูชาด้วยการสรรเสริญและการบูชา แล้วแสดงว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยะของเธอทั้งหลาย" เป็นต้น. ในที่นั้น พึงประกอบบทว่า "โดยเคารพ" เข้ากับบทว่า "ด้วยการสรรเสริญ" ด้วย. หรือพึงทราบการประกอบบทในที่นี้ด้วยอำนาจแห่งการบูชา ๒ อย่าง. คำว่า "อริยภาวะเป็นต้น" คือ ความเป็นอริยะ ความเป็นผู้ประเสริฐ ความเป็นผู้เลิศเป็นต้น. คำว่า "นิยยานะเป็นต้น" คือ การแสดงเหตุแห่งการนำออกเป็นต้น. คำว่า "สวากขาตตาเป็นต้น" คือ ความเป็นธรรมที่ตรัสดีแล้ว ความเป็นธรรมที่เห็นได้ด้วยตนเองเป็นต้น.

Idāni ariyasaṅghaguṇānampi imāya gāthāya pakāsitabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘yasmā panā’’tiādi vuttaṃ. Bālyādisamatikkamanatoti bālaabyattabhāvādisamatikkamanato.

บัดนี้ เพื่อแสดงว่าคุณของพระอริยสงฆ์ก็ถูกประกาศด้วยคาถานี้ จึงกล่าวคำว่า "ก็เพราะเหตุที่" เป็นต้น. คำว่า "เพราะก้าวล่วงความเป็นคนพาลเป็นต้น" คือ เพราะก้าวล่วงความเป็นคนพาล ความเป็นผู้ไม่ฉลาดเป็นต้น.

Ñāṇaviseso sutacintābhāvanāmayañāṇāni. Sotabbamanasikātabbapaṭivijjhitabbāvatthā avatthābhedo. Ubhayanti byañjanapadaṃ, atthapadañca. Ubhayathāti karaṇakammasādhanavasena paccekaṃ yojetabbaṃ. Paṭipajjitabbattāti ñātabbattā.

ความต่างแห่งญาณ คือ ญาณอันเกิดจากการฟัง การคิด และการภาวนา. อวัฏฐาที่พึงฟัง พึงมนสิการ และพึงแทงตลอด เป็นความต่างแห่งอวัฏฐา. คำว่า "ทั้งสอง" คือ บทพยัญชนะและบทอรรถ. คำว่า "โดยสองอย่าง" พึงประกอบแต่ละอย่างโดยอำนาจแห่งเครื่องมือและกรรม. คำว่า "เพราะพึงปฏิบัติ" คือ เพราะพึงรู้.

‘‘Ayañca gāthā’’tiādi kesañci vādo. Tathā hi apare ‘‘therenevāyaṃ gāthā bhāsitā’’ti vadanti. Attūpanāyikāpi hi kadāci dhammadesanā hoti eva yathā ‘‘dasabalasamannāgato, bhikkhave, tathāgato catuvesārajjavisārado’’tiādi (saṃ. ni. 2.21-22). Evañca katvā ‘‘katame soḷasa hārā’’tiādivacanaṃ samatthitaṃ hoti.

คำว่า "และคาถานี้" เป็นต้น เป็นวาทะของบางท่าน. แท้จริง ชนเหล่าอื่นกล่าวว่า "คาถานี้แล อันพระเถระกล่าวแล้ว". อนึ่ง การแสดงธรรมที่นำเข้ามาสู่ตน ก็มีอยู่บางครั้ง เช่น "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระตถาคตผู้ประกอบด้วยทศพล ผู้แกล้วกล้าในเวสารัชชธรรม ๔ ประการ" เป็นต้น (สํ. นิ. 2.21-22). เมื่อเป็นเช่นนี้ คำว่า "หาระ ๑๖ อย่างเป็นไฉน" เป็นต้น ก็ย่อมสมเหตุสมผล.

Yathāvuttaatthamukhenevāti mūlapadasaṅkhātaatthuddhāreneva. Parato āgamissatīti niddesavārassa pariyosāne āgamissati ‘‘tīṇi ca nayā anūnā’’tiādinā (netti. 4 dvādasapada).

คำว่า "ด้วยอรรถมุขที่กล่าวแล้วนั่นแล" คือ ด้วยการยกอรรถขึ้น ซึ่งนับว่าเป็นบทมูลนั่นแล. คำว่า "จักมาในภายหลัง" คือ จักมาในตอนท้ายของนิเทศวาระ ด้วยบทว่า "และนัย ๓ อย่างไม่บกพร่อง" เป็นต้น (เนตติ. 4 ทวาทสบท).

Vuccatīti kattari kammaniddesoti āha ‘‘vadatī’’ti. Atha vā vuccatīti kammakattuniddesoyaṃ. Ayañhettha attho – hārā, nayā cāti ubhayaṃ pariggahitaṃ saṃvaṇṇakena sabbathā gahitañce, vuccati suttaṃ, sayameva suttaṃ saṃvaṇṇetīti[Pg.23], etena hāranayesu vasībhāvena suttasaṃvaṇṇanāya sukarataṃ dasseti.

คำว่า "ย่อมกล่าว" เป็นการระบุรูปกรรมในความหมายกัตตุ จึงกล่าวว่า "ย่อมพูด". อีกอย่างหนึ่ง คำว่า "ย่อมกล่าว" นี้ เป็นการระบุรูปกัมมกัตตุ. อรรถในที่นี้คือ ถ้าหาระและนัยทั้งสองอย่าง อันผู้พรรณนาถือเอาโดยประการทั้งปวงแล้ว พระสูตรย่อมกล่าวเอง พระสูตรย่อมพรรณนาเอง ดังนี้ ด้วยเหตุนี้ ย่อมแสดงความง่ายในการพรรณนาพระสูตรด้วยความเป็นผู้ชำนาญในหาระและนัย.

Pakārantarenāti pubbe ‘‘sāsana’’nti vuttamatthaṃ ‘‘desanā, desita’’nti tato aññena pakārena. Niyametvāti tassa ekantato viññeyyataṃ avadhāretvā. Viññeyyatā visiṭṭhesu desanādesitesu viññeyyapade labbhamānā vijānanakiriyā.

คำว่า "ด้วยประการอื่น" คือ ด้วยประการอื่นจากอรรถที่กล่าวไว้ก่อนว่า "สาสนะ" คือ "เทศนา, เทสิตะ". คำว่า "กำหนดแล้ว" คือ กำหนดความที่สิ่งนั้นพึงรู้โดยส่วนเดียว. ความที่พึงรู้ คือ กิริยาที่รู้ซึ่งได้ในบทที่พึงรู้ ในเทศนาและเทสิตะที่วิเศษ.

Desanādesitāni ca yāvadeva vijānanatthānīti vijānanaṃ padhānanti tameva niddhārento ‘‘tatrāti tasmiṃ vijānane’’ti āha.

และเทศนาและเทสิตะทั้งหลาย เป็นไปเพื่อการรู้เท่านั้น เพราะการรู้เป็นประธาน เมื่อกำหนดการรู้นั้นเอง จึงกล่าวว่า "ในที่นั้น" คือ "ในการรู้นั้น".

Etthāhāti navaṅgasāsananavavidhasuttantāti etasmiṃ atthavacane āha codako. Tassāyaṃ adhippāyo – navahi aṅgehi vavatthitehi aññamaññasaṅkararahitehi bhavitabbaṃ, tathā ca sati asuttasabhāvāneva geyyaṅgādīnīti navavidhasuttantavacanaṃ virujjheyya. Atha suttasabhāvāni geyyaṅgādīni, evaṃ sati ‘‘sutta’’nti visuṃ suttaṅgaṃ na siyā, evaṃ sante aṭṭhaṅgasāsanaṃ āpajjatīti. Tenāha ‘‘kathaṃ panā’’tiādi. Geyyaṅgādīsu katipayānampi suttabhāve yathāvuttadosānativatti, pageva sabbesanti dasseti ‘‘yañcā’’tiādinā. Saṅgahesūti aṭṭhakathāsu. Porāṇaṭṭhakathānañhi saṅkhepabhūtā idāni aṭṭhakathā ‘‘saṅgahā’’ti vuttā. Suttaṃ nāma sagāthakaṃ vā siyā, niggāthakaṃ vāti aṅgadvayeneva tadubhayaṅgaṃ katanti visuṃ suttaṅgassa asambhavo tadubhayavinimuttassa suttassa abhāvato. Tena vuttaṃ ‘‘suttaṅgameva na siyā’’ti. Athāpi kathañci. Siyāti vakkhamānaṃ sāmaññavidhiṃ sandhāyāha. Evampi ayaṃ dosoti dassento ‘‘maṅgalasuttādīna’’ntiādimāha.

คำว่า "ในที่นี้กล่าวว่า" คือ ผู้โต้แย้งกล่าวในคำอรรถนี้ว่า "สาสนะมีองค์ ๙ สุตตันตะมี ๙ ชนิด". ความประสงค์ของผู้โต้แย้งนั้นคือ องค์ ๙ อย่างพึงตั้งอยู่โดยไม่ปะปนกัน. เมื่อเป็นเช่นนั้น บทว่า "สุตตันตะมี ๙ ชนิด" ก็จะขัดแย้งกัน เพราะเคนยยะเป็นต้นมีสภาพไม่เป็นสูตร. ถ้าเคนยยะเป็นต้นมีสภาพเป็นสูตร เมื่อเป็นเช่นนั้น สุตตังคะก็จะไม่เป็นส่วนหนึ่งต่างหาก เมื่อเป็นเช่นนี้ สาสนะก็จะกลายเป็นมี ๘ องค์. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ก็อย่างไรเล่า" เป็นต้น. เพื่อแสดงว่า แม้เคนยยะเป็นต้นบางอย่างมีสภาพเป็นสูตร ก็ไม่พ้นจากโทษที่กล่าวมาแล้ว จะกล่าวไปไยถึงทั้งหมดเล่า จึงกล่าวว่า "และสิ่งใด" เป็นต้น. คำว่า "ในสังคหะทั้งหลาย" คือ ในอรรถกถา. อรรถกถาในปัจจุบันนี้ ซึ่งเป็นบทสรุปของอรรถกถาโบราณ เรียกว่า "สังคหะ". พระสูตรนั้น อาจมีคาถา หรือไม่มีคาถา ก็ได้ เพราะองค์ทั้งสองนั้นได้ทำองค์ทั้งสองนั้นแล้ว จึงไม่มีสุตตังคะต่างหาก เพราะไม่มีพระสูตรที่พ้นจากทั้งสองนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "สุตตังคะก็จะไม่เป็นส่วนหนึ่งต่างหาก". ถึงแม้ว่าจะเป็นไปได้บ้าง ก็กล่าวโดยอ้างถึงสามัญญวิธีที่จะกล่าวต่อไป. เพื่อแสดงว่า โทษนี้ก็มีอยู่เช่นกัน จึงกล่าวว่า "มงคลสูตรเป็นต้น" เป็นต้น.

Tabbhāvanimittanti geyyaṅgabhāvanimittaṃ. Veyyākaraṇassa tabbhāvanimittanti sambandho. Codako ‘‘gāthāvirahe’’ti vacanaṃ aggaṇhanto ‘‘pucchāvissajjanaṃ byākaraṇa’’nti vacanamattameva gahetvā ‘‘evaṃ sante’’tiādinā codeti. Itaro pana okāsavidhito anokāso vidhi balavāti ñāyaṃ gāthāvirahitaṃyeva veyyākaraṇanti, idhādhippetanti ca dassento ‘‘nāpajjatī’’tiādinā pariharati. Tathā hīti teneva kāraṇena, satipi saññantaranimittayoge anokāsasaññānaṃ balavabhāvenevāti attho.

คำว่า "เครื่องหมายแห่งความเป็นเช่นนั้น" คือ เครื่องหมายแห่งความเป็นเคนยยะ. ความสัมพันธ์คือ "เครื่องหมายแห่งความเป็นเช่นนั้นของเวยยากรณะ". ผู้โต้แย้งไม่รับคำว่า "ในการไม่มีคาถา" แต่รับเพียงคำว่า "การถามและการตอบเป็นเวยยากรณะ" แล้วโต้แย้งด้วยคำว่า "เมื่อเป็นเช่นนั้น" เป็นต้น. ส่วนอีกฝ่ายหนึ่ง แสดงว่า เวยยากรณะคือสิ่งที่ไม่มีคาถาเท่านั้น และเป็นสิ่งที่มุ่งหมายในที่นี้ โดยหลักที่ว่า "วิธีที่ไม่มีโอกาสย่อมมีกำลังกว่าวิธีที่มีโอกาส" แล้วแก้ด้วยคำว่า "ย่อมไม่เกิดขึ้น" เป็นต้น. คำว่า "แท้จริง" คือ ด้วยเหตุนั้นนั่นเอง แม้จะมีการประกอบด้วยเครื่องหมายแห่งสัญญาอื่น แต่ก็ด้วยความเป็นไปที่มีกำลังของสัญญาที่ไม่มีโอกาสนั่นเอง.

Saṅgahavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

คำพรรณนาสังคหวาระ จบแล้ว.

2. Uddesavāravaṇṇanā

๒. คำพรรณนาอุเทศวาระ.

1. Vibhāgenāti [Pg.24] sarūpavibhāgena. Adiṭṭhaṃ jotīyati etāyāti adiṭṭhajotanā. Diṭṭhaṃ saṃsandīyati etāyāti diṭṭhasaṃsandanā, saṃsandanaṃ cettha sākacchāvasena vinicchayakaraṇaṃ. Vimati chijjati etāyāti vimaticchedanā. Anumatiyā pucchā anumatipucchā. ‘‘Taṃ kiṃ maññathā’’ti hi kā tumhākaṃ anumatīti anumati pucchitā. Kathetukamyatāti kathetukamyatāya.

๑. คำว่า "โดยการจำแนก" คือ โดยการจำแนกตามลักษณะ. สิ่งที่ยังไม่เห็น ย่อมสว่างขึ้นด้วยสิ่งนี้ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า อทิฏฐโชตนา. สิ่งที่เห็นแล้ว ย่อมเทียบเคียงกันด้วยสิ่งนี้ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ทิฏฐสังสนทนา, และการเทียบเคียงในที่นี้คือ การวินิจฉัยด้วยการสนทนา. ความสงสัย ย่อมถูกตัดขาดด้วยสิ่งนี้ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า วิมติเฉทนา. การถามด้วยความเห็นชอบ เรียกว่า อนุมติปุจฉา. แท้จริง การถามความเห็นชอบ คือ "ท่านทั้งหลายจะสำคัญความนั้นอย่างไร" คือ "ความเห็นชอบของท่านทั้งหลายคืออะไร". คำว่า "ด้วยความใคร่จะกล่าว" คือ ด้วยความใคร่จะกล่าว.

‘‘Harīyanti etehī’’tiādinā karaṇādhikaraṇakattubhāvakammasādhanānaṃ vasena hāra-saddassa atthaṃ vatvā sadisakappanāvasena dassetuṃ ‘‘hārā viyā’’tiādi vuttaṃ. Puna ganthakaraṇādiatthena ganthādisaddānaṃ viya hārakaraṇādiatthena hārasaddasiddhiṃ dassetuṃ ‘‘hārayantī’’tiādimāha. ‘‘Haraṇato, ramaṇato cā’’ti iminā manoharā manoramā cete saṃvaṇṇanāvisesāti dasseti.

ด้วยบทว่า "หะรียันติ เอเตหิ" เป็นต้น ได้กล่าวอรรถของศัพท์ว่า "หาระ" โดยเป็นสาธนะแห่งกรณะ อธิกรณะ กัตตุภาวะ และกรรม แล้วจึงกล่าวบทว่า "เหมือนสร้อยทั้งหลาย" เป็นต้น เพื่อแสดงโดยการเปรียบเทียบกับสิ่งที่คล้ายกัน อีกทั้ง เพื่อแสดงความสำเร็จของศัพท์ "หาระ" โดยอรรถว่า "การนำไป" เหมือนกับศัพท์ "คันถะ" เป็นต้น โดยอรรถว่า "การทำคัมภีร์" เป็นต้น จึงกล่าวบทว่า "หาระยันติ" เป็นต้น ด้วยบทว่า "เพราะนำไป และเพราะรื่นรมย์" นี้ แสดงว่า คำอธิบายพิเศษเหล่านี้เป็นสิ่งที่น่าพึงใจและน่ารื่นรมย์

Upapattisādhanayuttīti lakkhaṇahetu. Vuttanayenāti ‘‘nanu ca aññepi hārā yuttisahitā evā’’tiādinā desanāhāre vuttanayānusārena.

บทว่า "อุปปัตติสาธนะยุตติ" เป็นลักษณะเหตุ บทว่า "โดยนัยที่กล่าวแล้ว" คือตามนัยที่กล่าวไว้ในเทสนาหาระ โดยบทว่า "ก็หาระอื่น ๆ ก็ประกอบด้วยเหตุผลมิใช่หรือ" เป็นต้น

Catunnaṃ byūho etthāti bhinnādhikaraṇānampi padānaṃ aññapadatthasamāso labbhati ‘‘urasilomo’’tiādīnaṃ (dī. ni. ṭī. 3.54, 303) viyāti vuttaṃ.

บทว่า "การรวมกันของสี่อย่างในที่นี้" คือ แม้บทที่มีอธิกรณะต่างกัน ก็พึงได้อัญญบทัตถสมาส ดังที่กล่าวไว้ในบทว่า "อุระสิโลโม" เป็นต้น

Sesanti ‘‘vivacanameva vevacana’’nti evamādi.

บทว่า "ที่เหลือ" คือ "วิวัจนะนั่นแหละคือเววัจนะ" เป็นต้น

Anuppavesīyantīti avagāhīyanti. Samādhīyantīti pariharīyanti. Vinā vikappenāti jāti sāmaññaṃ, bhedo sāmaññaṃ, sambandho sāmaññantiādinā padatthantarabhāvavikappanamantarena.

บทว่า "อนุปปเวสิยันติ" คือ "ถูกหยั่งลงไป" บทว่า "สมาธิยันติ" คือ "ถูกรักษาไว้" บทว่า "ปราศจากวิกัป" คือโดยปราศจากการวิกัปถึงภาวะแห่งบทอื่น เช่น "ชาติเป็นสามัญ" "ความแตกต่างเป็นสามัญ" "ความสัมพันธ์เป็นสามัญ" เป็นต้น

Padaṭṭhānādimukhenāti padaṭṭhānavevacanabhāvanāpahānamukhena. Kecīti padaṭṭhānaparikkhāraāvaṭṭaparivattanapaññattiotaraṇe sandhāya vadati.

บทว่า "โดยทางแห่งปทัฏฐานเป็นต้น" คือโดยทางแห่งปทัฏฐาน เววัจนะ ภาวนา และปหานะ บทว่า "บางพวก" กล่าวโดยอ้างถึงปทัฏฐาน ปริกขาระ อาวฏฏะ ปริวัตตนะ ปัญญัติ และโอตรณะ

2. Sambandhoti hetuphalabhāvayogo. Tathābhūtānañhi dhammānaṃ ekasantānasiddhatā ekattanayo. Vibhāgo satipi nesaṃ hetuphalabhāve vibhattasabhāvatā. Añño eva hi hetu, aññaṃ phalanti. Byāpāraviraho nirīhatā. Na hi hetuphalānaṃ evaṃ hoti ‘‘ahaṃ imaṃ nibbattemi, imināhaṃ nibbatto’’ti. Anurūpaphalatā paccayuppannānaṃ paccayānukūlatā. Samūhādiṃ [Pg.25] upādāya lokasaṅketasiddhā vohāramattatā sammutisabhāvo. Pathavīphassādīnaṃ kakkhaḷaphusanādilakkhaṇaṃ paramatthasabhāvo. Ayañhettha saṅkhepo – yasmiṃ bhinne, itarāpohe vā cittena katena tathā buddhi, idaṃ sammutisaccaṃ yathā ghaṭe, sasambhārajale ca, tabbipariyāyena paramatthasaccanti. Paramatthasaccappaṭivedhāyāti nibbānādhigamāya.

๒. บทว่า "สัมพันธะ" คือการประกอบกันแห่งภาวะที่เป็นเหตุและผล ภาวะที่ธรรมทั้งหลายซึ่งเป็นเช่นนั้นสำเร็จได้ด้วยสันดานเดียวกัน เป็นเอกัตตนัย วิภาค คือภาวะที่มีสภาวะแยกกัน แม้ว่าธรรมเหล่านั้นจะมีภาวะเป็นเหตุและผลกันก็ตาม เพราะเหตุเป็นอย่างหนึ่ง ผลเป็นอีกอย่างหนึ่ง การปราศจากความพยายาม คือการปราศจากความปรารถนา เพราะเหตุและผลมิได้เป็นไปเช่นนี้ว่า "เรายังสิ่งนี้ให้เกิด, เราเกิดแล้วด้วยสิ่งนี้" อนุกูลผล คือภาวะที่ปัจจัยเหมาะสมกับสิ่งที่เกิดจากปัจจัย ภาวะที่เป็นสมมติ คือเป็นเพียงโวหารที่สำเร็จด้วยโลกสมมติ โดยอาศัยการรวมกันเป็นต้น ภาวะที่เป็นปรมัตถ์ คือลักษณะของการกระทบที่แข็งกระด้างเป็นต้นของปฐวีผัสสะเป็นต้น สรุปในที่นี้คือ สิ่งใดที่เมื่อแยกออก หรือเมื่อจิตทำความปฏิเสธสิ่งอื่นแล้ว มีความรู้เช่นนั้น สิ่งนี้เป็นสมมติสัจจะ เช่นในหม้อและในน้ำที่มีองค์ประกอบ และโดยตรงกันข้าม สิ่งนั้นเป็นปรมัตถสัจจะ บทว่า "เพื่อการแทงตลอดปรมัตถสัจจะ" คือเพื่อการบรรลุนิพพาน

Antoti abbhantaro. Padhānāvayavenāti mūlabhāvena. ‘‘Nandī dukkhassa mūla’’ntiādīsu (ma. ni. 1.13) taṇhā ‘‘nandī’’ti vuttā. ‘‘Saṅgāme ca nandiṃ caratī’’tiādīsu pamodoti āha ‘‘taṇhāya, pamodassa vā’’ti.

บทว่า "อันตะ" คือภายใน บทว่า "โดยส่วนที่เป็นประธาน" คือโดยภาวะที่เป็นรากเหง้า ในบทว่า "นันทิเป็นรากเหง้าแห่งทุกข์" เป็นต้น ตัณหาถูกเรียกว่า "นันทิ" ในบทว่า "ย่อมประพฤตินันทิในสงคราม" เป็นต้น คือความร่าเริง จึงกล่าวว่า "แห่งตัณหา หรือแห่งความร่าเริง"

3. Jātibhedatoti kusalā, akusalāti imasmā visesā. Yujjantīti ettha hetuattho antonīto veditabboti āha ‘‘yojīyantī’’ti. Kehi yojīyanti? Saṃvaṇṇanakehīti adhippāyo. Yujjantīti vā yuttā honti, tehi samānayogakkhamā taggahaṇeneva gahitā hontīti attho tadekaṭṭhabhāvato. Imasmiṃ atthe ‘‘navahi padehī’’ti sahayoge karaṇavacanaṃ, purimasmiṃ karaṇe. ‘‘Ete kho’’ti ca pāṭho. Tattha kho-saddassa padapūraṇatā, avadhāraṇatthatā vā veditabbā. Ete evāti ete taṇhādayo eva, na ito aññeti attho. Aṭṭhāraseva na tato uddhaṃ, adho vāti. Purimasmiṃ pakkhe mūlapadantarābhāvo, dutiyasmiṃ tesaṃ anūnādhikatā dīpitā hoti.

๓. บทว่า "โดยความแตกต่างแห่งชาติ" คือความพิเศษจากกุศลและอกุศลนี้ ในบทว่า "ยุตชันติ" พึงทราบว่าอรรถแห่งเหตุถูกรวมไว้ภายใน จึงกล่าวว่า "โยชิยันติ" ถูกประกอบด้วยอะไร? มีความหมายว่า "ด้วยคำอธิบาย" หรือ "ยุตชันติ" คือย่อมประกอบกัน หมายความว่า สิ่งที่เสมอกันในโยคเกษม ย่อมถูกถือเอาด้วยการถือเอาสิ่งนั้นนั่นเอง เพราะมีอรรถเป็นอันเดียวกัน ในอรรถนี้ บทว่า "ด้วยบทเก้าบท" เป็นกรณวจนะในความหมายว่า "พร้อมด้วย" ส่วนในอรรถก่อนหน้า เป็นกรณะ และมีบทว่า "เอเต โข" ในที่นั้น พึงทราบว่าศัพท์ "โข" เป็นเพียงบทเติม หรือมีความหมายว่า "แน่นอน" บทว่า "เอเต เอวะ" หมายความว่า สิ่งเหล่านี้คือตัณหาเป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่สิ่งอื่นจากนี้ มีสิบแปดเท่านั้น ไม่มากไปกว่านั้น หรือน้อยไปกว่านั้น ในฝ่ายแรก คือการไม่มีบทมูลอื่น ส่วนในฝ่ายหลัง คือการแสดงว่าสิ่งเหล่านั้นไม่ขาดไม่เกิน

Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายอุเทศวาระจบลงแล้ว

3. Niddesavāravaṇṇanā

๓. คำอธิบายนิทเทสวาระ

4. Niddesavāre sāmaññatoti sādhāraṇato. Visesenāti asādhāraṇato. Padatthoti saddattho. Lakkhaṇanti sabhāvo. Kamoti anupubbī. Ettāvatāti ettakappamāṇabhāvo. Hetvādīti hetuphalabhūmiupanisāsabhāgavisabhāgalakkhaṇanayā. Visesato pana lakkhaṇanti sambandho.

๔. ในนิทเทสวาระ บทว่า "โดยสามัญ" คือโดยทั่วไป บทว่า "โดยพิเศษ" คือโดยไม่ทั่วไป บทว่า "ปทัตถะ" คืออรรถแห่งศัพท์ บทว่า "ลักษณะ" คือสภาวะ บทว่า "กมะ" คือลำดับ บทว่า "เอตตาวะตา" คือภาวะที่มีประมาณเท่านี้ บทว่า "เหตุเป็นต้น" คือโดยนัยแห่งลักษณะของเหตุ ผล ภูมิ อุปนิสัย สภาคะ และวิสภาคะ แต่โดยพิเศษ บทว่า "ลักษณะ" คือความสัมพันธ์

Hārasaṅkhepavaṇṇanā

คำอธิบายหาระสังเขป

1. Yaṃ, bhikkhaveti ettha yanti paccattavacanaṃ, tañca sukhaṃ, somanassanti dvayena samānādhikaraṇanti katvā ‘‘assādīyatīti assādo, sukhaṃ, somanassañcā’’ti [Pg.26] vuttaṃ. Sukhādivedanā viya manāpiyarūpādipi avītarāgassa assādetabbanti āha ‘‘evaṃ iṭṭhārammaṇampī’’ti. ‘‘Assādeti etāyāti vā assādo, taṇhā’’ti etena ‘‘ya’’nti hetuatthe nipātoti dasseti. Tatrāyamattho – yena hetunā pañcupādānakkhandhe paṭicca assādanīyabhāvena uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ taṇhāsaṅkhāto assādo assādanakiriyāya kāraṇanti. Iti katvā ayamattho diṭṭhābhinandanādibhāvato vipallāsesupi sambhavatīti āha ‘‘evaṃ vipallāsāpī’’ti. Aniṭṭhampīti pi-saddena iṭṭhampīti yojetabbaṃ, anavasesā sāsavā dhammā idha ārammaṇaggahaṇena gahitāti āha ‘‘sabbesaṃ tebhūmakasaṅkhārāna’’nti.

๑. ในบทว่า "ยัง ภิกขเว" บทว่า "ยัง" เป็นปจัตตวจนะ และเมื่อทำบทนั้นให้มีอธิกรณะเสมอกับบทว่า "สุข" และ "โสมนัส" ทั้งสอง จึงกล่าวว่า "สิ่งที่ถูกลิ้มรสคืออัสสาทะ, สุข และโสมนัส" เหมือนกับสุขเวทนาเป็นต้น แม้รูปารมณ์ที่น่าพอใจเป็นต้น ก็พึงลิ้มรสสำหรับผู้ที่ยังไม่ปราศจากราคะ จึงกล่าวว่า "แม้ในอารมณ์ที่น่าปรารถนาอย่างนี้" หรือ "สิ่งที่ลิ้มรสด้วยสิ่งนี้คืออัสสาทะ, ตัณหา" ด้วยบทนี้ แสดงว่า "ยัง" เป็นนิบาตในอรรถแห่งเหตุ ในที่นั้นมีอรรถดังนี้ คือ ด้วยเหตุใด สุขและโสมนัสย่อมเกิดขึ้นโดยภาวะที่น่าลิ้มรส อาศัยปัญจุปาทานขันธ์ อัสสาทะที่นับว่าเป็นตัณหานี้ เป็นเหตุแห่งการกระทำอันเป็นการลิ้มรส เมื่อเป็นเช่นนี้ อรรถนี้จึงเป็นไปได้แม้ในวิปลาสทั้งหลาย เพราะภาวะแห่งความเพลิดเพลินในทิฏฐิเป็นต้น จึงกล่าวว่า "แม้ในวิปลาสอย่างนี้" บทว่า "แม้สิ่งที่ไม่น่าปรารถนา" พึงประกอบกับศัพท์ "ปิ" ว่า "แม้สิ่งที่น่าปรารถนา" ธรรมทั้งหลายที่เป็นสาสวะทั้งหมดถูกถือเอาด้วยการถือเอาอารมณ์ในที่นี้ จึงกล่าวว่า "แห่งสังขารทั้งหลายในไตรภูมิทั้งหมด"

Dukkhādukkhamasukhavedanānanti ettha dukkhasabhāvā eva adukkhamasukhā vedanā gahitā aniṭṭhārammaṇassa adhippetattā, na sukhasabhāvā. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘yāyaṃ, bhante, adukkhamasukhā vedanā, santasmiṃ esā paṇīte sukhe vuttā bhagavatā’’ti (ma. ni. 2.88; saṃ. ni. 4.267). ‘‘Sukhapariyāyasabbhāvato’’ti iminā iṭṭhatāmattatopi lesena sattānaṃ ārammaṇassa assādanīyatā sambhavatīti dasseti.

ในบทว่า "แห่งทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา" นี้ อทุกขมสุขเวทนาที่มีสภาวะเป็นทุกข์เท่านั้นถูกถือเอา เพราะมุ่งหมายอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนา ไม่ใช่อทุกขมสุขเวทนาที่มีสภาวะเป็นสุข ซึ่งอ้างถึงสิ่งที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อทุกขมสุขเวทนานี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในสุขที่สงบประณีต" ด้วยบทว่า "เพราะมีภาวะเป็นสุขโดยปริยาย" นี้ แสดงว่า แม้เพียงความน่าปรารถนาเล็กน้อย ก็เป็นไปได้ที่สัตว์ทั้งหลายจะลิ้มรสอารมณ์

Ādīnavo dosanissandanatāya doso, svāyaṃ pīḷanavuttiyā veditabboti āha ‘‘ādīnavo dukkhā vedanā, tissopi vā dukkhatā’’ti. Evaṃ dosatthataṃ ādīnavassa dassetvā idāni kapaṇatthataṃ dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādi vuttaṃ. Yatoti yasmā dosakapaṇasabhāvattāti vuttaṃ hoti.

บทว่า "อาทีนวะ" คือโทษ เพราะเป็นผลแห่งโทษ และพึงทราบว่าสิ่งนี้เป็นไปโดยการบีบคั้น จึงกล่าวว่า "อาทีนวะคือทุกขเวทนา หรือแม้ความเป็นทุกข์ทั้ง ๓ ประการ" เมื่อแสดงอรรถแห่งโทษของอาทีนวะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงอรรถแห่งความน่าสงสาร จึงกล่าวบทว่า "หรือว่า" เป็นต้น บทว่า "ยะโต" คือเพราะมีสภาวะเป็นโทษและน่าสงสาร ดังที่กล่าวไว้

Nissaratīti vivitti, sabbasaṅkhāravivekoti attho. Sāmaññaniddesenāti nissaraṇasaddavacanīyatāsāmaññena. Purimānanti assādādīnavatānaṃ. Upāyo cātiādīsu ca-saddo padapūraṇamattanti katvā āha ‘‘pacchimānañcā’’ti, phalādīnanti attho. Tadantogadhabhedānanti ariyamaggapariyāpannavisesānaṃ.

บทว่า "นิสสรติ" คือความสงัด หมายถึงความสงัดจากสังขารทั้งปวง บทว่า "โดยการแสดงสามัญ" คือโดยสามัญแห่งภาวะที่พึงกล่าวด้วยศัพท์ว่า "นิสสรณะ" บทว่า "แห่งสิ่งก่อน ๆ" คือแห่งอัสสาทะและอาทีนวะ ในบทว่า "อุปายะจะ" เป็นต้น เมื่อทำศัพท์ "จะ" ให้เป็นเพียงบทเติม จึงกล่าวว่า "และแห่งสิ่งหลัง ๆ" หมายถึงแห่งผลเป็นต้น บทว่า "แห่งความแตกต่างที่รวมอยู่ในสิ่งนั้น" คือแห่งความพิเศษที่รวมอยู่ในอริยมรรค

Kāmabhavādīnanti ādi-saddena na rūpārūpabhavā eva gahitā, atha kho te ca saññībhavādayo ca ekavokārabhavādayo ca gahitā. Tenāha ‘‘tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ bhavāna’’nti.

ในบทว่า "แห่งกามภพเป็นต้น" ด้วยศัพท์ "อาทิ" ไม่ได้ถือเอาเฉพาะรูปภพและอรูปภพเท่านั้น แต่ได้ถือเอาภพเหล่านั้น และสัญญีภพเป็นต้น และเอกโวการภพเป็นต้นด้วย เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "แห่งภพสาม ๆ"

Yāvadeva [Pg.27] anupādāparinibbānatthā bhagavato desanāti āha ‘‘nanu ca…pe… nipphādīyatī’’ti. ‘‘Vuttamevā’’ti iminā punaruttidosaṃ codeti. Itaro ‘‘saccameta’’nti anujānitvā ‘‘tañca kho’’tiādinā pariharati. ‘‘Paramparāyā’’ti etena ajjhattaṃ yonisomanasikāro viya na paratoghoso āsannakāraṇaṃ dhammādhigamassa dhammassa paccattaṃ vedanīyattāti dasseti. Tathā hi ‘‘akkhātāro tathāgatā, paṭipannā pamokkhanti, jhāyino mārabandhanā’’ti (dha. pa. 276) vuttaṃ. Tadadhigamakāraṇaṃ ariyamaggādhigamakāraṇaṃ siyā. Kiṃ pana tanti āha ‘‘sampattibhavahetū’’ti, tena carimattabhāvahetubhūtaṃ puññasampattiṃ vadati.

กล่าวว่า พระธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคเจ้ามีไปเพียงเพื่ออนุปาทาปรินิพพานเท่านั้น (คือ) "ไฉนเล่า... (ละ)... จึงสำเร็จได้" ด้วยคำว่า "กล่าวแล้วนั่นเอง" นี้ ย่อมคัดค้านโทษคือการกล่าวซ้ำ ฝ่ายอื่นยอมรับว่า "เป็นความจริง" แล้วแก้ด้วยคำว่า "ก็แต่ว่า" เป็นต้น ด้วยคำว่า "โดยลำดับ" นี้ ย่อมแสดงว่า โยนิโสมนสิการภายใน ไม่ใช่เสียงจากภายนอก เป็นเหตุใกล้แห่งการบรรลุธรรม เพราะธรรมเป็นสิ่งที่พึงรู้ได้เฉพาะตน เหมือนอย่างที่ตรัสไว้ว่า "พระตถาคตทั้งหลายเป็นเพียงผู้บอกทาง ผู้ปฏิบัติแล้วย่อมพ้น ผู้เพ่งพินิจย่อมพ้นจากเครื่องผูกของมาร" (ธ.ป. 276) เหตุแห่งการบรรลุนั้น พึงเป็นเหตุแห่งการบรรลุอริยมรรค ก็อะไรเล่าคือเหตุนั้น? ท่านกล่าวว่า "เหตุแห่งภพอันสมบูรณ์" ด้วยคำนั้น ท่านกล่าวถึงบุญสมบัติอันเป็นเหตุแห่งภพสุดท้าย

‘‘Attānudiṭṭhiṃ ūhacca, evaṃ maccutaro siyā’’ti idaṃ ariyamaggassa pubbabhāgapaṭipadāya phalabhāvasādhanaṃ. Yena hi vidhinā attānudiṭṭhisamugghāto, maccutaraṇañca siyā, so ‘‘eva’’nti iminā pakāsitoti. Attānudiṭṭhisamugghātamaccutaraṇānaṃ phalabhāve vattabbameva natthi.

คำว่า "ถอนอัตตานุทิฏฐิเสีย พึงข้ามพ้นความตายได้ด้วยอาการอย่างนี้" นี้ เป็นเครื่องยังความเป็นผลแห่งปฏิปทาส่วนเบื้องต้นของอริยมรรคให้สำเร็จ เพราะวิธีใด การถอนอัตตานุทิฏฐิและการข้ามพ้นความตายพึงมี วิธีนั้นย่อมปรากฏด้วยคำว่า "อย่างนี้" ในความเป็นผลของการถอนอัตตานุทิฏฐิและการข้ามพ้นความตายนั้น ไม่มีอะไรจะกล่าวอีกแล้ว

‘‘Dhammo have’’ti pana gāthāyaṃ lokiyassa puññaphalassa vuttattā āha ‘‘idaṃ phala’’nti. Yaṃ nibbattetabbaṃ, taṃ phalaṃ. Yaṃ nibbattakaṃ, so upāyo. Ayamettha vinicchayo. Tenāha ‘‘etena nayenā’’tiādi. Upadhisampattīti attabhāvasobhā.

ก็เพราะในคาถาว่า "ธรรมแล" มีผลบุญที่เป็นโลกิยะกล่าวไว้ จึงกล่าวว่า "นี้คือผล" สิ่งใดพึงให้เกิด สิ่งนั้นคือผล สิ่งใดเป็นเครื่องให้เกิด สิ่งนั้นคืออุบาย นี้คือการวินิจฉัยในเรื่องนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยนัยนี้" เป็นต้น คำว่า อุปธิสมบัติ คือ ความงามแห่งอัตภาพ

Visuddhīti ñāṇadassanavisuddhi adhippetāti āha – ‘‘etthāpi…pe… viññātu’’nti. ‘‘Yasmā panā’’tiādināpi tamevatthaṃ vacanantare pākaṭataraṃ karoti.

คำว่า วิสุทธิ หมายถึง ญาณทัสสนวิสุทธิ จึงกล่าวว่า "ในข้อนี้ก็... (ละ)... พึงรู้" อนึ่ง ด้วยคำว่า "เพราะเหตุใด" เป็นต้น ท่านก็ทำให้เนื้อความนั้นปรากฏชัดเจนยิ่งขึ้นด้วยถ้อยคำอื่น

Sarūpato āgatāni ‘‘yato kho, bhikkhave, bhikkhu pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānātī’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.26-28). Ekadesena āgatāni ‘‘saṃyojaniyesu, bhikkhave, dhammesu assādānupassino viharato (saṃ. ni. 2.53), bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo (ma. ni. 1.117), saṅkhārānametaṃ nissaraṇaṃ, yadidaṃ nibbāna’’ntiādīsu (paṭi. ma. 1.24; 3.41). Na sarūpena āgatāni yathā sāmaññaphalasuttādīsu. Atthavasenāti assādetabbādiatthavasena. Na papañcitoti na vitthārito.

ที่มาโดยรูป (โดยตรง) เช่นในพระสูตรทั้งหลายมีอาทิว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดภิกษุรู้แจ้งความเกิด ความดับ คุณ (รสอร่อย) โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกแห่งอุปาทานขันธ์ ๕ ตามความเป็นจริง" (สํ.นิ. 3.26-28) ที่มาโดยส่วนหนึ่ง เช่นในพระสูตรทั้งหลายมีอาทิว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุมีปกติพิจารณาเห็นคุณ (รสอร่อย) ในธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์" (สํ.นิ. 2.53), "มีความทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก โทษในข้อนี้มีมากกว่า" (ม.นิ. 1.117), "การสลัดออกจากสังขารทั้งหลายนี้ คือพระนิพพาน" (ปฏิ.ม. 1.24; 3.41) ที่ไม่ได้มาโดยรูป เช่นในสามัญญผลสูตรเป็นต้น คำว่า โดยอรรถ คือ โดยอำนาจแห่งอรรถมีสิ่งที่พึงเสวยรสอร่อยเป็นต้น คำว่า ไม่ได้ขยายความ คือ ไม่ได้กล่าวโดยพิสดาร

2. Eseva [Pg.28] nayoti atidesena viciyamānavacanaseso atidiṭṭho. Bhāvatthe tohi āha ‘‘vissajjitanti vissajjanā’’ti. Sutte āgataṃ na atthasaṃvaṇṇanāvasena aṭṭhakathāyaṃ āgatanti adhippāyo. Pucchānurūpatā idha pubbāparanti catubyūhapubbāparato imaṃ visesetvā dasseti. Pucchānusandhīti pucchāya vissajjanena anusandhānaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana heṭṭhimadesanāya pucchānimittapavattauparidesanāya sambandho ‘‘pucchānusandhī’’ti vuttaṃ. Pubbāpekkhanti pucchitavissajjitapadāpekkhaṃ. ‘‘Suttassā’’ti vā iminā pucchāvissajjanāanugītiyo ṭhapetvā seso vicayahārapadattho saṅgahitoti padassāpi saṅgaho veditabbo. Imasmiṃ pakkhe gāthāyaṃ ca-saddo padapūraṇamatte daṭṭhabbo.

๒. คำว่า "นัยนั้นนั่นเอง" คือ ส่วนที่เหลือของถ้อยคำที่พิจารณาโดยอติเทส (การยกไปใช้) ที่ถูกแสดงไว้แล้ว ด้วยปัจจัย -โต ในความหมายแห่งภาวะ ท่านจึงกล่าวว่า "วิสสชิตะ คือ วิสสัชชนา" มีอธิบายว่า สิ่งที่มาในพระสูตรไม่ได้มาในอรรถกถาโดยอำนาจแห่งการพรรณนาอรรถ คำว่า "ความเหมาะสมกับคำถามในที่นี้คือลำดับก่อนหลัง" ท่านแสดงให้เห็นความต่างจากลำดับก่อนหลังแห่งจตุพยูหะ คำว่า ปุจฉานุสนธิ คือ การสืบต่อด้วยการตอบคำถาม ส่วนในอรรถกถา ความสัมพันธ์ของการแสดงเบื้องบนที่ดำเนินไปโดยมีคำถามในการแสดงเบื้องล่างเป็นนิมิต เรียกว่า "ปุจฉานุสนธิ" คำว่า ปุพพาเปกขะ คือ การมุ่งถึงบทที่ถามและตอบแล้ว หรือด้วยคำว่า "ของพระสูตร" นี้ พึงทราบว่า เนื้อความแห่งบทของวิจยหารที่เหลือ เว้นปุจฉาวิสสัชชนาและอนุคีติ ได้ถูกรวบรวมไว้แล้ว และพึงทราบการรวบรวมบทด้วย ในกรณีนี้ พึงเห็นคำว่า "จะ" ในคาถาเป็นเพียงบทเติมเต็ม

‘‘Cakkhu anicca’’nti puṭṭhe ‘‘āma, cakkhu aniccamevā’’ti ekantato vissajjanaṃ ekaṃsabyākaraṇaṃ. ‘‘Aññindriyaṃ bhāvetabbaṃ, sacchikātabbañcā’’ti puṭṭhe ‘‘maggapariyāpannaṃ bhāvetabbaṃ, phalapariyāpannaṃ sacchikātabba’’nti vibhajitvā vissajjanaṃ vibhajjabyākaraṇaṃ. ‘‘Aññindriyaṃ kusala’’nti puṭṭhe ‘‘kiṃ anavajjaṭṭho kusalaṭṭho, udāhu sukhavipākaṭṭho’’ti paṭipucchitvā vissajjanaṃ paṭipucchābyākaraṇaṃ. ‘‘Sassato attā, asassato vā’’ti vutte ‘‘abyākatameta’’ntiādinā avissajjanaṃ ṭhapanaṃ. ‘‘Kiṃ panete kusalāti vā dhammāti vā ekatthā, udāhu nānatthā’’ti idaṃ pucchanaṃ sāvasesaṃ. Vissajjanassa pana sāvasesatā veneyyajjhāsayavasena desanāyaṃ veditabbā. Appāṭihīrakaṃ sauttaraṃ. Sappāṭihīrakaṃ niruttaraṃ. Sesaṃ vicayahāraniddese suviññeyyameva.

เมื่อถูกถามว่า "จักขุไม่เที่ยงหรือ" การตอบโดยส่วนเดียวว่า "ใช่ จักขุไม่เที่ยงนั่นเอง" เป็นเอกังสพยากรณ์ เมื่อถูกถามว่า "อัญญินทรีย์พึงเจริญหรือ พึงทำให้แจ้งหรือ" การจำแนกตอบว่า "สิ่งที่นับเนื่องในมรรคพึงเจริญ สิ่งที่นับเนื่องในผลพึงทำให้แจ้ง" เป็นวิภัชชพยากรณ์ เมื่อถูกถามว่า "อัญญินทรีย์เป็นกุศลหรือ" การย้อนถามแล้วตอบว่า "เป็นกุศลโดยอรรถว่าไม่มีโทษ หรือโดยอรรถว่ามีสุขเป็นวิบาก" เป็นปฏิปุจฉาพยากรณ์ เมื่อกล่าวว่า "อัตตาเที่ยง หรือไม่เที่ยง" การไม่ตอบด้วยคำว่า "ข้อนี้เป็นอัพยากฤต" เป็นต้น เป็นฐปนะ คำถามว่า "ก็ธรรมเหล่านี้ที่เป็นกุศลหรือที่เป็นธรรม มีอรรถอย่างเดียวกัน หรือมีอรรถต่างกัน" นี้ เป็นคำถามที่มีส่วนเหลือ ส่วนความเป็นส่วนเหลือของการตอบ พึงทราบในการแสดงธรรมโดยอาศัยอัธยาศัยของเวไนยบุคคล เทศนาที่ไม่มีปาฏิหาริย์ เป็นสอุตตระ (ยังมีธรรมอื่นยิ่งกว่า) เทศนาที่มีปาฏิหาริย์ เป็นนิรุตตระ (ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า) ส่วนที่เหลือพึงทราบได้ง่ายในวิจยหารนิทเทสนั่นเอง

Ettha ca assādo assādahetu yāva āṇattihetūti evaṃ hetūnampi assādādayo veditabbā. Tattha saṅkhepato sukhasukhapaccayalakkhaṇo assādo, so visesato saggasampattiyā dīpetabbo. Sā hi tassa ukkaṃso, sesā panettha bhavasampatti tadanvāyikā veditabbā. Tassa hetu dānamayaṃ, sīlamayañca puññakiriyavatthu. Dukkhadukkhapaccayalakkhaṇo ādīnavo. Vipariṇāmasaṅkhāradukkhatānaṃ tadavarodhato vaṭṭadukkhassāpi ettha saṅgaho. Visesato pana kāmānaṃ okāroti daṭṭhabbo, svāyaṃ saṃkilesavatthunā, ittarapaccupaṭṭhānatādīhi ca vibhāvetabbo, tassa hetu dasa akusalakammapathā. Nekkhammaṃ nissaraṇaṃ, tassa hetu yathārahaṃ tadanucchavikā pubbabhāgappaṭipadā. Phalaṃ desanāphalameva, tassa [Pg.29] hetu desanā. Upāyo yathāvuttaupāyova, tassa hetu cattāri cakkāni. Āṇatti upadeso, tassa rāgaggiādīhi lokassa ādittatā, satthu mahākaruṇāyogo ca hetu.

ในที่นี้ พึงทราบคุณ (อัสสาทะ) เป็นต้น แม้แก่เหตุทั้งหลายอย่างนี้ คือ คุณ เหตุแห่งคุณ จนถึงเหตุแห่งอาณัติ ในบรรดาเหตุเหล่านั้น คุณมีลักษณะเป็นสุขและเป็นปัจจัยแห่งสุขโดยย่อ พึงแสดงโดยพิเศษด้วยสวรรค์สมบัติ เพราะสวรรค์สมบัตินั้นเป็นความเลิศของอัสสาทะนั้น ส่วนภวสมบัติที่เหลือในที่นี้ พึงทราบว่าเป็นสิ่งที่ติดตามสวรรค์สมบัตินั้นไป เหตุของอัสสาทะนั้น คือ บุญกิริยาวัตถุอันเป็นทานมัยและสีลมัย โทษ (อาทีนวะ) มีลักษณะเป็นทุกข์และเป็นปัจจัยแห่งทุกข์ เพราะการสงเคราะห์วิปริณามทุกข์และสังขารทุกข์เข้าในอาทีนวะนั้น จึงมีการสงเคราะห์วัฏฏทุกข์เข้าในที่นี้ด้วย แต่โดยพิเศษ พึงเห็นว่ากามเป็นของเลวทราม (โอการะ) และกามนั้นพึงแสดงให้เห็นด้วยวัตถุแห่งความเศร้าหมอง และด้วยความเป็นของปรากฏเพียงชั่วคราวเป็นต้น เหตุของกามนั้นคืออกุศลกรรมบถ ๑๐ เนกขัมมะเป็นนิสสรณะ (อุบายเครื่องสลัดออก) เหตุของเนกขัมมะนั้นคือปฏิปทาส่วนเบื้องต้นที่เหมาะสมกัน ผลคือผลแห่งเทศนานั่นเอง เหตุของผลนั้นคือเทศนา อุบายคืออุบายตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง เหตุของอุบายนั้นคือจักร ๔ อาณัติคือคำแนะนำ เหตุของอาณัตินั้นคือความที่โลกถูกเผาไหม้ด้วยไฟมีราคะเป็นต้น และการประกอบด้วยมหากรุณาของพระศาสดา

Tathā catūsu ariyasaccesu samudayena assādo, dukkhena ādīnavo, magganirodhehi nissaraṇaṃ, maggo vā upāyo, tadupadeso āṇatti, anupādisesā nibbānadhātu phalaṃ. Iti anupubbakathāya saddhiṃ buddhānaṃ sāmukkaṃsikāya dhammadesanāya niddhāraṇabhāvena vicayo veditabbo. Padassa padatthasambandho hetu. So hi tassa pavattinimittaṃ, pañhassa ñātukāmatā, kathekukāmatā ca. Adiṭṭhajotanādīnañhi catunnaṃ ñātukāmatā, itarassa itarā. Vissajjanassa pañho hetu. Evaṃ sesānampi yathārahaṃ vattabbaṃ.

อนึ่ง ในอริยสัจ ๔ คุณ (อัสสาทะ) คือสมุทัย โทษ (อาทีนวะ) คือทุกข์ อุบายเครื่องสลัดออก (นิสสรณะ) คือมรรคและนิโรธ หรือมรรคคืออุบาย คำแนะนำนั้นคืออาณัติ อนุปาทิเสสนิพพานธาตุคือผล วิจัยพึงทราบโดยความเป็นเครื่องกำหนดในสามุกกังสิกธรรมเทศนาที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงแสดงโดยลำดับพร้อมด้วยอนุปุพพิกถา ด้วยประการฉะนี้ ความสัมพันธ์ของบทกับอรรถแห่งบทเป็นเหตุ เพราะเหตุนั้นเป็นนิมิตแห่งความเป็นไปของบทนั้น ความใคร่จะรู้ของปัญหา และความใคร่จะกล่าว (เป็นเหตุ) ความใคร่จะรู้เป็นเหตุของปัญหา ๔ อย่างมีการทำให้สิ่งที่ยังไม่เห็นปรากฏเป็นต้น ส่วนความใคร่จะกล่าวเป็นเหตุของปัญหาที่เหลือ ปัญหาเป็นเหตุของการตอบ พึงกล่าวถึงส่วนที่เหลืออย่างนี้ตามสมควร

3. Byañjanatthānaṃ yuttāyuttaparikkhāti byañjanaggahaṇena padaṃ gahitaṃ, atthaggahaṇena pañhādīhi saddhiṃ assādādayo gahitā. Vicayahārapadatthā eva hi yuttāyuttādivisesasahitā yuttihārādīnaṃ padatthā. Tathā hi padaṭṭhānapadaṭṭhānikabhāvavisiṭṭhā teyeva padaṭṭhānahārassa padatthā. Lakkhaṇalakkhitabbatāvisiṭṭhā, niddhāritā ca lakkhaṇahārassa, nibbacanādivibhāvanāvisiṭṭhā catubyūhahārassa, sabhāgadhammavasena, visabhāgadhammavasena ca āvaṭṭanavisiṭṭhā āvaṭṭahārassa, bhūmivibhāgādivisiṭṭhā vibhattihārassa, paṭipakkhato parivattanavisiṭṭhā parivattanahārassa, pariyāyavevacanavisiṭṭhā vevacanahārassa, pabhavādipaññāpanavisiṭṭhā paññattihārassa, khandhādimukhehi otaraṇavisiṭṭhā otaraṇahārassa, padapadatthapañhārambhasodhanavisiṭṭhā sodhanahārassa, sāmaññavisesaniddhāraṇavisiṭṭhā adhiṭṭhānahārassa, paccayadhammehi parikkharaṇavisiṭṭhā parikkhārahārassa, pahātabbabhāvetabbatāniddhāraṇavisiṭṭhā samāropanahārassa padatthā. ‘‘Byañjanassa sabhāvaniruttitā, atthassa suttādīhi avilomanaṃ yuttabhāvo’’ti iminā asabhāvaniruttitā, suttādīhi vilomanañca ayuttabhāvoti dīpeti, tena yuttāyuttīnaṃ hetuṃ dasseti.

๓. การพิจารณาความเหมาะสมและไม่เหมาะสมของพยัญชนะและอรรถนั้น ด้วยการถือเอาพยัญชนะ บท (คำ) ย่อมถูกถือเอา ด้วยการถือเอาอรรถ อัสสาทะ (ความเพลิน) เป็นต้น พร้อมด้วยปัญหาเป็นต้น ย่อมถูกถือเอา แท้จริง บทและอรรถของวิจยหารนั่นแล พร้อมด้วยลักษณะพิเศษคือความเหมาะสมและไม่เหมาะสมเป็นต้น ย่อมเป็นบทและอรรถของยุตติหารเป็นต้น แท้จริง บทและอรรถเหล่านั้นนั่นแล ที่มีภาวะพิเศษคือความเป็นบทตั้งและสิ่งถูกตั้ง ย่อมเป็นบทและอรรถของปทัฏฐานหาร ที่มีภาวะพิเศษคือความเป็นลักษณะและสิ่งถูกลักษณะ และถูกกำหนดแล้ว ย่อมเป็นบทและอรรถของลักขณะหาร ที่มีภาวะพิเศษคือการแสดงนิรพจน์เป็นต้น ย่อมเป็นบทและอรรถของจตุพยูหหาร ที่มีภาวะพิเศษคือการหมุนเวียนไปโดยธรรมที่มีส่วนเหมือนกันและโดยธรรมที่มีส่วนต่างกัน ย่อมเป็นบทและอรรถของอาวัฏฏหาร ที่มีภาวะพิเศษคือการจำแนกภูมิเป็นต้น ย่อมเป็นบทและอรรถของวิภัตติหาร ที่มีภาวะพิเศษคือการผันแปรไปโดยปฏิปักษ์ ย่อมเป็นบทและอรรถของปริวัตตนหาร ที่มีภาวะพิเศษคือคำไวพจน์โดยปริยาย ย่อมเป็นบทและอรรถของเววจนหาร ที่มีภาวะพิเศษคือการบัญญัติเหตุเกิดเป็นต้น ย่อมเป็นบทและอรรถของปัญญัติหาร ที่มีภาวะพิเศษคือการหยั่งลงโดยขันธ์เป็นต้น ย่อมเป็นบทและอรรถของโอตรณหาร ที่มีภาวะพิเศษคือการชำระบท บทและอรรถ และการตั้งปัญหา ย่อมเป็นบทและอรรถของโสธนหาร ที่มีภาวะพิเศษคือการกำหนดสามัญญะและวิเสสะ ย่อมเป็นบทและอรรถของอธิฏฐานหาร ที่มีภาวะพิเศษคือการประกอบด้วยธรรมที่เป็นปัจจัย ย่อมเป็นบทและอรรถของปริกขารหาร ที่มีภาวะพิเศษคือการกำหนดสิ่งที่ควรละและสิ่งที่ควรเจริญ ย่อมเป็นบทและอรรถของสมาโรปณหาร ด้วยคำว่า “ความเป็นสภาวนิรุตติของพยัญชนะ, ความไม่ขัดแย้งกับพระสูตรเป็นต้นของอรรถ เป็นภาวะที่เหมาะสม” นี้ ย่อมแสดงว่า “ความเป็นอสภาวนิรุตติ และความขัดแย้งกับพระสูตรเป็นต้น เป็นภาวะที่ไม่เหมาะสม” ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงเหตุของความเหมาะสมและไม่เหมาะสม

4. Yonisomanasikārādīti ādisaddena saddhammassavanasappurisūpanissayādisādhāraṇaṃ, asādhāraṇañca deyyapaṭiggāhakādiṃ saṅgaṇhāti. Sambhavatoti yathārahaṃ tassa dhammassa anurūpaṃ. Yāva sabbadhammāti [Pg.30] ettha sabbaṃ nāma padesasabbaṃ, na sabbasabbanti. Ayañhi sabbasaddo yathā paṭhamavikappe sutte āgatadhammavasena padesavisayo, evaṃ dutiyavikappe padaṭṭhānapadaṭṭhānikaniddhāraṇena taṃtaṃpakaraṇaparicchinnadhammaggahaṇato padesavisayo eva, na anavasesadhammavisayoti. Suttāgatadhammānaṃ yāni padaṭṭhānāni, tesañca yānīti evaṃ kāraṇaparamparāniddhāraṇalakkhaṇo padaṭṭhānahāro, parikkhārahāro pana suttāgatadhammānaṃ taṃtaṃpaccayuppannānaṃ paṭihetupaccayatāvisesavibhāvanalakkhaṇoti satipi kāraṇavicāraṇabhāve ayaṃ padaṭṭhānahāraparikkhārahārānaṃ viseso.

๔. ด้วยคำว่า “โยนิโสมนสิการเป็นต้น” นี้ คำว่า “เป็นต้น” ย่อมสงเคราะห์สิ่งที่เป็นสาธารณะ เช่น การฟังพระสัทธรรม การอาศัยสัตบุรุษเป็นต้น และสิ่งที่ไม่เป็นสาธารณะ เช่น ผู้ให้และผู้รับเป็นต้น คำว่า “ย่อมเป็นไปได้” หมายถึง เหมาะสมแก่ธรรมนั้นตามสมควร ในคำว่า “จนถึงธรรมทั้งปวง” นี้ คำว่า “ทั้งปวง” หมายถึง ทั้งปวงโดยส่วน ไม่ใช่ทั้งปวงโดยสิ้นเชิง แท้จริง คำว่า “สัพพะ” (ทั้งปวง) นี้ เหมือนอย่างในวิกัปป์ที่หนึ่ง เป็นขอบเขตโดยส่วน โดยธรรมที่มาในพระสูตร ฉันใด ในวิกัปป์ที่สอง ก็เป็นขอบเขตโดยส่วนนั่นแล โดยการกำหนดบทตั้งและสิ่งถูกตั้ง และโดยการถือเอาธรรมที่ถูกจำกัดในปกรณ์นั้นๆ ฉันนั้น ไม่ใช่ขอบเขตของธรรมที่เหลือทั้งหมด ปทัฏฐานหารมีลักษณะคือการกำหนดลำดับเหตุปัจจัยอย่างนี้ว่า “บทตั้งของธรรมที่มาในพระสูตรมีอะไรบ้าง และของบทตั้งเหล่านั้นมีอะไรบ้าง” ส่วนปริกขารหารมีลักษณะคือการแสดงลักษณะพิเศษของความเป็นปัจจัยและเหตุปัจจัยของธรรมที่มาในพระสูตรที่เกิดขึ้นโดยปัจจัยนั้นๆ แม้จะมีภาวะเป็นการพิจารณาเหตุปัจจัยเหมือนกัน นี่คือความแตกต่างของปทัฏฐานหารและปริกขารหาร

5. Yathā ‘‘samānādhikaraṇasamānapade’’tiādīsu ekasaddassa attho samānasaddo, evaṃ ekarasaṭṭhena bhāvanā ‘‘ekuppādā’’tiādīsu (kathā. 473) viya ekalakkhaṇāti ettha ekasaddo samānatthoti āha ‘‘samānalakkhaṇā’’ti. Saṃvaṇṇanāvasenāti ettha kammatthe ana-saddo, saṃvaṇṇetabbatāvasenāti attho. Lakkhaṇāti upalakkhaṇā. ‘‘Nānattakāyanānattasaññino (dī. ni. 3.341, 357, 359; a. ni. 9.24), nānattasaññānaṃ amanasikārā’’tiādīsu sahacāritā daṭṭhabbā. Saññāsahagatā hi dhammā tattha saññāggahaṇena gahitā. ‘‘Dadaṃ mittāni ganthatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 189) samānakiccatā. Piyavacanatthacariyā samānattatāpi hi tattha mittaganthanakiccena samānakiccā gayhanti saṅgahavatthubhāvato. ‘‘Phassapaccayā vedanā’’tiādīsu (ma. ni. 3.126; saṃ. ni. 2.1, 39; mahāva. 1; vibha. 225; udā. 1; netti. 24) samānahetutā. Yathā hi phasso vedanāya, evaṃ saññādīnampi sahajātādinā paccayo hoti evāti tepi samānahetutāya vuttā eva honti. Tathā hi vuttaṃ ‘‘tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajā cetanā’’ti (dha. sa. 5), ‘‘phuṭṭho sañjānāti, phuṭṭho cetetī’’tiādi (saṃ. ni. 4.93). Evaṃ ‘‘taṇhāpaccayā upādāna’’nti (ma. ni. 3.126; saṃ. ni. 2.1, 39; mahāva. 1; vibha. 225; udā. 1; netti. 24) evamādipi udāharitabbaṃ. ‘‘Avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādīsu (ma. ni. 3.126; saṃ. ni. 2.1, 39; mahāva. 1; vibha. 225; udā. 1; netti. 24) samānaphalatā daṭṭhabbā. Yathā hi saṅkhārā avijjāya phalaṃ, evaṃ taṇhupādādīnampīti tepi tattha gahitāva honti. Tenāha ‘‘purimakammabhavasmiṃ moho avijjā āyūhanā saṅkhārā nikanti taṇhā upagamanaṃ upādāna’’nti. ‘‘Rūpaṃ assādeti abhinandati[Pg.31], taṃ ārabbha rāgo uppajjatī’’ti (paṭṭhā. 1.1.424) vutte taṃsampayuttā vedanādayo vuttā eva honti samānārammaṇabhāvato. Na hi tehi vinā tassa uppatti atthi. Evamādīhīti ettha ādisaddena atthappakaraṇaliṅgasaddantarasannidhānasāmatthiyādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. Atthādivasenapi hi sutte avuttānampi vuttānaṃ viya niddhāraṇaṃ sambhavatīti. Vuttappakārenāti ‘‘vadhakaṭṭhena ekalakkhaṇānī’’tiādinā pāḷiyaṃ, ‘‘sahacāritā’’tiādinā aṭṭhakathāyañca vuttena pakārena.

๕. เหมือนอย่างในคำว่า “ในบทที่มีอธิกรณ์เดียวกันและบทเดียวกัน” เป็นต้น คำว่า “เอกะ” มีความหมายว่า “เสมอกัน” ฉันใด การเจริญโดยความเป็นรสเดียวกัน เหมือนอย่างในคำว่า “มีอุปบาทเดียวกัน” เป็นต้น (กถา. 473) คำว่า “เอกะ” ในคำว่า “มีลักษณะเดียวกัน” นี้ มีความหมายว่า “เสมอกัน” ฉันนั้น จึงกล่าวว่า “มีลักษณะเสมอกัน” ในคำว่า “โดยการพรรณนา” นี้ ศัพท์ว่า “อนะ” อยู่ในอรรถกัมมะ หมายถึง “โดยภาวะที่ควรพรรณนา” คำว่า “ลักษณะ” หมายถึง “เครื่องหมาย” ในคำว่า “มีกายต่างกัน มีสัญญาต่างกัน” (ที. นิ. 3.341, 357, 359; อ. นิ. 9.24), “การไม่มนสิการสัญญาที่ต่างกัน” เป็นต้น พึงเห็นความเป็นผู้เกิดร่วมกัน แท้จริง ธรรมที่ไปกับสัญญา ย่อมถูกถือเอาด้วยการถือเอาสัญญาในที่นั้น ในคำว่า “ผู้ให้ย่อมผูกมิตร” เป็นต้น (สํ. นิ. 1.246; สุ. นิ. 189) พึงเห็นความเป็นกิจเดียวกัน แท้จริง การกล่าววาจาเป็นที่รัก การประพฤติประโยชน์ และความเป็นผู้มีตนเสมอกัน ก็ย่อมถูกถือเอาว่าเป็นกิจเดียวกันกับกิจคือการผูกมิตรในที่นั้น เพราะเป็นสังคหวัตถุ ในคำว่า “เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงเกิดเวทนา” เป็นต้น (ม. นิ. 3.126; สํ. นิ. 2.1, 39; มหาวรรค 1; วิภังค์ 225; อุทาน 1; เนตติ 24) พึงเห็นความเป็นเหตุเดียวกัน แท้จริง ผัสสะย่อมเป็นปัจจัยแก่เวทนา ฉันใด ผัสสะก็ย่อมเป็นปัจจัยแก่สัญญาเป็นต้น โดยสหชาตปัจจัยเป็นต้น ฉันนั้น ธรรมเหล่านั้นก็ย่อมถูกกล่าวว่าเป็นเหตุเดียวกันนั่นแล แท้จริง มีคำกล่าวไว้ว่า “เจตนาเกิดจากสัมผัสแห่งมโนวิญญาณธาตุที่เกิดจากสิ่งนั้น” (ธ. ส. 5), “เมื่อถูกกระทบ ย่อมจำได้, เมื่อถูกกระทบ ย่อมคิด” เป็นต้น (สํ. นิ. 4.93) อย่างนี้ คำว่า “เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงเกิดอุปาทาน” เป็นต้น (ม. นิ. 3.126; สํ. นิ. 2.1, 39; มหาวรรค 1; วิภังค์ 225; อุทาน 1; เนตติ 24) ก็พึงยกมาเป็นตัวอย่าง ในคำว่า “เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงเกิดสังขาร” เป็นต้น (ม. นิ. 3.126; สํ. นิ. 2.1, 39; มหาวรรค 1; วิภังค์ 225; อุทาน 1; เนตติ 24) พึงเห็นความเป็นผลเดียวกัน แท้จริง สังขารเป็นผลของอวิชชา ฉันใด ตัณหาและอุปาทานเป็นต้นก็เป็นผลของอวิชชา ฉันนั้น ธรรมเหล่านั้นก็ย่อมถูกถือเอาในที่นั้นนั่นแล ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “โมหะในภพแห่งกรรมก่อน คืออวิชชา, การปรุงแต่ง คือสังขาร, ความยินดี คือตัณหา, การเข้าถึง คืออุปาทาน” เมื่อกล่าวว่า “ย่อมเสวยรูป ย่อมเพลินรูป, ราคะย่อมเกิดขึ้นปรารภรูปนั้น” (ปฏฺฐา. 1.1.424) เวทนาเป็นต้นที่สัมปยุตต์กับราคะนั้น ก็ย่อมถูกกล่าวถึงนั่นแล เพราะมีอารมณ์เดียวกัน แท้จริง การเกิดขึ้นของราคะนั้น ย่อมไม่มีหากปราศจากธรรมเหล่านั้น ในคำว่า “ด้วยเหตุมีอย่างนี้เป็นต้น” นี้ คำว่า “เป็นต้น” พึงเห็นว่าสงเคราะห์อรรถ ปกรณ์ ลิงค์ ศัพท์อื่น ความใกล้เคียง และความสามารถเป็นต้นด้วย แท้จริง แม้ธรรมที่ไม่ได้กล่าวไว้ในพระสูตร ก็ย่อมเป็นไปได้ที่จะถูกกำหนดเหมือนธรรมที่กล่าวไว้ โดยอรรถเป็นต้น คำว่า “โดยประการที่กล่าวแล้ว” หมายถึง โดยประการที่กล่าวไว้ในพระบาลีด้วยคำว่า “มีลักษณะเดียวกันโดยความเป็นเครื่องประหาร” เป็นต้น และโดยประการที่กล่าวไว้ในอรรถกถาด้วยคำว่า “ความเป็นผู้เกิดร่วมกัน” เป็นต้น

6. ‘‘Phusanaṭṭhena phasso’’tiādinā niddhāretvā vacanaṃ nibbacanaṃ, taṃ pana padasseva, na vākyassāti āha ‘‘padanibbacana’’nti. Adhippāyanidānānipettha byañjanamukheneva niddhāretabbāni. Nibbacanapubbāparasandhīsu vattabbameva natthīti āha ‘‘visesato byañjanadvāreneva atthapariyesanā’’ti. Pavattinimittaṃ ajjhāsayādi.

๖. การกล่าวโดยกำหนดว่า “ผัสสะโดยความหมายว่าถูกต้อง” เป็นต้น คือ นิพพจนะ (การวิเคราะห์ศัพท์) แต่การวิเคราะห์นั้นเป็นของบทเท่านั้น ไม่ใช่ของประโยค จึงกล่าวว่า “ปทนิพพจนะ” (การวิเคราะห์บท) แม้อัธยาศัยและนิทานในที่นี้ ก็พึงกำหนดด้วยพยัญชนะนั่นเอง ในส่วนการเชื่อมต่อก่อนและหลังของนิพพจนะ ไม่มีสิ่งที่ควรกล่าวเลย จึงกล่าวว่า “โดยเฉพาะอย่างยิ่ง การแสวงหาอรรถย่อมมีได้ด้วยพยัญชนะเท่านั้น” นิมิตแห่งการเป็นไป คือ อัธยาศัยเป็นต้น

7. ‘‘Padaṭṭhāne’’ti idaṃ sutte āgatadhammānaṃ kāraṇabhūtepi dhamme niddhāretvā sabhāgato, visabhāgato ca āvaṭṭanaṃ kātabbanti dassanatthaṃ vuttaṃ, na tantivasena. Tasmā padaṭṭhānaniddhāraṇāya vināpi āvaṭṭanaṃ yuttamevāti siddhaṃ hoti. Padassa vā saddapavattiṭṭhānaṃ padaṭṭhānaṃ padattho. Etasmiṃ pakkhe ‘‘ārambhatha nikkamathāti (saṃ. ni. 1.185; netti. 29; peṭako. 38; mi. pa. 5.1.4) vīriyassa padaṭṭhāna’’nti (netti. 29) ettha yvāyamārambhadhātuādiko attho vutto, taṃ vīriyasaddassa pavattiṭṭhānaṃ vīriyasaddābhidheyyo atthoti evamattho veditabbo. Sesesupi eseva nayo. Sesakaṃ nāmagahitato itaraṃ, taṃ pana tassa paṭipakkhabhūtaṃ vā siyā, aññaṃ vāti āha ‘‘visabhāgatāya aggahaṇena vā’’ti. Saṃvaṇṇanāya yojentoti yathāvuttavisabhāgadhammaniddhāraṇabhūtena atthakathanena pāḷiyaṃ yojento. Tenāha ‘‘desana’’nti. ‘‘Paṭipakkhe’’ti idaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ sabhāgadhammavasenapi āvaṭṭanassa icchitattā.

๗. คำว่า "ปทัฏฐาน" นี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงว่า พึงกำหนดธรรมที่เป็นเหตุของธรรมที่มาในสูตร แล้วพึงทำการอาวัฏฏนะ (การพิจารณาหมุนเวียน) โดยส่วนที่เหมือนกันและส่วนที่ต่างกัน ไม่ใช่โดยอำนาจแห่งระเบียบแบบแผน (ตันติ) เพราะฉะนั้น จึงเป็นอันสำเร็จความว่า แม้ไม่มีการอาวัฏฏนะ การกำหนดปทัฏฐานก็ย่อมสมควรทีเดียว หรือว่า ที่ตั้งแห่งการเป็นไปของเสียงแห่งบท ชื่อว่า ปทัฏฐาน คือ อรรถของบท ในฝ่ายนี้ พึงทราบความหมายอย่างนี้ว่า อรรถมีอารัมภธาตุเป็นต้นใดที่กล่าวไว้ในคำว่า "พวกเธอจงปรารภ จงก้าวออกไป" (สํ. ส. 1.185; เนตติ. 29; เปฏโก. 38; มิ. ป. 5.1.4) "เป็นปทัฏฐานของวิริยะ" (เนตติ. 29) นั้น เป็นที่ตั้งแห่งการเป็นไปของวิริยศัพท์ เป็นอรรถที่พึงกล่าวด้วยวิริยศัพท์ แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้แล คำว่า "ที่เหลือ" คือสิ่งอื่นจากที่ระบุชื่อไว้ แต่สิ่งนั้นพึงเป็นปฏิปักษ์ของธรรมนั้น หรือเป็นอย่างอื่น ท่านจึงกล่าวว่า "หรือด้วยการไม่ถือเอาโดยความเป็นวิสภาค" คำว่า "ประกอบเข้าด้วยการพรรณนา" คือการประกอบเข้าในบาลีด้วยการอธิบายอรรถอันเป็นการกำหนดธรรมที่เป็นวิสภาคตามที่กล่าวแล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เทศนา" คำว่า "ในปฏิปักษ์" นี้ พึงเห็นว่าเป็นเพียงตัวอย่าง เพราะแม้การอาวัฏฏนะโดยอำนาจแห่งสภาคธรรมก็เป็นที่ประสงค์ด้วย

8. Nāmavasenāti sādhāraṇanāmavasena. Pāḷiyaṃ pana ‘‘micchattaniyatānaṃ sattānaṃ, aniyatānañca sattānaṃ dassanapahātabbā kilesā sādhāraṇā’’tiāgatattā (netti. 34) ‘‘dassanapahātabbādināmavasenā’’ti vuttaṃ. Vatthuvasenāti [Pg.32] sattasantānavasena. So hi dhammānaṃ pavattiṭṭhānatāya idha ‘‘vatthū’’ti adhippeto. Tenāha – ‘‘puthujjanassa, sotāpannassa ca kāmarāgabyāpādā sādhāraṇā’’tiādi (netti. 34). Vuttavipariyāyenāti nāmato, vatthuto ca āveṇikatāya. Taṃtaṃmaggaphalaṭṭhānañhi taṃtaṃmaggaphalaṭṭhatā, bhabbānaṃ bhabbatā, abhabbānaṃ abhabbatā asādhāraṇā.

๘. คำว่า "โดยอำนาจแห่งชื่อ" คือโดยอำนาจแห่งชื่อทั่วไป แต่ในบาลีมีมาว่า "กิเลสที่พึงละด้วยทัศนะของสัตว์ทั้งหลายผู้เที่ยงในมิจฉัตตะ และของสัตว์ทั้งหลายผู้ไม่เที่ยง เป็นสาธารณะ" (เนตติ. 34) เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "โดยอำนาจแห่งชื่อมีทัสสนปหาตัพพะเป็นต้น" คำว่า "โดยอำนาจแห่งวัตถุ" คือโดยอำนาจแห่งสันดานของสัตว์ เพราะสันดานของสัตว์นั้นเป็นที่ตั้งแห่งการเป็นไปของธรรมทั้งหลาย ในที่นี้จึงประสงค์เอาว่า "วัตถุ" เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "กามราคะและพยาบาทของปุถุชนและของพระโสดาบัน เป็นสาธารณะ" เป็นต้น (เนตติ. 34) คำว่า "โดยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว" คือโดยความเป็นอาเวณิกะ (ไม่ทั่วไป) ทั้งโดยชื่อและโดยวัตถุ เพราะความเป็นผู้ตั้งอยู่ในมรรคและผลนั้นๆ ความเป็นผู้ควรของเหล่าภัพพสัตว์ ความเป็นผู้ไม่ควรของเหล่าอภัพพสัตว์ ย่อมเป็นอสาธารณะ (ไม่ทั่วไป)

9. ‘‘Bhāvite’’ti idaṃ bhāvanākiriyāya upalakkhaṇaṃ, na ettha kālavacanicchāti āha ‘‘bhāvetabbeti attho’’ti. Bhāvanā cettha āsevanāti, kusalasaddopi anavajjaṭṭhoti veditabbo. Paṭipakkhatoti vipakkhato. Visadisūdāharaṇena byatirekato yathādhippetadhammappatiṭṭhānā hesā.

๙. คำว่า "ภาวิเต" นี้ เป็นเครื่องหมายของการกระทำคือภาวนา ในที่นี้ไม่มีความประสงค์จะกล่าวถึงกาล (อดีตกาล) ท่านจึงกล่าวว่า "อรรถว่า พึงเจริญ" อนึ่ง ภาวนาในที่นี้คือการเสพซ้ำ และพึงทราบว่าคำว่า "กุศล" มีอรรถว่าไม่มีโทษ คำว่า "โดยปฏิปักษ์" คือโดยวิปักษ์ (ฝ่ายตรงข้าม) การตั้งอยู่แห่งธรรมที่ประสงค์นี้ ย่อมมีได้โดยทางปฏิเสธ (พยติเรก) ด้วยตัวอย่างที่ไม่เหมือนกัน

10. Padatthassāti padābhidheyyassa atthassa, sabhāvadhammassa vā.

๑๐. คำว่า "ปทัตถัสสะ" คืออรรถที่พึงกล่าวด้วยบท หรือสภาวธรรม

11.

๑๑.

Nikkhepo desanā. Pabhavo samudayo.

นิเขปะ คือ เทศนา ปภวะ คือ สมุทัย

12. ‘‘Avuttānampi saṅgaho’’ti iminā avuttasamuccayattho ca-saddoti dasseti.

๑๒. ด้วยคำว่า "การสงเคราะห์แม้ธรรมที่ไม่ได้กล่าวไว้" นี้ ท่านแสดงว่า "จ" ศัพท์ มีอรรถว่ารวบรวมสิ่งที่ไม่ได้กล่าวไว้

13. ‘‘Gāthāruḷhe’’ti iminā pāḷiāgatova pañho veditabbo, na itaroti dasseti. Tenāha ‘‘buddhādīhi byākate’’ti. Tassa atthassāti āraddhassa atthassa, tena ārambhasodhanassa visayamāha. Ettha ca atthadvāreneva padapucchāsodhanampi karīyatīti puna ‘‘tassa atthassā’’ti vuttaṃ. Atha vā vissajjitamhīti vissajjane. Vissajjanasodhanena hi pañhāsodhanaṃ. Pañheti pucchāyaṃ. Gāthāyanti upalakkhaṇaṃ, tena gāthāyaṃ, suttageyyādīsu cāti vuttaṃ hoti. Yamārabbhāti yaṃ sīlādimārabbha gāthādīsu desitaṃ, tasmiṃ ārambheti attho. Pucchitāti pucchākārinī, ‘‘kā ettha padasuddhi, kā pañhāsuddhi, kā ārambhasuddhī’’ti evaṃ pucchākārinī pucchaṃ katvā pavattitā suddhāsuddhaparikkhāti yojanā.

๑๓. ด้วยคำว่า "ที่ขึ้นสู่คาถา" นี้ ท่านแสดงว่า พึงทราบปัญหาที่มาในบาลีเท่านั้น ไม่ใช่ปัญหาอื่น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ที่พระพุทธเจ้าเป็นต้นทรงพยากรณ์แล้ว" คำว่า "ของอรรถนั้น" คือของอรรถที่ปรารภแล้ว ด้วยคำนั้น ท่านกล่าวถึงอารมณ์ของการชำระการปรารภ (อารัมภโสธนะ) อนึ่ง ในที่นี้ การชำระบทและปัญหาก็ทำด้วยอรรถทวารนั่นเอง ท่านจึงกล่าวซ้ำว่า "ของอรรถนั้น" อีกอย่างหนึ่ง คำว่า "วิสสัชชิตัมหิ" คือในการวิสัชนา เพราะการชำระปัญหา ย่อมมีได้ด้วยการชำระวิสัชนา คำว่า "ปัญหา" คือในการถาม คำว่า "ในคาถา" เป็นเครื่องหมาย ด้วยคำนั้น จึงเป็นอันกล่าวว่า ในคาถา ในสุตตะ และในเคยยะเป็นต้น คำว่า "ปรารภสิ่งใด" คืออรรถว่า ปรารภธรรมมีศีลเป็นต้นใดที่แสดงไว้ในคาถาเป็นต้น ในการปรารภนั้น คำว่า "ปุจฉิตา" คือผู้กระทำปัญหา มีการประกอบความ (โยชนา) ว่า การพิจารณาความบริสุทธิ์และไม่บริสุทธิ์ที่ดำเนินไปโดยการตั้งคำถามว่า "ความบริสุทธิ์แห่งบทในที่นี้เป็นอย่างไร ความบริสุทธิ์แห่งปัญหาเป็นอย่างไร ความบริสุทธิ์แห่งอารัมภะเป็นอย่างไร"

14. Na vikappayitabbāti yathā loke ‘‘jāti sāmaññaṃ, bhedo sāmaññaṃ, sambandho sāmañña’’ntiādinā sāmaññaṃ jātiādiṃ, tabbidhurañca visesaṃ [Pg.33] vikappenti parikappenti, evaṃ na vikappayitabbāti attho. Yadā yo kālaviseso ‘‘sve’’ti laddhavohāro, tadā so taṃdivasātikkame ‘‘ajjā’’ti, puna taṃdivasātikkame ‘‘hiyyo’’ti voharīyatīti anavaṭṭhitasabhāvā ete kālavisesā. Disāyapi ‘‘ekaṃ avadhiṃ apekkhitvā puratthimā disā, tato aññaṃ apekkhitvā pacchimā nāma hotī’’tiādinā anavaṭṭhitasabhāvatā veditabbā. Jātiādiapekkhāyāti jātiādidukkhavisesāpekkhāya. Saccāpekkhāyāti saccasāmaññāpekkhāya. ‘‘Taṇhā’’ti vuccamānaṃ kāmataṇhādiapekkhāya sāmaññampi samānaṃ saccāpekkhāya viseso hotīti evamādiṃ sandhāyāha ‘‘esa nayo samudayādīsupī’’ti.

๑๔. คำว่า "ไม่พึงวิกัป" คืออรรถว่า ไม่พึงวิกัป (กำหนดแยกแยะ) อย่างที่ชาวโลกวิกัปคือกำหนดสามัญญะมีชาติเป็นต้น และวิเสสที่ปราศจากสามัญญะนั้น ด้วยคำว่า "ชาติเป็นสามัญญะ ความต่างเป็นสามัญญะ ความสัมพันธ์เป็นสามัญญะ" เป็นต้น เมื่อใด กาลวิเสสใดได้ชื่อว่า "พรุ่งนี้" เมื่อนั้น กาลวิเสสนั้นเมื่อวันนั้นล่วงไป ก็ถูกเรียกว่า "วันนี้" เมื่อวันนั้นล่วงไปอีก ก็ถูกเรียกว่า "เมื่อวานนี้" ดังนี้ กาลวิเสสเหล่านี้มีสภาพไม่คงที่ แม้ในทิศก็พึงทราบความเป็นสภาพไม่คงที่ ด้วยคำว่า "เมื่อเทียบกับขอบเขตหนึ่ง เป็นทิศตะวันออก เมื่อเทียบกับขอบเขตอื่น ก็ชื่อว่าเป็นทิศตะวันตก" เป็นต้น คำว่า "โดยอาศัยชาติเป็นต้น" คือโดยอาศัยทุกขวิเสสมีชาติเป็นต้น คำว่า "โดยอาศัยสัจจะ" คือโดยอาศัยสัจจสามัญญะ คำว่า "ตัณหา" ที่กล่าวอยู่ แม้จะเป็นสามัญญะเมื่อเทียบกับกามตัณหาเป็นต้น แต่เมื่อเทียบกับสัจจะ ก็เป็นวิเสส ท่านจึงกล่าวโดยหมายถึงความนี้เป็นต้นว่า "นัยนี้แม้ในสมุทัยเป็นต้นก็เช่นกัน"

16. Etthāti etasmiṃ buddhavacane. Tenāha ‘‘sikkhattayasaṅkhātassā’’tiādi. Yathārutaṃ yathākathitaṃ saddato adhigataṃ niddhāritaṃ, na atthappakaraṇaliṅgasaddantarasannidhānādippamāṇantarādhigataṃ. ‘‘Atthato dassitā’’ti idaṃ yasmiṃ sutte bhāvanāva kathitā, na pahānaṃ, taṃ sandhāya vuttaṃ.

๑๖. คำว่า "ในที่นี้" คือในพระพุทธพจน์นี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ของธรรมที่นับว่าไตรสิกขา" เป็นต้น คำว่า "ตามที่ได้ยิน" คือตามที่กล่าวไว้ ที่กำหนดรู้ได้จากเสียง ไม่ใช่ที่กำหนดรู้ได้ด้วยประมาณอื่นมีอรรถ ปกรณ์ ลิงค์ และการอยู่ใกล้ของเสียงอื่นเป็นต้น คำว่า "แสดงโดยอรรถ" นี้ ท่านกล่าวโดยหมายถึงสูตรใดที่กล่าวถึงแต่ภาวนา ไม่ได้กล่าวถึงการละ

Nayasaṅkhepavaṇṇanā

คำพรรณนาโดยย่อแห่งนัย

17. Taṇhāvijjāhi karaṇabhūtāhi. Saṃkileso pakkho etassāti saṃkilesapakkho, saṃkilesapakkhiko suttattho, tassa nayanalakkhaṇoti yojanā. Vodānapakkhassa suttatthassāti sambandho. Vuṭṭhānagāminiyā, balavavipassanāya ca dukkhādīsu pariññeyyatādīni maggānuguṇo gahaṇākāro anugāhaṇanayo. Yadi evaṃ kathaṃ nayoti āha ‘‘tassa panā’’tiādi. Tattha ‘‘nayavohāro’’ti iminā nayādhiṭṭhānaṃ nayoti vuttanti dasseti.

๑๗. ด้วยตัณหาและอวิชชาอันเป็นเหตุ. คำว่า "สังขิเลสปักขะ" คือสังขิเลสเป็นฝ่ายของสิ่งนั้น, อรรถแห่งสูตรที่เป็นสังขิเลสปักขะ, เป็นลักษณะแห่งการนำไปของสิ่งนั้น ดังนี้เป็นการโยชนา. เป็นความสัมพันธ์กับอรรถแห่งสูตรที่เป็นโวทานปักขะ. นัยแห่งการอนุเคราะห์ คืออาการแห่งการถือเอาที่อนุรูปแก่มรรค ซึ่งธรรมมีทุกข์เป็นต้นที่พึงกำหนดรู้ด้วยวิปัสสนาอันมีกำลังและนำไปสู่การออก. ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุไฉนจึงเป็นนัยเล่า ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "แต่ของสิ่งนั้น" เป็นต้น. ในที่นั้น ด้วยคำว่า "นัยโวหาร" นี้ ท่านแสดงว่า ที่ตั้งแห่งนัยเรียกว่านัย.

18. Bādhakādibhāvatoti bādhakapabhavasantiniyyānabhāvato. Aññathābhāvābhāvenāti abādhakaappabhavaasanti aniyyānabhāvābhāvena. Saccasabhāvattāti amusāsabhāvattā. Avisaṃvādanatoti ariyasabhāvādibhāvassa na visaṃvādanato ekantikattāti attho.

๑๘. คำว่า "โดยความเป็นบาธกะเป็นต้น" คือโดยความเป็นบาธกะ (ขัดขวาง), ปภวะ (เกิด), สันติ (สงบ), นิยยานะ (นำออก). คำว่า "โดยไม่มีความเป็นอย่างอื่น" คือโดยไม่มีความเป็นอพาธกะ (ไม่ขัดขวาง), อัปปภวะ (ไม่เกิด), อสันติ (ไม่สงบ), อนิยยานะ (ไม่นำออก). คำว่า "โดยความเป็นสัจจสภาวะ" คือโดยความเป็นสภาพไม่เป็นเท็จ. คำว่า "โดยไม่คลาดเคลื่อน" คืออรรถว่า โดยความเป็นเอกันตะ (แน่นอน) เพราะไม่คลาดเคลื่อนจากความเป็นอริยสภาวะเป็นต้น.

19. Saṃkiliṭṭhadhammāti saṃkilesasamannāgatā dhammā saddhammanayakovidāti saccapaṭiccasamuppādādidhammanayakusalā, ekattādinayakusalā vā.

๑๙. คำว่า "สังขิลิฏฐธรรม" คือธรรมที่ประกอบด้วยสังขิเลส. คำว่า "สัทธรรมนัยโกวิท" คือผู้ฉลาดในนัยแห่งธรรมมีสัจจะและปฏิจจสมุปบาทเป็นต้น, หรือผู้ฉลาดในนัยมีเอกัตตะเป็นต้น.

20. Atthavissajjanesūti [Pg.34] ‘‘ime dhammā kusalā’’tiādinā (dha. sa. 1) sutte katapañhavissajjanesu ceva aṭṭhakathāya kataatthasaṃvaṇṇanāsu ca. ‘‘Vodāniyā’’ti iminā anavajjadhammā idha kusalāti adhippetā, na sukhavipākāti dasseti. Tassa tassa atthanayassa yojanatthaṃ manasā volokayateti yojanā.

๒๐. คำว่า "ในอรรถวิสสัชนา" คือในปัญหาที่กระทำไว้ในสูตรมีคำว่า "ธรรมเหล่านี้เป็นกุศล" เป็นต้น (ธ. ส. 1) และในอรรถกถาที่กระทำไว้ในอรรถกถา. ด้วยคำว่า "โวทานิยะ" นี้ ท่านแสดงว่า ธรรมที่ไม่มีโทษในที่นี้ประสงค์เอาว่าเป็นกุศล ไม่ใช่ธรรมที่มีสุขวิบาก. เป็นการโยชนาว่า "พิจารณาด้วยใจเพื่อประโยชน์แก่การประกอบอรรถและนัยนั้นๆ".

21. Yadi karaṇabhūtaṃ, kathaṃ tassa atthantarābhāvoti āha ‘‘yena hī’’tiādi. Disābhūtadhammānaṃ volokayanasamānayanabhāvato vohārabhūto, kammabhūto ca nayo, na nandiyāvaṭṭādayo viya atthabhūtoti ‘‘vohāranayo, kammanayo’’ti ca vuccati.

๒๑. ถ้าเป็นเหตุ, เหตุไฉนจึงไม่มีอรรถอื่นของสิ่งนั้นเล่า ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะเหตุใด" เป็นต้น. นัยเป็นโวหารและเป็นกรรม เพราะความเป็นเครื่องพิจารณาและนำมาซึ่งธรรมที่เป็นทิศ, ไม่ใช่นัยที่เป็นอรรถเหมือนนันทิยาวัฏฏะเป็นต้น ดังนี้ จึงเรียกว่า "โวหารนัย, กรรมนัย".

Dvādasapadavaṇṇanā

คำพรรณนาบท 12

23. Apariyosite padeti uccāraṇavelāyaṃ pade asamatte, vippakateti attho. Pariyosite hi ‘‘pada’’ntve samaññā siyā, na ‘‘akkhara’’nti adhippāyo. Padassa vevacanatāya atthavasena pariyāyaṃ kharantaṃ sañcarantaṃ viya hoti, na evaṃ vaṇṇo avevacanattāti āha pariyāyavasena akkharaṇato’’ti. Na hi vaṇṇassa pariyāyo vijjatī’’ti idaṃ akārādivaṇṇavisesaṃ sandhāya vadati, na vaṇṇasāmaññaṃ. Tassa hi vaṇṇo akkharanti pariyāyo vutto evāti.

๒๓. คำว่า อปริโยสิเต ปเทติ หมายถึง เมื่อยังไม่จบคำ ในเวลาเปล่งเสียง คำยังไม่สมบูรณ์ มีความหมายว่ายังไม่สำเร็จ เพราะเมื่อจบแล้วจึงจะเรียกว่า “บท” ไม่ใช่ “อักขระ” นี่คือความหมายที่ตั้งใจไว้. ด้วยความที่บทมีคำพ้องความหมาย จึงเหมือนกับการเคลื่อนไปตามความหมายที่แตกต่างกัน แต่พยัญชนะไม่เป็นคำพ้องความหมาย จึงกล่าวว่า “เพราะไม่เป็นอักขระโดยปริยาย” คำว่า “ไม่มีปริยายของพยัญชนะ” นี้หมายถึงพยัญชนะพิเศษ เช่น อักษร “อ” เป็นต้น ไม่ใช่พยัญชนะทั่วไป เพราะพยัญชนะนั้นมีปริยายที่เรียกว่า “อักขระ” อยู่แล้ว.

Akkharasaddassa atthaṃ vatvā tappasaṅgena vaṇṇasaddassapi vattuṃ ‘‘kenaṭṭhena vaṇṇo’’tiādimāha. Tattha nanu padena, vākyena vā attho saṃvaṇṇīyati, na akkharenāti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘vaṇṇo eva hī’’tiādi. Padādibhāvenāti padavākyabhāvena. Yathāsambandhanti yathāsaṅketaṃ. Ayaṃ-saddo imassatthassa vācako, ayaṃ attho imassa saddassa vacanīyoti yathāgahitasaṅketānurūpaṃ saddatthānaṃ vācakavacanīyabhāvo. Atha vā yvāyaṃ saddatthānaṃ aññamaññaṃ avinābhāvo, so sambandho. Tadanurūpaṃ ekakkharaṃ nāmapadaṃ ‘‘mā evaṃ maññasī’’tiādīsu mā-kārādi. Kecīti abhayagirivāsino. Te hi abhidhammadesanaṃ ‘‘manasādesanā’’ti vadanti, yato rāhulācariyo ‘‘visuddhakaruṇānaṃ manasādesanā vācāya akkharaṇato akkharasaññitā’’ti āha.

หลังจากกล่าวความหมายของคำว่า “อักขระ” แล้ว เพื่อจะกล่าวถึงคำว่า “พยัญชนะ” ด้วย จึงกล่าวว่า “พยัญชนะคืออะไร” เป็นต้น. ในที่นั้น เมื่อนึกถึงคำถามว่า “ความหมายย่อมถูกอธิบายด้วยบทหรือด้วยประโยค ไม่ใช่อักขระมิใช่หรือ” จึงกล่าวว่า “พยัญชนะนั่นแหละ” เป็นต้น. คำว่า “ด้วยความเป็นบทเป็นต้น” หมายถึง ด้วยความเป็นบทและประโยค. คำว่า “ตามความสัมพันธ์” หมายถึง ตามข้อตกลง. คำว่า “อยัง” นี้ เป็นคำที่แสดงความหมายนี้, ความหมายนี้เป็นสิ่งที่คำนี้ควรกล่าว, คือความเป็นผู้กล่าวและสิ่งที่ควรกล่าวของคำและอรรถตามข้อตกลงที่รับไว้. อีกนัยหนึ่ง ความไม่แยกจากกันของคำและอรรถนั้นคือความสัมพันธ์. ตามนั้น บทนามที่มีอักขระเดียว เช่น “มา” ใน “มาเอวังมัญญสิ” เป็นต้น. คำว่า “บางพวก” หมายถึง ชาวอภัยคีรี. พวกเขากล่าวว่าการแสดงอภิธรรมเป็นการแสดงด้วยใจ เพราะพระอาจารย์ราหุลกล่าวว่า “การแสดงด้วยใจของท่านผู้มีกรุณาบริสุทธิ์ ย่อมชื่อว่าอักขระ เพราะไม่ถูกเปล่งออกด้วยวาจา”.

Satvappadhānanti [Pg.35] drabyappadhānaṃ. Nāmapade hi drabyamāvibhūtarūpaṃ, kiriyā anāvibhūtarūpā yathā ‘‘phasso’’ti (ma. ni. 3.126; saṃ. ni. 2.1, 39; mahāva. 1; vibha. 225; udā. 1; netti. 24). Ākhyātapade pana kiriyā āvibhūtarūpā, drabyamanāvibhūtarūpaṃ yathā ‘‘phusatī’’ti. Tena nesaṃ satvakiriyāppadhānatā vuttā. Kiriyāvisesaggahaṇanimittanti kiriyāvisesāvabodhahetu kiriyāvisesadīpanato, yathā ‘‘cirappavāsi’’nti (dha. pa. 219) ettha pa-saddo vasanakiriyāya viyogavisiṭṭhataṃ dīpeti. ‘‘Evaṃ manasi karotha, mā evaṃ manasākatthā’’tiādīsu kiriyāvisesassa jotako evaṃ-saddo. ‘‘Evaṃsīlā (dī. ni. 3.142) evaṃdhammā’’tiādīsu (dī. ni. 2.13; ma. ni. 3. 198; saṃ. ni. 5.378) satvavisesassa. Evaṃ sesanipātapadānampīti adhippāyo. Tenāha ‘‘kiriyāya…pe… nipātapada’’nti.

คำว่า สัตตัปปธานัง หมายถึง ทรัพยัปปธาน. ในบทนาม ทรัพย์เป็นรูปที่ปรากฏ กิริยาเป็นรูปที่ไม่ปรากฏ เช่น “ผัสโส” เป็นต้น. แต่ในบทอาขยาต กิริยาเป็นรูปที่ปรากฏ ทรัพย์เป็นรูปที่ไม่ปรากฏ เช่น “ผุสติ” เป็นต้น. ด้วยเหตุนี้ จึงกล่าวถึงความเป็นประธานของสัตตะและกิริยาของคำเหล่านั้น. คำว่า กิริยาวิเสสัคคหณนิมิตตัง หมายถึง เหตุแห่งการรู้กิริยาพิเศษ เพราะแสดงกิริยาพิเศษ เช่น ในคำว่า “จิรัปปวาสี” นี้ อักษร “ปะ” แสดงความพิเศษของการพลัดพรากจากกิริยาการอยู่. ในคำว่า “เอวัง มนสิ กโรถ, มา เอวัง มนสา กัตถา” เป็นต้น คำว่า “เอวัง” เป็นเครื่องส่องกิริยาพิเศษ. ในคำว่า “เอวังสีลา เอวังธัมมา” เป็นต้น เป็นเครื่องส่องสัตตะพิเศษ. นี่คือความหมายของบทนิบาตที่เหลือด้วย. ด้วยเหตุนี้ จึงกล่าวว่า “กิริยา...เป็นต้น...บทนิบาต”.

Saṅkhepato vuttaṃ, kiṃ pana tanti āha ‘‘padābhihita’’nti. Atha vā saṅkhepato vuttaṃ, yo akkharehi saṅkāsitoti vuccati. Padābhihitaṃ padehi kathitaṃ, yo padehi pakāsitoti vuccati. Tadubhayaṃ, yadi padasamudāyo vākyaṃ, tassa ko paricchedo. Yāvatā adhippetatthapariyosānaṃ, tāvatā ekavākyantipi vadanti, bahūpettha pakāre vaṇṇenti. Kiṃ tehi, sākhyātaṃ sābyayaṃ sakārakaṃ savisesanaṃ ‘‘vākya’’nti daṭṭhabbaṃ. Nanu ca padenapi attho byañjīyatīti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘padamattasavanepi hī’’tiādi. Ākāresu vākyavibhāgesu abhihitaṃ kathitaṃ nibbacanaṃ ākārābhihitaṃ nibbacanaṃ. ‘‘Abhihitanti ca pāḷiāgata’’nti vadanti.

กล่าวโดยย่อว่า “อะไรเล่า” จึงกล่าวว่า “ปทาภิหิตัง”. อีกนัยหนึ่ง กล่าวโดยย่อว่า สิ่งที่ถูกแสดงด้วยอักขระ ย่อมถูกเรียกว่า “สังกาษิตะ”. คำว่า “ปทาภิหิตัง” คือสิ่งที่ถูกกล่าวด้วยบท, สิ่งที่ถูกประกาศด้วยบท. ทั้งสองอย่างนั้น ถ้าหมู่บทเป็นประโยค การกำหนดขอบเขตของประโยคนั้นคืออะไร. พวกเขากล่าวว่า “ประโยคเดียว” คือเท่าที่ความหมายที่ตั้งใจไว้จบลง, และอธิบายลักษณะหลายอย่างในที่นี้. จะมีประโยชน์อะไรด้วยสิ่งเหล่านั้น, พึงเห็นว่า “ประโยค” คือสิ่งที่มีอาขยาต มีอัพยยะ มีการก มีวิเสสนะ. เมื่อนึกถึงคำถามว่า “ความหมายย่อมถูกแสดงด้วยบทมิใช่หรือ” จึงกล่าวว่า “แม้เมื่อได้ยินเพียงบท” เป็นต้น. นิพพจนะที่ถูกกล่าวในส่วนแบ่งของประโยคในอาการทั้งหลาย ย่อมเป็นนิพพจนะที่ถูกกล่าวในอาการ. พวกเขากล่าวว่า “คำว่า อภิหิตัง ก็มาในบาลี”.

‘‘Nibbānaṃ maggati, nibbānatthikehi vā maggīyati, kilese vā mārento gacchatīti maggo’’tiādinā (dha. sa. aṭṭha. 16) nibbacanānaṃ vitthāro. Taṃniddesakathanattā niddesoti imamatthamāha ‘‘nibbacanavitthāro niravasesadesanattā niddeso’’ti. Padehīti vākyāvayavabhūtehi, vākyato vibhajjamānehi vā ākhyātādipadehi. Tenāha ‘‘vākyassa vibhāgo’’ti, tathā cāha ‘‘apariyosite’’tiādi. Apare pana ‘‘pakatipaccayalopādesādivasena akkharavibhāgo ākāro, niruttinayena padavibhāgo nibbacanaṃ, vākyavibhāgo niddeso. Vaṇṇapadavākyāni hi avibhattāni, vibhattāni ca cha byañjanapadānī’’ti vadanti. Chaṭṭhaṃ vacananti chaṭṭhaṃ padaṃ. Kātabbanti ‘‘akkharaṃ [Pg.36] padaṃ byañjanaṃ ākāro tatheva nirutti niddeso chaṭṭhavacana’’nti gāthāyaṃ evaṃ kattabbaṃ, saṃvaṇṇanāvasena vā ākārapadaṃ catutthaṃ kātabbanti attho. Sabbo saddavohāro vibhattehi, avibhattehi ca akkharapadavākyeheva, tadaññappakāro natthīti āha ‘‘yānimānī’’tiādi.

การขยายความแห่งนิพพจนะทั้งหลาย มีอาทิว่า 'ชื่อว่า มรรค เพราะอรรถว่า ย่อมแสวงหานิพพาน หรืออันผู้ต้องการนิพพานย่อมแสวงหา หรือย่อมไปพลางฆ่ากิเลสไปพลาง' (ธ.ส.อ. 16). เพราะความเป็นผู้กล่าวถึงคำแสดงนิเทศนั้น ท่านจึงกล่าวอรรถนี้ว่า 'นิพพจนะที่ขยายความ เพราะความเป็นธรรมที่แสดงโดยไม่เหลือ ชื่อว่า นิเทศ'. คำว่า 'ด้วยบททั้งหลาย' คือ ด้วยบทมีอาขยาตเป็นต้น ซึ่งเป็นส่วนประกอบของประโยค หรือที่แยกออกจากประโยค. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'การจำแนกประโยค' และกล่าวว่า 'ในเมื่อยังไม่จบ' เป็นต้น. ส่วนอาจารย์เหล่าอื่นกล่าวว่า 'การจำแนกอักขระด้วยอำนาจแห่งปกติ ปัจจัย ลบ และอาเทศเป็นต้น ชื่อว่า อาการ, การจำแนกบทโดยนัยแห่งนิรุตติ ชื่อว่า นิพพจนะ, การจำแนกประโยค ชื่อว่า นิเทศ. จริงอยู่ อักขระ บท และประโยค ที่ยังไม่จำแนก และที่จำแนกแล้ว รวมเป็นบทพยัญชนะ 6'. คำว่า 'วจนะที่ 6' คือ บทที่ 6. คำว่า 'พึงทำ' คือ ในคาถาว่า 'อักขระ บท พยัญชนะ อาการ นิรุตติ และนิเทศ เป็นวจนะที่ 6' พึงทำอย่างนี้ หรือมีอรรถว่า พึงทำบทว่า อาการ ให้เป็นที่ 4 ด้วยอำนาจการพรรณนา. โวหารทางเสียงทั้งหมด ย่อมมีด้วยอักขระ บท และประโยค ที่จำแนกแล้วและยังไม่จำแนกเหล่านี้นั่นเอง ประเภทอื่นนอกจากนั้นไม่มี ท่านจึงกล่าวว่า 'สิ่งเหล่านี้ใด' เป็นต้น.

24. Kāsanāsaddo kammatthoti dassetuṃ ‘‘kāsīyatī’’tiādi vuttaṃ. Padehi tāva atthassa saṅkāsanā, pakāsanā ca hotu, padāvadhikāpi saṃvaṇṇanā icchitāti akkharehi pana kathanti āha ‘‘akkharehi suyyamānehī’’tiādi. Padatthasampaṭipattīti padābhidheyyaatthāvabodho. ‘‘Akkharehi saṅkāsetī’’tiādinā akkharakaraṇaṃ saṅkāsanabhūtaṃ ugghaṭanakiriyaṃ vadantena yathāvutto attho sādhitoti dassetuṃ ‘‘tathā hī’’tiādi vuttaṃ.

๒๔. ท่านกล่าวคำว่า 'กาสียติ' เป็นต้น เพื่อแสดงว่าศัพท์ว่า กาสนา มีอรรถเป็นกรรม. การแสดงอรรถและการประกาศอรรถด้วยบททั้งหลายจงมีก่อนเถิด แม้การพรรณนาที่มีบทเป็นขอบเขตก็เป็นที่ต้องการ แต่การแสดงด้วยอักขระเป็นอย่างไร? ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยอักขระทั้งหลายที่ได้ยินอยู่' เป็นต้น. คำว่า 'การปฏิบัติอรรถแห่งบท' คือ การตรัสรู้อรรถที่บทพึงกล่าว. ท่านกล่าวคำว่า 'จริงอย่างนั้น' เป็นต้น เพื่อแสดงว่าอรรถตามที่กล่าวแล้วสำเร็จแล้ว ด้วยคำมีอาทิว่า 'ย่อมแสดงด้วยอักขระทั้งหลาย' ซึ่งกล่าวถึงกิริยาคือการเปิดเผยอันเป็นตัวการแสดงที่ทำด้วยอักขระ.

Vibhajanuttānīkammapaññattīti ekattaniddeso samāhāroti ayaṃ dvandasamāso. Ubhayenāti ‘‘vivaraṇā, vibhajanā’’ti iminā dvayena. Etehīti ettha eva-kāro luttaniddiṭṭhoti āha ‘‘etehi evā’’ti. ‘‘Saṅkāsanā…pe… abhāvato’’ti iminā yathādhippetaanūnāvadhāraṇaphalaṃ dasseti. Ugghaṭanādīti ādisaddena vipañcananayāni saṅgaṇhāti.

คำว่า 'วิภชนุตตานีกัมมปัญญัตติ' นี้ เป็นทวันทวสมาสที่เป็นสมาหาระเพราะแสดงความเป็นอันเดียวกัน. คำว่า 'ด้วยทั้งสอง' คือ ด้วยหมวดสองนี้คือ 'วิวัรณา และ วิภชนา'. ในคำว่า 'เอเตหิ' นี้ ท่านกล่าวว่า 'เอเตหิ เอวะ' เพราะอรรถว่า เอว-อักษร ถูกลบไป. ด้วยคำว่า 'การแสดง...ล...เพราะความไม่มี' นี้ ท่านแสดงผลของการกำหนดความไม่บกพร่องตามที่ประสงค์ไว้. คำว่า 'การเปิดเผยเป็นต้น' ท่านสงเคราะห์เอานัยแห่งวิปัญจนาด้วย อาทิ-ศัพท์.

25. Sammā yuttoti sammā aviparītaṃ, anavasesato ca yutto sahito. Tathā hi vuttaṃ ‘‘anūnā’’ti. Sabbo hi pāḷiattho atthapadaatthanayehi anavasesato saṅgahito. Tenāha ‘‘sabbassa hī’’tiādi.

๒๕. คำว่า 'สัมมา ยุตโต' คือ ประกอบด้วยดี ไม่วิปริต และประกอบด้วยไม่เหลือ. จริงอย่างนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่บกพร่อง'. เพราะว่าอรรถแห่งพระบาลีทั้งหมด ถูกสงเคราะห์ไว้โดยไม่เหลือด้วยอรรถบทและอรรถนัย. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะว่าของทั้งหมด' เป็นต้น.

26. Kasmā panettha mūlapadapadaṭṭhānāni asaṅgahitānīti? Padatthantarābhāvato. Mūlapadāni hi nayānaṃ samuṭṭhānamattattā padaṭṭhānānīti dassitoyaṃ nayo. Tena vuttaṃ ‘‘ito vinimutto koci nettipadattho natthī’’ti.

๒๖. ถามว่า ก็เพราะเหตุใด ในที่นี้ มูลบทและปทัฏฐานจึงไม่ถูกสงเคราะห์? ตอบว่า เพราะความไม่มีอรรถแห่งบทอื่น. เพราะนัยนี้ท่านแสดงไว้ว่า มูลบททั้งหลายเป็นปทัฏฐาน เพราะเป็นเพียงเหตุตั้งขึ้นแห่งนัยทั้งหลาย. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อรรถแห่งบทเนตติอย่างใดอย่างหนึ่งที่พ้นไปจากนี้ ไม่มี'.

Nettiyā kāraṇabhūtāya. Hārā saṃvaṇṇetabbāti suttassa atthasaṃvaṇṇanāvasena hārā vitthāretabbā. Svāyanti so ayaṃ saṃvaṇṇanākkamo. Yena anukkamena nettiyaṃ desitā, teneva sutte atthasaṃvaṇṇanāvasena yojetabbāti. Evaṃ siddheti desanākkameneva siddhe. Ayaṃ ārambhoti ‘‘soḷasa hārā paṭhama’’nti evaṃ pavatto ārambho. Imamatthanti imaṃ vuccamānaniyamasaṅkhātaṃ atthaṃ.

ด้วยปกรณ์เนตติอันเป็นเหตุ. คำว่า 'หาระทั้งหลายอันท่านพึงพรรณนา' คือ หาระทั้งหลายอันท่านพึงขยายความด้วยอำนาจการพรรณนาอรรถแห่งสูตร. คำว่า 'สวายัง' คือ ลำดับแห่งการพรรณนานี้. ลำดับใดที่ท่านแสดงไว้ในปกรณ์เนตติ พึงประกอบด้วยลำดับนั้นนั่นแหละด้วยอำนาจการพรรณนาอรรถในสูตร. คำว่า 'เมื่อสำเร็จอย่างนี้' คือ เมื่อสำเร็จด้วยลำดับแห่งการแสดงนั่นเอง. คำว่า 'การเริ่มต้นนี้' คือ การเริ่มต้นที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า 'หาระ 16 เป็นลำดับแรก'. คำว่า 'อรรถนี้' คือ อรรถที่นับว่าเป็นกฎเกณฑ์ที่กำลังจะกล่าวนี้.

Yadi [Pg.37] desitakkameneva hāranayā sutte yojetabbā siyuṃ, kiṃ so kamo kāraṇanirapekkho, udāhu kāraṇasāpekkhoti? Kiñcettha – yadi tāva kāraṇanirapekkho hāranayānaṃ anukkamo, aneke atthā vuccamānā avassaṃ ekena kamena vuccantīti. Evaṃ sante yena kenaci kamena sutte yojetabbā siyuṃ, tathā sati niyamo niratthako siyā. Atha kāraṇasāpekkho, kiṃ taṃ kāraṇanti? Itaro kāraṇagavesanaṃ akatvā attho evettha gavesitabboti adhippāyena ‘‘nāyamanuyogo na katthaci anukkame nivisatī’’ti vatvā ‘‘na pana mayaṃ devānaṃpiyassa manorathavighātāya cetemā’’ti kamakāraṇaṃ vicārento ‘‘apicā’’tiādinā desanāhārassa tāva ādito desanāya kāraṇaṃ patiṭṭhapeti. Tattha dhammadesanāya nissayo assādādīnavanissaraṇāni, sarīraṃ āṇatti. Pakatiyā sabhāvena. Niddhāraṇena vināpi patiṭṭhābhāvato nissayabhāvato.

หากว่าพึงประกอบหาระและนัยในสูตรตามลำดับที่แสดงไว้เท่านั้น ลำดับนั้นไม่เพ่งเล็งเหตุ หรือว่าเพ่งเล็งเหตุ? และในเรื่องนี้ มีประเด็นว่า หากลำดับแห่งหาระและนัยไม่เพ่งเล็งเหตุ อรรถทั้งหลายมากมายเมื่อจะกล่าว ก็จำเป็นต้องกล่าวด้วยลำดับอย่างใดอย่างหนึ่ง. เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็พึงประกอบในสูตรด้วยลำดับใดก็ได้ เมื่อเป็นเช่นนั้น ข้อกำหนดก็ไร้ประโยชน์. หากว่าเพ่งเล็งเหตุ เหตุนั้นคืออะไร? อาจารย์อีกท่านหนึ่งไม่แสวงหาเหตุ แต่ประสงค์ว่าในที่นี้พึงแสวงหาอรรถเท่านั้น จึงกล่าวว่า 'การสอบสวนนี้ไม่ตั้งอยู่ในลำดับในที่ไหนๆ' แล้วกล่าวว่า 'แต่เรามิได้คิดเพื่อจะทำลายความปรารถนาของท่านผู้เป็นที่รักของเทวดา' เมื่อจะพิจารณาเหตุแห่งลำดับ จึงตั้งเหตุแห่งการแสดงของเทสนาหาระไว้เป็นอันดับแรกด้วยคำว่า 'อนึ่ง' เป็นต้น. ในการแสดงธรรมนั้น ที่พึ่งคืออัสสาทะ อาทีนวะ และนิสสรณะ ส่วนตัวบทคืออาณัติ. คำว่า 'โดยปกติ' คือ โดยสภาวะ. เพราะความเป็นที่ตั้งและเป็นที่พึ่ง แม้จะไม่มีการคัดเลือกออกมา.

‘‘Tathā hi vakkhatī’’tiādinā yathāvuttaṃ atthaṃ pākaṭataraṃ karoti. Esa nayo itaresupi.

ท่านทำอรรถตามที่กล่าวแล้วให้ปรากฏชัดเจนยิ่งขึ้นด้วยคำว่า 'จริงอย่างนั้น ท่านจักกล่าว' เป็นต้น. นัยนี้แม้ในหาระที่เหลือก็เช่นกัน.

Vicayānantaranti vicayahārānantaraṃ. Sesesupi eseva nayo. Tathā hīti lakkhaṇahāravibhaṅge yuttāyuttānaṃ kāraṇaparamparāya pariggahitasabhāvānaṃ avuttānampi ekalakkhaṇatāya gahaṇaṃ vuttaṃ.

คำว่า 'วิจยานันตรัง' คือ ในลำดับแห่งวิจยหาระ. แม้ในหาระที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. คำว่า 'จริงอย่างนั้น' คือ ในลักขณหารวิภังค์ ท่านกล่าวถึงการถือเอาธรรมที่ประกอบและไม่ประกอบ ซึ่งมีสภาวะที่กำหนดไว้ด้วยลำดับแห่งเหตุ แม้ที่ไม่ได้กล่าวไว้ โดยความเป็นลักษณะเดียวกัน.

Atthato niddhāritānanti atthuddhārapubbāparānusandhiādiatthato suttantarato uddhaṭānaṃ saṃvaṇṇiyamānasutte ānītānaṃ pāḷidhammānaṃ. Saddato, pamāṇantarato ca laddhānaṃ idha vicāretabbattā āha ‘‘niravasesato’’ti. Atthassāti abhidheyyatthassa. Dhammassāti sabhāvadhammassa. Tattha tattha taṃ abhiniropetīti tasmiṃ tasmiṃ atthe, dhamme ca taṃ nāmaṃ abhiniropeti, ‘‘ayamevaṃnāmo’’ti voharati. ‘‘Atthassa, dhammassā’’ti padadvayena sāmaññato attho, dhammo ca anavasesetvā gahitoti āha ‘‘anavasesapariyādāna’’nti, yato vuttaṃ ‘‘tattha tatthā’’ti. Tathāti yathā anavasesatthāvabodhadīpakaṃ anavasesapariyādānaṃ kataṃ catubyūhapāḷiyaṃ, evaṃ punappunaṃ gabbhamupetīti ettha asaddavatī atthā pavattivasena labbhamānā sammāpaṭipatti uddhaṭāti upasaṃhārattho tathā-saddo.

คำว่า "อรรถโต นิทธาริตานัง" หมายถึง พระบาลีธรรมทั้งหลายที่ถูกยกขึ้นมาจากพระสูตรอื่น และถูกนำมาในพระสูตรที่กำลังอธิบายอยู่ โดยอรรถมีการอ้างอิงอรรถเบื้องต้นและเบื้องปลาย เป็นต้น. เพราะธรรมที่ได้มาโดยสัททะ (เสียง) และโดยประมาณอื่น พึงพิจารณาในที่นี้ จึงกล่าวว่า "โดยไม่เหลือเศษ". คำว่า "อรรถัสสะ" หมายถึง อรรถที่พึงกล่าว. คำว่า "ธัมมัสสะ" หมายถึง สภาวธรรม. คำว่า "ตัตถะ ตัตถะ ตัง อภินิโรเปติ" หมายถึง ย่อมกำหนดชื่อนั้นลงในอรรถนั้นๆ และในธรรมนั้นๆ ย่อมเรียกขานว่า "นี้ชื่ออย่างนี้". ด้วยบทสองบทว่า "อรรถัสสะ, ธัมมัสสะ" อรรถและธรรมถูกถือเอาโดยทั่วไปโดยไม่เหลือเศษ จึงกล่าวว่า "อนวเสสปริยาทานัง" (การรวบรวมโดยไม่เหลือเศษ) เพราะกล่าวไว้ว่า "ในที่นั้นๆ". คำว่า "ตถา" หมายถึง เหมือนอย่างที่การรวบรวมโดยไม่เหลือเศษ ซึ่งเป็นเครื่องส่องให้รู้ถึงอรรถโดยไม่เหลือเศษ ได้กระทำไว้ในจตุพยูหบาลี ฉันใด, ในประโยคว่า "ย่อมเข้าถึงครรภ์ซ้ำแล้วซ้ำเล่า" นี้ สัมมาปฏิปัตติที่ได้มาโดยความเป็นไปแห่งอรรถที่ไม่มีเสียง ถูกยกขึ้นมา ฉันนั้น, คำว่า "ตถา" จึงมีความหมายเป็นการสรุป.

Tenevāti [Pg.38] suttantarasaṃsandanassa sabhāgavisabhāgadhammantarāvaṭṭanūpāyabhāvato eva. Yatoti sabhāgavisabhāgadhammāvaṭṭanassa sādhāraṇādidhammavibhajanūpāyattā. Paṭivibhattasabhāveti paṭibhāgabhāvena vibhattasabhāve.

คำว่า "เตเนวะ" หมายถึง เพราะการเชื่อมโยงพระสูตรอื่น เป็นอุบายในการนำธรรมที่เหมือนกันและต่างกันมาพิจารณา. คำว่า "ยะโต" หมายถึง เพราะการนำธรรมที่เหมือนกันและต่างกันมาพิจารณา เป็นอุบายในการจำแนกธรรมมีสาธารณะเป็นต้น. คำว่า "ปฏิวิภัตตสภาเว" หมายถึง ในสภาวะที่จำแนกแล้วโดยความเป็นส่วนๆ.

Te dhammāti paṭipakkhato parivattitadhammā. Na pariyāyavibhāvanā paññattivibhāgapariggāhikāti āha ‘‘pariyā…pe… subodhanañcā’’ti.

คำว่า "เต ธัมมา" หมายถึง ธรรมทั้งหลายที่กลับกันจากฝ่ายปฏิปักษ์. เพราะการแสดงโดยปริยายไม่เป็นการรวบรวมการจำแนกบัญญัติ จึงกล่าวว่า "ปริยา...เป็นต้น...และการรู้แจ้งได้ง่าย".

Pucchāvisodhanaṃ vissajjanaṃ. Ārambhavisodhanaṃ desanāya atthakathanaṃ. Tadubhayavicāro dhātādīsu asammuyhantasseva sambhavatīti āha ‘‘dhātāyatanā…pe… sampādetu’’nti. Suddho ārambhotiādipāḷinidassanenapi ayamevattho udāhaṭoti veditabbaṃ.

การชำระคำถามคือการตอบ. การชำระอารัมภะคือการอธิบายการแสดงธรรม. การพิจารณาทั้งสองอย่างนั้นย่อมมีได้แก่ผู้ที่ไม่หลงในธาตุเป็นต้นเท่านั้น จึงกล่าวว่า "ธาตุอายตนะ...เป็นต้น...พึงให้สำเร็จ". พึงทราบว่า อรรถนี้แหละถูกยกขึ้นมาด้วยการแสดงพระบาลีว่า "อารัมภะบริสุทธิ์" เป็นต้น.

‘‘Kāraṇākāro’’ti padaṭṭhānaṃ sandhāya vadati. Pabhedato desanākāroti vevacanaṃ. Niddhāretvā vuccamānānīti uddharitvā samāropiyamānānīti adhippāyo. Suttassa atthaṃ tathattāvabodhāyāti suttassa padatthāvagamamukhena catusaccābhisamayāya.

คำว่า "การณากาโร" กล่าวโดยอ้างถึงบทตั้ง. คำว่า "เทสนาการะ" โดยจำแนกประเภท เป็นคำไวพจน์. คำว่า "นิทธาเรตวา วุจจมานานิ" มีความหมายว่า ธรรมที่ถูกยกขึ้นมาแล้วนำมาประกอบ. คำว่า "สุตตัสสะ อัตถัง ตถัตตาวโพธาย" หมายถึง เพื่อการตรัสรู้สัจจะ ๔ โดยอาศัยความเข้าใจอรรถบทแห่งพระสูตร.

Veneyyattayayutto atthanayattayūpadeso ‘‘veneyyattayappayojito’’ti vutto. Veneyyattayañhi paccayasamavāye tadupadesaphalaṃ adhigacchantaṃ atthaṃ payojeti nāmāti. Tadanukkamenevāti tesaṃ ugghaṭitaññuādīnaṃ desanānukkameneva. Teti tayo atthanayā. Tesanti ugghaṭitaññuādīnaṃ. Yathā uddesādīnaṃ saṅkhepamajjhimavitthāravuttiyā tiṇṇaṃ puggalānaṃ upakāratā, evaṃ tesaṃ atthanayānaṃ. Tassāti atthanayatthassa. Tatthāti tassaṃ tassaṃ bhūmiyaṃ.

การแสดงอรรถนัย ๓ ที่ประกอบด้วยเวไนยบุคคล ๓ ประเภท ถูกเรียกว่า "เวไนยัตตยัปปโยชิโต" (อันเวไนยบุคคล ๓ ประเภทพึงใช้). เพราะเวไนยบุคคล ๓ ประเภท เมื่อปัจจัยประชุมกัน ย่อมบรรลุผลแห่งการแสดงนั้น ย่อมใช้ประโยชน์จากอรรถนั้น. คำว่า "ตทนุกกเมเนวะ" หมายถึง ด้วยลำดับการแสดงของอุคฆฏิตัญญูเป็นต้นเหล่านั้นเท่านั้น. คำว่า "เต" หมายถึง อรรถนัย ๓. คำว่า "เตสัง" หมายถึง ของอุคฆฏิตัญญูเป็นต้น. เหมือนอย่างที่การแสดงโดยย่อ โดยปานกลาง และโดยพิสดารของอุทเทสเป็นต้น เป็นประโยชน์แก่บุคคล ๓ ประเภท ฉันใด, อรรถนัยเหล่านั้นก็เป็นประโยชน์ฉันนั้น. คำว่า "ตัสสะ" หมายถึง ของอรรถนัย. คำว่า "ตัตถะ" หมายถึง ในภูมิภาคนั้นๆ.

Samuṭṭhānaṃ nidānaṃ. Anekadhā saddanayato, niruttinayato cāti anekappakāraṃ. Padattho saddattho. Vidhi anuvādoti idamettha vidhivacanaṃ, ayamanuvādoti ayaṃ vibhāgo veditabbo. Samādhātabboti pariharitabbo. Anusandhīyā anurūpaṃ nigametabbanti yāya anusandhiyā sutte upari desanā pavattā, tadanurūpaṃ saṃvaṇṇanā nigametabbā. Payojananti phalaṃ. Piṇḍatthoti saṅkhepattho. Anusandhīti pucchānusandhiādianusandhi. Upogghāṭoti nidassanaṃ. Cālanāti codanā. Paccupaṭṭhānaṃ parihāro.

สมุฏฐานคือเหตุ. คำว่า "อเนกธา" หมายถึง มีหลายประเภท โดยสัททนัย (นัยแห่งเสียง) และโดยนิรุตตินัย (นัยแห่งภาษา). ปทัตถะคือสัททัตถะ (อรรถแห่งบท). คำว่า "วิธิ อนุวาทะ" หมายถึง ในที่นี้พึงทราบการจำแนกนี้ว่า "นี้เป็นวิธิวัจนะ (คำแสดงวิธี), นี้เป็นอนุวาทะ (คำกล่าวซ้ำ)". คำว่า "สมาธาตัพโพ" หมายถึง พึงแก้ไข. คำว่า "อนุสนธิยา อนุรูปัง นิคเมตัพพัง" หมายถึง การอธิบายพึงจบลงให้เหมาะสมกับอนุสนธิที่การแสดงธรรมดำเนินไปในพระสูตรนั้น. คำว่า "ปโยชนัง" คือผล. คำว่า "ปิณฑัตโถ" คืออรรถโดยย่อ. คำว่า "อนุสนธิ" คืออนุสนธิมีการสืบเนื่องคำถามเป็นต้น. คำว่า "อุโปคฆาฏะ" คือตัวอย่าง. คำว่า "จาลนา" คือการคัดค้าน. ปัจจุปัฏฐานคือการแก้.

Pakatiādipadāvayavaṃ [Pg.39] bhinditvā kathanaṃ bhedakathā yathā ‘‘dibbantīti devā’’ti (ma. ni. aṭṭha. 1.153). Padassa atthakathanaṃ tatvakathā yathā ‘‘buddhoti yo so bhagavā sayambhū anācariyako’’ti (mahāni. 192; cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddesa 97; paṭi. ma. 1.161). Pariyāyavacanaṃ vevacanaggahaṇaṃ yathā ‘‘paññā pajānanā’’ti (dha. sa. 16). Vicayayutticatubyūhaparivattanahārekadesasaṅgahitā, vevacanahārasaṅgahitā cāti āha ‘‘te idha katipayahārasaṅgahitā’’ti.

การกล่าวโดยแยกส่วนประกอบของบทมีปกติเป็นต้น เรียกว่า "เภทกถา" เช่น "ผู้เล่นสนุกสนานจึงชื่อว่าเทวดา" (ม.นิ.อรรถ. 1.153). การอธิบายบท เรียกว่า "ตัตถกถา" เช่น "พระพุทธเจ้าคือพระผู้มีพระภาคพระองค์ใด ทรงเป็นสยัมภู ไม่ทรงมีอาจารย์" (มหา. 192; จูฬ. ปารายนัตถุติคาถานิทเทส 97; ปฏิ. ม. 1.161). การกล่าวโดยปริยายคือการถือเอาคำไวพจน์ เช่น "ปัญญาคือความรู้แจ้ง" (ธ.ส. 16). เพราะถูกรวบรวมไว้ในส่วนหนึ่งของวิจยหาระ ยุตติหาระ จตุพยูหหาระ และปริวัตตนหาระ และถูกรวบรวมไว้ในเววจนหาระ จึงกล่าวว่า "ธรรมเหล่านั้นในที่นี้ถูกรวบรวมไว้ในหาระบางส่วน".

Attano phalaṃ dhāretīti dhammoti hetuno dhammabhāvo veditabbo. Ñāpakahetūpi ñāṇakaraṇaṭṭhena kārake pakkhipitvā āha ‘‘kārako sampāpakoti duvidho’’ti. Puna cakkhubījādinibbattakameva kāraṇaṃ katvā dassento ‘‘puna…pe… tividho’’tiādimāha. ‘‘Tayo kusalahetū’’tiādinā (dha. sa. 1059-1060) āgatā alobhādayo, lobhādayo ca hetuhetu nāma. ‘‘Cattāro kho, bhikkhave, mahābhūtā hetu, cattāro mahābhūtā paccayo rūpakkhandhassa paññāpanāyā’’tiādinā (ma. ni. 3.86) āgato paccayahetu nāma. Kusalākusalaṃ kammaṃ attano vipākaṃ pati uttamahetu nāma. Cakkhādibījādi cakkhuviññāṇaaṅkurādīnaṃ asādhāraṇahetu nāma. Kusalākusalānaṃ satipi paccayadhammabhāve iṭṭhāniṭṭhaphalavisesahetubhāvadassanatthaṃ visuṃ gahaṇaṃ, saddamaggānaṃ pana ñāpakasampāpakahetubhāvadassanatthanti daṭṭhabbaṃ. Aṅkurādikassa asādhāraṇahetu bījādisamānajātiyahetutāya sabhāgahetu. Sādhāraṇahetu bhusasalilādiasamānajātiyatāya asabhāgahetu. Indriyabaddhasantāniko ajjhattikahetu, itaro bāhirahetu. Keci pana ‘‘sasantāniko ajjhattikahetu, itaro bāhirahetū’’ti vadanti. Pariggāhako upatthambhako. Paramparahetu upanissayapaccayo.

พึงทราบความเป็นธรรมของเหตุว่า ชื่อว่าธรรม เพราะทรงไว้ซึ่งผลของตน แม้ญาปกเหตุ (เหตุที่ทำให้รู้) ก็รวมเข้าในกากะ (ผู้กระทำ) โดยความเป็นเครื่องทำให้รู้ แล้วกล่าวว่า "กากะมี ๒ อย่าง คือ กากะ (ผู้กระทำ) และสัมปาปกะ (ผู้ให้สำเร็จ)" อีกอย่างหนึ่ง เมื่อแสดงโดยทำเหตุที่ยังจักขุพืชเป็นต้นให้เกิดนั่นแหละให้เป็นเหตุ ก็กล่าวว่า "อีก...ฯลฯ...มี ๓ อย่าง" เป็นต้น อโลภะเป็นต้น และโลภะเป็นต้น ที่มาใน "กุศลเหตุ ๓" เป็นต้น (ธ.ส. ๑๐๕๙-๑๐๖๐) ชื่อว่า เหตุเหตุ "มหาภูตรูป ๔ เป็นเหตุ มหาภูตรูป ๔ เป็นปัจจัย เพื่อการบัญญัติรูปขันธ์" เป็นต้น (ม.นิ. ๓.๘๖) ที่มานั้น ชื่อว่า ปัจจัยเหตุ กุศลกรรมและอกุศลกรรม ชื่อว่า อุตตมเหตุ (เหตุอันยอดเยี่ยม) ต่อวิบากของตน พืชตาเป็นต้น ชื่อว่า อสาธารณเหตุ (เหตุที่ไม่ทั่วไป) ของจักขุวิญญาณอันเป็นหน่อเป็นต้น แม้กุศลและอกุศลจะมีความเป็นปัจจัยธรรมอยู่แล้ว แต่การแยกกล่าวต่างหากนั้น เพื่อแสดงความเป็นเหตุแห่งผลพิเศษที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา ส่วนของสัททมรรค (ทางแห่งเสียง) พึงทราบว่า เพื่อแสดงความเป็นญาปกเหตุและสัมปาปกเหตุ อสาธารณเหตุของหน่อเป็นต้น เป็นสภาคเหตุ (เหตุที่มีส่วนเหมือนกัน) เพราะเป็นเหตุที่มีชาติเสมอกับพืชเป็นต้น สาธารณเหตุ (เหตุทั่วไป) เป็นอสภาคเหตุ (เหตุที่ไม่มีส่วนเหมือนกัน) เพราะเป็นเหตุที่มีชาติไม่เสมอกับแกลบและน้ำเป็นต้น เหตุที่เนื่องด้วยอินทรีย์ในสันดาน ชื่อว่า อัชฌัตติกเหตุ (เหตุภายใน) เหตุอื่น ชื่อว่า พาหิรเหตุ (เหตุภายนอก) แต่บางพวกกล่าวว่า "เหตุที่อยู่ในสันดานของตน ชื่อว่า อัชฌัตติกเหตุ เหตุอื่น ชื่อว่า พาหิรเหตุ" ปริคคาหกะ (ผู้ยึดถือ) คือ อุปัตถัมภกะ (ผู้ค้ำจุน) ปรัมปรเหตุ (เหตุสืบต่อกันไป) คือ อุปนิสสยปัจจัย (ปัจจัยที่เป็นที่อาศัยอันมั่นคง)

Nibbānassa anibbattaniyepi samudayappahānasamudayanirodhānaṃ adhigamādhigantabbabhāvato nibbānaṃ pati maggassa hetubhāvo viya maggaṃ pati nibbānassa phalabhāvo upacārasiddhoti āha ‘‘phalapariyāyo labbhatī’’ti.

แม้นิพพานจะไม่เป็นสิ่งที่พึงให้เกิด แต่เพราะความเป็นสภาวะที่พึงบรรลุและการบรรลุซึ่งการละสมุทัยและการดับสมุทัยนั้น ความเป็นผลของนิพพานต่อมรรค ย่อมสำเร็จได้โดยอ้อม (อุปจาระ) เหมือนความเป็นเหตุของมรรคต่อนิพพาน จึงกล่าวว่า "ย่อมได้ซึ่งปริยายแห่งผล"

Paṭipajjamānabhūmi maggadhammā. Paṭipannabhūmi phaladhammā.

ภูมิที่กำลังปฏิบัติ คือ มรรคธรรม ภูมิที่ปฏิบัติแล้ว คือ ผลธรรม

Kiccatoti [Pg.40] sarasato. Lakkhaṇatoti upalakkhaṇato. Sāmaññatoti samānabhāvato. Tena samānahetutā, samānaphalatā, samānārammaṇatā ca gahitā hotīti. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā lakkhaṇahāraniddesavaṇṇanāyaṃ vuttameva.

"โดยกิจ" คือ โดยสภาพของตน "โดยลักษณะ" คือ โดยการกำหนดรู้ "โดยสามัญ" คือ โดยความเป็นของเสมอกัน ด้วยเหตุนั้น ความเป็นเหตุเสมอกัน ความเป็นผลเสมอกัน และความเป็นอารมณ์เสมอกัน ย่อมถูกถือเอา สิ่งที่ควรกล่าวในเรื่องนั้น ได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาแห่งลักขณหารนิทเทสข้างล่างนั่นเอง

Apicettha sampayogavippayogavirodhapakaraṇaliṅgasaddantarasannidhānasāmatthiyādīnampi vasena nayavibhāgo veditabbo. Tattha sampayogato tāvanayavibhāgo – ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ lahuparivattaṃ, yathayidaṃ citta’’nti (a. ni. 1.48) cittassa lahuparivattitā gahitā, taṃsampayogato cetasikānampi gahitāva hoti aññattha nesaṃ cittena sampayogadīpanato. Atha vā ‘‘saññino’’ti. Saññāsahitatāvacanena hi nesaṃ vedanācetanādivantatāpi sampayogato dīpitā hoti.

อนึ่ง ในที่นี้ พึงทราบการจำแนกนัยโดยอาศัยสัมปโยคะ (การประกอบกัน) วิปปโยคะ (การไม่ประกอบกัน) วิโรธะ (การขัดแย้งกัน) ปกรณะ (เรื่องราว) ลิงคะ (เครื่องหมาย) สัททันตรสันนิธานะ (การอยู่ใกล้คำอื่น) และสามัตถิยะ (ความสามารถ) เป็นต้น ในบรรดาเหล่านั้น การจำแนกนัยโดยสัมปโยคะก่อน คือ "ดูกรภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ที่เปลี่ยนแปลงรวดเร็วอย่างนี้ เหมือนจิตนี้" (องฺ. เอก. ๑.๔๘) ความที่จิตเปลี่ยนแปลงรวดเร็วถูกถือเอาแล้ว ด้วยสัมปโยคะนั้น ความที่เจตสิกทั้งหลายเปลี่ยนแปลงรวดเร็วก็เป็นอันถูกถือเอาด้วย เพราะมีการแสดงสัมปโยคะของเจตสิกเหล่านั้นกับจิตในที่อื่น อีกอย่างหนึ่ง โดยคำว่า "ผู้มีสัญญา" ด้วยคำว่า "มีความพร้อมด้วยสัญญา" นั้น ความที่เจตสิกเหล่านั้นมีเวทนาและเจตนาเป็นต้น ก็ถูกแสดงด้วยสัมปโยคะ

Vippayogato – ‘‘ahetukā’’ti. Hetusampayuttā hi dhammā ‘‘sahetukā’’ti vuttāti tabbidhurā dhammā vippayogato ‘‘ahetukā’’ti vuttāti viññāyati. Atha vā ‘‘asaññino’’ti. Saññāvippayuttā hi dhammapavatti idhādhippetā, na saññāya abhāvamattanti viññāyati.

โดยวิปปโยคะ (การไม่ประกอบกัน) – "อเหตุกะ" (ไม่มีเหตุ) เพราะธรรมที่ประกอบด้วยเหตุถูกเรียกว่า "สเหตุกะ" (มีเหตุ) ธรรมที่ปราศจากเหตุเหล่านั้นจึงถูกเรียกว่า "อเหตุกะ" โดยวิปปโยคะ พึงทราบอย่างนี้ อีกอย่างหนึ่ง โดยคำว่า "อสัญญา" (ไม่มีสัญญา) พึงทราบว่า ในที่นี้มุ่งหมายถึงการเป็นไปของธรรมที่ปราศจากสัญญา ไม่ใช่เพียงความไม่มีสัญญาเท่านั้น

Virodhato – ‘‘aṭṭhamako (yama. 3.indriyayamakapāḷi.439), saddhānusārī’’ti (pu. pa. mātikā 7.36) ca vutte taṃ santatiyaṃ saṃyojanattayappahānaṃ viññāyati, tathā ‘‘sati vā upādisese anāgāmitā’’ti (dī. ni. 2.404; ma. ni. 1.137) vutte pañcorambhāgiyasaṃyojanappahānaṃ, ‘‘diṭṭheva dhamme aññā’’ti (dī. ni. 2.404; ma. ni. 1.137) vutte anavasesasaṃyojanappahānaṃ viññāyati.

โดยวิโรธะ (การขัดแย้งกัน) – เมื่อกล่าวว่า "อัฏฐมกะ" (ยมก. ๓.อินทริยยมกปาฬิ.๔๓๙) และ "สัทธานุสารี" (ปุ.ป. มาติกา ๗.๓๖) พึงทราบว่าเป็นการละสังโยชน์ ๓ ในสันดานนั้น เช่นเดียวกัน เมื่อกล่าวว่า "อนาคามิตาเมื่อยังมีอุปาทิเสส" (ที.นิ. ๒.๔๐๔; ม.นิ. ๑.๑๓๗) พึงทราบว่าเป็นการละโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ และเมื่อกล่าวว่า "อัญญาในปัจจุบันธรรม" (ที.นิ. ๒.๔๐๔; ม.นิ. ๑.๑๓๗) พึงทราบว่าเป็นการละสังโยชน์ที่เหลือทั้งหมด

Pakaraṇato – ‘‘abyākatā dhammā’’ti (dha. sa. mātikā). Adhikārato hi kusalākusalabhāvena na kathitāti ñāyati. ‘‘Upadhī hi narassa socanā’’ti (saṃ. ni. 1.12, 144) ca. Bāhirā hi dhammā idha ‘‘upadhī’’ti adhippetāti viññāyati.

โดยปกรณะ (เรื่องราว) – "อัพยากตธรรม" (ธ.ส. มาติกา) พึงทราบว่า โดยอธิการ (การอ้างอิง) ธรรมเหล่านั้นไม่ได้กล่าวถึงโดยความเป็นกุศลหรืออกุศล และ "อุปธิเป็นเครื่องเศร้าโศกของนรชน" (สํ.นิ. ๑.๑๒, ๑๔๔) พึงทราบว่า ในที่นี้ ธรรมภายนอกถูกมุ่งหมายว่าเป็น "อุปธิ"

Liṅgato – ‘‘sītenapi ruppati, uṇhenapi ruppatī’’tiādi (saṃ. ni. 3.79). Sītādiggahaṇena hi liṅgena bhūtupādāyappakārasseva dhammassa rūpabhāvo, na itarassa.

โดยลิงคะ (เครื่องหมาย) – "ย่อมแตกสลายด้วยความเย็น ย่อมแตกสลายด้วยความร้อน" เป็นต้น (สํ.นิ. ๓.๗๙) ด้วยลิงคะคือการถือเอาความเย็นเป็นต้นนั้น ความเป็นรูปของธรรมย่อมเป็นไปเฉพาะแก่ธรรมที่มีประเภทเป็นมหาภูตรูปและอุปาทายรูปเท่านั้น ไม่ใช่ของธรรมอื่น

Saddantarasannidhānato – ‘‘kāyapassaddhi, kāyāyatana’’nti. ‘‘Yā vedanākkhandhassā’’tiādivacanato hi purimo kāyasaddo samūhavācī, itaro āyatanasaddasannidhānato pasādavācī.

โดยสัททันตรสันนิธานะ (การอยู่ใกล้คำอื่น) – "กายปัสสัทธิ, กายายตนะ" เพราะคำว่า "กาย" ตัวแรก โดยคำว่า "ซึ่งเวทนาขันธ์ใด" เป็นต้น เป็นคำที่แสดงถึงหมู่ (กลุ่ม) ส่วนคำว่า "กาย" ตัวหลัง โดยการอยู่ใกล้คำว่า "อายตนะ" เป็นคำที่แสดงถึงปสาทะ (ความใส)

Sāmatthiyato [Pg.41] – ‘‘sabbaṃ, bhikkhave, ādittaṃ (saṃ. ni. 4.28; mahāva. 54), sabbe tasanti daṇḍassā’’ti (dha. pa. 129) ca, tathā ‘‘sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā…pe… pharitvā viharatī’’tiādi (dī. ni. 1.556; 3.308; ma. ni. 1.77, 232, 459, 509; 2.309; 3.230; vibha. 642). Ettha hi satipi sabbasaddassa anavasesasattavācakatte ādittatā sāpekkhasseva atthassa vācakattā padesavācī sabbasaddo, lokasaddopi sattavācī. Sattārammaṇā hi appamaññāti. Tathā ‘‘mātaraṃ pitaraṃ hantvā’’ti (dha. pa. 294-295) sabbena sabbaṃ hi sapaṭikkhepato, mātupitughātakammassa ca mahāsāvajjatāpavedanato, idha ca tadanuññāya katāya mātupituṭṭhāniyā tādisā keci pāpadhammā veneyyavasena gahitā viññāyati. Ke pana teti? Taṇhāmānā. Taṇhā hi jananī sattānaṃ. ‘‘Taṇhā janeti purisa’’nti (saṃ. ni. 1.55-57) hi vuttaṃ. Pituṭṭhāniyo māno taṃ nissāya attasampaggaṇhato ‘‘ahaṃ asukassa ruñño, rājamahāmattassa vā putto’’ti yathā. Sāmatthiyādīnanti ādisaddena desapakatiādayo saṅgayhanti.

โดยสามัตถิยะ (ความสามารถ) – 'ดูกรภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงกำลังลุกเป็นไฟ' (สํ.นิ. ๔.๒๘; มหาวรรค ๕๔) และ 'สัตว์ทั้งปวงย่อมสะดุ้งต่ออาชญา' (ธ.ป. ๑๒๙) เช่นเดียวกัน 'แผ่เมตตาจิตไปตลอดโลกทั้งปวง...ฯลฯ...อยู่' เป็นต้น (ที.นิ. ๑.๕๕๖; ๓.๓๐๘; ม.นิ. ๑.๗๗, ๒๓๒, ๔๕๙, ๕๐๙; ๒.๓๐๙; ๓.๒๓๐; วิภังค์ ๖๔๒) ในที่นี้ แม้คำว่า 'สัพพะ' (ทั้งปวง) จะเป็นคำที่แสดงถึงสัตว์ทั้งหมดโดยไม่เหลือ แต่เพราะความเป็นของร้อนนั้นเป็นคำที่แสดงถึงอรรถที่ยังต้องอ้างอิง (สิ่งอื่น) คำว่า 'สัพพะ' จึงเป็นคำที่แสดงเพียงบางส่วน และคำว่า 'โลกะ' ก็เป็นคำที่แสดงถึงสัตว์ เพราะอัปปมัญญามีสัตว์เป็นอารมณ์ เช่นเดียวกัน 'ฆ่ามารดาและบิดาแล้ว' (ธ.ป. ๒๙๔-๒๙๕) พึงทราบว่า โดยการห้ามโดยประการทั้งปวง และโดยการประกาศความเป็นกรรมที่มีโทษมากของการฆ่ามารดาบิดา ในที่นี้จึงหมายถึงบาปธรรมบางอย่างเช่นนั้นซึ่งตั้งอยู่ในฐานะเป็นมารดาและบิดา อันท่านถือเอาด้วยอำนาจแห่งเวไนยสัตว์ เพราะการอนุญาตคำนั้นไว้ในที่นี้ บาปธรรมเหล่านั้นคืออะไร? คือ ตัณหาและมานะ เพราะตัณหาเป็นมารดาของสัตว์ทั้งหลาย ดังที่กล่าวไว้ว่า 'ตัณหาย่อมให้บุรุษเกิด' (สํ.นิ. ๑.๕๕-๕๗) มานะเป็นฐานะของบิดา เพราะอาศัยตัณหานั้นแล้วยึดถือตนว่า 'เราเป็นบุตรของพระราชาหรือมหาอำมาตย์ชื่อโน้น' เป็นต้น ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' ในคำว่า 'สามัตถิยะเป็นต้น' ย่อมรวบรวมเอาเทศะ (ถิ่น) และปรกติ (ปกติ) เป็นต้น

Labbhamānapadatthaniddhāraṇamukhenāti tasmiṃ tasmiṃ sutte labbhamānaassādādihārapadatthaniddhāraṇadvārena. Yathālakkhaṇanti yaṃ yaṃ lakkhaṇaṃ, lakkhaṇānurūpaṃ vā yathālakkhaṇaṃ. Hetuphalādīni upadhāretvā yojetabbāni tesaṃ vasenāti adhippāyo. Idāni hetuphalādayo ye yasmiṃ hāre savisesaṃ icchitabbā, te dassetuṃ ‘‘visesato panā’’tiādimāha. Taṃ suviññeyyameva.

โดยทางแห่งการกำหนดอรรถบทที่พึงได้ คือ โดยทางแห่งการกำหนดอรรถบทของอัสสาทะเป็นต้นที่พึงได้ในพระสูตรนั้นๆ ตามลักษณะ คือ ลักษณะใดๆ หรือตามลักษณะที่เหมาะสมกับลักษณะนั้นๆ ความหมายคือ พึงพิจารณาเหตุและผลเป็นต้น แล้วประกอบเข้าตามอำนาจของสิ่งเหล่านั้น บัดนี้ เพื่อแสดงเหตุและผลเป็นต้นที่พึงประสงค์เป็นพิเศษในหาระใดๆ จึงกล่าวว่า 'ส่วนโดยพิเศษ' เป็นต้น ข้อนั้นเป็นสิ่งที่พึงรู้ได้โดยง่าย

Niddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนานิทเทสวาระ จบแล้ว

4. Paṭiniddesavāravaṇṇanā

๔. การพรรณนาปฏินิทเทสวาระ

1. Desanāhāravibhaṅgavaṇṇanā

๑. การพรรณนาเทสนาหารวิภังค์

5. Anvatthasaññatanti atthānugatasaññabhāvaṃ, ‘‘desanāhāro’’ti ayaṃ saññā anvatthā atthānugatāti attho.

๕. คำว่า 'อนฺวตฺถสญฺญตํ' คือ ความเป็นสัญญาที่คล้อยตามอรรถ ความหมายคือ สัญญานี้ว่า 'เทสนาหาร' เป็นอันวัตถะ (คล้อยตามอรรถ) คือคล้อยตามอรรถ

Avuttamevāti [Pg.42] pubbe asaṃvaṇṇitapadameva. ‘‘Dhammaṃ vo’’tiādi (ma. ni. 3.420) vacanassa sambandhaṃ dassetuṃ ‘‘kattha panā’’tiādi vuttaṃ. Tepiṭakassa hi buddhavacanassa saṃvaṇṇanālakkhaṇaṃ nettippakaraṇaṃ, tañca pariyattidhammasaṅgāhake suttapade saṃvaṇṇetabbabhāvena gahite gahitameva hoti. Tenāha ‘‘desanāhārena…pe… dassetī’’ti.

คำว่า ‘อวุตฺตเมวาติ’ คือบทที่ยังไม่ได้อธิบายไว้ก่อน. เพื่อแสดงความสัมพันธ์ของคำว่า ‘ธมฺมํ โว’ เป็นต้น (ม. นิ. 3.420) จึงกล่าวคำว่า ‘กตฺถ ปนา’ เป็นต้น. เพราะว่าเนตติปกรณ์มีลักษณะเป็นการอธิบายพระพุทธพจน์อันเป็นพระไตรปิฎก และเมื่อบทสูตรที่รวบรวมปริยัติธรรมไว้ถูกถือเอาโดยความเป็นสิ่งที่พึงอธิบาย (เนตติปกรณ์) นั้นก็เป็นอันถือเอาแล้ว. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘ด้วยเทศนาหาร…เป็นต้น…ย่อมแสดง’.

Yesaṃ assādādīnaṃ vibhajanalakkhaṇo desanāhāro, te gāthāya, idhāpi ca āgate ‘‘assādaṃ ādīnava’’ntiādinā udāharaṇavasena vibhajituṃ ‘‘tattha katamo assādo’’tiādi āraddhaṃ. Tattha tatthāti tassaṃ ‘‘assādādīnavatā’’ti gāthāyaṃ vutto katamo assādo. Atha vā ‘‘assādaṃ ādīnava’’ntiādinā yo idha assādādīnaṃ uddeso, tattha katamo assādoti ceti attho. Esa nayo sesesupi. Kammakaraṇatthabhinnassa visayavisayitālakkhaṇassa assādadvayassa nidassanatthaṃ gāthādvayudāharaṇaṃ, tathā kāmavipariṇāmalakkhaṇassa, vaṭṭadukkhalakkhaṇassa cāti duvidhassāpi ādīnavassa nidassanatthaṃ ‘‘ariyamaggo nibbāna’’nti duvidhassāpi nissaraṇassa nidassananidassanatthañca dve dve gāthā udāhaṭā.

เทศนาหารที่มีลักษณะเป็นการจำแนกอัสสาทะเป็นต้นเหล่านั้น ท่านเริ่มคำว่า ‘ตตฺถ กตโม อสฺสาโท’ เป็นต้น เพื่อจำแนกโดยยกตัวอย่างในคาถานี้ และในคำที่มาในที่นี้ว่า ‘อสฺสาทํ อาทีนวํ’ เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า ‘ตตฺถ ตตฺถาติ’ คืออัสสาทะอะไรที่กล่าวไว้ในคาถาว่า ‘อสฺสาทาทีนวตา’ นั้น. อีกนัยหนึ่ง ความว่า การแสดงอัสสาทะเป็นต้นใดในที่นี้ด้วยคำว่า ‘อสฺสาทํ อาทีนวํ’ เป็นต้น อัสสาทะอะไรมีอยู่ในที่นั้น. นัยนี้พึงทราบในที่เหลือด้วย. ท่านยกคาถาสองบทเป็นตัวอย่าง เพื่อแสดงอัสสาทะสองอย่างที่มีลักษณะเป็นวิสัยและวิสัยยี ซึ่งต่างกันโดยอรรถแห่งกรรมและกรณะ, เช่นเดียวกัน ท่านยกคาถาสองบทมาเป็นตัวอย่าง เพื่อแสดงอาทีนวะสองอย่าง คือที่มีลักษณะเป็นความแปรปรวนของกาม และที่มีลักษณะเป็นทุกข์ในวัฏฏะ, และเพื่อแสดงนิสสรณะสองอย่าง คือ ‘อริยมรรคและนิพพาน’.

Dhammo have rakkhati dhammacārinti (jā. 1.10.102-103; netti. 5, 26, 31; peṭako. 22) ettha dhammacārino maggaphalanibbānehi sātisayārakkhā sambhavati, sampattibhavassāpi vipariṇāmasaṅkhāradukkhatāhi duggatibhāvo icchitovāti adhippāyenāha ‘‘nissaraṇaṃ anāmasitvā’’ti. Tathā hi vakkhati ‘‘nibbānaṃ vā upanidhāya sabbā upapattiyo duggatī’’ti.

ในคำว่า ‘ธมฺโม หเว รกฺขติ ธมฺมจารึ’ (ชา. 1.10.102-103; เนตติ. 5, 26, 31; เปฏโก. 22) นี้ การรักษาอันยิ่งด้วยมรรค ผล และนิพพาน ย่อมมีแก่ผู้ประพฤติธรรม, แม้ภพอันเป็นสมบัติก็เป็นอันประสงค์เอาแล้วโดยความเป็นทุคติด้วยความแปรปรวนทุกข์และสังขารทุกข์ ด้วยอัธยาศัยดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘นิสสรณํ อนามสิตฺวา’ (โดยไม่กล่าวถึงนิสสรณะ). เพราะท่านจักกล่าวอย่างนั้นว่า ‘เมื่อเทียบกับนิพพานแล้ว การอุบัติทั้งปวงเป็นทุคติ’.

Avekkhassūti vidhānaṃ. Tassā pana avekkhāya pavattiākāro, visayo, kattā ca ‘‘suññato, lokaṃ, mogharājā’’ti padattayena vuttāti āha – ‘‘suññato…pe… āṇattī’’ti. Tattha saṅkhārānaṃ suññatā anattasabhāvatāya, attasuññatāya ca siyā. Yato te na vasavattino, attasāravirahitā ca, yato te anattā, rittā, tucchā ca attanā, tadubhayaṃ dasseti ‘‘avasavattitā’’tiādinā. Evaṃ maccutaro siyāti evaṃ paṭipattiyā maccutaro bhaveyyāti attho. Parikappetvā vidhiyamānassa maccutaraṇassa pubbabhāgapaṭipadā desanāya paccakkhato sijjhamānaṃ sātisayaṃ phalanti āha ‘‘tassa yaṃ…pe… phala’’nti.

คำว่า ‘อเวกฺขสฺสูติ’ เป็นคำสั่ง. แต่ลักษณะการเป็นไป วิสัย และผู้กระทำของการพิจารณานั้น ท่านกล่าวไว้ด้วยบทสามบทคือ ‘สุญฺญโต, โลกํ, โมฆราช’ จึงกล่าวว่า ‘สุญฺญโต…เป็นต้น…อาณัตติ’. ในที่นั้น ความว่างเปล่าของสังขารย่อมมีได้ด้วยความเป็นอนัตตา และด้วยความว่างเปล่าจากอัตตา. เพราะสังขารเหล่านั้นไม่อยู่ในอำนาจ และปราศจากสาระแห่งอัตตา, เพราะสังขารเหล่านั้นเป็นอนัตตา ว่างเปล่า และเป็นของเปล่าจากอัตตา, ท่านจึงแสดงทั้งสองอย่างนั้นด้วยคำว่า ‘อวสวัตติตา’ เป็นต้น. คำว่า ‘เอวํ มจฺจุตโร สิยา’ คือความว่า พึงเป็นผู้ข้ามพ้นความตายได้ด้วยการปฏิบัติอย่างนี้. ผลอันยิ่งที่สำเร็จได้โดยตรงจากการแสดงซึ่งปฏิปทาเบื้องต้นของการข้ามพ้นความตายที่ถูกกำหนดไว้ จึงกล่าวว่า ‘ผลของสิ่งนั้น…เป็นต้น…ผล’.

6. Udāharaṇavasenāti [Pg.43] nidassanavasena. Tattha ‘‘puggalavibhāgenā’’ti iminā ugghaṭitaññuādipuggalapayojito assādādīsu bhagavato desanāvisesoti dasseti.

๖. คำว่า ‘อุทาหรณวเสนาติ’ คือโดยยกตัวอย่าง. ในที่นั้น คำว่า ‘ปุคฺคลวิภาเคน’ นี้แสดงว่า การแสดงธรรมพิเศษของพระผู้มีพระภาคเจ้าในอัสสาทะเป็นต้นนั้น มุ่งหมายถึงบุคคลผู้เป็นอุคฆฏิตัญญูเป็นต้น.

Ghaṭitamattanti sotadvārānusārena manodvārikaviññāṇasantānena ālambitamattaṃ. Sassatādiākārassāti sassatucchedākārassa. Idañhi dvayaṃ dhammadesanāya cāletabbaṃ, na anulomikakhanti, yathābhūtañāṇaṃ vā. Etasmiñhi catukke āsayasāmaññatā. Vuttañhetaṃ –

คำว่า ‘ฆฏิตมตฺตํ’ คือเพียงแค่ถูกอารมณ์ของกระแสวิญญาณทางมโนทวารที่ดำเนินไปตามโสตทวาร. คำว่า ‘สสฺสตาเทียาการสฺส’ คือลักษณะแห่งสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ. สองอย่างนี้พึงให้เคลื่อนด้วยการแสดงธรรม, ไม่ใช่อนุโลมิกขันติ หรือยถาภูตญาณ. ในจตุกะนี้มีความเสมอกันแห่งอัธยาศัย. เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวไว้ว่า –

‘‘Sassatucchedadiṭṭhī ca, khanti cevānulomikā;

Yathābhūtañca yaṃ ñāṇaṃ, etaṃ āsayasaññita’’nti. (visuddhi. mahāṭī. 1.136;

dī. ni. ṭī. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā;

sārattha. ṭī. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā, verañjakaṇḍavaṇṇanā;

vi. vi. ṭī. 1.verañjakaṇḍavaṇṇanā);

‘สัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ, ทั้งอนุโลมิกขันติ; และญาณใดที่เป็นยถาภูตญาณ, สิ่งนี้เรียกว่าอาสยะ’ ดังนี้. (วิสุทธิ. มหาฏี. 1.136; ที. นิ. ฏี. 1.ปฐมมหาสังคีติกถาวัณณนา; สารัตถ. ṭī. 1.ปฐมมหาสังคีติกถาวัณณนา, เวรัญชกัณฑวัณณนา; วิ. วิ. ṭī. 1.เวรัญชกัณฑวัณณนา);

Calanāyāti vikkhambhanāya. Parānuvattiyāti samucchedanāya. Ugghaṭite jānātīti ugghaṭitaññūti mūlavibhujādipakkhepena saddasiddhi veditabbā. Vipañcitanti ‘‘visamaṃ candimasūriyā parivattantī’’tiādīsu (a. ni. 4.70) viya bhāvanapuṃsakaniddesoti āha ‘‘mandaṃ saṇika’’nti. Nissaraṇaādīnavanissaraṇaassādādīnavanissaraṇānaṃ vibhāvanā veneyyattayavinayanasamatthā.

คำว่า ‘จลนายาติ’ คือเพื่อข่มไว้. คำว่า ‘ปรานุวัตติยาติ’ คือเพื่อตัดขาด. คำว่า ‘อุคฺฆฏิตํ ชานาตีติ อุคฺฆฏิตญฺญู’ พึงทราบการสำเร็จรูปศัพท์ด้วยการลงปัจจัยมี มูละ และ วิภุชะ เป็นต้น. คำว่า ‘วิปญฺจิตนฺติ’ เป็นการแสดงเป็นภาวนปุงสกลิงค์ เหมือนในคำว่า ‘พระจันทร์และพระอาทิตย์ย่อมโคจรไปอย่างไม่สม่ำเสมอ’ เป็นต้น (อ. นิ. 4.70) จึงกล่าวว่า ‘ค่อยๆ ช้าๆ’. การจำแนกนิสสรณะ, อาทีนวะและนิสสรณะ, อัสสาทะ อาทีนวะ และนิสสรณะ ย่อมสามารถฝึกฝนเวไนยบุคคล ๓ ประเภทได้.

Cattāroti assādo ca ādīnavo ca assādo ādīnavo ca assādo nissaraṇañcāti ete cattāro. Yadi nissaraṇavibhāvanā veneyyavinayanasamatthā, kasmā pañcamo na gahitoti āha ‘‘ādīnavāvacanato’’ti. Yadi hi ugghaṭitaññuṃ sandhāya ayaṃ nayo vuccati, nissaraṇamattena siddhaṃ siyā. Atha vipañcitaññuṃ, neyyaṃ vā, ādīnavo ca nissaraṇañca assādo ca ādīnavo nissaraṇañca vattabbo siyā? Tathā appavattattā na gahito. Tenāha ‘‘ādīnavāvacanato’’tiādi. Desananti sāmaññato gahitaṃ ‘‘suttekadesaṃ gāthaṃ vā’’ti viseseti. Padaparamaaggahaṇañcettha saupāyassa nissaraṇassa anāmaṭṭhattā.

คำว่า ‘จตฺตาโรติ’ คือ อัสสาทะ ๑, อาทีนวะ ๑, อัสสาทะและอาทีนวะ ๑, อัสสาทะและนิสสรณะ ๑ เหล่านี้คือ ๔ อย่าง. หากการจำแนกนิสสรณะสามารถฝึกฝนเวไนยบุคคลได้ เหตุไฉนจึงไม่กล่าวถึงอย่างที่ ๕ เล่า? จึงกล่าวว่า ‘เพราะการกล่าวถึงอาทีนวะ’. หากนัยนี้กล่าวโดยอ้างถึงอุคฆฏิตัญญู ก็พึงสำเร็จได้ด้วยนิสสรณะเท่านั้น. ถ้ากล่าวถึงวิปัญจิตัญญู หรือเนยยะ ก็พึงกล่าวถึงอาทีนวะและนิสสรณะ, อัสสาทะและอาทีนวะและนิสสรณะด้วยมิใช่หรือ? เพราะเหตุนั้นจึงไม่กล่าวถึงเนื่องจากไม่มีการเป็นไปเช่นนั้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘อาทีนวาวัจนโต’ เป็นต้น. คำว่า ‘เทสนนฺติ’ คือการแสดงธรรมที่ถือเอาโดยทั่วไปนั้น ย่อมจำแนกโดยคำว่า ‘ส่วนหนึ่งของสูตรหรือคาถา’. และในที่นี้ การไม่ถือเอาปทปรมบุคคล เพราะนิสสรณะที่มีอุบายยังไม่ถูกกล่าวถึง.

‘‘Kalyāṇa’’nti iminā iṭṭhavipāko, ‘‘pāpaka’’nti aniṭṭhavipāko adhippetoti āha ‘‘ayaṃ assādo, ayaṃ ādīnavo’’ti. Lābhādīnaṃ puññaphalattā tadanurodhaṃ vā sandhāya ‘‘ayaṃ assādo’’ti vuttaṃ. Tabbipariyāyena alābhādīnaṃ ādīnavatā veditabbā.

คำว่า ‘กัลยาณํ’ นี้หมายถึงวิบากที่น่าปรารถนา, คำว่า ‘ปาปกํ’ หมายถึงวิบากที่ไม่น่าปรารถนา จึงกล่าวว่า ‘นี่คืออัสสาทะ, นี่คืออาทีนวะ’. หรือกล่าวว่า ‘นี่คืออัสสาทะ’ โดยอ้างถึงการที่ลาภเป็นต้นเป็นผลของบุญ. พึงทราบว่าการที่อลาภะเป็นต้นเป็นอาทีนวะโดยตรงกันข้ามกับสิ่งนั้น.

Kāmāti [Pg.44] kilesakāmasahitā vatthukāmā. Virūparūpenāti appatirūpākārena. Mathentīti maddanti. Pabbajitomhīti pabbajjaṃ upagato amhi. Apaṇṇakanti avirajjhanakaṃ. Sāmaññanti samaṇabhāvo. Samitapāpabhāvoyeva seyyo sundarataro.

คำว่า ‘กามาติ’ คือวัตถุกามที่ประกอบด้วยกิเลสกาม. คำว่า ‘วิรูปรูเปนาติ’ คือด้วยลักษณะที่ไม่เหมาะสม. คำว่า ‘มเถนฺตีติ’ คือย่อมบดขยี้. คำว่า ‘ปพฺพชิโตมฺหีติ’ คือเราได้เข้าถึงการบวชแล้ว. คำว่า ‘อปณฺณกนฺติ’ คือข้อปฏิบัติที่ไม่ผิดพลาด. คำว่า ‘สามญฺญนฺติ’ คือความเป็นสมณะ. ความเป็นผู้สงบจากบาปนั่นแหละประเสริฐกว่า งดงามกว่า.

Tattha ‘‘kāmā hi citrā madhurā manoramā’’ti ayaṃ assādo, ‘‘virūparūpena mathenti citta’’nti ayaṃ ādīnavo, ‘‘apaṇṇakaṃ sāmañña’’nti idaṃ nissaraṇanti āha ‘‘ayaṃ…pe… nissaraṇañcā’’ti.

ในที่นั้น คำว่า ‘กามทั้งหลายแลวิจิตร หอมหวาน น่ารื่นรมย์’ นี้คืออัสสาทะ, คำว่า ‘ย่อมบดขยี้จิตด้วยรูปที่น่าเกลียด’ นี้คืออาทีนวะ, คำว่า ‘ความเป็นสมณะที่ไม่ผิดพลาด’ นี้คือนิสสรณะ จึงกล่าวว่า ‘นี่คือ…เป…และนิสสรณะ’.

Phalādīnaṃ ekakavasena ca tikavasena ca pāḷiyaṃ udāhaṭattā vuttaṃ ‘‘dukavasenapī’’ti.

เพราะผลเป็นต้นถูกยกตัวอย่างไว้ในพระบาลีทั้งโดยเอกะและโดยติกะ จึงกล่าวว่า ‘แม้โดยทุคะ’.

Sukhā paṭipadā, dukkhā paṭipadāti yā dve paṭipadā, tāsu ekekā dandhakhippābhiññatāya dve dve hontīti āha ‘‘paṭipadābhiññākato vibhāgo paṭipadākato hotī’’ti. Katapubbakiccassa pathavīkasiṇādīsu sabbapaṭhamaṃ ‘‘pathavī’’tiādinā pavattamanasikāro paṭhamasamannāhāro. Upacāranti upacārajjhānaṃ. Paṭipajjitabbatāya jhānampi ‘‘paṭipadā’’ti vuccati. Tadaññā heṭṭhimapaññato adhikā paññāti katvā ‘‘abhiññā’’ti vuccati.

ปฏิปทาสองอย่างคือสุขาปฏิปทาและทุกขาปฏิปทา ในปฏิปทาเหล่านั้นแต่ละอย่างย่อมเป็นสองอย่างด้วยความรู้ยิ่งที่ช้าและเร็ว จึงกล่าวว่า ‘การจำแนกที่เกิดจากปฏิปทาและอภิญญา ย่อมเกิดจากปฏิปทา’. การมนสิการที่ดำเนินไปเป็นครั้งแรกด้วยคำว่า ‘ปฐวี’ เป็นต้น ในปฐวีกสิณเป็นต้นของผู้ที่ได้ทำกิจเบื้องต้นแล้ว คือปฐมสมันนาหาร. คำว่า ‘อุปจารํ’ คืออุปจารฌาน. ฌานก็เรียกว่า ‘ปฏิปทา’ เพราะเป็นสิ่งที่พึงปฏิบัติ. ปัญญาอื่นจากนั้น (คือมรรคปัญญา) ที่ยิ่งกว่าปัญญาเบื้องต่ำ จึงเรียกว่า ‘อภิญญา’.

Kileseti nīvaraṇappakāre, taṃsahagatakilese ca. Aṅgapātubhāvanti vitakkādijhānaṅgapaṭilābhaṃ.

คำว่า ‘กิเลเสติ’ คือกิเลสประเภทนิวรณ์ และกิเลสที่เกิดร่วมกับนิวรณ์นั้น. คำว่า ‘องฺคปาตุภาวํ’ คือการได้มาซึ่งองค์ฌานมีวิตกเป็นต้น.

Abhinivisantoti paṭṭhapento. Rūpārūpaṃ pariggaṇhantoti rūpārūpadhamme lakkhaṇādīhi paricchinditvā gaṇhanto. Pariggahitarūpārūpassa maggapātubhāvadandhatā ca nāmarūpavavatthānādīnaṃ kicchasiddhiyā siyāti na rūpārūpapariggahakicchatāya eva dukkhāpaṭipadatā vattabbāti ce? Na, nāmarūpavavatthāpanādīnaṃ paccanīkakilesamandatāya sukhasiddhiyampi tathāsiddhavipassanāsahagatānaṃ indriyānaṃ mandatāya maggapātubhāvato. Rūpārūpaṃ pariggahetvāti akicchenapi pariggahetvā, kicchena pariggahite vattabbameva natthi. Evaṃ sesesupi. Nāmarūpaṃ vavatthāpentoti ‘‘nāmarūpamattametaṃ, na añño koci sattādiko’’ti vavatthāpanaṃ karonto. Kataro panettha vāro yuttarūpoti? Yo koci sakiṃ, dvikkhattuṃ, anekasatakkhattunti evamādīsu hi vikkhambhanavāresu sakiṃ, dvikkhattuñca vikkhambhanavāro sukhā paṭipadā eva, na tato uddhaṃ sukhā paṭipadā hoti, tasmā tikkhattuṃ vikkhambhanavārato [Pg.45] paṭṭhāya dukkhā paṭipadā veditabbā. Apica kalāpasammasanāvasāne udayabbayānupassanāya uppannassa vipassanupakkilesassa tikkhattuṃ vikkhambhanena kicchatāvāro dukkhā paṭipadā veditabbā. Ettha dandhattā paṭipadāya etassa akicchattepi purimānaṃ kicchatte dukkhāpaṭipadatā vuttanayāva. Yassa pana sabbattha akicchatā, tassa paramukkaṃsagatā sukhā paṭipadā veditabbā.

คำว่า อภินิวิสนฺโต คือ เริ่มตั้งต้น. คำว่า รูปารูปํ ปริคฺคณฺหนฺโต คือ กำหนดรูปและอรูปธรรมโดยการกำหนดด้วยลักษณะเป็นต้นแล้วถือเอา. การที่มรรคปรากฏช้าสำหรับผู้กำหนดรูปและอรูปได้แล้ว และการที่นามรูปววัตถานะเป็นต้นสำเร็จได้ยาก ดังนี้ จึงไม่ควรกล่าวว่า ทุกขาปฏิปทา เพราะความยากในการกำหนดรูปและอรูปเท่านั้นหรือ? ไม่ใช่ เพราะมรรคปรากฏได้เพราะอินทรีย์อ่อนกำลังที่สำเร็จพร้อมด้วยวิปัสสนาที่สำเร็จแล้วอย่างนั้น แม้ในการสำเร็จได้โดยง่ายเพราะกิเลสที่เป็นข้าศึกของนามรูปววัตถานะเป็นต้นอ่อนกำลัง. คำว่า รูปารูปํ ปริคฺคเหตฺวา คือ แม้กำหนดรูปและอรูปได้โดยไม่ลำบาก, เมื่อกำหนดได้โดยลำบากก็ไม่มีอะไรจะต้องกล่าวถึงอีกเลย. ในข้อที่เหลือก็เช่นกัน. คำว่า นามรูปํ ววตฺถาเปนฺโต คือ กระทำซึ่งการกำหนดว่า ‘นี้เป็นเพียงนามรูปเท่านั้น ไม่ใช่สัตว์เป็นต้นอื่นใด’. ในบรรดาวาระเหล่านี้ วาระไหนเหมาะสม? ในวาระแห่งการข่มกิเลสมี ครั้งเดียว สองครั้ง ร้อยครั้ง เป็นต้นนั้น วาระแห่งการข่มกิเลสครั้งเดียวและสองครั้งเป็นสุขาปฏิปทาเท่านั้น ไม่เป็นสุขาปฏิปทาหลังจากนั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าทุกขาปฏิปทาเริ่มตั้งแต่การข่มกิเลสสามครั้งเป็นต้นไป. อนึ่ง พึงทราบว่าวาระแห่งความยากในการข่มกิเลสสามครั้งของวิปัสสนูปกิเลสที่เกิดขึ้นด้วยอุทยัพพยานุปัสสนาเมื่อสิ้นสุดการพิจารณากลาปะ เป็นทุกขาปฏิปทา. ในที่นี้ แม้การที่ปฏิปทานี้ไม่ยากเพราะเป็นปฏิปทาที่ช้า แต่การที่ปฏิปทาก่อนๆ ยากนั้นเป็นทุกขาปฏิปทาตามนัยที่กล่าวมาแล้ว. ส่วนผู้ใดไม่มีความลำบากในทุกกรณี พึงทราบว่าผู้นั้นเป็นสุขาปฏิปทาที่ถึงความยอดเยี่ยมที่สุด.

Yathā nāmarūpapariggahakicchatāya maggapātubhāvadandhatāya dukkhā paṭipadā dandhābhiññā vuttā, tathā tabbipariyāyena catutthī, tadubhayavomissatāvasena dutiyā, tatiyā ca ñātabbāti dassento āha ‘‘iminā…pe… veditabbā’’ti. Vaṭṭadukkhato niyyānassa adhippetattā ‘‘vipassanāpakkhikā evā’’ti vuttaṃ.

ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา ท่านกล่าวไว้แล้วว่า เพราะความยากในการกำหนดนามรูป และเพราะมรรคปรากฏช้า ฉันใด พึงทราบว่าปฏิปทาที่ ๔ (สุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา) เป็นไปในทางตรงกันข้ามฉันนั้น และปฏิปทาที่ ๒ และ ๓ เป็นไปโดยการผสมผสานกันทั้งสองอย่าง ดังนี้ ท่านจึงแสดงว่า ‘ด้วยประการฉะนี้...พึงทราบ’. เพราะการออกจากทุกข์ในวัฏฏะเป็นสิ่งที่มุ่งหมาย จึงกล่าวว่า ‘เป็นฝ่ายวิปัสสนาเท่านั้น’.

Hetupāyaphalehīti ettha taṇhācaritatā, mandapaññatā ca paṭhamāya paṭipadāya hetu, taṇhācaritatā, udatthapaññatā ca dutiyāya, diṭṭhicaritatā, mandapaññatā ca tatiyāya, diṭṭhicaritatā, udatthapaññatā ca catutthiyā. Upāyo pana yathākkamaṃ satisamādhivīriyapaññindriyāni, satipaṭṭhānajhānasammappadhānasaccāni ca upanissayabhūtāni. Phalaṃ vaṭṭadukkhato niyyānaṃ.

ในคำว่า ด้วยเหตุ ด้วยอุบาย และด้วยผล นี้ ตัณหาจริตและความมีปัญญาทราม เป็นเหตุของปฏิปทาที่ ๑ ตัณหาจริตและความมีปัญญาแก่กล้า เป็นเหตุของปฏิปทาที่ ๒ ทิฏฐิจริตและความมีปัญญาทราม เป็นเหตุของปฏิปทาที่ ๓ ทิฏฐิจริตและความมีปัญญาแก่กล้า เป็นเหตุของปฏิปทาที่ ๔ ส่วนอุบายคือ สติ สมาธิ วิริยะ และปัญญินทรีย์ ตามลำดับ และสติปัฏฐาน ฌาน สัมมัปปธาน และสัจจะ เป็นอุปนิสัย ผลคือการออกจากทุกข์ในวัฏฏะ

Samādhimukhenāti samādhimukhena bhāvanānuyogena. Tenevāha ‘‘samathapubbaṅgamāya vipassanāyā’’ti. Idhāti imasmiṃ nettippakaraṇe. Vakkhati ‘‘rāgavirāgā cetovimutti sekkhaphala’’nti, ‘‘rāgavirāgā cetovimuttikāmadhātusamatikkama’’nti ca. Soti anāgāmī.

สมาธิมุเขนาติ คือด้วยการประกอบความเพียรในการเจริญภาวนาโดยมีสมาธิเป็นประธาน เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ด้วยวิปัสสนาที่มีสมถะเป็นเบื้องหน้า อิธาติ คือในเนตติปกรณ์นี้ ท่านจักกล่าวว่า เจโตวิมุตติเพราะคลายราคะเป็นเสกขผล และ เจโตวิมุตติเพราะคลายราคะเป็นการก้าวล่วงกามธาตุ โสติ คือพระอนาคามี

Tenāti paṭipakkhena. Tatoti paṭipakkhato. Samānādhikaraṇavasena ca cetovimuttisaddānaṃ samāsaṃ katvā bhinnādhikaraṇavasena vattuṃ ‘‘atha vā’’tiādi vuttaṃ. Puna ‘‘cetaso vā’’tiādinā aññapadatthavasena cetovimuttipadānaṃ samāsaṃ dasseti. Viññāṇapariyāyena ceto-saddena vuttayojanā na sambhavatīti āha ‘‘yathāsambhava’’nti.

เตนาติ คือด้วยปฏิปักษ์ ตโตติ คือจากปฏิปักษ์ และเพื่อจะกล่าวโดยวิภัตตินามต่างกัน หลังจากทำสมาสของศัพท์ เจโตวิมุตติ โดยวิภัตตินามเดียวกัน จึงกล่าวว่า อถวา เป็นต้น อีกครั้งหนึ่ง ท่านแสดงสมาสของบท เจโตวิมุตติ โดยมีอรรถของบทอื่น (อัญญบทัตถะ) ด้วยคำว่า เจตโส วา เป็นต้น การประกอบความหมายที่กล่าวด้วยศัพท์ เจโต ซึ่งเป็นไวพจน์ของวิญญาณนั้นเป็นไปไม่ได้ ท่านจึงกล่าวว่า ตามที่สมควร

Hā-saddo gatiattho, gati cettha ñāṇagati adhippetāti āha ‘‘hātabbāti gametabbā’’ti. Netabbāti ñāpetabbā.

ศัพท์ หา มีความหมายว่า ไป และในที่นี้หมายถึงการไปแห่งญาณ ท่านจึงกล่าวว่า หาตัพพาติ คเมตัพพา คือพึงไป (พึงดำเนินไป) เนตัพพาติ ญาเปตัพพา คือพึงให้รู้

7. Tanti [Pg.46] puggalavibhāgaṃ. Ñāṇavibhāgenāti sutamayādiñāṇappabhedena. Nibbattananti uppādanaṃ. Tatthāti tasmiṃ ugghaṭitaññutātiādipuggalavibhāgabhūte desanābhājane. Desanāyanti sutte. Taṃ dassetunti taṃ puggalavibhāgaṃ dassetuṃ. ‘‘Svāyaṃ hāro kathaṃ sambhavatī’’ti keci paṭhanti.

๗. ตันติ คือการจำแนกบุคคลนั้น ญาณวิภาเคนติ คือด้วยประเภทแห่งญาณมีสุตมยญาณเป็นต้น นิพพัตตันติ คือการยังให้เกิด ตัตถาติ คือในภาชนะแห่งเทศนาอันเป็นที่จำแนกบุคคลมีอุคฆฏิตัญญูเป็นต้นนั้น เทสนาเยติ คือในพระสูตร ตัง ทัสเสตุงติ คือเพื่อแสดงการจำแนกบุคคลนั้น บางท่านอ่านว่า สฺวายํ หาโร กถํ สัมภวตีติ (หานี้จะสำเร็จได้อย่างไร)

Sāti vuttappakāradhammatthānaṃ vīmaṃsanapaññā. Adhikāratoti ‘‘satthā vā dhammaṃ desayatī’’tiādiadhikārato. Sāmatthiyato ugghaṭitaññuādiveneyyavinayanasamatthabhāvato. Pariyattidhammassa upadhāraṇanti etthāpi ‘‘adhikārato sāmatthiyato vā’’ti ānetvā yojetabbaṃ.

สาติ คือปัญญาที่พิจารณาธรรมและอรรถตามที่กล่าวมาแล้ว อธิการโตติ คือโดยอธิการมีคำว่า 'พระศาสดาแสดงธรรม' เป็นต้น สามัตถิยโต คือโดยความสามารถในการแนะนำเวไนยบุคคลมีอุคฆฏิตัญญูเป็นต้น ในคำว่า ปริยัตติธัมมัสสะ อุปธารณัง นี้ แม้ในคำนี้ก็พึงนำคำว่า 'อธิการโต วา สามัตถิยโต วา' มาประกอบเข้าด้วย

‘‘Vīmaṃsādipariyāyavatī paṭhamavikappavasena, vīmaṃsādivibhāgavatī dutiyavikappavasena, cintāya hetubhūtāya nibbattā cintāmayī’’ti evamādivuttanayānusārena sakkā yojetunti āha ‘‘sesaṃ vuttanayamevā’’ti.

พึงประกอบได้ตามนัยที่กล่าวมาแล้วว่า 'วิมังสาธิปรายายวตี โดยเป็นวิกัปที่ ๑, วิมังสาธิวิภาคาวตี โดยเป็นวิกัปที่ ๒, จินตามัยที่เกิดขึ้นโดยมีจินตาเป็นเหตุ' เป็นต้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ที่เหลือเป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง'

Sutacintāmayañāṇesūti sutamayañāṇe ca cintāmayañāṇe ca sutacintāmayañāṇesu ca sutacintāmayañāṇesūti ekadesasarūpekaseso veditabbo. Cintāmayañāṇeyeva hi patiṭṭhitā mahābodhisattā carimabhave vipassanaṃ ārabhanti, itare sutacintāmayañāṇesūti. Tehīti tathā paṭhantehi. Vuttanayenāti ‘‘upādārūpaṃ pariggaṇhāti, arūpaṃ pariggaṇhātī’’tiādinā paṭipadākathāyaṃ (netti. aṭṭha. 5) vuttanayena.

สุตจินตามยญาเณสูติ พึงทราบว่าเป็นเอกเทศสารูปเอกเสสในสุตมยญาณ จินตามยญาณ และสุตจินตามยญาณทั้งหลาย มหาโพธิสัตว์ทั้งหลายผู้ตั้งมั่นอยู่ในจินตามยญาณเท่านั้น ย่อมเริ่มวิปัสสนาในภพสุดท้าย ส่วนผู้อื่นย่อมเริ่มในสุตจินตามยญาณทั้งหลาย เตหีติ คือโดยผู้ที่อ่านอย่างนั้น วุตตนเยนาติ คือโดยนัยที่กล่าวไว้ในปฏิปทากถา (เนตติ. อรรถกถา ๕) ว่า 'ย่อมกำหนดอุปาทารูป ย่อมกำหนดอรูป' เป็นต้น

8. Parato ghoso paccayabhūto etissāti adhippāyo. ‘‘Paccattasamuṭṭhitena ca yonisomanasikārenā’’ti idaṃ āvuttinayena dutiyaṃ āvaṭṭatīti veditabbaṃ. Tena sāvakānaṃ bhāvanāmayañāṇuppatti saṅgahitā hoti. Sāvakānameva vā ñāṇuppatti idhādhippetā ugghaṭitaññuādivibhāgakathanato. Etasmiṃ pakkhe pubbe vuttaekasesanayopi paṭikkhitto daṭṭhabbo. ‘‘Āsayapayogapabodhassa nipphāditattā’’ti etena pacchimacakkadvayapariyāpannāni pubbahetusaṅgahāni sutacintāmayañāṇāni sandhāya ‘‘imā dve paññā atthī’’ti vuttanti dasseti. Atthibhāvo cetāsaṃ paṭipakkhena anupaddutatā veditabbā. Aparikkhatattā anabhisaṅkhatattā. Sutamayañāṇassāpi purimasiddhassa.

๘. ความหมายคือ เสียงจากผู้อื่นเป็นปัจจัยของปัญญานี้ พึงทราบว่าคำว่า 'และด้วยโยนิโสมนสิการที่เกิดขึ้นเฉพาะตน' นี้ ย่อมหมุนกลับมาเป็นครั้งที่สองโดยนัยแห่งการกล่าวซ้ำ ด้วยเหตุนั้น การเกิดขึ้นแห่งภาวนามยญาณของพระสาวกจึงถูกสงเคราะห์เข้าไว้ หรือว่าการเกิดขึ้นแห่งญาณของพระสาวกเท่านั้นเป็นสิ่งที่มุ่งหมายในที่นี้ เพราะมีการกล่าวจำแนกบุคคลมีอุคฆฏิตัญญูเป็นต้น ในฝ่ายนี้ พึงเห็นว่านัยแห่งเอกเสสที่กล่าวไว้ก่อนหน้านี้ก็ถูกปฏิเสธแล้ว ด้วยคำว่า 'เพราะความที่อาศัย ประโยค และความตรัสรู้สำเร็จแล้ว' นี้ ท่านแสดงว่า 'ปัญญาสองอย่างนี้มีอยู่' โดยหมายถึงสุตจินตามยญาณอันเป็นเหตุเบื้องต้นที่สงเคราะห์เข้าในจักรสองหมวดหลัง พึงทราบว่าการมีอยู่ของปัญญาเหล่านั้นคือการไม่ถูกรบกวนด้วยปฏิปักษ์ เพราะไม่ถูกพิจารณา เพราะไม่ถูกปรุงแต่ง แม้สุตมยญาณที่สำเร็จแล้วก่อนหน้านี้ก็เช่นกัน

9. Desanāpaṭipadāñāṇavibhāgehīti [Pg.47] nissaraṇadesanādidesanāvibhāgehi, dukkhāpaṭipadādipaṭipadāvibhāgehi, sutamayañāṇādiñāṇavibhāgehi.

๙. เทสนาปฏิปทาญาณวิภาเคหีติ คือด้วยการจำแนกเทศนามีนิสสรณเทศนาเป็นต้น ด้วยการจำแนกปฏิปทามีทุกขาปฏิปทาเป็นต้น และด้วยการจำแนกญาณมีสุตมยญาณเป็นต้น

Avasiṭṭhapārisajjenāti khattiyagahapatiparisapariyāpannena. Aṭṭhannanti khattiyaparisā brāhmaṇagahapatisamaṇacātumahārājikatāvatiṃsamārabrahmaparisāti imāsaṃ aṭṭhannaṃ.

อวสิฏฐปาริสัชเชนาติ คือด้วยบริษัทที่เหลือที่รวมอยู่ในบริษัทกษัตริย์และคฤหบดี อัฏฐันนันติ คือของบริษัททั้งแปดเหล่านี้ ได้แก่ บริษัทกษัตริย์ บริษัทพราหมณ์ บริษัทคฤหบดี บริษัทสมณะ บริษัทจาตุมหาราชิกา บริษัทดาวดึงส์ บริษัทมาร และบริษัทพรหม

Samatthetīti samatthaṃ sambandhatthaṃ karoti.

สมัตเถตีติ คือทำให้มีความหมายที่สมควรแก่การเชื่อมโยง

Tameva dvādasapadabhāvaṃ dīpetvāti sambandho. Tadatthassāti chachakkapariyāyatthassa (ma. ni. 3.420 ādayo). Sabbapariyattidhammasaṅgāhakattā chachakkapariyāyassa, tadatthassa ca dhammacakkappavattena suttena (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 13; paṭi. ma. 2.30) saṅgahitattā vuttaṃ ‘‘sabbassāpi…pe… vibhāvento’’ti. Visayibhāvena byañjanapadānaṃ, visayabhāvena atthapadānaṃ sambandhaṃ sandhāyāha ‘‘tesaṃ…pe… sambandhabhāva’’nti.

ความสัมพันธ์คือแสดงความเป็น ๑๒ บทนั้นนั่นเอง คำว่า 'ตทัตถัสสะ' คือ อรรถแห่งฉฉักกปริยาย (ม. อุ. ๓.๔๒๐ เป็นต้น) เพราะฉฉักกปริยายนั้นสงเคราะห์ธรรมที่เป็นปริยัติทั้งหมด และเพราะอรรถของปริยายนั้นถูกสงเคราะห์ด้วยธัมมจักกัปปวัตตนสูตร (สํ. ม. ๕.๑๐๘๑; มหาวรรค ๑๓; ปฏิ. ม. ๒.๓๐) จึงกล่าวว่า 'แม้ทั้งหมด...เป...แสดงให้แจ่มแจ้ง' ท่านกล่าวว่า 'ความสัมพันธ์ของบทเหล่านั้น...เป...' โดยหมายถึงความสัมพันธ์ของบทพยัญชนะโดยความเป็นวิสัยยี และของบทอรรถโดยความเป็นวิสัย

Padāvayavo akkharāni. Padatthoti padatthāvayavo. Padatthaggahaṇassāti padatthāvabodhassa. Visesādhānaṃ visesuppatti. Vākyabhedeti vākyavisese. Cittaparitosanaṃ cittārādhanaṃ. Buddhinisānaṃ paññāya tejanaṃ tikkhabhāvakaraṇaṃ. Nānāvākyavisayatāpi siddhā hoti padādīhipi saṅkāsanassa siddhattā. Ekavākyavisayatāya hi atthapadānaṃ saṅkāsanādayo yathākkamaṃ akkharādivisayā evāti niyamo siyā. Etenāti atthapadānaṃ nānāvākyavisayatthena.

อักขระทั้งหลายเป็นส่วนประกอบของบท คำว่า 'ปทัตถะ' คือ ส่วนประกอบของอรรถแห่งบท คำว่า 'ปทัตถัคคหณัสสะ' คือ การรู้แจ้งอรรถแห่งบท การเพิ่มความพิเศษ คือ การเกิดขึ้นแห่งความพิเศษ คำว่า 'วากยเภท' คือ ในประโยคพิเศษ การยังจิตให้ยินดี คือ การยังจิตให้เลื่อมใส การลับปัญญา คือ การลับปัญญาให้คม ความเป็นวิสัยของประโยคต่างๆ ก็สำเร็จได้ เพราะการแสดงให้เห็นด้วยบทเป็นต้นก็สำเร็จแล้ว เพราะหากเป็นวิสัยของประโยคเดียว การแสดงให้เห็นเป็นต้นของบทอรรถ ก็พึงเป็นกฎเกณฑ์ว่า เป็นวิสัยของอักขระเป็นต้นโดยลำดับเท่านั้น ด้วยเหตุนี้ คือ ด้วยความเป็นวิสัยของบทอรรถในประโยคต่างๆ

Ugghaṭanādiatthānīti ugghaṭanavipañcananayanappayojanāni.

คำว่า 'อุกฆาฏนาทิอรรถ' คือ ประโยชน์แห่งนัยคือการเปิดเผยและการแจกแจง

10. Upatiṭṭhati etthāti upaṭṭhitanti upaṭṭhitasaddassa adhikaraṇatthataṃ dassetuṃ ‘‘upatiṭṭhanaṭṭhāna’’nti vuttaṃ yathā ‘‘padakkanta’’nti. Tenāha ‘‘idaṃ nesa’’ntiādi. Paṭipattidesanāgamanehīti paṭipattigamanadesanāgamanehi. ‘‘Kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno jāyati ca…pe… jarāmaraṇassā’’tiādinā jarāmaraṇato paṭṭhāya paṭiccasamuppādamukhena vipassanaṃ abhinivisitvā mahāgahanaṃ chindituṃ nisānasilāyaṃ pharasuṃ nisento viya kilesagahanaṃ chindituṃ lokanātho ñāṇapharasuṃ tejento buddhabhāvāya hetusampattiyā paripākagatattā sabbaññutaññāṇādhigamāya vipassanāgabbhaṃ [Pg.48] gaṇhāpento antarantarā nānāsamāpattiyo samāpajjitvā anupadadhammavipassanāvasena anekākāravokārasaṅkhāre sammasanto chattiṃsakoṭisatasahassamukhena yaṃ ñāṇaṃ pavattesi, taṃ ‘‘mahāvajirañāṇa’’nti vadanti. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘catuvīsatikoṭisatasahassasamāpattisañcārimahāvajirañāṇa’’nti (dī. ni. aṭṭha. 3.141) āgataṃ, taṃ devasikaṃ vaḷañjanakasamāpattīnaṃ purecarānucarañāṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Yaṃ pana vakkhati ‘‘ñāṇavajiramohajālapadālana’’nti, taṃ saha vipassanāya maggañāṇaṃ veditabbaṃ. Etaṃ brahmacariyanti sāsanabrahmacariyaṃ adhippetanti taṃ dassento ‘‘brahmuno’’tiādimāha.

๑๐. คำว่า 'อุปัฏฐิตัง' คือ 'อุปัฏฐิตะ' เพราะตั้งอยู่ ณ ที่นี้ เพื่อแสดงความเป็นอธิกรณัตถะของศัพท์ว่า 'อุปัฏฐิตะ' จึงกล่าวว่า 'อุปัฏฐานัฏฐานะ' เหมือนคำว่า 'ปทักกันตะ' เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'นี้ของชนเหล่านั้น' เป็นต้น คำว่า 'ปฏิปัตติเทสนาคมเนหิ' คือ ด้วยการไปแห่งปฏิปัตติและการไปแห่งการแสดง ด้วยบทว่า 'โลกนี้หนอถึงความลำบากแล้ว ย่อมเกิด...เป็นต้น...แก่ชราและมรณะ' เป็นต้น พระโลกนาถทรงลับขวานคือญาณ เพื่อตัดป่าคือกิเลส เหมือนลับขวานบนหินลับ เพื่อตัดป่าใหญ่ โดยทรงเข้าถึงวิปัสสนาทางปฏิจจสมุปบาท ตั้งต้นแต่ชราและมรณะ เพราะเหตุสมบัติเพื่อความเป็นพระพุทธเจ้าถึงความแก่กล้าแล้ว ทรงยังวิปัสสนาให้เกิดเพื่อการบรรลุสัพพัญญุตญาณ ทรงเข้าสมาบัติหลายอย่างเป็นครั้งคราว ทรงพิจารณาสังขารอันเป็นวโรกาสหลายประการโดยวิปัสสนาธรรมทีละบท ญาณใดที่ทรงให้เป็นไปโดยมี ๓๖ โกฏิแสนเป็นปากทาง ญาณนั้นท่านเรียกว่า 'มหาวัชรญาณ' แต่ในอรรถกถามาว่า 'มหาวัชรญาณที่แล่นไปในสมาบัติ ๒๔ โกฏิแสน' (ที. สี. อ. ๓.๑๔๑) คำนั้นกล่าวหมายถึงญาณที่เป็นบุรพจารีและอนุจารีของสมาบัติที่ใช้สอยเป็นประจำวัน ส่วนที่จักกล่าวว่า 'ญาณวัชระทำลายข่ายคือโมหะ' นั้น พึงทราบว่าเป็นมรรคญาณพร้อมด้วยวิปัสสนา คำว่า 'เอตัง พรหมจริยัง' คือ มุ่งหมายพรหมจรรย์ในพระศาสนา เพื่อแสดงความนั้น จึงกล่าวว่า 'ของพรหม' เป็นต้น

Desanāyāti karaṇatthe idaṃ karaṇavacanaṃ. Niyuttoti ettha hetuattho antonītoti dassento ‘‘niddhāretvā yojito’’ti āha.

คำว่า 'เทสนา' นี้เป็นกรณวจนะในอรรถแห่งกรณะ คำว่า 'นิยุตตะ' ในที่นี้ เพื่อแสดงว่าอรรถแห่งเหตุถูกนำเข้ามาไว้ภายใน จึงกล่าวว่า 'กำหนดแล้วประกอบ'

Desanāhāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยเทสนาหารวิภังค์ จบแล้ว

2. Vicayahāravibhaṅgavaṇṇanā

๒. อรรถกถาว่าด้วยวิจยหารวิภังค์

11. Jātiliṅgakālasādhanavibhattisaṅkhyāvisesādito saddato padavicayo kātabbo. Tattha kariyamāno ca yathāsabhāvaniruttiyā eva kato sukato hotīti dassento ‘‘idaṃ nāmapadaṃ …pe… ayaṃ saddato padavicayo’’ti vatvā ‘‘so panāya’’ntiādimāha. Vattabbaatthasaṃvaṇṇanāti taṃtaṃpadavacanīyassa atthassa bhedaṃ vatvā pariyāyehi vivaritvā kathanaṃ.

๑๑. พึงทำบทวิเคราะห์จากศัพท์ โดยจำแนกตามชาติ ลิงค์ กาล สาธนะ วิภัตติ สังขยา และความพิเศษเป็นต้น และเพื่อแสดงว่า การวิเคราะห์ที่ทำในที่นั้น ย่อมเป็นอันทำดีแล้วด้วยนิรุตติที่เป็นไปตามสภาวะเท่านั้น จึงกล่าวว่า 'นี้เป็นนามบท...เป็นต้น...นี้เป็นบทวิเคราะห์จากศัพท์' แล้วกล่าวว่า 'ส่วนบทนั้น...เป็นต้น' คำว่า 'วัตตัพพัตถสังวัณณนา' คือ การกล่าวจำแนกอรรถที่พึงกล่าวของบทนั้นๆ แล้วอธิบายด้วยปริยายต่างๆ

Viciyamānassa suttapadassāti pucchāvasena pavattasuttapadassa. ‘‘Suttantarapadānipi pucchāvaseneva pavattānī’’ti vadanti ‘‘na sabbampi suttapada’’nti. Ekasseva padassa sambhavantānaṃ anekesaṃ atthānaṃ uddhāro atthuddhāro. Ekasseva pana atthassa sambhavantānaṃ anekesaṃ padānaṃ uddhāro paduddhāro. Sabbe hi saṃvaṇṇiyamāne sutte labbhamāne sabbe padatthe. Nava suttanteti suttageyyādivasena navappakāre suttasmiṃ ānetvā vicinatīti [Pg.49] yojanā. Atha vā ‘‘sabbe nava suttante’’ti iminā pavicayalakkhaṇena hārena suttageyyādīni sabbānipi navappakārāni suttāni vicinatīti attho. Tenāha ‘‘suttageyyādike’’tiādi.

คำว่า 'วิจิยมานัสสะ สุตตปทัสสะ' คือ บทสูตรที่ดำเนินไปโดยอาศัยการถาม ท่านกล่าวว่า 'แม้บทในพระสูตรอื่นๆ ก็ดำเนินไปโดยอาศัยการถามเท่านั้น' (แต่) 'ไม่ใช่บทสูตรทั้งหมด' การยกขึ้นซึ่งอรรถหลายอย่างที่พึงมีในบทเดียวเท่านั้น ชื่อว่า อัตถุทธาระ ส่วนการยกขึ้นซึ่งบทหลายอย่างที่พึงมีในอรรถเดียวเท่านั้น ชื่อว่า ปทุทธาระ เพราะอรรถแห่งบททั้งหมด ย่อมได้ในพระสูตรที่กำลังอธิบายทั้งหมด คำว่า 'นว สุตตันเต' คือ การนำมาแล้วพิจารณาในพระสูตร ๙ ประเภท โดยมีสุตตะและเคยยะเป็นต้น อีกนัยหนึ่ง ด้วยบทว่า 'สัพเพ นว สุตตันเต' นี้ หมายความว่า ด้วยหารที่มีลักษณะเป็นการพิจารณา ย่อมพิจารณาพระสูตร ๙ ประเภททั้งหมด มีสุตตะและเคยยะเป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ในสุตตะและเคยยะเป็นต้น' เป็นต้น

‘‘Kosalānaṃ purā rammā’’tiādikā (su. ni. 982) chapaññāsa gāthā vatthugāthā. ‘‘Pārāyanamanugāyissa’’nti (su. ni. 1137 ādayo) pana ādikā ekūnavīsati gāthā anugītigāthā. Idaṃ nāmaṃ katanti idaṃ ‘‘pārāyana’’nti nāmaṃ kataṃ. Tenāha ‘‘pāraṃ gamanīyā ime dhammā, tasmā imassa dhammapariyāyassa ‘pārāyanantveva adhivacana’’’nti (su. ni. pārāyanatthutigāthā; cūḷani. pārāyanatthutigāthā 149 ādayo). Buddhiyaṃ viparivattamānanti imassa vicayahāravibhaṅgassa desanākāle āyasmā mahākaccāno attano buddhiyaṃ vattamānaṃ katvā evamāhāti yojanā.

คาถา ๕๖ คาถา มีบทว่า 'เมืองของชาวโกศลน่ารื่นรมย์' เป็นต้น (สุ. ขุ. ๙๘๒) เป็นวัตถุคาถา ส่วนคาถา ๑๙ คาถา มีบทว่า 'จักขับร้องปารายนสูตร' เป็นต้น (สุ. ขุ. ๑๑๓๗ เป็นต้น) เป็นอนุคีติคาถา คำว่า 'อิทัง นามัง กะตัง' คือ ชื่อนี้ถูกตั้งว่า 'ปารายนะ' เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ธรรมเหล่านี้ควรไปสู่ฝั่ง เพราะฉะนั้น คำว่า 'ปารายนะ' นี้จึงเป็นชื่อของธัมมปริยายนี้' (สุ. ขุ. ปารายนัตถุติคาถา; จูฬนิ. ปารายนัตถุติคาถา ๑๔๙ เป็นต้น) คำว่า 'พุทธิยัง วิปริวัตตะมานัง' คือ การประกอบความว่า ในเวลาแสดงวิจยหารวิภังค์นี้ ท่านพระมหากัจจายนะได้กระทำให้อยู่ในปัญญาของตนแล้วจึงกล่าวอย่างนี้

Ekaṃsabyākaraṇassa ayanti ekaṃsabyākaraṇīyā, ekaṃsena vā byākātabbattā ekaṃsabyākaraṇīyā, ekaṃsabyākaraṇayoggāti attho. Sesapadadvayepi eseva nayo. Ṭhapanīyāti ṭhapetabbattā abyākaraṇīyāti attho. Samayantaraparicayena nivāraṇadhammaṃ pati saṃsayapakkhando pucchatīti adhippāyenāha ‘‘vimaticchedana’’nti. Pakatiyā pana nivāraṇadhammaṃ ajānanto ñātukāmatāya pucchatīti adiṭṭhajotanāya pucchāpi siyā. Tathā hi vakkhati ‘‘lokassa nivāraṇādīni ajānantenā’’ti.

คำว่า 'เอกังสัพยากรณัสสะ อะยัง' คือ เป็นสิ่งที่ควรพยากรณ์โดยส่วนเดียว หรือเพราะควรพยากรณ์โดยส่วนเดียว จึงเป็นสิ่งที่ควรพยากรณ์โดยส่วนเดียว หมายถึง เหมาะสมแก่การพยากรณ์โดยส่วนเดียว แม้ในบทที่เหลืออีกสองบทก็นัยนี้แหละ คำว่า 'ฐปนียา' คือ เพราะควรตั้งไว้ จึงเป็นสิ่งที่พึงงดเว้นการพยากรณ์ หมายถึง ไม่ควรพยากรณ์ ด้วยความหมายว่า ผู้ที่เคยคุ้นกับลัทธิอื่นแล้วเกิดความสงสัยในธรรมที่พึงห้าม จึงถาม ท่านจึงกล่าวว่า 'วิมติเฉทนะ' ส่วนผู้ที่ไม่รู้ธรรมที่พึงห้ามโดยปกติ แล้วอยากรู้จึงถาม ก็พึงเป็นการถามเพื่อแสดงสิ่งที่ยังไม่เห็น ดังที่จักกล่าวว่า 'เพราะไม่รู้ธรรมที่พึงห้ามเป็นต้นของโลก'

Ekavatthupariggahāti ekassa abhidheyyatthassa gahaṇato.

คำว่า 'เอกวัตถุปริคคหา' คือ เพราะการยึดถืออรรถที่พึงแสดงอย่างเดียว

Vimuttiparipācakaindriyāni vivaṭṭapakkhe ṭhitassa saddhādayo dhammā, kiṃ panettha ariyānampi indriyalokena saṅgaho hotīti āha ‘‘pariyāpannadhammavasenā’’tiādi.

อินทรีย์ที่ยังวิมุตติให้แก่กล้า คือ ธรรมมีศรัทธาเป็นต้นที่ตั้งอยู่ในฝ่ายวิวัฏฏะ ในที่นี้ แม้อริยบุคคลก็สงเคราะห์ด้วยอินทรียโลกหรือ ท่านจึงกล่าวว่า 'โดยอาศัยธรรมที่สงเคราะห์เข้า' เป็นต้น

Kāḷapakkhacātuddasīghanavanasaṇḍameghapaṭalacchādanaaḍḍharattīnaṃ vasena caturaṅgasamannāgatena. Vivicchāti vicikicchāya. Tenāha ‘‘vicikicchāhetū’’ti. Dukkhamassa mahabbhayanti ettha vuttaṃ ‘‘assā’’ti padaṃ ‘‘jappābhilepanaṃ assa brūmī’’ti ānetvā sambandhitabbanti dassento ‘‘jappā taṇhā assa lokassā’’ti āha. ‘‘Sabbasattāna’’ntiādinā, ‘‘sabbasovā’’tiādinā ca anvayato, byatirekato ca sātisayaṃ avijjāya nīvaraṇabhāvaṃ [Pg.50] dasseti. ‘‘Dūre santo pakāsanti (dha. pa. 304; netti. 11), ratto atthaṃ na jānātī’’ti (netti. 11, 27) gāthādvayenāpi anugītivicayaṃ dassetīti yojetabbaṃ.

ประกอบด้วยองค์ ๔ โดยอำนาจแห่งกึ่งราตรีที่ถูกปกคลุมด้วยหมู่เมฆและแนวป่าทึบในวันจาตุททสีข้างแรม. คำว่า วิวิจฉา คือ ด้วยวิจิกิจฉา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'วิจิกิจฉาเหตุ'. ในบทว่า 'ทุกขัง อัสสะ มหัพภยัง' นี้ เพื่อแสดงว่าบทว่า 'อัสสะ' พึงนำมาสัมพันธ์โดยนำมาจากบทว่า 'ชัปปาภิเลปะนัง อัสสะ พรูมิ' จึงกล่าวว่า 'ชัปปา คือตัณหา (มี) แก่โลกนี้'. ด้วยบทว่า 'ของสัตว์ทั้งปวง' เป็นต้น และด้วยบทว่า 'โดยประการทั้งปวง' เป็นต้น ย่อมแสดงความเป็นนิวรณ์ของอวิชชาอย่างยิ่ง ทั้งโดยอนุโลมและโดยปฏิโลม. พึงประกอบความว่า แม้ด้วยคาถาทั้งสองบทว่า 'สัตบุรุษทั้งหลายแม้ในที่ไกลก็ย่อมปรากฏ (ธ. ป. ๓๐๔; เนตติ. ๑๑), ผู้กำหนัดย่อมไม่รู้อรรถ' (เนตติ. ๑๑, ๒๗) ก็ย่อมแสดงอนุคีติวิจยะ.

Rūpāvacarāti rūpāvacarasattā. Vipariṇāmadukkhatāya muccanassa kāraṇavacananti sambandho. Yato vaṭṭadukkhato muccanaṃ. Taṃ vaṭṭadukkhaṃ anavasesapariyādānavasena saṅkhāradukkhatāgahaṇena.

คำว่า รูปาวจรา คือ สัตว์ในรูปาวจรภูมิ. มีความสัมพันธ์ว่า เป็นคำกล่าวถึงเหตุแห่งการพ้นจากวิปริณามทุกข์. เพราะการพ้นจากทุกข์ในวัฏฏะใด. ทุกข์ในวัฏฏะนั้น (ย่อมพ้นได้) ด้วยการถือเอาสังขารทุกข์ โดยอำนาจการทำให้สิ้นไปโดยไม่เหลือ.

Ekādhāranti ekavatthu adhiṭṭhānaṃ. Nivāraṇaṃ vikkhambhanaṃ pidhānaṃ samucchedoti atthadvayassa pucchitattā ‘‘anekādhāraṃ dassetu’’nti vuttaṃ. Tenāha ‘‘nivāraṇasaṅkhātaṃ saṃvaraṃ…pe… pidhiyyanti pacchijjantī’’ti (su. ni. aṭṭha. 2.1041; cūḷani. aṭṭha. 3). Tassattho ‘‘nivāraṇasaṅkhātaṃ vikkhambhanaṃ, saṃvaraṃ, pidhānañca kathehī’’ti.

คำว่า เอกาธาระ คือ วัตถุอันเป็นที่ตั้งอันเดียว. เพราะมีการถามถึงอรรถ ๒ คู่ คือ การกั้น (นิวรณ์) การข่มไว้ (วิกขัมภนะ) และการปิด (ปิธานะ) การตัดขาด (สมุจเฉทะ) จึงกล่าวว่า 'เพื่อแสดงอรรถที่มีที่ตั้งหลายอย่าง'. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'การสำรวมที่เรียกว่าการกั้น...เป... ย่อมปิด ย่อมขาดไป' (สุ. นิ. อรรถกถา ๒.๑๐๔๑; จูฬนิ. อรรถกถา ๓). อรรถของคำนั้นคือ 'จงกล่าวถึงการข่มไว้ที่เรียกว่าการกั้น การสำรวม และการปิด'.

‘‘Vodāna’’nti iminā sotānaṃ vikkhambhanavisuddhi, ‘‘vuṭṭhāna’’nti iminā samucchedavisuddhi adhippetāti āha ‘‘pucchāya duvidhatthavisayataṃ vivarituṃ ‘eva’ntiādi vutta’’nti. Tathā cāha ‘‘vodāyati…pe… ariyamaggo’’ti.

ด้วยคำว่า 'โวทาน' นี้ หมายถึงความบริสุทธิ์ด้วยการข่มกระแสทั้งหลายไว้, ด้วยคำว่า 'วุฏฐานะ' นี้ หมายถึงความบริสุทธิ์ด้วยการตัดขาด ท่านจึงกล่าวว่า 'เพื่อเปิดเผยความเป็นวิสัยแห่งอรรถ ๒ อย่างของคำถาม จึงกล่าวคำว่า เอวํ เป็นต้น'. และท่านกล่าวไว้เช่นนั้นว่า 'ย่อมผ่องแผ้ว...เป... อริยมรรค'.

Diṭṭhimānāvijjāsotāpi taṇhāsotānugāti āha ‘‘yebhuyyena anurodhavasenā’’ti. Upacāravasenāti nissitupacāravasena. Sabbasmāti cakkhuto yāva manatoti sabbasmā dvārato. Sabbappakārenātti taṇhāyanamicchābhinivesanaunnamanādippakārena.

กระแสแห่งทิฏฐิ มานะ และอวิชชา ก็เป็นไปตามกระแสแห่งตัณหา ท่านจึงกล่าวว่า 'โดยส่วนมากโดยอำนาจความคล้อยตาม'. คำว่า โดยอำนาจแห่งอุปจาระ คือ โดยอำนาจแห่งอุปจาระที่อาศัย. คำว่า จากทั้งหมด คือ จากจักษุจนถึงมนะ คือ จากทวารทั้งหมด. คำว่า โดยประการทั้งปวง คือ โดยประการมีความทะยานอยาก ความยึดมั่นผิด และความยกตน เป็นต้น.

Tameva satinti yāyaṃ sati pubbabhāge sotānaṃ vikkhambhanavasena vuttā, tameva satiṃ. Maggakkhaṇe sotānaṃ saṃvaraṃ pidhānaṃ brūmi. Yasmā pana pidhāyikāpi sati maggakkhaṇe paññānugā, paññākiccamevettha adhikaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘paññāyete pidhīyare’’ti.

คำว่า สตินั้นแล คือ สติใดที่กล่าวไว้ในส่วนเบื้องต้นโดยอำนาจการข่มกระแสทั้งหลายไว้ (ข้าพเจ้ากล่าวถึง) สตินั้นแล. ในขณะแห่งมรรค ข้าพเจ้ากล่าวถึงการสำรวมและการปิดกระแสทั้งหลาย. แต่เพราะสติแม้ที่เป็นตัวปิดกั้นก็คล้อยตามปัญญาในขณะแห่งมรรค กิจของปัญญาในที่นี้จึงยิ่งกว่า เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'กระแสเหล่านั้นย่อมถูกปิดกั้นด้วยปัญญา'.

Saṃvarapidhānānanti ettha saṃvarasaddena nivāraṇaṃ vuttaṃ.

ในคำว่า 'การสำรวมและการปิดกั้น' นี้ ท่านกล่าวถึงการกั้น (นิวรณ์) ด้วยคำว่า 'สำรวม'.

Yasmiṃ yasmiṃ ariyamagge anadhigate yaṃ yaṃ abhisaṅkhāraviññāṇaṃ uppajjanārahaṃ, tasmiṃ tasmiṃ adhigate taṃ taṃ viññāṇaṃ anuppādanirodhena nirujjhati saddhiṃ attanā sampayuttanāmarūpenāti āha ‘‘tassa tassa viññāṇassa nirodhena sahevā’’ti. Anuppādanirodho hi ettha ‘‘nirodho’’ti adhippeto anupādisesanibbānassa adhippetattāti. Anusandhīyati etenāti anusandhi, idha pucchiyamāno attho.

อภิสังขารวิญญาณใดๆ ที่ควรจะเกิดขึ้นในอริยมรรคใดๆ ที่ยังไม่บรรลุ เมื่อบรรลุอริยมรรคนั้นๆ แล้ว วิญญาณนั้นๆ ย่อมดับไปด้วยอนุปปาทนิโรธ พร้อมกับนามรูปที่สัมปยุตกับตน ท่านจึงกล่าวว่า 'พร้อมด้วยความดับแห่งวิญญาณนั้นๆ นั่นเทียว'. เพราะในที่นี้ประสงค์เอาอนุปปาทนิโรธว่า 'นิโรธ' เพราะประสงค์เอาอนุปาทิเสสนิพพาน. อรรถที่สืบต่อด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า อนุสนธิ ในที่นี้คืออรรถที่ถูกถาม.

Saha [Pg.51] visayena dassetunti ettha saccāni eva visayo. Pahātabbasabhāvaṃ samudayasaccaṃ, tassa visayo dukkhasaccaṃ. ‘‘Saṃyojaniyesu, bhikkhave, dhammesu assādānupassino viharato taṇhā pavaḍḍhatī’’ti (saṃ. ni. 2.53, 57) hi vuttaṃ. Pahāyakasabhāvaṃ maggasaccaṃ, tassa visayo nirodhasaccanti āha ‘‘saha visayena…pe… saccesū’’ti. Kāmañcettha ‘‘samudayo dvīsu bhūmīsu pahīyatī’’ti āraddhaṃ, ‘‘dassanena tīṇi saṃyojanāni pahīyanti, bhāvanāya satta saṃyojanāni pahīyantī’’ti pana vibhāgavacanameva vattanti āha ‘‘pahāyakavibhāgamukhena pahātabbavibhāgaṃ dassetu’’nti.

เพื่อแสดงพร้อมกับอารมณ์ ในที่นี้สัจจะทั้งหลายนั่นแหละเป็นอารมณ์. สมุทยสัจจะมีสภาพที่พึงละ อารมณ์ของสมุทยสัจจะนั้นคือทุกขสัจจะ. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลพิจารณาเห็นความยินดีในธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์อยู่ ตัณหาย่อมเจริญ' (สํ. นิ. ๒.๕๓, ๕๗). มรรคสัจจะมีสภาพเป็นผู้ละ อารมณ์ของมรรคสัจจะนั้นคือนิโรธสัจจะ ท่านจึงกล่าวว่า 'พร้อมกับอารมณ์...เป... ในสัจจะทั้งหลาย'. และแม้ในที่นี้จะเริ่มว่า 'สมุทัยย่อมละได้ในภูมิ ๒' แต่เพราะประสงค์จะกล่าวคำจำแนกนั่นเองว่า 'สังโยชน์ ๓ ย่อมละได้ด้วยทัสสนะ สังโยชน์ ๗ ย่อมละได้ด้วยภาวนา' ท่านจึงกล่าวว่า 'เพื่อแสดงการจำแนกธรรมที่พึงละ โดยมุขคือการจำแนกธรรมที่เป็นผู้ละ'.

Niravasesakāmarāgabyāpādā tatiyamaggena pahīyanti, itare catutthamaggenāti vuttaṃ ‘‘itarehi pana niravasesa’’nti. Tatthāti kammavipākavaṭṭappabhedena tedhātuke bhavattaye. Saṃyojanavasenāti sabbadā yojanavasena bandhanavasena.

กามราคะและพยาบาทโดยไม่เหลือ ย่อมละได้ด้วยมรรคที่ ๓ ส่วนธรรมที่เหลือย่อมละได้ด้วยมรรคที่ ๔ ท่านจึงกล่าวว่า 'แต่ส่วนที่เหลือโดยไม่เหลือ'. ในคำว่า ในที่นั้น คือ ในภพ ๓ อันเป็นไปในธาตุ ๓ โดยประเภทแห่งกรรมวัฏและวิปากวัฏ. คำว่า โดยอำนาจแห่งสังโยชน์ คือ โดยอำนาจแห่งการประกอบและการผูกพันไว้ตลอดเวลา.

12. Aggaphalañāṇatāya ekampi samānaṃ tannimittassa khayānuppādārammaṇassa paccavekkhaṇañāṇassa vasena phalavohārena dve nāmāni labhati.

๑๒. แม้จะเป็นอย่างเดียวโดยความเป็นอัคคผลญาณ แต่ก็ย่อมได้ชื่อ ๒ อย่างโดยโวหารว่าผล ด้วยอำนาจแห่งปัจจเวกขณญาณที่มีความสิ้นไปและความไม่เกิดขึ้นแห่งนิมิตของผลนั้นเป็นอารมณ์.

Somanassanāmalābho iminā ārammaṇasaṅketenāti tadatthaṃ vivaranto ‘‘khaye…pe… samaññāyā’’ti āha.

การได้ชื่อว่าโสมนัสด้วยเครื่องหมายแห่งอารมณ์นี้ ท่านจึงกล่าวว่า 'ในการสิ้นไป...เป... ด้วยสมัญญา' เพื่อเปิดเผยอรรถนั้น.

13. Taggahaṇenevāti phassapañcamakapañcarūpindriyaggahaṇeneva. Sahacaraṇādināti sahajātādianantarādipaccayabhāvena ceva nissayārammaṇādinā ca. ‘‘Sampayutta’’nti iminā sahitatā avisiṭṭhatā idhādhippetāti āha ‘‘avibhāgena gahaṇīyabhāvaṃ sandhāyā’’ti.

๑๓. ด้วยการถือเอาสิ่งนั้นนั่นเอง คือ ด้วยการถือเอาธรรมมีผัสสะเป็นที่ ๕ และรูปินทรีย์ ๕. ด้วยความเป็นไปตามกันเป็นต้น คือ ด้วยความเป็นปัจจัยมีสหชาตปัจจัยเป็นต้น และอนันตรปัจจัยเป็นต้น และด้วยปัจจัยมีนิสสยปัจจัยและอารัมมณปัจจัยเป็นต้น. ด้วยคำว่า 'สัมปยุต' นี้ หมายถึงความเป็นไปร่วมกันและความไม่แยกกันในที่นี้ ท่านจึงกล่าวว่า 'หมายถึงความเป็นสภาวะที่พึงถือเอาโดยไม่แยกจากกัน'.

Kathaṃ samādhindriyaṃ uppādetīti āha ‘‘satiggahaṇena cettha pariyuṭṭhānappahānaṃ idhādhippeta’’nti. Na hi samādhinā pariyuṭṭhānappahānaṃ sambhavati.

สมาธินทรีย์ย่อมยังให้เกิดขึ้นได้อย่างไร ท่านจึงกล่าวว่า 'ในที่นี้ประสงค์เอาการละปริยุฏฐานะด้วยการถือเอาสติ'. เพราะการละปริยุฏฐานะย่อมไม่สำเร็จได้ด้วยสมาธิ.

Padahati etenāti padhānaṃ, vīriyaṃ. Teti vīriyasaṅkhārā. Ekarasenāti yathā indriyāni ekarasāni honti, evaṃ ekarasabhāvena saraṇato pavattanato. Tathā pavattiyā eva suṭṭhu vata vīriyaṃ vāhesīti yoginā saṅkappetabbato tadupagavīriyavāhanaṭṭhena ‘‘sampahaṃsanā’’ti vuttaṃ. Tenāha ‘‘evaṃ me…pe… hetubhāvato’’ti.

บุคคลย่อมพยายามด้วยสิ่งนี้ เหตุนั้นสิ่งนี้จึงชื่อว่า ปธานะ คือ วิริยะ. คำว่า เต คือ วิริยสังขารทั้งหลาย. คำว่า โดยรสเดียว คือ โดยความเป็นรสเดียวเหมือนอินทรีย์ทั้งหลายมีรสเดียว เพราะความแล่นไปและเป็นไป. และเพราะการเป็นไปเช่นนั้นนั่นเอง โยคีพึงดำริว่า 'วิริยะย่อมนำไปได้ดีหนอ' ท่านจึงกล่าวว่า 'สัมปหังสนา' โดยอรรถว่าเป็นการนำไปซึ่งวิริยะที่เข้าถึงสภาวะนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อย่างนี้ของข้าพเจ้า...เป... เพราะความเป็นเหตุ'.

Iddhisaddassa [Pg.52] paṭhamo kattuattho, dutiyo karaṇattho vutto, pādasaddassa eko karaṇattho eva. Pajjitabbā ca iddhī vuttā, na ca ijjhanti. Pajjitabbā ca iddhī pajjanakaraṇena pādena samānādhikaraṇā na hontīti ‘‘paṭhamena atthena iddhi eva pādo’’ti kathaṃ sakkā vattuṃ, tathā iddhikiriyākaraṇena sādhetabbā buddhisaṅkhātā iddhi pajjanakiriyākaraṇena pajjitabbāti dvinnaṃ karaṇānaṃ na samānādhikaraṇatā sambhavatīti ‘‘dutiyena atthena iddhiyā pādo’’ti kathaṃ sakkā vattunti ce? Sakkā, pādassa ijjhamānakoṭṭhāsa ijjhanakaraṇūpāyabhāvato. Atha vā ‘‘paṭhamena atthena iddhiyā pādo, dutiyena atthena iddhi eva pādo iddhipādo’’ti evaṃ yojanato. Kathaṃ? Anantarattho paccāsattiñāyena idha paṭhamoti adhippeto, tato purimo dutiyoti.

อรรถแรกของคำว่า "อิทธิ" กล่าวว่าเป็นกัตตุอรรถ, อรรถที่สองเป็นกรณอรรถ, ส่วนคำว่า "บาท" มีกรณอรรถเพียงอย่างเดียว. และอิทธิที่ควรให้สำเร็จก็กล่าวไว้แล้ว แต่ (อิทธิเหล่านั้น) ย่อมไม่สำเร็จ (ด้วยตนเอง). และอิทธิที่ควรให้สำเร็จย่อมไม่เป็นสมานาธิกรณ์กับบาทอันเป็นเครื่องให้สำเร็จ, ดังนี้แล้วจะกล่าวได้อย่างไรว่า "ด้วยอรรถแรก อิทธิเป็นบาทนั่นเอง", อีกทั้งอิทธิอันชื่อว่าปัญญาที่ควรให้สำเร็จด้วยเครื่องกระทำอิทธิกิจ ย่อมควรให้สำเร็จด้วยเครื่องกระทำปัชชนกิจ, ดังนี้แล้วความเป็นสมานาธิกรณ์ของกรณะทั้งสองย่อมไม่เป็นไปได้, ดังนี้แล้วจะกล่าวได้อย่างไรว่า "ด้วยอรรถที่สอง บาทของอิทธิ"? กล่าวได้, เพราะส่วนที่กำลังสำเร็จของบาทเป็นอุบายเครื่องให้สำเร็จ. หรืออีกนัยหนึ่ง โดยการประกอบความอย่างนี้ว่า "ด้วยอรรถแรก บาทของอิทธิ, ด้วยอรรถที่สอง อิทธิเป็นบาทนั่นเอง คือ อิทธิบาท". อย่างไร? อรรถที่อยู่ถัดไปในที่นี้หมายถึงอรรถแรกโดยนัยแห่งความใกล้ชิด, ส่วนอรรถที่อยู่ก่อนหน้านั้นหมายถึงอรรถที่สอง.

‘‘Chandaṃ ce bhikkhu adhipatiṃ karitvā labhati samādhi’’ntiādi (vibha. 432) vacanato chandasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāvetīti etthāpi chandādhipati samādhi chandasamādhīti adhipatisaddalopaṃ katvā samāso vuttoti viññāyati. Adhipatisaddatthadassanavaseneva pana ‘‘chandahetuko, chandādhiko vā samādhī’’ti sammohavinodaniyaṃ (vibha. aṭṭha. 431) vuttaṃ, tasmā idhāpi chandādhipati samādhi chandasamādhīti veditabbo. Taṃ pana chandaṃ vuttanayena saddhāsīsena dassento ‘‘saddhādhipateyyā cittekaggatā’’ti vuttaṃ. ‘‘Idaṃ padhāna’’nti vā vīriyaṃ vuttaṃ. Vīriyasaddāpekkhāsahitaṃ ekavacanena vatvā catubbidhassapi vīriyassa adhippetattā nibbattetabbadhammavibhāgena ca ‘‘ime saṅkhārā’’ti vuttaṃ. Tena padhānabhūtā saṅkhārāti evaṃ samāso veditabbo. Saṅkhatasaṅkhārādinivattanatthañcettha padhānaggahaṇaṃ. Atha vā taṃ taṃ visesaṃ saṅkharotīti saṅkhāro, sabbampi vīriyaṃ. Tattha catukiccasādhakato aññassa nivattanatthaṃ padhānaggahaṇanti padhānabhūtā seṭṭhabhūtāti attho.

ตามนัยแห่งพระบาลีว่า ‘ภิกษุเมื่อทำฉันทะให้เป็นอธิบดี ย่อมได้สมาธิ’ เป็นต้น (วิภังค์ ๔๓๒) ว่า ‘ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขาร’ ในที่นี้ก็พึงทราบว่า บทว่า ‘ฉันทสมาธิ’ นั้น เป็นการกล่าวสมาสโดยการลบคำว่า ‘อธิปติ’ ออกจาก ‘ฉันทาธิปติสมาธิ’ อนึ่ง ในคัมภีร์สัมโมหวิโนทนี (อรรถกถาพระวิภังค์ ๔๓๑) ได้กล่าวไว้โดยนัยแห่งการแสดงอรรถของคำว่า ‘อธิปติ’ ว่า ‘สมาธิมีฉันทะเป็นเหตุ หรือมีฉันทะเป็นใหญ่’ เพราะฉะนั้น ในที่นี้ก็พึงทราบว่า ‘ฉันทาธิปติสมาธิ’ นั่นแหละคือ ‘ฉันทสมาธิ’ แต่เมื่อแสดงฉันทะนั้นโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว โดยมีศรัทธาเป็นประธาน จึงกล่าวว่า ‘จิตเตกัคคตาอันมีศรัทธาเป็นอธิปไตย’ หรือกล่าววิริยะว่า ‘นี้คือปธาน’ เมื่อกล่าวด้วยเอกวจนะอันประกอบด้วยความมุ่งหมายในคำว่า ‘วิริยะ’ และเมื่อวิริยะทั้ง ๔ ชนิดเป็นที่ประสงค์ และโดยการจำแนกธรรมที่พึงให้เกิด จึงกล่าวว่า ‘สังขารเหล่านี้’ เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าบทสมาสคือ ‘ปธานสังขาร’ นั้น หมายถึง ‘สังขารที่เป็นประธาน’ และการรับเอาคำว่า ‘ปธาน’ ในที่นี้ ก็เพื่อป้องกันความเข้าใจผิดว่าเป็นสังขารที่ปรุงแต่ง เป็นต้น อีกนัยหนึ่ง คำว่า ‘สังขาร’ หมายถึงวิริยะทั้งหมด เพราะปรุงแต่งคุณวิเศษนั้นๆ การรับเอาคำว่า ‘ปธาน’ ในที่นี้ ก็เพื่อป้องกันความเข้าใจผิดว่าเป็นอย่างอื่นจากวิริยะที่ยังกิจ ๔ อย่างให้สำเร็จ หมายถึง ‘เป็นประธาน เป็นเลิศ’

Vīriyiddhipādaniddese ‘‘vīriyasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgata’’nti (vibha. 435) dvikkhattuṃ vīriyaṃ āgataṃ. Tattha purimaṃ samādhivisesanaṃ ‘‘vīriyādhipati samādhi vīriyasamādhī’’ti, dutiyaṃ samannāgamaṅgadassanatthaṃ. Dve eva hi sabbattha samannāgamaṅgāni samādhi, padhānasaṅkhāro ca. Chandādayo samādhivisesanāni. Padhānasaṅkhāro pana padhānavacaneneva visesito, na chandādīhīti na idha vīriyādhipatitā padhānasaṅkhārassa vuttā hoti. Vīriyañca samādhiṃ visesetvā ṭhitameva samannāgamaṅgavasena [Pg.53] padhānasaṅkhāravacanena vuttanti nāpi dvīhi vīriyehi samannāgamo vutto hoti. Yasmā pana chandādīhi visiṭṭho samādhi tathā visiṭṭheneva tena sampayutto padhānasaṅkhāro, sesadhammā ca, tasmā samādhivisesanānaṃ vasena ‘‘cattāro iddhipādā’’ti vuttā. Visesanabhāvo ca chandādīnaṃ taṃtaṃapassayanavasena hotīti chandasamādhi…pe… iddhipādanti ettha nissayatthepi pādasaddena upāyatthena chandādīnaṃ iddhipādatā vuttā hoti. Tathā hi abhidhamme uttaracūḷabhājanīye ‘‘cattāro iddhipādā chandiddhipādo’’tiādinā (vibha. 457) chandādīnameva iddhipādatā vuttā. Pañhāpucchake ca ‘‘cattāro iddhipādā – idha bhikkhu chandasamādhī’’ti (vibha. 462) ārabhitvāpi puna chandādīnaṃyeva kusalādibhāvo vibhatto. Upāyiddhipādadassanatthameva hi nissayiddhipādadassanaṃ kataṃ. Aññathā catubbidhatāva na hotīti. Ayamettha pāḷivasena atthavinicchayo veditabbo.

ในนิเทศวิริยิทธิบาท คำว่า ‘ประกอบด้วยวิริยสมาธิและปธานสังขาร’ (วิภังค์ ๔๓๕) มีคำว่า ‘วิริยะ’ มาสองครั้ง ในที่นั้น คำแรกเป็นวิเสสนะของสมาธิ คือ ‘วิริยาธิปติสมาธิ’ นั่นแหละคือ ‘วิริยสมาธิ’ ส่วนคำที่สองนั้น เพื่อแสดงองค์ประกอบแห่งการประกอบพร้อม เพราะองค์ประกอบแห่งการประกอบพร้อมมีเพียงสองอย่างในทุกที่ คือ สมาธิ และปธานสังขาร ฉันทะเป็นต้นเป็นวิเสสนะของสมาธิ แต่ปธานสังขารนั้นถูกวิเศษด้วยคำว่า ‘ปธาน’ เท่านั้น ไม่ได้ถูกวิเศษด้วยฉันทะเป็นต้น เพราะฉะนั้น ในที่นี้จึงไม่ได้กล่าวถึงความเป็นวิริยาธิปไตยของปธานสังขาร และวิริยะที่ตั้งอยู่โดยวิเศษสมาธิแล้วนั่นแหละ ถูกกล่าวด้วยคำว่า ‘ปธานสังขาร’ โดยเป็นองค์ประกอบแห่งการประกอบพร้อม เพราะฉะนั้น จึงไม่ได้กล่าวถึงการประกอบพร้อมด้วยวิริยะสองอย่าง แต่เพราะสมาธิที่วิเศษด้วยฉันทะเป็นต้น และปธานสังขารที่ประกอบด้วยสมาธิที่วิเศษนั้น รวมถึงธรรมที่เหลือด้วย เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า ‘อิทธิบาท ๔’ โดยนัยแห่งวิเสสนะของสมาธิ และความเป็นวิเสสนะของฉันทะเป็นต้นนั้น ย่อมมีโดยนัยแห่งการอาศัยซึ่งกันและกัน เพราะฉะนั้น ในคำว่า ‘ฉันทสมาธิ...เป... อิทธิบาท’ นี้ คำว่า ‘บาท’ ย่อมกล่าวถึงความเป็นอิทธิบาทของฉันทะเป็นต้น แม้โดยอรรถว่า ‘นิสสัย’ และโดยอรรถว่า ‘อุบาย’ ดังนั้น ในอภิธรรม จูฬภาชนีย์ตอนท้าย (วิภังค์ ๔๕๗) ก็ได้กล่าวถึงความเป็นอิทธิบาทของฉันทะเป็นต้นว่า ‘อิทธิบาท ๔ คือ ฉันทิทธิบาท’ เป็นต้น และในปัญหาปุจฉกะก็ได้เริ่มต้นด้วยคำว่า ‘อิทธิบาท ๔ คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้มีฉันทสมาธิ’ (วิภังค์ ๔๖๒) แล้วจำแนกความเป็นกุศลเป็นต้นของฉันทะเป็นต้นอีก แท้จริง การแสดงนิสสยิทธิบาทนั้น ก็เพื่อแสดงอุบายิทธิบาทนั่นเอง ถ้ามิฉะนั้นแล้ว ความเป็น ๔ อย่างก็จักไม่มี ในที่นี้ พึงทราบการวินิจฉัยอรรถโดยนัยแห่งพระบาลีดังนี้

Tadaṅgasamucchedanissaraṇavivekanissitattaṃ vatvā paṭippassaddhivivekanissitassa avacanaṃ ‘‘chandasamādhi…pe… iddhipādaṃ bhāvetī’’ti (vibha. 432) bhāvetabbānaṃ iddhipādānaṃ vuttattā. Bhāvitiddhipādassa hi sacchikātabbā phalapariyāpannā iddhipādāti.

เมื่อกล่าวถึงความเป็นผู้ที่อาศัยวิเวกคือตทังคะ สมุจเฉท และนิสสรณะแล้ว การไม่กล่าวถึงการอาศัยปฏิปัสสัทธิวิเวกนั้น เป็นเพราะได้กล่าวถึงอิทธิบาทที่พึงเจริญไว้แล้วในคำว่า ‘ย่อมเจริญฉันทสมาธิ...เป... อิทธิบาท’ (วิภังค์ ๔๓๒) เพราะอิทธิบาทที่เจริญแล้วนั้น เป็นอิทธิบาทที่พึงทำให้แจ้งอันจัดเข้าในผล

Vossaggasaddo pariccāgattho, pakkhandanattho cāti vossaggassa duvidhatā vuttā. Yathāvuttena pakārenāti tadaṅgasamucchedappakārena, tanninnabhāvārammaṇappakārena ca. Pariṇamantaṃ vipassanakkhaṇe.

โวสสัคคศัพท์ มีอรรถว่า ‘การสละ’ และมีอรรถว่า ‘การก้าวเข้าไป’ จึงกล่าวถึงความเป็นสองอย่างของโวสสัคคะ คำว่า ‘โดยประการที่กล่าวมาแล้ว’ หมายถึง โดยประการแห่งตทังคสมุจเฉท และโดยประการแห่งอารมณ์ที่มีความน้อมไปในสิ่งนั้น ที่แปรผันไปในขณะแห่งวิปัสสนา

14. Pubbabhāgapaññāyāti ekāvajjananānāvajjanavīthīsu pavattaupacārapaññāya. Adhigamapaññāyāti appanāpaññāya. Puna pubbabhāgapaññāyāti nānāvajjanupacārapaññāya, paṭisandhipaññāya vā. Upacārapaññāyāti ekāvajjane, sabbattha vā pavattaupacārapaññāya.

๑๔. คำว่า ‘ด้วยปุพพภาคปัญญา’ หมายถึง ด้วยอุปจารปัญญาที่เกิดขึ้นในวิถีแห่งการนึกถึงครั้งเดียวและหลายครั้ง คำว่า ‘ด้วยอธิคมปัญญา’ หมายถึง ด้วยอัปปนาปัญญา คำว่า ‘อีกด้วยปุพพภาคปัญญา’ หมายถึง ด้วยอุปจารปัญญาในการนึกถึงหลายครั้ง หรือด้วยปฏิสนธิปัญญา คำว่า ‘ด้วยอุปจารปัญญา’ หมายถึง ด้วยอุปจารปัญญาที่เกิดขึ้นในการนึกถึงครั้งเดียว หรือในทุกที่

Pucchāvissajjanavicayopīti yathāvuttāya pucchāya vissajjanavicayopi. Vuttanayānusārenāti adiṭṭhajotanā, vimaticchedanā cāti heṭṭhā vuttanayānugamanena.

คำว่า ‘แม้การวิจัยคำถามและคำตอบ’ หมายถึง แม้การวิจัยคำตอบของคำถามที่กล่าวมาแล้ว คำว่า ‘โดยอนุโลมตามนัยที่กล่าวมาแล้ว’ หมายถึง โดยการดำเนินตามนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างว่า ‘การทำให้ปรากฏสิ่งที่ยังไม่เห็น และการตัดความสงสัย’

15. Sekhe [Pg.54] asekheti sekkhe ariyapuggale, asekkhe ariyapuggale. Vipassanāpubbaṅgamappahāneti vipassanaṃ purecārikaṃ katvā pavattakilesappahāne, pahānābhisamayeti attho.

๑๕. คำว่า ‘ในเสกขะและอเสกขะ’ หมายถึง ในอริยบุคคลผู้เป็นเสกขะ และในอริยบุคคลผู้เป็นอเสกขะ คำว่า ‘ด้วยการละที่มีวิปัสสนาเป็นเบื้องหน้า’ หมายถึง ด้วยการละกิเลสที่เกิดขึ้นโดยมีวิปัสสนาเป็นเบื้องหน้า มีอรรถว่า ‘ด้วยการตรัสรู้ด้วยการละ’

‘‘Yaṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattā’’ti pāḷiṃ dassetvā puna ‘‘yaṃ anicce dukkhe anattanī’’ti vacanaṃ evampettha paṭhantīti dassetuṃ.

การแสดงพระบาลีว่า ‘สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา’ แล้วกล่าวอีกว่า ‘สิ่งใดในสิ่งไม่เที่ยง ในสิ่งเป็นทุกข์ ในสิ่งเป็นอนัตตา’ นั้น ก็เพื่อแสดงว่า ในที่นี้มีการอ่านอย่างนี้

Sesasaṃkilesavodānadhammāti gedhato avasiṭṭhasaṃkilesadhammā ca sabbavodānadhammā ca. Abhāvenāti abhāvanena abhāvakaraṇena.

คำว่า ‘ธรรมอันเป็นเครื่องเศร้าหมองที่เหลือและธรรมอันเป็นโวทาน’ หมายถึง ธรรมอันเป็นเครื่องเศร้าหมองที่เหลือจากความโลภ และธรรมอันบริสุทธิ์ทั้งหมด คำว่า ‘ด้วยความไม่มี’ หมายถึง ด้วยการไม่ให้มี ด้วยการทำให้ไม่มี

Payogaparakkamanti bhusaṃ yogo payogo, payogova parakkamo payogaparakkamo, cittaṃ. Ukkhipatīti kosajjapakkhe patituṃ adento kusalapakkhe uddhaṃ khipento viya pavattati. Padhānavīriyanti akusalānaṃ anuppādanaṭṭhena uttamavīriyaṃ. Yojetabbānīti ‘‘āsevamāno vāyamatī’’tiādinā yojetabbāni. Anuppannāti avattabbataṃ āpannānanti bhūmiladdhārammaṇādhiggahitāvikkhambhitāsamugghāṭituppannānaṃ.

คำว่า ‘ความเพียรพยายาม’ หมายถึง ความเพียรอย่างแรงกล้า นั่นคือความเพียรนั่นเอง คือจิต คำว่า ‘ยกขึ้น’ หมายถึง ย่อมเป็นไปเหมือนยกขึ้นสู่ฝ่ายกุศล ไม่ให้ตกไปในฝ่ายแห่งความเกียจคร้าน คำว่า ‘ปธานวิริยะ’ หมายถึง วิริยะอันสูงสุดโดยอรรถว่าไม่ให้อกุศลเกิดขึ้น คำว่า ‘พึงประกอบ’ หมายถึง พึงประกอบโดยนัยแห่ง ‘เมื่อเสพย่อมพยายาม’ เป็นต้น คำว่า ‘ยังไม่เกิด’ หมายถึง ธรรมที่ถึงซึ่งความไม่พึงกล่าวถึง คือ ธรรมที่ยังไม่เกิดขึ้นในอารมณ์ที่ได้ในภูมิ ที่ยังไม่ถูกยึดถือ ที่ยังไม่ถูกข่มไว้ ที่ยังไม่ถูกถอนขึ้น

16. ‘‘Aṭṭhamakassa indriyānī’’ti vuttattā ‘‘paṭhamamagge saddhādayo’’tiādi vuttaṃ. Indriyaggahaṇañca pāḷiyaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ.

๑๖. เพราะได้กล่าวไว้ว่า ‘อินทรีย์ของบุคคลที่ ๘’ จึงกล่าวว่า ‘ศรัทธาเป็นต้นในมรรคแรก’ เป็นต้น และการรับเอาคำว่า ‘อินทรีย์’ ในพระบาลีนั้น พึงเห็นว่าเป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น

Asubhānupassanā kāyānupassanāsatipaṭṭhānanti āha ‘‘satipaṭṭhānabhāvanāya suniggahito kāmavitakko’’ti. Samādhi uppajjamāno kāmavitakkampi niggahetvā eva uppajjatīti dassento ‘‘anavajjasukhapadaṭṭhānenā’’tiādimāha. ‘‘Kusalesu dhammesu āraddhavīriyo’’tiādinā dhammacchandato uppajjamāno vīriyacchando khantiṃ paribrūhetīti dasseti. Anavajjadhammānaṃ upakārakadhammāsevanaṃ viya anupakārakadhammaparivajjanampi paññānisevaneneva hotīti āha ‘‘samādhiādīna’’ntiādi.

คำว่า ‘อสุภานุปัสสนาคือกายานุปัสสนาสติปัฏฐาน’ จึงกล่าวว่า ‘กามวิตกถูกข่มไว้ดีแล้วด้วยการเจริญสติปัฏฐาน’ เมื่อแสดงว่าสมาธิเมื่อเกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้นโดยข่มกามวิตกไว้แล้ว จึงกล่าวว่า ‘ด้วยสุขที่ไม่มีโทษเป็นที่ตั้ง’ เป็นต้น ด้วยคำว่า ‘ปรารภความเพียรในกุศลธรรมทั้งหลาย’ เป็นต้น ย่อมแสดงว่าวิริยฉันทะที่เกิดขึ้นจากธรรมฉันทะ ย่อมบำรุงขันติให้บริบูรณ์ และการเว้นธรรมที่ไม่เป็นประโยชน์ ก็ย่อมมีด้วยการเสพปัญญาเท่านั้น เหมือนกับการเสพธรรมที่เป็นประโยชน์แก่ธรรมที่ไม่มีโทษ จึงกล่าวว่า ‘ของสมาธิเป็นต้น’ เป็นต้น

17. Sabbadhammādhiṭṭhānaṃ desanaṃ puggalādhiṭṭhānena vibhajituṃ ‘‘loko nāmā’’tiādi vuttanti dassento ‘‘sabbadhammānanti…pe… dassetu’’nti āha. Mahaggatadhammesu ṭhānaṃ taṃsampādanāva. Tathā sesesu. Vaḍḍhiyamānesūti yathā vimuttiṃ paripācayanti, evaṃ brūhiyamānesu.

๑๗. เมื่อแสดงว่า การแสดงที่ตั้งแห่งธรรมทั้งปวงนั้น ได้กล่าวคำว่า ‘โลกชื่อว่า’ เป็นต้น เพื่อจำแนกด้วยการแสดงที่ตั้งแห่งบุคคล จึงกล่าวว่า ‘ของธรรมทั้งปวง...เป็นต้น...เพื่อแสดง’ การตั้งอยู่ในมหาคตธรรมนั้น คือการยังมหาคตธรรมนั้นให้สำเร็จนั่นเอง ในธรรมที่เหลือก็เช่นกัน คำว่า ‘เมื่อเจริญ’ หมายถึง เมื่อเจริญอย่างที่ทำให้วิมุตติสุกงอม

Dassanapariññāti rūpārūpadhammānaṃ salakkhaṇato, paccayato ca parijānanā. Tenāha ‘‘ñātapariññā’’ti. Paṭipakkhavidhamanena saddhiṃ lakkhaṇattayavibhāvanā idha ‘‘bhāvanāpariññā’’ti adhippetāti āha ‘‘bhāvanā…pe… pariññā cā’’ti[Pg.55]. Dassanatthā pariññā dassanapariññā, bhāvanatthā pariññā bhāvanāpariññāti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo.

ทัสสนปริญญา คือการกำหนดรู้รูปธรรมและอรูปธรรมโดยลักษณะเฉพาะและโดยปัจจัย เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ญาตปริญญา" การแสดงลักษณะ ๓ อย่างพร้อมกับการขจัดฝ่ายปฏิปักษ์ในที่นี้ประสงค์เอาว่า "ภาวนาปริญญา" จึงกล่าวว่า "ภาวนา...และปริญญา" ปริญญาเพื่อการเห็น คือ ทัสสนปริญญา, ปริญญาเพื่อการเจริญ คือ ภาวนาปริญญา พึงเห็นอรรถในที่นี้อย่างนี้

Kakkhaḷaphusanādīti kakkhaḷādiphusanādi. Abhijānitvāti abhiññāya paññāya jānitvā, ṭhitassa abhijānanahetu vāti attho. Atthoti phalaṃ. Nayoti vuttanayo.

คำว่า กักขฬผุสนาทิ (การถูกต้องสัมผัสอันหยาบเป็นต้น) คือ การถูกต้องสัมผัสอันหยาบเป็นต้น คำว่า อภิชานิตวา (รู้ยิ่งแล้ว) คือ รู้ด้วยปัญญาอันยิ่ง, อรรถว่า เป็นเหตุให้รู้ยิ่งซึ่งสิ่งที่ตั้งอยู่ คำว่า อัตถะ (อรรถ) คือ ผล คำว่า นยะ (นัย) คือ นัยที่กล่าวแล้ว

‘‘Yaṃ asaṅkhata’’ntipi paṭhanti. Catunayakovidoti ekattanānattādinayacatukke nipuṇo. Desanāyuttikusaloti dhammānaṃ desanāvidhimhi kusalo.

บางแห่งก็อ่านว่า "ยัง อสังขตัง" (สิ่งที่ไม่ปรุงแต่ง) คำว่า จตุนยโกวิโท (ผู้ฉลาดในนัย ๔) คือ ผู้ชำนาญในนัย ๔ มีเอกัตตะ (ความเป็นอันเดียวกัน) และนานัตตะ (ความเป็นต่างกัน) เป็นต้น คำว่า เทสนายุตติกุสโล (ผู้ฉลาดในความเหมาะสมแห่งการแสดง) คือ ผู้ฉลาดในวิธีแสดงธรรมทั้งหลาย

Sadisī kātabbā saṃsandanavasenāti adhippāyo. Ānetabbā ‘‘ayaṃ desanā imāya desanāya evaṃ saṃsandatī’’ti. Atthato apetanti ayuttatthaṃ. Asambandhatthanti aññamaññaṃ asambandhapadatthaṃ. Nanu paṭṭhānavicāro nayavicāro viya hārehi asammisso vicāraṇantaroti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘yasmā panā’’tiādi. Idha nikkhittoti idha suttavicaye suttatthavicārabhāvato nikkhitto, etena vā paṭṭhānassa hārantogadhabhāvadassaneneva mūlapadānaṃ viya paṭṭhānassa padatthantarābhāvo dassitoti veditabbaṃ.

พึงทำให้เหมือนกันโดยการเทียบเคียง ดังนี้เป็นอัธยาศัย พึงนำมาว่า "พระสูตรนี้ย่อมเข้ากันได้กับพระสูตรนี้อย่างนี้" คำว่า อัตถโต อเปตัง (คลาดเคลื่อนจากอรรถ) คือ อรรถที่ไม่สมควร คำว่า อสัมพันธัตถัง (อรรถที่ไม่เกี่ยวข้องกัน) คือ บทและอรรถที่ไม่เกี่ยวข้องกัน อนึ่ง การพิจารณาปัฏฐานนั้น ไม่ใช่การพิจารณาที่ปะปนกับหาระทั้งหลาย เหมือนการพิจารณานัยหรือ? เมื่อนึกถึงคำถามนี้ จึงกล่าวว่า "ยสฺมา ปนา" (ก็เพราะเหตุใด) เป็นต้น คำว่า อิทะ นิกขิตโต (ถูกยกไว้ในที่นี้) คือ ถูกยกไว้ในที่นี้ ในการพิจารณาสูตร เพราะเป็นความพิจารณาอรรถแห่งสูตร, หรือพึงทราบว่า ด้วยการแสดงว่าปัฏฐานเป็นส่วนหนึ่งของหาระนี้เอง ย่อมแสดงว่าปัฏฐานไม่มีบทและอรรถอื่น เหมือนบทมูลทั้งหลาย

Imassa suttassāti saṃvaṇṇiyamānasuttaṃ sandhāyāha. Kasmiṃ vā padeti saṃvaṇṇiyamānaṃ gāthaṃ sandhāyāha. Tabbicayenāti pucchādivicayena, assādādivicayena ca.

คำว่า อิมัสสะ สุตตัสสะ (แห่งพระสูตรนี้) กล่าวหมายถึงพระสูตรที่กำลังอธิบาย คำว่า กัสสมิง วา ปเท (หรือในบทไหน) กล่าวหมายถึงคาถาที่กำลังอธิบาย คำว่า ตัพพิจะเยนะ (ด้วยการพิจารณานั้น) คือ ด้วยการพิจารณาคำถามเป็นต้น และด้วยการพิจารณาอัสสาทะ (ความพอใจ) เป็นต้น

Vicayahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

วิจยหารวิภังควัณณนา จบแล้ว

3. Yuttihāravibhaṅgavaṇṇanā

๓. ยุตติหารวิภังควัณณนา

18. Evametassa suttassa attho na gahetabbo, evaṃ pana gahetabboti aggahetabbagahetabbānaṃ atthānaṃ vijahanaggahaṇatthāya yuttāyuttivicāraṇāyaṃ vajjetabbesu tāva paṭhamaṃ paṭipattīti dassento āha ‘‘atathākārena gayhamānā suttatthā visayo’’ti yathā ‘‘vāmaṃ muñca, dakkhiṇaṃ gaṇhā’’ti (dha. sa. aṭṭha. 498; visuddhi. mahāṭī. 1.14; saṃ. ni. ṭī. 1.1.213). Vajjetabbabhāvato hi suttapadehi suttatthe [Pg.56] vivecite gahetabbabhāvo ca avasiṭṭho hoti. Tathā hi vakkhati ‘‘mettāvihārassa sato byāpādo cittaṃ pariyādāya ṭhassatī’ti na yujjati desanā, ‘byāpādo pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatī’ti yujjati desanā’’ti (netti. 21).

๑๘. อรรถแห่งพระสูตรนี้ไม่พึงถือเอาอย่างนี้ แต่พึงถือเอาอย่างนี้ เพื่อละและถือเอาอรรถที่พึงถือและไม่พึงถือ ในการพิจารณาความสมควรและไม่สมควร จึงแสดงว่า "การปฏิบัติเบื้องต้นในบรรดาสิ่งที่พึงเว้น คือ อรรถแห่งพระสูตรที่ถูกถือเอาโดยไม่เป็นจริง เป็นวิสัย" ดังคำว่า "จงทิ้งซ้าย จงถือขวา" (ธ.ส.อ. 498; วิสุทธิ.มหาฏี. 1.14; สํ.นิ.ฏี. 1.1.213) เพราะความเป็นสิ่งที่พึงเว้น เมื่ออรรถแห่งพระสูตรถูกแยกแยะด้วยบทแห่งพระสูตรแล้ว ความเป็นสิ่งที่พึงถือก็ยังคงเหลืออยู่ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "การแสดงว่า 'เมื่อมีเมตตาอยู่ พยาบาทจะครอบงำจิตอยู่' ย่อมไม่สมควร, การแสดงว่า 'พยาบาทจะถึงซึ่งการละ' ย่อมสมควร" (เนตติ. 21)

Yuttiniddhāraṇena ayathāsabhāvato vivecitvā yathāsabhāvato dhammassa gahaṇakāraṇāni kathento ‘‘mahantā apadisitabbā etesanti mahāpadesā’’ti imamatthamāha ‘‘buddhādayo’’tiādinā. Patiṭṭhānānīti patiṭṭhānasādhanāni. Sesesūti saṅghāpadesādīsu. Paṭhamattho eva hi idha pāḷi āgato, vinicchayane kāraṇaṃ mahāpadesoti adhippāyo. Suttotaraṇādīti ādisaddena suttānotaraṇādipi saṅgayhati. Suttotaraṇavinayasandassanāni hi kenaci yathābhatassa ganthassa ‘‘dhammo’’ti vinicchayane kāraṇaṃ. Suttānotaraṇavinayāsandassanāni ‘‘adhammo’’ti. Yadi evanti yadi yathābhatassa ganthassa suttavinayehi saṃsandanaṃ ‘‘dhammo’’ti, asaṃsandanaṃ ‘‘adhammo’’ti vinicchayakāraṇaṃ, evaṃ santeti attho. Sampadīyati ñāpīyati dhammo etehīti sampadāyā, akkhātāro.

เมื่อกล่าวถึงเหตุแห่งการถือเอาธรรมตามสภาพจริง โดยแยกแยะจากสภาพที่ไม่จริงด้วยการกำหนดความสมควร จึงกล่าวอรรถนี้ว่า "มหันตา อปทิสิตัพพา เอเตสันติ มหาปเทสา" (สิ่งที่ยิ่งใหญ่ที่พึงอ้างอิงถึงเหล่านี้ คือ มหาปเทส) ด้วยคำว่า "พุทธาทโย" (พระพุทธเจ้าเป็นต้น) คำว่า ปติฏฐานานิ (ที่ตั้ง) คือ สิ่งที่ทำให้เป็นที่ตั้ง คำว่า เสเสสุ (ในที่เหลือ) คือ ในสังฆาปเทสเป็นต้น อรรถแรกนั่นแหละมาในบาลีนี้, มหาปเทสเป็นเหตุในการวินิจฉัย ดังนี้เป็นอัธยาศัย คำว่า สุตโตตรณาทิ (การลงสู่พระสูตรเป็นต้น) ด้วยคำว่า อาทิ (เป็นต้น) ย่อมสงเคราะห์เอาการไม่ลงสู่พระสูตรเป็นต้นด้วย การลงสู่พระสูตรและการแสดงวินัย ย่อมเป็นเหตุในการวินิจฉัยคัมภีร์ที่ใครนำมาว่า "เป็นธรรม" การไม่ลงสู่พระสูตรและการไม่แสดงวินัย ย่อมเป็นเหตุในการวินิจฉัยว่า "เป็นอธรรม" คำว่า ยทิ เอวัง (ถ้าเป็นอย่างนั้น) คือ ถ้าการเทียบเคียงคัมภีร์ที่นำมากับพระสูตรและวินัยเป็นเหตุวินิจฉัยว่า "เป็นธรรม", และการไม่เทียบเคียงเป็นเหตุวินิจฉัยว่า "เป็นอธรรม", อรรถว่า "เมื่อเป็นอย่างนั้น" ธรรมย่อมสำเร็จ ย่อมถูกรู้แจ้งด้วยสิ่งเหล่านี้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า สัมปทายา (ผู้บอกกล่าว), คือ ผู้บอกกล่าว

Vinīyanti rāgādayo etenāti vinayo, kāraṇaṃ. Tenāha ‘‘rāgādivūpasamanimitta’’nti. Kiṃ pana taṃ? Sādhiṭṭhānasamathavipassanādidhammā. Ye parato ‘‘tecattālīsaṃ bodhaṅgamā dhammā’’ti (netti. 24) vakkhati.

ราคะเป็นต้นย่อมถูกนำออกไปได้ด้วยสิ่งนี้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า วินัย, คือ เหตุ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "เป็นเครื่องหมายแห่งความสงบระงับราคะเป็นต้น" ก็สิ่งนั้นคืออะไร? คือ ธรรมทั้งหลายมีสมถะและวิปัสสนาพร้อมด้วยอธิษฐานเป็นต้น ซึ่งท่านจะกล่าวในภายหลังว่า "ธรรมทั้งหลายที่เป็นองค์แห่งโพธิ ๔๓ อย่าง" (เนตติ. 24)

Vinayamahāpadesā kappiyānulomato anulomakappiyaṃ nāma, taṃsadisatāya suttantamahāpadesāpi anulomakappiyanti aṭṭhakathāvohāro. Tena vuttaṃ ‘‘yaṃ anulomakappiyanti vuccatī’’ti.

วินัยมหาปเทสชื่อว่า อนุโลมกัปปิยะ (สิ่งที่ควรแก่การอนุโลม) โดยการอนุโลมตามสิ่งที่ควร, แม้สุตตันตมหาปเทสก็ชื่อว่า อนุโลมกัปปิยะ เพราะมีความคล้ายคลึงกัน ดังนี้เป็นโวหารของอรรถกถา เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "สิ่งที่เรียกว่า อนุโลมกัปปิยะ"

Yadipi tattha tattha pavattā bhagavato pakiṇṇakadesanā aṭṭhakathā, sā pana dhammasaṅgāhakehi tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ saṅgāyitvā tassa atthasaṃvaṇṇanānurūpena vācanāmaggaṃ āropitattā ācariyavādo nāma. Tena vuttaṃ ‘‘ācariyavādo nāma aṭṭhakathā’’ti. Tissopi saṅgītiyo āruḷho eva hi buddhavacanassa atthasaṃvaṇṇanābhūto kathāmaggo pacchā tambapaṇṇiyehi mahātherehi sīhaḷabhāsāya ṭhapito. Attanomati theravādo. Samentameva gahetabbanti yathā pāḷiyā saṃsandati[Pg.57], evaṃ mahāpadesato atthā uddharitabbāti dasseti. Pamādapāṭhavasena ācariyavādassa kadāci pāḷiyā asaṃsandanāpi siyā, so na gahetabboti dassento āha – ‘‘suttena samento eva gahetabbo’’ti.

แม้ว่าอรรถกถาคือพระธรรมเทศนาเบ็ดเตล็ดของพระผู้มีพระภาคที่ทรงแสดงในที่นั้นๆ แต่เพราะพระธรรมสังคาหกะทั้งหลายได้สังคายนาพระพุทธพจน์อันเป็นไตรปิฎกแล้ว ได้นำขึ้นสู่แนวทางแห่งการสาธยายให้เหมาะสมกับการอธิบายอรรถของพระพุทธพจน์นั้น จึงชื่อว่า อาจริยวาท (คำสอนของอาจารย์) เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "อรรถกถาชื่อว่า อาจริยวาท" อนึ่ง แนวทางแห่งการอธิบายอรรถของพระพุทธพจน์ที่ขึ้นสู่สังคายนาทั้งสามครั้งนั้น ภายหลังพระมหาเถระชาวลังกาได้ประดิษฐานไว้ด้วยภาษาสีหฬ ความเห็นของตน คือ เถรวาท คำว่า สเมนฺตเมว คเหตัพพัง (พึงถือเอาแต่ที่เข้ากันได้) แสดงว่า อรรถทั้งหลายพึงยกขึ้นจากมหาปเทสอย่างนี้ คือ อย่างที่เข้ากันได้กับบาลี บางครั้งอาจริยวาทอาจไม่เข้ากันกับบาลีโดยความผิดพลาดในการอ่าน, จึงแสดงว่าไม่พึงถือเอาสิ่งนั้น โดยกล่าวว่า "พึงถือเอาแต่ที่เข้ากันได้กับพระสูตรเท่านั้น"

Catūhi mahāpadesehi yujjatīti catūhi mahāpadesehi na virujjhati. Idāni taṃ avirujjhanākāraṃ dassento ‘‘yena yenā’’tiādi vuttaṃ. Suttotaraṇādi eva hettha kāraṇaṃ. Tassa ca anekākāratāya ‘‘pakārenā’’ti vutto. Saṃvaṇṇiyamāne sutte saṃvaṇṇanāvasena gahetabbanti sambandho. Ābhatenāti ānītena. Suttatoti suttantarato. Ayañhettha attho – kenaci pasaṅgena suttantarato uddharitvā ānītena suttapadena suttotaraṇādinā, kāraṇappakārena ca catumahāpadesāvirodhena saṃvaṇṇiyamāne sutte saṃvaṇṇanāvasena atthajātaṃ gahetabbanti. Tenāha ‘‘tena…pe… kātabbā’’ti. Tattha yuttihārayojanā kātabbāti yuttiniddhāraṇavasena ayaṃ yuttihāro yojetabbo. Atha vā yuttihārayojanā kātabbāti iminā hārena vakkhamānanayena yuttigavesanaṃ katvā tāya yuttiyā sabbahārayojanā kātabbāti attho. Lakkhaṇañhetaṃ yuttigavesanāya, yadidaṃ yuttihāro. Tenāha ‘‘sabbesaṃ hārānaṃ, yā bhūmī, yo ca gocaro tesaṃ. ‘‘Yuttāyuttaparikkhā’’ti (netti. 4), ‘‘imāya yuttiyā aññamaññehi kāraṇehi gavesitabba’’nti (netti. 20) ca.

คำว่า จตูหิ มหาปเทเสหิ ยุชฺชติ (ย่อมประกอบด้วยมหาปเทส ๔) คือ ย่อมไม่ขัดแย้งกับมหาปเทส ๔ บัดนี้ เมื่อแสดงอาการที่ไม่ขัดแย้งนั้น จึงกล่าวคำว่า "เยน เยนา" (ด้วยเหตุใดๆ) เป็นต้น การลงสู่พระสูตรเป็นต้นนั่นแหละเป็นเหตุในที่นี้ และเพราะความเป็นหลายอาการของสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า "ปกาเรนะ" (ด้วยประการ) ความสัมพันธ์คือ พึงถือเอาอรรถในพระสูตรที่กำลังอธิบายโดยการอธิบาย คำว่า อาภเตนะ (ที่นำมา) คือ ที่นำมาแล้ว คำว่า สุตฺตโต (จากพระสูตร) คือ จากพระสูตรอื่น อรรถในที่นี้คือ – พึงถือเอาหมู่แห่งอรรถในพระสูตรที่กำลังอธิบายโดยการอธิบาย ด้วยบทแห่งพระสูตรที่ยกมาจากพระสูตรอื่นโดยบางโอกาส ด้วยการลงสู่พระสูตรเป็นต้น และด้วยประการแห่งเหตุที่ไม่ขัดแย้งกับมหาปเทส ๔ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "เตน...เป...กาตัพพา" (ด้วยเหตุนั้น...พึงกระทำ) ในที่นั้น คำว่า ยุตฺติหารโยชนา กาตัพพา (พึงประกอบยุตติหาระ) คือ ยุตติหาระนี้พึงประกอบโดยการกำหนดความสมควร อีกนัยหนึ่ง คำว่า ยุตฺติหารโยชนา กาตัพพา (พึงประกอบยุตติหาระ) คือ อรรถว่า พึงแสวงหาความสมควรด้วยหาระนี้ตามนัยที่จะกล่าวต่อไป แล้วพึงประกอบหาระทั้งหมดด้วยความสมควรนั้น ยุตติหาระนี้เป็นลักษณะของการแสวงหาความสมควร เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ภูมิใด โคจรใดของหาระทั้งปวง, การพิจารณาความสมควรและไม่สมควร" (เนตติ. 4), และ "พึงแสวงหาด้วยความสมควรนี้ ด้วยเหตุผลอื่นๆ" (เนตติ. 20)

19. Yadi vā sabbāni padāni ekaṃ atthaṃ abhivadantīti yojanā.

๑๙. หรืออีกนัยหนึ่ง การประกอบความคือ บททั้งปวงย่อมกล่าวถึงอรรถเดียวกัน

20. Jarāyaṃ ṭhitassa aññathattanti ṭhitassa yaṃ aññathattaṃ aññathābhāvo, ayaṃ jarā nāma. Khaṇikamaraṇaṃ khaṇikanirodho. Samucchedamaraṇaṃ khīṇāsavānaṃ khandhaparinibbānaṃ.

๒๐. คำว่า ชรายํ ฐิตสฺส อญฺญตฺตํ (ความแปลกไปของสิ่งที่ตั้งอยู่เพราะชรา) คือ ความแปลกไป ความเป็นอย่างอื่นของสิ่งที่ตั้งอยู่, นี้ชื่อว่า ชรา ขณิกมรณะ (ความตายชั่วขณะ) คือ ขณิกนิโรธ (ความดับชั่วขณะ) สมุจเฉทมรณะ (ความตายโดยสิ้นเชิง) คือ ขันธปรินิพพานของพระขีณาสพ

Kevalassāti jarāya amissassa. Aññāva jarā, aññaṃ maraṇanti ‘‘paṭiññātassa kevalassa maraṇassa diṭṭhattā’’ti hetu. Yathā taṃ devānanti sadisūdāharaṇaṃ, visadisūdāharaṇaṃ pana iddhipādādayo, anvayabyatirekā gahetvā yojetabbā.

บทว่า เกวลสฺสาติ (แห่งความสิ้นเชิง) คือ ไม่ปะปนด้วยชรา. ชราอย่างหนึ่ง มรณะอย่างหนึ่ง ดังนี้ เป็นเหตุว่า ‘เพราะเห็นมรณะที่ปฏิญญาแล้วโดยสิ้นเชิง’. บทว่า ยถา ตํ เทวานํ (เหมือนอย่างเทพทั้งหลาย) เป็นตัวอย่างที่เหมือนกัน ส่วนตัวอย่างที่ไม่เหมือนกัน คือ อิทธิบาทเป็นต้น พึงถือเอาอรรถที่เนื่องกันและอรรถที่แย้งกันมาประกอบ.

Tehīti [Pg.58] jarāmaraṇehi.

บทว่า เตหิ (ด้วยสิ่งเหล่านั้น) คือ ด้วยชราและมรณะ.

‘‘Jīraṇabhijjanasabhāvā’’ti iminā lesena taṇhājarāmaraṇānaṃ anaññattaṃ yojeti. Yadipi ‘‘aññā taṇhā, aññā jarā, aññaṃ maraṇa’’nti siddhovāyamattho, yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘na ida’’ntiādi, tathāpi sakkuṇeyyaparihārāyaṃ codanāti ajjhāruḷhaṃ tattha dosaṃ dassetuṃ ‘‘yadi ca yathā jarāmaraṇa’’nti pāḷipavattāni dassento ‘‘yadi…pe… dassetī’’ti āha. Bhāvoti adhippāyo. Etesanti taṇhājarāmaraṇānaṃ.

ด้วยบทว่า ‘มีสภาพอันคร่ำคร่าและแตกสลาย’ นี้ ท่านย่อมประกอบความเป็นอันเดียวกันแห่งตัณหา ชรา และมรณะ. ถึงแม้ว่าอรรถนี้สำเร็จแล้วว่า ‘ตัณหาอย่างหนึ่ง ชราอย่างหนึ่ง มรณะอย่างหนึ่ง’ ซึ่งเป็นอรรถที่พระบาลีมีบทว่า ‘น อิทํ’ เป็นต้น ตรัสไว้ แต่ก็เป็นคำถามที่พึงแก้ได้ ท่านจึงกล่าวว่า ‘ยทิ...เป...ทสฺเสติ’ โดยแสดงพระบาลีที่ดำเนินไปว่า ‘ยทิ จ ยถา ชรามรณํ’ เพื่อแสดงโทษที่พึงกล่าวหาในคำถามนั้น. บทว่า ภาโว (ความมี) คือ อัธยาศัย. บทว่า เอเตสํ (แห่งสิ่งเหล่านี้) คือ แห่งตัณหา ชรา และมรณะ.

‘‘Imāya yuttiyā aññamaññehi kāraṇehi gavesitabba’’nti ca keci paṭhanti, byañjanatopi gavesitabbaṃ, aññattha atthato aññatthampīti adhippāyo. Tameva byañjanato aññatthaṃ dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘salloti vā’’tiādi vuttaṃ. Imesanti salladhūpāyanānaṃ. Icchāvipariyāyeti icchitālābhe, appaccayasamavāye vā. Idampi samatthanaṃ hoti yathādhippetassa aññatthassa byatirekadassanabhāvato. Jarāmaraṇavipariyāyeti jarāmaraṇe asati. Na hi yathādhippetajarāmaraṇābhāve taṇhā na hotīti.

บางท่านก็อ่านว่า ‘พึงแสวงหาด้วยเหตุทั้งหลายอันต่างกันด้วยยุติข้อนี้’ พึงแสวงหาแม้โดยพยัญชนะด้วย อธิบายว่า แม้ในที่อื่นโดยอรรถ และแม้ในอรรถอื่น. เพื่อแสดงอรรถอื่นนั้นโดยพยัญชนะนั่นเอง พระบาลีจึงตรัสว่า ‘สลฺโลติ วา’ เป็นต้น. บทว่า อิเมสํ (แห่งสิ่งเหล่านี้) คือ แห่งศัลละและธูปายนะ. บทว่า อิจฺฉาวิปริยาเย (ในความผันแปรแห่งความอยาก) คือ ในเมื่อไม่ได้สิ่งที่อยากได้ หรือในเมื่อปัจจัยไม่ประจวบกัน. แม้อรรถนี้ก็เป็นการสนับสนุน เพราะมีความเป็นแห่งการแสดงความแย้งกันแห่งอรรถอื่นตามที่มุ่งหมาย. บทว่า ชรามรณวิปริยาเย (ในความผันแปรแห่งชราและมรณะ) คือ ในเมื่อไม่มีชราและมรณะ. เพราะว่า เมื่อไม่มีชราและมรณะตามที่มุ่งหมาย ตัณหาจะไม่มีก็หาไม่.

Dvidhā vuttāti dvippakārena vuttā, dvikkhattuṃ vā vuttā. Yaṃ idaṃ…pe… ārammaṇakaraṇavasena vā abhilapananti evaṃ kiriyāparāmasanaṃ yojetabbanti veditabbaṃ. Visesoti ayaṃ etāsaṃ icchātaṇhānaṃ pakatisaṅkhāto viseso. ‘‘Dvīhi nāmehī’’tipi pāḷi. Yadipi evanti kāmaṃ visayavisesesu evaṃ yathāvuttaavatthāvisesena icchātaṇhānaṃ atthi kāci bhedamattāti attho. Sabhāvato pana bhedo natthīti dassento ‘‘tathāpī’’ti āha.

บทว่า ทวิธา วุตฺตา (ตรัสไว้ ๒ อย่าง) คือ ตรัสไว้ ๒ ประเภท หรือตรัสไว้ ๒ ครั้ง. พึงทราบว่า พึงประกอบการพิจารณาการกระทำอย่างนี้ว่า ‘ยํ อิทํ…เป… หรือการกล่าวถึงโดยความเป็นอารมณ์’. บทว่า วิเสโส (ความพิเศษ) คือ ความพิเศษนี้เป็นความพิเศษที่นับว่าเป็นปกติของอิจฉาและตัณหาเหล่านั้น. แม้บทว่า ‘ทฺวีหิ นาเมหิ’ ก็เป็นพระบาลี. ถึงแม้ว่าอย่างนี้ คือ ในวิสัยพิเศษทั้งหลาย อิจฉาและตัณหาเหล่านั้นมีความแตกต่างกันบ้างโดยความต่างแห่งสภาวะที่กล่าวมาแล้วอย่างนี้ก็ตาม. แต่เพื่อแสดงว่าโดยสภาวะแล้วไม่มีความแตกต่างกัน ท่านจึงกล่าวว่า ‘ตถาปิ’.

Icchantīti kāmenti. Taṇhāyanā pātukāmatā. Santāpanaṭṭhenāti paridahanabhāvena. Ākaḍḍhanaṭṭhenāti avaharaṇaṭṭhena. Saritānīti rāgavasena allāni. Taṃsampayuttapītivasena siniddhāni sinehitāni. Visattikāti vitthatā rūpādīsu tebhūmakadhammesu byāpanavasena. Visaṭāti purimavevacanameva ta-kārassa ṭa-kāraṃ katvā vuttaṃ. Visālāti vipulā. Visakkatīti parisakkati sahati. Ratto hi rāgavatthunā pādena tāḷiyamānopi sahati. ‘‘Osakkanaṃ, vipphandanaṃ vā visakkana’’nti vadanti. Aniccādikaṃ niccādito [Pg.59] gaṇhantī visaṃvādikā hoti. Visaṃharatīti tathā tathā kāmesu ānisaṃsaṃ dassentī vividhehi ākārehi nekkhammābhimukhappavattito cittaṃ saṃharati saṃkhipati. Visaṃ vā dukkhaṃ, taṃ harati, vahatīti attho. Dukkhanibbattakassa kammassa hetubhāvato visamūlā, visaṃ vā dukkhādibhedā vedanā mūlaṃ etāyāti visamūlā, dukkhasamudayattā visaṃ phalaṃ etissāti visaphalā. Rūpādidukkhasseva paribhogo etāya, na amatassāti visaparibhogā. Sabbattha niruttivasena padasiddhi veditabbā. Yo panettha padhāno attho, taṃ dassetuṃ puna ‘‘visatā vā panā’’tiādi vuttaṃ.

บทว่า อิจฺฉนฺติ (ย่อมอยาก) คือ ย่อมใคร่. ตัณหายนา คือ ความอยากปรากฏ. บทว่า สนฺตาปนตฺเถน (โดยอรรถว่ายังให้เดือดร้อน) คือ โดยความเป็นเครื่องแผดเผา. บทว่า อากฑฺฒนตฺเถน (โดยอรรถว่ายังให้ดึงดูด) คือ โดยอรรถว่ายังให้พรากไป. บทว่า สริตานิ (อันไหลไปแล้ว) คือ อันเปียกชุ่มด้วยอำนาจแห่งราคะ. อันชุ่มชื่น อันรักใคร่ ด้วยอำนาจแห่งปีติที่สัมปยุตด้วยราคะนั้น. บทว่า วิสตฺติกา (ความข้องอยู่) คือ ความแผ่ไปในรูปเป็นต้น ในธรรมที่เป็นไตรภูมิโดยความเป็นเครื่องแผ่ซ่านไป. บทว่า วิสฏา (อันแผ่ไปแล้ว) เป็นคำไวพจน์ของคำก่อนนั่นเอง โดยทำ ต-อักษร ให้เป็น ฏ-อักษร. บทว่า วิสาลา (อันกว้างขวาง) คือ อันไพบูลย์. บทว่า วิสกฺกติ (ย่อมซ่านไป) คือ ย่อมซ่านไป ย่อมทนได้. เพราะว่าผู้กำหนัดแล้วถูกวัตถุแห่งราคะเตะด้วยเท้าก็ย่อมทนได้. พวกนักปราชญ์กล่าวว่า ‘การถอยไป หรือการดิ้นรน ชื่อว่า วิสักกนะ’. ตัณหาเมื่อยึดถือสิ่งไม่เที่ยงเป็นต้นว่าเป็นของเที่ยงเป็นต้น ย่อมเป็นเครื่องลวง. บทว่า วิสํหรติ (ย่อมรวบรวม) คือ ย่อมแสดงอานิสงส์ในกามทั้งหลายอย่างนั้นๆ โดยอาการต่างๆ ย่อมรวบรวม ย่อจิตจากการดำเนินไปที่มุ่งหน้าสู่นิพพาน. หรือว่า วิสะ คือ ทุกข์ ย่อมนำไป ย่อมนำมา ซึ่งทุกข์นั้น ดังนี้เป็นอรรถ. ตัณหาชื่อว่า วิสมูลา (มีพิษเป็นราก) เพราะเป็นเหตุแห่งกรรมที่ยังทุกข์ให้เกิดขึ้น หรือว่า วิสะ คือ เวทนาที่จำแนกเป็นทุกข์เป็นต้น เป็นรากเหง้าของตัณหานี้ ดังนี้ ตัณหาชื่อว่า วิสมูลา. ตัณหาชื่อว่า วิสผลา (มีพิษเป็นผล) เพราะเป็นสมุทัยแห่งทุกข์. ตัณหาชื่อว่า วิสปริโภคา (มีการบริโภคพิษ) เพราะมีการบริโภคแต่ทุกข์มีรูปเป็นต้นด้วยตัณหานี้ ไม่ใช่การบริโภอมตะ. พึงทราบความสำเร็จแห่งบทโดยนิรุตติในที่ทั้งปวง. เพื่อแสดงอรรถที่เป็นประธานในคำนี้อีก ท่านจึงกล่าวว่า ‘วิสตา วา ปนา’ เป็นต้น.

Sinehanaṃ pemakaraṇaṃ. Bandhanaṭṭhenāti saṃyojanaṭṭhena. Āsīsanaṭṭhenāti icchanaṭṭhena. Abhinandanaṭṭhenāti assādanaṭṭhena, sampaṭicchanaṭṭhena vā.

สิเนหนะ คือ การทำความรัก. บทว่า พนฺธนตฺเถน (โดยอรรถว่าผูกพัน) คือ โดยอรรถว่าสังโยชน์. บทว่า อาสีสนตฺเถน (โดยอรรถว่าปรารถนา) คือ โดยอรรถว่าอยากได้. บทว่า อภินนฺทนตฺเถน (โดยอรรถว่าเพลิดเพลิน) คือ โดยอรรถว่าลิ้มรส หรือโดยอรรถว่ายินดีรับ.

21. Anabhiratīti ukkaṇṭhā. Ñāṇanibbidāti nibbidānupassanā. Yathā ca dukkhū…pe… cāresu yutti vuttāti yojanā.

๒๑. บทว่า อนภิรตี (ความไม่ยินดี) คือ ความกระสัน. บทว่า ญาณนิพฺพิทา (ความหน่ายด้วยญาณ) คือ นิพพิทานุปัสสนา. และพึงประกอบความว่า ‘ยุติที่กล่าวไว้ในทุกขู…เป… จาระ’.

Sukhāpaṭipadādandhābhiññā sukhāpaṭipadākhippābhiññā sukhāpaṭipadādayo. Yo dukkhāya paṭipadāya visesaṃ adhigantuṃ bhabbo, tassa sukhāpaṭipadāyogyassa viya kariyamānā dhammadesanā visesāvahā na hoti, tasmā sā na yuttāti imamatthaṃ dasseti ‘‘rāgacarito’’tiādinā. Rāgacaritassa tathā tathā kāmānaṃ ādīnavaṃ, okāraṃ, saṃkilesaṃ, nekkhamme ānisaṃsañca avibhāvetvā ādito vipassanākathāva kariyamānā na visesāvahā hoti āsayassa asodhitattāti etamatthaṃ dassento pāḷiyaṃ ‘‘vipassanā…pe… desanā’’ti āhāti veditabbaṃ. Sesapadesupīti yathā ‘‘rāgacaritassā’’tiādinā rāgacaritakoṭṭhāsavasena pāḷiyaṃ desanāya ayutti vuttā, iminā nayena sesapadesupi dosacaritakoṭṭhāsādīsupi ‘‘dosacaritassa puggalassa asubhaṃ deseyyā’’tiādinā pāḷiyaṃ avuttopi yathāsambhavamattho niddhāretvā vattabbo. Kasmā pana yuttihāre ayuttiniddhāraṇā katāti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘ettha cā’’tiādi. Sesesupi eseva nayoti sesesupi dosacaritādivasena niddhāritesu ayuttigavesanesu ayameva upāyo. Anulomappahāna’’ntipi pāḷi, so evattho.

สุขาปฏิปทาทันธาภิญญา สุขาปฏิปทากิปปาภิญญา และสุขาปฏิปทาเป็นต้น. ผู้ใดควรเพื่อบรรลุคุณวิเศษด้วยทุกขาปฏิปทา การแสดงธรรมที่กระทำแก่ผู้นั้นเหมือนแก่ผู้สมควรแก่สุขาปฏิปทา ย่อมไม่นำมาซึ่งคุณวิเศษ เพราะฉะนั้น การแสดงธรรมนั้นจึงไม่สมควร ดังนี้ ท่านย่อมแสดงอรรถนี้ด้วยบทว่า ‘ราคจริโต’ เป็นต้น. พึงทราบว่า เพื่อแสดงอรรถนี้ว่า การแสดงวิปัสสนากถาที่กระทำแก่ผู้มีราคจริต โดยไม่แสดงโทษ ความต่ำทราม ความเศร้าหมองแห่งกามทั้งหลายอย่างนั้นๆ และอานิสงส์ในการออกจากกามตั้งแต่ต้น ย่อมไม่นำมาซึ่งคุณวิเศษ เพราะอาสยะยังไม่บริสุทธิ์ ดังนี้ พระบาลีจึงตรัสว่า ‘วิปสฺสนา…เป… เทสนา’. แม้ในบทที่เหลือก็เช่นกัน คือ เหมือนอย่างที่พระบาลีกล่าวถึงความไม่สมควรแห่งการแสดงธรรมโดยส่วนแห่งราคจริตด้วยบทว่า ‘ราคจริตสฺสา’ เป็นต้น ด้วยนัยนี้ แม้ในบทที่เหลือคือในส่วนแห่งโทสจริตเป็นต้น ก็พึงกำหนดอรรถที่ไม่ได้กล่าวไว้ในพระบาลีด้วยบทว่า ‘โทสจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อสุภํ เทเสยฺยา’ เป็นต้น แล้วกล่าวไปตามสมควร. ก็เพราะเหตุไรจึงมีการกำหนดความไม่สมควรในยุติหาร ดังนี้ ท่านจึงรำพึงถึงคำถามแล้วกล่าวว่า ‘เอตฺถ จา’ เป็นต้น. แม้ในบทที่เหลือก็เป็นนัยเดียวกัน คือ แม้ในการแสวงหาความไม่สมควรที่กำหนดไว้โดยส่วนแห่งโทสจริตเป็นต้นนี้ ก็เป็นอุบายเดียวกัน. แม้บทว่า ‘อนุลอมปฺปหานํ’ ก็เป็นพระบาลี อรรถนั้นก็เป็นอย่างเดียวกัน.

‘‘Yāvatikā [Pg.60] ñāṇassa bhūmī’’ti etena yuttihārassa mahāvisayataṃ dasseti. Kasmā panāyaṃ mahāvisayoti? Yuttivicārabhāvato, saṃvaṇṇetabbassa ca dhammassa nānānayanipuṇādiguṇavisesayogatoti dassento ‘‘taṃ kissa hetū’’ti āha.

ด้วยบทว่า ‘ยาวติกา ญาณสฺส ภูมิ’ นี้ ท่านย่อมแสดงความเป็นวิสัยกว้างขวางของยุติหาร. ก็เพราะเหตุไรยุติหารนี้จึงมีวิสัยกว้างขวาง? เพื่อแสดงว่า เพราะมีความเป็นแห่งการพิจารณายุติ และเพราะมีความประกอบด้วยคุณวิเศษมีนัยอันวิจิตรเป็นต้นแห่งธรรมที่พึงพรรณนา ท่านจึงกล่าวว่า ‘ตํ กิสฺส เหตุ’.

Aparabhāgeti pacchābhāge. Mettāvihāribhāgassa aparihīnatāvacanato ayogo vutto. Tenāha ‘‘sato’’ti. Yathāvuttakāraṇato evāti paṭipakkhattā eva.

บทว่า อปรภาเค (ในส่วนอื่น) คือ ในส่วนภายหลัง. ความไม่สมควรกล่าวไว้แล้วด้วยคำว่า ‘ความไม่เสื่อมแห่งส่วนแห่งเมตตาพรหมวิหาร’. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘สโต’. บทว่า ยถาวุตฺตการณโต เอว (เพราะเหตุที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง) คือ เพราะความเป็นปฏิปักษ์กันนั่นเอง.

Pahānekaṭṭhabhāvato diṭṭhimaññitassa. Ādīnavadassanena vitakkaṃ jigucchantā dutiyajjhānassa āsannaupacārajjhānadhammāpi vitakkārammaṇā na honti, pageva dutiyajjhānadhammāti adhippāyenāha ‘‘ārammaṇakaraṇattho hettha sahagatasaddo’’ti.

เพราะมีความเป็นอันเดียวกันแห่งการละของความสำคัญด้วยทิฏฐิ. โดยอธิบายว่า เมื่อรังเกียจวิตกด้วยการเห็นโทษ แม้ธรรมที่เป็นอุปจารฌานอันใกล้ต่อทุติยฌานก็ไม่มีวิตกเป็นอารมณ์ จะกล่าวไปไยถึงธรรมที่เป็นทุติยฌานเล่า ท่านจึงกล่าวว่า ‘ในที่นี้ สหคตศัพท์มีความหมายว่าทำเป็นอารมณ์’.

Evaṃ yuttihāralakkhaṇaṃ āgamato yuttāyuttavicāraṃ dassetvā idāni āgamānugatāya yuttiyāpi taṃ dassetuṃ guṇamukhena dosavibhajanaṃ vibhajanto ‘‘apicetthā’’tiādimāha. Taṃ uttānatthameva.

เมื่อแสดงลักษณะแห่งยุติหาร คือ การพิจารณาความสมควรและไม่สมควรโดยอาคมอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงยุติหารนั้นด้วยยุติที่อนุโลมตามอาคม ท่านจึงจำแนกการจำแนกโทษโดยทางแห่งคุณ แล้วกล่าวคำว่า ‘อปิเจตฺถา’ เป็นต้น. อรรถนั้นตื้นอยู่แล้ว.

Yuttihāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาการจำแนกยุติหาร จบแล้ว.

4. Padaṭṭhānahāravibhaṅgavaṇṇanā

๔. การพรรณนาการจำแนกปทัฏฐานหาร

22. Tesaṃ tesanti anavasesapariyādānaṃ, tena ye sutte vuttā ca dhammā, ye ca tesaṃ kāraṇabhūtaṃ, tesaṃ sabbesampīti vuttaṃ hoti. Sabbadhammayāthāvaasampaṭivedhoti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘kattha pana so’’tiādi vuttaṃ.

๒๒. บทว่า เตสํ เตสํ (แห่งสิ่งเหล่านั้นๆ) คือการถือเอาโดยไม่เหลือทั้งหมด ด้วยเหตุนั้น จึงเป็นอันกล่าวถึงธรรมทั้งหลายที่ตรัสไว้ในพระสูตร และธรรมที่เป็นเหตุของธรรมเหล่านั้นทั้งหมด เพื่อแสดงเนื้อความนี้ว่า 'การไม่แทงตลอดตามความเป็นจริงแห่งธรรมทั้งปวง' ท่านจึงกล่าวคำว่า 'กตฺถ ปน โส' เป็นต้น

Piyāyitabbajātiyanti pemanīyasabhāvaṃ. Micchāpaṭipadāti pamādāpatti, micchābhiniveso vā. Ekavāraṃ uppannāpi pāṇātipātacetanā verappasavanato dosassa, ekavāraṃ uppannāpi pamādāpatti, micchābhiniveso vā mohassa uppattikāraṇanti pāḷiyaṃ avuttampi nayato niddhāretabbanti dassento ‘‘dosassa…pe… imināva nayena attho veditabbo’’ti āha. Nimittatthaggahaṇalakkhaṇaṃ vaṇṇasaṇṭhānaṃ, anubyañjanatthaggahaṇalakkhaṇaṃ anubyañjananti ‘‘nimittānubyañjanaggahaṇalakkhaṇā’’ti vuttaṃ. Tattha tattha nimittaṃ itthipurisanimittaṃ. Anubyañjanaṃ hatthapādahasitakathitādi. Phasso paccayo etissāti [Pg.61] phassapaccayā, taṃbhāvo phassapaccayatā. Assādeti etāyāti assādo, taṇhā.

คำว่า ปิยายิตัพพชาติยันติ คือสภาวะที่น่ารักใคร่ คำว่า มิจฉาปฏิปทา คืออาบัติที่เกิดจากความประมาท หรือความยึดมั่นผิด แม้เจตนาฆ่าสัตว์ที่เกิดขึ้นเพียงครั้งเดียว ก็เป็นเหตุเกิดแห่งโทสะเพราะเป็นการก่อเวร แม้อาบัติที่เกิดจากความประมาท หรือความยึดมั่นผิดที่เกิดขึ้นเพียงครั้งเดียว ก็เป็นเหตุเกิดแห่งโมหะ ท่านแสดงว่าแม้ในบาลีจะไม่ได้กล่าวไว้ ก็พึงกำหนดโดยนัยนี้ จึงกล่าวว่า 'ของโทสะ...เป... พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้แล' รูปร่างสัณฐานมีลักษณะคือการยึดถือเอาโดยความเป็นนิมิต อนุพยัญชนะมีลักษณะคือการยึดถือเอาโดยความเป็นอนุพยัญชนะ ท่านจึงกล่าวว่า 'มีลักษณะคือการยึดถือนิมิตและอนุพยัญชนะ' ในที่นั้นๆ นิมิตคือ นิมิตแห่งหญิงและชาย อนุพยัญชนะคือ มือ เท้า การหัวเราะ การพูด เป็นต้น ผัสสะเป็นปัจจัยของความเสวยอารมณ์นี้ ชื่อว่า ผัสสปัจจัย ภาวะแห่งผัสสะที่เป็นปัจจัยนั้น ชื่อว่า ผัสสปัจจยตา สัตว์ย่อมยินดีด้วยธรรมชาติใด ธรรมชาตินั้นชื่อว่า อัสสาทะ ได้แก่ ตัณหา

Vatthūni ñeyyadhammoti āha ‘‘vatthuavippaṭipatti visayasabhāvapaṭivedho’’ti. Idhādhippetaṃ sammāpaṭipattiṃ dassetuṃ ‘‘sīlasamādhisampadāna’’nti vuttaṃ. Ekadesupalakkhaṇavasena, vaṇṇagandharāgisappāyavasena vā pāḷiyaṃ ‘‘vinīlakavipubbakaggahaṇalakkhaṇā asubhasaññā’’ti vatvā ‘‘tassā nibbidāpadaṭṭhāna’’nti vuttaṃ nibbidaṃ dassento ‘‘nibbidā’’tiādi vuttaṃ. Tattha paritassanato visesetuṃ ‘‘ñāṇenā’’ti visesitaṃ. Tathā pavattanti nibbidanākārena pavattanaṃ.

ท่านกล่าวว่า วัตถุทั้งหลายคือเญยยธรรม (ธรรมที่ควรรู้) ว่า 'ความไม่ปฏิบัติผิดในวัตถุ คือการแทงตลอดสภาวะแห่งอารมณ์' เพื่อแสดงสัมมาปฏิบัติที่ประสงค์ในที่นี้ จึงกล่าวว่า 'ความถึงพร้อมแห่งศีลและสมาธิ' ในพระบาลีกล่าวว่า 'อสุภสัญญา มีลักษณะคือการถือเอาซากศพที่เขียวคล้ำและมีน้ำเหลืองไหล' โดยอาศัยการกำหนดเพียงส่วนเดียว หรือโดยอาศัยสี กลิ่น ราคะ และความสัปปายะ แล้วกล่าวว่า 'ความหน่ายเป็นปทัฏฐานของอสุภสัญญานั้น' เมื่อจะแสดงความหน่าย จึงกล่าวคำว่า 'ความหน่าย' เป็นต้น ในคำว่าความหน่ายนั้น ท่านระบุไว้ว่า 'ด้วยญาณ' เพื่อให้ต่างจากความสะดุ้งกลัว (ปริตัสสนา) คำว่า เป็นไปอย่างนั้น คือการเป็นไปโดยอาการแห่งความหน่าย

Yoniso ummujjantiyā videharañño dhītāya rucāya jātissarañāṇaṃ kammassakataññāṇassa kāraṇaṃ ahosi, na pana asappurisūpanissayato, ayoniso ummujjantassa tasseva rañño senāpatino alātassa bījakassa dāsassāti imamatthaṃ dassento ‘‘imassa ca…pe… udāharitabbo’’ti āha. Soti pasādo. Avatthāvisesoti sampayuttadhammānaṃ anāvilabhāvalakkhito avatthābhedo. Āyatanagatoti ṭhānagato, ratanattayavisayoti attho. ‘‘Kāyo’’tiādinā avatthāvisesena vinā sabhāvasiddhameva padaṭṭhānaṃ dasseti.

ญาณระลึกชาติของพระนางรุจาพระราชธิดาของพระเจ้าวิเทหะผู้ผุดขึ้นโดยแยบคาย เป็นเหตุแห่งกัมมัสสกตาญาณ มิใช่เพราะอาศัยอสัตบุรุษ แต่ (กัมมัสสกตาญาณมิได้มี) แก่อลาตเสนาบดีและพีชกทาสของพระราชาองค์นั้นเองผู้ผุดขึ้นโดยไม่แยบคาย เพื่อแสดงเนื้อความนี้ ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงยกตัวอย่าง...เป... ของผู้นี้' คำว่า โส คือความเลื่อมใส คำว่า อวัฏฐาพิเศษ คือความต่างแห่งภาวะที่กำหนดด้วยความไม่ขุ่นมัวแห่งสัมปยุตตธรรม คำว่า อายตนคโต คือถึงฐานะ อธิบายว่า มีพระรัตนตรัยเป็นอารมณ์ ท่านแสดงปทัฏฐานที่สำเร็จด้วยสภาวะนั่นเอง โดยเว้นอวัฏฐาพิเศษ ด้วยคำว่า 'กาย' เป็นต้น

Imasmiṃ ca ṭhāne pāḷiyaṃ pubbe yesaṃ dhammānaṃ padaṭṭhānaṃ niddhāritaṃ, te dhammā yesaṃ dhammānaṃ padaṭṭhānāni honti, te dassetuṃ ‘‘aparo nayo’’tiādi āraddhanti veditabbaṃ. Assādamanasikāro ayonisomanasikāralakkhaṇo vutto nidassanamattaatthoti veditabbo, yebhuyyena sattānaṃ lobhavasena ayonisomanasikārā saṃvattantītti dassanatthaṃ vā evaṃ vuttaṃ. Upapatti eva opapaccayaṃ, tassa bhāvo opapaccayikanti āha ‘‘upapattibhavabhāvenā’’ti. Vavatthitabhāvoti vavatthitabhāvo rūpassa dassanādipaṭiniyatārammaṇakiccatā. Bhavassa aṅgānīti bhavassa kāraṇāni. Dutiye aṅgānīti avayavā, kammavaṭṭampi vā kāraṇaṅgabhāvena yojetabbaṃ.

และในที่นี้ พึงทราบว่า ท่านเริ่มคำว่า 'อีกนัยหนึ่ง' เป็นต้น เพื่อแสดงว่าธรรมเหล่าใดที่ถูกกำหนดปทัฏฐานไว้ก่อนแล้วในพระบาลี ธรรมเหล่านั้นเป็นปทัฏฐานของธรรมเหล่าไหน พึงทราบว่า อัสสาทมนสิการที่กล่าวว่ามีลักษณะเป็นอโยนิโสมนสิการนั้น มีอรรถเพียงเพื่อเป็นตัวอย่าง หรือว่ากล่าวอย่างนั้นเพื่อแสดงว่า โดยส่วนมากอโยนิโสมนสิการของสัตว์ทั้งหลายย่อมเป็นไปด้วยอำนาจแห่งโลภะ อุปบัติ (ความบังเกิด) นั่นแหละคือโอปปัจจยะ ภาวะแห่งโอปปัจจยะนั้นชื่อว่า โอปปัจจยิกะ ดังที่ท่านกล่าวว่า 'ด้วยความเป็นภาวะแห่งอุปบัติภพ' คำว่า ววัตถิตภาวะ คือภาวะที่กำหนดไว้ คือความเป็นผู้มีกิจในอารมณ์ที่แน่นอนมีการเห็นเป็นต้นของรูป คำว่า องค์แห่งภพ คือเหตุแห่งภพ ในบทที่สอง คำว่า องค์ คือส่วนประกอบ หรือพึงประกอบแม้กรรมวัฏด้วยความเป็นองค์ที่เป็นเหตุ

Kammaṭṭhānassāti bhāvanāya brūhanā vaḍḍhanā. Tesūti titthaññutādīsu. Kalyāṇamittassa sammadeva payirupāsanāyapīti taṃ nissāya laddhena sabbāya dhammassavanena dhammupasaṃhitaṃ pāmojjaṃ hotīti titthaññutā pītaññutāya padaṭṭhānaṃ. Evaṃ yāya vimuttiyā sati vimuttiñāṇadassanaṃ hotīti [Pg.62] sā tassa padaṭṭhānanti ayamattho pākaṭoti āha ‘‘purimānaṃ…pe… suviññeyyo evā’’ti. Saha adhiṭṭhānenāti ñātapariññāya saddhiṃ. Ñātapariññā hi tīraṇapariññāya adhiṭṭhānaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.

คำว่า กัมมัฏฐานัสสะ คือการพอกพูนและการทำให้เจริญแห่งภาวนา คำว่า ในธรรมเหล่านั้น คือในติตถัญญุตา (ความเป็นผู้รู้ทาง) เป็นต้น คำว่า แม้ด้วยการเข้าไปนั่งใกล้กัลยาณมิตรโดยชอบ คือเพราะอาศัยกัลยาณมิตรนั้นแล้วได้ฟังธรรมทั้งหมด จึงเกิดปราโมทย์ที่ประกอบด้วยธรรม ดังนั้น ติตถัญญุตาจึงเป็นปทัฏฐานของปีตัญญุตา (ความเป็นผู้รู้ความอิ่มใจ) อนึ่ง วิมุตติใดมีอยู่ วิมุตติญาณทัสสนะย่อมมี เพราะวิมุตตินั้น วิมุตตินั้นจึงเป็นปทัฏฐานของวิมุตติญาณทัสสนะนั้น เนื้อความนี้ชัดเจนอยู่แล้ว ท่านจึงกล่าวว่า 'ของธรรมในเบื้องต้น...เป... เป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่ายนั่นเอง' คำว่า พร้อมด้วยอธิษฐาน คือพร้อมด้วยญาตปริญญา เพราะญาตปริญญาเป็นอธิษฐาน (ที่ตั้ง) ของตีรณปริญญา ส่วนที่เหลือเข้าใจได้ง่ายอยู่แล้ว

Padaṭṭhānahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายการจำแนกปทัฏฐานหาระ จบแล้ว

5. Lakkhaṇahāravibhaṅgavaṇṇanā

๕. คำอธิบายการจำแนกลักขณหาระ

23. ‘‘Lakkhaṇahārassa visayaṃ pucchatī’’ti vuttaṃ, ‘‘ko pana tassa visayo’’ti vutte samānalakkhaṇā avuttadhammā. Kāyānupassanāya samāraddhāya vedanānupassanādayo sukheneva sijjhantīti tabbacanena vedanāgatāsatiādīnaṃ vuttabhāvo dassito satipaṭṭhānabhāvena ekalakkhaṇattāti kāyānupassanāsatipaṭṭhānassa saddhānuggahitāni vīriyasatisamādhipaññindriyāni sādhanaṃ, evaṃ itaresampīti katvā vuttaṃ. Ayaṃ attho aṭṭhakathāyameva (netti. aṭṭha. 51) parato āgamissati. Iminā nayena sesesupi ekalakkhaṇatāniddesesu attho veditabbo. Paratoti catubyūhahāravaṇṇanāyaṃ (netti. aṭṭha. 20).

๒๓. ท่านกล่าวว่า 'ย่อมถามถึงวิสัยของลักขณหาระ' เมื่อมีคำถามว่า 'ก็วิสัยของลักขณหาระนั้นคืออะไร?' ตอบว่า คือธรรมที่ไม่ได้กล่าวไว้แต่มีลักษณะเสมอกัน เมื่อเริ่มกายานุปัสสนาแล้ว เวทนานุปัสสนาเป็นต้นย่อมสำเร็จได้โดยง่าย ด้วยคำกล่าวนั้น ท่านจึงแสดงภาวะที่ธรรมมีเวทนาคตสติเป็นต้นถูกกล่าวไว้แล้ว เพราะความเป็นธรรมมีลักษณะเดียวกันโดยความเป็นสติปัฏฐาน ท่านจึงกล่าวโดยทำนองว่า อินทรีย์คือวิริยะ สติ สมาธิ และปัญญา ที่มีศรัทธาประคับประคอง เป็นเครื่องยังกายานุปัสสนาสติปัฏฐานให้สำเร็จ แม้ในสติปัฏฐานที่เหลือก็เช่นเดียวกัน เนื้อความนี้จะมาในอรรถกถานี้เอง (เนตติ. อฏฺฐ. 51) ในภายหลัง พึงทราบเนื้อความในบทแสดงความเป็นผู้มีลักษณะเดียวกันที่เหลือแม้บทอื่นๆ โดยนัยนี้ คำว่า ในภายหลัง คือในคำอธิบายจตุพยูหหาระ (เนตติ. อฏฺฐ. 20)

Asammissatoti vedanādayopi ettha sitā ettha paṭisandhāti kāye vedanādianupassanāpasaṅgepi āpanne tadasammissatoti attho.

คำว่า อสัมมิสสโต (โดยไม่ปะปนกัน) มีเนื้อความว่า แม้เมื่อมีความเกี่ยวข้องว่า เวทนาเป็นต้นก็อาศัยอยู่ในกายนี้ เชื่อมต่ออยู่ในกายนี้ จึงมีการพิจารณาเห็นเวทนาเป็นต้นในกาย แต่ก็ไม่ปะปนกับกายนั้น

Avayavigāhasamaññātidhāvanasārādānābhinivesanisedhanatthaṃ kāyaṃ aṅgapaccaṅgehi, tāni ca kesādīhi, kesādike ca bhūtupādāyarūpehi vinibbhujituṃ ‘‘tathā na kāye’’tiādimāha. Pāsādādinagarāvayavasamūhe avayavivādinopi avayavigāhaṇaṃ karonti. Nagaraṃ nāma koci attho atthīti pana kesañci samaññātidhāvanaṃ siyāti itthipurisādisamaññātidhāvane nagaranidassanaṃ vuttaṃ. Añño koci sattādiko. Yaṃ passati itthiṃ, purisaṃ vā. Nanu cakkhunā itthipurisadassanaṃ natthīti? Saccaṃ natthi, ‘‘itthiṃ passāmi, purisaṃ passāmī’’ti pana pavattasamaññāvasena ‘‘yaṃ passatī’’ti vuttaṃ. Micchādassanena vā diṭṭhiyā yaṃ passati, na taṃ diṭṭhaṃ rūpāyatanaṃ hoti, rūpāyatanaṃ vā taṃ na hotīti attho. Atha vā taṃ kosādibhūtupādāyasamūhasaṅkhātaṃ [Pg.63] diṭṭhaṃ na hoti, diṭṭhaṃ vā yathāvuttaṃ na hotīti attho. Yaṃ diṭṭhaṃ taṃ na passatīti yaṃ rūpāyatanaṃ, kesādibhūtupādāyasamūhasaṅkhātaṃ vā diṭṭhaṃ, taṃ paññācakkhunā bhūtato na passatīti attho.

เพื่อห้ามการยึดถือส่วนรวม (อวยวี) การก้าวล่วงสมัญญา การถือเอาสาระ และการยึดมั่น ท่านจึงกล่าวคำมีว่า "ไม่พึงยึดถือในกาย" เป็นต้น เพื่อแยกกายออกเป็นอวัยวะน้อยใหญ่, แยกอวัยวะเหล่านั้นออกเป็นผมเป็นต้น, และแยกผมเป็นต้นออกเป็นรูปที่อาศัยมหาภูตรูป. แม้ผู้ที่กล่าวถึงส่วนรวม (อวยวี) ในหมู่ส่วนประกอบของปราสาทเป็นต้น ก็ย่อมทำการยึดถือส่วนรวม. แต่การที่บางคนอาจก้าวล่วงสมัญญาว่า เมืองชื่อว่ามีอรรถ (สภาวะ) อย่างใดอย่างหนึ่ง จึงกล่าวอุปมาด้วยเมืองในการก้าวล่วงสมัญญาว่า หญิงหรือชายเป็นต้น. คำว่า สัตว์เป็นต้นอย่างอื่น. คำว่า ย่อมเห็นหญิงหรือชาย. ถามว่า ก็การเห็นหญิงชายด้วยตาไม่มีมิใช่หรือ? ตอบว่า ไม่มีจริง, แต่กล่าวว่า "ย่อมเห็น" โดยอาศัยสมัญญาที่ใช้กันว่า "เราเห็นหญิง, เราเห็นชาย". หรืออธิบายว่า สิ่งที่เห็นด้วยมิจฉาทิฏฐิ สิ่งที่เห็นนั้นไม่ใช่รูปายตนะ หรือรูปายตนะนั้นไม่ใช่สิ่งนั้น. อีกนัยหนึ่ง สิ่งที่เห็นอันนับว่าเป็นหมู่ของผมเป็นต้นที่อาศัยมหาภูตรูปนั้น ไม่ใช่สิ่งที่เห็น หรือสิ่งที่เห็นไม่เป็นไปตามที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า ย่อมไม่เห็นสิ่งที่เห็น คือ สิ่งที่เป็นรูปายตนะ หรือสิ่งที่เห็นอันนับว่าเป็นหมู่ของผมเป็นต้นที่อาศัยมหาภูตรูปนั้น ย่อมไม่เห็นโดยความเป็นจริงด้วยปัญญาจักษุ.

Na aññadhammānupassīti na aññasabhāvānupassī, asubhādito aññākārānupassī na hotīti vuttaṃ hoti.

คำว่า ไม่ตามเห็นธรรมอื่น คือ ไม่ตามเห็นสภาวะอื่น, อธิบายว่า ไม่เป็นผู้ตามเห็นอาการอื่นจากอสุภะเป็นต้น.

Pathavīkāyanti kesādiṃ pathavīdhammasamūhattā ‘‘kāyo’’ti vadati, lakkhaṇapathavimeva vā anekabhedabhinnaṃ sakalasarīragataṃ pubbāpariyabhāvena pavattamānaṃ samūhavasena gahetvā ‘‘kāyo’’ti vadati. Evaṃ aññatthāpi.

คำว่า ปฐวีกาย คือ กล่าวว่า "กาย" เพราะผมเป็นต้นเป็นหมู่แห่งปฐวีธรรม, หรือกล่าวว่า "กาย" โดยรวมเอาปฐวีธาตุที่เป็นลักษณะเท่านั้น ซึ่งจำแนกออกเป็นหลายอย่าง ไปในร่างกายทั้งหมด เป็นไปโดยลำดับก่อนหลัง โดยความเป็นหมวดหมู่. แม้ในที่อื่นก็เช่นเดียวกัน.

Ākārasamūhasaṅkhātassāti aniccatādiākārasamudāyapariyāyassa.

คำว่า อันนับว่าเป็นหมู่แห่งอาการ คือ เป็นไวพจน์ของหมู่แห่งอาการมีอนิจจตาเป็นต้น.

Tīsu bhavesu kileseti bhavattayavisayakilese. Sabbatthikanti sabbattha līne, uddhate ca citte icchitabbatthā, sabbe vā līne, uddhate ca bhāvetabbā bojjhaṅgā atthikā etāyāti sabbatthikā. Anto saṅkocoti anto olīyanā, kosajjanti attho.

คำว่า กิเลสในภพทั้งสาม คือ กิเลสที่มีภพทั้งสามเป็นอารมณ์. คำว่า สัพพัตถิกะ คือ สิ่งที่พึงปรารถนาในที่ทั้งปวง ทั้งในจิตที่หดหู่และฟุ้งซ่าน, หรือโพชฌงค์ทั้งหลายที่พึงเจริญในที่ทั้งปวง ทั้งในจิตที่หดหู่และฟุ้งซ่าน เป็นสิ่งที่ต้องการของสติ (สัพพัตถิกา) นี้ จึงเรียกว่า สัพพัตถิกะ. คำว่า การหดหู่ภายใน คือ การท้อถอยภายใน, อธิบายว่า ความเกียจคร้าน.

24. Gahitesūti bhāvanāggahaṇena gahitesu, bhāvitesūti attho, vacanena vā gahitesu. Bhāvanāggahaṇadīpanatthattā pana vacanena gahaṇassa bhāvanāggahaṇamettha padhānaṃ. Yassa satipaṭṭhānā bhāvitā, tassa sammappadhānādayo bodhipakkhiyadhammā na bhāvitāti netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti ca samānalakkhaṇatāpadesena imamatthaṃ dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘catūsu satipaṭṭhānesu bhāviyamānesu cattāro sammappadhānā bhāvanāpāripūriṃ gacchantī’’tiādi vuttaṃ.

๒๔. คำว่า คหิเตสุ (ในธรรมที่ถือเอาแล้ว) หมายถึง ที่ถือเอาด้วยการถือเอาคือภาวนา อธิบายว่า ที่อบรมแล้ว หรือที่ถือเอาด้วยคำพูด. แต่เพราะการถือเอาด้วยคำพูดมีไว้เพื่อแสดงการถือเอาคือภาวนา การถือเอาคือภาวนาจึงเป็นประธานในที่นี้. และเพื่อแสดงอรรถนี้ด้วยการอ้างลักษณะที่เสมอกันว่า "การที่สติปัฏฐานของบุคคลใดอบรมแล้ว แต่สัมมัปปธานเป็นต้นอันเป็นโพธิปักขิยธรรมของบุคคลนั้นยังไม่อบรม ย่อมไม่ใช่ฐานะที่จะมีได้" พระบาลีจึงกล่าวไว้ว่า "เมื่อสติปัฏฐาน ๔ อันบุคคลอบรมอยู่ สัมมัปปธาน ๔ ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา" เป็นต้น.

Vipallāsā pahīyanti ujuvipaccanīkabhāvato. ‘‘Āhārasamudayā kāyassa samudayo, phassasamudayā vedanānaṃ samudayo (saṃ. ni. 5.408), saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti (saṃ. ni. 1.1, 39; ma. ni. 3.126; mahāva. 1; udā. 1; vibha. 225) vacanato kāyādīnaṃ samudayabhūtā kabaḷīkārāhāraphassamanosañcetanāviññāṇāhārākāyādīnaṃ parijānanena pariññātā honti tappaṭipakkhappahānatoti dassento ‘‘cattāro [Pg.64] āhārā’’tiādimāha. Sabbatthāti ‘‘upādānehi anupādāno bhavatī’’ti evamādīsu.

วิปลาสทั้งหลายย่อมละไป เพราะความเป็นปฏิปักษ์โดยตรง. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงว่า อาหารทั้งหลายมีกวฬิงการาหาร ผัสสะ มโนสัญเจตนา และวิญญาณอาหาร อันเป็นสมุทัยแห่งกายเป็นต้น ย่อมเป็นอันกำหนดรู้แล้วด้วยการกำหนดรู้กายเป็นต้น เพราะการละปฏิปักษ์นั้น ตามพระดำรัสว่า "เพราะความเกิดขึ้นแห่งอาหาร กายจึงเกิดขึ้น, เพราะความเกิดขึ้นแห่งผัสสะ เวทนาจึงเกิดขึ้น, เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี, เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี" ดังนี้ จึงตรัสคำมีว่า "อาหาร ๔" เป็นต้น. คำว่า ในที่ทั้งปวง หมายถึง ในประโยคมีว่า "ย่อมเป็นผู้ไม่มีอุปาทานเพราะอุปาทานทั้งหลาย" เป็นต้น.

Tattha yasmā pañca kāmaguṇā savisesā kāye labbhantīti visesena kāyo kāmupādānassa vatthu, sukhavedanassādavasena paralokanirapekkho ‘‘natthi dinna’’ntiādi (dī. ni. 1.171; ma. ni. 1.445; 2.94-95, 225; 3.91, 116; saṃ. ni. 3.210; dha. sa. 1221; vibha. 938) parāmāsaṃ uppādetīti diṭṭhupādānassa vedanā, citte niccaggahaṇavasena sassatassa ‘‘attano sīlādivasena parisuddhaparāmasanaṃ hotī’’ti sīlabbatupādānassa cittaṃ, nāmarūpaparicchedena bhūtaṃ bhūtato apassantassa ‘‘attābhiniveso hotī’’ti attavādupādānassa dhammā vatthu, tasmā ‘‘catūsu satipaṭṭhānesu bhāviyamānesu upādānehi anupādāno bhavatī’’ti vuttaṃ.

ในบรรดาอุปาทานเหล่านั้น เพราะกามคุณ ๕ ย่อมได้ในกายโดยมีลักษณะพิเศษ ฉะนั้น กายจึงเป็นวัตถุแห่งกามุปาทานโดยเฉพาะ. เวทนาเป็นวัตถุแห่งทิฏฐุปาทาน เพราะอาศัยรสแห่งสุขเวทนา ย่อมไม่คำนึงถึงโลกหน้า ย่อมยังความยึดมั่น (ปรามาส) มีว่า "ทานที่ให้แล้วไม่มีผล" เป็นต้น ให้เกิดขึ้น. จิตเป็นวัตถุแห่งสีลัพพตุปาทาน เพราะอาศัยการยึดถือว่าเที่ยงในจิต ย่อมมีการยึดมั่นว่า "ความบริสุทธิ์ของตนมีได้ด้วยศีลเป็นต้น". ธรรมทั้งหลายเป็นวัตถุแห่งอัตตวาทุปาทาน เพราะเมื่อไม่เห็นสภาวะที่มีอยู่จริงโดยความเป็นจริงด้วยการกำหนดนามรูป ย่อมมีการยึดมั่นในอัตตา. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เมื่อสติปัฏฐาน ๔ อันบุคคลอบรมอยู่ ย่อมเป็นผู้ไม่มีอุปาทานเพราะอุปาทานทั้งหลาย".

Yasmā pana vuttanayeneva kāyo kāmayogassa vatthu, bhavesu sukhaggahaṇavasena bhavassādo hotīti bhavayogassa vedanā, santatighanaggahaṇavasena citte attābhiniveso hotīti diṭṭhiyogassacittaṃ, dhammavinibbhogassa dukkarattā, dhammānaṃ dhammamattatāya ca duppaṭivijjhattā sammoho hotīti avijjāyogassa dhammā, vatthu, tasmā catusatipaṭṭhānabhāvanāya tesu tesaṃ pahānasiddhito yogehi visaṃyuttatā vuttā. Eteneva āsavehi anāsavatā, oghehi nittiṇṇatā ca saṃvaṇṇitā hoti kāmarāgādīnaṃ eva kāmayogakāmāsavakāmoghādibhāvato.

ก็เพราะกายเป็นวัตถุแห่งกามโยคะโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. เวทนาเป็นวัตถุแห่งภวโยคะ เพราะอาศัยการยึดถือความสุขในภพทั้งหลาย ย่อมมีความเพลิดเพลินในภพ. จิตเป็นวัตถุแห่งทิฏฐิโยคะ เพราะอาศัยการยึดถือความสืบต่อและความเป็นก้อนหนาในจิต ย่อมมีการยึดมั่นในอัตตา. ธรรมทั้งหลายเป็นวัตถุแห่งอวิชชาโยคะ เพราะการแยกแยะธรรมเป็นสิ่งที่ทำได้ยาก และเพราะธรรมทั้งหลายเป็นเพียงธรรมเท่านั้นจึงยากที่จะแทงตลอดได้ ย่อมเกิดความหลง. เพราะเหตุนั้น การที่บุคคลพรากจากโยคะทั้งหลาย จึงกล่าวไว้ว่าสำเร็จได้ด้วยการละโยคะเหล่านั้นในวัตถุนั้นๆ ด้วยการเจริญสติปัฏฐาน ๔. ด้วยเหตุนี้เอง ความเป็นผู้ไม่มีอาสวะเพราะอาสวะทั้งหลาย และความเป็นผู้ข้ามโอฆะได้แล้วเพราะโอฆะทั้งหลาย ก็เป็นอันพรรณนาไว้แล้ว เพราะกามราคะเป็นต้นนั่นเอง เป็นกามโยคะ กามาสวะ และกามโอฆะ เป็นต้น.

Vuttanayeneva kāyo abhijjhākāyaganthassa vatthu, ‘‘dukkhāya vedanāya paṭighānusayo anusetī’’ti (ma. ni. 1.465) dukkhadukkhavipariṇāmadukkhasaṅkhāradukkhabhūtā vedanā visesena byāpādakāyaganthassa vatthu, citte niccābhinivesavasena sassatassa ‘‘attano sīlena suddhī’’tiādiparāmasanaṃ hotīti sīlabbataparāmāsassa cittaṃ vatthu, sappaccayanāmarūpadassanābhāvato bhavavibhavadiṭṭhisaṅkhāto idaṃsaccābhiniveso hotīti tassa dhammā vatthūti catusatipaṭṭhānāti yojetabbaṃ.

กายเป็นที่ตั้งแห่งอภิชฌากายคันถะ โดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง เวทนาอันเป็นทุกข์ คือ ทุกขทุกข์ วิปริณามทุกข์ และสังขารทุกข์ เป็นที่ตั้งแห่งพยาบาทกายคันถะโดยเฉพาะ เพราะพระบาลีว่า 'ปฏิฆานุสัยย่อมนอนเนื่องในทุกขเวทนา' (ม.นี. ๑.๔๖๕) จิตเป็นที่ตั้งแห่งสีลัพพตปรามาส เพราะมีการยึดมั่นว่าเที่ยงในจิต จึงมีการลูบคลำว่า 'ความบริสุทธิ์ของตนมีได้ด้วยศีล' เป็นต้น ธรรมทั้งหลายเป็นที่ตั้งแห่งอิทังสัจจาภินิเวส อันนับว่าเป็นภวทิฏฐิและวิภวทิฏฐิ เพราะไม่มีการเห็นนามรูปพร้อมด้วยปัจจัย พึงประกอบเข้ากับสติปัฏฐาน ๔ ดังนี้

Vuttanayeneva [Pg.65] visesato kāyo rāgasallassa vatthu, vedanā dosasallassa, ‘‘cittaṃ niccaggahaṇavasena attābhinivesaṃ attānaṃ seyyādito dahatī’’ti cittaṃ mānasallassa, vuttanayeneva dhammā mohasallassa vatthūti catusatipaṭṭhānāti yojetabbaṃ.

โดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง กายเป็นที่ตั้งแห่งราคสัลละโดยเฉพาะ เวทนาเป็นที่ตั้งแห่งโทสสัลละ จิตเป็นที่ตั้งแห่งมานสัลละ เพราะมีการยึดถือว่าเที่ยงในจิต จึงมีการยึดมั่นในอัตตาว่า 'ย่อมสำคัญตนว่าเลิศกว่าเป็นต้น' ธรรมทั้งหลายเป็นที่ตั้งแห่งโมหสัลละโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง พึงประกอบเข้ากับสติปัฏฐาน ๔ ดังนี้

Yasmā pana kāyānupassanādīhi kāyavedanācittadhammesu pariññātesu rūpavedanāsaññāsaṅkhārakkhandhā pariññātā honti, citte hi pariññāte saññāpi pariññātāva hoti, tasmā ‘‘viññāṇaṭṭhitiyo cassa pariññaṃ gacchantī’’ti vuttaṃ.

ก็เพราะเมื่อกาย เวทนา จิต และธรรม อันบุคคลกำหนดรู้แล้วด้วยกายานุปัสสนาเป็นต้น ขันธ์ทั้งหลายคือ รูป เวทนา สัญญา และสังขาร ย่อมเป็นอันกำหนดรู้แล้ว เพราะเมื่อจิตถูกกำหนดรู้แล้ว แม้สัญญาก็เป็นอันกำหนดรู้แล้วด้วย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'และวิญญาณฐิติทั้งหลายของเขาย่อมถึงการกำหนดรู้'

Tathā visesato kāye sāpekkhā chandāgatiṃ gacchatīti kāyo chandāgatiyā vatthu, vuttanayeneva vedanā byāpādassa nimittanti sā dosāgatiyā vatthu, santatighanaggahaṇavasena sarāgādicitte sammoho hotīti mohāgatiyā cittaṃ, dhammasabhāvānavabodhena bhayaṃ hotīti bhayāgatiyā dhammā vatthūti catusatipaṭṭhānabhāvanāya agatigamanappahānaṃ hotīti āha ‘‘agatigamanehi ca na agatiṃ gacchatī’’ti.

อนึ่ง กายเป็นที่ตั้งแห่งฉันทาคติ เพราะบุคคลผู้มีความอาลัยในกายย่อมถึงฉันทาคติโดยเฉพาะ เวทนาเป็นที่ตั้งแห่งโทสาคติโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง เพราะเวทนาเป็นนิมิตแห่งพยาบาท จิตเป็นที่ตั้งแห่งโมหาคติ เพราะความหลงย่อมมีในจิตที่มีราคะเป็นต้น ด้วยอำนาจการยึดถือโดยความเป็นสันตติฆนะ ธรรมทั้งหลายเป็นที่ตั้งแห่งภยาคติ เพราะความกลัวย่อมมีเพราะความไม่รู้แจ้งในสภาวธรรม เพราะเหตุนั้น การละการถึงอคติย่อมมีได้ด้วยการเจริญสติปัฏฐาน ๔ ท่านจึงกล่าวว่า 'และย่อมไม่ถึงอคติด้วยการถึงอคติทั้งหลาย'

‘‘Akusalassa somanassassa vasenā’’ti idaṃ ‘‘ayampi attho sambhavatī’’ti katvā vuttaṃ. ‘‘Sukhāya vedanāya rāgānusayo anusetī’’ti (ma. ni. 1.465) pana vacanato sukhavedanāggahaṇena tatthānusayanena samudayasaccaṃ desitanti veditabbaṃ. Desitaṃ dukkhaṃ ariyasaccanti dukkhadukkhaggahaṇena sātisayaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ pakāsitaṃ hotīti pāḷiyaṃ ‘‘dukkhaṃ ariyasaccaṃ desita’’nti vuttaṃ. Sahacaraṇādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā niddesavāravaṇṇanāyaṃ (netti. aṭṭha. 5 ādayo) vuttaṃ.

คำว่า 'ด้วยอำนาจแห่งอกุศลโสมนัส' นี้ ท่านกล่าวโดยหมายความว่า 'แม้เนื้อความนี้ก็เป็นไปได้' แต่เพราะมีพระบาลีว่า 'ราคานุสัยย่อมนอนเนื่องในสุขเวทนา' (ม.นี. ๑.๔๖๕) ฉะนั้น พึงทราบว่า สมุทยสัจจะท่านแสดงแล้วด้วยการถือเอาสุขเวทนาและการนอนเนื่องในสุขเวทนานั้น ที่ว่า 'ทุกขอริยสัจท่านแสดงแล้ว' นั้น คือ ทุกขอริยสัจโดยส่วนยิ่ง เป็นอันประกาศแล้วด้วยการถือเอาทุกขทุกข์ ในพระบาลีจึงกล่าวว่า 'ทุกขอริยสัจท่านแสดงแล้ว' ส่วนคำที่ควรกล่าวในเรื่องสหจรณะเป็นต้นนั้น ได้กล่าวไว้แล้วในคำพรรณนานิทเทสวารข้างต้น (เนตติ. อรรถกถา ๕ เป็นต้น)

Lakkhaṇahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาลักขณหารวิภังค์ จบแล้ว

6. Catubyūhahāravibhaṅgavaṇṇanā

๖. การพรรณนาจตุพยูหหารวิภังค์

25. Hārānanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Hāresu imassa catubyūhahārassa visesato suttassa byañjanavicayabhāvatoti yojanā. Tena vuttaṃ ‘‘byañjana…pe… dassetī’’ti. Yāyāti niruttiyā.

๒๕. คำว่า 'หารานํ' เป็นสามีวิภัตติในอรรถนิทธารณะ (ถอนออก) มีการประกอบความว่า 'ในบรรดาหารทั้งหลาย จตุพยูหหารนี้มีความเป็นเครื่องวิจัยพยัญชนะของสูตรโดยเฉพาะ' เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ย่อมแสดงพยัญชนะ...ฯลฯ...' คำว่า 'ยาย' หมายถึง ด้วยนิรุตติใด

Yathārahanti [Pg.66] saṃvaṇṇiyamāne sutte yaṃ yaṃ arahati nibbacanaṃ vattuṃ, taṃtaṃlokasamaññānurodheneva. Pubbabhāgapaṭipadā sampādetvā pacchā saccābhisamayaṃ pāpuṇātīti āha ‘‘sammuti…pe… hotī’’ti, taṃtaṃpaññattiggahaṇamukhena paramatthaggahaṇaṃ hotīti evaṃ vā iminā sambandho.

คำว่า 'ตามสมควร' (ยถารหํ) ความว่า ในสูตรที่กำลังพรรณนาอยู่ ควรกล่าวคำวิพจน์ (นิพพจนะ) ใดๆ ก็กล่าวคำนั้นๆ ตามความเหมาะสมแก่สมมติของโลกนั่นเอง ท่านกล่าวว่า 'สมมติ...ฯลฯ...ย่อมมี' เพราะบุคคลบำเพ็ญปุพพภาคปฏิปทาให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมบรรลุสัจจาภิสมัยในภายหลัง หรือมีการเชื่อมโยงกับคำนี้อย่างนี้ว่า 'การถือเอาปรมัตถ์ย่อมมีได้ด้วยอำนาจการถือเอาบัญญัตินั้นๆ'

Yamidaṃ anindriyabaddharūpasantānaṃ sandhāya ‘‘ubhayamantarenā’’ti idha vuttaṃ. Otaraṇahāre (netti. aṭṭha. 42 ādayo) panassa dvārappavattaphassādidhamme sandhāya vuttabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ubhayamantarenāti phassasamuditesu dhammesū’’ti attho vutto. Aṭṭhakathācariyā panāhu ‘‘antarenāti vacanaṃ pana vikappantaradīpana’’nti. Tasmā ayamettha attho – na imaṃ lokaṃ, na huraṃ lokaṃ, atha kho ubhayamantarenāti. Aparo vikappo – ubhayamantarenāti vā vacanaṃ vikappantarābhāvadīpanaṃ. Tassattho – na imaṃ lokaṃ, na huraṃ lokaṃ nissāya jhāyati jhāyī, ubhayamantarena pana aññaṃ ṭhānaṃ atthīti.

คำว่า 'ในระหว่างทั้งสอง' (อุภยมนฺตเรน) ในที่นี้ ท่านกล่าวหมายถึงอนินทริยพัทธรูปสันดานนี้ แต่ในโอตรณหาร (เนตติ. อรรถกถา ๔๒ เป็นต้น) เพื่อจะแสดงความเป็นคำที่ท่านกล่าวหมายถึงธรรมมีผัสสะเป็นต้นที่เกิดขึ้นในทวาร จึงกล่าวอรรถว่า 'ในระหว่างทั้งสอง คือ ในธรรมทั้งหลายที่เกิดพร้อมกับผัสสะ' แต่อรรถกถาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า 'คำว่า อนฺตเรน เป็นเครื่องแสดงวิกัป (ทางเลือก) อื่น' เพราะเหตุนั้น อรรถในข้อนี้คือ ไม่ใช่โลกนี้ ไม่ใช่โลกหน้า แต่คือในระหว่างทั้งสอง อีกนัยหนึ่ง คำว่า อุภยมนฺตเรน เป็นเครื่องแสดงความไม่มีวิกัปอื่น อรรถของคำนั้นคือ ผู้เพ่งย่อมไม่เพ่งอาศัยโลกนี้ ไม่เพ่งอาศัยโลกหน้า แต่ว่าฐานะอื่นในระหว่างทั้งสองมีอยู่

Yepi ca ‘‘antarāparinibbāyī, sambhavesī’’ti ca imesaṃ suttapadānaṃ atthaṃ micchā gahetvā atthi eva antarābhavoti vadanti, tepi yasmā avihādīsu tattha tattha āyuvemajjhaṃ anatikkamitvā antarā aggamaggādhigamena anavasesakilesaparinibbānena parinibbāyantīti antarāparinibbāyī, na antarābhavabhūtoti purimassa suttapadassa attho. Pacchimassa ca ye bhūtā eva, na puna bhavissanti, te hi (kathā. anuṭī. 507) khīṇāsavā, purimapadehi ‘‘bhūtā’’ti vuttā. Tabbiparītatāya sambhavaṃ esantīti sambhavesino. Appahīnabhavasaṃyojanattā sekkhā, puthujjanā ca. Catūsu vā yonīsu aṇḍajajalābujasattā yāva aṇḍakosaṃ, vatthikosañca na bhindanti, tāva sambhavesī nāma. Aṇḍakosato, vatthikosato ca bahi nikkhantā bhūtā nāma. Saṃsedajaopapātikā ca paṭhamacittakkhaṇe sambhavesī nāma, dutiyacittakkhaṇato paṭṭhāya bhūtā nāma. Yena vā iriyāpathena jāyanti, yāva tato aññaṃ na pāpuṇanti, tāva sambhavesī, tato paraṃ bhūtāti attho, tasmā natthīti paṭikkhipitabbaṃ. Sati hi ujuke pāḷianugate atthe kiṃ aniddhāritasāmatthiyena antarābhavena attabhāvaparikappitena payojananti.

อนึ่ง แม้ชนเหล่าใดถือเอาเนื้อความแห่งบทพระสูตรเหล่านี้ว่า 'อันตราปรินิพพายี' และ 'สัมภเวสี' ผิดไป แล้วกล่าวว่า 'อันตรภพมีอยู่จริง' ชนเหล่านั้นก็พึงถูกคัดค้านว่า 'ไม่มี' เพราะเนื้อความแห่งบทพระสูตรแรกว่า 'อันตราปรินิพพายี' คือ ผู้ปรินิพพานด้วยการบรรลุอัคคมรรคในระหว่าง ด้วยการปรินิพพานจากกิเลสไม่มีส่วนเหลือ โดยไม่ล่วงเลยกึ่งอายุในชั้นอวิหาเป็นต้นในภพนั้นๆ ไม่ใช่เป็นผู้เกิดในอันตรภพ และเนื้อความแห่งบทพระสูตรหลังคือ สัตว์เหล่าใดเกิดแล้ว (ภูตะ) จะไม่เกิดอีก สัตว์เหล่านั้นคือพระขีณาสพ (กถา. อนุฏีกา ๕๐๗) ท่านเรียกว่า 'ภูตะ' ด้วยบทก่อน ส่วนสัตว์ที่แสวงหาภพเพราะความเป็นผู้ตรงกันข้ามกับพระขีณาสพเหล่านั้น ชื่อว่า 'สัมภเวสี' ได้แก่ พระเสกขะและปุถุชนทั้งหลาย เพราะยังละภวสังโยชน์ไม่ได้ หรือในบรรดากำเนิด ๔ สัตว์ที่เกิดในไข่และเกิดในครรภ์ ตราบเท่าที่ยังไม่ทำลายเปลือกไข่และถุงรก ตราบนั้นชื่อว่า 'สัมภเวสี' เมื่อออกจากเปลือกไข่และถุงรกแล้ว ชื่อว่า 'ภูตะ' ส่วนสัตว์ที่เกิดในเถ้าไคลและสัตว์ที่เกิดผุดขึ้น ในขณะจิตแรก ชื่อว่า 'สัมภเวสี' ตั้งแต่ขณะจิตที่สองเป็นต้นไป ชื่อว่า 'ภูตะ' หรือสัตว์เกิดด้วยอิริยาบถใด ตราบเท่าที่ยังไม่บรรลุถึงอิริยาบถอื่นจากนั้น ตราบนั้นชื่อว่า 'สัมภเวสี' ต่อจากนั้นชื่อว่า 'ภูตะ' นี้คือเนื้อความ เพราะฉะนั้น จึงพึงคัดค้านว่า 'ไม่มี' เพราะเมื่อมีเนื้อความที่ตรงตามพระบาลีอยู่แล้ว จะมีประโยชน์อะไรด้วยอันตรภพที่กำหนดอัตภาพขึ้นมาเองโดยที่ไม่มีหลักฐานยืนยันเล่า

Yaṃ [Pg.67] pana ye ‘‘santānavasena pavattamānānaṃ dhammānaṃ avicchedena desantaresu pātubhāvo diṭṭho. Yathā taṃ vīhiādiaviññāṇakasantāne, evaṃ saviññāṇakasantānepi avicchedena desantaresu pātubhāvena bhavitabbaṃ. Ayañca nayo sati antarābhave yujjati, nāññathā’’ti yuttiṃ vadanti. Tehi iddhimato cetovasippattassa cittānugatikaṃ kāyaṃ adhiṭṭhahantassa khaṇena brahmalokato idhūpasaṅkamane, ito vā brahmalokagamane yutti vattabbā. Yadi sabbattheva vicchinnadese dhammānaṃ pavatti na icchitā, yadipi siyā ‘‘iddhivisayo acinteyyo’’ti, taṃ idhāpi samānaṃ ‘‘kammavipāko acinteyyo’’ti vacanato, tasmā taṃ tesaṃ matimattameva. Acinteyyasabhāvā hi sabhāvadhammā, te katthaci paccayavisesena vicchinnadese pātubhavanti, katthaci avicchinnadese ca. Tathā hi mukhaghosādīhi aññasmiṃ dese ādāsapabbatappadesādike paṭibimbapaṭighosādikaṃ paccayuppannaṃ nibbattamānaṃ dissati, tasmā na sabbaṃ sabbattha upanetabbanti ayamettha saṅkhepo. Vitthārato pana paṭibimbassa udāharaṇabhāvasādhanādiko antarābhavavicāro kathāvatthuppakaraṇassaṭīkāyaṃ (kathā. anuṭī. 507) gahetabbo.

ส่วนชนเหล่าใดกล่าวอ้างเหตุผลว่า “การปรากฏขึ้นของธรรมทั้งหลายที่ดำเนินไปโดยกระแสอย่างไม่ขาดสายในที่อื่น ย่อมปรากฏแล้ว. เหมือนอย่างในกระแสของสิ่งไม่มีวิญญาณมีข้าวเปลือกเป็นต้น ฉันใด แม้ในกระแสของสิ่งมีวิญญาณก็พึงมีการปรากฏขึ้นอย่างไม่ขาดสายในที่อื่น ฉันนั้น. และนัยนี้ย่อมสมเหตุสมผลเมื่อมีอันตรภพเท่านั้น ไม่เป็นอย่างอื่น” ชนเหล่านั้นพึงกล่าวเหตุผลในการที่ผู้มีฤทธิ์ผู้ได้เจโตวสี ผู้อธิษฐานกายให้เป็นไปตามใจ ย่อมมาสู่โลกนี้จากพรหมโลกโดยขณะเดียว หรือไปสู่พรหมโลกจากโลกนี้. หากไม่ปรารถนาการเป็นไปของธรรมทั้งหลายในที่ที่ขาดตอนไปในที่ทั้งปวง แม้หากจะพึงกล่าวว่า “วิสัยแห่งฤทธิ์เป็นอจินไตย” ข้อนั้นก็เสมอเหมือนกันในที่นี้ด้วยบทว่า “วิบากแห่งกรรมเป็นอจินไตย” เพราะฉะนั้น ข้อนั้นเป็นเพียงความเห็นของชนเหล่านั้นเท่านั้น. เพราะสภาวธรรมทั้งหลายมีสภาพเป็นอจินไตย ย่อมปรากฏขึ้นในที่ที่ขาดตอนไปในบางแห่งด้วยปัจจัยพิเศษ และในที่ที่ไม่ขาดตอนไปในบางแห่ง. เหมือนอย่างเงาและเสียงสะท้อนเป็นต้นที่เกิดจากปัจจัย ย่อมปรากฏเกิดขึ้นในที่อื่น เช่น ในกระจกและบริเวณภูเขาเป็นต้น ด้วยเสียงจากปากเป็นต้น ฉันใด เพราะฉะนั้น ไม่พึงนำไปเปรียบเทียบทุกสิ่งในทุกที่ ดังนี้เป็นความย่อในเรื่องนี้. ส่วนการพิจารณาอันตรภพมีเรื่องการอ้างอิงเงาเป็นตัวอย่างเป็นต้น โดยพิสดาร พึงถือเอาในอนุฎีกาแห่งคัมภีร์กถาวัตถุ (กถา. อนุฏีกา 507).

Apare pana ‘‘idhāti kāmabhavo, huranti arūpabhavo, ubhayamantarenāti rūpabhavo vutto’’ti vadanti, ‘‘idhāti paccayadhammā, huranti paccayuppannadhammā, ubhayamantarenāti paṇṇattidhammā vuttā’’ti ca vadanti, taṃ sabbaaṭṭhakathāsu natthi, tasmā vuttanayeneva attho veditabbo. Avasiṭṭhaṃ rūpanti āpodhātuākāsadhātūhi saddhiṃ lakkhaṇarūpāni, ojañca sandhāyāha anindriyabaddharūpassa adhippetattā. Tassa khīṇāsavassa taṃ nibbānārammaṇaṃ cittaṃ na jānanti na ñāyanti ‘‘jhāyamānā’’ti vuttattā. Sesaṃ suviññeyyameva.

ส่วนชนเหล่าอื่นกล่าวว่า “คำว่า ‘ในโลกนี้’ หมายถึงกามภพ, คำว่า ‘ในโลกหน้า’ หมายถึงอรูปภพ, คำว่า ‘ในระหว่างทั้งสอง’ หมายถึงรูปภพ” และกล่าวว่า “คำว่า ‘ในโลกนี้’ หมายถึงปัจจัยธรรม, คำว่า ‘ในโลกหน้า’ หมายถึงปัจจยุปบันธรรม, คำว่า ‘ในระหว่างทั้งสอง’ หมายถึงบัญญัติธรรม” ข้อนั้นไม่มีในอรรถกถาทั้งปวง เพราะฉะนั้น พึงทราบความหมายด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วเท่านั้น. คำว่า “รูปที่เหลือ” หมายถึงลักขณรูปพร้อมด้วยอาโปธาตุและอากาสธาตุ และโอชะ เพราะประสงค์ถึงรูปที่ไม่ได้ผูกพันด้วยอินทรีย์. ชนเหล่านั้นไม่รู้ไม่เข้าใจจิตที่มีนิพพานเป็นอารมณ์ของพระขีณาสพนั้น เพราะกล่าวไว้ว่า “กำลังเพ่งพินิจอยู่”. ส่วนที่เหลือก็เป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่าย.

Catubyūhahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

อธิบายการจำแนกนัยแห่งจตุพยูหะ จบแล้ว.

7. Āvaṭṭahāravibhaṅgavaṇṇanā

๗. อธิบายการจำแนกนัยแห่งอาวัฏฏะ

29. Akusalānaṃ dhammānaṃ viddhaṃsanasabhāvattā, akusalānaṃ vā pajahane kusalānaṃ sampādane paṭṭhapanasabhāvattā ārambhadhātu. Tathābhūtāti sīlādīhi [Pg.68] samaṅgībhūtā. Kāmadhātuādikā tidhātuyova tedhātu. Tassa abhibhavanato tedhātuissaro maccurājā. Anādimatisaṃsāre cirakālaṃ laddhapatiṭṭhāpi acirakālaṃ bhāvitehi kusalehi dhammehi samucchindanīyattā abalā kilesāti vuttaṃ ‘‘abalaṃ dubbala’’nti. Tenāha ‘‘abalā naṃ balīyantī’’ti.

๒๙. อารัมภธาตุ คือสภาพที่ทำลายอกุศลธรรม หรือสภาพที่ตั้งมั่นในการละอกุศลและในการบำเพ็ญกุศล. คำว่า “ผู้เป็นเช่นนั้น” คือผู้ประกอบด้วยศีลเป็นต้น. ไตรธาตุ คือธาตุ 3 มีกามธาตุเป็นต้น. มัจจุราช คือผู้เป็นใหญ่ในไตรธาตุ เพราะครอบงำไตรธาตุนั้น. กิเลสทั้งหลายชื่อว่า “อ่อนกำลัง” เพราะเป็นสิ่งที่พึงตัดขาดได้ด้วยกุศลธรรมที่อบรมมาไม่นาน แม้จะตั้งมั่นมานานในสังสารวัฏที่ไม่มีเบื้องต้น. จึงกล่าวว่า “อ่อนกำลัง” และ “ทุรพล”. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “กิเลสที่ไม่มีกำลังย่อมครอบงำเขา”.

Idaṃ vacanaṃ ayaṃ gāthāpādo. Samādhissa padaṭṭhānanti ettha samādhissa kāraṇaṃ samatānuyoge niyojanatoti yojetabbaṃ. Esa nayo sesesupi. Papañcāti rāgādayova. Tathā ceva saṃvaṇṇitanti desanāya padaṭṭhānabhāveneva atthasaṃvaṇṇanā katāti attho.

คำนี้คือบาทแห่งคาถานี้. ในบทว่า “เหตุใกล้แห่งสมาธิ” พึงประกอบความว่า “การประกอบความเพียรที่สม่ำเสมอเป็นเหตุแห่งสมาธิ”. นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือด้วย. คำว่า “ปปัญจะ” คือราคะเป็นต้นนั่นเอง. คำว่า “อธิบายไว้เช่นนั้น” หมายความว่า “การอธิบายความได้กระทำไปโดยความเป็นเหตุใกล้แห่งเทศนา”.

Nti taṃ desanaṃ. Tassāti sabhāgādivasena āvaṭṭanassa. Paripakkañāṇānaṃ visesādhigamāya. Lābhavinicchayapariggahamacchariyānītiādīsu lābhoti rūpādiārammaṇappaṭilābho. So pariyesanāya sati hotīti pariyesanāggahaṇena gahito. Vinicchayoti ‘‘ettakaṃ me rūpārammaṇatthāya bhavissati, ettakaṃ saddādiārammaṇatthāya, ettakaṃ mayhaṃ, ettakaṃ parassa, ettakaṃ paribhuñjissāmi, ettakaṃ nidahissāmī’’ti evaṃ pavatto vitakko vinicchayo. So lāpitahetukattā pariyesanamūlakatāya pariyesanāggahaṇeneva gahito, tathā pariggahamacchariyāni. Tattha pariggaho ‘‘mama ida’’nti pariggaṇhanaṃ. Macchariyaṃ ‘‘mayheva hotū’’ti parehi sādhāraṇabhāvāsahanaṃ. Tenevassa porāṇā evaṃ vacanatthaṃ vadanti ‘‘mayhevidamacchariyaṃ hotu, mā aññesaṃ acchariyaṃ hotūti pavattattā macchariyanti vuccatī’’ti (dī. ni. aṭṭha. 2.103; a. ni. aṭṭha. 3.9.23). Paribhogatthānaṃ pana vinicchayādīnaṃ paribhogantogadhatā veditabbā. Chandarāgo dubbalarāgo. Ajjhosānaṃ ‘‘mama ida’’nti taṇhāvasena balavasanniṭṭhānanti āha ‘‘chandarāgaajjhosānā taṇhā evā’’ti. Ārakkhanimittaṃ dvārapidahanamañjūsāgopanādinā suṭṭhu rakkhaṇanimittaṃ. Pāpāni karonto paribhoganimittaṃ ratto giddho gadhito mucchito hutvā migova paribhuñjananimittaṃ pamādaṃ āpajjatīti evaṃ pariyenārakkhā paribhoganimittaṃ. Pamādo tividho taṇhāya vasena kathitoti dassento ‘‘tividho taṇhāyāti vutta’’nti āha.

คำว่า “นั้น” หมายถึงเทศนานั้น. คำว่า “ของสิ่งนั้น” หมายถึงการหมุนเวียนไปโดยส่วนที่เหมือนกันเป็นต้น. เพื่อการบรรลุคุณวิเศษของบุคคลผู้มีญาณแก่กล้า. ในบทว่า “ลาภะ วินิจฉัย ปริคคหะ มัจฉริยะ เป็นต้น” คำว่า “ลาภะ” คือการได้อารมณ์มีรูปเป็นต้น. ข้อนั้นย่อมมีเมื่อมีการแสวงหา จึงถูกรวบรวมด้วยการกล่าวถึงการแสวงหา. คำว่า “วินิจฉัย” คือวิตกที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า “เท่านี้จักมีเพื่อประโยชน์แก่อารมณ์คือรูป, เท่านี้จักมีเพื่อประโยชน์แก่อารมณ์คือเสียงเป็นต้น, เท่านี้เป็นของฉัน, เท่านี้เป็นของผู้อื่น, เท่านี้ฉันจักบริโภค, เท่านี้ฉันจักเก็บไว้”. ข้อนั้นถูกรวบรวมด้วยการกล่าวถึงการแสวงหา เพราะมีเหตุที่กล่าวถึงและมีมูลมาจากการแสวงหา. เช่นเดียวกันกับปริคคหะและมัจฉริยะ. ในบรรดาบทเหล่านั้น “ปริคคหะ” คือการยึดถือว่า “สิ่งนี้เป็นของฉัน”. “มัจฉริยะ” คือการไม่อดทนต่อการเป็นของสาธารณะกับผู้อื่นว่า “ขอให้เป็นของฉันเท่านั้น”. ด้วยเหตุนั้น บัณฑิตในกาลก่อนจึงกล่าวความหมายของคำนี้ว่า “เพราะเป็นไปว่า ‘ขอสิ่งนี้น่าอัศจรรย์แก่เราเท่านั้น อย่าได้น่าอัศจรรย์แก่คนอื่นเลย’ จึงเรียกว่า มัจฉริยะ” (ที. สี. อ. 2.103; อ. อ. 3.9.23). ส่วนวินิจฉัยเป็นต้นที่เกี่ยวกับการบริโภค พึงทราบว่ารวมอยู่ในการบริโภค. ฉันทราคะ คือราคะที่อ่อนกำลัง. อัชโฌสานะ คือการตัดสินใจอย่างแรงกล้าด้วยอำนาจแห่งตัณหาว่า “สิ่งนี้เป็นของฉัน” จึงกล่าวว่า “ฉันทราคะและอัชโฌสานะเป็นตัณหาเท่านั้น”. อารักขานิมิต คือเครื่องหมายของการรักษาอย่างดีด้วยการปิดประตู การเก็บหีบเป็นต้น. เมื่อกระทำบาปด้วยความยินดี ติดข้อง ยึดมั่น ลุ่มหลงในนิมิตแห่งการบริโภค ย่อมประมาทในนิมิตแห่งการบริโภคเหมือนเนื้อ ฉันใด การแสวงหาและการรักษาจึงเป็นนิมิตแห่งการบริโภค ฉันนั้น. เพื่อแสดงว่า “ปมาทะ 3 อย่าง กล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งตัณหา” จึงกล่าวว่า “กล่าวไว้ว่า ปมาทะ 3 อย่างด้วยอำนาจแห่งตัณหา”.

Avisesena vuttanti ‘‘katamena upādānena saupādānā’’ti vibhāgena pucchitvāpi ‘‘avijjāya ca taṇhāya cā’’ti avinibbhujitvā vuttaṃ. Taṇhañca avijjañca caturupādānaṃ [Pg.69] vasenāti kāmupādānādīnaṃ catunnaṃ upādānānaṃ vasena vibhajitvā khandhānaṃ dukkhabhāvena dukkhasaccabhāvena saha pariññeyyabhāvaṃ, upādānānaṃ samudayabhāvena samudayasaccabhāvena saha pahātabbabhāvaṃ dassetīti yojanā.

“กล่าวโดยไม่จำแนก” หมายถึง แม้ถามโดยจำแนกว่า “มีอุปาทานด้วยอุปาทานอะไร?” ก็กล่าวโดยไม่แยกแยะว่า “ด้วยอวิชชาและตัณหา” การเชื่อมความคือ: จำแนกตัณหาและอวิชชาโดยอุปาทาน ๔ คือโดยอุปาทาน ๔ มีกามุปาทานเป็นต้น แล้วแสดงความเป็นทุกข์ของขันธ์ ความเป็นทุกขสัจจะ และความเป็นสิ่งที่ควรกำหนดรู้ พร้อมทั้งความเป็นสมุทัยของอุปาทาน ความเป็นสมุทัยสัจจะ และความเป็นสิ่งที่ควรละ.

30. ‘‘Yo’’tiādinā vutto tividho pamādo pariyesati, ārakkhaṇañca karoti, paribhoganimittañcāti sambandho. Pamādo hi pamajjantassa puggalassa bhogānaṃ pariyesanāya, ārakkhaṇāya ca hetubhūto kattubhāvena upacarito, paribhogassa pana nimittaṃ. ‘‘Tappaṭipakkhenā’’ti padassa atthaṃ vivarati ‘‘appamādānuyogenā’’ti, tena samathabhāvaṃ dasseti. Khepanāti khayapāpanā. Vodānapakkhavisabhāgadhammavasenāti vodānapakkho ca so pamādassa visabhāgadhammo cāti vodāna…pe… dhammo, samatho, tassa vasena.

๓๐. ความประมาท ๓ อย่างที่กล่าวไว้ด้วยบทว่า 'โย' เป็นต้น ย่อมแสวงหา ย่อมรักษา และเป็นนิมิตแห่งการบริโภค นี่คือการเชื่อมความ แท้จริง ความประมาทเป็นเหตุในการแสวงหาและรักษาโภคะของบุคคลผู้ประมาท จึงถูกกล่าวโดยอุปจารว่าเป็นผู้กระทำ แต่เป็นนิมิตแห่งการบริโภค ย่อมไขความแห่งบทว่า 'โดยปฏิปักษ์ต่อความประมาทนั้น' ว่า 'ด้วยการประกอบความไม่ประมาท' ด้วยบทนั้น ย่อมแสดงความเป็นสมถะ บทว่า เขปนา คือ การทำให้ถึงความสิ้นไป บทว่า โดยธรรมที่เป็นวิสภาคกับความประมาทและเป็นฝ่ายผ่องแผ้ว คือ ธรรมนั้นเป็นฝ่ายผ่องแผ้วด้วย เป็นวิสภาคธรรมกับความประมาทด้วย จึงชื่อว่าธรรม...เป...ฝ่ายผ่องแผ้ว คือ สมถะ โดยสมถะนั้น.

Samathe satīti adhiṭṭhānabhūte jhāne sati, taṃ pādakaṃ katvāti attho. Yā paññāti nāmarūpaparicchedādivasena pavattapaññā. Tenāha ‘‘ayaṃ vipassanā’’ti. Pahīnesūti pahīyamānesu.

บทว่า เมื่อมีสมถะ คือ เมื่อมีฌานอันเป็นที่ตั้ง หมายความว่า กระทำฌานนั้นให้เป็นบาท บทว่า ปัญญาใด คือ ปัญญาที่เป็นไปโดยอำนาจแห่งการกำหนดนามรูปเป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'นี่คือวิปัสสนา' บทว่า ในธรรมที่ละแล้ว คือ ในธรรมที่กำลังถูกละ.

Vodānapakkhanti ārambhadhātuādivodānapakkhaṃ nikkhipitvā. Visabhāgadhammavasenāti pamādavaseneva. Sabhāgadhammavasenāti pubbe nikkhittassa ārambhadhātuādivodānadhammassa samathādisabhāgadhammavasena.

บทว่า ฝ่ายผ่องแผ้ว คือ ยกฝ่ายผ่องแผ้วมีอารัมภธาตุเป็นต้นไว้ บทว่า โดยธรรมที่เป็นวิสภาค คือ โดยความประมาทนั่นเอง บทว่า โดยธรรมที่เป็นสภาค คือ โดยธรรมที่เป็นสภาคมีสมถะเป็นต้น ของธรรมที่เป็นฝ่ายผ่องแผ้วมีอารัมภธาตุเป็นต้นที่ยกไว้ก่อนแล้ว.

Puna apariyodāpaniyaṃ sikhāppattapariyodāpanaṃ idhādhippetanti āha ‘‘taṃ pana arahattena hotī’’ti.

การชำระให้บริสุทธิ์ที่ไม่อาจชำระให้บริสุทธิ์ได้อีก ซึ่งเป็นการชำระให้บริสุทธิ์ที่ถึงยอด เป็นสิ่งที่มุ่งหมายในที่นี้ จึงกล่าวว่า 'แต่การชำระนั้นย่อมมีด้วยอรหัต'.

Mohasamuṭṭhānatā vuttā ‘‘moho eva samuṭṭhāna’’nti katvā. Aññathā pisuṇāvācāya dosasamuṭṭhānatā musāvādassa viya mohasamuṭṭhānabhāvā vattabbā siyā.

ความที่โมหะเป็นสมุฏฐานถูกกล่าวไว้โดยกระทำว่า 'โมหะนั่นแหละเป็นสมุฏฐาน' มิฉะนั้น ความที่ปิสุณาวาจามีโทสะเป็นสมุฏฐาน ก็พึงต้องกล่าวว่าเป็นความมีโมหะเป็นสมุฏฐาน เหมือนมุสาวาท.

Kammapathabhāvaṃ pattānaṃ, appattānañca akusaladhammānaṃ ‘‘sabbapāpa’’nti padena pariggahitattā vuttaṃ ‘‘kammapathakammavibhāgenā’’ti.

เพราะอกุศลธรรมทั้งที่ถึงความเป็นกรรมบถและยังไม่ถึงความเป็นกรรมบถ ถูกสงเคราะห์ด้วยบทว่า 'บาปทั้งปวง' จึงกล่าวว่า 'โดยการจำแนกกรรมบถและกรรม'.

31. Sesapadānanti ‘‘kusalassa upasampadā’’tiādīnaṃ (dī. ni. 2.90; dha. pa. 183; netti. 30, 50, 116, 124; peṭako. 29) gāthāya avasiṭṭhapadānaṃ. Yathādhigatanti attanā adhigatappakāraṃ, pacchā bhūmidisā.

๓๑. บทว่า แห่งบทที่เหลือ คือ แห่งบทที่เหลือในคาถาว่า 'การยังกุศลให้ถึงพร้อม' เป็นต้น (ที. นิ. 2.90; ธ. ป. 183; เนตติ. 30, 50, 116, 124; เปฏโก. 29) บทว่า ตามที่ได้บรรลุแล้ว คือ ตามประเภทที่ตนบรรลุแล้ว, ภายหลัง คือ ทิศทางแห่งภูมิ.

Upari [Pg.70] yāpentīti manussalokato upariṭṭhimaṃ devalokaṃ gamenti.

บทว่า ย่อมให้เป็นไปในเบื้องบน คือ ย่อมให้ถึงเทวโลกที่อยู่เบื้องบนจากมนุษยโลก.

32. Yathāvuttassa dhammassāti sīlassa ca maggassa ca. Taṇhāvijjādīnanti ādisaddena tadekaṭṭhakilesā gayhanti, tesaṃ padaṭṭhānadhammā ca. Samathavipassanādīnanti ādisaddena sāmaññaphalānaṃ saṅgaho. Yadaggena cettha ‘‘nirodho rakkhatī’’ti vutto, tadaggena maggo rakkhaṇakiriyāya karaṇaṃ vuttaṃ ‘‘yena rakkhatī’’ti. Visabhāgadhammavasena purimāni sabhāgadhammāvaṭṭanavasena pacchimāni saccāni niddhāritānīti yojetabbaṃ.

๓๒. บทว่า แห่งธรรมที่กล่าวแล้ว คือ แห่งศีลและแห่งมรรค บทว่า ตัณหาและอวิชชาเป็นต้น คือ ด้วยอาทิศัพท์ ย่อมสงเคราะห์กิเลสที่ตั้งอยู่ร่วมกันกับตัณหาและอวิชชานั้น และธรรมที่เป็นเหตุใกล้ของกิเลสเหล่านั้น บทว่า สมถะและวิปัสสนาเป็นต้น คือ ด้วยอาทิศัพท์ เป็นการสงเคราะห์สามัญญผลทั้งหลาย ด้วยส่วนใดที่ในที่นี้กล่าวว่า 'นิโรธย่อมรักษา' ด้วยส่วนนั้น มรรคจึงถูกกล่าวว่าเป็นเครื่องมือในกิริยาคือการรักษาว่า 'ด้วยมรรคใด ย่อมรักษา' พึงเชื่อมความว่า สัจจะเบื้องต้นถูกกำหนดโดยธรรมที่เป็นวิสภาค และสัจจะเบื้องปลายถูกกำหนดโดยการหมุนไปของธรรมที่เป็นสภาค.

Āvaṭṭahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายการจำแนกอาวัฏฏหาระ จบแล้ว.

8. Vibhattihāravibhaṅgavaṇṇanā

๘. การอธิบายการจำแนกวิภัตติหาระ.

33. Dhammesūti puññādidānādibhedabhinnesu sabhāvadhammesu. Tattha labbhamānoti tesu yathāvuttesu dhammesu labbhamāno. Bhūmivibhāgoti kāmāvacarādidassanādibhūmippabhedo. Padaṭṭhānavibhāgoti te puññādidhammā yesaṃ padaṭṭhānaṃ, tesaṃ vā ye dhammā padaṭṭhānaṃ, tabbibhāgo. Yesaṃ suttānanti mūlapadaṭṭhānabhūtānaṃ saṃkilesabhāgiyādīnaṃ catunnaṃ suttānaṃ vasena. Asaṅkaravavatthānena hi etesu suttesu sātisayaṃ dhammā vibhattā nāma honti. Tenāha ‘‘visesato’’ti. Yadi evaṃ kasmā vāsanābhāgiyanibbedhabhāgiyasuttāni evettha gahitānīti? Nayidamevaṃ nikkhamanapariyosānabhāvena itaresampi gahitattā. Yato hi nissaṭā vāsanābhāgiyā dhammā, te saṃkilesabhāgiyā. Yaṃpariyosānā nibbedhabhāgiyā dhammā, te asekkhabhāgiyāti dvayaggahaṇeneva itarampi dvayaṃ gahitameva hoti. Tenāha ‘‘imesaṃ catunnaṃ suttānaṃ desanāyā’’ti. Imāni cattāri suttānīti pāḷiyā, vakkhamānāya desanāya vā itaradvayasaṅgaho daṭṭhabbo, na paṭikkhepo.

๓๓. บทว่า ในธรรมทั้งหลาย คือ ในสภาวธรรมที่จำแนกเป็นทานเป็นต้น มีบุญเป็นต้น บทว่า ที่พึงได้ในธรรมเหล่านั้น คือ ที่พึงได้ในธรรมที่กล่าวแล้วเหล่านั้น การจำแนกภูมิ คือ การจำแนกภูมิมีกามวจรและทัสสนะเป็นต้น การจำแนกเหตุใกล้ คือ การจำแนกธรรมมีบุญเป็นต้นเหล่านั้น ซึ่งเป็นเหตุใกล้ของธรรมเหล่าใด หรือธรรมเหล่าใดเป็นเหตุใกล้ของธรรมเหล่านั้น บทว่า แห่งพระสูตรเหล่าใด คือ โดยอำนาจแห่งพระสูตร ๔ มีสังขิเลสภาคิยะเป็นต้น ซึ่งเป็นเหตุใกล้ที่เป็นมูลฐาน แท้จริง ธรรมทั้งหลายย่อมถูกจำแนกอย่างยิ่งในพระสูตรเหล่านี้โดยการกำหนดที่ไม่ปะปนกัน เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'โดยพิเศษ' ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุใดพระสูตรว่าด้วยวาสนาภาคิยะและนิพเพธภาคิยะเท่านั้นจึงถูกถือเอาในที่นี้? ข้อนี้ไม่เป็นเช่นนั้น เพราะพระสูตรอื่นก็ถูกสงเคราะห์ไว้ด้วยความเป็นส่วนเบื้องต้น (การออก) และส่วนที่สุด เพราะธรรมที่เป็นวาสนาภาคิยะออกไปจากธรรมเหล่าใด ธรรมเหล่านั้นเป็นสังขิเลสภาคิยะ ธรรมที่เป็นนิพเพธภาคิยะมีธรรมเหล่าใดเป็นที่สุด ธรรมเหล่านั้นเป็นอเสกขภาคิยะ ด้วยการถือเอาคู่เดียวเท่านั้น อีกคู่หนึ่งก็เป็นอันถูกถือเอาแล้วนั่นเอง เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ด้วยการแสดงพระสูตร ๔ เหล่านี้' พึงเห็นการสงเคราะห์อีกคู่หนึ่งโดยบาลีว่า 'พระสูตร ๔ เหล่านี้' หรือโดยการแสดงที่จะกล่าวต่อไป ไม่ใช่การปฏิเสธ.

Tenevāti niyamassa akatattā, tato ca tena tannissitena ca brahmacārī bhavatīti siddhaṃ hoti. Eva-saddo vā samuccayattho daṭṭhabbo. Siyā tassa paṭikkhepoti tassa aṭṭhasamāpattibrahmacariyassa siyā paṭikkhepo. Evaṃ sati sāvasesā desanā siyā.

บทว่า ด้วยเหตุนั้นเอง คือ เพราะไม่ได้กำหนดกฎเกณฑ์ไว้ และเพราะเหตุนั้น ความเป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์ย่อมสำเร็จด้วยพรหมจรรย์นั้นและพรหมจรรย์ที่อาศัยพรหมจรรย์นั้น หรือพึงเห็นว่า เอวศัพท์ มีอรรถว่ารวบรวม บทว่า พึงมีการปฏิเสธสิ่งนั้น คือ พึงมีการปฏิเสธพรหมจรรย์คือสมาบัติ ๘ นั้น เมื่อเป็นเช่นนี้ การแสดงก็จะมีส่วนเหลือ.

Tadaṅgādippahānadvayaṃ [Pg.71] padaṭṭhānabhūtaṃ idha gaṇanūpagaṃ na hotīti ‘‘samucchedapaṭippassaddhippahānānaṃ vasenā’’ti vuttaṃ. Tathā hettha keci ‘‘tenevā’’ti paṭhanti. ‘‘Teneva brahmacariyenāti paṭhantī’’ti idaṃ ‘‘saṃvarasīle ṭhito’’ti (netti. 33) ettha vuttaṃ pāḷivikappaṃ sandhāya vadati. ‘‘Yasmā…pe… vakkhatī’’ti idaṃ pacchimapāṭhasseva yuttatāya kāraṇavacanaṃ.

การละ ๒ อย่างมีตทังคปหานเป็นต้น ซึ่งเป็นเหตุใกล้ ไม่ถูกนับเข้าในที่นี้ จึงกล่าวว่า 'โดยอำนาจแห่งสมุจเฉทปหานและปฏิปัสสัทธิปหาน' อนึ่ง ในที่นี้บางพวกอ่านว่า 'เตเนวะ' บทว่า 'เตเนวะ พรหมจริเยนะ' ที่อ่านกันนั้น กล่าวหมายถึงบาลีที่ต่างกันที่กล่าวไว้ในบทว่า 'ตั้งอยู่ในสังวรศีล' (เนตติ. 33) บทว่า 'ยสฺมา...เป... วกฺขติ' นี้ เป็นคำกล่าวเหตุผลเพื่อความเหมาะสมของบทอ่านสุดท้ายนั่นเอง.

Kathaṃ mantāti? Anibbedhasabhāvattā mahaggatapuññānaṃ na nibbedhabhāgiyasuttena saṅgaho, vāsanābhāgiyattā pana vāsanābhāgiyasutteneva saṅgahoti. Tadupasaṅgā hi pacchimo eva pāṭho yuttataro. Itarathā sāvasesā desanā bhaveyya. Tenāha ‘‘na hi…pe… desetī’’ti.

จะพึงพิจารณาอย่างไร? เพราะบุญอันเป็นมหัคคตะมีสภาวะที่ไม่แทงตลอด จึงไม่สงเคราะห์ด้วยนิพเพธภาคิยสูตร แต่เพราะเป็นวาสนาภาคิยะ จึงสงเคราะห์ด้วยวาสนาภาคิยสูตรนั่นเอง เพราะการสงเคราะห์บุญนั้น บทอ่านสุดท้ายเท่านั้นจึงเหมาะสมกว่า มิฉะนั้น การแสดงก็จะมีส่วนเหลือ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'เพราะพระองค์มิได้...เป...แสดง'.

Saṃkilesabhāgiyaasekkhabhāgiyānaṃ parato vakkhamānattā vuttaṃ ‘‘vakkhamānānaṃ…pe… vasenā’’ti. ‘‘Sabbato’’ti idaṃ pubbaparāpekkhaṃ. Tassa parāpekkhatāya ‘‘sabbatobhāgena ekādasasu ṭhānesu pakkhipitvā’’ti aṭṭhakathāyaṃ yojitaṃ. Tattha padādike vicayahārapadatthe sandhāya ‘‘ekādasasu ṭhānesū’’ti vuttaṃ. Pubbapekkhatāya pana ‘‘sabbatobhāgena desanāya phalenā’’tiādinā yojetabbaṃ.

เพราะธรรมที่เป็นส่วนแห่งสังกิเลสและธรรมที่เป็นส่วนแห่งอเสขะจะถูกกล่าวต่อไป จึงกล่าวว่า “โดย...เป...ที่จะกล่าวต่อไป”. บทว่า “สัพพโต” นี้เป็นการอ้างอิงถึงเบื้องต้นและเบื้องปลาย. เพราะการอ้างอิงถึงเบื้องปลายนั้น จึงมีการเชื่อมความในอรรถกถาว่า “โดยส่วนทั้งปวง โดยการใส่ไว้ใน ๑๑ ฐาน”. ในที่นั้น กล่าวว่า “ใน ๑๑ ฐาน” โดยอ้างถึงบทบาทของวิจยหาระมีบทเป็นต้น. แต่เพราะการอ้างอิงถึงเบื้องต้น พึงเชื่อมความว่า “โดยส่วนทั้งปวง ด้วยผลแห่งการแสดง” เป็นต้น.

Saṃkilesabhāgiyānaṃ taṇhāsaṃkilesādinā desanānayo veditabbo. Phalaṃ apāyadukkhena manussesu dobhaggiyena. Asekkhabhāgiyānaṃ asekkhehi sīlakkhandhādīhi desanānayo. Phalaṃ aggaphalena ca anupādisesāya ca nibbānadhātuyā veditabbaṃ. Itaresaṃ pāḷiyaṃ vuttameva. Kāmarāgabyāpādauddhambhāgiyasaṃyojanaggahaṇena saṃkilesabhāgiyānaṃ, virāgaggahaṇena asekkhaggahaṇeneva ca asekkhabhāgiyānaṃ vakkhamānattā vuttaṃ ‘‘vakkhamānānaṃ…pe… vasenā’’ti. Padapadatthavicārayuttiniddhāraṇamukhena dhammavibhattiādivicāro kātabboti dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘vicayena…pe… tabbānī’’ti vuttanti aṭṭhakathāyaṃ ‘‘vicayena…pe… dassetī’’ti vuttaṃ.

พึงทราบวิธีแสดงธรรมที่เป็นส่วนแห่งสังกิเลสด้วยตัณหาสังกิเลสเป็นต้น ผลคือทุกข์ในอบายและความเป็นผู้มีโชคไม่ดีในหมู่มนุษย์. พึงทราบวิธีแสดงธรรมที่เป็นส่วนแห่งอเสขะด้วยอเสขธรรมมีศีลขันธ์เป็นต้น ผลพึงทราบด้วยอัคคผลและอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ. สำหรับธรรมที่เหลือ พึงทราบตามที่กล่าวไว้ในพระบาลีนั่นเอง. เพราะจะกล่าวถึงธรรมที่เป็นส่วนแห่งสังกิเลสด้วยการถือเอาสังโยชน์เบื้องบนมีกามราคะและพยาบาทเป็นต้น และจะกล่าวถึงธรรมที่เป็นส่วนแห่งอเสขะด้วยการถือเอาวิราคะและการถือเอาอเสขบุคคลนั่นเอง จึงกล่าวว่า "ด้วยอำนาจแห่งธรรมที่จักกล่าวต่อไป...เป็นต้น". เพื่อแสดงว่าพึงทำการพิจารณาธรรมวิภัตติเป็นต้นด้วยหัวข้อคือการพิจารณาบทและอรรถของบทและการกำหนดเหตุผล จึงกล่าวไว้ในพระบาลีว่า "ด้วยการพิจารณา...เป็นต้น" และในอรรถกถาว่า "ด้วยการพิจารณา...เป็นต้น ย่อมแสดง"

34. Evanti iti. Dhammeti vuttasabhāgadhamme. Sādhāraṇāsādhāraṇabhāvehīti sāmaññavisesena visiṭṭhehi. Dve dhammā sādhāraṇāti dve ime dhammā yehi sabhāgadhammā sādhāraṇā nāma honti. Katame dve? Nāmaṃ, vatthu ca. Tattha nāmaṃ nāmapaññatti, taṃmukheneva saddato tadatthāvagamo. Saddena ca sāmaññarūpeneva tathārūpassa atthassa [Pg.72] gahaṇaṃ, na visesarūpena, tasmā saddavacanīyā atthā sādhāraṇarūpanāmāyattagahaṇīyatāya nāmasādhāraṇā vuttā. Vatthūti pavattiṭṭhānaṃ. Yattha hi ye dhammā pavattanti, tesaṃ sabbesaṃ te dhammā sādhāraṇāti pavattiṭṭhānasaṅkhātānaṃ vatthūnaṃ sādhāraṇā. Yasmā panidaṃ dvayaṃ tesaṃ dhammānaṃ sādhāraṇabhāve pakatibhūtaṃ sabhāvabhūtaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘dve dhammāti duve pakatiyo’’ti. Ekasantatipatitatāyāti samānasantatipavattiyā. Tenāha ‘‘samānavatthukā’’ti. Dassanapahātabbānañhi yathā micchattaniyatasattā pavattiṭṭhānaṃ, evaṃ aniyatāpīti ubhaye hi te samānavatthukā. Esa nayo itaresupi. Sakkāyadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsā hi bhinnasabhāvāpete dhammā dassanena pahātabbataṃ nātivattantīti te nāmasāmaññataṃ pattā, rūparāgādayo ca bhāvanāya pahātabbatanti āha ‘‘pahānekaṭṭhā nāmasādhāraṇā’’ti. Yathā pana ‘‘vatthūnaṃ sādhāraṇā vatthusādhāraṇā’’ti ayamattho labbhati, evaṃ ‘‘vatthunā sādhāraṇā vatthusādhāraṇā’’ti ayampi attho labbhatīti dassento ‘‘sahajekaṭṭhā vatthusādhāraṇā’’ti āha. Te hi aññamaññaṃ phusanādisabhāvato bhinnāpi yasmiṃ pavattanti, tena vatthunā sādhāraṇā nāma honti. Ettha ca labbhamānampi kusalādināmasādhāraṇaṃ anāmasitvā vatthusādhāraṇā tāva yojitāti veditabbā. Paṭipakkhādīhīti ādisaddena samānaphalatāsahabyatādike saṅgaṇhāti. Sesapadesūti ‘‘puthujjanassā’’tiādivākyesu. Kathaṃ? Tattha hi puthujjanassa, sotāpannassa ca sambhavato anāgāmino, arahato ca asambhavatotiādinā yojetabbaṃ.

๓๔. คำว่า "เอวัง" คือ ดังนี้. คำว่า "ธัมเม" คือ ในธรรมที่มีส่วนเหมือนกันที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า "ด้วยความเป็นสาธารณะและอสาธารณะ" คือ ด้วยลักษณะที่เป็นสามัญและวิเศษอันวิเศษแล้ว. คำว่า "ธรรมสองอย่างเป็นสาธารณะ" คือ ธรรมสองอย่างเหล่านี้ที่ทำให้ธรรมที่มีส่วนเหมือนกันชื่อว่าเป็นสาธารณะ. สองอย่างอะไรบ้าง? คือ นาม และ วัตถุ. ในบรรดาสองอย่างนั้น นามคือบัญญัติชื่อ การเข้าใจอรรถนั้นย่อมมีได้ด้วยเสียงโดยอาศัยนามนั้นเอง. และการรับรู้อรรถเช่นนั้นด้วยเสียงย่อมมีได้โดยรูปสามัญเท่านั้น ไม่ใช่โดยรูปวิเศษ เพราะฉะนั้น อรรถที่พึงกล่าวด้วยเสียงจึงชื่อว่านามสาธารณะ เพราะอาศัยการรับรู้ที่ขึ้นอยู่กับนามอันมีรูปสามัญ. คำว่า "วัตถุ" คือ ที่ตั้งแห่งการเป็นไป. ด้วยว่าธรรมเหล่าใดเป็นไปในที่ใด ธรรมเหล่านั้นย่อมเป็นสาธารณะแก่ธรรมเหล่านั้นทั้งหมด เพราะฉะนั้น วัตถุทั้งหลายอันนับว่าเป็นที่ตั้งแห่งการเป็นไปจึงเป็นสาธารณะ. ก็เพราะสองอย่างนี้เป็นสภาวะปกติ เป็นสภาวะที่เป็นไปเองในการที่ธรรมเหล่านั้นเป็นสาธารณะ ฉะนั้นจึงกล่าวว่า "ธรรมสองอย่าง" คือ "สภาวะปกติสองอย่าง". คำว่า "ด้วยการตกไปในสันดานเดียวกัน" คือ ด้วยการเป็นไปในสันดานเดียวกัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "มีวัตถุเสมอกัน". ด้วยว่าที่ตั้งแห่งการเป็นไปของธรรมที่พึงละด้วยการเห็นของสัตว์ผู้ถูกกำหนดไว้ในมิจฉัตตะเป็นอย่างไร แม้ของสัตว์ผู้ไม่ถูกกำหนดก็เป็นอย่างนั้น เพราะทั้งสองอย่างนั้นมีวัตถุเสมอกัน. นัยนี้พึงทราบในธรรมที่เหลือด้วย. ด้วยว่าสักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา และสีลัพพตปรามาส แม้เป็นธรรมที่มีสภาวะต่างกัน ก็ไม่ล่วงเลยความเป็นธรรมที่พึงละด้วยการเห็นไปได้ เพราะฉะนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงถึงความเป็นนามสามัญ และรูปราคะเป็นต้นเป็นธรรมที่พึงละด้วยภาวนา เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "นามสาธารณะมีที่ละเป็นอันเดียวกัน". อนึ่ง อรรถว่า "เป็นสาธารณะแห่งวัตถุทั้งหลาย ชื่อว่าวัตถุสาธารณะ" ย่อมได้ฉันใด อรรถว่า "เป็นสาธารณะด้วยวัตถุ ชื่อว่าวัตถุสาธารณะ" นี้ก็ย่อมได้ฉันนั้น เพื่อแสดงความนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "วัตถุสาธารณะมีที่เกิดพร้อมเป็นอันเดียวกัน". ด้วยว่าธรรมเหล่านั้น แม้มีสภาวะต่างกันโดยการถูกต้องเป็นต้นซึ่งกันและกัน แต่ก็ชื่อว่าเป็นสาธารณะด้วยวัตถุนั้นที่ธรรมเหล่านั้นเป็นไป. ในที่นี้ พึงทราบว่า ท่านประกอบวัตถุสาธารณะไว้ก่อน โดยไม่กล่าวถึงนามสาธารณะมีกุศลเป็นต้นที่พึงได้ในที่นี้. คำว่า "ด้วยปฏิปักษ์เป็นต้น" คือ ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ย่อมสงเคราะห์เอาความเป็นผู้มีผลเสมอกันและความเป็นผู้เกิดร่วมกันเป็นต้น. คำว่า "ในบทที่เหลือ" คือ ในประโยคมีคำว่า "ของปุถุชน" เป็นต้น. อย่างไร? ในที่นั้น พึงประกอบว่า "เพราะมีได้แก่ปุถุชนและพระโสดาบัน และไม่มีแก่พระอนาคามีและพระอรหันต์" เป็นต้น.

Kathaṃ te odhiso gahitāti kenākārena te ‘‘sādhāraṇā’’ti vuttadhammā bhāgaso gahitā. ‘‘Amukassa, amukassa cā’’ti ayañhettha attho. Sāmaññabhūtā dhammā sādhāraṇā nāma, evaṃ sante kathaṃ tesaṃ micchattaniyatāniyatādivasena vibhāgena pavattiṭṭhānatā vuccati, na vattabbanti adhippāyo. Atha vibhāgena taṃ vattabbaṃ, nanu te sādhāraṇāti na vattabbamevāti? Evaṃ sādhāraṇāti micchattaniyatānaṃ, aniyatānanti imesaṃ ubhayesaṃyeva te dhammā sādhāraṇā. Tenāha – ‘‘na sabbasattānaṃ sādhāraṇatāya sādhāraṇā’’ti. ‘‘Yasmā’’tiādinā tattha kāraṇamāha, tenetaṃ dasseti ‘‘keci dhammā kesañcideva dhammānaṃ sādhāraṇā [Pg.73] honti, aññesaṃ asādhāraṇā’’ti. Tenāha ‘‘paṭiniyatañhi tesaṃ pavattiṭṭhāna’’nti.

คำว่า "ธรรมเหล่านั้นถูกถือเอาโดยส่วนอย่างไร" คือ ธรรมเหล่านั้นที่ชื่อว่า "สาธารณะ" ถูกถือเอาเป็นส่วนๆ ด้วยอาการอย่างไร. อรรถในที่นี้คือ "ของผู้นั้น และของผู้นั้น". ธรรมที่มีสภาพเป็นสามัญชื่อว่าสาธารณะ เมื่อเป็นเช่นนี้ เหตุไฉนจึงกล่าวถึงความเป็นที่ตั้งแห่งการเป็นไปของธรรมเหล่านั้นโดยการจำแนกด้วยอำนาจแห่งมิจฉัตตนิยตะและอนิยตะเป็นต้น ไม่ควรกล่าวหรือ? ดังนี้เป็นอัธยาศัย. ถ้าพึงกล่าวโดยการจำแนกนั้น มิใช่ว่าไม่ควรกล่าวว่าธรรมเหล่านั้นเป็นสาธารณะหรอกหรือ? คำว่า "เป็นสาธารณะ" อย่างนี้ คือ ธรรมเหล่านั้นเป็นสาธารณะแก่ทั้งสองอย่างนี้เท่านั้น คือแก่พวกมิจฉัตตนิยตะและอนิยตะ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ไม่เป็นสาธารณะเพราะความเป็นสาธารณะแก่สัตว์ทั้งปวง". ด้วยคำว่า "เพราะเหตุที่" เป็นต้น ท่านกล่าวเหตุในที่นั้น ด้วยคำนั้น ท่านแสดงว่า "ธรรมบางอย่างย่อมเป็นสาธารณะแก่ธรรมบางอย่างเท่านั้น ไม่เป็นสาธารณะแก่ธรรมอื่น". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะที่ตั้งแห่งการเป็นไปของธรรมเหล่านั้นถูกกำหนดไว้แน่นอน".

Itarathāti aniyatapavattiṭṭhānatāya sabbesaṃ sādhāraṇā, asādhāraṇā vā siyuṃ, tathā sati. Tathā vohāroti ‘‘sādhāraṇā, asādhāraṇā’’ti ca ayaṃ vohāro sāmaññā eva na bhaveyya. Ete eva dhammāti ‘‘sādhāraṇā’’ti vuttadhammā eva. Evanti ‘‘micchattaniyatāna’’ntiādinā vuttappakārena. Niyatavisayā paricchinnappavattiṭṭhānā. ‘‘Yopī’’tiādi puggalādhiṭṭhānena vuttassevatthassa pākaṭakaraṇaṃ. ‘‘Na hī’’tiādinā anvayato, byatirekato ca tamevatthaṃ vibhāveti. Sesepīti ‘‘bhāvanāpahātabbā’’ti evamādimhipi.

คำว่า "โดยประการอื่น" คือ ถ้าเป็นเช่นนั้น ธรรมเหล่านั้นพึงเป็นสาธารณะแก่สัตว์ทั้งปวง หรือไม่เป็นสาธารณะ เพราะความเป็นที่ตั้งแห่งการเป็นไปที่ไม่แน่นอน. คำว่า "โวหารเช่นนั้น" คือ โวหารว่า "สาธารณะ" และ "อสาธารณะ" นี้ก็จะไม่เป็นสามัญเลย. คำว่า "ธรรมเหล่านั้นนั่นเอง" คือ ธรรมเหล่านั้นนั่นเองที่ชื่อว่า "สาธารณะ". คำว่า "อย่างนี้" คือ ด้วยประการที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า "แก่พวกมิจฉัตตนิยตะ" เป็นต้น. มีอารมณ์ที่แน่นอน มีที่ตั้งแห่งการเป็นไปที่ถูกกำหนดไว้. คำว่า "แม้ใด" เป็นต้น เป็นการทำให้เนื้อความที่กล่าวไว้โดยอธิษฐานบุคคลนั้นเองปรากฏชัด. ด้วยคำว่า "ก็หามิได้" เป็นต้น ท่านจำแนกเนื้อความนั้นเองโดยอนุโลมและปฏิโลม. คำว่า "ในที่เหลือด้วย" คือ แม้ในบทมีคำว่า "พึงละด้วยภาวนา" เป็นต้น.

Paccattaniyatoti pāṭipuggaliko. Itarassāti apaccattaniyatassa. Tathāti asādhāraṇabhāvena. Koci dhammo kañci dhammaṃ upādāya sādhāraṇopi samāno tadaññaṃ upādāya asādhāraṇopi hotīti āha ‘‘sādhāraṇāvidhuratāyā’’ti. Tenāha ‘‘taṃ taṃ upādāyā’’tiādi. Tathā hi ‘‘dhammatā’’ti vuttapaṭhamamaggaṭṭhatā dīpitā, tādisānaṃ eva anekesaṃ ariyānaṃ vasena sādhāraṇāti. Paṭhamassāti aṭṭhamakassa. Dutiyassāti sotāpannassa. Puna aṭṭhamakassāti ‘‘aṭṭhamakassa, anāgāmissa cā’’ti ettha vuttaaṭṭhamakassa. Tenāha ‘‘anāgāmimaggaṭṭhassā’’ti. Aggaphalaṭṭhato paṭṭhāya paṭilomato gaṇiyamāno paṭhamamaggaṭṭho aṭṭhamako, maggaṭṭhatāya, pahīyamānakilesatāya ca sabbepi maggaṭṭhā aṭṭhamakā viyāti aṭṭhamakā, ‘‘ekacittakkhaṇato uddhaṃ na tiṭṭhatīti aṭṭhamako’’ti apare niruttinayena. ‘‘Sekkhā’’ti nāmaṃ sādhāraṇanti sambandho. Itaresūti ‘‘bhabbābhabbā’’ti vuttesu anariyesu. Tenāha pāḷiyaṃ ‘‘hīnukkaṭṭhamajjhimaṃ upādāyā’’ti.

คำว่า "ปัจจัตตนิยตะ" คือเป็นของเฉพาะบุคคล คำว่า "ของผู้อื่น" คือของที่ไม่ใช่ปัจจัตตนิยตะ คำว่า "เช่นนั้น" คือด้วยความเป็นอสาธารณะ (ความไม่ทั่วไป) ธรรมบางอย่าง แม้เป็นสาธารณะโดยอาศัยธรรมบางอย่าง ก็ย่อมเป็นอสาธารณะโดยอาศัยธรรมอื่น เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "ด้วยความไม่พรากจากความเป็นสาธารณะ" เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "โดยอาศัยสิ่งนั้นๆ" เป็นต้น ความเป็นผู้ตั้งอยู่ในปฐมมรรคที่กล่าวว่า "ธัมมตา" นั้นถูกแสดงแล้ว และเป็นสาธารณะโดยอำนาจแห่งพระอริยะหลายท่านเช่นนั้นนั่นเอง คำว่า "ของปฐม" คือของบุคคลที่ 8 (ผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรค) คำว่า "ของทุติยะ" คือของพระโสดาบัน คำว่า "ของอัฏฐมกะอีก" คือของอัฏฐมกะที่กล่าวไว้ในที่นี้ว่า "ของอัฏฐมกะและพระอนาคามี" เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ของพระอนาคามิมรรค" ผู้ตั้งอยู่ในปฐมมรรคที่นับย้อนกลับจากผู้ตั้งอยู่ในอัคคผล ชื่อว่าอัฏฐมกะ และผู้ตั้งอยู่ในมรรคทั้งหมดก็เหมือนอัฏฐมกะ เพราะความเป็นผู้ตั้งอยู่ในมรรคและเพราะกิเลสที่กำลังถูกละ จึงชื่อว่าอัฏฐมกะ อีกพวกหนึ่งกล่าวโดยนัยนิรุตติว่า "ชื่อว่าอัฏฐมกะ เพราะไม่ตั้งอยู่เกินกว่าจิตขณะเดียว" ความสัมพันธ์คือ "ชื่อว่าเสกขะเป็นสาธารณะ" คำว่า "ในพวกที่เหลือ" คือในพวกอนารยะที่กล่าวว่า "ภัพพะและอภัพพะ" เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวไว้ในพระบาลีว่า "โดยอาศัยบุคคลผู้เลว ผู้ประเสริฐ และผู้ปานกลาง"

Niyāmāvakkantiyāti avakkantaniyāmatāya. Ñāṇuttharassāti ñāṇādhikassa. Tathāvidhapaccayasamāyogeti ñāṇavisesapaccayasamavāye. Yathā hi ñāṇabalena dandhābhiññatā na hoti, evaṃ paṭipadāpaṭipannopi sukhena visosīyatīti. Sā hi sukhāpaṭipadā khippābhiññā taṃsamaṅgino ñāṇuttarattā vipassanāya padaṭṭhānanti vuttā.

คำว่า "ด้วยการหยั่งลงสู่ความแน่นอน" คือด้วยความเป็นสัมมัตตนิยามที่หยั่งลงแล้ว คำว่า "ของผู้มีญาณยิ่ง" คือของผู้มีญาณมาก คำว่า "ด้วยการประกอบพร้อมด้วยปัจจัยเช่นนั้น" คือด้วยการประชุมพร้อมแห่งปัจจัยพิเศษคือญาณ เพราะว่าความตรัสรู้ช้า ย่อมไม่มีด้วยกำลังแห่งญาณฉันใด แม้บุคคลผู้ปฏิบัติปฏิปทาก็ย่อมเหือดแห้ง (จากกิเลส) ได้โดยง่ายฉันนั้น เพราะสุขาปฏิปทาขิปปาภิญญานั้น ถูกกล่าวว่าเป็นเหตุใกล้แห่งวิปัสสนา เพราะผู้ประกอบด้วยปฏิปทานั้นมีญาณยิ่ง

Dhammato [Pg.74] anapetā cintā dhammacintā, yonisomanasikārena pavattitattā dhammesu cintā, dhammo vā ñāṇaṃ, tasmā dhammāvahā cintā dhammacintā, cintāmayañāṇassa hetubhūtā cintāti attho.

ความคิดที่ไม่ห่างจากธรรม ชื่อว่าธรรมจินตา, ความคิดในธรรมทั้งหลาย เพราะเป็นไปโดยโยนิโสมนสิการ ชื่อว่าธรรมจินตา, หรือธรรมคือญาณ เพราะฉะนั้น ความคิดที่นำมาซึ่งธรรม ชื่อว่าธรรมจินตา, อธิบายว่า ความคิดที่เป็นเหตุแห่งจินตามยญาณ

Pāḷiyaṃ sutamayapaññāggahaṇena ‘‘ye te dhammā ādikalyāṇā…pe… tathārūpāssa dhammā bahussutā hontī’’tiādi (a. ni. 8.2) suttapadasaṅgaho attho pariggahito, tathā yonisomanasikāraggahaṇena ‘‘so ‘anicca’nti yoniso manasi karotī’’tiādinā vutto upāyamanasikāro pariggahito. Sammādiṭṭhiggahaṇena ‘‘sammādiṭṭhiṃ bhāveti vivekanissita’’ntiādinā vuttā sammādiṭṭhi pariggahitāti dassento āha ‘‘atha kho…pe… dassetu’’nti. Sesanti ‘‘dhammasvākkhātatā’’ti evamādi.

ในพระบาลี โดยการระบุถึงสุตมยปัญญา ความหมายที่รวบรวมไว้ในบทพระสูตรว่า "ธรรมเหล่านั้นงามในเบื้องต้น...เป้าหมาย...ธรรมทั้งหลายเช่นนั้นของเขาย่อมเป็นพหูสูต" เป็นต้น (องฺ. อฏฺฐก. 8.2) ได้ถูกถือเอาแล้ว อีกทั้ง โดยการระบุถึงโยนิโสมนสิการ อุบายแห่งการมนสิการที่กล่าวไว้ว่า "เขย่อมมนสิการโดยแยบคายว่า 'ไม่เที่ยง'" เป็นต้น ได้ถูกถือเอาแล้ว โดยการระบุถึงสัมมาทิฏฐิ แสดงว่าสัมมาทิฏฐิที่กล่าวไว้ว่า "ย่อมเจริญสัมมาทิฏฐิอันอาศัยวิเวก" เป็นต้น ได้ถูกถือเอาแล้ว เพื่อแสดงความหมายนั้นจึงกล่าวว่า "ก็แล...เป้าหมาย...เพื่อแสดง" ส่วนที่เหลือคือ "ธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสดีแล้ว" เป็นต้น

Yassa ca pubbe attho na saṃvaṇṇito, tattha kalyāṇamittatāya āyatanagato pasādo, cittavūpasamo ca phalanti dassento ‘‘sappurisa…pe… padaṭṭhāna’’nti āha. Attasammāpaṇihitattā pāpajegucchinibbidādibahulova hotīti dassento āha ‘‘attha…pe… padaṭṭhāna’’nti. Dhammo svākkhāto ādito paṭṭhāya yāva pariyosānā sabbasampattipāripūrihetūti dassento ‘‘dhammasvākkhātatā…pe… padaṭṭhāna’’nti āha. Kusalamūlaropanā hi samāpattipariyosānāti. Saṅghasuṭṭhutāya saṅghassa suṭṭhubhāvāya saṅghassa sappatissatāya ‘‘suṭṭhu, bhante’’ti vacanasampaṭicchanabhāvāya. Itaraṃ suviññeyyameva.

และความหมายใดที่ยังไม่ได้อธิบายไว้ก่อน ในที่นั้น แสดงว่าความเลื่อมใสในอายตนะ (ที่ตั้งแห่งความเลื่อมใส) เพราะความเป็นกัลยาณมิตร และความสงบแห่งจิตย่อมเป็นผล จึงกล่าวว่า "สัปบุรุษ...เป้าหมาย...เป็นเหตุใกล้" แสดงว่าเพราะการตั้งตนไว้ชอบ ย่อมเป็นผู้มากด้วยความรังเกียจบาปและความหน่ายเป็นต้น จึงกล่าวว่า "ประโยชน์...เป้าหมาย...เป็นเหตุใกล้" แสดงว่าธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสดีแล้ว เป็นเหตุแห่งความบริบูรณ์แห่งสมบัติทั้งปวง ตั้งแต่เบื้องต้นจนถึงที่สุด จึงกล่าวว่า "ธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสดีแล้ว...เป้าหมาย...เป็นเหตุใกล้" เพราะการปลูกฝังรากแห่งกุศล ย่อมมีความถึงพร้อมเป็นที่สุด เพื่อความดีงามของสงฆ์ เพื่อความเป็นผู้ดีของสงฆ์ เพื่อความเคารพของสงฆ์ เพื่อความเป็นผู้รับคำว่า "ดีแล้ว พระคุณเจ้า" ส่วนที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย

Vibhattihāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายวิภัตติหารวิภังค์ จบแล้ว

9. Parivattanahāravibhaṅgavaṇṇanā

๙. การอธิบายปริวัตตนหารวิภังค์

35. Sammādiṭṭhissa…pe… nijjiṇṇā bhavatīti ettha yathā maggasammādiṭṭhivasenattho vutto, evaṃ kammassakatākammapathasammādiṭṭhīnampi vasena attho labbhateva. Kammapathakathā hesā. Yathāvuttenākārenāti ‘‘avimuttāva samānā’’ti, ‘‘avimuttiya’’nti ca vuttappakārena. Micchābhinivesavasenāti asammāsambuddhaṃ eva sammāsambuddhoti, aniyyānikaṃ eva niyyānikoti, asantaṃ eva pana santanti, anariyaṃ eva ariyoti viparītābhinivesavasena[Pg.75]. Micchādhimokkhoti ayāthāvapasādo, ayāthāvasanniṭṭhānaṃ vā. Uppannamoho micchāvimuttiñāṇadassananti sambandho.

๓๕. ในบทว่า "สัมมาทิฏฐิ...เป้าหมาย...ย่อมเป็นอันกำจัดสิ้นไป" นี้ ความหมายที่กล่าวไว้โดยอาศัยมรรคสัมมาทิฏฐิฉันใด ความหมายย่อมได้โดยอาศัยกัมมัสสกตาสัมมาทิฏฐิและกัมมปถสัมมาทิฏฐิทั้งหลายฉันนั้น เพราะนี่เป็นเรื่องของกัมมปถะ คำว่า "โดยอาการที่กล่าวไว้แล้ว" คือโดยประการที่กล่าวไว้ว่า "ทั้งที่ยังไม่พ้นอยู่" และ "ในความไม่พ้น" คำว่า "โดยอาศัยความยึดมั่นผิด" คือโดยอาศัยความยึดมั่นที่กลับกันว่า "พระสัมมาสัมพุทธเจ้าที่ไม่ใช่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า" "สิ่งที่ไม่ออกไปจากทุกข์ได้ว่าเป็นสิ่งที่ออกไปได้" "สิ่งที่ไม่ใช่สัตบุรุษว่าเป็นสัตบุรุษ" "สิ่งที่ไม่ใช่อริยะว่าเป็นอริยะ" มิจฉาธิโมกข์ คือความเลื่อมใสที่ไม่ตรงตามความเป็นจริง หรือการตัดสินใจที่ไม่ตรงตามความเป็นจริง ความหลงที่เกิดขึ้น ย่อมเป็นมิจฉาวิมุตติญาณทัสสนะ ดังนี้เป็นความสัมพันธ์กัน

36. Vādānaṃ vā anuvādā vādānuvādā, tesaṃ vādānaṃ upādāti attho. Vādānupavattiyoti vādānaṃ dosānaṃ anupavattiyo.

๓๖. หรืออนุวาทะของวาทะทั้งหลาย ชื่อว่าวาทานุวาทะ ความหมายคือการถือตามวาทะเหล่านั้น วาทานุปวัตติ คือการไม่เป็นไปตามวาทะทั้งหลาย คือโทษทั้งหลาย

Antadvayaparivattananti kāmasukhaattakilamathānuyogasaṅkhātassa antadvayassa paṭipakkhavasena parivattanaṃ.

อันตทวยปริวัตตนะ คือการหมุนกลับโดยความเป็นปฏิปักษ์ต่อที่สุดสองอย่างที่นับว่ากามสุขัลลิกานุโยคและอัตตกิลมถานุโยค

Etesupi vāresūti ‘‘niyyāniko dhammo tesaṃ adhammo, sukho tesaṃ adhammo’’ti ca imesu vāresu. Vuttanayenāti yadi attaparitāpanaṃ attano dukkhāpanaṃ dhammo, dhammassa paṭiviruddho adhammo siyā, dukkhassa ca sukhapaṭiviruddhanti jhānamaggaphalasukhassa, anavajjapaccayaparibhogasukhassa ca tesaṃ adhammabhāvo āpajjatīti evaṃ vattabbā. ‘‘Yaṃ yaṃ vā panātiādinā’’ti idaṃ avasesapāṭhāmasanaṃ. Ettha yaṃ yaṃ vā pana dhammanti yaṃ vā taṃ vā dhammaṃ, kusalaṃ vā akusalaṃ vā iṭṭhaṃ vā aniṭṭhaṃ vāti vuttaṃ hoti. Rocayati vā upagacchati vāti cittena rocati, diṭṭhiyā upagacchatīti. Tassa tassa dhammassa yo paṭipakkhoti tassa tassa rucitassa, upagatassa vā dhammassa yo paṭipakkho nāma. Svassa aniṭṭhato ajjhāpanno bhavatīti yo dhammo assa rucitassa, upagatassa vā dhammassa aniṭṭhato paccanīkato abbhupagato hoti, tena paṭipakkhena desanāya parivattanaṃ parivattano hāroti attho. Tenāha ‘‘paṭipakkhassa lakkhaṇaṃ vibhāvetī’’ti.

แม้ในวาระเหล่านี้ คือในวาระเหล่านี้ว่า 'นิยยานิกธรรมเป็นอธรรมของเขาเหล่านั้น, สุขเป็นอธรรมของเขาเหล่านั้น' โดยนัยที่กล่าวไว้แล้ว คือถ้าการทำตนให้เดือดร้อน การทำตนให้ลำบากเป็นธรรม อธรรมก็พึงเป็นปฏิปักษ์ต่อธรรม และทุกข์ก็พึงเป็นปฏิปักษ์ต่อสุข (คือสุขในฌาน มรรค และผล) ดังนี้ พึงกล่าวว่าความเป็นอธรรมของสุขในฌาน มรรค และผล และสุขจากการบริโภคปัจจัยที่ไม่มีโทษ ย่อมถึงแก่เขาเหล่านั้น บทว่า 'หรือสิ่งใดสิ่งหนึ่ง' เป็นต้น นี้เป็นการรวบรวมบทที่เหลือ ในที่นี้ บทว่า 'หรือสิ่งใดสิ่งหนึ่ง' หมายถึงธรรมสิ่งใดสิ่งหนึ่ง จะเป็นกุศลหรืออกุศล จะเป็นที่น่าปรารถนาหรือไม่น่าปรารถนาก็ตาม 'ย่อมชอบใจหรือย่อมเข้าถึง' หมายถึงย่อมชอบใจด้วยจิต ย่อมเข้าถึงด้วยทิฏฐิ 'ปฏิปักษ์ของธรรมนั้นๆ' หมายถึงปฏิปักษ์ของธรรมที่ชอบใจหรือเข้าถึงนั้นๆ 'สิ่งนั้นย่อมถึงความเป็นสิ่งที่ไม่น่าปรารถนาแก่เขา' หมายถึงธรรมใดที่เขาชอบใจหรือเข้าถึงแล้ว ย่อมถึงความเป็นสิ่งที่ไม่น่าปรารถนา เป็นปฏิปักษ์ ความหมายคือการผันแปรแห่งการแสดงด้วยปฏิปักษ์นั้น ชื่อว่าปริวัตตนหาร เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ย่อมแสดงลักษณะของปฏิปักษ์'

Parivattanahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาปริวัตตนหารวิภังค์ จบแล้ว

10. Vevacanahāravibhaṅgavaṇṇanā

๑๐. การพรรณนาเววจนหารวิภังค์

37. Aññamaññehīti aññehi aññehi. Āyatinti paccavekkhaṇakāle. Kathañcīti yena kenaci pakārena, paṭhamaṃ vuttena pariyāyena appaṭivijjhanto aparena pariyāyena paṭivijjheyyāti adhippāyo. Pariyāyavacanaṃ niddisatīti sambandho. Evaṃ sabbattha. Tasmiṃ khaṇeti pariyāyavacanassa vuttakkhaṇe. Vikkhittacittānanti ārammaṇantarehi vividhakhittacittānaṃ[Pg.76]. Aññavihitānanti aññaṃ cintentānaṃ. Kasmā pana aññena pariyāyena tadatthāvabodhanaṃ, nanu tena vutte daḷhīkaraṇaṃ hotīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘tenevā’’tiādi. Tattha tadaññesanti tehi vikkhittacittādīhi aññesaṃ, yehi paṭhamaṃ vacanaṃ sammadeva gahitaṃ. Tatthāti vuttavacaneneva punappunaṃ vacane. Adhigataanvatthatāya punarutti parivajjanatthaṃ visesanabhāvena tāhi tāhi saññāhipi ayampi saddo imassatthassa vācako, ayampi saddo imassatthassa vācakoti paññāpanehi. Desetabbassa tassa tassa atthassa attano citte upanibandhanaṃ ṭhapanaṃ. Tatthāti dhammaniruttipaṭisambhidāyaṃ. Bījāvāpanaṃ hetusampādanaṃ.

๓๗. บทว่า 'ด้วยบทอื่นๆ' คือด้วยบทต่างๆ บทว่า 'ย่อมมาถึง' คือในเวลาพิจารณา บทว่า 'อย่างไร' คือด้วยประการใดประการหนึ่ง มีอธิบายว่า 'เมื่อไม่แทงตลอดด้วยปริยายที่กล่าวไว้ก่อน ก็พึงแทงตลอดด้วยปริยายอื่น' ความสัมพันธ์คือ 'ย่อมแสดงปริยายวจนะ' พึงทราบอย่างนี้ในที่ทั้งปวง บทว่า 'ในขณะนั้น' คือในขณะที่กล่าวปริยายวจนะ บทว่า 'ของผู้มีจิตฟุ้งซ่าน' คือของผู้มีจิตฟุ้งซ่านไปในอารมณ์ต่างๆ บทว่า 'ของผู้มีจิตไปในอารมณ์อื่น' คือของผู้ที่กำลังคิดเรื่องอื่น 'ก็เพราะเหตุไรจึงให้รู้ความหมายนั้นด้วยปริยายอื่น มิใช่ว่าเมื่อกล่าวด้วยปริยายนั้น ย่อมเป็นการทำให้มั่นคงหรือ' พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงคำถามนี้ จึงตรัสว่า 'ด้วยเหตุนั้นนั่นเอง' เป็นต้น ในที่นั้น บทว่า 'แก่ชนเหล่าอื่นจากชนเหล่านั้น' คือแก่ชนเหล่าอื่นจากผู้มีจิตฟุ้งซ่านเป็นต้นเหล่านั้น ผู้ที่รับคำกล่าวไว้ดีแล้วตั้งแต่แรก บทว่า 'ในที่นั้น' คือในการกล่าวซ้ำด้วยคำที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง เพื่อหลีกเลี่ยงการกล่าวซ้ำเพราะความที่เนื้อความตามที่บรรลุแล้ว โดยความเป็นบทวิเสสนะ ด้วยการทำให้รู้ว่า 'แม้ศัพท์นี้ก็เป็นเครื่องแสดงความหมายนี้ แม้ศัพท์นี้ก็เป็นเครื่องแสดงความหมายนี้' ด้วยสัญญาเหล่านั้นๆ การตั้งไว้ซึ่งความหมายนั้นๆ ที่พึงแสดงไว้ในจิตของตน บทว่า 'ในที่นั้น' คือในธัมมนิรุตติปฏิสัมภิทา บทว่า 'การหว่านพืช' คือการทำให้เหตุสำเร็จ

Evaṃ bhagavato pariyāyadesanāyaṃ anekāni payojanāni vatvā idāni attano sammāsambuddhatāya evaṃ tathāgatā buddhalīlāya anekehi pariyāyehi dhammaṃ desentīti dassento ‘‘kiṃ bahunā’’tiādimāha.

เมื่อกล่าวประโยชน์หลายประการในการแสดงธรรมโดยปริยายของพระผู้มีพระภาคอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงว่าพระตถาคตทั้งหลายย่อมแสดงธรรมด้วยปริยายหลายประการโดยพุทธลีลา เพราะความเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าของพระองค์เอง จึงตรัสว่า 'จะกล่าวอะไรมาก' เป็นต้น

Pāḷiyaṃ ‘‘pihā nāma yā vattamānassa atthassa patthanā’’ti paccuppannavisayataṃ dassetvā puna anāgatavisayataṃ dassetuṃ ‘‘seyyataraṃ vā’’tiādi vuttanti ‘‘anāgatapaccuppannatthavisayā taṇhā pihā’’ti āha.

ในพระบาลี เมื่อแสดงความเป็นปัจจุบันวิสัยว่า 'ปิหา คือความปรารถนาในประโยชน์ที่เป็นปัจจุบัน' แล้ว เพื่อแสดงความเป็นอนาคตวิสัยอีก จึงกล่าวว่า 'หรือยิ่งกว่านั้น' เป็นต้น ดังนั้นจึงกล่าวว่า 'ตัณหาคือปิหา มีอนาคตและปัจจุบันเป็นอารมณ์'

Atthanipphattipaṭipālanāti imasmiṃ vā pade pihāya evatthavasena anāgatapaccuppannatthavisayabhāvadīpanato.

บทว่า 'อัตถนิปผัตติปฏิปาลนา' คือในบทนี้ เพราะการแสดงความเป็นอนาคตและปัจจุบันวิสัยของปิหาโดยความหมายนั่นเอง

Dhammārammaṇeneva saṅgahitā ‘‘dhammārammaṇa’’ntveva gahaṇaṃ gatā. Catuvīsati padānīti ettha gehasitadomanassūpavicārādīnaṃ catunnaṃ chakkānaṃ vasena catuvīsa koṭṭhāsā.

ถูกสงเคราะห์ด้วยธรรมารมณ์นั่นเอง จึงถึงการนับว่าเป็น 'ธรรมารมณ์' ในบทว่า 'บท 24' นี้ มี 24 ส่วน โดยอาศัยฉักกะ 4 อย่าง คือ โทมนัสอุปวิจารที่อาศัยเรือนเป็นต้น

38. Sāyeva patthanākārena dhammanandītiādimāhāti ettha ayamattho – sā eva patthanākārena pavattiyā āsādipariyāyena vuttā taṇhā rūpādidhammesu nandanaṭṭhena dhammanandī. Tesaṃ eva piyāyanaṭṭhena dhammapemaṃ. Gilitvā pariniṭṭhapetvā ṭhānato dhammajjhosānanti.

๓๘. ในบทว่า 'ความยินดีในธรรมโดยอาการแห่งความปรารถนานั่นเอง' เป็นต้น นี้ มีความหมายดังนี้ ตัณหาที่กล่าวไว้โดยปริยายแห่งความหวัง โดยความเป็นไปในอาการแห่งความปรารถนานั่นเอง ชื่อว่าธัมมนันทิ เพราะความยินดีในธรรมทั้งหลายมีรูปเป็นต้น ชื่อว่าธัมมเปมะ เพราะความรักในธรรมเหล่านั้นนั่นเอง ชื่อว่าธัมมัชโฌสานะ เพราะการกลืนกินและตั้งมั่นไว้ (ความสยบในธรรม)

Imināpīti na kevalaṃ ‘‘paññā pajānanā’’tiādiāveṇikapariyāyeneva vevacanaṃ vattabbaṃ, atha kho iminā ādhipateyyādisādhāraṇapariyāyenapi vevacanaṃ vattabbanti attho. Imināva nayenāti etena pariyāyavacanena[Pg.77]. Na hi desanatthasādhanaṃ ‘‘itipi so bhagavā’’tiādipāḷinayadassananti dasseti. Balanipphattigatotiādīsu dasasu tathāgatabalesu nipphattiṃ pāripūriṃ gato. Sambodhipahānantarāyadesanā visesacodanāsu visāradabhāvasaṅkhātāni cattāri ñāṇāni patto adhigatoti vesārajjappatto.

บทว่า 'แม้ด้วยนัยนี้' มีอรรถว่า ไม่ใช่เพียงพึงกล่าวคำไวพจน์ด้วยอาเวณิกปริยาย (ปริยายเฉพาะ) มีคำว่า 'ปัญญาคือความรู้' เป็นต้นเท่านั้น แต่พึงกล่าวคำไวพจน์ด้วยสาธารณปริยาย (ปริยายทั่วไป) มีคำว่า 'อธิปไตย' เป็นต้นด้วย บทว่า 'ด้วยนัยนี้แล' คือด้วยคำไวพจน์นี้ แสดงว่าการแสดงนัยแห่งบาลีมีคำว่า 'อิติปิ โส ภควา' เป็นต้น ไม่ใช่การยังเนื้อความแห่งเทศนาให้สำเร็จเลย ในบทว่า 'ถึงความสำเร็จแห่งพลญาณ' เป็นต้น คือถึงความสำเร็จ ความบริบูรณ์ในทศพลญาณ บทว่า 'ผู้บรรลุความแกล้วกล้า' คือบรรลุถึงญาณ 4 ประการอันนับว่าความแกล้วกล้า ในการแสดงธรรมที่เป็นอันตราย การละ การตรัสรู้ และในการโต้ตอบเป็นพิเศษ

Lobhajjhāsayādiajjhāsayaṃ visesena ativattoti ajjhāsayavītivatto. Atītahetusaṅkhepādisaṅkhepavirahitatāya asaṅkhepasaṅkhātaṃ nibbānaṃ, akuppadhammatāya guṇehi vā asaṅkhepaṃ asaṅkhyeyyaṃ gato upagatoti asaṅkhepagato. Sesaṃ suviññeyyameva. Uddheyyanti uddharitabbaṃ.

บทว่า 'ผู้ก้าวล่วงอัธยาศัย' คือก้าวล่วงอัธยาศัยมีโลภะเป็นต้นโดยพิเศษ บทว่า 'ผู้ถึงอสังเขปะ' คือถึงพระนิพพานอันนับว่าอสังเขปะ เพราะความปราศจากความย่อมีเหตุในอดีตเป็นต้น หรือถึงอสังเขปะ (นับไม่ได้) ด้วยคุณทั้งหลาย เพราะความเป็นธรรมไม่กำเริบ ที่เหลือพึงทราบได้ง่ายนั่นแล บทว่า 'พึงยกขึ้น' คือพึงถอนขึ้น

Dhammānussatiyaṃ evaṃ attho daṭṭhabboti sambandho. Saṃsāradukkhato pāti, santena sukhena rameti cāti vā pāraṃ.

บทเชื่อมว่า 'ในธัมมานุสสติ' พึงเห็นอรรถอย่างนี้ บทว่า 'ฝั่ง' คือย่อมคุ้มครองจากทุกข์ในสังสารวัฏ หรือย่อมยังสัตว์ให้ยินดีด้วยสุขอันสงบ

Abhūtapubbattāti anuppannapubbattā, tenassa niccataṃva vibhāveti kenaci devatopasaggādinā anupasajjanīyattā anupasaṭṭhattā.

บทว่า 'เพราะไม่เคยมีมาแล้ว' คือเพราะไม่เคยเกิดขึ้นมาก่อน ด้วยเหตุนั้น ย่อมแสดงความเป็นของเที่ยงของพระนิพพานนั้นนั่นแล เพราะความเป็นของอันอุปสรรคมีเทวตาอุปสรรคเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่งไม่พึงเข้าไปเบียดเบียนได้ เพราะไม่ถูกเบียดเบียน

‘‘Duppassa’’ntipi pāḷi, duradhigamanti attho. Guṇasobhāsurabhibhāvenāti guṇehi sobhāya, sugandhibhāvena ca.

บาลีว่า 'ทุปปัสสะ' ก็มี มีอรรถว่า เห็นได้ยาก บทว่า 'ด้วยความเป็นของหอมฟุ้งด้วยความงามแห่งคุณ' คือด้วยความงามด้วยคุณ และด้วยความเป็นของหอม

Yathā akkhaṇavedhī puggalo sippanipphattiyā rattandhakāratimisāya acirakkhaṇālokena atisukhumampi dūragataṃ lakkhaṃ vijjhati, evaṃ ariyasāvako sīlasampattiyā atisukhumaṃ nibbānaṃ catusaccadhammaṃ ekapaṭivedheneva paṭivijjhatīti āha ‘‘sippañca sīlaṃ akkhaṇavedhitāyā’’ti. Lokikanti nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ lokuttaradhammaolokanassāpi adhiṭṭhānabhāvato.

บุคคลผู้ยิงได้ในชั่วขณะ (มือธนูผู้ยิงเร็ว) ย่อมยิงเป้าหมายที่ละเอียดอ่อนยิ่งและอยู่ไกลได้ ด้วยแสงสว่างเพียงชั่วพริบตาในความมืดมิดแห่งราตรี เพราะความสำเร็จแห่งศิลปะ ฉันใด พระอริยสาวกย่อมแทงตลอดพระนิพพานอันละเอียดอ่อนยิ่งและธรรมคืออริยสัจ ๔ ด้วยการแทงตลอดเพียงครั้งเดียวเท่านั้น ด้วยความถึงพร้อมแห่งศีล ฉันนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ศีลเป็นศิลปะ เพราะความเป็นผู้ยิงได้ในชั่วขณะ' บทว่า โลกิกํ (เป็นโลกิยะ) พึงเห็นว่าเป็นเพียงตัวอย่าง เพราะเป็นที่ตั้งแห่งการเห็นธรรมอันเป็นโลกุตตระด้วย

Vevacanahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยไวพจน์หารวิภังค์ จบแล้ว.

11. Paññattihāravibhaṅgavaṇṇanā

๑๑. อรรถกถาว่าด้วยปัญญัติหารวิภังค์

39. Bhagavato sābhāvikadhammakathāyāti attano bhāvo sabhāvo, sabhāvena nibbattā, tato vā āgatāti sābhāvikā, sā eva dhammakathāti sābhāvikadhammakathā, buddhānaṃ sāmukkaṃsikadhammakathāti attho[Pg.78], tāya karaṇabhūtāya dhammadesanāya anaññattepi kathādesanānaṃ upacārasiddhena bhedenevaṃ vuttaṃ, avayavasamudāyavibhāgena vā. Tenāha ‘‘kā ca pakatikathāya desanā? Cattāri saccānī’’ti. Idañhi atthassa desanāya abhedopacāraṃ katvā vuttaṃ. Tassā desanāya paññāpanā. Ayaṃ paññattihāroti saṅkhepeneva paññattihārassa sarūpamāha. Sāti yathāvuttadesanā. Tathā tathāti yathā yathā saccāni desetabbāni, tathā tathā. Kathañcetāni desetabbāni? Pariññeyyādippakārena. Yathādhippetanti adhippetānurūpaṃ, bodhaneyyabandhavānaṃ bodhanādhippāyānukūlanti attho. Atthanti desetabbatthaṃ, dukkhādiatthameva vā. Nikkhipatīti patiṭṭhāpeti. Yato ‘‘cattāro suttanikkhepā’’tiādi (ma. ni. aṭṭha. 1.mūlapariyāyasuttavaṇṇanā) aṭṭhakathāsu vuccati.

๓๙. บทว่า ภควโต สาภาวิกธมฺมกถาย (ด้วยพระธรรมเทศนาอันเป็นสภาวะของพระผู้มีพระภาค) ความว่า ภาวะของตน ชื่อว่า สภาวะ, (ธรรมกถาใด) เกิดขึ้นโดยสภาวะ หรือมาแต่สภาวะนั้น ชื่อว่า สาภาวิกา, ธรรมกถานั้นนั่นแล ชื่อว่า สาภาวิกธมฺมกถา มีอรรถว่า พระธรรมเทศนาที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงยกขึ้นแสดงเอง. แม้คำว่า กถา และ เทศนา จะไม่ต่างกัน แต่ท่านก็กล่าวไว้อย่างนี้ด้วยความต่างที่สำเร็จด้วยอุปจาระ หรือด้วยการจำแนกส่วนและส่วนรวม. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ก็การแสดงธรรมกถาโดยปกติคืออะไร? คือ อริยสัจ ๔' คำนี้ท่านกล่าวโดยทำอุปจาระว่าอรรถกับการแสดงไม่ต่างกัน. การบัญญัติแห่งเทศนานั้น. บทว่า อยํ ปญฺญตฺติหาโร (นี้คือปัญญัติหาร) ท่านกล่าวถึงลักษณะของปัญญัติหารโดยย่อเท่านั้น. บทว่า สา (นั้น) คือเทศนาที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า ตถา ตถา (อย่างนั้นๆ) คืออริยสัจทั้งหลายพึงแสดงอย่างไรๆ ก็อย่างนั้นๆ. ก็อริยสัจเหล่านี้พึงแสดงอย่างไร? คือด้วยประการมีปริญเญยยะเป็นต้น. บทว่า ยถาธิปฺเปตํ (ตามที่ประสงค์) คือตามที่ประสงค์ มีอรรถว่า เหมาะสมกับความประสงค์ในการให้เวไนยสัตว์ผู้ควรตรัสรู้ได้ตรัสรู้. บทว่า อตฺถํ (อรรถ) คืออรรถที่พึงแสดง หรืออรรถคือทุกข์เป็นต้นนั่นเอง. บทว่า นิกฺขิปติ (ย่อมวางลง) คือย่อมตั้งไว้. เพราะเหตุที่ในอรรถกถาทั้งหลาย (เช่น อรรถกถา ม. มู. ๑. มูลปริยายสูตร) กล่าวว่า 'การวางสูตร ๔ อย่าง' เป็นต้น

Tatthāti nikkhepadesanāyanti attho. Maggapakkhiyāti dukkhasaccato bahikatāti adhippāyo.

บทว่า ตตฺถ (ในที่นั้น) มีอรรถว่า ในเทศนาที่วางลง. บทว่า มคฺคปกฺขิยา (เป็นฝ่ายแห่งมรรค) มีอธิปรายว่า พ้นจากทุกขสัจ.

Yasmiṃ ṭhāneti yasmiṃ bhavādisaṅkhāte ṭhāne. Yathāvuttā desanāti caturāhārapaṭibaddharāgādimukhena vaṭṭadīpanī vuttappakārā desanā.

บทว่า ยสฺมึ ฐาเน (ในที่ใด) คือในที่อันนับว่าภพเป็นต้นใด. บทว่า ยถาวุตฺตา เทสนา (เทศนาที่กล่าวมาแล้ว) คือเทศนาที่กล่าวมาแล้วอันแสดงวัฏฏะโดยมีราคะอันผูกพันในอาหาร ๔ เป็นต้นเป็นประธาน.

41. Teparivaṭṭavasenāti etthāpi ‘‘saccesū’’ti yojetabbaṃ. Pariññāpaññattīti āhāti sambandho. Ajjhattarato, samāhitoti padadvayena samādhānavisiṭṭhaṃ ajjhattaratatābhāvanaṃ dīpeti gocarajjhattatādīpanato. Kevalo hi ajjhattasaddo ajjhattajjhattagocarajjhattesupi vattati. Ajjhattaratatāvisiṭṭhañca samādhānaṃ sātisayaṃ cittaṭṭhitiṃ dīpetīti imamatthaṃ dasseti ‘‘samādhānavisiṭṭhassā’’tiādinā.

๔๑. บทว่า เตปริวฏฺฏวเสน (โดยอาการวนรอบ ๓) ในบทนี้ พึงประกอบคำว่า 'ในอริยสัจทั้งหลาย' เข้าด้วย. บทเชื่อมว่า ตรัสคำว่า ปริญฺญาปญฺญตฺติ (การบัญญัติเรื่องปริญญา). ด้วยบททั้งสองว่า อชฺฌตฺตรโต (ผู้ยินดีในภายใน), สมาหิโต (ผู้มีจิตตั้งมั่น) ย่อมแสดงการเจริญความยินดีในภายในอันวิเศษด้วยสมาธิ เพราะแสดงความเป็นภายในโดยโคจร. เพราะคำว่า อชฺฌตฺต โดยลำพัง ย่อมใช้ในอรรถว่า อัชฌัตตัชฌัตตะ (ภายในแท้) และโคจรัชฌัตตะ (ภายในโดยโคจร) ได้ด้วย. และสมาธิอันวิเศษด้วยความยินดีในภายใน ย่อมแสดงความตั้งมั่นแห่งจิตอย่างยิ่ง ท่านย่อมแสดงอรรถนี้ด้วยคำว่า 'สมาธานวิสิฏฺฐสฺส' เป็นต้น

Āsajjanaṭṭhenāti āsaṅganaṭṭhena. Tathā dassananti atathābhūtassāpi bhabbarūpassa viya attano vidaṃsanaṃ. Alakkhikoti vilakkhiko.

บทว่า อาสชฺชนฏฺเฐน (โดยอรรถว่ากระทบ) คือโดยอรรถว่าข้องแวะ. บทว่า ตถา ทสฺสนํ (การเห็นอย่างนั้น) คือการแสดงตนเหมือนรูปที่ควรเป็น แม้ไม่เป็นอย่างนั้น. บทว่า อลกฺขิโก (ไม่มีลักษณะ) คือมีลักษณะวิปริต.

Kāmānanti kāmāvacaradhammānaṃ. Rūpānanti rūpāvacaradhammānaṃ. Nissaraṇanti kāmānaṃ rūpāvacaradhammā nissaraṇaṃ, tesaṃ arūpāvacaradhammā nissaraṇaṃ. Evaṃ taṃsabhāvānanti sauttarasabhāvānaṃ. Tathāti yathā saṅkhatadhammānaṃ nissaraṇabhāvato, kilesasamucchedakassa ariyamaggassa ārammaṇabhāvato ca [Pg.79] attheva asaṅkhatā dhātu, tathā vuccamānenāpi kāraṇena attheva asaṅkhatā dhātūti dasseti. Katthaci visayeti asaṅkhatadhātuṃ sandhāya vadati. Aviparītatthoti bhūtattho. ‘‘Yato kho bho ayaṃ attā pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti, ettāvatā kho bho ayaṃ attā paramadiṭṭhadhammanibbānappatto hoti (dī. ni. 1.94), sapakaṭṭhanibbānabhāvino’’ti ca evamādīsu upacāravuttisabbhāvato. Yathā taṃ sīhasaddoti yathā ‘‘sīho māṇavako’’tiādinā māṇavakādīsu upacāravuttinā vattamāno migarāje bhūtatthavisaye diṭṭho, evaṃ nibbānasaddopi kāmaguṇarūpajjhānasamaṅgitāsu upacāravuttiyā vattamāno katthaci visaye aviparītattho. Yattha ca visaye aviparītattho, sā asaṅkhatā dhātu. Hatthatale saāmalakaṃ viya ñeyyaṃ paccakkhato passantassa ekappamāṇassa satthuvacanamevettha pamāṇanti dassento ‘‘kiṃ vā etāya yutticintāyā’’tiādimāha. ‘‘Paṭiññātassa atthassa siddhiyā pakāsanāpaññattī’’ti nigamaṃ sandhāyāhāti.

บทว่า กามานํ (แห่งกามทั้งหลาย) คือแห่งธรรมอันเป็นกามาวจร. บทว่า รูปานํ (แห่งรูปทั้งหลาย) คือแห่งธรรมอันเป็นรูปาวจร. บทว่า นิสฺสรณํ (เครื่องสลัดออก) คือธรรมอันเป็นรูปาวจรเป็นเครื่องสลัดออกแห่งกามทั้งหลาย, ธรรมอันเป็นอรูปาวจรเป็นเครื่องสลัดออกแห่งธรรมเหล่านั้น. บทว่า เอวํ ตํสภาวานํ (แห่งธรรมมีสภาวะนั้นๆ อย่างนี้) คือแห่งธรรมที่มีสภาวะยิ่งขึ้นไป. บทว่า ตถา (อย่างนั้น) คือเพราะความเป็นเครื่องสลัดออกแห่งสังขตธรรมทั้งหลาย และเพราะความเป็นอารมณ์แห่งอริยมรรคอันตัดกิเลสได้ อสังขตธาตุจึงมีอยู่จริงนั่นแล ท่านย่อมแสดงว่า อสังขตธาตุมีอยู่จริงนั่นแล แม้ด้วยเหตุที่กล่าวมาแล้วอย่างนั้น. บทว่า กตฺถจิ วิสเย (ในอารมณ์บางอย่าง) ตรัสหมายถึงอสังขตธาตุ. บทว่า อวิปรีตตฺโถ (มีอรรถไม่วิปริต) คืออรรถที่เป็นจริง. เพราะในคำเป็นต้นว่า 'ดูก่อนท่านผู้เจริญ เพราะเหตุที่อัตตานี้ประกอบพร้อมด้วยกามคุณ ๕ มีความพร้อมเพรียงกัน ย่อมบำเรออยู่ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล ดูก่อนท่านผู้เจริญ อัตตานี้ชื่อว่าบรรลุพระนิพพานในปัจจุบันอันยอดเยี่ยม (ที. สี. ๑.๙๔) และ (คำว่า) ของผู้มีสภาวะแห่งนิพพานอันประเสริฐ' มีอุปจารวุติอยู่. บทว่า ยถา ตํ สีหสทฺโท (เหมือนคำว่าสีหะนั้น) คือคำว่า สีหะ ย่อมใช้ในมาณพเป็นต้นด้วยอุปจารวุติ เช่นคำว่า 'มาณพคือสีหะ' เป็นต้น แต่ย่อมเห็นในอารมณ์ที่เป็นจริงคือพญาสัตว์ ฉันใด คำว่า นิพพาน แม้จะใช้ในความพร้อมเพรียงด้วยกามคุณและรูปฌานด้วยอุปจารวุติ แต่ก็มีอรรถไม่วิปริตในอารมณ์บางอย่าง ฉันนั้น. และในอารมณ์ใดมีอรรถไม่วิปริต อารมณ์นั้นคืออสังขตธาตุ. ท่านแสดงว่าพระดำรัสของพระศาสดาผู้เป็นเอกประมาณ ของผู้เห็นสิ่งที่ควรทราบด้วยประจักษ์เหมือนผลมะขามป้อมในฝ่ามือเท่านั้นเป็นประมาณในที่นี้ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'จะประโยชน์อะไรด้วยการคิดหาเหตุผลนี้'. คำว่า 'การบัญญัติเพื่อประกาศความสำเร็จแห่งอรรถที่ปฏิญญาไว้' ท่านกล่าวหมายถึงบทสรุป (นิคม)

Paññattihāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยปัญญัติหารวิภังค์ จบแล้ว.

12. Otaraṇahāravibhaṅgavaṇṇanā

๑๒. อรรถกถาว่าด้วยโอตรณหารวิภังค์

42. Indriyehīti karaṇe karaṇavacanaṃ ‘‘maggena gacchatī’’tiādīsu viya, ‘‘pharasunā chindatī’’ti evamādīsu viya ca. Otaraṇāti anuppavesanā.

๔๒. บทว่า อินฺทฺริเยหิ (ด้วยอินทรีย์ทั้งหลาย) เป็นคำที่ใช้ในอรรถกรรณะ เหมือนในประโยคมีคำว่า 'ย่อมไปด้วยมรรค' เป็นต้น และเหมือนในประโยคมีคำว่า 'ย่อมตัดด้วยขวาน' เป็นต้น. บทว่า โอตรณา (การหยั่งลง) คือการเข้าไป.

Paññākkhandhe saṅgaṇhanavasena sammāsaṅkappo viyāti yojanā. Adhicittaanuyuttānaṃ saddahanussahanupaṭṭhānasamādahanehi saddhādīsu upakarontesu eva paññā dassanakiccaṃ sādhetīti dassento ‘‘saddhā..pe… vuttānī’’ti āha. No ca bhavaṅgāti tesaṃ saṅkhārānaṃ pavattikāraṇatābhāvaṃ dasseti.

บทเชื่อมว่า เหมือนสัมมาสังกัปปะ โดยการสงเคราะห์เข้าในปัญญาขันธ์. ท่านแสดงว่าปัญญาย่อมยังกิจคือการเห็นให้สำเร็จ เมื่อศรัทธาเป็นต้นช่วยอุปการะอยู่เท่านั้น ด้วยการเชื่อ การพยายาม การปรากฏ และการตั้งจิตมั่น ของผู้ประกอบในอธิจิต จึงตรัสว่า 'ศรัทธา...เป...กล่าวแล้ว'. บทว่า โน จ ภวงฺคํ (และไม่ใช่ภวังค์) ย่อมแสดงความที่ภวังค์นั้นไม่ใช่เหตุแห่งการเป็นไปของสังขารเหล่านั้น

43. Tathā vuttoti ‘‘nissayo’’ti vutto. Cetanāsīsena taṇhaṃ eva vadati cetanāsahacaraṇato.

๔๓. บทว่า ตถา วุตฺโต (กล่าวแล้วอย่างนั้น) คือกล่าวว่า 'เป็นที่อาศัย'. ด้วยหัวข้อคือเจตนา ย่อมกล่าวถึงตัณหานั่นเอง เพราะเป็นธรรมที่เกิดร่วมกับเจตนา.

Rattassāti [Pg.80] maggena asamucchinnarāgassa. Yena puggalo ‘‘ratto’’ti vuccati, tassa rāgassa sambandhinī sukhā vedanā vuttā tattha tassa anusayanato. Tenāha ‘‘sukhāya…pe… vutta’’nti. Esa nayo sesesupi. Tenāha ‘‘tathā’’tiādi.

บทว่า รัตตัสสะ (ของผู้กำหนัดแล้ว) คือ ผู้มีราคะยังไม่ถูกถอนขึ้นด้วยมรรค. บุคคลใดชื่อว่า 'ผู้กำหนัดแล้ว' สุขเวทนาที่เนื่องด้วยราคะของบุคคลนั้น ท่านกล่าวไว้แล้ว เพราะราคะของบุคคลนั้นนอนเนื่องอยู่ในสุขเวทนานั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'สุข...เป...กล่าวไว้แล้ว'. นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือด้วย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เช่นนั้น' เป็นต้น.

Tāni eva indriyānīti sukhasomanassupekkhindriyāni. ‘‘Saṅkhārapariyāpannānī’’ti vacanaṃ sandhāyāha ‘‘idha vedanāsīsena cetanā vuttā’’ti. Na hi vedanā saṅkhārakkhandhapariyāpannā hoti. Taṇhāya, diṭṭhiyāti ca upayoge karaṇavacananti dassento ‘‘taṇhāyā’’tiādimāha. Idāni upayogavaseneva ‘‘taṇhāyā’’tiādīnaṃ atthaṃ dassetuṃ ‘‘yathā vā’’tiādimāha. Tattha sesadhammānanti taṇhāvajjitaavisiṭṭhadhammānaṃ. Taṇhāya nissayabhāveti yadā taṇhā tesaṃ nissayo hoti.

บทว่า อินทรีย์เหล่านั้นนั่นแล คือ สุขินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์ อุเบกขินทรีย์. ท่านกล่าวคำว่า 'ในที่นี้ เจตนาท่านกล่าวไว้ด้วยหัวข้อคือเวทนา' โดยหมายถึงคำว่า 'สงเคราะห์เข้าในสังขาร'. เพราะเวทนาไม่สงเคราะห์เข้าในสังขารขันธ์. เมื่อจะแสดงว่า บทว่า 'ด้วยตัณหา ด้วยทิฏฐิ' เป็นตติยาวิภัตติในอรรถอุปโยควิภัตติ จึงกล่าวว่า 'ด้วยตัณหา' เป็นต้น. บัดนี้ เพื่อจะแสดงเนื้อความแห่งบทว่า 'ด้วยตัณหา' เป็นต้น โดยความเป็นอุปโยควิภัตตินั่นเอง จึงกล่าวว่า 'หรือว่า' เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า 'แห่งธรรมที่เหลือ' คือ แห่งธรรมที่ไม่วิเศษซึ่งเว้นจากตัณหา. บทว่า 'ในความเป็นที่อาศัยของตัณหา' คือ ในเวลาที่ตัณหาเป็นที่อาศัยของธรรมเหล่านั้น.

Taṇhāya sesadhammānaṃ paccayabhāveti yadā sesadhammā taṇhāpaccayā honti. ‘‘Karajakāyasannissitā’’ti iminā vedanādikkhandhattayanissitāpi gahitā kāyappassaddhibhāvato. Kāraṇabhāvanti paramparahetubhāvaṃ. Taṇhādiṭṭhiupayenāti diṭṭhiupayena ca diṭṭhisahagatataṇhāupayena ca.

บทว่า 'ในความเป็นปัจจัยแห่งธรรมที่เหลือของตัณหา' คือ ในเวลาที่ธรรมที่เหลือมีตัณหาเป็นปัจจัย. ด้วยบทว่า 'อาศัยกายที่เกิดจากกรรม' นี้ ย่อมสงเคราะห์เอาแม้ธรรมที่อาศัยขันธ์ ๓ มีเวทนาเป็นต้น เพราะความเป็นกายปัสสัทธิ. บทว่า 'ความเป็นเหตุ' คือ ความเป็นเหตุสืบต่อกันไป. บทว่า 'ด้วยอุปายะคือตัณหาและทิฏฐิ' คือ ด้วยอุปายะคือทิฏฐิ และด้วยอุปายะคือตัณหาที่เกิดร่วมกับทิฏฐิ.

‘‘Āgatīti idhāgati, gatīti peccabhavo’’ti padadvayena vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ pāḷiyaṃ ‘‘āgatigatīpi na bhavantī’’ti vuttaṃ. Idha huranti dvārārammaṇadhammā dassitā āsannadūrabhāvehi dvārārammaṇehi vinivattetvā gahitattā. Idha dvārappavattadhammā ‘‘ubhayamantarenā’’ti padassa atthabhāvena vuttā. Catubyūhahāre pana anindriyabaddharūpadhammā tathā vuttā. Kāraṇabhūtena anantarapaccayabhūtena, upanissayapaccayabhūtena ca. Ye dhammā upādāya ‘‘attā’’ti samaññā, tesaṃ viññāṇādidhammānaṃ abhāvena anuppādadhammataṃ āpāditattāti attho. ‘‘Anissitassa calitaṃ natthī’’tiādinā paṭilomato paccayabhāvo dassitoti dassento pāḷiyaṃ ‘‘esevanto dukkhassāti paṭiccasamuppādo’’ti vatvā nanu ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādiko paṭiccasamuppādoti codanaṃ sandhāya yathāvuttassa paṭiccasamuppādabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘so duvidho’’tiādinā lokiyalokuttaravasena paṭiccasamuppādo vibhatto. Tadatthatāyāti vītarāgavimuttiatthatāya. Tabbhāvanti lokuttarapaṭiccasamuppādabhāvaṃ.

เพื่อทำเนื้อความที่กล่าวไว้ด้วยบททั้งสองว่า 'อาคติ คือการมาในโลกนี้, คติ คือการไปในภพหน้า' ให้ชัดเจนยิ่งขึ้น จึงตรัสไว้ในพระบาลีว่า 'แม้การมาและการไปก็ย่อมไม่มี'. ในที่นี้ บทว่า 'หุรัง' (ในโลกอื่น) ได้แก่ธรรมที่เป็นทวารและอารมณ์ที่แสดงไว้ เพราะถูกถือเอาโดยการจำแนกออกจากความเป็นทวารและอารมณ์ที่ใกล้และไกล. ในที่นี้ ธรรมที่ดำเนินไปในทวาร ท่านกล่าวไว้ด้วยความเป็นอรรถแห่งบทว่า 'ในระหว่างธรรมทั้งสอง'. ส่วนในจตุพยูหหาร ท่านกล่าวถึงรูปธรรมที่ไม่ได้เนื่องด้วยอินทรีย์ไว้อย่างนั้น ด้วยความเป็นเหตุ เป็นอนันตรปัจจัย และเป็นอุปนิสสยปัจจัย. อธิบายว่า เพราะความไม่มีแห่งธรรมมีวิญญาณเป็นต้นเหล่านั้น ซึ่งเป็นธรรมที่อาศัยกันแล้วจึงสมมติว่า 'อัตตา' จึงถึงความเป็นธรรมที่ไม่เกิดขึ้น. เมื่อจะแสดงว่า 'ความเป็นปัจจัยท่านแสดงไว้โดยปฏิโลมด้วยบทว่า 'ความหวั่นไหวของผู้ไม่อาศัยย่อมไม่มี' เป็นต้น' จึงตรัสในพระบาลีว่า 'นี้แลเป็นที่สุดแห่งทุกข์ คือปฏิจจสมุปบาท' ดังนี้แล้ว เพื่อจะแสดงความเป็นปฏิจจสมุปบาทตามที่กล่าวมา โดยหมายถึงคำโต้แย้งว่า 'ปฏิจจสมุปบาทมีอวิชชาเป็นปัจจัยให้เกิดสังขารเป็นต้นมิใช่หรือ' จึงจำแนกปฏิจจสมุปบาทออกเป็น ๒ อย่าง โดยประเภทแห่งโลกิยะและโลกุตตระด้วยบทว่า 'ปฏิจจสมุปบาทนั้นมี ๒ อย่าง' เป็นต้น. บทว่า 'เพื่อประโยชน์แก่สิ่งนั้น' คือ เพื่อประโยชน์แก่ความหลุดพ้นของผู้ปราศจากราคะ. บทว่า 'ความเป็นอย่างนั้น' คือ ความเป็นโลกุตตรปฏิจจสมุปบาท.

Otaraṇahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาโอตรณหารวิภังค์ จบแล้ว

13. Sodhanahāravibhaṅgavaṇṇanā

๑๓. อรรถกถาโสธนหารวิภังค์

45. Sodheti [Pg.81] nāmāti pucchitamatthaṃ hatthatale ṭhapitaāmalakaṃ viya paccakkhato dassento niggumbaṃ nijjaṭaṃ katvā vivaranto tabbisayaaññāṇasaṃsayādimalāpanayanena sodheti, evaṃ sodhento ca padassa atthena abhedopacāraṃ katvā ‘‘padaṃ sodheti’’cceva vuccati. Tenāha ‘‘padaṃ sodheti nāmā’’ti. Pucchāya vissajjanamevettha sodhananti āha ‘‘tadatthassa vissajjanato’’ti. Ārabhīyatīti ārambho, desanāya pakāsiyamāno attho. Tenāha ‘‘na tāva…pe… pabodhitattā’’ti. Idha sodhanaṃ nāma paṭicchannarūpassa atthassa desanānubhāvena vivaṭabhāvakaraṇanti tamatthaṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘aññāṇapakkhandāna’’ntiādi vuttaṃ.

๔๕. บทว่า ชื่อว่าชำระ ความว่า ย่อมชำระด้วยการกำจัดมลทินมีความไม่รู้และความสงสัยเป็นต้นในอารมณ์นั้น โดยแสดงอรรถที่ถามแล้วให้ปรากฏชัด เหมือนผลมะขามป้อมที่วางไว้บนฝ่ามือ ทำให้ไม่มีกอไม่มีความยุ่งเหยิงแล้วเปิดเผย. เมื่อชำระอยู่อย่างนี้ ย่อมถูกเรียกว่า "ชำระบท" โดยทำอุปจาระว่าไม่ต่างกันด้วยอรรถแห่งบท. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ชื่อว่าชำระบท". ท่านกล่าวว่า "การวิสัชนาปัญหานั่นเองคือการชำระในที่นี้" เพราะการวิสัชนาอรรถนั้น. อรรถที่ถูกประกาศด้วยเทศนา ชื่อว่า อารัมภะ เพราะอรรถว่า อันท่านเริ่มแล้ว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ยังไม่... ถึง ... เพราะความเป็นผู้ถูกปลุกให้ตื่นแล้ว". ในที่นี้ การชำระ ชื่อว่าการทำอรรถที่มีรูปอันปกปิดให้เป็นสภาพที่เปิดเผยด้วยอานุภาพแห่งเทศนา เพื่อแสดงอรรถนั้นด้วยอุปมา จึงกล่าวคำว่า "แห่งผู้ตกไปในความไม่รู้" เป็นต้น.

Sodhanahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาโสธนหารวิภังค์ จบแล้ว.

14. Adhiṭṭhānahāravibhaṅgavaṇṇanā

๑๔. อรรถกถาอธิฏฐานหารวิภังค์

46. Dhārayitabbāti upadhāretabbā, upalakkhitabbāti attho. Vuttameva ‘‘sāmaññavisesakappanāya vohārabhāvena anavaṭṭhānato’’tiādinā (netti. aṭṭha. 14).

๔๖. บทว่า พึงทรงไว้ ความว่า พึงเข้าไปทรงไว้ (พิจารณา), พึงกำหนดหมาย, นี้เป็นอรรถ. ท่านกล่าวไว้แล้วนั่นเองด้วยคำว่า "เพราะความไม่ตั้งมั่นอยู่ด้วยความเป็นโวหารในการกำหนดสามัญลักษณะและวิเสสลักษณะ" เป็นต้น (เนตติ. อรรถ. ๑๔).

Taṃ taṃ phalanti nirayādiṃ taṃ taṃ phalaṃ. Añcitāti gatā. Yonīti ekajāti. Samānavasena missībhavati etāyāti hi yoni, upapatti. Peccāti maritvā. Ussannatāyāti vitakkabahulatāya. ‘‘Ussannattā’’tipi vadanti. Sassatādīhi vā ussannattā. Asurajātiyā nibbattāpanako asurajātinibbattanako.

บทว่า 'ผลนั้นๆ' คือ ผลนั้นๆ มีนรกเป็นต้น. บทว่า 'อัญจิตา' คือ ไปแล้ว. บทว่า 'โยนิ' คือ ชาติเดียว. เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมปะปนกันโดยภาวะเสมอกันด้วยโยนิ (กำเนิด) นั้นแล โยนิ คือ อุปบัติ. บทว่า 'เปจจะ' คือ ตายแล้ว. บทว่า 'อุสสันนตายะ' คือ ด้วยความเป็นผู้มีวิตกมาก. บางพวกก็กล่าวว่า 'อุสสันนัตตา' (เพราะความเป็นผู้มาก). หรือเพราะความเป็นผู้มากด้วยสัสสตทิฏฐิเป็นต้น. บทว่า 'อสุรชาตินิพพัตตนโก' คือ ผู้ยังอสุรชาติให้เกิด.

Saṅkhāti paññā. Paññāpadhānā ca bhāvanāti āha ‘‘paṭisaṅkhāya paṭipakkhabhāvanāyā’’ti.

บทว่า 'สังขา' คือ ปัญญา. และภาวนาที่มีปัญญาเป็นประธาน จึงกล่าวว่า 'ด้วยการพิจารณาภาวนาที่เป็นปฏิปักษ์'.

47. Patthaṭabhāvena pathavī. Sabhāvadhāraṇaṭṭhena, nissattanijjīvaṭṭhena ca dhātu. Āpīyati, appāyatīti vā āpo. Tejanavasena tikkhatāvasena, dahanavasena vā tejo. Vāyanavasena vegagamanavasena, samudīraṇavasena [Pg.82] vā vāyo. Vīsati ākārāti kesādayo vīsati koṭṭhāsā, pakārā vā. Kakkhaḷalakkhaṇādhikatāya kesādī kakkhaḷalakkhaṇā vuttā.

๔๗. บทว่า 'ปฐวี' คือ ด้วยความเป็นของแผ่ไป. บทว่า 'ธาตุ' คือ ด้วยอรรถว่าทรงไว้ซึ่งสภาวะ และด้วยอรรถว่าไม่มีสัตว์ ไม่มีชีวะ. บทว่า 'อาโป' คือ ย่อมถูกดื่ม หรือย่อมแผ่ไป. บทว่า 'เตโช' คือ โดยความเป็นของร้อน โดยความเป็นของคม หรือโดยความเป็นของเผา. บทว่า 'วาโย' คือ โดยความเป็นของพัดไป โดยความเป็นของไปเร็ว หรือโดยความเป็นของพัดขึ้น. บทว่า 'อาการ ๒๐' คือ ส่วน ๒๐ มีผมเป็นต้น หรือประเภท ๒๐. ผมเป็นต้น ท่านเรียกว่ามีลักษณะกระด้าง เพราะความเป็นของมีลักษณะกระด้างมาก.

Pāṭiyekko pathavīdhātukoṭṭhāsoti pathavīkoṭṭhāsamatto, attasuññadhammamattoti attho. Santappatīti ettha sarīrapakatimatikkamitvā uṇhabhāvo santāpo, sarīradahanavasena pavatto mahādāho, ayametesaṃ viseso. Yena ca jīrīyatīti ekāhikādijarārogena jarīyatīti ca attho yujjati. ‘‘Satavāraṃ tāpetvā tāpetvā udake pakkhipitvā uddhaṭasappi satadhotasappī’’ti vadanti. Rasarudhiramaṃsamedanhāruaṭṭhiaṭṭhimiñjā rasādayo. Keci nhāruṃ apanetvā sukkaṃ sattamaṃ dhātuṃ vadanti. Vivekanti visuṃbhāvaṃ, visadisabhāvanti attho. Vatthusaṅkhāto hi āhāro pariṇāmaṃ gacchanto pāṇabhakkhagahaṇipadaniya muttakarīsabhāvehi viya attanāpi visadisarasasaṅkhātaṃ visuṃbhāvaṃ nibbattento tabbhāvaṃ gacchatīti vuccati, tathā rasādayopi rudhirādikoṭṭhāsaṃ. Tenāha ‘‘rasādibhāvena vivekaṃ gacchatī’’ti.

บทว่า 'ส่วนแห่งปฐวีธาตุโดยเฉพาะ' คือ เป็นเพียงส่วนแห่งปฐวีธาตุ, เป็นเพียงธรรมที่ว่างเปล่าจากอัตตา, นี้เป็นอรรถ. ในบทว่า 'ย่อมแผดเผา' นี้ ความร้อนที่เกินปกติของร่างกายคือความเร่าร้อน, ความร้อนแรงที่เกิดขึ้นโดยการเผาผลาญร่างกาย, นี้เป็นความต่างกันของสิ่งเหล่านี้. และอรรถว่า 'ย่อมทรุดโทรมด้วยโรคชรามีไข้วันเดียวเป็นต้น' ย่อมสมควรด้วยบทว่า 'ซึ่งย่อมทรุดโทรม'. บางพวกกล่าวว่า 'เนยใสที่ถูกทำให้ร้อนแล้วๆ ๑๐๐ ครั้ง แล้วใส่ลงในน้ำแล้วยกขึ้น คือ เนยใสที่ล้างแล้ว ๑๐๐ ครั้ง'. รส โลหิต เนื้อ มันเอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก เป็นต้น. บางพวกกล่าวว่า เว้นเอ็นแล้ว อสุจิเป็นธาตุที่ ๗. บทว่า 'วิเวก' คือ ความเป็นของต่างหาก, ความเป็นของไม่เหมือนกัน, นี้เป็นอรรถ. เพราะอาหารที่นับว่าเป็นวัตถุ เมื่อแปรสภาพไป ย่อมชื่อว่าถึงความเป็นเช่นนั้น โดยยังความเป็นของต่างหากที่นับว่าเป็นรสที่ไม่เหมือนกันให้เกิดขึ้นด้วยตนเอง เหมือนความเป็นของที่สัตว์กินแล้วถูกย่อยไปเป็นปัสสาวะและอุจจาระ, แม้รสเป็นต้นก็เช่นกัน ย่อมถึงส่วนมีโลหิตเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ย่อมถึงวิเวกด้วยความเป็นรสเป็นต้น'.

Sabhāvalakkhaṇatoti asucibhāvena lakkhitabbato.

บทว่า 'ด้วยลักษณะแห่งสภาวะ' คือ เพราะพึงกำหนดรู้ด้วยความเป็นของไม่สะอาด.

48. Yāthāvasarasalakkhaṇanti rasitabboti raso, paṭivijjhitabbo sabhāvo, attano raso saraso, yāthāvo saraso, yāthāvasaraso yāthāvasaraso eva lakkhitabbattā lakkhaṇanti yāthāvasarasalakkhaṇaṃ. Atha vā yāthāvasarasalakkhaṇanti aviparītaṃ attano pavattisaṅkhātaṃ kiccañceva pīḷanasaṅkhātaṃ lakkhaṇañca. ‘‘Idaṃ kiccaṃ, idaṃ lakkhaṇa’’nti avijjāhetu ñātuṃ na sakkoti, tabbisayañāṇuppattiṃ nivārentī chādetvā pariyonandhitvā tiṭṭhatīti vuttā. Tena vuttaṃ ‘‘jānituṃ paṭivijjhituṃ na detī’’ti. Tayidamassā kiccanti kiccato kathitā. Kathitāti ca vuttā, yato ca avijjā asampaṭivedharasāti vuccati. Jāyati etthāti jāti, uppattiṭṭhānaṃ. Yadipi nirodhamagge avijjā ārammaṇaṃ na karoti, te pana jānitukāmassa tappaṭicchādanavasena anirodhamaggesu nirodhamaggaggahaṇassa kāraṇabhāvena pavattamānā tattha uppajjatīti vuccati, tesampi avijjāya uppattiṭṭhānatā hoti, itaresaṃ ārammaṇabhāvena cāti.

๔๘. คำว่า 'ยถาวัสสรสะลักขณะ' นั้น รสที่พึงเสวย ชื่อว่ารส, สภาวะที่พึงแทงตลอด ชื่อว่ารส, รสของตนเอง ชื่อว่าสรสะ, สรสะที่เป็นจริง ชื่อว่ายถาวัสสรสะ, ยถาวัสสรสะนั่นเอง เพราะเป็นสิ่งที่พึงกำหนดรู้ได้ จึงชื่อว่าลักษณะ รวมเป็นยถาวัสสรสะลักขณะ. อีกนัยหนึ่ง ยถาวัสสรสะลักขณะ หมายถึง กิจอันได้แก่ความเป็นไปของตนที่ไม่ผิดเพี้ยน และลักษณะอันได้แก่ความบีบคั้น. เพราะอวิชชาเป็นเหตุ จึงไม่สามารถรู้ได้ว่า 'นี่คือกิจ, นี่คือลักษณะ' อวิชชานั้นยับยั้งการเกิดขึ้นของญาณในอารมณ์นั้น บดบังและห่อหุ้มไว้ จึงกล่าวว่า 'ไม่ให้รู้ ไม่ให้แทงตลอด'. อวิชชานั้นถูกกล่าวว่าเป็นกิจโดยความเป็นกิจ. และที่กล่าวว่า 'มีรสคือการไม่แทงตลอด' ก็คือกล่าวโดยความเป็นกิจนั่นเอง. คำว่า 'ชาติ' คือสิ่งที่เกิดในที่นี้ หมายถึงที่เกิด. แม้อวิชชาจะไม่ได้ทำนิโรธมรรคให้เป็นอารมณ์ แต่เมื่ออวิชชานั้นดำเนินไปโดยความเป็นเหตุแห่งการยึดถือนิโรธมรรคในธรรมที่ไม่ใช่นิโรธมรรค เพราะการบดบังผู้ที่ต้องการจะรู้ จึงถูกเรียกว่าเกิดขึ้นในนิโรธมรรคนั้น อวิชชาจึงเป็นที่เกิดของธรรมเหล่านั้นด้วย และเป็นอารมณ์ของธรรมอื่นด้วย.

Atthānatthanti [Pg.83] hitāhitaṃ. Sammohavinodaniyaṃ pana ‘‘atthattha’’nti (vibha. aṭṭha. 226) vuttaṃ, tattha attho eva atthatthoti atthassa aviparītatādassanatthaṃ dutiyena atthasaddena visesanaṃ. Na hi ñāṇaṃ anatthe ‘‘attho’’ti gaṇhātīti. Kāraṇākāraṇanti etthāpi evaṃ daṭṭhabbaṃ. Atthatthanti vā āmeḍitavacanaṃ sabbesaṃ atthānaṃ pākaṭakaraṇabhāvappakāsanatthaṃ, phalaṃ phalanti attho, hitapariyāyepi eseva nayo. Nti atthānatthādikaṃ. Ākāranti atthādikāraṇameva.

คำว่า 'อัตถานัตถะ' หมายถึง สิ่งที่เป็นประโยชน์และไม่เป็นประโยชน์. แต่ในคัมภีร์สัมโมหวิโนทนีกล่าวว่า 'อัตถัตถะ' ในที่นั้น อัตถะนั่นแหละคืออัตถัตถะ เป็นการขยายความด้วยคำว่าอัตถะตัวที่สอง เพื่อแสดงความไม่ผิดเพี้ยนของอัตถะ. เพราะญาณย่อมไม่ยึดถือสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ว่าเป็นประโยชน์. ในคำว่า 'การณากาเรณะ' ก็พึงทราบอย่างนี้เช่นกัน. หรือ 'อัตถัตถะ' เป็นคำซ้ำ เพื่อแสดงความเป็นเหตุให้ปรากฏซึ่งประโยชน์ทั้งปวง, คำว่า 'ผลผล' ก็มีอรรถว่าผลนั่นเอง, แม้ในคำว่า 'หิตปริยาย' ก็มีนัยนี้เช่นกัน. คำว่า 'น' (ในคำว่า อัตถานัตถาทิกัง) หมายถึง อัตถะและอนัตถะเป็นต้น. คำว่า 'อาการ' หมายถึง เหตุแห่งอัตถะเป็นต้นนั่นเอง.

Paṭividdhassa puna avekkhanā paccavekkhaṇā. Ducintitacintitādilakkhaṇassa bālassa bhāvo bālyaṃ. Sampajānātīti samaṃ pakārehi jānāti. Balavamoho pamoho. Samantato mohanaṃ sammoho. Duggatigāmikammassa visesapaccayattā avindiyaṃ. Vindatīti labhati. Anavajjadhammānaṃ vijjā viya visesapaccayo na hotīti vindiyaṃ na vindati. Ayaṃ avijjāya vemattatāti ayaṃ ‘‘dukkhe aññāṇa’’ntiādinā kiccajātilakkhaṇehi vutto avijjāya aviseso. Vijjātiādīnaṃ vuttanayānasārena attho veditabbo.

การพิจารณาซ้ำอีกครั้งถึงสิ่งที่แทงตลอดแล้ว ชื่อว่า ปัจจเวกขณา. ภาวะของคนพาลที่มีลักษณะคิดชั่วเป็นต้น ชื่อว่า ความเป็นพาล. บทว่า 'สัมปชานาติ' หมายถึง รู้โดยอาการทั้งหลายอย่างสม่ำเสมอ. ความหลงที่กำลังครอบงำ ชื่อว่า ปโมหะ. ความหลงโดยรอบ ชื่อว่า สัมโมหะ. เพราะเป็นปัจจัยพิเศษของกรรมที่นำไปสู่ทุคติ จึงชื่อว่า 'อวินทิยะ'. บทว่า 'วินทติ' หมายถึง ได้. อวิชชาไม่เป็นปัจจัยพิเศษเหมือนวิชชาแห่งอนวัชชธรรมทั้งหลาย จึงชื่อว่า 'อวินทิยะ' คือไม่ได้ (สิ่งที่เป็นประโยชน์). ความแตกต่างของอวิชชานี้ คือความไม่แตกต่างของอวิชชาที่กล่าวไว้ด้วยกิจ ชาติ และลักษณะเป็นต้นว่า 'ความไม่รู้ในทุกข์'. พึงทราบอรรถของคำว่า 'วิชชา' เป็นต้น โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว.

Pāsāṇasakkharavālikāvirahitā bhūmi saṇhāti ‘‘saṇhaṭṭhenā’’ti vuttaṃ.

แผ่นดินที่ปราศจากหิน กรวด และทราย ย่อมละเอียด จึงกล่าวว่า 'โดยความเป็นของละเอียด'.

Tattakameva kālanti pañcakappasatāni. Vibhūtaṃ samattikkantaṃ rūpasaññāsaṅkhātaṃ rūpaṃ etāyāti vibhūtarūpaṃ, samāpattinti padattho. Na hi kāci arūpasamāpatti rūpasaññāsahagatā pavattīti. Nirodhasamāpattiyaṃ vattabbameva natthi, tattha nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā visuṃ gahitattā vuttaṃ ‘‘sesāruppasamāpattiyo’’ti.

คำว่า 'ตัตตกเมวะ กาลัง' หมายถึง ห้าร้อยกัป. อรูปสมาบัติใดที่รูปอันนับว่ารูปสัญญาถูกทำให้พินาศก้าวล่วงไปแล้ว ชื่อว่า วิภูตรูปสมาบัติ, คำว่า 'สมาบัติ' เป็นเนื้อความของบท. เพราะอรูปสมาบัติใดๆ ย่อมไม่เป็นไปพร้อมด้วยรูปสัญญา. ในนิโรธสมาบัติไม่มีอะไรจะต้องกล่าวถึงเลย, เพราะในที่นั้น เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติถูกถือเอาไว้ต่างหากแล้ว จึงกล่าวว่า 'อรูปสมาบัติที่เหลือ'.

Damathaṃ anupagacchanto duṭṭhasso khaluṅkasso. Uttaridamathāyāti ariyamaggadamathāya.

ม้าพยศที่ไม่เข้าถึงการฝึกฝน คือ ม้าที่ดื้อรั้น. คำว่า 'อุตตริทมถายะ' หมายถึง เพื่อการฝึกฝนด้วยอริยมรรค.

Itaroti dukkhāpaṭipado khippābhiñño, sukhāpaṭipado ca khippābhiñño. Ubhayatobhāgehīti rūpakāyanāmakāyabhāgehi. Ubhayatoti vikkhambhanasamucchedavimuttivasena.

คำว่า 'อิตโร' หมายถึง ผู้ปฏิบัติลำบากแต่รู้เร็ว และผู้ปฏิบัติสุขแต่รู้เร็ว. คำว่า 'อุภยโตภาเคหิ' หมายถึง ด้วยส่วนแห่งรูปกายและนามกาย. คำว่า 'อุภยโต' หมายถึง โดยความเป็นวิมุตติด้วยวิกขัมภนะและสมุจเฉท.

Anekopīti [Pg.84] sabhāvena anekopi. Ekasaddābhidheyyatāyāti sāmaññasaddābhidheyyatāya.

คำว่า 'อเนโกปิ' หมายถึง แม้มีหลายอย่างโดยสภาวะ. คำว่า 'เอกสัททาภิเธยยตายะ' หมายถึง โดยความเป็นสิ่งที่พึงกล่าวด้วยคำสามัญ.

Adhiṭṭhānahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

อธิฏฐานหารวิภังควัณณนา จบแล้ว.

15. Parikkhārahāravibhaṅgavaṇṇanā

๑๕. ปริกขารหารวิภังควัณณนา

49. ‘‘Hinotī’’ti padassa atthaṃ dassento ‘‘kāraṇabhāvaṃ gacchatī’’ti āha anekatthattā dhātūnaṃ. Etīti āgacchati, uppajjatīti attho.

๔๙. เมื่อแสดงความหมายของคำว่า 'หิโนติ' จึงกล่าวว่า 'ถึงความเป็นเหตุ' เพราะธาตุมีหลายความหมาย. คำว่า 'เอติ' หมายถึง มาถึง, เกิดขึ้น.

Avijjāyapi hetubhāveti ettha avijjā anantarāya avijjāya anantarasamanantarūpanissayanatthivigatāsevanapaccayehi, anantarāya pana sahajātāya sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatahetupaccayehi, asahajātāya upanissayakoṭiyā eva paccayo hotīti veditabbaṃ. Attano phalaṃ karotīti kāraṇanti āha ‘‘kāraṇabhāvo ca phalāpekkhāyā’’ti.

ในคำว่า 'อวิชชายปิ เหตุภาเว' นี้ พึงทราบว่า อวิชชาเป็นปัจจัยแก่อวิชชาที่เกิดในลำดับ ด้วยอนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย นัตถิปัจจัย วิคตปัจจัย และอาเสวนปัจจัย. แต่เป็นปัจจัยแก่อวิชชาที่เกิดพร้อมกัน ด้วยสหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย อวิคตปัจจัย และเหตุปัจจัย. ส่วนอวิชชาที่ไม่เกิดพร้อมกัน เป็นปัจจัยโดยความเป็นอุปนิสสยปัจจัยเท่านั้น. สิ่งที่ทำผลของตนเอง ชื่อว่า เหตุ จึงกล่าวว่า 'ความเป็นเหตุนั้น ย่อมมุ่งผล'.

Nibbattiattho phalattho phalasaṅkhāto attho.

คำว่า 'นิพพัตติอัตถะ' คือ 'ผลัตถะ' หมายถึง อัตถะที่ชื่อว่าผล.

Yo sabhāvoti puññādiabhisaṅkhārānaṃ yo abhisaṅkharaṇasabhāvo, so hetu. Sesapadesūti viññāṇādipadesu. Yathāvuttappabhedoti ‘‘asādhāraṇalakkhaṇo hetū’’tiādinā vuttappabhedo. Yo koci paccayoti janakādibhedaṃ yaṃ kiñci kāraṇaṃ. Abhisaṅkharaṇatoti paccakkhato, paramparāya ca nibbattanato.

คำว่า “โย สภาโว” หมายถึง สภาวะแห่งการปรุงแต่งใดของบุญญาทิอภิสังขารทั้งหลาย สภาวะนั้นคือเหตุ คำว่า “เสสปเทสุ” หมายถึง ในบททั้งหลายที่เหลือ เช่น วิญญาณเป็นต้น คำว่า “ยถาวุตตัปปเภท” หมายถึง ประเภทที่กล่าวไว้แล้วด้วยบทว่า “เหตุมีลักษณะไม่สาธารณะ” เป็นต้น คำว่า “โย โกจิ ปัจจโย” หมายถึง ปัจจัยใดๆ ที่เป็นเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง มีประเภทเป็นชนกะเป็นต้น คำว่า “อภิสังขรณโต” หมายถึง โดยการปรุงแต่งโดยตรง และโดยการเกิดขึ้นสืบต่อกันมา

Parikkhārahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

ปริกขารหารวิภังควัณณนา จบแล้ว

16. Samāropanahāravibhaṅgavaṇṇanā

๑๖. สมาโรปณหารวิภังควัณณนา

50. Suttena gahiteti sutte vutte. Padaṭṭhānaggahaṇaṃ adhiṭṭhānavisayadassanatthaṃ, vevacanaggahaṇaṃ adhivacanavibhāgadassanatthanti yojanā. Visayādhiṭṭhānabhāvatoti visayasaṅkhātapavattiṭṭhānabhāvato. Vanīyatīti bhajīyati. Vanatīti bhajati sevati. Vanuteti yācati, patthetīti attho[Pg.85]. Pañca kāmaguṇā kāmataṇhāya kāraṇaṃ hoti ārammaṇapaccayatāya. Nimittaggāho anubyañjanaggāhassa kāraṇaṃ hoti upanissayatāyāti evaṃ sesesupi yathārahaṃ kāraṇatā vattabbā.

๕๐. คำว่า “สุตเตนะ คหิเต” หมายถึง ที่กล่าวไว้ในพระสูตร การยึดถือบทบาท (ปทัฏฐาน) เพื่อแสดงอธิษฐานวิสัย, การยึดถือไวพจน์ เพื่อแสดงการจำแนกอธิวจนะ เป็นการเชื่อมโยงความหมาย คำว่า “วิสยาทิฏฐานภาวะโต” หมายถึง โดยความเป็นที่ตั้งแห่งการดำเนินไปที่ชื่อว่าวิสัย คำว่า “วนียติ” หมายถึง ถูกเสพ คำว่า “วนติ” หมายถึง เสพ, คบหา คำว่า “วนุเต” หมายถึง ขอ, ปรารถนา กามคุณห้าเป็นเหตุแห่งกามตัณหาโดยความเป็นอารัมมณปัจจัย การยึดถือนิมิตเป็นเหตุแห่งการยึดถืออนุพยัญชนะโดยความเป็นอุปนิสสยปัจจัย พึงกล่าวความเป็นเหตุในที่เหลืออย่างเหมาะสมเช่นนี้

51. ‘‘Kāye kāyānupassī viharāhī’’tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā lakkhaṇahāravibhaṅgavaṇṇanāyaṃ (netti. aṭṭha. 23) vuttanayeneva veditabbaṃ. Ayaṃ pana viseso – rūpadhammapariññāyāti rūpūpikaviññāṇaṭṭhitipariññāya.

๕๑. สิ่งที่พึงกล่าวในบทว่า “พึงอยู่พิจารณากายในกาย” เป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในลักขณหารวิภังควัณณนา (เนตติ. อ. 23) ข้างล่างนี้ แต่มีความพิเศษดังนี้ คือ “รูปธัมมปริญญา” หมายถึง การกำหนดรู้ความตั้งอยู่ของวิญญาณที่อาศัยรูป

‘‘Dukkha’’nti passantī sā vedanānupassanāti yojetabbaṃ. Vedanāhetupariññāyāti phassapariññāya. ‘‘Vedanāvasenā’’ti padena attanā uppāditadukkhavasena. Vedanāpariññāyāti vedanūpikaviññāṇaṭṭhitipariññāya. Niccābhinivesapaṭipakkhato aniccānupassanāyāti adhippāyo. Niccasaññānimittassāti niccasaññāhetukassa. Saññāpariññāyāti saññūpikaviññāṇaṭṭhitipariññāya. Paṭhamamaggavajjhattā agatigamanassa vuttaṃ ‘‘diṭṭhābhinivesassa…pe… agatigamanassa cā’’ti.

พึงเชื่อมความว่า การเห็น “ทุกข์” นั้น คือ เวทนานุปัสสนา “เวทนาเหตุปริญญา” หมายถึง การกำหนดรู้ผัสสะ ด้วยบทว่า “เวทนาวเสนะ” หมายถึง โดยอาศัยทุกข์ที่ตนเองทำให้เกิดขึ้น “เวทนาปริญญา” หมายถึง การกำหนดรู้ความตั้งอยู่ของวิญญาณที่อาศัยเวทนา มีความหมายว่า เป็นอนิจจานุปัสสนา เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อการยึดมั่นในความเที่ยง “นิจจสัญญา นิมิตตัสสะ” หมายถึง สิ่งที่มีนิจจสัญญาเป็นเหตุ “สัญญาปริญญา” หมายถึง การกำหนดรู้ความตั้งอยู่ของวิญญาณที่อาศัยสัญญา เพราะเป็นสิ่งที่พึงละด้วยปฐมมรรค จึงกล่าวถึงการถึงอคติว่า “การยึดมั่นในทิฏฐิ...และ...การถึงอคติ”

Saṅkhārapariññāyāti saṅkhārūpikaviññāṇaṭṭhitipariññāya.

“สังขารปริญญา” หมายถึง การกำหนดรู้ความตั้งอยู่ของวิญญาณที่อาศัยสังขาร

Samāropanahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

สมาโรปณหารวิภังควัณณนา จบแล้ว

Niṭṭhitā ca hāravibhaṅgavaṇṇanā.

และหารวิภังควัณณนา จบแล้ว

1. Desanāhārasampātavaṇṇanā

๑. เทสนาหารสัมปาตวัณณนา

‘‘Eva’’ntiādi hārasampātadesanāya sambandhadassanaṃ. Tattha purimena upamādvayena suparikammakatamaṇikoṭṭimasadisī, suviracitajambunadābharaṇasadisī ca pāḷi. Tattha katanānāvaṇṇapupphūpahārasadisī, vividharaṃsijālāsamujjalabaddhanānāratanāvalisadisī ca hāravibhaṅgadesanāti dasseti. Pacchimena tassa paṇītamahārahe jaṭāhi saddhiṃ dukkaratarataṃ dīpeti. Yāyaṃ gāthā vuttāti yojanā.

คำว่า "เอวัง" เป็นต้น เป็นการแสดงความสัมพันธ์ของการแสดงเทศนาเรื่องหารสัมปาตะ ในบรรดาเทศนานั้น พระบาลีเปรียบเหมือนพื้นมณีที่ตกแต่งดีแล้ว และเหมือนเครื่องประดับทองชมพูนุทที่ประดิษฐ์ดีแล้ว ด้วยอุปมา ๒ อย่างในเบื้องต้น ในบรรดาเทศนานั้น การแสดงหารวิภังค์เปรียบเหมือนการบูชาด้วยดอกไม้นานาพรรณที่จัดทำไว้ และเหมือนสร้อยรัตนะนานาชนิดที่ร้อยไว้ส่องแสงรุ่งเรืองด้วยเปลวรัศมีอันหลากหลาย ดังนี้แสดงไว้ ในเบื้องปลาย แสดงความยากยิ่งกว่านั้นพร้อมด้วยชฎาอันประณีตและมีค่ามากของพระบาลีนั้น การประกอบความว่า "คาถาใดที่กล่าวแล้ว"

52. Yasmāyaṃ hāravibhaṅgavāro nappayojeti yathāvuttena kāraṇena, tasmā sā hāravibhaṅgavārassa ādimhi na paccāmaṭṭhāti adhippāyo[Pg.86]. Hārasampātavāro pana taṃ payojetīti yasmā pana hārasampātavāro taṃ gāthaṃ payojeti yathāvutteneva kāraṇena, tasmā ‘‘soḷasa…pe… āhā’’ti āha. Yojanānayadassananti yojanāya nayadassanaṃ.

๕๒. เพราะว่าหมวดหารวิภังค์นี้ไม่ใช้ (คาถานั้น) ด้วยเหตุผลที่กล่าวมาแล้ว ฉะนั้น คาถานั้นจึงไม่ถูกกล่าวถึงในตอนต้นของหมวดหารวิภังค์ ดังนี้เป็นอัธยาศัย แต่หมวดหารสัมปาตะย่อมใช้ (คาถานั้น) เพราะว่าหมวดหารสัมปาตะย่อมใช้คาถานั้นด้วยเหตุผลที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง ฉะนั้น จึงกล่าวว่า "โสฬส...เป...อาหา" ดังนี้ คำว่า "โยชนานยทัสสนัง" คือ การแสดงนัยแห่งการประกอบความ

Tenāti ‘‘taṃ maccuno pada’’nti vacanena. Sabbaṃ vipallāsanti dvādasavidhampi vipallāsaṃ. Sāmaññassa…pe… voharīyati yattha patiṭṭhitaṃ sāmaññaṃ, so viseso. Atthato pana saññādayo eva rūpādivisayaṃ viparītākārena gaṇhante vipallāsoti dassento ‘‘saññāvipallāso’’tiādimāha.

คำว่า "เตนะ" คือ ด้วยคำว่า "นั่นเป็นทางแห่งมัจจุ" คำว่า "สัพพัง วิปัลลาสัง" คือ วิปลาสทั้ง ๑๒ อย่าง ความเป็นสามัญ...เป...ที่สามัญตั้งอยู่ได้นั้น เรียกว่า วิเศษ แต่โดยอรรถแล้ว สัญญาเป็นต้นนั่นแหละ เมื่อยึดถืออารมณ์มีรูปเป็นต้นโดยอาการที่วิปลาส ย่อมเป็นวิปลาส ดังนี้แสดงไว้ จึงกล่าวคำว่า "สัญญา วิปลาส" เป็นต้น

Indajālādivasena maṇiādiākārena upaṭṭhahante upādānakkhandhapañcake ahaṃmamādikāraṇatāya niruttinayena ‘‘attā’’ti vuccamāno taṃbuddhivohārappavattinimittatāya attabhāvo sukhādīnaṃ vatthutāya ‘‘attabhāvavatthū’’ti pavuccatīti āha ‘‘tehī’’tiādi. Tesanti upādānakkhandhānaṃ. Vipallāsānaṃ pavattiākāro ‘‘asubhe subha’’ntiādi. Visayo kāyavedanācittadhammā. Avijjā ca…pe… eva sammohapubbakattā sabbavipallāsānaṃ. Ca-saddo subhasukhasaññānanti etthāpi ānetvā yojetabbo.

ขันธ์ ๕ อันเป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน เมื่อปรากฏโดยอาการมีแก้วมณีเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งมายากลเป็นต้น ย่อมถูกเรียกว่า "อัตตา" โดยนัยแห่งนิรุตติ เพราะเป็นเหตุแห่งความสำคัญว่า "เรา" "ของเรา" เป็นต้น อัตภาพย่อมถูกเรียกว่า "อัตภาพวัตถุ" เพราะเป็นวัตถุแห่งสุขเป็นต้น ด้วยเหตุเป็นนิมิตแห่งการเกิดขึ้นของความรู้และโวหารนั้น ดังนี้จึงกล่าวคำว่า "เตหิ" เป็นต้น คำว่า "เตสัง" คือ แห่งอุปาทานขันธ์ทั้งหลาย อาการเป็นไปของวิปลาสคือ "งามในสิ่งไม่งาม" เป็นต้น อารมณ์คือ กาย เวทนา จิต ธรรม อวิชชา...เป...เป็นเหตุให้เกิดความหลงผิดก่อนของวิปลาสทั้งปวง ศัพท์ว่า "จะ" พึงนำมาประกอบในคำว่า "สุภสุขสัญญาณัง" นี้ด้วย

Tatthāyaṃ yojanā – ‘‘avijjā ca subhasukhasaññānaṃ paccayo eva, na taṇhā eva, avijjā subhasukhasaññānañca paccayo, na niccaattasaññānaṃ evā’’ti. Evaṃ santepi purimānaṃ dvinnaṃ viparītasaññānaṃ taṇhā, pacchimānaṃ avijjā visesapaccayoti dassento āha ‘‘tathāpī’’tiādi. Avijjāsīsena cettha diṭṭhiyā gahaṇaṃ veditabbaṃ. Tenāha ‘‘diṭṭhinivutaṃ citta’’nti, ‘‘yo diṭṭhivipallāso’’ti ca ādi, yathā ca avijjāsīsena diṭṭhiyā gahaṇaṃ, evaṃ diṭṭhisīsena avijjāyapi gahaṇaṃ siyāti āha ‘‘diṭṭhisīsena avijjā vuttā’’ti. Taṇhāvijjāsu subhasukhasaññānaṃ yathā taṇhā visesapaccayo, na evaṃ avijjā. Niccaattasaññānaṃ pana yathā avijjā visesapaccayo, na tathā taṇhāti dassento ‘‘moho visesapaccayo’’ti āha.

ในข้อนั้นมีการประกอบความดังนี้ว่า "อวิชชาเป็นปัจจัยแห่งสุภสุขสัญญาเท่านั้น ไม่ใช่ตัณหาเท่านั้น อวิชชาเป็นปัจจัยแห่งสุภสุขสัญญาด้วย ไม่ใช่ปัจจัยแห่งนิจจัตตสัญญาเท่านั้น" ดังนี้ แม้เป็นอย่างนี้ ตัณหาเป็นปัจจัยพิเศษแห่งวิปลาสสัญญา ๒ อย่างแรก และอวิชชาเป็นปัจจัยพิเศษแห่งวิปลาสสัญญา ๒ อย่างหลัง ดังนี้แสดงไว้ จึงกล่าวคำว่า "ตถาปิ" เป็นต้น ในที่นี้ พึงทราบว่าการถือเอาทิฏฐิด้วยหัวข้ออวิชชา ฉะนั้น จึงกล่าวว่า "จิตที่ถูกทิฏฐิหุ้มห่อ" และ "วิปลาสคือทิฏฐิใด" เป็นต้น และการถือเอาทิฏฐิด้วยหัวข้ออวิชชาเป็นอย่างไร การถือเอาอวิชชาด้วยหัวข้อทิฏฐิก็พึงมีอย่างนั้น ดังนี้จึงกล่าวว่า "อวิชชาถูกกล่าวด้วยหัวข้อทิฏฐิ" ในตัณหาและอวิชชา ตัณหาเป็นปัจจัยพิเศษแห่งสุภสุขสัญญาฉันใด อวิชชาก็ไม่เป็นฉันนั้น แต่ในนิจจัตตสัญญา อวิชชาเป็นปัจจัยพิเศษฉันใด ตัณหาก็ไม่เป็นฉันนั้น ดังนี้แสดงไว้ จึงกล่าวว่า "โมหะเป็นปัจจัยพิเศษ"

Pacchimānaṃ dvinnaṃ…pe… hotīti atītaṃse taṇhābhinivesassa balavabhāvābhāvato. Teneva hi ‘‘so atītaṃ rūpaṃ attato samanupassati’’cceva [Pg.87] vuttaṃ, na ‘‘abhinandatī’’ti. Taṇhāvipallāsoti taṇhaṃ upanissāya pavatto vipallāso, na hi taṇhā sayaṃ vipallāso. Tenāha ‘‘taṇhāmūlako vipallāso’’ti. Diṭṭhābhinandanavasenāti taṇhupanissayadiṭṭhābhinandanavasena, yato so ‘‘taṇhāvipallāso’’ti vutto. Etenāti ‘‘yo taṇhāvipallāso’’tiādipāṭhena. Soḷasa saññīvādā, aṭṭha asaññīvādā, aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā, pañca paramadiṭṭhadhammanibbānavādā ca, yathā attano gatāya, nibbānappattiyā ca parikappavasena subhasukhākāraggāhino, na evaṃ satta ucchedavādāti āha ‘‘yebhuyyenā’’ti. Paṭipakkhavasenapīti visuddhivasenapi. Yāva hi upakkilesā, tāva cittaṃ na visujjhateva. Yadā ca te pahīnā, tadā visuddhameva. Tenāha ‘‘na hī’’tiādi. ‘‘Arakkhitena cittenā’’ti pāḷiṃ nikkhipitvā vipallāsamukheneva desanāya niddhāriyamānattā vuttaṃ ‘‘yathānusandhināva gāthaṃ niṭṭhapetu’’nti.

สองอย่างหลัง...เป...ย่อมมี เพราะความที่ความยึดมั่นด้วยตัณหาในส่วนอดีตไม่มีกำลัง ด้วยเหตุนั้นนั่นเอง จึงกล่าวว่า "เขาย่อมตามเห็นรูปในอดีตโดยความเป็นอัตตา" เท่านั้น ไม่ได้กล่าวว่า "ย่อมเพลิดเพลิน" คำว่า "ตัณหาวิปลาส" คือ วิปลาสที่เกิดขึ้นอาศัยตัณหา เพราะตัณหาไม่ใช่ตัววิปลาสเอง ฉะนั้น จึงกล่าวว่า "วิปลาสมีตัณหาเป็นมูล" คำว่า "ทิฏฐาภินันทนวเสนะ" คือ ด้วยอำนาจแห่งความเพลิดเพลินในทิฏฐิที่อาศัยตัณหา เพราะเหตุที่วิปลาสนั้นถูกเรียกว่า "ตัณหาวิปลาส" คำว่า "เอเตนะ" คือ ด้วยบทว่า "ตัณหาวิปลาสใด" เป็นต้น สัญญีวาทะ ๑๖ อสัญญีวาทะ ๘ เนวสัญญีนานาสัญญีวาทะ ๘ และปรมทิฏฐธรรมนิพพานวาทะ ๕ ย่อมยึดถืออาการว่า "งาม" และ "สุข" โดยการกำหนดเอาตามความเห็นของตนและการบรรลุนิพพาน ไม่เหมือนอุจเฉทวาทะ ๗ ดังนี้จึงกล่าวว่า "โดยมาก" คำว่า "ปฏิปักขวเสนะปิ" คือ โดยอำนาจแห่งความบริสุทธิ์ด้วย ตราบใดที่ยังมีอุปกิเลส ตราบนั้นจิตย่อมไม่บริสุทธิ์เลย และเมื่ออุปกิเลสเหล่านั้นถูกละได้แล้ว เมื่อนั้นจิตย่อมบริสุทธิ์นั่นเอง ฉะนั้น จึงกล่าวว่า "นะ หิ" เป็นต้น เพราะการแสดงธรรมถูกกำหนดด้วยวิปลาสเป็นหลัก โดยละพระบาลีว่า "ด้วยจิตที่ไม่มีการรักษา" จึงกล่าวว่า "พึงจบคาถาด้วยการเชื่อมโยงตามลำดับเท่านั้น"

Mārassāti kilesamārassa. Tassa hi vase ṭhito sesamārānaṃ hatthagato evāti. Tenāha ‘‘kilesamāraggahaṇenevā’’tiādi.

คำว่า "มารัสสะ" คือ แห่งกิเลสมาร เพราะว่าผู้ที่ตั้งอยู่ในอำนาจของกิเลสมารนั้น ย่อมตกอยู่ในมือของมารที่เหลือทั้งหลายนั่นเอง ฉะนั้น จึงกล่าวว่า "ด้วยการยึดถือกิเลสมารนั่นเอง" เป็นต้น

Mārabandhananti sattamārapakkhe mārassa bandhananti mārabandhanaṃ. So hi kilesabandhanabhūte attano samārakaparise maññati. Tena vuttaṃ ‘‘antali…pe… mokkhasī’’ti (mahāva. 33). Itaramārapakkhe mārova bandhananti mārabandhanaṃ. Visaṅkhāro nibbānaṃ.

คำว่า "มารพันธนัง" คือ เครื่องผูกของมาร ในฝ่ายสัตตมาร (มารคือสัตว์) หมายถึง เครื่องผูกของมาร เพราะว่ามารนั้นย่อมสำคัญหมู่บริวารของตนพร้อมด้วยมารทั้งหลายว่าเป็นเครื่องผูกคือกิเลส ฉะนั้น จึงกล่าวว่า "อันตรลิ...เป...จักพ้น" (มหาวัคค์ ๓๓) ในฝ่ายมารอื่น มารนั่นแหละเป็นเครื่องผูก คือ มารพันธนะ วิสังขาร คือ นิพพาน

Mohasampayogato cittaṃ ‘‘mūḷha’’nti vuttanti rattaduṭṭhānampi mūḷhatāya sabbhāve ‘‘mūḷha’’nti visuṃ vacanaṃ āveṇikamohavasena vuttanti dassento ‘‘dvinnaṃ momūhacittuppādānaṃ vasenā’’ti āha. Evanti evaṃ rāgādiakusalappattiyā kusalabhaṇḍacchedanato arakkhitaṃ cittaṃ hoti, sabbopi micchābhiniveso ettheva saṅgahaṃ samosaraṇaṃ gacchatīti āha ‘‘micchādiṭṭhi …pe… veditabba’’nti. Sabbepīti ‘‘arakkhitaṃ, micchādiṭṭhihataṃ, thinamiddhābhibhūta’’nti tīhipi padehi vuttadhammā.

จิตที่ถูกกล่าวว่า "หลง" เพราะประกอบด้วยโมหะ เมื่อความหลงมีอยู่แม้ในผู้ที่กำหนัดและโกรธ จึงกล่าวว่า "หลง" เป็นคำเฉพาะที่กล่าวโดยอำนาจแห่งโมหะที่ไม่ทั่วไป ดังนี้แสดงไว้ จึงกล่าวว่า "ด้วยอำนาจแห่งโมหะจิตตุปบาท ๒ อย่าง" คำว่า "เอวัง" คือ ด้วยประการฉะนี้ จิตย่อมไม่มีการรักษา เพราะการตัดขาดจากกองกุศลด้วยการถึงอกุศลมีราคะเป็นต้น และมิจฉาอภินิเวสทั้งหมดก็ย่อมรวมเข้าอยู่ในที่นี้ ดังนี้จึงกล่าวว่า "มิจฉาทิฏฐิ...เป...พึงทราบ" คำว่า "สัพเพปิ" คือ ธรรมที่กล่าวด้วยบททั้งสามว่า "ไม่มีการรักษา, ถูกมิจฉาทิฏฐิทำลาย, ถูกถีนมิทธะครอบงำ"

Cakkhunāti dvārena. Rūpanti visabhāgavatthusannissitaṃ rūpāyatanaṃ. Nimittaggāhīti ‘‘itthī’’ti vā puriso’’ti vā ‘‘subha’’nti vā ‘‘asubha’’nti vā parikappitanimittaṃ [Pg.88] gaṇhāti, tassa vā gahaṇasīlo. Anubyañjanaggāhīti hatthapādahasitakathitādippabhede kilesānaṃ anu anu byañjanato anubyañjanasaññite ākāre gaṇhāti, tesaṃ vā gahaṇasīlo. Yatvādhikaraṇanti yaṃ nimittaṃ, nimittānubyañjanaggahaṇanimittanti attho. Evaṃ ‘‘cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharanta’’nti, yo ‘‘nimittaggāhī, anubyañjanaggāhī’’ti ca vutto puggalo, tamenaṃ cakkhundriyaṃ cakkhudvāraṃ asaṃvutaṃ satikavāṭena apihitaṃ katvā vattantaṃ, tassa ca rūpassa iṭṭhākāraggahaṇe abhijjhā, aniṭṭhākāraggahaṇe domanassaṃ, asamapekkhane moho micchābhinivese micchādiṭṭhīti evaṃ abhijjhābyāpādā, aññe ca lāmakaṭṭhena pāpakā akosallasambhūtaṭṭhena akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ anu anu pavatteyyuṃ.

คำว่า "จักขุนา" คือ ด้วยทวาร คำว่า "รูปัง" คือ รูปายตนะที่อาศัยวัตถุต่างชนิดกัน คำว่า "นิมิตตัคคาหี" คือ ย่อมยึดถือนิมิตที่กำหนดไว้ว่า "หญิง" หรือ "ชาย" หรือ "งาม" หรือ "ไม่งาม" หรือมีปกติยึดถือนิมิตนั้น คำว่า "อนุพยัญชนัคคาหี" คือ ย่อมยึดถืออาการที่เรียกว่าอนุพยัญชนะ เพราะกิเลสย่อมปรากฏตามลำดับในประเภทมีมือ เท้า การหัวเราะ การพูดเป็นต้น หรือมีปกติยึดถืออาการเหล่านั้น คำว่า "ยตวาธิกรณัง" คือ นิมิตใด เป็นนิมิตแห่งการยึดถือนิมิตและอนุพยัญชนะ ดังนี้เป็นอรรถ ด้วยประการฉะนี้ บุคคลใดถูกกล่าวว่า "เป็นผู้ยึดถือนิมิต, เป็นผู้ยึดถืออนุพยัญชนะ" เมื่อจักขุนทรีย์คือจักขุทวารของบุคคลนั้นเป็นไปโดยไม่ปิดกั้นด้วยบานประตูคือสติ อภิชฌาย่อมไหลตามไปในการยึดถือรูปโดยอาการที่น่าปรารถนา โทมนัสย่อมไหลตามไปในการยึดถือรูปโดยอาการที่ไม่น่าปรารถนา โมหะย่อมไหลตามไปในการไม่พิจารณา มิจฉาทิฏฐิย่อมไหลตามไปในมิจฉาอภินิเวส ดังนี้ อภิชฌาและพยาบาท และธรรมอื่น ๆ ที่เป็นบาปเพราะเป็นของเลวทราม และเป็นอกุศลเพราะเกิดขึ้นจากความไม่ฉลาด ย่อมไหลตามไป คือ ย่อมเป็นไปตามลำดับ

Tassa saṃvarāya na paṭipajjatīti tassa cakkhudvārassa saṃvarāya satikavāṭena pidahanatthaṃ na paṭipajjati. Sā pana appaṭipatti cakkhundriyassa anārakkhāsaṃvarassa anuppādoti dassento ‘‘na rakkhati…pe… āpajjatī’’ti āha. Javane uppajjamānopi hi asaṃvaro tena dvārena pavattanato ‘‘cakkhundriyāsaṃvaro’’tveva vuccatīti. Sesadvāresupi vuttanayeneva attho veditabbo. ‘‘Pubbantakappanavasena cā’’tiādinā saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassento ‘‘saṅkhepato ca vitthāro añño’’ti katvā taṃ samuccinanto ‘‘yā ca kho imā’’tiādimāha.

ไม่ปฏิบัติเพื่อสำรวมนั้น คือไม่ปฏิบัติเพื่อปิดกั้นทวารตาด้วยบานประตูคือสติ เพื่อสำรวมทวารตานั้น อนึ่ง การไม่ปฏิบัตินั้น ท่านแสดงว่าเป็นการไม่เกิดขึ้นแห่งสังวรคือการรักษาอินทรีย์ตา จึงกล่าวว่า ‘ไม่รักษา...เป...ย่อมถึง’ ก็ความไม่สำรวมแม้เกิดขึ้นในชวนะ ก็ยังเรียกว่า ‘ความไม่สำรวมในอินทรีย์ตา’ นั่นเอง เพราะเป็นไปทางทวารนั้น แม้ในทวารที่เหลือ พึงทราบเนื้อความโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล ท่านแสดงเนื้อความที่กล่าวไว้โดยย่อด้วยบทมีอาทิว่า ‘โดยการกำหนดส่วนเบื้องต้น’ ให้พิสดาร โดยทำความว่า ‘โดยย่อก็อย่างหนึ่ง โดยพิสดารก็อีกอย่างหนึ่ง’ เมื่อจะรวบรวมเนื้อความนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ก็ธรรมเหล่านี้ใด’

Yathāvuttā akusalā dhammāti dvādasa akusalacittuppādadhammā, tesaṃ vatthūni vā. Te hi samudayavajjā pañcupādānakkhandhā. ‘‘Eva’’nti iminā nettipāḷiyaṃ, aṭṭhakathāyañca niddhāritappakārena. Idhāti imissaṃ ‘‘arakkhitena cittenā’’ti gāthāyaṃ.

บทว่า ‘อกุศลธรรมที่กล่าวแล้ว’ ได้แก่ อกุศลจิตตุปบาท ๑๒ หรือวัตถุของอกุศลจิตตุปบาทเหล่านั้น ก็อกุศลธรรมเหล่านั้นแล เป็นอุปาทานขันธ์ ๕ อันเว้นจากสมุทัย บทว่า ‘อย่างนี้’ ได้แก่ โดยประการที่กำหนดไว้ในเนตติปกรณ์และอรรถกถา บทว่า ‘ในที่นี้’ ได้แก่ ในคาถาว่า ‘ด้วยจิตที่ไม่ได้รักษา’ นี้

Yadipi desanāhārasampātapāḷiyaṃ ‘‘tasmā rakkhitacittassā’’ti gāthā sarūpato na gahitā, atthato pana ‘‘tesaṃ bhagavā pariññāyā’’tiādinā gahitā evāti tassā gahitabhāvaṃ vibhāvetuṃ ‘‘kathaṃ desetī’’ti pucchitvā ‘‘tasmā rakkhitacittassā’’ti gāthaṃ uddhari.

แม้คาถาว่า ‘เพราะเหตุนั้น จิตของผู้ที่รักษาแล้ว’ นี้ จะไม่ถูกถือเอาโดยรูปศัพท์ในบาลีเทสนาหารสัมปาตะ แต่โดยอรรถแล้ว ก็ถูกถือเอาด้วยบทมีอาทิว่า ‘พระผู้มีพระภาคเพื่อทรงกำหนดรู้ธรรมเหล่านั้น’ นั่นแล เพื่อแสดงความเป็นคาถาที่ถูกถือเอาของคาถานั้น จึงถามว่า ‘ทรงแสดงอย่างไร’ แล้วยกคาถาว่า ‘เพราะเหตุนั้น จิตของผู้ที่รักษาแล้ว’ ขึ้นมา

Yonisomanasikārena kammaṃ karontoti ‘‘so ‘idaṃ dukkha’nti yoniso manasi karotī’’tiādinā nayena vipassanāsaṅkhātena yonisomanasikārena bhāvanākammaṃ karonto, bhāventoti attho[Pg.89]. Yathābhūtañāṇanti ñātapariññāya pubbabhāgavipassanāya ‘‘avijjāsamudayā rūpasamudayo, avijjānirodhā rūpanirodho’’tiādinā (paṭi. ma. 1.50) samapaññāsāya ākārehi. Nirayagatiyaṃ dukkhadukkhatā, sugativisese brahmalokekadese saṅkhāradukkhatā, itarattha dve tissopīti dassento āha ‘‘yathāsambhavaṃ tividhadukkhatāyogenā’’ti.

บทว่า ‘กระทำกรรมด้วยโยนิโสมนสิการ’ ได้แก่ กระทำกรรมคือภาวนาด้วยโยนิโสมนสิการอันนับว่าวิปัสสนา โดยนัยมีอาทิว่า ‘เขาทำในใจโดยแยบคายว่า นี้ทุกข์’ ความว่า ย่อมเจริญ บทว่า ‘ญาณตามความเป็นจริง’ ได้แก่ ด้วยอาการ ๕๐ โดยญาตปริญญาและวิปัสสนาอันเป็นส่วนเบื้องต้น มีอาทิว่า ‘เพราะอวิชชาเกิด รูปจึงเกิด เพราะอวิชชาดับ รูปจึงดับ’ (ปฏิ. ม. ๑.๕๐) พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ด้วยการประกอบด้วยความเป็นทุกข์ ๓ อย่างตามสมควร’ ดังนี้ เพื่อแสดงว่า ในนิรยคติมีทุกขทุกขตา ในสุคติพิเศษคือบางส่วนในพรหมโลกมีสังขารทุกขตา ในที่อื่นมีทั้ง ๒ หรือแม้ทั้ง ๓ อย่าง

Desanāhārasampātavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเดสนะหารสัมปาตะ จบแล้ว

2. Vicayahārasampātavaṇṇanā

๒. อรรถกถาวิจยะหารสัมปาตะ

53. Kusaladhammārammaṇāti kusaladhamme uddissa pavattimattaṃ sandhāya vuttaṃ, na tesaṃ ārammaṇapaccayataṃ idha ‘‘kusalā dhammā’’ti lokuttaradhammānaṃ adhippetattā. Na hi kadāci anupādāniyā dhammā upādānārammaṇā honti. Phaladhamme uddissa pavattāya taṇhāya gahitattā ‘‘kusala…pe… daṭṭhabbo’’ti vuttaṃ. Desanāhāreti desanāhārasampāte. Kathaṃ pana kusalabhāvoti ‘‘kusalā’’ti vacanamattaṃ gahetvā codeti, tañca nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ, pahānahetubhāvopissā siyā codakena sampaṭicchitova. ‘‘Mānopi duvidho’’tiādinā mānassa ca tassā taṇhāya ca sevitabbabhāvo akusalānaṃ pahānāya, kusalānaṃ uppattiyā ca paccayabhāvato.

๕๓. บทว่า ‘มีกุศลธรรมเป็นอารมณ์’ นี้ ตรัสหมายถึงเพียงความเป็นไปโดยมีกุศลธรรมเป็นอารมณ์ ไม่ใช่ความเป็นอารัมมณปัจจัยของกุศลธรรมเหล่านั้น เพราะในที่นี้คำว่า ‘กุศลธรรม’ มุ่งหมายถึงโลกุตรธรรมทั้งหลาย เพราะว่าธรรมที่ไม่เป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน ย่อมไม่เป็นอารมณ์แห่งอุปาทานในกาลไหนๆ เพราะตัณหาที่เกิดขึ้นโดยมีผลธรรมเป็นอารมณ์ถูกถือเอาแล้ว จึงตรัสว่า ‘กุศล...เป็นต้น...พึงเห็น’ บทว่า ‘ในเดสนะหาร’ ได้แก่ ในเดสนะหารสัมปาตะ ก็คำว่า ‘ความเป็นกุศล’ นี้ ผู้ถามยกขึ้นถามโดยถือเอาเพียงคำว่า ‘กุศล’ และพึงเห็นว่าคำนั้นเป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น แม้ความเป็นเหตุแห่งการละกิเลสของกุศลนั้นก็พึงเป็นที่ยอมรับของผู้ถามนั่นเอง ด้วยบทมีอาทิว่า ‘มานะก็มี ๒ อย่าง’ นี้ แสดงความเป็นสิ่งที่พึงเสพของมานะและตัณหานั้น เพราะเป็นปัจจัยเพื่อการละอกุศลและเพื่อการเกิดขึ้นแห่งกุศล

Nekkhammassitaṃ domanassaṃ nāma ‘‘ariyabhūmiṃ pāpuṇituṃ nāsakkhi’’nti anusocato uppannaṃ domanassanti sambandho. Evanti iminā pāḷiyaṃ vuttappakārena, pihaṃ upaṭṭhapetvā chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate aniccādivasena vipassanaṃ paṭṭhapetvāti yojanā. Iṭṭhārammaṇañcettha yathāvuttaanusocanadomanassuppattīnaṃ yathābhiniviṭṭhassa ārammaṇassa aniṭṭhatāyāti dassanatthaṃ. ‘‘Kathaṃ nekkhammavasenā’’ti padassa atthaṃ vivarituṃ ‘‘vipassanāvasenā’’tiādi vuttaṃ. Vipassanādivinimuttā vā paṭhamajjhānādivasena vuttā kusalā dhammā idha nekkhammaṃ. Anussatiggahaṇena upacārajjhānameva gahitanti ‘‘paṭhamajjhānādivasenā’’ti vuttaṃ. Ādisaddena dutiyajjhānato paṭṭhāya yāva aggaphalā uparivisesā saṅgahitā. Yāya paññāvimuttiyā.

ความโทมนัสที่อาศัยเนกขัมมะ ได้แก่ ความโทมนัสที่เกิดขึ้นแก่ผู้ที่รำพึงว่า ‘เราไม่สามารถบรรลุอริยภูมิได้’ ดังนี้ บทว่า ‘อย่างนี้’ ได้แก่ โดยประการที่กล่าวไว้ในบาลี พึงประกอบความว่า ‘ตั้งความปรารถนาไว้แล้ว เมื่ออารมณ์ที่น่าปรารถนามาปรากฏในคลองในทวารทั้ง ๖ พึงตั้งวิปัสสนาโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น’ ในที่นี้ คำว่า ‘อารมณ์ที่น่าปรารถนา’ นี้ เพื่อแสดงว่า เพราะความเป็นอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาแห่งอารมณ์ที่ยึดมั่นไว้ ความโทมนัสที่รำพึงถึงตามที่กล่าวแล้วจึงเกิดขึ้น เพื่ออธิบายความหมายของบทว่า ‘โดยเนกขัมมะ’ จึงตรัสบทมีอาทิว่า ‘โดยวิปัสสนา’ หรือกุศลธรรมที่กล่าวโดยปฐมฌานเป็นต้น อันพ้นจากวิปัสสนาเป็นต้น ในที่นี้เรียกว่า เนกขัมมะ ด้วยการระบุถึงอนุสสติ ถือเอาอุปจารฌานนั่นเอง จึงตรัสว่า ‘โดยปฐมฌานเป็นต้น’ ด้วยคำว่า ‘เป็นต้น’ สงเคราะห์คุณวิเศษเบื้องบนตั้งแต่ทุติยฌานจนถึงพระอรหัตผล ด้วยปัญญาที่หลุดพ้นใด

Upekkhāsatipārisuddhibhāvenāti [Pg.90] upekkhājanitasatipārisuddhisabbhāvena. Kammayogganti vipassanābhāvanādikammassa yoggaṃ anurūpaṃ anucchavikaṃ. Assaddhiyeti assaddhiyahetu, ‘‘assaddhiyenā’’tipi paṭhanti, so evattho. Obhāsagatanti ñāṇobhāsagataṃ. Kāmaṃ pubbepi paññā vuttā, assaddhiyādīhi pana aññesaṃ kilesānaṃ vidhamanampi paññāya eva hoti, sā ca evaṃbhūtāti dassanatthaṃ ‘‘obhāsagataṃ kilesandhakāre na iñjatī’’ti vuttaṃ.

บทว่า ‘ด้วยความเป็นอุเบกขาสติปาริสุทธิ’ ได้แก่ ด้วยความมีอยู่แห่งความบริสุทธิ์ของสติที่เกิดจากอุเบกขา บทว่า ‘ควรแก่การงาน’ ได้แก่ เหมาะสม ที่คู่ควรแก่กรรมมีวิปัสสนาภาวนาเป็นต้น บทว่า ‘เพราะความไม่เชื่อ’ ได้แก่ เพราะเป็นเหตุแห่งความไม่เชื่อ บางพวกก็อ่านว่า ‘อัสสัทธิเยนะ’ ความหมายก็อย่างเดียวกันนั่นเอง บทว่า ‘ถึงซึ่งแสงสว่าง’ ได้แก่ ถึงซึ่งแสงสว่างคือญาณ แม้ปัญญาจะกล่าวไว้ก่อนแล้วก็ตาม แต่การกำจัดกิเลสเหล่าอื่นมีอัสสัทธิยะเป็นต้น ก็ย่อมเป็นไปด้วยปัญญานั่นเอง และปัญญานั้นก็เป็นเช่นนั้น เพื่อแสดงความข้อนี้ จึงตรัสว่า ‘ถึงซึ่งแสงสว่าง ไม่หวั่นไหวในความมืดคือกิเลส’

Kopo kodho. Appaccayo domanassaṃ. Iddhividhañāṇādikā cha abhiññā pākaṭā evāti ‘‘dve ca visese’’ti vuttadhamme dassetuṃ ‘‘manomayiddhi, vipassanāñāṇañcā’’ti āha. Aṅgaṇāni rāgādayo. Upakkilesā abhijjhāvisamalobhādayo. Anulomanaṃ tadekaṭṭhatā. Phandanā dubbalā vikkhepappavatti. Balavatī anavaṭṭhānaṃ. Sabbo micchābhiniveso ayonisomanasikārena hoti, micchāvitakkena ca. Tattha ayonisomanasikāro akusalacittuppādo tappariyāpanno micchāvitakko vikkhepasahito evāti vuttaṃ ‘‘micchābhinivesahetutāya diṭṭhipakkho’’ti vuttañhetaṃ ‘‘vitakkopi diṭṭhiṭṭhānaṃ, ayoniso manasikāropi diṭṭhiṭṭhāna’’nti (paṭi. ma. 1.124).

บทว่า ‘โกโป’ ได้แก่ ความโกรธ บทว่า ‘อัปปัจจะโย’ ได้แก่ ความโทมนัส อภิญญา ๖ มีอิทธิวิธญาณเป็นต้น เป็นที่ปรากฏชัดอยู่แล้ว เพื่อแสดงธรรมที่ตรัสว่า ‘และวิเศษ ๒ อย่าง’ จึงตรัสว่า ‘มโนมยิทธิ และวิปัสสนาญาณ’ บทว่า ‘อังคณา’ ได้แก่ ราคะเป็นต้น บทว่า ‘อุปกิเลส’ ได้แก่ อภิชฌาวิสมโลภะเป็นต้น บทว่า ‘อนุโลมนะ’ ได้แก่ ความเป็นอันเดียวกัน บทว่า ‘ผันทะนา’ ได้แก่ ความฟุ้งซ่านที่เป็นไปอย่างอ่อน บทว่า ‘บาลวตี’ ได้แก่ ความไม่ตั้งมั่นที่เป็นไปอย่างแรง ความยึดมั่นผิดทั้งหมด ย่อมมีด้วยอโยนิโสมนสิการ และด้วยมิจฉาวิตก ในบรรดาธรรมเหล่านั้น อโยนิโสมนสิการเป็นอกุศลจิตตุปบาท มิจฉาวิตกที่นับเนื่องในอโยนิโสมนสิการนั้น ย่อมเป็นไปพร้อมกับความฟุ้งซ่านนั่นเอง เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘เป็นฝ่ายทิฏฐิเพราะเป็นเหตุแห่งมิจฉาภินิเวส’ และคำนี้ก็ตรัสไว้ว่า ‘วิตกก็เป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิ อโยนิโสมนสิการก็เป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิ’ (ปฏิ. ม. ๑.๑๒๔)

Atha vā iñjanāti phandanā, diṭṭhaparittāso. Yathāha ‘‘tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditamevā’’ti (dī. ni. 1.105 ādayo). Aṭṭhitīti anavaṭṭhānaṃ, diṭṭhivitakko. Tena hi puthujjano kāle sassataṃ, kāle ucchedanti taṃ taṃ diṭṭhiggahaṇaṃ pakkhandanto sattato paribbhaṭṭhaandho viya, samudde vissaṭṭhavāhanikā viya, yante yuttagoṇo viya ca tathā tathā paribbhamati. Tenāha ‘‘diṭṭhiyopi diṭṭhiṭṭhānaṃ, vitakkopi diṭṭhiṭṭhāna’’nti (paṭi. ma. 1.124) ca. Etasmiñca pakkhe micchābhinivesatāya, micchābhinivesahetutāya ca tassā dve pakkhāti ekadesasarūpekaseso katoti veditabbaṃ.

อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ‘อิญชนา’ ได้แก่ ความหวั่นไหว คือความสะดุ้งเพราะทิฏฐิ ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘แม้การเสวยอารมณ์ของสมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้น ผู้ไม่รู้ ไม่เห็น ผู้ถึงตัณหา ก็เป็นความดิ้นรนกระวนกระวายไปนั่นเอง’ (ที. สี. ๑.๑๐๕ เป็นต้น) บทว่า ‘อัฏฐิติ’ ได้แก่ ความไม่ตั้งมั่น คือวิตกอันเป็นทิฏฐิ เพราะเหตุนั้น ปุถุชนเมื่อแล่นไปสู่การยึดถือทิฏฐินั้นๆ ว่า ‘บางคราวเที่ยง บางคราวขาดสูญ’ ย่อมท่องเที่ยวไปอย่างนั้นๆ เหมือนคนตาบอดที่พลัดจากพวก เหมือนเรือที่ถูกปล่อยไปในทะเล และเหมือนโคที่เทียมแอกในเครื่องยนต์ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘แม้ทิฏฐิทั้งหลายก็เป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิ วิตกก็เป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิ’ (ปฏิ. ม. ๑.๑๒๔) และในฝ่ายนี้ พึงทราบว่า เพราะความเป็นมิจฉาภินิเวส และเพราะความเป็นเหตุแห่งมิจฉาภินิเวส ทิฏฐินั้นจึงมี ๒ ฝ่าย ท่านทำเป็นเอกเสสที่มีรูปเหมือนกันเพียงบางส่วน

‘‘Eva’’ntiādinā ‘‘so uparima’’ntiādipāḷiyaṃ sambandhaṃ dasseti. Paṭighasaññāti bhummatthe paccattavacananti dassento ‘‘paṭigha…pe… saññāsū’’ti āha. Rūpāvacarasaññāti saññāsīsena rūpāvacarajjhānāni vadati. Nānattasaññāti [Pg.91] nānāsabhāvā, nānāsabhāve vā ārammaṇe saññā. Ṭhapetvā paṭighasaññā avasiṭṭhakāmāvacarasaññā hetā. Tā samatikkamatīti tā rūpasaññānānattasaññāyo ārammaṇehi saddhiṃ sammadeva atikkamati.

ด้วยบทมีอาทิว่า ‘อย่างนี้’ แสดงความสัมพันธ์ในบาลีมีอาทิว่า ‘เขาเบื้องบน’ บทว่า ‘ปฏิฆสัญญา’ นี้ เพื่อแสดงว่าเป็นปฐมาวิภัตติในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ จึงตรัสว่า ‘ในปฏิฆะ...เป็นต้น...ในสัญญา’ บทว่า ‘รูปาวจรสัญญา’ นี้ ตรัสเรียกรูปาวจรฌานทั้งหลายด้วยหัวข้อคือสัญญา บทว่า ‘นานัตตสัญญา’ ได้แก่ สัญญาที่มีสภาวะต่างๆ กัน หรือสัญญาในอารมณ์ที่มีสภาวะต่างๆ กัน เพราะสัญญาเหล่านี้เป็นกามวจรสัญญาที่เหลือ เว้นปฏิฆสัญญา บทว่า ‘ย่อมก้าวล่วงสัญญาเหล่านั้น’ ได้แก่ ย่อมก้าวล่วงรูปสัญญาและนานัตตสัญญาเหล่านั้นพร้อมด้วยอารมณ์ทั้งหลายโดยชอบทีเดียว

Rūpāvacarajjhānobhāsopi kasiṇārammaṇā. Kasiṇanissando hi āruppajjhānuppatti. Dassananti kasiṇarūpānaṃ dassanaṃ. Abhijjhābyāpādappahānena saddhiṃ vīriyārambho upakārako samatho satipassaddhiyo parikkhāraṅgatā vuttā eva. Satirahitaṃ sammasanaṃ nāma natthīti ‘‘yā upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, ayaṃ vipassanā’’ti vuttaṃ. Tena satisīsena vipassanā gahitāti dasseti. Sammosānaṃ pahānamāhāti sambandho.

แม้แสงสว่างแห่งรูปาวจรฌานก็มีกสิณเป็นอารมณ์ เพราะการไหลออกแห่งกสิณเป็นเหตุเกิดแห่งอรูปฌาน คำว่า ทัสสนะ คือการเห็นรูปกสิณทั้งหลาย การปรารภความเพียรพร้อมด้วยการละอภิชฌาและพยาบาทเป็นธรรมอุปการะ สมถะและสติปัสสัทธิทั้งหลายถูกกล่าวว่าเป็นองค์แห่งบริขารนั่นเอง ชื่อว่าการพิจารณาที่ปราศจากสตินั้นไม่มี เพราะมีคำกล่าวว่า 'สติใดตั้งมั่นไม่หลงลืม สตินี้คือวิปัสสนา' ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่าวิปัสสนาถูกถือเอาด้วยสติเป็นประธาน มีความสัมพันธ์ว่า กล่าวถึงการละความหลงลืม

54. Paccuppannasukhaāyatisukhavipākakiriyanirāmisaakāpurisasevitabhāvehi eva sesā pāḷiyaṃ etassa samādhissa santapaṇītatādivisesā vuttā, tepi idha saṅgahitāti tesaṃ padānaṃ atthaṃ dassento ‘‘aṅgasantatāyā’’tiādimāha. Tattha aṅgasantatāyāti phalajhānaṅgānaṃ upasantatāya. Kilesadarathasantatāyāti kilesadarathapaṭippassaddhiyā. Paṇītoti uḷāro. Ekodibhāvenāti maggasamādhisaṅkhātena ekodibhāvena. Ekodibhāvanti samādhānaṃ. Lokiyasamādhissa paccanīkanīvaraṇapaṭhamajjhānanikantiādīni niggahetabbāni, aññe ca kilesā vāretabbā. Imassa pana arahattasamādhissa paṭippassaddhakilesattā na niggahetabbaṃ, vāretabbañca atthīti so maggānantaraṃ samāpattikkhaṇeva appayogeneva adhigatattā, ṭhitattā ca aparihānivasena vā adhigatattā nasasaṅkhāraniggayhavāritagato.

๕๔. ความพิเศษอื่นๆ มีความสงบและประณีตเป็นต้นของสมาธินี้ ที่กล่าวไว้ในพระบาลีด้วยความเป็นสุขในปัจจุบัน ความเป็นสุขในอนาคต ความเป็นวิบาก ความเป็นกิริยา ความเป็นนิรามิส และความเป็นสิ่งที่บุรุษผู้ไม่ใช่คนเลวเสพแล้ว แม้เหล่านั้นก็สงเคราะห์เข้าไว้ในที่นี้ เมื่อจะแสดงอรรถแห่งบทเหล่านั้น จึงกล่าวว่า อังคสันตตายา เป็นต้น ในบทเหล่านั้น คำว่า อังคสันตตายา คือ เพราะความสงบแห่งองค์ผลฌาน คำว่า กิเลสทรถสันตตายา คือ เพราะความสงบระงับแห่งความเร่าร้อนคือกิเลส คำว่า ปณีโต คือ ประเสริฐ คำว่า เอโกทิภาเวนะ คือ ด้วยความเป็นเอกัคคตาที่นับว่าเป็นมรรคสมาธิ คำว่า เอโกทิภาวัง คือ ความตั้งมั่น นิวรณ์ที่เป็นปฏิปักษ์ต่อโลกิยสมาธิและความยินดีในปฐมฌานเป็นต้น พึงข่มไว้ และกิเลสอื่นๆ พึงห้ามไว้ ส่วนอรหัตตสมาธินี้ เพราะเป็นผู้มีกิเลสสงบระงับแล้ว จึงไม่มีสิ่งที่พึงข่มและพึงห้าม เพราะสมาธินั้นบรรลุได้ในขณะแห่งสมาบัติในลำดับแห่งมรรคนั่นเอง โดยไม่ต้องใช้ความพยายาม และเพราะตั้งมั่นอยู่ด้วยความไม่เสื่อม จึงไม่ถึงการถูกข่มและห้ามด้วยความพยายาม (สสังขาร)

‘‘Sativepullappatto’’ti etena appavattamānāyapi satiyā satibahulatāya sato eva nāmāti dasseti. ‘‘Yathāparicchinnakālavasenā’’ti etena paricchinnasatiyā satoti dasseti.

ด้วยบทว่า สติเวปุลลัปปัตโต นี้ แสดงว่า แม้สติที่ยังไม่เป็นไป (ในขณะนั้น) ก็ชื่อว่าเป็นผู้มีสติอยู่นั่นเอง เพราะความที่สติมีมาก ด้วยบทว่า ยถาปริจฉินนกาลวเสนา นี้ แสดงว่าเป็นผู้มีสติด้วยอำนาจแห่งสติที่กำหนดไว้แล้ว

Vakkhamānenāti ‘‘pītipharaṇā’’tiādinā anantaraṃ vakkhamānena. ‘‘Pītipharaṇatā’’ti pana pāḷi āgatā. Taṃ ‘‘pañcaṅgiko sammāsamādhī’’ti (dī. ni. 3.355) samādhiaṅgabhāvena paññā uddiṭṭhāti katvā vuttaṃ. Tato eva aṭṭhakathāyaṃ ‘‘pītipharaṇatā’’tiādīnañca atthasaṃvaṇṇanā katā. Tattha ‘‘so imameva kāyaṃ [Pg.92] vivekajena pītisukhena abhisandetī’’tiādinā (dī. ni. 1.226) nayena pītiyā, sukhassa ca pharaṇaṃ veditabbaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.

คำว่า วักขมาเนนะ คือ ด้วยบทที่จะกล่าวต่อไปในลำดับว่า ปีติผรณา เป็นต้น ส่วนในพระบาลีมาว่า ปีติผรณตา คำนั้นกล่าวไว้โดยหมายความว่า ปัญญาถูกระบุไว้โดยความเป็นองค์แห่งสมาธิว่า สัมมาสมาธิมีองค์ ๕ (ที. นิ. 3.355) เพราะเหตุนั้นนั่นเอง ในอรรถกถาจึงมีการพรรณนาอรรถแห่งบทว่า ปีติผรณตา เป็นต้น ในบทเหล่านั้น พึงทราบการแผ่ไปแห่งปีติและสุขโดยนัยเป็นต้นว่า เขาทำกายนี้แหละให้เอิบอาบด้วยปีติและสุขที่เกิดจากวิเวก (ที. นิ. 1.226) ส่วนที่เหลือพึงทราบได้ง่ายทีเดียว

Samādhivasena samatho uddhaṭoti sabhāvavasena samatho uddhaṭo, na upakārakadhammavasenāti adhippāyo.

คำว่า สมถะถูกยกขึ้นด้วยอำนาจสมาธิ มีอธิบายว่า สมถะถูกยกขึ้นด้วยอำนาจสภาวะ ไม่ใช่ด้วยอำนาจแห่งธรรมที่เป็นอุปการะ

55. Rāgapaṭipakkhattā samādhissa ‘‘adhicittasikkhāya sikkhanto’’ti vuttaṃ. Vuttanayānusārenāti ‘‘sukhapaṇidhiādisamugghāṭanena appaṇihito’’tiādinā. Ettha ca saṅkhārānaṃ khaṇabhaṅgurataṃ sammadeva passantassa na rāgo patiṭṭhaṃ labhatīti aniccānupassanā rāgacaritassa sappāyā vuttā, tathā saṅkhārānaṃ sabhāvadukkhataṃ sammadeva passantassa pakatiyāpi dukkhitesu dukkhuppādanaṃ vaṇe khārodakasekasadisanti na doso patiṭṭhaṃ labhatīti dukkhānupassanā dosacaritassa sappāyā vuttā, tathā saṅkhāresu sammadeva ghanavinibbhoge kate attasuññatāya upaṭṭhahamānāya na moho patiṭṭhaṃ labhatīti anattānupassanā mohacaritassa sappāyā vuttāti veditabbaṃ. Rāgapaṭipakkhattā samādhissa ‘‘adhicittasikkhāya sikkhanto’’ti vuttaṃ. Esa nayo itaresu. Sesamettha suviññeyyaṃ.

๕๕. เพราะสมาธิเป็นปฏิปักษ์ต่อราคะ จึงกล่าวว่า ศึกษาอยู่ในอธิจิตตสิกขา คำว่า โดยนัยที่กล่าวแล้ว คือ ด้วยบทว่า เป็นอัปปณิหิตะเพราะถอนสุขปณิธิเป็นต้น ในที่นี้ พึงทราบว่า เมื่อบุคคลเห็นความแตกสลายในชั่วขณะของสังขารทั้งหลายโดยชอบ ราคะย่อมไม่ได้ที่ตั้ง ฉะนั้น อนิจจานุปัสสนาจึงถูกกล่าวว่าเป็นสัปปายะแก่ผู้มีราคะจริต ในทำนองเดียวกัน เมื่อบุคคลเห็นความเป็นทุกข์โดยสภาวะของสังขารทั้งหลายโดยชอบ การทำให้เกิดทุกข์ในสังขารที่ทุกข์อยู่แล้วโดยปกติ ย่อมเป็นเหมือนการรดน้ำด่างลงในแผล โทสะย่อมไม่ได้ที่ตั้ง ฉะนั้น ทุกขานุปัสสนาจึงถูกกล่าวว่าเป็นสัปปายะแก่ผู้มีโทสะจริต ในทำนองเดียวกัน เมื่อบุคคลแยกแยะความหนาทึบ (ฆนวินิพโภค) ในสังขารทั้งหลายโดยชอบแล้ว เมื่อความเป็นอนัตตาปรากฏขึ้น โมหะย่อมไม่ได้ที่ตั้ง ฉะนั้น อนัตตานุปัสสนาจึงถูกกล่าวว่าเป็นสัปปายะแก่ผู้มีโมหะจริต เพราะสมาธิเป็นปฏิปักษ์ต่อราคะ จึงกล่าวว่า ศึกษาอยู่ในอธิจิตตสิกขา นัยนี้พึงทราบในธรรมที่เหลือด้วย ส่วนที่เหลือในที่นี้พึงทราบได้ง่าย

Khantibahulo uppannaṃ aratiṃ anabhiratiṃ abhibhuyya viharanto sukhena samādhiṃ adhigacchatīti khantippadhānatāpi samathapakkhabhajanassa kāraṇaṃ vuttā. Uṭṭhānaṃ sampajjatīti sampannakāyikavīriyaṃ. Sammākammantavāyāmānaṃ yo kāyikādivikappo vutto pāḷiyaṃ, so nesaṃ kāyikassa payogassa samuṭṭhānavasena veditabbo.

ผู้มีขันติมาก เมื่อครอบงำความไม่ยินดีและความไม่เพลิดเพลินที่เกิดขึ้นแล้วอยู่ ย่อมบรรลุสมาธิได้โดยง่าย ฉะนั้น ความเป็นผู้มีขันติเป็นประธานจึงถูกกล่าวว่าเป็นเหตุแห่งการเข้าหาฝ่ายสมถะ คำว่า อุตฐานัง สัมปัชชติ คือ ความเพียรทางกายที่สมบูรณ์ การจำแนกความเพียรทางกายเป็นต้นที่กล่าวไว้ในพระบาลีแห่งสัมมากัมมันตะและสัมมาวายามะ พึงทราบโดยความเป็นเหตุเกิดแห่งความพยายามทางกายของธรรมเหล่านั้น

‘‘Khippādhigamo’’ti iminā maggāsevanabhāvaṃ dasseti. ‘‘Vipassanāya vimuttādhigamo’’ti iminā vipassanānubhāvena samucchedavimutti vikkhambhanavimutti viya samathānubhāvenāti dasseti. Lokiyehīti nissakkavacanaṃ. Mahantānanti uḷārānaṃ, paṇītānanti attho.

ด้วยบทว่า ขิปปาธิคโม นี้ แสดงถึงความเป็นผู้เสพมรรค ด้วยบทว่า วิปัสสนายะ วิมุตตาธิคโม นี้ แสดงว่าการบรรลุวิมุตติด้วยอานุภาพแห่งวิปัสสนาคือสมุจเฉทวิมุตติ เหมือนการบรรลุวิมุตติด้วยอานุภาพแห่งสมถะคือวิกขัมภนวิมุตติ คำว่า โลกิเยหิ เป็นนิสสัคควิภัตติ (แสดงการออก) คำว่า มหันตานัง คือ ของสิ่งที่ยิ่งใหญ่ มีอรรถว่า ของสิ่งที่ประณีต

56. Tanti vicayahāraṃ. Visaṃvādanahetūnaṃ lobhādīnaṃ pāpadhammānaṃ. Sodhentoti yathā saraṇādivisayā aññāṇādisaṃkilesā na pavattanti, evaṃ sodhento. Paripūrentāti yathā sīlaṃ akhaṇḍādibhāvena paripuṇṇaṃ hoti anūnaṃ, evaṃ paripūrentā.

๕๖. คำว่า ตัง คือ วิจยหาระ (แห่งบาปธรรมทั้งหลายมีโลภะเป็นต้นอันเป็นเหตุแห่งการกล่าวเท็จ) คำว่า โสเธนโต คือ ชำระอยู่ โดยประการที่กิเลสมีอัญญานะ (ความไม่รู้) เป็นต้นอันเป็นเครื่องเศร้าหมองในวิสัยมีสรณะเป็นต้นไม่เป็นไป คำว่า ปริปูเรนตา คือ บำเพ็ญให้บริบูรณ์อยู่ โดยประการที่ศีลย่อมเป็นสิ่งที่บริบูรณ์ไม่บกพร่องด้วยความเป็นศีลไม่ขาดเป็นต้น

‘‘Tathā [Pg.93] paṭipajjanto’’ti iminā satthu mahāpatikārabhāvo paripuṇṇo dassitoti paṭhamavāde ‘‘dassanābhūmiñca bhāvanābhūmiñcā’’ti vuttaṃ.

ด้วยบทว่า ตถา ปฏิปัชชันโต นี้ แสดงว่าความเป็นผู้กระทำตอบแทนอย่างยิ่งแก่พระศาสดาถึงความบริบูรณ์แล้ว ฉะนั้น ในวาทะแรกจึงกล่าวว่า ทั้งทัสสนภูมิและภาวนาภูมิ

Yassa atthāyāti yassa yassa pahānatthāya. Tathā paṭipannassāti yathā asubhajjhānādiṃ pādakaṃ katvā anāgāmimaggādiadhigamo hoti, tathā paṭipannassa.

คำว่า ยัสสะ อัตถายะ คือ เพื่อประโยชน์แก่การละธรรมนั้นๆ คำว่า ตถา ปฏิปันนัสสะ คือ ของผู้ปฏิบัติอย่างนั้น คือ ของผู้ที่มีการบรรลุอนาคามิมรรคเป็นต้น โดยทำอสุภฌานเป็นต้นให้เป็นบาท

Vadhitanti ghātitaṃ.

คำว่า วธิตัง คือ ถูกฆ่าแล้ว

‘‘Manussabhūto’’ti idaṃ pubbāparāpekkhaṃ katvā ‘‘pitā manussabhūto khīṇāsavo’’ti ca tathā ‘‘mātā manussabhūtā’’ti yojetabbaṃ. Bhedānurūpassa sāvanaṃ anussāvanaṃ, bhedānurūpena vā vacanena viññāpanaṃ.

บทว่า มนุสสภูโต นี้ พึงพิจารณาบทหน้าและบทหลังแล้วประกอบว่า บิดาเป็นมนุษย์ผู้สิ้นอาสวะแล้ว และ มารดาเป็นมนุษย์ ดังนี้ การให้ได้ยินตามสมควรแก่ประเภท ชื่อว่า อนุสสาวนะ หรือการให้รู้แจ้งด้วยคำพูดที่สมควรแก่ประเภท

57. Manussattanti manussajātitā. Liṅgasampattīti purisabhāvo. Hetūti manovacīpaṇidhānasiddhiyā saddhiṃ pubbahetusampadā. Satthāradassananti satthu sammukhībhāvo. Guṇasampattīti abhiññāsamāpattilābho. Adhikāroti attano sarīranirapekkhaṃ satthu upakārakaraṇaṃ. Chandatāti buddhabhāvāya daḷhacchandatā anivattidhammatā.

๕๗. คำว่า "มนุสสัตตัง" คือ ความเป็นมนุษย์ คำว่า "ลิงคสัมปัตติ" คือ ความเป็นบุรุษ คำว่า "เหตุ" คือ ความสมบูรณ์แห่งบุพพเหตุพร้อมด้วยความสำเร็จแห่งมโนปณิธานและวจีปณิธาน คำว่า "สัตถารทัสสนัง" คือ การได้เห็นพระศาสดาต่อหน้า คำว่า "คุณสัมปัตติ" คือ การได้อภิญญาและสมาบัติ คำว่า "อธิกาโร" คือ การทำอุปการะแก่พระศาสดาโดยไม่คำนึงถึงร่างกายของตน คำว่า "ฉันทตา" คือ ความมีฉันทะอันแรงกล้าเพื่อความเป็นพระพุทธเจ้า คือ ความเป็นธรรมดาที่ไม่กลับ

Na uppajjantīti pana atthīti ‘‘na me ācariyo atthi, sadiso me na vijjatī’’tiādi (ma. ni. 1.285; 2.341; kathā. 405; mahāva. 11; mi. pa. 4.5.11) imissā lokadhātuyā ṭhatvā vadantena bhagavatā ‘‘kiṃ panāvuso sāriputta, atthetarahi añño samaṇo vā brāhmaṇo vā bhagavato samasamo sambodhiyanti evaṃ puṭṭho ahaṃ, bhante, ‘no’ti vadeyya’’nti (dī. ni. 3.161) vatvā tassa kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso, yaṃ ekissā lokadhātuyā dve arahanto sammāsambuddhā’’ti (dī. ni. 3.161; a. ni. 1.277) imaṃ suttaṃ dassentena dhammasenāpatināva buddhakhettabhūtaṃ imaṃ lokadhātuṃ ṭhapetvā aññattha anuppatti vuttā hotīti adhippāyo.

แต่ที่มีว่า "ไม่เกิดขึ้น" นั้น คือพระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อประทับอยู่ในโลกธาตุนี้ ตรัสว่า "อาจารย์ของเราไม่มี ผู้เสมอเหมือนเราไม่มี" เป็นต้น (ม. นิ. 1.285; 2.341; กถา. 405; มหาวรรค 11; มิ. ป. 4.5.11) และเมื่อพระธรรมเสนาบดีถูกถามว่า "ดูก่อนท่านสารีบุตร บัดนี้มีสมณะหรือพราหมณ์อื่นใดเสมอด้วยพระผู้มีพระภาคเจ้าในสัมโพธิญาณบ้างหรือไม่" แล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าข้าพระองค์ถูกถามอย่างนี้ ข้าพระองค์จะพึงกราบทูลว่า 'ไม่มี'" (ที. นิ. 3.161) ดังนี้แล้ว เพื่อแสดงเหตุผลนั้น จึงแสดงพระสูตรนี้ว่า "ข้อนี้เป็นฐานะที่ไม่ควรมี ไม่เป็นโอกาส ที่พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าสองพระองค์จะเกิดขึ้นในโลกธาตุเดียวกัน" (ที. นิ. 3.161; อ. นิ. 1.277) มีอธิบายว่า การไม่เกิดขึ้นในที่อื่นนอกจากโลกธาตุนี้ซึ่งเป็นพุทธเขต ได้กล่าวไว้แล้ว

Khettapariggaho kato nāma hoti ‘‘idaṃ buddhakhettaṃ nāmā’’ti.

ชื่อว่าการกำหนดเขตได้ทำแล้วว่า "นี้ชื่อว่าพุทธเขต"

Evaṃ ṭhānāṭṭhānabhāvaṃ gatāti vuttappakārena ṭhānabhūtā, vuttanayena vā aññepi yathārahaṃ ṭhānāṭṭhānabhāvena pavattā. Sattapaññattiyā upādānabhūtāti indriyabaddhe khandhe sandhāya vadati.

อย่างนี้คือถึงความเป็นฐานะและอฐานะ คือเป็นฐานะโดยประการที่กล่าวแล้ว หรือแม้สิ่งอื่น ๆ ที่เป็นไปโดยความเป็นฐานะและอฐานะตามสมควรโดยนัยที่กล่าวแล้ว. คำว่า "เป็นอุปาทานของสัตตบัญญัติ" คือกล่าวหมายถึงขันธ์ที่ผูกพันด้วยอินทรีย์

58. Phalassa [Pg.94] paccakkhakāritāti ‘‘imassa kammassa idaṃ phala’’nti taṃtaṃkammaphalāvabodho. Appadānābhāvoti paccayasamavāye kammassa ekantato phaluppādanaṃ. Tenāha ‘‘katūpacitāna’’nti.

๕๘. การทำให้ผลประจักษ์แจ้ง คือการรู้แจ้งผลของกรรมนั้น ๆ ว่า "นี้เป็นผลของกรรมนี้". คำว่า "ความไม่มีการไม่ให้ผล" (อัปปทานาภาโว) คือการที่กรรมให้ผลโดยส่วนเดียวเมื่อปัจจัยประชุมพร้อมกัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ของกรรมที่ทำและสั่งสมไว้แล้ว"

59. Ajjhositavatthunāti taṇhābhinivesavasena abhiniviṭṭhavatthunā. Rūpabhavaarūpabhavādināti bhavataṇhā viya sayaṃ dasseti.

๕๙. โดยวัตถุที่พึงยึดมั่น คือโดยวัตถุที่ยึดมั่นแล้วด้วยอำนาจแห่งตัณหาและอภินิเวส. โดยรูปภพ อรูปภพเป็นต้น แสดงเองเหมือนภวตัณหา

Khandhattayavasenāti sīlādikkhandhattayavasena. Paṭipadāvibhāgenāti ‘‘sabbatthagāminī’’ti ādipaṭipadāya bhedena.

โดยอำนาจแห่งขันธ์ ๓ คือโดยอำนาจแห่งขันธ์ ๓ มีศีลเป็นต้น. โดยการจำแนกปฏิปทา คือโดยความต่างแห่งปฏิปทามีคำว่า "สัพพัตถคามินี" เป็นต้น

Tatthatatthagāminīti nirayādinibbānanti dvīsu gandhabbaṭṭhānesu tattha tattheva gamanasīlā. Sabbatthagāminīti yathāvuttesu sabbaṭṭhānesu ca gamanasīlā.

ตัตถัตถคามินี คือมีปกติไปในที่นั้น ๆ นั่นเอง ในที่ที่ควรไป ๒ อย่าง คือนรกเป็นต้นและนิพพาน. สัพพัตถคามินี คือมีปกติไปในที่ทั้งปวงตามที่กล่าวมาแล้ว

Sañjīvo kāḷasuttaṃ saṅghāto roruvo mahāroruvo tāpano mahātāpano avīcīti ete aṭṭha mahānirayā. Ekekassa cattāri cattāri dvārāni, ekekasmiṃ dvāre cattāro cattāro gūthanirayādayoti evaṃ soḷasa ussadaniraye vaṇṇenti.

สัญชีวะ กาฬสุตตะ สังฆาตะ โรรุวะ มหาโรรุวะ ตาปนะ มหาตาปนะ อเวจี เหล่านี้เป็นมหานรก ๘ ขุม. แต่ละขุมมีประตู ๔ ประตู ในแต่ละประตูมีนรกอุสสทะ ๔ ขุม มีกูถนรกเป็นต้น จึงพรรณนานรกอุสสทะ ๑๖ ขุมอย่างนี้

Sakkasuyāmādiko jeṭṭhakadevarājā. Pajāpativaruṇaīsānādayo viya dutiyādiṭṭhānantarakārako paricārako.

ท้าวสักกะ ท้าวสุยามะเป็นต้น เป็นเทวราชผู้เป็นใหญ่. เป็นบริจาริกผู้ทำหน้าที่รองลงมาเป็นต้น เหมือนท้าวปชาบดี ท้าววรุณ ท้าวอีสานเป็นต้น

Kilesakāmapakkheti ‘‘saṅkappo kāmo, rāgo kāmo, saṅkapparāgo kāmoti (mahāni. 1) ettha vuttasaṅkappavasena vuttaṃ. Sopi hi vibādhati, upatāpeti cāti kilesattasambhavato kilesakāmo vutto, na kilesavatthubhāvato. Kāmapaṭisaṃyuttoti kāmarāgasaṅkhātena kāmena sampayutto, kāmapaṭibaddho vā. Aññesu ca kāmapaṭisaṃyuttesu dhammesu vijjamānesu vitakke eva kāmasaddo dhātusaddo niruḷhoti veditabbo vitakkassa kāmasaṅkappavuttiyā sātisayattā. Esa nayo byāpādadhātuādīsu. Parassa, attano ca dukkhāpanaṃ vihiṃsā. Taṃ tu micchāhi vihiṃsā.

ในฝ่ายกิเลสกาม ตรัสไว้โดยอำนาจแห่งความดำริที่กล่าวไว้ในที่นี้ว่า "ความดำริเป็นกาม ราคะเป็นกาม ความดำริและราคะเป็นกาม" (มหา. นิ. ๑). เพราะความดำรินั้นย่อมเบียดเบียน ย่อมทำให้เดือดร้อน จึงชื่อว่ากิเลสกามเพราะความเป็นกิเลส มิใช่เพราะความเป็นที่ตั้งแห่งกิเลส. คำว่า "ประกอบด้วยกาม" (กามปฏิสังยุตโต) คือประกอบด้วยกามที่นับว่ากามราคะ หรือผูกพันด้วยกาม. เมื่อธรรมที่ประกอบด้วยกามเหล่าอื่นมีอยู่ พึงทราบว่า คำว่า "กาม" และคำว่า "ธาตุ" ย่อมหยั่งลงในวิตกนั่นเอง เพราะวิตกมีความเป็นไปแห่งกามสังกัปปะอย่างยิ่ง. นัยนี้มีในพยาบาทธาตุเป็นต้น. การทำให้ผู้อื่นและตนเองเป็นทุกข์ ชื่อว่าวิหิงสา (การเบียดเบียน). แต่การเบียดเบียนนั้นเป็นมิจฉา

Bījādidhātunānattavasena khandhādinānattaṃ veditabbaṃ. Khandhoti dvidhābhūtaggo.

โดยความต่างแห่งธาตุมีพืชเป็นต้น พึงทราบความต่างแห่งขันธ์เป็นต้น. ขันธ์ คือส่วนที่แยกออกเป็นสอง

60. Ajjhāsayadhātūti [Pg.95] ajjhāsayasabhāvo. Yathā gūthādīnaṃ sabhāvo eso yaṃ gūthādīheva saṃsandati, evaṃ puggalānaṃ ajjhāsayassevesa sabhāvo, yaṃ dussīlādayo dussīlādikeheva saṃsandanti.

๖๐. อัชฌาสยธาตุ คือสภาพแห่งอัชฌาสัย. เหมือนสภาพของสิ่งมีคูถเป็นต้นนี้ คือย่อมเข้ากันได้กับสิ่งมีคูถเป็นต้นนั่นเอง ฉันใด สภาพของอัชฌาสัยของบุคคลทั้งหลายก็เป็นอย่างนั้นนั่นเอง คือคนทุศีลเป็นต้นย่อมเข้ากันได้กับคนทุศีลเป็นต้นนั่นเอง

Saddhāmūlakattā kusalakiriyāya vuttaṃ ‘‘yaṃ saddhāvasenā’’tiādi. Tathā hi vuttaṃ ‘‘saddhā bīja’’nti (su. ni. 77). Yaṃ lobhavasena, saddhāvasena ca dosavasena, saddhāvasena ca mohavasena, saddhāvasena cāti yojetabbaṃ. Vīriyavasenāti sammappadhānavīriyavasena. Paññāvasenāti maggasammādiṭṭhivasena.

เพราะกุศลกรรมมีศรัทธาเป็นมูล จึงกล่าวว่า "ที่ (เป็นไป) ด้วยอำนาจแห่งศรัทธา" เป็นต้น. สมจริงดังที่ตรัสไว้ว่า "ศรัทธาเป็นพืช" (สุ. นิ. ๗๗). พึงประกอบความว่า ที่เป็นไปด้วยอำนาจแห่งโลภะและด้วยอำนาจแห่งศรัทธา ที่เป็นไปด้วยอำนาจแห่งโทสะและด้วยอำนาจแห่งศรัทธา ที่เป็นไปด้วยอำนาจแห่งโมหะและด้วยอำนาจแห่งศรัทธา. คำว่า "ด้วยอำนาจแห่งวิริยะ" คือด้วยอำนาจแห่งสัมมัปปธานวิริยะ. คำว่า "ด้วยอำนาจแห่งปัญญา" คือด้วยอำนาจแห่งมรรคสัมมาทิฏฐิ

Akusalassa kammassa katokāsatāya pāḷiyaṃ vuttattā ‘‘vipākāvaraṇena nivuta’’nti vuttaṃ. Taṃ pana nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ kammāvaraṇādīhipi nivutatāya icchitattā. Tathā hi yathā devadattaṃ kokālikaṃ sunakkhattaṃ licchaviputtanti udāhaṭaṃ, yadipi bhagavā paṭivedhassa aṭṭhānataṃ disvā nibbedhabhāgiyadesanaṃ na deseti, vāsanābhāgiyaṃ pana tathārūpassa deseti evāti dassento ‘‘saccappaṭivedha’’ntiādimāha. Ajātasattuādīnanti ādisaddena saccakādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Tassāpi bhagavā anāgate vāsanatthāya dhammaṃ desesi. Satthā hi ‘‘anāgate tambapaṇṇidīpe sāsanaṃ patiṭṭhahissatī’’ti tatthāyaṃ kulaghare nibbatto pabbajitvā kāḷabuddharakkhitatthero nāma pabhinnapaṭisambhido mahākhīṇāsavo bhavissatīti idaṃ disvā dhammaṃ desesi, so ca tathā ahosīti.

เพราะอกุศลกรรมได้โอกาสแล้ว จึงกล่าวไว้ในบาลีว่า "ถูกวิบากาวรณ์ปิดกั้นไว้". แต่คำนั้นพึงทราบว่าเป็นเพียงการยกตัวอย่าง เพราะประสงค์เอาการที่ถูกกัมมาวรณ์เป็นต้นปิดกั้นไว้ด้วย. สมจริงดังที่ยกตัวอย่างเช่น พระเทวทัต โกกาลิกะ สุนักขัตตะลิจฉวีบุตร แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าจะทรงเห็นความเป็นอฐานะแห่งการตรัสรู้ แล้วไม่ทรงแสดงนิพเพธภาคิยเทศนา แต่ก็ทรงแสดงวาสนาภาคิยเทศนาแก่บุคคลเห็นปานนั้นแน่นอน เพื่อแสดงความนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "การแทงตลอดสัจจะ" เป็นต้น. ในคำว่า "พระเจ้าอชาตศัตรูเป็นต้น" พึงทราบว่ารวมเอาสัจจกนิครนถ์เป็นต้นเข้าด้วย. แม้แก่พระเจ้าอชาตศัตรูนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ทรงแสดงธรรมเพื่อเป็นวาสนาในอนาคต. ด้วยว่าพระศาสดาทรงเห็นว่า "ในอนาคต พระศาสนาจะประดิษฐานในตัมพปัณณิทวีป ในทวีปนั้น ผู้นี้จะเกิดในตระกูลหนึ่งแล้วบวช เป็นพระเถระชื่อว่ากาฬพุทธรักขิต ผู้บรรลุปฏิสัมภิทา เป็นพระมหาขีณาสพ" ดังนี้แล้ว จึงทรงแสดงธรรม และเขาก็ได้เป็นอย่างนั้น

Asampuṇṇeti ekantato vipākadānasamatthatāvasena pāripūriṃ anupagate. Diṭṭhupanissayadiṭṭhisahagatassa kammaṃ sandhāya ‘‘kamme asampuṇṇe’’ti vuttaṃ. Tenāha ‘‘kilesantarāya missakaṃ kammantarāyaṃ dassetvā’’ti.

ไม่บริบูรณ์ คือไม่ถึงความบริบูรณ์โดยอำนาจแห่งความสามารถในการให้ผลโดยส่วนเดียว. ตรัสคำว่า 'เมื่อกรรมไม่บริบูรณ์' โดยหมายถึงกรรมของผู้มีทิฏฐิเป็นอุปนิสัยและกรรมที่สัมปยุตด้วยทิฏฐิ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'แสดงอันตรายคือกรรมที่ระคนด้วยอันตรายคือกิเลส'.

61. Diṭṭhi panettha padhānabhāvena pāḷiyaṃ gahitā sīlabbataparāmāsassa adhippetattā. Tathā hi vuttaṃ ‘‘yathā puṇṇañca govatikaṃ, acelañca kukkuravatika’’nti. Asampuṇṇattā eva hi tassa micchādiṭṭhikammasamādānassa tesaṃ bhagavā ‘‘cattārimāni, puṇṇa, kammānī’’tiādinā (ma. ni. 2.81) dhammaṃ desesi. Tāya ca desanāya te taṃ diṭṭhiṃ paṭinissajjitvā sammatte patiṭṭhahiṃsu.

๖๑. ในที่นี้ ทิฏฐิถูกยกขึ้นกล่าวโดยความเป็นประธานในบาลี เพราะประสงค์ถึงสีลัพพตปรามาส. สมจริงดังที่กล่าวไว้ว่า 'เหมือนอย่างปุณณะผู้ประพฤติโควัตร และอเจลกะผู้ประพฤติสุนัขวัตร'. เพราะความที่การสมาทานกรรมที่เป็นมิจฉาทิฏฐินั้นไม่บริบูรณ์นั่นเอง พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงธรรมแก่เขาเหล่านั้นด้วยคำเป็นต้นว่า 'ปุณณะ กรรม ๔ ประการเหล่านี้' (ม.นิ. ๒.๘๑). และเพราะพระเทศนานั้น เขาเหล่านั้นจึงละทิฏฐินั้นแล้วตั้งอยู่ในความถูกต้อง.

62. Paguṇatāya [Pg.96] vodānaṃ paguṇavodānaṃ. Tadeva paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhahitvā dutiyajjhānādiadhigamassa paccayattā vuṭṭhānaṃ nāma hotīti āha ‘‘vuṭṭhānaṃ paguṇavodāna’’nti. Bhavaṅgavuṭṭhānaṃ bhavaṅguppatti. Bhavaṅgacitte hi uppanne taṃsamaṅgisamāpattito vuṭṭhito nāma hoti. Saññāvedayitaapagamo eva apagamavimokkho.

๖๒. ความผ่องแผ้วเพราะความชำนาญ ชื่อว่า ปคุณโวทาน. ปคุณโวทานนั้นนั่นเอง เมื่อออกจากปฐมฌานเป็นต้นแล้ว เป็นปัจจัยแห่งการบรรลุทุติยฌานเป็นต้น จึงชื่อว่าวุฏฐานะ ท่านจึงกล่าวว่า 'วุฏฐานะ คือปคุณโวทาน'. การออกจากภวังค์ คือการเกิดขึ้นแห่งภวังค์. เพราะเมื่อภวังคจิตเกิดขึ้น บุคคลผู้ประกอบด้วยภวังคจิตนั้น ชื่อว่าออกจากสมาบัติ. การปราศจากสัญญาและเวทนานั่นเอง ชื่อว่า อปคตวิโมกข์.

Idaṃ vuṭṭhānanti idaṃ yathāvuttaṃ kosallaṃ vuṭṭhānahetubhāvato vuṭṭhānaṃ. Tathā hi vuttaṃ ‘‘vodānampi tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhāna’’nti (vibha. 828). Imāya pana vuṭṭhānapāḷiyā asaṅgahitattā ‘‘nirodhasamāpattiyā vuṭṭhānaṃ pāḷimuttakavuṭṭhānaṃ nāmā’’ti sammohavinodaniyaṃ (vibha. aṭṭha. 828) vuttaṃ. Ye pana ‘‘nirodhato phalasamāpattiyā vuṭṭhāna’’nti pāḷiyaṃ natthīti vadeyyuṃ, te ‘‘nirodhā vuṭṭhahantassa nevasaññānāsaññāyatanaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.417) imāya pāḷiyā paṭisedhetabbā.

คำว่า 'วุฏฐานะนี้' คือความฉลาดตามที่กล่าวมาแล้วนี้ ชื่อว่าวุฏฐานะ เพราะเป็นเหตุแห่งการออกจากสมาบัติ. สมจริงดังที่กล่าวไว้ว่า 'แม้โวทานะ ก็คือการออกจากสมาธินั้นๆ' (วิภังค์ ๘๒๘). แต่เพราะการออกจากนิโรธสมาบัติไม่ถูกสงเคราะห์เข้าในวุฏฐานบาลีนี้ ในคัมภีร์สัมโมหวิโนทนี (อรรถกถาวิภังค์ ๘๒๘) จึงกล่าวว่า 'การออกจากนิโรธสมาบัติ ชื่อว่า ปาฬิมุตตกวุฏฐานะ'. ส่วนชนเหล่าใดพึงกล่าวว่า 'การออกจากนิโรธแล้วเข้าสู่ผลสมาบัติไม่มีในบาลี' ชนเหล่านั้นพึงถูกคัดค้านด้วยบาลีนี้ว่า 'เนวสัญญานาสัญญาตนะ เป็นปัจจัยแก่ผลสมาบัติโดยอนันตรปัจจัย แก่ผู้ที่ออกจากนิโรธ' (ปัฏฐาน ๑.๑.๔๑๗).

63. Ayaṃ cassa āsayoti ettha āsayajānanādinā yehi indriyehi yehi paroparehi sattā kalyāṇapāpāsayādikā honti, tesaṃ pajānanaṃ vibhāvetīti veditabbaṃ. Evañca katvā indriyaparopariyattaāsayānusayañāṇānaṃ visuṃ asādhāraṇatā, indriyaparopariyattanānādhimuttikatāñāṇānaṃ visuṃ balatā ca siddhā hoti.

๖๓. คำว่า 'และอัธยาศัยของสัตว์นั้น' ในที่นี้ พึงทราบว่า ย่อมแสดงการรู้แจ้งอินทรีย์เหล่านั้นที่ยิ่งและหย่อน ซึ่งเป็นเหตุให้สัตว์ทั้งหลายมีอัธยาศัยดีและชั่วเป็นต้น ด้วยการรู้แจ้งอัธยาศัยเป็นต้น. และเมื่อทำอย่างนี้ ความเป็นอสาธารณญาณแยกกันแห่งอินทริยปโรปริยัตตญาณและอาสยานุสยญาณ และความเป็นกำลังแยกกันแห่งอินทริยปโรปริยัตตญาณและนานาธิมุตติกญาณ ย่อมสำเร็จ.

Thāmagatoti ettha thāmagamanaṃ nāma aññesaṃ asādhāraṇo kāmarāgādīnaṃ eva āveṇiko sabhāvo veditabbo, yato ‘‘thāmagato anusayaṃ pajahatī’’ti (paṭi. ma. 3.21) vuttaṃ.

คำว่า 'ถึงกำลัง' ในที่นี้ พึงทราบว่า การถึงกำลัง คือสภาวะเฉพาะตัวของกามราคะเป็นต้นนั่นเอง ที่ไม่ทั่วไปแก่กิเลสเหล่าอื่น เพราะเหตุที่กล่าวไว้ว่า 'เมื่อถึงกำลัง ย่อมละอนุสัยได้' (ปฏิ.ม. ๓.๒๑).

Āvajjanamatteneva sarati ākaṅkhāyattavuttikattā. Vuttañhi ‘‘ākaṅkhapaṭibaddhaṃ buddhassa bhagavato ñāṇaṃ, manasikārapaṭibaddhaṃ buddhassa bhagavato ñāṇa’’ntiādi (mahāni. 156; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi. ma. 3.5). Sabbaññutaññāṇaṃ viya hi sabbaṃ bhagavato ñāṇaṃ parikammanirapekkhanti.

เพียงแค่การนึกถึงก็ระลึกได้ เพราะมีปกติเป็นไปตามความปรารถนา. สมจริงดังที่ตรัสไว้ว่า 'พระญาณของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าเนื่องด้วยความปรารถนา, พระญาณของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าเนื่องด้วยการมนสิการ' เป็นต้น. เพราะพระญาณทั้งปวงของพระผู้มีพระภาคไม่ต้องอาศัยการบริกรรม เหมือนอย่างสัพพัญญุตญาณ.

64. Upakkilesavimuttattāti ettha cittādi eva upakkilesā, nibbattakassa vā kammassa pāribandhakilesā. Kasiṇakammaparikammajhānanibbattanakasiṇabhāvo cuddasavidhena cittaparidamanaṃ abhiññābhinīhāroti sabbatthāpi [Pg.97] vīriyabalassa bahūpakārattā vuttaṃ ‘‘vīriyabhāvanābalanibbatta’’nti. Dibbasadisattāti dibbe bhavanti dibbaṃ, yathāvuttaṃ pasādacakkhu, dibbaṃ viyāti dibbaṃ, aggataṃ abhiññāṇaṃ. Dibbavihāro cattāri rūpāvacarajjhānāni. Tesaṃ vasena nibbattitvā paṭiladdhabbattā dibbaṃ, tena dibbahetukattā dibbanti vuttanti dasseti. Dibbavihārasannissitattāti rūpāvacaracatutthajjhānena nissayapaccayena nibbattattā, tena dibbanissitaṃ dibbanti dasseti. Divusaddaṃ akkharacintakā kīḷādīsu paṭhantīti vuttaṃ ‘‘taṃ sabbaṃ saddasatthānusārena veditabba’’nti. Purimā hi tayo atthā kīḷatthassa vasena, itare jutigatiatthavaseneva dassitāti.

๖๔. ในคำว่า 'เพราะหลุดพ้นจากอุปกิเลส' นี้ อุปกิเลสทั้งหลายมีจิตเป็นต้น หรือกิเลสที่เป็นเครื่องขัดขวางกรรมที่ยังให้เกิด. ความเป็นกสิณที่เกิดจากการบริกรรมกสิณกรรมและฌาน การฝึกจิตโดยวิธี ๑๔ ประการ และการน้อมไปเพื่ออภิญญา เพราะกำลังแห่งความเพียรมีอุปการะมากในที่ทั้งปวง ท่านจึงกล่าวว่า 'เกิดจากกำลังแห่งการเจริญวิริยะ'. ในคำว่า 'เพราะคล้ายกับทิพย์' นี้ สิ่งที่เกิดในทิพย์ชื่อว่าทิพย์ คือปสาทจักขุที่กล่าวมาแล้ว, สิ่งที่เหมือนทิพย์ชื่อว่าทิพย์ คืออภิญญาอันเลิศ. ทิพยวิหารคือรูปาวจรฌาน ๔. ทรงแสดงว่า เพราะเกิดและพึงได้มาด้วยอำนาจแห่งฌานเหล่านั้น จึงชื่อว่าทิพย์, เพราะมีทิพย์นั้นเป็นเหตุ จึงชื่อว่าทิพย์. เพราะอาศัยทิพยวิหาร คือเพราะเกิดโดยมีรูปาวจรจตุตถฌานเป็นนิสสยปัจจัย ทรงแสดงว่า เพราะอาศัยทิพย์นั้น จึงชื่อว่าทิพย์. นักอักษรศาสตร์อ่านธาตุ 'ทิวุ' ในความหมายว่า เล่น เป็นต้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ทั้งหมดนั้นพึงทราบตามหลักไวยากรณ์'. เพราะอรรถ ๓ ประการแรก ทรงแสดงด้วยอำนาจแห่งอรรถว่า เล่น, ส่วนอรรถที่เหลือ ทรงแสดงด้วยอำนาจแห่งอรรถว่า รุ่งเรือง และ ไป.

Manussūpacāranti manussagocaraṃ. Daṭṭhuṃ na sakkā ittarakhaṇattā khaṇapaccuppannassa. ‘‘Āsannacutikā’’tiādinā santatipaccuppannavasena ‘‘cavamāne upapajjamāne’’ti vuttanti dasseti. ‘‘Mohanissandayuttattā’’tiādinā sattānaṃ hīnapaṇītattādibhāvassa mohādikammanidānahetukataṃ, nissandaphalatañca dasseti. Dibbacakkhussa pādakaṃ etesanti dibbacakkhupādakāni. Tena vuttaṃ ‘‘dibbacakkhunā saheva ijjhantī’’ti. Tāni hissa paribhaṇḍañāṇāni.

คำว่า 'มนสิสูปจาร' คือ อารมณ์ของมนุษย์. ไม่สามารถเห็นปัจจุบันขณะได้ เพราะเป็นขณะที่สั้นมาก. ทรงแสดงว่า ตรัสคำว่า 'เมื่อจุติอยู่ เมื่ออุบัติอยู่' โดยอำนาจแห่งสันตติปัจจุบัน ด้วยคำเป็นต้นว่า 'ผู้ใกล้จะจุติ'. ทรงแสดงความเป็นเหตุมีโมหะเป็นต้นเป็นมูลแห่งกรรม และความเป็นผลที่ไหลออกมา แห่งภาวะมีความเลวและประณีตเป็นต้นของสัตว์ทั้งหลาย ด้วยคำเป็นต้นว่า 'เพราะประกอบด้วยผลที่ไหลออกมาจากโมหะ'. สิ่งเหล่านี้เป็นบาทแห่งทิพยจักษุ จึงชื่อว่า ทิพยจักษุบาท. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ย่อมสำเร็จพร้อมกับทิพยจักษุ'. เพราะญาณเหล่านั้นเป็นญาณเครื่องประดับของทิพยจักษุนั้น.

Samādīyantīti samādānāni, kammāni samādānāni etesanti kammasamādānā. Samādātabbanānāvidhakammāti attho purime atthe, dutiye pana kammāni samādāpentīti kammasamādānā, micchādiṭṭhiyā kammasamādānā micchādiṭṭhikammasamādānā, hetuatthe cetaṃ karaṇavacanaṃ.

สิ่งที่บุคคลสมาทาน ชื่อว่า สมาทาน, กรรมทั้งหลายเป็นสมาทานของสัตว์เหล่านี้ จึงชื่อว่า กรรมสมาทาน. ในอรรถแรก มีความหมายว่า กรรมต่าง ๆ ที่พึงสมาทาน, ส่วนในอรรถที่สอง หมายถึงสิ่งที่ยังกรรมทั้งหลายให้สมาทาน จึงชื่อว่า กรรมสมาทาน, การสมาทานกรรมด้วยมิจฉาทิฏฐิ ชื่อว่า มิจฉาทิฏฐิกรรมสมาทาน, และคำนี้เป็นตติยาวิภัตติในอรรถว่าเหตุ.

Taṃ vācanti taṃ ariyānaṃ upavadanavācaṃ. Taṃ cittanti samuṭṭhāpakacittaṃ. Taṃ diṭṭhinti yena micchāgāhena ariye anuddhaṃseti, micchābhinivesaṃ. Ayampettha attho – yathā nāma hetusampannassa bhikkhuno visuddhaṃ sīlaṃ, samādhiñca sampādetvā ṭhitassa dandho satuppādo khippābhiññāya diṭṭheva dhamme aññā, sati vā upādisese anāgāmitā. Evamevaṃ yo ariyūpavādī yathāvuttacittadiṭṭhīhi apakkamitvā appatirūpaṃ sabhāvaṃ ‘‘mayā, bhante, tumhākaṃ upari vutta’nti accayadesanāya te na khamāpeti, so kāyassa bhedā niraye evāti. Tesu pasannacittassa khamāpanañhettha tesaṃ vācādīnaṃ pahānaṃ paṭinissaggova. Ito sāvajjataraṃ nāma aññaṃ natthi sabbānatthavidhānato, sabbahitasukhaparidhaṃsanato ca.

คำว่า "วาจานั้น" คือ วาจาที่กล่าวติเตียนพระอริยะ. คำว่า "จิตนั้น" คือ จิตที่ยังวาจานั้นให้เกิดขึ้น. คำว่า "ทิฏฐินั้น" คือ ความยึดมั่นผิดที่ทำให้ดูหมิ่นพระอริยะ คือมิจฉาอภินิเวส. อรรถในที่นี้คือ – เหมือนอย่างภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยเหตุ มีศีลบริสุทธิ์ และตั้งมั่นอยู่ในสมาธิ แม้มีการเกิดขึ้นแห่งสติช้า แต่ด้วยอภิญญาเร็ว ย่อมบรรลุพระอรหัตตผลในปัจจุบัน หรือหากยังมีอุปาทิเหลืออยู่ ก็เป็นพระอนาคามี. ฉันใดก็ฉันนั้น ผู้ที่กล่าวติเตียนพระอริยะ ไม่หลีกไปจากสภาวะที่ไม่สมควรด้วยจิตและทิฏฐิตามที่กล่าวมาแล้ว และไม่ขอขมาพระอริยะเหล่านั้นด้วยการแสดงโทษว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าได้กล่าวล่วงเกินท่าน" ผู้นั้นเมื่อตายไปย่อมเข้าสู่นรกแน่นอน. การขอขมาด้วยจิตที่เลื่อมใสในพระอริยะเหล่านั้นในที่นี้ คือการละทิ้งและสละวาจาเป็นต้นเหล่านั้นนั่นเอง. ไม่มีสิ่งอื่นใดที่มีโทษยิ่งกว่านี้ เพราะเป็นเหตุแห่งความพินาศทั้งปวง และเป็นการทำลายประโยชน์สุขทั้งปวง.

Kāyassa [Pg.98] bhedāti idha kāyasaddo attabhāvapariyāyoti āha ‘‘upādinnakkhandhapariccāgā’’ti. Tadanantaranti tassa maraṇasaṅkhātassa khandhapariccāgassa anantaraṃ. Abhinibbattakkhandhattho parasaddo, anorimabhūtavatthuvisayo vā siyā, avadhivisesanamattaṃ vā. Tesu purimaṃ sandhāyāha ‘‘abhinibbattakkhandhaggahaṇe’’ti, pacchimassa pana vasena ‘‘cutito uddha’’nti.

ในคำว่า "เมื่อกายแตก" นี้ คำว่า "กาย" เป็นไวพจน์ของอัตภาพ จึงกล่าวว่า "เพราะการสละขันธ์ที่ถูกยึดมั่น". คำว่า "หลังจากนั้น" คือ ในลำดับแห่งการสละขันธ์ที่เรียกว่าความตายนั้น. คำว่า "ปร" (อื่น) มีอรรถว่าขันธ์ที่เกิดขึ้นใหม่ หรืออาจหมายถึงอารมณ์ที่เป็นวัตถุอันมิใช่ฝั่งนี้ (ฝั่งโน้น) หรือเป็นเพียงคำวิเศษณ์บอกกำหนด. ในบรรดาอรรถเหล่านั้น ท่านกล่าวหมายถึงอรรถแรกว่า "ในการยึดถือขันธ์ที่เกิดขึ้นใหม่" ส่วนตามนัยแห่งอรรถสุดท้ายว่า "เบื้องหน้าแต่จุติ".

Vuttavipariyāyenāti ‘‘suṭṭhu caritaṃ, sobhanaṃ vā carita’’ntiādinā. Hanananti ghātanaṃ.

คำว่า "โดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวมา" คือ โดยนัยเป็นต้นว่า "ประพฤติดี หรือประพฤติงาม". คำว่า "หนนะ" คือ การฆ่า.

Kāraṇākāraṇanti ṭhānāṭṭhānaṃ. Cetanācetanāsampayuttadhamme nirayādinibbānagāmipaṭipadābhūte kammanti gahetvā āha ‘‘kammaparicchedamevā’’ti. Kammavipākantaraṃ kammavipākaviseso kammavipākassa vibhāgo. Appetuṃ na sakkoti aṭṭhamanavamabalāni viya, taṃsadisaṃ iddhividhañāṇaṃ viya vikubbituṃ, etenassa balasadisatañca nivāreti. Jhānādiñāṇaṃ viya vā appetuṃ, vikubbituñca. Yadipi hi jhānādipaccavekkhaṇāñāṇaṃ idha chaṭṭhaṃ balanti tassa savitakkasavicāratā vuttā, tathāpi jhānādīhi vinā paccavekkhaṇā natthīti jhānādisahagataṃ ñāṇaṃ tadantogadhaṃ katvā evaṃ vuttaṃ. Atha vā sabbaññutaññāṇaṃ jhānādikiccaṃ viya na sabbaṃ balakiccaṃ kātuṃ sakkotīti dassetuṃ ‘‘jhānaṃ hutvā appetuṃ, iddhi hutvā vikubbituñca na sakkotī’’ti (vibha. mūlaṭī. 831) vuttaṃ, na pana kassaci balassa jhānaiddhibhāvoti daṭṭhabbaṃ.

คำว่า "เหตุและมิใช่เหตุ" คือ ฐานะและอฐานะ. ท่านถือเอาเจตนาและธรรมที่สัมปยุตด้วยเจตนาอันเป็นกรรมที่เป็นปฏิปทาไปสู่นรกเป็นต้นจนถึงนิพพานว่าเป็นกรรม จึงกล่าวว่า "การกำหนดกรรมเท่านั้น". คำว่า "กรรมวิปากันตระ" คือ ความพิเศษของวิบากกรรม หรือการจำแนกวิบากกรรม. (สัพพัญญุตญาณ) ไม่สามารถเข้าถึงอัปปนาได้เหมือนกำลังที่ 8 และ 9 และไม่สามารถแสดงฤทธิ์ได้เหมือนอิทธิวิธญาณที่คล้ายคลึงกับกำลังนั้น ด้วยคำนี้ท่านห้ามความเป็นผู้คล้ายกับกำลัง. หรือไม่สามารถเข้าถึงอัปปนาและแสดงฤทธิ์ได้เหมือนญาณมีฌานเป็นต้น. เพราะถึงแม้ว่าญาณที่พิจารณาฌานเป็นต้นในที่นี้จะเป็นกำลังที่ 6 และท่านกล่าวถึงความเป็นสวิตักกะสวิจาระของญาณนั้นไว้ก็จริง แต่ถึงอย่างนั้น เมื่อไม่มีฌานเป็นต้น การพิจารณาก็ย่อมไม่มี ท่านจึงรวมเอาญาณที่เกิดร่วมกับฌานเป็นต้นเข้าไว้ด้วยแล้วกล่าวอย่างนี้. อีกนัยหนึ่ง เพื่อแสดงว่าสัพพัญญุตญาณไม่สามารถทำกิจของกำลังได้ทั้งหมดเหมือนกิจมีฌานเป็นต้น จึงกล่าวว่า "ไม่สามารถเป็นฌานแล้วเข้าถึงอัปปนา และไม่สามารถเป็นฤทธิ์แล้วแสดงฤทธิ์ได้" (วิภังค. มูลฎีกา 831) แต่พึงทราบว่า ความเป็นฌานหรือเป็นฤทธิ์มิได้มีแก่กำลังใดๆ เลย.

Vicayahārasampātavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาการประมวลวิจยหาระ จบแล้ว.

3. Yuttihārasampātavaṇṇanā

๓. การพรรณนาการประมวลยุตติหาระ.

65. Paṭipakkhapaṭibāḷhā kusalā dhammā uppajjitumeva na sakkonti, uppannāpi sammadeva attano kiccaṃ kātuṃ asamatthatāya anuppannasadisāti paṭipakkhanivāraṇena kusalānaṃ dhammānaṃ kiccakaraṇabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘manacchaṭṭhāni…pe… bhavissatī’’ti vuttaṃ. Viharantassāti viharaṇahetu. Viharantoti etthāpi eseva nayo, tena rakkhitacittatā vuttanayena ekantato sammāsaṅkappagocaratāya ca saṃvattatīti dasseti. Vuttanayenāti [Pg.99] micchāsaṅkappānaṃ avasaraṃ adatvā visodhitanekkhammādivitakkatāya. Aviparītamevāti kāyādiasubhādito ādānaṃ. Vinipātabhayanti duggatibhayaṃ. Sabbopi cāyamatthoti ‘‘sammāsaṅkappagocaro sammādiṭṭhi bhavissatī’’tiādīsu attho yuttiyā yutto eva anarūpakāraṇabhāvato.

๖๕. กุศลธรรมที่ถูกอกุศลธรรมฝ่ายตรงข้ามขัดขวางไว้ ย่อมไม่สามารถเกิดขึ้นได้เลย แม้เกิดขึ้นแล้วก็ไม่สามารถทำกิจของตนให้สำเร็จได้โดยชอบ จึงเป็นเหมือนยังไม่เกิดขึ้น เพื่อแสดงความเป็นผู้ทำกิจของกุศลธรรมด้วยการขจัดฝ่ายตรงข้าม ท่านจึงกล่าวว่า "มโนเป็นที่ 6... (ละ)... จักมี". คำว่า "ของผู้ที่อยู่" คือ เพราะเป็นเหตุแห่งการอยู่. แม้ในคำว่า "เมื่ออยู่" นี้ ก็มีนัยนี้เช่นกัน แสดงว่าด้วยเหตุนั้น ความที่จิตถูกรักษาไว้ ย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นอารมณ์ของสัมมาสังกัปปะโดยส่วนเดียวตามนัยที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า "โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว" คือ โดยการไม่ให้โอกาสแก่มิจฉาสังกัปปะทั้งหลาย และโดยความเป็นผู้มีวิตกมีเนกขัมมวิตกเป็นต้นที่ชำระสะอาดแล้ว. คำว่า "ไม่ผิดเพี้ยนเลย" คือ การถือเอาโดยความเป็นอสุภะเป็นต้นจากกายเป็นต้น. คำว่า "ภัยในวินิบาต" คือ ภัยในทุคติ. และอรรถทั้งหมดนี้ คืออรรถในคำว่า "สัมมาทิฏฐิมีสัมมาสังกัปปะเป็นอารมณ์จักมี" เป็นต้น ย่อมประกอบด้วยเหตุผลนั่นเอง เพราะความเป็นเหตุที่ไม่ขัดแย้งกัน.

Yuttihārasampātavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาการประมวลยุตติหาระ จบแล้ว.

4. Padaṭṭhānahārasampātādivaṇṇanā

๔. การพรรณนาการประมวลปทัฏฐานหาระเป็นต้น.

66. Yasmā vā saṃkilesato rakkhitacittassa tīṇi sucaritāni pāripūriṃ gacchanti, tasmā rakkhitacittassāti ettha yāyaṃ rakkhitacittatā, sā kāyasucaritādīnaṃ tiṇṇaṃ sucaritānaṃ padaṭṭhānanti evamettha attho veditabbo. Attādhīnanti attaparādhīnaṃ.

๖๖. หรือเพราะว่าสุจริต 3 ย่อมถึงความบริบูรณ์แก่ผู้ที่มีจิตที่ถูกรักษาไว้จากกิเลส ฉะนั้น ในคำว่า "ของจิตที่ถูกรักษาไว้" นี้ พึงทราบอรรถว่า ความที่จิตถูกรักษาไว้นี้ เป็นปทัฏฐานของสุจริต 3 มีกายสุจริตเป็นต้น. คำว่า "อัตตาธีนะ" คือ ขึ้นอยู่กับตนเอง (ไม่ขึ้นกับผู้อื่น).

Tato evāti kāraṇaggahaṇena phalassa gahitattā eva.

คำว่า "เพราะเหตุนั้นนั่นเอง" คือ เพราะผลถูกถือเอาด้วยการถือเอาเหตุแล้วนั่นเอง.

68. Tattha itisaddoti ‘‘paripālīyatī’’ti itisaddo.

๖๘. ในคำว่า "อิติสัททะในที่นั้น" คือ อิติสัททะในคำว่า "ย่อมรักษา".

73-4. Pāḷiyaṃ pañcindriyāni tīhi khandhehi saṅgahitānīti ettha saddhāvīriyasatindriyehi pātimokkhādi tividhaṃ sīlaṃ gahitaṃ sodhetabbattā. Tesanti tehi sīlakkhandho saṅgahito. Samādhipaññindriyehi samādhipaññākkhandhā gahitāti pākaṭoyamattho, tathā sesampīti āha ‘‘ito paresu…pe… vuttanayamevā’’ti.

๗๓-๔. ในบาลีว่า "อินทรีย์ 5 สงเคราะห์ด้วยขันธ์ 3" ในคำนี้ ศีล 3 อย่างมีปาติโมกข์เป็นต้น อันบุคคลพึงชำระ ถูกถือเอาด้วยสัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ และสตินทรีย์. คำว่า "แห่งอินทรีย์เหล่านั้น" คือ ศีลขันธ์ถูกสงเคราะห์ด้วยอินทรีย์เหล่านั้น. ส่วนการที่สมาธิขันธ์และปัญญาขันธ์ถูกถือเอาด้วยสมาธินทรีย์และปัญญินทรีย์นั้น เป็นอรรถที่ปรากฏชัดอยู่แล้ว แม้ในส่วนที่เหลือก็เช่นกัน ท่านจึงกล่าวว่า "ในบทต่อจากนี้ไป... (ละ)... ก็เป็นนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง".

76. Hetuhetusamuppannapaccayapaccayuppannasaṅkhātassāti ettha hetupaccayavibhāgo heṭṭhā vuttoyeva.

๗๖. ในคำว่า "อันนับว่าเหตุ เหตุที่เกิดร่วมกัน ปัจจัย และปัจจัยที่เกิดร่วมกัน" นี้ การจำแนกเหตุและปัจจัยได้กล่าวไว้ข้างต้นแล้วนั่นเอง.

Padaṭṭhānahārasampātādivaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาการประมวลปทัฏฐานหาระเป็นต้น จบแล้ว.

Missakahārasampātavaṇṇanā

การพรรณนาการประมวลมิสสกหาระ.

Idāni yasmā suttesu hārānaṃ yojanānayadassanattā hārasampātadesanā hāravibhaṅgadesanā viya na hārasarūpamattadassanattā, tasmā peṭakopadese [Pg.100] āgatanayānusārena aparehi vipariyāyehi hārasampātayojanāvidhiṃ dassento ‘‘apicā’’tiādimāha. Tattha vijjāvijjāya kusalākusalacittappavattiyā alobhādosalobhadosāpi paramparabhāvena pavattanti nidānabhāvatoti dassento ‘‘cha dhammā…pe… mūlānī’’ti āha. Yathā ca nidānabhāvena pubbaṅgamatā, evaṃ attano vasevattanenāpi pubbaṅgamatā labbhatevāti vuttaṃ ‘‘sādhipatikānaṃ adhipati, sabbacittuppādānaṃ indriyānī’’ti. Alobhassāti alobhayuttassa cittuppādassa. Nekkhammacchandenāti kusalacchandena. Nekkhammasaddo pabbajjādīsu niruḷho. Vuttañhi –

บัดนี้ เพราะการแสดงการประมวลหาระเป็นการแสดงนัยแห่งการประกอบหาระในพระสูตรทั้งหลาย ไม่ใช่เป็นการแสดงเพียงรูปของหาระเหมือนการแสดงการจำแนกหาระ, เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวคำมี “อนึ่ง” เป็นต้น เพื่อแสดงวิธีประกอบการประมวลหาระด้วยนัยอื่น ๆ ตามนัยที่มาในเปฏโกปเทศ. ในคำนั้น ท่านกล่าวว่า “ธรรม ๖ ประการ... (ละ)... เป็นรากเหง้า” เพื่อแสดงว่า อโลภะ อโทสะ โลภะ โทสะ ก็ย่อมเป็นไปโดยความเป็นลำดับ ด้วยความเป็นเหตุ ด้วยการเป็นไปแห่งจิตที่เป็นกุศลและอกุศล อันมีวิชชาและอวิชชาเป็นปัจจัย. และความเป็นผู้มีในเบื้องหน้าโดยความเป็นเหตุอย่างไร, ความเป็นผู้มีในเบื้องหน้าโดยการเป็นไปในอำนาจของตนก็ย่อมได้เช่นนั้นเหมือนกัน จึงกล่าวว่า “เป็นอธิบดีของธรรมที่มีอธิบดี เป็นอินทรีย์ของจิตตุปบาททั้งปวง.” คำว่า “ของอโลภะ” คือ ของจิตตุปบาทที่ประกอบด้วยอโลภะ. คำว่า “ด้วยเนกขัมมฉันทะ” คือ ด้วยกุศลฉันทะ. คำว่า “เนกขัมมะ” เป็นที่รู้จักกันดีในความหมายว่าบรรพชาเป็นต้น. เพราะท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘Pabbajjā paṭhamaṃ jhānaṃ, nibbānañca vipassanā;

Sabbepi kusalā dhammā, ‘nekkhamma’nti pavuccare’’ti. (itivu. aṭṭha. 109;

dī. ni. ṭī. 2.359;

a. ni. ṭī. 2.2.66) –

“บรรพชา ปฐมฌาน นิพพาน และวิปัสสนา ธรรมที่เป็นกุศลทั้งปวง ย่อมถูกเรียกว่า ‘เนกขัมมะ’.” (อิติวุตตกอรรถกถา 109; ทีฆนิกาย ฎีกา 2.359; อังคุตตรนิกาย ฎีกา 2.2.66) –

Tesu idha kusalā dhammā adhippetā. Tena vuttaṃ ‘‘kusalacchandenā’’ti. Nekkhammacchandena upanissayabhūtena, na adhipatibhūtena. Idaṃ vuttaṃ hoti – alobhappadhāno ce cittuppādo hoti, nekkhammacchandena upanissayabhūtena mano tassa pubbaṅgamo hoti. Sesapadadvayepi eseva nayo.

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ในที่นี้มุ่งหมายถึงกุศลธรรม. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ด้วยกุศลฉันทะ.” ด้วยเนกขัมมฉันทะที่เป็นอุปนิสัย ไม่ใช่ที่เป็นอธิบดี. ความข้อนี้กล่าวคือ ถ้าจิตตุปบาทมีอโลภะเป็นประธาน, ใจย่อมเป็นผู้มีในเบื้องหน้าของจิตตุปบาทนั้น ด้วยเนกขัมมฉันทะที่เป็นอุปนิสัย. แม้ในบทสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน.

Yadaggena tesaṃ dhammānaṃ mano pubbaṅgamaṃ, tadaggena tesaṃ jeṭṭhaṃ, padhānañcāti vuttaṃ ‘‘manoseṭṭhāti mano tesaṃ dhammāna’’ntiādi. Manomayatā manena katādibhāvo, so ca manassa tesaṃ sahajātādinā paccayabhāvo evāti vuttaṃ ‘‘manomayāti…pe… paccayo’’ti. Te panāti ettha pana-saddo visesatthadīpako, tenetaṃ dasseti – yadipi tesaṃ dhammānaṃ chandādayopi paccayā eva, indriyādipaccayena pana savisesaṃ paccayabhūtassa manasseva vaseneva vuttaṃ ‘‘manomayā’’ti. Tattha chandasamudānītāti yathāvuttanekkhammādichandena sammā uddhamuddhaṃ nītā, tato samudāgatāti attho. Tato eva nekkhammavitakkādito samuppannattā anāvilasaṅkappasamuṭṭhānā. Tajjāmanoviññāṇadhātusamphassena sahādhiṭṭhānato phassasamodhānā. ‘‘Phuṭṭho, bhikkhave, vedeti, phuṭṭho sañjānāti, phuṭṭho cetetī’’ti (saṃ. ni. 4.93) hi vuttaṃ. Idaṃ manokammanti kāyaṅgavācaṅgacopanaṃ akatvā saddhāsamannāgatena pasannena manasā pavattaṃ idaṃ kusalaṃ manokammaṃ. Taṃ pana [Pg.101] anabhijjhāsahagataṃ, abyāpādasahagataṃ, sammādiṭṭhisahagatanti tividhaṃ hoti.

ด้วยเหตุที่ใจเป็นผู้มีในเบื้องหน้าของธรรมเหล่านั้น, ด้วยเหตุนั้น ใจจึงเป็นผู้ประเสริฐ เป็นประธานของธรรมเหล่านั้น จึงกล่าวว่า “ใจเป็นยอด คือใจของธรรมเหล่านั้น” เป็นต้น. ความเป็นของสำเร็จด้วยใจ คือความเป็นของที่ใจทำเป็นต้น, และความเป็นปัจจัยของใจต่อธรรมเหล่านั้นโดยความเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้นนั่นเอง จึงกล่าวว่า “สำเร็จด้วยใจ... (ละ)... เป็นปัจจัย.” ในคำว่า “ธรรมเหล่านั้นแล” นี้ คำว่า “ปนะ” เป็นเครื่องแสดงความพิเศษ, ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า – ถึงแม้ฉันทะเป็นต้นก็เป็นปัจจัยของธรรมเหล่านั้นเหมือนกัน, แต่คำว่า “สำเร็จด้วยใจ” นี้กล่าวโดยอำนาจของใจที่เป็นปัจจัยโดยมีลักษณะพิเศษด้วยอินทรียปัจจัยเป็นต้นนั่นเอง. ในคำนั้น คำว่า “อันฉันทะนำมาแล้ว” คือ อันฉันทะมีเนกขัมมะเป็นต้นที่กล่าวมาแล้วนำไปโดยชอบยิ่งขึ้นไป, มีความหมายว่า เกิดขึ้นแล้วจากฉันทะนั้น. เพราะเกิดขึ้นจากเนกขัมมวิตกเป็นต้นนั้นเอง จึงมีดำริอันไม่ขุ่นมัวเป็นสมุฏฐาน. เพราะมีผัสสะที่เกิดจากมโนวิญญาณธาตุนั้นเป็นที่ตั้งร่วมกัน จึงมีการรวมกันของผัสสะ. เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อถูกผัสสะถูกต้องแล้ว ย่อมเสวยอารมณ์, เมื่อถูกผัสสะถูกต้องแล้ว ย่อมจำอารมณ์ได้, เมื่อถูกผัสสะถูกต้องแล้ว ย่อมดำริ.” (สังยุตตนิกาย 4.93) คำว่า “นี้เป็นมโนกรรม” คือ มโนกรรมที่เป็นกุศลนี้ อันเป็นไปด้วยใจที่เลื่อมใส ประกอบด้วยศรัทธา โดยไม่กระทำการไหวแห่งองค์คือกายและองค์คือวาจา. มโนกรรมนั้นแล ย่อมมี ๓ อย่าง คือ ประกอบด้วยอนภิชฌา, ประกอบด้วยอพยาบาท, ประกอบด้วยสัมมาทิฏฐิ.

Bhāsatīti avisaṃvādanādinā vācaṅgacopanāvasena pavattentiyā vacīviññattiyā sādhetabbaṃ sādhetīti attho, tena kāyadvārato pavattakusalavacīkammampi saṅgahitaṃ hoti. Tathā hi vakkhati ‘‘vacīviññattivipphārato, tathā sādiyanato ca bhāsatī’’ti. Sabbampi vacīkammaṃ saccādivasena catubbidhaṃ. Karotīti attano, paresañca hitāhitāni kāraṇākāraṇehi kāyaṅgacopanāvasena pavattentiyā kāyaviññattiyā sādhetabbaṃ sādhetīti attho, tena vacīdvārato pavattakusalakāyakammampi saṅgahitaṃ hoti. Tathā ca vakkhati ‘‘kāyaviññattivipphārato, tathā sādiyanato ca karotī’’ti (netti. aṭṭha. 76 missakahārasampātavaṇṇanā). Kammapathavasena gayhamāne pāṇātipātādivasena taṃ tividhaṃ hoti. Tenāha ‘‘iti dasakusalakammapathādassitā’’ti. Dasapuññakiriyavatthuvasenāpi gāthāya attho yujjati. Tathā hi vakkhati ‘‘so pasannacitto’’tiādi. Bhāsati vā karoti vā kevalaṃ manasā pavattatīti aniyamattho vā-saddo. Tathā ceva saṃvaṇṇitaṃ.

คำว่า “ย่อมกล่าว” คือ มีความหมายว่า ย่อมยังสิ่งที่ควรสำเร็จให้สำเร็จด้วยวจีวิญญัติที่ยังเป็นไปโดยอำนาจแห่งการไหวแห่งองค์คือวาจา มีการไม่พูดเท็จเป็นต้น, ด้วยเหตุนั้น แม้วจีกรรมที่เป็นกุศลที่เกิดจากกายทวารก็ถูกสงเคราะห์แล้ว. เพราะท่านจักกล่าวไว้ว่า “ย่อมกล่าวด้วยการแผ่ไปแห่งวจีวิญญัติ และด้วยการยินดี.” วจีกรรมทั้งปวงมี ๔ อย่าง โดยความเป็นสัจจะ เป็นต้น. คำว่า “ย่อมกระทำ” คือ มีความหมายว่า ย่อมยังสิ่งที่ควรสำเร็จให้สำเร็จด้วยกายวิญญัติที่ยังเป็นไปโดยอำนาจแห่งการไหวแห่งองค์คือกาย ด้วยเหตุและมิใช่เหตุ อันเป็นประโยชน์และไม่เป็นประโยชน์แก่ตนและผู้อื่น, ด้วยเหตุนั้น แม้กายกรรมที่เป็นกุศลที่เกิดจากวจีทวารก็ถูกสงเคราะห์แล้ว. และท่านจักกล่าวไว้ว่า “ย่อมกระทำด้วยการแผ่ไปแห่งกายวิญญัติ และด้วยการยินดี.” (เนตติอรรถกถา 76 การพรรณนาการประมวลหาระแบบผสม) เมื่อถือเอาโดยนัยแห่งกรรมบถ กรรมนั้นย่อมมี ๓ อย่าง โดยความเป็นปาณาติบาตเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ดังนี้ กรรมบถที่เป็นกุศล ๑๐ ประการจึงถูกแสดงแล้ว.” แม้โดยนัยแห่งบุญกิริยาวัตถุ ๑๐ ประการ ความหมายของคาถาก็ย่อมเข้ากันได้. เพราะท่านจักกล่าวไว้ว่า “บุคคลนั้นมีใจเลื่อมใส” เป็นต้น. คำว่า “วา” (หรือ) เป็นคำที่มีความหมายไม่แน่นอนว่า “ย่อมกล่าว หรือ ย่อมกระทำ หรือ ย่อมเป็นไปด้วยใจเท่านั้น.” และท่านก็ได้อธิบายไว้เช่นนั้น.

Dasavidhassa kusalakammassāti dasavidhassa kusalakammapathakammassa, vakkhamānanayena vā dasapuññakiriyavatthusaṅkhātassa kusalakammassa. Nanu tattha dānādimayaṃ tividhameva puññakiriyavatthu vuttanti? Saccaṃ, taṃ pana itaresaṃ tadantogadhattā.

คำว่า “ของกุศลกรรม ๑๐ อย่าง” คือ ของกรรมที่เป็นกุศลกรรมบถ ๑๐ อย่าง, หรือของกุศลกรรมอันนับว่าเป็นบุญกิริยาวัตถุ ๑๐ อย่าง โดยนัยที่จะกล่าวต่อไป. ก็บุญกิริยาวัตถุที่ประกอบด้วยทานเป็นต้น ๓ อย่างเท่านั้นมิใช่หรือที่กล่าวไว้ในที่นั้น? จริงอยู่, แต่บุญกิริยาวัตถุนั้นสงเคราะห์บุญกิริยาวัตถุอื่น ๆ เข้าไว้ในนั้นแล้ว.

‘‘Sukhamanvetī’’ti saṅkhepena vuttaṃ sukhānugamaṃ vitthārena dassento ‘‘idhassu puriso’’tiādimāha. Tattha evaṃ santanti evaṃ bhūtaṃ, appahīnānusayo hutvā sukhavedanīyaphassasambhūtanti attho.

ท่านกล่าวคำมี “ในกาลนี้ บุรุษพึงมี” เป็นต้น เพื่อแสดงการติดตามซึ่งสุขที่กล่าวไว้โดยย่อว่า “ย่อมติดตามซึ่งสุข” โดยพิสดาร. ในคำนั้น คำว่า “เมื่อเป็นอย่างนี้” คือ เป็นอย่างนี้, มีความหมายว่า เป็นสิ่งที่เกิดจากผัสสะอันเป็นสุขเวทนา โดยที่อนุสัยยังไม่ถูกละ.

Tattha ‘‘yaṃ mano’’tiādinā gāthātthavasena catusaccaṃ niddhāreti. Ādito vavatthāpitesu khandhādīsu khandhamukhena saccānaṃ kathitattā sattānaṃ bhinnarucibhāvato nānānayehi vipassanābhūmikosallatthaṃ, pubbāparasambandhadassanatthañca evaṃ vuttaṃ ‘‘evaṃ…pe… niddhāretabbānī’’ti. Saccamukhena assādādike niddhāretvā desanāhārasampātaṃ yojetuṃ ‘‘tattha samudayenā’’tiādimāha, taṃ vuttanayameva. Yañhettha aññampi atthato na vibhattaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayattā, uttānatthattā cāti veditabbaṃ.

ในคำนั้น ท่านย่อมกำหนดสัจจะ ๔ โดยนัยแห่งความหมายของคาถา มีคำว่า “ใจใด” เป็นต้น. เพราะสัจจะทั้งหลายถูกกล่าวโดยทางขันธ์ ในขันธ์เป็นต้นที่ถูกกำหนดไว้แต่แรก, และเพราะสัตว์ทั้งหลายมีความชอบต่างกัน, เพื่อประโยชน์แก่ความเชี่ยวชาญในภูมิแห่งวิปัสสนาด้วยนัยต่าง ๆ, และเพื่อแสดงความสัมพันธ์ก่อนหลัง จึงกล่าวไว้เช่นนี้ว่า “อย่างนี้... (ละ)... พึงกำหนด.” เมื่อกำหนดอัสสาทะเป็นต้นโดยทางสัจจะแล้ว เพื่อประกอบการประมวลหาระแห่งเทศนา ท่านจึงกล่าวคำมี “ในคำนั้น ด้วยสมุทัย” เป็นต้น, ซึ่งเป็นนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. อนึ่ง สิ่งอื่นใดในที่นี้ที่ไม่ได้จำแนกความหมายไว้, พึงทราบว่าเพราะเป็นนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างแล้ว และเพราะมีความหมายตื้น.

Mananalakkhaṇeti [Pg.102] mananalakkhaṇahetu. ‘‘Mananalakkhaṇenā’’ti vā pāṭho. Īhābhāvato byāpārābhāvato. Yena pasādena samannāgatattā mano ‘‘pasanno’’ti vutto, tassa pasādassa kiccaṃ mane āropetvā āha ‘‘akālusiyato, ārammaṇassa okappanato ca pasannenā’’ti. Tathā sādiyanatoti vācāya vattabbaṃ avatvāva phassasādiyanato anujānato. Dutiye tathā sādiyanatoti kāyena kātabbaṃ yathā kataṃ hoti, tathā vācāya saṃvidhānato. Tathā pasutattāti yathā sukhamanveti, tathā upacitattā evāti attho. Tatoti tato kāraṇā, manasā pasannena, bhāsanena, karaṇena ca hetunāti vuttaṃ hoti. Anaññatthāti etasmiṃ pana atthe. Tatoti tato eva. Yo hi pasannamano tena yaṃ bhāsanaṃ, karaṇañca, tato eva naṃ sukhamanvetīti vuttaṃ hoti. Sātabhāvatoti sātavedanābhāvato. Iṭṭhabhāvatoti manāpabhāvato. Kammato vipākuppattiphaladānasamatthabhāvena kammassa nibbattattā vipākasseva anibbattattāti āha ‘‘katū…pe… anvetīti vutta’’nti kāraṇāyatta vuttitoti katabhāvahetukattā kammassāti adhippāyo. Asaṅkantitoti yasmiṃ santāne kammaṃ nibbattaṃ, tadaññasantānā saṅkamanato.

ชื่อว่ามีลักษณะคือการนึกคิด เพราะเป็นเหตุแห่งลักษณะคือการนึกคิด หรืออีกนัยหนึ่งว่า “ด้วยลักษณะคือการนึกคิด” เพราะไม่มีความพยายาม เพราะไม่มีการกระทำ เพราะเหตุที่ใจประกอบด้วยความผ่องใสใด จึงชื่อว่า “ใจผ่องใส” ท่านยกหน้าที่ของความผ่องใสนั้นขึ้นไว้ในใจแล้วจึงกล่าวว่า “ด้วยใจที่ผ่องใส เพราะไม่มีความขุ่นมัว และเพราะการน้อมไปสู่อารมณ์” บทว่า “ย่อมยินดีอย่างนั้น” คือ ไม่กล่าวสิ่งที่ควรกล่าวด้วยวาจา แต่ยินดีด้วยผัสสะ คือ ยินยอม ในบทที่สองว่า “ย่อมยินดีอย่างนั้น” คือ การจัดแจงด้วยวาจาอย่างที่พึงกระทำด้วยกาย บทว่า “เพราะสั่งสมไว้อย่างนั้น” คือ มีความหมายว่า เพราะสั่งสมไว้อย่างนั้นนั่นเอง อย่างที่ความสุขย่อมติดตามไป บทว่า “เพราะเหตุนั้น” คือ เพราะเหตุนั้นนั่นเอง หมายความว่า เพราะใจที่ผ่องใส เพราะการกล่าว และเพราะการกระทำเป็นเหตุ บทว่า “ไม่เป็นอย่างอื่น” คือ ในอรรถนี้ บทว่า “เพราะเหตุนั้น” คือ เพราะเหตุนั้นนั่นเอง บุคคลใดมีใจผ่องใส การกล่าวและการกระทำใดของบุคคลนั้น ความสุขย่อมติดตามบุคคลนั้นไปเพราะเหตุนั้นนั่นเอง ดังนี้ บทว่า “เพราะความเป็นสุข” คือ เพราะความเป็นสุขเวทนา บทว่า “เพราะความเป็นที่น่าปรารถนา” คือ เพราะความเป็นที่น่าพอใจ บทว่า “เพราะกรรม” คือ เพราะกรรมเกิดขึ้นแล้วด้วยความเป็นผู้สามารถในการให้ผลคือวิบากเกิดขึ้น แต่ยังไม่เกิดวิบาก จึงกล่าวว่า “เพราะกรรมที่ทำแล้ว...ความสุขย่อมติดตามไป” ดังนี้ หมายความว่า เพราะกรรมมีเหตุคือความเป็นกรรมที่ทำแล้ว บทว่า “ไม่ถ่ายเทไป” คือ ไม่ถ่ายเทไปจากสันดานอื่นจากสันดานที่กรรมเกิดขึ้นแล้ว

Ādhipaccayogatoti sahajātādhipativasena ādhipaccayuttattā. Sahajātadhammānañhi taṃsampayuttassa manassa vasena pubbaṅgamatā idhādhippetā. Tato evāti ādhipaccayogato eva. Manassāti upayogatthe sāmivacanaṃ. Tesaṃ dhammānanti sambandho. Kusalabhāvo yujjati pasādassa yonisomanasikārahetukattā. Nanu vibhajjabyākaraṇesu tesaṃ sāvakānaṃ saddhā uppajjatīti? Nāyaṃ saddhā, tadākārā pana akusalā dhammā tathā vuccantīti veditabbaṃ. Tathā hi vakkhati ‘‘nāyaṃ pasādo’’tiādi (netti. aṭṭha. 76 missakahārasampātavaṇṇanā). Sukhaṃ anvetīti yujjati kammassa phaladāne samatthabhāvato. Yathā hi kataṃ kammaṃ phaladānasamatthaṃ hoti, tathā kataṃ upacitanti vuccatīti.

บทว่า “เพราะประกอบด้วยความเป็นอธิบดี” คือ เพราะประกอบด้วยความเป็นอธิบดีโดยความเป็นอธิบดีที่เกิดพร้อมกัน เพราะความเป็นผู้มีใจที่สัมปยุตด้วยธรรมเหล่านั้นเป็นประธานของธรรมที่เกิดพร้อมกัน พึงประสงค์ในอรรถนี้ บทว่า “เพราะเหตุนั้นนั่นเอง” คือ เพราะประกอบด้วยความเป็นอธิบดีนั่นเอง บทว่า “ของใจ” เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งอุปโยคะ มีความสัมพันธ์กับบทว่า “ของธรรมเหล่านั้น” ความเป็นกุศลย่อมสมควร เพราะความผ่องใสมีโยนิโสมนสิการเป็นเหตุ ก็ในวิภังคพยากรณ์ ความศรัทธาย่อมเกิดขึ้นแก่สาวกเหล่านั้นมิใช่หรือ? นั่นไม่ใช่ศรัทธา แต่พึงทราบว่า อกุศลธรรมที่มีอาการอย่างนั้นแล ย่อมถูกกล่าวอย่างนั้น ดังที่ท่านจะกล่าวต่อไปว่า “นั่นไม่ใช่ความผ่องใส” เป็นต้น (เนตติ. อรรถกถา 76 มิสสกหารสัมปาตวรรณนา) บทว่า “ความสุขย่อมติดตามไป” ย่อมสมควร เพราะกรรมมีความสามารถในการให้ผล กรรมที่ทำแล้วย่อมมีความสามารถในการให้ผลอย่างไร กรรมที่ทำแล้วย่อมชื่อว่าสั่งสมไว้อย่างนั้น

Manopavicārā idha nekkhammasitā somanassūpavicārā, upekkhūpavicārā ca veditabbā kusalādhikārattā. Te pana yasmā cittaṃ nissāyeva pavattanti, nānissāya, tasmā vuttaṃ ‘‘mano manopavicārānaṃ padaṭṭhāna’’nti. Kusalapakkhassa padaṭṭhānanti ettha kusalo tāva phasso kusalassa vedanākkhandhassa [Pg.103] saññākkhandhassa saṅkhārakkhandhassa sahajātādinā paccayo hoti. ‘‘Phuṭṭho, bhikkhave, vedeti, phuṭṭho sañjānāti, phuṭṭho cetetī’’ti (saṃ. ni. 4.93) vuttaṃ. Evaṃ vedanādīnampi veditabbaṃ. Saddhādīnampi paccayabhāve vattabbameva natthi. Sabbassāti catubhūmakassa. Kāmāvacarā hi kusalā dhammā yathārahaṃ catubhūmakassāpi kusalassa paccayā honti, evaṃ itarabhūmakāpi.

มโนปวิจารในที่นี้ พึงทราบว่าเป็นโสมนัสสุปวิจารและอุเบกขูปวิจารที่อาศัยเนกขัมมะ เพราะเป็นอธิการแห่งกุศล ก็เพราะมโนปวิจารเหล่านั้นย่อมเป็นไปอาศัยจิตเท่านั้น ไม่ได้เป็นไปโดยไม่อาศัยจิต เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า “ใจเป็นที่ตั้งแห่งมโนปวิจาร” ในบทว่า “เป็นที่ตั้งแห่งกุศลธรรม” นี้ ผัสสะที่เป็นกุศลย่อมเป็นปัจจัยแก่เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ที่เป็นกุศล โดยความเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้น ดังที่ตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย บุคคลถูกผัสสะถูกต้องแล้วย่อมเสวยอารมณ์ ถูกผัสสะถูกต้องแล้วย่อมจำได้ ถูกผัสสะถูกต้องแล้วย่อมคิด” (สํ. นิ. 4.93) พึงทราบแม้แก่เวทนาเป็นต้นอย่างนี้ ส่วนความเป็นปัจจัยของศรัทธาเป็นต้น ไม่ต้องกล่าวถึงเลย บทว่า “แก่ทั้งหมด” คือ แก่ธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๔ เพราะกุศลธรรมที่เป็นกามาวจร ย่อมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๔ ได้ตามสมควร แม้กุศลธรรมที่เป็นไปในภูมิอื่นก็เช่นกัน

‘‘Pasannena manasā bhāsatī’’ti vuttattā visesato sammāvācāpaccayaṃ bhāsanaṃ idhādhippetanti vuttaṃ ‘‘bhāsatīti sammāvācā’’ti. Tatthāyamadhippāyo ‘‘bhāsatīti yamidaṃ padaṃ, iminā sammāvācā gahitā hotī’’ti. Karotīti sammākammantoti etthāpi eseva nayo. Suparisuddhe kāyavacīkamme ṭhitassa ājīvapārisuddhi, na itarassāti vuttaṃ ‘‘te sammāājīvassa padaṭṭhāna’’nti. Tattha teti sammāvācākammantā. Yasmā pana ājīvaṭṭhamake sīle patiṭṭhitassa uppannānuppannānaṃ akusaladhammānaṃ pahānānuppādanāni, anuppannuppannānaṃ kusaladhammānaṃ uppādanapāripūriyā ca sambhavanti, tathā sammāvāyāme ṭhitasseva kāyādīsu subhasaññādividdhaṃsinī sammāsati sambhavati, tasmā vuttaṃ ‘‘sammāājīvo…pe…padaṭṭhāna’’nti. Jeṭṭhakasīlaṃ pātimokkhasaṃvaro, saddhāsādhano ca soti āha ‘‘taṃ sīlassa padaṭṭhāna’’nti.

เพราะเหตุที่กล่าวว่า “ย่อมกล่าวด้วยใจที่ผ่องใส” การกล่าวที่มีสัมมาวาจาเป็นปัจจัยโดยเฉพาะ พึงประสงค์ในที่นี้ จึงกล่าวว่า “บทว่า ย่อมกล่าว คือ สัมมาวาจา” ในบทนั้นมีอธิปรายะดังนี้ว่า “บทว่า ย่อมกล่าว นี้ สัมมาวาจาถูกถือเอาด้วยบทนี้” ในบทว่า “ย่อมกระทำ คือ สัมมากัมมันตะ” นี้ก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน ความบริสุทธิ์แห่งอาชีวะย่อมมีแก่บุคคลผู้ตั้งอยู่ในกายกรรมและวจีกรรมที่บริสุทธิ์ดีแล้ว ไม่ใช่แก่บุคคลอื่น จึงกล่าวว่า “ธรรมเหล่านั้นเป็นที่ตั้งแห่งสัมมาอาชีวะ” ในบทนั้น บทว่า “ธรรมเหล่านั้น” คือ สัมมาวาจาและสัมมากัมมันตะ ก็เพราะการละอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วและยังไม่เกิดขึ้น และการยังกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดขึ้นให้เกิดขึ้นและให้บริบูรณ์ ย่อมมีแก่บุคคลผู้ตั้งอยู่ในศีลมีอาชีวะเป็นที่ ๘ และสัมมาสติที่ทำลายสุภสัญญาเป็นต้นในกายเป็นต้น ย่อมมีแก่บุคคลผู้ตั้งอยู่ในสัมมาวายามะเท่านั้น เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า “สัมมาอาชีวะ...เป็นที่ตั้ง” ศีลอันเป็นประธานคือปาติโมกขสังวร และศีลที่สำเร็จด้วยศรัทธา จึงกล่าวว่า “ศีลนั้นเป็นที่ตั้งแห่งศีล”

Tesanti kāyavacīkammānaṃ. Kammapaccayatāyāti kusalakammahetukatāya.

บทว่า “ของธรรมเหล่านั้น” คือ ของกายกรรมและวจีกรรม บทว่า “เพราะความเป็นปัจจัยแห่งกรรม” คือ เพราะความเป็นเหตุแห่งกุศลกรรม

Padattho ca vuttanayenāti ‘‘mananato ārammaṇavijānanato’’tiādinā.

และอรรถบทก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้ว คือ โดยนัยว่า “เพราะการนึกคิด เพราะการรู้อารมณ์” เป็นต้น

Ayaṃ āvaṭṭoti ayaṃ sabhāgavisabhāgadhammāvaṭṭanavasena āvaṭṭo. Ettha hi kusalamūlasammattamaggādiniddhāraṇā sabhāgadhammāvaṭṭanā. Avijjābhavataṇhānaṃ niddhāraṇā visabhāgadhammāvaṭṭanā.

บทว่า “การหมุนเวียนนี้” คือ การหมุนเวียนนี้โดยการหมุนเวียนแห่งธรรมที่เป็นส่วนเหมือนและส่วนต่างกัน ในที่นี้ การกำหนดกุศลมูล สัมมัตตมรรคเป็นต้น เป็นการหมุนเวียนแห่งธรรมที่เป็นส่วนเหมือนกัน การกำหนดอวิชชา ภพ ตัณหา เป็นการหมุนเวียนแห่งธรรมที่เป็นส่วนต่างกัน

Vibhattihāre padaṭṭhānabhūmivibhāgā vuttanayā, suviññeyyā cāti dhammavibhāgameva dassento ‘‘nayida’’ntiādimāha. Tattha ‘‘nayidaṃ yathārutavasena gahetabba’’nti suttassa neyyatthataṃ vatvā ‘‘yohī’’tiādinā taṃ vivarati. ‘‘Dukkhameva anvetī’’ti kasmā vuttaṃ, nanu yattha katthaci hitesitā kusalamevāti? Nayidamīdisaṃ sandhāya vuttaṃ, adhammaṃ pana dhammoti, dhammañca pana [Pg.104] adhammoti dīpanena lokassa sabbānatthabījabhūtesu sakalahitasukhupāyapaṭikkhepakesu titthakaresu asantaguṇasambhāvanavasena pavattamicchādhimokkhaṃ sandhāya vuttaṃ. Yo hi loke appamattakampi puññaṃ kātukāmaṃ pāpikaṃ diṭṭhiṃ nissāya paṭibāhati, sopi gārayho, kimaṅgaṃ pana ariyavinaye sammāpaṭipattiṃ paṭibāhantesūti dukkhaphalāva tattha sambhāvanāpasaṃsā payirupāsanā. Tathā hi vuttaṃ – ‘‘na kho ahaṃ, moghapurisa, arahattassa maccharāyāmi, apica tuyhevetaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ…pe… dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattatī’’ti (dī. ni. 3.7), ‘‘yo nindiyaṃ pasaṃsati (su. ni. 663; saṃ. ni. 1.180, 181; a. ni. 4.3; netti. 92), sabbassāpi anatthassa mūlaṃ bālūpasevanā’’ti ca.

ในวิภัตติหาร การจำแนกภูมิที่เป็นที่ตั้งแห่งบทเป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้ว และเป็นสิ่งที่รู้ได้ง่าย จึงแสดงการจำแนกธรรมเท่านั้นแล้วกล่าวว่า “นั่นไม่ใช่” เป็นต้น ในบทนั้น ท่านกล่าวความเป็นสูตรที่มีเนื้อความต้องไขความว่า “นั่นไม่พึงถือเอาตามเสียงที่เปล่งออกมา” แล้วจึงอธิบายด้วยบทว่า “บุคคลใด” เป็นต้น เหตุใดจึงกล่าวว่า “ความทุกข์เท่านั้นย่อมติดตามไป” ก็ความปรารถนาดีในที่ใดที่หนึ่ง ย่อมเป็นกุศลมิใช่หรือ? ไม่ได้กล่าวหมายถึงสิ่งเช่นนี้ แต่กล่าวหมายถึงความน้อมใจเชื่อผิดที่เกิดขึ้นโดยการสำคัญคุณที่ไม่มีอยู่ในพวกเดียรถีย์ ผู้เป็นที่ตั้งแห่งเมล็ดพันธุ์แห่งความไม่เป็นประโยชน์ทั้งปวงของโลก ผู้ปฏิเสธซึ่งอุบายแห่งประโยชน์และความสุขทั้งปวง โดยการแสดงว่า อธรรมเป็นธรรม และธรรมเป็นอธรรม บุคคลใดในโลกปรารถนาจะทำบุญแม้เพียงเล็กน้อย แต่กลับขัดขวางโดยอาศัยทิฏฐิอันชั่วร้าย บุคคลนั้นก็ควรถูกตำหนิ จะกล่าวอะไรถึงผู้ที่ขัดขวางสัมมาปฏิปทาในอริยวินัยเล่า? เพราะฉะนั้น การสำคัญ การสรรเสริญ การเข้าไปคบหาในที่นั้น ย่อมมีผลเป็นทุกข์เท่านั้น ดังที่ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษ เราไม่ได้ตระหนี่ในพระอรหัต แต่ทิฏฐิอันชั่วร้ายของท่านนี้...ย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เป็นประโยชน์ เพื่อความทุกข์ตลอดกาลนาน” (ที. นิ. 3.7) และ “ผู้ใดสรรเสริญสิ่งที่ควรติ (สุ. นิ. 663; สํ. นิ. 1.180, 181; อ. นิ. 4.3; เนตติ. 92) การคบหาคนพาลเป็นรากเหง้าแห่งความไม่เป็นประโยชน์ทั้งปวง”

Idañhi suttanti ‘‘manopubbaṅgamā…pe…pada’’nti (dha. pa. 1, 2) paṭhamaṃ gāthaṃ sandhāya vadati. Etassāti saṃvaṇṇiyamānasuttassa.

บทว่า “สูตรนี้” คือ กล่าวหมายถึงคาถาแรกว่า “มโนปุพพังคมา...เป็นต้น” (ธ.ป. 1, 2) บทว่า “ของสูตรนั้น” คือ ของสูตรที่กำลังอธิบาย

Kiccapaññattīti adhipatipaccayasaṅkhātassa kiccassa paññāpanaṃ. Padhānapaññattīti padhānabhāvassa paññāpanā. Sahajātapaññattīti tesaṃ dhammānaṃ manasā sahabhāvapaññāpanā.

บทว่า “การบัญญัติหน้าที่” คือ การบัญญัติหน้าที่อันนับว่าเป็นอธิปติปัจจัย บทว่า “การบัญญัติความเป็นประธาน” คือ การบัญญัติความเป็นประธาน บทว่า “การบัญญัติความเป็นสหชาติ” คือ การบัญญัติความเป็นสหชาติของธรรมเหล่านั้นกับใจ

Mahābhūtātīti itisaddo ādiattho, tena mahābhūtāvinābhāvī sabbo rūpadhammo saṅgayhati.

บทว่า “มหาภูต” นี้ อิติสัทท์มีความหมายว่า “เป็นต้น” ด้วยบทนั้น รูปธรรมทั้งปวงที่แยกจากมหาภูตไม่ได้ ย่อมถูกสงเคราะห์เข้าไว้

‘‘Manopubbaṅgamā’’ti samāsapade ‘‘mano’’ti padaṃ tadavayavamattanti āha ‘‘neva padasuddhī’’ti. Tenevāha ‘‘manopubbaṅgamāti padasuddhī’’ti. ‘‘Chāyāva anapāyinī’’ti idaṃ sukhānugamassa udāharaṇamattaṃ, na yathādhippetatthaparisamāpanaṃ. ‘‘Sukhamanvetī’’ti pana yathādhippetatthaparisamāpananti vuttaṃ ‘‘padasuddhi ceva ārambhasuddhi cā’’ti.

ในบทสมาสว่า "มโนปุพฺพงฺคมา" บทว่า "มโน" เป็นเพียงส่วนหนึ่งของบทนั้น จึงกล่าวว่า "ไม่บริสุทธิ์ในบท" เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "มโนปุพฺพงฺคมา" เป็นบทที่บริสุทธิ์ คำว่า "เงาไม่จากไป" นี้เป็นเพียงตัวอย่างของการติดตามมาซึ่งความสุข ไม่ใช่การทำให้ความหมายที่มุ่งหมายสำเร็จบริบูรณ์ ส่วนคำว่า "ความสุขย่อมติดตามไป" นั้น เป็นการทำให้ความหมายที่มุ่งหมายสำเร็จบริบูรณ์ จึงกล่าวว่า "เป็นความบริสุทธิ์แห่งบทและเป็นความบริสุทธิ์แห่งการเริ่มต้น"

Ekattatāti manopubbaṅgamādisāmaññaṃ sandhāya vadati. Evaṃ sesesupi. Vemattatā ‘‘manopubbaṅgamā’’tiādinā sāmaññato vuttadhamme pasādo dhāraṇāya nivattetvā pasannasaṅkhāte visese avaṭṭhāpanato. Sesesupi eseva nayo. Pasādo sinehasabhāvo, assaddhiyaṃ viya lūkhasabhāvaṃ dosaṃ vinodetīti āha ‘‘byāpādavikkhambhanato’’ti. Bahiddhāti saddheyyavatthuṃ sandhāyāha. Okappanatoti ārammaṇaṃ anupavisitvā anupakkhanditvā saddahanato.

คำว่า "เอกัตตตา" (ความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน) หมายถึงความทั่วไปของ "มโนปุพฺพงฺคมา" เป็นต้น ในบทที่เหลือก็เช่นกัน คำว่า "เวมัตตตา" (ความเป็นต่างกัน) คือการที่ความเลื่อมใสในธรรมที่กล่าวโดยทั่วไปว่า "มโนปุพฺพงฺคมา" เป็นต้น ถูกยับยั้งด้วยการทรงจำ และไม่ตั้งมั่นอยู่ในลักษณะพิเศษที่เรียกว่า "ผู้เลื่อมใส" ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน ความเลื่อมใสมีสภาพเป็นความรัก ย่อมกำจัดโทษที่มีสภาพหยาบกระด้างเหมือนความไม่เชื่อ จึงกล่าวว่า "เพราะข่มพยาบาทได้" คำว่า "ภายนอก" หมายถึงวัตถุที่ควรเชื่อ คำว่า "โอกัปปนโต" (เพราะน้อมเข้าไป) คือเพราะเชื่อโดยการน้อมเข้าไป โดยการแล่นเข้าไปในอารมณ์

Deyyadhammādayoti [Pg.105] ettha ādisaddena saṃvegahirottappakasiṇamaṇḍalādayo saṅgayhanti. Iṭṭhārammaṇādayoti ādisaddena iṭṭhamajjhattārammaṇā, dvāradhammā, manasikāroti evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Tathā phassoti yathā vedanādīnaṃ iṭṭhārammaṇādayo paccayo, evaṃ phassopīti paccayatāsāmaññameva upasaṃharati tathā-saddo. Vedanādīnanti hi vedanādayo tayo khandhā gahitā. Viññāṇassa vedanādayoti nāmarūpaṃ sandhāya vadati.

ในคำว่า "เทยฺยธมฺมาทโย" (ทานวัตถุเป็นต้น) ด้วยคำว่า "เป็นต้น" นี้ ย่อมสงเคราะห์สังเวคะ หิริ โอตตัปปะ กสิณมณฑล เป็นต้น ในคำว่า "อิฏฺฐารมฺมณาทยโย" (อารมณ์ที่น่าปรารถนาเป็นต้น) ด้วยคำว่า "เป็นต้น" นี้ พึงทราบว่าสงเคราะห์อารมณ์ที่น่าปรารถนาและเป็นกลาง ธรรมที่เป็นทวาร มนสิการ เป็นต้น คำว่า "ผัสสะก็เช่นกัน" (Tathā phasso) คำว่า "เช่นกัน" (tathā) ย่อมประมวลมาซึ่งความเป็นปัจจัยโดยทั่วไปเท่านั้น เหมือนอารมณ์ที่น่าปรารถนาเป็นต้นเป็นปัจจัยของเวทนาเป็นต้น ฉันใด ผัสสะก็ฉันนั้น ในคำว่า "เวทนาเป็นต้น" นั้น ย่อมถือเอาขันธ์สามคือเวทนาเป็นต้น คำว่า "เวทนาเป็นต้นของวิญญาณ" หมายถึงนามรูป

‘‘Sīlamayassa adoso padaṭṭhāna’’nti vuttaṃ khantipadhānattā sīlassa. Adhiṭṭhātīti anuyuñjati uppādeti. Soti evaṃ kusalacittaṃ bhāvento. ‘‘Anuppannāna’’ntiādinā bhāvanāpahānasamāropanāni dassento nibbedhabhāgiyavasena gāthāya atthaṃ vicinitvā samāropeti, evampi sakkā yojetunti vāsanābhāgiyavasena padaṭṭhānaniddese udāharīyati.

ที่กล่าวว่า "อโทสะเป็นปทัฏฐานของบุญกิริยาวัตถุอันสำเร็จด้วยศีล" นั้น เพราะศีลมีขันติเป็นประธาน คำว่า "อธิฏฺฐาติ" (ตั้งมั่น) คือประกอบเนืองๆ ให้เกิดขึ้น คำว่า "โส" (เขา) คือผู้เจริญกุศลจิตอย่างนี้ ด้วยคำว่า "อนุปฺปนฺนานํ" (ธรรมที่ยังไม่เกิด) เป็นต้น แสดงการยกขึ้นแสดงซึ่งภาวนาและการละเสีย แล้วพิจารณาความหมายของคาถาโดยส่วนแห่งนิพเพธภาคิยะ แล้วยกขึ้นแสดง หรือกล่าวว่า "พึงประกอบอย่างนี้ก็ได้" โดยส่วนแห่งวาสนาภาคิยะ ในการแสดงปทัฏฐาน

Evaṃ ‘‘manopubbaṅgamā dhammā’’ti gāthāya vasena hārasampātayojanāvidhiṃ dassetvā idāni gāthāntarena dassetuṃ ‘‘tathā dadato puñña’’ntiādimāha. Tattha bhāvanāmayanti paññābhāvanāmayaṃ.

เมื่อแสดงวิธีประกอบหารสัมปาตะโดยอาศัยคาถาว่า "มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา" อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงด้วยคาถาอื่น จึงกล่าวคำว่า "ตถา ททโต ปุญฺญํ" (บุญของผู้ให้ก็เช่นกัน) เป็นต้น ในคำนั้น คำว่า "ภาวนามัย" คือปัญญาอันสำเร็จด้วยภาวนา

‘‘Alobho kusalamūla’’ntiādi dānādīnaṃ alobhādipadhānattā vuttaṃ, sabbattha ca ‘‘vutta’’nti padaṃ ānetvā yojetabbaṃ. Tesanti rāgādīnaṃ. Nissaraṇanti ca parinibbānameva sandhāya vadati.

ที่กล่าวว่า "อโลภะเป็นกุศลมูล" เป็นต้นนั้น เพราะทานเป็นต้นมีอโลภะเป็นต้นเป็นประธาน และพึงนำบทว่า "กล่าวแล้ว" มาประกอบในที่ทั้งปวง คำว่า "ของเหล่านั้น" คือของราคะเป็นต้น คำว่า "นิสสรณะ" (เครื่องสลัดออก) นั้น หมายถึงพระปรินิพพานเท่านั้น

Pariccāgasīlo alobhajjhāsayo kāmesu ādīnavadassāvī sammadeva sīlaṃ paripūretīti āha ‘‘dadato…pe… padaṭṭhāna’’nti. Idha oḷārikā nāma kilesā vītikkamāvatthānaṃ, tappahānaṃ tadaṅgappahānena veditabbaṃ. Majjhimānanti pariyuṭṭhānāvatthānaṃ. Sukhumānanti anusayāvatthānaṃ. Katāvībhūmi nti khīṇāsavabhūmiṃ.

ผู้มีปกติสละ มีอัธยาศัยในอโลภะ เห็นโทษในกาม ย่อมบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์โดยชอบ จึงกล่าวว่า "ของบุคคลผู้ให้...เป็นต้น...เป็นปทัฏฐาน" ในที่นี้ กิเลสที่ชื่อว่าโอฬาริกะ (หยาบ) คือกิเลสในขั้นล่วงละเมิด พึงทราบว่าการละกิเลสเหล่านั้นเป็นการละด้วยตทังคปหาน คำว่า "มัชฌิมะ" (ปานกลาง) คือกิเลสในขั้นปริยุฏฐาน (กลุ้มรุม) คำว่า "สุขุมะ" (ละเอียด) คือกิเลสในขั้นอนุสัย (นอนเนื่อง) คำว่า "กตาวีภูมิ" (ภูมิที่ทำกิจเสร็จแล้ว) คือภูมิของพระขีณาสพ

Dadatoti maggasahagatena alobhena sadevakassa lokassa abhayadānaṃ dadato. Puññanti lokuttarakusalaṃ. Saṃyamatoti maggapariyāpannehi sammāvācākammantājīvehi diṭṭhekaṭṭhādisaṃkilesato maggasaṃyamena saṃyamantassa. Veranti pāṇātipātādipāpaṃ. Kusaloti maggasammādiṭṭhiyā kusalo vicakkhaṇo. Jahāti pāpakanti tehi tehi maggehi taṃ taṃ pahātabbaṃ pāpadhammaṃ odhiso jahāti samucchindati. Tenāha ‘‘maggo vutto’’ti.

คำว่า "ททโต" (ผู้ให้) คือผู้ให้อภัยทานแก่โลกพร้อมทั้งเทวดาด้วยอโลภะที่สหรคตด้วยมรรค คำว่า "บุญ" คือโลกุตรกุศล คำว่า "สํยมาโต" (เพราะสำรวม) คือเพราะสำรวมด้วยมรรคสังวรจากกิเลสมีทิฏฐิเอกัฏฐะเป็นต้น ด้วยสัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ ที่สงเคราะห์เข้าในมรรค คำว่า "เวร" คือบาปมีปาณาติบาตเป็นต้น คำว่า "กุสโล" (ผู้ฉลาด) คือผู้ฉลาด ผู้เฉลียวฉลาดด้วยสัมมาทิฏฐิอันเป็นมรรค คำว่า "ย่อมละบาป" คือย่อมละ ย่อมถอนบาปธรรมที่พึงละนั้นๆ เป็นส่วนๆ ด้วยมรรคเหล่านั้นๆ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "มรรคกล่าวแล้ว"

‘‘Dadato’’tiādinā [Pg.106] pubbe avibhāgena kusalamūlāni uddhaṭānīti idāni vibhāgena tāni uddharanto ‘‘lokiyakusalamūla’’ntiādimāha.

เมื่อกุศลมูลทั้งหลายถูกยกขึ้นโดยไม่จำแนกไว้ก่อนด้วยคำว่า 'ททโต' เป็นต้น บัดนี้ เมื่อจะยกกุศลมูลเหล่านั้นขึ้นโดยจำแนก จึงกล่าวคำว่า 'โลกิยกุศลมูล' เป็นต้น

Puthujjanabhūmi sekkhabhūmi dassitā pahānassa vippakatabhāvadīpanato. Asekkhabhūmi dassitā anupādāparinibbānadīpanato.

ภูมิของปุถุชนและภูมิของพระเสกขะถูกแสดงแล้ว เพราะแสดงความเป็นไปของการละ (ปหานะ) ที่ยังไม่เสร็จสิ้น ภูมิของพระอเสกขะถูกแสดงแล้ว เพราะแสดงอนุปาทาปรินิพพาน

Saggagāminī paṭipadā pubbabhāgappaṭipatti.

ปฏิปทาที่นำไปสู่สวรรค์ คือบุพภาคปฏิปทา

Puññe kathite puññaphalampi kathitameva hotīti vuttaṃ ‘‘dadato…pe… desanamāhā’’ti. Saccakammaṭṭhānena vinā saṃkilesappahānaṃ natthīti dassento āha ‘‘kusalo…pe… desanamāhā’’ti.

เมื่อบุญถูกกล่าวแล้ว แม้ผลของบุญก็ชื่อว่าถูกกล่าวแล้วด้วย จึงกล่าวว่า 'ททโต...เป... เทสนมาห' (ทรงแสดงเทศนาว่า ของบุคคลผู้ให้... เป็นต้น) เมื่อแสดงว่าการละกิเลสย่อมไม่มีหากปราศจากสัจจกัมมัฏฐาน จึงกล่าวว่า 'กุสโล...เป... เทสนมาห' (ทรงแสดงเทศนาว่า ผู้ฉลาด... เป็นต้น)

Verasaddo adinnādānādipāpadhammesupi niruḷhoti vuttaṃ ‘‘evaṃ sabbānipi sikkhāpadāni vitthāretabbānī’’ti. Dvepi vimuttiyo sekkhāsekkhavimuttiyo, saupādisesaanupādisesavimuttiyo ca. Tathā hi vakkhati ‘‘nibbutoti dve nibbānadhātuyo’’tiādi (netti. aṭṭha. 76).

คำว่า เวร ย่อมใช้ได้แม้ในบาปธรรมมีอทินนาทานเป็นต้น จึงกล่าวว่า 'พึงขยายสิกขาบททั้งปวงอย่างนี้' วิมุตติทั้งสองอย่าง คือ เสกขวิมุตติและอเสกขวิมุตติ และสอุปาทิเสสวิมุตติและอนุปาทิเสสวิมุตติ เพราะพระองค์จักตรัสอย่างนั้นว่า 'นิพฺพุโตติ เทฺว นิพฺพานธาตุโย' (คำว่า นิพพุตะ คือนิพพานธาตุ ๒ อย่าง) เป็นต้น (เนตติ. อรรถ. 76)

Kāraṇūpacārena, kāraṇaggahaṇena vā phalaṃ gahitanti āha ‘‘dve sugatiyo’’tiādi. Vaṭṭavivaṭṭasampattiyo imissā desanāya phalaṃ, tassa dānaṃ sīlaṃ bhāvanā upāyo, ‘‘sampattidvayaṃ icchantena dānādīsu appamattena bhavitabba’’nti ayamettha bhagavato āṇattīti imamatthaṃ sandhāyāha ‘‘phalādīni yathārahaṃ veditabbānī’’ti.

ด้วยการอุปจาระโดยเหตุ หรือด้วยการถือเอาเหตุ ย่อมถือเอาผล จึงกล่าวว่า 'สุคติ ๒ อย่าง' เป็นต้น ความสมบัติในวัฏฏะและวิวัฏฏะเป็นผลของเทศนานี้ ทาน ศีล ภาวนา เป็นอุบายของผลนั้น พระพุทธองค์ทรงมีพระบัญชาในที่นี้ว่า 'ผู้ปรารถนาสมบัติ ๒ อย่าง พึงเป็นผู้ไม่ประมาทในทานเป็นต้น' จึงกล่าวหมายถึงความหมายนี้ว่า 'พึงทราบผลเป็นต้นตามสมควร'

Vicayoti vicayahārasampāto, so vuccatīti attho. Esa nayo ito paresupi. ‘‘Tividhampi dānamaya’’ntiādinā padatthavicayaṃ dasseti, tena assādādayo, itare ca vicayahārapadatthā atthato vicitā eva hontīti. Rūpādiārammaṇassa pariccāgo vuttoti sambandho. Sabboti sakalo anavasesato kiccassa vuttattā.

คำว่า วิจยะ คือวิจยหารสัมปาตะ ความว่า วิจยหารนั้นถูกกล่าวแล้ว นัยนี้มีในบทอื่นต่อจากนี้ไปเช่นกัน ด้วยคำว่า 'ทานมัยทั้ง ๓ อย่าง' เป็นต้น ย่อมแสดงการพิจารณาเนื้อความแห่งบท (ปทัตถวิจยะ) ด้วยเหตุนั้น อัสสาทะเป็นต้น และเนื้อความแห่งบทของวิจยหารอื่นๆ ย่อมเป็นอันถูกพิจารณาโดยอรรถนั่นเอง การสละอารมณ์มีรูปเป็นต้นถูกกล่าวแล้ว นี้เป็นความสัมพันธ์กัน คำว่า ทั้งหมด คือทั้งหมดโดยไม่เหลือ เพราะกล่าวถึงกิจโดยไม่เหลือ

Dānābhiratassa cāgādhiṭṭhānaṃ pāripūriṃ gacchatīti vuttaṃ ‘‘dadato…pe… padaṭṭhāna’’nti. Viratisacce, vacīsacce ca tiṭṭhato saccādhiṭṭhānaṃ pāripūriṃ gacchatīti vuttaṃ ‘‘saṃyama…pe… padaṭṭhāna’’nti. Kosallayogato ca pāpappahānato ca paññāpāripūriṃ gacchatīti vuttaṃ ‘‘kusalo…pe… padaṭṭhāna’’nti. Anavasesarāgādīsu pahīnesu upasamo upaṭṭhito nāma hotīti vuttaṃ ‘‘rāga…pe… padaṭṭhāna’’nti.

จาคาธิษฐานของผู้ยินดีในการให้ ย่อมถึงความบริบูรณ์ จึงกล่าวว่า 'ททโต...เป... ปทฏฺฐานํ' (ของบุคคลผู้ให้... เป็นต้น เป็นปทัฏฐาน) สัจจาธิษฐานของผู้ตั้งอยู่ในวิรติสัจจะและวจีสัจจะ ย่อมถึงความบริบูรณ์ จึงกล่าวว่า 'สํยมา...เป... ปทฏฺฐานํ' (ของบุคคลผู้สำรวม... เป็นต้น เป็นปทัฏฐาน) ปัญญาธิษฐาน ย่อมถึงความบริบูรณ์เพราะประกอบด้วยความฉลาดและเพราะละบาปได้ จึงกล่าวว่า 'กุสโล...เป... ปทฏฺฐานํ' (ของบุคคลผู้ฉลาด... เป็นต้น เป็นปทัฏฐาน) เมื่อราคะเป็นต้นถูกละได้โดยไม่เหลือ ความสงบ (อุปสมะ) ย่อมชื่อว่าปรากฏขึ้น จึงกล่าวว่า 'ราค...เป... ปทฏฺฐานํ' (ของราคะ... เป็นต้น เป็นปทัฏฐาน)

Kusaloti [Pg.107] puggalādhiṭṭhānena kosallasammādiṭṭhi vuttāti āha ‘‘kusalo…pe… maggaṅgādibhāvena ekalakkhaṇattā’’ti. Ādisaddena bodhipakkhiyabhāvādiṃ saṅgaṇhāti. Khepetabbabhāvenāti pahātabbabhāvena.

คำว่า กุสโล (ผู้ฉลาด) คือสัมมาทิฏฐิอันเป็นความฉลาดถูกกล่าวโดยบุคคลลาธิษฐาน จึงกล่าวว่า 'กุสโล...เป... มคฺคงฺคาทิภาเวน เอกลกฺขณตฺตา' (ผู้ฉลาด... เป็นต้น เพราะมีลักษณะเป็นอันเดียวกันโดยความเป็นองค์แห่งมรรคเป็นต้น) ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' ย่อมสงเคราะห์ความเป็นโพธิปักขิยธรรมเป็นต้น คำว่า ด้วยความเป็นสิ่งที่พึงให้สิ้นไป คือด้วยความเป็นสิ่งที่พึงละ

Averatanti asapattataṃ. Kusaladhammehīti anavajjadhammehi, phalanibbānehīti adhippāyo. Dānassa mahapphalatā, sīlādiguṇehi satthu anuttaradakkhiṇeyyabhāvo, anupādāparinibbānanti imesaṃ paccavekkhaṇā imassa dānassa nidānanti ayamattho pāḷiyaṃ niruḷhova. Nibbacananidānasandhayo suviññeyyāvāti āha ‘‘nibbacananidānasandhayo vattabbā’’ti.

คำว่า อเวรตา (ความไม่มีเวร) คือความเป็นผู้ไม่มีศัตรู คำว่า ด้วยกุศลธรรมทั้งหลาย คือด้วยธรรมที่ไม่มีโทษ อธิบายว่า ด้วยผลและนิพพาน ความเป็นทานที่มีผลมาก ความที่พระศาสดาทรงเป็นทักขิไณยบุคคลอันยอดเยี่ยมด้วยคุณมีศีลเป็นต้น และอนุปาทาปรินิพพาน การพิจารณาธรรมเหล่านี้เป็นเหตุ (นิทาน) ของทานนี้ ความหมายนี้ย่อมปรากฏชัดในพระบาลี นิพพจนะ นิทาน และสนธิทั้งหลายเป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่าย จึงกล่าวว่า 'พึงกล่าวถึงนิพพจนะ นิทาน และสนธิทั้งหลาย'

Paṭipakkhaniddesena samudayoti desanatthaṃ paṭipakkhaniddesanena niddhārito ayaṃ macchariyādisaṃkilesapakkhiko samudayo. Alobhena…pe… dānādīhīti yehi alobhādīhi dānādayo dhammā sambhavanti, tāni dānādiggahaṇeneva gahitānīti kusalamūlāni niddhāreti ‘‘imāni tīṇi kusalānī’’ti. Tesanti kusalamūlānaṃ.

เพื่อแสดงเทศนาว่า สมุทัยนี้เป็นฝ่ายกิเลสมีมัจฉริยะเป็นต้น ซึ่งถูกกำหนดด้วยการแสดงฝ่ายตรงข้าม ด้วยคำว่า อโลเภน...เป... ทานาทีหิ (ด้วยอโลภะ... เป็นต้น... ด้วยทานเป็นต้น) คือธรรมมีทานเป็นต้นเหล่าใด ย่อมเกิดขึ้นด้วยอโลภะเป็นต้นเหล่านั้น กุศลมูลเหล่านั้นถูกกำหนดด้วยการถือเอาทานเป็นต้นนั่นเองว่า 'กุศล ๓ ประการเหล่านี้' คำว่า เตสํ (ของเหล่านั้น) คือของกุศลมูลทั้งหลาย

Bhayahetu deti paṇṇākārādivasena. Rāgahetu deti sabhāgavatthussa. Āmisakiñcikkhahetu deti lañjādivasena. Anukampanto vā karuṇākhette. Apacayamāno guṇakhette, upakārakhette vā. Bhayūparatoti bhayena orato. Tena tathārūpena saṃyamena veraṃ na ciyateva. Evaṃ sabbassa akusalassa pāpako vipākoti yojanā.

ให้เพราะเหตุแห่งความกลัว โดยเป็นเครื่องบรรณาการเป็นต้น ให้เพราะเหตุแห่งความกำหนัด ในวัตถุที่เสมอกัน ให้เพราะเหตุแห่งอามิสเล็กน้อย โดยเป็นสินบนเป็นต้น หรือให้โดยอนุเคราะห์ ในเขตแห่งความกรุณา หรือให้โดยเคารพ ในเขตแห่งคุณ หรือในเขตแห่งอุปการะ คำว่า ภยูปราโต คือผู้เว้นเพราะความกลัว ด้วยความสำรวมเช่นนั้น เวรย่อมไม่สั่งสมเลย การประกอบความว่า 'วิบากของอกุศลทั้งปวงเป็นบาป' ดังนี้

‘‘Dadato’’tiādinā yathā dānapaṭikkhepena parivattanaṃ dassitaṃ, evaṃ pahānapaṭikkhepenapi parivattanaṃ dassetabbanti vuttaṃ ‘‘akusalo pana na jahātī’’ti.

คำว่า 'ททโต' เป็นต้น แสดงการผันแปรด้วยการปฏิเสธทานฉันใด พึงแสดงการผันแปรด้วยการปฏิเสธการละฉันนั้นด้วย จึงกล่าวว่า 'แต่อกุศลย่อมไม่ละ'

Kammaphalaṃ saddahanto dānakiriyāyaṃ padahanto yena vidhinā dānaṃ dātabbaṃ, tattha satiṃ upaṭṭhapento cittaṃ samādahanto sammādiṭṭhiṃ purakkharonto dāne sammāpaṭipanno hotīti āha ‘‘dānaṃ nāma…pe… hotī’’ti.

ผู้เชื่อกรรมและผลของกรรม พากเพียรในการให้ทาน ตั้งสติในวิธีที่พึงให้ทาน ตั้งจิตมั่น มีสัมมาทิฏฐิเป็นประธาน ย่อมเป็นผู้ปฏิบัติชอบในการให้ทาน จึงกล่าวว่า 'ทานชื่อว่า...เป... ย่อมเป็น'

Bhāvanāpahānasamāropanāni pāḷiyaṃ sarūpato viññāyantīti padaṭṭhānavevacanasamāropanāni dassetuṃ ‘‘taṃ sīlassa padaṭṭhāna’’ntiādi vuttaṃ, taṃ suviññeyyaṃ. Aññañca yadettha atthato na vibhattaṃ, taṃ vuttanayattā, uttānatthattā cāti veditabbaṃ.

การเจริญ การละ และการยกขึ้นตั้งไว้ ย่อมรู้ได้โดยสภาวะในพระบาลี เพื่อแสดงการยกขึ้นตั้งไว้ซึ่งบทตั้งและคำไวพจน์ จึงกล่าวว่า 'นั้นเป็นบทตั้งของศีล' เป็นต้น ซึ่งเป็นสิ่งที่รู้ได้ง่าย ส่วนสิ่งอื่นใดในที่นี้ที่ไม่ได้จำแนกโดยอรรถ พึงทราบว่าเพราะเป็นนัยที่กล่าวมาแล้ว และเพราะเป็นอรรถที่ตื้น

Hārasampātavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายหารสัมปาตวาระ จบแล้ว

Nayasamuṭṭhānavāravaṇṇanā

คำอธิบายวาระแห่งการเกิดขึ้นของนัย (นยสมุฏฐานวาระ)

79. ‘‘Visayabhedato’’ti [Pg.108] saṅkhepena vuttamatthaṃ vitthārato vivarituṃ ‘‘yathā hī’’tiādimāha. Tattha nayatoti nayaggāhato. Na hi paṭivedhañāṇaṃ viya vipassanāñāṇaṃ paccakkhato pavattatīti. Anubujjhiyamānoti abhisamayañāṇassa anurūpaṃ bujjhiyamāno. Yathā ekapaṭivedheneva maggañāṇaṃ pavattati, evaṃ tadanucchavikaṃ vipassanāñāṇena gayhamānoti attho. Evañca katvā nandiyāvaṭṭādīnaṃ tiṇṇaṃ atthanayabhāvo samatthito hotīti. Tathā hi atthavisesasarūpatāya tayo nayā ‘‘suttattho’’ti vuttā, padatthavicārabhāvepi pana hārā ‘‘byañjanavicayo’’ti. Yadi evaṃ kathaṃ tayoti codanaṃ sandhāyāha ‘‘paṭivijjhantānaṃ panā’’tiādi. Tattha ekameko saṃkilesavodānānaṃ vibhāgato dvisaṅgahoti yojanā. Catuchaaṭṭhadiso cāti na paccekaṃ te nandiyāvaṭṭādayo catuchaaṭṭhadisā, atha kho yathākkamanti. ‘‘Eva’’ntiādi yathāvuttassa atthassa nigamanaṃ.

๗๙. เพื่อขยายความหมายที่กล่าวโดยย่อว่า "วิสัยเภทโต" ให้พิสดาร จึงกล่าวว่า "ยถา หิ" เป็นต้น ในที่นั้น คำว่า "นยโต" คือด้วยการถือเอาโดยนัย เพราะวิปัสสนาญาณย่อมไม่เป็นไปโดยประจักษ์เหมือนปฏิเวธญาณ คำว่า "อนุพุชฌิยมาโน" คือรู้ตามสมควรแก่อภิสมยญาณ ความว่า เหมือนมรรคญาณย่อมเป็นไปด้วยการแทงตลอดเพียงครั้งเดียวฉันใด วิปัสสนาญาณก็ถูกถือเอาโดยสมควรแก่การแทงตลอดนั้นฉันนั้น เมื่อเป็นเช่นนี้ ความเป็นอรรถนัย ๓ ประการของนันทิยาวัฏฏะเป็นต้น ย่อมสำเร็จ เพราะนัย ๓ ประการนั้น มีลักษณะเป็นอรรถพิเศษ จึงเรียกว่า "สุตตัตถะ" ส่วนหาระทั้งหลาย แม้มีสภาพเป็นการพิจารณาบท ก็เรียกว่า "พยัญชนวิจยะ" หากเป็นเช่นนั้น ไฉนจึงเป็น ๓ ประการเล่า? พึงกล่าวโดยอ้างถึงคำถามว่า "แต่สำหรับผู้แทงตลอด" เป็นต้น ในที่นั้น การประกอบความหมายว่า "แต่ละอย่างย่อมสงเคราะห์เป็น ๒ โดยการจำแนกแห่งกิเลสและโวทาน" คำว่า "จตุฉอัฏฐทิโส จ" (มี ๔, ๖, ๘ ทิศ) นั้น นันทิยาวัฏฏะเป็นต้นเหล่านั้น ไม่ได้มี ๔, ๖, ๘ ทิศโดยแต่ละอย่าง แต่ย่อมเป็นไปตามลำดับ คำว่า "เอวํ" เป็นต้น เป็นการสรุปความหมายที่กล่าวมาแล้ว

Tathā cāti yathāvuttassa atthassa upacayena samatthanā. Pubbā koṭi na paññāyatīti ettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ parato paṭṭhānakathāyaṃ āvi bhavissati. ‘‘Andhaṃ tamaṃ tadā hoti, yaṃ lobho sahate nara’’ntiādi (cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 128) vacanato kāmataṇhāpi paṭicchādanasabhāvā, yato kāmacchandaṃ ‘‘nīvaraṇa’’nti vuttaṃ. Avijjāya pana bhavesu ādīnavappaṭicchādanaṃ sātisayanti. Tathā avijjāpi saṃyojanasabhāvā, yato sā bahiddhā saṃyojanabhāvena vuttā. Evaṃ santepi taṇhāya bandhanaṭṭho sātisayo apekkhitabhāvatoti imamatthaṃ dassento ‘‘tathāpi…pe… vutta’’nti āha.

คำว่า "ตถา จ" คือการสนับสนุนความหมายที่กล่าวมาแล้วด้วยการเพิ่มพูน สิ่งที่พึงกล่าวในคำว่า "ปุพพา โกฏิ น ปัญญายติ" (เบื้องต้นย่อมไม่ปรากฏ) นั้น จักปรากฏในปัฏฐานกถาภายหลัง ตามพระพุทธพจน์ว่า "ความมืดบอดนั้นย่อมมีเมื่อโลภะครอบงำนรชน" เป็นต้น (จูฬนิทเทส ขัคควิสาณสูตรนิทเทส ๑๒๘) กามตัณหาก็มีสภาพปกปิด เพราะกามฉันท์ถูกเรียกว่า "นิวรณ์" แต่อวิชชาย่อมปกปิดโทษในภพทั้งหลายอย่างยิ่ง อวิชชาก็มีสภาพเป็นสังโยชน์ เพราะอวิชชาถูกกล่าวว่าเป็นสังโยชน์ภายนอก แม้เป็นเช่นนั้น ความเป็นเครื่องผูกของตัณหาก็ยิ่งกว่า เพราะเป็นสภาพที่ต้องอาศัย จึงแสดงความหมายนี้ว่า "ถึงกระนั้น...เป...กล่าวแล้ว"

‘‘Saṃyuttā’’ti padassa sampayuttāti atthoti āha ‘‘missitā’’ti. ‘‘Avijjābhibhūtā…pe… abhinivisantā’’ti etena avijjāya ayāthāvagahaṇahetutaṃ dasseti, tato so avindiyaṃ vindatīti avijjāti vuccati. Kilissanaṃ upatāpananti āha ‘‘kilissanappayogaṃ attaparitāpanapaṭipatti’’nti. Allīyanaṃ sevanaṃ.

คำว่า "สํยุตตา" มีความหมายว่า "สัมปยุตตา" จึงกล่าวว่า "มิสสิตา" (ปะปนกัน) ด้วยคำว่า "อวิชชาภิภูตา...เป...อภินิวิสันตา" นี้ ย่อมแสดงความเป็นเหตุแห่งการถือเอาไม่ตรงตามความเป็นจริงของอวิชชา เพราะเหตุนั้น อวิชชาจึงถูกเรียกว่า "อวิชชา" เพราะบุคคลย่อมประสบสิ่งที่ไม่ควรประสบ คำว่า "กิลิสสนํ" คือการเบียดเบียน จึงกล่าวว่า "การประกอบความเศร้าหมอง คือการปฏิบัติเพื่อเบียดเบียนตน" คำว่า "อัลลียะนํ" คือการเสพ

Dukkhanti [Pg.109] …pe… jānantīti attanā anubhūyamānaṃ tathā tathā upaṭṭhitaṃ kāyikacetasikadukkhaṃ, itarampi vā ekadesaṃ jānanti. Taṇhāyapi eseva nayo. Sabhāgavisabhāgapaṭipajjitabbākārato tattha tesaṃ ñāṇaṃ natthevātidassento ‘‘idaṃ dukkha’’ntiādimāha. Pavattipavattihetumattampīti ‘‘pavatti pavattihetū’’ti ettakampi. Kā pana kathāti pacurajanasādhāraṇe lokiyepi nāma atthe yesaṃ ñāṇassa paṭighāto, paramagambhīre ariyānaṃ eva visayabhūte lokuttare nivattinivattihetusaṅkhāte atthe kā nāma kathā, chinnā kathāti attho. Aṭṭhasamāpattipabhedassa kevalassa samathassa tādise kāle bāhirakānañca ijjhanato ‘‘vipassanādhiṭṭhāna’’nti visesitaṃ. Vūpasamo samucchedo, paṭippassaddhi ca.

คำว่า "ทุกขํ...เป...ชานันติ" คือย่อมรู้ทุกข์ทางกายและทางใจที่ตนเองประสบและปรากฏขึ้นอย่างนั้นๆ หรือย่อมรู้ส่วนหนึ่งของทุกข์อื่น แม้ในตัณหาก็นัยนี้เหมือนกัน เพื่อแสดงว่าญาณของพวกเขาในที่นั้นไม่มีเลยในลักษณะที่พึงปฏิบัติโดยส่วนที่เหมือนกันและต่างกัน จึงกล่าวว่า "อิทัง ทุกขัง" เป็นต้น คำว่า "ปวัตติปวัตติเหตุ มัตตัมปิ" คือเพียงเท่านี้ว่า "ปวัตติ ปวัตติเหตุ" (ความเกิดขึ้นและเหตุแห่งความเกิดขึ้น) คำว่า "กา ปน กถา" (จะกล่าวอะไรอีก) ความว่า ในอรรถที่เป็นโลกิยะซึ่งเป็นของสาธารณ์แก่คนส่วนมาก แม้ในอรรถนั้น ญาณของพวกเขายังขัดข้องอยู่ จะกล่าวอะไรในอรรถที่เป็นโลกุตตระอันลึกซึ้งยิ่ง ซึ่งเป็นวิสัยของพระอริยะเท่านั้น อันนับว่าความดับและเหตุแห่งความดับเล่า? เป็นอันขาดคำ เพราะสมถะล้วนๆ อันจำแนกเป็นอัฏฐสมาบัติ ย่อมสำเร็จแก่พวกภายนอกในกาลเช่นนั้น จึงจำแนกไว้ว่า "วิปัสสนาธิษฐาน" ความสงบระงับ คือการตัดขาด และการระงับลง

‘‘Saṃsārassa anupacchedanato’’ti idaṃ diṭṭhigatānaṃ diṭṭhigatikamatadassanaṃ. So hi puttamukhadassane asati saṃsāro ucchijjeyyāti bhāyati. Yato vuttaṃ –

คำว่า "สํสารัสสะ อนุปุจเฉทนโต" นี้เป็นการแสดงความเห็นของพวกทิฏฐิที่ยึดถือทิฏฐิ เพราะเขาเหล่านั้นย่อมกลัวว่า หากไม่มีการเห็นหน้าบุตร สังสารวัฏก็จะขาดไป เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวไว้ว่า –

‘‘Gaṇḍuppādo kikī ceva, kuntī brāhmaṇadhammiko;

Ete abhayaṃ bhāyanti, sammūḷhā caturo janā’’ti. (su. ni. aṭṭha. 2.293;

a. ni. ṭī. 3.5.192);

"คน ๔ จำพวกเหล่านี้ คือ ไส้เดือน นกกิกี นกกุนตี และพราหมณ์ผู้ถือธรรม ย่อมกลัวภัยในฐานะที่ไม่มีภัย เพราะเป็นผู้หลงผิด" (สุ. นิ. อรรถ. ๒.๒๙๓; อ. นิ. ฎีกา ๓.๕.๑๙๒)

Tadabhiññāti taṃ yathāvuttaantadvayaṃ abhijānanti guṇaṃ āropetvā jānantīti tadabhiññā. Atthabhañjanato, rogagaṇḍasallasadisatāya attabhāvasaṃkilesānañca rogagaṇḍasallatā.

คำว่า "ตทภิญญา" คือย่อมรู้ที่สุดสองอย่างที่กล่าวมาแล้วนั้น โดยยกคุณขึ้นแล้วรู้ จึงชื่อว่า "ตทภิญญา" เพราะทำลายอรรถ และเพราะความที่กิเลสในอัตภาพเป็นเหมือนโรค ฝี และลูกศร

Sakkāyadassaneti ettha diṭṭhidassanaṃ, sakkāyova dassanaṃ sakkāyadassananti attho veditabbo. Tesanti diṭṭhicaritānaṃ. Attābhiniveso balavā. Tasmā yathāupaṭṭhitaṃ rūpaṃ ‘‘attā’’icceva gaṇhantīti adhippāyo. Tathā vedanādiṃ. Taṇhācarito pana yathāupaṭṭhitaṃ rūpaṃ taṇhāvatthuṃ katvā attaniyābhinivesena abhinivisantā tadaññameva attato samanupassanti. Evaṃ vedanādīsu. Tenāha ‘‘taṇhācaritā’’tiādi. Vijjamāneti paramatthato upalabbhamāne. Kāyeti samūhe. Diṭṭhiyā parikappito attādi eva paramatthato nupalabbhati, diṭṭhi pana labbhatevāti āha ‘‘satī vā vijjamānā’’ti.

ในคำว่า "สักกายทัสสนะ" นี้ พึงทราบความหมายว่า "ทิฏฐิทัสสนะ" (การเห็นด้วยทิฏฐิ) หรือ "สักกายะนั่นแหละคือการเห็น" จึงเป็น "สักกายทัสสนะ" คำว่า "เตสํ" (ของเหล่านั้น) คือของพวกที่มีทิฏฐิเป็นจริต ความยึดมั่นในอัตตาแรงกล้า เพราะฉะนั้น ความหมายคือย่อมยึดถือรูปที่ปรากฏขึ้นว่า "อัตตา" นั่นเอง แม้เวทนาเป็นต้นก็เช่นกัน แต่พวกที่มีตัณหาเป็นจริต ย่อมยึดมั่นในรูปที่ปรากฏขึ้นโดยทำรูปนั้นให้เป็นวัตถุแห่งตัณหา และย่อมพิจารณาเห็นสิ่งอื่นจากรูปนั้นว่าเป็นอัตตาด้วยความยึดมั่นว่าเป็นของตน แม้ในเวทนาเป็นต้นก็เช่นกัน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ตัณหาจริต" เป็นต้น คำว่า "วิชชมาเน" คือเมื่อมีอยู่โดยปรมัตถ์ คำว่า "กาเย" คือในหมู่ อัตตาเป็นต้นที่ถูกตรึกด้วยทิฏฐิเท่านั้น ย่อมไม่ปรากฏโดยปรมัตถ์ แต่ทิฏฐิย่อมปรากฏ จึงกล่าวว่า "เมื่อมีอยู่ หรือเมื่อปรากฏอยู่"

Sakkāyadassanamukhenāti sakkāyadiṭṭhimukhena.

คำว่า "สักกายทัสสนมุเขนะ" คือด้วยสักกายทิฏฐิเป็นประธาน

Ucchedasassatanti [Pg.110] taṃsahacaraṇato ucchedasassatadiṭṭhi vuttā. ‘‘Ucchedasassatavādā’’tipi pāṭho.

คำว่า "อุจเฉทสัสสตํ" คืออุจเฉทสัสสตทิฏฐิถูกกล่าวเพราะเป็นไปพร้อมกับสิ่งนั้น มีบทว่า "อุจเฉทสัสสตวาทา" ก็มี

Kasiṇāyatanānīti kasiṇajjhānāni.

คำว่า "กสิณายตนานิ" คือกสิณฌานทั้งหลาย

Tejetvāti nisānetvā.

คำว่า "เตเชตวา" คือลับให้คม

81. Ettāvatā nandiyāvaṭṭassa bhūmiracanavasena saṃkilesapakkho dassitoti āha ‘‘tattha diṭṭhicaritotiādinā vodānapakkhaṃ dassetī’’ti. ‘‘Yasmā sallekhe tibbagāravo’’ti iminā tattha tibbagāravattā saṃlekhānusantatavuttinā bhavatīti dasseti. Sesesupi eseva nayo. Micchādhimokkho saddhāpatirūpako avatthusmiṃ pasādo.

๘๑. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ท่านกล่าวว่าได้แสดงฝ่ายแห่งกิเลสโดยการจัดภูมิของนันทิยาวัฏแล้ว ว่า "ในที่นั้น ท่านแสดงฝ่ายแห่งความบริสุทธิ์ด้วยบทว่า ผู้มีทิฏฐิจริต เป็นต้น" ด้วยบทว่า "เพราะเป็นผู้มีความเคารพอย่างแรงกล้าในการขัดเกลา" นี้ ท่านแสดงว่า เพราะมีความเคารพอย่างแรงกล้าในที่นั้น จึงเป็นผู้มีปกติประพฤติสืบเนื่องในการขัดเกลา แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แล มิจฉาธิโมกข์ คือความเลื่อมใสในสิ่งที่ไม่เป็นวัตถุ ซึ่งเป็นความเชื่อที่เทียม

Puggalādhiṭṭhānena dhammameva vibhajatīti āha ‘‘sattāpi…pe… dassetī’’ti.

ท่านกล่าวว่า ย่อมจำแนกธรรมเท่านั้นโดยอธิษฐานบุคคล ว่า "สัตว์ทั้งหลายก็...เป... ย่อมแสดง"

Ye hi kecīti ettha hi-saddo nipātamattaṃ. ‘‘Imāhi eva catūhi paṭipadāhī’’tipi pāḷi. Dukkhāpaṭipadādivibhāgena maggo eva idha vuttoti āha ‘‘paṭipadā hi maggo’’ti catuddisāsaṅkhātaṃ magganti catuddisāsaṅkhātaṃ pavattanupāyaṃ. Dve disā etissāti dvidisā. Nandiyāvaṭṭassāti nandiyāvaṭṭanayassa.

ในบทว่า เย หิ เกจิ นี้ คำว่า หิ เป็นเพียงนิบาต แม้บาลีว่า "ด้วยปฏิปทา ๔ อย่างเหล่านี้เท่านั้น" ก็มี ท่านกล่าวว่า ในที่นี้กล่าวถึงมรรคเท่านั้นโดยการจำแนกปฏิปทาอันเป็นทุกข์เป็นต้น ว่า "ปฏิปทาคือมรรค" มรรคที่นับว่ามี ๔ ทิศ คืออุบายแห่งการเป็นไปที่นับว่ามี ๔ ทิศ มี ๒ ทิศแก่ปฏิปทานั้น ชื่อว่า ทวิทิสา (มี ๒ ทิศ) บทว่า นันทิยาวัฏฏัสสะ คือ แห่งนัยนันทิยาวัฏ

82. Vivattati vaṭṭaṃ etthāti vivattaṃ, vivattaṃ eva vivaṭṭaṃ, asaṅkhatadhātu, nibbuti eva vā. Tena vuttaṃ ‘‘nibbāna’’nti.

๘๒. วัฏฏะย่อมหมุนกลับในธรรมชาตินั้น ชื่อว่า วิวัฏฏะ วิวัฏฏะนั่นแหละคือ วิวัฏฏะ คือ อสังขตธาตุ หรือคือความดับนั่นเอง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "นิพพาน"

‘‘Kattha daṭṭhabba’’nti vā pāḷi. Upacayeti upacayāvatthāyanti attho. Dasannanti lobhādikilesavatthūnaṃ. Vipallāsahetubhāvatoti subhasaññādivipallāsahetukabhāvato. Vipariyesaggāhavasena hi ādīnavesu eva saṃyojaniyesu dhammesu assādānupassitā. Na hi yathābhūtañāṇe sati tathā sambhavo. Tena vuttaṃ ‘‘dasannaṃ…pe… bhāvato’’ti. Dasavidhakāraṇeti dasavidhe kāraṇe, dasavidhassa vā kāraṇe. Ayonisomanasikāraparikkhatā dhammā subhārammaṇādayo.

หรือบาลีว่า "พึงเห็นในที่ไหน" บทว่า อุปจเยติ มีอรรถว่า ในภาวะแห่งความเจริญ บทว่า ทสนฺนํ คือ แห่งวัตถุแห่งกิเลสมีโลภะเป็นต้น ๑๐ อย่าง บทว่า วิปัลลาสเหตุภาวโต คือ เพราะเป็นเหตุแห่งวิปลาสมีสุภสัญญาเป็นต้น เพราะการยึดถือโดยความเป็นของวิปลาส ย่อมมีการตามเห็นอัสสาทะในธรรมทั้งหลายที่เป็นเครื่องผูกพันอันเป็นโทษนั่นเอง เพราะเมื่อมีญาณตามความเป็นจริงแล้ว ความเป็นไปเช่นนั้นย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "แห่ง... (ละไว้)... ภาวะ ๑๐ อย่าง" บทว่า ทสวิธการเณติ คือ ในเหตุ ๑๐ อย่าง หรือ แห่งเหตุ ๑๐ อย่าง ธรรมทั้งหลายมีสุภารมณ์เป็นต้น ที่ถูกอโยนิโสมนสิการครอบงำ

Tabbisayā kilesāti āhārapariññāparibandhabhūtā kilesā. Viññāṇaṭṭhitīsupi eseva nayo. Kāye pavattamāno paṭhamo vipallāso kāyasamudāye, kāyekadese ca kabaḷīkāre āhāre pavatto eva hotīti vuttaṃ ‘‘paṭhame āhāre visayabhūte paṭhamo vipallāso [Pg.111] pavattatī’’ti. Tathā vedanāyaṃ pavattamāno dutiyavipallāso tappaccaye phassāhāre, citte pavattamāno tatiyavipallāso tappaccaye manosañcetanāhāre, dhammesu pavattamāno catutthavipallāso tappaccaye viññāṇāhāre pavatto eva hotīti vuttaṃ ‘‘catutthe āhāre catuttho vipallāso’’ti. Tenāha ‘‘sesāhāresupi eseva nayo’’ti. Āhārasīsena vā āhārapaṭibaddho chandarāgo gahito. Viññāṇaṭṭhitīsupi eseva nayo. Tenevāha ‘‘āhārasīsena tabbisayā kilesā adhippetā’’ti. Paṭhame āhāre visayabhūteti ca paṭhame āhāre chandarāgassa visayabhāvaṃ patte, tabbhāvaṃ anatikkanteti attho. Appahīnacchandarāgassa hi tattha vipallāsā sambhavanti, na itarassa. Tathā dutiyavipallāsādīsu appahīnesu. Itare upādānāni pavattanteva appahīnattāti āha ‘‘sesapadesupi eseva nayo’’ti. Yasmā ca upādānādīsu appahīnesupi yogādayo pavattanteva yathārahaṃ taṃsabhāvattā, tadekaṭṭhasabhāvato ca, tasmā vuttaṃ pāḷiyaṃ ‘‘paṭhame upādāne paṭhamo yogo’’tiādi. Tenāha ‘‘sesapadesupi eseva nayo’’ti.

บทว่า ตัพพิสยา กิเลสา คือ กิเลสทั้งหลายที่เป็นเครื่องขัดขวางการกำหนดรู้เรื่องอาหาร แม้ในวิญญาณฐิติทั้งหลาย ก็นัยนี้แล วิปลาสที่ ๑ ที่เป็นไปในกาย ย่อมเป็นไปในกองกายและในส่วนแห่งกาย คือในกวฬิงการาหารนั่นเอง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "วิปลาสที่ ๑ ย่อมเป็นไปในอาหารที่ ๑ ซึ่งเป็นอารมณ์" เช่นนั้นแหละ วิปลาสที่ ๒ ที่เป็นไปในเวทนา ย่อมเป็นไปในผัสสาหารอันเป็นปัจจัยของเวทนานั้น วิปลาสที่ ๓ ที่เป็นไปในจิต ย่อมเป็นไปในมโนสัญเจตนาหารอันเป็นปัจจัยของจิตนั้น วิปลาสที่ ๔ ที่เป็นไปในธรรมทั้งหลาย ย่อมเป็นไปในวิญญาณาหารอันเป็นปัจจัยของธรรมเหล่านั้นนั่นเอง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "วิปลาสที่ ๔ ในอาหารที่ ๔" เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แม้ในอาหารที่เหลือ ก็นัยนี้แล" หรือว่า ฉันทราคะที่ผูกพันกับอาหารถูกถือเอาโดยหัวข้ออาหาร แม้ในวิญญาณฐิติทั้งหลาย ก็นัยนี้แล เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "กิเลสทั้งหลายที่เป็นอารมณ์ของอาหารนั้น พึงประสงค์โดยหัวข้ออาหาร" บทว่า ปฐเม อาหาเร วิสยภูเตติ มีอรรถว่า ในอาหารที่ ๑ ที่ถึงความเป็นอารมณ์ของฉันทราคะ ไม่ล่วงเลยภาวะนั้นไป เพราะวิปลาสทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นในที่นั้นแก่ผู้ที่ฉันทราคะยังไม่ละได้ ไม่ใช่แก่ผู้อื่น เช่นนั้นแหละ ในวิปลาสที่ ๒ เป็นต้น ที่ยังไม่ละได้ อุปาทานที่เหลือย่อมเป็นไปนั่นเอง เพราะยังไม่ละได้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แล" และเพราะโยคะเป็นต้นย่อมเป็นไปนั่นเองในอุปาทานเป็นต้นที่ยังไม่ละได้ ตามสมควรแก่ภาวะของโยคะนั้น และเพราะมีภาวะเป็นอันเดียวกันกับโยคะนั้น เพราะเหตุนั้น บาลีจึงกล่าวว่า "โยคะที่ ๑ ในอุปาทานที่ ๑" เป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แล"

83. Aparijānantassāti ñātapariññāya, tīraṇapariññāya, pahānapariññāyāti tīhi pariññāhi paricchinditvā ajānantassa, tesaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ anavabujjhantassāti attho. Tibbo bahalo chandarāgo hoti taṇhācaritabhāvatoti adhippāyo. Iti upakkilesassa diṭṭhābhinivesassa hetubhāvatoti imamatthaṃ sandhāyāha ‘‘vuttanayenevā’’ti. Subhasukhasaññākāmupādānakāmabhavayogaabhijjhākāyaganthakāmabhavāsava- kāmabhavogharāgasallachandāgatigamanāni taṇhāpakkhikatāya, taṇhāsabhāvatāya ca taṇhāpadhānāni. Sīlabbatupādānabyāpādakāyaganthadosasalladosāgatigamanāni pana taṇhābhāve bhāvato, viññāṇaṭṭhitiyo taṇhāvisayato, sabbesaṃ vā taṇhāvisayato taṇhāpadhānatā labbhateva. Pacchimakānaṃ diṭṭhipadhānatā vuttanayānusārena veditabbā.

๘๓. บทว่า อปริชานันตัสสะ มีอรรถว่า แก่ผู้ไม่รู้โดยการกำหนดรู้ด้วยปริญญา ๓ คือ ญาตปริญญา ตีรณปริญญา ปหานปริญญา แก่ผู้ไม่รู้แจ้งตามความเป็นจริงซึ่งสมุทัย ความดับ อัสสาทะ โทษ และนิสสรณะของสิ่งเหล่านั้น มีฉันทราคะกล้าแข็งมาก เพราะมีตัณหาเป็นปกติประพฤติ ดังนี้เป็นอัธยาศัย เพราะเป็นเหตุแห่งอุปกิเลสคือทิฏฐาภินิเวส ดังนี้ ท่านประสงค์เอาอรรถนี้แล้วจึงกล่าวว่า "ด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง" สุภสุขสัญญา กามุปาทาน กามภวโยคะ อภิชฌา กายคันถะ กามภวาสวะ กามภโวฆะ ราคสัลละ ฉันทะ อคติ และคติ มีตัณหาเป็นประธาน เพราะเป็นฝ่ายแห่งตัณหาและเพราะมีตัณหาเป็นสภาพ ส่วนสีลัพพตุปาทาน พยาบาท กายคันถะ โทสสัลละ โทสาคติ และโทสคติ ย่อมได้ความเป็นธรรมที่มีตัณหาเป็นประธาน เพราะมีอยู่ในภาวะแห่งตัณหา และวิญญาณฐิติทั้งหลายก็เป็นอารมณ์ของตัณหา หรือเพราะทั้งหมดเป็นอารมณ์ของตัณหา ความเป็นธรรมที่มีตัณหาเป็นประธานย่อมได้แน่นอน ความเป็นธรรมที่มีทิฏฐิเป็นประธานของธรรมที่กล่าวมาในตอนท้าย พึงทราบตามนัยที่กล่าวมาแล้ว

84. Kabaḷīkāre āhāreti kabaḷīkārāhāravisaye chandarāge. ‘‘Appahīne’’tiādikaṃ pariyāyakathaṃ muñcitvā nippariyāyameva dassento kabaḷīkārāhārassa [Pg.112] ‘‘asubhasabhāvattā, asubhasamuṭṭhānattā cā’’ti vuttaṃ. Labbhamāne hi ujuke atthe kiṃ pariyāyakathāyāti. Chandarāgo vā tattha atthasiddhoti evampettha attho vutto. Na hi tattha asati chandarāge vipallāso sambhavati. Dukkhasabhāvattāti saṅkhāradukkhatāya dukkhasabhāvattā. Dukkhapaccayattāti tividhadukkhatālakkhaṇassa dukkhassa kāraṇato. Viññāṇe niccasaññino. Tathā hi sāti nāma bhikkhu kevaṭṭaputto ‘‘taṃyeva viññāṇaṃ sandhāvati saṃsaratī’’ti tattha niccābhinivesaṃ saṃvedesi. Yebhuyyena saṅkhāresu attasaññitā diṭṭhigatikānaṃ ‘‘cetanā attā’’tiādidiṭṭhiparidīpanesu veditabbā. ‘‘Bhavavisuddhī’’ti padassa atthavacanaṃ ‘‘nibbutisukha’’nti. ‘‘Sīlabbatehi…pe… sukhanti daḷhaṃ gaṇhātī’’ti iminā sīlabbatupādānaṃ idha bhavupādānanti dasseti. Tathā hi vakkhati ‘‘sīlabbatupādānasaṅkhātena bhavupādānenā’’ti.

๘๔. บทว่า กวฬิงกาเร อาหาเรติ คือ ในฉันทราคะอันเป็นอารมณ์แห่งกวฬิงการาหาร ละคำพูดโดยอ้อมมีบทว่า "ยังไม่ละได้" เป็นต้น แล้วแสดงโดยตรงนั่นเอง จึงกล่าวถึงกวฬิงการาหารว่า "เพราะมีสภาพเป็นอสุภะ และเพราะมีอสุภะเป็นสมุฏฐาน" เพราะเมื่อได้อรรถที่ตรงแล้ว จะมีคำพูดโดยอ้อมไปทำไม หรือว่า ฉันทราคะย่อมสำเร็จอรรถในที่นั้น ดังนี้ อรรถในที่นี้จึงกล่าวไว้เช่นนี้ เพราะเมื่อไม่มีฉันทราคะในที่นั้น วิปลาสย่อมไม่เกิดขึ้น บทว่า ทุกขสภาวัตตา คือ เพราะมีสภาพเป็นทุกข์โดยความเป็นสังขารทุกข์ บทว่า ทุกขปัจจยัตตา คือ เพราะเป็นเหตุแห่งทุกข์ที่มีลักษณะเป็นทุกข์ ๓ อย่าง ผู้มีสัญญาว่าเที่ยงในวิญญาณ เช่นนั้นแหละ ภิกษุชื่อสาติบุตรชาวประมง ได้แสดงความยึดมั่นว่าเที่ยงในที่นั้นว่า "วิญญาณนั้นนั่นแหละย่อมแล่นไป ย่อมท่องเที่ยวไป" ความสำคัญว่าเป็นอัตตาในสังขารทั้งหลายโดยมาก พึงทราบในคำอธิบายทิฏฐิมีทิฏฐิว่า "เจตนาเป็นอัตตา" เป็นต้น ของผู้มีทิฏฐิเป็นปกติ คำอธิบายอรรถของบทว่า ภววิสุทธิ คือ "นิพพานสุข" ด้วยบทว่า "ย่อมยึดมั่นสุข... (ละไว้)... ด้วยศีลและวัตร" นี้ ท่านแสดงว่า สีลัพพตุปาทานในที่นี้คือ ภวุปาทาน เช่นนั้นแหละ ท่านจักกล่าวว่า "ด้วยภวุปาทานอันนับว่าเป็นสีลัพพตุปาทาน"

Paccayā honti upanissayapaccayādinā. Paṭhame yoge ṭhitoti paṭhame yoge patiṭṭhito. Appahīnā hi kilesā kammavaṭṭādīnaṃ kāraṇabhūtā taṃsamaṅgino sattassa patiṭṭhāti vuccanti. Parassa abhijjhāyanaṃ parābhijjhāyanaṃ. Bhavapatthanāya bhavadiṭṭhibhavarāgavasena piyāyitassa vatthuno vipariṇāmaññathābhāve domanassuppattiṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘bhavarāga…pe… padūsentī’’ti.

ย่อมเป็นปัจจัยด้วยอุปนิสสยปัจจัยเป็นต้น. บทว่า ปฐเม โยเค ฐิโต คือ ตั้งอยู่ในโยคะที่ ๑. เพราะกิเลสทั้งหลายที่ยังไม่ละ เป็นเหตุแห่งกรรมวัฏฏะเป็นต้น ย่อมถูกเรียกว่าเป็นที่ตั้งของสัตว์ผู้ประกอบด้วยกิเลสเหล่านั้น. การเพ่งเล็งของผู้อื่น คือ ปราภิชฌายนะ. ท่านกล่าวโดยประสงค์เอาการเกิดขึ้นแห่งโทมนัสในเมื่อวัตถุอันเป็นที่รักแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป ด้วยอำนาจความปรารถนาภพ ทิฏฐิในภพ และราคะในภพ ว่า "ภวราคะ... (ละไว้)... ย่อมทำให้เศร้าหมอง".

Ganthitvāti ganthiṃ katvā. Dvidhābhūtaṃ rajjuādike viya ganthikaraṇañhi ganthanaṃ. Cittaṃ pariyādāya tiṭṭhantā āsavānaṃ uppattihetu hontīti sambandho. Pariyuṭṭhānappattā ekacce kilesā visesato āsavuppattihetu hontīti dassanatthaṃ aṭṭhakathāyaṃ uppaṭipāṭivacanaṃ. Tappaṭipakkhe visaye patthetīti yojanā. Tabbisayabahule bhave patthetīti yathā mānusakehi kāmehi nibbinnarūpā devūpapatti. Taṃsabhāvattāti diṭṭhisabhāvattā. Aparāparanti aññamaññaṃ. Ekaccā hi diṭṭhi ekaccassa diṭṭhābhinivesassa kāraṇaṃ hoti, yathā sakkāyadiṭṭhi itarāsaṃ. Abhinivisantassāti abhinivesanahetu. ‘‘Ayonisomanasikārato…pe… avijjāsavo uppajjatī’’ti idaṃ saccābhinivesassa phalabhūtaṃ avijjāsavaṃ dasseti ekantavassimeghavuṭṭhānena viya mahoghappavatti. Avijjāsavo siddho hoti vuṭṭhihetukamahoghasiddhiyā uparimeghavuṭṭhānaṃ viya.

คำว่า คันถิตวา คือ กระทำซึ่งคันถะ (เครื่องผูก). การกระทำเครื่องผูกให้เป็นสองส่วน เหมือนเชือกเป็นต้น นั่นแหละคือการผูก. ความสัมพันธ์คือ (กิเลส) ที่ตั้งอยู่ครอบงำจิต ย่อมเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของอาสวะทั้งหลาย. คำที่กล่าวสลับลำดับในอรรถกถา เพื่อแสดงว่า กิเลสบางอย่างที่ถึงความฟุ้งซ่าน ย่อมเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของอาสวะโดยเฉพาะ. พึงประกอบความว่า ย่อมปรารถนาในอารมณ์ที่เป็นปฏิปักษ์ต่อกิเลสนั้น. ย่อมปรารถนาในภพที่มีอารมณ์นั้นมาก เหมือนการอุบัติเป็นเทพของบุคคลผู้เบื่อหน่ายในกามของมนุษย์. คำว่า ตังสภาวัตตา คือ เพราะมีสภาพเป็นทิฏฐิ. คำว่า อปราปรัง คือ ซึ่งกันและกัน. ทิฏฐิบางอย่าง ย่อมเป็นเหตุแห่งความยึดมั่นในทิฏฐิบางอย่าง เหมือนสักกายทิฏฐิเป็นเหตุแห่งทิฏฐิอื่น ๆ. คำว่า อภินิวิสันตัสสะ คือ เพราะเป็นเหตุแห่งความยึดมั่น. คำว่า "เพราะอโยนิโสมนสิการ...อาสวะคืออวิชชาจึงเกิดขึ้น" นี้ แสดงอาสวะคืออวิชชาซึ่งเป็นผลแห่งความยึดมั่นในสัจจะ เหมือนการไหลของห้วงน้ำใหญ่ที่เกิดจากการตกของฝนจากเมฆที่ตกโดยส่วนเดียว. อาสวะคืออวิชชา ย่อมสำเร็จได้ เหมือนการตกของเมฆเบื้องบน ด้วยความสำเร็จแห่งห้วงน้ำใหญ่ที่มีฝนเป็นเหตุ.

‘‘Nandīrāgasahagatā’’tiādīsu [Pg.113] (mahāva. 14) viya tabbhāvattho sahagatasaddoti āha ‘‘anusaya…pe… bhūtā vā’’ti. Cittassa abbhantarasaṅkhātaṃ hadayanti vipākacittappavattiṃ sandhāya vadati. Vipākavaṭṭepi kilesavāsanāhitā atthi kāci visesamattā.

คำว่า สหคตะ ในประโยคว่า "นันทิราคสหคตา" เป็นต้น (มหาวรรค 14) มีความหมายว่า มีภาวะนั้น (เป็นไปพร้อมกัน) เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อนุสัย...เป็นไปแล้ว". คำว่า หทัย ซึ่งได้แก่ภายในของจิต ท่านกล่าวหมายถึงการเป็นไปของวิบากจิต. แม้ในวิบากวัฏฏะ ก็ยังมีส่วนพิเศษบางอย่างที่กิเลสวาสนาประดิษฐานอยู่.

Lobhasahagatassa viññāṇassa. Itarassa dosasahagatādikassa. Byañjanena viya bhojanassa ārammaṇassa abhisaṅkharaṇaṃ visesāpādanaṃ upasecanaṃ, nandī sappītikataṇhā upasecanaṃ etassāti nandūpasecanaṃ upasecanabhūtāyapi nandiyā rāgasallaupanisato. Upasitte pana vattabbameva natthīti dassetuṃ pāḷiyā ‘‘rāgasallena nandūpasecanena viññāṇenā’’ti vuttanti tamatthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘kena pana taṃ nandūpasecana’’nti pucchati.

(หมายถึง) วิญญาณที่สหรคตด้วยโลภะ. (ส่วนคำว่า อิตรัสสะ หมายถึง วิญญาณ) อื่นที่สหรคตด้วยโทสะเป็นต้น. การปรุงแต่งอารมณ์ให้วิเศษ เหมือนเครื่องปรุงรสของอาหาร ชื่อว่า อุปเสจนะ (เครื่องปรุง), นันทิคือตัณหาที่ประกอบด้วยปีติ เป็นเครื่องปรุงของวิญญาณนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า นันทูปเสจนะ (มีนันทิเป็นเครื่องปรุง) แม้นันทิจะเป็นเครื่องปรุง แต่ก็เป็นที่อาศัยแห่งราคะดุจลูกศร. แต่เพื่อแสดงว่า เมื่อถูกปรุงแล้ว ก็ไม่จำเป็นต้องกล่าวอะไรอีก ในบาลีจึงกล่าวว่า "ด้วยวิญญาณที่มีราคะดุจลูกศร มีนันทิเป็นเครื่องปรุง" เพื่อให้เนื้อความนั้นชัดเจน จึงถามว่า "ก็นันทูปเสจนะนั้น (ปรุง) ด้วยอะไร".

Rāgasallenāti hetumhi karaṇavacananti dassento ‘‘rāgasallena hetubhūtenā’’ti āha. Upanissayapaccayattho cettha hetvattho. Upagantabbato viññāṇenāti vibhattiṃ pariṇāmetvā yojetabbaṃ. ‘‘Patiṭṭhābhāvato’’ti iminā viññāṇassa nissayādipaccayataṃ vadati. Tenāha ‘‘rūpakkhandhaṃ nissāya tiṭṭhatī’’ti. Evaṃ dutiyādiviññāṇaṭṭhitīsupi nissayādipaccayatā vattabbā patiṭṭhāvacanato.

ท่านแสดงว่าคำว่า ราคสัลเลนะ เป็นกรณวิภัตติในอรรถแห่งเหตุ จึงกล่าวว่า "ด้วยราคะดุจลูกศรอันเป็นเหตุ". และอรรถแห่งเหตุในที่นี้ คืออรรถแห่งอุปนิสสยปัจจัย. พึงเปลี่ยนวิภัตติแล้วประกอบความว่า "ด้วยวิญญาณอันพึงเข้าถึง". ด้วยคำว่า "เพราะเป็นที่ตั้ง" นี้ ท่านกล่าวถึงความเป็นปัจจัยมีนิสสยปัจจัยเป็นต้นของวิญญาณ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ตั้งอยู่โดยอาศัยรูปขันธ์". แม้ในวิญญาณฐิติที่สองเป็นต้น ก็พึงกล่าวถึงความเป็นปัจจัยมีนิสสยปัจจัยเป็นต้น เพราะคำว่า "ที่ตั้ง".

85. Yadipi akusalamūlādike tipukkhalassa, taṇhādike nandiyāvaṭṭassa disābhāvena vakkhati, tathāpi aññamaññānuppavesato ekasmiṃ naye siddhe itarepi siddhā eva hontīti imassa visesassa dassanatthaṃ ‘‘āhārādayo…pe… vavatthapetu’’nti vuttaṃ. Vakkhamāne vā akusalamūlataṇhādike ādisaddena saṅgahetvā ‘‘āhārādayo’’ti vadanto ‘‘nayāna’’nti bahuvacanamāha. Ekassa atthassāti rāgacaritassa upakkilesatāsaṅkhātassa ekassa payojanassa. Byañjanatthopi gahito, na byañjanameva gahitanti suttapadāni aññamaññapariyāyavacanāni yathārahaṃ taṇhāvatthūnaṃ tattha kathitattā vuttaṃ ‘‘savatthukā taṇhā vuttā’’ti. Dosavatthūnaṃ, diṭṭhivatthūnañca tattha kathitattā ‘‘savatthuko doso, savatthukā diṭṭhi ca vuttā’’ti imamatthaṃ sandhāyāha ‘‘vuttanayānusārenā’’ti.

๘๕. ถึงแม้ท่านจะกล่าวถึงบุคคล 3 ประเภทในอกุศลมูลเป็นต้น และวัฏฏะแห่งนันทิในตัณหาเป็นต้น โดยความเป็นทิศทาง แต่เพื่อแสดงความพิเศษนี้ว่า เมื่อนัยหนึ่งสำเร็จแล้ว นัยอื่น ๆ ก็สำเร็จด้วย เพราะการเข้าถึงซึ่งกันและกัน จึงกล่าวว่า "พึงกำหนดอาหารเป็นต้น". หรือเมื่อท่านจะกล่าวถึงอกุศลมูลและตัณหาเป็นต้นที่จะกล่าวต่อไป โดยรวบรวมด้วยอาทิศัพท์ แล้วกล่าวว่า "อาหารเป็นต้น" จึงใช้พหูพจน์ว่า "นัยทั้งหลาย". คำว่า เอกัสส อัตถัสสะ คือ เพื่อประโยชน์อย่างหนึ่ง อันได้แก่ความเป็นอุปกิเลสของราคจริต. อรรถแห่งพยัญชนะก็ถูกถือเอา ไม่ใช่ถือเอาเพียงพยัญชนะเท่านั้น บทในพระสูตรเป็นคำไวพจน์ของกันและกัน เพราะมีการกล่าวถึงวัตถุแห่งตัณหาในที่นั้นตามสมควร จึงกล่าวว่า "ตัณหาพร้อมด้วยวัตถุถูกกล่าวแล้ว". เพราะมีการกล่าวถึงวัตถุแห่งโทสะและวัตถุแห่งทิฏฐิในที่นั้นว่า "โทสะพร้อมด้วยวัตถุ, และทิฏฐิพร้อมด้วยวัตถุถูกกล่าวแล้ว" ท่านหมายถึงเนื้อความนี้ จึงกล่าวว่า "ตามนัยที่กล่าวมาแล้ว".

Dukkhākārena [Pg.114] saha dukkhākāraṃ gahetvāti attho. Evañcetanti yadi taṃtaṃanupassanābahulassa vasena purimāhāradvayādīsu vimokkhamukhavisesaniddhāraṇaṃ kataṃ, etaṃ evameva veditabbaṃ, na aññathā. Tattha kāraṇaṃ vadanto ‘‘na hī’’tiādimāha. Tassattho – yathā ariyamaggānaṃ odhiso kilesappajahanato pahātabbesu dhammesu niyamo atthi, na evaṃ vipassanāya pariññāpahānānaṃ aniccantikattāti.

ความว่า ถือเอาอาการแห่งทุกข์พร้อมด้วยอาการแห่งทุกข์. คำว่า เอวญฺเจตํ ความว่า ถ้าการกำหนดวิโมกข์พิเศษในอาหารสองอย่างแรกเป็นต้น กระทำไปโดยอาศัยความมากด้วยการพิจารณาเนือง ๆ นั้น ๆ สิ่งนี้ก็พึงทราบอย่างนั้นนั่นแหละ ไม่ใช่เป็นอย่างอื่น. เมื่อจะกล่าวเหตุในที่นั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "น หิ" เป็นต้น. ความหมายของคำนั้นคือ – เหมือนอย่างที่อริยมรรคทั้งหลายมีการละกิเลสโดยส่วน จึงมีข้อกำหนดในธรรมที่พึงละ แต่การละด้วยปริญญาของวิปัสสนา ไม่ได้เป็นอย่างนั้น เพราะไม่แน่นอน.

Apare panāhu – purime āhāradvaye parikilesabhāvena, dukkhapaccayattā ca dukkhalakkhaṇaṃ supākaṭaṃ. Tattha purime viññāṇaṭṭhitidvayaviññāṇāhāre tatiyaviññāṇaṭṭhitiyaṃ aniccalakkhaṇaṃ, manosañcetanāhāre catutthaviññāṇaṭṭhitiyaṃ anattalakkhaṇaṃ supākaṭanti tissannaṃ anupassanānaṃ pavattimukhatāya tehi appaṇihitādivimokkhamukhehi pariññaṃ gacchantīti. Tathā vipallāsādīsu purimadvayaṃ dukkhānupassanāya ujuvipaccanīkaṃ, itaradvayaṃ aniccānattānupassanānaṃ. Iti pavattimukhatāya ca ujuvipaccanīkatāya ca ime dhammā yathārahaṃ appaṇihitādivimokkhamukhehi pariññeyyā, pahātabbā ca vuttā. Tattha subhasukhasaññākāmupādānasīlabbatupādānakāmayogabhavayogaabhijjhākāya ganthakāmāsavakāmogha bhavogha rāgasallachandaagatigamanāni sukhassādavasena pavattanato dukkhānupassanāya paṭipakkhabhāvato byāpādakāyaganthadosasalladosaagatigamanāni pavattimukhatāya appaṇihitavimokkhamukhena pahātabbāni. Tatiyasaññādayo niccābhinivesatannimittāhi aniccānupassanāya paṭipakkhabhāvato animittavimokkhamukhena pahātabbā. Catutthasaññādayo attābhinivesatannittāhi anattānupassanāya paṭipakkhabhāvato suññatavimokkhamukhena pahātabbā. Tattha mānasallabhayaagatigamanānaṃ niccābhinivesanimittatā veditabbā. Na hi aniccato passato mānajappanaṃ, bhayaṃ vā sambhavati. Avijjāyogādīnaṃ attābhinivesanimittatā pākaṭā evāti.

ส่วนอาจารย์อื่นกล่าวว่า – ในอาหารสองอย่างแรก ลักษณะแห่งทุกข์ปรากฏชัดเจนโดยความเป็นอุปกิเลสและโดยความเป็นปัจจัยแห่งทุกข์ ในที่นั้น ในวิญญาณอาหารอันเป็นวิญญาณฐิติสองอย่างแรก ลักษณะแห่งอนิจจะปรากฏชัดเจนในวิญญาณฐิติที่สาม และลักษณะแห่งอนัตตาปรากฏชัดเจนในวิญญาณฐิติที่สี่ในมโนสัญเจตนาหาร ดังนี้ การอนุพิจารณาทั้งสามย่อมเข้าถึงความรู้แจ้งด้วยวิโมกข์มีอัปปณิหิตะเป็นต้นเหล่านั้น โดยความเป็นปากทางแห่งการเกิดขึ้น เช่นเดียวกัน ในวิปลาสเป็นต้น สองอย่างแรกเป็นปฏิปักษ์โดยตรงต่อทุกขานุปัสสนา ส่วนสองอย่างหลังเป็นปฏิปักษ์ต่ออนิจจานุปัสสนาและอนัตตานุปัสสนา ดังนั้น ธรรมเหล่านี้จึงพึงรู้แจ้งและพึงละด้วยวิโมกข์มีอัปปณิหิตะเป็นต้นตามสมควร โดยความเป็นปากทางแห่งการเกิดขึ้นและโดยความเป็นปฏิปักษ์โดยตรง ในที่นั้น สุภสัญญา สุขสัญญา กามุปาทาน สีลัพพตุปาทาน กามโยคะ ภวโยคะ อภิชฌากายคันถะ กามาสวะ กามโอฆะ ภวโอฆะ ราคสัลละ ฉันทาคติ และอคติและการถึงอคติ ย่อมเป็นไปโดยอาศัยความสุขสบาย จึงเป็นปฏิปักษ์ต่อทุกขานุปัสสนา ส่วนพยาบาทกายคันถะ โทสสัลละ โทสาคติ และอคติและการถึงอคติ พึงละด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์ โดยความเป็นปากทางแห่งการเกิดขึ้น สัญญาที่สามเป็นต้น พึงละด้วยอนิมิตตวิโมกข์ เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่ออนิจจานุปัสสนา โดยอาศัยความยึดมั่นในความเที่ยงและนิมิตนั้น สัญญาที่สี่เป็นต้น พึงละด้วยสุญญตวิโมกข์ เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่ออนัตตานุปัสสนา โดยอาศัยความยึดมั่นในอัตตาและนิมิตนั้น ในที่นั้น พึงทราบว่า มานะ สัลละ ภัย และอคติและการถึงอคติ เป็นนิมิตแห่งความยึดมั่นในความเที่ยง เพราะว่า เมื่อเห็นโดยความเป็นอนิจจะแล้ว ความพร่ำเพ้อด้วยมานะหรือความกลัวย่อมไม่เกิดขึ้น ความเป็นนิมิตแห่งความยึดมั่นในอัตตาของอวิชชาโยคะเป็นต้น ย่อมปรากฏชัดเจนอยู่แล้ว

86. Appamaññāvajjā rūpāvacarasamāpattiyo dibbavihārā ‘‘devūpapattisaṃvattanikakusalasamāpattiyo cā’’ti katvā, satipi tabbhāve parahitapaṭipattito, niddosatāya ca seṭṭhā vihārāti catasso appamaññā brahmavihārā, catasso phalasamāpattiyo ariyavihārā ‘‘ārakā kilesehi ariyānaṃ vihārā’’ti. Catasso āruppasamāpattiyo āneñjavihārā[Pg.115], satipi devūpapattisaṃvattanikakusalasamāpattibhāve āneñjasantatāhi lokiyesu sikhāppattito.

๘๖. รูปาวจรสมาบัติทั้งหลายยกเว้นอัปปมัญญา เป็นทิพยวิหาร เพราะเป็นกุศลสมาบัติที่ยังการอุบัติเป็นเทพให้เป็นไปได้ และถึงแม้จะมีภาวะเช่นนั้น แต่ก็เป็นวิหารที่ประเสริฐ เพราะเป็นการปฏิบัติเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น และเพราะไม่มีโทษ ดังนี้ อัปปมัญญา 4 ประการ จึงเป็นพรหมวิหาร ผลสมาบัติ 4 ประการ เป็นอริยวิหาร เพราะเป็นวิหารของพระอริยะที่ห่างไกลจากกิเลส อรูปสมาบัติ 4 ประการ เป็นอาเนญชวิหาร เพราะถึงแม้จะเป็นกุศลสมาบัติที่ยังการอุบัติเป็นเทพให้เป็นไปได้ แต่ก็ถึงความเป็นยอดในโลกิยะด้วยความไม่หวั่นไหวอย่างต่อเนื่อง

Adhikaraṇabhedenāti vatthubhedena.

คำว่า อธิกรณเภทนะ คือ โดยความต่างกันแห่งวัตถุ

Yaṃ abhiṇhaṃ na pavattati, taṃ acchariyanti dassetuṃ ‘‘andhassa…pe… uppajjanaka’’nti vuttaṃ. Adhitiṭṭhati sīlādi etena saccena, ettha vā sacce nimittabhūte, adhiṭṭhānamattameva vā taṃ saccanti evaṃ karaṇādhikaraṇabhāvatthā paccayavasena veditabbā samānādhikaraṇasamāsapakkhe. Tathā aññapadatthasamāsapakkhe. Itarasmiṃ pana samāse karaṇādhikaraṇatthā eva, te ca kho sīlādivasena ca veditabbā. Sukhanti jhānavipassanāmaggaphalanibbānasukhaṃ. Lokiyavipākasukhampi labbhateva. ‘‘Nāññatra bojjhā…pe… pāṇina’’nti (saṃ. ni. 1. 98) hi imāya gāthāya saṅgahitā anattaparihāramukhena sattānaṃ abhayā nibbānasampattisukhāvahā cattāro dhammā idha ‘‘sukhabhāgiyā’’ti vuttāti. Anavasesapariyādānatoti pharaṇavasena anavasesaggahaṇato.

ที่ไม่เป็นไปบ่อยๆ นั้น เพื่อแสดงว่าน่าอัศจรรย์ จึงตรัสว่า “ของคนตาบอด…เป…เกิดขึ้น” ศีลเป็นต้นตั้งมั่นด้วยสัจจะนี้ หรือในสัจจะนี้อันเป็นนิมิต หรือสัจจะนั้นเป็นเพียงอธิษฐานเท่านั้น พึงทราบว่ามีอรรถเป็นกรณะและอธิกรณ์โดยเป็นปัจจัยในฝ่ายสมาสที่มีบทประธานเป็นอันเดียวกัน แม้ในฝ่ายสมาสที่มีบทอื่นเป็นประธานก็เช่นกัน ส่วนในสมาสอื่นมีอรรถเป็นกรณะและอธิกรณ์เท่านั้น และพึงทราบโดยเป็นศีลเป็นต้น สุขคือสุขแห่งฌาน วิปัสสนา มรรค ผล และนิพพาน สุขที่เป็นโลกิยวิบากก็ย่อมได้เหมือนกัน เพราะในคาถานี้ว่า “ไม่ใช่อื่นจากโพชฌงค์…เป…สัตว์” (สํ. ส. 1. 98) ธรรม 4 ประการที่นำมาซึ่งสุขแห่งนิพพานอันเป็นความไม่มีภัยแก่สัตว์ทั้งหลายโดยทางไม่ทอดทิ้งตน สงเคราะห์ไว้ในคาถานี้ จึงตรัสว่า “เป็นส่วนแห่งสุข” โดยไม่เหลือทั้งหมด คือโดยการยึดถือไม่เหลือทั้งหมดโดยการแผ่ไป

Paṭhamassa satipaṭṭhānassa paṭhamapaṭipadāvasena pavattassāti adhippāyo. Evaṃ sesesupi. ‘‘Yathā hī’’tiādinā yathāvuttapaṭipadāsatipaṭṭhānānaṃ nānantariyakataṃ upamāya vibhāveti. Satipi ca sabbāhi paṭipadāhi sabbesaṃ satipaṭṭhānānaṃ niyamābhāve nānantarikabhāvena desanākkamenevettha nesaṃ ayamanukkamo katoti veditabbo. Atha vā kāyavedanāsu subhasukhasaññānaṃ dubbiniveṭhiyatāya asubhadukkhānupassanānaṃ kiccasiddhito purimena paṭipadādvayena purimaṃ satipaṭṭhānadvayaṃ yojitaṃ tadabhāvato. Itarena itaraṃ. Tāni hi purimesu satipaṭṭhānesu katakammassa icchitabbāni. Atha vā yathā taṇhācaritadiṭṭhicaritānaṃ mandatikkhapaññānaṃ vasena catasso paṭipadā yojitā, evaṃ cattāri satipaṭṭhānāni sambhavantīti dassetuṃ paṭipadāsatipaṭṭhānānaṃ ayamanukkamo kato.

ความว่า เป็นไปโดยเป็นปฏิปทาแรกแห่งสติปัฏฐานแรก แม้ในสติปัฏฐานที่เหลือก็เช่นกัน ด้วยบทว่า “เหมือนอย่างที่” เป็นต้น ทรงแสดงความที่ปฏิปทาและสติปัฏฐานที่กล่าวมาแล้วไม่มีลำดับต่อเนื่องกันด้วยอุปมา และพึงทราบว่า แม้ปฏิปทาทั้งหมดจะไม่มีการกำหนดสติปัฏฐานทั้งหมด แต่ลำดับนี้ของสติปัฏฐานเหล่านั้นก็ทำไว้โดยลำดับแห่งการแสดงเท่านั้นโดยความเป็นลำดับต่อเนื่องกัน หรืออีกนัยหนึ่ง เพราะความที่สุภสัญญาและสุขสัญญาในกายและเวทนาเป็นสิ่งที่ถอนออกได้ยาก การงานจึงสำเร็จด้วยอสุภานุปัสสนาและทุกขานุปัสสนา สติปัฏฐานสองแรกจึงประกอบด้วยปฏิปทาสองแรก เพราะไม่มีสติปัฏฐานสองแรกนั้น สติปัฏฐานที่เหลือจึงประกอบด้วยปฏิปทาที่เหลือ เพราะสติปัฏฐานเหล่านั้นเป็นสิ่งที่พึงปรารถนาสำหรับผู้ที่ได้ทำงานในสติปัฏฐานก่อนๆ หรืออีกนัยหนึ่ง เพื่อแสดงว่าปฏิปทา 4 ประการประกอบด้วยตัณหาจริต ทิฏฐิจริต และผู้มีปัญญาทรามและปัญญาคมฉันใด สติปัฏฐาน 4 ก็ย่อมเกิดขึ้นฉันนั้น ลำดับของปฏิปทาและสติปัฏฐานนี้จึงทำไว้เช่นนั้น

‘‘Tathā’’ti iminā yathā samānapaṭipakkhatāya paṭhamassa satipaṭṭhānassa bhāvanā paṭhamassa jhānassa visesāvahā, evaṃ pītisahagatādisamānatāya dutiyasatipaṭṭhānādibhāvanā dutiyajjhānādīnaṃ visesāvahāti imamatthaṃ upasaṃharati. Pītipaṭisaṃvedanādīti ādisaddena sukhapaṭisaṃvedanaṃ, cittasaṅkhārapaṭisaṃvedanaṃ, passambhanañca saṅgaṇhāti. Cittassa abhippamodanaggahaṇañcettha [Pg.116] nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ paṭisaṃvedanasamādahanavimocanānampi vasena pavattiyā icchitabbattā. Aniccavirāgādīti ādisaddena nirodhapaṭinissaggā saṅgayhanti.

ด้วยบทว่า “เช่นกัน” นี้ ทรงสรุปความว่า การเจริญสติปัฏฐานแรกนำมาซึ่งความพิเศษแห่งฌานแรกโดยความเป็นปฏิปักษ์ที่เสมอกันฉันใด การเจริญสติปัฏฐานที่สองเป็นต้นก็ย่อมนำมาซึ่งความพิเศษแห่งฌานที่สองเป็นต้นโดยความเป็นปีติสหคตเป็นต้นที่เสมอกันฉันนั้น ด้วยบทว่า “ปีติปฏิสังเวทนาเป็นต้น” นี้ ด้วยศัพท์ว่า “อาทิ” ย่อมสงเคราะห์สุขปฏิสังเวทนา จิตตสังขารปฏิสังเวทนา และปัสสัทธิไว้ด้วย และการรับรู้ความร่าเริงแห่งจิตในที่นี้พึงเห็นว่าเป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น เพราะเป็นสิ่งที่พึงปรารถนาโดยความเป็นไปแห่งปฏิสังเวทนา สมาธา และวิโมจนาด้วย ด้วยบทว่า “อนิจจวิราคะเป็นต้น” นี้ ด้วยศัพท์ว่า “อาทิ” ย่อมสงเคราะห์นิโรธและปฏินิสสัคคะไว้ด้วย

Rūpāvacarasamāpattīnanti ettha paṭiladdhamattaṃ paṭhamajjhānaṃ paṭhamajjhānasamāpattiyā paguṇavasībhāvāpādanassa paccayo hoti, na itarāsaṃ. Itarāsaṃ pana adhiṭṭhānabhāvena paramparāya paccayo hotīti veditabbaṃ. Byāpādavihiṃsāvitakkaaratirāgā byāpādavitakkādayo. Sukhenāti akicchena, akasirenāti attho.

ในบทว่า 'รูปาวจรสมาบัติทั้งหลาย' นี้ พึงทราบว่า ปฐมฌานที่สักว่าได้มาแล้วเท่านั้น เป็นปัจจัยแก่การทำปฐมฌานสมาบัติให้ชำนาญและคล่องแคล่ว ไม่ใช่เป็นปัจจัยแก่สมาบัติเหล่าอื่น. แต่เป็นปัจจัยแก่สมาบัติเหล่าอื่นโดยลำดับด้วยความเป็นอธิษฐาน. บทว่า พยาบาทวิหิงสาวิตกะและอารติราคะ ได้แก่ พยาบาทวิตกเป็นต้น. บทว่า โดยสุข คือ โดยไม่ลำบาก โดยไม่ยากลำบาก นี้เป็นอรรถ.

Dibbavihārādike cattāro vihāre padaṭṭhānaṃ katvā nānāsantānesu uppannāya vuṭṭhānagāminivipassanāya yathākkamaṃ anuppannākusalānuppādanādivasena pavattavisayaṃ sandhāya pāḷiyaṃ ‘‘paṭhamo vihāro bhāvito bahulīkato’’tiādi vuttaṃ. Sammappadhānasadisañhettha sammappadhānaṃ vuttaṃ. Ariyavihāre ca heṭṭhime nissāya uparimaggādhigamāya vāyamantassa ayaṃ nayo labbhati. Maggapariyāpannasseva vā sammappadhānassa nānāsantānikassa yathāvuttavipassanāgamanena taṃtaṃkiccādikassa vasenetaṃ vuttaṃ. Sakkā hi vipassanāgamanena saddhindriyāditikkhatāviseso viya vīriyassa kiccavisesavisayo maggo viññātuṃ.

ในพระบาลีว่า 'วิหารที่หนึ่งอันบุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว' เป็นต้น ตรัสหมายถึงวิสัยที่ดำเนินไปโดยอาการมีการไม่ให้อกุศลที่ยังไม่เกิดเกิดขึ้นเป็นต้นตามลำดับ ด้วยวุฏฐานคามินีวิปัสสนาที่เกิดขึ้นในสันดานต่างๆ โดยกระทำวิหาร ๔ มีทิพยวิหารเป็นต้นให้เป็นปทัฏฐาน. เพราะในที่นี้ ตรัสสัมมัปปธานที่คล้ายกับสัมมัปปธาน. และในอริยวิหารนี้ นัยนี้ย่อมได้แก่บุคคลผู้พยายามเพื่อบรรลุมรรคเบื้องบนโดยอาศัยมรรคเบื้องล่าง. หรือว่า คำนั้นตรัสถึงสัมมัปปธานที่นับเนื่องในมรรคนั่นเอง อันมีในสันดานต่างๆ ด้วยอำนาจแห่งกิจนั้นๆ เป็นต้น โดยการมาถึงแห่งวิปัสสนาตามที่กล่าวแล้ว. เพราะว่า มรรคอันเป็นวิสัยแห่งกิจพิเศษของวิริยะ ย่อมสามารถรู้ได้ด้วยการมาถึงแห่งวิปัสสนา เหมือนความพิเศษแห่งความแก่กล้าของสัทธินทรีย์เป็นต้น.

Tathā sikhāppattaupekkhāsatipārisuddhidibbavihāraṃ nissāya uppannaṃ paṭhamaṃ sammappadhānaṃ mānappahānaṃ ukkaṃseti, brahmavihārasannissaye uppannaṃ dutiyaṃ sammappadhānaṃ kāmālayasamugghātaṃ, ariyavihārasannissayena uppannaṃ tatiyaṃ sammappadhānaṃ avijjāpahānaṃ, santavimokkhasannissayena uppannaṃ catutthaṃ sammappadhānaṃ bhavūpasamaṃ ukkaṃsetīti dassetuṃ ‘‘paṭhamaṃ sammappadhāna’’ntiādi vuttaṃ.

เช่นเดียวกัน เพื่อแสดงว่า สัมมัปปธานที่ ๑ ที่เกิดขึ้นโดยอาศัยทิพยวิหารคืออุเบกขาสติปาริสุทธิที่ถึงยอด ย่อมเชิดชูการละมานะ, สัมมัปปธานที่ ๒ ที่เกิดขึ้นโดยอาศัยพรหมวิหาร ย่อมเชิดชูการถอนกามอาลัย, สัมมัปปธานที่ ๓ ที่เกิดขึ้นโดยอาศัยอริยวิหาร ย่อมเชิดชูการละอวิชชา, สัมมัปปธานที่ ๔ ที่เกิดขึ้นโดยอาศัยสันตวิโมกข์ ย่อมเชิดชูความสงบภพ จึงตรัสว่า 'สัมมัปปธานที่ ๑' เป็นต้น.

Pahīnamāno na visaṃvādeyyāti mānappahānaṃ saccādhiṭṭhānaṃ vaḍḍheti visaṃvādananimittasseva abhāvato. Appahīnamāno hi mānanissayena kiñci visaṃvādeyya. Kāmālaye, diṭṭhālaye ca samugghāṭite cāgapaṭipakkhassa avasaro eva natthīti ālayasamugghāto cāgādhiṭṭhānaṃ vaḍḍheti. Avijjāya samucchinnāya paññābuddhiyā paribandhova natthi, bhavasaṅkhāresu ossaṭṭhesu abhavūpasamassa okāsova natthīti mānappahānādayo saccādhiṭṭhānādike saṃvaḍḍhentīti dassetuṃ ‘‘mānappahāna’’ntiādi vuttaṃ.

ผู้มีมานะอันละได้แล้วย่อมไม่พูดปด เพราะเหตุนั้น การละมานะย่อมทำให้สัจจาธิษฐานเจริญขึ้น เพราะไม่มีนิมิตแห่งการพูดปดนั่นเอง. จริงอยู่ ผู้ที่ยังละมานะไม่ได้ ย่อมพูดปดบางอย่างโดยอาศัยมานะ. เมื่อกามอาลัยและทิฏฐิอาลัยถูกถอนขึ้นแล้ว โอกาสแห่งธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อจาคะย่อมไม่มีเลย เพราะฉะนั้น การถอนอาลัยย่อมทำให้จาคาธิษฐานเจริญขึ้น. เมื่ออวิชชาถูกตัดขาดแล้ว เครื่องกั้นแห่งปัญญาความรู้ย่อมไม่มี, เมื่อภวสังขารถูกสละแล้ว โอกาสแห่งความไม่สงบภพย่อมไม่มีเลย เพื่อแสดงว่าการละมานะเป็นต้น ย่อมทำให้สัจจาธิษฐานเป็นต้นเจริญขึ้น จึงตรัสว่า 'การละมานะ' เป็นต้น.

Avisaṃvādanasīlo [Pg.117] dhammacchandabahulo chandādhipateyyaṃ samādhiṃ nibbatteti. Cāgādhimutto nekkhammajjhāsayo akosajjabahulatāya vīriyādhipateyyaṃ, ñāṇuttaro cittaṃ attano vase vattento cittādhipateyyaṃ, vūpasantasabhāvo upasamahetubhūtāya vīmaṃsāya vīmaṃsayato vīmaṃsādhipateyyaṃ samādhiṃ nibbattetīti saccādhiṭṭhānādipārisuddhichandasamādhiādīnaṃ pāripūriyā saṃvattatīti dassetuṃ ‘‘saccādhiṭṭhānaṃ bhāvita’’ntiādi vuttaṃ.

ผู้มีปกติไม่พูดปด มีธรรมฉันทะมาก ย่อมยังฉันทาธิปไตยสมาธิให้เกิดขึ้น. ผู้มีอธิมุตติในจาคะ มีเนกขัมมะเป็นอัธยาศัย เพราะความเป็นผู้มีความไม่เกียจคร้านมาก ย่อมยังวิริยาธิปไตยสมาธิให้เกิดขึ้น. ผู้มีญาณเป็นเลิศ ยังจิตให้เป็นไปในอำนาจของตน ย่อมยังจิตตาธิปไตยสมาธิให้เกิดขึ้น. ผู้มีสภาวะสงบ เมื่อพิจารณาด้วยวิมังสาอันเป็นเหตุแห่งความสงบ ย่อมยังวิมังสาธิปไตยสมาธิให้เกิดขึ้น เพื่อแสดงว่าสัจจาธิษฐานเป็นต้น ย่อมเป็นไปเพื่อความบริบูรณ์แห่งฉันทสมาธิเป็นต้น จึงตรัสว่า 'สัจจาธิษฐานอันบุคคลเจริญแล้ว' เป็นต้น.

Dhammacchandabahulo chandasamādhimhi ṭhito iṭṭhāniṭṭhachaḷārammaṇāpāte anavajjasevī hoti. Āraddhavīriyo vīriyasamādhimhi ṭhito saṃkilesapakkhassa santapanavaseneva puññaṃ paripūreti. Cittaṃ attano vase vattento cittasamādhimhi ṭhito paññāya upakārānupakārake dhamme pariggaṇhanto buddhiṃ phātiṃ gamissati. Vīmaṃsāsamādhimhi ṭhito dhammavicayabahulo upadhipaṭinissaggāvahameva paṭipattiṃ brūhetīti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘chandasamādhi bhāvito’’tiādi vuttaṃ.

ผู้มีธรรมฉันทะมาก ตั้งอยู่ในฉันทสมาธิ เมื่ออารมณ์ ๖ ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนามาปรากฏ ย่อมเป็นผู้เสพแต่ธรรมที่ไม่มีโทษ. ผู้ปรารภความเพียร ตั้งอยู่ในวิริยสมาธิ ย่อมบำเพ็ญบุญให้บริบูรณ์ด้วยการแผดเผาธรรมฝ่ายสังกิเลสนั่นเอง. ผู้ยังจิตให้เป็นไปในอำนาจของตน ตั้งอยู่ในจิตตสมาธิ เมื่อกำหนดธรรมที่เป็นอุปการะและไม่เป็นอุปการะด้วยปัญญา ย่อมถึงความเจริญแห่งปัญญา. ผู้ตั้งอยู่ในวิมังคาสมาธิ มีธรรมวิจัยมาก ย่อมพอกพูนปฏิปทาที่นำมาซึ่งการสละอุปธิเท่านั้น เพื่อแสดงเนื้อความนี้ จึงตรัสว่า 'ฉันทสมาธิอันบุคคลเจริญแล้ว' เป็นต้น.

Dūrādūrapaccatthikanivāraṇe bahūpakāro indriyasaṃvaro mettāya visesuppattihetuto mettaṃ vaḍḍheti. Tapena saṃkilesadhamme vikkhambhento vīriyādhiko paradukkhāpanayanakāmataṃ sāhatthikaṃ karotīti tapo karuṇaṃ saṃvaḍḍheti. Paññā pariyodāpitā sāvajjānavajjadhamme pariggaṇhantī pahāsanipātato muditaṃ rakkhantī paribrūheti. Upadhinissaggo pakkhando ninnapoṇapabbhārova sammadeva sattasaṅkhāresu udāsino hotīti so upekkhāvihāraṃ parivaḍḍhetīti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘indriyasaṃvaro bhāvito’’tiādi vuttaṃ. Tenāha ‘‘yo yassa visesapaccayo, so taṃ paripūretīti vutto’’ti.

อินทรียสังวรมีอุปการะมากในการกั้นข้าศึกที่อยู่ไกลและไม่ไกล เพราะเป็นเหตุให้เกิดความพิเศษแห่งเมตตา จึงทำให้เมตตาเจริญขึ้น. ตบะย่อมทำให้กรุณาเจริญขึ้น เพราะบุคคลผู้ยิ่งด้วยวิริยะเมื่อข่มกิเลสธรรมด้วยตบะ ย่อมทำความปรารถนาจะนำทุกข์ของผู้อื่นออกให้สำเร็จด้วยมือของตน. ปัญญาที่ผ่องใสแล้ว เมื่อกำหนดธรรมที่มีโทษและไม่มีโทษ ย่อมรักษาและพอกพูนมุทิตาจากการตกลงไปในความร่าเริง. การสละอุปธิที่แล่นไปแล้ว ย่อมเป็นผู้วางเฉยในสัตว์และสังขารทั้งหลายโดยชอบทีเดียว เหมือนสิ่งที่น้อมไป โน้มไป และโอนไป ฉะนั้น การสละอุปธินั้นย่อมทำให้ upekkhāvihāra เจริญขึ้น เพื่อแสดงเนื้อความนี้ จึงตรัสว่า 'อินทรียสังวรที่เจริญแล้ว' เป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ธรรมใดเป็นปัจจัยพิเศษของธรรมใด ธรรมนั้นย่อมทำธรรมนั้นให้บริบูรณ์'.

87. Disābhāvenāti nayānaṃ disābhāvenāti yojetabbaṃ. Atthopissa pubbe vuttanayeneva veditabbo. Yena catukkena yassa rāgacaritādipuggalassa vodānaṃ visuddhi. Yathā apariññātā, appahīnā ca paṭhamāhāravipallāsādayo rāgacaritādīnaṃ puggalānaṃ upakkilesā, evaṃ paṭhamapaṭipadādayo bhāvitā bahulīkatā nesaṃ visuddhiyo hontīti vuttanayānusārena sakkā viññātunti āha ‘‘heṭṭhā vuttanayamevā’’ti.

๘๗. บทว่า โดยความเป็นทิศ พึงประกอบความว่า โดยความเป็นทิศแห่งนัยทั้งหลาย. แม้อรรถของบทนั้น ก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในก่อนนั่นเอง. ความผ่องแผ้วคือความบริสุทธิ์ของบุคคลผู้มีราคะจริตเป็นต้น ย่อมมีได้ด้วยจตุกะใด. พึงทราบได้ตามนัยที่กล่าวแล้วว่า อาหารวิปลาสที่ ๑ เป็นต้นที่ยังไม่ได้กำหนดรู้และยังละไม่ได้ เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีราคะจริตเป็นต้น ฉันใด ปฏิปทาที่ ๑ เป็นต้นที่เจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นความบริสุทธิ์ของบุคคลเหล่านั้น ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'โดยนัยที่กล่าวไว้แล้วข้างต้นนั่นเอง'.

Atha [Pg.118] vā purimāhi dvīhi paṭipadāhi sijjhamānā vipassanā attano kiccavuttisaṅkhātaṃ pavattidukkhampi saṅgaṇhantī dukkhānupassanābāhullavisesato dukkhalakkhaṇaṃ paṭivijjhantī ‘‘appaṇihitaṃ vimokkhamukha’’nti vuttā. Tatiyāya paṭipadāya sijjhamānā sukhappavattikatāya sammadeva santatighanaṃ bhinditvā aniccalakkhaṇaṃ vibhāventī ‘‘animittaṃ vimokkhamukha’’nti vuttā. Catutthāya pana paṭipadāya sijjhamānā sukhappavattikatāya, visadañāṇatāya ca samūhakiccārammaṇaghanaṃ bhinditvā sammadeva anattalakkhaṇaṃ vibhāventī ‘‘suññataṃ vimokkhamukha’’nti vuttā.

อีกอย่างหนึ่ง วิปัสสนาที่สำเร็จด้วยปฏิปทาสองอย่างแรก ย่อมสงเคราะห์แม้ทุกข์คือความเป็นไปที่นับว่าเป็นการดำเนินกิจของตน และย่อมแทงตลอดลักษณะแห่งทุกข์ด้วยความมากแห่งทุกขานุปัสสนาเป็นพิเศษ จึงเรียกว่า "อัปปณิหิตวิโมกขมุข" วิปัสสนาที่สำเร็จด้วยปฏิปทาที่สาม เพราะความเป็นไปได้โดยง่าย ย่อมทำลายความหนาแน่นแห่งความสืบต่อโดยชอบ และย่อมแสดงลักษณะแห่งอนิจจะ จึงเรียกว่า "อนิมิตตวิโมกขมุข" ส่วนวิปัสสนาที่สำเร็จด้วยปฏิปทาที่สี่ เพราะความเป็นไปได้โดยง่ายและความเป็นญาณอันบริสุทธิ์ ย่อมทำลายความหนาแน่นแห่งหมู่กิจและอารมณ์โดยชอบ และย่อมแสดงลักษณะแห่งอนัตตาโดยชอบ จึงเรียกว่า "สุญญตวิโมกขมุข"

Tathā kāyavedanānupassanā visesato dukkhalakkhaṇaṃ vibhāventī, cittānupassanā aniccalakkhaṇaṃ, dhammānupassanā anattalakkhaṇanti tā yathākkamaṃ ‘‘appaṇihitādivimokkhamukha’’nti vuttā.

เช่นเดียวกัน กายานุปัสสนาและเวทนานุปัสสนา ย่อมแสดงลักษณะแห่งทุกข์เป็นพิเศษ จิตตานุปัสสนา ย่อมแสดงลักษณะแห่งอนิจจะ ธัมมานุปัสสนา ย่อมแสดงลักษณะแห่งอนัตตา ดังนั้น สิ่งเหล่านั้นจึงเรียกว่า "อัปปณิหิตวิโมกขมุขเป็นต้น" ตามลำดับ

Sappītikatāya assādāni paṭhamadutiyajjhānāni virajjanavasena visesato dukkhato passantiyā vipassanāya vasena ‘‘appaṇihitaṃ vimokkhamukha’’nti vuttāni. Tatiyaṃ santasukhatāya bāhirakānaṃ niccābhinivesavatthubhūtaṃ sabhāvato ‘‘anicca’’nti passantiyā vipassanāya vasena ‘‘animittaṃ vimokkhamukha’’nti vuttaṃ. Catutthaṃ upakkilesavigamādīhi parisuddhaṃ susamāhitaṃ yathā paresaṃ, evaṃ attano ca yathābhūtasabhāvāvabodhahetutāya sammadeva ‘‘suñña’’nti passantiyā vipassanāya vasena ‘‘suññataṃ vimokkhamukha’’nti vuttaṃ.

ปฐมฌานและทุติยฌานอันเป็นที่ตั้งแห่งความยินดีเพราะมีปีติ ย่อมถูกเรียกว่า "อัปปณิหิตวิโมกขมุข" โดยวิปัสสนาที่เห็นเป็นทุกข์เป็นพิเศษด้วยอำนาจแห่งความคลายกำหนัด ตติยฌานอันเป็นสุขสงบ ย่อมถูกเรียกว่า "อนิมิตตวิโมกขมุข" โดยวิปัสสนาที่เห็นโดยสภาพว่า "ไม่เที่ยง" ซึ่งเป็นวัตถุแห่งความยึดมั่นว่าเที่ยงของคนภายนอก จตุตถฌานอันบริสุทธิ์และตั้งมั่นดีแล้วด้วยการปราศจากอุปกิเลสเป็นต้น ย่อมถูกเรียกว่า "สุญญตวิโมกขมุข" โดยวิปัสสนาที่เห็นโดยชอบว่า "ว่างเปล่า" เพราะเป็นเหตุแห่งการรู้สภาพตามความเป็นจริงของตนเองและของผู้อื่น

Evaṃ vihārānaṃ vipassanāvaseneva vimokkhamukhatā, tattha ‘‘dibbabrahmavihārānaṃ santasukhatāya assādanīyatā’’tiādinā appaṇihitavimokkhamukhatā yojetabbā. Ariyavihārassa paññādhikattā visesato anattānupassanāsannissayatāya suññatavimokkhatā. Āneñjavihārassa santavimokkhatāya aniccalakkhaṇappaṭivedhassa visesapaccayasabhāvato animittavimokkhamukhatā yojetabbā.

ความเป็นวิโมกขมุขของวิหารทั้งหลายย่อมมีโดยวิปัสสนาเท่านั้น ในบรรดาวิหารเหล่านั้น พึงประกอบความเป็นอัปปณิหิตวิโมกขมุขด้วยคำว่า "ความเป็นที่ตั้งแห่งความยินดีด้วยสุขสงบของทิพยพรหมวิหาร" เป็นต้น อริยวิหารย่อมมีความเป็นสุญญตวิโมกข์ เพราะมีความเป็นปัญญามาก และอาศัยอนัตตานุปัสสนาเป็นพิเศษ อเนญชวิหารย่อมมีความเป็นอนิมิตตวิโมกขมุข เพราะมีความเป็นวิโมกข์อันสงบ และเป็นปัจจัยพิเศษแห่งการแทงตลอดลักษณะแห่งอนิจจะ พึงประกอบความดังนี้

Tathā purimānaṃ dvinnaṃ sammappadhānānaṃ saṃkilesavisayattā kilesadukkhavītikkamassa dukkhānupassanābāhullattā appaṇihitavimokkhamukhatā. Tatiyassa anuppannakusaluppādanena dhammānaṃ udayavayavantatāvibhāvanato aniccalakkhaṇaṃ pākaṭanti animittavimokkhamukhatā. Catutthassa uppannānaṃ ṭhitattaṃ byāpārāpajjanena dhammānaṃ avasavattitādīpanato anattalakkhaṇaṃ supākaṭanti suññatavimokkhamukhatā.

เช่นเดียวกัน สัมมัปปธานสองอย่างแรกย่อมมีความเป็นอัปปณิหิตวิโมกขมุข เพราะเป็นอารมณ์แห่งกิเลส และเพราะความมากแห่งทุกขานุปัสสนาในการก้าวล่วงทุกข์อันเกิดจากกิเลส สัมมัปปธานที่สามย่อมมีความเป็นอนิมิตตวิโมกขมุข เพราะการยังกุศลที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น ย่อมแสดงความมีขึ้นและเสื่อมไปของธรรมทั้งหลาย ทำให้ลักษณะแห่งอนิจจะปรากฏ สัมมัปปธานที่สี่ย่อมมีความเป็นสุญญตวิโมกขมุข เพราะการแสดงความไม่เป็นไปในอำนาจของธรรมทั้งหลาย โดยการไม่ถึงความขวนขวายเพื่อความตั้งอยู่แห่งธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว ทำให้ลักษณะแห่งอนัตตาปรากฏชัดเจน

Mānappahānālayasamugghātānaṃ [Pg.119] sahāyataṇhāpahānatāya taṇhāpaṇidhivisodhanato appaṇihitavimokkhamukhatā. Avijjāpahānassa paññākiccādhikatāya suññatavimokkhamukhatā. Bhavūpasamassa saṅkhāranimittapaṭipakkhatāya animittavimokkhamukhatā.

การละมานะ การถอนอาลัย ย่อมมีความเป็นอัปปณิหิตวิโมกขมุข เพราะการละตัณหาที่ร่วมด้วย และเพราะการชำระตัณหาปณิธิให้บริสุทธิ์ การละอวิชชาย่อมมีความเป็นสุญญตวิโมกขมุข เพราะมีความเป็นกิจแห่งปัญญามาก การสงบภพย่อมมีความเป็นอนิมิตตวิโมกขมุข เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อสังขารนิมิต

Pakatiyā dukkhasabhāve saṅkhāre ñāṇasaccena avisaṃvādento dukkhato eva passati, cāgādhivimuttatāya taṇhaṃ vidūrīkaronto rāgappaṇidhiṃ visosetīti purimaṃ adhiṭṭhānadvayaṃ ‘‘appaṇihitaṃ vimokkhamukha’’nti vuttaṃ. Itarassa pana adhiṭṭhānadvayassa suññatānimittavimokkhamukhatā vuttanayā eva.

เมื่อไม่คลาดเคลื่อนจากความจริงด้วยญาณในสังขารที่มีสภาพเป็นทุกข์โดยธรรมชาติ ย่อมเห็นเป็นทุกข์นั่นเอง เมื่อทำให้ตัณหาห่างไกลด้วยความน้อมใจไปในการสละ ย่อมทำให้ราคะปณิธิเหือดแห้งไป ดังนั้น อธิษฐานสองอย่างแรกจึงเรียกว่า "อัปปณิหิตวิโมกขมุข" ส่วนอธิษฐานสองอย่างที่เหลือ ย่อมมีความเป็นสุญญตวิโมกขมุขและอนิมิตตวิโมกขมุขโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง

Chandādhipateyyā cittekaggatā visesato dhammacchandavato nekkhammavitakkabahulassa hoti, vīriyādhipateyyā pana kāmavitakkādike vinodentassāti tadubhayaṃ nissāya pavattā vipassanā visesato rāgādippaṇidhīnaṃ visosanato ‘‘appaṇihitaṃ vimokkhamukha’’nti vuttā. Cittādhipateyyaṃ, vīmaṃsādhipateyyañca nissāya pavattā yathākkamaṃ aniccānattānupassanābāhullato ‘‘animittaṃ vimokkhamukhaṃ, appaṇihitaṃ vimokkhamukha’’nti ca vuttā.

จิตเตกัคคตาที่มีฉันทะเป็นอธิบดี ย่อมมีแก่ผู้มีธรรมฉันทะ และมีเนกขัมมวิตกมากเป็นพิเศษ ส่วนจิตเตกัคคตาที่มีวิริยะเป็นอธิบดี ย่อมมีแก่ผู้ที่กำจัดกามวิตกเป็นต้น วิปัสสนาที่ดำเนินไปอาศัยทั้งสองอย่างนั้น ย่อมถูกเรียกว่า "อัปปณิหิตวิโมกขมุข" เพราะการทำให้ราคะปณิธิเป็นต้นเหือดแห้งไปเป็นพิเศษ วิปัสสนาที่ดำเนินไปอาศัยจิตตาธิปไตยและวิมังสาธิปไตย ย่อมถูกเรียกว่า "อนิมิตตวิโมกขมุข" และ "อัปปณิหิตวิโมกขมุข" ตามลำดับ เพราะความมากแห่งอนิจจานุปัสสนาและอนัตตานุปัสสนา

Abhijjhāvinayano indriyasaṃvaro, kāmasaṅkappādivinodano tapo ca vuttanayeneva paṇidhipaṭipakkhato appaṇihitaṃ vimokkhamukhaṃ, buddhi anattānupassanānimittaṃ, upadhipaṭinissaggo nimittaggāhapaṭipakkhoti tadubhayasannissayā vipassanā yathākkamaṃ ‘‘suññataṃ, animittaṃ vimokkhamukha’’nti vuttā.

การสำรวมอินทรีย์ที่กำจัดอภิชฌา และตบะที่กำจัดกามวิตกเป็นต้น ย่อมเป็นอัปปณิหิตวิโมกขมุข เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อปณิธิโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง ปัญญาเป็นนิมิตแห่งอนัตตานุปัสสนา การสละคืนอุปธิเป็นปฏิปักษ์ต่อการยึดถือนิมิต ดังนั้น วิปัสสนาที่อาศัยทั้งสองอย่างนั้น ย่อมถูกเรียกว่า "สุญญตวิโมกขมุข" และ "อนิมิตตวิโมกขมุข" ตามลำดับ

Āsannapaccatthikarāgaṃ paṭibāhantī mettā rāgapaṇidhiyā paṭipakkho, karuṇā paradukkhāpanayanākāravuttikā dukkhasahagatāya dukkhānupassanāya visesapaccayoti tadubhayasannissayā vipassanā ‘‘appaṇihitaṃ vimokkhamukha’’nti vuttā. Muditā sattānaṃ modaggahaṇabahulā tadaniccatādassanato aniccānupassanāya visesapaccayoti tannissayā vipassanā animittaṃ vimokkhamukhaṃ. Upekkhā ñāṇakiccādhikatāya anattānupassanāya visesapaccayoti tannissayā vipassanā ‘‘suññataṃ vimokkhamukha’’nti vuttāti evamettha pavattiākārato vipassato nissayato, kiccato ca bhinditvā vimokkhamukhāni yojitānīti.

เมตตาที่ยับยั้งราคะอันเป็นข้าศึกใกล้ ย่อมเป็นปฏิปักษ์ต่อราคะปณิธิ กรุณาที่มีอาการเป็นไปเพื่อบรรเทาความทุกข์ของผู้อื่น ย่อมเป็นปัจจัยพิเศษแก่อนุปัสสนาที่ประกอบด้วยทุกข์ ดังนั้น วิปัสสนาที่อาศัยทั้งสองอย่างนั้น ย่อมถูกเรียกว่า "อัปปณิหิตวิโมกขมุข" มุทิตาที่มากด้วยการถือเอาความบันเทิงในสัตว์ทั้งหลาย ย่อมเป็นปัจจัยพิเศษแก่อนิจจานุปัสสนา เพราะเห็นความไม่เที่ยงของสิ่งนั้น ดังนั้น วิปัสสนาที่อาศัยมุทิตา ย่อมเป็นอนิมิตตวิโมกขมุข อุเบกขาย่อมเป็นปัจจัยพิเศษแก่อนัตตานุปัสสนา เพราะมีความเป็นกิจแห่งญาณมาก ดังนั้น วิปัสสนาที่อาศัยอุเบกขา ย่อมถูกเรียกว่า "สุญญตวิโมกขมุข" ด้วยประการฉะนี้ วิโมกขมุขทั้งหลายในที่นี้จึงถูกประกอบโดยแยกแยะตามอาการเป็นไป ตามผู้เห็นแจ้ง ตามที่อาศัย และตามกิจ

Samatikkamanaṃ [Pg.120] pariññāpahānañca. Saparasantāneti attano, paresañca santāne, tena kāyiko, vācasiko ca vihāro ‘‘vikkīḷita’’nti vuttoti dasseti ‘‘vividho hāro’’ti katvā. Tassa pana vibhāvanā idha adhippetā nayassa bhūmibhāvato. Yena paṭipakkhabhāvena. Tesaṃ paṭipakkhabhāvoti tesaṃ āhārādīnaṃ paṭipakkhabhāvo pahātabbabhāvo paṭipadādīnaṃ paṭipakkhabhāvo pahāyakabhāvoti yojetabbaṃ. Tattha paṭipadāggahaṇena vipassanā kathitā. Vipassanā ca cattāro āhāre parijānantī tappaṭibaddhachandarāgaṃ pajahatīti ujukameva tesaṃ paṭipakkhatā, evaṃ jhānādīnampi upādānādipaṭipakkhatā veditabbā tadupadesena vipassanāya kathitattā. Vipallāsasatipaṭṭhānānaṃ paṭipakkhabhāvo pākaṭo eva. Nti sīhavikkīḷitaṃ. Vīsatiyā catukkehi visabhāgato vitthārena vibhattanti tīhi padehi saṅgahetvā kathikattā vuttaṃ ‘‘saṅkhepena dassento’’ti.

การก้าวล่วงและการละด้วยปริญญา. คำว่า ‘สปรสันตาเน’ หมายถึงในสันดานของตนและของผู้อื่น ด้วยเหตุนั้น กายิกวิหารและวาจาสิกวิหารจึงถูกเรียกว่า ‘วิกกีฬิตะ’ โดยแสดงว่า ‘วิวิธะหาระ’ (การนำไปต่างๆ นานา). การแสดงความหมายของหาระนั้นในที่นี้มุ่งหมายถึงการเป็นภูมิของนัย. ด้วยความเป็นปฏิปักษ์. ความเป็นปฏิปักษ์ของสิ่งเหล่านั้น หมายถึงความเป็นปฏิปักษ์ของอาหารเป็นต้น คือความเป็นสิ่งที่ควรละ และความเป็นปฏิปักษ์ของปฏิปทาเป็นต้น คือความเป็นสภาวะที่ละ พึงประกอบความดังนี้. ในที่นั้น การถือเอาปฏิปทาได้กล่าวถึงวิปัสสนา. วิปัสสนาเมื่อกำหนดรู้อาหาร ๔ อย่าง ย่อมละฉันทราคะที่ผูกพันอยู่กับอาหารนั้น โดยตรงก็คือความเป็นปฏิปักษ์ของวิปัสสนาต่ออาหารเหล่านั้น. พึงทราบความเป็นปฏิปักษ์ของฌานเป็นต้นต่ออุปาทานเป็นต้นด้วยประการฉะนี้ เพราะวิปัสสนาถูกกล่าวไว้ด้วยการแสดงนั้น. ความเป็นปฏิปักษ์ของวิปัลลาสและสติปัฏฐานนั้นเป็นที่ประจักษ์อยู่แล้ว. คำว่า ‘สีหวิกกีฬิตะ’ นั้น เพราะถูกจำแนกโดยละเอียดด้วยจตุกกะ ๒๐ อย่างที่แตกต่างกัน จึงถูกกล่าวไว้ด้วยการรวบรวมด้วย ๓ บทว่า ‘แสดงโดยย่อ’.

Indriyānanti saddhādiindriyānaṃ. Dasannaṃ catukkānaṃ niddhāraṇāti yojanā.

คำว่า ‘อินทริยานัง’ หมายถึงอินทรีย์มีศรัทธาเป็นต้น. พึงประกอบความว่าเป็นการกำหนดจตุกกะ ๑๐ อย่าง.

88. Niggacchatīti nikkhamati. Tato niddhāretvā vuccamāno hi niggacchanto viya hotīti. Cattāro puggaleti ‘‘taṇhācarito mando’’tiādinā (netti. 6) vutte cattāro puggale. Puggalādhiṭṭhānena cettha dhammo vuttoti āha ‘‘bhūmiṃ niddisitvā’’ti. Tato evāti yathāvuttapuggalacatukkato eva. Itaratthāpīti ‘‘sukhāya…pe… puggalā’’ti etthāpi. Sādhāraṇāyāti paṭhamacatutthāhipi vimissāya. Yathāvuttāsūti dutiyatatiyāsu.

๘๘. คำว่า ‘นิกคัจฉติ’ หมายถึงออกไป. เพราะเมื่อถูกกล่าวโดยการกำหนดแล้ว ย่อมเหมือนกับกำลังออกไป. คำว่า ‘จัตตาโร ปุคคเล’ หมายถึงบุคคล ๔ จำพวกที่กล่าวไว้ใน ‘ตัณหาจริโต มันโท’ เป็นต้น (เนตติ. ๖). ในที่นี้ ธรรมถูกกล่าวโดยอธิษฐานบุคคล จึงกล่าวว่า ‘แสดงภูมิ’. คำว่า ‘ตโต เอว’ หมายถึงจากจตุกกะแห่งบุคคลที่กล่าวมาแล้วนั้นเอง. คำว่า ‘อิตรัตถาปิ’ หมายถึงในบทว่า ‘สุขายะ…เป… ปุคคลา’ นี้ด้วย. คำว่า ‘สาธารณายะ’ หมายถึงที่ปะปนกับปฐมจตุกกะและจตุตถจตุกกะด้วย. คำว่า ‘ยถาวุตตาสุ’ หมายถึงในทุติยจตุกกะและตติยจตุกกะที่กล่าวมาแล้ว.

Heṭṭhāti desanāhāravibhaṅgavicayahārasampātavaṇṇanāsu.

คำว่า ‘เหฏฐา’ หมายถึงในคำอธิบายของเทสนาหาระ วิภังควิจยหาระ และสัมปาตหาระ.

Eseva nayoti kusalamūlādidvādasatikasaṅgaho anavajjapakkho. ‘‘Vodāyati sujjhati etenāti vodāna’’nti (netti. aṭṭha. 11) vaṃ netabbataṃ sandhāyāha.

นัยนั้นเองคือการสงเคราะห์กุศลมูลเป็นต้น ติกะ ๑๒ หมวด ซึ่งเป็นฝ่ายที่ไม่มีโทษ. ท่านกล่าวโดยอ้างถึงความเป็นสิ่งที่ควรนำไปซึ่งคำว่า ‘โวทาน’ ที่ว่า ‘ย่อมบริสุทธิ์ด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่าโวทาน’ (เนตติ. อรรถ. ๑๑).

Yathā hārauddeso kato, evaṃ nayānaṃ akaraṇe kāraṇaṃ, payojanañca vibhāvetukāmo ‘‘kasmā panā’’tiādimāha. Nayehi nayantarehi. Sambhavadassanatthanti upapattidassanatthaṃ. Tattha sambhavo anuddesakkamena niddisane karaṇaṃ dassanaṃ payojanaṃ. Yadi hi ime nayā uppattiṭṭhānavasena asaṃkiṇṇā bhaveyyuṃ, hārā viya uddesānukkameneva niddisitabbā [Pg.121] siyuṃ. Tathā hi vuttaṃ hārānaṃ uddesāvasāne ‘‘ete soḷasa hārā pakittitā atthato asaṃkiṇṇā’’ti (netti. 1).

ผู้ประสงค์จะแสดงเหตุและประโยชน์ในการไม่แสดงนัยทั้งหลายตามลำดับอุเทศ เหมือนกับการทำอุเทศของหาระ จึงกล่าวคำว่า ‘กัสมา ปนา’ เป็นต้น. คำว่า ‘นเยหิ’ หมายถึงด้วยนัยอื่น ๆ. คำว่า ‘สัมภวทัสสนัตถัง’ หมายถึงเพื่อแสดงการเกิดขึ้น. ในที่นั้น ในคำว่า สัมภวะ นั้น การเกิดขึ้นเป็นเหตุ การแสดงเป็นประโยชน์ ในการระบุโดยลำดับที่มิใช่อุเทศ. หากนัยเหล่านี้ไม่ปะปนกันโดยอาศัยที่เกิด ก็พึงแสดงโดยลำดับอุเทศเหมือนหาระ. ดังที่กล่าวไว้ในตอนท้ายของอุเทศหาระว่า ‘หาระ ๑๖ เหล่านี้ถูกกล่าวไว้ว่าไม่ปะปนกันโดยอรรถ’ (เนตติ. ๑).

Yasmā panete mūlapadehi mūlapadantaraniddhāraṇena aññamaññaṃ te niggacchanti, tasmā ekasmiṃ niddiṭṭhe itaropi atthato niddiṭṭhoyeva nāma hotīti imassa atthassa dassanatthaṃ ‘‘uddesānukkamena niddeso na kato’’ti.

เพราะนัยเหล่านี้ย่อมแยกออกจากกันและกันด้วยการกำหนดบทมูลอื่น ๆ จากบทมูลทั้งหลาย ด้วยเหตุนั้น เมื่อนัยหนึ่งถูกแสดงแล้ว นัยอื่นก็ชื่อว่าถูกแสดงโดยอรรถแล้ว เพื่อแสดงความหมายนี้ จึงกล่าวว่า ‘การแสดงโดยลำดับอุเทศไม่ได้กระทำ’.

Idāni tameva saṅkhepena vuttamatthaṃ vitthārena dassetuṃ ‘‘paṭhamanayato hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha taṇhādiṭṭhicaritavasena dvidhā puggale vibhajitvā tesaṃ vasena nandiyāvaṭṭanayaṃ nīharitvā puna te eva taṇhādiṭṭhicarite catuppaṭipadāvibhāgena vibhajitvā sīhavikkīḷitassa nayassa sambhavo dassito, te eva catuppaṭipadābhedabhinne puggale puna ugghaṭitaññuādivibhāgena tidhā vibhajitvā tipukkhalassa nayassa sambhavo dassito. Taṃ sandhāyāha ‘‘paṭhamanayato…pe… niddiṭṭho’’ti.

บัดนี้ เพื่อแสดงความหมายที่กล่าวโดยย่อแล้วนั้นโดยละเอียด จึงกล่าวคำว่า ‘ปฐมนยโต หิ’ เป็นต้น. ในที่นั้น ได้แบ่งบุคคลออกเป็น ๒ ประเภทโดยอาศัยตัณหาจริตและทิฏฐิจริต แล้วนำนันทิยาวฏฏนัยออกมาโดยอาศัยบุคคลเหล่านั้น. จากนั้น ได้แบ่งบุคคลที่เป็นตัณหาจริตและทิฏฐิจริตเหล่านั้นออกเป็น ๔ ประเภทตามปฏิปทา แล้วแสดงการเกิดขึ้นของสีหวิกกีฬิตนัย. และได้แบ่งบุคคลที่แตกต่างกันด้วยปฏิปทา ๔ ประเภทเหล่านั้นอีกเป็น ๓ ประเภทโดยอาศัยอุคฆฏิตัญญูเป็นต้น แล้วแสดงการเกิดขึ้นของติปุคคละนัย. ท่านกล่าวโดยอ้างถึงความนั้นว่า ‘ปฐมนยโต…เป… นิททิฏโฐ’.

Yasmā subhasukhasaññāhi lobho, niccasaññāya doso ‘‘iminā me anattho kato’’ti āghātuppattito, attasaññāya moho gahito hoti. Tathā asubhasaññādīhi alobhādayo, tasmā dhammādhiṭṭhānavasena tatiyanayato dutiyanayassa sambhavo. Yasmā pana lobhe sati sambhavato lobhaggahaṇeneva doso gayhati. Lobho ca taṇhā, moho avijjā, tappaṭipakkhato alobhādosehi samatho gayhati, amohena vipassanā, tasmā dhammādhiṭṭhānavaseneva dutiyanayato paṭhamanayassa sambhavoti imaṃ visesaṃ dīpetuṃ uddesānukkamena niddeso na katoti dassento ‘‘dhammādhiṭṭhānavasena panā’’tiādimāha.

เพราะโลภะถูกถือเอาด้วยสุภสัญญาและสุขสัญญา, โทสะถูกถือเอาด้วยนิจจสัญญา เพราะการเกิดขึ้นแห่งอาฆาตว่า ‘สิ่งนี้ได้ทำความไม่เป็นประโยชน์แก่เรา’, โมหะถูกถือเอาด้วยอัตตสัญญา. เช่นเดียวกัน อโลภะเป็นต้นถูกถือเอาด้วยอสุภสัญญาเป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น การเกิดขึ้นของทุติยนัยจากตติยนัยจึงเป็นไปโดยอธิษฐานธรรม. เพราะเมื่อมีโลภะอยู่ โทสะย่อมถูกถือเอาด้วยการถือเอาโลภะโดยความเป็นไปได้. โลภะคือตัณหา, โมหะคืออวิชชา. สมถะถูกถือเอาด้วยอโลภะและอโทสะซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อสิ่งเหล่านั้น, วิปัสสนาถูกถือเอาด้วยอโมหะ. ด้วยเหตุนั้น การเกิดขึ้นของปฐมนัยจากทุติยนัยจึงเป็นไปโดยอธิษฐานธรรมเท่านั้น. เพื่อแสดงความพิเศษนี้ จึงกล่าวว่า ‘การแสดงโดยลำดับอุเทศไม่ได้กระทำ’ โดยแสดงคำว่า ‘ธัมมาธิฏฐานวเสเนว ปนา’ เป็นต้น.

Tenevāti tatiyanayato dutiyanayassa viya dutiyanayato paṭhamanayassapi sambhavato. Evaṃ pāḷiyaṃ puggalādhiṭṭhānavasena āgataṃ nissāya aṭṭhakathāyaṃ dhammādhiṭṭhānavaseneva nayaniggamo niddhāritoti ayameva viseso. Yadi evanti pāḷiyaṃ āgatappakārato aññenapi pakārena nayā niddhāretabbā, evaṃ sante yathā puggalādhiṭṭhānavasena paṭhamanayato tatiyanayassa, tatiyanayato dutiyanayassa [Pg.122] sambhavo dassito, evaṃ dhammādhiṭṭhānavaseneva paṭhamanayato tatiyanayadutiyanayānaṃ, dhammādhiṭṭhānavaseneva dutiyanayato tatiyanayassa sambhavo dīpetabboti imamatthamāha ‘‘dve hutvā…pe… siyā’’ti.

คำว่า ‘เตเนว’ หมายถึงเพราะการเกิดขึ้นของปฐมนัยจากทุติยนัย เหมือนกับการเกิดขึ้นของทุติยนัยจากตติยนัย. ด้วยประการฉะนี้ การแยกออกของนัยในอรรถกถาจึงถูกกำหนดโดยอธิษฐานธรรมเท่านั้น โดยอาศัยสิ่งที่มาในพระบาลีโดยอธิษฐานบุคคล. นี่คือความพิเศษ. หากเป็นเช่นนั้น คือหากนัยทั้งหลายพึงถูกกำหนดด้วยประการอื่นจากประการที่มาในพระบาลี, เมื่อเป็นเช่นนั้น การเกิดขึ้นของตติยนัยจากปฐมนัย และการเกิดขึ้นของทุติยนัยจากตติยนัยถูกแสดงโดยอธิษฐานบุคคลฉันใด, การเกิดขึ้นของตติยนัยและทุติยนัยจากปฐมนัยโดยอธิษฐานธรรมเท่านั้น และการเกิดขึ้นของตติยนัยจากทุติยนัยโดยอธิษฐานธรรมเท่านั้น ก็พึงแสดงฉันนั้น. ท่านกล่าวความหมายนี้ว่า ‘ทเว หุตวา…เป… สิยา’.

Tattha nayoti pacchā vuttadutiyanayo. Atthatoti atthāpattito, atthato labbhamānattā eva sarūpena na kathitoti attho. Idāni taṃ atthāpattiṃ ekantikaṃ katvā dassetuṃ ‘‘yasmā’’tiādi vuttaṃ. Anuppaveso icchito taṃtaṃnayamūlapadānaṃ nayantaramūlapadesu samavarujjhanato. Tathā hi ‘‘yattha sabbo akusalapakkho saṅgahaṃ samosaraṇaṃ gacchati, yattha sabbo kusalapakkho saṅgahaṃ samosaraṇaṃ gacchatī’’ti (netti. 3) ca vuttaṃ. Ayañca atthoti ‘‘nayānaṃ aññamaññaanuppaveso niggamo’’ti ayaṃ duvidho attho. Piṭakānaṃ atthakathanaṃ peṭakaṃ, so eva upadesoti peṭakopadeso, upadesabhūtā pariyattisaṃvaṇṇanāti attho.

ในที่นั้น คำว่า นโย หมายถึงทุติยนัยที่กล่าวไว้ภายหลัง. คำว่า อตฺถโต หมายถึงโดยนัยแห่งการได้มาซึ่งอรรถ (atthāpattito), เพราะเป็นสิ่งที่พึงได้โดยอรรถนั่นเอง จึงไม่ได้กล่าวไว้โดยรูป (sarūpena). บัดนี้ เพื่อแสดงการได้มาซึ่งอรรถนั้นให้เป็นที่แน่นอน (ekantikaṃ) จึงกล่าวคำว่า ยสฺมา เป็นต้น. การเข้าถึงกัน (anuppaveso) เป็นที่ปรารถนา เพราะบทมูลของนัยนั้นๆ ย่อมรวมเข้า (samavarujjhanato) ในบทมูลของนัยอื่น. ดังที่กล่าวไว้ว่า ‘ที่ใด อกุศลธรรมทั้งปวงย่อมรวมเข้ากัน, ที่ใด กุศลธรรมทั้งปวงย่อมรวมเข้ากัน’ (เนตติ. ๓). และความหมายนี้คือ ‘การเข้าถึงกันและกันและการออกไปของนัยทั้งหลาย’ นี้เป็นความหมาย ๒ อย่าง. การอธิบายพระไตรปิฎก ชื่อว่า เปฏกะ, เปฏกะนั้นนั่นเองเป็นอุปเทศ ชื่อว่า เปฏโกปเทศ, มีอรรถว่า เป็นการพรรณนาพระปริยัติที่เป็นอุปเทศ.

Ādito paṭṭhāyāti nayānaṃ aññamaññaanuppavesaniggamamattameva avibhāvetvā nayavicārassa paṭhamāvayavato pabhuti vibhāvanā dīpanā pakāsanā.

คำว่า อาทิโต ปฏฺฐาย หมายถึงการทำให้แจ้ง การชี้แจง และการประกาศตั้งแต่ส่วนแรกของการพิจารณานัย โดยไม่แสดงเพียงแค่การเข้าถึงกันและกันและการออกไปของนัยทั้งหลาย.

Dosadiṭṭhīti appassādatādidosagāhikadiṭṭhī, dosadassinoti attho. Te hi asamūhatānusayā, kāmesu ca ādīnavadassino. Idañhi nesaṃ aṅgadvayaṃ attakilamathānuyogassa kāraṇaṃ vuttaṃ. Natthi atthoti yo rāgābhibhūtehi andhabālehi parikappito diṭṭhadhammiko kāmehi attho, so madhubindugiddhassa madhulittasatthadhārāvalehanasadiso appassādo bahudukkho bahupāyāso bahuādīnavo savighāto sapariḷāho samparāyiko tathevāti sabbadāpi viññūjātikassa kāmehi payojanaṃ na vijjati. Anajjhositāti anabhibhūtā viharanti. Tena vuccati sukhā paṭipadāti tena mandakilesabhāvena tesaṃ puggalānaṃ akicchena sijjhamānā vipassanā paṭipadā ‘‘sukhā paṭipadā’’ti vuccati. Ajjhositāti abhiniviṭṭhā. Ime sabbe sattāti ime taṇhādiṭṭhicaritabhāvena dvidhā vuttā aparimāṇappabhedā sabbepi paṭipajjantā sattā.

คำว่า โทสทิฏฐิ หมายถึง ทิฏฐิที่ยึดถือโทษมีความเป็นของมีรสน้อยเป็นต้น, มีอรรถว่า ผู้เห็นโทษ. เพราะว่าบุคคลเหล่านั้นมีอนุสัยที่ยังไม่ได้ถอนขึ้น และเป็นผู้เห็นโทษในกามทั้งหลาย. เพราะองค์ ๒ ประการนี้ของบุคคลเหล่านั้น ท่านกล่าวว่าเป็นเหตุแห่งอัตตกิลมถานุโยค. คำว่า นตฺถิ อตฺโถ ความว่า ประโยชน์ในกามทั้งหลายที่เป็นไปในปัจจุบันที่คนพาลผู้มืดบอดถูกราคะครอบงำกำหนดไว้ ประโยชน์นั้นมีความยินดีน้อย มีทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก มีโทษมาก มีความเบียดเบียน มีความเร่าร้อน และเป็นไปในภพหน้าเช่นเดียวกัน เหมือนกับการเลียคมศัสตราที่ฉาบด้วยน้ำผึ้งของคนผู้โลภในหยาดน้ำผึ้ง เพราะเหตุนั้น ประโยชน์จากกามทั้งหลายย่อมไม่มีแก่เหล่าวิญญูชนในกาลทุกเมื่อ. คำว่า อนชฺโฌสิตา หมายถึง อยู่โดยไม่ถูกครอบงำ. คำว่า เตน วุจฺจติ สุขา ปฏิปทา ความว่า เพราะความเป็นผู้มีกิเลสเบาบางนั้น วิปัสสนาปฏิปทาที่สำเร็จได้โดยไม่ยากแก่บุคคลเหล่านั้น จึงเรียกว่า สุขาปฏิปทา. คำว่า อชฺโฌสิตา หมายถึง ผู้ยึดมั่น. คำว่า อิเม สพฺเพ สตฺตา หมายถึง สัตว์ทั้งปวงแม้ทั้งหมดที่กำลังปฏิบัติอยู่ ซึ่งมีประเภทหาประมาณมิได้ที่ถูกกล่าวไว้เป็น ๒ อย่างโดยความเป็นผู้มีตัณหาจริตและทิฏฐิจริต.

Sukhena [Pg.123] paṭinissajjantīti kilese akicchena pajahanti. ‘‘Imā catasso paṭipadā’’tiādi paṭipadānaṃ ettāvatāyaṃ, visayabhāvakiccesu ca byabhicārābhāvadassanaṃ. Ayaṃ paṭipadāti nigamanaṃ, ayaṃ paṭipadā yāya vasena sīhavikkīḷitassa nayassa bhūmidassanatthaṃ cattāro puggalā niddhāritāti adhippāyo. Catukkamaggena kilese niddisatīti anantaraṃ vakkhamānena āhārādicatukkamaggena dasavatthuke kilesasamūhe niddisati. Catukkamaggena ariyadhammesu niddisitabbāti tappaṭipakkhena paṭipadādicatukkamaggena ariyadhammesu bodhipakkhiyesu visayabhūtesu niddhāretvā kathetabbā.

คำว่า สุเขน ปฏินิสฺสชฺชนฺติ หมายถึง ย่อมละกิเลสได้โดยไม่ยาก. คำว่า อิมา จตสฺโส ปฏิปทา เป็นต้น นี้เป็นการแสดงกำหนดประมาณของปฏิปทาทั้งหลาย และการไม่มีความคลาดเคลื่อนในกิจและภาวะที่เป็นอารมณ์. คำว่า อยํ ปฏิปทา เป็นบทสรุป มีอธิบายว่า ปฏิปทานี้เป็นปฏิปทาที่บุคคล ๔ จำพวกถูกกำหนดไว้ด้วยอำนาจแห่งปฏิปทาใด เพื่อแสดงภูมิแห่งสีหวิกกีฬิตนัย. คำว่า ย่อมแสดงกิเลสด้วยมรรค ๔ หมายถึง ย่อมแสดงกองกิเลสที่มีวัตถุ ๑๐ ด้วยหมวด ๔ มีอาหารเป็นต้นที่จะกล่าวต่อไป. คำว่า พึงแสดงในอริยธรรมทั้งหลายด้วยมรรค ๔ หมายถึง พึงกำหนดแล้วกล่าวในอริยธรรมทั้งหลายที่เป็นโพธิปักขิยธรรมอันเป็นอารมณ์ ด้วยหมวด ๔ มีปฏิปทาเป็นต้นที่เป็นปฏิปักษ์ต่อกิเลสนั้น.

Idañca pamāṇaṃ cattāro āhārāti imesaṃ vipallāsānaṃ pavattiyā pamāṇaṃ, yadidaṃ cattāro āhārā. Idaṃ vuttaṃ hoti – yāvadeva cattāro āhārā pariññaṃ na gacchanti, tāvadeva cattāro vipallāse vibhajanti. Yāvadeva cattāro vipallāsā appahīnā, tāvadeva cattāri upādānāni paribrūhantīti. Evaṃ sabbattha yathārahaṃ vattabbaṃ. Tenāha ‘‘evaṃ imāni sabbāni dasa padānī’’ti. ‘‘Yojetabbānī’’ti ca vacanaseso.

คำว่า อิทญฺจ ปมาณํ จตฺตาโร อาหารา หมายถึง อาหาร ๔ นี้ เป็นประมาณแห่งการเป็นไปของวิปลาสทั้งหลายเหล่านี้. คำที่กล่าวไว้นี้มีความว่า ตราบใดที่อาหาร ๔ ยังไม่ถึงความกำหนดรู้ (ปริญญา) ตราบนั้นย่อมจำแนกวิปลาส ๔. ตราบใดที่วิปลาส ๔ ยังไม่ถูกละ ตราบนั้นย่อมทำอุปาทาน ๔ ให้เจริญ. พึงกล่าวอย่างนี้ในที่ทั้งปวงตามสมควร. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า บท ๑๐ เหล่านี้ทั้งหมดอย่างนี้. และมีคำที่เหลือว่า พึงประกอบ.

‘‘Abhijjhāya ganthatī’’ti iminā abhijjhāyanameva ganthananti dasseti. Esa nayo sesesupi. Papañcentoti diṭṭhābhinivesaṃ vitthārento.

คำว่า อภิชฺฌาย คนฺถติ ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่าความเพ่งเล็งนั่นเองเป็นการผูก. นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือด้วย. คำว่า ปปญฺเจนฺโต หมายถึง ขยายความยึดมั่นในทิฏฐิ.

Vippaṭisāruppattihetubhāvo kilesānaṃ āsavananti āha ‘‘āsavantī’’ti. Kiṃ vippaṭisārāti tena kilesānaṃ vītikkamavatthuṃ vadati. Yasmā appahīnānusayasseva vippaṭisārā, na itarassa, tasmā ‘‘ye vippaṭisārā, te anusayā’’ti vuttaṃ. Padadvayenapi phalūpacārena kāraṇaṃ vuttaṃ.

ความเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของความเดือดร้อนใจ (วิปปฏิสาร) เป็นการไหลออกของกิเลส ท่านจึงกล่าวว่า อาสวนฺติ (ย่อมไหลออก). คำว่า กึ วิปฺปฏิสารา ด้วยคำนั้น ท่านกล่าวถึงวัตถุแห่งการล่วงละเมิดของกิเลสทั้งหลาย. เพราะว่าความเดือดร้อนใจย่อมมีแก่ผู้ที่มีอนุสัยยังไม่ถูกละเท่านั้น ไม่ใช่แก่ผู้อื่น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ความเดือดร้อนใจเหล่าใด อนุสัยเหล่านั้น. แม้ด้วยบททั้งสอง ท่านก็กล่าวถึงเหตุโดยอุปจาระแห่งผล.

Paṭhamena padenāti yathāvuttesu dasasu suttapadesu paṭhamena padena. Paṭhamāya disāyāti tadatthasaṅkhātāya sīhavikkīḷitassa saṃkilesapakkhe paṭhamāya disāya.

คำว่า ปฐเมน ปเทน หมายถึง ด้วยบทแรกในบทแห่งสูตร ๑๐ บทตามที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า ปฐมาย ทิสาย หมายถึง ด้วยทิศแรกในฝ่ายสังกิเลสของสีหวิกกีฬิตนัยที่นับว่าเป็นอรรถนั้น.

Itīti evaṃ, vuttanayenāti attho. Kusalākusalānanti yathāvuttaanavajjasāvajjadhammānaṃ. Pakkhapaṭipakkhavasenāti vodānapakkhatappaṭipakkhavasena. Yojanāti paṭhamadisādibhāvena yutte katvā manasānupekkhanā. ‘‘Manasā volokayate’’ti (netti. 4) hi vuttaṃ.

คำว่า อิติ หมายถึง อย่างนี้ มีอรรถว่า โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า กุสลากุสลานํ หมายถึง แห่งธรรมที่ไม่มีโทษและมีโทษตามที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า ปกฺขปฏิปกฺขวเสน หมายถึง โดยความเป็นฝ่ายโวทาน (ความบริสุทธิ์) และฝ่ายที่เป็นปฏิปักษ์ต่อโวทานนั้น. คำว่า โยชนา หมายถึง การพิจารณาด้วยใจโดยทำให้ประกอบกันด้วยความเป็นทิศแรกเป็นต้น. เพราะท่านกล่าวไว้ว่า ย่อมพิจารณาด้วยใจ (เนตติ. ๔).

Tassāti [Pg.124] disālokanassa. Sotāpattiphalādīnaṃ pariyosānatā indriyavasena veditabbā. Yesañhi saddhādīnaṃ indriyānaṃ vasena satipaṭṭhānādīni sijjhanti, tesaṃ vasena sotāpattiphalādīnaṃ pariyosānatā. Tattha sotāpattiphale saddhindriyaṃ pāripūriṃ gacchati. Sotāpanno hi saddhāya paripūrikārī. Sakadāgāmiphale vīriyindriyaṃ pāripūriṃ gacchati. Sakadāgāmī hi āraddhavīriyo uparimaggādhigamāya. Anāgāmiphale samādhindriyaṃ pāripūriṃ gacchati. Anāgāmī samādhismiṃ paripūrikārī. Aggaphale arahatte satindriyañca paññindriyañca pāripūriṃ gacchati. Arahā hi sativepullappatto, paññāvepullappatto cāti.

คำว่า ตสฺส หมายถึง ของการมองดูทิศ. ความเป็นที่สุดแห่งโสดาปัตติผลเป็นต้น พึงทราบโดยอำนาจแห่งอินทรีย์. เพราะว่าสติปัฏฐานเป็นต้นย่อมสำเร็จได้ด้วยอำนาจแห่งอินทรีย์มีศรัทธาเป็นต้นเหล่าใด ความเป็นที่สุดแห่งโสดาปัตติผลเป็นต้นย่อมมีด้วยอำนาจแห่งอินทรีย์เหล่านั้น. ในโสดาปัตติผลนั้น สัทธินทรีย์ย่อมถึงความบริบูรณ์ เพราะว่าพระโสดาบันเป็นผู้ทำให้บริบูรณ์ในศรัทธา. ในสกทาคามิผล วิริยินทรีย์ย่อมถึงความบริบูรณ์ เพราะว่าพระสกทาคามีเป็นผู้ปรารภความเพียรเพื่อบรรลุมรรคเบื้องสูง. ในอนาคามิผล สมาธินทรีย์ย่อมถึงความบริบูรณ์ พระอนาคามีเป็นผู้ทำให้บริบูรณ์ในสมาธิ. ในผลอันเลิศคือพระอรหัต สตินทรีย์และปัญญินทรีย์ย่อมถึงความบริบูรณ์ เพราะว่าพระอรหันต์เป็นผู้ถึงความไพบูลย์แห่งสติและถึงความไพบูลย์แห่งปัญญา.

Apare panāhu – saddhābalena subhasaññāya pahānaṃ. Saddahanto hi paṭikkūlamanasikāre kammaṃ karoti. Vīriyabalena sukhasaññāya pahānaṃ. Vīriyavā hi sukhassādaṃ abhibhavitvā yonisomanasikāramanuyuñjati. Samādhibalena niccasaññāya pahānaṃ. Samāhito hi saṅkhārānaṃ udayabbayaṃ pariggaṇhanto aniccasaññaṃ paṭilabhati. Paññābalena attasaññāya pahānaṃ. Paññavā hi saṅkhārānaṃ avasavattitaṃ sallakkhento attasuññataṃ paṭivijjhati. Sati pana sabbatthāpi icchitabbā. Tenāha ‘‘satiṃ ca khvāhaṃ, bhikkhave, sabbatthikaṃ vadāmī’’ti (saṃ. ni. 5.234; mi. pa. 2.1.13). Evaṃ catuvipallāsappahāyīnaṃ catunnaṃ indriyānaṃ pāripūriṭṭhānaṃ cattāri sāmaññaphalāni catuvipallāsamukhānaṃ catunnaṃ disānaṃ pariyosānāni vuttānīti.

แต่บางท่านกล่าวว่า การละสุภสัญญาด้วยกำลังแห่งศรัทธา เพราะว่าผู้มีศรัทธาย่อมกระทำกรรมในการมนสิการสิ่งปฏิกูล การละสุขสัญญาด้วยกำลังแห่งวิริยะ เพราะว่าผู้มีความเพียรย่อมข่มความยินดีในสุขแล้วประกอบการมนสิการโดยแยบคาย การละนิจจสัญญาด้วยกำลังแห่งสมาธิ เพราะว่าผู้มีสมาธิย่อมกำหนดรู้ความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปแห่งสังขารทั้งหลายแล้วย่อมได้อนิจจสัญญา การละอัตตสัญญาด้วยกำลังแห่งปัญญา เพราะว่าผู้มีปัญญาย่อมพิจารณาเห็นความไม่เป็นไปในอำนาจของสังขารทั้งหลายแล้วย่อมแทงตลอดอัตตสุญญตา แต่สติพึงปรารถนาในที่ทั้งปวง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวสติว่าเป็นประโยชน์ในที่ทั้งปวง" (สํ. มหา. ๕.๒๓๔; มิ. ป. ๒.๑.๑๓) อย่างนี้ สามัญญผล ๔ อันเป็นที่บริบูรณ์แห่งอินทรีย์ ๔ ของผู้ละวิปลาส ๔ ได้แล้ว จึงถูกกล่าวว่าเป็นความสิ้นสุดแห่งทิศ ๔ อันเป็นปากทางแห่งวิปลาส ๔

‘‘Lobho akusalamūla’’ntiādi lobhādīnaṃ hetuphalabhāvena sampayuttatāya dassanaṃ.

คำว่า "โลภะเป็นอกุศลมูล" เป็นต้น เป็นการแสดงถึงความประกอบกันโดยความเป็นเหตุและผลของโลภะเป็นต้น

Tattha manāpikenāti yebhuyyavasena vuttaṃ. Amanāpikenāpi hi ārammaṇena vipariyesavasena lobho uppajjati. Manāpikenāti vā manāpikākārena. Phassavedanūpavicārarāgavitakkapariḷāhā sahajātāpi labbhanti, asahajātāpi. ‘‘Uppādo’’ti etena uppajjamānasaṅkhāraggahaṇanti ‘‘uppajjatī’’ti vuttaṃ. Uppādalakkhaṇasseva pana gahaṇe ‘‘uppajjatī’’ti na vattabbaṃ siyā. Na hi uppādo uppajjati, rāgajapariḷāhahetukatā ca tesaṃ rāgassa taṇhāsabhāvattā. Taṇhā hi dukkhassa samudayo, yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ dukkhanti. Tathā ca vuttaṃ ‘‘taṇhāsahajātavedanāya [Pg.125] pana lobho sahajātādipaccayehi ca paccayo’’ti. Evaṃ iṭṭhārammaṇe uppannalobhasahagatasukhavedanāya udayo idha ‘‘uppādo saṅkhatalakkhaṇa’’nti vutto, tassā vipariṇāmo ‘‘vipariṇāmadukkhatā’’ti. Vipariṇāmāvatthā ca udayāvatthaṃ vinā na hotīti sā taṃ nissāya uppajjantī viya vuttā ‘‘uppādaṃ…pe… dukkhatā’’ti.

ในคำนั้น คำว่า "ด้วยอารมณ์ที่น่าพอใจ" ตรัสไว้โดยส่วนมาก เพราะว่าโลภะย่อมเกิดขึ้นแม้ด้วยอารมณ์ที่ไม่น่าพอใจโดยความวิปลาสก็ได้ หรือคำว่า "ด้วยอารมณ์ที่น่าพอใจ" หมายถึง ด้วยอาการที่น่าพอใจ ผัสสะ เวทนา อุปวิจาร ราคะ วิตก และความเร่าร้อน ย่อมมีได้ทั้งที่เกิดพร้อมกันและไม่เกิดพร้อมกัน คำว่า "ความเกิดขึ้น" ด้วยคำนี้ หมายถึงการถือเอาสังขารที่กำลังเกิดขึ้น จึงตรัสว่า "ย่อมเกิดขึ้น" แต่ถ้าถือเอาเฉพาะลักษณะแห่งความเกิดขึ้น ก็ไม่พึงกล่าวว่า "ย่อมเกิดขึ้น" เพราะว่าความเกิดขึ้นย่อมไม่เกิดขึ้น และความเป็นเหตุแห่งความเร่าร้อนที่เกิดจากราคะของสิ่งเหล่านั้น (พึงทราบ) เพราะราคะมีสภาพเป็นตัณหา เพราะว่าตัณหาเป็นสมุทัยแห่งทุกข์ สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งหมดเป็นทุกข์ และท่านกล่าวไว้ว่า "แต่โลภะเป็นปัจจัยแก่เวทนาที่เกิดพร้อมกับตัณหาด้วยปัจจัยมีสหชาตปัจจัยเป็นต้น" อย่างนี้ ความเกิดขึ้นแห่งสุขเวทนาที่เกิดพร้อมกับโลภะที่เกิดขึ้นในอารมณ์ที่น่าปรารถนา ในที่นี้ตรัสเรียกว่า "ความเกิดขึ้นเป็นสังขตลักษณะ" ความแปรปรวนของสุขเวทนานั้น ตรัสเรียกว่า "วิปริณามทุกขตา" และสภาวะแห่งความแปรปรวนย่อมไม่มีได้หากปราศจากสภาวะแห่งความเกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น สภาวะแห่งความแปรปรวนนั้นจึงตรัสไว้ว่า "ความเกิดขึ้น...เป็นทุกข์" เหมือนกับว่าอาศัยความเกิดขึ้นแล้วเกิดขึ้น

Doso akusalamūlantiādīsupi vuttanayānusārena attho veditabbo. Ayaṃ pana viseso – ṭhitassa aññathattaṃ nāma jarā, taṃ nissāya domanassassa uppajjanato vuttaṃ ‘‘ṭhitassa…pe… dukkhadukkhatā’’ti. Dosajapariḷāhahetukatā jarāya dosabahulassa puggalassa nacirena jīraṇato veditabbā.

พึงทราบอรรถตามนัยที่กล่าวไว้ในบทว่า โทสะเป็นอกุศลมูล เป็นต้น แต่มีข้อพิเศษดังนี้ คือ ความแปรปรวนของสิ่งที่ตั้งอยู่ชื่อว่าชรา เพราะอาศัยชรานั้น โทมนัสจึงเกิดขึ้น จึงตรัสว่า "ความแปรปรวนของสิ่งที่ตั้งอยู่...เป็นทุกขทุกขตา" ดังนี้ พึงทราบว่าชรามีโทสะเป็นเหตุแห่งความเร่าร้อน เพราะบุคคลผู้มีโทสะมากย่อมแก่ในไม่ช้า

Vayoti saṅkhārānaṃ nirodho. Aniccatāvasena ca saṅkhatadhammānaṃ saṅkhāradukkhatāti vuttaṃ ‘‘vaya…pe… saṅkhāradukkhatā’’ti. Tenāha bhagavā ‘‘yadaniccaṃ taṃ dukkha’’nti (saṃ. ni. 3.15, 45, 76; paṭi. ma. 2.10). Mohajapariḷāhahetukatā vayalakkhaṇassa yebhuyyena sammohanimittattā, maraṇassa avijjāpaccayattā ca saṃsārappavattiyā veditabbā.

ความเสื่อม คือ ความดับไปแห่งสังขารทั้งหลาย และสังขารทุกขตาของสังขตธรรมทั้งหลาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง จึงตรัสว่า "ความเสื่อม...เป็นสังขารทุกขตา" ดังนี้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์" (สํ. ขนฺธ. ๒๒/๑๕, ๔๕, ๗๖; ปฏิ. ม. ๒.๑๐) พึงทราบว่าลักษณะแห่งความเสื่อมมีโมหะเป็นเหตุแห่งความเร่าร้อน เพราะโดยส่วนมากเป็นนิมิตแห่งความหลง และเพราะมรณะมีอวิชชาเป็นปัจจัยในการเป็นไปของสังสารวัฏ

Alobhādīnaṃ paññādipāripūrihetukatā yathārahaṃ upanissayakoṭisahajātakoṭiyā ca paccayabhāvena veditabbā. Sabbe hi kusalā dhammā sabbesaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ yathāsambhavaṃ paccayavisesā honti evāti. Abyāpādavitakkasannissayo upavicāro abyāpādūpavicāro. Avihiṃsūpacārepi eseva nayo.

พึงทราบว่าอโลภะเป็นต้นเป็นเหตุแห่งความบริบูรณ์แห่งปัญญาเป็นต้น โดยความเป็นปัจจัยในส่วนแห่งอุปนิสัยและส่วนแห่งสหชาตตามสมควร เพราะธรรมที่เป็นกุศลทั้งปวงย่อมเป็นปัจจัยพิเศษแก่ธรรมที่เป็นกุศลทั้งปวงตามสมควรนั่นเอง อุปวิจารที่อาศัยอัพยาปาทวิตก ชื่อว่าอัพยาปาทูปวิจาร แม้ในอวิหิงสูปวิจารก็นัยนี้เหมือนกัน

Ayaṃ tipukkhalo nāma dutiyo nayo saddhiṃ disālokananayena niddiṭṭhoti vacanaseso. ‘‘Ime cattāro’’tiādi puggalādhiṭṭhāneneva nandiyāvaṭṭassa nayassa bhūmidassanatthaṃ āraddhaṃ. Ime yathāvuttapaṭipadācatukkassa vasena catubbidhā. Visesenāti diṭṭhitaṇhāsannissayatāvisesena. Diṭṭhicarito hi tikkhapañño, mandapañño ca sukhāya paṭipadāya khippābhiññāya ca dandhābhiññāya ca niyyātīti dvidhā vuttoti. Tathā taṇhācarito dukkhāya paṭipadāya khippābhiññāya ca dandhābhiññāya ca niyyātīti dvidhā vuttoti dassito cāyamattho. Tenāha ‘‘dve honti diṭṭhicarito ca taṇhācarito cā’’ti.

คำที่เหลือคือ นัยที่สองชื่อว่าติปุคคลนี้ ตรัสไว้พร้อมกับนัยทิสาโลกนะ บทว่า "บุคคล ๔ จำพวกนี้" เป็นต้น เริ่มต้นขึ้นเพื่อแสดงภูมิของนันทิยาวฏฏนัย โดยบุคคลาธิษฐานนั่นเอง บุคคลเหล่านี้มี ๔ อย่าง โดยอำนาจแห่งปฏิปทา ๔ ที่กล่าวมาแล้ว บทว่า วิเสเสนาติ (โดยพิเศษ) คือ โดยความพิเศษแห่งการอาศัยทิฏฐิและตัณหา เพราะว่าทิฏฐิจริตผู้มีปัญญาคมและผู้มีปัญญาอ่อน ย่อมออกไป (จากทุกข์) ด้วยสุขาปฏิปทาขิปปาภิญญาและสุขาปฏิปทาทันธาภิญญา จึงตรัสไว้ ๒ อย่าง อนึ่ง อรรถนี้แสดงไว้ว่า ตัณหาจริตย่อมออกไป (จากทุกข์) ด้วยทุกขาปฏิปทาขิปปาภิญญาและทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา จึงตรัสไว้ ๒ อย่าง เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "มี ๒ อย่าง คือ ทิฏฐิจริตและตัณหาจริต"

Cattāro [Pg.126] hutvāti sīhavikkīḷitassa nayassa bhūmidassane cattāro hutvā ṭhitā, catuppaṭipadāvasena cattāro katvā vuttāti attho. Tayo hontīti tipukkhalassa nayassa bhūmidassane ugghaṭitaññuādivasena tayo bhavanti. Tayo hutvāti tathā tayo hutvā ṭhitā tayo katvā kathitā. Dve hontīti idāni nandiyāvaṭṭassa nayassa bhūmidassane dve bhavanti. Ajjhosānanti diṭṭhiajjhosānaṃ. Abhinivesoti taṇhābhiniveso. Ahaṃkāroti ahaṃmāno ‘‘aha’’nti vā karaṇaṃ ahaṃkāro. Diṭṭhimānamaññanānaṃ vasena ‘‘ahamasmī’’ti samanupassanā mamaṃkāro, mamāyanaṃ taṇhāggāho.

บทว่า "เป็น ๔ อย่าง" คือ ในการแสดงภูมิของสีหวิกกีฬิตนัย ตั้งอยู่โดยเป็น ๔ อย่าง อรรถว่า ตรัสไว้โดยทำให้เป็น ๔ อย่าง โดยอำนาจแห่งปฏิปทา ๔ บทว่า "เป็น ๓ อย่าง" คือ ในการแสดงภูมิของติปุคคลนัย ย่อมมี ๓ อย่าง โดยอำนาจแห่งอุคฆฏิตัญญูเป็นต้น บทว่า "เป็น ๓ อย่าง" คือ ตั้งอยู่โดยเป็น ๓ อย่างอย่างนั้น ตรัสไว้โดยทำให้เป็น ๓ บทว่า "เป็น ๒ อย่าง" คือ บัดนี้ ในการแสดงภูมิของนันทิยาวฏฏนัย ย่อมมี ๒ อย่าง บทว่า อชฺโฌสานํ (ความยึดมั่น) คือ ทิฏฐิอัชโฌสาน บทว่า อภินิเวโส (ความยึดมั่น) คือ ตัณหาภินิเวส บทว่า อหํกาโร (ความถือตัว) คือ อหังมานะ หรือการกระทำว่า "เรา" ชื่อว่าอหังการ การพิจารณาเห็นโดยอำนาจแห่งทิฏฐิ มานะ และความสำคัญผิดว่า "เราเป็นอยู่" ชื่อว่า มมังการ ความยึดถือว่า "ของเรา" คือ ตัณหาคราหะ

Dasapadāni ‘‘paṭhamā disā’’ti kātabbānīti nandiyāvaṭṭassa nayassa ‘‘paṭhamā disā’’ti karaṇīyāni, ‘‘paṭhamā disā’’ti vavatthapetabbānīti attho. Saṃkhittena…pe… pakkhassāti anekappabhedassapi kaṇhapakkhassa saṃkilesapakkhassa atthaṃ saṃkhittena saṅkhepena paṭipakkhe vattamāne vodānadhamme uddissa ñāpenti pakāsenti, paṭhamā kātabbāti yojanā. Dasa padāni dutiyakānīti taṇhādikā dasa koṭṭhāsā ‘‘dutiyā disā’’ti kātabbā. ‘‘Saṃkhittena…pe… kaṇhapakkhassā’’ti ānetvā yojetabbaṃ.

บทว่า ‘‘พึงทำบท ๑๐ บทให้เป็นทิศที่ ๑’’ คือ อรรถว่า พึงกระทำบท ๑๐ บทให้เป็นทิศที่ ๑, พึงกำหนดบท ๑๐ บทให้เป็นทิศที่ ๑ ของนันทิยาวฏฏนัย. บทว่า ‘‘โดยย่อ…แห่งฝ่ายดำ’’ คือ ย่อมให้รู้ ย่อมประกาศอรรถของกิเลสฝ่ายดำที่มีหลายประเภท โดยย่อ โดยสังเขป โดยอ้างถึงธรรมเครื่องบริสุทธิ์ที่อยู่ในฝ่ายตรงข้าม, พึงประกอบความว่า พึงทำทิศที่ ๑. บทว่า ‘‘บท ๑๐ บทเป็นทิศที่ ๒’’ คือ พึงทำส่วน ๑๐ ส่วนมีตัณหาเป็นต้นให้เป็นทิศที่ ๒. พึงนำบทว่า ‘‘โดยย่อ…แห่งฝ่ายดำ’’ มาประกอบ.

Yonisoti upāyaso. Yoniso manasikāro aniccādivasena paṭhamamanasikāro. Paññāti sutacintāmayī paññā, jhānābhiññā ca. Nibbidāti nibbedhañāṇaṃ. Somanassadhammūpasañhitaṃ pamodādisahagataṃ cetasikasukhaṃ.

บทว่า โยนิโส (โดยแยบคาย) คือ โดยอุบาย. โยนิโสมนสิการ คือ การมนสิการเบื้องต้นโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น. บทว่า ปัญญา คือ ปัญญาอันเกิดจากการฟังและการคิด และฌานอภิญญา. บทว่า นิพพิทา (ความหน่าย) คือ นิพเพธญาณ. สุขทางใจที่ประกอบด้วยโสมนัสธรรม อันสหรคตด้วยความปราโมทย์เป็นต้น.

Kusalapakkhe cāti ca-saddo samuccayattho, tena ubhayapakkhato samuccayavasena catasso disā, na paccekanti dasseti.

บทว่า กุสลปักเข จ (และในฝ่ายกุศล) คำว่า จ (และ) เป็นอรรถว่ารวมกัน ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่าทิศ ๔ ทิศนั้นรวมกันจากทั้งสองฝ่าย ไม่ใช่แยกกันแต่ละทิศ.

Tesanti taṇhādīnaṃ, taṇhāya, taṇhāpakkhikānañcāti attho. Satipi anavasesato rāge pahīyamāne anavasesato avijjāpi pahīyateva, rāgassa pana cetovimutti ujupaṭipakkhoti dassanatthaṃ ‘‘rāgavirāgā’’ti vuttaṃ. Avijjāvirāgāti etthāpi eseva nayo. Ayañca attho ‘‘āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimutti’’ntiādinā (ma. ni. 1.438) āgatapāḷiyā atthavaṇṇanāvasena vuttā, idha pana ‘‘rāgavirāgā cetovimutti sekkhaphalaṃ, avijjāvirāgā paññāvimutti asekkhaphala’’ntiādinā (netti. 51) vevacanasamāropane [Pg.127] āgatattā purimā anāgāmiphalaṃ. Tañhi kāmarāgassa ujuvipaccanīkato samādhipāripūriyāva visesato ‘‘rāgavirāgā cetovimuttī’’ti vuccati, pacchimā arahattaphalaṃ taṇhāya, avijjāya ca anavasesappahānato, paññāpāripūriyā ca ‘‘avijjāvirāgā paññāvimuttī’’ti vuccati.

บทว่า เตสํ (ของสิ่งเหล่านั้น) คือ อรรถว่า ของตัณหาเป็นต้น ของตัณหา และของธรรมที่อยู่ในฝ่ายตัณหา. แม้เมื่อราคะถูกละได้โดยไม่เหลือ อวิชชาก็ย่อมถูกละได้โดยไม่เหลือเช่นกัน แต่เพื่อแสดงว่าเจโตวิมุตติเป็นปฏิปักษ์โดยตรงของราคะ จึงกล่าวว่า ‘‘ราควิราคะ’’ (ความคลายกำหนัดในราคะ). แม้ในบทว่า อวิชชาวิราคะ (ความคลายกำหนัดในอวิชชา) ก็นัยนี้เหมือนกัน. อรรถนี้กล่าวไว้โดยการพรรณนาอรรถของพระบาลีที่มาในบทว่า ‘‘เพราะความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย จึงถึงเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันไม่มีอาสวะ’’ เป็นต้น (ม. มู. ๑.๔๓๘). แต่ในที่นี้ เพราะมาในการกำหนดคำไวพจน์ว่า ‘‘ราควิราคะเป็นเจโตวิมุตติอันเป็นผลของพระเสกขะ, อวิชชาวิราคะเป็นปัญญาวิมุตติอันเป็นผลของพระอเสกขะ’’ เป็นต้น (เนตติ. ๕๑) ดังนั้น ข้อแรกจึงเป็นอนาคามิผล. เพราะอนาคามิผลนั้นเป็นปฏิปักษ์โดยตรงของกามราคะ และโดยเฉพาะอย่างยิ่งเพราะความบริบูรณ์แห่งสมาธิ จึงเรียกว่า ‘‘ราควิราคะเป็นเจโตวิมุตติ’’. ข้อหลังเป็นอรหัตตผล เพราะละตัณหาและอวิชชาได้โดยไม่เหลือ และเพราะความบริบูรณ์แห่งปัญญา จึงเรียกว่า ‘‘อวิชชาวิราคะเป็นปัญญาวิมุตติ’’.

Tatthāti nandiyāvaṭṭanaye. Tesūti ‘‘cattāri padānī’’ti vuttesu taṇhādīsu catūsu mūlapadesu. Idha samosaraṇanti saṅgaho vutto, so ca sabhāvato, sabhāgato ca hotīti taṇhādīni cattāri dassetvā ‘‘tesu aṭṭhārasa mūlapadāni samosarantī’’ti vuttaṃ. Samathaṃ bhajanti sabhāvato, sabhāgato cāti adhippāyo. Vipassanaṃ bhajantīti etthāpi eseva nayo. Nayādhiṭṭhānānaṃ nayādhiṭṭhāne anuppaveso nayānaṃ nayesu anuppaveso eva nāma hotīti āha ‘‘tipukkhalo…pe… anuppavisantī’’ti.

บทว่า ตตฺถ (ในที่นั้น) คือ ในนันทิยาวฏฏนัย. บทว่า เตสุ (ในบทเหล่านั้น) คือ ในมูลบท ๔ บทมีตัณหาเป็นต้น ที่กล่าวไว้ว่า ‘‘บท ๔ บท’’. ในที่นี้กล่าวถึงการสงเคราะห์ว่า สโมสรณํ (การรวมเข้าด้วยกัน) การสงเคราะห์นั้นย่อมมีโดยสภาวะและโดยส่วนเหมือนกัน จึงแสดงตัณหาเป็นต้น ๔ อย่าง แล้วกล่าวว่า ‘‘มูลบท ๑๘ บท ย่อมรวมเข้าด้วยกันในบทเหล่านั้น’’. อัธยาศัยคือ ย่อมเข้าถึงสมถะโดยสภาวะและโดยส่วนเหมือนกัน. แม้ในบทว่า ย่อมเข้าถึงวิปัสสนา ก็นัยนี้เหมือนกัน. การเข้าถึงนัยทั้งหลายในนัยทั้งหลาย ชื่อว่าการเข้าถึงอธิษฐานแห่งนัยทั้งหลายในอธิษฐานแห่งนัยทั้งหลายนั่นเอง จึงกล่าวว่า ‘‘ติปุคคล…ย่อมเข้าถึง’’.

Alobhāmohapakkhaṃ abhajāpetvā adosapakkhaṃ bhajāpetabbassa nandiyāvaṭṭasīhavikkīḷitamūlapadassa abhāvato adoso ekasuttakoṭiyā ekakova hotīti dassento āha ‘‘adoso adoso evā’’ti. Doso doso evāti etthāpi eseva nayo. Samosaranti sabhāgato ca sabhāvato ca saṅgahaṃ gacchantīti attho.

เพราะไม่มีมูลบทของนันทิยาวฏฏสีหวิกกีฬิตนัยที่พึงให้เข้าถึงอโทสฝ่ายเดียว โดยไม่ให้เข้าถึงอโลภะและอโมหะฝ่ายเดียว อโทสะจึงเป็นหนึ่งเดียวในส่วนแห่งสูตรเดียวเท่านั้น จึงแสดงว่า ‘‘อโทสะก็คืออโทสะนั่นเอง’’ ดังนี้. แม้ในบทว่า โทสะก็คือโทสะนั่นเอง ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า สโมสรนฺติ (ย่อมรวมเข้าด้วยกัน) คือ อรรถว่า ย่อมถึงการสงเคราะห์โดยส่วนเหมือนกันและโดยสภาวะ.

Bhūmi gocaroti ca mūlapadāni eva sandhāya vadati. Ekekaṃ nayaṃ anuppavisati taṃtaṃmūlapadānuppavesato. Kusale vā viññāte akusalo paṭipakkho, akusale vā kusalo paṭipakkho anvesitabbo saṃvaṇṇiyamānasuttapadānurūpato upaparikkhitabbo. Anvesanā upaparikkhā ‘‘disālokana’’nti vuccati. So nayo niddisitabboti tathā anvesitvā tehi dhammehi disā vavatthapetvā so so nayo niddhāretvā yojetabbo. Yathā mūlapadesu mūlapadānaṃ anuppaveso saṃvaṇṇito, imināva nayena mūlapadato mūlapadānaṃ niddhāraṇāti veditabbāti dassento ‘‘yathā ekamhi…pe… niddisitabbānī’’ti āha. ‘‘Ekekasmiñhī’’tiādi kāraṇavacanaṃ.

บทว่า ภูมิ โคจร (ภูมิและโคจร) กล่าวโดยอ้างถึงมูลบทเท่านั้น. ย่อมเข้าถึงนัยแต่ละอย่าง เพราะการเข้าถึงมูลบทนั้นๆ. เมื่อกุศลเป็นที่รู้แล้ว อกุศลเป็นปฏิปักษ์ หรือเมื่ออกุศลเป็นที่รู้แล้ว กุศลเป็นปฏิปักษ์ พึงค้นหา พึงพิจารณาตามบทสูตรที่พรรณนา. การค้นหาและการพิจารณาเรียกว่า ‘‘ทิสาโลกนะ’’. นัยนั้นพึงแสดง คือ พึงค้นหาอย่างนั้นแล้วกำหนดทิศด้วยธรรมเหล่านั้น แล้วพึงกำหนดนัยนั้นๆ มาประกอบ. เพื่อแสดงว่า การกำหนดมูลบทจากมูลบท ย่อมพึงทราบด้วยนัยนี้ เหมือนกับการเข้าถึงมูลบทในมูลบทที่พรรณนาไว้แล้ว จึงกล่าวว่า ‘‘เหมือนในบทหนึ่ง…พึงแสดง’’ ดังนี้. บทว่า ‘‘ในแต่ละอย่าง’’ เป็นต้น เป็นคำแสดงเหตุ.

Tattha tatthāti ekekasmiṃ naye. Ekasmiṃ dhamme viññāteti taṇhādike ekasmiṃ mūlapadadhamme sarūpato, niddhāraṇavasena vā viññāte. Sabbe [Pg.128] dhammā viññātā hontīti tadaññamūlapadabhūtā sabbe lobhādayo viññātā nayassa bhūmicaraṇāyogyatāya pakāsā pākaṭā honti. ‘‘Imesa’’ntiādi nayattayadisābhūtadhammānaṃ matthakapāpanena tiṇṇaṃ nayānaṃ kūṭaggahaṇaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayameva.

ในแต่ละนัยนั้นๆ เมื่อธรรมอย่างหนึ่งคือธรรมที่เป็นมูลบทอย่างหนึ่งมีตัณหาเป็นต้น อันบุคคลรู้แจ้งแล้วโดยสภาพ หรือรู้แจ้งแล้วโดยการกำหนด ธรรมทั้งหลายทั้งปวงย่อมเป็นอันบุคคลรู้แจ้งแล้ว คือกิเลสมีโลภะเป็นต้นทั้งปวง อันเป็นมูลบทอื่นจากนั้น ย่อมเป็นอันบุคคลรู้แจ้งแล้ว ย่อมปรากฏชัดเจนด้วยความเหมาะสมแก่การดำเนินไปในภูมิของนัยนั้น. บทว่า ‘‘อิเมสํ’’ (ของธรรมเหล่านี้) เป็นต้น เป็นการรวบยอดนัย ๓ อย่าง ด้วยการนำธรรมทั้งหลายอันเป็นทิศทางของนัย ๓ อย่างมาไว้ในเบื้องบน ซึ่งเป็นนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างนั่นเอง.

Puna ‘‘imesū’’tiādi kammanayadvayassa vibhāgavibhāvanaṃ, taṃ viññeyyameva.

อนึ่ง บทว่า ‘‘อิเมสุ’’ (ในธรรมเหล่านี้) เป็นต้น เป็นการแสดงการจำแนกนัยแห่งกรรม ๒ อย่าง พึงทราบอย่างนั้นแล.

Nayasamuṭṭhānavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายวาระว่าด้วยการเกิดขึ้นแห่งนัย จบแล้ว.

Sāsanapaṭṭhānavāravaṇṇanā

คำอธิบายวาระว่าด้วยปัฏฐานแห่งพระศาสนา

89. Saṅgahavārādīsūti saṅgahavārauddesaniddesavāresu. Sarūpato na dassitaṃ, atthato pana dassitamevāti adhippāyo. Tameva hi atthato dassanatthaṃ udāharaṇabhāvena nikkhipati, yathā mūlapadehi paṭṭhānaṃ niddhāretabbanti. ‘‘Aññamaññasaṅgaho’’ti idaṃ mūlapadapaṭṭhānānaṃ aññamaññato niddhāretabbatāya kāraṇavacanaṃ ‘‘sati anuppavese tato viniggāmo siyā’’ti. Paṭṭhānanti ettha pa-iti upasaggapadaṃ, taṃ pana ‘‘vibhattesu dhammesu yaṃ seṭṭhaṃ, tadupāgamu’’ntiādīsu viya pakāratthajotakanti dassento ‘‘pakārehi ṭhāna’’ntiādīsu viya pakāratthajotakanti dassento ‘‘pakārehi ṭhāna’’nti āha. Idhāti imasmiṃ nettippakaraṇe. Tassāti desanāsaṅkhātassa pariyattisāsanassa. Tathābhāvadīpananti veneyyajjhāsayānurūpena pavattitattā saṃkilesabhāgiyatādippakārehi ṭhitabhāvena dīpetabbattā ‘‘dīpissatīti dīpana’’nti katvā. Patiṭṭhahanti adhisīlasikkhādayo samudāyarūpena gahitā. Etehi saṃkilesadhammādīhi, saṃkilesadhammādīnaṃ adhisīlasikkhādīnaṃ pavattanupāyatā anupubbikathāya sāmukkaṃsikāya dhammadesanāya dīpetabbā. Tesanti saṃkilesadhammādīnaṃ. Puna tesanti suttāni sandhāyāha.

๘๙. บทว่า "สงฺคหวาราทีสุ" (ในวาระสังคหะเป็นต้น) คือในวาระสังคหะ วาระอุทเทส และวาระนิทเทส มีอธิบายว่า ไม่ได้แสดงโดยสภาวะ แต่แสดงโดยอรรถนั่นเอง ก็เพื่อแสดงอรรถนั้นนั่นแหละ จึงยกขึ้นเป็นตัวอย่างว่า พึงกำหนดปฏฐานด้วยมูลบททั้งหลายอย่างไร บทว่า "อญฺญมญฺญสงฺคโห" (การสงเคราะห์ซึ่งกันและกัน) นี้ เป็นคำแสดงเหตุที่มูลบทและปฏฐานพึงกำหนดซึ่งกันและกันว่า "เมื่อมีการเข้าไปเกี่ยวข้อง ย่อมมีการแยกออกไปจากนั้น" ในบทว่า "ปฏฐาน" นี้ บทว่า "ป" เป็นอุปสรรค ซึ่งเป็นเครื่องแสดงอรรถว่า "ประเภท" เหมือนในบทว่า "วิภตฺเตสุ ธมฺเมสุ ยํ เสฏฺฐํ ตทุปาคามุ" (ในธรรมที่จำแนกแล้ว ธรรมใดประเสริฐ ย่อมเข้าถึงธรรมนั้น) เป็นต้น จึงกล่าวว่า "ฐานะโดยประเภท" บทว่า "อิธ" (ในที่นี้) คือในเนตติปกรณ์นี้ บทว่า "ตสฺส" (ของพระศาสนานั้น) คือของปริยัติศาสนาอันนับว่าเป็นการแสดง บทว่า "ตถาภาวทีปนํ" (การแสดงความเป็นอย่างนั้น) คือการแสดงความเป็นไปโดยประเภทมีสังขิเลสภาคิยะเป็นต้น ซึ่งตั้งอยู่โดยความเป็นไปตามอัธยาศัยของเวไนยสัตว์ พึงแสดงโดยความเป็นอย่างนั้น จึงกล่าวว่า "ทีปนํ" (การแสดง) เพราะ "ทีปิสฺสติ" (จะแสดง) บทว่า "ปติฏฺฐหนฺติ" (ย่อมตั้งอยู่) คืออธิสีลสิกขาเป็นต้น อันสงเคราะห์โดยรวม ด้วยธรรมมีสังขิเลสเป็นต้นเหล่านี้ ความเป็นอุบายแห่งการเป็นไปของอธิสีลสิกขาเป็นต้น แห่งธรรมมีสังขิเลสเป็นต้น พึงแสดงด้วยอนุปุพพิกถาและสามุกกังสิกธรรมเทศนา บทว่า "เตสํ" (ของธรรมเหล่านั้น) คือของธรรมมีสังขิเลสเป็นต้น อนึ่ง บทว่า "เตสํ" (ของธรรมเหล่านั้น) กล่าวหมายถึงพระสูตรทั้งหลาย

Goṭṭhāti vajā. Paṭṭhitagāvoti gatagāvo. Āgataṭṭhānasminti sīhanādasuttaṃ (ma. ni. 1.156) vadati. Pavattagamanattā etthāti vacanaseso. Atha vā gacchati etthāti gamanaṃ, desanāñāṇassa nissaṅgavasena pavattagamanadesabhāvato paṭṭhānaṃ nāmāti attho. Vomissāti ‘‘saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañcā’’tiādinā dukatikacatukkabhāvena missitā.

บทว่า "โคฏฺฐา" (คอก) คือคอก บทว่า "ปฏฺฐิตคาโว" (โคที่ไปแล้ว) คือโคที่ไปแล้ว บทว่า "อาคตฏฺฐานสฺมึ" (ในที่ที่มาแล้ว) กล่าวถึงสีหนาทสูตร (ม.มู. ๑/๑๕๖) บทที่เหลือคือ "เพราะมีการไปเป็นไปในที่นี้" อีกนัยหนึ่ง บทว่า "คมนํ" (การไป) คือย่อมไปในที่นี้ มีอธิบายว่า ปฏฐานชื่อว่าปฏฐาน เพราะเป็นที่ที่การไปแห่งเทศนาญาณเป็นไปโดยไม่มีเครื่องเกาะเกี่ยว บทว่า "โวมิสฺสา" (ปะปนกัน) คือปะปนกันโดยความเป็นทุกะ ติกะ และจตุกกะ มี "สังขิเลสภาคิยะและวาสนาภาคิยะ" เป็นต้น

Saṃkilesabhāve [Pg.129] ñāpetabbe pavattaṃ, taṃ visayaṃ katvā desitanti attho, atthamattavacanañcetaṃ, saṃkilesabhāge bhavanti saddanayena attho veditabbo. ‘‘Saṃkilesabhāgika’’ntipi pāṭho, tassa saṃkilesabhāgo etassa atthi, saṃkilesabhāge vā niyuttaṃ, saṃkilesabhāgassa vā pabodhanasīlaṃ saṃkilesabhāgikaṃ, tadeva saṃkilesabhāgiyanti attho veditabbo. Padālanaṃ samucchindanaṃ, padālanasannissayatā cettha padālanaggahaṇena gahitāti daṭṭhabbaṃ. Asekkheti asekkhadhamme. Tesaṃ vomissakanayavasenāti tesaṃ saṃkilesabhāgiyādīnaṃ catunnaṃ paṭikkhepāpaṭikkhepavomissakanayavasena.

มีอธิบายว่า เป็นไปในอันพึงให้รู้สังขิเลสภาวะ คือแสดงโดยมีสังขิเลสภาวะนั้นเป็นอารมณ์ และคำนี้เป็นเพียงการกล่าวอรรถ พึงทราบอรรถโดยนัยแห่งศัพท์ว่า "ย่อมมีในสังขิเลสภาวะ" บทว่า "สงฺขิเลสภาคิกํ" ก็เป็นบทอ่านเหมือนกัน พึงทราบอรรถว่า สังขิเลสภาวะมีอยู่ในธรรมนี้ หรือประกอบอยู่ในสังขิเลสภาวะ หรือมีปกติปลุกสังขิเลสภาวะให้ตื่นขึ้น ชื่อว่าสังขิเลสภาคิกะ นั่นแหละคือสังขิเลสภาคิยะ บทว่า "ปทาลนํ" (การทำลาย) คือการตัดขาด พึงทราบว่าในที่นี้ การถือเอาบทว่า "ปทาลนํ" ย่อมหมายถึงการอาศัยการทำลาย บทว่า "อเสกฺเข" (ในอเสกขะ) คือในอเสกขธรรม บทว่า "เตสํ โวมิสฺสกนยวเสน" (โดยนัยแห่งการปะปนกันของธรรมเหล่านั้น) คือโดยนัยแห่งการปะปนกันของการปฏิเสธและการไม่ปฏิเสธของธรรม ๔ อย่างมีสังขิเลสภาคิยะเป็นต้นเหล่านั้น

‘‘Tāni pana cha dukā’’tiādinā padānaṃ gahaṇaparicchedato vavatthāpanataṃ vatvā parato ‘‘sādhāraṇāni katānī’’ti padassa atthasaṃvaṇṇanāya sayameva sarūpato dassessati. ‘‘Anuddharaṇe kāraṇaṃ natthī’ti vatvā uddharaṇe pana kāraṇaṃ dassento ‘‘tathā hi vakkhatī’’tiādinā pāḷimāhari. Vodānaṃ nāma saṃkilesato hoti saṃkiliṭṭhasseva vodānassa icchitattā. Yasmā vodānaṃ tadaṅgādivasena saṃkilesato visujjhanaṃ, tasmā ‘‘taṃ pana atthato vāsanābhāgiyādi eva hotī’’ti vuttaṃ. Tattha tadaṅgavikkhambhanehi vodānaṃ vāsanābhāgiyādivasena hoti, samucchedapaṭippassaddhīhi vodānaṃ nibbedhabhāgiyavasena, asekkhabhāgiyavasena vodānaṃ paṭippassaddhiyā eva veditabbaṃ. Yāyaṃ desanā rāgādibhāginī siyā, sā saṃkilesabhāgiyā. Yāyaṃ desanā cāgādibhāginī siyā, sā vāsanābhāgiyā. Yā pana āpattivicchedanī sāvasesaṃ, anavasesañca, sā nibbedhabhāgiyā, asekkhabhāgiyā ca.

ครั้นกล่าวถึงการจัดตั้งบททั้งหลายโดยการกำหนดการถือเอาบทว่า "ทุกะ ๖ เหล่านั้น" เป็นต้น แล้วในภายหลังจะแสดงโดยสภาวะด้วยตนเอง โดยการอธิบายอรรถของบทว่า "ทำให้เป็นสาธารณะ" ครั้นกล่าวว่า "ไม่มีเหตุในการไม่ยกขึ้น" แล้ว เมื่อแสดงเหตุในการยกขึ้น จึงยกบาลีมาว่า "ก็พระองค์จักตรัสอย่างนั้น" เป็นต้น ชื่อว่าโวทาน ย่อมมีจากสังขิเลส เพราะปรารถนาโวทานของธรรมที่เศร้าหมองเท่านั้น เพราะโวทานเป็นการบริสุทธิ์จากสังขิเลสโดยความเป็นตทังคะเป็นต้น เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "โวทานนั้นโดยอรรถย่อมเป็นวาสนาภาคิยะเป็นต้นนั่นเอง" ในโวทานนั้น โวทานย่อมเป็นไปโดยวาสนาภาคิยะเป็นต้นด้วยตทังควิกขัมภนะ โวทานย่อมเป็นไปโดยนิพเพธภาคิยะด้วยสมุจเฉทและปฏิปัสสัทธิ โวทานโดยอเสกขภาคิยะพึงทราบด้วยปฏิปัสสัทธินั่นเอง เทศนาใดพึงเป็นส่วนแห่งราคะเป็นต้น เทศนานั้นชื่อว่าสังขิเลสภาคิยะ เทศนาใดพึงเป็นส่วนแห่งจาคะเป็นต้น เทศนานั้นชื่อว่าวาสนาภาคิยะ ส่วนเทศนาใดเป็นการตัดขาดอาบัติทั้งที่มีส่วนเหลือและไม่มีส่วนเหลือ เทศนานั้นชื่อว่านิพเพธภาคิยะและอเสกขภาคิยะ

‘‘Taṇhāsaṃkilesabhāgiyaṃ sutta’’ntiādinā paṭhamameva saṃkilesabhāgassa dassitattā vuttaṃ ‘‘saṃkileso tividho…pe… visayadassanatthaṃ āraddha’’nti. Bhavarāgo bhavapatthanā. Uppajjatīti na vigacchati. Tatra tatra bhaveti yadi vā kāmabhave, yadi vā rūpabhave, yadi vā arūpabhave. Padantarasaṃyojanavasenāti dukanayeneva padantarena yojanavasena. Missitāni katānīti saṃsaṭṭhāni katāni.

เพราะสังขิเลสภาคได้แสดงไว้ก่อนแล้วด้วยบทว่า "ตณฺหาสงฺขิเลสภาคิยสุตฺตํ" เป็นต้น จึงกล่าวว่า "สังขิเลสมี ๓ อย่าง... (ละไว้)... เริ่มต้นเพื่อแสดงอารมณ์" ภวราคะ คือความปรารถนาในภพ บทว่า "ย่อมเกิดขึ้น" คือไม่หายไป บทว่า "ในภพนั้นๆ" คือไม่ว่าจะเป็นในกามภพ หรือในรูปภพ หรือในอรูปภพ บทว่า "โดยนัยแห่งการประกอบบทอื่น" คือโดยนัยแห่งทุกะเท่านั้น โดยการประกอบกับบทอื่น บทว่า "ทำให้ปะปนกัน" คือทำให้ผสมกัน

Ekakacatukkavasena dassitabbāni padāni eva gahetvā āvuttinayadassanavasena missetvā avasiṭṭhadukavasena, tikacatukkavasena ca itare aṭṭha paṭṭhānabhāgā dassitāti āha ‘‘tāniyeva yathāvuttāni aṭṭha suttānī’’tiādi[Pg.130]. Cattāro ekakāyeva pāḷiyaṃ ādito dassitā. Chadukā pāḷiyaṃ āgatā cattāro, aṭṭhakathāyaṃ dveti. Cattāro tikā pāḷiyaṃ āgatā dve, aṭṭhakathāyaṃ dveti. Dve catukkā pana aṭṭhakathāyameva āgatā. ‘‘Pāḷiyaṃ anāgatā’’ti idaṃ sarūpato anāgamanaṃ sandhāya vuttaṃ, nayato pana āgatabhāvo dassito eva. Ye panettha pāḷiyaṃ anāgatā, tesaṃ udāharaṇāni parato dassayissāma.

ครั้นถือเอาบทที่พึงแสดงโดยเอกกะและจตุกกะเท่านั้น แล้วผสมกันโดยนัยแห่งการแสดงที่กล่าวมาแล้ว โดยนัยแห่งทุกะที่เหลือ และโดยนัยแห่งติกะและจตุกกะ จึงกล่าวว่า "ปฏฐานภาค ๘ อย่างที่เหลือได้แสดงไว้แล้ว" คือ "พระสูตร ๘ สูตรที่กล่าวมาแล้วเหล่านั้นนั่นเอง" เป็นต้น เอกกะ ๔ อย่างเท่านั้น ได้แสดงไว้ในบาลีตั้งแต่ต้น ทุกะ ๖ อย่าง มาในบาลี ๔ อย่าง ในอรรถกถา ๒ อย่าง ติกะ ๔ อย่าง มาในบาลี ๒ อย่าง ในอรรถกถา ๒ อย่าง ส่วนจตุกกะ ๒ อย่าง มาในอรรถกถาเท่านั้น บทว่า "ไม่มาในบาลี" นี้ กล่าวหมายถึงการไม่มาโดยสภาวะ แต่ความเป็นมาโดยนัยได้แสดงไว้แล้ว บทใดในที่นี้ไม่มาในบาลี เราจักแสดงตัวอย่างของบทเหล่านั้นในภายหลัง

Soḷasahīti soḷasavidhehi. Na hi tāni suttāni soḷaseva, atha kho soḷasappakārānīti mūlagaṇanaṃ ṭhapetvā kāraṇasuttaladdhena saṅkhāragabbhena tadanurūpo yo gaṇanavitthāro, tassa pattharaṇavidhi paṭṭhānanayo. Iminā…pe… natthīti yathāvuttapaṭṭhānavinimutto pariyattisāsanappadeso na vijjati yathārahaṃ taṃtaṃpaṭṭhānabhāvena pavattattāti dasseti. Yadi suttageyyādi navavidhaṃ pariyattisāsanaṃ yathāvuttapaṭṭhānavaseneva pavattaṃ, tattha kathamidha anidassitānaṃ gāthādīnaṃ saṃkilesabhāgiyādibhāvo gahetabboti pañhaṃ sandhāya ‘‘gāthāya gāthā anuminitabbā’’tiādipāḷi pavattāti dassetuṃ ‘‘kathaṃ panā’’tiādi vuttaṃ.

บทว่า "โสฬสภิ" (ด้วย ๑๖ อย่าง) คือด้วย ๑๖ ประเภท พระสูตรเหล่านั้นไม่ได้มีเพียง ๑๖ สูตรเท่านั้น แต่มี ๑๖ ประเภท คือการตั้งการนับเดิมไว้ แล้วการขยายการนับที่เหมาะสมกับสูตรที่ได้มาโดยเหตุ ซึ่งมีสังขารเป็นภายใน เป็นวิธีแห่งการแผ่ขยาย เป็นนัยแห่งปัฏฐาน บทว่า "ด้วยสิ่งนี้... (ละไว้)... ไม่มี" แสดงว่า ส่วนแห่งปริยัติศาสนาที่พ้นจากปัฏฐานที่กล่าวมาแล้ว ย่อมไม่มี เพราะเป็นไปโดยความเป็นปัฏฐานนั้นๆ ตามสมควร หากปริยัติศาสนา ๙ อย่าง มีสุตตะและเคยยะเป็นต้น เป็นไปโดยนัยแห่งปัฏฐานที่กล่าวมาแล้วเท่านั้น ในที่นั้น ความเป็นสังกิเลสภาคิยะเป็นต้นของคาถาเป็นต้นที่ไม่ได้แสดงไว้ในที่นี้ พึงถือเอาอย่างไร เพื่อแสดงปัญหาว่า "คาถาพึงอนุมานด้วยคาถา" เป็นต้น จึงกล่าวบทว่า "ก็อย่างไรเล่า" เป็นต้น

Tattha ayaṃ gāthā viyāti ‘‘kāmandhā jālasañchannā, manopubbaṅgamā dhammā, uddhaṃ adho sabbadhi vippamutto, yassa selūpamaṃ citta’’ntiādinā idha udāhaṭagāthā viya. Gāthāti aññāpi tepiṭake buddhavacane āgatā idha anudāhaṭā. Saṃvaṇṇanākāle sammukhībhāvena ‘‘ayaṃ gāthā viyā’’ti vuttā yā kāci gāthā ‘‘saṃkilesabhāgiyā’’ti vā ‘‘saṃkilesavāsanānibbedhaasekkhabhāgiyā’’ti vā anuminitabbā nayaggāhena ñāpetabbāti dassetuṃ vuttaṃ ‘‘saṃkilesa…pe… jānitabbāti attho’’ti. Vā-saddo hi idha avuttavikappanattho. Sesapadesūti veyyākaraṇasuttapadesu.

ในที่นั้น บทว่า "เหมือนคาถานี้" คือเหมือนกับคาถาที่ยกมาในที่นี้ มีอาทิว่า "ผู้มืดบอดด้วยกาม ถูกข่ายคลุมไว้, ธรรมทั้งหลายมีใจเป็นหัวหน้า, ผู้หลุดพ้นแล้วในที่ทั้งปวงทั้งเบื้องบนเบื้องล่าง, จิตของบุคคลใดเปรียบด้วยภูเขา" คำว่า "คาถา" หมายถึงคาถาอื่น ๆ ที่มาในพระพุทธพจน์ในพระไตรปิฎก ซึ่งไม่ได้ยกมาในที่นี้ เพื่อแสดงว่า คาถาใด ๆ ที่กล่าวว่า "เหมือนคาถานี้" โดยการปรากฏขึ้นในเวลาอธิบาย คาถานั้นพึงอนุมานหรือพึงให้รู้ด้วยการถือเอาหลักการว่า "เป็นส่วนแห่งสังกิเลส" หรือ "เป็นส่วนแห่งสังกิเลส วาสนา นิพเพธะ และอเสกขะ" ดังที่กล่าวไว้ว่า "สังกิเลส...เป็นต้น...พึงทราบความหมายดังนี้" อนึ่ง วา-ศัพท์ ในที่นี้ มีอรรถว่าเลือกเอาสิ่งที่ไม่ได้กล่าวไว้ คำว่า "ในบทที่เหลือ" หมายถึงในบทแห่งพระสูตรที่เป็นไวยากรณ์

90. Ariyānaṃ dhammanti cārittavārittabhedaṃ sīlācāraṃ. Ekantakaraṇīyassa akaraṇampi vītikkamo eva.

๙๐. คำว่า "ธรรมของพระอริยะ" หมายถึงศีลและอาจาระอันต่างกันด้วยจาริตตศีลและวาริตตศีล การไม่ทำสิ่งที่พึงทำโดยส่วนเดียว ก็เป็นความล่วงละเมิดนั่นเอง

Avijjādike saṃkilesadhamme tadaṅgādivasena dhunātīti dhonā vuccati paññā. Paccavekkhitvā paribhuñjanapaññāti pana pakaraṇena avacchinnattā vuttaṃ. Taṃ atikkamitvā carantoti paccayānaṃ apaccavekkhitvā paccayaparibhoge ādīnavaṃ apassanto iṇaparibhogavasena paribhuñjanto na parimuccati nirayādidukkhato, vaṭṭadukkhato ca.

ปัญญาที่ชื่อว่า "โธนา" เพราะชำระกิเลสธรรมมีอวิชชาเป็นต้น โดยความเป็นตทังคะเป็นต้น แต่ที่กล่าวว่า "ปัญญาในการพิจารณาแล้วบริโภค" นั้น เพราะถูกจำกัดด้วยปกรณ์ คำว่า "ผู้ประพฤติล่วงปัญญานั้น" หมายถึงผู้ไม่พิจารณาปัจจัย ไม่เห็นโทษในการบริโภคปัจจัย บริโภคโดยความเป็นหนี้ ย่อมไม่พ้นจากทุกข์มีนรกเป็นต้น และจากทุกข์ในวัฏฏะ

Kukkujanakaṃ [Pg.131] nāma kadaliyā pupphanāḷi. Parābhavāyāti vināsāya. Tathāti yathā phalapākantā kadalī, evaṃ veḷunaḷāpi osadhijātikattāti upasaṃhārattho tathā-saddo. Tenāha ‘‘phalaṃ veḷuṃ phalaṃ naḷa’’nti.

คำว่า "กุกกุชนกะ" คือปลีกล้วย คำว่า "เพื่อความพินาศ" หมายถึงเพื่อความฉิบหาย คำว่า "ตถา" มีอรรถว่าอุปสังหาระ คือ เหมือนกล้วยที่มีผลเป็นที่สุดฉันใด แม้ไม้ไผ่และต้นอ้อก็เป็นพืชประเภทล้มลุก (โอสถิ) ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ผลไม้ไผ่ ผลไม้อ้อ"

Sukhettepīti pi-saddena ko pana vādo ūsarādidosaduṭṭhesu khettesūti dasseti. ‘‘Chakaṇa…pe… attho’’ti etena yathāvuttaabhisaṅkharaṇābhāvena bījadosaduṭṭhanti dasseti.

คำว่า "แม้ในนาดี" ด้วย ปิ-ศัพท์ (แม้) นี้ แสดงว่า "จะกล่าวไปไยในนาที่เสียด้วยโทษมีดินเค็มเป็นต้นเล่า" ด้วยบทว่า "มูลโค...เป็นต้น...มีอรรถว่า" นี้ แสดงว่า "เสียด้วยโทษแห่งพืช เพราะไม่มีการปรุงแต่งตามที่กล่าวมาแล้ว"

91. Sajjitanti sañjitaṃ. Aparikkhateti paṭipakkhehi dhammehi avikkhambhite aroge.

๙๑. คำว่า "สัชชิตัง" คือ "สัญชิตัง" (ที่เตรียมไว้) คำว่า "อปริกขตะ" คือ "ไม่ถูกข่มด้วยธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ ไม่เป็นโรค"

Yāya samannāgato puggalo ‘‘kiṃ sutaṃ mayā, kiṃ vā suṇāmī’’ti kusalaṃ gavesī carati, sā dhammojapaññā kissavā nāma. Dubbhāsitāti duṭṭhu bhāsitā, issāmacchariyadosādīhi duṭṭhā vā bhāsitā.

บุคคลผู้ประกอบด้วยปัญญาใด ย่อมแสวงหากุศลประพฤติอยู่ว่า "เราได้ฟังอะไรมาแล้ว, หรือเราจะฟังอะไร" ปัญญานั้นชื่อว่า "ธัมโมชปัญญา" หรือ "กิสสวา" คำว่า "ทุพภาสิตา" คือ "กล่าวไม่ดี" หรือ "กล่าวเสียด้วยโทษมีอิสสาและมัจฉริยะเป็นต้น"

92. Vicinātīti visesato cināti pasavati.

๙๒. คำว่า "วิจินาติ" คือ "เลือกสรรโดยพิเศษ" หรือ "ให้เกิด"

Vigatabhūtāti vigatasacca. Tenāha ‘‘alīkavādī’’ti.

คำว่า "วิคตภูตา" คือ "ปราศจากความจริง" เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "อลีกวาที"

Avajātaputtāti lāmakaputta. Bhagavato sāsane pabbajitvā nihīnavuttitaṃ sandhāya vadati. Nerayikoti niraye nibbattanako. Pāpakammino papatanti etthāti papataṃ, narakaṃ.

คำว่า "อวชาตบุตร" คือ "บุตรเลว" กล่าวหมายถึงผู้มีวัตรปฏิบัติเลวทราม หลังจากบวชในพระศาสนาของพระผู้มีพระภาค คำว่า "เนรยิโก" คือ "ผู้เกิดในนรก" คำว่า "ปปตัง" คือ "นรก" เพราะผู้ทำกรรมชั่วตกไปในที่นั้น

Taṇhādīnaṃ sabhāvabhedatoti taṇhādiṭṭhiduccaritānaṃ taṇhāyanaviparītadassanaduṭṭhacaritatāsaṅkhātasabhāvavibhāgato. Avatthābhedatoti taṇhāya chandapemalobharāganandīpipāsāmucchādayo, diṭṭhiyā gāhaparāmāsamicchābhinivesavisukavipphanditaviparītadassanādayo, duccaritassa tiracchānapettivisayaasurayonigāmitādayo avatthāvisesā. Ca-saddena tesaṃ kāmataṇhādirūpataṇhādiattānudiṭṭhādisassatagāhādikāyaduccaritādi- pāṇātipātādippakārabhedo saṅgayhati.

คำว่า "โดยความต่างแห่งสภาวะของตัณหาเป็นต้น" หมายถึง โดยความต่างแห่งสภาวะอันนับว่าความอยาก ความเห็นผิด และความประพฤติชั่วของตัณหา ทิฏฐิ และทุจริต คำว่า "โดยความต่างแห่งสถานะ" หมายถึง สถานะพิเศษของตัณหา คือ ฉันทะ เปมะ โลภะ ราคะ นันทิ ปิปาสา มุจฉา เป็นต้น, ของทิฏฐิ คือ คาหะ ปรามาสะ มิจฉาภินิเวส วิสุกวิปผันทิตะ วิปรีตทัสสนะ เป็นต้น, และของทุจริต คือ การไปสู่กำเนิดเดรัจฉาน เปรตวิสัย อสุรกาย เป็นต้น ด้วย จะ-ศัพท์ ย่อมสงเคราะห์ความต่างแห่งประเภทของสิ่งเหล่านั้น มีกามตัณหาเป็นต้น รูปตัณหาเป็นต้น อัตตานุทิฏฐิเป็นต้น สัสสตคาหะเป็นต้น กายทุจริตเป็นต้น ปาณาติบาตเป็นต้น

93. Vipulanti uḷāraṃ, telādīhi ceva dhanadhaññādīhi ca pahūtasannicayanti attho. Sambādhāti janasaṃmaddasaṅghaṭā.

๙๓. คำว่า "วิปุลัง" คือ "โอฬาร" มีอรรถว่า "มีการสะสมมากด้วยน้ำมันเป็นต้น และด้วยข้าวเปลือกข้าวสารเป็นต้น" คำว่า "สัมพาธะ" คือ "ความแออัดยัดเยียดของผู้คน"

Daṇḍena na hiṃsatīti ettha vuttaṃ yaṃ daṇḍanidhānaṃ, taṃ vaṭṭavivaṭṭanissitaṃ. Tadubhayassāpi phalaṃ dassento ‘‘so puggalo’’tiādimāha.

การวางอาชญาที่กล่าวไว้ในบทว่า "ไม่เบียดเบียนด้วยอาชญา" นั้น อาศัยวัฏฏะและวิวัฏฏะ เมื่อแสดงผลของทั้งสองนั้น จึงกล่าวว่า "บุคคลนั้น...เป็นต้น"

94. Kiñcati [Pg.132] taṃsamaṅginaṃ vimaddatīti kiñcanaṃ, rāgādi, palibundhati kusalappavattiṃ nivāretīti palibodho, rāgādiyeva, kiñcanameva palibodho kiñcanapalibodho. Atha vā kiñcanañca palibodho ca kiñcanapalibodho, āmisakiñcikkhañca rāgādisaṃkileso cāti attho.

๙๔. คำว่า "กิญจนะ" คือ "สิ่งที่บีบคั้นผู้ประกอบด้วยสิ่งนั้น" ได้แก่ ราคะเป็นต้น คำว่า "ปริโพธ" คือ "สิ่งที่ผูกมัด ยับยั้งการดำเนินไปของกุศล" ได้แก่ ราคะเป็นต้นนั่นเอง กิญจนะนั่นแหละคือปริโพธ ชื่อว่า "กิญจนปริโพธ" อีกนัยหนึ่ง กิญจนะและปริโพธ ชื่อว่า "กิญจนปริโพธ" มีอรรถว่า "สิ่งเล็กน้อยที่เป็นอามิส และกิเลสมีราคะเป็นต้น"

Visesitanti vilomaṃ, visamaṃ kiriyanti attho. Rājabhaṇḍanti orodhe sandhāya vadanti.

คำว่า "วิเสสิตัง" คือ "วิโลมะ" (ตรงกันข้าม) มีอรรถว่า "การกระทำที่ไม่สม่ำเสมอ" คำว่า "ราชภัณฑ์" กล่าวหมายถึง "นางใน"

Yācayogoti yācanayogo, yācakānaṃ manorathaparipūraṇato. Tenāha ‘‘yācitabbayutto’’ti. Dānayuttoti satataṃ dānakiriyāsamaṅgī. Dānasaṃvibhāgaratoti ettha dānaṃ nāma atthikānaṃ yathādhippāyapaṭiyattapariccāgo, saṃvibhāgo attanā paribhuñjitabbato appamattakatopi saṃvibhajanaṃ. Imehi kho…pe… hotīti ettha hotisaddena ‘‘samannāgato’’ti padaṃ sambandhitabbaṃ, na ‘‘sotāpanno’’ti dassetuṃ ‘‘sotāpanno…pe… hotī’’ti vuttaṃ. Tehi dhammehi samannāgamo hi idha vidhīyati, na sotāpannabhāvo, tena sotāpannalakkhaṇamete dhammā, na sotāpannabhāvalakkhaṇanti dasseti. Tathā hi ‘‘sotāpannena…pe… labbhamānataṃ dassetī’’ti vuttaṃ.

คำว่า "ยาจโยโค" คือ "ผู้ควรแก่การขอ" เพราะยังความปรารถนาของยาจกให้บริบูรณ์ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ผู้ประกอบด้วยสิ่งที่ควรขอ" คำว่า "ทานยุตโต" คือ "ผู้ประกอบด้วยการให้ทานเป็นนิตย์" ในบทว่า "ผู้ยินดีในการให้และการแบ่งปัน" นี้ คำว่า "ทาน" คือ "การบริจาคที่จัดเตรียมไว้ตามความประสงค์ของผู้ต้องการ" คำว่า "สัมวิภาค" คือ "การแบ่งปันแม้เพียงเล็กน้อยจากสิ่งที่ตนพึงบริโภค" ในบทว่า "ด้วยธรรมเหล่านี้...เป็นต้น...ย่อมเป็น" นี้ เพื่อแสดงว่า พึงเชื่อมบทว่า "ผู้ประกอบแล้ว" กับคำว่า "โหติ" (ย่อมเป็น) ไม่ใช่กับคำว่า "โสดาบัน" จึงกล่าวว่า "โสดาบัน...เป็นต้น...ย่อมเป็น" อนึ่ง ในที่นี้บัญญัติการประกอบด้วยธรรมเหล่านั้น ไม่ใช่ความเป็นโสดาบัน เพราะเหตุนั้น จึงแสดงว่า ธรรมเหล่านี้เป็นลักษณะของโสดาบัน ไม่ใช่ลักษณะของความเป็นโสดาบัน ดังที่กล่าวไว้ว่า "อันโสดาบัน...เป็นต้น...ย่อมได้"

95. Lapati katheti etenāti lapanaṃ, oṭṭhaṃ.

๙๕. คำว่า "ลปนะ" คือ "ริมฝีปาก" เพราะพูด กล่าวด้วยสิ่งนี้

97. Muditoti dibbasampattiyā pamudito.

๙๗. คำว่า "มุทิโต" คือ "ผู้ร่าเริงด้วยสมบัติทิพย์"

99. Kiñcāpi udatārīti taraṇakiriyā atītabhāvena vuttā, taraṇameva pana gahetvā āha ‘‘oghataraṇassa ariyamaggakiccattā’’ti. Evaṃ vippamutto, vimuttoti ca ettha muccanakiriyāyapi vattabbaṃ.

๙๙. แม้ว่าการข้าม (อุทตารี) จะกล่าวด้วยความเป็นอดีตกาล แต่ก็ถือเอาการข้ามนั้นเองแล้วกล่าวว่า "เพราะการข้ามโอฆะเป็นกิจของอริยมรรค" พึงกล่าวถึงการหลุดพ้นในบทว่า "วิปปมุตโต" (ผู้หลุดพ้นแล้ว) และ "วิมุตโต" (ผู้พ้นแล้ว) ด้วยอาการอย่างนี้

100. Pātu-saddapubbako bhavanti-saddo siyā uppādapariyāyo siyā āvibhāvapariyāyoti ‘‘pātubhavantī’’ti padassa ‘‘uppajjanti, pakāsenti cā’’ti attho vutto. Pātubhūtadhammassāti uppannabodhipakkhiyadhammassa, vibhūtacatusaccadhammassa vā. No kalloti na yutto. Sahetudhammanti ettha paccayuppannadhammāva gahitā, na paccayadhammāti? Nayidamevaṃ daṭṭhabbaṃ paccayadhammānampi paccayuppannabhāvānativattanato. Atha vā sahetudhammanti paccayuppannadhammo padhānabhāvena vutto, paccayadhammo pana guṇabhāvenāti evamettha ubhayesaṃ vuttabhāvo veditabbo.

๑๐๐. คำว่า "ภวันติ" ที่มีคำว่า "ปาตุ" นำหน้า อาจเป็นไวพจน์ของการเกิดขึ้น หรืออาจเป็นไวพจน์ของการปรากฏ จึงกล่าวอรรถของบทว่า "ปาตุภวันติ" ว่า "ย่อมเกิดขึ้น, และย่อมปรากฏ" คำว่า "ปาตุภูตธัมมัสสะ" คือ "ของธรรมอันเป็นโพธิปักขิยธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว" หรือ "ของธรรมอันเป็นจตุราริยสัจที่ปรากฏแล้ว" คำว่า "โน กัลโล" คือ "ไม่สมควร" ในบทว่า "สาเหตุธรรม" นี้ พึงถือเอาเฉพาะธรรมที่เกิดจากปัจจัย ไม่ใช่ธรรมที่เป็นปัจจัยใช่หรือไม่? ไม่พึงเห็นอย่างนั้น เพราะธรรมที่เป็นปัจจัยก็ไม่พ้นจากความเป็นธรรมที่เกิดจากปัจจัย อีกนัยหนึ่ง ในบทว่า "สาเหตุธรรม" นี้ ธรรมที่เกิดจากปัจจัยกล่าวโดยความเป็นประธาน ส่วนธรรมที่เป็นปัจจัยกล่าวโดยความเป็นคุณ พึงทราบความเป็นอันกล่าวถึงทั้งสองอย่างในที่นี้ด้วยอาการอย่างนี้

Āraññakanti [Pg.133] āraññakaṅgasamannāgataṃ. Aññātoti paricayavasena na ñāto, asaṃsaṭṭhoti attho. Tenāha ‘‘niccanavo’’ti.

คำว่า "อารัญญิกัง" คือ "ผู้ประกอบด้วยองค์แห่งผู้ถืออยู่ป่า" คำว่า "อัญญาโต" คือ "ไม่เป็นที่รู้จักโดยความเป็นผู้คุ้นเคย" มีอรรถว่า "ไม่คลุกคลี" เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เป็นผู้ใหม่เสมอ"

Byāpādavihiṃsāvitakkavirahe veriparisaṅkāya abhāve akittiparimuttīti evamādīhipi kāraṇehi kodhappahānena sukhaṃ supati. Kodhapariḷāhābhāvo pana pākaṭataroti āha ‘‘kodha…pe… sayatī’’ti. Visamūlassāti ettha visasarikkhatāya ‘‘visa’’nti dukkhaṃ adhippetanti āha ‘‘dukkhavipākassā’’ti. Sukhanti cetasikasukhaṃ. Akkuṭṭhassa paccakkositvā ca paccakkosanahetu uppajjatīti yojanā.

ด้วยเหตุมีอาทิอย่างนี้ คือ การปราศจากพยาบาทและวิหิงสาวิตก การไม่มีความระแวงในศัตรู การพ้นจากความเสื่อมเสีย ย่อมหลับเป็นสุขด้วยการละความโกรธ แต่การไม่มีความเร่าร้อนเพราะความโกรธนั้น ปรากฏชัดเจนกว่า จึงกล่าวว่า "ความโกรธ...เป็นต้น...ย่อมหลับ" ในบทว่า "วิสมูลัสสะ" นี้ คำว่า "วิสะ" หมายถึง "ทุกข์" เพราะมีความคล้ายกับยาพิษ จึงกล่าวว่า "ของสิ่งที่มีทุกข์เป็นวิบาก" คำว่า "สุขัง" คือ "สุขทางใจ" การเชื่อมความว่า "เมื่อถูกด่าแล้วด่าตอบ และเกิดขึ้นเพราะเหตุแห่งการด่าตอบ"

101. Sallubbāhanaṃ salluddharaṇaṃ.

๑๐๑. คำว่า "สัลลุพพาหนัง" คือ "การถอนลูกศร"

Visayabhedena, pavattiākārabhedena ca anekabhedattā kāmasaññāya vuttaṃ ‘‘yāya kāyacī’’ti.

เพราะกามสัญญา มีความต่างกันหลายอย่าง โดยความต่างแห่งอารมณ์ และโดยความต่างแห่งอาการเป็นไป จึงกล่าวว่า "ด้วย (กามสัญญา) ใดๆ"

Dānamukhenāti dānena mukhabhūtena, dānaṃ pamukhaṃ katvāti attho.

คำว่า "ทานมุเขนะ" คือ "ด้วยทานที่เป็นประธาน" มีอรรถว่า "กระทำทานให้เป็นประธาน"

‘‘Ariyamaggasampāpanavasenā’’ti iminā anukampānuddayānaṃ ekantānavajjatameva vibhāveti. ‘‘Anukampā’’ti padassatthavivaraṇaṃ ‘‘karuṇāyanā’’ti, itarassa ‘‘mettāyanā’’ti.

ด้วยคำว่า "โดยการบรรลุอริยมรรค" นี้ ย่อมแสดงซึ่งความไม่มีโทษโดยส่วนเดียวเท่านั้นของความเอ็นดูและความกรุณา. การอธิบายความแห่งบทว่า "อนุกัมปา" คือ "กรุณายนา" ส่วนอีกคำหนึ่งคือ "เมตตายนา".

102. Pakatiādīti ādisaddena aṇuissarapajāpatipurisakālādhiṭṭhāyakāriādike saṅgaṇhāti.

๑๐๒. ด้วยคำว่า "ปรกติเป็นต้น" นี้ ย่อมสงเคราะห์ปรมาณู พระอิศวร พระประชาบดี บุรุษ กาล และผู้บันดาลเป็นต้น ด้วยคำว่า "เป็นต้น".

Kāmesūti kāmaguṇesu rūpādivisayesu.

คำว่า "ในกามทั้งหลาย" คือในกามคุณทั้งหลาย อันเป็นอารมณ์มีรูปเป็นต้น.

Bahalakilesatāyāti bahulakilesabhāvena. Pubbahetumandatāyāti vivaṭṭūpanissayassa kusalassa akatattā.

คำว่า "เพราะมีกิเลสหนาแน่น" คือเพราะความเป็นผู้มีกิเลสมาก. คำว่า "เพราะมีเหตุในปางก่อนอ่อนกำลัง" คือเพราะยังไม่ได้ทำกุศลอันเป็นอุปนิสัยแห่งความพ้น.

Cittavūpasamabhāvanāyāti cittavūpasamakarabhāvanāya samathavipassanāya.

คำว่า "ด้วยการเจริญความสงบแห่งจิต" คือด้วยการเจริญอันกระทำความสงบแห่งจิต ได้แก่สมถะและวิปัสสนา.

Parissayā sīlādiparipūraṇassa paribandhabhūtā kilesā eva. Anariyā paññāsīsaṃ ukkhipitvā ṭhātumeva na sakkontīti vuttaṃ ‘‘ñāṇasirena adhosirā hutvā’’ti.

อุปสรรคทั้งหลายคือ กิเลสทั้งหลายนั่นเอง เป็นเครื่องผูกพันแห่งการบำเพ็ญศีลเป็นต้นให้บริบูรณ์. อนารยะทั้งหลายย่อมไม่สามารถยกศีรษะคือปัญญาขึ้นตั้งอยู่ได้เลย จึงกล่าวไว้ว่า "เป็นผู้มีศีรษะก้มลงด้วยศีรษะคือญาณ".

103. Bhagavato, bhikkhusaṅghassa ca vasanayogyabhāvo, tehi nivutthabhāvo ca tassa sātisayo vaṇṇoti vuttaṃ ‘‘paṭhamagāthāya jetavanassa vaṇṇaṃ kathetvā’’ti. Vuttañhetaṃ –

๑๐๓. ความเป็นที่เหมาะสมแก่การอยู่ของพระผู้มีพระภาคและพระภิกษุสงฆ์ และความเป็นที่อยู่แล้วโดยท่านเหล่านั้น เป็นคุณพิเศษของสถานที่นั้น จึงกล่าวไว้ว่า "กล่าวพรรณนาพระเชตวันด้วยคาถาแรก". และคำนั้นก็กล่าวไว้ว่า –

‘‘Gāme [Pg.134] vā yadi vāraññe, ninne vā yadi vā thale;

Yattha arahanto viharanti, taṃ bhūmirāmaṇeyyaka’’nti. (dha. pa. 98;

theragā. 991);

"ไม่ว่าในบ้านหรือในป่า ไม่ว่าในที่ลุ่มหรือในที่ดอน ที่ใดพระอรหันต์ทั้งหลายอยู่ ที่นั้นเป็นภูมิประเทศที่น่ารื่นรมย์." (ธรรมบท 98; เถรคาถา 991)

Idha dhammasaddo samādhipariyāyo ‘‘evaṃdhammā te bhagavanto’’tiādīsu (dī. ni. 2.13; ma. ni. 3.198; saṃ. ni. 5.378) viyāti āha ‘‘dhammoti samādhī’’ti samādhipakkhikā dhammā sativāyāmā.

ในที่นี้ คำว่า "ธรรม" เป็นไวพจน์ของสมาธิ เหมือนอย่างในประโยคเป็นต้นว่า "พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นมีธรรมอย่างนี้" (ที. นิ. 2.13; ม. นิ. 3.198; สํ. นิ. 5.378) จึงกล่าวว่า "ธรรมคือสมาธิ" อันได้แก่ธรรมที่เป็นฝ่ายแห่งสมาธิ คือสติและพยายาม.

Nānugaccheyyāti nānutaseyya. Anutasanameva hi taṇhādiṭṭhīhi anugamanaṃ. Paṭivipasseyyāti vipassanāsammasanamāha. Yamakato, hi khaṇikato, paṭipāṭito ca sammasanaṃ vipassanāyapi sammasanato paṭivipassanā nāma. Sā hi vipassanāya diṭṭhiugghāṭanamānasamugghāṭananikantipariyādānahetutāya visesato paṭipakkhena asaṃhīraasaṃkuppanahetubhūtā paribrūhanā hoti. ‘‘Punappunaṃ…pe… appento’’ti etena nibbānārammaṇadhammānubrūhanaṃ yathā ‘‘brūhetā suññāgārāna’’nti (ma. ni. 1.64) dasseti.

คำว่า "ไม่พึงติดตาม" คือไม่พึงเดือดร้อน. เพราะความเดือดร้อนนั่นเองคือการติดตามด้วยตัณหาและทิฏฐิ. คำว่า "พึงพิจารณาเห็นโดยแยบคาย" กล่าวถึงการพิจารณาด้วยวิปัสสนา. การพิจารณาโดยเป็นคู่ โดยขณะ และโดยลำดับ เพราะพิจารณาด้วยวิปัสสนา ชื่อว่าปฏิวิปัสสนา. เพราะปฏิวิปัสสนานั้นเป็นเหตุแห่งการถอนทิฏฐิ การถอนมานะ และการกำจัดความยินดี โดยเฉพาะอย่างยิ่งโดยปฏิปักษ์ เป็นเหตุแห่งความไม่หวั่นไหวและไม่กำเริบ ย่อมเป็นการเจริญ. ด้วยคำว่า "บ่อยๆ...เป็นต้น...ไม่ประมาท" นี้ ย่อมแสดงการเจริญธรรมอันมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ เหมือนอย่าง "ผู้เจริญเรือนว่างเปล่า" (ม. นิ. 1.64).

Yaṃ kiñci apadisitvā paṭiññādānaṃ saṅgaro. So pana attano kiccavisesaṃ apadisitvā mittasanthavavasena vā kālāgamanaṃ apadisitvā kiñcikkhānuppadānena vā paṭibāhakaraṇaṃ apadisitvā balaggabodhavasena vā siyāti tassa mittakaraṇādipariyāyataṃ sandhāyāha ‘‘saṅgaroti…pe… nāma’’nti. Evaṃ paṭipannattāti evaṃ aniccasaññāmukhena tiyaddhakesu saṅkhāresu appamādappaṭipattiyā paṭipannattā.

การให้ปฏิญญาโดยอ้างสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ชื่อว่าสังคระ. แต่สังคระนั้นอาจเป็นไปโดยอ้างกิจพิเศษของตน หรือโดยอาศัยความสนิทสนมกับมิตร หรือโดยอ้างการมาถึงของกาลเวลา หรือโดยการให้สิ่งเล็กน้อย หรือโดยอ้างการขัดขวาง หรือโดยอาศัยความรู้กำลัง. มุ่งหมายถึงความเป็นไวพจน์ของการทำมิตรเป็นต้นของสังคระนั้น จึงกล่าวว่า "สังคระคือ...เป็นต้น...ชื่อว่า". คำว่า "เพราะปฏิบัติอย่างนี้" คือเพราะปฏิบัติแล้วอย่างนี้ ด้วยการปฏิบัติด้วยความไม่ประมาท โดยมีอนิจจสัญญาเป็นประธานในสังขารทั้งหลายอันเป็นไปในกาลทั้งสาม.

Dibbacakkhu suvisuddhanti sāvasesā desanāti āha ‘‘yaṃ sacchikarotī’’ti. Rūpāyatanañhettha adhippetaṃ.

คำว่า "ทิพยจักษุบริสุทธิ์ดีแล้ว" เป็นการแสดงที่มีส่วนเหลืออยู่ จึงกล่าวว่า "ซึ่งทำให้แจ้ง". ในที่นี้มุ่งหมายถึงรูปายตนะ.

104. Antanti saṅkhārānaṃ pārimantabhūtaṃ. Vedānanti maggañāṇavedānameva. Arahattādhigamena antaṃ pariyosānaṃ gatattā. Kammavipākavaṭṭānaṃ, kilesavaṭṭassāpi ca ussadena upacayena ussadā, rāgādayo.

๑๐๔. คำว่า "ที่สุด" คือเป็นที่สุดเบื้องปลายของสังขารทั้งหลาย. คำว่า "เวทนา" คือเวทนาอันเกิดจากมรรคญาณนั่นเอง เพราะถึงที่สุดและอวสานแล้วด้วยการบรรลุอรหัต. ความพอกพูนแห่งวัฏฏะคือกรรมและวิบาก และแห่งวัฏฏะคือกิเลสด้วย เพราะความพอกพูนและสั่งสม จึงเป็นความพอกพูน คือราคะเป็นต้น.

Sukkobhāsatāya sukkā, abhivisiṭṭhaggahā. Sabbāni vā tārakarūpāni sukkā. Vindatīti upalabhati, paṭivijjhatīti attho.

เพราะความสว่างไสว จึงขาว เป็นการรับรู้ที่ประเสริฐยิ่ง. หรือรูปแห่งดวงดาวทั้งปวงก็ขาว. คำว่า "ย่อมได้" หมายถึงย่อมได้ ย่อมแทงตลอด.

‘‘Ajjhattaṃ vipassanābhiniveso hotī’’ti idaṃ ‘‘sakesu dhammesū’’ti pāragubhāvassa visesitattā vuttaṃ, tañca kho abhiniveseneva desitaṃ. ‘‘Sabbaṃ[Pg.135], bhikkhave, abhiññeyya’’nti (saṃ. ni. 4.46; paṭi. ma. 1.3) vuttaṃ. Pāragutā ca tesaṃ khandhānaṃ pariññābhisamayavasena hoti. Tato ca nesaṃ hetubhūtasamudaye, tadappavattilakkhaṇe nirodhe, nirodhagāminiyā paṭipadāya ca pahānasacchikiriyābhāvanābhisamayapāripūrivasena itarasaccesupi pāragubhāvo vutto eva hoti. Sabbaso hi sakaattabhāvabodhenapi catusaccābhisamayo hotiyeva. Vuttañhetaṃ ‘‘imasmiṃyeva byāmamatte kaḷevare sasaññimhi samanake lokañca paññapemi, lokasamudayañcā’’tiādi (saṃ. ni. 1.107; a. ni. 4.45). Atha vā sakesu dhammesūti attano dhammesu. Attadhammā nāma atthakāmassa kulaputtassa sīlādidhammā. Sīlasamādhipaññādayo hi vodānadhammā ekantahitasukhasampādanato purisassa sakadhammā nāma, na anatthāvahā saṃkilesadhammā viya paradhammā. Tesaṃ sīlādīnaṃ pāripūriyā pāraṃ pariyantaṃ gatoti pāragū. ‘‘Akkula pakkula’’iti evaṃ vihiṃsanakapayogaṃ. Ajakalāpena (udā. 7) hi tadā bhagavantaṃ bhīsāpetukāmena kataṃ yakkhagajjitaṃ ‘‘akkula pakkula’’ iti iminā ākārena sattānaṃ sotapathaṃ agamāsi, tasmā taṃ ‘‘akkulaṃ pakkulakaraṇa’’nti vuttaṃ.

คำว่า "ความน้อมใจไปในวิปัสสนาภายในย่อมมี" นี้ กล่าวไว้เพราะความเป็นผู้ถึงฝั่งถูกทำให้พิเศษด้วยคำว่า "ในธรรมของตน" และคำนั้นก็แสดงไว้ด้วยความน้อมใจไปนั่นเอง. คำว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงควรรู้ยิ่ง" (สํ. นิ. 4.46; ปฏิ. ม. 1.3) กล่าวไว้แล้ว. และความเป็นผู้ถึงฝั่งย่อมมีโดยการตรัสรู้การกำหนดรู้ขันธ์เหล่านั้น. และจากนั้น ความเป็นผู้ถึงฝั่งในอริยสัจอื่นก็กล่าวไว้แล้วโดยการตรัสรู้การละ การทำให้แจ้ง การเจริญให้บริบูรณ์ในสมุทัยอันเป็นเหตุของขันธ์เหล่านั้น ในนิโรธอันมีลักษณะแห่งความไม่เป็นไปของขันธ์เหล่านั้น และในปฏิปทาอันเป็นไปเพื่อนิโรธ. เพราะโดยประการทั้งปวง การตรัสรู้อริยสัจสี่ก็ย่อมมีได้ด้วยการรู้แจ้งอัตภาพของตนเอง. และคำนั้นก็กล่าวไว้ว่า "ในกายอันประมาณวาหนึ่งนี้ ที่ยังเป็นไปกับด้วยสัญญาและใจ เราบัญญัติโลก โลกสมุทัย" เป็นต้น (สํ. นิ. 1.107; อ. นิ. 4.45). อีกอย่างหนึ่ง คำว่า "ในธรรมของตน" คือในธรรมของตน. ธรรมของตน ชื่อว่าศีลเป็นต้นของกุลบุตรผู้ใคร่ประโยชน์. เพราะศีล สมาธิ ปัญญาเป็นต้น เป็นธรรมเครื่องผ่องแผ้ว ย่อมยังประโยชน์และความสุขให้สำเร็จโดยส่วนเดียว จึงชื่อว่าเป็นธรรมของบุรุษ ไม่ใช่ธรรมของผู้อื่นเหมือนธรรมเครื่องเศร้าหมองอันนำมาซึ่งความไม่เป็นประโยชน์. เพราะถึงฝั่งคือที่สุดแห่งความบริบูรณ์ของศีลเป็นต้นเหล่านั้น จึงชื่อว่าผู้ถึงฝั่ง. คำว่า "อักกุละ ปักกุละ" เป็นการใช้คำที่เบียดเบียนอย่างนี้. เพราะเสียงคำรามของยักษ์ที่อชกฬะ (อุทาน 7) ซึ่งยักษ์นั้นกระทำขึ้นเพื่อจะขู่พระผู้มีพระภาคในกาลนั้น ได้ถึงโสตปทของสัตว์ทั้งหลายด้วยอาการอย่างนี้ว่า "อักกุละ ปักกุละ" เพราะฉะนั้นจึงกล่าวคำนั้นว่า "การกระทำอักกุละ ปักกุละ".

Nābhinandatīti ‘‘ayaṃ maṃ daṭṭhuṃ āgatā’’ti na tussati. Yasmā pana ‘‘bhagavato bhāsitaṃ abhinandī’’tiādīsu (ma. ni. 1.88) viya sampaṭicchanatthopi abhinandasaddo hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘cittena na sampaṭicchatī’’ti. Na socatīti ‘‘mayā asammoditā gacchatī’’ti na cittasantāpaṃ āpajjati. ‘‘Saṅgā saṅgāmajiṃ mutta’’nti idaṃ abhinandasocanānaṃ abhāvassa kāraṇavacanaṃ.

คำว่า "ไม่ยินดี" คือย่อมไม่ยินดีว่า "หญิงนี้มาเพื่อจะเห็นเรา". แต่เพราะเหตุที่คำว่า "อภินันท" ย่อมมีในอรรถว่าการรับรองด้วย เหมือนอย่างในประโยคเป็นต้นว่า "ยินดีพระดำรัสของพระผู้มีพระภาค" (ม. นิ. 1.88) เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "ไม่รับรองด้วยใจ". คำว่า "ไม่เศร้าโศก" คือย่อมไม่ถึงความเดือดร้อนใจว่า "หญิงนี้ไปโดยไม่รื่นรมย์กับเรา". คำว่า "ผู้ชนะสงครามหลุดพ้นจากเครื่องผูก" นี้เป็นคำแสดงเหตุแห่งความไม่มีความยินดีและความเศร้าโศก.

Tenāti udake nhānena. Tenevāha ‘‘na udakena sucī hotī’’ti. Tassattho – udakummujjanādinā neva sattānaṃ suci pāpato suddhi nāma hotīti. Udakummujjanādīni hi idha uttarapadalopena ‘‘udaka’’nti vuttaṃ. Udakenāti vā ummujjanādikiriyāsādhanabhūtena udakena sattānaṃ suci pāpasuddhi na hotīti. Atha vā sucitena yathāvuttena udakena pāpamalato suddho nāma satto na hotīti. Yadi siyā, sabbesameva macchabandhānaṃ pāpasuddhi siyā. Tenāha ‘‘bahvettha nhāyatī jano’’ti. Mātughātādipāpakammakārīnaṃ, aññesañca gomahiṃsādīnaṃ udakaṃ orohantānaṃ antamaso macchakacchape upādāya sabbesampi pāpasuddhi siyā[Pg.136], na panevaṃ hoti. Kasmā? Nhānīyapāpahetūnaṃ appaṭipakkhabhāvato. Yañhi yaṃ vināseti, so tassa paṭipakkho. Yathā āloko andhakārassa, vijjā avijjāya, na evaṃ nhānaṃ pāpassa, tasmā niṭṭhamettha gantabbaṃ ‘‘na udakena sucī hotī’’ti. Yena pana suci hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘yamhi saccañcā’’tiādi vuttaṃ. Tattha saccanti vacīsaccañca viratisaccañca. Atha vā saccanti ñāṇasaccañceva paramatthasaccañca. Dhammoti seso ariyadhammo. Saccassa panettha visuṃ gahaṇaṃ tassa bahukāratādassanatthaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.

คำว่า "ด้วยสิ่งนั้น" คือด้วยการอาบน้ำในน้ำ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ไม่บริสุทธิ์ด้วยน้ำ". ความหมายของคำนั้นคือ การชำระล้างให้บริสุทธิ์จากบาปของสัตว์ทั้งหลายด้วยการดำน้ำเป็นต้น ย่อมไม่มี. เพราะการดำน้ำเป็นต้น ในที่นี้กล่าวว่า "น้ำ" โดยการลบอุตตรบท. หรือคำว่า "ด้วยน้ำ" คือด้วยน้ำอันเป็นเครื่องกระทำซึ่งการดำน้ำเป็นต้น การชำระล้างบาปของสัตว์ทั้งหลายย่อมไม่มี. อีกอย่างหนึ่ง สัตว์ชื่อว่าบริสุทธิ์จากมลทินคือบาปด้วยน้ำที่บริสุทธิ์ตามที่กล่าวมาแล้ว ย่อมไม่มี. ถ้ามี การชำระล้างบาปของชาวประมงทั้งปวงก็จะมี. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ชนเป็นอันมากย่อมอาบในที่นี้". การชำระล้างบาปของชนผู้กระทำกรรมชั่วมีฆ่ามารดาเป็นต้น และของชนเหล่าอื่นผู้ฆ่าโค ฆ่ากระบือเป็นต้น ผู้ลงไปในน้ำ แม้ที่สุดจนถึงปลาและเต่าทั้งปวงก็จะมี แต่ก็ไม่เป็นอย่างนั้น. เพราะเหตุไร? เพราะเหตุแห่งการอาบน้ำและบาปไม่มีความเป็นปฏิปักษ์กัน. เพราะสิ่งใดทำลายสิ่งใด สิ่งนั้นเป็นปฏิปักษ์ต่อสิ่งนั้น. เหมือนแสงสว่างเป็นปฏิปักษ์ต่อความมืด วิชชาเป็นปฏิปักษ์ต่ออวิชชา การอาบน้ำไม่เป็นปฏิปักษ์ต่อบาปอย่างนั้น เพราะฉะนั้นพึงถึงที่สุดในเรื่องนี้ว่า "ไม่บริสุทธิ์ด้วยน้ำ". แต่เพื่อแสดงสิ่งที่ทำให้บริสุทธิ์ จึงกล่าวคำว่า "ซึ่งมีสัจจะ" เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า "สัจจะ" คือวจีสัจจะและวิรติสัจจะ. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า "สัจจะ" คือญาณสัจจะและปรมัตถสัจจะ. คำว่า "ธรรม" คืออริยธรรมที่เหลือ. การยกสัจจะขึ้นกล่าวต่างหากในที่นี้ เพื่อแสดงว่าสัจจะนั้นมีอุปการะมาก. ที่เหลือก็พึงทราบได้โดยง่าย.

Jātibalanisedhakanti jātimattabrāhmaṇānaṃ bhovādikānaṃ paṭisedhakaṃ. Jātivādassa vā nisedhakaṃ, ‘‘na jaccā brāhmaṇo hotī’’ti (su. ni. 655) hi vuttaṃ. Thero hi tathāvādena te aniggaṇhantopi niggaṇhanto viya hotīti katvā vuttaṃ.

คำว่า "ชาติพลนิเสธกะ" หมายถึง การห้ามพวกพราหมณ์ผู้ถือชาติเป็นใหญ่ ผู้กล่าวคำว่า "ท่านผู้เจริญ" หรือเป็นการห้ามลัทธิที่ถือชาติเป็นใหญ่ เพราะพระบาลีว่า "บุคคลไม่เป็นพราหมณ์เพราะชาติ" (สุ. นิ. 655) ได้กล่าวไว้แล้ว. ที่กล่าวเช่นนั้นเพราะพระเถระแม้ไม่ข่มขี่พวกนั้นด้วยวาทะเช่นนั้น ก็เหมือนข่มขี่.

105. Vimuttiyanti anupādisesanibbānadhātuyaṃ.

๑๐๕. คำว่า "วิมุตติ" หมายถึง ในอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ.

Savāsananti ettha khīṇāsavassāpi akhīṇāsavasadisakāyavacīpayogahetubhūtā santāne kilesabhāvanā vāsanā nāma āyasmato pilindavacchassa (a. ni. aṭṭha. 1.1.215; dha. pa. aṭṭha. 2.pilindavacchattheravatthu) vasalavohāro viya, saha vāsanāyāti savāsanaṃ, bhāvanapuṃsakañcetaṃ ‘‘visamaṃ candimasūriyā parivattantī’’tiādīsu (a. ni. 4.70) viya. Yathāvuttavāsanampi asesetvāti attho. Kummaggapariharaṇavasena maggasampaṭipattīti magge kusalo amaggepi kusalo eva hoti. Bhagavā pana sabbaññutāya sabbattheva kusaloti āha ‘‘magge ca amagge ca kovido’’ti.

คำว่า "สวาสนะ" ในที่นี้ หมายถึง ความสั่งสมแห่งกิเลสในสันดาน ซึ่งเป็นเหตุแห่งการใช้กายและวาจาที่คล้ายกับผู้ที่ยังไม่สิ้นอาสวะ แม้ในพระขีณาสพ ก็ชื่อว่าวาสนา เหมือนคำพูดว่าคนถ่อยของท่านพระปิลินทวัจฉะ (อ. อ. 1.1.215; ธ. อ. 2.เรื่องพระปิลินทวัจฉเถระ). คำว่า "สวาสนะ" คือ พร้อมด้วยวาสนา. และคำนี้เป็นภาวนปุงสกลิงค์ เหมือนในประโยคว่า "พระจันทร์และพระอาทิตย์ย่อมโคจรไปไม่สม่ำเสมอ" เป็นต้น (อ. นิ. 4.70). ความว่า ไม่เหลือวาสนาที่กล่าวมาแล้วนั้นเลย. การปฏิบัติชอบในมรรคโดยการละเว้นทางผิดนั้น ผู้ฉลาดในมรรคย่อมฉลาดแม้ในอมรรค. แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นสัพพัญญู จึงตรัสว่า "ผู้ฉลาดในมรรคและอมรรค" เพราะทรงฉลาดในทุกสิ่งทุกอย่าง.

106. Tamena yuttoti yathāvuttatamo tassa atthīti tamo, puggalo. Appakāsabhāvena ṭhitā khandhāva tamo. Ālokabhūtoti jātiguṇāloko, pākaṭaguṇoti attho.

๑๐๖. คำว่า "ประกอบด้วยความมืด" หมายถึง บุคคลผู้มีความมืดตามที่กล่าวมาแล้วนั้น ชื่อว่า "ตมะ" (มืด). ขันธ์ทั้งหลายที่ตั้งอยู่ด้วยภาวะที่ไม่สว่างนั่นแหละ ชื่อว่า "ตมะ". คำว่า "เป็นผู้มีแสงสว่าง" หมายถึง เป็นผู้มีแสงสว่างคือคุณชาติ, ความว่า เป็นผู้มีคุณปรากฏ.

Kilesamayaṃ bandhanaṃ ‘‘daḷha’’nti vadanti. Yato saccāni paṭivijjhantā buddhāva naṃ chindanti, na aññe.

กิเลสเครื่องผูกนั้น ย่อมกล่าวว่า "มั่นคง" เพราะพระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้น ผู้แทงตลอดสัจจะ ย่อมตัดกิเลสเครื่องผูกนั้นได้, ผู้อื่นตัดไม่ได้.

Ducchedanatthena [Pg.137] satipi daḷhabhāve sithilavuttitaṃ tassa dīpetuṃ ‘‘bandhanabhāvampī’’tiādimāha. Tena ‘‘aho sukhumataraṃ kho, bhikkhave, mārabandhana’’nti vuttaṃ.

เพื่อแสดงภาวะที่หลวมของกิเลสเครื่องผูกนั้น แม้จะมีความมั่นคงโดยอรรถว่าตัดได้ยาก จึงตรัสคำว่า "แม้ภาวะแห่งเครื่องผูก" เป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เครื่องผูกของมารละเอียดอ่อนยิ่งนักหนอ".

107. Yadipi cetanā kusalākusalasādhāraṇā, apuññābhisaṅkhāro idhādhippetoti tassa vasena atthaṃ dassento ‘‘akusalacetanāvasena cetetī’’ti āha. Cetanaṃ abhisandahanaṃ, cittassa byāpārāpattibhāvena pavattīti attho. Yasmā pana cetanā yadā viññattiṃ samuṭṭhāpeti, tadā diguṇussāhādiguṇavāyāmā viya hutvā pākaṭaṃ payogaṃ nipphādeti, tasmā ‘‘pakappetī’’ti vuttā. Pākaṭappayogakappanañhettha pakappanaṃ adhippetaṃ. Tenāha ‘‘tameva pakappetī’’ti. Paccayaṭṭho idha ārammaṇatthoti vuttaṃ ‘‘pavattiyā paccayo hotī’’ti.

๑๐๗. แม้เจตนาจะเป็นสาธารณะแก่กุศลและอกุศล แต่อปุญญาภิสังขารเป็นสิ่งที่ประสงค์ในที่นี้ จึงแสดงอรรถโดยนัยนั้นว่า "ย่อมคิดด้วยอกุศลเจตนา". เจตนาคือการประมวลมา, ความว่า การเป็นไปโดยภาวะที่จิตเข้าไปประกอบกิจ. แต่เพราะเจตนาเมื่อยังวิญญัติให้เกิดขึ้น ย่อมเป็นเหมือนความพยายามที่มีกำลังเป็นสองเท่า เป็นต้น แล้วยังการประกอบที่ปรากฏให้สำเร็จได้ ฉะนั้นจึงเรียกว่า "ปะกัปเปติ" (ดำริ). การดำริการประกอบที่ปรากฏเป็นสิ่งที่ประสงค์ในที่นี้. ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ย่อมดำริสิ่งนั้นนั่นแหละ". อรรถว่าปัจจัยในที่นี้คืออารมณ์ จึงตรัสว่า "เป็นปัจจัยแห่งการเป็นไป".

108. Yathā jalasamuddassa vīcisamuṭṭhānavasena labbhamāno vego ‘‘vīcimayo’’ti vuccati, evaṃ cakkhusamuddassāpi rūpāvabhāsanavasena labbhamāno vego ‘‘rūpamayo’’ti vutto. Eseva nayo sesesupi. Āviñchanatoti ākaḍḍhanato, ākaḍḍhanañcettha santānassa tanninnabhāvahetutāya daṭṭhabbaṃ.

๑๐๘. เหมือนคลื่นที่เกิดขึ้นในมหาสมุทร ย่อมได้ชื่อว่า "วิจิมัย" (อันเป็นคลื่น) ฉันใด คลื่นที่เกิดขึ้นในมหาสมุทรคือจักขุ โดยการปรากฏแห่งรูป ย่อมได้ชื่อว่า "รูปมัย" (อันเป็นรูป) ฉันนั้น. นัยนี้พึงทราบในที่เหลือด้วย. คำว่า "เพราะดึงดูด" หมายถึง เพราะฉุดคร่า. การฉุดคร่าในที่นี้ พึงเห็นโดยเป็นเหตุให้สันดานน้อมไปในสิ่งนั้น.

Samudanaṃ kilesatemanaṃ, avassavahetutā, kilesānaṃ ūmiādisadisatā samāvaṭṭanena sattānaṃ anatthāvahatāya veditabbā. Uparūpariveguppattiyā upagatassa uṭṭhātuṃ appadānena, guṇasāravināsanena ca kodhupanāhādīnaṃ ūmiādisadisatā daṭṭhabbā.

การรวบรวมกิเลสให้ชุ่มชื้น, การเป็นเหตุแห่งการไหลออก. ความคล้ายคลึงของกิเลสกับคลื่นเป็นต้น พึงทราบโดยการหมุนวนนำมาซึ่งความพินาศแก่สัตว์ทั้งหลาย. ความคล้ายคลึงของความโกรธและความผูกโกรธเป็นต้นกับคลื่นเป็นต้น พึงเห็นโดยการไม่ให้ผู้ที่ถูกคลื่นซัดขึ้นไปแล้วลุกขึ้นได้ ด้วยการเกิดขึ้นของคลื่นที่แรงขึ้นเรื่อยๆ และด้วยการทำลายคุณสาร.

Abhimukho nandatīti tadārammaṇaṃ sukhaṃ somanassaṃ sādiyanto sampaṭicchati. Abhivadatīti taṇhābhinivesavasena abhinivissa vadati. Tañhissa abhinivesaṃ dīpetuṃ ‘‘aho sukha’’ntiādi vuttaṃ. Ajjhosānaṃ adhimuccanabhūtāya taṇhāya taṇhāvatthukassa anupavisitvā āveṇikatākaraṇanti āha ‘‘ajjhosāya tiṭṭhatīti gilitvā pariniṭṭhapetvā’’ti.

คำว่า "ย่อมเพลิดเพลินเฉพาะหน้า" หมายถึง ย่อมรับสุขและโสมนัสอันเป็นอารมณ์นั้นด้วยความยินดี. คำว่า "ย่อมกล่าว" หมายถึง ย่อมกล่าวด้วยความยึดมั่นโดยนัยแห่งตัณหา. เพื่อแสดงความยึดมั่นของเขา จึงตรัสคำว่า "โอ้ สุขหนอ" เป็นต้น. คำว่า "อัชโฌสานะ" คือ การเข้าไปสู่สิ่งที่ตัณหาเป็นวัตถุ แล้วทำให้เป็นของเฉพาะตน ด้วยตัณหาที่มีภาวะเป็นเครื่องยึดมั่น จึงตรัสว่า "อัชโฌสายะ ติฏฐติ" คือ "กลืนกินแล้วตั้งมั่น".

109. ‘‘Kasmā’’tiādinā santāpadukkhānaṃ asuppatikārataṃ āha ‘‘yena vā pakārenā’’ti. Yenāti yena vā kāmajjhosānadiṭṭhijjhosānabhūtena micchābhinivesappakārena. Gahaṭṭhapabbajitā tathārūpaṃ katvā [Pg.138] attano vaḍḍhiñca maññanti. Avaḍḍhi eva pana hoti tassa pakārassa vaḍḍhiyaṃ anupāyabhāvato ca upāyabhāvato ca avaḍḍhiyaṃ. Tathāpīti tattha tattha icchāvighātaṃ pāpuṇantopi. Yasmā ito bāhirakā sabbena sabbaṃ bhavanissaraṇaṃ appajānanto mandakilesaṃ dīghāyukaṃ sukhabahulaṃ ekaccaṃ bhavaṃ teneva mandakilesādibhāvena ‘‘nibbāna’’nti samanupassanti, tasmā bhavena bhavavippamokkhaṃ vadantīti.

๑๐๙. ด้วยคำว่า "เพราะเหตุไร" เป็นต้น จึงตรัสถึงการแก้ไขทุกข์อันเกิดจากความเร่าร้อนที่ทำได้ยากว่า "ด้วยประการใดประการหนึ่ง". คำว่า "ด้วยประการใด" หมายถึง ด้วยประการแห่งความยึดมั่นผิด ที่มีภาวะเป็นความยึดมั่นในกาม หรือความยึดมั่นในทิฏฐิ. คฤหัสถ์และบรรพชิตทั้งหลาย เมื่อกระทำเช่นนั้น ย่อมสำคัญว่าตนเจริญ. แต่ความไม่เจริญนั่นแหละย่อมมี เพราะประการนั้นเป็นสภาวะที่ไม่ใช่อุบายในความเจริญ และเป็นสภาวะที่เป็นอุบายในความไม่เจริญ. คำว่า "แม้เช่นนั้น" หมายถึง แม้จะประสบความขัดข้องในความปรารถนาในที่นั้นๆ. เพราะพวกที่อยู่นอกพระศาสนานี้ ไม่รู้การออกจากภพโดยสิ้นเชิง ย่อมเห็นภพบางอย่างที่มีกิเลสน้อย มีอายุยืน มีสุขมาก ด้วยภาวะที่มีกิเลสน้อยเป็นต้นนั้นว่าเป็น "นิพพาน" ฉะนั้นจึงกล่าวการพ้นจากภพด้วยภพ.

Bhavadiṭṭhisahagatā taṇhā purimapade uttarapadalopena bhavataṇhāti vuttāti āha ‘‘bhavataṇhātiādīsu viyā’’ti.

ตัณหาที่สหรคตด้วยภวทิฏฐิ ถูกกล่าวว่า "ภวตัณหา" โดยการลบอุตตรบทในบทหน้า จึงตรัสว่า "เหมือนในคำว่า ภวตัณหา เป็นต้น".

Yatthāti yasmiṃ bhave.

คำว่า "ในที่ใด" หมายถึง ในภพใด.

Tato evāti bhūtaratiyā eva. Aññamaññañhi sattānaṃ chandarāgo balavā hoti. Anavasesatoti anavasesena, na kiñci sesetvā.

คำว่า "จากสิ่งนั้นนั่นแหละ" หมายถึง จากความยินดีในภพที่เกิดขึ้นนั่นแหละ. เพราะฉันทราคะของสัตว์ทั้งหลายย่อมมีกำลังแก่กันและกัน. คำว่า "โดยไม่เหลือ" หมายถึง โดยไม่เหลือ, ไม่เหลืออะไรเลย.

Saṃsārasotassa anukūlabhāvena gacchatīti anusotagāmī. Tasseva paṭikkūlavasena nibbidānupassanādīhi pavattatīti paṭisotagāmī, acalappasādādisamannāgamena ṭhitasabhāvoti attho.

ผู้ที่ไปตามกระแสแห่งสังสารวัฏโดยภาวะที่คล้อยตามกระแส ชื่อว่า "อนุโสตคามี". ผู้ที่ดำเนินไปโดยภาวะที่ทวนกระแสแห่งสังสารวัฏ ด้วยนิพพิทานุปัสสนาเป็นต้น ชื่อว่า "ปฏิโสตคามี", ความว่า ผู้มีภาวะตั้งมั่นด้วยการประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวเป็นต้น.

110. ‘‘Palabbhati, nikhajjatī’’tiādīsu viya upasaggo padavaḍḍhanamattanti āha ‘‘abhijātikoti jātiyo’’ti. Kaṇhadhammasamannāgatattā vā kaṇho. Paṭhamavayepi majjhimavayepi pāpasamaṅgī hutvā ṭhito kaṇhadhamme abhijāyati, pacchāpi pāpaṃ pasavatīti attho. Sukkoti vā ettha vuttavipariyāyeneva attho veditabbo.

๑๑๐. เหมือนในคำว่า "ปะลัพภติ (ย่อมได้), นิคขัชชติ (ย่อมขุด)" เป็นต้น อุปสรรคเป็นเพียงส่วนที่เพิ่มบทเท่านั้น จึงตรัสว่า "อภิชาติโก" คือ "ชาติทั้งหลาย". หรือ "กัณหะ" เพราะประกอบด้วยกัณหธรรม (ธรรมดำ). ความว่า ผู้ที่ประกอบด้วยบาปในปฐมวัยและมัชฌิมวัย ย่อมเกิดในกัณหธรรม และย่อมก่อบาปในภายหลังด้วย. หรือคำว่า "สุกกะ" (ขาว) ในที่นี้ พึงทราบอรรถโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง.

111. Purimasminti purimasmiṃ pade. Visaye bhummaṃ tattha deyyadhammassa patiṭṭhāpanato. Dutiye adhikaraṇe, tadadhikaraṇañhi nibbānanti. Gahaṭṭhapabbajitakiccesu vā visiṭṭhadhammadassanatthaṃ paccayadānārahattānaṃ samadhuratāniddeso. Atha vā yena yena pana vatthunāti rūpārūpanirodhādinā taṇhāvatthunā. Amarāvikkhepavatthuādināti ettha ādi-saddena subhasukhādimicchābhinivesavatthuṃ saṅgaṇhāti. Yathā vā taṇhādiṭṭhiduccaritānaṃ vasena saṃkilesabhāgiyassa suttassa vibhāgo, evaṃ samathavipassanāsucaritavasena taṇhāvodānabhāgiyādisuttavibhāgoti dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘taṇhā…pe… niddisitabba’’nti vuttaṃ.

๑๑๑. คำว่า "ในบทก่อน" หมายถึง ในบทก่อน. วิสยภูมิ (สัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งวิสัย) เพราะการตั้งไทยธรรมไว้ในที่นั้น. ในอธิกรณ์ที่สอง, เพราะอธิกรณ์นั้นคือนิพพาน. หรือเป็นการระบุความเป็นผู้มีธุระเสมอกันของผู้ควรแก่การให้ปัจจัย เพื่อแสดงธรรมอันวิเศษในกิจของคฤหัสถ์และบรรพชิต. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า "ด้วยวัตถุใดๆ" หมายถึง ด้วยวัตถุแห่งตัณหา มีการดับรูปและอรูปเป็นต้น. ในคำว่า "อมราวิกเขปวัตถุเป็นต้น" นี้ พึงสงเคราะห์วัตถุแห่งความยึดมั่นผิด มีการเห็นว่าสวยงามและเป็นสุขเป็นต้น ด้วยคำว่า "เป็นต้น". หรือเพื่อแสดงว่า การจำแนกพระสูตรที่เป็นส่วนแห่งความเศร้าหมองโดยนัยแห่งตัณหา ทิฏฐิ และทุจริต ฉันใด การจำแนกพระสูตรที่เป็นส่วนแห่งความผ่องแผ้วจากตัณหาเป็นต้น โดยนัยแห่งสมถะ วิปัสสนา และสุจริต ก็ฉันนั้น จึงตรัสในพระบาลีว่า "ตัณหา...เป...พึงแสดง".

Idaṃ [Pg.139] evaṃ pavattanti yathā ducintitādivasena bālo hoti puggalo, evaṃ tassa ducintitacintitādibhāvanāvasena pavattaṃ idaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ nāma suttanti pubbe saṃkilesadhammavibhāgena vuttaṃ idāni sāmaññato saṅgahetvā vadati. Idaṃ vāsanābhāgiyaṃ suttanti etthāpi iminā nayena attho veditabbo.

คำว่า "สิ่งนี้เป็นไปอย่างนี้" หมายถึง เหมือนบุคคลเป็นคนพาลโดยนัยแห่งการคิดชั่วเป็นต้น ฉันใด พระสูตรชื่อว่า "สังขิเลสภาคิยะ" นี้ ที่เป็นไปโดยอำนาจแห่งภาวะที่มีการคิดชั่วและคิดดีเป็นต้นของบุคคลนั้น ได้กล่าวไว้แล้วด้วยการจำแนกสังขิเลสธรรมในเบื้องต้น บัดนี้จึงรวบรวมโดยทั่วไปแล้วกล่าว. ในคำว่า "พระสูตรที่เป็นส่วนแห่งวาสนา" นี้ พึงทราบอรรถโดยนัยนี้เช่นกัน.

Kilesaṭṭhānehīti kilesānaṃ pavattiṭṭhānehi. Kilesāvatthāhīti kilesānaṃ pavattiākāravisesehi. Kāmarāgādīhi saṃyujjati kāmarāgādihetu kammavipākādinā. Satipi tesaṃ kālantaravuttiyaṃ saṃyutto nāma hoti, yato kāmarāgādayo ‘‘saṃyojana’’nti vuccanti. Upādiyatīti daḷhaṃ gaṇhāti pavatteti. Sesaṃ vuttanayattā, uttānattā ca saṃvaṇṇitaṃ.

"กิเลสัฏฐาเนหิ" คือจากที่ตั้งเป็นไปแห่งกิเลสทั้งหลาย. "กิเลสาวัตถาหิ" คือจากความต่างแห่งอาการเป็นไปแห่งกิเลสทั้งหลาย. ย่อมประกอบด้วยกามราคะเป็นต้น เพราะมีกามราคะเป็นต้นเป็นเหตุ ด้วยวิบากแห่งกรรมเป็นต้น. แม้กามราคะเป็นต้นเหล่านั้นจะเกิดขึ้นในกาลอื่น ก็ชื่อว่าประกอบแล้ว เพราะกามราคะเป็นต้นนั้นเรียกว่า "สังโยชน์". "อุปาทิยติ" คือยึดถืออย่างมั่นคง ย่อมให้เป็นไป. ข้อที่เหลือพรรณนาไว้แล้ว เพราะเป็นไปตามนัยที่กล่าวมา และเพราะเป็นของตื้น.

112. Udāharaṇavasenāti nidassanavasena, ekadesadassanavasenāti attho. Sakalassa hi pariyattisāsanassa soḷasahi paṭṭhānabhāgehi gahitattā. Yathā tadekadesānaṃ soḷasannampi paṭṭhānabhāgānaṃ gahaṇaṃ udāharaṇamattaṃ, tesaṃ pana soḷasannaṃ ekadesaggahaṇaṃ udāharaṇanti kimettha vattabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘ekadesadassanavasenāti attho’’ti. Kasmā panettha pāḷiyaṃ paṭṭhānassa ekadesova udāhaṭo, na avasesoti? Nayanidassanatthaṃ. Iminā nayena avasesopi paṭṭhānabhāvo veditabboti.

๑๑๒. "โดยยกตัวอย่าง" คือโดยยกเป็นเครื่องแสดง, มีอรรถว่าโดยยกมาแสดงเพียงส่วนเดียว. เพราะพระปริยัติศาสนาทั้งหมดถูกสงเคราะห์ไว้ด้วยส่วนแห่งปัฏฐาน ๑๖. การยกส่วนหนึ่งของส่วนแห่งปัฏฐาน ๑๖ เหล่านั้นมาแสดง ก็เป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น, แต่การยกส่วนเดียวของปัฏฐาน ๑๖ ส่วนนั้นมาแสดงเป็นตัวอย่าง จะกล่าวอะไรในที่นี้เล่า. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "มีอรรถว่าโดยยกมาแสดงเพียงส่วนเดียว". ก็ในพระบาลีนี้ เหตุไฉนจึงยกมาแสดงเพียงส่วนเดียวของปัฏฐาน ไม่ใช่ส่วนที่เหลือเล่า? เพื่อแสดงนัย. พึงทราบว่าส่วนที่เหลือแห่งปัฏฐานก็พึงทราบด้วยนัยนี้.

Tattha ‘‘appampi ce saṃhita bhāsamāno…pe… sa bhāgavā sāmaññassa hotī’’ti (dha. pa. 20) idaṃ vāsanābhāgiyañca asekkhabhāgiyañca. Ettha hi ‘‘appampi ce saṃhita bhāsamāno’’ti idaṃ vāsanābhāgiyaṃ, ‘‘sa bhāgavā sāmaññassa hotī’’ti idaṃ asekkhabhāgiyaṃ.

ในพระบาลีนั้น บทว่า "แม้กล่าวธรรมอันประกอบด้วยประโยชน์เพียงเล็กน้อย... (ละ)... เขาย่อมเป็นผู้มีส่วนแห่งความเป็นสมณะ" (ขุ.ธ. 20) นี้เป็นทั้งวาสนาภาคิยะและอเสกขภาคิยะ. ในบทนี้ บทว่า "แม้กล่าวธรรมอันประกอบด้วยประโยชน์เพียงเล็กน้อย" นี้เป็นวาสนาภาคิยะ, บทว่า "เขาย่อมเป็นผู้มีส่วนแห่งความเป็นสมณะ" นี้เป็นอเสกขภาคิยะ.

Tathā maghadevasuttaṃ. Tattha hi ‘‘bhūtapubbaṃ, ānanda, imissāyeva mithilāyaṃ maghadevo nāma rājā ahosi dhammiko dhammarājā dhamme ṭhito mahādhammarājā, dhammaṃ carati brāhmaṇagahapatikesu negamesu ceva janapadesu ca, uposathañca upavasati cātuddasiṃ, pañcadasiṃ, aṭṭhamiñca pakkhassā’’tiādi (ma. ni. 2.308), idaṃ vāsanābhāgiyaṃ. ‘‘Idaṃ kho panānanda, etarahi mayā kalyāṇaṃ vattaṃ nīharitaṃ ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya [Pg.140] abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattatī’’ti (ma. ni. 3.189) idaṃ asekkhabhāgiyaṃ. ‘‘Pamādaṃ appamādena, yadā nudati paṇḍito’’ti (dha. pa. 28) idaṃ nibbedhabhāgiyaṃ. ‘‘Paññāpāsāda…pe… avekkhatī’’ti (dha. pa. 28) idaṃ asekkhabhāgiyanti idaṃ nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca.

อนึ่ง มฆเทวสูตร. ในสูตรนั้น บทว่า "ดูกรอานนท์ เรื่องเคยมีมาแล้ว ในเมืองมิถิลานี้แล มีพระราชาพระนามว่ามฆเทวะ เป็นธรรมิกราชา ทรงตั้งอยู่ในธรรม เป็นมหาธรรมราชา ทรงประพฤติธรรมในพราหมณ์ คฤหบดี ชาวนิคมและชาวชนบท ทรงรักษาอุโบสถในวัน ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำ และ ๘ ค่ำ แห่งปักษ์" เป็นต้น (ม.ม. 2.308) นี้เป็นวาสนาภาคิยะ. บทว่า "ดูกรอานนท์ บัดนี้ เราได้นำวัตรอันงามนี้ออกแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความหน่ายโดยส่วนเดียว เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อพระนิพพาน" (ม.ม. 3.189) นี้เป็นอเสกขภาคิยะ. บทว่า "เมื่อใดบัณฑิตย่อมบรรเทาความประมาทด้วยความไม่ประมาท" (ขุ.ธ. 28) นี้เป็นนิพเพธภาคิยะ. บทว่า "ย่อมมองเห็น... (ละ)... ด้วยปัญญาดุจปราสาท" (ขุ.ธ. 28) นี้เป็นอเสกขภาคิยะ, นี้เป็นทั้งนิพเพธภาคิยะและอเสกขภาคิยะ.

Tathā ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, indriyānī’’ti (saṃ. ni. 5.493) suttaṃ. Tattha ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, indriyāni. Katamāni tīṇīti? Anaññātaññassāmītindriyaṃ aññindriya’’nti idaṃ nibbedhabhāgiyaṃ, ‘‘aññātāvindriya’’nti (saṃ. ni. 5.493) idaṃ asekkhabhāgiyaṃ.

อนึ่ง สูตรว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์ ๓ ประการเหล่านี้" (สํ.ม. 5.493). ในสูตรนั้น บทว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์ ๓ ประการเหล่านี้. ๓ ประการอะไรบ้าง? อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ อัญญินทรีย์" นี้เป็นนิพเพธภาคิยะ, บทว่า "อัญญาตาวินทรีย์" (สํ.ม. 5.493) นี้เป็นอเสกขภาคิยะ.

Raṭṭhapālasuttaṃ (ma. ni. 2.293 ādayo) saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca asekkhabhāgiyañca. Tattha hi ‘‘ūno loko atitto taṇhādāso’’tiādinā (ma. ni. 2.306) saṃkileso vibhatto, ‘‘eko vūpakaṭṭho’’tiādinā (ma. ni. 2.299) asekkhadhammā, itarena vāsanādhammāti.

รัฏฐปาลสูตร (ม.ม. 2.293 เป็นต้น) เป็นทั้งสังเกลสภาคิยะ วาสนาภาคิยะ และอเสกขภาคิยะ. ในสูตรนั้น บทว่า "โลกพร่อง ไม่รู้จักอิ่ม เป็นทาสแห่งตัณหา" เป็นต้น (ม.ม. 2.306) แสดงสังเกลสธรรม, บทว่า "ผู้เดียว หลีกเร้น" เป็นต้น (ม.ม. 2.299) แสดงอเสกขธรรม, และบทที่เหลือแสดงวาสนาธรรม.

‘‘Dhamme ca ye ariyapavedite ratā, anuttaro te vacasā manasā kammunā ca;

Te santisoraccasamādhisaṇṭhitā, sutassa paññāya ca sāramajjhagū’’ti. (su. ni. 332);

"ชนเหล่าใด ยินดีในธรรมที่พระอริยะประกาศแล้ว, ชนเหล่านั้นเป็นผู้ไม่มีใครยิ่งกว่าด้วยวาจา ด้วยใจ และด้วยกรรม; ชนเหล่านั้นตั้งมั่นอยู่ในความสงบ ความเสงี่ยม และสมาธิ, ย่อมเข้าถึงสาระแห่งสุตะและปัญญา" (ขุ.สุ. 332);

Idaṃ vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca. Ettha hi ‘‘dhamme ca ye ariyapavedite ratā’’ti ayaṃ vāsanā, ‘‘anuttarā…pe… saṇṭhitā’’ti ayaṃ nibbedho, ‘‘sutassa paññāya ca sāramajjhagū’’ti asekkhadhammā.

นี้เป็นทั้งวาสนาภาคิยะ นิพเพธภาคิยะ และอเสกขภาคิยะ. ในบทนี้ บทว่า "ชนเหล่าใด ยินดีในธรรมที่พระอริยะประกาศแล้ว" นี้เป็นวาสนา, บทว่า "เป็นผู้ไม่มีใครยิ่งกว่า... (ละ)... ตั้งมั่นแล้ว" นี้เป็นนิพเพธะ, บทว่า "ย่อมเข้าถึงสาระแห่งสุตะและปัญญา" นี้เป็นอเสกขธรรม.

Tathā ‘‘saddho sutavā niyāmadassī’’ti gāthā (su. ni. 373). Tattha hi ‘‘saddho sutavā’’ti vāsanā, ‘‘niyāmadassī vaggagatesu na vaggasāri dhīro, lobhaṃ dosaṃ vineyya paṭigha’’nti nibbedho, ‘‘sammā so loke paribbajeyyā’’ti asekkhadhammā.

อนึ่ง คาถาว่า "ผู้มีศรัทธา มีสุตะ เห็นธรรมเป็นเครื่องกำหนด" (ขุ.สุ. 373). ในคาถานั้น บทว่า "ผู้มีศรัทธา มีสุตะ" นี้เป็นวาสนา, บทว่า "เห็นธรรมเป็นเครื่องกำหนด ไม่คล้อยตามหมู่ในหมู่ชนผู้แบ่งแยกกัน เป็นผู้มีปัญญา กำจัดโลภะ โทสะ และปฏิฆะ" นี้เป็นนิพเพธะ, บทว่า "เขาพึงเว้นรอบโดยชอบในโลก" นี้เป็นอเสกขธรรม.

Sabbāsavasaṃvaro parissayādīnaṃ vasena sabbabhāgiyaṃ veditabbaṃ. Tattha hi saṃkilesadhammā, lokiyasucaritadhammā, sekkhadhammā, asekkhadhammā ca vibhattā. Asabbabhāgiyaṃ pana ‘‘passaṃ passatī’’tiādikaṃ (ma. ni. 1.203) udakādianuvādanavacanaṃ [Pg.141] veditabbaṃ. Evametasmiṃ soḷasavidhe sāsanapaṭṭhāne ete taṇhādivasena tayo saṃkilesabhāgā, vodānādivasena tayo vāsanābhāgā, sekkhānaṃ sīlakkhandhādīnaṃ vasena tayo nibbedhabhāgā, asekkhānaṃ sīlakkhandhādīnaṃ eva vasena tayo asekkhabhāgā, tesaṃ vasena mūlapaṭṭhānāni eva dvādasa honti. Tāni pana vitthāranayena vibhajiyamānāni channavutādhikāni cattāri sahassāni honti. Yathādassanaṃ panetāni uddharitabbāni. Tāni pana yasmā saṅgahato kāmataṇhādivasena tayo taṇhāsaṃkilesabhāgā, sassatucchedavasena dve diṭṭhisaṃkilesabhāgā, kāyaduccaritādivasena tayo duccaritasaṃkilesabhāgāti aṭṭha saṃkilesabhāgā. Dhammāmisābhayadānavasena tividhaṃ dānamayaṃ puññakiriyavatthu, kāyasucaritādivasena tividhaṃ sīlamayaṃ puññakiriyavatthu, samathavipassanāvasena duvidhaṃ bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthūti aṭṭheva vāsanābhāgā.

สัพพาสวสังวรพึงทราบว่าเป็นสัพพภาคิยะโดยเป็นไปตามปริสสยะเป็นต้น. ในสูตรนั้น สังเกลสธรรม โลกิยสุจริตธรรม เสกขธรรม และอเสกขธรรม ได้จำแนกไว้แล้ว. ส่วนอัสสัพพภาคิยะ พึงทราบว่าเป็นถ้อยคำที่กล่าวตามน้ำเป็นต้น เช่น "เห็นอยู่ ย่อมเห็น" เป็นต้น (ม.มู. 1.203). ในปัฏฐานแห่งพระศาสนา ๑๖ อย่างนี้ สังเกลสภาค ๓ โดยเป็นไปตามตัณหาเป็นต้น, วาสนาภาค ๓ โดยเป็นไปตามโวทานเป็นต้น, นิพเพธภาค ๓ โดยเป็นไปตามสีลขันธ์เป็นต้นของเสกขะ, อเสกขภาค ๓ โดยเป็นไปตามสีลขันธ์เป็นต้นของอเสกขะ, โดยเป็นไปตามธรรมเหล่านั้น ปัฏฐานที่เป็นมูลก็มี ๑๒ อย่าง. แต่ปัฏฐานเหล่านั้น เมื่อจำแนกโดยนัยแห่งความพิสดาร ย่อมมี ๔,๐๙๖ อย่าง. แต่ปัฏฐานเหล่านั้น พึงยกมาแสดงตามที่ปรากฏ. ก็เพราะปัฏฐานเหล่านั้น โดยการสงเคราะห์ มีตัณหาสังเกลสภาค ๓ โดยเป็นไปตามกามตัณหาเป็นต้น, ทิฏฐิสังเกลสภาค ๒ โดยเป็นไปตามสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ, ทุจริตสังเกลสภาค ๓ โดยเป็นไปตามกายทุจริตเป็นต้น, รวมเป็นสังเกลสภาค ๘. วัตถุแห่งบุญกิริยาที่เป็นทาน ๓ อย่าง โดยเป็นไปตามการให้ธรรมทาน อามิสทาน และอภัยทาน, วัตถุแห่งบุญกิริยาที่เป็นศีล ๓ อย่าง โดยเป็นไปตามกายสุจริตเป็นต้น, วัตถุแห่งบุญกิริยาที่เป็นภาวนา ๒ อย่าง โดยเป็นไปตามสมถะและวิปัสสนา, รวมเป็นวาสนาภาค ๘ อย่างนี้.

Saddhānusārī saddhāvimutto dhammānusārī diṭṭhippatto kāyasakkhīti (pu. pa. mātikā 7.32-36; pu. pa. 26-30) pañcannaṃ sekkhānaṃ paccekaṃ tayo sīlādikkhandhāti pannarasa nibbedhabhāgā, suññatānimittāpaṇihitabhedā paññāvimuttānaṃ tayo aggaphaladhammā, tesu paccekaṃ tayo tayo sīlādikkhandhā, tathā ubhatobhāgavimuttānanti aṭṭhārasa, sikkhitabbābhāvasāmaññena asaṅkhatadhātuṃ pakkhipitvā ekūnavīsati asekkhabhāgā, iti purimāni ekatiṃsa, imāni ekūnavīsatīti samapaññāsa saṃkilesabhāgiyādidhammā honti. Tasmā imesaṃ samapaññāsāya saṃkilesabhāgiyādidhammānaṃ vasena samapaññāsa suttāni honti.

สัทธานุสารี สัทธาวิมุต ธัมมานุสารี ทิฏฐิปัตตะ กายสักขี (ปุ.ป.มาติกา 7.32-36; ปุ.ป. 26-30) ของเสกขะ ๕ จำพวก แต่ละจำพวกมีสีลขันธ์เป็นต้น ๓ อย่าง รวมเป็นนิพเพธภาค ๑๕, อัคคผลธรรม ๓ อย่างของท่านผู้ปัญญาวิมุต ซึ่งจำแนกเป็นสุญญตะ อนิมิตตะ และอัปปณิหิตะ, ในธรรมเหล่านั้น แต่ละอย่างมีสีลขันธ์เป็นต้น ๓ อย่าง, และของท่านผู้อุภโตภาควิมุตก็เช่นกัน รวมเป็น ๑๘, เมื่อรวมอสังขตธาตุเข้าด้วยโดยความเป็นธรรมที่ไม่มีกิจอันจะพึงศึกษาอีก ก็เป็นอเสกขภาค ๑๙, ดังนั้น ๓๑ อย่างแรก และ ๑๙ อย่างหลัง รวมเป็นสังเกลสภาคิยธรรมเป็นต้น ๕๐ อย่าง. เพราะเหตุนั้น โดยเป็นไปตามสังเกลสภาคิยธรรมเป็นต้น ๕๐ อย่างเหล่านี้ จึงมีสูตร ๕๐ สูตร.

Yasmā ca te paññāvimuttā ubhatobhāgavimuttavibhāgaṃ akatvā asaṅkhatāya dhātuyā aggahaṇena nippariyāyena asekkhabhāgābhāvato naveva asekkhabhāgāti samacattālīsa honti, tasmā peṭake ‘‘cattārīsāya ākārehi pariyesitabbaṃ, paññāsāya ākārehi sāsanapaṭṭhānaṃ niddiṭṭha’’nti (peṭako. 21) ca vuttaṃ. Saṅgahato eva pana pubbe vuttavitthāranayena soḷasa honti, puna tividhasaṃkilesabhāgiyādivasena dvādasa honti, puna taṇhādiṭṭhiduccaritasaṃkilesataṇhādiṭṭhiduccaritavodānabhāvena cha honti, puna saṃkilesabhāgiyaṃ vāsanābhāgiyaṃ dassanabhāgiyaṃ [Pg.142] vāsanābhāgiyaṃ asekkhabhāgiyanti pañca honti, puna mūlapaṭṭhānavasena cattāri honti, puthujjanabhāgiyasekkhabhāgiyaasekkhabhāgiyabhāvena tīṇi honti, puna saṃkilesabhāgiyavodānabhāgiyabhāvena dve eva honti. Paṭṭhānabhāvena pana ekavidhameva, iti paṭṭhānabhāvena ekavidhampi saṃkilesavodānabhāgiyabhāvena duvidhanti vibhāgato yāva channavutādhikaṃ catusahassappabhedaṃ hoti, tāva netabbaṃ. Evametaṃ paṭṭhānaṃ saṅgahato, vibhāgato ca veditabbaṃ.

และเพราะเหตุที่ท่านผู้ปัญญาวิมุตเหล่านั้น ไม่ได้ทำความแตกต่างแห่งท่านผู้ปัญญาวิมุตและท่านผู้อุภโตภาควิมุต ด้วยการไม่ถือเอาอสังขตธาตุ เพราะไม่มีอเสกขภาคโดยนิปปริยาย จึงมีอเสกขภาค ๙ อย่างเท่านั้น รวมเป็น ๔๐ อย่าง เพราะเหตุนั้น ในเปฏกะจึงกล่าวไว้ว่า “พึงแสวงหาด้วยอาการ ๔๐ อย่าง การตั้งอยู่แห่งพระศาสนาแสดงไว้ด้วยอาการ ๕๐ อย่าง” (เปฏก. ๒๑) แต่โดยการสงเคราะห์เท่านั้น มี ๑๖ อย่าง ด้วยนัยแห่งความพิสดารที่กล่าวไว้ก่อนอีกครั้งหนึ่ง มี ๑๒ อย่าง โดยจำแนกเป็นส่วนแห่งกิเลส ๓ อย่างเป็นต้น อีกครั้งหนึ่ง มี ๖ อย่าง โดยความเป็นส่วนแห่งกิเลสคือตัณหา ทิฏฐิ ทุจริต และส่วนแห่งความบริสุทธิ์คือตัณหา ทิฏฐิ ทุจริต อีกครั้งหนึ่ง มี ๕ อย่าง โดยเป็นส่วนแห่งกิเลส ส่วนแห่งวาสนา ส่วนแห่งทัสสนะ ส่วนแห่งวาสนา ส่วนแห่งอเสกขะ อีกครั้งหนึ่ง มี ๔ อย่าง โดยเป็นมูลปัฏฐาน มี ๓ อย่าง โดยความเป็นส่วนแห่งปุถุชน ส่วนแห่งเสกขะ ส่วนแห่งอเสกขะ อีกครั้งหนึ่ง มี ๒ อย่างเท่านั้น โดยความเป็นส่วนแห่งกิเลสและส่วนแห่งความบริสุทธิ์ แต่โดยความเป็นปัฏฐาน มีอย่างเดียวเท่านั้น ด้วยประการฉะนี้ แม้มีอย่างเดียวโดยความเป็นปัฏฐาน ก็พึงนำไปจนถึง ๔,๐๙๖ ประเภท โดยการจำแนกเป็น ๒ อย่าง โดยความเป็นส่วนแห่งกิเลสและส่วนแห่งความบริสุทธิ์ ปัฏฐานนี้พึงทราบโดยการสงเคราะห์และโดยการจำแนกด้วยประการฉะนี้

Imassāpi paṭṭhānavibhāgassa, na purimassevāti adhippāyo. Lokikaṃ assatthīti, lokikasahacaraṇato vā lokiyaṃ, suttaṃ padesenāti ekadesena. Sabbapadesūti taṃtaṃtikānaṃ tatiyapadesu. Buddhādīnanti buddhapaccekabuddhabuddhasāvakānaṃ. Dhammo panettha buddhādiggahaṇena veditabbo, ādisaddena vā.

มีความหมายว่า ของการจำแนกปัฏฐานนี้ด้วย ไม่ใช่ของปัฏฐานก่อนเท่านั้น คำว่า โลกิยะ คือมีอยู่แก่โลก หรือเป็นโลกิยะเพราะการอยู่ร่วมกับโลกิยะ คำว่า สุตตะโดยส่วนเดียว คือโดยส่วนหนึ่ง คำว่า ในส่วนทั้งปวง คือในบทที่ ๓ ของติกะเหล่านั้นๆ คำว่า ของพระพุทธเจ้าเป็นต้น คือของพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวกของพระพุทธเจ้า ในที่นี้พึงทราบธรรมด้วยการถือเอาพระพุทธเจ้าเป็นต้น หรือด้วยคำว่า เป็นต้น

Pariṇamatīti paripaccati. Dharantīti pabandhavasena pavattanti. Nti pāpakammaṃ. Teti kusalābhinibbattakkhandhā. Rakkhanti vipākadānato vipaccituṃ okāsaṃ na dentīti attho. Ayañca attho upapajjavedanīyesu yujjati, itarasmimpi yathārahaṃ labbhateva. Tenāha ‘‘dutiye vā tatiye vā attabhāve’’ti.

คำว่า ปริณมติ คือสุกงอม คำว่า ธรันติ คือเป็นไปโดยความเป็นไปอย่างต่อเนื่อง คำว่า น (ในคำว่า นฺติ) คือกรรมชั่ว คำว่า เต คือขันธ์ที่เกิดจากกุศล คำว่า รกฺขนฺติ คือไม่เปิดโอกาสให้วิบากเพื่อจะสุกงอม ความหมายว่าอย่างนั้น และความหมายนี้ย่อมสมควรในอุปปัชชเวทนียกรรม แม้ในกรรมอื่นก็ย่อมได้ตามสมควรนั่นแหละ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ในภพที่ ๒ หรือที่ ๓”

113. Attano anavajjasukhāvahaṃ paṭipattiṃ paṭipajjanto paramatthato attakāmo nāmāti āha ‘‘attano sukhakāmo’’ti. Sukhānubandhañhi sukhaṃ kāmento sukhameva kāmetīti ca sukhakāmoti.

๑๑๓. บุคคลผู้ปฏิบัติปฏิปทาที่นำมาซึ่งความสุขอันไม่มีโทษแก่ตน ชื่อว่าเป็นผู้รักตนโดยปรมัตถ์ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ผู้รักความสุขของตน” และผู้ปรารถนาความสุขที่ต่อเนื่องด้วยความสุข ย่อมปรารถนาแต่ความสุขเท่านั้น ชื่อว่าเป็นผู้รักความสุข

Vitthataṭṭhenāti suvipphāradiṭṭhīnaṃ pavattanaṭṭhānatāsaṅkhātena vitthāraṭṭhena.

คำว่า โดยความเป็นที่กว้างขวาง คือโดยความเป็นที่กว้างขวางอันนับว่าเป็นที่ตั้งแห่งการเป็นไปของทิฏฐิที่แผ่ไปกว้างขวางดีแล้ว

114. Diṭṭhe dukkhādidhammeti bhāvenabhāvalakkhaṇe bhummaṃ, dukkhādidhamme diṭṭhe ñāteti attho.

๑๑๔. คำว่า ในธรรมคือทุกข์เป็นต้นที่เห็นแล้ว เป็นสัตตมีวิภัตติในลักษณะแห่งภาวะที่เห็นแล้ว ความหมายว่า ในธรรมคือทุกข์เป็นต้นที่รู้แล้ว

‘‘Uddha’’ntiādi kāladesānaṃ anavasesapariyādānanti āha ‘‘uddhanti anāgataṃ, upari cā’’tiādi. Gamanenāti cutūpapātagamanena.

คำว่า อุทธัง เป็นต้น เป็นการถือเอาโดยไม่เหลือซึ่งกาลและทิศ จึงกล่าวว่า “อุทธัง คืออนาคต และเบื้องบน” เป็นต้น คำว่า ด้วยการไป คือด้วยการไปแห่งจุติและปฏิสนธิ

115. Nagaradvārathirakaraṇatthanti nagarassa dvārabāhathirakaraṇatthaṃ. Gambhīranematāyāti ‘‘nemaṃ’’vuccati nikhātathambhādīnaṃ pathaviṃ anupavisitvā ṭhitappadeso[Pg.143], gambhīraṃ nemaṃ etassāti gambhīranemo, tassa bhāvo gambhīranematā, tāya. Kampanaṃ yathāṭhitassa ito cito ca sañcopanaṃ, cālanaṃ ṭhitaṭṭhānato cāvanaṃ. Ajjhogāhetvāti aviparītasabhāvābhisamayavasena anupavisitvā, anupaviṭṭho viya hutvāti attho.

๑๑๕. คำว่า เพื่อให้ประตูเมืองมั่นคง คือเพื่อทำให้บานประตูเมืองมั่นคง คำว่า ด้วยความเป็นผู้มีรากฐานลึก คำว่า เนมะ หมายถึงส่วนที่เสาหลักเป็นต้นที่ฝังลงไปในแผ่นดินตั้งอยู่ สิ่งที่มีรากฐานลึก ชื่อว่า คัมภีรเนมะ ภาวะของคัมภีรเนมะ คือ คัมภีรเนมตา ด้วยคัมภีรเนมตานั้น คำว่า กัมปนะ คือการเคลื่อนไหวไปมาของสิ่งที่ตั้งอยู่แล้ว คำว่า จาลนะ คือการเคลื่อนจากที่ตั้งอยู่ คำว่า อัชโฌคาเหตวา คือเข้าไปโดยการตรัสรู้สภาวะที่ไม่วิปริต ความหมายว่า เป็นผู้เข้าไปแล้ว

Saṃyojanānaṃ pajahanavasenāti gāthāya vacanasesaṃ ānetvā dasseti. Atha vā pahātabbassa pahānena vinā na bhāvanāsiddhīti atthasiddhaṃ pahātabbapahānaṃ ajjhattaṃ, bahiddhāti padadvayena yojetvā dassetuṃ ajjhattaṃ bahiddhāti orambhāgiyauddhambhāgiyasaṃyojanānaṃ visaṃyogagahitoti imamatthaṃ pāḷiyā samatthetuṃ ‘‘tenāha sabbaloke’’ti vuttaṃ.

คำว่า โดยการละสังโยชน์ทั้งหลาย แสดงส่วนที่เหลือของคาถามาประกอบ หรืออีกนัยหนึ่ง หากปราศจากการละสิ่งที่ควรละ การเจริญ (ภาวนา) ย่อมไม่สำเร็จ เพราะเหตุนั้น จึงแสดงการละสิ่งที่ควรละที่สำเร็จโดยอรรถด้วยบทว่า อัชฌัตตะ และ พหิทธา โดยประกอบกับบททั้งสองว่า อัชฌัตตะ พหิทธา เพื่อยืนยันความหมายนี้ในบาลีว่า เป็นผู้ปราศจากสังโยชน์คือโอรัมภาคิยะและอุทธัมภาคิยะ จึงกล่าวว่า “เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ในโลกทั้งปวง”

Alobhasīsenāti alobhena pubbaṅgamena, yato yogāvacaro ‘‘nekkhammacchando’’ti vuccati. Asubhasaññā rāgappaṭipakkhatāya ‘‘visesato alobhappadhānā’’ti vuttā, dasāsubhavasena vā. Adhigatajjhānādīnīti ādisaddena vipassanādīni saṅgaṇhāti. Vihiṃsāratirāgānaṃ byāpādahetukato cattāropi brahmavihārā abyāpādapadhānāti āha ‘‘catu…pe… abyāpādo dhammapada’’nti. Adhigatāni jhānādīnīti yojanā. Dasānussati…pe… adhigatāni sammāsati dhammapadaṃ satisīsena tesaṃ adhigantabbattāti adhippāyo. Ānāpānabhāvanāyaṃ samādhipi padhāno, na sati evāti dassanatthaṃ ‘‘dasakasiṇa…pe… sammāsamādhi dhammapada’’nti vuttaṃ. Catudhātuvavatthānavasena adhigatānampi ettheva saṅgaho daṭṭhabbo.

คำว่า ด้วยอโลภะเป็นประธาน คือด้วยอโลภะเป็นเบื้องหน้า เพราะเหตุที่โยคาวจรเรียกว่า “ผู้มีฉันทะในเนกขัมมะ” อสุภสัญญาถูกกล่าวว่า “มีอโลภะเป็นประธานโดยเฉพาะ” เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อราคะ หรือโดยอสุภ ๑๐ อย่าง คำว่า ฌานเป็นต้นที่บรรลุแล้ว คำว่า เป็นต้น รวบรวมวิปัสสนาเป็นต้น พรหมวิหารทั้ง ๔ มีอัพยาบาทเป็นประธาน เพราะความเบียดเบียน ความยินดี และราคะ มีพยาบาทเป็นเหตุ จึงกล่าวว่า “พรหมวิหาร ๔…เป็นต้น…อัพยาบาทเป็นธรรมบท” การประกอบว่า ฌานเป็นต้นที่บรรลุแล้ว คำว่า อนุสสติ ๑๐…เป็นต้น…สัมมาสติเป็นธรรมบทที่บรรลุแล้ว มีสติเป็นประธาน เพราะสิ่งเหล่านั้นควรบรรลุด้วยสติ ดังนี้เป็นความหมาย เพื่อแสดงว่า สมาธิก็เป็นประธานในการเจริญอานาปานสติ ไม่ใช่สติเท่านั้น จึงกล่าวว่า “กสิณ ๑๐…เป็นต้น…สัมมาสมาธิเป็นธรรมบท” การสงเคราะห์แม้สิ่งที่บรรลุแล้วโดยการกำหนดธาตุ ๔ ก็พึงเห็นในที่นี้

116. Upalakkhaṇakāraṇānīti sañjānananimittāni.

๑๑๖. คำว่า เหตุแห่งการกำหนดรู้ คือนิมิตแห่งการรู้

Pāpameva pāpiyoti āha ‘‘pāpaṃ hotī’’ti, ‘‘pāpiyo’’ti ca liṅgavipallāsavasena vuttaṃ. Ekavacane bahuvacananti ekavacane vattabbe bahuvacanaṃ vuttaṃ.

คำว่า บาปเท่านั้นเป็นบาปยิ่ง จึงกล่าวว่า “เป็นบาป” และคำว่า “ปาปิโย” กล่าวโดยการสลับลิงค์ คำว่า เอกวจนะเป็นพหุวจนะ คือกล่าวพหุวจนะในที่ที่ควรกล่าวเอกวจนะ

117. Olīyanataṇhābhinivesavasenāti bhavataṇhābhavadiṭṭhivasena. Tā hi bhavesu satte allīyāpenti. Atidhāvanābhinivesavasenāti ucchedadiṭṭhivasena. Sā hi avaṭṭupacchedameva vaṭṭupacchedaṃ katvā abhinivisanato atidhāvanābhiniveso nāma. Olīyantīti sammāpaṭipattito saṅkocaṃ āpajjanti. Abhidhāvantīti sammāpaṭipattiṃ atikkamanti.

๑๑๗. คำว่า โดยความยึดมั่นในตัณหาที่จมลง คือโดยภวตัณหาและภวทิฏฐิ เพราะตัณหาและทิฏฐิเหล่านั้นย่อมทำให้สัตว์จมลงในภพทั้งหลาย คำว่า โดยความยึดมั่นในการวิ่งเลยไป คือโดยอุจเฉททิฏฐิ เพราะอุจเฉททิฏฐินั้นย่อมยึดมั่นโดยการทำความไม่ขาดสูญแห่งวัฏฏะให้เป็นความขาดสูญแห่งวัฏฏะนั่นเอง จึงชื่อว่า อติธาวนาภินิเวส คำว่า โอฬียันติ คือหดตัวจากการปฏิบัติชอบ คำว่า อภิธาวันติ คือก้าวล่วงการปฏิบัติชอบ

Tesañcāti [Pg.144] tesaṃ ubhinnaṃ abhinivesānaṃ, tadaññesañca sabbamaññitānaṃ.

คำว่า ของสิ่งเหล่านั้นด้วย คือของความยึดมั่นทั้งสองนั้น และของความสำคัญผิดทั้งปวงอื่นจากนั้นด้วย

118. Idaṃ iṭṭhavipākaṃ aniṭṭhavipākanti idaṃ iṭṭhavipākasaṅkhātaṃ aniṭṭhavipākasaṅkhātaṃ phalaṃ.

๑๑๘. คำว่า นี้เป็นวิบากที่น่าปรารถนา นี้เป็นวิบากที่ไม่น่าปรารถนา คือผลอันนับว่าวิบากที่น่าปรารถนาและอันนับว่าวิบากที่ไม่น่าปรารถนานี้

‘‘Akaṅkhato na jāneyyu’’nti etena ‘‘ākaṅkhato’’ti iminā padena saddhiṃ sambandhadassanamukhena ‘‘na jaññā’’ti padassa atthaṃ dasseti.

ด้วยคำว่า “ไม่พึงรู้แก่ผู้ปรารถนา” นี้ แสดงความหมายของบทว่า “ไม่พึงรู้” โดยแสดงการเชื่อมโยงกับบทว่า “แก่ผู้ปรารถนา”

Na upalabbhatīti natthīti attho.

คำว่า ไม่ปรากฏ คือไม่มี ความหมายว่าอย่างนั้น

120. Tānīti kammakammanimittagatinimittāni. Pattharaṇākāroyeva hesa, yadidaṃ chāyānaṃ volambanaṃ. Evaṃ hotīti ‘‘akataṃ vata me kalyāṇa’’ntiādippakārena vippaṭisāro hoti.

๑๒๐. คำว่า สิ่งเหล่านั้น คือกรรม กรรมนิมิต และคตินิมิต การแผ่ไปเท่านั้นคือการห้อยลงของเงา คำว่า เป็นอย่างนั้น คือมีความเดือดร้อนใจด้วยประการที่ว่า “เราไม่ได้ทำกรรมดีหนอ” เป็นต้น

122. Esakehīti gavesakehi saparasantāne sampādakehi. Dukkhudrayanti dukkhaphalaṃ. Tīhi kāraṇehīti kāyavācācittehi. Tāni hi taṃtaṃsaṃvarānaṃ dvārabhāvena kāraṇānīti vuttāni. Tīhi ṭhānehīti vā tīhi uppattiṭṭhānehi. Pihitanti pidhāyakaṃ.

๑๒๒. คำว่า โดยผู้แสวงหา คือโดยผู้แสวงหา ผู้ทำให้สำเร็จในสันดานของตนและผู้อื่น คำว่า มีทุกข์เป็นผล คือมีผลเป็นทุกข์ คำว่า ด้วยเหตุ ๓ อย่าง คือด้วยกาย วาจา ใจ เพราะเหตุว่าสิ่งเหล่านั้นถูกกล่าวว่าเป็นเหตุโดยความเป็นประตูแห่งสังวรนั้นๆ หรืออีกนัยหนึ่ง ด้วยที่ตั้งแห่งการเกิดขึ้น ๓ อย่าง คำว่า ปิดกั้น คือเครื่องปิดบัง

‘‘Uṭṭhānaṭṭhānasaṅkhāta’’nti idaṃ pāsāṇabhāvasāmaññaṃ gahetvā vuttaṃ.

คำว่า “อันนับว่าที่ตั้งแห่งการลุกขึ้น” นี้กล่าวโดยถือเอาความเป็นหินโดยทั่วไป

123. Rajamissakanti puppharajamissakaṃ. Tassāti tassa sekkhāsekkhamunino. Mahicchādīnaṃ viya gāme caraṇappaccayā gāmavāsīnaṃ saddhāhāni vā bhogahāni vā na hoti, atha kho uparūpari vuddhiyeva hotīti dassento ‘‘pākatikameva hotī’’ti āha. Ajjhattikakammaṭṭhānanti catusaccakammaṭṭhānaṃ.

๑๒๓. คำว่า ระคนด้วยละออง คือระคนด้วยละอองดอกไม้ คำว่า ของท่านนั้น คือของพระมุนีผู้เป็นเสกขะและอเสกขะนั้น ศรัทธาหรือโภคะของชาวบ้านย่อมไม่เสื่อมเพราะเหตุแห่งการเที่ยวไปในบ้าน เหมือนอย่างพวกผู้มีความปรารถนามากเป็นต้น แต่ย่อมมีความเจริญยิ่งๆ ขึ้นไปเท่านั้น จึงแสดงว่า “เป็นไปตามปกติเท่านั้น” คำว่า อัชฌัตติกกรรมฐาน คือจตุสัจจกรรมฐาน

Tenāti kusalena kāyavacīkammena. Thirabhāvo thāmaṃ nāmāti tassa atthaṃ dassento ‘‘thāmavāti ṭhitimā’’ti āha.

คำว่า ด้วยกุศลนั้น คือด้วยกายกรรมและวจีกรรมที่เป็นกุศล ความมั่นคงชื่อว่ากำลัง ทรงแสดงอรรถของคำนั้นว่า "ผู้มีกำลัง" คือ "ผู้ตั้งมั่น" ดังนี้

Attasaṃnissayaṃ pemaṃ attāti gahetvā ‘‘attasama’’nti vuttanti āha ‘‘attapemena samaṃ pemaṃ natthī’’ti. Bhagavato vipassanāñāṇobhāsappavattiṃ sandhāyāha ‘‘paññā pana…pe… sakkotī’’ti. Sabbaññutaññāṇaṃ, pana abhiññāñāṇāni ca anantāparimāṇaṃ lokadhātuṃ obhāsenti.

ทรงถือเอาความรักที่มีตนเป็นที่อาศัยว่าเป็นตน จึงกล่าวว่า "เสมอด้วยตน" ดังนี้ว่า "ความรักเสมอด้วยตนไม่มี" ทรงหมายถึงความเป็นไปแห่งแสงสว่างคือวิปัสสนาญาณของพระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ปัญญาแล... (ย่อ)... สามารถ" อนึ่ง สัพพัญญุตญาณและอภิญญาญาณทั้งหลาย ย่อมแผ่รัศมีไปทั่วอนันตโลกธาตุอันประมาณมิได้

124. Kissa bhītāti kena kāraṇena bhītā.

๑๒๔. กลัวอะไร คือ กลัวด้วยเหตุอะไร

Ṭhapetvāti [Pg.145] pavattetvā. Vacanīyo yācakānanti yojanā, yācitabbayuttoti attho. Yaññaupakkharoti yaññopakaraṇaṃ. ‘‘Etesu dhammesu ṭhito catūsū’’ti vuttaṃ catukkaṃ vavatthapetuṃ ‘‘saddhoti ekaṃ aṅga’’ntiādi vuttaṃ.

คำว่า ตั้งไว้ คือ ให้เป็นไป คำว่า พึงกล่าวแก่พวกยาจก ดังนี้เป็นการประกอบบท ความหมายว่า ควรขอ คำว่า เครื่องบูชายัญ คือ อุปกรณ์แห่งยัญ เพื่อกำหนดจำแนกธรรม ๔ ประการที่กล่าวว่า "ตั้งอยู่ในธรรม ๔ ประการเหล่านี้" จึงกล่าวว่า "ศรัทธาเป็นองค์หนึ่ง" เป็นต้น

Gāthāyaṃ vuttadhamme dve dve ekaṃ katvā aṅgakaraṇaṃ dukanayo.

ธรรมที่กล่าวไว้ในคาถา สองอย่างรวมเป็นหนึ่ง การทำเป็นองค์เป็นนัยแห่งคู่

Jātidhammanti pavattidhammaṃ sandhāya vadati.

คำว่า มีชาติเป็นธรรมดา ทรงกล่าวหมายถึงธรรมที่เป็นไป

125. Saccekadesato saccasamudāyo anavasesapariyādānato visiṭṭhoti dassento ‘‘paramatthasaccaṃ vā hotū’’ti āha. Caturo padāti cattāri padāni, liṅgavipallāsena vuttaṃ, cattāro dhammakoṭṭhāsāti attho. Kevalaṃ sattavibhāgadassanatthameva catupadaggahaṇaṃ, na adhigatadhammānurūpatāya.

๑๒๕. แสดงว่าสัจจะที่รวมกันประเสริฐกว่าสัจจะเพียงส่วนเดียว เพราะครอบคลุมได้โดยไม่เหลือ จึงกล่าวว่า "เป็นปรมัตถสัจจะ" ดังนี้ คำว่า สี่บท คือ บทสี่บท กล่าวโดยการสลับลิงค์ ความหมายว่า ส่วนแห่งธรรม ๔ ส่วน การถือเอาสี่บทนี้ เพียงเพื่อแสดงการจำแนกสัตว์เท่านั้น ไม่ใช่เพราะความเหมาะสมกับธรรมที่บรรลุแล้ว

Nimmadāti na madā.

คำว่า นิมมทะ คือ ไม่มีความมัวเมา

‘‘Saccavādī jino romo’’tipi pāṭho. Tattha romoti diṭṭhirāgarattānaṃ titthiyānaṃ, titthakarānañca adhammavādīnaṃ rāgaviparītadhammadesanato bhayajanako, adhammavādīnaṃ vā tattha ādīnavadassanena bhāyitabbo, appahīnāsaṃvarānaṃ vā durupasaṅkamanato durāsadoti attho.

"พระชินเจ้าผู้ตรัสสัจจะ เป็นผู้ยังความขนพองสยองเกล้า" แม้ดังนี้ก็เป็นบทว่า. ในบทนั้น คำว่า "โรโม" (ผู้ยังความขนพองสยองเกล้า) เป็นผู้ยังความกลัวให้เกิดแก่พวกเดียรถีย์และพวกเจ้าลัทธิผู้กล่าวอธรรม ผู้กำหนัดด้วยทิฏฐิและราคะ เพราะการแสดงธรรมที่ตรงกันข้ามกับราคะ, หรือเป็นที่น่ากลัวแก่พวกผู้กล่าวอธรรม เพราะการเห็นโทษในธรรมนั้น, หรือเป็นผู้เข้าถึงได้ยาก เพราะการเข้าใกล้ได้ยากแก่ผู้ที่ยังละกิเลสไม่ได้และยังไม่สำรวม อรรถว่าดังนี้.

Sacco ca so dhammo cāti saccadhammo. Tenāha ‘‘ekantanissaraṇabhāvenā’’tiādi.

ธรรมนั้นเป็นสัจจะด้วย เป็นธรรมด้วย จึงชื่อว่า สัจจธรรม. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยความเป็นเครื่องนำออกโดยส่วนเดียว" เป็นต้น.

Ekāyanabhāvanti ekamaggabhāvaṃ, aññamaggabhāvanti attho.

"ความเป็นทางเดียว" คือ ความเป็นทางเดียว, อรรถว่า ความเป็นทางที่ไม่มีทางอื่น.

Dassanabhāgiyaṃ bhāvanābhāgiyanti nibbedhabhāgiyameva dvidhā vibhajitvā vuttanti āha ‘‘saṃkilesabhāgiyādīhi catūhi padehī’’ti. Sesattikānanti sattādhiṭṭhānattikādīnaṃ aṭṭhannaṃ tikānaṃ. Sesapadānañcāti saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañcātiādimissakapadānañca. Ca-saddena saṃkilesabhāgiyādipadāni ca saṅgaṇhāti. Lokiyattikasseva hi ‘‘sesapadānī’’ti vuttehi missakapadehi evaṃ saṃsandane nayadassanaṃ, itaresaṃ pana tikānaṃ saṃkilesabhāgiyādipadehi ceva sesapadehi ca saṃsandane idaṃ nayadassananti ‘‘vuttanayānusārena suviññeyya’’nti vuttaṃ. Samatikkamananti pahānaṃ. Satipi vāsanābhāgiyasaṃkilesabhāgiyadhammānaṃ lokiyabhāve [Pg.146] purimehi pana pacchimā pahātabbā tadaṅgavasena, vikkhambhanavasena ca. Evaṃ pajahanasamatthatāya pahānanti vuttaṃ ‘‘vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ saṃkilesabhāgiyassa samatikkamāya hotī’’ti. Saṃkilesadhammānaṃ samatikkamena adhigantabbā vodānadhammā viyāti yojanā. Bhāvanā nāma tividhā jhānabhāvanā, vipassanābhāvanā, maggabhāvanāti. Tāsu maggabhāvanāya gahitāya vipassanābhāvanā gahitā eva hotīti taṃ anāmasitvā itarā dve eva gahitā. Tathāpi ‘‘bhāvanābhāgiyassa suttassa paṭinissaggāyā’’ti vutte kiṃ sabbena sabbaṃ asekkhassa jhānabhāvanāpi paṭinissaṭṭhāti codanaṃ manasi katvā pāḷiyaṃ ‘‘asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ diṭṭhadhammasukhavihārattha’’nti vuttanti dassento ‘‘asekkhadhammesu uppannesu maggabhāvanākiccaṃ nāma natthī’’ti vatvā ‘‘jhānabhāvanāpi diṭṭhadhammasukhavihāratthā evā’’ti āha.

"ส่วนแห่งทัสสนะและส่วนแห่งภาวนา" กล่าวโดยจำแนกนิพเพธภาคิยะออกเป็นสองอย่าง จึงกล่าวว่า "ด้วยบท ๔ มีสังขิเลสภาคิยะเป็นต้น" ดังนี้. "แห่งติกะที่เหลือ" คือ แห่งติกะ ๘ มีสัตตาธิฏฐานติกะเป็นต้น. "และบทที่เหลือ" คือ บทผสมมีสังขิเลสภาคิยะและวาสนาภาคิยะเป็นต้น. ด้วยศัพท์ว่า "จะ" ย่อมสงเคราะห์บทมีสังขิเลสภาคิยะเป็นต้นด้วย. ก็การแสดงนัยในการเทียบเคียงติกะที่เป็นโลกิยะเท่านั้น ด้วยบทผสมที่กล่าวว่า "บทที่เหลือ" ดังนี้, ส่วนการแสดงนัยนี้ในการเทียบเคียงติกะที่เหลือ ด้วยบทมีสังขิเลสภาคิยะเป็นต้นและด้วยบทที่เหลือ จึงกล่าวว่า "พึงรู้ได้โดยง่ายตามนัยที่กล่าวแล้ว". "การก้าวล่วง" คือ การละ. แม้ธรรมที่เป็นวาสนาภาคิยะและสังขิเลสภาคิยะจะเป็นโลกิยะก็ตาม แต่ธรรมที่อยู่หลังพึงละด้วยธรรมที่อยู่หน้า โดยความเป็นตทังคปหานและวิกขัมภนปหาน. ด้วยความสามารถในการละอย่างนี้ จึงกล่าวว่า "การละ" ดังนี้ว่า "สูตรที่เป็นวาสนาภาคิยะ ย่อมเป็นไปเพื่อการก้าวล่วงสังขิเลสภาคิยะ". เป็นบทเชื่อมว่า ธรรมเครื่องผ่องแผ้วพึงบรรลุได้ด้วยการก้าวล่วงสังขิเลสธรรมทั้งหลาย. ภาวนาชื่อว่ามี ๓ อย่าง คือ ฌานภาวนา, วิปัสสนาภาวนา, มรรคภาวนา. ในภาวนาเหล่านั้น เมื่อมรรคภาวนาถูกถือเอาแล้ว วิปัสสนาภาวนาก็ถูกถือเอาแล้วด้วยเหตุนั้น จึงไม่กล่าวถึงวิปัสสนาภาวนา แต่กล่าวถึงอีกสองอย่างเท่านั้น. ถึงกระนั้น เมื่อกล่าวว่า "เพื่อการสละสูตรที่เป็นภาวนาภาคิยะ" พึงพิจารณาคำถามว่า "ฌานภาวนาของพระอเสกขะก็ถูกสละทั้งหมดหรือ" แล้วแสดงว่า ในบาลีกล่าวว่า "สูตรที่เป็นอเสกขภาคิยะ ย่อมเป็นไปเพื่อความอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน" ดังนี้ โดยกล่าวว่า "เมื่ออเสกขธรรมเกิดขึ้นแล้ว กิจแห่งมรรคภาวนาชื่อว่าไม่มี" แล้วกล่าวว่า "ฌานภาวนาก็เป็นไปเพื่อความอยู่เป็นสุขในปัจจุบันเท่านั้น".

Ekaṃ eva bhavabījaṃ paṭisandhiviññāṇaṃ ekabījaṃ, taṃ assa atthīti ekabījī. Sandhāvitvā samāgantvā, nibbattanavasena upagantvāti attho. Saṃsaritvāti tasseva vevacanaṃ. Kulaṃ kulaṃ gacchatīti kolaṃkolo. Purimapade anunāsikalopaṃ akatvā niddeso.

ปฏิสนธิวิญญาณอันเป็นพืชแห่งภพมีอย่างเดียว ชื่อว่ามีพืชเดียว, ปฏิสนธิวิญญาณนั้นมีแก่สัตว์นั้น ฉะนั้นสัตว์นั้นชื่อว่าเอกพีชี (มีพืชเดียว). "ท่องเที่ยวไป" คือ มาประชุมกัน, อรรถว่า เข้าถึงโดยความเป็นไปแห่งการเกิด. "ท่องเที่ยวไป" เป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง. "ไปสู่ตระกูลสู่ตระกูล" ชื่อว่า โกลังโกละ. ในบทแรก แสดงโดยไม่ทำอนุนาสิกลบ.

Tesaṃ sotāpannānaṃ. Etaṃ pabhedanti ekabījiādivibhāgaṃ. Purimabhavasiddhaṃ vivaṭṭūpanissayapuññakammaṃ idha pubbahetu nāma. Yo ‘‘katapuññatā’’ti vuccati, so paṭhamamagge sādhite caritatthatāya vipakkavipākaṃ viya kammaṃ uparimamaggānaṃ upanissayo na siyāti adhippāyenāha ‘‘upari…pe… āpajjatī’’ti. Tiṇṇaṃ maggānaṃ niratthakatā āpajjati paṭhamamaggeneva tehi kātabbakiccassa sādhitattā. Paṭhamamagge…pe… āpajjatīti anuppannassa atthakiriyāsambhavato. Evaṃ tiṇṇaṃ vādānaṃ yuttiabhāvaṃ dassetvā catutthavādo evettha yuttoti dassento āha ‘‘vipassanā…pe… yujjatī’’ti. ‘‘Sace hī’’tiādinā taṃ yuttiṃ vibhāveti. Vimuttiparipācanīyānaṃ dhammānaṃ paripakkatāya indriyānaṃ tikkhatāya ñāṇassa visadatāya vipassanāya balavabhāvo veditabbo. So hi vomissakanayena saṃsaraṇako idhādhippeto ‘‘deve ceva mānuse ca sandhāvitvā’’ti vuttattā. Idha kāmabhave ṭhito idhaṭṭhako. Manussadevalokūpapajjanato okārena vokiṇṇo. Ariyasāvakassa taṃtaṃsattanikāyupapatti tassa tassa sodhanasadisaṃ kilesamalādianatthāpanayanatoti [Pg.147] āha ‘‘cha devaloke sodhetvā’’ti. ‘‘Akaniṭṭhe ṭhatvā’’ti etena heṭṭhābrahmalokasodhanaṃ vuttamevāti veditabbaṃ.

แห่งพระโสดาบันเหล่านั้น. "การจำแนกนี้" คือ การจำแนกมีเอกพีชีเป็นต้น. บุญกรรมที่เป็นอุปนิสัยแห่งวิวัฏฏะที่สำเร็จแล้วในภพก่อน ชื่อว่าบุพพเหตุในที่นี้. บุญที่ทำแล้วที่เรียกว่า "กตปุญญตา" นั้น เมื่อมรรคแรกสำเร็จแล้ว ย่อมไม่เป็นอุปนิสัยแก่มรรคเบื้องบน เหมือนกรรมที่ให้ผลแล้ว เพราะความเป็นผู้มีกิจอันทำแล้ว ด้วยอัธยาศัยนี้ จึงกล่าวว่า "มรรคเบื้องบน... (ย่อ)... ย่อมถึง". มรรค ๓ ย่อมถึงความเป็นของไม่มีประโยชน์ เพราะกิจที่พึงทำด้วยมรรคเหล่านั้นสำเร็จแล้วด้วยมรรคแรกนั่นเอง. "ในมรรคแรก... (ย่อ)... ย่อมถึง" เพราะความเป็นไปแห่งการทำประโยชน์ของสิ่งที่ยังไม่เกิด. แสดงความไม่สมควรแห่งวาทะ ๓ อย่างแล้ว แสดงว่าวาทะที่ ๔ เท่านั้นสมควรในที่นี้ จึงกล่าวว่า "วิปัสสนา... (ย่อ)... ย่อมสมควร". ด้วยบทว่า "ถ้าหาก" เป็นต้น ย่อมจำแนกความสมควรนั้น. พึงทราบความเป็นวิปัสสนาที่มีกำลัง เพราะความแก่กล้าแห่งธรรมที่ยังวิมุตติให้สุกงอม เพราะความคมกล้าแห่งอินทรีย์ เพราะความผ่องใสแห่งญาณ. ก็สัตว์ผู้ท่องเที่ยวไปโดยนัยแห่งการผสมผสานนี้ พึงประสงค์ในที่นี้ เพราะกล่าวว่า "ท่องเที่ยวไปในเทวดาและมนุษย์". ผู้ตั้งอยู่ในกามภพในที่นี้ ชื่อว่าผู้ตั้งอยู่ในที่นี้. ปะปนด้วยโอกาส เพราะการเข้าถึงมนุษยโลกและเทวโลก. การเข้าถึงหมู่สัตว์นั้นๆ ของพระอริยสาวก ย่อมเหมือนการชำระล้างสิ่งสกปรกมีกิเลสเป็นต้นอันไม่เป็นประโยชน์ของสัตว์นั้นๆ จึงกล่าวว่า "ชำระล้างเทวโลก ๖ ชั้น". ด้วยบทว่า "ตั้งอยู่ในอกนิฏฐภพ" นี้ พึงทราบว่า การชำระล้างพรหมโลกเบื้องล่างก็กล่าวไว้แล้วนั่นเอง.

Saddhaṃ dhuraṃ katvāti saddhaṃ dhuraṃ jeṭṭhakaṃ pubbaṅgamaṃ katvā. Saddhāya anussati paṭipatti, saddhaṃ vā pubbabhāgiyaṃ anussati, saddhāya vā anusaraṇasīloti saddhānusārī. Dhammānusārīti etthāpi eseva nayo. Dhammoti panettha paññā veditabbā. Saddahanto vimuttoti saddhāvimutto. Yadipi sabbathā avimutto, saddhāmattena pana vimuttoti attho. Saddhāya vā adhimuttoti saddhāvimutto. Vuttanayenāti uparimaggavipassanāya balavamandamandatarabhāvena. Diṭṭhiyā pattoti diṭṭhippatto, catusaccadassanasaṅkhātāya diṭṭhiyā nirodhappattoti attho. Diṭṭhantaṃ vā pattoti diṭṭhippatto, dassanasaṅkhātassa sotāpattimaggañāṇassa anantarappavattoti vuttaṃ hoti. Paṭhamaphalato paṭṭhāya hi yāva aggamaggā diṭṭhippattāti. Idanti yathāvuttasotāpannānaṃ saddhāvimuttadiṭṭhippattatāvacanaṃ. Aṭṭhannaṃ vimokkhānanti catasso rūpāvacarasamāpattiyo, catasso arūpāvacarasamāpattiyoti aṭṭha vimokkhā, tesaṃ.

การทำศรัทธาให้เป็นธุระ คือ การทำศรัทธาให้เป็นธุระ เป็นประธาน เป็นเบื้องหน้า. การปฏิบัติระลึกถึงด้วยศรัทธา หรือระลึกถึงศรัทธาที่เป็นส่วนเบื้องต้น หรือมีปกติอนุสรณ์ด้วยศรัทธา ชื่อว่า สัทธานุสารี. แม้ในคำว่า ธัมมานุสารี ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ในคำว่า ธรรม นี้ พึงทราบว่าคือปัญญา. ผู้เชื่อแล้วหลุดพ้น ชื่อว่า สัทธาวิมุต. แม้ว่ายังไม่หลุดพ้นโดยประการทั้งปวง แต่หลุดพ้นด้วยศรัทธาเท่านั้น ดังนี้เป็นอรรถ. หรือผู้ที่น้อมใจเชื่อด้วยศรัทธา ชื่อว่า สัทธาวิมุต. ด้วยนัยที่กล่าวแล้ว คือด้วยความเป็นผู้มีกำลังแก่กล้า อ่อน และอ่อนยิ่งแห่งวิปัสสนาในมรรคเบื้องสูง. ผู้บรรลุด้วยทิฏฐิ ชื่อว่า ทิฏฐิปัตตะ คือผู้บรรลุพระนิพพานด้วยทิฏฐิอันนับว่าเป็นการเห็นอริยสัจ ๔ ดังนี้เป็นอรรถ. หรือผู้บรรลุถึงการเห็น ชื่อว่า ทิฏฐิปัตตะ คือกล่าวว่าผู้ที่เกิดขึ้นต่อเนื่องจากโสดาปัตติมรรคญาณอันนับว่าเป็นการเห็น. เพราะว่าตั้งแต่ปฐมผลจนถึงอัคคมรรค ชื่อว่า ทิฏฐิปัตตะ. คำนี้คือคำกล่าวถึงความเป็นสัทธาวิมุตและทิฏฐิปัตตะของพระโสดาบันที่กล่าวมาแล้ว. วิโมกข์ ๘ คือ รูปาวจรสมาบัติ ๔ อรูปาวจรสมาบัติ ๔ รวมเป็นวิโมกข์ ๘, ของวิโมกข์เหล่านั้น.

Phuṭṭhantaṃ sacchikarotīti kāyasakkhī, phuṭṭhānaṃ anto phuṭṭhanto, phuṭṭhānaṃ arūpajjhānānaṃ anantaro kāloti adhippāyo. Accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ, phuṭṭhānantarakālameva sacchikātabbaṃ sacchikarotīti vuttaṃ hoti, ‘‘visamaṃ candimasūriyā parivattantī’’tiādīsu (a. ni. 4.70) viya vā bhāvanapuṃsakanti etaṃ daṭṭhabbaṃ. Yo hi arūpajjhānena rūpakāyato, nāmakāyekadesato ca vikkhambhanavimokkhena vimutto, tena nirodhasaṅkhāto vimokkho ālocito pakāsito viya hoti, na kāyena sacchikato, nirodhaṃ pana ārammaṇaṃ katvā ekaccesu āsavesu khepitesu tena so sacchikato hoti. Tasmā so sacchikātabbaṃ nirodhaṃ yathāālocitaṃ nāmakāyena sacchikarotīti ‘‘kāyasakkhī’’ti vuccati, na tu vimutto ekaccānaṃ eva āsavānaṃ aparikkhīṇattā.

ผู้ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งการถูกต้อง ชื่อว่า กายสักขี คือความหมายว่า เวลาที่ต่อเนื่องจากการถูกต้องอรูปฌานทั้งหลาย. และคำนี้เป็นคำที่ใช้ในความสัมพันธ์ที่ต่อเนื่องกันอย่างยิ่ง คือกล่าวว่าทำให้แจ้งซึ่งสิ่งที่พึงทำให้แจ้งในเวลาที่ต่อเนื่องจากการถูกต้องนั้นเอง หรือพึงเห็นว่าคำนี้เป็นภาวนปุงสกลิงค์ เหมือนในประโยคว่า พระจันทร์และพระอาทิตย์ย่อมโคจรไปไม่สม่ำเสมอ เป็นต้น (อ. อํ. 4.70). ผู้ใดแลหลุดพ้นจากรูปกายและนามกายบางส่วนด้วยวิกขัมภนวิโมกข์อันเกิดจากอรูปฌาน, วิโมกข์อันนับว่านิโรธนั้นย่อมเป็นเหมือนถูกเปิดเผย ถูกประกาศแล้วโดยผู้นั้น, ไม่ใช่ถูกทำให้แจ้งด้วยกาย, แต่เมื่อผู้นั้นทำนิโรธให้เป็นอารมณ์แล้วขจัดอาสวะบางส่วนได้แล้ว นิโรธนั้นย่อมถูกทำให้แจ้งโดยผู้นั้น. เพราะฉะนั้น ผู้นั้นย่อมทำให้แจ้งซึ่งนิโรธที่พึงทำให้แจ้งตามที่ถูกเปิดเผยแล้วด้วยนามกาย จึงชื่อว่า กายสักขี แต่ยังไม่หลุดพ้นเพราะอาสวะบางส่วนยังไม่หมดสิ้น.

Abhedenāti antarāparinibbāyiādibhedena vinā. ‘‘Abhedenā’’ti ca idaṃ ‘‘saddhāvimuttadiṭṭhippattakāyasakkhino’’ti idhāpi ānetvā yojetabbaṃ. Yatheva hi antarāparinibbāyiādibhedānāmasaneneva eko anāgāmī [Pg.148] hoti, evaṃ yathāvuttabhedaāmasaneneva saddhāvimutto, diṭṭhippatto, kāyasakkhīti tayo anāgāmino honti. Ayañca anāgāmino tādisamavatthābhedaṃ gahetvā gaṇanā katāti veditabbaṃ. ‘‘Avihādīsū’’tiādi suviññeyyameva.

โดยไม่แตกต่างกัน คือ โดยไม่มีความแตกต่างกัน เช่น อันตราปรินิพพายีเป็นต้น. และคำว่า โดยไม่แตกต่างกัน นี้ พึงนำมาประกอบในคำว่า สัทธาวิมุต ทิฏฐิปัตตะ กายสักขี ในที่นี้ด้วย. เหมือนอย่างที่พระอนาคามีองค์หนึ่งย่อมเป็นไปโดยการไม่กล่าวถึงความแตกต่างกัน เช่น อันตราปรินิพพายีเป็นต้น ฉันใด, พระอนาคามี ๓ จำพวก คือ สัทธาวิมุต ทิฏฐิปัตตะ กายสักขี ย่อมเป็นไปโดยการกล่าวถึงความแตกต่างกันที่กล่าวมาแล้ว ฉันนั้น. และพึงทราบว่าการนับนี้ทำขึ้นโดยถือเอาความแตกต่างแห่งสภาวะเช่นนั้นของพระอนาคามี. คำว่า ในอวิหาเป็นต้น เป็นต้น พึงทราบได้โดยง่าย.

Paññāya eva vimutto, na cetovimuttibhūtena sātisayena samādhināpīti paññāvimutto. Ubhatobhāgavimuttoti ubhohi bhāgehi ubhatobhāgato vimutto. Kilesānaṃ vikkhambhanasamucchinnehi rūpakāyanāmakāyato vimuttoti imamatthaṃ dassento ‘‘vikkhambhana…pe… vimutto nāmā’’ti āha. Arūpasamāpattiyā rūpakāyato, aggamaggena arūpakāyato vimuttaṃ. Yathāha –

ผู้หลุดพ้นด้วยปัญญาเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยสมาธิอันยิ่งที่จัดเป็นเจโตวิมุตติ ชื่อว่า ปัญญาวิมุต. อุภโตภาควิมุต คือ ผู้หลุดพ้นจากส่วนทั้งสอง. แสดงความหมายนี้ว่า ผู้หลุดพ้นจากรูปกายและนามกายด้วยการข่มและตัดกิเลส จึงกล่าวว่า ชื่อว่าผู้หลุดพ้นด้วยการข่ม...เป็นต้น...ชื่อว่าผู้หลุดพ้น. หลุดพ้นจากรูปกายด้วยอรูปสมาบัติ และหลุดพ้นจากอรูปกายด้วยอัคคมรรค. ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘Idha, bhikkhave, ekacco puggalo ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā, te kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti, ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo ubhatobhāgavimutto’’ti (ma. ni. 2.182).

ดูกรภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในธรรมวินัยนี้ ย่อมเข้าถึงวิโมกข์อันสงบที่ล่วงรูปไปแล้ว คืออรูปวิโมกข์เหล่านั้นด้วยกาย และอาสวะทั้งหลายของเขาก็สิ้นไปแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา ดูกรภิกษุทั้งหลาย บุคคลนี้เราเรียกว่า อุภโตภาควิมุต (ม. ม. 2.182).

Yaṃ pana mahānidānasutte ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādike (dī. ni. 2.129) nirodhasamāpattiante aṭṭha vimokkhe vatvā –

ส่วนที่ตรัสวิโมกข์ ๘ มี ผู้มีรูปย่อมเห็นรูป เป็นต้น (ที. ม. 2.129) จนถึงนิโรธสมาบัติ ในมหานิทานสูตรว่า –

‘‘Yato kho, ānanda, bhikkhu ime aṭṭha vimokkhe anulomampi samāpajjati…pe… ayaṃ vuccatānanda, bhikkhu ubhatobhāgavimutto, imāya ca, ānanda, ubhatobhāgavimuttiyā aññā ubhatobhāgavimutti uttaritarā vā paṇītatarā vā natthī’’ti (dī. ni. 2.130) –

ดูกรอานนท์ ภิกษุเมื่อเข้าถึงวิโมกข์ ๘ เหล่านี้โดยอนุโลม...เป็นต้น...ดูกรอานนท์ ภิกษุนี้เราเรียกว่า อุภโตภาควิมุต ดูกรอานนท์ อุภโตภาควิมุตติอื่นที่ยิ่งกว่าหรือประณีตกว่าอุภโตภาควิมุตตินี้ไม่มี (ที. ม. 2.130) –

Vuttaṃ, taṃ ubhatobhāgavimuttaseṭṭhavasena vuttaṃ. Tattha yasmā āruppasamāpattīsu ekāyapi rūpakāyo vikkhambhito eva nāma hoti, tasmā catunnaṃ āruppasamāpattīnaṃ, nirodhasamāpattiyā ca lābhīnaṃ vasena pañca ubhatobhāgavimuttā veditabbā. Esa nayo kāyasakkhimhipi. Aṭṭhavimokkhekadesepi hi aṭṭhavimokkhasamaññā yathā ‘‘loke sattā’’ti.

ที่ตรัสไว้นั้น ตรัสโดยความเป็นอุภโตภาควิมุตที่ประเสริฐสุด. ในที่นั้น เพราะว่าแม้ด้วยอรูปสมาบัติอย่างใดอย่างหนึ่ง รูปกายก็ชื่อว่าถูกข่มไว้แล้ว, เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าอุภโตภาควิมุตมี ๕ จำพวก โดยอาศัยผู้ได้อรูปสมาบัติ ๔ และนิโรธสมาบัติ. นัยนี้แม้ในกายสักขีก็เช่นกัน. เพราะว่าแม้ในส่วนหนึ่งของวิโมกข์ ๘ ก็มีชื่อว่าวิโมกข์ ๘ เหมือนอย่างคำว่า สัตว์ทั้งหลายในโลก.

Terasasu sīsesu palibodhasīsādīni, pavattasīsañca pariyādiyitabbāni, adhimokkhasīsādīni pariyādakāni, gocarasīsaṃ pariyādakaphalaṃ. Tañhi [Pg.149] visayajjhattaṃ phalaṃ, vimokkho pariyādakassa maggassa, phalassa ca ārammaṇaṃ. Saṅkhārasīsaṃ saṅkhāravivekabhūto nirodhoti pariyādiyitabbānaṃ, pariyādakaphalānañca saha visayasaṃsiddhidassanena samasīsibhāvaṃ dassetuṃ paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 1.87) terasa sīsāni vuttāni. Idha pana ‘‘yassa puggalassa apubbaṃ acarimaṃ āsavapariyādānañca hoti jīvitapariyādānañcā’’ti (pu. pa. 16) puggalapaññattiyaṃ āgatattā tesu kilesapavattasīsānaṃ eva vasena yojanaṃ karonto ‘‘kilesasīsa’’ntiādimāha. Tattha pavattasīsampi maggo pavattito vuṭṭhahanto cutito uddhaṃ appavattikaraṇena yadipi pariyādiyati, yāva pana cuti, tāva pavattisambhavato ‘‘pavattasīsaṃ jīvitindriyaṃ cuticittaṃ pariyādiyatī’’ti āha.

ในหัวข้อ ๑๓ หัวข้อ มีหัวข้อเครื่องกังวลเป็นต้น และหัวข้อการเป็นไป เป็นสิ่งที่พึงทำให้สิ้นไป, หัวข้ออธิโมกข์เป็นต้น เป็นธรรมที่ทำให้สิ้นไป, หัวข้อโคจรเป็นผลของธรรมที่ทำให้สิ้นไป. เพราะว่าผลนั้นเป็นภายในแห่งอารมณ์, วิโมกข์เป็นอารมณ์ของมรรคที่ทำให้สิ้นไปและของผล. หัวข้อสังขาร คือนิโรธอันเป็นความสงัดจากสังขาร เพื่อแสดงความเป็นหัวข้อเดียวกันของสิ่งที่พึงทำให้สิ้นไปและผลของธรรมที่ทำให้สิ้นไป พร้อมกับการแสดงความสำเร็จแห่งอารมณ์ จึงตรัสหัวข้อ ๑๓ หัวข้อไว้ในปฏิสัมภิทามรรค (ปฏิ. ม. 1.87). แต่ในที่นี้ เพราะมีมาในปุคคลบัญญัติว่า ‘บุคคลใดมีการสิ้นไปแห่งอาสวะและการสิ้นไปแห่งชีวิตไม่ก่อนไม่หลังกัน’ (ปุ. ป. 16) เมื่อจะประกอบความโดยอำนาจแห่งหัวข้อกิเลสและหัวข้อการเป็นไปเหล่านั้นนั่นแล จึงตรัสคำว่า ‘หัวข้อกิเลส’ เป็นต้น. ในที่นั้น แม้หัวข้อการเป็นไป หากมรรคที่ดำเนินไปและออกจาก (กิเลส) ย่อมทำให้สิ้นไปโดยการทำให้ไม่เป็นไปอีกหลังจากจุติก็ตาม, แต่เพราะการเป็นไปย่อมมีได้จนกว่าจะจุติ จึงตรัสว่า ‘หัวข้อการเป็นไปย่อมทำให้ชีวิตินทรีย์และจุติจิตสิ้นไป’.

Kilesapariyādānena attano anantaraṃ viya nipphādetabbā, paccavekkhaṇavārā ca kilesapariyādānasseva vārāti vattabbataṃ arahanti. ‘‘Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hotī’’ti (ma. ni. 1.78; saṃ. ni. 3.12, 14) hi vacanato paccavekkhaṇaparisamāpanena kilesapariyādānaṃ samāpitaṃ nāma hoti. Taṃ pana parisamāpanaṃ yadi cuticittena hoti, teneva jīvitaparisamāpanañca hotīti imāya vāracutisamatāya kilesapariyādānajīvitapariyādānānaṃ apubbācarimatā hotīti āha ‘‘vārasamatāyā’’ti. Bhavaṅgaṃ otaritvā parinibbāyatoti ettha parinibbānacittameva bhaṅgottaraṇabhāvena vuttanti daṭṭhabbaṃ.

พึงทำให้สำเร็จเหมือนต่อเนื่องจากการสิ้นไปแห่งกิเลส, และวาระแห่งการพิจารณาก็ควรกล่าวว่าเป็นวาระแห่งการสิ้นไปแห่งกิเลส. เพราะมีคำกล่าวว่า ‘เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณว่าหลุดพ้นแล้ว’ (ม. ม. 1.78; สํ. ส. 3.12, 14) การสิ้นไปแห่งกิเลสจึงชื่อว่าสำเร็จด้วยการพิจารณาจนจบ. แต่ถ้าการสำเร็จนั้นเกิดขึ้นพร้อมกับจุติจิต, การสำเร็จแห่งชีวิตก็ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกันด้วย, ด้วยความเสมอกันแห่งวาระและจุตินี้ ความเป็นผู้ไม่ก่อนไม่หลังกันแห่งการสิ้นไปแห่งกิเลสและการสิ้นไปแห่งชีวิตจึงมีได้ จึงตรัสว่า ‘ด้วยความเสมอกันแห่งวาระ’. ในคำว่า ‘ลงสู่ภวังค์แล้วปรินิพพาน’ นี้ พึงทราบว่าปรินิพพานจิตนั่นเองถูกกล่าวโดยความเป็นสภาวะที่ก้าวล่วงความแตกสลาย.

Caritanti caritā kāyavacīmanappavatti. Ettha ca yena rāgādhikabhāvena puggalo ‘‘rāgacarito’’ti lakkhīyati, tayidaṃ lakkhaṇaṃ. Tenāha ‘‘rāgajjhāsayo rāgādhikoti attho’’ti, tena appahīnabhāvena santāne thāmagatassa rāgassa balabhāvo lakkhīyatīti daṭṭhabbaṃ. Eseva nayo sesesupi.

จริต คือ การเป็นไปแห่งกาย วาจา และใจ ที่ประพฤติแล้ว. และในที่นี้ ลักษณะที่บุคคลถูกหมายรู้ว่า ‘เป็นผู้มีราคจริต’ ด้วยความเป็นผู้มีราคะมากนั้น คือลักษณะนี้. เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘มีความหมายว่า มีราคะเป็นอัธยาศัย คือมีราคะมาก’ พึงทราบว่า ด้วยความเป็นราคะที่ยังไม่ถูกละและถึงความมีกำลังในสันดานนั้น ย่อมหมายรู้ถึงความเป็นผู้มีราคะมาก. นัยนี้แม้ในจริตที่เหลือก็เช่นกัน.

Sīlavantehīti ādisaddassa lopaṃ katvā niddeso katoti dassento āha ‘‘sīlavantādīhī’’ti. Ādisaddena dāyakādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.

คำว่า ‘สีลวันเตหิ’ แสดงว่าได้นิเทศไว้โดยทำการลบคำว่า ‘อาทิ’ (เป็นต้น) จึงกล่าวว่า ‘สีลวันตาทีหิ’ (ด้วยผู้มีศีลเป็นต้น) พึงทราบว่าคำว่า ‘อาทิ’ (เป็นต้น) นี้สงเคราะห์เอาทายกเป็นต้นไว้ด้วย.

Ārammaṇabhūtā [Pg.150] ñeyyanti ārammaṇabhūtāva ñeyyaṃ.

คำว่า ‘อารัมมณภูตา เญยยัง’ (สิ่งที่พึงรู้เป็นอารมณ์) หมายถึง สิ่งที่พึงรู้เป็นอารมณ์นั่นเอง.

Puthujjanabhūmiādīsūti puthujjanasekkhāsekkhabhūmīsu. Tattha puthujjanabhūmivasena saṃvaro, sekkhabhūmivasena pahānabhāvanā, asekkhabhūmivasena sacchikiriyā, puthujjanabhūmisekkhabhūmivasena vā yathārahaṃ saṃvarapahānabhāvanā. Pubbabhāgiyā hi saṃvarapahānabhāvanā puthujjanassa sambhavanti, itarā sekkhassa, asekkhabhūmivasena sacchikiriyā. Nayato dassitanti ‘‘yaṃ, bhikkhave, mayā ‘idaṃ na kappatī’ti appaṭikkhittaṃ, taṃ ce kappiyaṃ anulometi, akappiyaṃ paṭibāhati, taṃ vo kappatī’’tiādinā (mahāva. 305) nayadassanavasena pakāsitaṃ. Sarāgādisaṃvattananti sarāgādibhāvāya saṃvattanaṃ.

คำว่า ‘ปุถุชนภูมิอาทีสุ’ หมายถึง ในภูมิแห่งปุถุชน เสกขะ และอเสกขะ. ในบรรดาภูมินั้น การสำรวมเป็นไปโดยอำนาจภูมิแห่งปุถุชน, การละและการเจริญเป็นไปโดยอำนาจภูมิแห่งเสกขะ, การทำให้แจ้งเป็นไปโดยอำนาจภูมิแห่งอเสกขะ, หรือการสำรวม การละ และการเจริญ เป็นไปโดยอำนาจภูมิแห่งปุถุชนและภูมิแห่งเสกขะตามสมควร. เพราะการสำรวม การละ และการเจริญที่เป็นส่วนเบื้องต้น ย่อมมีแก่ปุถุชน, ส่วนอย่างอื่นย่อมมีแก่เสกขะ, การทำให้แจ้งเป็นไปโดยอำนาจภูมิแห่งอเสกขะ. คำว่า ‘นยโต ทัสสิตัง’ (แสดงไว้โดยนัย) คือประกาศไว้โดยการแสดงนัยมีอาทิว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดที่เราไม่ได้ห้ามว่า สิ่งนี้ไม่ควร หากสิ่งนั้นอนุโลมเข้ากับสิ่งที่ควร ขัดขวางสิ่งที่มิควร สิ่งนั้นย่อมควรแก่เธอทั้งหลาย’ (มหาวรรค 305). คำว่า ‘สราคาทิสังวัตตนัง’ หมายถึง เป็นไปเพื่อความเป็นผู้มีราคะเป็นต้น.

Aññamaññaṃ saṃsaggatoti ‘‘saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañcā’’tiādinā saṃkilesabhāgiyādīnaṃ padānaṃ aññamaññasaṃsaggato. Anekavidhoti dvādasavidho yāva dvānavutādhikacatusahassavidhopi anekappakāro. Lokiyasattādhiṭṭhānādisaṃsaggatoti ādisaddena lokiyaṃ ñāṇaṃ, lokuttaraṃ ñāṇaṃ, lokiyañca lokuttarañca ñāṇaṃ, lokiyaṃ ñeyyaṃ, lokuttaraṃ ñeyyaṃ, lokiyañca lokuttarañca ñeyyaṃ, lokiyaṃ ñāṇañca ñeyyañca, lokuttaraṃ ñāṇañca ñeyyañca, lokiyañca lokuttarañca ñāṇañca ñeyyañcātiādiko sambhavanto paṭṭhānabhedo saṅgahito. Ubhayatthāti saṃkilesabhāgiyādike, lokiyādike ca. Yathārahanti yo yo saṃsaggavasena yojanaṃ arahati, so so dhammo. Sambhavāvirodheneva hi yojanā. Na hi ‘‘lokiyaṃ nibbedhabhāgiya’’ntiādinā yojanā sambhavati.

คำว่า ‘อัญญมัญญัง สังสัคคโต’ (เพราะการเกี่ยวข้องกันและกัน) หมายถึง เพราะการเกี่ยวข้องกันและกันแห่งบททั้งหลายมีสังขิเลสภาคิยะเป็นต้น มีอาทิว่า ‘ทั้งสังขิเลสภาคิยะและวาสนาภาคิยะ’. คำว่า ‘อเนกวิโธ’ (มีหลายอย่าง) หมายถึง มี ๑๒ อย่าง จนถึง ๔,๐๙๒ อย่าง ก็มีหลายประการ. คำว่า ‘โลกิยสัตตาธิฏฐานาทิสังสัคคโต’ ด้วยคำว่า ‘อาทิ’ นี้ สงเคราะห์เอาความต่างแห่งปัฏฐานที่พึงมี มีอาทิว่า โลกิยญาณ, โลกุตตรญาณ, ทั้งโลกิยญาณและโลกุตตรญาณ, โลกิยเญยยะ, โลกุตตรเญยยะ, ทั้งโลกิยเญยยะและโลกุตตรเญยยะ, ทั้งโลกิยญาณและเญยยะ, ทั้งโลกุตตรญาณและเญยยะ, ทั้งโลกิยะและโลกุตตระ ทั้งญาณและเญยยะ. คำว่า ‘อุภยัตถะ’ (ในทั้งสองอย่าง) หมายถึง ในสังขิเลสภาคิยะเป็นต้น และในโลกิยะเป็นต้น. คำว่า ‘ยถารหัง’ (ตามสมควร) หมายถึง ธรรมใดที่ควรแก่การประกอบโดยอำนาจการเกี่ยวข้องกัน ธรรมนั้นๆ. เพราะการประกอบย่อมมีได้โดยความไม่ขัดแย้งกับความเป็นไปได้เท่านั้น. เพราะการประกอบมีอาทิว่า ‘โลกิยะเป็นนิพเพธภาคิยะ’ ย่อมเป็นไปไม่ได้.

Tīsu piṭakesu labbhamānassāti tisso saṅgītiyo āruḷhe tepiṭake buddhavacane upalabbhamānassa vijjamānassa, etena na kevalaṃ saṅgaho eva yathāvuttabhedānaṃ paṭṭhānabhāgānaṃ niddhāraṇāya kāraṇaṃ, atha kho pāḷiyaṃ dassanañcāti vibhāveti. Tenāha ‘‘yaṃ dissati tāsu tāsu bhūmīsū’’ti. ‘‘Teneva hī’’tiādinā yathāvuttassa atthassa pāṭhānugamaṃ dasseti.

คำว่า ‘ตีสุ ปิฏเกสุ ลัพภมานัสสะ’ (ที่พึงได้ในปิฎกทั้งสาม) หมายถึง ที่มีอยู่ คือที่พึงได้ในพระพุทธพจน์คือพระไตรปิฎกที่ขึ้นสู่สังคายนาทั้งสามครั้ง. ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่า ไม่ใช่เพียงการสงเคราะห์เท่านั้นที่เป็นเหตุในการกำหนดส่วนแห่งปัฏฐานที่มีประเภทตามที่กล่าวมาแล้ว แต่การเห็นในบาลีก็เป็นเหตุด้วย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘สิ่งใดที่เห็นในภูมิเหล่านั้นๆ’. ด้วยคำว่า ‘เตเนวะ หิ’ เป็นต้น แสดงการคล้อยตามพระบาลีแห่งเนื้อความที่กล่าวมาแล้ว.

Sāsanapaṭṭhānavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายวาระแห่งปัฏฐานในพระศาสนา จบแล้ว.

Nigamanakathāvaṇṇanā

คำอธิบายนิคมคาถา.

Saddhammāvataraṭṭhāneti [Pg.151] desantarato āgantvā saddhammassa avataraṇokāsabhūte saddhammassavanadhāraṇaparicayaparipucchāmanasikārabahulānaṃ nivāsaṭṭhānataṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ, attano vā santāne pariyattisaddhammassa anuppavesanaṭṭhānatāya evaṃ vuttaṃ. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

คำว่า ‘สัทธัมมาวตารัฏฐาเน’ (ในสถานที่ที่เป็นที่หยั่งลงแห่งพระสัทธรรม) นี้ ท่านกล่าวหมายถึงความเป็นที่อยู่อาศัยของบุคคลผู้มากด้วยการฟัง การทรงจำ การคุ้นเคย การสอบถาม และการมนสิการพระสัทธรรม ซึ่งเป็นโอกาสแห่งการหยั่งลงแห่งพระสัทธรรมที่มาจากต่างถิ่น, หรือกล่าวอย่างนี้เพราะเป็นที่แห่งการเข้าถึงพระสัทธรรมคือปริยัติในสันดานของตน. ส่วนที่เหลือพึงทราบได้โดยง่ายนั่นเอง.

Nettiaṭṭhakathāya līnatthavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายอรรถที่ลี้ลับในเนตติอรรถกถา จบแล้ว.

Nettippakaraṇa-ṭīkā niṭṭhitā.

ฎีกาเนตติปกรณ์ จบแล้ว.