বাংলা
পালিঅট্ঠকথাটীকাঅন্ন
1101 পারাজিক পালি
1102 পাচিত্তিয় পালি
1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়)
1104 চূলবগ্গ পালি
1105 পরিবার পালি
1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১
1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২
1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা
1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়)
1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা
1206 পরিবার অট্ঠকথা
1301 সারত্থদীপনী টীকা-১
1302 সারত্থদীপনী টীকা-২
1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩
1401 দ্বেমাতিকাপালি
1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা
1403 বজিরবুদ্ধি টীকা
1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১
1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২
1406 বিনয়ালংকার টীকা-১
1407 বিনয়ালংকার টীকা-২
1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা
1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয়
1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১
1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২
1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি
1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা

8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১
8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২
8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১
8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২
8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা

8406 দীঘনিকায় (পু-বি)
8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি)
8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি)
8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি)
8410 বিনয়পিটক (পু-বি)
8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি)
8412 অট্ঠকথা (পু-বি)
8413 নিরুত্তিদীপনী
8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ
8415 অনুদীপনীপাঠ
8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ
8417 নমক্কারটীকা
8418 মহাপণামপাঠ
8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা
8420 সুতবন্দনা
8421 কমলাঞ্জলি
8422 জিনালংকার
8423 পজ্জমধু
8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী
8425 চূলগন্থবংস
8426 মহাবংস
8427 সাসনবংস
8428 কচ্চায়নব্যাকরণং
8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং
8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা)
8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা)
8432 পদরূপসিদ্ধি
8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা
8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ
8435 বুত্তোদয়পাঠ
8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ
8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা
8438 সুবোধালংকারপাঠ
8439 সুবোধালংকারটীকা
8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার
8441 লোকনীতি
8442 সুত্তন্তনীতি
8443 সূরস্সতীনীতি
8444 মহারহনীতি
8445 ধম্মনীতি
8446 কবিদপ্পণনীতি
8447 নীতিমঞ্জরী
8448 নরদক্খদীপনী
8449 চতুরারক্খদীপনী
8450 চাণক্যনীতি
8451 রসবাহিনী
8452 সীমাবিসোধনীপাঠ
8453 বেস্সন্তরগীতি
8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা
8455 থূপবংস
8456 দাঠাবংস
8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া
8458 ধাতুবংস
8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস
8460 জিনচরিতয়
8461 জিনবংসদীপং
8462 তেলকটাহগাথা
8463 মিলিদটীকা
8464 পদমঞ্জরী
8465 পদসাধনং
8466 সদ্দবিন্দুপকরণং
8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা
8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি
2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ)
2103 পাথিকবগ্গ পালি
2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ)
2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা
2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা
2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ)
2303 পাথিকবগ্গ টীকা
2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১
2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি
3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি
3103 উপরিপণ্ণাস পালি
3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১
3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২
3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা
3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা
3301 মূলপণ্ণাস টীকা
3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা
3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি
4102 নিদানবগ্গ পালি
4103 খন্ধবগ্গ পালি
4104 সলায়তনবগ্গ পালি
4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)
4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা
4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা
4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা
4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)
4301 সগাথাবগ্গ টীকা
4302 নিদানবগ্গ টীকা
4303 খন্ধবগ্গ টীকা
4304 সলায়তনবগ্গ টীকা
4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি
5102 দুকনিপাত পালি
5103 তিকনিপাত পালি
5104 চতুক্কনিপাত পালি
5105 পঞ্চকনিপাত পালি
5106 ছক্কনিপাত পালি
5107 সত্তকনিপাত পালি
5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি
5109 নবকনিপাত পালি
5110 দশকনিপাত পালি
5111 একাদশকনিপাত পালি
5201 এককনিপাত অট্ঠকথা
5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা
5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা
5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা
5301 এককনিপাত টীকা
5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা
5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা
5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি
6102 ধম্মপদ পালি
6103 উদান পালি
6104 ইতিবুত্তক পালি
6105 সুত্তনিপাত পালি
6106 বিমানবত্থু পালি
6107 পেতবত্থু পালি
6108 থেরগাথা পালি
6109 থেরীগাথা পালি
6110 অপদান পালি-১
6111 অপদান পালি-২
6112 বুদ্ধবংস পালি
6113 চরিয়াপিটক পালি
6114 জাতক পালি-১
6115 জাতক পালি-২
6116 মহানিদ্দেস পালি
6117 চূলনিদ্দেস পালি
6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি
6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি
6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি
6121 পেটকোপদেস পালি
6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা
6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১
6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২
6204 উদান অট্ঠকথা
6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা
6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১
6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২
6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা
6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা
6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১
6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২
6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা
6213 অপদান অট্ঠকথা-১
6214 অপদান অট্ঠকথা-২
6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা
6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা
6217 জাতক অট্ঠকথা-১
6218 জাতক অট্ঠকথা-২
6219 জাতক অট্ঠকথা-৩
6220 জাতক অট্ঠকথা-৪
6221 জাতক অট্ঠকথা-৫
6222 জাতক অট্ঠকথা-৬
6223 জাতক অট্ঠকথা-৭
6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা
6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা
6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১
6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২
6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা
6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা
6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি
7102 বিভঙ্গ পালি
7103 ধাতুকথা পালি
7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি
7105 কথাবত্থু পালি
7106 যমক পালি-১
7107 যমক পালি-২
7108 যমক পালি-৩
7109 পট্ঠান পালি-১
7110 পট্ঠান পালি-২
7111 পট্ঠান পালি-৩
7112 পট্ঠান পালি-৪
7113 পট্ঠান পালি-৫
7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা
7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা
7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা
7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা
7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা
7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা
7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা
7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা
7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো
7307 অভিধম্মত্থসংগহো
7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা
7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리


1

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

그분 복되신 분, 공양받아 마땅한 분, 바르게 깨달으신 분께 절 올립니다.


Abhidhammapiṭake

아비담마 바구니(아비달마장)


Puggalapaññattipāḷi

인간시설경(푸갈라빤냐띠 빠알리)


Mātikā

마띠까(본문 목록)


1. Ekakauddeso

1. 일법의 설법(에까까 웃데사)


1. Cha [Pg.101] paññattiyo – khandhapaññatti, āyatanapaññatti, dhātupaññatti, saccapaññatti, indriyapaññatti, puggalapaññattīti.

1. 시설(paññattiyo)에는 여섯 가지가 있으니, 온시설(khandhapaññatti), 처시설(āyatanapaññatti), 계시설(dhātupaññatti), 제시설(saccapaññatti), 근시설(indriyapaññatti), 인간시설(puggalapaññatti)이다.


2. Kittāvatā khandhānaṃ khandhapaññatti? Yāvatā pañcakkhandhā – rūpakkhandho, vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, viññāṇakkhandho; ettāvatā khandhānaṃ khandhapaññatti.

2. 어느 정도를 온(蘊)들의 온시설이라 하는가? 다섯 가지 온, 즉 색온, 수온, 상온, 행온, 식온이 있는 만큼이다. 이 정도를 온들의 온시설이라 한다.


3. Kittāvatā āyatanānaṃ āyatanapaññatti? Yāvatā dvādasāyatanāni – cakkhāyatanaṃ, rūpāyatanaṃ, sotāyatanaṃ, saddāyatanaṃ, ghānāyatanaṃ, gandhāyatanaṃ, jivhāyatanaṃ, rasāyatanaṃ, kāyāyatanaṃ, phoṭṭhabbāyatanaṃ, manāyatanaṃ, dhammāyatanaṃ; ettāvatā āyatanānaṃ āyatanapaññatti.

3. 어느 정도를 처(處)들의 처시설이라 하는가? 열두 가지 처, 즉 안처, 색처, 이처, 성처, 비처, 향처, 설처, 미처, 신처, 촉처, 의처, 법처가 있는 만큼이다. 이 정도를 처들의 처시설이라 한다.


4. Kittāvatā dhātūnaṃ dhātupaññatti? Yāvatā aṭṭhārasa dhātuyo – cakkhudhātu, rūpadhātu, cakkhuviññāṇadhātu, sotadhātu, saddadhātu, sotaviññāṇadhātu, ghānadhātu, gandhadhātu, ghānaviññāṇadhātu, jivhādhātu, rasadhātu, jivhāviññāṇadhātu, kāyadhātu, phoṭṭhabbadhātu, kāyaviññāṇadhātu, manodhātu, dhammadhātu, manoviññāṇadhātu; ettāvatā dhātūnaṃ dhātupaññatti.

4. 어느 정도를 계(界)들의 계시설이라 하는가? 열여덟 가지 계, 즉 안계, 색계, 안식계, 이계, 성계, 이식계, 비계, 향계, 비식계, 설계, 미계, 설식계, 신계, 촉계, 신식계, 의계, 법계, 의식계가 있는 만큼이다. 이 정도를 계들의 계시설이라 한다.


5. Kittāvatā [Pg.102] saccānaṃ saccapaññatti? Yāvatā cattāri saccāni – dukkhasaccaṃ, samudayasaccaṃ, nirodhasaccaṃ, maggasaccaṃ; ettāvatā saccānaṃ saccapaññatti.

5. 어느 정도를 제(諦)들의 제시설이라 하는가? 네 가지 성제, 즉 고성제, 집성제, 멸성제, 도성제가 있는 만큼이다. 이 정도를 제들의 제시설이라 한다.


6. Kittāvatā indriyānaṃ indriyapaññatti? Yāvatā bāvīsatindriyāni – cakkhundriyaṃ, sotindriyaṃ, ghānindriyaṃ, jivhindriyaṃ, kāyindriyaṃ, manindriyaṃ, itthindriyaṃ, purisindriyaṃ, jīvitindriyaṃ, sukhindriyaṃ, dukkhindriyaṃ, somanassindriyaṃ, domanassindriyaṃ, upekkhindriyaṃ, saddhindriyaṃ, vīriyindriyaṃ, satindriyaṃ, samādhindriyaṃ, paññindriyaṃ, anaññātaññassāmītindriyaṃ, aññindriyaṃ, aññātāvindriyaṃ; ettāvatā indriyānaṃ indriyapaññatti.

6. 어느 정도를 근(根)들의 근시설이라 하는가? 스물두 가지 근, 즉 안근, 이근, 비근, 설근, 신근, 의근, 여근, 남근, 명근, 수근, 고근, 희근, 우근, 사근, 신근(信根), 정진근, 염근, 정근, 혜근, 미지당지근, 기지근, 구지근이 있는 만큼이다. 이 정도를 근들의 근시설이라 한다.


7. Kittāvatā puggalānaṃ puggalapaññatti?

7. 어느 정도를 인간(puggala)들의 인간시설이라 하는가?


(1) Samayavimutto

(1) 시해탈자(時解脫者)


(2) Asamayavimutto

(2) 불시해탈자(不時解脫者)


(3) Kuppadhammo

(3) 퇴법자(退法者)


(4) Akuppadhammo

(4) 불퇴법자(不退法者)


(5) Parihānadhammo

(5) 퇴실법자(退失法者)


(6) Aparihānadhammo

(6) 불퇴실법자(不退失법자)


(7) Cetanābhabbo

(7) 사법자(思法者)


(8) Anurakkhaṇābhabbo

(8) 호법자(護法者)


(9) Puthujjano

(9) 범부(凡夫)


(10) Gotrabhū

(10) 종성자(種姓者)


(11) Bhayūparato

(11) 두려움으로 자제하는 자


(12) Abhayūparato

(12) 두려움 없이 자제하는 자


(13) Bhabbāgamano

(13) 도달할 수 있는 자


(14) Abhabbāgamano

(14) 도달할 수 없는 자


(15) Niyato

(15) 결정된 자


(16) Aniyato

(16) 결정되지 않은 자


(17) Paṭipannako [Pg.103]

(17) 도에 든 자


(18) Phaleṭhito

(18) 과에 머무는 자


(19) Samasīsī

사마시시(번뇌의 소멸과 목숨의 종결이 동시에 이루어지는 자)


(20) Ṭhitakappī

티타깝삐(겁 동안 머무는 자)


(21) Ariyo

성자(아리야)


(22) Anariyo

비성자(아나리야)


(23) Sekkho

유학(배울 것이 있는 성자)


(24) Asekkho

무학(더 배울 것이 없는 성자)


(25) Nevasekkhanāsekkho

비유학비무학(유학도 무학도 아닌 자)


(26) Tevijjo

삼명자(세 가지 명지를 갖춘 자)


(27) Chaḷabhiñño

육신통자(여섯 가지 신통을 갖춘 자)


(28) Sammāsambuddho

정등각자(삼마삼붓다)


(29) Paccekasambuddho

벽지불(빠쩨까붓다)


(30) Ubhatobhāgavimutto

양면해탈자(우바또바가위뭇따)


(31) Paññāvimutto

혜해탈자(빤냐위뭇따)


(32) Kāyasakkhī

신증자(까야삭키)


(33) Diṭṭhippatto

견득자(딧팁빳따)


(34) Saddhāvimutto

신해탈자(삿다위뭇따)


(35) Dhammānusārī

법수행자(담마누사리)


(36) Saddhānusārī

신수행자(삿다누사리)


(37) Sattakkhattuparamo

칠야차(최대 일곱 번 태어나는 자)


(38) Kolaṅkolo

가가(두세 번 가문에서 가문으로 태어나는 자)


(39) Ekabījī

일종(한 번만 더 태어나는 자)


(40) Sakadāgāmī [Pg.104]

일래자(사까다가미)


(41) Anāgāmī

불환자(아나가미)


(42) Antarāparinibbāyī

중반열반자(안따라빠리닙바이)


(43) Upahaccaparinibbāyī

생반열반자(우빠핫짜빠리닙바이)


(44) Asaṅkhāraparinibbāyī

무행열반자(아상카라빠리닙바이)


(45) Sasaṅkhāraparinibbāyī

유행열반자(사상카라빠리닙바이)


(46) Uddhaṃsotoakaniṭṭhagāmī

상류경아까닛따자(웃당소또 아까닛따가미)


(47) Sotāpanno

예류자(소따빤나)


(48) Sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno

예류과를 증득하기 위해 실천하는 자(예류향)


(49) Sakadāgāmī

(49) 일래자(사다함)


(50) Sakadāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipanno

(50) 일래과(사다함과)를 증득하기 위해 수행하는 자


(51) Anāgāmī

(51) 불환자(아나함)


(52) Anāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipanno

(52) 불환과(아나함과)를 증득하기 위해 수행하는 자


(53) Arahā

(53) 아라한


(54) Arahattaphalasacchikiriyāya paṭipanno

(54) 아라한과를 증득하기 위해 수행하는 자


Ekakaṃ.

일법(하나의 법)의 분류가 끝났다.


2. Dukauddeso

2. 이법(두 가지의 법)의 제시


8. Dve puggalā –

8. 두 부류의 사람이 있다.


(1) Kodhano ca, upanāhī ca.

(1) 화를 내는 자와 원한을 품는 자.


(2) Makkhī ca, paḷāsī ca.

(2) 은혜를 저버리는 자와 남과 대등하게 여기며 경쟁하는 자.


(3) Issukī ca, maccharī ca.

(3) 질투하는 자와 인색한 자.


(4) Saṭho ca, māyāvī ca.

(4) 교활한 자와 기만하는 자.


(5) Ahiriko [Pg.105] ca, anottappī ca.

(5) 부끄러움을 모르는 자와 무서움을 모르는 자.


(6) Dubbaco ca, pāpamitto ca.

(6) 훈계를 받아들이지 않는 자와 악한 친구를 둔 자.


(7) Indriyesu aguttadvāro ca, bhojane amattaññū ca.

(7) 감각기관의 문을 단속하지 않는 자와 음식에 적당한 양을 모르는 자.


(8) Muṭṭhassati ca, asampajāno ca.

(8) 마음 챙김을 잊은 자와 분명한 앎이 없는 자.


(9) Sīlavipanno ca, diṭṭhivipanno ca.

(9) 계율을 어긴 자와 잘못된 견해를 가진 자.


(10) Ajjhattasaṃyojano ca, bahiddhāsaṃyojano ca.

(10) 내부의 결박을 가진 자와 외부의 결박을 가진 자.


(11) Akkodhano ca, anupanāhī ca.

(11) 화를 내지 않는 자와 원한을 품지 않는 자.


(12) Amakkhī ca, apaḷāsī ca.

(12) 은혜를 저버리지 않는 자와 남과 대등하게 여기며 경쟁하지 않는 자.


(13) Anissukī ca, amaccharī ca.

(13) 질투하지 않는 자와 인색하지 않는 자.


(14) Asaṭho ca, amāyāvī ca.

(14) 교활하지 않은 자와 기만하지 않는 자.


(15) Hirimā ca, ottappī ca.

(15) 부끄러움을 아는 자와 무서움을 아는 자.


(16) Suvaco ca, kalyāṇamitto ca.

(16) 훈계를 잘 받아들이는 자와 선한 친구를 둔 자.


(17) Indriyesu guttadvāro ca, bhojane mattaññū ca.

(17) 감각기관의 문을 단속하는 자와 음식에 적당한 양을 아는 자.


(18) Upaṭṭhitassati ca, sampajāno ca.

(18) 마음 챙김이 확립된 자와 분명한 앎이 있는 자.


(19) Sīlasampanno ca, diṭṭhisampanno ca.

(19) 계율을 구족한 자와 견해를 구족한 자.


(20) Dve puggalā dullabhā lokasmiṃ.

(20) 세상에서 얻기 힘든 두 부류의 사람이 있다.


(21) Dve puggalā duttappayā.

(21) 만족시키기 어려운 두 부류의 사람이 있다.


(22) Dve puggalā sutappayā.

(22) 두 종류의 사람은 만족시키기 쉽다.


(23) Dvinnaṃ puggalānaṃ āsavā vaḍḍhanti.

(23) 두 종류의 사람에게는 번뇌가 늘어난다.


(24) Dvinnaṃ puggalānaṃ āsavā na vaḍḍhanti.

(24) 두 종류의 사람에게는 번뇌가 늘어나지 않는다.


(25) Hīnādhimutto ca, paṇītādhimutto ca.

(25) 저열한 것에 마음이 쏠린 자와 수승한 것에 마음이 쏠린 자이다.


(26) Titto ca, tappetā ca.

(26) 만족하는 자와 만족하게 하는 자이다.


Dukaṃ.

2인조(Duka).


3. Tikauddeso

3. 3인조의 설시(Tika-uddesa)


9. Tayo [Pg.106] puggalā –

9. 세 종류의 사람은 다음과 같다.


(1) Nirāso, āsaṃso, vigatāso.

(1) 바람이 없는 자(Nirāsa), 바라는 자(Āsaṃsa), 바람을 떠난 자(Vigatāsa)이다.


(2) Tayo gilānūpamā puggalā.

(2) 병자와 같은 세 종류의 사람이 있다.


(3) Kāyasakkhī, diṭṭhippatto, saddhāvimutto.

(3) 몸으로 증득한 자(身證), 견해에 도달한 자(見到), 믿음으로 해탈한 자(信解脫)이다.


(4) Gūthabhāṇī, pupphabhāṇī, madhubhāṇī.

(4) 대변과 같은 말을 하는 자, 꽃과 같은 말을 하는 자, 꿀과 같은 말을 하는 자이다.


(5) Arukūpamacitto puggalo, vijjūpamacitto puggalo, vajirūpamacitto puggalo.

(5) 종기와 같은 마음을 가진 자, 번개와 같은 마음을 가진 자, 금강석과 같은 마음을 가진 자이다.


(6) Andho, ekacakkhu, dvicakkhu.

(6) 눈먼 자, 외눈박이, 두 눈을 가진 자이다.


(7) Avakujjapañño puggalo, ucchaṅgapañño puggalo, puthupañño puggalo.

(7) 뒤집힌 항아리와 같은 지혜를 가진 자, 무릎 위의 지혜를 가진 자, 넓은 지혜를 가진 자이다.


(8) Atthekacco puggalo kāmesu ca bhavesu ca avītarāgo, atthekacco puggalo kāmesu vītarāgo bhavesu avītarāgo, atthekacco puggalo kāmesu ca bhavesu ca vītarāgo.

(8) 어떤 사람은 감각적 욕망에 대해서도 존재에 대해서도 탐욕을 떠나지 못했고, 어떤 사람은 감각적 욕망에 대해서는 탐욕을 떠났으나 존재에 대해서는 탐욕을 떠나지 못했으며, 어떤 사람은 감각적 욕망에 대해서도 존재에 대해서도 탐욕을 떠났다.


(9) Pāsāṇalekhūpamo puggalo, pathavilekhūpamo puggalo, udakalekhūpamo puggalo.

(9) 바위에 새긴 글과 같은 자, 땅에 쓴 글과 같은 자, 물에 쓴 글과 같은 자이다.


(10) Tayo potthakūpamā puggalā.

(10) 거친 삼베옷과 같은 세 종류의 사람이 있다.


(11) Tayo kāsikavatthūpamā puggalā.

(11) 까시 지방의 비단과 같은 세 종류의 사람이 있다.


(12) Suppameyyo, duppameyyo, appameyyo.

(12) 평가하기 쉬운 자, 평가하기 어려운 자, 평가할 수 없는 자이다.


(13) Atthekacco puggalo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo, atthekacco puggalo sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo, atthekacco puggalo sakkatvā garuṃ katvā sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo.

(13) 어떤 사람은 사귀지 말아야 하고 가까이하지 말아야 하고 공경하며 모시지 말아야 하며, 어떤 사람은 사귀어야 하고 가까이해야 하고 공경하며 모셔야 하며, 어떤 사람은 존중하고 공경하면서 사귀고 가까이하고 공경하며 모셔야 한다.


(14) Atthekacco [Pg.107] puggalo jigucchitabbo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo, atthekacco puggalo ajjhupekkhitabbo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo; atthekacco puggalo sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo.

(14) 어떤 사람은 혐오해야 하고 사귀지 말아야 하고 가까이하지 말아야 하고 공경하며 모시지 말아야 하며, 어떤 사람은 평온하게 대해야 하고 사귀지 말아야 하고 가까이하지 말아야 하고 공경하며 모시지 말아야 하며, 어떤 사람은 사귀어야 하고 가까이해야 하고 공경하며 모셔야 한다.


(15) Atthekacco puggalo sīlesu paripūrakārī, samādhismiṃ mattaso kārī, paññāya mattaso kārī; atthekacco puggalo sīlesu ca paripūrakārī, samādhismiñca paripūrakārī, paññāya mattaso kārī; atthekacco puggalo sīlesu ca paripūrakārī, samādhismiñca paripūrakārī, paññāya ca paripūrakārī.

(15) 어떤 사람은 계를 완전히 구족하고 삼매를 어느 정도 닦고 지혜를 어느 정도 닦은 자이며, 어떤 사람은 계를 완전히 구족하고 삼매를 완전히 구족하고 지혜를 어느 정도 닦은 자이며, 어떤 사람은 계를 완전히 구족하고 삼매를 완전히 구족하고 지혜를 완전히 구족한 자이다.


(16) Tayo satthāro.

(16) 세 종류의 스승이 있다.


(17) Aparepi tayo satthāro.

(17) 또 다른 세 종류의 스승이 있다.


Tikaṃ.

3인조(Tika).


4. Catukkauddeso

4. 4인조의 설시(Catukka-uddesa)


10. Cattāro puggalā –

10. 네 종류의 사람은 다음과 같다.


(1) Asappuriso, asappurisena asappurisataro, sappuriso, sappurisena sappurisataro.

(1) 참사람이 아닌 자, 참사람이 아닌 자보다 더 못한 자, 참사람인 자, 참사람인 자보다 더 훌륭한 자이다.


(2) Pāpo, pāpena pāpataro, kalyāṇo, kalyāṇena kalyāṇataro.

(2) 악한 자, 악한 자보다 더 악한 자, 선한 자, 선한 자보다 더 선한 자이다.


(3) Pāpadhammo, pāpadhammena pāpadhammataro, kalyāṇadhammo, kalyāṇadhammena kalyāṇadhammataro.

악한 법을 가진 자, 악한 법을 가진 자보다 더 악한 법을 가진 자, 선한 법을 가진 자, 선한 법을 가진 자보다 더 선한 법을 가진 자.


(4) Sāvajjo, vajjabahulo, appavajjo, anavajjo.

허물이 있는 자, 허물이 많은 자, 허물이 적은 자, 허물이 없는 자.


(5) Ugghaṭitaññū, vipañcitaññū, neyyo, padaparamo.

요약된 설법을 듣고 깨닫는 자(우갓띠딴뉴), 상세한 설법을 듣고 깨닫는 자(위빤지딴뉴), 인도해야 할 자(네이야), 말만 아는 자(빠다빠라마).


(6) Yuttappaṭibhāno[Pg.108], no muttappaṭibhāno, muttappaṭibhāno, no yuttappaṭibhāno, yuttappaṭibhāno ca muttappaṭibhāno ca, neva yuttappaṭibhāno no muttappaṭibhāno.

적절하게 응답하지만 막힘없이 응답하지는 못하는 자, 막힘없이 응답하지만 적절하게 응답하지는 못하는 자, 적절하게 응답하면서도 막힘없이 응답하는 자, 적절하게 응답하지도 못하고 막힘없이 응답하지도 못하는 자.


(7) Cattāro dhammakathikā puggalā.

네 부류의 법사(설법자).


(8) Cattāro valāhakūpamā puggalā.

구름에 비유되는 네 부류의 사람.


(9) Cattāro mūsikūpamā puggalā.

쥐에 비유되는 네 부류의 사람.


(10) Cattāro ambūpamā puggalā.

망고에 비유되는 네 부류의 사람.


(11) Cattāro kumbhūpamā puggalā.

항아리에 비유되는 네 부류의 사람.


(12) Cattāro udakarahadūpamā puggalā.

연못에 비유되는 네 부류의 사람.


(13) Cattāro balībaddūpamā puggalā.

황소에 비유되는 네 부류의 사람.


(14) Cattāro āsīvisūpamā puggalā.

독사에 비유되는 네 부류의 사람.


(15) Atthekacco puggalo ananuvicca apariyogāhetvā avaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti, atthekacco puggalo ananuvicca apariyogāhetvā vaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti, atthekacco puggalo ananuvicca apariyogāhetvā appasādanīye ṭhāne pasādaṃ upadaṃsitā hoti, atthekacco puggalo ananuvicca apariyogāhetvā pasādanīye ṭhāne appasādaṃ upadaṃsitā hoti.

어떤 사람은 조사해보지도 않고 깊이 파악하지도 않은 채, 칭찬받을 가치가 없는 사람을 칭찬하고, 칭찬받을 가치가 있는 사람을 비난하며, 신뢰하지 말아야 할 것에 신뢰를 보이고, 신뢰해야 할 것에 신뢰를 보이지 않는다.


(16) Atthekacco puggalo anuvicca pariyogāhetvā avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti, atthekacco puggalo anuvicca pariyogāhetvā vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti, atthekacco puggalo anuvicca pariyogāhetvā appasādanīye ṭhāne appasādaṃ upadaṃsitā hoti, atthekacco puggalo anuvicca pariyogāhetvā pasādanīye ṭhāne pasādaṃ upadaṃsitā hoti.

어떤 사람은 조사해보고 깊이 파악한 뒤에, 비난받을 가치가 있는 사람을 비난하고, 칭찬받을 가치가 있는 사람을 칭찬하며, 신뢰하지 말아야 할 것에 신뢰를 보이지 않고, 신뢰해야 할 것에 신뢰를 보인다.


(17) Atthekacco puggalo avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena, no ca kho vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena; atthekacco puggalo vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā [Pg.109] hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena, no ca kho avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena; atthekacco puggalo avaṇṇārahassa ca avaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena; vaṇṇārahassa ca vaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena, atthekacco puggalo neva avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena, no ca vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena.

어떤 사람은 비난받을 가치가 있는 사람의 비난할 점을 적절한 때에 사실대로 진실하게 말하지만, 칭찬받을 가치가 있는 사람의 칭찬할 점을 적절한 때에 사실대로 진실하게 말하지는 않는다. 어떤 사람은 칭찬받을 가치가 있는 사람의 칭찬할 점을 적절한 때에 사실대로 진실하게 말하지만, 비난받을 가치가 있는 사람의 비난할 점을 적절한 때에 사실대로 진실하게 말하지는 않는다. 어떤 사람은 비난받을 자의 비난할 점과 칭찬받을 자의 칭찬할 점을 모두 적절한 때에 사실대로 진실하게 말한다. 어떤 사람은 비난받을 자의 비난할 점도 칭찬받을 자의 칭찬할 점도 적절한 때에 사실대로 진실하게 말하지 않는다.


(18) Uṭṭhānaphalūpajīvī no puññaphalūpajīvī, puññaphalūpajīvī no uṭṭhānaphalūpajīvī, uṭṭhānaphalūpajīvī ca puññaphalūpajīvī ca, neva uṭṭhānaphalūpajīvī no puññaphalūpajīvī.

근면의 과보로 살아가고 공덕의 과보로 살아가지는 않는 자, 공덕의 과보로 살아가고 근면의 과보로 살아가지는 않는 자, 근면의 과보로도 살아가고 공덕의 과보로도 살아가는 자, 근면의 과보로도 살아가지 않고 공덕의 과보로도 살아가지 않는 자.


(19) Tamo tamaparāyano, tamo jotiparāyano, joti tamaparāyano, joti jotiparāyano.

어둠에서 어둠으로 가는 자, 어둠에서 빛으로 가는 자, 빛에서 어둠으로 가는 자, 빛에서 빛으로 가는 자.


(20) Oṇatoṇato, oṇatuṇṇato, uṇṇatoṇato, uṇṇatuṇṇato.

낮은 데서 낮은 데로 가는 자, 낮은 데서 높은 데로 가는 자, 높은 데서 낮은 데로 가는 자, 높은 데서 높은 데로 가는 자.


(21) Cattāro rukkhūpamā puggalā.

나무에 비유되는 네 부류의 사람.


(22) Rūpappamāṇo, rūpappasanno, ghosappamāṇo, ghosappasanno.

외모를 기준으로 삼는 자, 외모에 믿음을 두는 자, 목소리를 기준으로 삼는 자, 목소리에 믿음을 두는 자.


(23) Lūkhappamāṇo, lūkhappasanno, dhammappamāṇo, dhammappasanno.

거친 고행을 기준으로 삼는 자, 거친 고행에 믿음을 두는 자, 법을 기준으로 삼는 자, 법에 믿음을 두는 자.


(24) Atthekacco puggalo attahitāya paṭipanno hoti, no parahitāya; atthekacco puggalo parahitāya paṭipanno hoti, no attahitāya; atthekacco puggalo attahitāya ceva paṭipanno hoti parahitāya ca; atthekacco puggalo neva attahitāya paṭipanno hoti no parahitāya.

자신의 이익을 위해서만 실천하고 타인의 이익을 위해서는 실천하지 않는 자, 타인의 이익을 위해서만 실천하고 자신의 이익을 위해서는 실천하지 않는 자, 자신과 타인 모두의 이익을 위해 실천하는 자, 자신과 타인 그 누구의 이익을 위해서도 실천하지 않는 자.


(25) Atthekacco puggalo attantapo hoti attaparitāpanānuyogamanuyutto; atthekacco puggalo parantapo hoti paraparitāpanānuyogamanuyutto; atthekacco puggalo attantapo ca hoti attaparitāpanānuyogamanuyutto[Pg.110], parantapo ca paraparitāpanānuyogamanuyutto; atthekacco puggalo neva attantapo hoti na attaparitāpanānuyogamanuyutto, na parantapo na paraparitāpanānuyogamanuyutto. So anattantapo aparantapo diṭṭheva dhamme nicchāto nibbuto sītībhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharati.

자신을 괴롭히고 자신을 고통스럽게 하는 데 전념하는 자, 타인을 괴롭히고 타인을 고통스럽게 하는 데 전념하는 자, 자신도 괴롭히고 타인도 괴롭히는 자, 자신도 괴롭히지 않고 타인도 괴롭히지 않는 자. 이 (마지막) 사람은 자신도 타인도 괴롭히지 않으므로 현생에서 갈증이 없고, 번뇌가 사라져 평온하며, 청량함을 느끼고 행복을 경험하며, 스스로 거룩한 상태가 되어 머문다.


(26) Sarāgo, sadoso, samoho, samāno.

탐욕이 있는 자, 성냄이 있는 자, 어리석음이 있는 자, 자만이 있는 자.


(27) Atthekacco puggalo lābhī hoti ajjhattaṃ cetosamathassa, na lābhī adhipaññādhammavipassanāya; atthekacco puggalo lābhī hoti adhipaññādhammavipassanāya, na lābhī ajjhattaṃ cetosamathassa; atthekacco puggalo lābhī ceva hoti ajjhattaṃ cetosamathassa, lābhī ca adhipaññādhammavipassanāya; atthekacco puggalo neva lābhī hoti ajjhattaṃ cetosamathassa, na lābhī adhipaññādhammavipassanāya.

내적인 마음의 사마타는 얻었으나 높은 지혜인 법에 대한 위빠사나는 얻지 못한 자, 높은 지혜인 법에 대한 위빠사나는 얻었으나 내적인 마음의 사마타는 얻지 못한 자, 내적인 사마타와 높은 지혜의 위빠사나를 모두 얻은 자, 사마타와 위빠사나를 둘 다 얻지 못한 자.


(28) Anusotagāmī puggalo, paṭisotagāmī puggalo, ṭhitatto puggalo, tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo.

흐름을 따라가는 자, 흐름을 거슬러 올라가는 자, 확고히 서 있는 자, (번뇌를) 건너 피안에 이르러 육지(아라한의 과)에 서 있는 브라만.


(29) Appassuto sutena anupapanno, appassuto sutena upapanno, bahussuto sutena anupapanno, bahussuto sutena upapanno.

배움이 적고 배운 바를 갖추지 못한 자, 배움은 적지만 배운 바를 잘 갖춘 자, 배움은 많으나 배운 바를 갖추지 못한 자, 배움도 많고 배운 바도 잘 갖춘 자.


(30) Samaṇamacalo, samaṇapadumo, samaṇapuṇḍarīko, samaṇesu samaṇasukhumālo.

흔들림 없는 사문, 붉은 연꽃 같은 사문, 흰 연꽃 같은 사문, 사문들 중에서도 매우 섬세한 사문.


Catukkaṃ.

4인조의 장(Catukkaṃ)이 끝났다.


5. Pañcakauddeso

5. 5인조의 장(Pañcaka)의 목차.


11. Pañca puggalā –

11. 다섯 부류의 사람이 있다.


(1) Atthekacco puggalo ārabhati ca vippaṭisārī ca hoti, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, yatthassa te uppannā pāpakā [Pg.111] akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti. Atthekacco puggalo ārabhati na vippaṭisārī ca hoti, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti. Atthekacco puggalo nārabhati vippaṭisārī ca hoti, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti. Atthekacco puggalo nārabhati na vippaṭisārī hoti, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti. Atthekacco puggalo nārabhati na vippaṭisārī hoti, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ pajānāti, yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti.

(1) 어떤 사람은 계율을 범하기도 하고 후회하기도 한다. 그는 자기에게 일어난 저열하고 해로운 법들이 남김없이 소멸되는 심해탈과 혜해탈을 있는 그대로 알지 못한다. 어떤 사람은 계율을 범하기는 하지만 후회하지는 않는다. 그는 자기에게 일어난 저열하고 해로운 법들이 남김없이 소멸되는 심해탈과 혜해탈을 있는 그대로 알지 못한다. 어떤 사람은 계율을 범하지는 않지만 후회한다. 그는 자기에게 일어난 저열하고 해로운 법들이 남김없이 소멸되는 심해탈과 혜해탈을 있는 그대로 알지 못한다. 어떤 사람은 계율을 범하지도 않고 후회하지도 않는다. 그는 자기에게 일어난 저열하고 해로운 법들이 남김없이 소멸되는 심해탈과 혜해탈을 있는 그대로 알지 못한다. 어떤 사람은 계율을 범하지도 않고 후회하지도 않는다. 그는 자기에게 일어난 저열하고 해로운 법들이 남김없이 소멸되는 심해탈과 혜해탈을 있는 그대로 알고 있다.


(2) Datvā avajānāti, saṃvāsena avajānāti, ādheyyamukho hoti, lolo hoti, mando momūho hoti.

(2) 주고 나서 무시하는 사람, 함께 살면서 무시하는 사람, 남의 말에 잘 휘둘리는 사람, 마음이 들떠 있는 사람, 어리석고 미혹한 사람이다.


(3) Pañca yodhājīvūpamā puggalā.

(3) 전사와 같은 다섯 부류의 사람이 있다.


(4) Pañca piṇḍapātikā.

(4) 다섯 부류의 탁발 수행자가 있다.


(5) Pañca khalupacchābhattikā.

(5) 다섯 부류의 나중에 얻은 음식을 거절하는 수행자가 있다.


(6) Pañca ekāsanikā.

(6) 다섯 부류의 한 자리에서만 먹는 수행자가 있다.


(7) Pañca paṃsukūlikā.

(7) 다섯 부류의 분소의를 입는 수행자가 있다.


(8) Pañca tecīvarikā.

(8) 다섯 부류의 세 벌의 가사만 가지는 수행자가 있다.


(9) Pañca āraññikā.

(9) 다섯 부류의 숲속에 사는 수행자가 있다.


(10) Pañca rukkhamūlikā.

(10) 다섯 부류의 나무 아래에 사는 수행자가 있다.


(11) Pañca abbhokāsikā.

(11) 다섯 부류의 노지에 사는 수행자가 있다.


(12) Pañca nesajjikā.

(12) 다섯 부류의 앉아서만 지내는 수행자가 있다.


(13) Pañca yathāsanthatikā.

(13) 다섯 부류의 배정된 처소에만 머무는 수행자가 있다.


(14) Pañca sosānikā.

(14) 다섯 부류의 묘지에 사는 수행자가 있다.


Pañcakaṃ.

5인조(Pañcaka)가 끝났다.


6. Chakkauddeso

6. 6인조의 설시(Chakka-uddesa)


12. Cha [Pg.112] puggalā –

12. 여섯 부류의 사람이 있다.


(1) Atthekacco puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhati, tattha ca sabbaññutaṃ pāpuṇāti balesu ca vasībhāvaṃ. Atthekacco puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhati, na ca tattha sabbaññutaṃ pāpuṇāti na ca balesu vasībhāvaṃ. Atthekacco puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni anabhisambujjhati, diṭṭhe ceva dhamme dukkhassantakaro hoti sāvakapāramiñca pāpuṇāti. Atthekacco puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni anabhisambujjhati, diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti, na ca sāvakapāramiṃ pāpuṇāti. Atthekacco puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni anabhisambujjhati, na ca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti, anāgāmī hoti anāgantā itthattaṃ. Atthekacco puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni anabhisambujjhati, na ca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti, āgāmī hoti āgantā itthattaṃ.

(1) 어떤 사람은 이전에 들어보지 못한 법들에 대해 스스로 진리를 완전히 깨닫고, 그 법들에 대해 일체지(Sabbaññutā)에 도달하며 힘들에 있어서도 자재함을 얻는다. 어떤 사람은 이전에 들어보지 못한 법들에 대해 스스로 진리를 완전히 깨닫지만, 그 법들에 대해 일체지에 도달하지 못하며 힘들에 있어서도 자재함을 얻지 못한다. 어떤 사람은 이전에 들어보지 못한 법들에 대해 스스로 진리를 완전히 깨닫지는 못하지만, 현세에서 괴로움의 끝을 실현하고 제자의 완성(Sāvaka-pāramī)에 도달한다. 어떤 사람은 이전에 들어보지 못한 법들에 대해 스스로 진리를 완전히 깨닫지는 못하지만, 현세에서 괴로움의 끝을 실현하며, 제자의 완성에는 도달하지 못한다. 어떤 사람은 이전에 들어보지 못한 법들에 대해 스스로 진리를 완전히 깨닫지는 못하고, 현세에서 괴로움의 끝을 실현하지도 못하지만, 이 세상으로 다시 돌아오지 않는 불환자(Anāgāmī)가 된다. 어떤 사람은 이전에 들어보지 못한 법들에 대해 스스로 진리를 완전히 깨닫지는 못하고, 현세에서 괴로움의 끝을 실현하지도 못하지만, 이 세상으로 돌아오는 자(예류자나 일래자)가 된다.


Chakkaṃ.

6인조(Chakka)가 끝났다.


7. Sattakauddeso

7. 7인조의 설시(Sattaka-uddesa)


13. Satta puggalā –

13. 일곱 부류의 사람이 있다.


(1) Satta udakūpamā puggalā. Sakiṃ nimuggo nimuggova hoti, ummujjitvā nimujjati, ummujjitvā ṭhito hoti, ummujjitvā vipassati viloketi, ummujjitvā patarati, ummujjitvā paṭigādhappatto hoti, ummujjitvā tiṇṇo hoti pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo.

(1) 물의 비유와 같은 일곱 부류의 사람이 있다. 한 번 잠기면 그대로 잠겨 있는 사람, 떠올랐다가 다시 잠기는 사람, 떠올라서 머물러 있는 사람, 떠올라서 앞을 보고 주위를 살피는 사람, 떠올라서 헤엄쳐 건너는 사람, 떠올라서 발이 닿는 곳에 이르는 사람, 떠올라서 건너가 피안에 도달하여 육지(열반)에 서 있는 바라문과 같은 사람이다.


(2) Ubhatobhāgavimutto[Pg.113], paññāvimutto, kāyasakkhī, diṭṭhippatto, saddhāvimutto, dhammānusārī, saddhānusārī.

(2) 양면해탈자, 혜해탈자, 신증자, 견도자, 신해탈자, 법수행자, 신수행자이다.


Sattakaṃ.

7인조(Sattaka)가 끝났다.


8. Aṭṭhakauddeso

8. 8인조의 설시(Aṭṭhaka-uddesa)


14. Aṭṭha puggalā –

14. 여덟 부류의 사람이 있다.


(1) Cattāro maggasamaṅgino, cattāro phalasamaṅgino puggalā.

(1) 네 부류의 도(Magga)를 성취한 자와 네 부류의 과(Phala)를 성취한 자이다.


Aṭṭhakaṃ.

8인조(Aṭṭhaka)가 끝났다.


9. Navakauddeso

9. 9인조의 설시(Navaka-uddesa)


15. Nava puggalā –

15. 아홉 종류의 인격(보충)들이 있다.


(1) Sammāsambuddho, paccekasambuddho, ubhatobhāgavimutto, paññāvimutto, kāyasakkhī, diṭṭhippatto, saddhāvimutto, dhammānusārī, saddhānusārī.

(1) 정등각자, 벽지불, 양면해탈자, 혜해탈자, 신증자, 견득자, 신해탈자, 법수행자, 신수행자이다.


Navakaṃ.

9인조(아홉 명의 모음)가 끝났다.


10. Dasakauddeso

10. 10인조의 제창


16. Dasa puggalā –

16. 열 종류의 인격(보충)들이 있다.


(1) Pañcannaṃ idha niṭṭhā, pañcannaṃ idha vihāya niṭṭhā.

(1) 다섯은 여기(욕계)에서 구경에 이르고, 다섯은 여기를 떠나서(버리고) 구경에 이른다.


Dasakaṃ.

10인조(열 명의 모음)가 끝났다.


Puggalapaññattimātikā niṭṭhitā.

인시설(푸갈라판냐띠) 마띠까가 끝났다.


Niddeso

상세한 설명(니데사)


1. Ekakapuggalapaññatti

1. 1인 시설


1. Katamo [Pg.114] ca puggalo samayavimutto? Idhekacco puggalo kālena kālaṃ samayena samayaṃ aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘samayavimutto’’.

1. 어떤 사람이 때에 맞추어 해탈한 자(시해탈자)인가? 여기 어떤 사람은 때때로 일정한 시기에 여덟 가지 해탈을 신체(명신)로 직접 경험하여 머물고, 통찰지로 보아 어떤 번뇌들이 멸진되었다. 이 사람을 '때에 맞추어 해탈한 자'라고 한다.


2. Katamo ca puggalo asamayavimutto? Idhekacco puggalo na heva kho kālena kālaṃ samayena samayaṃ aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘asamayavimutto’’. Sabbepi ariyapuggalā ariye vimokkhe asamayavimuttā.

2. 어떤 사람이 때에 구애받지 않고 해탈한 자(불시해탈자)인가? 여기 어떤 사람은 때때로 일정한 시기에 여덟 가지 해탈을 신체로 직접 경험하여 머무는 것이 아니나, 통찰지로 보아 번뇌들이 멸진되었다. 이 사람을 '때에 구애받지 않고 해탈한 자'라고 한다. 모든 성자들은 거룩한 해탈에 있어서 때에 구애받지 않고 해탈한 자들이다.


3. Katamo ca puggalo kuppadhammo? Idhekacco puggalo lābhī hoti rūpasahagatānaṃ vā arūpasahagatānaṃ vā samāpattīnaṃ. So ca kho na nikāmalābhī hoti na akicchalābhī na akasiralābhī; na yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvaticchakaṃ samāpajjatipi vuṭṭhātipi. Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ tassa puggalassa pamādamāgamma tā samāpattiyo kuppeyyuṃ – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘kuppadhammo’’.

3. 어떤 사람이 퇴보하기 쉬운 성질의 자(퇴법자)인가? 여기 어떤 사람은 색계나 무색계의 증득을 얻는다. 그러나 그는 그것을 원하는 대로 얻는 것도 아니고, 힘들이지 않고 얻는 것도 아니며, 어려움 없이 얻는 것도 아니다. 또한 원하는 곳에서, 원하는 대로, 원하는 만큼 들거나 나지도 못한다. 그 사람의 방일함으로 인해 그 증득들이 퇴보할 수 있는 경우가 있다. 이 사람을 '퇴보하기 쉬운 성질의 자'라고 한다.


4. Katamo ca puggalo akuppadhammo? Idhekacco puggalo lābhī hoti rūpasahagatānaṃ vā arūpasahagatānaṃ vā samāpattīnaṃ. So ca kho nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī; yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvaticchakaṃ samāpajjatipi vuṭṭhātipi. Aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ tassa puggalassa pamādamāgamma tā samāpattiyo kuppeyyuṃ – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘akuppadhammo’’. Sabbepi ariyapuggalā ariye vimokkhe akuppadhammā.

4. 어떤 사람이 퇴보하지 않는 성질의 자(불퇴법자)인가? 여기 어떤 사람은 색계나 무색계의 증득을 얻는다. 그는 그것을 원하는 대로 얻고, 힘들이지 않고 얻으며, 어려움 없이 얻는다. 또한 원하는 곳에서, 원하는 대로, 원하는 만큼 들거나 난다. 그 사람의 방일함으로 인해 그 증득들이 퇴보할 수 있는 것은 불가능하며 그럴 기회도 없다. 이 사람을 '퇴보하지 않는 성질의 자'라고 한다. 모든 성자들은 거룩한 해탈에 있어서 퇴보하지 않는 성질의 자들이다.


5. Katamo ca puggalo parihānadhammo? Idhekacco puggalo lābhī hoti rūpasahagatānaṃ vā arūpasahagatānaṃ vā samāpattīnaṃ. So ca kho na nikāmalābhī hoti na akicchalābhī na akasiralābhī; na [Pg.115] yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvaticchakaṃ samāpajjatipi vuṭṭhātipi. Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ so puggalo pamādamāgamma tāhi samāpattīhi parihāyeyya – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘parihānadhammo’’.

5. 어떤 사람이 퇴보하는 성질의 자인가? 여기 어떤 사람은 색계나 무색계의 증득을 얻는다. 그러나 그는 그것을 원하는 대로 얻는 것도 아니고, 힘들이지 않고 얻는 것도 아니며, 어려움 없이 얻는 것도 아니다. 또한 원하는 곳에서, 원하는 대로, 원하는 만큼 들거나 나지도 못한다. 그 사람이 방일함으로 인해 그 증득들로부터 퇴보하게 되는 경우가 있다. 이 사람을 '퇴보하는 성질의 자'라고 한다.


6. Katamo ca puggalo aparihānadhammo? Idhekacco puggalo lābhī hoti rūpasahagatānaṃ vā arūpasahagatānaṃ vā samāpattīnaṃ. So ca kho nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī; yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvaticchakaṃ samāpajjatipi vuṭṭhātipi. Aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ so puggalo pamādamāgamma tāhi samāpattīhi parihāyeyya – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘aparihānadhammo’’. Sabbepi ariyapuggalā ariye vimokkhe aparihānadhammā.

6. 어떤 사람이 퇴보하지 않는 성질의 자인가? 여기 어떤 사람은 색계나 무색계의 증득을 얻는다. 그는 그것을 원하는 대로 얻고, 힘들이지 않고 얻으며, 어려움 없이 얻는다. 또한 원하는 곳에서, 원하는 대로, 원하는 만큼 들거나 난다. 그 사람이 방일함으로 인해 그 증득들로부터 퇴보하게 되는 것은 불가능하며 그럴 기회도 없다. 이 사람을 '퇴보하지 않는 성질의 자'라고 한다. 모든 성자들은 거룩한 해탈에 있어서 퇴보하지 않는 성질의 자들이다.


7. Katamo ca puggalo cetanābhabbo? Idhekacco puggalo lābhī hoti rūpasahagatānaṃ vā arūpasahagatānaṃ vā samāpattīnaṃ. So ca kho na nikāmalābhī hoti na akicchalābhī na akasiralābhī; na yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvaticchakaṃ samāpajjatipi vuṭṭhātipi. Sace anusañceteti, na parihāyati tāhi samāpattīhi. Sace na anusañceteti, parihāyati tāhi samāpattīhi – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘cetanābhabbo’’.

7. 어떤 사람이 숙고하여 유지할 수 있는 자(사법자)인가? 여기 어떤 사람은 색계나 무색계의 증득을 얻는다. 그러나 그는 그것을 원하는 대로 얻는 것도 아니고, 힘들이지 않고 얻는 것도 아니며, 어려움 없이 얻는 것도 아니다. 또한 원하는 곳에서, 원하는 대로, 원하는 만큼 들거나 나지도 못한다. 만일 그가 숙고한다면 그 증득들로부터 퇴보하지 않고, 만일 숙고하지 않는다면 그 증득들로부터 퇴보한다. 이 사람을 '숙고하여 유지할 수 있는 자'라고 한다.


8. Katamo ca puggalo anurakkhaṇābhabbo? Idhekacco puggalo lābhī hoti rūpasahagatānaṃ vā arūpasahagatānaṃ vā samāpattīnaṃ. So ca kho na nikāmalābhī hoti na akicchalābhī na akasiralābhī; na yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvaticchakaṃ samāpajjatipi vuṭṭhātipi. Sace anurakkhati, na parihāyati tāhi samāpattīhi. Sace na anurakkhati, parihāyati tāhi samāpattīhi – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘anurakkhaṇābhabbo’’.

8. 어떤 사람이 수호하여 유지할 수 있는 자(호법자)인가? 여기 어떤 사람은 색계나 무색계의 증득을 얻는다. 그러나 그는 그것을 원하는 대로 얻는 것도 아니고, 힘들이지 않고 얻는 것도 아니며, 어려움 없이 얻는 것도 아니다. 또한 원하는 곳에서, 원하는 대로, 원하는 만큼 들거나 나지도 못한다. 만일 그가 수호한다면 그 증득들로부터 퇴보하지 않고, 만일 수호하지 않는다면 그 증득들로부터 퇴보한다. 이 사람을 '수호하여 유지할 수 있는 자'라고 한다.


9. Katamo ca puggalo puthujjano? Yassa puggalassa tīṇi saṃyojanāni appahīnāni; na ca tesaṃ dhammānaṃ pahānāya paṭipanno – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘puthujjano’’.

9. 어떤 사람이 범부인가? 어떤 사람에게 세 가지 결박이 버려지지 않았고, 그 법들을 버리기 위해 수행하지도 않는다면, 이 사람을 '범부'라고 한다.


10. Katamo ca puggalo gotrabhū? Yesaṃ dhammānaṃ samanantarā ariyadhammassa avakkanti hoti tehi dhammehi samannāgato – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘gotrabhū’’.

10. 어떤 사람이 종성자(고뜨라부)인가? 어떤 법들의 직후에 성스러운 법으로 들어감이 생길 때, 그 법들을 구비한 자를 '종성자'라고 한다.


11. Katamo [Pg.116] ca puggalo bhayūparato? Satta sekkhā bhayūparatā, ye ca puthujjanā sīlavanto. Arahā abhayūparato.

11. 어떤 사람이 두려움으로 인해 절제하는 자인가? 일곱 부류의 유학자들과 계를 지키는 범부들이 두려움으로 인해 절제하는 자들이다. 아라한은 두려움을 넘어선 자(무사독자)이다.


12. Katamo ca puggalo abhabbāgamano? Ye te puggalā kammāvaraṇena samannāgatā, kilesāvaraṇena samannāgatā, vipākāvaraṇena samannāgatā, assaddhā acchandikā duppaññā eḷā, abhabbā niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ – ime vuccanti puggalā ‘‘abhabbāgamanā’’.

12. 어떤 사람이 성스러운 도에 들어갈 수 없는 자인가? 업의 장애를 구비했거나, 번뇌의 장애를 구비했거나, 과보의 장애를 구비했거나, 믿음이 없고 의욕이 없으며 통찰지가 없고 어리석으며 귀먹고 벙어리인 자들은 선한 법들에 있어서 올바른 결정(성스러운 도)에 들어갈 수 없다. 이들을 '들어갈 수 없는 자들'이라고 한다.


13. Katamo ca puggalo bhabbāgamano? Ye te puggalā na kammāvaraṇena samannāgatā, na kilesāvaraṇena samannāgatā, na vipākāvaraṇena samannāgatā, saddhā chandikā paññavanto aneḷā, bhabbā niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ – ime vuccanti puggalā ‘‘bhabbāgamanā’’.

13. 어떤 사람이 성스러운 도에 들어갈 수 있는 자인가? 업의 장애를 구비하지 않았고, 번뇌의 장애를 구비하지 않았으며, 과보의 장애를 구비하지 않았고, 믿음이 있고 의욕이 있으며 통찰지가 있고 어리석거나 귀먹고 벙어리가 아닌 자들은 선한 법들에 있어서 올바른 결정에 들어갈 수 있다. 이들을 '들어갈 수 있는 자들'이라고 한다.


14. Katamo ca puggalo niyato? Pañca puggalā ānantarikā, ye ca micchādiṭṭhikā niyatā, aṭṭha ca ariyapuggalā niyatā. Avasesā puggalā aniyatā.

14. 어떤 사람이 확정된 자인가? 오역죄를 지은 다섯 부류의 사람들과 사견을 가진 자들이 확정된 자들이며, 여덟 부류의 성자들이 확정된 자들이다. 그 밖의 사람들은 확정되지 않은 자들이다.


15. Katamo ca puggalo paṭipannako? Cattāro maggasamaṅgino puggalā paṭipannakā, cattāro phalasamaṅgino puggalā phale ṭhitā.

15. 어떤 사람이 수행자(도에 있는 자)인가? 네 가지 도를 구비한 사람들이 수행자들이며, 네 가지 과를 구비한 사람들이 과에 머무는 자들이다.


16. Katamo ca puggalo samasīsī? Yassa puggalassa apubbaṃ acarimaṃ āsavapariyādānañca hoti jīvitapariyādānañca – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘samasīsī’’.

16. 어떤 사람이 동시 소멸자(사마시시)인가? 어떤 사람에게 번뇌의 다함과 목숨의 다함이 전후 없이 동시에 일어난다면, 이 사람을 '동시 소멸자'라고 한다.


17. Katamo ca puggalo ṭhitakappī? Ayañca puggalo sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno assa, kappassa ca uḍḍayhanavelā assa, neva tāva kappo uḍḍayheyya yāvāyaṃ puggalo na sotāpattiphalaṃ sacchikaroti. Ayaṃ vuccati puggalo ‘‘ṭhitakappī’’. Sabbepi maggasamaṅgino puggalā ṭhitakappino.

17. 겁(劫)을 머물게 하는 자(ṭhitakappī)란 누구인가? 예류과(預流果)를 실현하기 위해 수행 중인 어떤 사람이 있는데, 마침 겁이 불타 없어질 때가 되었다면, 이 사람이 예류과를 실현하기 전까지는 겁이 불타 없어지지 않는다. 이러한 사람을 겁을 머물게 하는 자라 한다. 도(道)를 갖춘 모든 이들은 겁을 머물게 하는 자이다.


18. Katamo ca puggalo ariyo? Aṭṭha ariyapuggalā ariyā. Avasesā puggalā anariyā.

18. 성자(聖者, ariyo)란 누구인가? 여덟 부류의 성스러운 이(ariyapuggalā)들이 성자이다. 그 외의 사람들은 성자가 아니다.


19. Katamo [Pg.117] ca puggalo sekkho? Cattāro maggasamaṅgino tayo phalasamaṅgino puggalā ‘‘sekkhā’’. Arahā asekkho. Avasesā puggalā nevasekkhanāsekkhā.

19. 유학(有學, sekkho)이란 누구인가? 네 가지 도(道)를 갖춘 이들과 세 가지 과(果)를 갖춘 이들을 유학이라 한다. 아라한은 무학(無學, asekkho)이다. 그 외의 사람들은 유학도 아니고 무학도 아니다.


20. Katamo ca puggalo tevijjo? Tīhi vijjāhi samannāgato puggalo ‘‘tevijjo’’.

20. 삼명(三明, tevijjo)을 갖춘 자란 누구인가? 세 가지 명(明, vijjā)을 구비한 사람을 삼명을 갖춘 자라 한다.


21. Katamo ca puggalo chaḷabhiñño? Chahi abhiññāhi samannāgato puggalo ‘‘chaḷabhiñño’’.

21. 육신통(六神通, chaḷabhiñño)을 갖춘 자란 누구인가? 여섯 가지 신통(神通, abhiññā)을 구비한 사람을 육신통을 갖춘 자라 한다.


22. Katamo ca puggalo sammāsambuddho? Idhekacco puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhati; tattha ca sabbaññutaṃ pāpuṇāti, balesu ca vasībhāvaṃ – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘sammāsambuddho’’.

22. 정등각자(正等覺者, sammāsambuddho)란 누구인가? 여기 어떤 사람은 이전에 들어보지 못한 법들에 대하여 스스로 진리(사성제)를 완전히 깨닫고, 그 법에 대하여 일체지(一切知)를 얻으며, 힘(力)들과 지혜의 통달함에 대하여 자재함(vasi)을 얻는다. 이러한 사람을 정등각자라 한다.


23. Katamo ca puggalo paccekasambuddho? Idhekacco puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhati; na ca tattha sabbaññutaṃ pāpuṇāti, na ca balesu vasībhāvaṃ – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘paccekasambuddho’’.

23. 벽지불(僻支佛, paccekasambuddho)이란 누구인가? 여기 어떤 사람은 이전에 들어보지 못한 법들에 대하여 스스로 진리를 완전히 깨닫지만, 그 법에 대하여 일체지를 얻지 못하고, 힘들과 지혜의 통달함에 대하여 자재함을 얻지 못한다. 이러한 사람을 벽지불이라 한다.


24. Katamo ca puggalo ubhatobhāgavimutto? Idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati; paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘ubhatobhāgavimutto’’.

24. 양면으로 해탈한 자(俱解脫, ubhatobhāgavimutto)란 누구인가? 여기 어떤 사람은 여덟 가지 해탈(八解脫)을 몸으로 체득하여 머물며, 통찰지(paññā)로 보고 그의 번뇌(āsavā)들이 소멸된다. 이러한 사람을 양면으로 해탈한 자라 한다.


25. Katamo ca puggalo paññāvimutto? Idhekacco puggalo na heva kho aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati; paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo ‘‘paññāvimutto’’.

25. 혜해탈자(慧解脫者, paññāvimutto)란 누구인가? 여기 어떤 사람은 여덟 가지 해탈을 몸으로 체득하여 머물지는 않으나, 통찰지로 보고 그의 번뇌들이 소멸된다. 이러한 사람을 혜해탈자라 한다.


26. Katamo ca puggalo kāyasakkhī? Idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati; paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo ‘‘kāyasakkhī’’.

26. 신증자(身證者, kāyasakkhī)란 누구인가? 여기 어떤 사람은 여덟 가지 해탈을 몸으로 체득하여 머물며, 통찰지로 보고 그의 번뇌 중 일부가 소멸된다. 이러한 사람을 신증자라 한다.


27. Katamo ca puggalo diṭṭhippatto? Idhekacco puggalo ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Tathāgatappaveditā cassa [Pg.118] dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā. Paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘diṭṭhippatto’’.

27. 견득자(見得者, diṭṭhippatto)란 누구인가? 여기 어떤 사람은 '이것이 고(苦)이다'라고 있는 그대로 꿰뚫어 알고, '이것이 고의 일어남이다'라고 있는 그대로 꿰뚫어 알고, '이것이 고의 소멸이다'라고 있는 그대로 꿰뚫어 알고, '이것이 고의 소멸로 인도하는 길이다'라고 있는 그대로 꿰뚫어 안다. 그리고 여래가 설한 법들을 통찰지로써 명확히 보고 통달한다. 또한 통찰지로 보고 그의 번뇌 중 일부가 소멸된다. 이러한 사람을 견득자라 한다.


28. Katamo ca puggalo saddhāvimutto? Idhekacco puggalo ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā. Paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti, no ca kho yathā diṭṭhippattassa – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘saddhāvimutto’’.

28. 신해탈자(信解脫者, saddhāvimutto)란 누구인가? 여기 어떤 사람은 '이것이 고이다'라고 있는 그대로 꿰뚫어 알고, '이것이 고의 일어남이다'라고 있는 그대로 꿰뚫어 알고, '이것이 고의 소멸이다'라고 있는 그대로 꿰뚫어 알고, '이것이 고의 소멸로 인도하는 길이다'라고 있는 그대로 꿰뚫어 안다. 그리고 여래가 설한 법들을 통찰지로써 명확히 보고 통달한다. 또한 통찰지로 보고 그의 번뇌 중 일부가 소멸되지만, 견득자처럼 완전히 소멸된 정도는 아니다. 이러한 사람을 신해탈자라 한다.


29. Katamo ca puggalo dhammānusārī? Yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti, paññāvāhiṃ paññāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘dhammānusārī’’. Sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno puggalo dhammānusārī phale ṭhito diṭṭhippatto.

29. 법수행자(法隨行者, dhammānusārī)란 누구인가? 예류과를 실현하기 위해 수행 중인 사람으로서 통찰지의 기능(慧根, paññindriya)이 뛰어난 이가, 지혜를 나르고 지혜가 앞선 성스러운 도를 닦는다. 이러한 사람을 법수행자라 한다. 예류과를 실현하기 위해 수행 중인 자는 법수행자이며, 과(果)에 머문 자는 견득자이다.


30. Katamo ca puggalo saddhānusārī? Yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti, saddhāvāhiṃ saddhāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘saddhānusārī’’. Sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno puggalo saddhānusārī phale ṭhito saddhāvimutto.

30. 신수행자(信隨行者, saddhānusārī)란 누구인가? 예류과를 실현하기 위해 수행 중인 사람으로서 믿음의 기능(信根, saddhindriya)이 뛰어난 이가, 믿음을 나르고 믿음이 앞선 성스러운 도를 닦는다. 이러한 사람을 신수행자라 한다. 예류과를 실현하기 위해 수행 중인 자는 신수행자이며, 과(果)에 머문 자는 신해탈자이다.


31. Katamo ca puggalo sattakkhattuparamo? Idhekacco puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano. So sattakkhattuṃ deve ca mānuse ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘sattakkhattuparamo’’.

31. 칠래자(七來者, sattakkhattuparamo)란 누구인가? 여기 어떤 사람은 세 가지 결박(三結)을 끊어 예류자가 되어, 악처에 떨어지지 않는 법을 지니고 구경의 깨달음이 확실하게 결정된다. 그는 천상과 인간계를 일곱 번 더 왕래하고 윤회한 뒤에 괴로움의 끝을 낸다. 이러한 사람을 칠래자라 한다.


32. Katamo ca puggalo kolaṅkolo? Idhekacco puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato [Pg.119] sambodhiparāyano. So dve vā tīṇi vā kulāni sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘kolaṅkolo’’.

32. 가가자(家家者, kolaṅkolo)란 누구인가? 여기 어떤 사람은 세 가지 결박을 끊어 예류자가 되어, 악처에 떨어지지 않는 법을 지니고 구경의 깨달음이 확실하게 결정된다. 그는 두 집안 혹은 세 집안을 왕래하고 윤회한 뒤에 괴로움의 끝을 낸다. 이러한 사람을 가가자라 한다.


33. Katamo ca puggalo ekabījī? Idhekacco puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano. So ekaṃyeva mānusakaṃ bhavaṃ nibbattetvā dukkhassantaṃ karoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘ekabījī’’.

33. 일종자(一種子, ekabījī)란 누구인가? 여기 어떤 사람은 세 가지 결박을 끊어 예류자가 되어, 악처에 떨어지지 않는 법을 지니고 구경의 깨달음이 확실하게 결정된다. 그는 단 한 번 인간의 생을 받은 뒤에 괴로움의 끝을 낸다. 이러한 사람을 일종자라 한다.


34. Katamo ca puggalo sakadāgāmī? Idhekacco puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmī hoti, sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘sakadāgāmī’’.

34. 일래자(一來者, sakadāgāmī)란 누구인가? 여기 어떤 사람은 세 가지 결박을 끊고 탐욕, 성냄, 어리석음이 엷어져서 일래자가 된다. 그는 단 한 번 이 세상(욕계)에 돌아와서 괴로움의 끝을 낸다. 이러한 사람을 일래자라 한다.


35. Katamo ca puggalo anāgāmī? Idhekacco puggalo pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti, tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘anāgāmī’’.

35. 불환자(不還者, anāgāmī)란 누구인가? 여기 어떤 사람은 다섯 가지 낮은 단계의 결박(五下分結)을 끊어 화생(化生)하는 자가 된다. 그는 그곳에서 완전한 열반에 들며, 그 세계로부터 다시 돌아오지 않는 법을 지닌다. 이러한 사람을 불환자라 한다.


36. Katamo ca puggalo antarāparinibbāyī? Idhekacco puggalo pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti, tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. So upapannaṃ vā samanantarā appattaṃ vā vemajjhaṃ āyuppamāṇaṃ ariyamaggaṃ sañjaneti upariṭṭhimānaṃ saṃyojanānaṃ pahānāya – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘antarāparinibbāyī’’.

36. 중반에 반열반하는 자(안타라파리니빠이)란 누구인가? 여기 어떤 사람은 다섯 가지 낮은 단계의 결합(오하분결)을 다하여 화생하며, 그곳에서 반열반하고 그 세계로부터 다시 돌아오지 않는 법을 지닌다. 그는 태어난 직후나 혹은 수명의 중간에 이르기 전에 위의 단계의 결합(오상분결)들을 버리기 위해 성스러운 도를 일으킨다. 이 사람을 ‘중반에 반열반하는 자’라고 한다.


37. Katamo ca puggalo upahaccaparinibbāyī? Idhekacco puggalo pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti, tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. So atikkamitvā vemajjhaṃ āyuppamāṇaṃ upahacca vā kālakiriyaṃ ariyamaggaṃ sañjaneti upariṭṭhimānaṃ saṃyojanānaṃ pahānāya – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘upahaccaparinibbāyī’’.

37. 수명의 중반을 지나 반열반하는 자(우빠핫짜파리니빠이)란 누구인가? 여기 어떤 사람은 다섯 가지 낮은 단계의 결합을 다하여 화생하며, 그곳에서 반열반하고 그 세계로부터 다시 돌아오지 않는 법을 지닌다. 그는 수명의 중간을 지나거나 혹은 죽음에 임박하여 위의 단계의 결합들을 버리기 위해 성스러운 도를 일으킨다. 이 사람을 ‘수명의 중반을 지나 반열반하는 자’라고 한다.


38. Katamo ca puggalo asaṅkhāraparinibbāyī? Idhekacco puggalo pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti, tattha parinibbāyī [Pg.120] anāvattidhammo tasmā lokā. So asaṅkhārena ariyamaggaṃ sañjaneti upariṭṭhimānaṃ saṃyojanānaṃ pahānāya – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘asaṅkhāraparinibbāyī’’.

38. 애씀 없이 반열반하는 자(아상카라파리니빠이)란 누구인가? 여기 어떤 사람은 다섯 가지 낮은 단계의 결합을 다하여 화생하며, 그곳에서 반열반하고 그 세계로부터 다시 돌아오지 않는 법을 지닌다. 그는 애씀 없이 위의 단계의 결합들을 버리기 위해 성스러운 도를 일으킨다. 이 사람을 ‘애씀 없이 반열반하는 자’라고 한다.


39. Katamo ca puggalo sasaṅkhāraparinibbāyī? Idhekacco puggalo pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti, tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. So sasaṅkhārena ariyamaggaṃ sañjaneti upariṭṭhimānaṃ saṃyojanānaṃ pahānāya – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘sasaṅkhāraparinibbāyī’’.

39. 애씀을 지니고 반열반하는 자(사상카라파리니빠이)란 누구인가? 여기 어떤 사람은 다섯 가지 낮은 단계의 결합을 다하여 화생하며, 그곳에서 반열반하고 그 세계로부터 다시 돌아오지 않는 법을 지닌다. 그는 애씀을 지니고 위의 단계의 결합들을 버리기 위해 성스러운 도를 일으킨다. 이 사람을 ‘애씀을 지니고 반열반하는 자’라고 한다.


40. Katamo ca puggalo uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī? Idhekacco puggalo pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti, tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. So avihā cuto atappaṃ gacchati, atappā cuto sudassaṃ gacchati, sudassā cuto sudassiṃ gacchati, sudassiyā cuto akaniṭṭhaṃ gacchati; akaniṭṭhe ariyamaggaṃ sañjaneti upariṭṭhimānaṃ saṃyojanānaṃ pahānāya – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī’’.

40. 흐름을 거슬러 올라가 아카니타천에 이르는 자(웃당소또 아카닛타가미)란 누구인가? 여기 어떤 사람은 다섯 가지 낮은 단계의 결합을 다하여 화생하며, 그곳에서 반열반하고 그 세계로부터 다시 돌아오지 않는 법을 지닌다. 그는 아위하천에서 죽어 아땁빠천으로 가고, 아땁빠천에서 죽어 수닷사천으로 가고, 수닷사천에서 죽어 수닷시천으로 가고, 수닷시천에서 죽어 아카니타천으로 간다. 그는 아카니타천에서 위의 단계의 결합들을 버리기 위해 성스러운 도를 일으킨다. 이 사람을 ‘흐름을 거슬러 올라가 아카니타천에 이르는 자’라고 한다.


41. Katamo ca puggalo sotāpanno sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno? Tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ pahānāya paṭipanno puggalo sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno. Yassa puggalassa tīṇi saṃyojanāni pahīnāni – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘sotāpanno’’.

41. 예류자란 누구이며 예류과를 증득하기 위해 실천하는 자란 누구인가? 세 가지 결합을 버리기 위해 실천하는 사람을 예류과를 증득하기 위해 실천하는 자라 한다. 어떤 사람에게 세 가지 결합이 버려졌다면, 이 사람을 ‘예류자’라고 한다.


42. Kāmarāgabyāpādānaṃ tanubhāvāya paṭipanno puggalo sakadāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipanno. Yassa puggalassa kāmarāgabyāpādā tanubhūtā – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘sakadāgāmī’’.

42. 감각적 욕망과 악의를 엷게 하기 위해 실천하는 사람을 일래과를 증득하기 위해 실천하는 자라 한다. 어떤 사람에게 감각적 욕망과 악의가 엷어졌다면, 이 사람을 ‘일래자’라고 한다.


43. Kāmarāgabyāpādānaṃ anavasesappahānāya paṭipanno puggalo anāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipanno. Yassa puggalassa kāmarāgabyāpādā anavasesā pahīnā – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘anāgāmī’’.

43. 감각적 욕망과 악의를 남김없이 버리기 위해 실천하는 사람을 불환과를 증득하기 위해 실천하는 자라 한다. 어떤 사람에게 감각적 욕망과 악의가 남김없이 버려졌다면, 이 사람을 ‘불환자’라고 한다.


44. Rūparāgaarūparāgamānauddhaccaavijjāya anavasesappahānāya paṭipanno puggalo arahattaphalasacchikiriyāya paṭipanno. Yassa puggalassa rūparāgo [Pg.121] arūparāgo māno uddhaccaṃ avijjā anavasesā pahīnā – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘arahā’’.

44. 색탐, 무색탐, 자만, 들뜸, 무명을 남김없이 버리기 위해 실천하는 사람을 아라한과를 증득하기 위해 실천하는 자라 한다. 어떤 사람에게 색탐, 무색탐, 자만, 들뜸, 무명이 남김없이 버려졌다면, 이 사람을 ‘아라한’이라고 한다.


Ekakaniddeso.

일법의 해설이 끝났다.


2. Dukapuggalapaññatti

2. 이법의 인설.


45. Katamo ca puggalo kodhano? Tattha katamo kodho? Yo kodho kujjhanā kujjhitattaṃ doso dussanā dussitattaṃ byāpatti byāpajjanā byāpajjitattaṃ virodho paṭivirodho caṇḍikkaṃ asuropo anattamanatā cittassa – ayaṃ vuccati kodho. Yassa puggalassa ayaṃ kodho appahīno – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘kodhano’’.

45. 화내는 자(코다노)란 누구인가? 거기서 화(코다)란 무엇인가? 화냄, 화내는 양상, 화가 난 상태, 미워함, 미워하는 양상, 미워하는 상태, 해침, 해치는 양상, 해친 상태, 반대함, 거듭 반대함, 거칠음, 격함, 마음이 즐겁지 않은 상태, 이것을 화라고 한다. 어떤 사람에게 이 화가 버려지지 않았다면, 이 사람을 ‘화내는 자’라고 한다.


46. Katamo ca puggalo upanāhī? Tattha katamo upanāho? Pubbakālaṃ kodho aparakālaṃ upanāho. Yo evarūpo upanāho upanayhanā upanayhitattaṃ aṭṭhapanā ṭhapanā saṇṭhapanā anusaṃsandanā anuppabandhanā daḷhīkammaṃ kodhassa – ayaṃ vuccati upanāho. Yassa puggalassa ayaṃ upanāho appahīno – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘upanāhī’’.

46. 원한을 품는 자(우빠나히)란 누구인가? 거기서 원한(우빠나하)이란 무엇인가? 이전에 화를 내고 나중에 원한을 맺는 것이다. 이와 같은 종류의 원한 맺음, 원한 맺는 양상, 원한 맺은 상태, 간직함, 보존함, 확립함, 이어감, 묶어둠, 화를 견고하게 함, 이것을 원한이라고 한다. 어떤 사람에게 이 원한이 버려지지 않았다면, 이 사람을 ‘원한을 품는 자’라고 한다.


47. Katamo ca puggalo makkhī? Tattha katamo makkho? Yo makkho makkhāyanā makkhāyitattaṃ niṭṭhuriyaṃ niṭṭhuriyakammaṃ – ayaṃ vuccati makkho. Yassa puggalassa ayaṃ makkho appahīno – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘makkhī’’.

47. 은혜를 저버리는 자(막키)란 누구인가? 거기서 은혜를 저버림(막카)이란 무엇인가? 은혜를 저버림, 은혜를 저버리는 양상, 은혜를 저버린 상태, 냉혹함, 냉혹한 행위, 이것을 은혜를 저버림이라고 한다. 어떤 사람에게 이 은혜를 저버림이 버려지지 않았다면, 이 사람을 ‘은혜를 저버리는 자’라고 한다.


48. Katamo ca puggalo paḷāsī? Tattha katamo paḷāso? Yo paḷāso paḷāsāyanā paḷāsāyitattaṃ paḷāsāhāro vivādaṭṭhānaṃ yugaggāho appaṭinissaggo – ayaṃ vuccati paḷāso. Yassa puggalassa ayaṃ paḷāso appahīno – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘paḷāsī’’.

48. 아집이 강한 자(빨라시)란 누구인가? 거기서 아집(빨라사)이란 무엇인가? 아집, 아집을 부리는 양상, 아집을 부린 상태, 아집을 부리는 언행, 논쟁의 원인, 대항하여 붙잡음, 포기하지 않음, 이것을 아집이라고 한다. 어떤 사람에게 이 아집이 버려지지 않았다면, 이 사람을 ‘아집이 강한 자’라고 한다.


49. Katamo [Pg.122] ca puggalo issukī? Tattha katamā issā? Yā paralābhasakkāragarukāramānanavandanapūjanāsu issā issāyanā issāyitattaṃ usūyā usūyanā usūyitattaṃ – ayaṃ vuccati issā. Yassa puggalassa ayaṃ issā appahīnā – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘issukī’’.

49. 질투하는 자(잇수끼)란 누구인가? 거기서 질투(잇사)란 무엇인가? 타인의 이득, 환대, 존경, 존중, 경례, 공양에 대하여 질투함, 질투하는 양상, 질투하는 상태, 시기함, 시기하는 양상, 시기하는 상태, 이것을 질투라고 한다. 어떤 사람에게 이 질투가 버려지지 않았다면, 이 사람을 ‘질투하는 자’라고 한다.


50. Katamo ca puggalo maccharī? Tattha katamaṃ macchariyaṃ? Pañca macchariyāni – āvāsamacchariyaṃ, kulamacchariyaṃ, lābhamacchariyaṃ, vaṇṇamacchariyaṃ, dhammamacchariyaṃ. Yaṃ evarūpaṃ maccheraṃ maccharāyanā maccharāyitattaṃ vevicchaṃ kadariyaṃ kaṭukañcukatā aggahitattaṃ cittassa – idaṃ vuccati macchariyaṃ. Yassa puggalassa idaṃ macchariyaṃ appahīnaṃ – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘maccharī’’.

50. 인색한 자(맛차리)란 누구인가? 거기서 인색함(맛차리야)이란 무엇인가? 거처에 대한 인색함, 가문에 대한 인색함, 이득에 대한 인색함, 명성에 대한 인색함, 법에 대한 인색함이라는 다섯 가지 인색함이 있다. 이와 같은 인색함, 인색해함, 인색한 상태, 인색함의 상태, 지독한 인색함, 완고한 인색함, 마음이 움켜쥐고 놓지 않는 상태, 이것을 인색함이라 한다. 어떤 사람에게 이 인색함이 버려지지 않았다면, 이 사람을 ‘인색한 자’라고 한다.


51. Katamo ca puggalo saṭho? Tattha katamaṃ sāṭheyyaṃ? Idhekacco saṭho hoti parisaṭho. Yaṃ tattha saṭhaṃ saṭhatā sāṭheyyaṃ kakkaratā kakkariyaṃ parikkhattattā pārikkhattiyaṃ – idaṃ vuccati sāṭheyyaṃ. Yassa puggalassa idaṃ sāṭheyyaṃ appahīnaṃ – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘saṭho’’.

51. 기만적인 자(사토)란 누구인가? 거기서 기만(사테이야)이란 무엇인가? 여기 어떤 사람은 기만적이며 철저히 기만적이다. 거기서 기만, 기만하는 양상, 기만하는 상태, 거칠음, 거친 성품, 둘러싸서 숨김, 둘러싸서 숨긴 상태, 이것을 기만이라 한다. 어떤 사람에게 이 기만이 버려지지 않았다면, 이 사람을 ‘기만적인 자’라고 한다.


52. Katamo ca puggalo māyāvī? Tattha katamā māyā? Idhekacco kāyena duccaritaṃ caritvā vācāya duccaritaṃ caritvā manasā duccaritaṃ caritvā tassa paṭicchādanahetu pāpikaṃ icchaṃ paṇidahati – ‘‘mā maṃ jaññā’’ti icchati, ‘‘mā maṃ jaññā’’ti saṅkappati ‘‘mā maṃ jaññā’’ti vācaṃ bhāsati, ‘‘mā maṃ jaññā’’ti kāyena parakkamati. Yā evarūpā māyā māyāvitā accāsarā vañcanā nikati vikiraṇā pariharaṇā gūhanā parigūhanā chādanā paṭicchādanā anuttānīkammaṃ anāvikammaṃ vocchādanā pāpakiriyā – ayaṃ vuccati māyā. Yassa puggalassa ayaṃ māyā appahīnā – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘māyāvī’’.

52. 속임수를 쓰는 사람(māyāvī)은 어떠한 사람인가? 거기에서 속임수(māyā)란 무엇인가? 여기 어떤 사람이 몸으로 악행을 행하고, 말로 악행을 행하고, 마음으로 악행을 행하며, 그 악행을 은폐하려는 목적으로 사악한 욕구를 일으킨다. 그는 "사람들이 나를 알지 못하게 하소서"라고 원하고, "사람들이 나를 알지 못하게 하소서"라고 생각하며, "사람들이 나를 알지 못하게 하소서"라고 말을 하고, "사람들이 나를 알지 못하게 하소서"라고 몸으로 노력한다. 이와 같은 속임수, 기만적인 상태, 속임, 기만, 사기, 숨김, 은폐, 감춤, 완전히 감춤, 드러내지 않음, 나타내지 않음, 가림, 악한 행위 — 이것을 속임수(māyā)라 한다. 이러한 속임수를 제거하지 못한 사람을 속임수를 쓰는 사람(māyāvī)이라 한다.


53. Katamo ca puggalo ahiriko? Tattha katamaṃ ahirikaṃ? Yaṃ na hirīyati hiriyitabbena na hirīyati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā – idaṃ vuccati ahirikaṃ. Iminā ahirikena samannāgato puggalo ‘‘ahiriko’’.

53. 양심이 없는 사람(ahiriko)은 어떠한 사람인가? 거기에서 양심 없음(ahirika)이란 무엇인가? 부끄러워해야 할 것에 대해 부끄러워하지 않는 것, 즉 사악하고 해로운 법(악불선법)들을 범하는 것에 대해 부끄러워하지 않는 것 — 이것을 양심 없음이라 한다. 이러한 양심 없음을 갖춘 사람을 양심이 없는 사람이라 한다.


54. Katamo [Pg.123] ca puggalo anottappī? Tattha katamaṃ anottappaṃ? Yaṃ na ottappati ottappitabbena na ottappati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā – idaṃ vuccati anottappaṃ. Iminā anottappena samannāgato puggalo ‘‘anottappī’’.

54. 수치심이 없는 사람(anottappī)은 어떠한 사람인가? 거기에서 수치심 없음(anottappa)이란 무엇인가? 두려워해야 할 것에 대해 두려워하지 않는 것, 즉 사악하고 해로운 법들을 범하는 것에 대해 두려워하지 않는 것 — 이것을 수치심 없음이라 한다. 이러한 수치심 없음을 갖춘 사람을 수치심이 없는 사람이라 한다.


55. Katamo ca puggalo dubbaco? Tattha katamo dovacassatā? Sahadhammike vuccamāne dovacassāyaṃ dovacassiyaṃ dovacassatā vippaṭikulaggāhitā vipaccanīkasātatā anādariyaṃ anādariyatā agāravatā appatissavatā – ayaṃ vuccati dovacassatā. Imāya dovacassatāya samannāgato puggalo ‘‘dubbaco’’.

55. 훈계하기 어려운 사람(dubbaco)은 어떠한 사람인가? 거기에서 훈계하기 어려움(dovacassatā)이란 무엇인가? 법다운 동료(동수행자)들이 훈계할 때, 그것에 대해 말을 듣지 않음, 말을 안 듣는 상태, 다루기 힘듦, 반항적인 태도를 취함, 반대되는 것에 즐거워함, 무례함, 무례한 상태, 존경하지 않음, 순종하지 않음 — 이것을 훈계하기 어려움이라 한다. 이러한 훈계하기 어려움을 갖춘 사람을 훈계하기 어려운 사람이라 한다.


56. Katamo ca puggalo pāpamitto? Tattha katamā pāpamittatā? Ye te puggalā assaddhā dussīlā appassutā maccharino duppaññā, yā tesaṃ sevanā nisevanā saṃsevanā bhajanā sambhajanā bhatti sambhatti sampavaṅkatā – ayaṃ vuccati pāpamittatā. Imāya pāpamittatāya samannāgato puggalo ‘‘pāpamitto’’.

56. 나쁜 친구를 둔 사람(pāpamitto)은 어떠한 사람인가? 거기에서 나쁜 친구를 둠(pāpamittatā)이란 무엇인가? 믿음이 없고, 계행이 없고, 배움이 적고, 인색하고, 지혜가 없는 그런 사람들, 그들을 친근히 하고, 자주 친근히 하고, 깊이 친근히 하고, 받들고, 정성껏 받들고, 헌신하고, 전적으로 헌신하고, 그들에게 기우는 것 — 이것을 나쁜 친구를 둠이라 한다. 이러한 나쁜 친구를 둠을 갖춘 사람을 나쁜 친구를 둔 사람이라 한다.


57. Katamo ca puggalo indriyesu aguttadvāro? Tattha katamā indriyesu aguttadvāratā? Idhekacco puggalo cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhī hoti anubyañjanaggāhī; yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya na paṭipajjati, na rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye na saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā…pe… jivhāya rasaṃ sāyitvā…pe… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya nimittaggāhī hoti anubyañjanaggāhī; yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya na paṭipajjati, na rakkhati manindriyaṃ, manindriye na saṃvaraṃ āpajjati. Yā imesaṃ channaṃ indriyānaṃ agutti agopanā anārakkho asaṃvaro – ayaṃ vuccati indriyesu aguttadvāratā. Imāya indriyesu aguttadvāratāya samannāgato puggalo ‘‘indriyesu aguttadvāro’’.

57. 감각기관의 문이 보호되지 않은 사람(indriyesu aguttadvāro)은 어떠한 사람인가? 거기에서 감각기관의 문이 보호되지 않음(aguttadvāratā)이란 무엇인가? 여기 어떤 사람이 눈으로 형색을 보고서 그 전체적인 상(nimitta)을 취하거나 부분적인 특징(anubyañjana)을 취한다. 그가 안근(눈의 감각기관)을 단속하지 않고 머물 때, 탐욕과 슬픔이라는 사악하고 해로운 법들이 그를 따라 일어날 수 있으므로, 그는 그 안근을 단속하기 위해 수행하지 않고, 안근을 보호하지 않으며, 안근의 단속에 이르지 못한다. 귀로 소리를 듣고... 코로 냄새를 맡고... 혀로 맛을 보고... 몸으로 감촉을 느끼고... 마음으로 법(대상)을 알고서 그 전체적인 상을 취하거나 부분적인 특징을 취한다. 그가 마근(마음의 감각기관)을 단속하지 않고 머물 때, 탐욕과 슬픔이라는 사악하고 해로운 법들이 그를 따라 일어날 수 있으므로, 그는 그 마근을 단속하기 위해 수행하지 않고, 마근을 보호하지 않으며, 마근의 단속에 이르지 못한다. 이러한 여섯 감각기관에 대한 보호하지 않음, 지키지 않음, 지켜주지 않음, 단속하지 않음 — 이것을 감각기관의 문이 보호되지 않음이라 한다. 이러한 감각기관의 문이 보호되지 않음을 갖춘 사람을 감각기관의 문이 보호되지 않은 사람이라 한다.


58. Katamo ca puggalo bhojane amattaññū? Tattha katamā bhojane amattaññutā? Idhekacco puggalo appaṭisaṅkhā ayoniso āhāraṃ [Pg.124] āhāreti davāya madāya maṇḍanāya vibhūsanāya, yā tattha asantuṭṭhitā amattaññutā appaṭisaṅkhā bhojane – ayaṃ vuccati bhojane amattaññutā. Imāya bhojane amattaññutāya samannāgato puggalo ‘‘bhojane amattaññū’’.

58. 음식에서 적당한 양을 모르는 사람(bhojane amattaññū)은 어떠한 사람인가? 거기에서 음식에서 적당한 양을 모름(amattaññutā)이란 무엇인가? 여기 어떤 사람이 반조하지 않고 지혜롭지 못하게 유흥을 위해서, 취하기 위해서, 치장하기 위해서, 장식하기 위해서 음식을 먹는다. 거기서 만족하지 못함, 적당한 양을 모름, 음식에 대해 반조하지 않음 — 이것을 음식에서 적당한 양을 모름이라 한다. 이러한 음식에서 적당한 양을 모름을 갖춘 사람을 음식에서 적당한 양을 모르는 사람이라 한다.


59. Katamo ca puggalo muṭṭhassati? Tattha katamaṃ muṭṭhassaccaṃ? Yā assati ananussati appaṭissati assati assaraṇatā adhāraṇatā pilāpanatā sammusanatā – idaṃ vuccati muṭṭhassaccaṃ. Iminā muṭṭhassaccena samannāgato puggalo ‘‘muṭṭhassati’’.

59. 마음 챙김을 놓친 사람(muṭṭhassati)은 어떠한 사람인가? 거기에서 마음 챙김을 놓침(muṭṭhassaccaṃ)이란 무엇인가? 마음 챙김이 없음, 계속해서 기억하지 않음, 거듭해서 마음 챙기지 않음, 기억하지 못함, 간직하지 못함, 산만함, 잊어버림 — 이것을 마음 챙김을 놓침이라 한다. 이러한 마음 챙김을 놓침을 갖춘 사람을 마음 챙김을 놓친 사람이라 한다.


60. Katamo ca puggalo asampajāno? Tattha katamaṃ asampajaññaṃ? Yaṃ aññāṇaṃ adassanaṃ anabhisamayo ananubodho asambodho appaṭivedho asaṅgāhaṇā apariyogāhaṇā asamapekkhaṇā apaccavekkhaṇā apaccakkhakammaṃ dummejjhaṃ bālyaṃ asampajaññaṃ moho pamoho sammoho avijjā avijjogho avijjāyogo avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānaṃ avijjālaṅgī moho akusalamūlaṃ – idaṃ vuccati asampajaññaṃ. Iminā asampajaññena samannāgato puggalo ‘‘asampajāno’’.

60. 알아차림이 없는 사람(asampajāno)은 어떠한 사람인가? 거기에서 알아차림 없음(asampajaññaṃ)이란 무엇인가? 무지, 보지 못함, 통달하지 못함, 깨닫지 못함, 올바로 깨닫지 못함, 꿰뚫지 못함, 파악하지 못함, 깊이 들어가지 못함, 고르게 살피지 못함, 반조하지 못함, 직접 보지 못함, 명석하지 못함, 어리석음, 알아차림 없음, 미혹, 헤맴, 완전히 미혹됨, 무명, 무명의 폭류, 무명의 속박, 무명의 잠재성향, 무명의 솟구침, 무명의 빗장, 불선뿌리(불선근)라고 불리는 미혹 — 이것을 알아차림 없음이라 한다. 이러한 알아차림 없음을 갖춘 사람을 알아차림이 없는 사람이라 한다.


61. Katamo ca puggalo sīlavipanno? Tattha katamā sīlavipatti? Kāyiko vītikkamo vācasiko vītikkamo kāyikavācasiko vītikkamo – ayaṃ vuccati sīlavipatti. Sabbampi dussilyaṃ sīlavipatti. Imāya sīlavipattiyā samannāgato puggalo ‘‘sīlavipanno’’.

61. 계행이 무너진 사람(sīlavipanno)은 어떠한 사람인가? 거기에서 계행의 무너짐(sīlavipatti)이란 무엇인가? 몸으로 행하는 범계, 말로 행하는 범계, 몸과 말로 행하는 범계 — 이것을 계행의 무너짐이라 한다. 모든 지계 없음이 계행의 무너짐이다. 이러한 계행의 무너짐을 갖춘 사람을 계행이 무너진 사람이라 한다.


62. Katamo ca puggalo diṭṭhivipanno? Tattha katamā diṭṭhivipatti? ‘‘Natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ, natthi hutaṃ, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, natthi ayaṃ loko, natthi paro loko, natthi mātā, natthi pitā, natthi sattā opapātikā, natthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī’’ti. Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ gāho paṭiggāho abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyāsaggāho, ayaṃ [Pg.125] vuccati diṭṭhivipatti. Sabbāpi micchādiṭṭhi diṭṭhivipatti. Imāya diṭṭhivipattiyā samannāgato puggalo ‘‘diṭṭhivipanno’’.

62. 견해가 무너진 사람(diṭṭhivipanno)은 어떠한 사람인가? 거기에서 견해의 무너짐(diṭṭhivipatti)이란 무엇인가? "보시한 것의 과보도 없고, 제사 지낸 것의 과보도 없고, 공양 올린 것의 과보도 없다. 선행과 악행의 결과인 업의 과보도 없다. 이 세상도 없고, 저 세상도 없다. 어머니에 대한 공경도 없고, 아버지에 대한 공경도 없다. 화생하는 중생도 없다. 이 세상과 저 세상을 스스로 높은 지혜로 알고 실현하여 선포하는, 올바른 길에 이르고 올바르게 실천하는 사문과 바라문들이 세상에 없다"라고 하는 것이다. 이와 같은 견해, 견해에 빠짐, 견해의 밀림, 견해의 황무지, 견해의 가시, 견해의 요동, 견해의 결박, 집착, 거듭된 집착, 잘못된 확신, 그릇된 오염, 사악한 길, 잘못된 길, 그릇됨, 외도의 가르침에 머무름, 뒤바뀐 집착 — 이것을 견해의 무너짐이라 한다. 모든 사견이 견해의 무너짐이다. 이러한 견해의 무너짐을 갖춘 사람을 견해가 무너진 사람이라 한다.


63. Katamo ca puggalo ajjhattasaṃyojano? Yassa puggalassa pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni appahīnāni – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘ajjhattasaṃyojano’’.

63. 어떤 사람이 안으로 묶인 사람(내적인 상요자나를 가진 자)인가? 어떤 사람에게 다섯 가지 낮은 단계의 결박(오하분결)이 끊어지지 않았다면, 이 사람을 ‘안으로 묶인 사람’이라 한다.


64. Katamo ca puggalo bahiddhāsaṃyojano? Yassa puggalassa pañcuddhambhāgiyāni saṃyojanāni appahīnāni – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘bahiddhāsaṃyojano’’.

64. 어떤 사람이 밖으로 묶인 사람(외적인 상요자나를 가진 자)인가? 어떤 사람에게 다섯 가지 높은 단계의 결박(오상분결)이 끊어지지 않았다면, 이 사람을 ‘밖으로 묶인 사람’이라 한다.


65. Katamo ca puggalo akkodhano? Tattha katamo kodho? Yo kodho kujjhanā kujjhitattaṃ doso dussanā dussitattaṃ byāpatti byāpajjanā byāpajjitattaṃ virodho paṭivirodho caṇḍikkaṃ asuropo anattamanatā cittassa – ayaṃ vuccati kodho. Yassa puggalassa ayaṃ kodho pahīno – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘akkodhano’’.

65. 어떤 사람이 화내지 않는 사람인가? 거기서 ‘분노(kodho)’란 무엇인가? 분노, 화냄, 화냄의 상태, 악의, 해침, 해침의 상태, 마음의 파괴, 파괴적 성향, 파괴적 상태, 충돌, 대립, 거칠음, 불만족, 마음의 즐겁지 않음, 이것을 분노라 한다. 어떤 사람에게 이 분노가 버려졌다면, 그를 ‘화내지 않는 사람’이라 한다.


66. Katamo ca puggalo anupanāhī? Tattha katamo upanāho? Pubbakālaṃ kodho aparakālaṃ upanāho yo evarūpo upanāho upanayhanā upanayhitattaṃ aṭṭhapanā ṭhapanā saṇṭhapanā anusaṃsandanā anuppabandhanā daḷhīkammaṃ kodhassa – ayaṃ vuccati upanāho. Yassa puggalassa ayaṃ upanāho pahīno – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘anupanāhī’’.

66. 어떤 사람이 원한을 품지 않는 사람인가? 거기서 ‘원한(upanāho)’이란 무엇인가? 앞선 시기에는 분노하고 나중 시기에는 원한을 맺는 것이니, 이러한 원한, 원한을 맺음, 원한 맺힌 상태, 보관함, 간직함, 굳게 간직함, 연속함, 끈질기게 묶어둠, 분노를 견고하게 함, 이것을 원한이라 한다. 어떤 사람에게 이 원한이 버려졌다면, 그를 ‘원한을 품지 않는 사람’이라 한다.


67. Katamo ca puggalo amakkhī? Tattha katamo makkho? Yo makkho makkhāyanā makkhāyitattaṃ niṭṭhuriyaṃ niṭṭhuriyakammaṃ – ayaṃ vuccati makkho. Yassa puggalassa ayaṃ makkho pahīno – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘amakkhī’’.

67. 어떤 사람이 은혜를 저버리지 않는 사람인가? 거기서 ‘은혜를 저버림(makkho)’이란 무엇인가? 은혜를 지움, 은혜를 지우는 행위, 은혜를 지운 상태, 무례함, 무례한 행위, 이것을 은혜를 저버림이라 한다. 어떤 사람에게 이 은혜 저버림이 버려졌다면, 그를 ‘은혜를 저버리지 않는 사람’이라 한다.


68. Katamo ca puggalo apaḷāsī? Tattha katamo paḷāso? Yo paḷāso paḷāsāyanā paḷāsāyitattaṃ paḷāsāhāro vivādaṭṭhānaṃ yugaggāho appaṭinissaggo – ayaṃ vuccati paḷāso. Yassa puggalassa ayaṃ paḷāso pahīno – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘apaḷāsī’’.

68. 어떤 사람이 대항하지 않는 사람인가? 거기서 ‘대항함(paḷāso)’이란 무엇인가? 대항, 대항하는 행위, 대항하는 상태, 대항하여 가짐, 시비의 근거, 고집함, 견해를 버리지 않음, 이것을 대항함이라 한다. 어떤 사람에게 이 대항함이 버려졌다면, 그를 ‘대항하지 않는 사람’이라 한다.


69. Katamo [Pg.126] ca puggalo anissukī? Tattha katamā issā? Yā paralābhasakkāragarukāramānanavandanapūjanāsu issā issāyanā issāyitattaṃ usūyā usūyanā usūyitattaṃ – ayaṃ vuccati issā. Yassa puggalassa ayaṃ issā pahīnā – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘anissukī’’.

69. 어떤 사람이 시기하지 않는 사람인가? 거기서 ‘시기(issā)’란 무엇인가? 타인의 이득, 존중, 경의, 존중함, 경배, 공양에 대하여 시기함, 시기하는 행위, 시기하는 상태, 질투, 질투하는 행위, 질투하는 상태, 이것을 시기라 한다. 어떤 사람에게 이 시기가 버려졌다면, 그를 ‘시기하지 않는 사람’이라 한다.


70. Katamo ca pugalo amaccharī? Tattha katamaṃ macchariyaṃ? Pañca macchariyāni – āvāsamacchariyaṃ, kulamacchariyaṃ, lābhamacchariyaṃ, vaṇṇamacchariyaṃ, dhammamacchariyaṃ. Yaṃ evarūpaṃ maccheraṃ maccharāyanā maccharāyitattaṃ vevicchaṃ kadariyaṃ kaṭukañcukatā aggahitattaṃ cittassa – idaṃ vuccati macchariyaṃ. Yassa puggalassa idaṃ macchariyaṃ pahīnaṃ – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘amaccharī’’.

70. 어떤 사람이 인색하지 않는 사람인가? 거기서 ‘인색함(macchariyaṃ)’이란 무엇인가? 다섯 가지 인색함이 있으니, 처소에 대한 인색함, 가문에 대한 인색함, 이익에 대한 인색함, 명성에 대한 인색함, 법에 대한 인색함이다. 이와 같은 인색함, 인색해함, 인색한 상태, 탐욕, 수전노임, 마음의 경직됨, 마음의 움켜쥠, 이것을 인색함이라 한다. 어떤 사람에게 이 인색함이 버려졌다면, 그를 ‘인색하지 않는 사람’이라 한다.


71. Katamo ca puggalo asaṭho? Tattha katamaṃ sāṭheyyaṃ? Idhekacco saṭho hoti parisaṭho. Yaṃ tattha saṭhaṃ saṭhatā sāṭheyyaṃ kakkaratā kakkariyaṃ parikkhattatā pārikkhattiyaṃ – idaṃ vuccati sāṭheyyaṃ. Yassa puggalassa idaṃ sāṭheyyaṃ pahīnaṃ – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘asaṭho’’.

71. 어떤 사람이 속이지 않는 사람인가? 거기서 ‘속임(sāṭheyyaṃ)’이란 무엇인가? 이 세상에 어떤 사람은 속이고 철저히 속인다. 거기서 속임, 속이는 성질, 속임의 상태, 거칠음, 거칠은 상태, 비뚤어짐, 비뚤어진 상태, 이것을 속임이라 한다. 어떤 사람에게 이 속임이 버려졌다면, 그를 ‘속이지 않는 사람’이라 한다.


72. Katamo ca puggalo amāyāvī? Tattha katamā māyā? Idhekacco puggalo kāyena duccaritaṃ caritvā vācāya duccaritaṃ caritvā manasā duccaritaṃ caritvā tassa paṭicchādanahetu pāpikaṃ icchaṃ paṇidahati – ‘‘mā maṃ jaññā’’ti icchati, ‘‘mā maṃ jaññā’’ti saṅkappati, ‘‘mā maṃ jaññā’’ti vācaṃ bhāsati, ‘‘mā maṃ jaññā’’ti kāyena parakkamati. Yā evarūpā māyā māyāvitā accāsarā vañcanā nikati vikiraṇā pariharaṇā gūhanā parigūhanā chādanā paṭicchādanā anuttānīkammaṃ anāvikammaṃ vocchādanā pāpakiriyā – ayaṃ vuccati māyā. Yassa puggalassa ayaṃ māyā pahīnā – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘amāyāvī’’.

72. 어떤 사람이 가장하지 않는 사람인가? 거기서 ‘가장(māyā)’이란 무엇인가? 이 세상에 어떤 사람은 몸으로 악행을 저지르고, 말로 악행을 저지르고, 마음으로 악행을 저지른 뒤, 그것을 숨기기 위해 악한 욕구를 품는다. ‘나를 알지 못하게 하라’고 원하고, ‘나를 알지 못하게 하라’고 생각하고, ‘나를 알지 못하게 하라’고 말하고, ‘나를 알지 못하게 하라’고 몸으로 애쓴다. 이와 같은 가장, 가장함, 기만, 속임수, 비겁함, 회피, 은폐, 숨김, 감춤, 덮음, 철저히 덮음, 명확하게 하지 않음, 드러내지 않음, 완전히 가림, 악한 행위, 이것을 가장이라 한다. 어떤 사람에게 이 가장이 버려졌다면, 그를 ‘가장하지 않는 사람’이라 한다.


73. Katamo ca puggalo hirimā? Tattha katamā hirī? Yaṃ hirīyati hiriyitabbena hirīyati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā – ayaṃ vuccati hirī. Imāya hiriyā samannāgato puggalo ‘‘hirimā’’.

73. 어떤 사람이 부끄러워할 줄 아는 사람인가? 거기서 ‘부끄러움(hirī)’이란 무엇인가? 부끄러워해야 할 것에 대해 부끄러워하고, 악하고 해로운 법(악법)에 빠지는 것을 부끄러워하는 것, 이것을 부끄러움이라 한다. 이러한 부끄러움을 갖춘 사람을 ‘부끄러워할 줄 아는 사람’이라 한다.


74. Katamo ca puggalo ottappī? Tattha katamaṃ ottappaṃ? Yaṃ ottappati ottappitabbena ottappati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā – idaṃ vuccati ottappaṃ. Iminā ottappena samannāgato puggalo ‘‘ottappī’’.

74. 어떤 사람이 두려워할 줄 아는 사람인가? 거기서 ‘두려움(ottappaṃ)’이란 무엇인가? 두려워해야 할 것에 대해 두려워하고, 악하고 해로운 법에 빠지는 것을 두려워하는 것, 이것을 두려움이라 한다. 이러한 두려움을 갖춘 사람을 ‘두려워할 줄 아는 사람’이라 한다.


75. Katamo [Pg.127] ca puggalo suvaco? Tattha katamā sovacassatā? Sahadhammike vuccamāne sovacassāyaṃ sovacassiyaṃ sovacassatā avippaṭikulaggāhitā avipaccanīkasātatā sādariyaṃ sādariyatā sagāravatā sappatissavatā – ayaṃ vuccati sovacassatā. Imāya sovacassatāya samannāgato puggalo ‘‘suvaco’’.

75. 어떤 사람이 말을 잘 듣는 사람인가? 거기서 ‘말을 잘 듣는 성품(sovacassatā)’이란 무엇인가? 법다운 동료가 훈계할 때, 고분고분함, 온순함, 순종하는 성질, 거스르지 않고 받아들임, 대항하지 않고 기꺼워함, 공손함, 공손한 성질, 존경함, 예우함, 이것을 말을 잘 듣는 성품이라 한다. 이러한 성품을 갖춘 사람을 ‘말을 잘 듣는 사람’이라 한다.


76. Katamo ca puggalo kalyāṇamitto? Tattha katamā kalyāṇamittatā? Ye te puggalā saddhā sīlavanto bahussutā cāgavanto paññavanto, yā tesaṃ sevanā nisevanā saṃsevanā bhajanā sambhajanā bhatti sambhatti sampavaṅkatā – ayaṃ vuccati kalyāṇamittatā. Imāya kalyāṇamittatāya samannāgato puggalo ‘‘kalyāṇamitto’’.

76. 어떤 사람이 좋은 친구를 가진 사람인가? 거기서 ‘좋은 친구를 가짐(kalyāṇamittatā)’이란 무엇인가? 믿음이 있고 계율을 지키며, 많이 배우고 베풀 줄 알며, 지혜로운 사람들이 있을 때, 그들을 친근히 하고, 자주 친근히 하고, 완전히 친근히 하며, 사귀고, 깊이 사귀고, 헌신하고, 깊이 헌신하며, 그들에게 마음이 기울어지는 것, 이것을 좋은 친구를 가짐이라 한다. 이러한 성질을 갖춘 사람을 ‘좋은 친구를 가진 사람’이라 한다.


77. Katamo ca puggalo indriyesu guttadvāro? Tattha katamā indriyesu guttadvāratā? Idhekacco puggalo cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī; yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati cakkhundriyaṃ cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā…pe… jivhāya rasaṃ sāyitvā…pe… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī; yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati manindriyaṃ, manindriye saṃvaraṃ āpajjati. Yā imesaṃ channaṃ indriyānaṃ gutti gopanā ārakkho saṃvaro – ayaṃ vuccati indriyesu guttadvāratā. Imāya indriyesu guttadvāratāya samannāgato puggalo ‘‘indriyesu guttadvāro’’.

77. 어떠한 사람이 감각기능의 문이 단속된 사람입니까? 여기에서 어떠한 것이 감각기능의 문이 단속됨(indriyesu guttadvāratā)입니까? 이 세상의 어떤 사람은 눈으로 형색을 보고서 그 표상(nimitta)을 취하지 않으며, 세세한 특징(anubyañjana)을 취하지 않습니다. 만약 안근(眼根)을 단속하지 않고 머물면, 탐욕과 근심이라는 악하고 불선한 법들이 흘러들어올 수 있으므로, 그 안근을 단속하기 위해 수행하고 안근을 수호하며 안근의 단속을 성취합니다. 귀로 소리를 듣고... 코로 냄새를 맡고... 혀로 맛을 보고... 몸으로 감촉을 느끼고... 의근(意根)으로 법(dhammā)을 알고서 그 표상을 취하지 않으며 세세한 특징을 취하지 않습니다. 만약 의근(意根)을 단속하지 않고 머물면 탐욕과 근심이라는 악하고 불선한 법들이 흘러들어올 수 있으므로, 그 의근을 단속하기 위해 수행하고 의근을 수호하며 의근의 단속을 성취합니다. 이 여섯 가지 감각기능에 대한 보호, 간직, 수호, 단속을 일컬어 ‘감각기능의 문이 단속됨’이라 합니다. 이러한 감각기능의 문을 단속한 상태를 갖춘 사람을 ‘감각기능의 문이 단속된 사람’이라고 합니다.


78. Katamo ca puggalo bhojane mattaññū? Tattha katamā bhojane mattaññutā? Idhekacco puggalo paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāreti – ‘‘neva davāya, na madāya, na maṇḍanāya, na vibhūsanāya; yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya vihiṃsūparatiyā brahmacariyānuggahāya. Iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi, navañca vedanaṃ na uppādessāmi, yātrā ca me bhavissati anavajjatā ca phāsuvihāro cā’’ti. Yā tattha santuṭṭhitā mattaññutā [Pg.128] paṭisaṅkhā bhojane – ayaṃ vuccati bhojane mattaññutā. Imāya bhojane mattaññutāya samannāgato puggalo ‘‘bhojane mattaññū’’.

78. 어떠한 사람이 음식에 있어서 적절한 양을 아는 사람입니까? 여기에서 어떠한 것이 음식에 있어서 적절한 양을 앎(bhojane mattaññutā)입니까? 이 세상의 어떤 사람은 지혜롭게 성찰하여 음식을 섭취하되, ‘즐거움을 위해서도 아니요, 취하기 위해서도 아니요, 치장하기 위해서도 아니요, 화려하게 꾸미기 위해서도 아니며, 오직 이 몸을 유지하고 지탱하며, 배고픔의 고통을 쉬게 하고, 청정범행(brahmacariya)을 돕기 위해서이다. 이렇게 하여 이전의 감수(배고픔)를 물리치고 새로운 감수(지나친 배부름)를 일으키지 않으며, 유지함과 허물없음과 안락한 머묾이 나에게 있을 것이다’라고 합니다. 그 음식에 대하여 만족하고, 적절한 양을 알며, 성찰하는 것을 ‘음식에 있어서 적절한 양을 앎’이라 합니다. 이러한 음식에 대한 절제를 갖춘 사람을 ‘음식에 있어서 적절한 양을 아는 사람’이라고 합니다.


79. Katamo ca puggalo upaṭṭhitassati? Tattha katamā sati? Yā sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammusanatā sati satindriyaṃ satibalaṃ sammāsati – ayaṃ vuccati sati. Imāya satiyā samannāgato puggalo ‘‘upaṭṭhitassati’’.

79. 어떠한 사람이 마음챙김이 확립된 사람입니까? 여기에서 어떠한 것이 마음챙김(sati)입니까? 마음챙김, 거듭 챙김, 거듭 기억함, 마음챙김, 기억함, 간직함, 잊지 않음, 망각하지 않음, 마음챙김, 마음챙김의 기능, 마음챙김의 힘, 바른 마음챙김, 이것을 일컬어 마음챙김이라 합니다. 이러한 마음챙김을 갖춘 사람을 ‘마음챙김이 확립된 사람’이라고 합니다.


80. Katamo ca puggalo sampajāno? Tattha katamaṃ sampajaññaṃ? Yā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūrī medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – idaṃ vuccati sampajaññaṃ. Iminā sampajaññena samannāgato puggalo ‘‘sampajāno’’.

80. 어떠한 사람이 분명하게 알아차리는 사람입니까? 여기에서 어떠한 것이 분명한 알아차림(sampajañña)입니까? 지혜, 아는 성품, 조사함, 깊이 조사함, 법을 간택함, 잘 살핌, 자세히 살핌, 거듭 살핌, 지혜로움, 숙련됨, 섬세함, 분석함, 사유함, 조사함, 넓은 지혜, 예리한 지혜, 인도하는 지혜, 통찰(vipassanā), 분명한 알아차림, 지혜의 채찍, 지혜, 지혜의 기능, 지혜의 힘, 지혜의 칼, 지혜의 궁전, 지혜의 빛, 지혜의 광명, 지혜의 등불, 지혜의 보배, 어리석지 않음, 법의 간택, 바른 견해, 이것을 일컬어 분명한 알아차림이라 합니다. 이러한 분명한 알아차림을 갖춘 사람을 ‘분명하게 알아차리는 사람’이라고 합니다.


81. Katamo ca puggalo sīlasampanno? Tattha katamā sīlasampadā? Kāyiko avītikkamo vācasiko avītikkamo kāyikavācasiko avītikkamo – ayaṃ vuccati sīlasampadā. Sabbopi sīlasaṃvaro sīlasampadā. Imāya sīlasampadāya samannāgato puggalo ‘‘sīlasampanno’’.

81. 어떠한 사람이 계를 구족한 사람입니까? 여기에서 어떠한 것이 계의 구족(sīlasampadā)입니까? 몸으로 범하지 않음, 말로 범하지 않음, 몸과 말로 범하지 않음, 이것을 일컬어 계의 구족이라 합니다. 모든 계의 단속이 곧 계의 구족입니다. 이러한 계의 구족을 갖춘 사람을 ‘계를 구족한 사람’이라고 합니다.


82. Katamo ca puggalo diṭṭhisampanno? Tattha katamā diṭṭhisampadā? ‘‘Atthi dinnaṃ, atthi yiṭṭhaṃ, atthi hutaṃ, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, atthi ayaṃ loko, atthi paro loko, atthi mātā, atthi pitā, atthi sattā opapātikā, atthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī’’ti. Yā evarūpā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati diṭṭhisampadā. Sabbāpi sammādiṭṭhi diṭṭhisampadā. Imāya diṭṭhisampadāya samannāgato puggalo ‘‘diṭṭhisampanno’’.

82. 어떠한 사람이 견해를 구족한 사람입니까? 여기에서 어떠한 것이 견해의 구족(diṭṭhisampadā)입니까? ‘보시한 것에 과보가 있고, 공양한 것에 과보가 있고, 제사지낸 것에 과보가 있으며, 선악업에 대한 과보와 결과가 있고, 이 세상이 있고 저 세상이 있으며, 어머니가 있고 아버지가 있고, 화생(化生)하는 중생이 있으며, 세상에는 바르게 도달하고 바르게 수행하여 이 세상과 저 세상을 스스로 최상의 지혜로 알고 실현하여 선포하는 사문과 바라문들이 있다’고 믿는 것입니다. 이러한 지혜, 아는 성품... 어리석지 않음, 법의 간택, 바른 견해를 일컬어 견해의 구족이라 합니다. 모든 바른 견해는 곧 견해의 구족입니다. 이러한 견해의 구족을 갖춘 사람을 ‘견해를 구족한 사람’이라고 합니다.


83. Katame dve puggalā dullabhā lokasmiṃ? Yo ca pubbakārī, yo ca kataññū katavedī – ime dve puggalā dullabhā lokasmiṃ.

83. 세상에서 얻기 힘든 두 부류의 사람은 누구입니까? 먼저 은혜를 베푸는 사람과, 은혜를 알고 보답하는 사람입니다. 이 두 부류의 사람이 세상에서 얻기 힘듭니다.


84. Katame [Pg.129] dve puggalā duttappayā? Yo ca laddhaṃ laddhaṃ nikkhipati, yo ca laddhaṃ laddhaṃ vissajjeti – ime dve puggalā ‘‘duttappayā’’.

84. 만족시키기 어려운 두 부류의 사람은 누구입니까? 얻는 것마다 쌓아두는 사람과, 얻는 것마다 낭비해 버리는 사람입니다. 이 두 부류의 사람이 만족시키기 어렵습니다.


85. Katame dve puggalā sutappayā? Yo ca laddhaṃ laddhaṃ na nikkhipati, yo ca laddhaṃ laddhaṃ na vissajjeti – ime dve puggalā ‘‘sutappayā’’.

85. 만족시키기 쉬운 두 부류의 사람은 누구입니까? 얻은 것을 쌓아두지 않는 사람과, 얻은 것을 낭비하지 않는 사람입니다. 이 두 부류의 사람이 만족시키기 쉽습니다.


86. Katamesaṃ dvinnaṃ puggalānaṃ āsavā vaḍḍhanti? Yo ca na kukkuccāyitabbaṃ kukkuccāyati, yo ca kukkuccāyitabbaṃ na kukkuccāyati – imesaṃ dvinnaṃ puggalānaṃ āsavā vaḍḍhanti.

86. 어떠한 두 부류의 사람에게 번뇌(āsava)가 증가합니까? 후회하지 않아도 될 일에 후회하는 사람과, 후회해야 할 일에 후회하지 않는 사람입니다. 이 두 부류의 사람에게 번뇌가 증가합니다.


87. Katamesaṃ dvinnaṃ puggalānaṃ āsavā na vaḍḍhanti? Yo ca na kukkuccāyitabbaṃ na kukkuccāyati, yo ca kukkuccāyitabbaṃ kukkuccāyati – imesaṃ dvinnaṃ puggalānaṃ āsavā na vaḍḍhanti.

87. 어떠한 두 부류의 사람에게 번뇌가 증가하지 않습니까? 후회하지 않아도 될 일에 후회하지 않는 사람과, 후회해야 할 일에 후회하는 사람입니다. 이 두 부류의 사람에게 번뇌가 증가하지 않습니다.


88. Katamo ca puggalo hīnādhimutto? Idhekacco puggalo dussīlo hoti pāpadhammo, so aññaṃ dussīlaṃ pāpadhammaṃ sevati bhajati payirupāsati – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘hīnādhimutto’’.

88. 어떠한 사람이 열등한 것에 몰두하는 사람입니까? 이 세상의 어떤 사람은 계를 지키지 않고 악한 법을 가졌는데, 그는 다른 계를 지키지 않고 악한 법을 가진 사람을 가까이하고 사귀고 섬깁니다. 이러한 사람을 ‘열등한 것에 몰두하는 사람’이라고 합니다.


89. Katamo ca puggalo paṇītādhimutto? Idhekacco puggalo sīlavā hoti kalyāṇadhammo, so aññaṃ sīlavantaṃ kalyāṇadhammaṃ sevati bhajati payirupāsati – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘paṇītādhimutto’’.

89. 어떠한 사람이 수승한 것에 몰두하는 사람입니까? 이 세상의 어떤 사람은 계를 지키고 선한 법을 가졌는데, 그는 다른 계를 지키고 선한 법을 가진 사람을 가까이하고 사귀고 섬깁니다. 이러한 사람을 ‘수승한 것에 몰두하는 사람’이라고 합니다.


90. Katamo ca puggalo titto? Paccekasambuddhā ye ca tathāgatassa sāvakā arahanto tittā. Sammāsambuddho titto ca tappetā ca.

90. 어떠한 사람이 만족한 사람입니까? 벽지불들과 여래의 제자들인 아라한들이 만족한 사람입니다. 정등각자께서는 스스로 만족하실 뿐만 아니라 남들도 만족하게 하시는 분입니다.


Dukaniddeso.

2인조의 설명(Dukaniddesa)이 끝났습니다.


3. Tikapuggalapaññatti

3. 3인조의 푸갈라빤냐띠 (인시설)


91. Katamo ca puggalo nirāso? Idhekacco puggalo dussīlo hoti pāpadhammo asuci saṅkassarasamācāro paṭicchannakammanto assamaṇo [Pg.130] samaṇapaṭiñño abrahmacārī brahmacāripaṭiñño antopūti avassuto kasambujāto. So suṇāti – ‘‘itthannāmo kira bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’’ti. Tassa na evaṃ hoti – ‘‘kudāssu nāmāhampi āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissāmī’’ti. Ayaṃ vuccati puggalo ‘‘nirāso’’.

91. 어떤 사람이 아라한과를 얻으려는 희망이 없는 자입니까? 여기 어떤 사람은 계를 어기고, 악한 성품을 지녔으며, 정결하지 못하고, 의심스러운 행실을 일삼으며, 자신의 행위를 숨기고, 사문이 아니면서 사문이라 자칭하며, 범행을 닦는 자가 아니면서 범행을 닦는 자라고 자칭하며, 안으로는 썩어 있고, 번뇌의 탐욕에 젖어 있으며, 쓰레기 더미와 같습니다. 그는 ‘어떤 이름의 비구가 번뇌가 다하여 번뇌가 없는 심해탈과 혜해탈을 바로 이 법에서 스스로 초선형적 지혜로 알고 실현하여 구족하고 머문다’는 소리를 듣습니다. 그러나 그에게는 ‘언제쯤 나 또한 번뇌가 다하여 번뇌가 없는 심해탈과 혜해탈을 바로 이 법에서 스스로 초선형적 지혜로 알고 실현하여 구족하고 머물 것인가?’라는 이러한 생각이 일어나지 않습니다. 이러한 사람을 ‘아라한과를 얻으려는 희망이 없는 자’라고 합니다.


92. Katamo ca puggalo āsaṃso? Idhekacco puggalo sīlavā hoti kalyāṇadhammo. So suṇāti – ‘‘itthannāmo kira bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘‘kudāssu nāmāhampi āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissāmī’’ti. Ayaṃ vuccati puggalo ‘‘āsaṃso’’.

92. 어떤 사람이 아라한과를 얻으려는 희망이 있는 자입니까? 여기 어떤 사람은 계를 지키고, 선한 성품을 지니고 있습니다. 그는 ‘어떤 이름의 비구가 번뇌가 다하여 번뇌가 없는 심해탈과 혜해탈을 바로 이 법에서 스스로 초선형적 지혜로 알고 실현하여 구족하고 머문다’는 소리를 듣습니다. 그에게는 ‘언제쯤 나 또한 번뇌가 다하여 번뇌가 없는 심해탈과 혜해탈을 바로 이 법에서 스스로 초선형적 지혜로 알고 실현하여 구족하고 머물 것인가?’라는 이러한 생각이 일어납니다. 이러한 사람을 ‘아라한과를 얻으려는 희망이 있는 자’라고 합니다.


93. Katamo ca puggalo vigatāso? Idhekacco puggalo āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. So suṇāti – ‘‘itthannāmo kira bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’’ti. Tassa na evaṃ hoti – ‘‘kudāssu nāmāhampi āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissāmī’’ti. Taṃ kissa hetu? Yā hissa pubbe avimuttassa vimuttāsā, sā paṭippassaddhā. Ayaṃ vuccati puggalo ‘‘vigatāso’’.

93. 어떤 사람이 아라한과를 얻으려는 희망에서 벗어난 자입니까? 여기 어떤 사람은 번뇌가 다하여 번뇌가 없는 심해탈과 혜해탈을 바로 이 법에서 스스로 초선형적 지혜로 알고 실현하여 구족하고 머뭅니다. 그는 ‘어떤 이름의 비구가 번뇌가 다하여 번뇌가 없는 심해탈과 혜해탈을 바로 이 법에서 스스로 초선형적 지혜로 알고 실현하여 구족하고 머문다’는 소리를 듣습니다. 그러나 그에게는 ‘언제쯤 나 또한 번뇌가 다하여 번뇌가 없는 심해탈과 혜해탈을 바로 이 법에서 스스로 초선형적 지혜로 알고 실현하여 구족하고 머물 것인가?’라는 이러한 생각이 일어나지 않습니다. 그것은 무슨 이유 때문입니까? 참으로 그가 예전에 해탈하기 전에는 해탈하려는 희망이 있었으나, 이제 그 희망은 가라앉아 평온해졌기 때문입니다. 이러한 사람을 ‘아라한과를 얻으려는 희망에서 벗어난 자’라고 합니다.


94. Tattha katame tayo gilānūpamā puggalā? Tayo gilānā – idhekacco gilāno labhanto vā sappāyāni bhojanāni alabhanto vā sappāyāni bhojanāni, labhanto vā sappāyāni bhesajjāni alabhanto vā sappāyāni bhesajjāni, labhanto vā patirūpaṃ upaṭṭhākaṃ alabhanto vā patirūpaṃ upaṭṭhākaṃ, neva vuṭṭhāti tamhā ābādhā. (1)

94. 그곳의 법문 중에 환자와 같은 세 부류의 사람은 누구입니까? 여기에 세 부류의 환자가 있습니다. 여기 어떤 환자는 알맞은 음식물을 얻든 얻지 못하든, 알맞은 약품을 얻든 얻지 못하든, 적절한 간병인을 얻든 얻지 못하든, 그 병에서 끝내 회복되지 못합니다. (1)


Idha panekacco gilāno labhanto vā sappāyāni bhojanāni alabhanto vā sappāyāni bhojanāni, labhanto vā sappāyāni bhesajjāni [Pg.131] alabhanto vā sappāyāni bhesajjāni, labhanto vā patirūpaṃ upaṭṭhākaṃ alabhanto vā patirūpaṃ upaṭṭhākaṃ, vuṭṭhāti tamhā ābādhā. (2)

또한 여기 어떤 환자는 알맞은 음식물을 얻든 얻지 못하든, 알맞은 약품을 얻든 얻지 못하든, 적절한 간병인을 얻든 얻지 못하든, 그 병에서 회복됩니다. (2)


Idha panekacco gilāno labhanto sappāyāni bhojanāni no alabhanto, labhanto sappāyāni bhesajjāni no alabhanto, labhanto patirūpaṃ upaṭṭhākaṃ no alabhanto, vuṭṭhāti tamhā ābādhā. (3)

또한 여기 어떤 환자는 알맞은 음식물을 얻어야만 회복되고 얻지 못하면 회복되지 못하며, 알맞은 약품을 얻어야만 회복되고 얻지 못하면 회복되지 못하며, 적절한 간병인을 얻어야만 회복되고 얻지 못하면 회복되지 못합니다. (3)


Tatra yvāyaṃ gilāno labhanto sappāyāni bhojanāni no alabhanto, labhanto sappāyāni bhesajjāni no alabhanto, labhanto patirūpaṃ upaṭṭhākaṃ no alabhanto, vuṭṭhāti tamhā ābādhā, imaṃ gilānaṃ paṭicca bhagavatā gilānabhattaṃ anuññātaṃ gilānabhesajjaṃ anuññātaṃ gilānupaṭṭhāko anuññāto. Imañca pana gilānaṃ paṭicca aññepi gilānā upaṭṭhātabbā.

그 세 가지 비유 중에서, 알맞은 음식과 약과 간병인을 얻어야만 병에서 회복되고 얻지 못하면 회복되지 못하는 저 환자를 위해서, 세존께서는 환자를 위한 음식과 약과 간병인을 허용하셨습니다. 그리고 이 환자를 배려하는 마음을 근거로 하여 다른 환자들도 또한 간병을 받아야 하는 것입니다.


Evamevaṃ tayo gilānūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame tayo? Idhekacco puggalo labhanto vā tathāgataṃ dassanāya alabhanto vā tathāgataṃ dassanāya, labhanto vā tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ savaṇāya alabhanto vā tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ savaṇāya, neva okkamati niyāmaṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ. (1)

이와 같이 환자와 같은 세 부류의 사람이 세상에 존재합니다. 그 셋은 누구입니까? 여기 어떤 사람은 여래를 뵙거나 뵙지 못하거나, 여래께서 설하신 법과 율을 듣거나 듣지 못하거나, 유익한 법들에 있어서 바른 결정의 길(정성결정)에 결코 들어서지 못합니다. (1)


Idha panekacco puggalo labhanto vā tathāgataṃ dassanāya alabhanto vā tathāgataṃ dassanāya, labhanto vā tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ savaṇāya alabhanto vā tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ savaṇāya, okkamati niyāmaṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ. (2)

또한 여기 어떤 사람은 여래를 뵙거나 뵙지 못하거나, 여래께서 설하신 법과 율을 듣거나 듣지 못하거나, 유익한 법들에 있어서 바른 결정의 길에 들어섭니다. (2)


Idha panekacco puggalo labhanto tathāgataṃ dassanāya no alabhanto, labhanto tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ savaṇāya no alabhanto, okkamati niyāmaṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ. (3)

또한 여기 어떤 사람은 여래를 뵙게 되어야만 유익한 법들에 있어서 바른 결정의 길에 들어서고 뵙지 못하면 들어서지 못하며, 여래께서 설하신 법과 율을 듣게 되어야만 유익한 법들에 있어서 바른 결정의 길에 들어서고 듣지 못하면 들어서지 못합니다. (3)


Tatra yvāyaṃ puggalo labhanto tathāgataṃ dassanāya no alabhanto, labhanto tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ savaṇāya no alabhanto[Pg.132], okkamati niyāmaṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ, imaṃ puggalaṃ paṭicca bhagavatā dhammadesanā anuññātā, imañca puggalaṃ paṭicca aññesampi dhammo desetabbo. Ime tayo gilānūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ.

그 비유 중에서, 여래를 뵙고 법과 율을 들어야만 유익한 법들에 있어서 바른 결정의 길에 들어서는 저 사람을 위해서 세존께서는 법을 설하는 것을 허용하셨습니다. 그리고 이 사람을 배려하는 마음을 근거로 하여 다른 사람들에게도 법을 설해야 하는 것입니다. 이러한 환자와 같은 세 부류의 사람이 세상에 존재합니다.


95. Katamo ca puggalo kāyasakkhī? Idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘kāyasakkhī’’.

95. 어떤 사람이 신증(身證)인 사람입니까? 여기 어떤 사람은 여덟 가지 해탈을 몸으로 접촉하여 머물고, 지혜로 봄으로써 그의 어떤 번뇌들이 소멸되었습니다. 이러한 사람을 ‘신증인 사람’이라고 합니다.


96. Katamo ca puggalo diṭṭhippatto? Idhekacco puggalo ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘diṭṭhippatto’’.

96. 어떤 사람이 견득(見得)인 사람입니까? 여기 어떤 사람은 ‘이것이 괴로움이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알며, ‘이것이 괴로움의 일어남이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알며, ‘이것이 괴로움의 소멸이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알며, ‘이것이 괴로움의 소멸로 인도하는 길이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 압니다. 또한 여래께서 설하신 법들이 그의 지혜에 의해 분명하게 보여지고 실천되었으며, 지혜로 봄으로써 그의 어떤 번뇌들이 소멸되었습니다. 이러한 사람을 ‘견득인 사람’이라고 합니다.


97. Katamo ca puggalo saddhāvimutto? Idhekacco puggalo ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti, no ca kho yathādiṭṭhippattassa – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘saddhāvimutto’’.

97. 어떠한 사람이 신해탈(信解脫)한 사람인가? 여기 어떤 사람은 ‘이것이 괴로움이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알며, (중략) 여래가 선포한 법들을 지혜로써 충분히 보았고 충분히 실천하였으며, 지혜로써 보아 일부 번뇌들이 멸진되었다. 그러나 견득자(見得者)에게서 번뇌가 멸진된 것만큼은 아니다. 이 사람을 일컬어 ‘신해탈한 사람’이라 한다.


98. Katamo ca puggalo gūthabhāṇī? Idhekacco puggalo musāvādī hoti sabhaggato vā parisaggato vā ñātimajjhagato vā pūgamajjhagato vā rājakulamajjhagato vā abhinīto sakkhipuṭṭho – ‘‘ehambho, purisa, yaṃ jānāsi taṃ vadehī’’ti, so ajānaṃ vā āha – ‘‘jānāmī’’ti, jānaṃ vā āha – ‘‘na jānāmī’’ti, apassaṃ vā āha – ‘‘passāmī’’ti, passaṃ vā āha – ‘‘na passāmī’’ti. Iti attahetu vā parahetu vā āmisakiñcikkhahetu vā sampajānamusā bhāsitā hoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘gūthabhāṇī’’.

98. 어떠한 사람이 오물과 같은 말을 하는 사람인가? 여기 어떤 사람은 거짓말을 하는 사람이다. 그는 의회에 있거나, 대중 가운데 있거나, 친척들 가운데 있거나, 조합 가운데 있거나, 왕실 가운데 있을 때, 증인으로 불려 나와 ‘이보게, 아는 것이 있으면 말하게’라는 질문을 받았을 때, 알지 못하면서 ‘안다’고 말하고, 알면서 ‘모른다’고 말하며, 보지 못했으면서 ‘보았다’고 말하고, 보았으면서 ‘보지 못했다’고 말한다. 이와 같이 자기 자신을 위해서나, 타인을 위해서나, 혹은 약간의 이익을 위해서 고의로 거짓말을 한다. 이 사람을 일컬어 ‘오물과 같은 말을 하는 사람’이라 한다.


99. Katamo [Pg.133] ca puggalo pupphabhāṇī? Idhekacco puggalo musāvādaṃ pahāya musāvādā paṭivirato hoti sabhaggato vā parisaggato vā ñātimajjhagato vā pūgamajjhagato vā rājakulamajjhagato vā abhinīto sakkhipuṭṭho – ‘‘ehambho, purisa, yaṃ jānāsi taṃ vadehī’’ti, so ajānaṃ vā āha – ‘‘na jānāmī’’ti, jānaṃ vā āha – ‘‘jānāmī’’ti, apassaṃ vā āha – ‘‘na passāmī’’ti, passaṃ vā āha – ‘‘passāmī’’ti. Iti attahetu vā parahetu vā āmisakiñcikkhahetu vā na sampajānamusā bhāsitā hoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘pupphabhāṇī’’.

99. 어떠한 사람이 꽃과 같은 말을 하는 사람인가? 여기 어떤 사람은 거짓말을 버리고 거짓말로부터 멀리 여의어 있다. 그는 의회에 있거나, 대중 가운데 있거나, 친척들 가운데 있거나, 조합 가운데 있거나, 왕실 가운데 있을 때, 증인으로 불려 나와 ‘이보게, 아는 것이 있으면 말하게’라는 질문을 받았을 때, 알지 못하면 ‘모른다’고 말하고, 알면 ‘안다’고 말하며, 보지 못했으면 ‘보지 못했다’고 말하고, 보았으면 ‘보았다’고 말한다. 이와 같이 자기 자신을 위해서나, 타인을 위해서나, 혹은 약간의 이익을 위해서 고의로 거짓말을 하지 않는다. 이 사람을 일컬어 ‘꽃과 같은 말을 하는 사람’이라 한다.


100. Katamo ca puggalo madhubhāṇī? Idhekacco puggalo yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā pemaniyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā, tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā hoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘madhubhāṇī’’.

100. 어떠한 사람이 꿀과 같은 말을 하는 사람인가? 여기 어떤 사람은 결점이 없고, 귀에 즐거우며, 사랑스럽고, 가슴에 와닿으며, 예의 바르고, 많은 사람이 좋아하고, 많은 사람이 기뻐하는 그러한 말을 한다. 이 사람을 일컬어 ‘꿀과 같은 말을 하는 사람’이라 한다.


101. Katamo ca puggalo arukūpamacitto? Idhekacco puggalo kodhano hoti upāyāsabahulo, appampi vutto samāno abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Seyyathāpi nāma duṭṭhāruko kaṭṭhena vā kaṭhalāya vā ghaṭṭito bhiyyoso mattāya āsavaṃ deti, evamevaṃ idhekacco puggalo kodhano hoti upāyāsabahulo, appampi vutto samāno abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘arukūpamacitto’’.

101. 어떠한 사람이 종기와 같은 마음을 가진 사람인가? 여기 어떤 사람은 화를 잘 내고 원망이 많아서, 조금만 말을 들어도 성을 내고, 화를 내고, 원한을 품고, 불만을 표시하며, 노여움과 미움과 불쾌함을 드러낸다. 마치 악성 종기가 나무막대기나 옹기 조각에 부딪히면 더욱더 진물을 흘리는 것과 같다. 그와 같이 여기 어떤 사람은 화를 잘 내고 원망이 많아서, 조금만 말을 들어도 성을 내고, 화를 내고, 원한을 품고, 불만을 표시하며, 노여움과 미움과 불쾌함을 드러낸다. 이 사람을 일컬어 ‘종기와 같은 마음을 가진 사람’이라 한다.


102. Katamo ca puggalo vijjūpamacitto? Idhekacco puggalo ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Seyyathāpi nāma cakkhumā puriso rattandhakāratimisāya vijjantarikāya rūpāni passeyya, evamevaṃ idhekacco puggalo ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti[Pg.134], ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘vijjūpamacitto’’.

102. 어떠한 사람이 번개와 같은 마음을 가진 사람인가? 여기 어떤 사람은 ‘이것이 괴로움이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알며, ‘이것이 괴로움의 일어남이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알며, ‘이것이 괴로움의 소멸이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알며, ‘이것이 괴로움의 소멸로 인도하는 도닦음이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 안다. 마치 눈 있는 사람이 칠흑 같은 어둠 속에서 번갯불에 의해 형상들을 보는 것과 같다. 그와 같이 여기 어떤 사람은 ‘이것이 괴로움이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알며, ‘이것이 괴로움의 일어남이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알며, ‘이것이 괴로움의 소멸이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알며, ‘이것이 괴로움의 소멸로 인도하는 도닦음이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 안다. 이 사람을 일컬어 ‘번개와 같은 마음을 가진 사람’이라 한다.


103. Katamo ca puggalo vajirūpamacitto? Idhekacco puggalo āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Seyyathāpi nāma vajirassa natthi kiñci abhejjaṃ maṇi vā pāsāṇo vā, evamevaṃ idhekacco puggalo āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘vajirūpamacitto’’.

103. 어떠한 사람이 금강(金剛)과 같은 마음을 가진 사람인가? 여기 어떤 사람은 번뇌들이 다하여 번뇌 없는 심해탈과 혜해탈을 현세에서 스스로 초선지(超善知)로 알고 체득하여 구족하고 머문다. 마치 금강석이 꿰뚫지 못할 보석이나 바위가 없는 것과 같다. 그와 같이 여기 어떤 사람은 번뇌들이 다하여 번뇌 없는 심해탈과 혜해탈을 현세에서 스스로 초선지로 알고 체득하여 구족하고 머문다. 이 사람을 일컬어 ‘금강과 같은 마음을 가진 사람’이라 한다.


104. Katamo ca puggalo andho? Idhekaccassa puggalassa tathārūpaṃ cakkhu na hoti yathārūpena cakkhunā anadhigataṃ vā bhogaṃ adhigaccheyya, adhigataṃ vā bhogaṃ phātiṃ kareyya; tathārūpampissa cakkhu na hoti yathārūpena cakkhunā kusalākusale dhamme jāneyya, sāvajjānavajje dhamme jāneyya, hīnappaṇīte dhamme jāneyya, kaṇhasukkasappaṭibhāge dhamme jāneyya – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘andho’’.

104. 어떠한 사람이 맹인(盲人)인가? 여기 어떤 사람에게는 아직 얻지 못한 재물을 얻거나 이미 얻은 재물을 늘릴 수 있게 하는 그러한 (지혜의) 눈이 없다. 또한 유익하거나 해로운 법들을 알고, 유죄이거나 무죄인 법들을 알고, 저열하거나 수승한 법들을 알고, 흑백의 대조가 있는 법들을 알 수 있게 하는 그러한 (지혜의) 눈도 없다. 이 사람을 일컬어 ‘맹인’이라 한다.


105. Katamo ca puggalo ekacakkhu? Idhekaccassa puggalassa tathārūpaṃ cakkhu hoti, yathārūpena cakkhunā anadhigataṃ vā bhogaṃ adhigaccheyya, adhigataṃ vā bhogaṃ phātiṃ kareyya; tathārūpampissa cakkhu na hoti yathārūpena cakkhunā kusalākusale dhamme jāneyya, sāvajjānavajje dhamme jāneyya, hīnappaṇīte dhamme jāneyya, kaṇhasukkasappaṭibhāge dhamme jāneyya – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘ekacakkhu’’.

105. 어떠한 사람이 외눈박이인가? 여기 어떤 사람에게는 아직 얻지 못한 재물을 얻거나 이미 얻은 재물을 늘릴 수 있게 하는 그러한 (지혜의) 눈은 있다. 그러나 유익하거나 해로운 법들을 알고, 유죄이거나 무죄인 법들을 알고, 저열하거나 수승한 법들을 알고, 흑백의 대조가 있는 법들을 알 수 있게 하는 그러한 (지혜의) 눈은 없다. 이 사람을 일컬어 ‘외눈박이’라 한다.


106. Katamo ca puggalo dvicakkhu? Idhekaccassa puggalassa tathārūpaṃ cakkhu hoti yathārūpena cakkhunā anadhigataṃ vā bhogaṃ adhigaccheyya, adhigataṃ vā bhogaṃ phātiṃ kareyya; tathārūpampissa cakkhu hoti yathārūpena cakkhunā kusalākusale dhamme jāneyya, sāvajjānavajje dhamme jāneyya, hīnappaṇīte dhamme jāneyya, kaṇhasukkasappaṭibhāge dhamme jāneyya – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘dvicakkhu’’.

106. 어떠한 사람이 두 눈을 가진 사람인가? 여기 어떤 사람에게는 아직 얻지 못한 재물을 얻거나 이미 얻은 재물을 늘릴 수 있게 하는 그러한 (지혜의) 눈도 있다. 또한 유익하거나 해로운 법들을 알고, 유죄이거나 무죄인 법들을 알고, 저열하거나 수승한 법들을 알고, 흑백의 대조가 있는 법들을 알 수 있게 하는 그러한 (지혜의) 눈도 있다. 이 사람을 일컬어 ‘두 눈을 가진 사람’이라 한다.


107. Katamo [Pg.135] ca puggalo avakujjapañño? Idhekacco puggalo ārāmaṃ gantā hoti abhikkhaṇaṃ bhikkhūnaṃ santike dhammassavaṇāya. Tassa bhikkhū dhammaṃ desenti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsenti. So tasmiṃ āsane nisinno tassā kathāya neva ādiṃ manasi karoti, na majjhaṃ manasi karoti, na pariyosānaṃ manasi karoti. Vuṭṭhitopi tamhā āsanā tassā kathāya neva ādiṃ manasi karoti, na majjhaṃ manasi karoti, na pariyosānaṃ manasi karoti. Seyyathāpi nāma kumbho nikkujjo tatra udakaṃ āsittaṃ vivaṭṭati, no saṇṭhāti; evamevaṃ idhekacco puggalo ārāmaṃ gantā hoti abhikkhaṇaṃ bhikkhūnaṃ santike dhammassavaṇāya. Tassa bhikkhū dhammaṃ desenti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsenti. So tasmiṃ āsane nisinno tassā kathāya neva ādiṃ manasi karoti, na majjhaṃ manasi karoti, na pariyosānaṃ manasi karoti. Vuṭṭhitopi tamhā āsanā tassā kathāya neva ādiṃ manasi karoti, na majjhaṃ manasi karoti, na pariyosānaṃ manasi karoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘avakujjapañño’’.

107. 어떤 사람이 '뒤집힌 항아리와 같은 지혜를 가진 자(avakujjapañño)'입니까? 여기 어떤 사람은 법을 듣기 위하여 자주 비구들을 찾아 절에 갑니다. 비구들은 그에게 처음도 좋고 중간도 좋고 끝도 좋으며, 의미와 형식을 갖추고 완전히 원만하고 청정한 범행(brahmacariya)을 밝히는 법을 설합니다. 그는 그 자리에 앉아 그 설법의 처음도 마음에 잡도리하지 못하고, 중간도 마음에 잡도리하지 못하며, 끝도 마음에 잡도리하지 못합니다. 그 자리에서 일어나서도 그 설법의 처음도 마음에 잡도리하지 못하고, 중간도 마음에 잡도리하지 못하며, 끝도 마음에 잡도리하지 못합니다. 마치 뒤집힌 항아리에 물을 부으면 물이 흘러가 버리고 머물지 않는 것과 같습니다. 이와 같이 여기 어떤 사람은 법을 듣기 위하여 자주 비구들을 찾아 절에 가고, 비구들이 그에게 법을 설하고 청정한 범행을 밝혀 주지만, 그는 자리에 앉아 있을 때에도 그 설법의 처음과 중간과 끝을 마음에 잡도리하지 못하며, 자리에서 일어난 뒤에도 그 설법의 처음과 중간과 끝을 마음에 잡도리하지 못합니다. 이와 같은 사람을 '뒤집힌 항아리와 같은 지혜를 가진 자'라고 합니다.


108. Katamo ca puggalo ucchaṅgapañño? Idhekacco puggalo ārāmaṃ gantā hoti abhikkhaṇaṃ bhikkhūnaṃ santike dhammassavaṇāya. Tassa bhikkhū dhammaṃ desenti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsenti. So tasmiṃ āsane nisinno tassā kathāya ādimpi manasi karoti, majjhampi manasi karoti, pariyosānampi manasi karoti. Vuṭṭhito ca kho tamhā āsanā tassā kathāya neva ādiṃ manasi karoti, na majjhaṃ manasi karoti, na pariyosānaṃ manasi karoti. Seyyathāpi nāma purisassa ucchaṅge nānākhajjakāni ākiṇṇāni – tilā taṇḍulā modakā badarā. So tamhā āsanā vuṭṭhahanto satisammosā pakireyya. Evamevaṃ idhekacco puggalo ārāmaṃ gantā hoti abhikkhaṇaṃ bhikkhūnaṃ santike dhammassavaṇāya. Tassa bhikkhū dhammaṃ desenti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ [Pg.136] sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsenti. So tasmiṃ āsane nisinno tassā kathāya ādimpi manasi karoti, majjhampi manasi karoti, pariyosānampi manasi karoti. Vuṭṭhito ca kho tamhā āsanā tassā kathāya neva ādimpi manasi karoti, na majjhampi manasi karoti, na pariyosānampi manasi karoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘ucchaṅgapañño’’.

108. 어떤 사람이 '무릎 위의 지혜를 가진 자(ucchaṅgapañño)'입니까? 여기 어떤 사람은 법을 듣기 위하여 자주 비구들을 찾아 절에 갑니다. 비구들은 그에게 처음도 좋고 중간도 좋고 끝도 좋으며, 의미와 형식을 갖추고 완전히 원만하고 청정한 범행을 밝히는 법을 설합니다. 그는 그 자리에 앉아 그 설법의 처음도 마음에 잡도리하고, 중간도 마음에 잡도리하며, 끝도 마음에 잡도리합니다. 그러나 그 자리에서 일어났을 때에는 그 설법의 처음도 마음에 잡도리하지 못하고, 중간도 마음에 잡도리하지 못하며, 끝도 마음에 잡도리하지 못합니다. 마치 어떤 사람의 무릎(품) 위에 깨, 쌀, 과자, 대추 등 여러 가지 먹을거리가 가득 담겨 있는데, 그가 그 자리에서 일어나면서 마음 챙김을 놓쳐 그것들을 다 흩뿌려 버리는 것과 같습니다. 이와 같이 여기 어떤 사람은 법을 듣기 위하여 자주 비구들을 찾아 절에 가고, 비구들이 법을 설하고 청정한 범행을 밝혀 줄 때, 자리에 앉아서는 그 설법의 처음과 중간과 끝을 마음에 잡도리하지만, 그 자리에서 일어난 뒤에는 그 설법의 처음과 중간과 끝을 전혀 마음에 잡도리하지 못합니다. 이와 같은 사람을 '무릎 위의 지혜를 가진 자'라고 합니다.


109. Katamo ca puggalo puthupañño? Idhekacco puggalo ārāmaṃ gantā hoti abhikkhaṇaṃ bhikkhūnaṃ santike dhammassavaṇāya. Tassa bhikkhū dhammaṃ desenti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsenti. So tasmiṃ āsane nisinno tassā kathāya ādimpi manasi karoti, majjhampi manasi karoti, pariyosānampi manasi karoti. Vuṭṭhitopi tamhā āsanā tassā kathāya ādimpi manasi karoti, majjhampi manasi karoti, pariyosānampi manasi karoti. Seyyathāpi nāma kumbho ukkujjo tatra udakaṃ āsittaṃ saṇṭhāti, no vivaṭṭati; evamevaṃ idhekacco puggalo ārāmaṃ gantā honti abhikkhaṇaṃ bhikkhūnaṃ santike dhammassavaṇāya. Tassa bhikkhū dhammaṃ desenti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsenti. So tasmiṃ āsane nisinno tassā kathāya ādimpi manasi karoti, majjhampi manasi karoti, pariyosānampi manasi karoti. Vuṭṭhitopi tamhā āsanā tassā kathāya ādimpi manasi karoti, majjhampi manasi karoti, pariyosānampi manasi karoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘puthupañño’’.

109. 어떤 사람이 '넓은 지혜를 가진 자(puthupañño)'입니까? 여기 어떤 사람은 법을 듣기 위하여 자주 비구들을 찾아 절에 갑니다. 비구들은 그에게 처음도 좋고 중간도 좋고 끝도 좋으며, 의미와 형식을 갖추고 완전히 원만하고 청정한 범행을 밝히는 법을 설합니다. 그는 그 자리에 앉아 그 설법의 처음도 마음에 잡도리하고, 중간도 마음에 잡도리하며, 끝도 마음에 잡도리합니다. 그 자리에서 일어나서도 그 설법의 처음도 마음에 잡도리하고, 중간도 마음에 잡도리하며, 끝도 마음에 잡도리합니다. 마치 바로 세워진 항아리에 물을 부으면 물이 머물고 흘러가지 않는 것과 같습니다. 이와 같이 여기 어떤 사람은 법을 듣기 위하여 자주 비구들을 찾아 절에 가고, 비구들이 법을 설하고 청정한 범행을 밝혀 줄 때, 자리에 앉아서도 그 설법의 처음과 중간과 끝을 마음에 잡도리하고, 자리에서 일어난 뒤에도 그 설법의 처음과 중간과 끝을 마음에 잡도리합니다. 이와 같은 사람을 '넓은 지혜를 가진 자'라고 합니다.


110. Katamo ca puggalo kāmesu ca bhavesu ca avītarāgo? Sotāpannasakadāgāmino – ime vuccanti puggalā ‘‘kāmesu ca bhavesu ca avītarāgā’’.

110. 어떤 사람이 감각적 욕망(kāma)과 존재(bhava)에 대하여 탐욕이 떠나지 않은 자(avītarāgo)입니까? 예류자(sotāpanna)와 일래자(sakadāgāmin)입니다. 이들을 일컬어 '감각적 욕망과 존재에 대하여 탐욕이 떠나지 않은 자들'이라고 합니다.


111. Katamo ca puggalo kāmesu vītarāgo, bhavesu avītarāgo? Anāgāmī – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘kāmesu vītarāgo, bhavesu avītarāgo’’.

111. 어떤 사람이 감각적 욕망에 대해서는 탐욕이 떠났으나 존재에 대해서는 탐욕이 떠나지 않은 자입니까? 불환자(anāgāmin)입니다. 이 사람을 일컬어 '감각적 욕망에 대해서는 탐욕이 떠났으나 존재에 대해서는 탐욕이 떠나지 않은 자'라고 합니다.


112. Katamo ca puggalo kāmesu ca bhavesu ca vītarāgo? Arahā – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘kāmesu ca bhavesu ca vītarāgo’’.

112. 어떤 사람이 감각적 욕망과 존재에 대하여 탐욕이 떠난 자(vītarāgo)입니까? 아라한(arahā)입니다. 이 사람을 일컬어 '감각적 욕망과 존재에 대하여 탐욕이 떠난 자'라고 합니다.


113. Katamo [Pg.137] ca puggalo pāsāṇalekhūpamo? Idhekacco puggalo abhiṇhaṃ kujjhati. So ca khvassa kodho ciraṃ dīgharattaṃ anuseti. Seyyathāpi nāma pāsāṇe lekhā na khippaṃ lujjati vātena vā udakena vā, ciraṭṭhitikā hoti; evamevaṃ idhekacco puggalo abhiṇhaṃ kujjhati. So ca khvassa kodho ciraṃ dīgharattaṃ anuseti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘pāsāṇalekhūpamo’’.

113. 어떤 사람이 '바위에 새긴 글자와 같은 자(pāsāṇalekhūpamo)'입니까? 여기 어떤 사람은 자주 화를 냅니다. 그리고 그의 그 화는 오랫동안, 긴 세월 동안 잠재되어 있습니다. 마치 바위에 새긴 글자가 바람이나 물에 의해서도 쉽게 지워지지 않고 오래 남아 있는 것과 같습니다. 이와 같이 여기 어떤 사람은 자주 화를 내고, 그 화가 오랫동안 긴 세월 동안 잠재되어 있습니다. 이와 같은 사람을 '바위에 새긴 글자와 같은 자'라고 합니다.


114. Katamo ca puggalo pathavilekhūpamo? Idhekacco puggalo abhiṇhaṃ kujjhati. So ca khvassa kodho na ciraṃ dīgharattaṃ anuseti. Seyyathāpi nāma pathaviyā lekhā khippaṃ lujjati vātena vā udakena vā, na ciraṭṭhitikā hoti; evamevaṃ idhekacco puggalo abhiṇhaṃ kujjhati. So ca khvassa kodho na ciraṃ dīgharattaṃ anuseti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘pathavilekhūpamo’’.

114. 어떤 사람이 '땅에 새긴 글자와 같은 자(pathavīlekhūpamo)'입니까? 여기 어떤 사람은 자주 화를 냅니다. 그러나 그의 그 화는 오랫동안, 긴 세월 동안 잠재되어 있지 않습니다. 마치 땅에 새긴 글자가 바람이나 물에 의해 금방 지워지고 오래 남아 있지 않은 것과 같습니다. 이와 같이 여기 어떤 사람은 자주 화를 내지만, 그 화가 오랫동안 긴 세월 동안 잠재되어 있지 않습니다. 이와 같은 사람을 '땅에 새긴 글자와 같은 자'라고 합니다.


115. Katamo ca puggalo udakalekhūpamo? Idhekacco puggalo āgāḷhenapi vuccamāno pharusenapi vuccamāno amanāpenapi vuccamāno saṃsandatimeva sandhiyatimeva sammodatimeva. Seyyathāpi nāma udake lekhā khippaṃ lujjati, na ciraṭṭhitikā hoti; evamevaṃ idhekacco puggalo āgāḷhenapi vuccamāno pharusenapi vuccamāno amanāpenapi vuccamāno saṃsandatimeva sandhiyatimeva sammodatimeva – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘udakalekhūpamo’’.

115. 어떤 사람이 물에 쓴 글씨와 같은 사람인가? 여기 어떤 사람은 매우 거친 말을 듣거나 사나운 말을 듣거나 마음에 들지 않는 말을 들어도 곧 어울리고 화합하며 기뻐한다. 비유하자면 물에 쓴 글씨가 금방 사라져 오래 머물지 못하는 것과 같다. 이와 같이 여기 어떤 사람은 매우 거친 말을 듣거나 사나운 말을 듣거나 마음에 들지 않는 말을 들어도 곧 어울리고 화합하며 기뻐한다. 이 사람을 ‘물에 쓴 글씨와 같은 사람’이라 한다.


116. Tattha katame tayo potthakūpamā puggalā? Tayo potthakā – navopi potthako dubbaṇṇo ceva hoti dukkhasamphasso ca appaggho ca, majjhimopi potthako dubbaṇṇo ceva hoti dukkhasamphasso ca appaggho ca, jiṇṇopi potthako dubbaṇṇo ceva hoti dukkhasamphasso ca appaggho ca. Jiṇṇampi potthakaṃ ukkhaliparimajjanaṃ vā karonti saṅkārakūṭe vā naṃ chaḍḍenti. Evamevaṃ tayome potthakūpamā puggalā santo saṃvijjamānā bhikkhūsu. Katame tayo? Navo cepi bhikkhu hoti dussīlo pāpadhammo, idamassa dubbaṇṇatāya. Seyyathāpi so potthako dubbaṇṇo, tathūpamo [Pg.138] ayaṃ puggalo. Ye kho panassa sevanti bhajanti payirupāsanti diṭṭhānugatiṃ āpajjanti, tesaṃ taṃ hoti dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya. Idamassa dukkhasamphassatāya. Seyyathāpi so potthako dukkhasamphasso, tathūpamo ayaṃ puggalo. Yesaṃ kho pana so paṭiggaṇhāti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ, tesaṃ taṃ na mahapphalaṃ hoti na mahānisaṃsaṃ. Idamassa appagghatāya. Seyyathāpi so potthako appaggho, tathūpamo ayaṃ puggalo.

116. 거기서 어떤 세 부류의 사람이 삼베옷과 같은가? 여기 세 종류의 삼베옷이 있으니, 새 삼베옷도 색깔이 나쁘고 감촉이 거칠며 가치가 적고, 중간 정도의 삼베옷도 색깔이 나쁘고 감촉이 거칠며 가치가 적고, 낡은 삼베옷도 색깔이 나쁘고 감촉이 거칠며 가치가 적다. 사람들은 낡은 삼베옷을 솥을 닦는 데 쓰거나 쓰레기더미에 버린다. 이와 같이 삼베옷과 같은 이 세 부류의 사람이 비구들 중에 존재한다. 어떤 셋인가? 만약 새내기 비구가 계를 어기고 악한 법을 행하면, 이것이 그의 나쁜 색깔에 해당한다. 비유하자면 그 삼베옷의 색깔이 나쁜 것과 같이 이 사람을 그렇게 보아야 한다. 또한 그를 가까이하고 사귀고 모시며 그의 견해를 따르는 자들에게 그것은 긴 세월 동안 해로움과 고통이 되니, 이것이 그의 거친 감촉에 해당한다. 비유하자면 그 삼베옷의 감촉이 거친 것과 같이 이 사람을 그렇게 보아야 한다. 또한 그가 가사, 공양물, 거처, 의약품 등의 필수품을 받는 공양주들에게 그 보시는 큰 결실이 없고 큰 공덕이 없으니, 이것이 그의 적은 가치에 해당한다. 비유하자면 그 삼베옷의 가치가 적은 것과 같이 이 사람을 그렇게 보아야 한다.


Majjhimo cepi bhikkhu hoti…pe… thero cepi bhikkhu hoti dussīlo pāpadhammo, idamassa dubbaṇṇatāya. Seyyathāpi so potthako dubbaṇṇo, tathūpamo ayaṃ puggalo. Ye kho panassa sevanti bhajanti payirupāsanti diṭṭhānugatiṃ āpajjanti, tesaṃ taṃ hoti dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya. Idamassa dukkhasamphassatāya. Seyyathāpi so potthako dukkhasamphasso, tathūpamo ayaṃ puggalo. Yesaṃ kho pana so paṭiggaṇhāti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ, tesaṃ taṃ na mahapphalaṃ hoti na mahānisaṃsaṃ. Idamassa appagghatāya. Seyyathāpi so potthako appaggho, tathūpamo ayaṃ puggalo.

중간 정도의 비구라도... 장로 비구라도 만약 계를 어기고 악한 법을 행하면, 이것이 그의 나쁜 색깔에 해당한다. 비유하자면 그 삼베옷의 색깔이 나쁜 것과 같이 이 사람을 그렇게 보아야 한다. 또한 그를 가까이하고 사귀고 모시며 그의 견해를 따르는 자들에게 그것은 긴 세월 동안 해로움과 고통이 되니, 이것이 그의 거친 감촉에 해당한다. 비유하자면 그 삼베옷의 감촉이 거친 것과 같이 이 사람을 그렇게 보아야 한다. 또한 그가 가사, 공양물, 거처, 의약품 등의 필수품을 받는 공양주들에게 그 보시는 큰 결실이 없고 큰 공덕이 없으니, 이것이 그의 적은 가치에 해당한다. 비유하자면 그 삼베옷의 가치가 적은 것과 같이 이 사람을 그렇게 보아야 한다.


Evarūpo ce thero bhikkhu saṅghamajjhe bhaṇati. Tamenaṃ bhikkhū evamāhaṃsu – ‘‘kiṃ nu kho tuyhaṃ bālassa abyattassa bhaṇitena, tvampi nāma bhaṇitabbaṃ maññasī’’ti! So kupito anattamano tathārūpiṃ vācaṃ nicchāreti yathārūpāya vācāya saṅgho taṃ ukkhipati, saṅkārakūṭeva naṃ potthakaṃ. Ime tayo potthakūpamā puggalā santo saṃvijjamānā bhikkhūsu.

이와 같은 장로 비구가 승가 한가운데서 말을 하면, 비구들이 그에게 이렇게 말한다. ‘어리석고 미숙한 당신이 말해서 무엇 하겠소? 당신도 말할 자격이 있다고 생각하시오?’ 그는 화가 나고 불만스러워 승가가 그를 쫓아낼 만한 말을 내뱉는다. 마치 삼베옷을 쓰레기더미에 던지는 것과 같다. 이들이 삼베옷과 같은 세 부류의 비구들이다.


117. Tattha katame tayo kāsikavatthūpamā puggalā? Tīṇi kāsikavatthāni – navampi kāsikavatthaṃ vaṇṇavantañceva hoti sukhasamphassañca mahagghañca, majjhimampi kāsikavatthaṃ vaṇṇavantañceva hoti sukhasamphassañca mahagghañca, jiṇṇampi kāsikavatthaṃ vaṇṇavantañceva hoti sukhasamphassañca mahagghañca. Jiṇṇampi kāsikavatthaṃ ratanapaliveṭhanaṃ vā karonti gandhakaraṇḍake vā naṃ nikkhipanti.

117. 거기서 어떤 세 부류의 사람이 카시 천과 같은가? 여기 세 종류의 카시 천이 있으니, 새 카시 천도 색깔이 아름답고 감촉이 부드러우며 가치가 높고, 중간 정도의 카시 천도 색깔이 아름답고 감촉이 부드러우며 가치가 높고, 낡은 카시 천도 색깔이 아름답고 감촉이 부드러우며 가치가 높다. 사람들은 낡은 카시 천이라도 보석을 싸는 데 쓰거나 향료 상자에 넣어 보관한다.


Evamevaṃ [Pg.139] tayome kāsikavatthūpamā puggalā santo saṃvijjamānā bhikkhūsu. Katame tayo? Navo cepi bhikkhu hoti sīlavā kalyāṇadhammo, idamassa suvaṇṇatāya. Seyyathāpi taṃ kāsikavatthaṃ vaṇṇavantaṃ, tathūpamo ayaṃ puggalo. Ye kho panassa sevanti bhajanti payirupāsanti diṭṭhānugatiṃ āpajjanti, tesaṃ taṃ hoti dīgharattaṃ hitāya sukhāya. Idamassa sukhasamphassatāya. Seyyathāpi taṃ kāsikavatthaṃ sukhasamphassaṃ, tathūpamo ayaṃ puggalo. Yesaṃ kho pana so paṭiggaṇhāti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ, tesaṃ taṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsaṃ. Idamassa mahagghatāya. Seyyathāpi taṃ kāsikavatthaṃ mahagghaṃ, tathūpamo ayaṃ puggalo.

이와 같이 카시 천과 같은 이 세 부류의 사람이 비구들 중에 존재한다. 어떤 셋인가? 만약 새내기 비구가 계를 잘 지키고 선한 법을 행하면, 이것이 그의 아름다운 색깔에 해당한다. 비유하자면 그 카시 천의 색깔이 아름다운 것과 같이 이 사람을 그렇게 보아야 한다. 또한 그를 가까이하고 사귀고 모시며 그의 견해를 따르는 자들에게 그것은 긴 세월 동안 이익과 행복이 되니, 이것이 그의 부드러운 감촉에 해당한다. 비유하자면 그 카시 천의 감촉이 부드러운 것과 같이 이 사람을 그렇게 보아야 한다. 또한 그가 가사, 공양물, 거처, 의약품 등의 필수품을 받는 공양주들에게 그 보시는 큰 결실이 있고 큰 공덕이 있으니, 이것이 그의 높은 가치에 해당한다. 비유하자면 그 카시 천의 가치가 높은 것과 같이 이 사람을 그렇게 보아야 한다.


Majjhimo cepi bhikkhu…pe… thero cepi bhikkhu hoti sīlavā kalyāṇadhammo, idamassa suvaṇṇatāya. Seyyathāpi taṃ kāsikavatthaṃ vaṇṇavantaṃ, tathūpamo ayaṃ puggalo. Ye kho panassa sevanti bhajanti payirupāsanti diṭṭhānugatiṃ āpajjanti, tesaṃ taṃ hoti dīgharattaṃ hitāya sukhāya. Idamassa sukhasamphassatāya. Seyyathāpi taṃ kāsikavatthaṃ sukhasamphassaṃ, tathūpamo ayaṃ puggalo. Yesaṃ kho pana so paṭiggaṇhāti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ, tesaṃ taṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsaṃ. Idamassa mahagghatāya. Seyyathāpi taṃ kāsikavatthaṃ mahagghaṃ, tathūpamo ayaṃ puggalo.

중간 정도의 비구라도... 장로 비구라도 만약 계를 잘 지키고 선한 법을 행하면, 이것이 그의 아름다운 색깔에 해당한다. 비유하자면 그 카시 천의 색깔이 아름다운 것과 같이 이 사람을 그렇게 보아야 한다. 또한 그를 가까이하고 사귀고 모시며 그의 견해를 따르는 자들에게 그것은 긴 세월 동안 이익과 행복이 되니, 이것이 그의 부드러운 감촉에 해당한다. 비유하자면 그 카시 천의 감촉이 부드러운 것과 같이 이 사람을 그렇게 보아야 한다. 또한 그가 가사, 공양물, 거처, 의약품 등의 필수품을 받는 공양주들에게 그 보시는 큰 결실이 있고 큰 공덕이 있으니, 이것이 그의 높은 가치에 해당한다. 비유하자면 그 카시 천의 가치가 높은 것과 같이 이 사람을 그렇게 보아야 한다.


Evarūpo ce thero bhikkhu saṅghamajjhe bhaṇati, tamenaṃ bhikkhū evamāhaṃsu – ‘‘appasaddā āyasmanto hotha, thero bhikkhu dhammañca vinayañca bhaṇatī’’ti. Tassa taṃ vacanaṃ ādheyyaṃ gacchati, gandhakaraṇḍakeva naṃ kāsikavatthaṃ. Ime tayo kāsikavatthūpamā puggalā santo saṃvijjamānā bhikkhūsu.

이와 같은 장로 비구가 승가 한가운데서 말을 하면, 비구들이 이렇게 말한다. ‘존자들은 조용히 하십시오. 장로 비구께서 법과 율을 설하고 계십니다.’ 그의 말은 마치 향료 상자에 담긴 카시 천처럼 소중히 간직할 만한 가치가 있게 된다. 이들이 카시 천과 같은 세 부류의 비구들이다.


118. Katamo ca puggalo suppameyyo? Idhekacco puggalo uddhato hoti unnaḷo capalo mukharo vikiṇṇavāco muṭṭhassati asampajāno asamāhito vibbhantacitto pākaṭindriyo – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘suppameyyo’’.

118. 어떤 사람이 가늠하기 쉬운 사람인가? 여기 어떤 사람은 마음이 들떠 있고 거만하며 경솔하고 입이 거칠며 말을 함부로 하고 마음챙김이 없으며 알아차림이 없고 집중되지 못하며 마음이 산란하고 감각기관이 제어되지 않고 드러나 있다. 이 사람을 ‘가늠하기 쉬운 사람’이라 한다.


119. Katamo ca puggalo duppameyyo? Idhekacco puggalo anuddhato hoti anunnaḷo acapalo amukharo avikiṇṇavāco upaṭṭhitassati [Pg.140] sampajāno samāhito ekaggacitto saṃvutindriyo – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘duppameyyo’’.

119. 어떠한 사람이 헤아리기 어려운 사람(duppameyyo)인가? 여기 어떤 사람은 들뜨지 않고, 거만하지 않으며, 경솔하지 않고, 말이 거칠지 않으며, 함부로 말하지 않는다. 그는 마음챙김이 확립되어 있고, 분명하게 알아차리며, 삼매에 들어 마음이 한끝에 집중되어 있고, 감각기관이 잘 단속되어 있다. 이러한 사람을 '헤아리기 어려운 사람'이라 한다.


120. Katamo ca puggalo appameyyo? Idhekacco puggalo āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘appameyyo’’.

120. 어떠한 사람이 헤아릴 수 없는 사람(appameyyo)인가? 여기 어떤 사람은 번뇌들이 다하여 번뇌가 없는 마음의 해탈과 통찰지에 의한 해탈을 현생에서 스스로 높은 지혜로 알고 실현하여 구족하여 머문다. 이러한 사람을 '헤아릴 수 없는 사람'이라 한다.


121. Katamo ca puggalo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo? Idhekacco puggalo hīno hoti sīlena samādhinā paññāya. Evarūpo puggalo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo, aññatra anuddayā aññatra anukampā.

121. 어떠한 사람을 가까이하지 말고 사귀지 말고 받들지 말아야 하는가? 여기 어떤 사람은 계(戒), 삼매(定), 통찰지(慧)가 열등하다. 이러한 사람은 자비심이나 연민의 마음에서 비롯된 경우가 아니라면 가까이하지 말고 사귀지 말고 받들지 말아야 한다.


122. Katamo ca puggalo sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo? Idhekacco puggalo sadiso hoti sīlena samādhinā paññāya. Evarūpo puggalo sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo. Taṃ kissa hetu? ‘‘Sīlasāmaññagatānaṃ sataṃ sīlakathā ca no bhavissati, sā ca no phāsu bhavissati, sā ca no pavattinī bhavissati; samādhisāmaññagatānaṃ sataṃ samādhikathā ca no bhavissati, sā ca no phāsu bhavissati, sā ca no pavattinī bhavissati; paññāsāmaññagatānaṃ sataṃ paññākathā ca no bhavissati, sā ca no phāsu bhavissati, sā ca no pavattinī bhavissatī’’ti. Tasmā evarūpo puggalo sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo.

122. 어떠한 사람을 가까이하고 사귀고 받들어야 하는가? 여기 어떤 사람은 계, 삼매, 통찰지가 자기와 대등하다. 이러한 사람은 가까이하고 사귀고 받들어야 한다. 그것은 무슨 까닭인가? '계의 수준이 같은 분들 사이에 계에 관한 대화가 우리에게 일어날 것이고, 그것은 우리에게 안락이 될 것이며, 유익한 흐름이 될 것이기 때문이다. 삼매의 수준이 같은 분들 사이에 삼매에 관한 대화가 우리에게 일어날 것이고... 지혜의 수준이 같은 분들 사이에 지혜에 관한 대화가 우리에게 일어날 것이기 때문이다.' 그러므로 이러한 사람은 가까이하고 사귀고 받들어야 한다.


123. Katamo ca puggalo sakkatvā garuṃ katvā sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo? Idhekacco puggalo adhiko hoti sīlena samādhinā paññāya. Evarūpo puggalo sakkatvā garuṃ katvā sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo. Taṃ kissa hetu? ‘‘Aparipūraṃ vā sīlakkhandhaṃ paripūressāmi, paripūraṃ vā sīlakkhandhaṃ tattha tattha paññāya anuggahessāmi; aparipūraṃ vā samādhikkhandhaṃ paripūressāmi, paripūraṃ vā samādhikkhandhaṃ tattha tattha paññāya anuggahessāmi; aparipūraṃ vā paññākkhandhaṃ paripūressāmi, paripūraṃ vā paññākkhandhaṃ tattha tattha paññāya anuggahessāmī’’ti. Tasmā evarūpo puggalo sakkatvā garuṃ katvā sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo.

123. 어떠한 사람을 공경하고 존중하며 가까이하고 사귀고 받들어야 하는가? 여기 어떤 사람은 계, 삼매, 통찰지가 자기보다 뛰어나다. 이러한 사람은 공경하고 존중하며 가까이하고 사귀고 받들어야 한다. 그것은 무슨 까닭인가? '아직 충족되지 못한 계의 무더기를 충족시킬 것이며, 이미 충족된 계의 무더기는 도처에서 지혜로써 도울 것이기 때문이다. 아직 충족되지 못한 삼매의 무더기를 충족시킬 것이며... 아직 충족되지 못한 통찰지의 무더기를 충족시킬 것이기 때문이다.' 그러므로 이러한 사람은 공경하고 존중하며 가까이하고 사귀고 받들어야 한다.


124. Katamo [Pg.141] ca puggalo jigucchitabbo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo? Idhekacco puggalo dussīlo hoti pāpadhammo asuci saṅkassarasamācāro paṭicchannakammanto assamaṇo samaṇapaṭiñño abrahmacārī brahmacāripaṭiñño antopūti avassuto kasambujāto. Evarūpo puggalo jigucchitabbo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo. Taṃ kissa hetu? Kiñcāpi evarūpassa puggalassa na diṭṭhānugatiṃ āpajjati, atha kho naṃ pāpako kittisaddo abbhuggacchati – ‘‘pāpamitto purisapuggalo pāpasahāyo pāpasampavaṅko’’ti. Seyyathāpi nāma ahi gūthagato kiñcāpi na ḍaṃsati, atha kho naṃ makkheti; evamevaṃ kiñcāpi evarūpassa puggalassa na diṭṭhānugatiṃ āpajjati, atha kho naṃ pāpako kittisaddo abbhuggacchati – ‘‘pāpamitto purisapuggalo pāpasahāyo pāpasampavaṅko’’ti! Tasmā evarūpo puggalo jigucchitabbo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo.

124. 어떠한 사람을 혐오해야 하며 가까이하지 말고 사귀지 말고 받들지 말아야 하는가? 여기 어떤 사람은 부도덕하고, 악한 성품을 가졌으며, 정화되지 않고 의심스러운 행실을 하며, 자신의 행위를 숨기고, 사문이 아니면서 사문이라 칭하며, 청정범행을 닦지 않으면서 닦는다고 칭하며, 안으로 썩어 있고 번뇌로 젖어 있으며 쓰레기더미와 같다. 이러한 사람은 혐오해야 하며 가까이하지 말고 사귀지 말고 받들지 말아야 한다. 그것은 무슨 까닭인가? 비록 그러한 사람의 행실을 따르지는 않더라도, 그에게는 '악한 자를 친구로 삼고, 악한 자를 동료로 삼고, 악한 자에게 기운 사람'이라는 나쁜 평판이 퍼지기 때문이다. 마치 똥에 빠진 뱀은 비록 물지는 않더라도 (사람을) 더럽히는 것과 같다. 이와 같이 비록 그러한 자의 행실을 따르지는 않더라도 그에게는 악한 평판이 퍼진다. 그러므로 이러한 사람은 혐오해야 하며 가까이하지 말고 사귀지 말고 받들지 말아야 한다.


125. Katamo ca puggalo ajjhupekkhitabbo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo? Idhekacco puggalo kodhano hoti upāyāsabahulo, appampi vutto samāno abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Seyyathāpi nāma duṭṭhāruko kaṭṭhena vā kaṭhalāya vā ghaṭṭito bhiyyoso mattāya āsavaṃ deti, evamevaṃ idhekacco puggalo kodhano hoti upāyāsabahulo, appampi vutto samāno abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Seyyathāpi nāma tindukālātaṃ kaṭṭhena vā kaṭhalāya vā ghaṭṭitaṃ bhiyyoso mattāya cicciṭāyati ciṭiciṭāyati, evamevaṃ idhekacco puggalo kodhano hoti upāyāsabahulo, appampi vutto samāno abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Seyyathāpi nāma gūthakūpo kaṭṭhena vā kaṭhalāya vā ghaṭṭito bhiyyoso mattāya duggandho hoti, evamevaṃ idhekacco puggalo kodhano hoti upāyāsabahulo, appampi vutto samāno abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti; evarūpo puggalo ajjhupekkhitabbo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo. Taṃ kissa hetu? ‘‘Akkoseyyapi maṃ paribhāseyyapi maṃ anatthampi [Pg.142] me kareyyā’’ti! Tasmā evarūpo puggalo ajjhupekkhitabbo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo.

125. 어떠한 사람을 무관심하게 대해야 하며 가까이하지 말고 사귀지 말고 받들지 말아야 하는가? 여기 어떤 사람은 성을 잘 내고 고뇌가 많아, 조금만 말을 들어도 화를 내고 노여워하며 적개심을 품고 고집을 부리며 분노와 증오와 불만을 드러낸다. 마치 악성 종기가 막대기나 기왓조각에 닿으면 더욱 심하게 진물을 쏟아내는 것과 같고, 틴두카 나무 불꽃이 막대기나 기왓조각에 닿으면 더욱 탁탁 소리를 내며 타는 것과 같으며, 똥구덩이가 막대기나 기왓조각으로 건드려지면 더욱 심한 악취를 풍기는 것과 같다. 이러한 사람은 무관심하게 대해야 하며 가까이하지 말고 사귀지 말고 받들지 말아야 한다. 그것은 무슨 까닭인가? '그가 나를 욕하거나 비난할 수도 있고, 나에게 해를 끼칠 수도 있기 때문이다.' 그러므로 이러한 사람은 무관심하게 대해야 하며 가까이하지 말고 사귀지 말고 받들지 말아야 한다.


126. Katamo ca puggalo sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo? Idhekacco puggalo sīlavā hoti kalyāṇadhammo – evarūpo puggalo sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo. Taṃ kissa hetu? Kiñcāpi evarūpassa puggalassa na diṭṭhānugatiṃ āpajjati, atha kho naṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchati – ‘‘kalyāṇamitto purisapuggalo kalyāṇasahāyo kalyāṇasampavaṅko’’ti! Tasmā evarūpo puggalo sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo.

126. 어떠한 사람을 가까이하고 사귀고 받들어야 하는가? 여기 어떤 사람은 계를 지키고 선한 성품을 가졌다. 이러한 사람은 가까이하고 사귀고 받들어야 한다. 그것은 무슨 까닭인가? 비록 그러한 사람의 행실을 전적으로 따르지는 않더라도 그에게는 '선한 자를 친구로 삼고, 선한 자를 동료로 삼고, 선한 자에게 기운 사람'이라는 좋은 평판이 퍼지기 때문이다. 그러므로 이러한 사람은 가까이하고 사귀고 받들어야 한다.


127. Katamo ca puggalo sīlesu paripūrakārī, samādhismiṃ mattaso kārī, paññāya mattaso kārī? Sotāpannasakadāgāmino – ime vuccanti puggalā sīlesu paripūrakārino, samādhismiṃ mattaso kārino, paññāya mattaso kārino.

127. 어떤 사람이 계(戒)에서는 원만하게 수행하고, 삼매(三昧)에서는 적절하게 수행하며, 지혜(智慧)에서도 적절하게 수행하는가? 예류자(預流者)와 일래자(一來者)이다. 이 사람들을 계에서는 원만하게 수행하고, 삼매에서는 적절하게 수행하며, 지혜에서도 적절하게 수행하는 사람들이라고 한다.


128. Katamo ca puggalo sīlesu ca paripūrakārī, samādhismiñca paripūrakārī, paññāya mattaso kārī? Anāgāmī – ayaṃ vuccati puggalo sīlesu ca paripūrakārī, samādhismiñca paripūrakārī, paññāya mattaso kārī.

128. 어떤 사람이 계에서도 원만하게 수행하고 삼매에서도 원만하게 수행하며, 지혜에서는 적절하게 수행하는가? 불환자(不還者)이다. 이 사람을 계에서도 원만하게 수행하고 삼매에서도 원만하게 수행하며 지혜에서는 적절하게 수행하는 사람이라고 한다.


129. Katamo ca puggalo sīlesu ca paripūrakārī, samādhismiñca paripūrakārī, paññāya ca paripūrakārī? Arahā – ayaṃ vuccati puggalo sīlesu ca paripūrakārī, samādhismiñca paripūrakārī, paññāya ca paripūrakārī.

129. 어떤 사람이 계에서도 원만하게 수행하고 삼매에서도 원만하게 수행하며 지혜에서도 원만하게 수행하는가? 아라한(阿羅漢)이다. 이 사람을 계에서도 원만하게 수행하고 삼매에서도 원만하게 수행하며 지혜에서도 원만하게 수행하는 사람이라고 한다.


130. Tattha katame tayo satthāro? Idhekacco satthā kāmānaṃ pariññaṃ paññapeti, na rūpānaṃ pariññaṃ paññapeti, na vedanānaṃ pariññaṃ paññapeti. Idha panekacco satthā kāmānañca pariññaṃ paññapeti, rūpānañca pariññaṃ paññapeti, na vedanānaṃ pariññaṃ paññapeti. Idha panekacco satthā kāmānañca pariññaṃ paññapeti, rūpānañca pariññaṃ paññapeti, vedanānañca pariññaṃ paññapeti.

130. 그 마티카 중에서 세 종류의 스승이란 어떤 것인가? 여기 어떤 스승은 감각적 욕망에 대한 철저한 앎[遍知]을 선언하지만, 색(色)에 대한 철저한 앎은 선언하지 않고, 수(受)에 대한 철저한 앎도 선언하지 않는다. 그러나 여기 어떤 스승은 감각적 욕망에 대한 철저한 앎을 선언하고 색에 대한 철저한 앎도 선언하지만, 수에 대한 철저한 앎은 선언하지 않는다. 그러나 여기 어떤 스승은 감각적 욕망에 대한 철저한 앎을 선언하고 색에 대한 철저한 앎도 선언하며 수에 대한 철저한 앎도 선언한다.


Tatra yvāyaṃ satthā kāmānaṃ pariññaṃ paññapeti, na rūpānaṃ pariññaṃ paññapeti, na vedanānaṃ pariññaṃ paññapeti, rūpāvacarasamāpattiyā lābhī satthā tena daṭṭhabbo. Tatra yvāyaṃ satthā kāmānañca pariññaṃ paññapeti, rūpānañca [Pg.143] pariññaṃ paññapeti, na vedanānaṃ pariññaṃ paññapeti, arūpāvacarasamāpattiyā lābhī satthā tena daṭṭhabbo. Tatra yvāyaṃ satthā kāmānañca pariññaṃ paññapeti, rūpānañca pariññaṃ paññapeti, vedanānañca pariññaṃ paññapeti, sammāsambuddho satthā tena daṭṭhabbo. Ime tayo satthāro.

그중에서 감각적 욕망에 대한 철저한 앎을 선언하고 색에 대한 철저한 앎은 선언하지 않으며 수에 대한 철저한 앎도 선언하지 않는 저 스승은 색계(色界)의 증득을 얻은 스승으로 보아야 한다. 그중에서 감각적 욕망에 대한 철저한 앎을 선언하고 색에 대한 철저한 앎도 선언하지만 수에 대한 철저한 앎은 선언하지 않는 저 스승은 무색계(無色界)의 증득을 얻은 스승으로 보아야 한다. 그중에서 감각적 욕망에 대한 철저한 앎을 선언하고 색에 대한 철저한 앎도 선언하며 수에 대한 철저한 앎도 선언하는 저 스승은 정등각자(正等覺者)인 스승으로 보아야 한다. 이들이 세 종류의 스승이다.


131. Tattha katame aparepi tayo satthāro? Idhekacco satthā diṭṭhe ceva dhamme attānaṃ saccato thetato paññapeti, abhisamparāyañca attānaṃ saccato thetato paññapeti. Idha panekacco satthā diṭṭhe ceva dhamme attānaṃ saccato thetato paññapeti, no ca kho abhisamparāyaṃ attānaṃ saccato thetato paññapeti. Idha panekacco satthā diṭṭhe ceva dhamme attānaṃ saccato thetato na paññapeti, abhisamparāyañca attānaṃ saccato thetato na paññapeti.

131. 그 마티카 중에서 또 다른 세 종류의 스승이란 어떤 것인가? 여기 어떤 스승은 현세(現世)에서도 자아를 실재하고 견고한 것으로 선언하고, 내세(來世)에서도 자아를 실재하고 견고한 것으로 선언한다. 그러나 여기 어떤 스승은 현세에서만 자아를 실재하고 견고한 것으로 선언하고, 내세에서는 자아를 실재하고 견고한 것으로 선언하지 않는다. 그러나 여기 어떤 스승은 현세에서도 자아를 실재하고 견고한 것으로 선언하지 않고, 내세에서도 자아를 실재하고 견고한 것으로 선언하지 않는다.


Tatra yvāyaṃ satthā diṭṭhe ceva dhamme attānaṃ saccato thetato paññapeti, abhisamparāyañca attānaṃ saccato thetato paññapeti, sassatavādo satthā tena daṭṭhabbo. Tatra yvāyaṃ satthā diṭṭhe ceva dhamme attānaṃ saccato thetato paññapeti, no ca kho abhisamparāyaṃ attānaṃ saccato thetato paññapeti, ucchedavādo satthā tena daṭṭhabbo. Tatra yvāyaṃ satthā diṭṭhe ceva dhamme attānaṃ saccato thetato na paññapeti, abhisamparāyañca attānaṃ saccato thetato na paññapeti, sammāsambuddho satthā tena daṭṭhabbo. Ime aparepi tayo satthāro.

그중에서 현세에서도 자아를 실재하고 견고한 것으로 선언하고 내세에서도 자아를 실재하고 견고한 것으로 선언하는 저 스승은 상견론자(常見論者)인 스승으로 보아야 한다. 그중에서 현세에서만 자아를 실재하고 견고한 것으로 선언하고 내세에서는 자아를 실재하고 견고한 것으로 선언하지 않는 저 스승은 단견론자(斷見論者)인 스승으로 보아야 한다. 그중에서 현세에서도 자아를 실재하고 견고한 것으로 선언하지 않고 내세에서도 자아를 실재하고 견고한 것으로 선언하지 않는 저 스승은 정등각자(正等覺者)인 스승으로 보아야 한다. 이들이 또 다른 세 종류의 스승이다.


Tikaniddeso.

삼법(三法)의 해설이 끝났다.


4. Catukkapuggalapaññatti

4. 사법(四法)의 사람 시설


132. Katamo ca puggalo asappuriso? Idhekacco puggalo pāṇātipātī hoti, adinnādāyī hoti, kāmesumicchācārī hoti, musāvādī hoti, surāmerayamajjapamādaṭṭhāyī hoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘asappuriso’’.

132. 어떤 사람이 바르지 못한 사람[非善士]인가? 여기 어떤 사람은 살아 있는 생명을 죽이고, 주지 않은 것을 가지며, 음행에 빠져 그릇된 짓을 하고, 거짓말을 하며, 게으름의 원인이 되는 술과 중독성 물질을 마신다. 이 사람을 '바르지 못한 사람'이라고 한다.


133. Katamo ca puggalo asappurisena asappurisataro? Idhekacco puggalo attanā ca pāṇātipātī hoti parañca pāṇātipāte samādapeti[Pg.144], attanā ca adinnādāyī hoti parañca adinnādāne samādapeti, attanā ca kāmesumicchācārī hoti parañca kāmesumicchācāre samādapeti, attanā ca musāvādī hoti parañca musāvāde samādapeti, attanā ca surāmerayamajjapamādaṭṭhāyī hoti parañca surāmerayamajjapamādaṭṭhāne samādapeti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘asappurisena asappurisataro’’.

133. 어떤 사람이 바르지 못한 사람보다 더 바르지 못한 사람인가? 여기 어떤 사람은 스스로 살아 있는 생명을 죽일 뿐만 아니라 타인에게도 살생을 권하고, 스스로 주지 않은 것을 가질 뿐만 아니라 타인에게도 도둑질을 권하며, 스스로 음행에 빠져 그릇된 짓을 할 뿐만 아니라 타인에게도 그릇된 음행을 권하고, 스스로 거짓말을 할 뿐만 아니라 타인에게도 거짓말을 권하며, 스스로 술과 중독성 물질을 마실 뿐만 아니라 타인에게도 술과 중독성 물질을 마시도록 권한다. 이 사람을 '바르지 못한 사람보다 더 바르지 못한 사람'이라고 한다.


134. Katamo ca puggalo sappuriso? Idhekacco puggalo pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti, kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, musāvādā paṭivirato hoti, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘sappuriso’’.

134. 어떤 사람이 바른 사람[善士]인가? 여기 어떤 사람은 살아 있는 생명을 죽이는 일에서 벗어나고, 주지 않은 것을 가지는 일에서 벗어나며, 음행에 빠져 그릇된 짓을 하는 일에서 벗어나고, 거짓말하는 일에서 벗어나며, 게으름의 원인이 되는 술과 중독성 물질을 마시는 일에서 벗어난다. 이 사람을 '바른 사람'이라고 한다.


135. Katamo ca puggalo sappurisena sappurisataro? Idhekacco puggalo attanā ca pāṇātipātā paṭivirato hoti parañca pāṇātipātā veramaṇiyā samādapeti, attanā ca adinnādānā paṭivirato hoti parañca adinnādānā veramaṇiyā samādapeti, attanā ca kāmesumicchācārā paṭivirato hoti parañca kāmesumicchācārā veramaṇiyā samādapeti, attanā ca musāvādā paṭivirato hoti parañca musāvādā veramaṇiyā samādapeti, attanā ca surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti parañca surāmerayamajjapamādaṭṭhānā veramaṇiyā samādapeti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘sappurisena sappurisataro’’.

135. 어떤 사람이 바른 사람보다 더 바른 사람인가? 여기 어떤 사람은 스스로 살아 있는 생명을 죽이는 일에서 벗어날 뿐만 아니라 타인에게도 살생을 멀리하도록 권하고, 스스로 주지 않은 것을 가지는 일에서 벗어날 뿐만 아니라 타인에게도 도둑질을 멀리하도록 권하며, 스스로 음행에 빠져 그릇된 짓을 하는 일에서 벗어날 뿐만 아니라 타인에게도 그릇된 음행을 멀리하도록 권하고, 스스로 거짓말하는 일에서 벗어날 뿐만 아니라 타인에게도 거짓말을 멀리하도록 권하며, 스스로 술과 중독성 물질을 마시는 일에서 벗어날 뿐만 아니라 타인에게도 술과 중독성 물질을 멀리하도록 권한다. 이 사람을 '바른 사람보다 더 바른 사람'이라고 한다.


136. Katamo ca puggalo pāpo? Idhekacco puggalo pāṇātipātī hoti, adinnādāyī hoti, kāmesumicchācārī hoti, musāvādī hoti, pisuṇavāco hoti, pharusavāco hoti, samphappalāpī hoti, abhijjhālu hoti, byāpannacitto hoti, micchādiṭṭhi hoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘pāpo’’.

136. 어떤 사람이 악한 사람인가? 여기 어떤 사람은 살아 있는 생명을 죽이고, 주지 않은 것을 가지며, 음행에 빠져 그릇된 짓을 하고, 거짓말을 하며, 이간질하는 말을 하고, 거친 말을 하며, 쓸모없는 말을 하고, 탐욕스러우며, 악의를 품고 있고, 그릇된 견해를 가지고 있다. 이 사람을 '악한 사람'이라고 한다.


137. Katamo ca puggalo pāpena pāpataro? Idhekacco puggalo attanā ca pāṇātipātī hoti parañca pāṇātipāte samādapeti, attanā [Pg.145] ca adinnādāyī hoti parañca adinnādāne samādapeti, attanā ca kāmesumicchācārī hoti parañca kāmesumicchācāre samādapeti, attanā ca musāvādī hoti parañca musāvāde samādapeti, attanā ca pisuṇavāco hoti parañca pisuṇāya vācāya samādapeti, attanā ca pharusavāco hoti parañca pharusāya vācāya samādapeti, attanā ca samphappalāpī hoti parañca samphappalāpe samādapeti, attanā ca abhijjhālu hoti parañca abhijjhāya samādapeti, attanā ca byāpannacitto hoti parañca byāpāde samādapeti, attanā ca micchādiṭṭhi hoti parañca micchādiṭṭhiyā samādapeti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘pāpena pāpataro’’.

137. 어떤 사람이 악한 자보다 더 악한 자입니까? 여기 어떤 사람은 스스로 살생하고 남에게도 살생하도록 권하며, 스스로 주지 않는 것을 취하고 남에게도 주지 않는 것을 취하도록 권하며, 스스로 그릇된 성행위를 하고 남에게도 그릇된 성행위를 하도록 권하며, 스스로 거짓말을 하고 남에게도 거짓말을 하도록 권하며, 스스로 이간질하는 말을 하고 남에게도 이간질하는 말을 하도록 권하며, 스스로 거친 말을 하고 남에게도 거친 말을 하도록 권하며, 스스로 쓸모없는 말을 하고 남에게도 쓸모없는 말을 하도록 권하며, 스스로 탐욕을 부리고 남에게도 탐욕을 부리도록 권하며, 스스로 악의를 품고 남에게도 악의를 품도록 권하며, 스스로 그릇된 견해를 가지고 남에게도 그릇된 견해를 가지도록 권합니다. 이 사람을 ‘악한 자보다 더 악한 자’라고 합니다.


138. Katamo ca puggalo kalyāṇo? Idhekacco puggalo pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti, kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, musāvādā paṭivirato hoti, pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti, pharusāya vācāya paṭivirato hoti, samphappalāpā paṭivirato hoti, anabhijjhālu hoti, abyāpannacitto hoti, sammādiṭṭhi hoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘kalyāṇo’’.

138. 어떤 사람이 선한 사람입니까? 여기 어떤 사람은 살생을 멀리하고, 주지 않는 것을 취하는 것을 멀리하고, 그릇된 성행위를 멀리하고, 거짓말을 멀리하고, 이간질하는 말을 멀리하고, 거친 말을 멀리하고, 쓸모없는 말을 멀리하며, 탐욕이 없고, 악의가 없으며, 바른 견해를 가집니다. 이 사람을 ‘선한 사람’이라고 합니다.


139. Katamo ca puggalo kalyāṇena kalyāṇataro? Idhekacco puggalo attanā ca pāṇātipātā paṭivirato hoti parañca pāṇātipātā veramaṇiyā samādapeti, attanā ca adinnādānā paṭivirato hoti parañca adinnādānā veramaṇiyā samādapeti, attanā ca kāmesumicchācārā paṭivirato hoti parañca kāmesumicchācārā veramaṇiyā samādapeti, attanā ca musāvādā paṭivirato hoti parañca musāvādā veramaṇiyā samādapeti, attanā ca pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti parañca pisuṇāya vācāya veramaṇiyā samādapeti, attanā ca pharusāya vācāya paṭivirato hoti parañca pharusāya vācāya veramaṇiyā samādapeti, attanā ca samphappalāpā paṭivirato hoti parañca samphappalāpā veramaṇiyā samādapeti, attanā ca anabhijjhālu hoti parañca anabhijjhāya samādapeti, attanā ca abyāpannacitto hoti parañca abyāpāde samādapeti, attanā ca sammādiṭṭhi hoti parañca [Pg.146] sammādiṭṭhiyā samādapeti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘kalyāṇena kalyāṇataro’’.

139. 어떤 사람이 선한 자보다 더 선한 자입니까? 여기 어떤 사람은 스스로 살생을 멀리하고 남에게도 살생을 멀리하도록 권하며, 스스로 주지 않는 것을 취하는 것을 멀리하고 남에게도 주지 않는 것을 취하는 것을 멀리하도록 권하며, 스스로 그릇된 성행위를 멀리하고 남에게도 그릇된 성행위를 멀리하도록 권하며, 스스로 거짓말을 멀리하고 남에게도 거짓말을 멀리하도록 권하며, 스스로 이간질하는 말을 멀리하고 남에게도 이간질하는 말을 멀리하도록 권하며, 스스로 거친 말을 멀리하고 남에게도 거친 말을 멀리하도록 권하며, 스스로 쓸모없는 말을 멀리하고 남에게도 쓸모없는 말을 멀리하도록 권하며, 스스로 탐욕을 부리지 않고 남에게도 탐욕을 부리지 않도록 권하며, 스스로 악의를 품지 않고 남에게도 악의를 품지 않도록 권하며, 스스로 바른 견해를 가지고 남에게도 바른 견해를 가지도록 권합니다. 이 사람을 ‘선한 자보다 더 선한 자’라고 합니다.


140. Katamo ca puggalo pāpadhammo? Idhekacco puggalo pāṇātipātī hoti, adinnādāyī hoti…pe… micchādiṭṭhi hoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘pāpadhammo’’.

140. 어떤 사람이 악한 법을 가진 사람입니까? 여기 어떤 사람은 살생을 일삼고, 주지 않는 것을 취하며... (중략) ...그릇된 견해를 가집니다. 이 사람을 ‘악한 법을 가진 사람’이라고 합니다.


141. Katamo ca puggalo pāpadhammena pāpadhammataro? Idhekacco puggalo attanā ca pāṇātipātī hoti parañca pāṇātipāte samādapeti, attanā ca adinnādāyī hoti parañca adinnādāne samādapeti…pe… attanā ca micchādiṭṭhi hoti parañca micchādiṭṭhiyā samādapeti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘pāpadhammena pāpadhammataro’’.

141. 어떤 사람이 악한 법을 가진 자보다 더 악한 법을 가진 자입니까? 여기 어떤 사람은 스스로 살생을 일삼고 남에게도 살생하도록 권하며, 스스로 주지 않는 것을 취하고 남에게도 주지 않는 것을 취하도록 권하며... (중략) ...스스로 그릇된 견해를 가지고 남에게도 그릇된 견해를 가지도록 권합니다. 이 사람을 ‘악한 법을 가진 자보다 더 악한 법을 가진 자’라고 합니다.


142. Katamo ca puggalo kalyāṇadhammo? Idhekacco puggalo pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti…pe… samādiṭṭhi hoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘kalyāṇadhammo’’.

142. 어떤 사람이 선한 법을 가진 사람입니까? 여기 어떤 사람은 살생을 멀리하고, 주지 않는 것을 취하는 것을 멀리하며... (중략) ...바른 견해를 가집니다. 이 사람을 ‘선한 법을 가진 사람’이라고 합니다.


143. Katamo ca puggalo kalyāṇadhammena kalyāṇadhammataro? Idhekacco puggalo attanā ca pāṇātipātā paṭivirato hoti parañca pāṇātipātā veramaṇiyā samādapeti…pe… attanā ca sammādiṭṭhi hoti parañca sammādiṭṭhiyā samādapeti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘kalyāṇadhammena kalyāṇadhammataro’’.

143. 어떤 사람이 선한 법을 가진 자보다 더 선한 법을 가진 자입니까? 여기 어떤 사람은 스스로 살생을 멀리하고 남에게도 살생을 멀리하도록 권하며... (중략) ...스스로 바른 견해를 가지고 남에게도 바른 견해를 가지도록 권합니다. 이 사람을 ‘선한 법을 가진 자보다 더 선한 법을 가진 자’라고 합니다.


144. Katamo ca puggalo sāvajjo? Idhekacco puggalo sāvajjena kāyakammena samannāgato hoti, sāvajjena vacīkammena samannāgato hoti, sāvajjena manokammena samannāgato hoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘sāvajjo’’.

144. 어떤 사람이 허물이 있는 사람입니까? 여기 어떤 사람은 허물이 있는 신체적 행위를 갖추었고, 허물이 있는 언어적 행위를 갖추었으며, 허물이 있는 정신적 행위를 갖추었습니다. 이 사람을 ‘허물이 있는 사람’이라고 합니다.


145. Katamo ca puggalo vajjabahulo? Idhekacco puggalo sāvajjena bahulaṃ kāyakammena samannāgato hoti appaṃ anavajjena, sāvajjena bahulaṃ vacīkammena samannāgato hoti appaṃ anavajjena, sāvajjena bahulaṃ manokammena samannāgato hoti appaṃ anavajjena – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘vajjabahulo’’.

145. 어떤 사람이 허물이 많은 사람입니까? 여기 어떤 사람은 허물이 있는 신체적 행위를 많이 갖추었고 허물이 없는 신체적 행위는 적게 갖추었으며, 허물이 있는 언어적 행위를 많이 갖추었고 허물이 없는 언어적 행위는 적게 갖추었으며, 허물이 있는 정신적 행위를 많이 갖추었고 허물이 없는 정신적 행위는 적게 갖추었습니다. 이 사람을 ‘허물이 많은 사람’이라고 합니다.


146. Katamo [Pg.147] ca puggalo appavajjo? Idhekacco puggalo anavajjena bahulaṃ kāyakammena samannāgato hoti appaṃ sāvajjena, anavajjena bahulaṃ vacīkammena samannāgato hoti appaṃ sāvajjena, anavajjena bahulaṃ manokammena samannāgato hoti appaṃ sāvajjena – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘appavajjo’’.

146. 어떤 사람이 허물이 적은 사람입니까? 여기 어떤 사람은 허물이 없는 신체적 행위를 많이 갖추었고 허물이 있는 신체적 행위는 적게 갖추었으며, 허물이 없는 언어적 행위를 많이 갖추었고 허물이 있는 언어적 행위는 적게 갖추었으며, 허물이 없는 정신적 행위를 많이 갖추었고 허물이 있는 정신적 행위는 적게 갖추었습니다. 이 사람을 ‘허물이 적은 사람’이라고 합니다.


147. Katamo ca puggalo anavajjo? Idhekacco puggalo anavajjena kāyakammena samannāgato hoti, anavajjena vacīkammena samannāgato hoti, anavajjena manokammena samannāgato hoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘anavajjo’’.

147. 어떤 사람이 허물이 없는 사람입니까? 여기 어떤 사람은 허물이 없는 신체적 행위를 갖추었고, 허물이 없는 언어적 행위를 갖추었으며, 허물이 없는 정신적 행위를 갖추었습니다. 이 사람을 ‘허물이 없는 사람’이라고 합니다.


148. Katamo ca puggalo ugghaṭitaññū? Yassa puggalassa saha udāhaṭavelāya dhammābhisamayo hoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘ugghaṭitaññū’’.

148. 어떤 사람이 우가티탄뉴입니까? 어떤 사람이 요점을 말해 주는 것과 동시에 법을 꿰뚫어 아는 것(깨달음)이 일어난다면, 이 사람을 ‘우가티탄뉴’라고 합니다.


149. Katamo ca puggalo vipañcitaññū? Yassa puggalassa saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthe vibhajiyamāne dhammābhisamayo hoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘vipañcitaññū’’.

149. 어떤 사람이 위빤찌딴뉴입니까? 어떤 사람이 요약하여 설한 법의 의미를 상세히 풀어서 설명할 때 법을 꿰뚫어 아는 것(깨달음)이 일어난다면, 이 사람을 ‘위빤찌딴뉴’라고 합니다.


150. Katamo ca puggalo neyyo? Yassa puggalassa uddesato paripucchato yoniso manasikaroto kalyāṇamitte sevato bhajato payirupāsato evaṃ anupubbena dhammābhisamayo hoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘neyyo’’.

150. 어떤 사람이 네이야입니까? 어떤 사람이 요점을 배우고, 질문하고, 체계적으로 사유하고, 선지식을 가까이하고 사귀고 섬김으로써 이와 같이 점진적으로 법을 꿰뚫어 아는 것(깨달음)이 일어난다면, 이 사람을 ‘네이야’라고 합니다.


151. Katamo ca puggalo padaparamo? Yassa puggalassa bahumpi suṇato bahumpi bhaṇato bahumpi dhārayato bahumpi vācayato na tāya jātiyā dhammābhisamayo hoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘padaparamo’’.

151. 어떤 사람이 빠다빠라마입니까? 어떤 사람이 많이 듣고, 많이 말하고, 많이 암기하고, 많이 가르치더라도 그 생애에는 법을 꿰뚫어 아는 것(깨달음)이 일어나지 않는다면, 이 사람을 ‘빠다빠라마’라고 합니다.


152. Katamo ca puggalo yuttappaṭibhāno no muttappaṭibhāno? Idhekacco puggalo pañhaṃ puṭṭho samāno yuttaṃ vadati no sīghaṃ – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘yuttappaṭibhāno no muttappaṭibhāno’’.

152. 어떤 사람이 적절하게 응답할 줄은 알지만 막힘없이 응답하지 못하는 사람인가? 여기 어떤 사람이 질문을 받았을 때, 적절하게는 말하지만 신속하게 말하지는 못한다면, 이 사람을 ‘적절하게 응답할 줄은 알지만 막힘없이 응답하지 못하는 사람’이라 한다.


153. Katamo [Pg.148] ca puggalo muttappaṭibhāno no yuttappaṭibhāno? Idhekacco puggalo pañhaṃ puṭṭho samāno sīghaṃ vadati no yuttaṃ – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘muttappaṭibhāno no yuttappaṭibhāno’’.

153. 어떤 사람이 막힘없이 응답할 줄은 알지만 적절하게 응답하지 못하는 사람인가? 여기 어떤 사람이 질문을 받았을 때, 신속하게는 말하지만 적절하게 말하지는 못한다면, 이 사람을 ‘막힘없이 응답할 줄은 알지만 적절하게 응답하지 못하는 사람’이라 한다.


154. Katamo ca puggalo yuttappaṭibhāno ca muttappaṭibhāno ca? Idhekacco puggalo pañhaṃ puṭṭho samāno yuttañca vadati sīghañca – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘yuttappaṭibhāno ca muttappaṭibhāno ca’’.

154. 어떤 사람이 적절하게 응답할 줄도 알고 막힘없이 응답할 줄도 아는 사람인가? 여기 어떤 사람이 질문을 받았을 때, 적절하게 말하기도 하고 신속하게 말하기도 한다면, 이 사람을 ‘적절하게 응답할 줄도 알고 막힘없이 응답할 줄도 아는 사람’이라 한다.


155. Katamo ca puggalo neva yuttappaṭibhāno no muttappaṭibhāno? Idhekacco puggalo pañhaṃ puṭṭho samāno neva yuttaṃ vadati no sīghaṃ – ayaṃ vuccati, puggalo ‘‘neva yuttappaṭibhāno no muttappaṭibhāno’’.

155. 어떤 사람이 적절하게 응답할 줄도 모르고 막힘없이 응답할 줄도 모르는 사람인가? 여기 어떤 사람이 질문을 받았을 때, 적절하게 말하지도 못하고 신속하게 말하지도 못한다면, 이 사람을 ‘적절하게 응답할 줄도 모르고 막힘없이 응답할 줄도 모르는 사람’이라 한다.


156. Tattha katame cattāro dhammakathikā puggalā? Idhekacco dhammakathiko appañca bhāsati asahitañca, parisā cassa na kusalā hoti sahitāsahitassa. Evarūpo dhammakathiko evarūpāya parisāya dhammakathikotveva saṅkhaṃ gacchati.

156. 그 마티카 중에서 네 종류의 법사(法師)란 누구인가? 여기 어떤 법사는 법을 조금만 설하면서도 이치에 맞지 않게 설하며, 그의 청중 또한 이치에 맞는 것과 맞지 않는 것을 판별하는 데 능숙하지 못하다. 이와 같은 법사는 이와 같은 청중 사이에서 ‘법사’라고 일컬어진다.


Idha panekacco dhammakathiko appañca bhāsati sahitañca, parisā cassa kusalā hoti sahitāsahitassa. Evarūpo dhammakathiko evarūpāya parisāya dhammakathikotveva saṅkhaṃ gacchati.

또한 여기 어떤 법사는 법을 조금 설하지만 이치에 맞게 설하며, 그의 청중 또한 이치에 맞는 것과 맞지 않는 것을 판별하는 데 능숙하다. 이와 같은 법사는 이와 같은 청중 사이에서 ‘법사’라고 일컬어진다.


Idha panekacco dhammakathiko bahuñca bhāsati asahitañca, parisā cassa na kusalā hoti sahitāsahitassa. Evarūpo dhammakathiko evarūpāya parisāya dhammakathikotveva saṅkhaṃ gacchati.

또한 여기 어떤 법사는 법을 많이 설하지만 이치에 맞지 않게 설하며, 그의 청중 또한 이치에 맞는 것과 맞지 않는 것을 판별하는 데 능숙하지 못하다. 이와 같은 법사는 이와 같은 청중 사이에서 ‘법사’라고 일컬어진다.


Idha panekacco dhammakathiko bahuñca bhāsati sahitañca, parisā cassa kusalā hoti sahitāsahitassa. Evarūpo dhammakathiko evarūpāya parisāya dhammakathikotveva saṅkhaṃ gacchati. Ime cattāro ‘‘dhammakathikā puggalā’’.

또한 여기 어떤 법사는 법을 많이 설하고 이치에도 맞게 설하며, 그의 청중 또한 이치에 맞는 것과 맞지 않는 것을 판별하는 데 능숙하다. 이와 같은 법사는 이와 같은 청중 사이에서 ‘법사’라고 일컬어진다. 이들이 네 종류의 ‘법사인 사람들’이다.


157. Tattha katame cattāro valāhakūpamā puggalā? Cattāro valāhakā – gajjitā no vassitā, vassitā no gajjitā, gajjitā ca vassitā ca, neva gajjitā no vassitā. Evamevaṃ cattārome valāhakūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro[Pg.149]? Gajjitā no vassitā, vassitā no gajjitā, gajjitā ca vassitā ca, neva gajjitā no vassitā.

157. 그 마티카 중에서 네 종류의 구름에 비유되는 사람이란 누구인가? 구름에는 네 종류가 있으니, 천둥만 치고 비는 내리지 않는 것, 비는 내리지만 천둥은 치지 않는 것, 천둥도 치고 비도 내리는 것, 천둥도 치지 않고 비도 내리지 않는 것이다. 이와 마찬가지로 구름에 비유되는 네 종류의 사람들이 세상에 존재한다. 그 넷이란 무엇인가? 천둥만 치고 비는 내리지 않는 이, 비는 내리지만 천둥은 치지 않는 이, 천둥도 치고 비도 내리는 이, 천둥도 치지 않고 비도 내리지 않는 이이다.


Kathañca puggalo gajjitā hoti no vassitā? Idhekacco puggalo bhāsitā hoti, no kattā. Evaṃ puggalo gajjitā hoti, no vassitā. Seyyathāpi so valāhako gajjitā no vassitā, tathūpamo ayaṃ puggalo.

어떻게 사람이 천둥만 치고 비는 내리지 않는 구름과 같게 되는가? 여기 어떤 사람은 말은 잘하지만 실제로 행하지는 않는다. 이와 같은 사람은 천둥만 치고 비는 내리지 않는 구름과 같다. 비유하자면 그 구름이 천둥만 치고 비는 내리지 않는 것과 같이, 이 사람도 그와 같다고 보아야 한다.


Kathañca puggalo vassitā hoti no gajjitā? Idhekacco puggalo kattā hoti, no bhāsitā. Evaṃ puggalo vassitā hoti no gajjitā. Seyyathāpi so valāhako vassitā no gajjitā, tathūpamo ayaṃ puggalo.

어떻게 사람이 비는 내리지만 천둥은 치지 않는 구름과 같게 되는가? 여기 어떤 사람은 실제로 행하지만 말은 잘하지 못한다. 이와 같은 사람은 비는 내리지만 천둥은 치지 않는 구름과 같다. 비유하자면 그 구름이 비는 내리지만 천둥은 치지 않는 것과 같이, 이 사람도 그와 같다고 보아야 한다.


Kathañca puggalo gajjitā ca hoti vassitā ca? Idhekacco puggalo bhāsitā ca hoti, kattā ca. Evaṃ puggalo gajjitā ca hoti vassitā ca. Seyyathāpi so valāhako gajjitā ca vassitā ca, tathūpamo ayaṃ puggalo.

어떻게 사람이 천둥도 치고 비도 내리는 구름과 같게 되는가? 여기 어떤 사람은 말도 잘하고 실제로 행하기도 한다. 이와 같은 사람은 천둥도 치고 비도 내리는 구름과 같다. 비유하자면 그 구름이 천둥도 치고 비도 내리는 것과 같이, 이 사람도 그와 같다고 보아야 한다.


Kathañca puggalo neva gajjitā hoti no vassitā? Idhekacco puggalo neva bhāsitā hoti no kattā. Evaṃ puggalo neva gajjitā hoti no vassitā. Seyyathāpi so valāhako neva gajjitā no vassitā, tathūpamo ayaṃ puggalo.

어떻게 사람이 천둥도 치지 않고 비도 내리지 않는 구름과 같게 되는가? 여기 어떤 사람은 말도 하지 않고 실제로 행하지도 않는다. 이와 같은 사람은 천둥도 치지 않고 비도 내리지 않는 구름과 같다. 비유하자면 그 구름이 천둥도 치지 않고 비도 내리지 않는 것과 같이, 이 사람도 그와 같다고 보아야 한다.


Ime cattāro valāhakūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ.

이들이 세상에 존재하는 구름에 비유되는 네 종류의 사람들이다.


158. Tattha katame cattāro mūsikūpamā puggalā? Catasso mūsikā – gādhaṃ kattā no vasitā, vasitā no gādhaṃ kattā, gādhaṃ kattā ca vasitā ca, neva gādhaṃ kattā no vasitā. Evamevaṃ cattārome mūsikūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Gādhaṃ kattā no vasitā, vasitā no gādhaṃ kattā, gādhaṃ kattā ca vasitā ca, neva gādhaṃ kattā no vasitā.

158. 그 마티카 중에서 네 종류의 쥐에 비유되는 사람이란 누구인가? 쥐에는 네 종류가 있으니, 구멍은 파지만 거기 머물지는 않는 쥐, 머물기는 하지만 구멍은 파지 않는 쥐, 구멍도 파고 거기 머물기도 하는 쥐, 구멍도 파지 않고 머물지도 않는 쥐이다. 이와 마찬가지로 쥐에 비유되는 네 종류의 사람들이 세상에 존재한다. 그 넷이란 무엇인가? 구멍은 파지만 머물지는 않는 이, 머물기는 하지만 구멍은 파지 않는 이, 구멍도 파고 머물기도 하는 이, 구멍도 파지 않고 머물지도 않는 이이다.


Kathañca puggalo gādhaṃ kattā hoti no vasitā? Idhekacco puggalo dhammaṃ pariyāpuṇāti – suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthaṃ udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ nappajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ nappajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti [Pg.150] yathābhūtaṃ nappajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Evaṃ puggalo gādhaṃ kattā hoti no vasitā. Seyyathāpi sā mūsikā gādhaṃ kattā no vasitā, tathūpamo ayaṃ puggalo.

어떻게 사람이 구멍은 파지만 머물지는 않는 쥐와 같게 되는가? 여기 어떤 사람은 경(Sutta), 응송(Geyya), 기설(Veyyākaraṇa), 게송(Gātha), 자설(Udāna), 여시어(Itivuttaka), 본생담(Jātaka), 미증유법(Abbhutadhamma), 방등(Vedalla)과 같은 법을 배운다. 그러나 그는 ‘이것이 괴로움이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알지 못하고, ‘이것이 괴로움의 일어남이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알지 못하며, ‘이것이 괴로움의 소멸이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알지 못하고, ‘이것이 괴로움의 소멸로 인도하는 길이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알지 못한다. 이와 같은 사람은 구멍은 파지만 머물지는 않는 쥐와 같다. 비유하자면 그 쥐가 구멍은 파지만 거기 머물지는 않는 것과 같이, 이 사람도 그와 같다고 보아야 한다.


Kathañca puggalo vasitā hoti no gādhaṃ kattā? Idhekacco puggalo dhammaṃ na pariyāpuṇāti – suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthaṃ udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ puggalo vasitā hoti no gādhaṃ kattā. Seyyathāpi sā mūsikā vasitā no gādhaṃ kattā, tathūpamo ayaṃ puggalo.

어떻게 사람이 머물기는 하지만 구멍은 파지 않는 쥐와 같게 되는가? 여기 어떤 사람은 경, 응송, 기설, 게송, 자설, 여시어, 본생담, 미증유법, 방등과 같은 법을 배우지는 않는다. 그러나 그는 ‘이것이 괴로움이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알고, ‘이것이 괴로움의 일어남이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알며, ‘이것이 괴로움의 소멸이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알고, ‘이것이 괴로움의 소멸로 인도하는 길이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 안다. 이와 같은 사람은 머물기는 하지만 구멍은 파지 않는 쥐와 같다. 비유하자면 그 쥐가 머물기는 하지만 구멍은 파지 않는 것과 같이, 이 사람도 그와 같다고 보아야 한다.


Kathañca puggalo gādhaṃ kattā ca hoti vasitā ca? Idhekacco puggalo dhammaṃ pariyāpuṇāti – suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthaṃ udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ puggalo gādhaṃ kattā ca hoti vasitā ca. Seyyathāpi sā mūsikā gādhaṃ kattā ca vasitā ca, tathūpamo ayaṃ puggalo.

어떻게 사람이 구멍을 파기도 하고 그곳에 살기도 하는 쥐와 같게 되는가? 여기 어떤 사람은 가르침을 배우니, 곧 경(sutta), 응송(geyya), 수기(veyyākaraṇa), 게송(gātha), 우다나(udāna), 여시어(itivuttaka), 본생(jātaka), 미증유법(abbhutadhamma), 비타라(vedalla)이다. 그는 ‘이것이 괴로움이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알고, ‘이것이 괴로움의 일어남이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알며, ‘이것이 괴로움의 소멸이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알고, ‘이것이 괴로움의 소멸로 인도하는 도닦음이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 안다. 이와 같이 사람이 구멍을 파기도 하고 그곳에 살기도 하는 쥐와 같게 된다. 비유하자면 그 쥐가 구멍을 파기도 하고 그곳에 살기도 하는 것과 같으니, 이 사람도 그와 같다고 보아야 한다.


Kathañca puggalo neva gādhaṃ kattā hoti no vasitā? Idhekacco puggalo dhammaṃ na pariyāpuṇāti – suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthaṃ udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ nappajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ nappajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ nappajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Evaṃ puggalo neva gādhaṃ kattā hoti no vasitā. Seyyathāpi sā mūsikā neva gādhaṃ kattā no vasitā, tathūpamo ayaṃ puggalo.

어떻게 사람이 구멍을 파지도 않고 그곳에 살지도 않는 쥐와 같게 되는가? 여기 어떤 사람은 가르침을 배우지 않으니, 곧 경, 응송, 수기, 게송, 우다나, 여시어, 본생, 미증유법, 비타라이다. 그는 ‘이것이 괴로움이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알지 못하고, ‘이것이 괴로움의 일어남이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알지 못하며, ‘이것이 괴로움의 소멸이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알지 못하고, ‘이것이 괴로움의 소멸로 인도하는 도닦음이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알지 못한다. 이와 같이 사람이 구멍을 파지도 않고 그곳에 살지도 않는 쥐와 같게 된다. 비유하자면 그 쥐가 구멍을 파지도 않고 그곳에 살지도 않는 것과 같으니, 이 사람도 그와 같다고 보아야 한다.


Ime cattāro mūsikūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ.

이러한 네 부류의 쥐에 비유되는 사람들이 세상에 존재한다.


159. Tattha [Pg.151] katame cattāro ambūpamā puggalā? Cattāri ambāni – āmaṃ pakkavaṇṇi, pakkaṃ āmavaṇṇi, āmaṃ āmavaṇṇi, pakkaṃ pakkavaṇṇi. Evamevaṃ cattārome ambūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Āmo pakkavaṇṇī, pakko āmavaṇṇī, āmo āmavaṇṇī, pakko pakkavaṇṇī.

159. 거기서 어떤 것이 네 부류의 망고에 비유되는 사람들인가? 네 종류의 망고가 있으니, 익지 않았으나 익은 색인 것, 익었으나 익지 않은 색인 것, 익지 않았고 익지 않은 색인 것, 익었으며 익은 색인 것이다. 이와 같이 이 네 부류의 망고에 비유되는 사람들이 세상에 존재한다. 어떤 넷인가? 익지 않았으나 익은 색인 자, 익었으나 익지 않은 색인 자, 익지 않았고 익지 않은 색인 자, 익었으며 익은 색인 자이다.


Kathañca puggalo āmo hoti pakkavaṇṇī? Idhekaccassa puggalassa pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ nappajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ nappajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ nappajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Evaṃ puggalo āmo hoti pakkavaṇṇī. Seyyathāpi taṃ ambaṃ āmaṃ pakkavaṇṇi, tathūpamo ayaṃ puggalo.

어떻게 사람이 익지 않았으나 익은 색인 망고와 같게 되는가? 여기 어떤 사람의 나아감과 물러남, 앞을 봄과 옆을 봄, 팔다리를 굽힘과 폄, 가사와 발우를 수하는 모습은 단정하여 신심을 일으킨다. 그러나 그는 ‘이것이 괴로움이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알지 못하고, ‘이것이 괴로움의 일어남이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알지 못하며, ‘이것이 괴로움의 소멸이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알지 못하고, ‘이것이 괴로움의 소멸로 인도하는 도닦음이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알지 못한다. 이와 같이 사람이 익지 않았으나 익은 색인 망고와 같게 된다. 비유하자면 그 망고가 익지 않았으나 익은 색인 것과 같으니, 이 사람도 그와 같다고 보아야 한다.


Kathañca puggalo pakko hoti āmavaṇṇī? Idhekaccassa puggalassa na pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ puggalo pakko hoti āmavaṇṇī. Seyyathāpi taṃ ambaṃ pakkaṃ āmavaṇṇi, tathūpamo ayaṃ puggalo.

어떻게 사람이 익었으나 익지 않은 색인 망고와 같게 되는가? 여기 어떤 사람의 나아감과 물러남, 앞을 봄과 옆을 봄, 팔다리를 굽힘과 폄, 가사와 발우를 수하는 모습은 단정하지 않아 신심을 일으키지 못한다. 그러나 그는 ‘이것이 괴로움이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알고, ‘이것이 괴로움의 일어남이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알며, ‘이것이 괴로움의 소멸이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알고, ‘이것이 괴로움의 소멸로 인도하는 도닦음이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 안다. 이와 같이 사람이 익었으나 익지 않은 색인 망고와 같게 된다. 비유하자면 그 망고가 익었으나 익지 않은 색인 것과 같으니, 이 사람도 그와 같다고 보아야 한다.


Kathañca puggalo āmo hoti āmavaṇṇī? Idhekaccassa puggalassa na pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ nappajānāti…pe… ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Evaṃ puggalo āmo hoti āmavaṇṇī. Seyyathāpi taṃ ambaṃ āmaṃ āmavaṇṇi, tathūpamo ayaṃ puggalo.

어떻게 사람이 익지 않았고 익지 않은 색인 망고와 같게 되는가? 여기 어떤 사람의 나아감과 물러남, 앞을 봄과 옆을 봄, 팔다리를 굽힘과 폄, 가사와 발우를 수하는 모습은 단정하지 않아 신심을 일으키지 못한다. 그는 ‘이것이 괴로움이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알지 못하고…(중략)… ‘이것이 괴로움의 소멸로 인도하는 도닦음이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알지 못한다. 이와 같이 사람이 익지 않았고 익지 않은 색인 망고와 같게 된다. 비유하자면 그 망고가 익지 않았고 익지 않은 색인 것과 같으니, 이 사람도 그와 같다고 보아야 한다.


Kathañca puggalo pakko hoti pakkavaṇṇī? Idhekaccassa puggalassa pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti [Pg.152] …pe… ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ puggalo pakko hoti pakkavaṇṇī. Seyyathāpi taṃ ambaṃ pakkaṃ pakkavaṇṇi, tathūpamo ayaṃ puggalo.

어떻게 사람이 익었으며 익은 색인 망고와 같게 되는가? 여기 어떤 사람의 나아감과 물러남, 앞을 봄과 옆을 봄, 팔다리를 굽힘과 폄, 가사와 발우를 수하는 모습은 단정하여 신심을 일으킨다. 그는 ‘이것이 괴로움이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알고…(중략)… ‘이것이 괴로움의 소멸로 인도하는 도닦음이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 안다. 이와 같이 사람이 익었으며 익은 색인 망고와 같게 된다. 비유하자면 그 망고가 익었으며 익은 색인 것과 같으니, 이 사람도 그와 같다고 보아야 한다.


Ime cattāro ambūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ.

이러한 네 부류의 망고에 비유되는 사람들이 세상에 존재한다.


160. Tattha katame cattāro kumbhūpamā puggalā? Cattāro kumbhā – tuccho pihito, pūro vivaṭo, tuccho vivaṭo, pūro pihito. Evamevaṃ cattārome kumbhūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Tuccho pihito, pūro vivaṭo, tuccho vivaṭo, pūro pihito.

160. 거기서 어떤 것이 네 부류의 항아리에 비유되는 사람들인가? 네 종류의 항아리가 있으니, 비어 있고 덮인 것, 차 있고 열린 것, 비어 있고 열린 것, 차 있고 덮인 것이다. 이와 같이 이 네 부류의 항아리에 비유되는 사람들이 세상에 존재한다. 어떤 넷인가? 비어 있고 덮인 자, 차 있고 열린 자, 비어 있고 열린 자, 차 있고 덮인 자이다.


Kathañca puggalo tuccho hoti pihito? Idhekaccassa puggalassa pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ nappajānāti…pe… ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Evaṃ puggalo tuccho hoti pihito. Seyyathāpi so kumbho tuccho pihito, tathūpamo ayaṃ puggalo.

어떻게 사람이 비어 있고 덮인 항아리와 같게 되는가? 여기 어떤 사람의 나아감과 물러남, 앞을 봄과 옆을 봄, 팔다리를 굽힘과 폄, 가사와 발우를 수하는 모습은 단정하여 신심을 일으킨다. 그러나 그는 ‘이것이 괴로움이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알지 못하고…(중략)… ‘이것이 괴로움의 소멸로 인도하는 도닦음이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알지 못한다. 이와 같이 사람이 비어 있고 덮인 항아리와 같게 된다. 비유하자면 그 항아리가 비어 있고 덮인 것과 같으니, 이 사람도 그와 같다고 보아야 한다.


Kathañca puggalo pūro hoti vivaṭo? Idhekaccassa puggalassa na pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ puggalo pūro hoti vivaṭo. Seyyathāpi so kumbho pūro vivaṭo, tathūpamo ayaṃ puggalo.

어떻게 사람이 차 있고 열린 항아리와 같게 되는가? 여기 어떤 사람의 나아감과 물러남, 앞을 봄과 옆을 봄, 팔다리를 굽힘과 폄, 가사와 발우를 수하는 모습은 단정하지 않아 신심을 일으키지 못한다. 그러나 그는 ‘이것이 괴로움이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알고…(중략)… ‘이것이 괴로움의 소멸로 인도하는 도닦음이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 안다. 이와 같이 사람이 차 있고 열린 항아리와 같게 된다. 비유하자면 그 항아리가 차 있고 열린 것과 같으니, 이 사람도 그와 같다고 보아야 한다.


Kathañca puggalo tuccho hoti vivaṭo? Idhekaccassa puggalassa na pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ nappajānāti…pe… ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Evaṃ puggalo tuccho hoti vivaṭo. Seyyathāpi so kumbho tuccho vivaṭo, tathūpamo ayaṃ puggalo.

어떻게 사람이 비어 있고 열린 항아리와 같게 되는가? 여기 어떤 사람의 나아감과 물러남, 앞을 봄과 옆을 봄, 팔다리를 굽힘과 폄, 가사와 발우를 수하는 모습은 단정하지 않아 신심을 일으키지 못한다. 그는 ‘이것이 괴로움이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알지 못하고…(중략)… ‘이것이 괴로움의 소멸로 인도하는 도닦음이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알지 못한다. 이와 같이 사람이 비어 있고 열린 항아리와 같게 된다. 비유하자면 그 항아리가 비어 있고 열린 것과 같으니, 이 사람도 그와 같다고 보아야 한다.


Kathañca puggalo pūro hoti pihito? Idhekaccassa puggalassa pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ [Pg.153] pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ puggalo pūro hoti pihito. Seyyathāpi so kumbho pūro pihito, tathūpamo ayaṃ puggalo. Ime cattāro kumbhūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ.

어떤 사람이 안이 가득 차고 입구가 닫힌 항아리와 같은가? 여기 어떤 사람은 나아가거나 물러날 때, 앞을 보거나 옆을 볼 때, 팔다리를 굽히거나 펼 때, 가사와 발우와 의복을 수지할 때의 모습이 단정하고 품위가 있다. 그는 ‘이것이 괴로움이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알며... (중략) ...‘이것이 괴로움의 소멸로 인도하는 도닦음이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 안다. 이와 같이 어떤 사람은 안이 가득 차고 입구가 닫힌 항아리와 같다. 마치 가득 차고 닫힌 저 항아리처럼, 이 사람도 그와 같다고 보아야 한다. 이러한 항아리에 비유되는 네 부류의 사람이 세상에 존재한다.


161. Tattha katame cattāro udakarahadūpamā puggalā? Cattāro udakarahadā – uttāno gambhīrobhāso, gambhīro uttānobhāso, uttāno uttānobhāso, gambhīro gambhīrobhāso. Evamevaṃ cattārome udakarahadūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Uttāno gambhīrobhāso, gambhīro uttānobhāso, uttāno uttānobhāso, gambhīro gambhīrobhāso.

161. 거기서 물웅덩이에 비유되는 네 부류의 사람은 누구인가? 네 종류의 물웅덩이가 있으니, 얕으면서 깊어 보이는 것, 깊으면서 얕아 보이는 것, 얕으면서 얕아 보이는 것, 깊으면서 깊어 보이는 것이다. 이와 같이 물웅덩이에 비유되는 이들 네 부류의 사람이 세상에 존재한다. 네 부류란 무엇인가? 얕으면서 깊어 보이는 이, 깊으면서 얕아 보이는 이, 얕으면서 얕아 보이는 이, 깊으면서 깊어 보이는 이이다.


Kathañca puggalo uttāno hoti gambhīrobhāso? Idhekaccassa puggalassa pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ nappajānāti…pe… ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Evaṃ puggalo uttāno hoti gambhīrobhāso. Seyyathāpi so udakarahado uttāno gambhīrobhāso, tathūpamo ayaṃ puggalo.

어떤 사람이 얕으면서 깊어 보이는가? 여기 어떤 사람은 나아가거나 물러날 때, 앞을 보거나 옆을 볼 때, 팔다리를 굽히거나 펼 때, 가사와 발우와 의복을 수지할 때의 모습이 단정하고 품위가 있다. 그러나 그는 ‘이것이 괴로움이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알지 못하며... (중략) ...‘이것이 괴로움의 소멸로 인도하는 도닦음이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알지 못한다. 이와 같이 어떤 사람은 얕으면서 깊어 보이는 사람이다. 마치 얕으면서 깊어 보이는 저 물웅덩이처럼, 이 사람도 그와 같다고 보아야 한다.


Kathañca puggalo gambhīro hoti uttānobhāso? Idhekaccassa puggalassa na pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ puggalo gambhīro hoti uttānobhāso. Seyyathāpi so udakarahado gambhīro uttānobhāso, tathūpamo ayaṃ puggalo.

어떤 사람이 깊으면서 얕아 보이는가? 여기 어떤 사람은 나아가거나 물러날 때, 앞을 보거나 옆을 볼 때, 팔다리를 굽히거나 펼 때, 가사와 발우와 의복을 수지할 때의 모습이 단정하거나 품위가 있지 않다. 그러나 그는 ‘이것이 괴로움이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알며... (중략) ...‘이것이 괴로움의 소멸로 인도하는 도닦음이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 안다. 이와 같이 어떤 사람은 깊으면서 얕아 보이는 사람이다. 마치 깊으면서 얕아 보이는 저 물웅덩이처럼, 이 사람도 그와 같다고 보아야 한다.


Kathañca puggalo uttāno hoti uttānobhāso? Idhekaccassa puggalassa na pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ nappajānāti…pe… ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ [Pg.154] nappajānāti. Evaṃ puggalo uttāno hoti uttānobhāso. Seyyathāpi so udakarahado uttāno uttānobhāso, tathūpamo ayaṃ puggalo.

어떤 사람이 얕으면서 얕아 보이는가? 여기 어떤 사람은 나아가거나 물러날 때, 앞을 보거나 옆을 볼 때, 팔다리를 굽히거나 펼 때, 가사와 발우와 의복을 수지할 때의 모습이 단정하거나 품위가 있지 않다. 그는 ‘이것이 괴로움이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알지 못하며... (중략) ...‘이것이 괴로움의 소멸로 인도하는 도닦음이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알지 못한다. 이와 같이 어떤 사람은 얕으면서 얕아 보이는 사람이다. 마치 얕으면서 얕아 보이는 저 물웅덩이처럼, 이 사람도 그와 같다고 보아야 한다.


Kathañca puggalo gambhīro hoti gambhīrobhāso? Idhekaccassa puggalassa pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ puggalo gambhīro hoti gambhīrobhāso. Seyyathāpi so udakarahado gambhīro gambhīrobhāso, tathūpamo ayaṃ puggalo. Ime cattāro udakarahadūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ.

어떤 사람이 깊으면서 깊어 보이는가? 여기 어떤 사람은 나아가거나 물러날 때, 앞을 보거나 옆을 볼 때, 팔다리를 굽히거나 펼 때, 가사와 발우와 의복을 수지할 때의 모습이 단정하고 품위가 있다. 그는 ‘이것이 괴로움이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알며... (중략) ...‘이것이 괴로움의 소멸로 인도하는 도닦음이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 안다. 이와 같이 어떤 사람은 깊으면서 깊어 보이는 사람이다. 마치 깊으면서 깊어 보이는 저 물웅덩이처럼, 이 사람도 그와 같다고 보아야 한다. 이러한 물웅덩이에 비유되는 네 부류의 사람이 세상에 존재한다.


162. Tattha katame cattāro balībaddūpamā puggalā? Cattāro balībaddā – sakagavacaṇḍo no paragavacaṇḍo, paragavacaṇḍo no sakagavacaṇḍo, sakagavacaṇḍo ca paragavacaṇḍo ca, neva sakagavacaṇḍo no paragavacaṇḍo. Evamevaṃ cattārome balībaddūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Sakagavacaṇḍo no paragavacaṇḍo, paragavacaṇḍo no sakagavacaṇḍo, sakagavacaṇḍo ca paragavacaṇḍo ca, neva sakagavacaṇḍo no paragavacaṇḍo.

162. 거기서 황소에 비유되는 네 부류의 사람은 누구인가? 네 종류의 황소가 있으니, 자기 무리에게는 사나우나 남의 무리에게는 사납지 않은 것, 남의 무리에게는 사나우나 자기 무리에게는 사납지 않은 것, 자기 무리에게도 사납고 남의 무리에게도 사나운 것, 자기 무리에게도 사납지 않고 남의 무리에게도 사납지 않은 것이다. 이와 같이 황소에 비유되는 이들 네 부류의 사람이 세상에 존재한다. 네 부류란 무엇인가? 자기 무리에게는 사나우나 남의 무리에게는 사납지 않은 이, 남의 무리에게는 사나우나 자기 무리에게는 사납지 않은 이, 자기 무리에게도 사납고 남의 무리에게도 사나운 이, 자기 무리에게도 사납지 않고 남의 무리에게도 사납지 않은 이이다.


Kathañca puggalo sakagavacaṇḍo hoti no paragavacaṇḍo? Idhekacco puggalo sakaparisaṃ ubbejitā hoti, no paraparisaṃ. Evaṃ puggalo sakagavacaṇḍo hoti no paragavacaṇḍo. Seyyathāpi so balībaddo sakagavacaṇḍo no paragavacaṇḍo, tathūpamo ayaṃ puggalo.

어떤 사람이 자기 무리에게는 사나우나 남의 무리에게는 사납지 않은가? 여기 어떤 사람은 자신의 대중을 위협하여 떨게 하지만, 타인의 대중은 위협하여 떨게 하지 않는다. 이와 같이 어떤 사람은 자기 무리에게는 사나우나 남의 무리에게는 사납지 않은 사람이다. 마치 자기 무리에게는 사나우나 남의 무리에게는 사납지 않은 저 황소처럼, 이 사람도 그와 같다고 보아야 한다.


Kathañca puggalo paragavacaṇḍo hoti no sakagavacaṇḍo? Idhekacco puggalo paraparisaṃ ubbejitā hoti, no sakaparisaṃ. Evaṃ puggalo paragavacaṇḍo hoti no sakagavacaṇḍo. Seyyathāpi so balībaddo paragavacaṇḍo no sakagavacaṇḍo, tathūpamo ayaṃ puggalo.

어떤 사람이 남의 무리에게는 사나우나 자기 무리에게는 사납지 않은가? 여기 어떤 사람은 타인의 대중을 위협하여 떨게 하지만, 자신의 대중은 위협하여 떨게 하지 않는다. 이와 같이 어떤 사람은 남의 무리에게는 사나우나 자기 무리에게는 사납지 않은 사람이다. 마치 남의 무리에게는 사나우나 자기 무리에게는 사납지 않은 저 황소처럼, 이 사람도 그와 같다고 보아야 한다.


Kathañca puggalo sakagavacaṇḍo ca hoti paragavacaṇḍo ca? Idhekacco puggalo sakaparisañca ubbejitā hoti, paraparisañca. Evaṃ puggalo [Pg.155] sakagavacaṇḍo ca hoti paragavacaṇḍo ca. Seyyathāpi so balībaddo sakagavacaṇḍo ca paragavacaṇḍo ca, tathūpamo ayaṃ puggalo.

어떤 사람이 자기 무리에게도 사납고 남의 무리에게도 사나운가? 여기 어떤 사람은 자신의 대중도 위협하여 떨게 하고, 타인의 대중도 위협하여 떨게 한다. 이와 같이 어떤 사람은 자기 무리에게도 사납고 남의 무리에게도 사나운 사람이다. 마치 자기 무리에게도 사납고 남의 무리에게도 사나운 저 황소처럼, 이 사람도 그와 같다고 보아야 한다.


Kathañca puggalo neva sakagavacaṇḍo hoti no paragavacaṇḍo? Idhekacco puggalo neva sakaparisaṃ ubbejitā hoti no paraparisaṃ. Evaṃ puggalo neva sakagavacaṇḍo hoti no paragavacaṇḍo. Seyyathāpi so balībaddo neva sakagavacaṇḍo no paragavacaṇḍo, tathūpamo ayaṃ puggalo. Ime cattāro balībaddūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ.

어떤 사람이 자기 무리에게도 사납지 않고 남의 무리에게도 사납지 않은가? 여기 어떤 사람은 자신의 대중도 위협하여 떨게 하지 않고, 타인의 대중도 위협하여 떨게 하지 않는다. 이와 같이 어떤 사람은 자기 무리에게도 사납지 않고 남의 무리에게도 사납지 않은 사람이다. 마치 자기 무리에게도 사납지 않고 남의 무리에게도 사납지 않은 저 황소처럼, 이 사람도 그와 같다고 보아야 한다. 이러한 황소에 비유되는 네 부류의 사람이 세상에 존재한다.


163. Tattha katame cattāro āsīvisūpamā puggalā? Cattāro āsīvisā – āgataviso no ghoraviso, ghoraviso no āgataviso, āgataviso ca ghoraviso ca, neva āgataviso no ghoraviso. Evamevaṃ cattārome āsīvisūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Āgataviso no ghoraviso, ghoraviso no āgataviso, āgataviso ca ghoraviso ca, neva āgataviso no ghoraviso.

163. 거기서 독사에 비유되는 네 부류의 사람은 누구인가? 네 종류의 독사가 있으니, 독이 퍼지는 속도는 빠르지만 독성이 강하지 않은 것, 독성은 강하지만 독이 퍼지는 속도가 빠르지 않은 것, 독이 퍼지는 속도도 빠르고 독성도 강한 것, 독이 퍼지는 속도도 빠르지 않고 독성도 강하지 않은 것이다. 이와 같이 독사에 비유되는 이들 네 부류의 사람이 세상에 존재한다. 네 부류란 무엇인가? 독이 빠르지만 독성이 강하지 않은 이, 독성이 강하지만 독이 빠르지 않은 이, 독이 빠르고 독성도 강한 이, 독이 빠르지도 않고 독성도 강하지 않은 이이다.


Kathañca puggalo āgataviso hoti no ghoraviso? Idhekacco puggalo abhiṇhaṃ kujjhati. So ca khvassa kodho na ciraṃ dīgharattaṃ anuseti. Evaṃ puggalo āgataviso hoti, no ghoraviso. Seyyathāpi so āsīviso āgataviso no ghoraviso, tathūpamo ayaṃ puggalo.

어떻게 사람이 즉효성의 독은 있으나 치명적인 독은 없는 사람입니까? 여기 어떤 사람은 자주 화를 냅니다. 그러나 그 화는 오랫동안, 긴 세월 동안 그에게 머물러 있지 않습니다. 이와 같이 그 사람은 즉효성의 독은 있으나 치명적인 독은 없는 사람입니다. 마치 즉효성의 독은 있으나 치명적인 독은 없는 저 독사처럼, 이 사람도 그와 같다고 보아야 합니다.


Kathañca puggalo ghoraviso hoti no āgataviso? Idhekacco puggalo naheva kho abhiṇhaṃ kujjhati. So ca khvassa kodho ciraṃ dīgharattaṃ anuseti. Evaṃ puggalo ghoraviso hoti, no āgataviso. Seyyathāpi so āsīviso ghoraviso no āgataviso, tathūpamo ayaṃ puggalo.

어떻게 사람이 치명적인 독은 있으나 즉효성의 독은 없는 사람입니까? 여기 어떤 사람은 결코 자주 화를 내지 않습니다. 그러나 그 화는 오랫동안, 긴 세월 동안 그에게 머물러 있습니다. 이와 같이 그 사람은 치명적인 독은 있으나 즉효성의 독은 없는 사람입니다. 마치 치명적인 독은 있으나 즉효성의 독은 없는 저 독사처럼, 이 사람도 그와 같다고 보아야 합니다.


Kathañca puggalo āgataviso ca hoti ghoraviso ca? Idhekacco puggalo abhiṇhaṃ kujjhati. So ca khvassa kodho ciraṃ dīgharattaṃ anuseti. Evaṃ puggalo āgataviso ca hoti ghoraviso ca. Seyyathāpi [Pg.156] so āsīviso āgataviso ca ghoraviso ca, tathūpamo ayaṃ puggalo.

어떻게 사람이 즉효성의 독도 있고 치명적인 독도 있는 사람입니까? 여기 어떤 사람은 자주 화를 냅니다. 그리고 그 화는 오랫동안, 긴 세월 동안 그에게 머물러 있습니다. 이와 같이 그 사람은 즉효성의 독도 있고 치명적인 독도 있는 사람입니다. 마치 즉효성의 독도 있고 치명적인 독도 있는 저 독사처럼, 이 사람도 그와 같다고 보아야 합니다.


Kathañca puggalo neva āgataviso hoti no ghoraviso? Idhekacco puggalo naheva kho abhiṇhaṃ kujjhati. So ca khvassa kodho na ciraṃ dīgharattaṃ anuseti. Evaṃ puggalo neva āgataviso hoti no ghoraviso. Seyyathāpi so āsīviso neva āgataviso no ghoraviso, tathūpamo ayaṃ puggalo. Ime cattāro āsīvisūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ.

어떻게 사람이 즉효성의 독도 없고 치명적인 독도 없는 사람입니까? 여기 어떤 사람은 결코 자주 화를 내지 않습니다. 그리고 그 화는 오랫동안, 긴 세월 동안 그에게 머물러 있지 않습니다. 이와 같이 그 사람은 즉효성의 독도 없고 치명적인 독도 없는 사람입니다. 마치 즉효성의 독도 없고 치명적인 독도 없는 저 독사처럼, 이 사람도 그와 같다고 보아야 합니다. 이들 네 부류의 독사에 비유되는 사람들이 세상에 존재하고 있습니다.


164. Kathañca puggalo ananuvicca apariyogāhetvā avaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti? Idhekacco puggalo duppaṭipannānaṃ micchāpaṭipannānaṃ titthiyānaṃ titthiyasāvakānaṃ vaṇṇaṃ bhāsati – ‘‘suppaṭipannā’’ itipi, ‘‘sammāpaṭipannā’’ itipīti. Evaṃ puggalo ananuvicca apariyogāhetvā avaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti.

164. 어떻게 사람이 깊이 생각하지 않고 조사하지 않은 채 칭찬받을 자격이 없는 자를 칭찬합니까? 여기 어떤 사람은 잘못 수행하고 그릇되게 수행하는 외도들과 그 제자들을 ‘잘 수행하는 자들이다’라거나 ‘바르게 수행하는 자들이다’라고 칭찬합니다. 이와 같이 사람은 깊이 생각하지 않고 조사하지 않은 채 칭찬받을 자격이 없는 자를 칭찬하게 됩니다.


Kathañca puggalo ananuvicca apariyogāhetvā vaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti? Idhekacco puggalo suppaṭipannānaṃ sammāpaṭipannānaṃ buddhānaṃ buddhasāvakānaṃ avaṇṇaṃ bhāsati – ‘‘duppaṭipannā’’ itipi, ‘‘micchāpaṭipannā’’ itipīti. Evaṃ puggalo ananuvicca apariyogāhetvā vaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti.

어떻게 사람이 깊이 생각하지 않고 조사하지 않은 채 칭찬받아야 마땅한 자를 비난합니까? 여기 어떤 사람은 잘 수행하고 바르게 수행하는 부처님들과 부처님의 제자들을 ‘잘못 수행하는 자들이다’라거나 ‘그릇되게 수행하는 자들이다’라고 비난합니다. 이와 같이 사람은 깊이 생각하지 않고 조사하지 않은 채 칭찬받아야 마땅한 자를 비난하게 됩니다.


Kathañca puggalo ananuvicca apariyogāhetvā appasādanīye ṭhāne pasādaṃ upadaṃsitā hoti? Idhekacco puggalo duppaṭipadāya micchāpaṭipadāya pasādaṃ janeti – ‘‘suppaṭipadā’’ itipi, ‘‘sammāpaṭipadā’’ itipīti. Evaṃ puggalo ananuvicca apariyogāhetvā appasādanīye ṭhāne pasādaṃ upadaṃsitā hoti.

어떻게 사람이 깊이 생각하지 않고 조사하지 않은 채 청정하지 못한 대상에 대하여 청정한 믿음을 드러냅니까? 여기 어떤 사람은 잘못된 수행과 그릇된 수행에 대하여 ‘잘된 수행이다’라거나 ‘바른 수행이다’라고 하며 믿음을 일으킵니다. 이와 같이 사람은 깊이 생각하지 않고 조사하지 않은 채 청정하지 못한 대상에 대하여 청정한 믿음을 드러내게 됩니다.


Kathañca puggalo ananuvicca apariyogāhetvā pasādanīye ṭhāne appasādaṃ upadaṃsitā hoti? Idhekacco puggalo suppaṭipadāya sammāpaṭipadāya appasādaṃ janeti – ‘‘duppaṭipadā’’ itipi, ‘‘micchāpaṭipadā’’ itipīti. Evaṃ puggalo ananuvicca apariyogāhetvā pasādanīye ṭhāne appasādaṃ upadaṃsitā hoti.

어떻게 사람이 깊이 생각하지 않고 조사하지 않은 채 청정한 믿음을 가질 만한 대상에 대하여 믿음 없음을 드러냅니까? 여기 어떤 사람은 잘된 수행과 바른 수행에 대하여 ‘잘못된 수행이다’라며 믿음 없음을 일으킵니다. 이와 같이 사람은 깊이 생각하지 않고 조사하지 않은 채 청정한 믿음을 가질 만한 대상에 대하여 믿음 없음을 드러내게 됩니다.


165. Kathañca [Pg.157] puggalo anuvicca pariyogāhetvā avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti? Idhekacco puggalo duppaṭipannānaṃ micchāpaṭipannānaṃ titthiyānaṃ titthiyasāvakānaṃ avaṇṇaṃ bhāsati – ‘‘duppaṭipannā’’ itipi, ‘‘micchāpaṭipannā’’ itipīti. Evaṃ puggalo anuvicca pariyogāhetvā avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti.

165. 어떻게 사람이 깊이 생각하고 조사한 후에 칭찬받을 자격이 없는 자를 비난합니까? 여기 어떤 사람은 잘못 수행하고 그릇되게 수행하는 외도들과 그 제자들을 ‘잘못 수행하는 자들이다’라거나 ‘그릇되게 수행하는 자들이다’라고 비난합니다. 이와 같이 사람은 깊이 생각하고 조사한 후에 칭찬받을 자격이 없는 자를 비난하게 됩니다.


Kathañca puggalo anuvicca pariyogāhetvā vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti? Idhekacco puggalo suppaṭipannānaṃ sammāpaṭipannānaṃ buddhānaṃ buddhasāvakānaṃ vaṇṇaṃ bhāsati – ‘‘suppaṭipannā’’ itipi, ‘‘sammāpaṭipannā’’ itipīti. Evaṃ puggalo anuvicca pariyogāhetvā vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti.

어떻게 사람이 깊이 생각하고 조사한 후에 칭찬받아야 마땅한 자를 칭찬합니까? 여기 어떤 사람은 잘 수행하고 바르게 수행하는 부처님들과 부처님의 제자들을 ‘잘 수행하는 자들이다’라거나 ‘바르게 수행하는 자들이다’라고 칭찬합니다. 이와 같이 사람은 깊이 생각하고 조사한 후에 칭찬받아야 마땅한 자를 칭찬하게 됩니다.


Kathañca puggalo anuvicca pariyogāhetvā appasādanīye ṭhāne appasādaṃ upadaṃsitā hoti? Idhekacco puggalo duppaṭipadāya micchāpaṭipadāya appasādaṃ janeti – ‘‘duppaṭipadā’’ itipi, ‘‘micchāpaṭipadā’’ itipīti. Evaṃ puggalo anuvicca pariyogāhetvā appasādanīye ṭhāne appasādaṃ upadaṃsitā hoti.

어떻게 사람이 깊이 생각하고 조사한 후에 청정하지 못한 대상에 대하여 믿음 없음을 드러냅니까? 여기 어떤 사람은 잘못된 수행과 그릇된 수행에 대하여 ‘잘못된 수행이다’라거나 ‘그릇된 수행이다’라며 믿음 없음을 일으킵니다. 이와 같이 사람은 깊이 생각하고 조사한 후에 청정하지 못한 대상에 대하여 믿음 없음을 드러내게 됩니다.


Kathañca puggalo anuvicca pariyogāhetvā pasādanīye ṭhāne pasādaṃ upadaṃsitā hoti? Idhekacco puggalo suppaṭipadāya sammāpaṭipadāya pasādaṃ janeti – ‘‘suppaṭipadā’’ itipi, ‘‘sammāpaṭipadā’’ itipīti. Evaṃ puggalo anuvicca pariyogāhetvā pasādanīye ṭhāne pasādaṃ upadaṃsitā hoti.

어떻게 사람이 깊이 생각하고 조사한 후에 청정한 믿음을 가질 만한 대상에 대하여 청정한 믿음을 드러냅니까? 여기 어떤 사람은 잘된 수행과 바른 수행에 대하여 ‘잘된 수행이다’라거나 ‘바른 수행이다’라고 하며 믿음을 일으킵니다. 이와 같이 사람은 깊이 생각하고 조사한 후에 청정한 믿음을 가질 만한 대상에 대하여 청정한 믿음을 드러내게 됩니다.


166. Kathañca puggalo avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena, no ca kho vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena? Idhekacco puggalo vaṇṇopi saṃvijjati avaṇṇopi saṃvijjati. Yo tattha avaṇṇo taṃ bhaṇati bhūtaṃ tacchaṃ kālena, yo tattha vaṇṇo taṃ na bhaṇati bhūtaṃ tacchaṃ kālena. Evaṃ puggalo avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena, no ca kho vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena.

166. 어떻게 사람이 비난받아야 마땅한 자의 비난을 사실이고 진실이며 적절한 때에 말하면서도, 칭찬받아야 마땅한 자의 칭찬을 사실이고 진실이며 적절한 때에 말하지 않습니까? 여기 어떤 사람에게는 칭찬받을 점도 있고 비난받을 점도 있습니다. 그중 비난받을 점에 대해서는 사실이고 진실이며 적절한 때에 말하지만, 칭찬받을 점에 대해서는 사실이고 진실이며 적절한 때에 말하지 않습니다. 이와 같이 사람은 비난받아야 마땅한 자의 비난을 사실이고 진실이며 적절한 때에 말하면서도, 칭찬받아야 마땅한 자의 칭찬을 사실이고 진실이며 적절한 때에 말하지 않게 됩니다.


Kathañca puggalo vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena, no ca kho avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena? Idhekacco puggalo vaṇṇopi saṃvijjati avaṇṇopi saṃvijjati[Pg.158]. Yo tattha vaṇṇo taṃ bhaṇati bhūtaṃ tacchaṃ kālena, yo tattha avaṇṇo taṃ na bhaṇati bhūtaṃ tacchaṃ kālena. Evaṃ puggalo vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena, no ca kho avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena.

어떻게 사람이 칭찬받아야 마땅한 자의 칭찬을 사실이고 진실이며 적절한 때에 말하면서도, 비난받아야 마땅한 자의 비난을 사실이고 진실이며 적절한 때에 말하지 않습니까? 여기 어떤 사람에게는 칭찬받을 점도 있고 비난받을 점도 있습니다. 그중 칭찬받을 점에 대해서는 사실이고 진실이며 적절한 때에 말하지만, 비난받을 점에 대해서는 사실이고 진실이며 적절한 때에 말하지 않습니다. 이와 같이 사람은 칭찬받아야 마땅한 자의 칭찬을 사실이고 진실이며 적절한 때에 말하면서도, 비난받아야 마땅한 자의 비난을 사실이고 진실이며 적절한 때에 말하지 않게 됩니다.


Kathañca puggalo avaṇṇārahassa ca avaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena, vaṇṇārahassa ca vaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena? Idhekacco puggalo vaṇṇopi saṃvijjati avaṇṇopi saṃvijjati. Yo tattha avaṇṇo taṃ bhaṇati bhūtaṃ tacchaṃ kālena, yopi tattha vaṇṇo tampi bhaṇati bhūtaṃ tacchaṃ kālena. Tatra kālaññū hoti tassa pañhassa veyyākaraṇāya. Evaṃ puggalo avaṇṇārahassa ca avaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena, vaṇṇārahassa ca vaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena.

어떤 사람이 비난받아 마땅한 자의 비난받을 점을 사실대로 바르게 적절한 때에 말하고, 찬탄받아 마땅한 자의 찬탄할 점을 사실대로 바르게 적절한 때에 말하는가? 여기 어떤 사람은 찬탄할 점도 있고 비난받을 점도 있다. 그는 그중 비난받을 점을 사실대로 바르게 적절한 때에 말하고, 찬탄할 점 또한 사실대로 바르게 적절한 때에 말한다. 그는 그 문제에 대한 답변을 위해 적절한 시기를 아는 자이다. 이와 같이 어떤 사람은 비난받아 마땅한 자의 비난받을 점을 사실대로 바르게 적절한 때에 말하고, 찬탄받아 마땅한 자의 찬탄할 점을 사실대로 바르게 적절한 때에 말한다.


Kathañca puggalo neva avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena, nopi vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena? Idhekacco puggalo vaṇṇopi saṃvijjati avaṇṇopi saṃvijjati. Yo tattha avaṇṇo taṃ na bhaṇati bhūtaṃ tacchaṃ kālena, yopi tattha vaṇṇo tampi na bhaṇati bhūtaṃ tacchaṃ kālena. Upekkhako viharati sato sampajāno. Evaṃ puggalo neva avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena, nopi vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena.

어떤 사람이 비난받아 마땅한 자의 비난받을 점을 사실대로 바르게 적절한 때에 말하지도 않고, 찬탄받아 마땅한 자의 찬탄할 점을 사실대로 바르게 적절한 때에 말하지도 않는가? 여기 어떤 사람은 찬탄할 점도 있고 비난받을 점도 있다. 그는 그중 비난받을 점을 사실대로 바르게 적절한 때에 말하지 않으며, 찬탄할 점 또한 사실대로 바르게 적절한 때에 말하지 않는다. 그는 마음 챙기고 분명하게 알아차리며 평온하게 머문다. 이와 같이 어떤 사람은 비난받아 마땅한 자의 비난받을 점을 사실대로 바르게 적절한 때에 말하지도 않고, 찬탄받아 마땅한 자의 찬탄할 점을 사실대로 바르게 적절한 때에 말하지도 않는다.


167. Katamo ca puggalo uṭṭhānaphalūpajīvī no puññaphalūpajīvī? Yassa puggalassa uṭṭhahato ghaṭato vāyamato ājīvo abhinibbattati, no puññato – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘uṭṭhānaphalūpajīvī, no puññaphalūpajīvī’’.

167. 어떤 사람이 노력의 결실로 살아가고 공덕의 결실로 살아가지 않는가? 어떤 사람이 일어나고 애쓰고 노력함으로써 생계가 이루어지고 공덕에 의해서는 이루어지지 않는다면, 이 사람을 '노력의 결실로 살아가고 공덕의 결실로 살아가지 않는 사람'이라고 한다.


Katamo ca puggalo puññaphalūpajīvī no uṭṭhānaphalūpajīvī? Paranimmitavasavattī deve upādāya tatūpari devā puññaphalūpajīvino na uṭṭhānaphalūpajīvino.

어떤 사람이 공덕의 결실로 살아가고 노력의 결실로 살아가지 않는가? 타화자재천의 천신들을 포함하여 그 위의 천신들과 범천들은 공덕의 결실로 살아가며 노력의 결실로 살아가지 않는다.


Katamo [Pg.159] ca puggalo uṭṭhānaphalūpajīvī ca puññaphalūpajīvī ca? Yassa puggalassa uṭṭhahato ghaṭato vāyamato ājīvo abhinibbattati puññato ca – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘uṭṭhānaphalūpajīvī ca puññaphalūpajīvī ca’’.

어떤 사람이 노력의 결실로도 살아가고 공덕의 결실로도 살아가는가? 어떤 사람이 일어나고 애쓰고 노력함으로써 생계가 이루어지고 공덕에 의해서도 생계가 이루어진다면, 이 사람을 '노력의 결실로도 살아가고 공덕의 결실로도 살아가는 사람'이라고 한다.


Katamo ca puggalo neva uṭṭhānaphalūpajīvī no puññaphalūpajīvī? Nerayikā neva uṭṭhānaphalūpajīvino no puññaphalūpajīvino.

어떤 사람이 노력의 결실로도 살아가지 않고 공덕의 결실로도 살아가지 않는가? 지옥의 중생들은 노력의 결실로도 살아가지 않고 공덕의 결실로도 살아가지 않는다.


168. Kathañca puggalo tamo hoti tamaparāyano? Idhekacco puggalo nīce kule paccājāto hoti – caṇḍālakule vā nesādakule vā venakule vā rathakārakule vā pukkusakule vā dalidde appannapānabhojane kasiravuttike, yattha kasirena ghāsacchādo labbhati. So ca hoti dubbaṇṇo duddasiko okoṭimako bahvābādho kāṇo vā kuṇī vā khañjo vā pakkhahato vā, na lābhī annassa pānassa vatthassa yānassa mālāgandhavilepanassa seyyāvasathapadīpeyyassa. So kāyena duccaritaṃ carati, vācāya duccaritaṃ carati, manasā duccaritaṃ carati. So kāyena duccaritaṃ caritvā vācāya duccaritaṃ caritvā manasā duccaritaṃ caritvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Evaṃ puggalo tamo hoti tamaparāyano.

168. 어떤 사람이 어둠에서 와서 어둠으로 가는가? 여기 어떤 사람은 낮은 가문, 즉 짠달라 가문이나 사냥꾼 가문이나 대나무 세공인 가문이나 수레 제조인 가문이나 청소부 가문 혹은 먹을 것과 마실 것이 부족하고 생계가 어려운 가난한 가문에서 태어난다. 그곳은 간신히 먹을 것과 옷을 얻는 곳이다. 그는 용모가 추하고 보기 흉하며 왜소하고 병이 많으며, 눈이 멀었거나 손이 굽었거나 다리를 절거나 반신불수이며, 음식, 마실 것, 옷, 탈것, 꽃, 향료, 연고, 침구, 숙소, 등불 등을 얻지 못한다. 그는 몸으로 악행을 저지르고 말로 악행을 저지르고 마음으로 악행을 저지른다. 그는 몸과 말과 마음으로 악행을 저지르고 몸이 무너져 죽은 뒤에 비참한 곳, 불행한 곳, 파멸처인 지옥에 태어난다. 이와 같이 어떤 사람은 어둠에서 와서 어둠으로 간다.


Kathañca puggalo tamo hoti jotiparāyano? Idhekacco puggalo nīce kule paccājāto hoti – caṇḍālakule vā nesādakule vā venakule vā rathakārakule vā pukkusakule vā dalidde appannapānabhojane kasiravuttike, yattha kasirena ghāsacchādo labbhati. So ca hoti dubbaṇṇo duddasiko okoṭimako bahvābādho kāṇo vā kuṇī vā khañjo vā pakkhahato vā, na lābhī annassa pānassa vatthassa yānassa mālāgandhavilepanassa seyyāvasathapadīpeyyassa. So kāyena sucaritaṃ carati, vācāya sucaritaṃ carati, manasā sucaritaṃ carati. So kāyena sucaritaṃ caritvā vācāya sucaritaṃ caritvā manasā sucaritaṃ caritvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Evaṃ puggalo tamo hoti jotiparāyano.

어떤 사람이 어둠에서 와서 빛으로 가는가? 여기 어떤 사람은 낮은 가문, 즉 짠달라 가문이나 사냥꾼 가문이나 대나무 세공인 가문이나 수레 제조인 가문이나 청소부 가문 혹은 먹을 것과 마실 것이 부족하고 생계가 어려운 가난한 가문에서 태어난다. 그곳은 간신히 먹을 것과 옷을 얻는 곳이다. 그는 용모가 추하고 보기 흉하며 왜소하고 병이 많으며, 눈이 멀었거나 손이 굽었거나 다리를 절거나 반신불수이며, 음식, 마실 것, 옷, 탈것, 꽃, 향료, 연고, 침구, 숙소, 등불 등을 얻지 못한다. 그는 몸으로 선행을 닦고 말로 선행을 닦고 마음으로 선행을 닦는다. 그는 몸과 말과 마음으로 선행을 닦고 몸이 무너져 죽은 뒤에 좋은 곳, 천상 세계에 태어난다. 이와 같이 어떤 사람은 어둠에서 와서 빛으로 간다.


Kathañca puggalo joti hoti tamaparāyano? Idhekacco puggalo ucce kule paccājāto hoti – khattiyamahāsālakule vā brāhmaṇamahāsālakule [Pg.160] vā gahapatimahāsālakule vā aḍḍhe mahaddhane mahābhoge pahūtajātarūparajate pahūtavittūpakaraṇe pahūtadhanadhaññe. So ca hoti abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato, lābhī annassa pānassa vatthassa yānassa mālāgandhavilepanassa seyyāvasathapadīpeyyassa. So kāyena duccaritaṃ carati, vācāya duccaritaṃ carati, manasā duccaritaṃ carati. So kāyena duccaritaṃ caritvā vācāya duccaritaṃ caritvā manasā duccaritaṃ caritvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Evaṃ puggalo joti hoti tamaparāyano.

어떤 사람이 빛에서 와서 어둠으로 가는가? 여기 어떤 사람은 높은 가문, 즉 왕족 가문이나 바라문 가문이나 장자 가문처럼 부유하고 재산이 많으며 즐길 것이 많고 금과 은이 풍부하며 기구와 장비가 많고 재물과 곡식이 풍부한 가문에서 태어난다. 그는 잘생기고 보기 좋으며 신뢰감을 주고 최상의 용모를 갖추고 있다. 그는 음식, 마실 것, 옷, 탈것, 꽃, 향료, 연고, 침구, 숙소, 등불 등을 얻는다. 그는 몸으로 악행을 저지르고 말로 악행을 저지르고 마음으로 악행을 저지른다. 그는 몸과 말과 마음으로 악행을 저지르고 몸이 무너져 죽은 뒤에 비참한 곳, 불행한 곳, 파멸처인 지옥에 태어난다. 이와 같이 어떤 사람은 빛에서 와서 어둠으로 간다.


Kathañca puggalo joti hoti jotiparāyano? Idhekacco puggalo ucce kule paccājāto hoti – khattiyamahāsālakule vā brāhmaṇamahāsālakule vā gahapatimahāsālakule vā aḍḍhe mahaddhane mahābhoge pahūtajātarūparajate pahūtavittūpakaraṇe pahūtadhanadhaññe. So ca hoti abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato, lābhī annassa pānassa vatthassa yānassa mālāgandhavilepanassa seyyāvasathapadīpeyyassa. So kāyena sucaritaṃ carati, vācāya sucaritaṃ carati, manasā sucaritaṃ carati. So kāyena sucaritaṃ caritvā vācāya sucaritaṃ caritvā manasā sucaritaṃ caritvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Evaṃ puggalo joti hoti jotiparāyano.

어떤 사람이 빛에서 와서 빛으로 가는가? 여기 어떤 사람은 높은 가문, 즉 왕족 가문이나 바라문 가문이나 장자 가문처럼 부유하고 재산이 많으며 즐길 것이 많고 금과 은이 풍부하며 기구와 장비가 많고 재물과 곡식이 풍부한 가문에서 태어난다. 그는 잘생기고 보기 좋으며 신뢰감을 주고 최상의 용모를 갖추고 있다. 그는 음식, 마실 것, 옷, 탈것, 꽃, 향료, 연고, 침구, 숙소, 등불 등을 얻는다. 그는 몸으로 선행을 닦고 말로 선행을 닦고 마음으로 선행을 닦는다. 그는 몸과 말과 마음으로 선행을 닦고 몸이 무너져 죽은 뒤에 좋은 곳, 천상 세계에 태어난다. 이와 같이 어떤 사람은 빛에서 와서 빛으로 간다.


169. Kathañca puggalo oṇatoṇato hoti…pe… evaṃ puggalo oṇatoṇato hoti.

169. 어떤 사람이 낮은 곳에서 와서 낮은 곳으로 기우는가? ... (중략) ... 이와 같이 어떤 사람은 낮은 곳에서 와서 낮은 곳으로 기운다.


Kathañca puggalo oṇatuṇṇato hoti…pe… evaṃ puggalo oṇatuṇṇato hoti.

어떤 사람이 낮은 곳에서 와서 높은 곳으로 기우는가? ... (중략) ... 이와 같이 어떤 사람은 낮은 곳에서 와서 높은 곳으로 기운다.


Kathañca puggalo uṇṇatoṇato hoti…pe… evaṃ puggalo uṇṇatoṇato hoti.

어떠한 사람이 높은 곳에서 와서 낮은 곳으로 향하는 사람입니까? ... 이와 같이 어떤 사람이 높은 곳에서 와서 낮은 곳으로 향하는 사람입니다.


Kathañca puggalo uṇṇatuṇṇato hoti…pe… evaṃ puggalo uṇṇatuṇṇato hoti.

어떠한 사람이 높은 곳에서 와서 높은 곳으로 향하는 사람입니까? ... 이와 같이 어떤 사람이 높은 곳에서 와서 높은 곳으로 향하는 사람입니다.


170. Tattha [Pg.161] katame cattāro rukkhūpamā puggalā? Cattāro rukkhā – pheggu sāraparivāro, sāro phegguparivāro, pheggu phegguparivāro, sāro sāraparivāro. Evamevaṃ cattārome rukkhūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Pheggu sāraparivāro, sāro phegguparivāro, pheggu phegguparivāro, sāro sāraparivāro.

170. 거기서 나무에 비유되는 네 부류의 사람이란 누구를 말합니까? 네 종류의 나무가 있으니, 변재만 있고 심재가 둘러싸고 있는 나무, 심재가 있고 변재가 둘러싸고 있는 나무, 변재가 있고 변재가 둘러싸고 있는 나무, 심재가 있고 심재가 둘러싸고 있는 나무입니다. 이와 같이 나무에 비유되는 이들 네 부류의 사람이 세상에 존재합니다. 그 넷이란 무엇입니까? 변재만 있고 심재가 둘러싼 사람, 심재가 있고 변재가 둘러싼 사람, 변재가 있고 변재가 둘러싼 사람, 심재가 있고 심재가 둘러싼 사람입니다.


Kathañca puggalo pheggu hoti sāraparivāro? Idhekacco puggalo dussīlo hoti pāpadhammo, parisā ca khvassa hoti sīlavatī kalyāṇadhammā. Evaṃ puggalo pheggu hoti sāraparivāro. Seyyathāpi so rukkho pheggu sāraparivāro, tathūpamo ayaṃ puggalo.

어떠한 사람이 변재만 있고 심재가 둘러싼 사람입니까? 여기 어떤 사람은 계율을 지키지 않고 악한 성품을 가졌으나, 그의 회중(주변 사람)은 계를 잘 지키고 선한 성품을 가졌습니다. 이와 같은 사람이 변재만 있고 심재가 둘러싼 사람입니다. 마치 그 나무가 변재만 있고 심재가 둘러싸고 있는 것과 같이, 이 사람도 그 나무와 같다고 보아야 합니다.


Kathañca puggalo sāro hoti phegguparivāro? Idhekacco puggalo sīlavā hoti kalyāṇadhammo, parisā ca khvassa hoti dussīlā pāpadhammā. Evaṃ puggalo sāro hoti phegguparivāro. Seyyathāpi so rukkho sāro phegguparivāro, tathūpamo ayaṃ puggalo.

어떠한 사람이 심재가 있고 변재가 둘러싼 사람입니까? 여기 어떤 사람은 계를 잘 지키고 선한 성품을 가졌으나, 그의 회중은 계율을 지키지 않고 악한 성품을 가졌습니다. 이와 같은 사람이 심재가 있고 변재가 둘러싼 사람입니다. 마치 그 나무가 심재가 있고 변재가 둘러싸고 있는 것과 같이, 이 사람도 그 나무와 같다고 보아야 합니다.


Kathañca puggalo pheggu hoti phegguparivāro? Idhekacco puggalo dussīlo hoti pāpadhammo, parisāpissa hoti dussīlā pāpadhammā. Evaṃ puggalo pheggu hoti phegguparivāro. Seyyathāpi so rukkho pheggu phegguparivāro, tathūpamo ayaṃ puggalo.

어떠한 사람이 변재가 있고 변재가 둘러싼 사람입니까? 여기 어떤 사람은 계율을 지키지 않고 악한 성품을 가졌으며, 그의 회중 또한 계율을 지키지 않고 악한 성품을 가졌습니다. 이와 같은 사람이 변재가 있고 변재가 둘러싼 사람입니다. 마치 그 나무가 변재가 있고 변재가 둘러싸고 있는 것과 같이, 이 사람도 그 나무와 같다고 보아야 합니다.


Kathañca puggalo sāro hoti sāraparivāro? Idhekacco puggalo sīlavā hoti kalyāṇadhammo, parisāpissa hoti sīlavatī kalyāṇadhammā. Evaṃ puggalo sāro hoti sāraparivāro. Seyyathāpi so rukkho sāro sāraparivāro, tathūpamo ayaṃ puggalo. Ime cattāro rukkhūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ.

어떠한 사람이 심재가 있고 심재가 둘러싼 사람입니까? 여기 어떤 사람은 계를 잘 지키고 선한 성품을 가졌으며, 그의 회중 또한 계를 잘 지키고 선한 성품을 가졌습니다. 이와 같은 사람이 심재가 있고 심재가 둘러싼 사람입니다. 마치 그 나무가 심재가 있고 심재가 둘러싸고 있는 것과 같이, 이 사람도 그 나무와 같다고 보아야 합니다. 이들이 나무에 비유되는 세상에 존재하는 네 부류의 사람입니다.


171. Katamo ca puggalo rūpappamāṇo rūpappasanno? Idhekacco puggalo ārohaṃ vā passitvā pariṇāhaṃ vā passitvā saṇṭhānaṃ vā passitvā pāripūriṃ vā passitvā tattha pamāṇaṃ gahetvā pasādaṃ janeti. Ayaṃ vuccati puggalo rūpappamāṇo rūpappasanno.

171. 어떠한 사람이 용모를 기준으로 삼고 용모에 신심을 내는 사람입니까? 여기 어떤 사람은 키를 보거나, 몸집을 보거나, 체격(생김새)을 보거나, 완벽한 용모를 보고서 그것을 기준으로 삼아 신심을 냅니다. 이를 용모를 기준으로 삼고 용모에 신심을 내는 사람이라 합니다.


Katamo [Pg.162] ca puggalo ghosappamāṇo ghosappasanno? Idhekacco puggalo paravaṇṇanāya parathomanāya parapasaṃsanāya paravaṇṇahārikāya tattha pamāṇaṃ gahetvā pasādaṃ janeti. Ayaṃ vuccati puggalo ghosappamāṇo ghosappasanno.

어떠한 사람이 평판(소리)을 기준으로 삼고 평판에 신심을 내는 사람입니까? 여기 어떤 사람은 타인의 찬탄이나, 타인의 칭송이나, 타인의 찬사나, 타인이 전하는 덕망을 듣고서 그것을 기준으로 삼아 신심을 냅니다. 이를 평판을 기준으로 삼고 평판에 신심을 내는 사람이라 합니다.


172. Katamo ca puggalo lūkhappamāṇo lūkhappasanno? Idhekacco puggalo cīvaralūkhaṃ vā passitvā pattalūkhaṃ vā passitvā senāsanalūkhaṃ vā passitvā vividhaṃ vā dukkarakārikaṃ passitvā tattha pamāṇaṃ gahetvā pasādaṃ janeti. Ayaṃ vuccati puggalo lūkhappamāṇo lūkhappasanno.

172. 어떠한 사람이 초라함(거친 생활)을 기준으로 삼고 초라함에 신심을 내는 사람입니까? 여기 어떤 사람은 거친 가사를 보거나, 거친 발우를 보거나, 거친 처소를 보거나, 혹은 여러 가지 행하기 어려운 고행을 보고서 그것을 기준으로 삼아 신심을 냅니다. 이를 초라함을 기준으로 삼고 초라함에 신심을 내는 사람이라 합니다.


Katamo ca puggalo dhammappamāṇo dhammappasanno? Idhekacco puggalo sīlaṃ vā passitvā samādhiṃ vā passitvā paññaṃ vā passitvā tattha pamāṇaṃ gahetvā pasādaṃ janeti. Ayaṃ vuccati puggalo dhammappamāṇo dhammappasanno.

어떠한 사람이 법을 기준으로 삼고 법에 신심을 내는 사람입니까? 여기 어떤 사람은 계율을 보거나, 삼매를 보거나, 지혜를 보고서 그것을 기준으로 삼아 신심을 냅니다. 이를 법을 기준으로 삼고 법에 신심을 내는 사람이라 합니다.


173. Kathañca puggalo attahitāya paṭipanno hoti no parahitāya? Idhekacco puggalo attanā sīlasampanno hoti, no paraṃ sīlasampadāya samādapeti; attanā samādhisampanno hoti, no paraṃ samādhisampadāya samādapeti; attanā paññāsampanno hoti, no paraṃ paññāsampadāya samādapeti; attanā vimuttisampanno hoti, no paraṃ vimuttisampadāya samādapeti; attanā vimuttiñāṇadassanasampanno hoti, no paraṃ vimuttiñāṇadassanasampadāya samādapeti. Evaṃ puggalo attahitāya paṭipanno hoti no parahitāya.

173. 어떠한 사람이 자신을 위해서는 실천하지만 남을 위해서는 실천하지 않습니까? 여기 어떤 사람은 스스로 계를 구족하였으나 남에게 계를 구족하도록 권하지 않으며, 스스로 삼매를 구족하였으나 남에게 삼매를 구족하도록 권하지 않으며, 스스로 지혜를 구족하였으나 남에게 지혜를 구족하도록 권하지 않으며, 스스로 해탈을 구족하였으나 남에게 해탈을 구족하도록 권하지 않으며, 스스로 해탈지견을 구족하였으나 남에게 해탈지견을 구족하도록 권하지 않습니다. 이와 같은 사람이 자신을 위해서는 실천하지만 남을 위해서는 실천하지 않는 사람입니다.


Kathañca puggalo parahitāya paṭipanno hoti no attahitāya? Idhekacco puggalo attanā na sīlasampanno hoti, paraṃ sīlasampadāya samādapeti; attanā na samādhisampanno hoti, paraṃ samādhisampadāya samādapeti; attanā na paññāsampanno hoti, paraṃ paññāsampadāya samādapeti; attanā na vimuttisampanno hoti, paraṃ vimuttisampadāya samādapeti; attanā na vimuttiñāṇadassanasampanno hoti, paraṃ vimuttiñāṇadassanasampadāya samādapeti. Evaṃ puggalo parahitāya paṭipanno hoti no attahitāya.

어떠한 사람이 남을 위해서는 실천하지만 자신을 위해서는 실천하지 않습니까? 여기 어떤 사람은 스스로 계를 구족하지 못했으나 남에게는 계를 구족하도록 권하며, 스스로 삼매를 구족하지 못했으나 남에게는 삼매를 구족하도록 권하며, 스스로 지혜를 구족하지 못했으나 남에게는 지혜를 구족하도록 권하며, 스스로 해탈을 구족하지 못했으나 남에게는 해탈을 구족하도록 권하며, 스스로 해탈지견을 구족하지 못했으나 남에게는 해탈지견을 구족하도록 권합니다. 이와 같은 사람이 남을 위해서는 실천하지만 자신을 위해서는 실천하지 않는 사람입니다.


Kathañca [Pg.163] puggalo attahitāya ceva paṭipanno hoti parahitāya ca? Idhekacco puggalo attanā ca sīlasampanno hoti, parañca sīlasampadāya samādapeti; attanā ca samādhisampanno hoti, parañca samādhisampadāya samādapeti; attanā ca paññāsampanno hoti, parañca paññāsampadāya samādapeti; attanā ca vimuttisampanno hoti, parañca vimuttisampadāya samādapeti; attanā ca vimuttiñāṇadassanasampanno hoti, parañca vimuttiñāṇadassanasampadāya samādapeti. Evaṃ puggalo attahitāya ceva paṭipanno hoti parahitāya ca.

어떠한 사람이 자신을 위해서도 실천하고 남을 위해서도 실천합니까? 여기 어떤 사람은 스스로도 계를 구족하고 남에게도 계를 구족하도록 권하며, 스스로도 삼매를 구족하고 남에게도 삼매를 구족하도록 권하며, 스스로도 지혜를 구족하고 남에게도 지혜를 구족하도록 권하며, 스스로도 해탈을 구족하고 남에게도 해탈을 구족하도록 권하며, 스스로도 해탈지견을 구족하고 남에게도 해탈지견을 구족하도록 권합니다. 이와 같은 사람이 자신을 위해서도 실천하고 남을 위해서도 실천하는 사람입니다.


Kathañca puggalo neva attahitāya paṭipanno hoti no parahitāya? Idhekacco puggalo attanā na sīlasampanno hoti, no paraṃ sīlasampadāya samādapeti; attanā na samādhisampanno hoti, no paraṃ samādhisampadāya samādapeti; attanā na paññāsampanno hoti, no paraṃ paññāsampadāya samādapeti; attanā na vimuttisampanno hoti, no paraṃ vimuttisampadāya samādapeti; attanā na vimuttiñāṇadassanasampanno hoti, no paraṃ vimuttiñāṇadassanasampadāya samādapeti. Evaṃ puggalo neva attahitāya paṭipanno hoti no parahitāya.

어떠한 사람이 자신을 위해서도 실천하지 않고 남을 위해서도 실천하지 않습니까? 여기 어떤 사람은 스스로 계를 구족하지 못했고 남에게도 계를 구족하도록 권하지 않으며, 스스로 삼매를 구족하지 못했고 남에게도 삼매를 구족하도록 권하지 않으며, 스스로 지혜를 구족하지 못했고 남에게도 지혜를 구족하도록 권하지 않으며, 스스로 해탈을 구족하지 못했고 남에게도 해탈을 구족하도록 권하지 않으며, 스스로 해탈지견을 구족하지 못했고 남에게도 해탈지견을 구족하도록 권하지 않습니다. 이와 같은 사람이 자신을 위해서도 실천하지 않고 남을 위해서도 실천하지 않는 사람입니다.


174. Kathañca puggalo attantapo hoti attaparitāpanānuyogamanuyutto? Idhekacco puggalo acelako hoti muttācāro hatthāpalekhano, naehibhaddantiko natiṭṭhabhaddantiko nābhihaṭaṃ na uddissakataṃ na nimantanaṃ sādiyati, so na kumbhimukhā paṭiggaṇhāti na kaḷopimukhā paṭiggaṇhāti, na eḷakamantaraṃ na daṇḍamantaraṃ na musalamantaraṃ na dvinnaṃ bhuñjamānānaṃ na gabbhiniyā na pāyamānāya na purisantaragatāya, na saṅkittīsu na yattha sā upaṭṭhito hoti na yattha makkhikā saṇḍasaṇḍacārinī, na macchaṃ na maṃsaṃ na suraṃ na merayaṃ na thusodakaṃ pivati. So ekāgāriko vā hoti ekālopiko, dvāgāriko vā hoti dvālopiko…pe… sattāgāriko vā hoti sattālopiko; ekissāpi dattiyā yāpeti, dvīhipi dattīhi yāpeti…pe… sattahipi dattīhi yāpeti; ekāhikampi āhāraṃ āhāreti, dvīhikampi āhāraṃ āhāreti…pe… sattāhikampi āhāraṃ āhāreti. Iti evarūpaṃ [Pg.164] aḍḍhamāsikampi pariyāyabhattabhojanānuyogamanuyutto viharati. So sākabhakkho vā hoti sāmākabhakkho vā hoti nīvārabhakkho vā hoti daddulabhakkho vā hoti haṭabhakkho vā hoti kaṇabhakkho vā hoti ācāmabhakkho vā hoti piññākabhakkho vā hoti tiṇabhakkho vā hoti gomayabhakkho vā hoti, vanamūlaphalāhāro yāpeti pavattaphalabhojī. So sāṇānipi dhāreti masāṇānipi dhāreti chavadussānipi dhāreti paṃsukūlānipi dhāreti tirīṭānipi dhāreti ajinampi dhāreti ajinakkhipampi dhāreti kusacīrampi dhāreti vākacīrampi dhāreti phalakacīrampi dhāreti kesakambalampi dhāreti vāḷakambalampi dhāreti ulūkapakkhampi dhāreti, kesamassulocakopi hoti kesamassulocanānuyogamanuyutto, ubbhaṭṭhakopi hoti āsanapaṭikkhitto, ukkuṭikopi hoti ukkuṭikappadhānamanuyutto, kaṇṭakāpassayikopi hoti kaṇṭakāpassaye seyyaṃ kappeti, sāyatatiyakampi udakorohanānuyogamanuyutto viharati. Iti evarūpaṃ anekavihitaṃ kāyassa ātāpanaparitāpanānuyogamanuyutto viharati. Evaṃ puggalo attantapo hoti attaparitāpanānuyogamanuyutto.

174. 어떻게 사람이 자신을 괴롭히고 자기 학대에 몰두하게 되는가? 여기 어떤 사람은 옷을 입지 않는 나체 수행자가 되고, 관습을 무시하는 행동을 하며, 손을 핥아 먹는다. 그는 '오십시오'라고 할 때 오지 않고, '멈추십시오'라고 할 때 멈추지 않는다. 그는 가져온 공양이나 자신을 위해 특별히 마련한 공양, 또는 초대를 받아 하는 공양을 받지 않는다. 그는 항아리에서 꺼내 주는 공양을 받지 않고, 솥에서 꺼내 주는 공양을 받지 않으며, 문턱 사이나 막대기 사이, 혹은 절구통 사이에서 주는 공양을 받지 않는다. 그는 두 사람이 먹고 있을 때 그중 한 사람이 일어나 주는 공양을 받지 않고, 임신한 여인이나 젖을 먹이는 여인, 혹은 남자와 동침 중인 여인이 주는 공양을 받지 않는다. 그는 모금으로 마련된 음식이나 개가 기다리고 있는 곳, 파리가 떼 지어 날아다니는 곳의 음식을 받지 않는다. 그는 물고기를 먹지 않고 고기를 먹지 않으며, 곡주(sura)나 과실주(meraya)를 마시지 않고 곡물 발효액(thusodaka)도 마시지 않는다. 그는 한 집에서만 공양을 받아 한 입만 먹거나, 두 집에서 공양을 받아 두 입만 먹으며... 일곱 집에서 공양을 받아 일곱 입만 먹기도 한다. 그는 작은 그릇 하나 분량으로 연명하거나, 두 그릇... 혹은 일곱 그릇 분량으로 연명한다. 또한 하루에 한 번 먹거나, 이틀에 한 번... 혹은 이레에 한 번 음식을 먹는다. 이와 같이 보름에 한 번 음식을 먹는 등 정해진 주기에 따라 식사하는 수행에 몰두하여 머문다. 그는 채소를 먹거나, 기장, 야생 쌀, 가죽 조각, 이끼, 쌀겨, 누룽지, 기름을 짠 찌꺼기, 풀, 소똥을 먹기도 한다. 숲의 뿌리와 열매를 먹으며 저절로 떨어진 과실로 연명한다. 그는 삼베 옷을 입거나, 삼베 혼방 옷, 시신을 덮었던 천, 분소의, 나무껍질 옷, 영양 가죽, 영양 가죽 조각으로 만든 옷, 풀로 엮은 옷, 나무 섬유로 만든 옷, 판자로 만든 옷, 머리카락으로 짠 담요, 말총으로 만든 담요, 올빼미 깃털로 만든 옷을 입는다. 수염과 머리카락을 뽑는 수행에 몰두하여 수염과 머리카락을 뽑는 자가 되기도 하고, 앉는 것을 거부하고 계속 서 있기도 하며, 쭈그리고 앉아 정진하는 수행에 몰두하여 쭈그리고 앉아 지내기도 한다. 가시 침대 위에 누워 지내기도 하고, 저녁까지 하루 세 번 물에 들어가는 수행에 몰두하여 머문다. 이와 같이 여러 방법으로 몸을 불태우고 괴롭히는 수행에 몰두하여 머문다. 이처럼 사람이 자신을 괴롭히고 자기 학대에 몰두하게 된다.


175. Kathañca puggalo parantapo hoti paraparitāpanānuyogamanuyutto? Idhekacco puggalo orabbhiko hoti sūkariko sākuṇiko māgaviko luddo macchaghātako coro coraghātako goghātako bandhanāgāriko, ye vā panaññepi keci kurūrakammantā. Evaṃ puggalo parantapo hoti paraparitāpanānuyogamanuyutto.

175. 어떻게 사람이 남을 괴롭히고 타인에 대한 학대에 몰두하게 되는가? 여기 어떤 사람은 양을 도살하고, 돼지를 도살하고, 새를 잡고, 사슴을 잡는 사냥꾼이거나, 물고기를 죽이는 어부, 도둑, 사형 집행인, 소를 도살하는 도살업자, 감옥 간수, 혹은 그 밖에 잔인한 일을 업으로 삼는 자들이다. 이처럼 사람이 남을 괴롭히고 타인에 대한 학대에 몰두하게 된다.


176. Kathañca puggalo attantapo ca hoti attaparitāpanānuyogamanuyutto, parantapo ca paraparitāpanānuyogamanuyutto? Idhekacco puggalo rājā vā hoti khattiyo muddhāvasitto brāhmaṇo vā mahāsālo. So puratthimena narassa navaṃ sandhāgāraṃ kārāpetvā kesamassuṃ ohāretvā kharājinaṃ nivāsetvā sappitelena kāyaṃ abbhañjitvā [Pg.165] migavisāṇena piṭṭhiṃ kaṇḍuvamāno sandhāgāraṃ pavisati saddhiṃ mahesiyā brāhmaṇena ca purohitena. So tattha anantarahitāya bhūmiyā haritupalittāya seyyaṃ kappeti. Ekissā gāviyā sarūpavacchāya yaṃ ekasmiṃ thane khīraṃ hoti tena rājā yāpeti, yaṃ dutiyasmiṃ thane khīraṃ hoti tena mahesī yāpeti, yaṃ tatiyasmiṃ thane khīraṃ hoti tena brāhmaṇo purohito yāpeti, yaṃ catutthasmiṃ thane khīraṃ hoti tena aggiṃ juhati, avasesena vacchako yāpeti. So evamāha – ‘‘ettakā usabhā haññantu yaññatthāya, ettakā vacchatarā haññantu yaññatthāya, ettakā vacchatariyo haññantu yaññatthāya, ettakā ajā haññantu yaññatthāya, ettakā urabbhā haññantu yaññatthāya, (ettakā assā haññantu yaññatthāya) ettakā rukkhā chijjantu yūpatthāya, ettakā dabbhā lūyantu barihisatthāyā’’ti. Yepissa te honti dāsāti vā pessāti vā kammakarāti vā, tepi daṇḍatajjitā bhayatajjitā assumukhā rudamānā parikammāni karonti. Evaṃ puggalo attantapo ca hoti attaparitāpanānuyogamanuyutto, parantapo ca paraparitāpanānuyogamanuyutto.

176. 어떻게 사람이 자신도 괴롭히고 자기 학대에 몰두하며, 남도 괴롭히고 타인에 대한 학대에 몰두하게 되는가? 여기 어떤 사람은 머리에 물을 부어 왕위에 오른 찰제리 왕이거나 큰 재산을 가진 바라문이다. 그는 성의 동쪽에 새로운 제사당을 짓게 하고, 머리와 수염을 깎고 거친 영양 가죽을 입고 버터와 기름을 몸에 바르고 사슴 뿔로 등을 긁으며, 왕비와 가신 바라문과 함께 제사당으로 들어간다. 그는 그곳에서 아무것도 깔지 않고 소똥을 바른 맨땅에서 잠을 잔다. 어미 소와 색이 같은 송아지가 딸린 암소 한 마리의 첫 번째 젖꼭지에서 나온 우유로 왕이 연명하고, 두 번째 젖꼭지의 우유로 왕비가 연명하며, 세 번째 젖꼭지의 우유로 가신 바라문이 연명하고, 네 번째 젖꼭지의 우유로는 불에 제사를 지내며, 남은 우유로 송아지가 연명한다. 그는 이렇게 말한다. '제사를 위해 이만큼의 황소들을 죽여라, 이만큼의 송아지들을 죽여라, 이만큼의 암송아지들을 죽여라, 이만큼의 염소들을 죽여라, 이만큼의 숫양들을 죽여라, 이만큼의 말들을 죽여라, 제사 기둥을 위해 이만큼의 나무들을 베어라, 제사 구역을 덮기 위해 이만큼의 풀을 베어라.' 그러면 그의 노비나 심부름꾼, 일꾼들은 매질과 공포에 위협받아 눈물을 흘리며 울면서 제사 준비를 한다. 이처럼 사람이 자신도 괴롭히고 자기 학대에 몰두하며, 남도 괴롭히고 타인에 대한 학대에 몰두하게 된다.


177. Kathañca puggalo neva attantapo ca hoti na attaparitāpanānuyogamanuyutto, na parantapo na paraparitāpanānuyogamanuyutto? So anattantapo aparantapo diṭṭheva dhamme nicchāto nibbuto sītībhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharati.

177. 어떻게 사람이 자신도 괴롭히지 않고 자기 학대에 몰두하지 않으며, 남도 괴롭히지 않고 타인에 대한 학대에 몰두하지 않는가? 그는 자신도 괴롭히지 않고 남도 괴롭히지 않으며, 현세에서 갈증을 여의고 번뇌가 소멸하여 청량해졌으며, 행복을 느끼며 거룩하게 된 자아로 머문다.


Idha tathāgato loke uppajjati arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Taṃ dhammaṃ suṇāti gahapati vā gahapatiputto vā aññatarasmiṃ vā kule paccājāto[Pg.166]. So taṃ dhammaṃ sutvā tathāgate saddhaṃ paṭilabhati. So tena saddhāpaṭilābhena samannāgato iti paṭisañcikkhati – ‘‘sambādho gharāvāso rajāpatho, abbhokāso pabbajjā. Nayidaṃ sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā ekantaparipuṇṇaṃ ekantaparisuddhaṃ saṅkhalikhitaṃ brahmacariyaṃ carituṃ. Yaṃnūnāhaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya’’nti! So aparena samayena appaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya mahantaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya appaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya mahantaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajati.

이 세상에 여래, 즉 공양받아 마땅한 분, 바르게 스스로 깨달은 분, 지혜와 실천을 갖춘 분, 행복하게 가신 분, 세상을 아는 분, 위없이 사람을 길들이시는 분, 신들과 인간의 스승, 깨달은 분, 세존께서 나타나신다. 그분은 신과 마라와 범천을 포함한 세상, 사문과 바라문, 왕들과 사람들을 포함한 이 인류를 스스로의 높은 지혜로 알고 실현하여 선포하신다. 그분은 처음도 좋고 중간도 좋고 끝도 좋으며, 의미와 형식을 갖춘 법을 설하시고, 온전히 구족하고 청정한 성스런 삶(범행)을 드러내신다. 장자나 장자의 아들, 혹은 다른 가문에서 태어난 이가 그 법을 듣는다. 그는 그 법을 듣고 여래에 대한 믿음을 얻는다. 그는 그러한 믿음을 갖추어 이와 같이 숙고한다. '재가 생활은 번잡하고 번뇌의 먼지가 일어나는 길이지만, 출가는 탁 트인 허공과 같다. 집에서 살면서 온전히 구족하고 전적으로 청정하며 소라 껍데기처럼 잘 닦인 이 성스런 삶을 닦기란 쉽지 않다. 그러니 나는 머리카락과 수염을 깎고 가사를 입고 집을 떠나 출가하리라.' 그는 시간이 흐른 뒤 적은 재산이나 많은 재산을 버리고, 적은 친척이나 많은 친척을 버리고 머리카락과 수염을 깎고 가사를 입고 집을 떠나 출가한다.


178. So evaṃ pabbajito samāno bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato hoti nihitadaṇḍo nihitasattho lajjī dayāpanno sabbapāṇabhūtahitānukampī viharati.

178. 그는 이와 같이 출가하여 수행자가 되어, 비구들의 계율과 생활 수단을 갖추고 생명을 죽이는 일을 버리고 생명을 죽이는 일에서 멀리 떠난다. 몽둥이를 내려놓고 무기를 내려놓으며, 부끄러움을 알고 자애로우며 모든 생명체의 이익을 위해 연민하며 지낸다.


Adinnādānaṃ pahāya adinnādānā paṭivirato hoti dinnādāyī dinnapāṭikaṅkhī, athenena sucibhūtena attanā viharati.

주지 않은 것을 가지는 일을 버리고 주지 않은 것을 가지는 일에서 멀리 떠난다. 주는 것만을 받고 주는 것만을 바라며, 훔치지 않아 청정하게 된 자신으로 지낸다.


Abrahmacariyaṃ pahāya brahmacārī hoti ārācārī paṭivirato methunā gāmadhammā.

성스럽지 못한 삶을 버리고 성스런 삶을 살며, 음욕의 관습에서 멀리 떠나 마을 사람들의 습속을 행하지 않는다.


Musāvādaṃ pahāya musāvādā paṭivirato hoti saccavādī saccasandho theto paccayiko avisaṃvādako lokassa.

거짓말을 버리고 거짓말에서 멀리 떠난다. 진실만을 말하고 진실에 부합하며, 견고하고 믿음직스러워 세상을 속이지 않는다.


Pisuṇaṃ vācaṃ pahāya pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti, ito sutvā na amutra akkhātā imesaṃ bhedāya, amutra vā sutvā na imesaṃ akkhātā amūsaṃ bhedāya. Iti bhinnānaṃ vā sandhātā sahitānaṃ vā anuppadātā samaggārāmo samaggarato samagganandī samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitā hoti.

이간질하는 말을 버리고 이간질하는 말에서 멀리 떠난다. 여기서 듣고 저들을 갈라놓기 위해 저기서 말하지 않고, 저기서 듣고 이들을 갈라놓기 위해 여기서 말하지 않는다. 이와 같이 갈라진 이들을 화합시키고 화합한 이들을 독려하며, 화합을 기뻐하고 화합을 즐기며 화합을 사랑하고 화합을 이루는 말을 한다.


Pharusaṃ vācaṃ pahāya pharusāya vācāya paṭivirato hoti. Yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā hoti.

거친 말을 버리고 거친 말에서 멀리 떠난다. 결점이 없고 귀에 즐거우며 사랑스럽고 마음을 울리며, 예의 바르고 많은 사람이 좋아하고 많은 사람이 기뻐하는 그러한 말을 한다.


Samphappalāpaṃ [Pg.167] pahāya samphappalāpā paṭivirato hoti, kālavādī bhūtavādī atthavādī dhammavādī vinayavādī nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsitā kālena sāpadesaṃ pariyantavatiṃ atthasaṃhitaṃ.

꾸며낸 쓸데없는 말을 버리고 꾸며낸 쓸데없는 말에서 멀리 떠난다. 제때에 말하고, 사실을 말하고, 유익한 말을 하고, 법에 맞는 말을 하고, 율에 맞는 말을 한다. 적절한 때에 근거를 갖추고 한계가 분명하며 이익을 수반하는 마음에 새길 만한 말을 한다.


179. So bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hoti, ekabhattiko hoti rattūparato virato vikālabhojanā, naccagītavāditavisūkadassanā paṭivirato hoti, mālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūsanaṭṭhānā paṭivirato hoti, uccāsayanamahāsayanā paṭivirato hoti, jātarūparajatapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti.

179. 그는 씨앗이나 식물을 손상시키는 일에서 멀리 떠난다. 하루 한 끼만 먹으며, 밤에 먹는 일을 그치고 제때가 아닌 때에 먹는 일에서 멀리 떠난다. 춤, 노래, 악기 연주, 그리고 수행에 방해가 되는 구경거리를 보는 일에서 멀리 떠난다. 화환을 쓰고 향료와 연고로 꾸미고 단장하는 일에서 멀리 떠난다. 높고 큰 침상에 눕는 일에서 멀리 떠난다. 금과 은을 받는 일에서 멀리 떠난다.


Āmakadhaññapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti, āmakamaṃsapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti, itthikumārikāpaṭiggahaṇā paṭivirato hoti, dāsidāsapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti, ajeḷakapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti, kukkuṭasūkarapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti, hatthigavāssavaḷavapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti, khettavatthupaṭiggahaṇā paṭivirato hoti, dūteyyapahiṇagamanānuyogā paṭivirato hoti, kayavikkayā paṭivirato hoti, tulākūṭakaṃsakūṭamānakūṭā paṭivirato hoti, ukkoṭanavañcananikatisāciyogā paṭivirato hoti, chedanavadhabandhanaviparāmosaālopasahasākārā paṭivirato hoti.

익히지 않은 곡물을 받는 일에서 멀리 떠나고, 생고기를 받는 일에서 멀리 떠나고, 여자와 소녀를 받는 일에서 멀리 떠나고, 남녀 노비를 받는 일에서 멀리 떠나고, 염소와 양을 받는 일에서 멀리 떠나고, 닭과 돼지를 받는 일에서 멀리 떠나고, 코끼리, 소, 말, 나귀를 받는 일에서 멀리 떠나고, 논과 밭을 받는 일에서 멀리 떠난다. 심부름이나 사신으로 가는 일에서 멀리 떠나고, 사고파는 일에서 멀리 떠나고, 가짜 저울, 가짜 돈, 가짜 되로 속이는 일에서 멀리 떠나고, 뇌물, 기만, 사기, 위조와 같은 굽은 행위에서 멀리 떠난다. 신체 부위를 절단하고 죽이고 결박하고 길을 막아 강탈하고 마을을 약탈하고 폭력을 행사하는 일에서 멀리 떠난다.


180. So santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarena kucchiparihārikena piṇḍapātena. So yena yeneva pakkamati samādāyeva pakkamati, seyyathāpi nāma pakkhī sakuṇo yena yeneva ḍeti sapattabhārova ḍeti. Evamevaṃ bhikkhu santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarena kucchiparihārikena piṇḍapātena. So yena yeneva pakkamati samādāyeva pakkamati. So iminā ariyena sīlakkhandhena samannāgato ajjhattaṃ anavajjasukhaṃ paṭisaṃvedeti.

180. 그는 몸을 유지할 만한 가사와 배를 채울 만한 음식을 받는 것으로 만족한다. 그는 어디를 가든 그것들만을 지니고 떠난다. 마치 날개 달린 새가 날아갈 때 자신의 날개만을 짐으로 하여 날아가는 것처럼, 비구는 몸을 유지할 가사와 배를 채울 음식으로 만족하며 어디를 가든 그것들만을 지니고 떠난다. 그는 이 성스러운 계의 무리를 갖추어 안으로 허물이 없는 행복을 경험한다.


181. So cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati; sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena [Pg.168] gandhaṃ ghāyitvā…pe… jivhāya rasaṃ sāyitvā…pe… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati manindriyaṃ, manindriye saṃvaraṃ āpajjati. So iminā ariyena indriyasaṃvarena samannāgato ajjhattaṃ abyāsekasukhaṃ paṭisaṃvedeti.

181. 그는 눈으로 형색을 보고 그 전체적인 모양을 취하지 않으며 세세한 특징을 취하지 않는다. 만약 안근을 단속하지 않은 채 머물면 욕탐과 불만족이라는 악하고 해로운 법들이 그를 덮칠 것이기에, 그는 안근을 단속하기 위해 수행하고 안근을 보호하며 안근의 단속을 성취한다. 귀로 소리를 듣고... 코로 냄새를 맡고... 혀로 맛을 보고... 몸으로 감촉을 느끼고... 의근으로 법을 알고 그 모양을 취하지 않으며 세세한 특징을 취하지 않는다. 만약 마니근을 단속하지 않은 채 머물면 욕탐과 불만족이라는 악하고 해로운 법들이 그를 덮칠 것이기에, 그는 마니근을 단속하기 위해 수행하고 마니근을 보호하며 마니근의 단속을 성취한다. 그는 이 성스러운 감각기관의 단속을 갖추어 안으로 번뇌에 물들지 않는 행복을 경험한다.


182. So abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti, ālokite vilokite sampajānakārī hoti, samiñjite pasārite sampajānakārī hoti, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hoti, uccārapassāvakamme sampajānakārī hoti, gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hoti.

182. 그는 앞으로 나아갈 때나 뒤로 물러날 때도 분명히 알아차리며 행하고, 앞을 볼 때나 옆을 볼 때도 분명히 알아차리며 행하고, 구부릴 때나 펼 때도 분명히 알아차리며 행하고, 가사와 발우를 지닐 때도 분명히 알아차리며 행하고, 먹고 마시고 씹고 맛볼 때도 분명히 알아차리며 행하고, 대소변을 볼 때도 분명히 알아차리며 행하고, 걸을 때나 서 있을 때나 앉아 있을 때나 잠들 때나 깨어 있을 때나 말할 때나 침묵할 때나 항상 분명히 알아차리며 행한다.


So iminā ca ariyena sīlakkhandhena samannāgato iminā ca ariyena indriyasaṃvarena samannāgato iminā ca ariyena satisampajaññena samannāgato imāya ca ariyāya santuṭṭhiyā samannāgato vivittaṃ senāsanaṃ bhajati araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ. So pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. So abhijjhaṃ loke pahāya vigatābhijjhena cetasā viharati, abhijjhāya cittaṃ parisodheti; byāpādapadosaṃ pahāya abyāpannacitto viharati sabbapāṇabhūtahitānukampī, byāpādapadosā cittaṃ parisodheti; thinamiddhaṃ pahāya vigatathinamiddho viharati ālokasaññī sato sampajāno, thinamiddhā cittaṃ parisodheti; uddhaccakukkuccaṃ pahāya anuddhato viharati ajjhattaṃ vūpasantacitto, uddhaccakukkuccā cittaṃ parisodheti; vicikicchaṃ pahāya tiṇṇavicikiccho viharati akathaṃkathī kusalesu dhammesu, vicikicchāya cittaṃ parisodheti.

그 비구는 이 고귀한 계목(戒蘊)을 갖추고, 이 고귀한 감각기관의 단속(根律儀)을 갖추며, 이 고귀한 마음챙김과 알아차림(正念正知)을 갖추고, 이 고귀한 만족(知足)을 갖추어, 숲, 나무 아래, 산, 협곡, 동굴, 묘지, 밀림, 노지, 짚더미와 같은 적막한 처소를 찾는다. 그는 공양을 마치고 탁발에서 돌아와 가부좌를 틀고 몸을 곧게 세우고 전면에 마음챙김을 확립하여 앉는다. 그는 세상에 대한 탐욕을 버리고 탐욕을 벗어난 마음으로 머물며, 탐욕으로부터 마음을 청정하게 한다. 악의를 버리고 악의 없는 마음으로 머물며 모든 생명체의 이익을 위해 연민하며, 악의로부터 마음을 청정하게 한다. 해태와 혼침을 버리고 해태와 혼침에서 벗어나 빛의 상(想)을 가지며, 마음챙김과 알아차림을 유지하며 해태와 혼침으로부터 마음을 청정하게 한다. 들뜸과 후회를 버리고 들뜨지 않은 마음으로 머물며 안으로 고요한 마음으로 들뜸과 후회로부터 마음을 청정하게 한다. 의심을 버리고 의심을 건너가 선한 법들에 대해 미혹함이 없이 머물며, 의심으로부터 마음을 청정하게 한다.


183. So ime pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ [Pg.169] savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati; vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati; pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘‘upekkhako satimā sukhavihārī’’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati; sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati.

183. 그는 이 다섯 가지 장애를 제거하여 지혜를 약화시키는 마음의 오염원들을 멀리하고, 감각적 욕망을 멀리하고 해로운 법들을 멀리한 채, 일으킨 생각(尋)과 지속적인 고찰(伺)이 있고 적조(寂照)에서 생긴 희열(喜)과 행복(樂)이 있는 초선(初禪)에 들어 머문다. 일으킨 생각과 지속적인 고찰이 가라앉아 안으로 평온함과 마음의 한결같음이 있고, 일으킨 생각과 지속적인 고찰은 없으며 삼매에서 생긴 희열과 행복이 있는 제2선에 들어 머문다. 희열이 사라졌기에 평온하게 머물고 마음챙김과 알아차림이 있으며 몸으로 행복을 느끼니, 고귀한 이들이 '평온하고 마음챙김이 있으며 행복하게 머문다'고 칭송하는 제3선에 들어 머문다. 행복도 버리고 고통도 버려 이전의 기쁨과 슬픔이 소멸되었기에, 고통도 없고 즐거움도 없으며 평온으로 인해 마음챙김이 청정한 제4선에 들어 머문다.


So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṃsampi jātiyo cattālīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe – ‘‘amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhapaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhapaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’’ti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati.

그는 이와 같이 마음이 안정되고 청정하며 깨끗하고 흠이 없으며 오염원이 사라지고 부드러우며 일하기에 적합하고 확립되어 흔들림 없는 상태에 이르렀을 때, 숙명통(宿住隨念智)을 위해 마음을 기울인다. 그는 여러 가지 전생의 삶들을 기억해내니, 즉 한 번의 태어남, 두 번의 태어남, 세 번, 네 번, 다섯 번, 열 번, 스무 번, 서른 번, 마흔 번, 쉰 번, 백 번, 천 번, 십만 번의 태어남과 여러 겁의 수축기, 여러 겁의 팽창기, 여러 겁의 수축과 팽창기를 기억한다. '저곳에서 나는 이러한 이름이었고, 이러한 성씨였고, 이러한 용모였고, 이러한 음식을 먹었으며, 이러한 즐거움과 고통을 겪었고, 이러한 수명을 살았다. 나는 그곳에서 죽어 저곳에서 태어났으며, 그곳에서도 이러한 이름, 성씨, 용모, 음식, 즐거움과 고통, 수명을 가졌다. 나는 그곳에서 죽어 다시 이곳에 태어났다'라고 한다. 이처럼 그는 구체적인 양상과 세부 사항을 갖춘 여러 가지 전생의 삶들을 기억한다.


184. So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte sattānaṃ cutūpapātañāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti – ‘‘ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā, vacīduccaritena samannāgatā, manoduccaritena samannāgatā, ariyānaṃ upavādakā, micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā. Te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā. Ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena [Pg.170] samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṃ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā. Te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā’’ti. So iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti.

184. 그는 이와 같이 마음이 안정되고 청정하며 깨끗하고 흠이 없으며 오염원이 사라지고 부드러우며 일하기에 적합하고 확립되어 흔들림 없는 상태에 이르렀을 때, 중생들의 죽음과 태어남을 아는 지혜(死生智)를 위해 마음을 기울인다. 그는 청정하고 인간의 능력을 넘어선 신성한 눈(天眼)으로 중생들이 죽고 태어나는 것, 열등하고 우수한 것, 아름답고 추한 것, 좋은 곳에 가고 나쁜 곳에 가는 것을 보며, 중생들이 업에 따라가는 것을 안다. '참으로 이 중생들은 몸으로 지은 악행을 갖추고, 말로 지은 악행을 갖추고, 마음으로 지은 악행을 갖추었으며, 성자들을 비방하고, 그릇된 견해를 가졌으며, 그릇된 견해에 따른 업을 쌓았다. 그들은 몸이 무너져 죽은 뒤에 비참한 곳, 불행한 곳, 파멸처, 지옥에 태어났다. 그러나 이 중생들은 몸으로 지은 선행을 갖추고, 말로 지은 선행을 갖추고, 마음으로 지은 선행을 갖추었으며, 성자들을 비방하지 않고, 바른 견해를 가졌으며, 바른 견해에 따른 업을 쌓았다. 그들은 몸이 무너져 죽은 뒤에 좋은 곳, 천상 세계에 태어났다'라고 안다. 이처럼 그는 청정하고 인간의 능력을 넘어선 신성한 눈으로 중생들이 죽고 태어나는 것, 열등하고 우수한 것, 아름답고 추한 것, 좋은 곳에 가고 나쁜 곳에 가는 것을 보며, 중생들이 업에 따라가는 것을 안다.


185. So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṃ khayañāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ime āsavā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ āsavasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ āsavanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Tassa evaṃ jānato evaṃ passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’’ti pajānāti. Evaṃ puggalo neva attantapo ca hoti na attaparitāpanānuyogamanuyutto, na parantapo na paraparitāpanānuyogamanuyutto. So anattantapo aparantapo diṭṭheva dhamme nicchāto nibbuto sītībhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharati.

185. 그는 이와 같이 마음이 안정되고 청정하며 깨끗하고 흠이 없으며 오염원이 사라지고 부드러우며 일하기에 적합하고 확립되어 흔들림 없는 상태에 이르렀을 때, 번뇌의 소멸을 아는 지혜(漏盡智)를 위해 마음을 기울인다. 그는 '이것이 고통이다'라고 있는 그대로 알고, '이것이 고통의 일어남이다'라고 있는 그대로 알며, '이것이 고통의 소멸이다'라고 있는 그대로 알고, '이것이 고통의 소멸로 인도하는 길이다'라고 있는 그대로 안다. 또한 '이것들이 번뇌들이다'라고 있는 그대로 알고, '이것이 번뇌의 일어남이다'라고 있는 그대로 알며, '이것이 번뇌의 소멸이다'라고 있는 그대로 알고, '이것이 번뇌의 소멸로 인도하는 길이다'라고 있는 그대로 안다. 이와 같이 알고 이와 같이 보는 그의 마음은 감각적 욕망의 번뇌로부터 해탈하고, 존재의 번뇌로부터 해탈하며, 무명의 번뇌로부터 해탈한다. 해탈했을 때 '해탈했다'는 지혜가 생긴다. '태어남은 다했다. 청정한 삶(梵行)은 성취되었다. 할 일을 다 마쳤다. 다시는 이러한 존재가 되지 않을 것이다'라고 안다. 이와 같은 사람은 자기 자신을 괴롭히지도 않고 자신을 고통스럽게 하는 데 전념하지도 않으며, 남을 괴롭히지도 않고 남을 고통스럽게 하는 데 전념하지도 않는다. 그는 자신을 괴롭히지 않고 남도 괴롭히지 않으며, 현세에서 갈애가 없고 번뇌가 꺼졌으며, 시원함을 느끼고 행복을 경험하며 고결해진 자아와 함께 머문다.


186. Katamo ca puggalo sarāgo? Yassa puggalassa rāgo appahīno, ayaṃ vuccati puggalo ‘‘sarāgo’’.

186. 탐욕이 있는 사람이란 어떤 사람인가? 탐욕을 버리지 못한 사람, 이 사람을 일러 '탐욕이 있는 사람'이라 한다.


Katamo ca puggalo sadoso? Yassa puggalassa doso appahīno, ayaṃ vuccati puggalo ‘‘sadoso’’.

어떤 사람이 분노가 있는 사람인가? 어떤 사람에게 분노가 버려지지 않았다면, 이 사람을 '분노가 있는 사람'이라 한다.


Katamo ca puggalo samoho? Yassa puggalassa moho appahīno, ayaṃ vuccati puggalo ‘‘samoho’’.

어떤 사람이 미혹이 있는 사람인가? 어떤 사람에게 미혹이 버려지지 않았다면, 이 사람을 '미혹이 있는 사람'이라 한다.


Katamo ca puggalo samāno? Yassa puggalassa māno appahīno, ayaṃ vuccati puggalo ‘‘samāno’’.

어떤 사람이 자만이 있는 사람인가? 어떤 사람에게 자만이 버려지지 않았다면, 이 사람을 '자만이 있는 사람'이라 한다.


187. Kathañca [Pg.171] puggalo lābhī hoti ajjhattaṃ cetosamathassa, na lābhī adhipaññādhammavipassanāya? Idhekacco puggalo lābhī hoti rūpasahagatānaṃ vā arūpasahagatānaṃ vā samāpattīnaṃ, na lābhī lokuttaramaggassa vā phalassa vā. Evaṃ puggalo lābhī hoti ajjhattaṃ cetosamathassa, na lābhī adhipaññādhammavipassanāya.

187. 어떻게 사람이 내부적인 마음의 사마타는 얻었으나, 증상혜(增上慧)인 법에 대한 위빳사나는 얻지 못하는가? 여기 어떤 사람은 색계의 증득이나 무색계의 증득은 얻었으나, 출세간의 도나 과는 얻지 못했다. 이와 같이 사람은 내부적인 마음의 사마타는 얻었으나, 증상혜인 법에 대한 위빳사나는 얻지 못한 것이다.


Kathañca puggalo lābhī hoti adhipaññādhammavipassanāya, na lābhī ajjhattaṃ cetosamathassa? Idhekacco puggalo lābhī hoti lokuttaramaggassa vā phalassa vā, na lābhī rūpasahagatānaṃ vā arūpasahagatānaṃ vā samāpattīnaṃ. Evaṃ puggalo lābhī hoti adhipaññādhammavipassanāya, na lābhī ajjhattaṃ cetosamathassa.

어떻게 사람이 증상혜인 법에 대한 위빳사나는 얻었으나, 내부적인 마음의 사마타는 얻지 못하는가? 여기 어떤 사람은 출세간의 도나 과는 얻었으나, 색계의 증득이나 무색계의 증득은 얻지 못했다. 이와 같이 사람은 증상혜인 법에 대한 위빳사나는 얻었으나, 내부적인 마음의 사마타는 얻지 못한 것이다.


Kathañca puggalo lābhī ceva hoti ajjhattaṃ cetosamathassa, lābhī ca adhipaññādhammavipassanāya? Idhekacco puggalo lābhī hoti rūpasahagatānaṃ vā arūpasahagatānaṃ vā samāpattīnaṃ, lābhī lokuttaramaggassa vā phalassa vā. Evaṃ puggalo lābhī ceva hoti ajjhattaṃ cetosamathassa, lābhī ca adhipaññādhammavipassanāya.

어떻게 사람이 내부적인 마음의 사마타도 얻고, 증상혜인 법에 대한 위빳사나도 얻는가? 여기 어떤 사람은 색계의 증득이나 무색계의 증득도 얻었고, 출세간의 도나 과도 얻었다. 이와 같이 사람은 내부적인 마음의 사마타도 얻고, 증상혜인 법에 대한 위빳사나도 얻은 것이다.


Kathañca puggalo neva lābhī hoti ajjhattaṃ cetosamathassa, na lābhī adhipaññādhammavipassanāya? Idhekacco puggalo neva lābhī hoti rūpasahagatānaṃ vā arūpasahagatānaṃ vā samāpattīnaṃ, na lābhī lokuttaramaggassa vā phalassa vā. Evaṃ puggalo neva lābhī hoti ajjhattaṃ cetosamathassa, na lābhī adhipaññādhammavipassanāya.

어떻게 사람이 내부적인 마음의 사마타도 얻지 못하고, 증상혜인 법에 대한 위빳사나도 얻지 못하는가? 여기 어떤 사람은 색계의 증득이나 무색계의 증득도 얻지 못했고, 출세간의 도나 과도 얻지 못했다. 이와 같이 사람은 내부적인 마음의 사마타도 얻지 못하고, 증상혜인 법에 대한 위빳사나도 얻지 못한 것이다.


188. Katamo ca puggalo anusotagāmī? Idhekacco puggalo kāme ca paṭisevati pāpañca kammaṃ karoti. Ayaṃ vuccati puggalo ‘‘anusotagāmī’’.

188. 어떤 사람이 순류자(順流者)인가? 여기 어떤 사람은 감각적 욕망을 수용하고 악한 업을 짓는다. 이 사람을 '순류자'라 한다.


Katamo ca puggalo paṭisotagāmī? Idhekacco puggalo kāme ca na paṭisevati pāpañca kammaṃ na karoti. So sahāpi dukkhena sahāpi domanassena assumukhenapi rudamāno paripuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ carati. Ayaṃ vuccati puggalo ‘‘paṭisotagāmī’’.

어떤 사람이 역류자(逆流者)인가? 여기 어떤 사람은 감각적 욕망을 수용하지 않고 악한 업을 짓지 않는다. 그는 비록 괴로움과 슬픔을 겪으면서도 눈물을 흘리며 울면서 원만하고 청정한 범행(梵行)을 닦는다. 이 사람을 '역류자'라 한다.


Katamo [Pg.172] ca puggalo ṭhitatto? Idhekacco puggalo pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. Ayaṃ vuccati puggalo ‘‘ṭhitatto’’.

어떤 사람이 안주자(安住者)인가? 여기 어떤 사람은 다섯 가지 하분결(下分結)을 완전히 멸진하여 화생(化生)하는 자가 되어, 그곳에서 반열반하고 그 세계로부터 다시 돌아오지 않는 법을 가진다. 이 사람을 '안주자'라 한다.


Katamo ca puggalo tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo? Idhekacco puggalo āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati puggalo tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo.

어떤 사람이 건너서 저 언덕에 이르러 육지에 서 있는 바라문인가? 여기 어떤 사람은 번뇌를 멸진하여 번뇌 없는 심해탈과 혜해탈을 현법에서 스스로 최상의 지혜로 알고 실현하여 구족하여 머문다. 이 사람을 '건너서 저 언덕에 이르러 육지에 서 있는 바라문'이라 한다.


189. Kathañca puggalo appassuto hoti sutena anupapanno? Idhekaccassa puggalassa appakaṃ sutaṃ hoti suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthaṃ udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ. So tassa appakassa sutassa na atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipanno hoti. Evaṃ puggalo appassuto hoti sutena anupapanno.

189. 어떻게 사람이 적게 배운 자이면서 배운 바를 성취하지 못한 자가 되는가? 여기 어떤 사람은 경, 응송, 강설, 게송, 자설경, 여시어경, 본생경, 미증유법, 방등경을 조금만 배웠다. 그는 그 적게 배운 것에 대하여 뜻도 알지 못하고 법도 알지 못하여 법에 적절한 법을 닦지 않는다. 이와 같이 사람은 적게 배운 자이면서 배운 바를 성취하지 못한 자가 된다.


Kathañca puggalo appassuto hoti sutena upapanno? Idhekaccassa puggalassa appakaṃ sutaṃ hoti suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthaṃ udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ. So tassa appakassa sutassa atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipanno hoti. Evaṃ puggalo appassuto hoti sutena upapanno.

어떻게 사람이 적게 배운 자이면서 배운 바를 성취한 자가 되는가? 여기 어떤 사람은 경, 응송, 강설, 게송, 자설경, 여시어경, 본생경, 미증유법, 방등경을 조금만 배웠다. 그는 그 적게 배운 것에 대하여 뜻을 알고 법을 알아서 법에 적절한 법을 닦는다. 이와 같이 사람은 적게 배운 자이면서 배운 바를 성취한 자가 된다.


Kathañca puggalo bahussuto hoti sutena anupapanno? Idhekaccassa puggalassa bahukaṃ sutaṃ hoti suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthaṃ udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ. So tassa bahukassa sutassa na atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipanno hoti. Evaṃ puggalo bahussuto hoti sutena anupapanno.

어떻게 사람이 많이 배운 자이면서 배운 바를 성취하지 못한 자가 되는가? 여기 어떤 사람은 경, 응송, 강설, 게송, 자설경, 여시어경, 본생경, 미증유법, 방등경을 많이 배웠다. 그는 그 많이 배운 것에 대하여 뜻도 알지 못하고 법도 알지 못하여 법에 적절한 법을 닦지 않는다. 이와 같이 사람은 많이 배운 자이면서 배운 바를 성취하지 못한 자가 된다.


Kathañca puggalo bahussuto hoti sutena upapanno? Idhekaccassa puggalassa bahukaṃ sutaṃ hoti suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthaṃ udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ. So tassa bahukassa sutassa atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipanno hoti. Evaṃ puggalo bahussuto hoti sutena upapanno.

어떻게 사람이 많이 배운 자이면서 배운 바를 성취한 자가 되는가? 여기 어떤 사람은 경, 응송, 강설, 게송, 자설경, 여시어경, 본생경, 미증유법, 방등경을 많이 배웠다. 그는 그 많이 배운 것에 대하여 뜻을 알고 법을 알아서 법에 적절한 법을 닦는다. 이와 같이 사람은 많이 배운 자이면서 배운 바를 성취한 자가 된다.


190. Katamo [Pg.173] ca puggalo samaṇamacalo? Idhekacco puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano. Ayaṃ vuccati puggalo ‘‘samaṇamacalo’’.

190. 어떤 사람이 흔들림 없는 사문인가? 여기 어떤 사람은 세 가지 결박(결)을 멸진하여 예류자(소타빤나)가 되어, 악처에 떨어지지 않는 법을 가지고 해탈이 확정되어 정등각으로 나아가는 자이다. 이 사람을 '흔들림 없는 사문'이라 한다.


Katamo ca puggalo samaṇapadumo? Idhekacco puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmī hoti, sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karoti. Ayaṃ vuccati puggalo ‘‘samaṇapadumo’’.

어떤 사람이 홍련(Paduma) 같은 사문인가? 여기 어떤 사람은 세 가지 결박을 멸진하고 탐욕과 분노와 미혹이 희박해져서 일래자(사까다가미)가 되어, 단 한 번 이 세상에 돌아와 괴로움의 끝을 낸다. 이 사람을 '홍련 같은 사문'이라 한다.


Katamo ca puggalo samaṇapuṇḍarīko? Idhekacco puggalo pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. Ayaṃ vuccati puggalo ‘‘samaṇapuṇḍarīko’’.

어떤 사람이 백련(Puṇḍarīka) 같은 사문인가? 여기 어떤 사람은 다섯 가지 하분결을 완전히 멸진하여 화생하는 자가 되어, 그곳에서 반열반하고 그 세계로부터 다시 돌아오지 않는 법을 가진다. 이 사람을 '백련 같은 사문'이라 한다.


Katamo ca puggalo samaṇesu samaṇasukhumālo? Idhekacco puggalo āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati puggalo ‘‘samaṇesu samaṇasukhumālo’’ti.

어떤 사람이 사문들 중에서 아주 섬세한 사문인가? 여기 어떤 사람은 번뇌를 멸진하여 번뇌 없는 심해탈과 혜해탈을 현법에서 스스로 최상의 지혜로 알고 실현하여 구족하여 머문다. 이 사람을 '사문들 중에서도 아주 섬세한 사문'이라 한다.


Catukkaniddeso.

제4장 해설이 끝났다.


5. Pañcakapuggalapaññatti

5. 제5장 다섯 종류의 사람에 대한 규정


191. Tatra yvāyaṃ puggalo ārabhati ca vippaṭisārī ca hoti, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti, so evamassa vacanīyo – ‘‘āyasmato kho ārambhajā āsavā saṃvijjanti, vippaṭisārajā āsavā pavaḍḍhanti. Sādhu vatāyasmā ārambhaje āsave pahāya vippaṭisāraje āsave paṭivinodetvā cittaṃ paññañca bhāvetu. Evamāyasmā amunā pañcamena puggalena samasamo bhavissatī’’ti.

191. 그들 가운데 어떤 사람은 계율을 범하기도 하고 후회하기도 한다. 그는 자신이 일으킨 저열하고 해로운 법들이 남김없이 사라지는 심해탈과 혜해탈을 있는 그대로 알지 못한다. 그에게는 이렇게 말해주어야 한다. ‘존자시여, 그대에게는 범계(犯戒)로 인한 번뇌가 존재하고 후회로 인한 번뇌가 늘어납니다. 존자께서는 범계로 인한 번뇌를 버리고 후회로 인한 번뇌를 제거하며 마음과 지혜를 닦으십시오. 그렇게 하면 존자께서는 저 다섯 번째 인물과 같아질 것입니다.’


Tatra yvāyaṃ puggalo ārabhati na vippaṭisārī hoti, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, yatthassa te uppannā pāpakā [Pg.174] akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti, so evamassa vacanīyo – ‘‘āyasmato kho ārambhajā āsavā saṃvijjanti, vippaṭisārajā āsavā nappavaḍḍhanti. Sādhu vatāyasmā ārambhaje āsave pahāya cittaṃ paññañca bhāvetu. Evamāyasmā amunā pañcamena puggalena samasamo bhavissatī’’ti.

그들 가운데 어떤 사람은 계율을 범하지만 후회하지는 않는다. 그는 자신이 일으킨 저열하고 해로운 법들이 남김없이 사라지는 심해탈과 혜해탈을 있는 그대로 알지 못한다. 그에게는 이렇게 말해주어야 한다. ‘존자시여, 그대에게는 범계로 인한 번뇌가 존재하지만 후회로 인한 번뇌는 늘어나지 않습니다. 존자께서는 범계로 인한 번뇌를 버리고 마음과 지혜를 닦으십시오. 그렇게 하면 존자께서는 저 다섯 번째 인물과 같아질 것입니다.’


Tatra yvāyaṃ puggalo na ārabhati vippaṭisārī hoti, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti, so evamassa vacanīyo – ‘‘āyasmato kho ārambhajā āsavā na saṃvijjanti, vippaṭisārajā āsavā pavaḍḍhanti. Sādhu vatāyasmā vippaṭisāraje āsave paṭivinodetvā cittaṃ paññañca bhāvetu. Evamāyasmā amunā pañcamena puggalena samasamo bhavissatī’’ti.

그들 가운데 어떤 사람은 계율을 범하지 않지만 후회는 한다. 그는 자신이 일으킨 저열하고 해로운 법들이 남김없이 사라지는 심해탈과 혜해탈을 있는 그대로 알지 못한다. 그에게는 이렇게 말해주어야 한다. ‘존자시여, 그대에게는 범계로 인한 번뇌는 없지만 후회로 인한 번뇌가 늘어납니다. 존자께서는 후회로 인한 번뇌를 제거하고 마음과 지혜를 닦으십시오. 그렇게 하면 존자께서는 저 다섯 번째 인물과 같아질 것입니다.’


Tatra yvāyaṃ puggalo na ārabhati na vippaṭisārī hoti, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, yatthassa te pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti, so evamassa vacanīyo – ‘‘āyasmato kho ārambhajā āsavā na saṃvijjanti, vippaṭisārajā āsavā nappavaḍḍhanti. Sādhu vatāyasmā cittaṃ paññañca bhāvetu. Evamāyasmā amunā pañcamena puggalena samasamo bhavissatī’’ti. Ime cattāro puggalā amunā pañcamena puggalena evaṃ ovadiyamānā evaṃ anusāsiyamānā anupubbena āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇanti.

그들 가운데 어떤 사람은 계율을 범하지도 않고 후회하지도 않는다. 그는 자신이 일으킨 저열하고 해로운 법들이 남김없이 사라지는 심해탈과 혜해탈을 있는 그대로 알지 못한다. 그에게는 이렇게 말해주어야 한다. ‘존자시여, 그대에게는 범계로 인한 번뇌도 없고 후회로 인한 번뇌도 늘어나지 않습니다. 존자께서는 마음과 지혜를 닦으십시오. 그렇게 하면 존자께서는 저 다섯 번째 인물과 같아질 것입니다.’ 이들 네 부류의 사람들은 저 다섯 번째 인물로부터 이와 같이 훈계받고 가르침을 받으면 점차적으로 번뇌의 멸진에 이르게 된다.


192. Kathañca puggalo datvā avajānāti? Idhekacco puggalo yassa puggalassa deti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ, tassa evaṃ hoti – ‘‘ahaṃ dammi, ayaṃ paṭiggaṇhātī’’ti, tamenaṃ datvā avajānāti. Evaṃ puggalo datvā avajānāti.

192. 어떻게 사람이 베풀고 나서 업신여기는가? 여기 어떤 사람은 다른 사람에게 가사, 공양물, 처소, 병 치료를 위한 약품과 필수품을 준다. 그는 ‘나는 주고 이 사람은 받는다’라고 생각하여, 베풀고 나서 그 사람을 업신여긴다. 이렇게 사람이 베풀고 나서 업신여긴다.


Kathañca puggalo saṃvāsena avajānāti? Idhekacco puggalo yena puggalena saddhiṃ saṃvasati dve vā tīṇi vā vassāni, tamenaṃ saṃvāsena avajānāti. Evaṃ puggalo saṃvāsena avajānāti.

어떻게 사람이 함께 살면서 업신여기는가? 여기 어떤 사람은 다른 사람과 함께 2년이나 3년 동안 같이 지내며, 함께 산다는 이유로 그 사람을 업신여긴다. 이렇게 사람이 함께 살면서 업신여긴다.


Kathañca [Pg.175] puggalo ādheyyamukho hoti? Idhekacco puggalo parassa vaṇṇe vā avaṇṇe vā bhāsiyamāne khippaññeva adhimuccitā hoti. Evaṃ puggalo ādheyyamukho hoti.

어떻게 사람이 귀가 얇은 자가 되는가? 여기 어떤 사람은 타인의 칭찬이나 비난을 들었을 때 곧바로 그것을 믿어버린다. 이렇게 사람이 귀가 얇은 자가 된다.


Kathañca puggalo lolo hoti? Idhekacco puggalo ittarasaddho hoti ittarabhattī ittarapemo ittarappasādo. Evaṃ puggalo lolo hoti.

어떻게 사람이 변덕스러운 자가 되는가? 여기 어떤 사람은 믿음이 적고, 헌신이 적고, 애정이 적고, 청정한 믿음이 적다. 이렇게 사람이 변덕스러운 자가 된다.


Kathañca puggalo mando momūho hoti? Idhekacco puggalo kusalākusale dhamme na jānāti, sāvajjānavajje dhamme na jānāti, hīnappaṇīte dhamme na jānāti, kaṇhasukkasappaṭibhāge dhamme na jānāti. Evaṃ puggalo mando momūho hoti.

어떻게 사람이 어리석고 미혹한 자가 되는가? 여기 어떤 사람은 유익한 법과 해로운 법을 알지 못하고, 죄가 있는 법과 죄가 없는 법을 알지 못하며, 저열한 법과 고귀한 법을 알지 못하고, 흑과 백으로 대비되는 법들을 알지 못한다. 이렇게 사람이 어리석고 미혹한 자가 된다.


193. Tattha katame pañca yodhājīvūpamā puggalā? Pañca yodhājīvā – idhekacco yodhājīvo rajaggaññeva disvā saṃsīdati visīdati na santhambhati na sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ. Evarūpopi idhekacco yodhājīvo hoti. Ayaṃ paṭhamo yodhājīvo santo saṃvijjamāno lokasmiṃ.

193. 그들 가운데 전사에 비유되는 다섯 부류의 사람은 누구인가? 다섯 종류의 전사가 있다. 여기 어떤 전사는 먼지 구름만을 보고도 위축되고 좌절하여 견뎌내지 못하고 전장으로 나아가지 못한다. 이와 같은 종류의 전사가 세상에 존재한다. 이것이 세상에 실재하는 첫 번째 전사이다.


Puna caparaṃ idhekacco yodhājīvo sahati rajaggaṃ, api ca kho dhajaggaññeva disvā saṃsīdati visīdati na santhambhati na sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ. Evarūpopi idhekacco yodhājīvo hoti. Ayaṃ dutiyo yodhājīvo santo saṃvijjamāno lokasmiṃ.

다시 또 다른 경우로, 여기 어떤 전사는 먼지 구름은 견뎌내지만, 깃발 끝을 보고는 위축되고 좌절하여 견뎌내지 못하고 전장으로 나아가지 못한다. 이와 같은 종류의 전사가 세상에 존재한다. 이것이 세상에 실재하는 두 번째 전사이다.


Puna caparaṃ idhekacco yodhājīvo sahati rajaggaṃ sahati dhajaggaṃ, api ca kho ussāraṇaññeva sutvā saṃsīdati visīdati na santhambhati na sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ. Evarūpopi idhekacco yodhājīvo hoti. Ayaṃ tatiyo yodhājīvo santo saṃvijjamāno lokasmiṃ.

다시 또 다른 경우로, 여기 어떤 전사는 먼지 구름도 견뎌내고 깃발 끝도 견뎌내지만, 함성만을 듣고는 위축되고 좌절하여 견뎌내지 못하고 전장으로 나아가지 못한다. 이와 같은 종류의 전사가 세상에 존재한다. 이것이 세상에 실재하는 세 번째 전사이다.


Puna caparaṃ idhekacco yodhājīvo sahati rajaggaṃ sahati dhajaggaṃ sahati ussāraṇaṃ, api ca kho sampahāre haññati byāpajjati. Evarūpopi idhekacco yodhājīvo hoti. Ayaṃ catuttho yodhājīvo santo saṃvijjamāno lokasmiṃ.

다시 또 다른 경우로, 여기 어떤 전사는 먼지 구름도 견뎌내고 깃발 끝도 견뎌내고 함성도 견뎌내지만, 실제 교전 중에 상처를 입고 고통을 겪는다. 이와 같은 종류의 전사가 세상에 존재한다. 이것이 세상에 실재하는 네 번째 전사이다.


Puna [Pg.176] caparaṃ idhekacco yodhājīvo sahati rajaggaṃ sahati dhajaggaṃ sahati ussāraṇaṃ sahati sampahāraṃ. So taṃ saṅgāmaṃ abhivijinitvā vijitasaṅgāmo tameva saṅgāmasīsaṃ ajjhāvasati. Evarūpopi idhekacco yodhājīvo hoti. Ayaṃ pañcamo yodhājīvo santo saṃvijjamāno lokasmiṃ. Ime pañca yodhājīvā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ.

다시 또 다른 경우로, 여기 어떤 전사는 먼지 구름도 견뎌내고 깃발 끝도 견뎌내고 함성도 견뎌내고 교전도 견뎌낸다. 그는 그 전장에서 승리하고, 승전한 뒤에 그 전장의 선봉에서 머문다. 이와 같은 종류의 전사가 세상에 존재한다. 이것이 세상에 실재하는 다섯 번째 전사이다. 이들 다섯 종류의 전사가 세상에 실재한다.


194. Evamevaṃ pañcime yodhājīvūpamā puggalā santo saṃvijjamānā bhikkhūsu. Katame pañca? Idhekacco bhikkhu rajaggaññeva disvā saṃsīdati visīdati na santhambhati na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Kimassa rajaggasmiṃ? Idha bhikkhu suṇāti – ‘‘asukasmiṃ nāma gāme vā nigame vā itthī vā kumārī vā abhirūpā dassanīyā pāsādikā paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā’’ti. So taṃ sutvā saṃsīdati visīdati na santhambhati na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Idamassa rajaggasmiṃ.

194. 이와 같이 전사와 같은 다섯 부류의 사람들이 비구들 가운데 실제로 존재합니다. 무엇이 다섯입니까? 여기 어떤 비구는 먼지 구름만을 보고도 마음이 가라앉고 침체하며 버티지 못하고 청정범행을 유지하지 못합니다. 그는 수행의 나약함을 드러내고 계를 포기한 뒤 속세로 돌아갑니다. 그에게 먼지 구름이란 무엇입니까? 여기 비구는 '어느 마을이나 읍내에 어떤 여인이나 처녀가 있는데, 매우 아름답고 보기에 좋으며 매력적이고 더할 나위 없이 훌륭한 용모를 갖추었다'는 소문을 듣습니다. 그는 그 소문을 듣고 마음이 가라앉고 침체하며 버티지 못하고 청정범행을 유지하지 못합니다. 그는 수행의 나약함을 드러내고 계를 포기한 뒤 속세로 돌아갑니다. 이것이 그에게 먼지 구름과 같은 것입니다.


Seyyathāpi so yodhājīvo rajaggaññeva disvā saṃsīdati visīdati na santhambhati na sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ, tathūpamo ayaṃ puggalo. Evarūpopi idhekacco puggalo hoti. Ayaṃ paṭhamo yodhājīvūpamo puggalo santo saṃvijjamāno bhikkhūsu.

마치 저 전사가 먼지 구름만을 보고도 마음이 가라앉고 침체하며 버티지 못하고 전쟁터에 나가지 못하는 것과 같이, 이 사람도 그와 같습니다. 이와 같은 부류의 어떤 사람이 실제로 있습니다. 이것이 비구들 가운데 존재하는 전사와 같은 첫 번째 부류의 사람입니다.


195. Puna caparaṃ idhekacco bhikkhu sahati rajaggaṃ, api ca kho dhajaggaññeva disvā saṃsīdati visīdati na santhambhati na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Kimassa dhajaggasmiṃ? Idha bhikkhu na heva kho suṇāti – ‘‘asukasmiṃ nāma gāme vā nigame vā itthī vā kumārī vā abhirūpā dassanīyā pāsādikā paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā’’ti, api ca kho sāmaṃ passati itthiṃ vā kumāriṃ vā abhirūpaṃ dassanīyaṃ pāsādikaṃ paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgataṃ. So taṃ disvā saṃsīdati visīdati na santhambhati na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Idamassa dhajaggasmiṃ.

195. 다시 더 나아가, 여기 어떤 비구는 먼지 구름은 견뎌내지만, 깃발 끝만을 보고도 마음이 가라앉고 침체하며 버티지 못하고 청정범행을 유지하지 못합니다. 그는 수행의 나약함을 드러내고 계를 포기한 뒤 속세로 돌아갑니다. 그에게 깃발 끝이란 무엇입니까? 여기 비구는 '어느 마을이나 읍내에 어떤 여인이나 처녀가 매우 아름답다'는 소문을 듣지는 않았지만, 매우 아름답고 보기에 좋으며 매력적이고 더할 나위 없이 훌륭한 용모를 갖춘 여인이나 처녀를 직접 봅니다. 그는 그녀를 보고 마음이 가라앉고 침체하며 버티지 못하고 청정범행을 유지하지 못합니다. 그는 수행의 나약함을 드러내고 계를 포기한 뒤 속세로 돌아갑니다. 이것이 그에게 깃발 끝과 같은 것입니다.


Seyyathāpi [Pg.177] so yodhājīvo sahati rajaggaṃ, api ca kho dhajaggaññeva disvā saṃsīdati visīdati na santhambhati na sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ, tathūpamo ayaṃ puggalo. Evarūpopi idhekacco puggalo hoti. Ayaṃ dutiyo yodhājīvūpamo puggalo santo saṃvijjamāno bhikkhūsu.

마치 저 전사가 먼지 구름은 견뎌내지만 깃발 끝만을 보고도 마음이 가라앉고 침체하며 버티지 못하고 전쟁터에 나가지 못하는 것과 같이, 이 사람도 그와 같습니다. 이와 같은 부류의 어떤 사람이 실제로 있습니다. 이것이 비구들 가운데 존재하는 전사와 같은 두 번째 부류의 사람입니다.


196. Puna caparaṃ idhekacco bhikkhu sahati rajaggaṃ sahati dhajaggaṃ, api ca kho ussāraṇaññeva sutvā saṃsīdati visīdati na santhambhati na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Kimassa ussāraṇāya? Idha bhikkhuṃ araññagataṃ vā rukkhamūlagataṃ vā suññāgāragataṃ vā mātugāmo upasaṅkamitvā ūhasati ullapati ujjagghati uppaṇḍeti. So mātugāmena ūhasiyamāno ullapiyamāno ujjagghiyamāno uppaṇḍiyamāno saṃsīdati visīdati na santhambhati na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Idamassa ussāraṇāya.

196. 다시 더 나아가, 여기 어떤 비구는 먼지 구름도 견디고 깃발 끝도 견디지만, 외치는 소리만을 듣고도 마음이 가라앉고 침체하며 버티지 못하고 청정범행을 유지하지 못합니다. 그는 수행의 나약함을 드러내고 계를 포기한 뒤 속세로 돌아갑니다. 그에게 외치는 소리란 무엇입니까? 여기 숲이나 나무 아래 또는 빈집에 있는 비구에게 여인이 다가와 미소 짓고, 말을 걸고, 크게 웃고, 희롱합니다. 그는 여인이 미소 짓고, 말을 걸고, 크게 웃고, 희롱함에 따라 마음이 가라앉고 침체하며 버티지 못하고 청정범행을 유지하지 못합니다. 그는 수행의 나약함을 드러내고 계를 포기한 뒤 속세로 돌아갑니다. 이것이 그에게 외치는 소리와 같은 것입니다.


Seyyathāpi so yodhājīvo sahati rajaggaṃ sahati dhajaggaṃ, api ca kho ussāraṇaññeva sutvā saṃsīdati visīdati na santhambhati na sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ, tathūpamo ayaṃ puggalo. Evarūpopi idhekacco puggalo hoti. Ayaṃ tatiyo yodhājīvūpamo puggalo santo saṃvijjamāno bhikkhūsu.

마치 저 전사가 먼지 구름도 견디고 깃발 끝도 견디지만 외치는 소리만을 듣고도 마음이 가라앉고 침체하며 버티지 못하고 전쟁터에 나가지 못하는 것과 같이, 이 사람도 그와 같습니다. 이와 같은 부류의 어떤 사람이 실제로 있습니다. 이것이 비구들 가운데 존재하는 전사와 같은 세 번째 부류의 사람입니다.


197. Puna caparaṃ idhekacco bhikkhu sahati rajaggaṃ sahati dhajaggaṃ sahati ussāraṇaṃ, api ca kho sampahāre haññati byāpajjati. Kimassa sampahārasmiṃ? Idha bhikkhuṃ araññagataṃ vā rukkhamūlagataṃ vā suññāgāragataṃ vā mātugāmo upasaṅkamitvā abhinisīdati abhinipajjati ajjhottharati. So mātugāmena abhinisīdiyamāno abhinipajjiyamāno ajjhotthariyamāno sikkhaṃ appaccakkhāya dubbalyaṃ anāvikatvā methunaṃ dhammaṃ paṭisevati. Idamassa sampahārasmiṃ.

197. 다시 더 나아가, 여기 어떤 비구는 먼지 구름도 견디고 깃발 끝도 견디고 외치는 소리도 견디지만, 육탄전에서 상처를 입고 패배합니다. 그에게 육탄전이란 무엇입니까? 여기 숲이나 나무 아래 또는 빈집에 있는 비구에게 여인이 다가와 억지로 주저앉고, 억지로 눕고, 덮칩니다. 그는 여인이 억지로 앉고, 억지로 눕고, 덮침에 따라 계를 포기하지도 않고 나약함을 드러내지도 않은 채 음행을 저지릅니다. 이것이 그에게 육탄전과 같은 것입니다.


Seyyathāpi so yodhājīvo sahati rajaggaṃ sahati dhajaggaṃ sahati ussāraṇaṃ, api ca kho sampahāre haññati byāpajjati, tathūpamo [Pg.178] ayaṃ puggalo. Evarūpopi idhekacco puggalo hoti. Ayaṃ catuttho yodhājīvūpamo puggalo santo saṃvijjamāno bhikkhūsu.

마치 저 전사가 먼지 구름도 견디고 깃발 끝도 견디고 외치는 소리도 견디지만 육탄전에서 상처를 입고 패배하는 것과 같이, 이 사람도 그와 같습니다. 이와 같은 부류의 어떤 사람이 실제로 있습니다. 이것이 비구들 가운데 존재하는 전사와 같은 네 번째 부류의 사람입니다.


198. Puna caparaṃ idhekacco bhikkhu sahati rajaggaṃ sahati dhajaggaṃ sahati ussāraṇaṃ sahati sampahāraṃ. So taṃ saṅgāmaṃ abhivijinitvā vijitasaṅgāmo tameva saṅgāmasīsaṃ ajjhāvasati. Kimassa saṅgāmavijayasmiṃ? Idha bhikkhuṃ araññagataṃ vā rukkhamūlagataṃ vā suññāgāragataṃ vā mātugāmo upasaṅkamitvā abhinisīdati abhinipajjati ajjhottharati. So mātugāmena abhinisīdiyamāno abhinipajjiyamāno ajjhotthariyamāno viniveṭhetvā vinimocetvā yena kāmaṃ pakkamati.

198. 다시 더 나아가, 여기 어떤 비구는 먼지 구름도 견디고 깃발 끝도 견디고 외치는 소리도 견디고 육탄전도 견뎌냅니다. 그는 그 전쟁에서 이겨 승리자가 된 뒤 바로 그 전장의 선두에서 머뭅니다. 그에게 전쟁의 승리란 무엇입니까? 여기 숲이나 나무 아래 또는 빈집에 있는 비구에게 여인이 다가와 억지로 주저앉고, 억지로 눕고, 덮칩니다. 그는 여인이 억지로 앉고, 억지로 눕고, 덮칠지라도 그녀를 밀쳐내고 벗어나서 가고 싶은 곳으로 가버립니다.


So vivittaṃ senāsanaṃ bhajati araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ. So araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. So abhijjhaṃ loke pahāya vigatābhijjhena cetasā viharati, abhijjhāya cittaṃ parisodheti; byāpādapadosaṃ pahāya abyāpannacitto viharati, sabbapāṇabhūtahitānukampī byāpādapadosā cittaṃ parisodheti; thinamiddhaṃ pahāya vigatathinamiddho viharati ālokasaññī sato sampajāno, thinamiddhā cittaṃ parisodheti; uddhaccakukkuccaṃ pahāya anuddhato viharati ajjhattaṃ vūpasantacitto, uddhaccakukkuccā cittaṃ parisodheti; vicikicchaṃ pahāya tiṇṇavicikiccho viharati akathaṃkathī kusalesu dhammesu, vicikicchāya cittaṃ parisodheti.

그 비구는 숲, 나무 아래, 산, 협곡, 동굴, 묘지, 밀림, 노지, 볏짚 가리와 같은 적막한 처소를 찾는다. 그는 숲이나 나무 아래나 빈 집으로 가서 가부좌를 틀고 몸을 곧게 세우고 전면에 마음챙김을 확립하여 앉는다. 그는 세상에 대한 탐욕을 버리고 탐욕을 떠난 마음으로 머물며, 탐욕으로부터 마음을 청정하게 한다. 악의를 버리고 악의 없는 마음으로 머물며, 모든 생명체의 이익과 행복을 연민하여 악의로부터 마음을 청정하게 한다. 해태와 혼침을 버리고 해태와 혼침을 떠나 광명상을 가지고 마음챙기고 알아차리며 머물며, 해태와 혼침으로부터 마음을 청정하게 한다. 들뜸과 후회를 버리고 들뜨지 않은 마음으로 안으로 고요히 머물며, 들뜸과 후회로부터 마음을 청정하게 한다. 의심을 버리고 의심을 건너서 선한 법들에 대해 회의가 없는 상태로 머물며, 의심으로부터 마음을 청정하게 한다.


So ime pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati; vitakkavicārānaṃ vūpasamā dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati.

그는 마음의 오염원이자 통찰력을 약화시키는 이 다섯 가지 장애를 버리고, 감각적 욕망으로부터 멀어지고 해로운 법들로부터 멀어져서, 일으킨 생각과 지속적 고찰이 있고 적정에서 생긴 희열과 행복이 있는 초선에 들어 머문다. 일으킨 생각과 지속적 고찰이 가라앉음으로써... (중략) ... 제2선... 제3선... 제4선에 들어 머문다.


So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṃ khayañāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ime āsavā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ āsavasamudayo’’ti [Pg.179] yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ āsavanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti.

그는 이와 같이 마음이 집중되고, 청정하고, 깨끗하고, 흠이 없고, 오염원이 사라지고, 부드럽고, 적절하며, 확고하여 흔들림 없는 상태에 이르렀을 때, 번뇌를 소멸하는 지혜를 향해 마음을 기울인다. 그는 '이것이 괴로움이다'라고 있는 그대로 꿰뚫어 알고, '이것이 괴로움의 일어남이다'라고 있는 그대로 꿰뚫어 알며, '이것이 괴로움의 소멸이다'라고 있는 그대로 꿰뚫어 알고, '이것이 괴로움의 소멸로 인도하는 수행방법이다'라고 있는 그대로 꿰뚫어 안다. '이것들이 번뇌들이다'라고 있는 그대로 꿰뚫어 알고, '이것이 번뇌의 일어남이다'라고 있는 그대로 꿰뚫어 알며, '이것이 번뇌의 소멸이다'라고 있는 그대로 꿰뚫어 알고, '이것이 번뇌의 소멸로 인도하는 수행방법이다'라고 있는 그대로 꿰뚫어 안다.


Tassa evaṃ jānato evaṃ passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’’ti pajānāti. Idamassa saṅgāmavijayasmiṃ. Seyyathāpi so yodhājīvo sahati rajaggaṃ sahati dhajaggaṃ sahati ussāraṇaṃ sahati sampahāraṃ, so taṃ saṅgāmaṃ abhivijinitvā vijitasaṅgāmo tameva saṅgāmasīsaṃ ajjhāvasati, tathūpamo ayaṃ puggalo. Evarūpopi idhekacco puggalo hoti. Ayaṃ pañcamo yodhājīvūpamo puggalo santo saṃvijjamāno bhikkhūsu. Ime pañca yodhājīvūpamā puggalā santo saṃvijjamānā bhikkhūsu.

이와 같이 알고 이와 같이 보는 그의 마음은 감각적 욕망의 번뇌로부터 해탈하고, 존재의 번뇌로부터 해탈하고, 무명의 번뇌로부터 해탈한다. 해탈했을 때 '해탈했다'는 지혜가 생긴다. '태어남은 다했다. 청정범행은 성취되었다. 할 일을 다 마쳤다. 다시는 이런 상태로 돌아오지 않는다'라고 꿰뚫어 안다. 이것이 그의 전장에서의 승리이다. 비유하자면, 그 전사가 먼지 소용돌이를 견뎌내고, 깃발 끝을 견뎌내고, 고함 소리를 견뎌내고, 타격을 견뎌내며, 그 전쟁에서 승리하여 승리한 전장 그 머리에서 머무는 것과 같이, 이 인물도 그와 같다고 보아야 한다. 이와 같은 어떤 사람이 이 법과 율에 있다. 이것이 비구들 가운데 존재하는 전사와 같은 다섯 번째 인물이다. 이들 전사와 같은 다섯 종류의 인물들이 비구들 가운데 존재한다.


199. Tattha katame pañca piṇḍapātikā? Mandattā momūhattā piṇḍapātiko hoti, pāpiccho icchāpakato piṇḍapātiko hoti, ummādā cittavikkhepā piṇḍapātiko hoti, ‘‘vaṇṇitaṃ buddhehi buddhasāvakehī’’ti piṇḍapātiko hoti, api ca appicchataṃyeva nissāya santuṭṭhiṃyeva nissāya sallekhaṃyeva nissāya idamatthitaṃyeva nissāya piṇḍapātiko hoti. Tatra yvāyaṃ piṇḍapātiko appicchataṃyeva nissāya santuṭṭhiṃyeva nissāya sallekhaṃyeva nissāya idamatthitaṃyeva nissāya piṇḍapātiko, ayaṃ imesaṃ pañcannaṃ piṇḍapātikānaṃ aggo ca seṭṭho ca pāmokkho ca uttamo ca pavaro ca.

199. 그중에서 어떤 다섯 종류의 탁발하는 이가 있는가? 어리석고 미혹하기 때문에 탁발하는 이가 있고, 나쁜 욕망을 가지고 욕망에 휩싸여 탁발하는 이가 있으며, 미치거나 마음이 산란하여 탁발하는 이가 있고, '부처님들과 부처님의 제자들이 찬탄하셨다'고 생각하며 탁발하는 이가 있다. 또한 소욕(적은 욕망)을 의지하고, 지족(만족함)을 의지하고, 털어버림을 의지하고, 탁발의 목적 자체를 의지하여 탁발하는 이가 있다. 여기에서 소욕을 의지하고, 지족을 의지하고, 털어버림을 의지하고, 탁발의 목적 자체를 의지하여 탁발하는 이가, 이 다섯 종류의 탁발하는 이들 중에서 으뜸이고 제일이며 우두머리이고 최고이며 가장 수승하다.


Seyyathāpi nāma gavā khīraṃ, khīramhā dadhi, dadhimhā navanītaṃ, navanītamhā sappi, sappimhā sappimaṇḍo, sappimaṇḍaṃ tattha aggamakkhāyati; evamevaṃ yvāyaṃ piṇḍapātiko appicchataṃyeva nissāya santuṭṭhiṃyeva nissāya sallekhaṃyeva nissāya idamatthitaṃyeva nissāya piṇḍapātiko hoti, ayaṃ imesaṃ pañcannaṃ piṇḍapātikānaṃ aggo ca seṭṭho ca pāmokkho ca uttamo ca pavaro ca. Ime pañca piṇḍapātikā.

비유하자면 소에서 우유가 나오고, 우유에서 유락이, 유락에서 생소가, 생소에서 숙소가, 숙소에서 제호가 나오는데, 그중에서 제호가 으뜸이라고 불리는 것과 같다. 이와 같이 소욕을 의지하고, 지족을 의지하고, 털어버림을 의지하고, 탁발의 목적 자체를 의지하여 탁발하는 이가 이 다섯 종류의 탁발하는 이들 중에서 으뜸이고 제일이며 우두머리이고 최고이며 가장 수승하다. 이들이 다섯 종류의 탁발하는 이들이다.


200. Tattha [Pg.180] katame pañca khalupacchābhattikā…pe… pañca ekāsanikā…pe… pañca paṃsukūlikā…pe… pañca tecīvarikā…pe… pañca āraññikā…pe… pañca rukkhamūlikā …pe… pañca abbhokāsikā…pe… pañca nesajjikā…pe… pañca yathāsanthatikā…pe….

200. 그중에서 어떤 다섯 종류의 뒤에 받은 음식을 거절하는 이(불후식자)... (중략) ... 다섯 종류의 한 자리에서만 먹는 이(일좌식자)... 다섯 종류의 분소의를 입는 이(분소의자)... 다섯 종류의 세 가지 가사만을 가지는 이(삼의자)... 다섯 종류의 숲에 사는 이(아란야자)... 다섯 종류의 나무 아래에 사는 이(수하자)... 다섯 종류의 노지에 사는 이(장로자)... 다섯 종류의 앉아만 있는 이(상좌자)... 다섯 종류의 배정된 자리에 머무는 이(차제걸식자)가 있는가?


201. Tattha katame pañca sosānikā? Mandattā momūhattā sosāniko hoti, pāpiccho icchāpakato sosāniko hoti, ummādā cittavikkhepā sosāniko hoti, ‘‘vaṇṇitaṃ buddhehi buddhasāvakehī’’ti sosāniko hoti, api ca appicchataṃyeva nissāya santuṭṭhiṃyeva nissāya sallekhaṃyeva nissāya idamatthitaṃyeva nissāya sosāniko hoti. Tatra yvāyaṃ sosāniko appicchataṃyeva nissāya santuṭṭhiṃyeva nissāya sallekhaṃyeva nissāya idamatthitaṃyeva nissāya sosāniko, ayaṃ imesaṃ pañcannaṃ sosānikānaṃ aggo ca seṭṭho ca pāmokkho ca uttamo ca pavaro ca.

201. 그중에서 어떤 다섯 종류의 묘지에 사는 이가 있는가? 어리석고 미혹하기 때문에 묘지에 사는 이가 있고, 나쁜 욕망을 가지고 욕망에 휩싸여 묘지에 사는 이가 있으며, 미치거나 마음이 산란하여 묘지에 사는 이가 있고, '부처님들과 부처님의 제자들이 찬탄하셨다'고 생각하며 묘지에 사는 이가 있다. 또한 소욕(적은 욕망)을 의지하고, 지족(만족함)을 의지하고, 털어버림을 의지하고, 묘지에 사는 목적 자체를 의지하여 묘지에 사는 이가 있다. 여기에서 소욕을 의지하고, 지족을 의지하고, 털어버림을 의지하고, 묘지에 사는 목적 자체를 의지하여 묘지에 사는 이가, 이 다섯 종류의 묘지에 사는 이들 중에서 으뜸이고 제일이며 우두머리이고 최고이며 가장 수승하다.


Seyyathāpi nāma gavā khīraṃ, khīramhā dadhi, dadhimhā navanītaṃ, navanītamhā sappi, sappimhā sappimaṇḍo, sappimaṇḍaṃ tattha aggamakkhāyati; evamevaṃ yvāyaṃ sosāniko appicchataṃyeva nissāya santuṭṭhiṃyeva nissāya sallekhaṃyeva nissāya idamatthitaṃyeva nissāya sosāniko hoti, ayaṃ imesaṃ pañcannaṃ sosānikānaṃ aggo ca seṭṭho ca pāmokkho ca uttamo ca pavaro ca. Ime pañca sosānikā.

비유하자면 소에서 우유가 나오고, 우유에서 유락이, 유락에서 생소가, 생소에서 숙소가, 숙소에서 제호가 나오는데, 그중에서 제호가 으뜸이라고 불리는 것과 같다. 이와 같이 소욕을 의지하고, 지족을 의지하고, 털어버림을 의지하고, 묘지에 사는 목적 자체를 의지하여 묘지에 사는 이가 이 다섯 종류의 묘지에 사는 이들 중에서 으뜸이고 제일이며 우두머리이고 최고이며 가장 수승하다. 이들이 다섯 종류의 묘지에 사는 이들이다.


Pañcakaniddeso.

오법의 해설이 끝났다.


6. Chakkapuggalapaññatti

6. 육법 인시설.


202. Tatra yvāyaṃ puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhati, tattha ca sabbaññutaṃ pāpuṇāti balesu ca vasībhāvaṃ, sammāsambuddho tena daṭṭhabbo.

202. 그중에서 어떤 인물이 이전에 들어본 적이 없는 법들에 대해 스스로 진리를 완전히 깨닫고, 그 법들에 대해 일체지(모든 것을 아는 지혜)를 얻고 힘들에 대해 자재함을 얻었다면, 그는 정등각자라고 보아야 한다.


Tatra yvāyaṃ puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhati, na ca tattha sabbaññutaṃ pāpuṇāti na ca balesu vasībhāvaṃ, paccekasambuddho tena daṭṭhabbo.

그 가운데 어떤 사람이 예전에 들어본 적 없는 법들에 대해 스스로 진리를 깨달으나, 거기서 일체지(一切智)에 이르지 못하고 힘(十力)에 자재함도 얻지 못한다면, 그를 '벽지불(僻支佛, 독각)'이라 해야 한다.


Tatra [Pg.181] yvāyaṃ puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni anabhisambujjhati, diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti, sāvakapāramiñca pāpuṇāti, sāriputtamoggallānā tena daṭṭhabbā.

그 가운데 어떤 사람이 예전에 들어본 적 없는 법들에 대해 스스로 진리를 깨닫지 못했으나, 현생에서 괴로움의 끝을 보고 성문(聲聞)의 바라밀을 성취한다면, 그들을 '사리불과 목건련'이라 해야 한다.


Tatra yvāyaṃ puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni anabhisambujjhati, diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti, na ca sāvakapāramiṃ pāpuṇāti, avasesā arahantā tena daṭṭhabbā.

그 가운데 어떤 사람이 예전에 들어본 적 없는 법들에 대해 스스로 진리를 깨닫지 못했으나, 현생에서 괴로움의 끝을 보고 성문의 바라밀에는 이르지 못한다면, 그들을 '그 밖의 아라한들'이라 해야 한다.


Tatra yvāyaṃ puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni anabhisambujjhati, na ca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti, anāgāmī hoti anāgantā itthattaṃ, anāgāmī tena daṭṭhabbo.

그 가운데 어떤 사람이 예전에 들어본 적 없는 법들에 대해 스스로 진리를 깨닫지 못했고, 현생에서 괴로움의 끝을 보지도 못했으나, 이 세상(욕계)으로 돌아오지 않게 되어 불환자(不還者)가 된다면, 그를 '아나함(불환자)'이라 해야 한다.


Tatra yvāyaṃ puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni anabhisambujjhati, na ca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti, āgantā itthattaṃ, sotāpannasakadāgāmino tena daṭṭhabbā.

그 가운데 어떤 사람이 예전에 들어본 적 없는 법들에 대해 스스로 진리를 깨닫지 못했고, 현생에서 괴로움의 끝을 보지 못했으나, 이 세상(욕계)으로 돌아오는 자라면, 그들을 '예류자(수다원)와 일래자(사다함)'라 해야 한다.


Chakkaniddeso.

여섯의 설시(六者說示)가 끝났다.


7. Sattakapuggalapaññatti

7. 일곱 명의 인격에 대한 규정(七者人施設)


203. Kathañca puggalo sakiṃ nimuggo nimuggova hoti? Idhekacco puggalo samannāgato hoti ekantakāḷakehi akusalehi dhammehi. Evaṃ puggalo sakiṃ nimuggo nimuggova hoti.

203. 어떻게 사람이 한 번 가라앉아 계속 가라앉아 있는가? 여기 어떤 사람이 전적으로 검은(악한) 불선법들만을 갖추고 있다면, 이러한 사람은 한 번 가라앉아 계속 가라앉아 있는 것이다.


Kathañca puggalo ummujjitvā nimujjati? Idhekacco puggalo ummujjati ‘‘sāhu saddhā kusalesu dhammesu, sādhu hirī kusalesu dhammesu, sādhu ottappaṃ kusalesu dhammesu, sādhu vīriyaṃ kusalesu dhammesu, sādhu paññā kusalesu dhammesū’’ti. Tassa sā saddhā neva tiṭṭhati no vaḍḍhati hāyatiyeva, tassa sā hirī neva tiṭṭhati no vaḍḍhati hāyatiyeva, tassa taṃ ottappaṃ neva tiṭṭhati no vaḍḍhati hāyatiyeva, tassa taṃ vīriyaṃ neva tiṭṭhati no vaḍḍhati hāyatiyeva, tassa sā paññā neva tiṭṭhati no vaḍḍhati hāyatiyeva. Evaṃ puggalo ummujjitvā nimujjati.

어떻게 사람이 떠올랐다가 다시 가라앉는가? 여기 어떤 사람이 "선법들에 대한 믿음은 좋은 것이다, 선법들에 대한 부끄러움(慚)은 좋은 것이다, 선법들에 대한 창피함(愧)은 좋은 것이다, 선법들에 대한 정진은 좋은 것이다, 선법들에 대한 지혜는 좋은 것이다"라고 생각하며 떠오른다. 그러나 그의 그 믿음은 머물지도 않고 증장하지도 않으며 오직 쇠퇴할 뿐이다. 그의 부끄러움도, 창피함도, 정진도, 지혜도 머물지도 증장하지도 않고 오직 쇠퇴할 뿐이다. 이와 같이 사람은 떠올랐다가 다시 가라앉는다.


Kathañca [Pg.182] puggalo ummujjitvā ṭhito hoti? Idhekacco puggalo ummujjati ‘‘sāhu saddhā kusalesu dhammesu, sādhu hirī kusalesu dhammesu, sādhu ottappaṃ kusalesu dhammesu, sādhu vīriyaṃ kusalesu dhammesu, sādhu paññā kusalesu dhammesū’’ti. Tassa sā saddhā neva hāyati no vaḍḍhati ṭhitā hoti, tassa sā hirī neva hāyati no vaḍḍhati ṭhitā hoti, tassa taṃ ottappaṃ neva hāyati no vaḍḍhati ṭhitaṃ hoti, tassa taṃ vīriyaṃ neva hāyati no vaḍḍhati ṭhitaṃ hoti, tassa sā paññā neva hāyati no vaḍḍhati ṭhitā hoti. Evaṃ puggalo ummujjitvā ṭhito hoti.

어떻게 사람이 떠올라 머무는가? 여기 어떤 사람이 "선법들에 대한 믿음은 좋은 것이다, ... 지혜는 좋은 것이다"라고 생각하며 떠오른다. 그러나 그의 그 믿음은 쇠퇴하지도 않고 증장하지도 않으며 그대로 머문다. 그의 부끄러움, 창피함, 정진, 지혜도 쇠퇴하지도 증장하지도 않고 그대로 머문다. 이와 같이 사람은 떠올라 머문다.


Kathañca puggalo ummujjitvā vipassati viloketi? Idhekacco puggalo ummujjati ‘‘sāhu saddhā kusalesu dhammesu, sādhu hirī kusalesu dhammesu, sādhu ottappaṃ kusalesu dhammesu, sādhu vīriyaṃ kusalesu dhammesu, sādhu paññā kusalesu dhammesū’’ti. So tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano. Evaṃ puggalo ummujjitvā vipassati viloketi.

어떻게 사람이 떠올라 살피고 바라보는가? 여기 어떤 사람이 "선법들에 대한 믿음은 좋은 것이다, ... 지혜는 좋은 것이다"라고 생각하며 떠오른다. 그는 세 가지 결박(三結)이 다하여 예류자(수다원)가 되고, 악처에 떨어지지 않는 법을 지니며 구경의 깨달음으로 나아감이 확정된다. 이와 같이 사람은 떠올라 살피고 바라본다.


Kathañca puggalo ummujjitvā patarati? Idhekacco puggalo ummujjati ‘‘sāhu saddhā kusalesu dhammesu, sādhu hirī kusalesu dhammesu, sādhu ottappaṃ kusalesu dhammesu, sādhu vīriyaṃ kusalesu dhammesu, sādhu paññā kusalesu dhammesū’’ti. So tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmī hoti sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantakaro hoti. Evaṃ puggalo ummujjitvā patarati.

어떻게 사람이 떠올라 건너가는가? 여기 어떤 사람이 "선법들에 대한 믿음은 좋은 것이다, ... 지혜는 좋은 것이다"라고 생각하며 떠오른다. 그는 세 가지 결박이 다하고 탐·진·치가 희박해짐으로써 일래자(사다함)가 되어, 단 한 번 이 세상에 돌아와 괴로움의 끝을 본다. 이와 같이 사람은 떠올라 건너간다.


Kathañca puggalo ummujjitvā patigādhappatto hoti? Idhekacco puggalo ummujjati ‘‘sāhu saddhā kusalesu dhammesu, sādhu hirī kusalesu dhammesu, sādhu ottappaṃ kusalesu dhammesu, sādhu vīriyaṃ kusalesu dhammesu, sādhu paññā kusalesu dhammesū’’ti. So pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. Evaṃ puggalo ummujjitvā patigādhappatto hoti.

어떻게 사람이 떠올라 발 딛는 곳(안전한 곳)에 이르는가? 여기 어떤 사람이 "선법들에 대한 믿음은 좋은 것이다, ... 지혜는 좋은 것이다"라고 생각하며 떠오른다. 그는 다섯 가지 낮은 단계의 결박(五下分結)이 다하여 화생(化生)하는 자가 되며, 거기서 반열반에 들어 그 세계로부터 다시 돌아오지 않는 법을 지닌다. 이와 같이 사람은 떠올라 발 딛는 곳에 이른다.


Kathañca puggalo ummujjitvā tiṇṇo hoti pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo? Idhekacco puggalo ummujjati ‘‘sāhu saddhā kusalesu dhammesu[Pg.183], sādhu hirī kusalesu dhammesu, sādhu ottappaṃ kusalesu dhammesu, sādhu vīriyaṃ kusalesu dhammesu, sādhu paññā kusalesu dhammesū’’ti. So āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Evaṃ puggalo ummujjitvā tiṇṇo hoti pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo.

어떻게 사람이 떠올라 건너가서 저 언덕의 육지에 서 있는 바라문인가? 여기 어떤 사람이 "선법들에 대한 믿음은 좋은 것이다, ... 지혜는 좋은 것이다"라고 생각하며 떠오른다. 그는 번뇌가 다하여 번뇌 없는 심해탈과 혜해탈을 현생에서 스스로 수증하고 성취하여 머문다. 이와 같이 사람은 떠올라 건너가서 저 언덕의 육지에 서 있는 바라문이 된다.


204. Katamo ca puggalo ubhatobhāgavimutto? Idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo ubhatobhāgavimutto.

204. 어떤 사람이 양면해탈(兩面解脫)한 자인가? 여기 어떤 사람이 여덟 가지 해탈(八解脫)을 몸으로 체득하여 머물고, 지혜로써 보아 번뇌가 완전히 소멸되었다면, 이 사람을 '양면해탈한 자'라 한다.


205. Katamo ca puggalo paññāvimutto…pe… kāyasakkhī… diṭṭhippatto… saddhāvimutto… dhammānusārī ….

205. 어떤 사람이 혜해탈자(慧解脫者)인가? ... (중략) ... 신증(身證), 견도(見到), 신해탈(信解脫), 법수순(法隨順)인가?


206. Katamo ca puggalo saddhānusārī? Yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti, saddhāvāhiṃ saddhāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti. Ayaṃ vuccati puggalo saddhānusārī. Sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno puggalo saddhānusārī, phale ṭhito saddhāvimuttoti.

206. 어떤 사람이 신수순(信隨順)하는 자인가? 예류과(수다원과)를 체득하기 위해 수행하는 자로서 믿음의 기능(信根)이 뛰어난 사람, 믿음을 앞세우고 믿음을 위주로 성스러운 도를 닦는 사람, 이 사람을 '신수순하는 자'라 한다. 예류과를 체득하기 위해 수행하는 자는 신수순(信隨順)하는 자이고, 과위에 머무는 자는 신해탈(信解脫)한 자이다.


Sattakaniddeso.

일곱의 설시(七者說示)가 끝났다.


8. Aṭṭhakapuggalapaññatti

8. 여덟 명의 인격에 대한 규정(八者人施設)


207. Tattha katame cattāro maggasamaṅgino, cattāro phalasamaṅgino puggalā? Sotāpanno, sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno; sakadāgāmī, sakadāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipanno; anāgāmī, anāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipanno; arahā, arahattaphalasacchikiriyāya paṭipanno; ime cattāro maggasamaṅgino, ime cattāro phalasamaṅgino puggalā.

207. 거기서 도(道)를 갖춘 네 사람과 과(果)를 갖춘 네 사람은 누구인가? 예류자(預流者), 예류과를 실현하기 위해 수행하는 자; 일래자(一來者), 일래과를 실현하기 위해 수행하는 자; 불환자(不還者), 불환과를 실현하기 위해 수행하는 자; 아라한(阿羅漢), 아라한과를 실현하기 위해 수행하는 자이다. 이들 네 명은 도를 갖춘 자들이고, 이들 네 명은 과를 갖춘 자들이다.


Aṭṭhakaniddeso.

여덟 부분의 해설이 끝났다.


9. Navakapuggalapaññatti

9. 아홉 사람에 대한 규정


208. Katamo [Pg.184] ca puggalo sammāsambuddho? Idhekacco puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhati, tattha ca sabbaññutaṃ pāpuṇāti balesu ca vasībhāvaṃ. Ayaṃ vuccati puggalo sammāsambuddho.

208. 어떤 사람이 정등각자(正等覺者)인가? 여기 어떤 사람은 예전에 들어보지 못한 법들에 대해 스스로 진리를 완전히 깨닫고, 거기서 일체지(一體智)를 얻으며 힘(力)들에 있어서 자재함(自在)을 얻는다. 이런 사람을 정등각자라 한다.


Katamo ca puggalo paccekasambuddho? Idhekacco puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhati, na ca tattha sabbaññutaṃ pāpuṇāti na ca balesu vasībhāvaṃ. Ayaṃ vuccati puggalo paccekasambuddho.

어떤 사람이 벽지불(辟支佛)인가? 여기 어떤 사람은 예전에 들어보지 못한 법들에 대해 스스로 진리를 완전히 깨닫지만, 거기서 일체지를 얻지 못하고 힘들에 있어서 자재함을 얻지 못한다. 이런 사람을 벽지불이라 한다.


Katamo ca puggalo ubhatobhāgavimutto? Idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo ubhatobhāgavimutto.

어떤 사람이 양면(兩面)으로 해탈한 자인가? 여기 어떤 사람은 여덟 가지 해탈을 몸으로 접촉하여 머물고, 통찰지로 그것을 보아 번뇌들이 다하였다. 이런 사람을 양면으로 해탈한 자라 한다.


Katamo ca puggalo paññāvimutto? Idhekacco puggalo na heva kho aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo paññāvimutto.

어떤 사람이 통찰지로 해탈한 자인가? 여기 어떤 사람은 여덟 가지 해탈을 몸으로 접촉하여 머물지는 않으나, 통찰지로 그것을 보아 번뇌들이 다하였다. 이런 사람을 통찰지로 해탈한 자라 한다.


Katamo ca puggalo kāyasakkhī? Idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo kāyasakkhī.

어떤 사람이 신증자(身證者)인가? 여기 어떤 사람은 여덟 가지 해탈을 몸으로 접촉하여 머물고, 통찰지로 그것을 보아 일부의 번뇌들이 다하였다. 이런 사람을 신증자라 한다.


Katamo ca puggalo diṭṭhippatto? Idhekacco puggalo ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo diṭṭhippatto.

어떤 사람이 견득자(見得者)인가? 여기 어떤 사람은 '이것은 괴로움이다'라고 있는 그대로 꿰뚫어 알고... (중략) ... '이것은 괴로움의 소멸로 인도하는 길이다'라고 있는 그대로 꿰뚫어 안다. 그는 여래께서 선포하신 법들을 통찰지로 잘 보았고 잘 실천하였으며, 통찰지로 그것을 보아 일부의 번뇌들이 다하였다. 이런 사람을 견득자라 한다.


Katamo ca puggalo saddhāvimutto? Idhekacco puggalo ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā [Pg.185] honti vocaritā, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti, no ca kho yathā diṭṭhippattassa. Ayaṃ vuccati puggalo saddhāvimutto.

어떤 사람이 신해탈자(信解脫者)인가? 여기 어떤 사람은 '이것은 괴로움이다'라고 있는 그대로 꿰뚫어 알고... (중략) ... '이것은 괴로움의 소멸로 인도하는 길이다'라고 있는 그대로 꿰뚫어 안다. 그는 여래께서 선포하신 법들을 통찰지로 잘 보았고 잘 실천하였으며, 통찰지로 그것을 보아 일부의 번뇌들이 다하였다. 하지만 견득자만큼 번뇌가 다한 것은 아니다. 이런 사람을 신해탈자라 한다.


Katamo ca puggalo dhammānusārī? Yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti, paññāvāhiṃ paññāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti. Ayaṃ vuccati puggalo dhammānusārī. Sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno puggalo dhammānusārī, phale ṭhito diṭṭhippatto.

어떤 사람이 법수행자(法隨行者)인가? 예류과를 실현하기 위해 수행하는 사람으로서 통찰지의 기능(慧根)이 뛰어난 자이며, 통찰지를 인도자로 삼고 통찰지를 앞세워 성스러운 도를 닦는 자이다. 이런 사람을 법수행자라 한다. 예류과를 실현하기 위해 수행하는 사람은 법수행자이고, 그 과에 머무는 사람은 견득자이다.


Katamo ca puggalo saddhānusārī? Yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti, saddhāvāhiṃ saddhāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti. Ayaṃ vuccati puggalo saddhānusārī. Sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno puggalo saddhānusārī, phale ṭhito saddhāvimuttoti.

어떤 사람이 신수행자(信隨行者)인가? 예류과를 실현하기 위해 수행하는 사람으로서 믿음의 기능(信根)이 뛰어난 자이며, 믿음을 인도자로 삼고 믿음을 앞세워 성스러운 도를 닦는 자이다. 이런 사람을 신수행자라 한다. 예류과를 실현하기 위해 수행하는 사람은 신수행자이고, 그 과에 머무는 사람은 신해탈자이다.


Navakaniddeso.

아홉 부분의 해설이 끝났다.


10. Dasakapuggalapaññatti

10. 열 사람에 대한 규정


209. Katamesaṃ pañcannaṃ idha niṭṭhā? Sattakkhattuparamassa kolaṅkolassa ekabījissa sakadāgāmissa yo ca diṭṭheva dhamme arahā – imesaṃ pañcannaṃ idha niṭṭhā.

209. 어떤 다섯 사람이 여기(욕계)에서 수행을 마치는가? 칠생최상자(七生最上者), 가가자(家家者), 일자자(一子者), 일래자(一來者), 그리고 현생에서 아라한이 된 자이다. 이들 다섯 사람이 여기에서 수행을 마친다.


Katamesaṃ pañcannaṃ idha vihāya niṭṭhā? Antarāparinibbāyissa upahaccaparinibbāyissa asaṅkhāraparinibbāyissa sasaṅkhāraparinibbāyissa uddhaṃsotassa akaniṭṭhagāmino – imesaṃ pañcannaṃ idha vihāya niṭṭhāti.

어떤 다섯 사람이 여기를 떠나서 수행을 마치는가? 중반열반자(中般涅槃者), 생반열반자(生般涅槃者), 무행반열반자(無行般涅槃者), 유행반열반자(有行般涅槃者), 상류(上流) 아까니타행자이다. 이들 다섯 사람이 여기를 떠나서 수행을 마친다.


Ettāvatā puggalānaṃ puggalapaññattīti.

이로써 사람들에 대한 사람 규정(인시설)이 끝났다.


Dasakaniddeso.

열 부분의 해설이 끝났다.


Puggalapaññattipakaraṇaṃ niṭṭhitaṃ.

인시설론(人施設論)이 끝났다.


ອັກສອນລາວ
ປາລີອັດຖະກະຖາຏີກາອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ
1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ
1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ)
1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ
1105 ປະລິວາລະ ປາລີ
1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1
1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2
1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ
1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ)
1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ
1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1
1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2
1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3
1401 ທເວມາຕິກາປາລີ
1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ
1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ
1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1
1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2
1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1
1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2
1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ
1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ
1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1
1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2
1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ
1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ

8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1
8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2
8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1
8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2
8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ

8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ)
8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ
8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ
8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ
8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ
8417 ນະມັກກາລະຏີກາ
8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ
8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ
8420 ສຸຕະວັນທະນາ
8421 ກະມະລາຍຈະລິ
8422 ຊິນາລັງກາລະ
8423 ປັດຊະມະທຸ
8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ
8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ
8426 ມະຫາວັງສະ
8427 ສາສະນະວັງສະ
8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ
8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ
8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ)
8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ)
8432 ປະທະຣູປະສິດທິ
8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ
8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ
8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ
8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ
8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ
8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ
8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ
8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ
8441 ໂລກະນີຕິ
8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ
8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ
8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ
8445 ທັມມະນີຕິ
8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ
8447 ນີຕິມັນຊະລີ
8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ
8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ
8450 ຈານັກຍະນີຕິ
8451 ລະສະວາຫິນີ
8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ
8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ
8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ
8455 ຖູປະວັງສະ
8456 ທາຐາວັງສະ
8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ
8458 ຘາຕຸວັງສະ
8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ
8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ
8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ
8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ
8463 ມິລິທະຏີກາ
8464 ປະທະມັນຊະລີ
8465 ປະທະສາຘະນັງ
8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ
8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ
8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ)
2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ
2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ)
2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ)
2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ
2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1
2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ
3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ
3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ
3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1
3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2
3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ
3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ
3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ
4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ
4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ
4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)
4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)
4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ
4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ
4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ
4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ
5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ
5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ
5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ
5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ
5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ
5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ
5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ
5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ
5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ
5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ
6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ
6103 ອຸທານະ ປາລີ
6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ
6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ
6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ
6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ
6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ
6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ
6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1
6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2
6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ
6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ
6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1
6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2
6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ
6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ
6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ
6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ
6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ
6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ
6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ
6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1
6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2
6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ
6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1
6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2
6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1
6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2
6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ
6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1
6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2
6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ
6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1
6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2
6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3
6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4
6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5
6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6
6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7
6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1
6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2
6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ
6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ
7102 ວິພັງຄະ ປາລີ
7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ
7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ
7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ
7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1
7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2
7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3
7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1
7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2
7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3
7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4
7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5
7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ
7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ
7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ
7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ
7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ
7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ
7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ
7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ
7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ
7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ
7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळीअट्ठकथाटीकाअन्य
1101 पाराजिक पाळी
1102 पाचित्तिय पाळी
1103 महावग्ग पाळी (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळी
1105 परिवार पाळी
1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१
1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-१
1302 सारत्थदीपनी टीका-२
1303 सारत्थदीपनी टीका-३
1401 द्वेमातिकापाळी
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-१
1405 विमतिविनोदनी टीका-२
1406 विनयालंकार टीका-१
1407 विनयालंकार टीका-२
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-१
1411 विनयविनिच्छय टीका-२
1412 पाचित्यादियोजनापाळी
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-१
8402 विसुद्धिमग्ग-२
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवंदना
8421 कमलांजलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगंथवंस
8426 महावंस
8427 सासनवंस
8428 कच्चायनव्याकरणं
8429 मोग्गल्लानव्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपंचिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार
8441 लोकनीति
8442 सुत्तंतनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8444 महारहनीति
8445 धम्मनीति
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमंजरी
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8450 चाणक्यनीति
8451 रसवाहिनी
8452 सीमाविसोधनीपाठ
8453 वेस्संतरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमंजरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिंदुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमंजुसा
8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी
2102 महावग्ग पाळी (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळी
2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खंधवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१
2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी
3102 मज्झिमपण्णास पाळी
3103 उपरिपण्णास पाळी
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी
4102 निदानवग्ग पाळी
4103 खंधवग्ग पाळी
4104 सळायतनवग्ग पाळी
4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खंधवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खंधवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी
5102 दुकनिपात पाळी
5103 तिकनिपात पाळी
5104 चतुक्कनिपात पाळी
5105 पंचकनिपात पाळी
5106 छक्कनिपात पाळी
5107 सत्तकनिपात पाळी
5108 अट्ठकादिनिपात पाळी
5109 नवकनिपात पाळी
5110 दसकनिपात पाळी
5111 एकादसकनिपात पाळी
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी
6102 धम्मपद पाळी
6103 उदान पाळी
6104 इतिवुत्तक पाळी
6105 सुत्तनिपात पाळी
6106 विमानवत्थु पाळी
6107 पेतवत्थु पाळी
6108 थेरगाथा पाळी
6109 थेरीगाथा पाळी
6110 अपदान पाळी-१
6111 अपदान पाळी-२
6112 बुद्धवंस पाळी
6113 चरियापिटक पाळी
6114 जातक पाळी-१
6115 जातक पाळी-२
6116 महानिद्देस पाळी
6117 चूळनिद्देस पाळी
6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी
6119 नेत्तिप्पकरण पाळी
6120 मिलिंदपंह पाळी
6121 पेटकोपदेस पाळी
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-१
6203 धम्मपद अट्ठकथा-२
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-१
6214 अपदान अट्ठकथा-२
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-१
6218 जातक अट्ठकथा-२
6219 जातक अट्ठकथा-३
6220 जातक अट्ठकथा-४
6221 जातक अट्ठकथा-५
6222 जातक अट्ठकथा-६
6223 जातक अट्ठकथा-७
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१
6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी
7102 विभंग पाळी
7103 धातुकथा पाळी
7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी
7105 कथावत्थु पाळी
7106 यमक पाळी-१
7107 यमक पाळी-२
7108 यमक पाळी-३
7109 पट्ठान पाळी-१
7110 पट्ठान पाळी-२
7111 पट्ठान पाळी-३
7112 पट्ठान पाळी-४
7113 पट्ठान पाळी-५
7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पंचपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसंगणी-मूलटीका
7302 विभंग-मूलटीका
7303 पंचपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसंगणी-अनुटीका
7305 पंचपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसंगहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
PáliAṭṭhakathāṬīkāOutro
1101 Ofensas Graves (Pārājika)
1102 Ofensas Leves (Pācittiya)
1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga)
1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga)
1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)
1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1
1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2
1203 Comentário das Ofensas Leves
1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya
1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya
1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya
1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1
1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2
1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3
1401 Texto das Duas Matrizes
1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya
1403 Subcomentário de Vajirabuddhi
1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1
1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2
1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1
1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2
1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas
1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior
1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1
1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2
1412 Texto da Aplicação das Regras
1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental

8401 Caminho da Purificação - Vol. 1
8402 Caminho da Purificação - Vol. 2
8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1
8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2
8405 História da Origem do Caminho da Purificação

8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita)
8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita)
8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita)
8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita)
8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita)
8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita)
8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita)
8413 Elucidação da Etimologia
8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo
8415 Texto do Subcomentário Elucidativo
8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições
8417 Subcomentário da Saudação
8418 Grande Texto de Saudação
8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais
8420 Saudação com Recitação
8421 Oferenda de Lótus
8422 Ornamento dos Vencedores
8423 Mel dos Versos
8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda
8425 Pequena Crônica dos Livros
8427 Crônica do Ensinamento
8426 Grande Crônica
8429 Gramática de Moggallāna
8428 Gramática de Kaccāyana
8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras
8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes
8432 Realização das Formas das Palavras
8433 Comentário de Moggallāna
8434 Texto sobre a Realização da Aplicação
8435 Texto sobre a Origem dos Versos
8436 Texto do Dicionário Iluminado
8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado
8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão
8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão
8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra
8446 Ética do Poeta
8447 Coleção de Ética
8445 Ética do Dhamma
8444 Grande Ética Secreta
8441 Ética do Mundo
8442 Ética dos Suttas
8443 Ética do Herói
8450 Ética de Cāṇakya
8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens
8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções
8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes
8452 Texto sobre a Purificação dos Limites
8453 Canto de Vessantara
8454 Explicação do Comentário de Moggallāna
8455 Crônica das Estupas
8456 Crônica da Relíquia do Dente
8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos
8458 Crônica das Relíquias
8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla
8460 História do Vencedor
8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores
8462 Versos da Panela de Óleo
8463 Subcomentário de Milinda
8464 Cacho de Flores de Palavras
8465 Realização das Palavras
8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática
8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana
8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha
2102 Grande Seção - Dīgha
2103 Seção de Pāthika - Dīgha
2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha
2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha
2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1
2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima
3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima
3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima
3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1
3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2
3203 Comentário dos Cinquenta Médios
3204 Comentário dos Cinquenta Superiores
3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais
3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios
3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta
4102 Seção das Causas - Saṃyutta
4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta
4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta
4105 Grande Seção - Saṃyutta
4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta
4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara
5102 Grupos de Dois - Aṅguttara
5103 Grupos de Três - Aṅguttara
5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara
5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara
5106 Grupos de Seis - Aṅguttara
5107 Grupos de Sete - Aṅguttara
5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara
5109 Grupos de Nove - Aṅguttara
5110 Grupos de Dez - Aṅguttara
5111 Grupos de Onze - Aṅguttara
5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.
5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha)
6102 Versos do Dhamma (Dhammapada)
6103 Exclamações Inspiradas (Udāna)
6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka)
6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta)
6106 Histórias das Mansões Celestiais
6107 Histórias dos Fantasmas
6108 Versos dos Monges Anciãos
6109 Versos das Monjas Anciãs
6110 Histórias Passadas - Vol. 1
6111 Histórias Passadas - Vol. 2
6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa)
6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka)
6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6116 Grande Exposição (Mahāniddesa)
6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa)
6118 Caminho da Discriminação Analítica
6119 O Guia (Nettippakaraṇa)
6120 As Perguntas de Milinda
6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)
6201 Comentário da Pequena Leitura
6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1
6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2
6204 Comentário do Udāna
6205 Comentário do Itivuttaka
6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1
6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2
6208 Comentário das Histórias das Mansões
6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas
6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1
6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2
6212 Comentário dos Versos das Monjas
6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1
6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2
6215 Comentário da História dos Budas
6216 Comentário do Cesto das Condutas
6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3
6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4
6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5
6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6
6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7
6224 Comentário da Grande Exposição
6225 Comentário da Pequena Exposição
6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1
6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2
6228 Comentário do Guia
6301 Subcomentário do Guia
6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī)
7102 Análise (Vibhaṅga)
7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā)
7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti)
7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu)
7106 O Livro dos Pares - Vol. 1
7107 O Livro dos Pares - Vol. 2
7108 O Livro dos Pares - Vol. 3
7109 Condições de Originação - Vol. 1
7110 Condições de Originação - Vol. 2
7111 Condições de Originação - Vol. 3
7112 Condições de Originação - Vol. 4
7113 Condições de Originação - Vol. 5
7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos
7202 Comentário que Dissipa a Confusão
7203 Comentário dos Cinco Tratados
7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos
7302 Subcomentário Principal da Análise
7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados
7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos
7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados
7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma
7307 Compêndio do Abhidhamma
7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma
7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канонКомментарииСубкомментарииДругое
1101 Параджика-пали
1102 Пачиттия-пали
1103 Махавагга-пали (Виная)
1104 Чулавагга-пали
1105 Паривара-пали
1201 Параджиканда-аттхакатха-1
1202 Параджиканда-аттхакатха-2
1203 Пачиттия-аттхакатха
1204 Махавагга-аттхакатха (Виная)
1205 Чулавагга-аттхакатха
1206 Паривара-аттхакатха
1301 Сараттхадипани-тика-1
1302 Сараттхадипани-тика-2
1303 Сараттхадипани-тика-3
1401 Двематика-пали
1402 Винаясангаха-аттхакатха
1403 Ваджирабуддхи-тика
1404 Вимативинодани-тика-1
1405 Вимативинодани-тика-2
1406 Винаяланкара-тика-1
1407 Винаяланкара-тика-2
1408 Канкхавитаранипурана-тика
1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая
1410 Винаявиниччая-тика-1
1411 Винаявиниччая-тика-2
1412 Пачиттиядийоджана-пали
1413 Кхуддасиккха-муласиккха

8401 Висуддхимагга-1
8402 Висуддхимагга-2
8403 Висуддхимагга-махатика-1
8404 Висуддхимагга-махатика-2
8405 Висуддхимагга-ниданакатха

8406 Дигханикая (пу-ви)
8407 Мадджхиманикая (пу-ви)
8408 Самъюттаникая (пу-ви)
8409 Ангуттараникая (пу-ви)
8410 Винаяпитака (пу-ви)
8411 Абхидхаммапитака (пу-ви)
8412 Аттхакатха (пу-ви)
8413 Нируттидипани
8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха
8415 Анудипанипатха
8416 Паттхануддеса дипанипатха
8417 Намаккаратика
8418 Махапанамапатха
8419 Лаккханато буддхатхоманагатха
8420 Сутавандана
8421 Камаланджали
8422 Джиналанкара
8423 Паджамадху
8424 Буддхагунагатхавали
8425 Чулагантхавамса
8427 Сасанавамса
8426 Махавамса
8429 Моггалланабьякарана
8428 Каччаянабьякарана
8430 Садданитиппакарана (падамала)
8431 Садданитиппакарана (дхатумала)
8432 Падарупасиддхи
8433 Могалланапанчика
8434 Пайогасиддхипатха
8435 Вуттодаяпатха
8436 Абхидханаппадипикапатха
8437 Абхидханаппадипикатика
8438 Субодхаланкарапатха
8439 Субодхаланкаратика
8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара
8446 Кавидаппананити
8447 Нитиманджари
8445 Дхамманити
8444 Махараханити
8441 Локанити
8442 Суттантанити
8443 Сурассатинити
8450 Чанакьянити
8448 Нарадаккхадипани
8449 Чатурараккхадипани
8451 Расавахини
8452 Симависодханипатха
8453 Вессантарагити
8454 Моггаллана вуттививаранапанчика
8455 Тхупавамса
8456 Датхавамса
8457 Дхатупатхавиласиния
8458 Дхатувамса
8459 Хаттхаванагаллавихаравамса
8460 Джиначаритая
8461 Джинавамсадипа
8462 Телакатахагатха
8463 Милидатика
8464 Падаманджари
8465 Падасадхана
8466 Саддабиндупакарана
8467 Каччаянадхатуманджуса
8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали
2102 Махавагга-пали (Дигха)
2103 Патхикавагга-пали
2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха
2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха)
2203 Патхикавагга-аттхакатха
2301 Силаккхандхавагга-тика
2302 Махавагга-тика (Дигха)
2303 Патхикавагга-тика
2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1
2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали
3102 Мадджхимапаннаса-пали
3103 Упарипаннаса-пали
3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1
3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2
3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха
3204 Упарипаннаса-аттхакатха
3301 Мулапаннаса-тика
3302 Мадджхимапаннаса-тика
3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали
4102 Ниданавагга-пали
4103 Кхандхавагга-пали
4104 Салаятанавагга-пали
4105 Махавагга-пали (Самъютта)
4201 Сагатхавагга-аттхакатха
4202 Ниданавагга-аттхакатха
4203 Кхандхавагга-аттхакатха
4204 Салаятанавагга-аттхакатха
4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)
4301 Сагатхавагга-тика
4302 Ниданавагга-тика
4303 Кхандхавагга-тика
4304 Салаятанавагга-тика
4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали
5102 Дуканипата-пали
5103 Тиканипата-пали
5104 Чатукканипата-пали
5105 Панчаканипата-пали
5106 Чхакканипата-пали
5107 Саттаканипата-пали
5108 Аттхакадинипата-пали
5109 Наваканипата-пали
5110 Дасаканипата-пали
5111 Экадасаканипата-пали
5201 Экаканипата-аттхакатха
5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха
5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха
5204 Аттхакадинипата-аттхакатха
5301 Экаканипата-тика
5302 Дука-тика-чатукканипата-тика
5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика
5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали
6102 Дхаммапада-пали
6103 Удана-пали
6104 Итивуттака-пали
6105 Суттанипата-пали
6106 Виманаваттху-пали
6107 Петаваттху-пали
6108 Тхерагатха-пали
6109 Тхеригатха-пали
6110 Ападана-пали-1
6111 Ападана-пали-2
6112 Буддхавамса-пали
6113 Чарияпитака-пали
6114 Джатака-пали-1
6115 Джатака-пали-2
6116 Маханиддеса-пали
6117 Чуланиддеса-пали
6118 Патисамбхидамагга-пали
6119 Неттиппакарана-пали
6120 Милиндапаньха-пали
6121 Петакопадеса-пали
6201 Кхуддакапатха-аттхакатха
6202 Дхаммапада-аттхакатха-1
6203 Дхаммапада-аттхакатха-2
6204 Удана-аттхакатха
6205 Итивуттака-аттхакатха
6206 Суттанипата-аттхакатха-1
6207 Суттанипата-аттхакатха-2
6208 Виманаваттху-аттхакатха
6209 Петаваттху-аттхакатха
6210 Тхерагатха-аттхакатха-1
6211 Тхерагатха-аттхакатха-2
6212 Тхеригатха-аттхакатха
6213 Ападана-аттхакатха-1
6214 Ападана-аттхакатха-2
6215 Буддхавамса-аттхакатха
6216 Чарияпитака-аттхакатха
6217 Джатака-аттхакатха-1
6218 Джатака-аттхакатха-2
6219 Джатака-аттхакатха-3
6220 Джатака-аттхакатха-4
6221 Джатака-аттхакатха-5
6222 Джатака-аттхакатха-6
6223 Джатака-аттхакатха-7
6224 Маханиддеса-аттхакатха
6225 Чуланиддеса-аттхакатха
6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1
6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2
6228 Неттиппакарана-аттхакатха
6301 Неттиппакарана-тика
6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали
7102 Вибханга-пали
7103 Дхатукатха-пали
7104 Пуггалапаннятти-пали
7105 Катхаваттху-пали
7106 Ямака-пали-1
7107 Ямака-пали-2
7108 Ямака-пали-3
7109 Паттхана-пали-1
7110 Паттхана-пали-2
7111 Паттхана-пали-3
7112 Паттхана-пали-4
7113 Паттхана-пали-5
7201 Дхаммасангани-аттхакатха
7202 Саммохивинодани-аттхакатха
7203 Панчапакарана-аттхакатха
7301 Дхаммасангани-мулатика
7302 Вибханга-мулатика
7303 Панчапакарана-мулатика
7304 Дхаммасангани-анутика
7305 Панчапакарана-анутика
7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо
7307 Абхидхамматтхасангахо
7308 Абхидхаммаватара-пуранатика
7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi