বাংলা
পালিঅট্ঠকথাটীকাঅন্ন
1101 পারাজিক পালি
1102 পাচিত্তিয় পালি
1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়)
1104 চূলবগ্গ পালি
1105 পরিবার পালি
1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১
1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২
1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা
1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়)
1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা
1206 পরিবার অট্ঠকথা
1301 সারত্থদীপনী টীকা-১
1302 সারত্থদীপনী টীকা-২
1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩
1401 দ্বেমাতিকাপালি
1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা
1403 বজিরবুদ্ধি টীকা
1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১
1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২
1406 বিনয়ালংকার টীকা-১
1407 বিনয়ালংকার টীকা-২
1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা
1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয়
1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১
1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২
1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি
1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা

8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১
8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২
8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১
8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২
8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা

8406 দীঘনিকায় (পু-বি)
8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি)
8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি)
8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি)
8410 বিনয়পিটক (পু-বি)
8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি)
8412 অট্ঠকথা (পু-বি)
8413 নিরুত্তিদীপনী
8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ
8415 অনুদীপনীপাঠ
8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ
8417 নমক্কারটীকা
8418 মহাপণামপাঠ
8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা
8420 সুতবন্দনা
8421 কমলাঞ্জলি
8422 জিনালংকার
8423 পজ্জমধু
8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী
8425 চূলগন্থবংস
8426 মহাবংস
8427 সাসনবংস
8428 কচ্চায়নব্যাকরণং
8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং
8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা)
8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা)
8432 পদরূপসিদ্ধি
8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা
8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ
8435 বুত্তোদয়পাঠ
8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ
8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা
8438 সুবোধালংকারপাঠ
8439 সুবোধালংকারটীকা
8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার
8441 লোকনীতি
8442 সুত্তন্তনীতি
8443 সূরস্সতীনীতি
8444 মহারহনীতি
8445 ধম্মনীতি
8446 কবিদপ্পণনীতি
8447 নীতিমঞ্জরী
8448 নরদক্খদীপনী
8449 চতুরারক্খদীপনী
8450 চাণক্যনীতি
8451 রসবাহিনী
8452 সীমাবিসোধনীপাঠ
8453 বেস্সন্তরগীতি
8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা
8455 থূপবংস
8456 দাঠাবংস
8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া
8458 ধাতুবংস
8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস
8460 জিনচরিতয়
8461 জিনবংসদীপং
8462 তেলকটাহগাথা
8463 মিলিদটীকা
8464 পদমঞ্জরী
8465 পদসাধনং
8466 সদ্দবিন্দুপকরণং
8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা
8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি
2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ)
2103 পাথিকবগ্গ পালি
2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ)
2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা
2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা
2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ)
2303 পাথিকবগ্গ টীকা
2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১
2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি
3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি
3103 উপরিপণ্ণাস পালি
3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১
3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২
3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা
3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা
3301 মূলপণ্ণাস টীকা
3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা
3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি
4102 নিদানবগ্গ পালি
4103 খন্ধবগ্গ পালি
4104 সলায়তনবগ্গ পালি
4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)
4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা
4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা
4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা
4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)
4301 সগাথাবগ্গ টীকা
4302 নিদানবগ্গ টীকা
4303 খন্ধবগ্গ টীকা
4304 সলায়তনবগ্গ টীকা
4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি
5102 দুকনিপাত পালি
5103 তিকনিপাত পালি
5104 চতুক্কনিপাত পালি
5105 পঞ্চকনিপাত পালি
5106 ছক্কনিপাত পালি
5107 সত্তকনিপাত পালি
5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি
5109 নবকনিপাত পালি
5110 দশকনিপাত পালি
5111 একাদশকনিপাত পালি
5201 এককনিপাত অট্ঠকথা
5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা
5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা
5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা
5301 এককনিপাত টীকা
5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা
5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা
5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি
6102 ধম্মপদ পালি
6103 উদান পালি
6104 ইতিবুত্তক পালি
6105 সুত্তনিপাত পালি
6106 বিমানবত্থু পালি
6107 পেতবত্থু পালি
6108 থেরগাথা পালি
6109 থেরীগাথা পালি
6110 অপদান পালি-১
6111 অপদান পালি-২
6112 বুদ্ধবংস পালি
6113 চরিয়াপিটক পালি
6114 জাতক পালি-১
6115 জাতক পালি-২
6116 মহানিদ্দেস পালি
6117 চূলনিদ্দেস পালি
6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি
6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি
6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি
6121 পেটকোপদেস পালি
6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা
6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১
6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২
6204 উদান অট্ঠকথা
6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা
6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১
6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২
6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা
6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা
6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১
6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২
6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা
6213 অপদান অট্ঠকথা-১
6214 অপদান অট্ঠকথা-২
6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা
6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা
6217 জাতক অট্ঠকথা-১
6218 জাতক অট্ঠকথা-২
6219 জাতক অট্ঠকথা-৩
6220 জাতক অট্ঠকথা-৪
6221 জাতক অট্ঠকথা-৫
6222 জাতক অট্ঠকথা-৬
6223 জাতক অট্ঠকথা-৭
6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা
6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা
6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১
6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২
6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা
6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা
6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি
7102 বিভঙ্গ পালি
7103 ধাতুকথা পালি
7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি
7105 কথাবত্থু পালি
7106 যমক পালি-১
7107 যমক পালি-২
7108 যমক পালি-৩
7109 পট্ঠান পালি-১
7110 পট্ঠান পালি-২
7111 পট্ঠান পালি-৩
7112 পট্ঠান পালি-৪
7113 পট্ঠান পালি-৫
7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা
7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা
7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা
7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা
7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা
7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা
7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা
7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা
7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো
7307 অভিধম্মত্থসংগহো
7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা
7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີອັດຖະກະຖາຏີກາອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ
1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ
1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ)
1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ
1105 ປະລິວາລະ ປາລີ
1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1
1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2
1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ
1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ)
1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ
1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1
1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2
1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3
1401 ທເວມາຕິກາປາລີ
1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ
1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ
1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1
1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2
1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1
1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2
1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ
1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ
1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1
1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2
1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ
1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ

8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1
8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2
8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1
8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2
8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ

8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ)
8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ
8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ
8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ
8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ
8417 ນະມັກກາລະຏີກາ
8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ
8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ
8420 ສຸຕະວັນທະນາ
8421 ກະມະລາຍຈະລິ
8422 ຊິນາລັງກາລະ
8423 ປັດຊະມະທຸ
8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ
8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ
8426 ມະຫາວັງສະ
8427 ສາສະນະວັງສະ
8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ
8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ
8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ)
8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ)
8432 ປະທະຣູປະສິດທິ
8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ
8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ
8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ
8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ
8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ
8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ
8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ
8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ
8441 ໂລກະນີຕິ
8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ
8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ
8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ
8445 ທັມມະນີຕິ
8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ
8447 ນີຕິມັນຊະລີ
8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ
8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ
8450 ຈານັກຍະນີຕິ
8451 ລະສະວາຫິນີ
8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ
8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ
8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ
8455 ຖູປະວັງສະ
8456 ທາຐາວັງສະ
8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ
8458 ຘາຕຸວັງສະ
8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ
8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ
8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ
8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ
8463 ມິລິທະຏີກາ
8464 ປະທະມັນຊະລີ
8465 ປະທະສາຘະນັງ
8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ
8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ
8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ)
2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ
2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ)
2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ)
2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ
2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1
2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ
3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ
3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ
3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1
3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2
3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ
3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ
3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ
4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ
4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ
4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)
4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)
4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ
4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ
4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ
4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ
5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ
5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ
5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ
5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ
5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ
5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ
5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ
5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ
5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ
5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ
6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ
6103 ອຸທານະ ປາລີ
6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ
6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ
6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ
6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ
6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ
6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ
6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1
6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2
6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ
6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ
6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1
6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2
6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ
6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ
6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ
6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ
6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ
6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ
6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ
6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1
6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2
6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ
6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1
6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2
6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1
6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2
6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ
6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1
6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2
6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ
6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1
6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2
6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3
6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4
6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5
6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6
6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7
6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1
6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2
6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ
6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ
7102 ວິພັງຄະ ປາລີ
7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ
7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ
7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ
7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1
7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2
7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3
7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1
7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2
7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3
7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4
7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5
7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ
7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ
7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ
7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ
7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ
7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ
7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ
7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ
7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ
7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ
7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळीअट्ठकथाटीकाअन्य
1101 पाराजिक पाळी
1102 पाचित्तिय पाळी
1103 महावग्ग पाळी (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळी
1105 परिवार पाळी
1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१
1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-१
1302 सारत्थदीपनी टीका-२
1303 सारत्थदीपनी टीका-३
1401 द्वेमातिकापाळी
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-१
1405 विमतिविनोदनी टीका-२
1406 विनयालंकार टीका-१
1407 विनयालंकार टीका-२
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-१
1411 विनयविनिच्छय टीका-२
1412 पाचित्यादियोजनापाळी
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-१
8402 विसुद्धिमग्ग-२
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवंदना
8421 कमलांजलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगंथवंस
8426 महावंस
8427 सासनवंस
8428 कच्चायनव्याकरणं
8429 मोग्गल्लानव्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपंचिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार
8441 लोकनीति
8442 सुत्तंतनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8444 महारहनीति
8445 धम्मनीति
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमंजरी
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8450 चाणक्यनीति
8451 रसवाहिनी
8452 सीमाविसोधनीपाठ
8453 वेस्संतरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमंजरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिंदुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमंजुसा
8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी
2102 महावग्ग पाळी (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळी
2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खंधवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१
2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी
3102 मज्झिमपण्णास पाळी
3103 उपरिपण्णास पाळी
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी
4102 निदानवग्ग पाळी
4103 खंधवग्ग पाळी
4104 सळायतनवग्ग पाळी
4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खंधवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खंधवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी
5102 दुकनिपात पाळी
5103 तिकनिपात पाळी
5104 चतुक्कनिपात पाळी
5105 पंचकनिपात पाळी
5106 छक्कनिपात पाळी
5107 सत्तकनिपात पाळी
5108 अट्ठकादिनिपात पाळी
5109 नवकनिपात पाळी
5110 दसकनिपात पाळी
5111 एकादसकनिपात पाळी
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी
6102 धम्मपद पाळी
6103 उदान पाळी
6104 इतिवुत्तक पाळी
6105 सुत्तनिपात पाळी
6106 विमानवत्थु पाळी
6107 पेतवत्थु पाळी
6108 थेरगाथा पाळी
6109 थेरीगाथा पाळी
6110 अपदान पाळी-१
6111 अपदान पाळी-२
6112 बुद्धवंस पाळी
6113 चरियापिटक पाळी
6114 जातक पाळी-१
6115 जातक पाळी-२
6116 महानिद्देस पाळी
6117 चूळनिद्देस पाळी
6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी
6119 नेत्तिप्पकरण पाळी
6120 मिलिंदपंह पाळी
6121 पेटकोपदेस पाळी
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-१
6203 धम्मपद अट्ठकथा-२
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-१
6214 अपदान अट्ठकथा-२
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-१
6218 जातक अट्ठकथा-२
6219 जातक अट्ठकथा-३
6220 जातक अट्ठकथा-४
6221 जातक अट्ठकथा-५
6222 जातक अट्ठकथा-६
6223 जातक अट्ठकथा-७
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१
6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी
7102 विभंग पाळी
7103 धातुकथा पाळी
7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी
7105 कथावत्थु पाळी
7106 यमक पाळी-१
7107 यमक पाळी-२
7108 यमक पाळी-३
7109 पट्ठान पाळी-१
7110 पट्ठान पाळी-२
7111 पट्ठान पाळी-३
7112 पट्ठान पाळी-४
7113 पट्ठान पाळी-५
7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पंचपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसंगणी-मूलटीका
7302 विभंग-मूलटीका
7303 पंचपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसंगणी-अनुटीका
7305 पंचपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसंगहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळी


Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना माझा नमस्कार असो.

Abhidhammapiṭake

अभिधम्मपिटकात

Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā

धम्मसंगणी-मूलटीका

Vīsatigāthāvaṇṇanā

वीसतिगाथावण्णना (वीस गाथांचे स्पष्टीकरण)

1. Dhammasaṃvaṇṇanāyaṃ [Pg.1] satthari paṇāmakaraṇaṃ dhammassa svākkhātabhāvena satthari pasādajananatthaṃ, satthu ca avitathadesanabhāvappakāsanena dhamme pasādajananatthaṃ. Tadubhayappasādā hi dhammasampaṭipatti mahato ca atthassa siddhi hotīti. Atha vā ratanattayapaṇāmavacanaṃ attano ratanattayapasādassa viññāpanatthaṃ, taṃ pana viññūnaṃ cittārādhanatthaṃ, taṃ aṭṭhakathāya gāhaṇatthaṃ, taṃ sabbasampattinipphādanatthanti. Idaṃ pana ācariyena adhippetappayojanaṃ antarāyavisosanaṃ. Vakkhati hi ‘‘nipaccakārassetassa…pe… asesato’’ti. Ratanattayapaṇāmakaraṇañhi antarāyakarāpuññavighātakarapuññavisesabhāvato maṅgalabhāvato bhayādiupaddavanivāraṇato ca antarāyavisosane samatthaṃ hoti. Kathaṃ panetassāpuññavighātakarādibhāvo vijānitabboti? ‘‘Yasmiṃ mahānāma samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hotī’’tiādivacanato (a. ni. 6.10; 11.11), ‘‘pūjā ca pūjaneyyānaṃ, etaṃ maṅgalamuttama’’nti (khu. pā. 5.3; su. ni. 262) ca, ‘‘evaṃ buddhaṃ sarantānaṃ, dhammaṃ saṅghañca bhikkhavo. Bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā, lomahaṃso na hessatī’’ti (saṃ. ni. 1.249) ca vacanatoti.

१. धम्माच्या स्पष्टीकरणात (टीकेमध्ये) शास्त्याला (बुद्धाला) वंदन करणे हे धम्माच्या सुआख्यात (उत्कृष्टपणे उपदेशिलेल्या) भावामुळे शास्त्याविषयी श्रद्धा (प्रसाद) उत्पन्न करण्यासाठी आहे, आणि शास्त्याच्या सत्य उपदेशाच्या प्रकटीकरणामुळे धम्माविषयी श्रद्धा उत्पन्न करण्यासाठी आहे. कारण या दोन्ही प्रकारच्या श्रद्धेमुळे धम्माचे आचरण आणि महान कल्याणाची (अत्थाची) सिद्धी होते. अथवा त्रिरत्नाला वंदन करण्याचे वचन हे स्वतःच्या त्रिरत्नावरील श्रद्धेचे प्रकटीकरण करण्यासाठी आहे, आणि ते सुज्ञांच्या चित्ताचे आराधन करण्यासाठी, ते अट्ठकथेचे ग्रहण करण्यासाठी आणि सर्व संपत्तीच्या (कल्याणाच्या) निष्पत्तीसाठी आहे. आणि हे आचार्यांचे अभिप्रेत असलेले प्रयोजन अंतरायांचे (अडथळ्यांचे) निवारण करणे हे आहे. कारण ते पुढे म्हणतील, 'या नम्रपणे केलेल्या वंदनामुळे... पे... पूर्णपणे'. कारण त्रिरत्नाला वंदन करणे हे अंतराय निर्माण करणाऱ्या अपुण्याचा नाश करणाऱ्या विशेष पुण्याच्या स्वरूपामुळे, मंगल स्वरूपामुळे आणि भय इत्यादी उपद्रवांचे निवारण करत असल्यामुळे अंतरायांचे समूळ उच्चाटन करण्यास समर्थ असते. पण याचा अपुण्यविघातक (पापनाशक) इत्यादी भाव कसा जाणावा? “हे महानाम, ज्या वेळी आर्यश्रावक तथागतांचे अनुस्मरण करतो, त्या वेळी त्याचे चित्त रागाने वेढलेले नसते” इत्यादी वचनांवरून (अं. नि. ६.१०; ११.११), आणि “पूजनीयांची पूजा करणे, हे उत्तम मंगल आहे” (खु. पा. ५.३; सु. नि. २६२) या वचनावरून, तसेच “हे भिक्खूहो, अशा प्रकारे बुद्ध, धम्म आणि संघाचे स्मरण करणाऱ्यांना भय, थरकाप किंवा अंगावर काटा येणे (रोमहर्ष) होणार नाही” (सं. नि. १.२४९) या वचनावरून (हे सिद्ध होते).

Tattha yassa satthuno paṇāmaṃ kattukāmo, tassa guṇavisesadassanatthaṃ ‘‘karuṇā viyā’’tiādimāha. Guṇavisesavā hi paṇāmāraho [Pg.2] hoti, paṇāmārahe ca kato paṇāmo vuttappayojanasiddhikarova hotīti. Bhagavato ca desanā vinayapiṭake karuṇāppadhānā, suttantapiṭake paññākaruṇāppadhānā. Teneva ca kāraṇena vinayapiṭakassa saṃvaṇṇanaṃ karontena karuṇāppadhānā bhagavato thomanā katā, āgamasaṃvaṇṇanañca karontena ubhayappadhānā, abhidhammadesanā pana paññāppadhānāti katvā paññāppadhānameva thomanaṃ karonto ‘‘karuṇā viya sattesū’’ti karuṇaṃ upamābhāvena gahetvā paññāya thometi.

तेथे ज्या शास्त्याला (बुद्धाला) वंदन करण्याची इच्छा आहे, त्यांच्या गुणांचे विशेषत्व दर्शवण्यासाठी “करुणा विया” (करुणेप्रमाणे) इत्यादी म्हटले आहे. कारण विशेष गुणांनी युक्त असलेलाच वंदनास पात्र असतो, आणि वंदनास पात्र असलेल्याला केलेले वंदन वर सांगितलेल्या प्रयोजनाची सिद्धी करणारेच ठरते. आणि भगवंतांचा उपदेश विनयपिटकात करुणाप्रधान आहे, सुत्तंतपिटकात प्रज्ञा-करुणाप्रधान आहे. आणि याच कारणाने विनयपिटकाचे स्पष्टीकरण (टीका) करताना भगवंतांची करुणाप्रधान स्तुती केली गेली आहे, आगम (सुत्तंत) स्पष्टीकरण करताना दोन्ही प्रधान (प्रज्ञा आणि करुणा) स्तुती केली गेली आहे, परंतु अभिधम्म उपदेश हा प्रज्ञाप्रधान असल्यामुळे प्रज्ञाप्रधानच स्तुती करताना “करुणा विय सत्तेसू” (प्राण्यांवर करुणेप्रमाणे) असे म्हणून करुणेला उपमेच्या रूपात घेऊन प्रज्ञेची स्तुती केली आहे.

Tattha karuṇā viyāti nidassanavacanametaṃ, yassa yathā karuṇā sabbesu sattesu pavattittha, evaṃ sabbesu ñeyyadhammesu paññāpi pavattitthāti attho. Sattesūti visayanidassanametaṃ. Paññāti nidassetabbadhammanidassanaṃ. Yassāti tadadhiṭṭhānapuggalanidassanaṃ. Mahesinoti tabbisesanaṃ. Ñeyyadhammesūti paññāvisayanidassanaṃ. Sabbesūti tabbisesanaṃ. Pavattitthāti kiriyānidassanaṃ. Yathārucīti vasībhāvanidassanaṃ.

तेथे 'करुणा विय' (करुणेप्रमाणे) हे उदाहरणाचे वचन आहे; ज्याप्रमाणे ज्यांची करुणा सर्व प्राण्यांवर (सत्त्वांवर) प्रवृत्त झाली, त्याचप्रमाणे सर्व ज्ञेयधम्मांवर प्रज्ञा देखील प्रवृत्त झाली, असा याचा अर्थ आहे. 'सत्तेसू' (प्राण्यांवर) हे विषयाचे निदर्शन (उदाहरण) आहे. 'प्रज्ञा' हे दर्शविल्या जाणाऱ्या धम्माचे निदर्शन आहे. 'यस्स' (ज्यांची) हे त्या अधिष्ठान पुद्गलाचे (व्यक्तीचे) निदर्शन आहे. 'महेसिनो' (महर्षींचे) हे त्याचे विशेषण आहे. 'ज्ञेयधम्मेसू' (ज्ञेयधम्मांवर) हे प्रज्ञेच्या विषयाचे निदर्शन आहे. 'सब्बेसू' (सर्वांवर) हे त्याचे विशेषण आहे. 'पवत्तित्था' (प्रवृत्त झाली) हे क्रियेचे निदर्शन आहे. 'यथारुची' (रुचीनुसार) हे वशीभावाचे (नियंत्रणाचे) निदर्शन आहे.

Tattha kiratīti karuṇā, paradukkhaṃ vikkhipati apanetīti attho. Rūpādīsu sattā visattāti sattā. Tassā pana paññattiyā khandhasantāne niruḷhabhāvato nicchandarāgāpi ‘‘sattā’’ti vuccanti. Pajānātīti paññā, yathāsabhāvaṃ pakārehi paṭivijjhatīti attho. Yassāti aniyamanaṃ. ‘‘Tassa pāde namassitvā’’ti etena niyamanaṃ veditabbaṃ. Mahesīti mahante sīlakkhandhādayo esi gavesīti mahesi. Ñātabbāti ñeyyā, sabhāvadhāraṇādinā atthena dhammā. Tattha ‘‘ñeyyā’’ti vacanena dhammānaṃ añeyyattaṃ paṭikkhipati. ‘‘Dhammā’’ti vacanena ñeyyānaṃ sattajīvādibhāvaṃ paṭikkhipati. Ñeyyā ca te dhammā cāti ñeyyadhammā. Sabbesūti anavasesapariyādānaṃ. Tena aññātābhāvaṃ dasseti. Pavattitthāti uppajjittha. Yathārucīti yā yā ruci yathāruci, rucīti ca icchā, kattukāmatā sā. Yā yā pavattā tappabhedā, yathā vā ruci tathā, rucianurūpaṃ pavattā ‘‘yathāruci pavattitthā’’ti vuccati. Yathā yathā vā ruci pavattā, tathā tathā pavattā paññā ‘‘yathāruci pavattitthā’’ti vuccati.

तेथे 'किरती' (जी दुःख दूर करते) ती करुणा; दुसऱ्यांचे दुःख दूर करते, नष्ट करते असा अर्थ आहे. रूप इत्यादींमध्ये जे आसक्त (सत्त) आहेत, ते 'सत्त' (प्राणी) होत. परंतु त्या संज्ञेच्या (प्रज्ञप्तीच्या) स्कंधसंतानामध्ये रूढ झाल्यामुळे, छंद आणि राग नसलेले (वीतराग) देखील 'सत्त' (प्राणी) म्हटले जातात. जी विशेष रूपाने जाणते ती 'प्रज्ञा'; यथास्वभावाने विविध प्रकारे भेदून जाणते (प्रतिवेध करते) असा अर्थ आहे. 'यस्स' (ज्यांचे) हे अनियमन (सामान्य निर्देश) आहे. 'तस्स पादे नमस्सित्वा' (त्यांच्या चरणांना वंदन करून) याने नियमन (विशेष निर्देश) जाणावे. 'महेसी' (महर्षी) म्हणजे ज्यांनी महान शीलस्कंध इत्यादींचा शोध घेतला (गवेषणा केली), ते महेसी होत. जे जाणण्यायोग्य आहेत ते 'ज्ञेय', आणि स्वभावाचे धारण करणे इत्यादी अर्थाने ते 'धम्म' होत. तेथे 'ज्ञेय' या शब्दाने धम्मांचे अज्ञेयत्व (न जाणता येणे) नाकारले जाते. 'धम्मा' या शब्दाने ज्ञेयांचे सत्त्व (प्राणी), जीव इत्यादी असणे नाकारले जाते. जे ज्ञेय आहेत आणि धम्म आहेत ते 'ज्ञेयधम्म' होत. 'सब्बेसू' (सर्वांवर) म्हणजे काहीही शिल्लक न ठेवता पूर्णपणे ग्रहण करणे. त्याने काहीही अज्ञात न राहिल्याचा भाव दर्शविला जातो. 'पवत्तित्था' म्हणजे उत्पन्न झाली. 'यथारुची' म्हणजे जी जी रुची ती यथारुची; आणि रुची म्हणजे इच्छा, ती करण्याची इच्छा (कर्तुकाम्यता) होय. जी जी प्रवृत्त झाली ती तिच्या भेदांनुसार, किंवा जशी रुची तशी, रुचीच्या अनुरूप प्रवृत्त झालेली ती 'यथारुची पवत्तित्था' (रुचीनुसार प्रवृत्त झाली) असे म्हटले जाते. अथवा जशी जशी रुची प्रवृत्त झाली, तशी तशी प्रवृत्त झालेली प्रज्ञा 'यथारुची पवत्तित्था' असे म्हटले जाते.

Tattha bhagavati pavattāva karuṇā bhagavato paññāya nidassananti gahetabbā. Sā hi asādhāraṇā mahākaruṇā, na aññā. Yassāti ca karuṇāpaññānaṃ ubhinnampi ādhārapuggalanidassanaṃ. Na hi nirādhārā karuṇā atthīti [Pg.3] ‘‘karuṇā’’ti vutte tadādhārabhūto puggalo nidassetabbo hoti, so ca idha añño vutto natthi, na ca āsannaṃ vajjetvā dūrassa gahaṇe payojanaṃ atthīti ‘‘yassā’’ti nidassitapuggalova karuṇāya ādhāro. Tena idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘yassa attano karuṇā viya paññāpi pavattitthā’’ti. Kathaṃ pana karuṇā sattesu pavattittha yathā paññāpi dhammesu pavattitthāti? Niravasesato yathāruci ca. Bhagavato hi karuṇā kañci sattaṃ avajjetvā sabbesu sattesu niravasesesu pavattati, pavattamānā ca rucivasena ekasmiṃ anekesu ca aññehi asādhāraṇā pavattati. Na hi aññesaṃ ‘‘mahoghapakkhandānaṃ sattānaṃ natthañño koci oghā uddhatā aññatra mayā’’ti passantānaṃ karuṇokkamanaṃ hoti yathā bhagavatoti. Paññāpi bhagavato sabbesu dhammesu niravasesesu pavattati, pavattamānā ca ekasmiṃ anekesu ca dhammesu sabhāvakiccādijānanena anāvaraṇā asādhāraṇā pavattati yathāruci, yathā ca passantassa bhagavato karuṇā yathāruci pavattati. Taṃ sabbaṃ paṭisambhidāmagge mahākaruṇāñāṇavibhaṅgavasena jānitabbaṃ, paññāya ca yathāruci pavatti sesāsādhāraṇañāṇavibhaṅgādivasena. Paññāgahaṇena ca tīsu kālesu appaṭihatañāṇaṃ catusaccañāṇaṃ catupaṭisambhidāñāṇaṃ, karuṇāgahaṇena mahākaruṇāsamāpattiñāṇassa gahitattā taṃ vajjetvā aññāni asādhāraṇañāṇāni catuvesārajjañāṇaṃ dasabalāni cha abhiññā catucattālīsa ñāṇavatthūni sattasattati ñāṇavatthūnīti evamādayo aneke paññāppabhedā saṅgayhanti, tasmā tassā tassā paññāya pavattivasena yathāruci pavatti veditabbā. Tenāha ‘‘karuṇā viya…pe… yathārucī’’ti.

तेथे, भगवंतांच्या ठिकाणी प्रवृत्त झालेली करुणा ही भगवंतांच्या प्रज्ञेचे निदर्शन आहे, असे समजले पाहिजे. कारण ती असाधारण महाकरुणा आहे, इतर कोणतीही नाही. आणि 'ज्यांच्या' (यस्स) असे म्हटले असता, करुणा आणि प्रज्ञा या दोन्हीचा आधार असलेल्या पुद्गलाचे (व्यक्तीचे) निदर्शन होते. कारण निराधार करुणा असू शकत नाही, म्हणून जेव्हा 'करुणा' असे म्हटले जाते, तेव्हा तिचा आधार असलेला पुद्गल दर्शवावा लागतो. आणि येथे दुसरा कोणताही पुद्गल सांगितलेला नाही, तसेच जवळच्याला सोडून दूरच्याचे ग्रहण करण्यात काही प्रयोजन नाही, म्हणून 'ज्यांच्या' (यस्स) या शब्दाने दर्शविलेला पुद्गलच करुणेचा आधार आहे. त्यामुळे हे म्हटले गेले आहे की, 'ज्यांच्या स्वतःच्या करुणेप्रमाणे प्रज्ञा देखील प्रवृत्त झाली.' पण करुणेप्रमाणे सत्त्वांच्या (प्राण्यांच्या) ठिकाणी प्रज्ञा देखील धर्मांच्या ठिकाणी कशी प्रवृत्त झाली? पूर्णपणे (निरवशेषपणे) आणि आवडीनुसार (यथारुची). कारण भगवंतांची करुणा कोणत्याही सत्त्वाला न वगळता सर्व सत्त्वांच्या ठिकाणी निरवशेषपणे प्रवृत्त होते, आणि प्रवृत्त होताना ती आवडीनुसार एका किंवा अनेकांच्या ठिकाणी इतरांपेक्षा असाधारणपणे प्रवृत्त होते. कारण 'महापुरात वाहून जाणाऱ्या सत्त्वांना माझ्याशिवाय दुसरा कोणीही या पुरातून बाहेर काढणारा नाही' असे पाहणाऱ्या इतरांच्या ठिकाणी भगवंतांप्रमाणे करुणेचा उदय होत नाही. भगवंतांची प्रज्ञा देखील सर्व धर्मांच्या ठिकाणी निरवशेषपणे प्रवृत्त होते, आणि प्रवृत्त होताना ती एका किंवा अनेक धर्मांच्या ठिकाणी त्यांच्या स्वभाव, कार्य इत्यादींच्या ज्ञानाने अनावृत आणि असाधारणपणे यथारुची प्रवृत्त होते, ज्याप्रमाणे पाहणाऱ्या भगवंतांची करुणा यथारुची प्रवृत्त होते. ते सर्व 'पटिसंभिदामग्ग' ग्रंथातील 'महाकरुणाञाणविभंग' च्या द्वारे जाणले पाहिजे, आणि प्रज्ञेची यथारुची प्रवृत्ती ही उर्वरित असाधारण ज्ञानविभंगांच्या द्वारे जाणली पाहिजे. आणि 'प्रज्ञा' या शब्दाच्या ग्रहणाने तिन्ही काळांतील अप्रतिहत ज्ञान, |चतुःसत्य ज्ञान, चतुःपटिसंभिदा ज्ञान; आणि 'करुणा' या शब्दाच्या ग्रहणाने 'महाकरुणासमापत्ति ज्ञाना'चे ग्रहण झाल्यामुळे, ते वगळून इतर असाधारण ज्ञाने जसे की चतुर्वैशारद्य ज्ञान, दशबल, सहा अभिज्ञा, चव्वेचाळीस ज्ञानवस्तू, सत्याहत्तर ज्ञानवस्तू इत्यादी अनेक प्रज्ञेचे प्रकार समाविष्ट होतात. म्हणून त्या त्या प्रज्ञेच्या प्रवृत्तीनुसार यथारुची प्रवृत्ती समजली पाहिजे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'करुणेप्रमाणे... पे... यथारुची.'

Tattha karuṇāgahaṇena mahābodhiyā mūlaṃ dasseti. Mahādukkhasambādhappaṭipannañhi sattanikāyaṃ disvā ‘‘tassa natthañño koci saraṇaṃ, ahametaṃ mutto mocessāmī’’ti karuṇāya sañcoditamānaso abhinīhāraṃ dīpaṅkarassa bhagavato pādamūle katvā bodhisambhāre samodhānetvā anupubbena sambodhiṃ pattoti karuṇā mahābodhiyā mūlanti. Sattesūti etena mahābodhiyā payojanaṃ dasseti. Sattā hi mahābodhiṃ payojenti. Sattasantāraṇatthañhi sabbaññutā abhipatthitā. Yathāha –

तेथे, 'करुणा' या शब्दाच्या ग्रहणाने महाबोधीचे मूळ दर्शविले आहे. कारण महादुःखाच्या संकटात सापडलेल्या प्राणिमात्र समूहाला पाहून, 'त्यांना माझ्याशिवाय दुसरा कोणीही शरण नाही, मी स्वतः मुक्त होऊन यांना मुक्त करीन' अशा करुणेने प्रेरित होऊन, दीपंकर भगवंतांच्या पादमुळाशी महासंकल्प (अभिनीहार) करून, बोधिसंभारांचे संकलन करून, अनुक्रमाने संबोधी प्राप्त केली, म्हणून करुणा हे महाबोधीचे मूळ आहे. 'सत्त्वांच्या ठिकाणी' (सत्तेसु) या शब्दाने महाबोधीचे प्रयोजन दर्शविले आहे. कारण सत्त्व (प्राणी) हेच महाबोधीचे प्रयोजन साधतात. कारण सत्त्वांना संसारसागरातून तारण्यासाठीच सर्वज्ञतेची आकांक्षा केली जाते. जसे म्हटले आहे -

‘‘Kiṃ [Pg.4] me ekena tiṇṇena, purisena thāmadassinā;

Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā, santāressaṃ sadevaka’’nti. (bu. vaṃ. 2. 56);

'सामर्थ्यवान पुरुष असूनही मी एकट्यानेच संसारसागर पार करून काय करायचे? मी सर्वज्ञता प्राप्त करून देवलोकासह सर्व जगाला संसारसागरातून तारीन.' (बुद्धवंश २.५६)

Paññāgahaṇena mahābodhiṃ dasseti. Sabbaññutāya hi padaṭṭhānabhūtaṃ maggañāṇaṃ, maggañāṇapadaṭṭhānañca sabbaññutaññāṇaṃ ‘‘mahābodhī’’ti vuccatīti. Ñeyyadhammesu sabbesūti etena santāretabbānaṃ sattānaṃ abhiññeyyapariññeyyapahātabbabhāvetabbasacchikātabbe khandhāyatanadhātusaccindriyapaṭiccasamuppādasatipaṭṭhānādibhede kusalādibhede ca sabbadhamme dasseti. Pavattittha yathārucīti etena paṭivedhapaccavekkhaṇapubbaṅgamadesanāñāṇappavattidīpanena payojanasampattiṃ dasseti. Sabbadhammānañhi paṭivedhañāṇaṃ bodhipallaṅke ahosi. Maggañāṇameva hi tanti. Paccavekkhaṇañāṇañca visesena ratanagharasattāhe ahosi. Evaṃ paṭividdhapaccavekkhitānaṃ dhammānaṃ dhammacakkappavattanādīsu desanāñāṇaṃ ahosi, visesena ca paṇḍukambalasilāyaṃ sattappakaraṇadesanāyanti. Desanāñāṇena ca desento bhagavā sattesu hitapaṭipattiṃ paṭipajjatīti. Etena sabbena attahitapaṭipattiṃ parahitapaṭipattiñca dasseti. Mahābodhidassanena hi attahitapaṭipatti, itarehipi parahitapaṭipatti dassitāti. Tena attahitapaṭipannādīsu catūsu puggalesu bhagavato catutthapuggalabhāvaṃ dasseti, tena ca anuttaradakkhiṇeyyabhāvaṃ niratisayapaṇāmārahabhāvañca attano ca kiriyāya khettaṅgatabhāvaṃ dasseti.

'प्रज्ञा' या शब्दाच्या ग्रहणाने महाबोधी दर्शविली आहे. कारण सर्वज्ञतेचे पदस्थान असलेले मार्गज्ञान आणि मार्गज्ञानाचे पदस्थान असलेले सर्वज्ञताज्ञान याला 'महाबोधी' असे म्हटले जाते. 'सर्व ज्ञेय धर्मांच्या ठिकाणी' (ञेय्यधम्मेसु सब्बेसु) या शब्दाने, तारण्यास योग्य असलेल्या सत्त्वांच्या अभिज्ञेय, परिज्ञेय, प्रहातव्य, भावयितव्य आणि साक्षात्करणीय अशा स्कंध, आयतन, धातू, सत्य, इंद्रिय, प्रतीत्यसमुत्पाद, स्मृतिप्रस्थान इत्यादी भेदांनी युक्त आणि कुशल इत्यादी भेदांनी युक्त अशा सर्व धर्मांना दर्शविले आहे. 'यथारुची प्रवृत्त झाली' (पवत्तित्थ यथारुचि) या शब्दाने प्रतिवेध आणि प्रत्यवेक्षण पूर्वक देशना-ज्ञानाच्या प्रवृत्तीला प्रकाशित करून प्रयोजन-संपत्ती दर्शविली आहे. कारण सर्व धर्मांचे प्रतिवेध-ज्ञान बोधिपल्लंगावर झाले होते. ते मार्गज्ञानच होय. आणि प्रत्यवेक्षण-ज्ञान विशेषतः 'रतनघर' च्या सातव्या दिवशी झाले होते. अशा प्रकारे प्रतिवेध आणि प्रत्यवेक्षण केलेल्या धर्मांचे धम्मचक्रप्रवर्तन इत्यादींमध्ये देशना-ज्ञान झाले, आणि विशेषतः पंडुकंबलशिलेवर सात प्रकरणांच्या देशनेमध्ये झाले. आणि देशना-ज्ञानाने उपदेश करताना भगवान सत्त्वांच्या ठिकाणी हितकारक आचरणाचे आचरण करतात. या सर्वाने आत्महित-प्रतिपत्ती आणि परहित-प्रतिपत्ती दर्शविली आहे. कारण महाबोधीच्या दर्शनाने आत्महित-प्रतिपत्ती आणि इतरांच्या द्वारे परहित-प्रतिपत्ती दर्शविली आहे. त्याद्वारे आत्महित-प्रतिपन्न इत्यादी चार पुद्गलांमध्ये भगवंतांचा चौथा पुद्गलभाव दर्शविला आहे, आणि त्याद्वारे त्यांचे अनुत्तर दक्षिणायोग्यत्व, निरतिशय प्रणाम-पात्रत्व आणि स्वतःच्या क्रियेने पुण्यक्षेत्रत्व प्राप्त झाल्याचे दर्शविले आहे.

Ettha ca karuṇāgahaṇena lokiyesu mahaggatabhāvappattāsādhāraṇaguṇadīpanato sabbalokiyaguṇasampatti bhagavato dassitā hoti, paññāgahaṇenapi sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānamaggañāṇadīpanato sabbalokuttaraguṇasampatti. Karuṇāvacanena ca upagamanaṃ nirupakkilesaṃ, paññāvacanena apagamanaṃ dasseti. Upagamanaṃ dassento ca loke sañjātasaṃvaḍḍhabhāvaṃ dasseti, apagamanaṃ dassento lokena anupalittataṃ. ‘‘Karuṇā viya sattesū’’ti ca lokasamaññānurūpaṃ bhagavato pavattiṃ dasseti, ‘‘ñeyyadhammesu sabbesu yathāruci paññā pavattitthā’’ti etena samaññāya anatidhāvanaṃ. Sabbadhammasabhāvānavabodhe hi sati samaññaṃ atidhāvitvā ‘‘satto jīvo atthī’’ti parāmasanaṃ hotīti. Sabbesañca buddhaguṇānaṃ karuṇā ādi tannidānabhāvato, paññā pariyosānaṃ tato [Pg.5] uttarikaraṇīyābhāvato. Ādipariyosānadassanena ca sabbe buddhaguṇā dassitāva honti. Karuṇāgahaṇena ca sīlakkhandhapubbaṅgamo samādhikkhandho dassito hoti. Karuṇānidānañhi sīlaṃ tato pāṇātipātādiviratippavattito tassā ca jhānattayasampayogato. Paññāvacanena paññākkhandho. Sīlañca sabbabuddhaguṇānaṃ ādi, samādhi majjhaṃ, paññā pariyosānanti evampi ādimajjhapariyosānakalyāṇā sabbe buddhaguṇā dassitā honti.

आणि येथे, 'करुणा' या शब्दाच्या ग्रहणाने लौकिक धर्मांमध्ये महद्गतभावाला प्राप्त झालेल्या असाधारण गुणांचे प्रकाशन होत असल्यामुळे भगवंतांची सर्व लौकिक गुणसंपत्ती दर्शविली आहे; आणि 'प्रज्ञा' या शब्दाच्या ग्रहणाने देखील सर्वज्ञताज्ञानाचे पदस्थान असलेल्या मार्गज्ञानाचे प्रकाशन होत असल्यामुळे सर्व लोकोत्तर गुणसंपत्ती दर्शविली आहे. आणि 'करुणा' या शब्दाने उपगमन हे उपक्लेशांशिवाय असल्याचे दर्शविले आहे, तर 'प्रज्ञा' या शब्दाने अपगमन दर्शविले आहे. उपगमन दर्शविताना ते जगामध्ये उत्पन्न आणि संवर्धित झाल्याचे दर्शवितात, तर अपगमन दर्शविताना ते जगाने अलिप्त राहिल्याचे दर्शवितात. 'सत्त्वांच्या ठिकाणी करुणेप्रमाणे' या शब्दाने लोकव्यवहाराला अनुरूप अशी भगवंतांची प्रवृत्ती दर्शविली आहे, आणि 'सर्व ज्ञेय धर्मांच्या ठिकाणी यथारुची प्रज्ञा प्रवृत्त झाली' या शब्दाने लोकव्यवहाराचे उल्लंघन न करणे दर्शविले आहे. कारण सर्व धर्मांच्या स्वभावाचा बोध न झाल्यास, लोकव्यवहाराचे उल्लंघन करून 'सत्त्व किंवा जीव अस्तित्वात आहे' असा चुकीचा परामर्श घेतला जातो. आणि सर्व बुद्धगुणांचे मूळ करुणा आहे, कारण ती त्यांचे कारण आहे; आणि प्रज्ञा हा त्यांचा शेवट आहे, कारण त्यानंतर काहीही अधिक कर्तव्य उरत नाही. आदी आणि पर्यवसान दर्शविण्याने सर्व बुद्धगुण दर्शविलेच जातात. आणि 'करुणा' या शब्दाच्या ग्रहणाने शीलस्कंध-पूर्वक असलेला समाधिस्कंध दर्शविला आहे. कारण करुणा हे शीलाचे मूळ आहे, कारण तिच्यामुळे प्राणातिपातादीपासून विरती प्रवृत्त होते, आणि ती पहिल्या तीन ध्यानांशी संप्रयुक्त असते. 'प्रज्ञा' या शब्दाने प्रज्ञास्कंध दर्शविला आहे. आणि शील हे सर्व बुद्धगुणांचे आदी, समाधी हा मध्य आणि प्रज्ञा हे पर्यवसान आहे, अशा प्रकारे आदी, मध्य आणि पर्यवसानाने कल्याणकारी असलेले सर्व बुद्धगुण दर्शविले आहेत.

2. Evaṃ saṅkhepena sabbabuddhaguṇehi bhagavantaṃ thometvā yassā saṃvaṇṇanaṃ kattukāmo, tāya abhidhammadesanāya aññehi asādhāraṇāya thometuṃ ‘‘dayāya tāyā’’tiādimāha. Tassā pana desanāya nidānañca samuṭṭhānañca dassetuṃ ‘‘dayāya tāyā’’tiādi vuttaṃ. Nidānañca duvidhaṃ abbhantaraṃ bāhirañcāti. Abbhantaraṃ karuṇā, bāhiraṃ desakālādi. Samuṭṭhānaṃ desanāpaññā. Tattha abbhantaranidānaṃ dassento ‘‘dayāya tāya sattesu, samussāhitamānaso’’ti āha. Tattha dayāti karuṇā adhippetā. Tāya hi samussāhito abhidhammakathāmaggaṃ sampavattayīti. Tāyāti ayaṃ ta-saddo pubbe vuttassa paṭiniddeso hoti.

२. अशा प्रकारे संक्षेपाने सर्व बुद्धगुणांनी भगवंतांची स्तुती करून, ज्या (अभिधम्मदेशनेचे) वर्णन करण्याची इच्छा आहे, त्या इतरांपेक्षा असाधारण अशा अभिधम्मदेशनेद्वारे स्तुती करण्यासाठी 'दयाय ताया' (तिच्या दयेने) इत्यादी म्हटले आहे. आणि त्या देशनेचे निदान (कारण) आणि समुत्थान (उत्पत्ती) दर्शवण्यासाठी 'दयाय ताया' इत्यादी म्हटले आहे. निदान दोन प्रकारचे आहे - आंतरिक आणि बाह्य. आंतरिक म्हणजे करुणा, आणि बाह्य म्हणजे देश (स्थान), काळ इत्यादी. समुत्थान म्हणजे देशना-प्रज्ञा होय. तेथे आंतरिक निदान दर्शवताना 'दयाय ताय सत्तेसु, समुस्साहितमानसो' (प्राण्यांवरील त्या दयेने उत्साहित मन असलेले) असे म्हटले आहे. तेथे 'दया' म्हणजे 'करुणा' अभिप्रेत आहे. कारण तिच्याने (त्या करुणेने) उत्साहित होऊन त्यांनी अभिधम्मकथा मार्ग प्रवृत्त केला. 'ताया' (तिच्याने) मधील हा 'त' (तद्) शब्द पूर्वी सांगितलेल्याचा प्रतिनिर्देश करतो.

Purimagāthāya ca padhānabhāvena paññā niddiṭṭhā, tabbisesanabhāvena karuṇā. Sā hi tassā nidassanabhūtā appadhānā taṃ visesetvā vinivattā, tasmā ‘‘tāyā’’ti paṭiniddesaṃ nārahati. Yā ca padhānabhūtā paññā, sā desanāya samuṭṭhānaṃ, na samussāhinīti tassā ca paṭiniddeso na yuttoti? Paññāya tāva paṭiniddeso na yuttoti suvuttametaṃ, karuṇāya pana paṭiniddeso no na yutto ‘‘dayāya tāyā’’ti dvinnaṃ padānaṃ samānādhikaraṇabhāvato. Samānādhikaraṇānañhi dvinnaṃ padānaṃ rūpakkhandhādīnaṃ viya visesanavisesitabbabhāvo hoti. Rūpa-saddo hi aññakkhandhanivattanatthaṃ vuccamāno visesanaṃ hoti, khandha-saddo ca nivattetabbagahetabbasādhāraṇavacanabhāvato visesitabbo, evamidhāpi ‘‘dayāya tāyā’’ti dvinnaṃ padānaṃ ekavibhattiyuttānaṃ samānādhikaraṇabhāvato visesanavisesitabbabhāvo hoti. Tattha dayā samussāhinīti padhānā, nivattetabbagahetabbasādhāraṇavacanañcidaṃ. Tasmā ‘‘dayāyā’’ti visesitabbavacanametaṃ, tassa ca yathā visesanaṃ hoti ‘‘tāyā’’ti [Pg.6] idaṃ vacanaṃ, tathā tassa paṭiniddesabhāvo yojetabbo. Na hi paññāpaṭiniddesabhāve dayāvisesanaṃ ta-saddo hoti, karuṇāpaṭiniddesabhāve ca hotīti. Padhānañca paññaṃ vajjetvā ‘‘dayāyā’’ti etena sambajjhamāno ‘‘tāyā’’ti ayaṃ ta-saddo appadhānāya karuṇāya paṭiniddeso bhavitumarahati. Ayamettha attho – yāya dayāya samussāhito, na sā yā kāci, sabbaññutaññāṇassa pana nidassanabhūtā mahākaruṇā, tāya samussāhitoti.

आणि पूर्व गाथेमध्ये मुख्य रूपाने प्रज्ञा निर्दिष्ट केली आहे, आणि तिचे विशेषण म्हणून करुणा. कारण ती (करुणा) तिचे (प्रज्ञेचे) निदर्शन असणारी, अप्रधान असून, तिला विशेषित करून निवृत्त होते, म्हणून ती 'ताया' (तिच्याने) या प्रतिनिर्देशास पात्र नाही. आणि जी मुख्य असणारी प्रज्ञा आहे, ती देशनेचे समुत्थान (कारण) आहे, ती उत्साहित करणारी नाही, म्हणून तिचा प्रतिनिर्देश योग्य नाही काय? प्रज्ञेचा प्रतिनिर्देश योग्य नाही, हे तर योग्यच म्हटले आहे; परंतु करुणेचा प्रतिनिर्देश अयोग्य नाही, कारण 'दयाय' आणि 'ताय' या दोन्ही पदांमध्ये समानाधिकरण भाव आहे. कारण समानाधिकरण असणाऱ्या दोन पदांमध्ये 'रूपस्कंध' इत्यादींप्रमाणे विशेषण-विशेष्य भाव असतो. 'रूप' हा शब्द इतर स्कंधांच्या व्यावृत्तीसाठी (वगळण्यासाठी) वापरला जात असल्याने विशेषण होतो, आणि 'स्कंध' हा शब्द व्यावृत्त करावयाच्या व ग्रहण करावयाच्या सामान्य अर्थाचा वाचक असल्याने विशेष्य होतो. याचप्रमाणे येथेही 'दयाय' आणि 'ताय' या एकाच विभक्तीत असलेल्या दोन पदांमध्ये समानाधिकरण असल्यामुळे विशेषण-विशेष्य भाव आहे. तेथे 'दया' ही उत्साहित करणारी असल्याने मुख्य आहे, आणि हे व्यावृत्त करावयाच्या व ग्रहण करावयाच्या सामान्य अर्थाचे वाचक आहे. म्हणून 'दयाय' हे विशेष्य वाचक पद आहे, आणि त्याचे जसे विशेषण 'ताय' हे पद होते, तसा त्याचा प्रतिनिर्देश भाव जोडला पाहिजे. कारण प्रज्ञेचा प्रतिनिर्देश असताना 'त' (तद्) शब्द दयेचे विशेषण होत नाही, तर करुणेचा प्रतिनिर्देश असताना तो होतो. आणि मुख्य प्रज्ञेला सोडून 'दयाय' याच्याशी जोडला जाणारा 'ताय' हा 'त' शब्द अप्रधान करुणेचा प्रतिनिर्देश असण्यास योग्य आहे. येथे हा अर्थ आहे - ज्या दयेने उत्साहित झाले, ती कोणतीही सामान्य दया नसून, सर्वज्ञता-ज्ञानाचे निदर्शन असणारी 'महाकरुणा' आहे, तिच्याने उत्साहित झाले, असा अर्थ आहे.

Kathaṃ pana karuṇā ‘‘dayā’’ti ñātabbā, nanu vuttaṃ ‘‘dayāpanno’’ti etassa aṭṭhakathāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 1.8) ‘‘mettacittataṃ āpanno’’ti, tasmā dayā mettāti yujjeyya, na karuṇāti? Yadi evaṃ ‘‘adayāpanno’’ti etassa aṭṭhakathāyaṃ ‘‘nikkaruṇataṃ āpanno’’ti vuttanti dayā mettāti ca na yujjeyya, tasmā dayā-saddo yattha yattha pavattati, tattha tattha adhippāyavasena yojetabbo. Dayā-saddo hi anurakkhaṇatthaṃ antonītaṃ katvā pavattamāno mettāya ca karuṇāya ca pavattatīti no na yujjati. Evañhi aṭṭhakathānaṃ avirodho hotīti. Karuṇā ca desanāya nidānabhāvena vuttā, na mettā ‘‘accantameva hi taṃ samayaṃ bhagavā karuṇāvihārena vihāsī’’ti (dī. ni. aṭṭha. 1.1; ma. ni. aṭṭha. 1.1 mūlapariyāyasuttavaṇṇanā; saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.1; a. ni. aṭṭha. 1.1.1) evamādīsu, tasmā idha karuṇāva dayāvacanena gahitāti veditabbā. Sā hi samussāhinī, na mettā, mettā pana paññāgatikapavattinī hotīti.

पण करुणा ही 'दया' आहे हे कसे जाणावे? 'दयापन्नो' (दयेने युक्त) या शब्दाच्या अट्ठकथेत (दी. नि. अट्ठ. १.८) 'मैत्रीचित्ताने युक्त' असे म्हटले आहे ना? म्हणून 'दया' म्हणजे 'मैत्री' असे योग्य ठरेल, करुणा नाही? जर असे असेल, तर 'अदयापन्नो' (दयेने रहित) याच्या अट्ठकथेत 'निष्करुणतेला प्राप्त झालेला' असे म्हटले आहे, त्यामुळे 'दया' म्हणजे केवळ 'मैत्री' असेही योग्य ठरणार नाही. म्हणून 'दया' हा शब्द जिथे जिथे येतो, तिथे तिथे अभिप्रायानुसार त्याचा अर्थ लावला पाहिजे. कारण 'दया' हा शब्द संरक्षणाचा अर्थ अंतर्भूत करून प्रवृत्त होत असल्याने, तो मैत्री आणि करुणा या दोन्ही अर्थांत वापरला जाणे अयोग्य नाही. अशा प्रकारे अट्ठकथांमध्ये कोणताही विरोध राहत नाही. आणि देशनेचे निदान (कारण) म्हणून करुणा सांगितली आहे, मैत्री नाही. जसे की 'त्या वेळी भगवान अत्यंत करुणाविहाराने विहरत होते' इत्यादींमध्ये म्हटले आहे. म्हणून येथे 'दया' या शब्दाने 'करुणा'च ग्रहण केली आहे, असे समजावे. कारण ती (करुणा) उत्साहित करणारी आहे, मैत्री नाही; मैत्री तर प्रज्ञेच्या गतीनुसार प्रवृत्त होणारी असते.

‘‘Sattesū’’ti kasmā evaṃ vuttaṃ, nanu ‘‘tāyā’’ti etena vacanena sattavisayā karuṇā gahitāti? No na gahitā, purimagāthāya pana ‘‘sattesu karuṇā yathāruci pavattitthā’’ti sappadesasattavisayā nippadesasattavisayā ca sabbā vuttā, idha pana nippadesasattavisayataṃ gahetuṃ ‘‘sattesū’’ti nippadesasattavisayabhūtā dassitā. Tena sabbasattavisayāya karuṇāya samussāhito abhidhammakathāmaggaṃ devānaṃ sampavattayi, na devavisayāya eva, tasmā sabbasattahitatthaṃ abhidhammakathāmaggaṃ devānaṃ sampavattayi, na devānaṃyeva atthāyāti ayamattho dassitova hoti. Atha vā ‘‘sattesū’’ti idaṃ na dayāya ālambananidassanaṃ, samussāhanavisayo pana etena dassito. Abhidhammakathāmaggappavattanatthañhi bhagavā karuṇāya na devesuyeva samussāhito[Pg.7], sabbabodhaneyyesu pana sattesu samussāhito sabbesaṃ atthāya pavattattā, tasmā sattesu samussāhitamānasoti sattesu visayabhūtesu nimittabhūtesu vā samussāhitamānaso uyyojitacittoti attho daṭṭhabbo.

'सत्तेसु' (प्राण्यांवर) असे का म्हटले आहे? 'ताया' (तिच्याने) या शब्दाने प्राण्यांविषयीची करुणा ग्रहण केली गेली नाही काय? असे नाही की ग्रहण केली नाही, परंतु पूर्व गाथेत 'प्राण्यांवर करुणा आवडीनुसार प्रवृत्त झाली' याद्वारे सप्रदेश (मर्यादित) प्राणी-विषयक आणि निष्प्रदेश (अमर्यादित) प्राणी-विषयक अशी सर्व करुणा सांगितली आहे. येथे मात्र निष्प्रदेश प्राणी-विषयकता ग्रहण करण्यासाठी 'सत्तेसु' असे म्हणून निष्प्रदेश प्राणी-विषयक करुणा दर्शवली आहे. त्यामुळे सर्व प्राण्यांविषयीच्या करुणेने उत्साहित होऊन त्यांनी देवांना अभिधम्मकथा मार्ग प्रवृत्त केला, केवळ देव-विषयक करुणेने नाही. म्हणून सर्व प्राण्यांच्या हितासाठी देवांना अभिधम्मकथा मार्ग प्रवृत्त केला, केवळ देवांच्याच कल्याणासाठी नाही, हा अर्थ याद्वारे दर्शवलाच आहे. अथवा, 'सत्तेसु' हे दयेच्या आलंबनाचे (विषयाचे) निदर्शन नाही, तर याने उत्साहाचा विषय दर्शवला आहे. कारण अभिधम्मकथा मार्ग प्रवृत्त करण्यासाठी भगवान करुणेने केवळ देवांच्या बाबतीतच उत्साहित झाले नव्हते, तर सर्व बोधप्राप्त होण्यास योग्य असणाऱ्या प्राण्यांच्या बाबतीत उत्साहित झाले होते, कारण तो सर्वांच्या कल्याणासाठी प्रवृत्त केला गेला होता. म्हणून 'प्राण्यांच्या बाबतीत उत्साहित मन असलेले' म्हणजे प्राणी हे विषय किंवा निमित्त असताना उत्साहित मन असलेले, प्रेरित चित्त असलेले, असा अर्थ समजावे.

Evaṃ abbhantaranidānaṃ dassetvā bāhiranidānaṃ dassento ‘‘pāṭihīrāvasānamhī’’tiādimāha. Tattha yasmiṃ kāle bhagavatā abhidhammakathāmaggo pavattito, taṃ dassetuṃ ‘‘pāṭihīrāvasānamhi vasanto’’ti vuttaṃ. ‘‘Avasānamhi vasanto tidasālaye’’ti vacanato yassāvasānamhi tidasālaye vasi, taṃ kaṇḍambamūle kataṃ yamakapāṭihāriyaṃ idha ‘‘pāṭihīra’’nti vuttaṃ, na bodhimūlādīsu kataṃ pāṭihāriyaṃ, nāpi ādesanānusāsaniyoti viññāyati, pākaṭattā ca āsannattā ca tadeva gahitanti daṭṭhabbaṃ. Pāṭihāriyapadassa vacanatthaṃ (udā. aṭṭha. 1; itivu. aṭṭha. nidānavaṇṇanā) ‘‘paṭipakkhaharaṇato rāgādikilesāpanayanato pāṭihāriya’’nti vadanti, bhagavato pana paṭipakkhā rāgādayo na santi ye haritabbā. Puthujjanānampi hi vigatupakkilese aṭṭhaṅgaguṇasamannāgate citte hatapaṭipakkhe iddhividhaṃ pavattati, tasmā tattha pavattavohārena ca na sakkā idha ‘‘pāṭihāriya’’nti vattuṃ. Sace pana mahākāruṇikassa bhagavato veneyyagatā ca kilesā paṭipakkhā, tesaṃ haraṇato ‘‘pāṭihāriya’’nti vuttaṃ, evaṃ sati yuttametaṃ. Atha vā bhagavato ca sāsanassa ca paṭipakkhā titthiyā, tesaṃ haraṇato pāṭihāriyaṃ. Te hi diṭṭhiharaṇavasena diṭṭhippakāsane asamatthabhāvena ca iddhiādesanānusāsanīhi haritā apanītā hontīti. Atha vā paṭīti ayaṃ saddo ‘‘pacchā’’ti etassa atthaṃ bodheti ‘‘tasmiṃ paṭipaviṭṭhamhi, añño āgañchi brāhmaṇo’’tiādīsu (su. ni. 985; cūḷani. pārāyanavagga, vatthugāthā 4) viya, tasmā samāhite citte vigatupakkilese ca katakiccena pacchā haritabbaṃ pavattetabbanti paṭihāriyaṃ, attano vā upakkilesesu catutthajjhānamaggehi haritesu pacchā haraṇaṃ paṭihāriyaṃ, iddhiādesanānusāsaniyo ca vigatupakkilesena katakiccena ca sattahitatthaṃ puna pavattetabbā, haritesu ca attano upakkilesesu parasattānaṃ upakkilesaharaṇāni hontīti paṭihāriyāni bhavanti, paṭihāriyameva pāṭihāriyaṃ. Paṭihāriye vā iddhiādesanānusāsanisamudāye bhavaṃ ekekaṃ pāṭihāriyanti vuccati. Paṭihāriyaṃ [Pg.8] vā catutthajjhānaṃ maggo ca paṭipakkhaharaṇato, tattha jātaṃ, tasmiṃ vā nimittabhūte, tato vā āgatanti pāṭihāriyaṃ. Pāṭihāriyameva idha ‘‘pāṭihīra’’nti vuttaṃ. Avasānamhi vasantoti etehi kālaṃ nidasseti. Pāṭihīrakaraṇāvasānena hi tidasālayavāsena ca paricchinno abhidhammakathāmaggappavattanassa kāloti. Tidasālayeti desaṃ nidasseti. So hi abhidhammakathāmaggappavattanassa deso tattha vasantena pavattitattāti.

अशा प्रकारे अंतर्गत कारण (अभ्यंतर निदान) दर्शवून, बाह्य कारण (बाह्य निदान) दर्शवताना 'पाटीहीरावसानम्ही' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये ज्या वेळी भगवंतांनी अभिधम्मकथा मार्ग प्रवर्तित केला, ते दर्शवण्यासाठी 'पाटीहीरावसानम्ही वसन्तो' (प्रातिहार्य संपल्यावर वास करत असताना) असे म्हटले आहे. 'अवसानम्ही वसन्तो तिदसालये' या वचनावरून, ज्याच्या समाप्तीनंतर ते तियत्तीस देवलोकात राहिले, ते कण्डम्ब वृक्षाच्या मुळाशी केलेले यमकपाटीहारिय (यमकप्रातिहार्य) येथे 'पाटीहीर' असे म्हटले आहे; बोधिवृक्षाच्या मुळाशी केलेले प्रातिहार्य किंवा आदेशना-अनुशासनी प्रातिहार्य नव्हे, असे जाणावे. ते प्रसिद्ध असल्यामुळे आणि जवळचे असल्यामुळे तेच ग्रहण केले आहे असे समजावे. 'पाटीहारिय' (प्रातिहार्य) या पदाचा शब्दशः अर्थ (उदा. अट्ठ. १; इतिवु. अट्ठ. निदानवण्णना) 'प्रतिपक्षाचे हरण करण्यामुळे, म्हणजेच राग इत्यादी क्लेशांचे निवारण करण्यामुळे प्रातिहार्य' असा सांगतात. परंतु भगवंतांचे राग इत्यादी कोणतेही प्रतिपक्ष नाहीत, ज्यांचे हरण करावे लागेल. कारण पृथग्जनांचेही (पुथुज्जनांचेही) उपक्लेश दूर झाल्यावर, अष्टांग गुणांनी युक्त आणि प्रतिपक्ष नष्ट झालेल्या चित्तात ऋद्धिविधी (इद्धिविध) प्रवृत्त होते; म्हणून तेथे वापरल्या जाणाऱ्या व्यवहाराने येथे 'पाटीहारिय' असे म्हणता येत नाही. परंतु जर महाकारुणिक भगवंतांच्या विनेय (उपदेश देण्यास योग्य) जनांचे क्लेश हेच प्रतिपक्ष मानले, आणि त्यांचे हरण करण्यामुळे 'पाटीहारिय' म्हटले, तर असे असणे योग्य आहे. किंवा भगवंत आणि त्यांच्या शासनाचे प्रतिपक्ष असणारे जे तीर्थिक (तित्थिय) आहेत, त्यांचे पराभव (हरण) करण्यामुळे ते प्रातिहार्य आहे. कारण ते मिथ्यादृष्टीचे हरण झाल्यामुळे आणि स्वतःचे मत मांडण्यास असमर्थ झाल्यामुळे ऋद्धि, आदेशना आणि अनुशासनी द्वारे पराभूत व दूर केले जातात. किंवा 'पटी' (paṭi) हा शब्द 'पश्चात' (नंतर) हा अर्थ दर्शवतो, जसे की 'तस्मिं पटिपविट्ठम्हि, अञ्ञो आगञ्छि ब्राह्मणो' (तो आत गेल्यावर दुसरा ब्राह्मण आला) इत्यादींमध्ये. म्हणून, समाहित चित्त आणि उपक्लेश दूर झाल्यावर, कृतकृत्य झालेल्या पुरुषाने नंतर जे हरण करावे (किंवा प्रवृत्त करावे), ते 'पटिहारिय' (प्रातिहार्य) होय. किंवा स्वतःचे उपक्लेश चतुर्थ ध्यानाच्या मार्गांनी नष्ट झाल्यावर, नंतर जे हरण केले जाते ते 'पटिहारिय' होय. तसेच ऋद्धि, आदेशना आणि अनुशासनी या गोष्टी उपक्लेशरहित आणि कृतकृत्य झालेल्या व्यक्तीने प्राण्यांच्या कल्याणासाठी पुन्हा प्रवृत्त करावयाच्या असतात. स्वतःचे उपक्लेश नष्ट झाल्यावर इतरांच्या उपक्लेशांचे हरण होते, म्हणून त्यांना 'पटिहारिय' म्हणतात. 'पटिहारिय' म्हणजेच 'पाटीहारिय' होय. किंवा ऋद्धि, आदेशना आणि अनुशासनी यांच्या 'पटिहारिय' नामक समूहातील प्रत्येक घटकाला 'पाटीहारिय' असे म्हटले जाते. किंवा प्रतिपक्षाचे हरण करण्यामुळे चतुर्थ ध्यान आणि मार्ग हे 'पटिहारिय' आहेत; त्यात उत्पन्न झालेले, किंवा त्याला निमित्त करून झालेले, किंवा त्यापासून आलेले ते 'पाटीहारिय' होय. येथे 'पाटीहारिय' यालाच 'पाटीहीर' असे म्हटले आहे. 'अवसानम्ही वसन्तो' या शब्दांनी काळ दर्शवला आहे. कारण प्रातिहार्य करण्याच्या समाप्तीने आणि तियत्तीस देवलोकातील वासाने अभिधम्मकथा मार्गाच्या प्रवर्तनाचा काळ मर्यादित केला आहे. 'तिदसालये' या शब्दाने स्थान दर्शवले आहे. कारण तो अभिधम्मकथा मार्गाच्या प्रवर्तनाचा देश आहे, कारण तेथे वास करत असतानाच तो प्रवर्तित केला गेला होता.

3. Tatthāpi desavisesadassanatthaṃ ‘‘pāricchattakamūlamhī’’tiādi vuttaṃ. Yugandhareti sītapabbatesveko dvecattālīsayojanasahassubbedho, ādicco ca tadubbedhamaggacārī, so sati sambhave yathā yugandhare sobheyya, evaṃ sobhamāno nisinnoti attho.

३. तेथेही विशिष्ट स्थान दर्शवण्यासाठी 'पारिच्छत्तकमूलम्ही' (पारिजातक वृक्षाच्या मुळाशी) इत्यादी म्हटले आहे. 'युगंधर' म्हणजे शीत पर्वतांपैकी एक पर्वत, जो बेचाळीस हजार योजन उंच आहे, आणि सूर्य त्याच्या उंचीच्या मार्गाने फिरतो. तो जसा शक्य असेल तेव्हा युगंधर पर्वतावर शोभून दिसतो, तशाच प्रकारे शोभून (भगवंत) बसले होते, असा अर्थ आहे.

4-5. Idāni puggale dhammapaṭiggāhake apadisanto ‘‘cakkavāḷasahassehī’’tiādimāha. Sabbasoti samantato āgamma sabbehi disābhāgehi, sannivesavasena vā samantato sanniviṭṭhehi dasahi cakkavāḷasahassehīti adhippāyo, na sabbaso cakkavāḷasahassehi dasahi dasahīti. Evaṃ sati cattālīsacakkavāḷasahassehi adhikehi vā āgamanaṃ vuttaṃ siyā, na cetaṃ adhippetanti. Samantato sannisinnenāti vā yojetabbaṃ. Samaṃ, sammā vā nisinnena sannisinnena, aññamaññaṃ abyābādhetvā bhagavati gāravaṃ katvā sotaṃ odahitvā nisajjadose vajjitabbe vajjetvā nisinnenāti attho. Mātaraṃ pamukhaṃ katvā sannisinnena devānaṃ gaṇena parivāritoti vā, mātaraṃ pamukhaṃ katvā abhidhammakathāmaggaṃ sampavattayīti vā yojanā kātabbā.

४-५. आता धम्माचे ग्रहण करणाऱ्या व्यक्तींचा निर्देश करताना 'चक्कवाळसहस्सेही' (हजारो चक्रवाळांतून) इत्यादी म्हटले आहे. 'सब्बसो' (सर्व बाजूंनी) म्हणजे चहूबाजूंनी येऊन, सर्व दिशांमधून किंवा रचनेच्या दृष्टीने चहूबाजूंनी स्थित असलेल्या दहा हजार चक्रवाळांतून असा अभिप्राय आहे; प्रत्येक दहा-दहा चक्रवाळांतून सर्व बाजूंनी असा नाही. असे मानल्यास चाळीस हजार चक्रवाळांतून किंवा त्याहून अधिक चक्रवाळांतून येणे म्हटले जाईल, आणि हे अभिप्रेत नाही. किंवा 'समंततो संनिसिन्नेन' (चहूबाजूंनी एकत्र बसलेल्या) याच्याशी संबंध जोडावा. 'संनिसिन्न' म्हणजे समान रीतीने किंवा सम्यक प्रकारे बसलेले; एकमेकांना त्रास न देता, भगवंतांविषयी आदर बाळगून, कान देऊन (लक्षपूर्वक ऐकून), आणि बसण्यातील टाळण्याजोगे दोष टाळून बसलेले, असा अर्थ आहे. 'मातेला प्रमुख करून एकत्र बसलेल्या देवांच्या समूहाने वेढलेले' असा किंवा 'मातेला प्रमुख करून अभिधम्मकथा मार्ग चांगल्या प्रकारे प्रवर्तित केला' असा संबंध जोडावा.

Idāni desanāya samuṭṭhānaṃ dassento ‘‘tassā paññāya tejasā’’ti āha. Yā sā ādimhi karuṇāya upamitā sabbañeyyadhammānaṃ yathāsabhāvajānanasamatthā, tesaṃ desetabbappakārajānanasamatthā, bodhetabbapuggalānaṃ āsayādhimuttiyādivibhāvanasamatthā ca paññā, tassā ca yathāvuttabalayogatoti attho. Tena sabbaññutaññāṇameva abhidhammakathāya samuṭṭhānabhāve samatthaṃ, nāññanti imamatthaṃ dīpento abhidhammakathāya asādhāraṇabhāvaṃ dasseti. Maggoti upāyo. Khandhāyatanādīnaṃ kusalādīnañca dhammānaṃ avabodhassa, saccappaṭivedhasseva vā upāyabhāvato ‘‘abhidhammakathāmaggo’’ti vutto. Pabandho [Pg.9] vā ‘‘maggo’’ti vuccati. So hi dīghattā maggo viyāti maggo, tasmā abhidhammakathāpabandho ‘‘abhidhammakathāmaggo’’ti vutto. Devānaṃ gaṇena parivāritoti vatvā puna devānanti vacanaṃ tesaṃ gahaṇasamatthataṃ dīpeti. Na hi asamatthānaṃ bhagavā desetīti.

आता देशनेचे (उपदेशाचे) समुत्थान (उगम) दर्शवताना 'तस्सा पञ्ञाय तेजसा' (त्या प्रज्ञेच्या तेजाने) असे म्हटले आहे. जी सुरुवातीला करुणेची उपमा दिलेली, सर्व ज्ञेय धम्मांचे यथास्वभाव (वास्तविक स्वरूप) जाणण्यास समर्थ असणारी, त्यांच्या उपदेशाची पद्धत जाणण्यास समर्थ असणारी, आणि बोध प्राप्त करून देण्यास योग्य असलेल्या व्यक्तींचे आशय व अधिमुक्ती (कल आणि श्रद्धा) इत्यादी स्पष्ट करण्यास समर्थ असणारी प्रज्ञा आहे; तिच्या पूर्वोक्त बलाच्या योगाने, असा अर्थ आहे. यावरून सर्वज्ञताज्ञानच (सब्बञ्ञुतञ्ञाण) अभिधम्मकथेचे समुत्थान होण्यास समर्थ आहे, इतर काही नाही, हा अर्थ स्पष्ट करत अभिधम्मकथेचे असाधारणत्व दर्शवले आहे. 'मग्ग' (मार्ग) म्हणजे उपाय. स्कंध, आयतन इत्यादी आणि कुशल इत्यादी धम्मांच्या अवबोधाचा (ज्ञानाचा), किंवा सत्यप्रतिवेधाचाच (सत्याच्या साक्षात्काराचा) उपाय असल्यामुळे याला 'अभिधम्मकथा मार्ग' असे म्हटले आहे. किंवा प्रबंधाला (प्रवाहाची अखंडता) 'मार्ग' म्हटले जाते. तो दीर्घ असल्यामुळे मार्गासारखा आहे, म्हणून तो मार्ग आहे; म्हणूनच अभिधम्मकथेच्या प्रबंधाला 'अभिधम्मकथा मार्ग' असे म्हटले आहे. 'देवांच्या समूहाने वेढलेले' असे म्हणून पुन्हा 'देवांना' असे म्हणणे हे त्यांचे ग्रहण करण्याची पात्रता स्पष्ट करते. कारण भगवंत असमर्थ असलेल्यांना उपदेश करत नाहीत.

6. Evaṃ karuṇāpaññāmukhehi guṇehi bhagavato abhidhammakathāmaggappavattanena ca hitappaṭipattiyā paramapaṇāmārahataṃ dassetvā idāni adhippetaṃ paṇāmaṃ karonto āha ‘‘tassa pāde namassitvā’’ti. Bhagavato thomaneneva ca dhammassa svākkhātatā saṅghassa ca suppaṭipannatā dassitā hoti tappabhavassa anaññathābhāvato, tasmā paṇāmārahaṃ tañca ratanadvayaṃ paṇamanto ‘‘saddhammañcassa…pe… cañjali’’nti āha. Tattha yasmā buddho ‘‘sadevake loke tathāgato vandanīyo’’ti, saṅgho ca ‘‘suppaṭipanno…pe… añjalikaraṇīyo’’ti (a. ni. 6.10) vutto, tasmā ‘‘tassa pāde namassitvā, katvā saṅghassa cañjali’’nti vuttaṃ. Dhammo pana svākkhātatādiguṇayutto tathānussaraṇena pūjetabbo hoti ‘‘tameva dhammaṃ sakkatvā garuṃkatvā upanissāya vihareyya’’nti (saṃ. ni. 1.173; a. ni. 4.21) vacanato, kāyavācācittehi sabbathā pūjetabbo, tasmā ‘‘saddhammañcassa pūjetvā’’ti vuttaṃ. Sirīmatoti ettha sirīti paññāpuññānaṃ adhivacananti vadanti. Atha vā puññanibbattā sarīrasobhaggādisampatti katapuññe nissayati, katapuññehi vā nissīyatīti ‘‘sirī’’ti vuccati, sā ca atisayavatī bhagavato atthīti sirīmā, bhagavā, tassa sirīmato.

६. अशा प्रकारे करुणा आणि प्रज्ञा यांसारख्या गुणांनी युक्त असलेल्या भगवंतांच्या अभिधम्मकथा-मार्गप्रवर्तनाने आणि हितकारक प्रतिपत्तीने (आचरणाने) ते परम वंदनीय आहेत हे दर्शवून, आता अभिप्रेत असलेले वंदन करताना "तस्स पादे नमस्सित्वा" (त्यांच्या चरणांना वंदन करून) असे म्हटले आहे. भगवंतांच्या स्तुतीनेच धम्माची स्वाख्यातता (सुस्पष्टता) आणि संघाची सुप्रतिपन्नता (उत्तम आचरण) दर्शविली जाते, कारण त्यांचा उगम भगवंतांपासूच झालेला असून त्यात कोणताही बदल नाही. म्हणूनच, वंदनास पात्र असलेल्या त्या दोन्ही रत्नांना वंदन करताना "सद्धम्मञ्चस्स...पे... चञ्जलिं" (आणि त्यांच्या सद्धम्माला... आणि संघाला हात जोडून) असे म्हटले आहे. तेथे, ज्याअर्थी बुद्धांविषयी "सदेवके लोके तथागतो वन्दनीयो" (देवलोकासह या जगात तथागत वंदनीय आहेत) आणि संघाविषयी "सुप्पटिपन्नो...पे... अञ्जलिकरणीयो" (सुप्रतिपन्न... हात जोडण्यास योग्य आहेत) असे म्हटले आहे, म्हणूनच "तस्स पादे नमस्सित्वा, कत्वा सङ्घस्स चञ्जलिं" (त्यांच्या चरणांना वंदन करून आणि संघाला हात जोडून) असे म्हटले आहे. धम्म हा स्वाख्यातता इत्यादी गुणांनी युक्त असल्याने, त्याचे अनुसरण करून त्याची पूजा केली पाहिजे, कारण "तमेव धम्मं सक्कत्वा गरुंकत्वा उपनिस्साय विहरेय्यं" (त्याच धम्माचा सत्कार करून, आदर करून आणि त्याचाच आश्रय घेऊन विहरावे) असे वचन आहे. त्याची काय, वाचा आणि चित्ताने सर्व प्रकारे पूजा केली पाहिजे, म्हणूनच "सद्धम्मञ्चस्स पूजेत्वा" (आणि त्यांच्या सद्धम्माची पूजा करून) असे म्हटले आहे. 'सिरीमतो' (श्रीमान) या शब्दातील 'सिरी' (श्री) हा प्रज्ञा आणि पुण्याचा वाचक शब्द आहे असे म्हणतात. अथवा, पुण्यामुळे प्राप्त झालेली शरीराची शोभा इत्यादी संपत्ती जी कृतपुण्यावर (केलेल्या पुण्यावर) अवलंबून असते किंवा कृतपुण्याद्वारे प्राप्त होते, तिला 'सिरी' असे म्हणतात. ती भगवंतांच्या ठिकाणी अत्यंत श्रेष्ठ स्वरूपात विद्यमान आहे, म्हणून ते 'सिरीमा' (श्रीमान) म्हणजेच भगवंत आहेत; त्या 'सिरीमतो' (श्रीमानाला).

7. Nipaccakārassāti paṇāmakiriyāya. Ānubhāvenāti balena. Sosetvāti sukkhāpetvā antaradhāpetvā atthaṃ pakāsayissāmīti sambandho. Antarāyeti atthappakāsanassa upaghātake. Asesatoti nissese sakale.

७. 'निपच्चकारस्स' म्हणजे वंदन करण्याच्या क्रियेचा. 'आनुभावेन' म्हणजे बलाने (प्रभावाने). 'सोसेत्वा' म्हणजे सुकवून किंवा नाहीसे करून 'अर्थ प्रकाशित करीन' असा संबंध आहे. 'अन्तराये' म्हणजे अर्थ प्रकाशनात अडथळा आणणारे. 'असेसतो' म्हणजे पूर्णपणे, संपूर्णपणे.

8. Idāni abhidhammassa gambhīratthattā atthappakāsanassa dukkarabhāvaṃ dīpetuṃ ‘‘visuddhācārasīlenā’’tiādinā abhiyācanaṃ dasseti. Thullaccayādivisuddhiyā visuddhācāro, pārājikasaṅghādisesavisuddhiyā visuddhasīlo. Cārittavārittavisuddhiyā [Pg.10] vā visuddhācārasīlo, tena. Sakkaccanti cittiṃ katvā. Abhiyācitoti abhimukhaṃ yācito. Tena anādariyaṃ atthappakāsane kātuṃ asakkuṇeyyaṃ dasseti.

८. आता अभिधम्माच्या गंभीर अर्थामुळे अर्थ प्रकाशित करण्याच्या कठीणपणाला दर्शविण्यासाठी "विशुद्धाचारसीलेन" इत्यादी शब्दांद्वारे केलेली याचना दर्शवितात. थुल्लच्चय (स्थूलात्यय) इत्यादी दोषांच्या विशुद्धीने 'विशुद्धाचार' आणि पाराजिक, संघादिसेस (संघादिशेष) इत्यादींच्या विशुद्धीने 'विशुद्धशील' होतो. किंवा चारित्र्य आणि वारित्र्य (करण्यायोग्य आणि न करण्यायोग्य गोष्टी) यांच्या विशुद्धीने 'विशुद्धाचारशील' होतो, त्याच्याद्वारे. 'सक्कच्चं' म्हणजे आदरपूर्वक (चित्त लावून). 'अभियाचितो' म्हणजे सन्मुख येऊन याचना केली. याद्वारे अर्थ प्रकाशनात अनादर करणे अशक्य आहे हे दर्शवितात.

9. Idāni yassa atthaṃ pakāsetukāmo, taṃ dassetuṃ ‘‘yaṃ devadevo’’tiādimāha. Tattha yanti abhidhammaṃ. Devadevoti visuddhisammutiupapattidevānaṃ devo. Loke hi ye ‘‘saraṇaṃ parāyaṇa’’nti gantabbā gatibhūtā, te ‘‘devā’’ti vuccanti, bhagavā ca sabbadevānaṃ gatibhūtoti. Nayatoti saṅkhepato. Samācikkhīti sammā ācikkhi yathā thero bujjhati. Veneyyasatte vinetīti vināyako, nāyakavirahito vā, sayambhūti attho.

९. आता ज्याचा अर्थ प्रकाशित करण्याची इच्छा आहे, तो दर्शविण्यासाठी "यं देवदेवो" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'यं' म्हणजे अभिधम्माला. 'देवदेवो' म्हणजे विशुद्धिदेव, संमुतिदेव आणि उपपत्तिदेव या सर्व देवांचे देव. कारण जगात जे "शरण आणि परायण" म्हणून जाण्यायोग्य आणि आश्रयस्थान आहेत, त्यांना 'देव' म्हटले जाते, आणि भगवंत हे सर्व देवांचे आश्रयस्थान आहेत. 'नयतो' म्हणजे संक्षेपाने (थोडक्यात). 'समाचिक्खी' म्हणजे सम्यक प्रकारे सांगितले, जेणेकरून स्थेरांना (थेरांना) समजेल. विनेय (उपदेश देण्यास योग्य) प्राण्यांना सन्मार्गावर आणतात म्हणून ते 'विनायक' आहेत, किंवा ज्यांना दुसरा कोणी नायक नाही, म्हणजेच ते 'स्वयंभू' आहेत, असा अर्थ आहे.

10-12. Yañcāti yañca abhidhammaṃ bhikkhūnaṃ payirudāhāsīti sambandho. Payirudāhāsīti kathesi. Itīti iminā anukkamena. ‘‘Yo dhārito’’ti yanti upayogavasena vutto yaṃ-saddo dhāritoti paccattena sambajjhamāno paccattavasena pariṇamati, tasmā yo dhārito, yo ca saṅgīto, tassa atthaṃ pakāsayissāmīti yojanā kātabbā. Vedena paññāya īhati pavattatīti vedeho, tena muninā. Abhiṇhasoti bahuso. Abhidhammassāti etaṃ ‘‘atthaṃ pakāsayissāmī’’ti etena yojetabbaṃ. Idāni yo atthappakāsanassa nissayo, taṃ dassetuṃ ‘‘ādito’’tiādimāha. Tattha āditoti ādimhi paṭhamasaṅgītiyaṃ.

१०-१२. 'यञ्च' म्हणजे ज्या अभिधम्माचा भिक्खूंना उपदेश केला, असा संबंध आहे. 'पयिरुदाहासी' म्हणजे सांगितले (कथन केले). 'इति' म्हणजे या अनुक्रमाने. "यो धारितो" येथे द्वितीया विभक्तीत वापरलेला 'यं' हा शब्द 'धारितो' या प्रथमा विभक्तीतील शब्दाशी जोडला गेल्याने प्रथमा विभक्तीत परिवर्तित होतो, म्हणून 'जो धारण केला गेला आहे आणि जो संगायन केला गेला आहे, त्याचा अर्थ मी प्रकाशित करीन' अशी योजना करावी. 'वेदेन' म्हणजे प्रज्ञेने जो 'ईहति' म्हणजे प्रवृत्त होतो तो 'वेदेह', त्या मुनींनी. 'अभिण्हसो' म्हणजे वारंवार (अनेकदा). 'अभिधम्मस्स' हा शब्द "अर्थ प्रकाशित करीन" याच्याशी जोडला पाहिजे. आता अर्थ प्रकाशनाचा जो आश्रय आहे, तो दर्शविण्यासाठी "आदितो" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'आदितो' म्हणजे सुरुवातीला, पहिल्या संगायनात (प्रथम संगीतीमध्ये).

13. Yā aṭṭhakathā saṅgītā, kassa pana sā aṭṭhakathāti? Aññassa vuttassa abhāvā ‘‘yassa atthaṃ pakāsayissāmī’’ti vuttaṃ, adhikāravasena ‘‘tassa abhidhammassā’’ti viññāyati. Saṅgītāti atthaṃ pakāsetuṃ yuttaṭṭhāne ‘‘ayaṃ etassa attho, ayaṃ etassa attho’’ti saṅgahetvā vuttā, pacchāpi ca dutiyatatiyasaṅgītīsu anusaṅgītā.

१३. जी अट्ठकथा संगायन केली गेली, ती नेमकी कोणाची अट्ठकथा आहे? इतर कोणत्याही गोष्टीचा उल्लेख नसल्यामुळे "ज्याचा अर्थ मी प्रकाशित करीन" असे म्हटले आहे, आणि अधिकाराने (प्रकरणानुसार) "त्या अभिधम्माची" असे समजले जाते. 'सङ्गीता' म्हणजे अर्थ प्रकाशित करण्यासाठी योग्य ठिकाणी "हा याचा अर्थ आहे, हा याचा अर्थ आहे" असे एकत्रित करून सांगितलेली, आणि नंतरही दुसऱ्या व तिसऱ्या संगायनांमध्ये (संगीतींमध्ये) जिचे पुन्हा संगायन केले गेले आहे.

14-16. Abhisaṅkhatāti racitā. Tatoti aṭṭhakathāto. Tantinayānuganti tantigatiṃ anugataṃ. Bhāsanti māgadhabhāsaṃ. Nikāyantaraladdhīhīti antarantarā anuppavesitāhi. Asammissanti avokiṇṇaṃ. Anākulanti sanikāyepi anāvilaṃ paricchinnaṃ. Asammisso anākulo ca yo mahāvihāravāsīnaṃ atthavinicchayo, taṃ dīpayanto atthaṃ pakāsayissāmīti[Pg.11]. Etena tipiṭakacūḷanāgattherādīhi vutto theravādopi saṅgahito hoti. Atha vā tambapaṇṇibhāsaṃ apanetvā māgadhabhāsañca āropetvā pakāsiyamāno yo abhidhammassa attho asammisso anākuloyeva ca hoti mahāvihāravāsīnañca vinicchayabhūto, taṃ atthaṃ ‘‘eso mahāvihāravāsīnaṃ vinicchayo’’ti dīpayanto pakāsayissāmi. Tappakāsaneneva hi so tathā dīpito hotīti.

१४-१६. 'अभिसङ्खता' म्हणजे रचिलेली. 'ततो' म्हणजे त्या अट्ठकथेतून. 'तन्तिनयानुगं' म्हणजे पाळीच्या (तन्ति) पद्धतीचे अनुसरण करणारे. 'भासं' म्हणजे मागध भाषा (मागधी भाषा). 'निकायन्तरलद्धीहि' म्हणजे वेळोवेळी मध्येच समाविष्ट केलेल्या इतर निकायांच्या (मतांच्या) सिद्धांतांनी. 'असम्मिसं' म्हणजे अमिश्रित (मिसळण नसलेले). 'अनाकुलं' म्हणजे स्वतःच्या निकायातही स्पष्ट आणि निश्चित असलेले. महाविहारवासीयांचा जो अमिश्रित आणि स्पष्ट अर्थविनिश्चय आहे, तो स्पष्ट करत मी अर्थ प्रकाशित करीन. याद्वारे तिपिटकचूळनाग थेर इत्यादींनी सांगितलेला थेरवादही समाविष्ट होतो. अथवा, तम्बपण्णि (ताम्रपर्णी/सिंहली) भाषा दूर करून आणि मागध भाषा स्वीकारून प्रकाशित केला जाणारा अभिधम्माचा जो अर्थ अमिश्रित, स्पष्ट आणि महाविहारवासीयांच्या निर्णयानुसार आहे, तो अर्थ "हा महाविहारवासीयांचा निर्णय आहे" असे स्पष्ट करत मी प्रकाशित करीन. कारण त्याच्या प्रकाशनानेच तो तशा प्रकारे स्पष्ट होतो.

17. Tosayanto vicakkhaṇeti vicakkhaṇe tosayanto gahetabbaṃ gahetvānāti evaṃ yojetvā ‘‘gahetabbaṭṭhāneyeva gahitaṃ suṭṭhu kata’’nti evaṃ tosayantoti atthaṃ vadanti. Evaṃ sati gahetabbaggahaṇeneva tosanaṃ kataṃ, na aññena atthappakāsanenāti etaṃ āpajjeyya. Tosayanto atthaṃ pakāsayissāmīti evaṃ pana yojanāya sati gahetabbaggahaṇaṃ aññañca sabbaṃ atthappakāsanaṃ hotīti sabbena tena tosanaṃ kataṃ hoti, tasmā tosayanto atthaṃ pakāsayissāmīti yuttarūpā.

१७. 'तोसयन्तो विचक्खणे' म्हणजे विद्वानांना संतुष्ट करत, 'जे ग्रहण करण्यायोग्य आहे ते ग्रहण करून' अशी योजना करून, "ग्रहण करण्यायोग्य ठिकाणीच ग्रहण केले गेले आहे, हे उत्तम केले आहे" अशा प्रकारे संतुष्ट करत, असा अर्थ सांगतात. असे मानल्यास, केवळ ग्रहण करण्यायोग्य गोष्टी ग्रहण केल्यानेच संतोष झाला, इतर अर्थ प्रकाशनाने नाही, असा प्रसंग येईल. परंतु, "संतुष्ट करत मी अर्थ प्रकाशित करीन" अशी योजना केल्यास, ग्रहण करण्यायोग्य गोष्टींचे ग्रहण आणि इतर सर्व अर्थांचे प्रकाशन होते, ज्यामुळे त्या सर्वांनी संतोष प्राप्त होतो. म्हणूनच, "संतुष्ट करत मी अर्थ प्रकाशित करीन" हीच योजना योग्य आहे.

18-20. Idāni yaṃ atthappakāsanaṃ kattukāmo, tassa mahattaṃ pariharituṃ ‘‘kammaṭṭhānānī’’tiādimāha. Atthavaṇṇananti ettha vaṇṇanā nāma vivaritvā vitthāretvā vacanaṃ. Itīti ‘‘apanetvā tato bhāsa’’nti evamādinā yathādassitappakārena. Iti sotūnaṃ ussāhuppādanassa hetuṃ dasseti. Abhidhammakathanti abhidhammaṭṭhakathaṃ. Nisāmethāti suṇātha. Idāni avassaṃ ayaṃ sotabbāyevāti daḷhaṃ ussāhento āha ‘‘dullabhā hi ayaṃ kathā’’ti.

१८-२०. आता ज्या अर्थाचे प्रकाशन करण्याची इच्छा आहे, ते दर्शविण्यासाठी "कम्मट्ठानानि" (कर्मस्थाने) इत्यादी म्हटले आहे. 'अत्थवण्णनं' यामध्ये 'वण्णना' म्हणजे उलगडून आणि विस्तारपूर्वक सांगणे. 'इति' म्हणजे "तेथून भाषा दूर करून" इत्यादी प्रकारे दर्शविलेल्या पद्धतीने. अशा प्रकारे ऐकणाऱ्यांमध्ये उत्साह निर्माण करण्याचे कारण दर्शवितात. 'अभिधम्मकथं' म्हणजे अभिधम्म-अट्ठकथा. 'निसामेथ' म्हणजे ऐका. आता ही कथा नक्कीच ऐकली पाहिजे, असा दृढ उत्साह वाढवत ते म्हणतात, "दुल्लभा हि अयं कथा" (कारण ही कथा अत्यंत दुर्मिळ आहे).

Vīsatigāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

वीस गाथांचे स्पष्टीकरण (वर्णन) समाप्त झाले.

Nidānakathāvaṇṇanā

निदानकथा-स्पष्टीकरण (वर्णन)

Aṭṭhasāliniṃ tāva vaṇṇentehi ācariyehi tassā sanniveso vibhāvetabbo. Tasmā idaṃ vuccati –

प्रथम अट्ठसालिनीचे वर्णन करणाऱ्या आचार्यांनी तिची रचना (सन्निवेश) स्पष्ट केली पाहिजे. म्हणूनच हे म्हटले आहे –

‘‘Vacanattho paricchedo, sanniveso ca pāḷiyā;

Sāgarehi tathā cintā, desanāhi gambhīratā.

“शब्दाचा अर्थ, परिच्छेद (मर्यादा), आणि पाळीची (पाठाची) रचना; महासागराप्रमाणे चिंतन आणि देशनेची (उपदेशाची) गंभीर्यता.

‘‘Desanāya [Pg.12] sarīrassa, pavattiggahaṇaṃ tathā;

Therassa vācanāmagga-tappabhāvitatāpi ca.

“देशनेच्या शरीराचे (स्वरूपाचे) ग्रहण आणि प्रवृत्ती, तसेच थेरांच्या (स्थविरांच्या) वाचनमार्गाचा प्रभाव.

‘‘Paṭivedhā tathā buddha-vacanādīhi ādito;

Ābhidhammikabhāvassa, sādhanaṃ sabbadassino.

“तसेच प्रतिवेध (साक्षात्कार), बुद्धवचनादींच्या प्रारंभापासून, आणि सर्वदर्शी (बुद्धांच्या) अभिधार्मिक भावाची सिद्धी.

‘‘Vinayenātha gosiṅga-suttena ca mahesinā;

Bhāsitattassa saṃsiddhi, nidānena ca dīpitā.

“विनय आणि गोसिंग सुत्ताद्वारे महर्षींनी (बुद्धांनी) भाषिलेल्या तत्त्वाची सिद्धी आणि निदानाने (कारणाने) प्रकाशित केली आहे.

‘‘Pakāsetvā imaṃ sabbaṃ, paṭiññātakathā katā;

Aṭṭhasāliniyā etaṃ, sannivesaṃ vibhāvaye’’ti.

“हे सर्व प्रकाशित करून प्रतिज्ञा-कथा केली आहे; अट्ठसालिनीची ही रचना स्पष्ट करावी.”

Vacanatthavijānanena viditābhidhammasāmaññatthassa abhidhammakathā vuccamānā sobheyyāti abhidhammaparijānanameva ādimhi yuttarūpanti tadatthaṃ pucchati ‘‘tattha kenaṭṭhena abhidhammo’’ti. Tattha tatthāti ‘‘abhidhammassa atthaṃ pakāsayissāmī’’ti yadidaṃ vuttaṃ, tasmiṃ. ‘‘Yassa atthaṃ pakāsayissāmī’’ti paṭiññātaṃ, so abhidhammo kenaṭṭhena abhidhammoti attho. Tatthāti vā ‘‘abhidhammakatha’’nti etasmiṃ vacane yo abhidhammo vutto, so kenaṭṭhena abhidhammoti attho. Dhammātirekadhammavisesaṭṭhenāti ettha dhammo atireko dhammātireko, suttantādhikā pāḷīti attho. Dhammo viseso dhammaviseso dhammātisayo, vicittā pāḷīti attho, dhammātirekadhammavisesā eva attho dhammātirekadhammavisesaṭṭho. Dvinnampi atthānaṃ abhidhammasaddassa atthabhāvena sāmaññato ekavacananiddeso kato. Tasmāti yasmā ‘‘abhikkamanti, abhikkantavaṇṇā’’tiādīsu viya atirekavisesaṭṭhadīpako abhisaddo, tasmā ayampi dhammo dhammātirekadhammavisesaṭṭhena ‘‘abhidhammo’’ti vuccatīti sambandho.

शब्दाचा अर्थ समजून घेतल्याने अभिधम्माचा सामान्य अर्थ जाणणाऱ्यासाठी अभिधम्मकथा सांगितली असता ती शोभून दिसेल, म्हणून अभिधम्माचे परिज्ञान (पूर्ण ज्ञान) करून घेणेच सुरुवातीला योग्य आहे. त्याकरिता विचारले आहे - “तेथे कोणत्या अर्थाने अभिधम्म आहे?” 'तेथे' म्हणजे “मी अभिधम्माचा अर्थ प्रकाशित करीन” असे जे म्हटले आहे, त्यामध्ये. “ज्याचा अर्थ मी प्रकाशित करीन” अशी जी प्रतिज्ञा केली आहे, तो अभिधम्म कोणत्या अर्थाने अभिधम्म आहे, असा अर्थ आहे. किंवा 'तेथे' म्हणजे “अभिधम्मकथा” या वचनात जो अभिधम्म सांगितला आहे, तो कोणत्या अर्थाने अभिधम्म आहे, असा अर्थ आहे. 'धम्मातिरेक आणि धम्मविशेष' या अर्थाने; येथे धम्माचा अतिरेक (अधिकता) म्हणजे धम्मातिरेक, सुत्तन्तापेक्षा अधिक असलेली पाळी (पाठ) असा अर्थ आहे. धम्माचा विशेष म्हणजे धम्मविशेष किंवा धम्माचा अतिशय, विचित्र पाळी असा अर्थ आहे. धम्मातिरेक आणि धम्मविशेष हाच अर्थ म्हणजे 'धम्मातिरेकधम्मविशेषत्थ' होय. दोन्ही अर्थांच्या बाबतीत 'अभिधम्म' शब्दाचा अर्थ सामान्य असल्याने एकवचनी निर्देश केला आहे. म्हणून, ज्याप्रमाणे “अभिक्कमन्ति, अभिक्kन्तवण्णा” इत्यादींमध्ये 'अभि' हा शब्द अतिरेक आणि विशेष अर्थ दर्शवणारा आहे, त्याचप्रमाणे हा धम्म देखील धम्मातिरेक आणि धम्मविशेष या अर्थाने “अभिधम्म” म्हटला जातो, असा संबंध आहे.

Tattha siyā – ‘‘abhikkamanti, abhikkantavaṇṇā’’ti ettha dhātusaddassa purato payujjamāno abhisaddo kiriyāya atirekavisesabhāvadīpako hotīti yuttaṃ upasaggabhāvato, dhammasaddo pana na dhātusaddoti etasmā purato abhisaddo payogameva nārahati. Athāpi payujjeyya, kiriyāvisesakā upasaggā, na ca dhammo kiriyāti dhammassa atirekavisesabhāvadīpanaṃ na yuttanti? No na yuttaṃ. Aññassapi hi upasaggassa adhātusaddā [Pg.13] purato payujjamānassa akiriyāyapi atirekavisesabhāvadīpakassa dassanatoti etamatthaṃ vibhāvetuṃ atichattādiudāharaṇaṃ dassento āha ‘‘yathā’’tiādi. Evamevāti yathā chattātirekachattavisesādiatthena atichattādayo honti atisaddassa upasaggassa adhātusaddassapi purato payujjamānassa akiriyāya ca tabbhāvadīpakattā, evamayampi dhammo dhammātirekadhammavisesaṭṭhena ‘‘abhidhammo’’ti vuccati abhi-saddassa upasaggassa adhātusaddassapi purato payujjamānassa akiriyāya ca tabbhāvadīpakattāti adhippāyo.

तेथे अशी शंका येऊ शकते – “अभिक्कमन्ति, अभिक्कन्तवण्णा” यामध्ये धातू शब्दाच्या आधी वापरलेला 'अभि' हा शब्द उपसर्ग असल्यामुळे क्रियेचा अतिरेक आणि विशेष भाव दर्शवणारा ठरतो हे योग्य आहे, परंतु 'धम्म' हा शब्द धातू शब्द नाही, म्हणून त्याच्या आधी 'अभि' शब्दाचा प्रयोग करणे योग्य नाही. आणि जरी प्रयोग केला, तरी उपसर्ग हे क्रियेचे विशेषण असतात, आणि धम्म ही क्रिया नाही, म्हणून धम्माचा अतिरेक आणि विशेष भाव दर्शवणे योग्य नाही का? नाही, हे अयोग्य नाही. कारण धातू नसलेल्या शब्दाच्या आधी वापरलेला दुसरा उपसर्ग देखील क्रिया नसतानाही अतिरेक आणि विशेष भाव दर्शवणारा आढळतो. हाच अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'अतिछत्र' इत्यादींचे उदाहरण देत म्हटले आहे – “ज्याप्रमाणे” इत्यादी. 'तशाच प्रकारे' म्हणजे ज्याप्रमाणे छत्राचा अतिरेक आणि छत्राचा विशेष इत्यादी अर्थांमध्ये 'अतिछत्र' इत्यादी शब्द होतात, कारण 'अति' हा उपसर्ग धातू नसलेल्या शब्दाच्या आधी वापरला गेला तरी क्रिया नसतानाही तो भाव दर्शवतो; त्याचप्रमाणे हा धम्म देखील धम्मातिरेक आणि धम्मविशेष या अर्थाने “अभिधम्म” म्हटला जातो, कारण 'अभि' हा उपसर्ग धातू नसलेल्या शब्दाच्या आधी वापरला गेला तरी क्रिया नसतानाही तो भाव दर्शवतो, असा अभिप्राय आहे.

Ekadeseneva vibhattāti ‘‘katame ca, bhikkhave, pañcakkhandhā? Rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho. Katamo ca, bhikkhave, rūpakkhandho? Yaṃ kiñci rūpaṃ atītā…pe… santike vā, ayaṃ vuccati rūpakkhandho’’tievamādinā (saṃ. ni. 3.48; vibha. 2) uddesaniddesamatteneva vibhattā, ‘‘tattha katamaṃ rūpaṃ atīta’’ntievamādinā (vibha. 3) paṭiniddesassa abhidhammabhājanīyassa pañhapucchakassa ca abhāvā na nippadesena. Abhidhammaṃ patvā pana…pe… nippadesatova vibhattā, tasmā ayampi dhammo dhammātirekadhammavisesaṭṭhena ‘‘abhidhammo’’ti vuccati nippadesānaṃ tiṇṇampi nayānaṃ atirekapāḷibhāvato visesapāḷibhāvato cāti adhippāyo. Suttante bāvīsatiyā indriyānaṃ ekato anāgatattā indriyavibhaṅge suttantabhājanīyaṃ natthi. ‘‘Avijjāpaccayā saṅkhārā sambhavantī’’tiādinā paṭiccasamuppāde tassa tassa paccayadhammassa paccayuppannadhammānaṃ paccayabhāvo uddiṭṭho, uddiṭṭhadhammānañca kusalādibhāvo pucchitvā vissajjetabbo, na cettha ‘‘avijjāsaṅkhārā’’ti evaṃ vutto uddeso atthīti pañhapucchakaṃ natthi. Suttante pañca sikkhāpadāni uddiṭṭhāni pāṇātipātā veramaṇītiādīni. Sā pana veramaṇī yadi sabhāvakiccādivasena vibhajīyeyya, ‘‘ārati viratī’’tiādinā abhidhammabhājanīyameva hoti. Athāpi cittuppādavasena vibhajīyeyya, tathāpi abhidhammabhājanīyameva hoti. Añño pana veramaṇīnaṃ vibhajitabbappakāro natthi, yena pakārena suttantabhājanīyaṃ vattabbaṃ siyā. Tasmā sikkhāpadavibhaṅge suttantabhājanīyaṃ natthi.

एकदेशानेच (अंशतः) विभागलेले आहे – “भिक्खूहो, पाच स्कंध कोणते? रूपस्कंध...पे... विज्ञाणस्कंध. आणि भिक्खूहो, रूपस्कंध कोणता? जे काही रूप भूतकाळातील...पे... किंवा जवळचे आहे, याला रूपस्कंध म्हणतात” इत्यादी प्रकारे (सं. नि. ३.४८; विभ. २) केवळ उद्देश आणि निर्देश मात्रेनेच विभागलेले आहे. “तेथे भूतकाळातील रूप कोणते?” इत्यादी प्रकारे (विभ. ३) प्रतिनिर्देशाचे, अभिधम्मभाजनियाचे आणि प्रश्न विचारणाऱ्याचे (पञ्हपुच्छक) अभाव असल्यामुळे ते पूर्णपणे (निप्पदेसेन) विभागलेले नाही. परंतु अभिधम्मात आल्यावर...पे... ते पूर्णपणेच विभागलेले आहे, म्हणून हा धम्म देखील धम्मातिरेक आणि धम्मविशेष या अर्थाने “अभिधम्म” म्हटला जातो, कारण पूर्णपणे विभागलेल्या तिन्ही नयांचे (पद्धतींचे) अतिरेक-पाळी स्वरूप आणि विशेष-पाळी स्वरूप आहे, असा अभिप्राय आहे. सुत्तन्तामध्ये बावीस इंद्रिये एकत्र आलेली नसल्यामुळे इंद्रियविभंगात सुत्तन्तभाजनिय नाही. “अविज्जापच्चया सङ्खारा सम्भवन्ति” (अविद्येच्या प्रत्ययाने संस्कार उत्पन्न होतात) इत्यादी प्रकारे प्रतीत्यसमुत्पादामध्ये त्या त्या प्रत्ययधम्माचा प्रत्ययोत्पन्न धम्मांशी असलेला प्रत्ययभाव निर्दिष्ट केला आहे, आणि निर्दिष्ट धम्मांचा कुशलादी भाव विचारून त्याचे निराकरण केले पाहिजे, परंतु येथे “अविज्जासङ्खारा” असा सांगितलेला उद्देश नसल्यामुळे प्रश्न विचारणारा (पञ्हपुच्छक) नाही. सुत्तन्तामध्ये प्राणातिपातापासून विरती इत्यादी पाच शीलपदे (सिक्खापदे) निर्दिष्ट आहेत. ती विरती जर स्वभाव-कृत्य इत्यादींच्या आधारे विभागली गेली, तर “आरती विरती” इत्यादी प्रकारे ती अभिधम्मभाजनियच होते. आणि जर ती चित्तोत्पादाच्या आधारे विभागली गेली, तरीही ती अभिधम्मभाजनियच होते. विरतीचे विभाजन करण्याचा दुसरा कोणताही प्रकार नाही, ज्या प्रकारे सुत्तन्तभाजनिय सांगितले जाऊ शकेल. म्हणून सिक्खापदविभंगात सुत्तन्तभाजनिय नाही.

Vacanatthato abhidhamme ñāte paricchedato ñāpetuṃ āha ‘‘pakaraṇaparicchedato’’tiādi. Katipayāva pañhavārā avasesāti dhammahadayavibhaṅge anāgatā hutvā mahādhammahadaye āgatā dhammahadayavibhaṅgavacanavasena [Pg.14] avasesā katipayāva pañhavārāti attho. Ettheva saṅgahitāti ‘‘apubbaṃ natthī’’ti vuttaṃ. Appamattikāva tanti avasesāti dhammahadayavibhaṅge anāgantvā mahādhammahadaye āgatatantito yadi pathavīādīnaṃ vitthārakathā mahādhātukathā rūpakaṇḍadhātuvibhaṅgādīsu, atha dhātukathāya vitthārakathā dhātukathāya anāgantvā mahādhātukathāya āgatatanti appamattikāvāti adhippāyo.

शब्दाच्या अर्थावरून अभिधम्म समजल्यावर, परिच्छेदावरून (मर्यादेवरून) माहिती देण्यासाठी “प्रकरणपरिच्छेदावरून” इत्यादी म्हटले आहे. 'काही प्रश्नवारच शिल्लक आहेत' म्हणजे धम्महदयविभंगात न येता महाधम्महदयात आलेले, धम्महदयविभंगाच्या वचनानुसार शिल्लक राहिलेले काही प्रश्नवारच आहेत, असा अर्थ आहे. 'येथेच संग्रहित केले आहेत' म्हणून “काहीही नवीन नाही” असे म्हटले आहे. 'अल्पच तन्ती (ग्रंथपाठ) शिल्लक आहे' म्हणजे धम्महदयविभंगात न येता महाधम्महदयात आलेल्या ग्रंथातून जर पृथ्वी इत्यादींची सविस्तर कथा महाधातुकथा, रूपकांड, धातुविभंग इत्यादींमध्ये असेल, तर धातुकथेची सविस्तर कथा धातुकथेत न यायला महाधातुकथेत आलेली तन्ती (ग्रंथपाठ) अल्पच आहे, असा अभिप्राय आहे.

Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘sāvakabhāsitattā chaḍḍetha na’’nti, taṃ buddhabhāsitabhāvadassanena paṭisedhetuṃ ‘‘sammāsambuddho hī’’tiādimāha. Catūsu pañhesūti ‘‘upalabbhati nupalabbhatī’’ti paṭiññāya gahitāya paṭikkhepagahaṇatthaṃ ‘‘yo saccikaṭṭho’’ti vuttaṃ saccikaṭṭhaṃ nissayaṃ katvā upādāya pavattā dvepi pañcakā eko pañho, ‘‘sabbatthā’’ti sarīraṃ sabbaṃ vā desaṃ upādāya pavattā eko, ‘‘sabbadā’’ti kālamupādāya eko, ‘‘sabbesū’’ti yadi khandhāyatanādayo gahitā, te upādāya pavattā, atha pana ‘‘yo saccikaṭṭho sabbattha sabbadā’’ti etehi na koci saccikaṭṭho deso kālo vā aggahito atthi, te pana sāmaññavasena gahetvā anuyogo kato, na bhedavasenāti bhedavasena gahetvā anuyuñjituṃ ‘‘sabbesū’’ti vuttā saccikaṭṭhadesakālappadese upādāya ca pavattā ekoti etesu catūsu. Dvinnaṃ pañcakānanti ettha ‘‘puggalo upalabbhati…pe… micchā’’ti ekaṃ, ‘‘puggalo nupalabbhati…pe… micchā’’ti (kathā. 18) ekaṃ, ‘‘tvaṃ ce pana maññasi…pe… idaṃ te micchā’’ti (kathā. 3) ekaṃ, ‘‘ese ce dunniggahite…pe… idaṃ te micchā’’ti ekaṃ, ‘‘na hevaṃ niggahetabbe, tena hi yaṃ niggaṇhāsi…pe… sukatā paṭipādanā’’ti (kathā. 10) ekanti evaṃ niggahakaraṇaṃ, paṭikammakaraṇaṃ, niggahassa suniggahabhāvaṃ icchato paṭiññāṭhapanena paṭikammaveṭhanaṃ, paṭikammassa duppaṭikammabhāvaṃ icchato taṃnidassanena niggahassa dunniggahabhāvadassanena niggahanibbeṭhanaṃ, aniggahabhāvāropanādinā chedoti ayaṃ eko pañcako, yo aṭṭhakathāyaṃ anulomapañcakapaṭikammacatukkaniggahacatukkaupanayanacatukkanigamanacatukka nāmehi sakavādipubbapakkhe anulomapaccanīkapañcakoti vutto, paravādipubbapakkhe ca evameva paccanīyānulomapañcakoti vutto. Evaṃ dve pañcakā veditabbā. Evaṃ sesapañhesupīti aṭṭha pañcakā aṭṭhamukhā vādayuttīti [Pg.15] vuttā. Yuttīti upāyo, vādassa yutti vādayutti, vādappavattanassa upāyoti attho.

पण जे म्हटले आहे की, 'श्रावकभाषित असल्यामुळे त्याचा त्याग करू नका', त्याचा बुद्धभाषित असण्याच्या दर्शनाने निषेध करण्यासाठी 'सम्मासम्बुद्ध (सम्यक्संबुद्ध) च' इत्यादी म्हटले आहे. 'चार प्रश्नांमध्ये' म्हणजे 'उपलब्ध होतो की उपलब्ध होत नाही' अशी प्रतिज्ञा ग्रहण केल्यावर, प्रतिषेध ग्रहण करण्यासाठी 'जो सच्चिकट्ठ (सत्य आणि परमार्थ) रूपाने' असे म्हटले आहे. सच्चिकट्ठचा आश्रय घेऊन प्रवृत्त झालेले दोन्ही पंचक मिळून एक प्रश्न आहे; 'सर्वत्र' (सब्बत्था) म्हणजे संपूर्ण शरीर किंवा सर्व देश आश्रित करून प्रवृत्त झालेला एक; 'सर्वदा' (सब्बदा) म्हणजे काळ आश्रित करून प्रवृत्त झालेला एक; 'सर्वांमध्ये' (सब्बेसू) म्हणजे जर खंध (स्कंध), आयतन इत्यादी ग्रहण केले असतील, तर त्यांना आश्रित करून प्रवृत्त झालेला एक. अथवा 'जो सच्चिकट्ठ रूपाने सर्वत्र, सर्वदा' या शब्दांनी कोणताही सच्चिकट्ठ देश किंवा काळ अ-गृहीत राहत नाही, परंतु त्यांना सामान्य रूपाने ग्रहण करून प्रश्न विचारला आहे, भेद रूपाने नाही. म्हणून भेद रूपाने ग्रहण करून विचारण्यासाठी 'सर्वांमध्ये' असे म्हटले आहे, जे सच्चिकट्ठ, देश, काळ आणि प्रदेश यांना आश्रित करून प्रवृत्त झालेला एक प्रश्न आहे - अशा या चार प्रश्नांमध्ये. 'दोन पंचकांचे' म्हणजे येथे 'पुग्गल (पुद्गल) उपलब्ध होतो...पे... मिथ्या आहे' हे एक, 'पुग्गल उपलब्ध होत नाही...पे... मिथ्या आहे' हे एक, 'पण जर तू असे मानतोस...पे... हे तुझे मिथ्या आहे' हे एक, 'जर हा निग्रह करण्यास कठीण...पे... हे तुझे मिथ्या आहे' हे एक, 'अशा प्रकारे निग्रह केला जाऊ नये, म्हणून तू ज्याचा निग्रह करतोस...पे... सुयोग्य प्रतिपादन आहे' हे एक. अशा प्रकारे निग्रह करणे, प्रतिकर्म करणे, निग्रहाची सुनिग्रहता इच्छिणाऱ्यासाठी प्रतिज्ञा स्थापन करून प्रतिकर्माचे वेष्टन करणे, प्रतिकर्माची दुष्प्रतिकर्मता इच्छिणाऱ्यासाठी त्याचे निदर्शन करून निग्रहाची दुर्निग्रहता दाखवून निग्रहाचे निर्वेष्टन करणे, अनिग्रहभावाचा आरोप इत्यादींनी छेद करणे - हा एक पंचक आहे, ज्याला अट्ठकथेत 'अनुलोमपंचक, प्रतिकर्मचतुष्क, निग्रहचतुष्क, उपनयनचतुष्क, निगमनचतुष्क' या नावांनी सकवादीच्या पूर्वपक्षात 'अनुलोम-पच्चनीक-पंचक' म्हटले आहे, आणि परवादीच्या पूर्वपक्षात याच प्रकारे 'पच्चनीक-अनुलोम-पंचक' म्हटले आहे. अशा प्रकारे दोन पंचक जाणावेत. याच प्रकारे उर्वरित प्रश्नांमध्येही आठ पंचक किंवा आठ मुखांची 'वादयुक्ती' म्हटली आहे. 'युक्ती' म्हणजे उपाय, वादाची युक्ती ती 'वादयुक्ती', म्हणजेच वाद चालवण्याचा उपाय असा अर्थ आहे.

Anulomapaccanīkapañcake ādiniggahaṃ dassetvā paccanīyānulomapañcake ca ādiniggahameva dassetvā mātikaṃ dīpetuṃ ‘‘sā panesā’’tiādimāha. Puggaloti attā satto jīvo. Upalabbhatīti paññāya upagantvā labbhati. Saccikaṭṭhaparamaṭṭhenāti māyāmarīciādayo viya nābhūtākārena, anussavādīhi gahetabbā viya na anuttamatthabhāvena, atha kho bhūtena uttamatthabhāvena upalabbhatīti pucchati. Itaro tādisaṃ icchanto paṭijānāti. Puna yo saccikaṭṭhaparamaṭṭhena upalabbhati, so saccikaṭṭhaparamaṭṭhato añño tadādhāro, aññatra vā tehi, tesaṃ vā ādhārabhūto, anañño vā tato ruppanādisabhāvato sappaccayādisabhāvato vā upalabbhamāno āpajjatīti anuyuñjati ‘‘yo saccikaṭṭho…pe… paramaṭṭhenā’’ti. Itaro puggalassa rūpādīhi aññattaṃ anaññattañca anicchanto ‘‘na heva’’nti paṭikkhipati. Puna sakavādī paṭiññāya ekattāpannaṃ appaṭikkhipitabbaṃ paṭikkhipatīti katvā niggahaṃ āropento āha ‘‘ājānāhi niggaha’’nti. ‘‘Puggalo nupalabbhatī’’ti puṭṭho sakavādī puggaladiṭṭhiṃ paṭisedhento ‘‘āmantā’’ti paṭijānāti. Puna itaro yo saccikaṭṭhena nupalabbhati puggalo, so saccikaṭṭhaparamaṭṭhato añño vā anañño vā nupalabbhatīti āpajjati aññassa pakārassa abhāvāti anuyuñjati ‘‘yo saccikaṭṭho…pe… paramaṭṭhenā’’ti. Yasmā pana puggalo sabbena sabbaṃ nupalabbhati, tasmā tassa aññattānaññattānuyogo ananuyogo puggalaladdhiṃ paṭisedhentassa anāpajjanatoti ‘‘na heva’’nti paṭikkhipati. Itaro paṭiññāya āpajjanalesameva passanto aviparītaṃ atthaṃ asambujjhantoyeva niggahaṃ āropeti ‘‘ājānāhi niggaha’’nti.

अनुलोम-पच्चनीक-पंचकामध्ये आदि-निग्रह दाखवून आणि पच्चनीक-अनुलोम-पंचकामध्ये देखील आदि-निग्रहच दाखवून मातिका (मातृका) स्पष्ट करण्यासाठी 'सा पनेसा' इत्यादी म्हटले आहे. 'पुग्गल' (पुद्गल) म्हणजे आत्मा, सत्त्व, जीव. 'उपलब्भति' (उपलब्ध होतो) म्हणजे प्रज्ञेने जवळ जाऊन प्राप्त होतो. 'सच्चिकट्ठ-परमट्ठेन' (सत्य आणि परमार्थ रूपाने) म्हणजे माया, मरिची (मृगजळ) इत्यादींप्रमाणे असत्य रूपाने नव्हे, किंवा अनुश्रव (ऐकीव माहिती) इत्यादींद्वारे ग्रहण करण्याजोग्या अनुत्तम अर्थभावाने नव्हे, तर वास्तविक उत्तम अर्थभावाने उपलब्ध होतो का, असा प्रश्न विचारतो. दुसरा तशाच प्रकारची इच्छा बाळगून होकार देतो. पुन्हा, जो सच्चिकट्ठ-परमट्ठ रूपाने उपलब्ध होतो, तो सच्चिकट्ठ-परमट्ठाहून भिन्न त्याचा आधार आहे, किंवा त्यांच्याहून वेगळा आहे, किंवा त्यांचा आधारभूत आहे, किंवा त्याच्याहून अभिन्न आहे, जो रूपण (विकार पाडणे) इत्यादी स्वभावामुळे किंवा सप्रत्यय (हेतू-प्रत्यययुक्त) इत्यादी स्वभावामुळे उपलब्ध होतो, अशी आपत्ती येते का, असा प्रश्न विचारतो - 'जो सच्चिकट्ठ...पे... परमार्थ रूपाने'. दुसरा पुद्गलाचे रूपादींशी भिन्नत्व आणि अभिन्नत्व न इच्छिणारा 'असे नाही' (न हेवम्) म्हणून नाकारतो. पुन्हा सकवादी प्रतिज्ञेमध्ये एकरूप झालेल्या आणि न नाकारण्याजोग्या गोष्टीचा नकार करतो, असे मानून निग्रह लादत म्हणतो - 'निग्रह समजून घे' (आजानाहि निगहं). 'पुग्गल उपलब्ध होत नाही' असे विचारले असता, सकवादी पुद्गल-दृष्टीचा निषेध करत 'होय' (आमन्ता) अशी प्रतिज्ञा करतो. पुन्हा दुसरा विचारतो की, जो पुद्गल सच्चिकट्ठ रूपाने उपलब्ध होत नाही, तो सच्चिकट्ठ-परमट्ठाहून भिन्न किंवा अभिन्न रूपाने उपलब्ध होत नाही का, कारण दुसरा कोणताही प्रकार अस्तित्वात नाही, असा प्रश्न विचारतो - 'जो सच्चिकट्ठ...पे... परमार्थ रूपाने'. परंतु, ज्या अर्थी पुद्गल सर्वतोपरी उपलब्ध होत नाही, त्या अर्थी पुद्गल-मताचा निषेध करणाऱ्याला त्याचे भिन्नत्व किंवा अभिन्नत्व विचारणे निरर्थक आहे, कारण त्यात कोणतीही आपत्ती येत नाही, म्हणून तो 'असे नाही' (न हेवम्) असे नाकारतो. दुसरा प्रतिज्ञेमध्ये केवळ आपत्तीचा आभास पाहून, यथार्थ अर्थ न समजताच निग्रह लादतो - 'निग्रह समजून घे' (आजानाहि निगहं).

Itīti yaṃ disvā mātikā ṭhapitā, evaṃ desitattāti adhippāyo. Yathā kinti yena pakārena buddhabhāsitaṃ nāma jātaṃ, taṃ nidassanaṃ kinti attho. Yatonidānanti yaṃkāraṇā chaajjhattikabāhirāyatanādinidānanti attho. Papañcasaññāsaṅkhāti taṇhāmānadiṭṭhipapañcasampayuttā saññākoṭṭhāsā. Samudācarantīti ajjhācaranti. Ettha ceti etesu āyatanādīsu taṇhāmānadiṭṭhīhi abhinanditabbaṃ abhivaditabbaṃ ajjhositabbañca natthi ce[Pg.16]. Nanu natthiyeva, kasmā ‘‘natthi ce’’ti vuttanti? Saccaṃ natthi, appahīnābhinandanābhivadanajjhosānānaṃ pana puthujjanānaṃ abhinanditabbādippakārāni āyatanādīni hontīti tesaṃ na sakkā ‘‘natthī’’ti vattuṃ, pahīnābhinandanādīnaṃ pana sabbathā natthīti ‘‘natthi ce’’ti vuttaṃ. Esevantoti abhinandanādīnaṃ natthibhāvakaro maggo tappaṭippassaddhibhūtaṃ phalaṃ vā rāgānusayādīnaṃ anto avasānaṃ, appavattīti attho.

'इति' (अशा प्रकारे) म्हणजे जे पाहून मातिका (मातृका) स्थापित केली आहे, तशा प्रकारे उपदेशिले असल्यामुळे, असा अभिप्राय आहे. 'यथा किम्' (कशा प्रकारे) म्हणजे ज्या प्रकारे ते बुद्धभाषित झाले आहे, त्याचे निदर्शन काय आहे, असा अर्थ आहे. 'यतोनिदानम्' (ज्या कारणाने) म्हणजे ज्या कारणाने, सहा आध्यात्मिक आणि बाह्य आयतने इत्यादी कारणाने, असा अर्थ आहे. 'पपञ्चसञ्ञासङ्खा' (प्रपंच-संज्ञा-संख्या) म्हणजे तण्हा (तृष्णा), मान आणि दिट्ठि (दृष्टी) या प्रपंचाशी संप्रयुक्त असलेले संज्ञेचे भाग. 'समुदाचरन्ति' (समुदाचरण करतात) म्हणजे अध्याचरण करतात. 'येथे जर' (एत्थ चे) म्हणजे या आयतनादींमध्ये तण्हा, मान आणि दिट्ठि यांनी अभिनंदनीय, अभिवंदनीय आणि अध्यवसान करण्याजोगे काहीही नाही जर. पण खरोखरच काही नाही, मग 'जर नाही' (नत्थि चे) असे का म्हटले आहे? सत्य आहे की काही नाही, परंतु ज्यांचे अभिनंदन, अभिवंदन आणि अध्यवसान प्रहीण (नष्ट) झालेले नाही, अशा पुथुज्जनांसाठी (पृथग्जनांसाठी) अभिनंदनीय इत्यादी प्रकारची आयतने असतात, म्हणून त्यांच्यासाठी 'नाही' असे म्हणता येत नाही. परंतु ज्यांचे अभिनंदन इत्यादी प्रहीण झाले आहे, त्यांच्यासाठी सर्वथा काहीही नसल्यामुळे 'जर नाही' असे म्हटले आहे. 'एसेवन्तो' (हाच अंत) म्हणजे अभिनंदन इत्यादींचा अभाव करणारा मार्ग किंवा त्याची प्रतिप्रश्रब्धी (शांती) रूप असलेले फल, किंवा राग-अनुशय इत्यादींचा अंत, समाप्ती, अप्रवृत्ती असा अर्थ आहे.

Jānaṃ jānātīti sabbaññutaññāṇena jānitabbaṃ jānāti. Na hi padesañāṇavā jānitabbaṃ sabbaṃ jānātīti. Passaṃ passatīti dibbacakkhupaññācakkhudhammacakkhubuddhacakkhusamantacakkhusaṅkhātehi pañcahi cakkhūhi passitabbaṃ passati. Atha vā jānaṃ jānātīti yathā aññe savipallāsā kāmarūpapariññāvādino jānantāpi vipallāsavasena jānanti, na evaṃ bhagavā, bhagavā pana pahīnavipallāsattā jānanto jānātiyeva, diṭṭhidassanassa ca abhāvā passanto passatiyevāti attho. Cakkhubhūtoti paññācakkhumayattā sattesu ca taduppādanato lokassa cakkhubhūto. Ñāṇabhūtoti etassa ca evameva attho daṭṭhabbo. Dhammā bodhipakkhiyā. Brahmā maggo, tehi uppannattā lokassa ca taduppādanato tabbhūto. Vattāti catusaccadhamme vadatīti vattā. Pavattāti ciraṃ saccappaṭivedhaṃ pavattento vadatīti pavattā. Atthassa ninnetāti atthaṃ uddharitvā dassetā, paramatthaṃ vā nibbānaṃ pāpayitā. Amatassa dātāti amatasacchikiriyaṃ sattesu uppādento amataṃ dadātīti amatassa dātā. Bodhipakkhiyadhammānaṃ tadāyattabhāvato dhammassāmī. Suvaṇṇāliṅganti suvaṇṇamayaṃ āliṅgaṃ khuddakamudiṅgaṃ. Supupphitasatapattapadumamiva sassirikaṃ sasobhaṃ supupphitasatapattasassirikaṃ.

“जाणत असताना जाणतात” (जानं जानातीति) म्हणजे सर्वज्ञता-ज्ञानाने (सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन) जे जाणण्यायोग्य आहे ते जाणतात. कारण प्रादेशिक ज्ञान असणारा (मर्यादित ज्ञान असलेला) सर्व जाणण्यायोग्य गोष्टी जाणू शकत नाही. “पाहत असताना पाहतात” (पस्सं पस्सतीति) म्हणजे दिव्यचक्षू, प्रज्ञाचक्षू, धम्मचक्षू, बुद्धचक्षू आणि समंतचक्षू या पाच चक्षूंनी जे पाहण्यायोग्य आहे ते पाहतात. अथवा, “जाणत असताना जाणतात” म्हणजे जसे इतर विपर्यासयुक्त (सविपल्लासा) काम-रूप-परिज्ञावादी जाणत असूनही विपर्यासाच्या वश होऊन जाणतात, तसे भगवान नाही. भगवान तर विपर्यास नष्ट झाल्यामुळे (पहीनविपल्लासत्ता) जाणत असतानाच जाणतात, आणि चुकीच्या दृष्टीने पाहण्याचा अभाव असल्यामुळे पाहत असतानाच पाहतात, असा अर्थ आहे. “चक्षुभूत” (चक्खुभूतो) म्हणजे प्रज्ञाचक्षूमय असल्यामुळे आणि प्राण्यांमध्ये तो उत्पन्न करत असल्यामुळे ते जगाचे चक्षुभूत (डोळे) आहेत. “ज्ञानभूत” (ञाणभूतो) याचाही असाच अर्थ समजला पाहिजे. “धम्म” म्हणजे बोधिपक्खिय धम्म. “ब्रह्म” म्हणजे मार्ग (मग्गो), त्यांच्याद्वारे उत्पन्न झाल्यामुळे आणि जगामध्ये ते उत्पन्न करत असल्यामुळे ते तद्रूप (तब्भूतो) आहेत. “वक्ता” (वत्ता) म्हणजे चार आर्यसत्यांचा धम्म सांगणारे ते ‘वक्ता’ आहेत. “प्रवक्ता” (पवत्ता) म्हणजे दीर्घकाळ सत्याचा साक्षात्कार घडवून आणत (धम्म) सांगणारे ते ‘प्रवक्ता’ आहेत. “अर्थाचे प्रणेते” (अत्थस्स निन्नेता) म्हणजे अर्थाचा उद्धार करून दाखवणारे, किंवा परमार्थ म्हणजेच निब्बाण प्राप्त करून देणारे. “अमृताचे दाते” (अमतस्स दाता) म्हणजे प्राण्यांमध्ये अमृत-साक्षात्काराची (अमतसच्छिकिरियं) उत्पत्ती करून अमृत देणारे ते ‘अमृताचे दाते’ आहेत. बोधिपक्खिय धम्म त्यांच्यावरच अवलंबून असल्यामुळे ते ‘धम्मस्वामी’ (धम्मस्सामी) आहेत. “सुवण्णालिंग” (सुवण्णालिङ्गं) म्हणजे सोन्याचे आलिंग (एक लहान मृदंग). “सुपुप्फितसतपत्तसस्सिरिकं” म्हणजे चांगल्या प्रकारे फुललेल्या शंभर पाकळ्यांच्या कमळाप्रमाणे शोभायमान, सुंदर.

Anumoditakālato paṭṭhāya…pe… buddhabhāsitaṃ nāma jātanti etena anumodanā buddhabhāsitabhāvassa kāraṇanti ayamattho vutto viya dissati, evañca sati kathāvatthussa buddhabhāsitabhāvo na siyā ananumoditattā, tasmā evamettha attho daṭṭhabbo – ‘‘mahākaccāyano evaṃ vibhajissatī’’ti disvā bhagavā mātikaṃ nikkhipitvā vihāraṃ paviṭṭho, tatheva ca thero bhagavatā dinnanayena ṭhapitamātikāya vibhajīti buddhabhāsitaṃ nāma jātaṃ, taṃ pana anumodanāya pākaṭaṃ jātanti etamatthaṃ sandhāya ‘‘evaṃ satthārā…pe… nāma jāta’’nti vuttanti.

“अनुमोदन केल्याच्या काळापासून... पे... बुद्धभाषित झाले” याने अनुमोदन हे बुद्धभाषित होण्याचे कारण आहे, असा अर्थ सांगितल्यासारखा दिसतो. आणि जर असे असेल, तर कथावस्तूचे बुद्धभाषितत्व सिद्ध होणार नाही कारण त्याला अनुमोदन मिळालेले नाही. म्हणून, येथे असा अर्थ समजला पाहिजे - “महाकच्चायन अशा प्रकारे विभाजन करतील” हे पाहून भगवंतांनी मातिका (शीर्षके) मांडून विहारात प्रवेश केला, आणि त्याचप्रमाणे थेरांनी भगवंतांनी दिलेल्या पद्धतीने स्थापित केलेल्या मातिकेचे विभाजन केले, म्हणून ते ‘बुद्धभाषित’ झाले. परंतु, ते अनुमोदनामुळे प्रकट झाले, हा अर्थ लक्षात घेऊन “अशा प्रकारे शास्त्यांनी... पे... झाले” असे म्हटले आहे.

Idāni [Pg.17] pāḷiyā sannivesaṃ dassetuṃ ‘‘tattha dhammasaṅgaṇīpakaraṇe’’tiādimāha. Kāmāvacarakusalato aṭṭhāti kāmāvacarakusale cattāro khandhe gahetvā tato aṭṭha cittāni uddharati. Paṭhamā vibhattītipi vadanti. Ekūnanavuti cittānīti yattha etāni cittāni vibhattāni, te pāḷippadesā ‘‘ekūnanavuti cittānī’’ti vuttā. Tesañca samudāyo cittavibhatti, tasmā upapannametaṃ ‘‘ekūnanavuti cittāni cittavibhattī’’ti. Mātikañca uddisitvā tattha ekekaṃ padaṃ uddharitvā yasmā cittāni vibhattāni, tasmā mātikāpi cittavibhattiantogadhāyevāti cittuppādakaṇḍaṃ mātikāpadabhājanīyavasena duvidhanti idampi vacanaṃ yujjati.

आता पाळीचा (पाठाचा) क्रम दाखवण्यासाठी “तेथे धम्मसंगणी प्रकरणात” इत्यादी म्हटले आहे. “कामावचर कुशलमधून आठ” म्हणजे कामावचर कुशलातील चार स्कंध घेऊन त्यातून आठ चित्ते उद्धृत करतात. याला “पहिली विभत्ती” असेही म्हणतात. “एकोणनव्वद चित्ते” म्हणजे जिथे ही चित्ते विभागली गेली आहेत, त्या पाळी-प्रदेशांना (पाठांना) “एकोणनव्वद चित्ते” म्हटले आहे. आणि त्यांचा समूह म्हणजे ‘चित्तविभत्ती’ होय, म्हणून “एकोणनव्वद चित्ते ही चित्तविभत्ती आहे” हे योग्यच आहे. आणि मातिकेचा (शीर्षकांचा) निर्देश करून, त्यातील एकेक पद उद्धृत करून ज्या अर्थी चित्ते विभागली गेली आहेत, त्या अर्थी मातिका देखील चित्तविभत्तीच्या अंतर्गतच समाविष्ट आहे; म्हणून चित्तुत्पादकांड हे मातिकापद-भाजनियच्या दृष्टीने द्विविध (दोन प्रकारचे) आहे, हे वचन देखील योग्य ठरते.

Mūlatoti ‘‘tīṇi kusalamūlānī’’tiādinā (dha. sa. 985) kusalādīnaṃ mūlavasena saṅkhipitvā vacanaṃ. ‘‘Vedanākkhandho’’tiādinā khandhato. ‘‘Kāyakamma’’ntiādinā dvārato. ‘‘Sukhabhūmiyaṃ kāmāvacare’’tiādinā (dha. sa. 988) bhūmito. Atthoti hetuphalaṃ. Dhammoti hetu. ‘‘Tīṇi kusalamūlāni tīṇi akusalamūlānī’’tiādinā (dha. sa. 985-986) hetuvasena saṅgaho dhammato nikkhepo. ‘‘Taṃsampayutto, taṃsamuṭṭhānā tadekaṭṭhā ca kilesā’’tiādinā (dha. sa. 985-986) hetuphalavasena saṅgaho atthato nikkhepo. Atha vā dhammoti bhāsito. Atthoti bhāsitattho. ‘‘Tayo kusalahetū’’ti (dha. sa. 1059) dhammo. ‘‘Tattha katame tayo kusalahetū alobho’’tiādi (dha. sa. 1060) attho, so ca dhammo. ‘‘Tattha katamo alobho’’tiādi (dha. sa. 1061) atthoti evaṃ atthadhammavasena nikkhepo veditabbo. Nāmatoti ‘‘tīṇi kusalamūlānī’’ti vuttadhammānaṃ alobhotiādināmavasena. Liṅgatoti uddiṭṭhassa ekasseva dhammassa ‘‘alobho alubbhanā alubbhitatta’’nti (dha. sa. 1061) purisādiliṅgavasena nikkhepo.

“मुळापासून” (मूलतो) म्हणजे “तीन कुशलमुळे” इत्यादींद्वारे (ध. सं. ९८५) कुशलादींच्या मुळांच्या आधारे संक्षेपाने केलेले कथन होय. “वेदनास्कंध” इत्यादींद्वारे स्कंधाच्या आधारे. “कायकर्म” इत्यादींद्वारे द्वाराच्या आधारे. “सुखभूमीत कामावचर” इत्यादींद्वारे (ध. सं. ९८८) भूमीच्या आधारे. ‘अत्थ’ (अर्थ) म्हणजे हेतूचे फळ. ‘धम्म’ म्हणजे हेतू. “तीन कुशलमुळे, तीन अकुशलमुळे” इत्यादींद्वारे (ध. सं. ९८५-९८६) हेतूच्या आधारे केलेला संग्रह हा ‘धम्मतो निक्खेप’ (धम्माच्या आधारे मांडणी) आहे. “त्याच्याशी संप्रयुक्त, त्यापासून समुत्थित आणि त्याच ठिकाणी असणारे क्लेश” इत्यादींद्वारे (ध. सं. ९८५-९८६) हेतू आणि फळाच्या आधारे केलेला संग्रह हा ‘अत्थतो निक्खेप’ (अर्थाच्या आधारे मांडणी) आहे. अथवा, ‘धम्म’ म्हणजे भाषित (सांगितलेले). ‘अत्थ’ म्हणजे भाषित अर्थ (सांगितलेल्याचा अर्थ). “तीन कुशल हेतू” (ध. सं. १०५९) हा धम्म आहे. “तेथे तीन कुशल हेतू कोणते? अलोभ...” इत्यादी (ध. सं. १०६०) हा अर्थ आहे, आणि तो धम्म देखील आहे. “तेथे अलोभ कोणता?” इत्यादी (ध. सं. १०६१) हा अर्थ आहे; अशा प्रकारे अर्थ आणि धम्माच्या आधारे मांडणी (निक्खेप) समजली पाहिजे. “नावावरून” (नामतो) म्हणजे “तीन कुशलमुळे” असे म्हटलेल्या धम्मांचे ‘अलोभ’ इत्यादी नावांच्या आधारे कथन. “लिंगावरून” (लिंगतो) म्हणजे निर्दिष्ट केलेल्या एकाच धम्माचे “अलोभ, अलुब्भना (न लोभवणे), अलुब्भितत्त (लोभ नसण्याची अवस्था)” (ध. सं. १०६१) अशा पुल्लिंग इत्यादी लिंगांच्या आधारे केलेली मांडणी (निक्खेप) होय.

Gaṇanacāranti gaṇanappavattiṃ. Samānentīti samānaṃ karonti pūrenti, tathā samānetabbanti etthāpi. ‘‘Vijjābhāgino avijjābhāgino’’ti (dha. sa. dukamātikā 101) evamādīsu ettha viññātesu ābhidhammikattherā suttantaṃ suṇantā cintentā ca suttantesu ‘‘vijjābhāgino’’tiādīsu āgatesu atthassa viññātattā na kilamantīti etamatthaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ābhidhammikattherānaṃ…pe… akilamatthaṃ ṭhapitā’’ti.

“गणनचार” (गणनचारं) म्हणजे गणनेची प्रवृत्ती. “समानेन्ति” (समानीकरण करतात) म्हणजे समान करतात, पूर्ण करतात; तसेच “समानेतब्बं” (समान केले पाहिजे) यामध्येही हाच अर्थ आहे. “विज्जाभागिनो अविज्जाभागिनो” (ध. सं. दुक मातिका १०१) इत्यादी गोष्टी येथे समजून घेतल्यावर, अभिधम्म जाणणारे थेर (आभिधम्मिक थेर) सुत्त ऐकताना आणि त्यावर विचार करताना, सुत्तांमध्ये “विज्जाभागिनो” इत्यादी शब्द आल्यावर त्यांचा अर्थ आधीच माहीत असल्यामुळे थकत नाहीत (त्रास होत नाही), हा अर्थ लक्षात घेऊन “आभिधम्मिक थेरांना... पे... थकवा न येण्यासाठी स्थापित केले आहे” असे म्हटले आहे.

Anamataggoti [Pg.18] aññātaggo. Khandhantaranti khandhanānattaṃ, khandhameva vā. Gahetuṃ asakkuṇeyyattā saṇhaṃ, sukhumāya paññāya gahetabbato sukhumañca dhammaṃ saṇhasukhumadhammaṃ. Balavatā ñāṇavegena pavattattā balavato ñāṇavegassa nimittabhāvato ca balavaṃ. Gambhīrameva gambhīragataṃ, gambhīrāni vā gatāni gamanāni etassa santīti gambhīragataṃ. Yathānupubbanti yathānupubbena. Nikhilenāti niravasesena desitaṃ, pañcakhilarahitena vā bhagavatā desitaṃ. Rūpagataṃvāti hatthagataṃ rūpaṃ viya cakkhunā. ‘‘Paṭivedhañāṇena samantapaṭṭhānaṃ yo passati, so attheva, no natthī’’ti attānaṃ sandhāya thero vadatīti.

“अनमतग्गो” (अनमतग्गो) म्हणजे ज्याचा अंत माहीत नाही (अज्ञात अंत असलेला). “खंधंतरं” म्हणजे स्कंधांची विविधता, किंवा स्कंधच. (सामान्य बुद्धीने) ग्रहण करणे अशक्य असल्यामुळे “सण्ह” (सूक्ष्म/बारीक), आणि सूक्ष्म प्रज्ञेने ग्रहण करण्यायोग्य असल्यामुळे “सुखुम” (सूक्ष्म) अशा धम्माला “सण्हसुखुमधम्म” (सूक्ष्म व अतिसूक्ष्म धम्म) म्हटले आहे. बलवान ज्ञानवेगाने प्रवृत्त झाल्यामुळे आणि बलवान ज्ञानवेगाचे निमित्त असल्यामुळे “बलवान” (बलवं). जे गंभीरच आहे ते “गंभीरगत” (गम्भीरगतं), किंवा ज्याचे गमन (मार्ग) गंभीर आहे ते “गंभीरगत” होय. “यथानुपुब्बं” म्हणजे अनुक्रमाने. “निखिलेन” म्हणजे संपूर्णपणे (काहीही शिल्लक न ठेवता) उपदेशिलेले, किंवा पाच खील (चित्तखील) नसलेल्या भगवंतांनी उपदेशिलेले. “रूपगतं व” म्हणजे हातातील रूपाला (वस्तूला) डोळ्यांनी पाहिल्याप्रमाणे. “प्रतिवेध-ज्ञानाने (साक्षात्कारी ज्ञानाने) जो समंतपट्ठान पाहतो, तो खरोखरच अस्तित्वात आहे, अस्तित्वात नाही असे नाही,” असे थेर स्वतःला उद्देशून म्हणतात.

Khuddakavatthuvibhaṅge āgatesu ekādhikesu aṭṭhasu kilesasatesu aṭṭhasatataṇhāvicaritāni apanetvā sesā dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo ca uppannānuppannabhāvena diguṇitāni diyaḍḍhakilesasahassāni dasādhikāni honti, appakaṃ pana ūnamadhikaṃ vā na gaṇanūpagaṃ hotīti ‘‘diyaḍḍhakilesasahassa’’nti vuttaṃ. Itaresaṃ atītādibhāvāmasanā aggahaṇaṃ khepane daṭṭhabbaṃ.

खुद्दकवत्थुविभंगामध्ये आलेल्या आठशेहून अधिक क्लेशांमधून (एक अधिक असलेल्या आठशे क्लेशांमधून) आठशे तण्हा-विचरिते (तृष्णेचे विचार) काढून टाकून, उर्वरित बासष्ट दृष्टी आणि उत्पन्न व अनुत्पन्न भावाने दुप्पट केलेले दीड हजार क्लेश दहाने अधिक (१५१०) होतात. परंतु, थोडे कमी किंवा जास्त असणे हे गणनेत धरले जात नसल्यामुळे “दीड हजार क्लेश” (दियड्ढकिलेससहस्सं) असे म्हटले आहे. इतरांचे (उर्वरित क्लेशांचे) अतीत इत्यादी भावाचा स्पर्श न केल्यामुळे ग्रहण न करणे हे वगळण्यात आलेले समजावे.

Mecakapaṭāti nīlanibhā paṭā. Cittasamuṭṭhānā vaṇṇadhātūti cittapaccayautusamuṭṭhānā vaṇṇadhātūti attho gahetabbo. Kasmā? Na hi cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ bahi nigacchatīti, cittasamuṭṭhānarūpaparamparāya āgatattā pana evaṃ vuttaṃ. Atha vā cittasamuṭṭhānā vaṇṇadhātūti ettha paccayautusaddānaṃ lopaṃ katvā soyeva pubbe vutto attho suvaṇṇatā sussaratā viya. Ettha hi ‘‘sussaratā’’ti upādinnakādhikāre āgataṃ, na ca saddo upādinnako atthi, tasmā upādinnakarūpaoṭṭhatāluādinissayattā evaṃ vuttanti, evametthāpi cittapaccayautusamuṭṭhānaṃ sandhāya ‘‘cittasamuṭṭhānā vaṇṇadhātū’’ti vadati.

‘मेचकपटाः’ म्हणजे निळे (किंवा गडद निळे) वस्त्र. ‘चित्तसमुत्थाना वर्णधातू’ (चित्तसमुत्थान वर्णधातू) याचा अर्थ ‘चित्त-प्रत्यय-ऋतु-समुत्थान वर्णधातू’ असा घ्यावा. का? कारण चित्तसमुत्थान रूप बाहेर जात नाही, परंतु चित्तसमुत्थान रूपपरंपरेने आल्यामुळे असे म्हटले आहे. किंवा ‘चित्तसमुत्थाना वर्णधातू’ येथे ‘प्रत्यय’ आणि ‘ऋतु’ या शब्दांचा लोप करून, पूर्वी सांगितलेलाच अर्थ होतो, जसे की ‘सुवर्णता’ (उत्तम वर्ण) आणि ‘सुस्वरता’ (मधुर आवाज). येथे ‘सुस्वरता’ हे उपादिन्नक (उपात्त/ग्रहण केलेले) अधिकारात आले आहे, आणि शब्द हा उपादिन्नक नसतो, म्हणून उपादिन्नक रूप असलेल्या ओठ, टाळू इत्यादींच्या आश्रयाने असल्यामुळे असे म्हटले आहे; त्याचप्रमाणे येथेही चित्त-प्रत्यय-ऋतु-समुत्थानाचा संदर्भ घेऊन ‘चित्तसमुत्थाना वर्णधातू’ असे म्हटले आहे.

Kāyasakkhinti paccakkhaṃ. Dantāvaraṇanti oṭṭhadvayaṃ. Mukhādānanti mukhavivaraṃ. Siliṭṭhanti saṃgataṃ susaṇṭhitaṃ. Sare nimittaṃ gahetvāti ‘‘dhammo eso vuccatī’’ti dhammassaravasena nimittaṃ gahetvā, na kilesānubyañjanavasena. Ekappahārenāti ettha pahāroti divasassa tatiyo bhāgo vuccati. Evaṃ santeti pubbe vuttamaggahetvā vācanāmaggassa therappabhavattavacanameva gahetvā tena purimavacanañca paṭikkhipanto codeti.

‘कायसक्खी’ (कायसाक्षी) म्हणजे प्रत्यक्ष. ‘दंतावरण’ म्हणजे दोन्ही ओठ. ‘मुखादान’ म्हणजे मुखविवर (तोंडाची पोकळी). ‘सिलिट्ठ’ म्हणजे सुसंगत, सुसंस्थित. ‘सरे निमित्तं गहेत्वा’ (स्वरात निमित्त ग्रहण करून) म्हणजे ‘हा धम्म म्हटला जातो’ अशा धम्मस्वराच्या वशाने निमित्त ग्रहण करून, क्लेशांच्या अनुव्यंजनांच्या (चिन्हांच्या) वशाने नाही. ‘एकप्पहारेण’ (एका प्रहाराने) येथे ‘प्रहार’ म्हणजे दिवसाचा तिसरा भाग म्हटला जातो. असे असताना, पूर्वी सांगितलेले न स्वीकारता, वाचनमार्ग थेरांपासून (स्थविरांपासून) उत्पन्न झाला आहे हे वचनच स्वीकारून, त्याद्वारे पूर्ववचनाचा निषेध करत आक्षेप घेतो.

Tenetametassāti [Pg.19] vinayassa. Attatthaparatthādibhedeti yo taṃ suttaṃ sajjhāyati suṇāti vāceti cinteti deseti, suttena saṅgahito sīlādiattho tassapi hoti, tena parassa sādhetabbato parassapi hotīti tadubhayaṃ taṃ suttaṃ sūceti dīpeti. Tathā diṭṭhadhammikasamparāyikatthe lokiyalokuttarattheti evamādibhede atthe ādisaddena saṅgaṇhāti. Atthasaddo cāyaṃ hitapariyāyavacanaṃ, na bhāsitatthavacanaṃ. Yadi siyā, suttaṃ attanopi bhāsitatthaṃ sūceti parasuttassapīti ayamattho siyā, suttena ca yo attho pakāsito, so tasseva hotīti na tena parattho sūcito hoti, tena ca sūcetabbassa paratthassa nivattetabbassa abhāvā attaggahaṇaṃ na kattabbaṃ, attatthaparatthavinimuttassa bhāsitatthassa abhāvā ādiggahaṇañca na kattabbaṃ, tasmā yathāvuttassa atthassa sutte asambhavato suttādhārassa puggalassa vasena attatthaparatthā vuttā.

‘तेनेतमेतस्स’ म्हणजे या विनयाचे. ‘अत्तत्थपरत्थादिभेदे’ (आत्मार्थ, परार्थ इत्यादी भेदांमध्ये) - जो त्या सुत्ताचा स्वाध्याय करतो, ऐकतो, शिकवितो, चिंतन करतो, देशना करतो, सुत्तामध्ये समाविष्ट असलेला शीलादी अर्थ त्याच्यासाठीही असतो; आणि त्याच्याद्वारे इतरांसाठी साध्य करायचा असल्यामुळे तो इतरांसाठीही असतो; अशा प्रकारे ते सुत्त या दोन्ही गोष्टी सूचित व प्रकाशित करते. तसेच दृष्टधार्मिक (या जन्मातील) व सांपरायिक (परलोकातील) अर्थ, लौकिक व लोकोत्तर अर्थ इत्यादी भेदांमधील अर्थ ‘आदि’ शब्दाने ग्रहण केले जातात. आणि हा ‘अत्थ’ (अर्थ) शब्द ‘हित’ या अर्थाचा वाचक आहे, ‘भाषित अर्थाचा’ (बोललेल्या अर्थाचा) वाचक नाही. जर तसे असते, तर सुत्त स्वतःचाही भाषित अर्थ सूचित करते आणि दुसऱ्या सुत्ताचाही, असा अर्थ झाला असता. आणि सुत्ताद्वारे जो अर्थ प्रकाशित केला जातो, तो त्याचाच असतो, त्यामुळे त्याद्वारे परार्थ सूचित होत नाही; आणि त्याद्वारे सूचित करावयाच्या किंवा निवृत्त करावयाच्या परार्थाचा अभाव असल्यामुळे ‘अत्त’ (स्वतःचे) ग्रहण करू नये, तसेच आत्मार्थ व परार्थापासून मुक्त अशा भाषित अर्थाचा अभाव असल्यामुळे ‘आदि’चे ग्रहणही करू नये. म्हणून, पूर्वोक्त अर्थाचा सुत्तात असंभव असल्यामुळे, सुत्ताचा आधार असलेल्या पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) वशाने आत्मार्थ आणि परार्थ सांगितले आहेत.

Atha vā suttaṃ anapekkhitvā ye attatthādayopi atthappabhedā vuttā niddese (mahāni. 69; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85) ‘‘attattho parattho ubhayattho diṭṭhadhammiko attho samparāyiko attho uttāno attho gambhīro attho guḷho attho paṭicchanno attho neyyo attho nīto attho anavajjo attho nikkileso attho vodāno attho paramattho attho’’ti, te suttaṃ sūcetīti attho. Atha vā ‘‘attanā ca appiccho hotī’’ti attatthaṃ, ‘‘appicchakathañca paresaṃ kattā hotī’’ti paratthaṃ sūcetīti. Evaṃ ‘‘attanā ca pāṇātipātā paṭivirato hotī’’tiādisuttāni (a. ni. 4.99) yojetabbāni. Vinayābhidhammehi ca visesetvā suttasaddassa attho vattabbo, tasmā veneyyajjhāsayavasappavattāya desanāya attahitaparahitādīni sātisayaṃ pakāsitāni honti, na āṇādhammasabhāvavasappavattāyāti idameva ‘‘atthānaṃ sūcanato sutta’’nti vuttaṃ.

किंवा सुत्ताची अपेक्षा न ठेवता, निर्देशामध्ये (महानिद्देस ६९; चुलनिद्देस मोघराजमाणवपुच्छानिद्देस ८५) आत्मार्थ इत्यादी अर्थांचे जे भेद सांगितले आहेत, जसे की - ‘आत्मार्थ (स्वतःचे हित), परार्थ (इतरांचे हित), उभयार्थ (दोन्हींचे हित), दृष्टधार्मिक अर्थ (या जन्मातील हित), सांपरायिक अर्थ (परलोकातील हित), उत्तान अर्थ (स्पष्ट अर्थ), गंभीर अर्थ, गूढ अर्थ, प्रच्छन्न (झाकलेला) अर्थ, नेय्यार्थ (अनुमानाने समजून घेण्याचा अर्थ), नीतार्थ (स्पष्ट केलेला अर्थ), अनवद्य (दोषरहित) अर्थ, निष्क्लेश अर्थ, वोदान (परिशुद्ध) अर्थ, परमार्थ अर्थ’ - ते सुत्त सूचित करते, असा अर्थ आहे. किंवा ‘तो स्वतः अल्पेच्छ (कमी इच्छा असलेला) असतो’ याने आत्मार्थ, आणि ‘तो इतरांना अल्पेच्छतेचा उपदेश करतो’ याने परार्थ सूचित होतो. या प्रकारे ‘तो स्वतः प्राणातिपातापासून (हिंसेपासून) अलिप्त असतो’ इत्यादी सुत्ते जोडली पाहिजेत. विनय आणि अभिधम्मापेक्षा वेगळे करून ‘सुत्त’ या शब्दाचा अर्थ सांगितला पाहिजे, म्हणून वेनेय्यांच्या (उपदेश देण्यास योग्य व्यक्तींच्या) आशयाच्या वशाने प्रवृत्त झालेल्या देशनेमध्ये आत्महित, परहित इत्यादी अतिशय रूपाने प्रकाशित होतात, आज्ञा आणि धम्मस्वभावाच्या वशाने प्रवृत्त झालेल्या देशनेमध्ये नाही; म्हणूनच ‘अर्थांचे सूचन करत असल्यामुळे ते सुत्त आहे’ असे म्हटले आहे.

Sutte ca āṇādhammasabhāvā veneyyajjhāsayaṃ anuvattanti, na vinayābhidhammesu viya veneyyajjhāsayo āṇādhammasabhāve anuvattati, tasmā veneyyānaṃ ekantahitapaṭilābhasaṃvattanikā suttantadesanā hotīti ‘‘suvuttā cettha atthā’’tiādi vuttaṃ. Pasavatīti phalati[Pg.20]. ‘‘Suttāṇā’’ti etassa atthaṃ pakāsetuṃ ‘‘suṭṭhu ca ne tāyatī’’ti vuttaṃ. Attatthaparatthādividhānesu ca suttassa pamāṇabhāvo tesañca saṅgāhakattaṃ yojetabbaṃ, tadatthappakāsane padhānattā suttassa itarehi visesanañca. Etanti ‘‘atthānaṃ sūcanato’’tiādikaṃ atthavacanaṃ. Etassāti suttassa.

आणि सुत्तामध्ये आज्ञा व धम्मस्वभाव हे वेनेय्यांच्या (विनेयांच्या) आशयाचे अनुकरण करतात, विनय आणि अभिधम्माप्रमाणे वेनेय्यांचा आशय आज्ञा व धम्मस्वभावाचे अनुकरण करत नाही; म्हणून वेनेय्यांच्या एकांत हिताच्या प्राप्तीसाठी सुत्तंत देशना प्रवृत्त होते, म्हणूनच ‘येथे अर्थ सुस्पष्ट सांगितले आहेत’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘पसवति’ म्हणजे फलद्रूप होतो (फळ देतो). ‘सुत्ताणा’ याचा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी ‘त्यांचे चांगल्या प्रकारे रक्षण करते’ (सुट्ठु च ने तायति) असे म्हटले आहे. आत्मार्थ, परार्थ इत्यादींच्या विधानांमध्ये सुत्ताचे प्रमाणपण आणि त्यांचे संग्राहकत्व जोडले पाहिजे; आणि त्या अर्थाच्या प्रकाशनात सुत्ताचे प्राधान्य असल्यामुळे त्याचे इतरांपेक्षा विशेषत्व आहे. ‘एतम्’ म्हणजे ‘अर्थांचे सूचन करत असल्यामुळे’ इत्यादी अर्थवचन. ‘एतस्स’ म्हणजे सुत्ताचे.

Abhikkamantīti ettha abhi-saddo kamanassa vuddhibhāvaṃ atirekattaṃ dīpeti. Abhikkantenāti ca ettha kantiyā adhikattaṃ visesabhāvanti yuttaṃ kiriyāvisesakattā upasaggassa. Abhiññātā, abhirājā, abhivinayeti ettha lakkhaṇapūjitaparicchinnesu rattiādīsu abhi-saddo vattatīti kathametaṃ yujjeyyāti? Lakkhaṇakaraṇañāṇapūjanaparicchedakiriyādīpanato tāhi ca kiriyāhi rattirājavinayānaṃ yuttattā. Bhāvanāpharaṇavuddhīhi vuddhimanto. Ārammaṇādīhīti ārammaṇasampayuttakammadvārapaṭipadādīhi. Avisiṭṭhanti aññamaññavisiṭṭhesu vinayasuttantābhidhammesu avisiṭṭhaṃ samānaṃ piṭakasaddanti attho. Yathāvuttenevāti ‘‘evaṃ duvidhatthenā’’tiādinā nayena.

‘अभिक्कमन्ति’ येथे ‘अभि’ हा शब्द गमनाचा (चालण्याचा) वृद्धीभाव आणि अतिरेक दर्शवितो. ‘अभिक्कन्तेन’ येथे ‘अभि’ हा कांतीची (सौंदर्याची) अधिकता आणि विशेष भाव दर्शवितो, हे योग्यच आहे; कारण उपसर्ग हा क्रियाविशेषक असतो. ‘अभिञ्ञाता’ (अभिज्ञात), ‘अभिराजा’, ‘अभिविनये’ येथे लक्षण, पूजित आणि परिच्छिन्न अशा रात्री इत्यादींच्या अर्थात ‘अभि’ शब्द वापरला जातो, हे कसे योग्य ठरेल? कारण ते लक्षण करणे, ज्ञान, पूजन आणि परिच्छेद या क्रियांचे प्रकाशन करते आणि त्या क्रियांशी रात्र, राजा व विनय यांचा संबंध असतो. ‘भावना-स्फुरण-वृद्धी’ यांनी वृद्धी पावणारे. ‘आरम्मणादीहि’ म्हणजे आलंबन (विषय), संप्रयुक्त, कर्मद्वार, प्रतिपदा इत्यादींच्या द्वारे. ‘अविसिट्ठं’ (अविशिष्ट) म्हणजे परस्परांपेक्षा विशिष्ट असलेल्या विनय, सुत्तंत आणि अभिधम्मामध्ये ‘पिटक’ हा शब्द अविशिष्ट म्हणजे समान आहे, असा अर्थ आहे. ‘यथावृत्तेनेव’ म्हणजे ‘अशा प्रकारे द्विविध अर्थाने’ इत्यादी पूर्वोक्त पद्धतीनेच.

Kathetabbānaṃ atthānaṃ desakāyattena āṇādividhinā atisajjanaṃ pabodhanaṃ desanā. Sāsitabbapuggalagatena yathāparādhādinā sāsitabbabhāvena anusāsanaṃ vinayanaṃ sāsanaṃ. Kathetabbassa saṃvarāsaṃvarādino atthassa kathanaṃ vacanapaṭibaddhakaraṇaṃ kathā. Bheda-saddo visuṃ visuṃ yojetabbo ‘‘desanābhedaṃ sāsanabhedaṃ kathābhedañca yathārahaṃ paridīpaye’’ti. Bhedanti nānattaṃ, nānākaraṇanti attho. Sikkhā ca pahānāni ca gambhīrabhāvo ca sikkhāpahānagambhīrabhāvaṃ, tañca paridīpaye. Yanti pariyattiādiṃ. Yathāti upārambhādihetu pariyāpuṇanādippakārehi.

सांगावयाच्या अर्थांचे, देशना-समूहाच्या रूपाने, आज्ञा इत्यादी विधीने प्रकटीकरण व प्रबोधन करणे म्हणजे ‘देशना’ होय. शासनास योग्य असलेल्या पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) अपराध इत्यादींच्या वशाने, शासनास योग्य अशा भावाने अनुशासन व विनय करणे म्हणजे ‘शासन’ होय. सांगावयाच्या संवर-असंवर इत्यादी अर्थांचे कथन करणे, त्याला वचनाशी बद्ध करणे म्हणजे ‘कथा’ होय. ‘भेद’ हा शब्द स्वतंत्रपणे जोडला पाहिजे - ‘देशनाभेद, शासनभेद आणि कथाभेद योग्य प्रकारे प्रकाशित करावा’. ‘भेद’ म्हणजे नानात्व (विविधता) किंवा भिन्नता, असा अर्थ आहे. शिक्षा (प्रशिक्षण), प्रहाण (त्याग) आणि गंभीरभाव म्हणजे ‘शिक्षा-प्रहाण-गंभीरभाव’ होय, आणि ते प्रकाशित करावे. ‘यम्’ (जे) म्हणजे परियत्ती (अभ्यास/पठण) इत्यादी. ‘यथा’ (जसे) म्हणजे उपालंभ (दोष शोधणे) इत्यादी हेतूने परियत्ती ग्रहण करणे इत्यादी प्रकारे.

Tīsupi cetesu ete dhammatthadesanāpaṭivedhāti ettha tantiattho tantidesanā tantiatthapaṭivedho ca tantivisayā hontīti vinayapiṭakādīnaṃ atthadesanāpaṭivedhādhārabhāvo yutto, piṭakāni pana tantiyoyevāti dhammādhārabhāvo kathaṃ yujjeyyāti? Tantisamudāyassa avayavatantiyā ādhārabhāvato, dhammādīnañca dukkhogāhabhāvato tehi vinayādayo gambhīrāti vinayādīnañca catubbidho gambhīrabhāvo vutto, tasmā ‘‘dhammādayo eva dukkhogāhattā gambhīrā, na [Pg.21] vinayādayo’’ti na codetabbametaṃ. Tattha paṭivedhassa dukkarabhāvato dhammatthānaṃ, desanāñāṇassa dukkarabhāvato desanāya ca dukkhogāhabhāvo veditabbo. Paṭivedhassa pana uppādetuṃ asakkuṇeyyattā tabbisayañāṇuppattiyā ca dukkarabhāvato dukkhogāhatā veditabbā.

या तिन्हीमध्ये हे धम्म, अत्थ, देसना आणि पटिवेध आहेत. येथे तन्ति-अत्थ (ग्रंथार्थ), तन्ति-देसना (ग्रंथदेशना) आणि तन्ति-अत्थ-पटिवेध हे तन्ति-विषय (ग्रंथविषय) होतात, म्हणून विनयपिटक इत्यादींचा अत्थ, देसना आणि पटिवेध यांचा आधार असणे योग्य आहे. परंतु पिटके तर स्वतःच तन्ति (ग्रंथ) आहेत, मग त्यांचा धम्माचा आधार असणे कसे योग्य ठरेल? तन्ति-समुदायाचा (ग्रंथसमूहाचा) अवयव-तन्तिच्या (ग्रंथाच्या अवयवाच्या) आधारभावामुळे, आणि धम्म इत्यादींच्या दुख्खोगहाभावामुळे (खोलवर समजण्यास कठीण असल्यामुळे) त्यांच्याद्वारे विनय इत्यादी गंभीर आहेत, म्हणून विनय इत्यादींचा चार प्रकारचा गंभीरभाव सांगितला आहे. म्हणून, 'धम्म इत्यादीच कठीण असल्यामुळे गंभीर आहेत, विनय इत्यादी नाही' असा आक्षेप घेऊ नये. तेथे पटिवेध (साक्षात्कार) अत्यंत कठीण असल्यामुळे धम्म आणि अत्थ यांचा, आणि देसना-ज्ञान (देशनाज्ञान) कठीण असल्यामुळे देसनेचा दुख्खोगहाभाव (गंभीरता) समजला पाहिजे. परंतु पटिवेध उत्पन्न करणे अशक्य असल्यामुळे आणि त्या विषयाच्या ज्ञानाची उत्पत्ती कठीण असल्यामुळे त्याची दुख्खोगहाता (गंभीरता) समजली पाहिजे।

Hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidāti etena vacanatthena dhammassa hetubhāvo kathaṃ ñātabboti? ‘‘Dhammapaṭisambhidā’’ti etassa samāsapadassa avayavapadatthaṃ dassentena ‘‘hetumhi ñāṇa’’nti vuttattā. ‘‘Dhamme paṭisambhidā’’ti ettha hi ‘‘dhamme’’ti etassa atthaṃ dassentena ‘‘hetumhī’’ti vuttaṃ, ‘‘paṭisambhidā’’ti etassa ca atthaṃ dassentena ‘‘ñāṇa’’nti, tasmā hetudhammasaddā ekatthā ñāṇapaṭisambhidāsaddā cāti imamatthaṃ dassentena sādhito dhammassa hetubhāvo. Atthassa hetuphalabhāvo ca evameva daṭṭhabbo. Yathādhammanti ettha dhamma-saddo hetuṃ hetuphalañca sabbaṃ gaṇhāti. Sabhāvavācako hesa, na pariyattihetubhāvavācako, tasmā yathādhammanti yo yo avijjāsaṅkhārādidhammo, tasmiṃ tasminti attho. Dhammābhilāpoti atthabyañjanako aviparītābhilāpo. Etena ‘‘tatra dhammaniruttābhilāpe ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā’’ti (vibha. 718-720) ettha vuttadhammaniruttiṃ dasseti. Anulomādivasena vā kathananti etena tassā dhammaniruttiyā abhilāpaṃ kathanaṃ tassa vacanassa pavattanaṃ dasseti. Adhippāyoti etena ‘‘desanāti paññattī’’ti etaṃ vacanaṃ dhammaniruttābhilāpaṃ sandhāya vuttaṃ, na tabbinimuttaṃ paññattiṃ sandhāyāti dasseti.

'हेतूचे ज्ञान म्हणजे धम्मपटिसम्भिदा' या वचनाच्या अर्थाने धम्माचा हेतूभाव कसा जाणावा? 'धम्मपटिसम्भिदा' या सामासिक पदाच्या अवयव पदांचा अर्थ दर्शवताना 'हेतूचे ज्ञान' असे म्हटले असल्यामुळे. कारण 'धम्मे पटिसम्भिदा' येथे 'धम्मे' याचा अर्थ दर्शवताना 'हेतूमध्ये' असे म्हटले आहे, आणि 'पटिसम्भिदा' याचा अर्थ दर्शवताना 'ज्ञान' असे म्हटले आहे. म्हणून हेतू आणि धम्म हे शब्द एकाच अर्थाचे आहेत, आणि ज्ञान व पटिसम्भिदा हे शब्द एकाच अर्थाचे आहेत, हा अर्थ दर्शवून धम्माचा हेतूभाव सिद्ध केला आहे. अत्थाचा (अर्थाचा) हेतूफलभाव देखील याचप्रमाणे पाहिला पाहिजे. 'यथाधम्म' येथे 'धम्म' शब्द हेतू आणि हेतूफल या सर्वांचे ग्रहण करतो. हा स्वभाववाचक आहे, परियत्तीच्या हेतूभावाचा वाचक नाही. म्हणून 'यथाधम्म' म्हणजे जो जो अविज्जा (अविद्या), संखारा (संस्कार) इत्यादी धम्म आहे, त्या त्या धम्मामध्ये असा अर्थ आहे. 'धम्माभिलाप' म्हणजे अर्थ आणि व्यंजनाचा अचूक (अविपरीत) उच्चार. याद्वारे 'तेथे धम्म-निरुत्तीच्या अभिलापामध्ये जे ज्ञान ती निरुत्तिपटिसम्भिदा होय' (विभंग ७१८-७२०) येथे सांगितलेली धम्म-निरुत्ती दर्शवली आहे. किंवा 'अनुलोम इत्यादींच्या द्वारे कथन करणे' याने त्या धम्म-निरुत्तीचा अभिलाप, कथन किंवा त्या वचनाचा प्रयोग दर्शवला आहे. 'अभिप्राय' याने 'देशना म्हणजे पण्णत्ती (प्रज्ञप्ती)' हे वचन धम्म-निरुत्तीच्या अभिलापाला अनुसरून म्हटले आहे, त्यापासून मुक्त असलेल्या पण्णत्तीला अनुसरून नाही, हे दर्शवले आहे।

So ca lokiyalokuttaroti evaṃ vuttaṃ abhisamayaṃ yena pakārena abhisameti, yañca abhisameti, yo ca tassa sabhāvo, tehi pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘visayato asammohato ca atthādianurūpaṃ dhammādīsu avabodho’’ti āha. Tattha hi visayato atthādianurūpaṃ dhammādīsu avabodho avijjādidhammasaṅkhārādiatthatadubhayapaññāpanārammaṇo lokiyo abhisamayo. Asammohato atthādianurūpaṃ dhammādīsu avabodho nibbānārammaṇo maggasampayutto yathāvuttadhammatthapaññattīsu sammohaviddhaṃsano lokuttaro abhisamayoti. Abhisamayato aññampi paṭivedhatthaṃ dassetuṃ ‘‘tesaṃ tesaṃ vā’’tiādimāha. ‘‘Paṭivedhanaṃ [Pg.22] paṭivedho’’ti iminā hi vacanatthena abhisamayo, paṭivijjhīyatīti paṭivedhoti iminā taṃtaṃrūpādidhammānaṃ aviparītasabhāvo ca paṭivedhoti yujjati.

आणि तो (अभिसमय) लौकिक व लोकोत्तर आहे, अशा प्रकारे सांगितलेला अभिसमय ज्या प्रकारे प्राप्त केला जातो, जो प्राप्त केला जातो आणि त्याचा जो स्वभाव आहे, तो स्पष्ट करण्यासाठी 'विषयानुसार आणि संमोहाच्या अभावामुळे अत्थ इत्यादींच्या अनुरूप धम्म इत्यादींचा अवबोध' असे म्हटले आहे. कारण तेथे विषयानुसार अत्थ इत्यादींच्या अनुरूप धम्म इत्यादींचा अवबोध म्हणजे अविज्जा इत्यादी धम्म, संखारा इत्यादी अत्थ आणि त्या दोन्हीच्या प्रज्ञप्तीचे (पण्णत्तीचे) आलंबन असणारा लौकिक अभिसमय होय. संमोहाच्या अभावामुळे अत्थ इत्यादींच्या अनुरूप धम्म इत्यादींचा अवबोध म्हणजे निब्बानाचे (निर्वाणाचे) आलंबन असणारा, मार्गाशी संप्रयुक्त असणारा आणि पूर्वोक्त धम्म, अत्थ व पण्णत्ती यांमधील संमोहाचा नाश करणारा लोकोत्तर अभिसमय होय. अभिसमयाव्यतिरिक्त दुसरा देखील पटिवेधाचा अर्थ दर्शवण्यासाठी 'त्या त्या किंवा...' इत्यादी म्हटले आहे. कारण 'पटिवेधन (साक्षात्कार करणे) म्हणजे पटिवेध' या वचनाच्या अर्थाने अभिसमय, आणि 'ज्याचा साक्षात्कार केला जातो तो पटिवेध' याने त्या त्या रूप इत्यादी धम्मांचा अचूक (अविपरीत) स्वभाव देखील पटिवेध आहे, हे योग्य ठरते।

Yathāvuttehi dhammādīhi piṭakānaṃ gambhīrabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘idāni yasmā etesu piṭakesū’’tiādimāha. Yo cetthāti etesu taṃtaṃpiṭakagatesu dhammādīsu yo paṭivedho etesu ca piṭakesu tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ yo aviparītasabhāvoti yojetabbo. Dukkhogāhatā ca vuttanayeneva veditabbā. Ayaṃ panettha viseso ‘‘aviparītasabhāvasaṅkhāto paṭivedho dubbiññeyyatāya eva dukkhogāho’’ti.

पूर्वोक्त धम्म इत्यादींच्या द्वारे पिटकांचे गंभीरत्व दर्शवण्यासाठी 'आता ज्याअर्थी या पिटकांमध्ये...' इत्यादी म्हटले आहे. 'आता जो येथे' म्हणजे या त्या त्या पिटकांमध्ये असलेल्या धम्म इत्यादींचा जो पटिवेध (साक्षात्कार) आहे, आणि या पिटकांमध्ये त्या त्या धम्मांचा जो अचूक (अविपरीत) स्वभाव आहे, असा संबंध लावावा. आणि दुख्खोगहाता (गंभीरता) पूर्वोक्त पद्धतीनेच समजली पाहिजे. परंतु येथे हा विशेष आहे की, 'अचूक स्वभावरूप पटिवेध हा समजण्यास कठीण असल्यामुळेच दुख्खोगहा (गंभीर) आहे'।

Yanti pariyattiduggahaṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Atthanti bhāsitatthaṃ payojanatthañca. Na upaparikkhantīti na vicārenti. Na nijjhānaṃ khamantīti nijjhānapaññaṃ na khamanti, nijjhāyitvā paññāya disvā rocetvā na gahetabbā hontīti adhippāyo. Itīti evaṃ etāya pariyattiyā vādappamokkhānisaṃsā attano upari parehi āropitavādassa niggahassa pamokkhappayojanā hutvā dhammaṃ pariyāpuṇanti. Vādappamokkhoti vā nindāpamokkho. Yassa catthāyāti yassa ca sīlādiparipūraṇassa anupādāvimokkhassa vā atthāya. Dhammaṃ pariyāpuṇantīti ñāyena pariyāpuṇantīti adhippāyo. Assāti assa dhammassa. Nānubhontīti na vindanti. Tesaṃ te dhammā duggahitattā upārambhamānadappamakkhapalāsādihetubhāvena dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattanti. Bhaṇḍāgāre niyutto bhaṇḍāgāriko, bhaṇḍāgāriko viyāti bhaṇḍāgāriko, dhammaratanānupālako. Aññaṃ atthaṃ anapekkhitvā bhaṇḍāgārikasseva sato pariyatti bhaṇḍāgārikapariyatti.

'जे' हे परियत्तीच्या चुकीच्या ग्रहणाला (दुग्गहण) अनुसरून म्हटले आहे. 'अत्थ' म्हणजे भाषित अर्थ आणि प्रयोजन अर्थ. 'तपासत नाहीत' म्हणजे विचार करत नाहीत. 'चिंतन सहन करत नाहीत' म्हणजे चिंतनशील प्रज्ञेला सहन करत नाहीत; चिंतन करून, प्रज्ञेने पाहून आणि पसंत करून ग्रहण करण्यायोग्य नसतात, असा अभिप्राय आहे. 'इति' म्हणजे अशा प्रकारे या परियत्तीच्या द्वारे 'वाद-प्रमोक्ष-आनिशंस' (वादातून सुटण्याचा लाभ) मिळवून, इतरांनी स्वतःवर लादलेल्या वादाच्या निग्रहातून सुटण्याच्या प्रयोजनाने धम्माचा अभ्यास करतात. किंवा 'वाद-प्रमोक्ष' म्हणजे निंदेपासून सुटका. 'आणि ज्या अर्थासाठी' म्हणजे ज्या शील इत्यादींच्या परिपूर्तीसाठी किंवा अनुपादा-विमोक्षासाठी (आसक्तीरहित मुक्तीसाठी). 'धम्माचा अभ्यास करतात' म्हणजे योग्य पद्धतीने अभ्यास करतात, असा अभिप्राय आहे. 'याचा' म्हणजे या धम्माचा. 'अनुभव घेत नाहीत' म्हणजे प्राप्त करत नाहीत. त्यांच्यासाठी ते धम्म चुकीच्या पद्धतीने ग्रहण केल्यामुळे उपालंभ (दोषारोप), मान (अभिमान), दर्प, मख (मत्सर), पलास (द्वेष) इत्यादींचे हेतू बनून दीर्घकाळ अहितासाठी आणि दुःखासाठी कारणीभूत ठरतात. भांडारात नियुक्त असलेला तो भांडागारिक (कोशाध्यक्ष) होय. भांडागारिकाप्रमाणे तो भांडागारिक म्हणजे धम्मरत्नाचा रक्षक होय. इतर कोणत्याही अर्थाची अपेक्षा न ठेवता, केवळ भांडागारिकाप्रमाणे असणारी परियत्ती म्हणजे 'भांडागारिक-परियत्ती' होय।

Tāsaṃyevāti avadhāraṇaṃ pāpuṇitabbānaṃ chaḷabhiññācatupaṭisambhidānaṃ vinaye pabhedavacanābhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Verañjakaṇḍe hi tisso vijjāva vibhattāti. Dutiye tāsaṃyevāti avadhāraṇaṃ catasso paṭisambhidā apekkhitvā kataṃ, na tisso vijjā. Tā hi chasu abhiññāsu antogadhāti sutte vibhattāyevāti. Ñatvā saṅgayhamānanti yojanā. Tesanti tesaṃ piṭakānaṃ. Sabbampīti sabbampi buddhavacanaṃ.

'त्यांचेच' हा निश्चय प्राप्त करण्यायोग्य अशा सहा अभिज्ञा (छळभिञ्ञा) आणि चार प्रतिसंभिदा (चतुपटिसम्भिदा) यांचा विनयामध्ये भेद दर्शवणाऱ्या वचनाचा अभाव लक्षात घेऊन म्हटला आहे. कारण वेरंजकांडात केवळ तीन विद्याच (तिस्सो विज्जा) विभक्त (स्पष्ट) केल्या आहेत. दुसऱ्यामध्ये 'त्यांचेच' हा निश्चय चार प्रतिसंभिदांना लक्षात घेऊन केला आहे, तीन विद्यांना नाही. कारण त्या (तीन विद्या) सहा अभिज्ञांमध्ये समाविष्ट आहेत, असे सुत्तात स्पष्ट केलेच आहे. 'जाणून घेऊन संग्रह केला जात आहे' असा संबंध लावावा. 'त्यांचे' म्हणजे त्या पिटकांचे. 'सर्व काही' म्हणजे सर्व बुद्धवचन।

Atthānulomanāmato anulomiko. Anulomikattaṃyeva vibhāvetuṃ ‘‘kasmā panā’’tiādi vuttaṃ. Ekanikāyampīti ekasamūhampi. Poṇikā [Pg.23] ca cikkhallikā ca khattiyā, tesaṃ nivāso poṇikanikāyo cikkhallikanikāyo ca. Evaṃ dhammakkhandhato caturāsīti dhammakkhandhasahassānīti buddhavacanapiṭakādīni niṭṭhāpetvā anekacchariyapātubhāvapaṭimaṇḍitāya saṅgītiyā paṭhamabuddhavacanādiko sabbo vuttappabhedo aññopi uddānasaṅgahādibhedo saṅgītiyā ñāyatīti etassa dassanatthaṃ ‘‘evametaṃ sabbampī’’tiādi āraddhaṃ. Ayaṃ abhidhammo piṭakato abhidhammapiṭakantiādinā piṭakādibhāvadassaneneva majjhimabuddhavacanabhāvo tathāgatassa ca ādito ābhidhammikabhāvo dassitoti veditabbo.

अर्थानुरूप नावावरून 'अनुलोमिक' (अनुकूल) असे म्हटले आहे. अनुलोमिकत्वच स्पष्ट करण्यासाठी 'कस्मा पना' (पण का?) इत्यादी म्हटले आहे. 'एकनिकायम्पि' म्हणजे एक समूह सुद्धा. पोणिक आणि चिक्खल्लिक हे क्षत्रिय होते, त्यांचा निवास म्हणजे पोणिकनिकाय आणि चिक्खल्लिकनिकाय होय. अशा प्रकारे धम्मक्खंधाच्या (धम्मस्कंधाच्या) दृष्टीने चौऱ्याऐंशी हजार धम्मक्खंध (धम्मस्कंध) आहेत, असे बुद्धवचन, पिटक इत्यादींचे समापन करून, अनेक आश्चर्यकारक प्रादुर्भावांनी सुशोभित झालेल्या संगीतीद्वारे (धर्मपरिषदेद्वारे) प्रथम बुद्धवचनादी सर्व सांगितलेले प्रकार आणि इतरही उद्दान-संग्रह इत्यादी भेद संगीतीद्वारे जाणले जातात, हे दर्शवण्यासाठी 'एवमेतं सब्बम्पि' (अशा प्रकारे हे सर्व देखील) इत्यादी सुरू केले आहे. हा अभिधम्म पिटकाच्या दृष्टीने 'अभिधम्मpिटक' इत्यादी रूपाने पिटकत्वाचे दर्शन घडवूनच मध्यम बुद्धवचन असणे आणि तथागतांचे सुरुवातीपासूनच आभिधम्मिक (अभिधम्मवेत्ते) असणे दर्शवले आहे, असे समजावे.

Ettha siyā ‘‘yadi tathāgatabhāsitabhāvo abhidhammassa siddho siyā, majjhimabuddhavacanabhāvo ca siddho bhaveyya, so eva ca na siddho’’ti tassa vinayādīhi buddhabhāsitabhāvaṃ sādhetuṃ vatthuṃ dassento ‘‘taṃ dhārayantesu bhikkhūsū’’tiādimāha. Sabbasāmayikaparisāyāti sabbanikāyikaparisāya pañcapi nikāye pariyāpuṇantiyā. Na uggahitanti sakalassa vinayapiṭakassa anuggahitattā āha. Vinayamattaṃ uggahitanti vibhaṅgadvayassa uggahitattā āha. Vinayaṃ avivaṇṇetukāmatāya ‘‘abhidhammaṃ pariyāpuṇassū’’ti bhaṇantassa anāpattiṃ, abhidhamme anokāsakataṃ bhikkhuṃ pañhaṃ pucchantiyā pācittiyañca vadantena bhagavatā abhidhammassa buddhabhāsitabhāvo dīpito buddhabhāsitehi suttādīhisaha vacanato, bāhirakabhāsitesu ca īdisassa vacanassa abhāvā.

येथे अशी शंका असू शकते की, 'जर तथागत-भाषितत्व (तथागतांनी भाषिलेले असणे) अभिधम्माचे सिद्ध झाले असते, तर मध्यम बुद्धवचन असणेही सिद्ध झाले असते, परंतु तेच सिद्ध नाही.' म्हणून विनय इत्यादींद्वारे त्याचे बुद्ध-भाषितत्व सिद्ध करण्यासाठी प्रसंग दर्शवताना 'तं धारयन्तेसु भिक्खूसु' (त्याचे धारण करणाऱ्या भिक्षूंमध्ये) इत्यादी म्हटले आहे. 'सब्बसामयिकपरिसाय' म्हणजे सर्व निकायिक परिषदेद्वारे, जी पाचही निकायांचा अभ्यास करते. 'न उग्गहितं' (ग्रहण केले नाही) असे संपूर्ण विनयपिटक ग्रहण न केल्यामुळे म्हटले आहे. 'विनयमत्तं उग्गहितं' (केवळ विनय ग्रहण केला आहे) असे दोन विभंगांचे (भिक्खुविभंग आणि भिक्खुनीविभंग) ग्रहण केल्यामुळे म्हटले आहे. विनयाची अवहेलना न करण्याच्या इच्छेने 'अभिधम्माचा अभ्यास कर' असे म्हणणाऱ्याला आपत्ती (दोष) न होणे, आणि अभिधम्मात ज्याला संधी दिली गेली नाही अशा भिक्षूला प्रश्न विचारणाऱ्या भिक्षुणीला पाचित्तिय (प्रायश्चित्त) होते असे सांगणाऱ्या भगवंतांनी अभिधम्माचे बुद्ध-भाषितत्व स्पष्ट केले आहे, कारण त्याचे बुद्ध-भाषित सुत्त इत्यादींसोबत वाचन केले जाते, आणि बाह्य (इतर) भाषितांमध्ये अशा वचनाचा अभाव असतो.

Itopi balavataraṃ ābhidhammikassa sādhukāradānena vicikicchāvicchedassa katattā. Kammato aññaṃ kammaṃ kammantaraṃ, taṃ kāmāvacarādiṃ rūpāvacarādibhāvena, kaṇhavipākādiṃ sukkavipākādibhāvena kathento āloḷeti.

यापेक्षाही अधिक प्रबळ कारण म्हणजे आभिधम्मिक (अभिधम्मवेत्त्या) भिक्षूला साधुकार (शाबासकी) देऊन शंकेचे निरसन केले गेले आहे. एका कर्मापेक्षा दुसरे कर्म म्हणजे 'कर्मान्तर' होय, त्याला कामावचर इत्यादींना रूपावचर इत्यादी भावाने, and कृष्णविपाक (काळे फळ) इत्यादींना शुक्लविपाक (पांढरे फळ) इत्यादी भावाने सांगणारा गोंधळात टाकतो.

Jinacakketi jinasāsane. Visaṃvādetīti vippalambheti. Bhedakaravatthūsu ekasminti ‘‘bhāsitaṃ lapitaṃ tathāgatena abhāsitaṃ alapitaṃ tathāgatenāti dīpetī’’ti ekasmiṃ sandissati. Uttaripi evaṃ vattabbo…pe… na aññesaṃ visayo…pe… nidānakiccaṃ nāma natthīti apākaṭānaṃ kāladesadesakaparisānaṃ pākaṭabhāvakaraṇatthaṃ tadupadesasahitena nidānena bhavitabbaṃ, aññesaṃ avisayattā desako pākaṭo, okkantikālādīnaṃ pākaṭattā kālo ca, devaloke desitabhāvassa pākaṭattā desaparisā ca pākaṭāti kiṃ nidānakiccaṃ siyāti.

‘जिनचक्के’ म्हणजे जिनशासनात. ‘विसंवादेति’ म्हणजे फसवितो किंवा दिशाभूल करतो. भेद निर्माण करणाऱ्या गोष्टींपैकी एका बाबतीत 'तथागतांनी जे भाषिले आहे, बोलले आहे, ते तथागतांनी भाषिलेले नाही, बोललेले नाही असे दर्शवतो' या एका बाबतीत दिसून येते. पुढेही असेच म्हणावे...पे... इतरांचा विषय नाही...पे... 'निदानकृत्य (प्रस्तावना) नावाचे काही नाही' कारण जे अप्रकट आहेत अशा काळ, देश, उपदेशक आणि परिषदेला प्रकट करण्यासाठी त्या उपदेशासहित निदान (प्रस्तावना) असायला हवे. इतरांचा विषय नसल्यामुळे उपदेशक प्रकट आहेत, अवक्रांती (गर्भावतरण) इत्यादी काळ प्रकट असल्यामुळे काळ प्रकट आहे, आणि देवलोकात उपदेश केल्याचे प्रकट असल्यामुळे देश आणि परिषदही प्रकट आहेत, तर मग निदानकृत्याची काय आवश्यकता आहे?

Yattha [Pg.24] khandhādayo nippadesena vibhattā, so abhidhammo nāma, tasmā tassa nidānena khandhādīnaṃ nippadesatopi paṭividdhaṭṭhānena bhavitabbanti adhippāyena thero ‘‘mahābodhinidāno abhidhammo’’ti dasseti. ‘‘So evaṃ pajānāmi sammādiṭṭhipaccayāpi vedayita’’ntiādinā (saṃ. ni. 5.12) nayena paccayādīhi vedanaṃ upaparikkhanto khandhādipadesānaṃ vedanākkhandhādīnaṃ vasena vihāsi. Dhammeti kusalādiaraṇante.

जिथे स्कंध इत्यादींचे संपूर्णपणे (निःशेषपणे) वर्गीकरण केले आहे, तो 'अभिधम्म' होय. म्हणून त्याच्या निदानाने (प्रस्तावनेने) स्कंध इत्यादींच्या संपूर्णपणे आकलन झालेल्या स्थानाशी संबंधित असायला हवे, या अभिप्रायाने स्थविरांनी 'महाबोधि-निदान असलेला अभिधम्म' असे दर्शवले आहे. 'तो अशा प्रकारे जाणतो की सम्यक् दृष्टीच्या प्रत्ययाने (कारणाने) देखील वेदन होते' इत्यादी (सं. नि. ५.१२) पद्धतीने प्रत्यय इत्यादींद्वारे वेदनेचे परीक्षण करत, ते स्कंध इत्यादी भागांच्या वेदनास्कंध इत्यादींच्या रूपाने विहरत राहिले. 'धम्मे' म्हणजे कुशल इत्यादी अरण (क्लेशरहित) धर्मांमध्ये.

Dhammaṃ parivattentoti sāṭṭhakathaṃ pāḷiṃ parivattento etaṃ paravādīcodanaṃ patvā ‘‘ayaṃ paravādī’’tiādimāha. Amhādisesu nidānaṃ jānantesu paṭisaraṇesu vijjamānesu appaṭisaraṇo araññe kandanto viya nidānasabbhāve sakkhibhūtesupi amhesu vijjamānesu asakkhikaṃ aḍḍaṃ karonto viya hoti, nidānassa atthibhāvampi na jānāti, nanu etaṃ nidānanti kathento evamāha. Ekamevāti desanānidānameva ajjhāsayānurūpena desitattā. Dve nidānānīti adhigantabbadesetabbadhammānurūpena desitattā. Abhidhammādhigamassa mūlaṃ adhigamaṃ nidetīti adhigamanidānaṃ. Bodhiabhinīhārasaddhāyāti yāya saddhāya dīpaṅkaradasabalassa santike bodhiyā cittaṃ abhinīhari paṇidhānaṃ akāsi.

‘धम्मं परिवर्तेंतो’ म्हणजे अट्ठकथेसह पाळीचे (पाठाचे) आवर्तन करताना, या परवादीच्या (प्रतिपक्षाच्या) आक्षेपाला प्राप्त होऊन 'हा परवादी आहे' इत्यादी म्हणाले. आमच्यासारखे निदान जाणणारे आश्रयदाते विद्यमान असताना, निराश्रय होऊन अरण्यात रडणाऱ्यासारखा, आणि निदानाच्या अस्तित्वाचे साक्षीदार असलेले आम्ही विद्यमान असतानाही साक्षीदारांशिवाय खटला चालवणाऱ्यासारखा तो होतो; तो निदानाचा अस्तित्व देखील जाणत नाही, 'नक्कीच हे निदान आहे' असे सांगताना त्यांनी असे म्हटले. 'एकमेव' म्हणजे देशना-निदानच, कारण ते अध्यवसायानुसार (आशयानुसार) उपदेशिले गेले आहे. 'दोन निदाने' म्हणजे प्राप्त करण्यायोग्य आणि उपदेशिण्यायोग्य धर्माच्या अनुरूप उपदेशिल्यामुळे. अभिधम्माच्या अधिगमनाचे (प्राप्तीचे) मूळ असलेल्या अधिगमनाला जे दर्शवते ते 'अधिगमन निदान' होय. 'बोधि-अभिनीहार-श्रद्धेने' म्हणजे ज्या श्रद्धेने दीपंकर दशबलांच्या सन्निध बोधीसाठी चित्त प्रवृत्त केले आणि प्रणिधान (संकल्प) केले.

Sumedhakathāvaṇṇanā

सुमेध-कथा-वर्णन

Caturo ca asaṅkhiyeti (bu. vaṃ. aṭṭha. 2.1-2) uddhaṃ ārohanavasena atikkamitvā amaraṃ nāma nagaraṃ ahosīti vacanasesayojanā kātabbā. Dasahīti hatthiassarathabherīsaṅkhamudiṅgavīṇāgītasammatāḷehi ‘‘asnātha pivatha khādathā’’ti dasamena saddena. Te pana ekadesena dassetuṃ ‘‘hatthisadda’’ntiādi vuttaṃ. Hatthisaddanti karaṇatthe upayogo daṭṭhabbo. Bherīsaṅkharathānañca saddehi avivittanti vā ghositanti vā yojetabbaṃ. Hatthisaddanti vā hatthisaddavantaṃ nagaraṃ. Khādatha pivatha cevāti iti-saddo ñātatthattā appayutto daṭṭhabbo.

‘चतुरो च असंखिये’ (चार असंख्येय कल्प) यामध्ये वर चढण्याच्या क्रमाने ओलांडून 'अमर नावाचे नगर होते' अशी वाक्यशेषाची योजना करावी. 'दशही' म्हणजे हत्ती, घोडा, रथ, भेरी, शंख, मृदंग, वीणा, गीत, समताळ आणि 'खा, प्या, आस्वाद घ्या' या दहाव्या शब्दाने (नादाने). ते एका भागाने दर्शवण्यासाठी 'हत्तीचा आवाज' इत्यादी म्हटले आहे. 'हत्तिसद्दं' (हत्तीचा आवाज) यामध्ये करण अर्थात द्वितीया विभक्तीचा उपयोग समजला पाहिजे. भेरी, शंख आणि रथांच्या आवाजांनी 'रहित नसलेले' (युक्त) किंवा 'घोषित' असे जोडावे. किंवा 'हत्तिसद्दं' म्हणजे हत्तींच्या आवाजाने युक्त असलेले नगर. 'खादथ पिवथ चेव' (खा आणि प्या देखील) यामध्ये 'इति' हा शब्द आधीच ज्ञात अर्थाचा असल्यामुळे वापरला गेलेला नाही असे समजावे.

Sabbaṅgasampannaṃ uyyānapokkharaṇīādisampannattā. Lakkhaṇeti itthilakkhaṇe purisalakkhaṇe ca. Itihāseti porāṇe. Sadhammeti attano tevijjadhamme ca yaññavidhiādike ca. Pāraminti pārañāṇaṃ pārādhigamaṃ gato. Cintesahanti cintesiṃ ahaṃ sumedhabhūtoti satthā vadati. Atthi [Pg.25] hehitīti so vijjamāno bhavissati. Na hetuyeti abhavituṃ. Evamevāti evamevaṃ. Na gavesatīti na gantuṃ esati na icchati nānugacchati vā. Dhoveti dhovante. Serīti sāyattiko. Sayaṃvasīti savaso. Mahācorasamo viyāti kāyasārāgavasena duccaritānesanehi kusalabhaṇḍacchedanā. Nāthāti nāthavanto. Pañcadosavivajjitanti evamādikassa attho kesuci aṭṭhakathāpotthakesu likhitoti katvā na vakkhāma.

‘सब्बङ्गसम्पन्नं’ म्हणजे उद्यान, पुष्करिणी (तलाव) इत्यादींनी युक्त असल्यामुळे. ‘लक्खणे’ म्हणजे स्त्री-लक्षण आणि पुरुष-लक्षण यांमध्ये. ‘इतिहासे’ म्हणजे पुराणात (इतिहासात). ‘सधम्मे’ म्हणजे स्वतःच्या त्रैविद्य धर्मात आणि यज्ञविधी इत्यादींमध्ये. ‘पारमिं’ म्हणजे पारगामी ज्ञान किंवा पारगामी अधिगम प्राप्त केलेला. ‘चिन्तेसहं’ म्हणजे 'मी सुमेध असताना विचार केला' असे शास्ता (बुद्ध) म्हणतात. ‘अत्थि हेहिति’ म्हणजे तो विद्यमान असेल. ‘न हेतुये’ म्हणजे न होण्यासाठी. ‘एवमेवं’ म्हणजे अशाच प्रकारे. ‘न gवेसति’ म्हणजे जाण्याची इच्छा करत नाही, किंवा अनुकरण करत नाही. ‘धोवे’ म्हणजे धुताना. ‘सेरी’ म्हणजे स्वतंत्र (स्वेच्छाचारी). ‘सयंवासी’ म्हणजे स्वतःच्या वश असलेला. ‘महाचोरसमो विय’ म्हणजे शरीराच्या आसक्तीमुळे दुश्चरित्राच्या शोधाने कुशल रूपी भांड्याचे (पुण्याचे) हरण करणे. ‘नाथा’ म्हणजे स्वामी असलेले (नाथ असलेले). ‘पञ्चदोसविवज्जितं’ इत्यादींचा अर्थ काही अट्ठकथा पुस्तकांमध्ये लिहिलेला असल्यामुळे आम्ही येथे सांगत नाही.

Sāsaneti ettha tāpasasāsanaṃ jhānābhiññā ca. Vasībhūtassa sato. Mayi evaṃbhūte dīpaṅkaro jino uppajji. Sodheti jano. Añjasaṃ vaṭumāyananti pariyāyavacanehi maggameva vadati. Mā naṃ akkamitthāti ettha nanti padapūraṇamatte nipāto. Ghātiyāmahanti ettha ca a-iti ca haṃ-iti ca nipātā, ahaṃ-iti vā eko nipāto sānunāsiko kato. Āhutīnanti dakkhiṇāhutīnaṃ. Manti mama, maṃ vā abrvi.

'सासनेति' (शासनात) येथे तापस-शासन (तपस्वींचे अनुशासन) आणि ध्यान-अभिज्ञा (अतींद्रिय ज्ञान) अभिप्रेत आहे. 'वसीभूतस्स सतो' म्हणजे वश झालेल्या (इंद्रियांवर नियंत्रण मिळवलेल्या) व्यक्तीचे. 'मयि एवंभूते दीपङ्करो जिनो उप्पज्जि' म्हणजे मी अशा अवस्थेत असताना दीपंकर जिन (बुद्ध) उत्पन्न झाले. 'सोधेति जनो' म्हणजे लोक मार्ग साफ करतात. 'अञ्जसं वटुमायनन्ति' या पर्यायी शब्दांनी मार्गाचाच (रस्त्याचाच) निर्देश केला आहे. 'मा नं अक्कमित्थाति' येथे 'नं' हा केवळ पदपूर्तीसाठी आलेला निपात आहे. 'घातियामहन्ति' येथे 'च', 'अ' आणि 'हं' हे निपात आहेत, किंवा 'अहं' हा एक सानुनासिक निपात केला आहे. 'आहुतीनन्ति' म्हणजे दक्षिणाहुतींचे (यज्ञातील अर्पणांचे). 'मन्ति' म्हणजे माझे, किंवा 'मं' (मला) असे म्हटले आहे.

Kappe atikkamitvā vuttepi bodhimhi mātādisaṃkittane saṅgaṇhituṃ ‘‘bodhi tassa bhagavato’’tiādimāha. Sukhenāti uttamena sukhena. Asamoti tāpasehi asamo. Abhiññāsukhatopi visiṭṭhaṃ īdisaṃ buddhattabyākaraṇajaṃ sukhaṃ alabhiṃ. Yāti yāni nimittāni. Ābhujatīti āvattati. Abhiravantīti saddaṃ karonti. Chuddhāti nikkhantā. Nuddhaṃsatīti na uddhaṃ gacchati. Ubhayanti ubhayavacanaṃ. Dhuvasassatanti ekantasassataṃ, aviparītamevāti attho. Āpannasattānanti gabbhinīnaṃ. Yāvatādasa disā, tattha. Dhammadhātuyāti dhammadhātuyaṃ, sabbesu dhammesu vicināmīti attho.

कल्प ओलांडून गेल्यानंतरही बोधीच्या संदर्भात माता इत्यादींच्या संकीर्तनाचा समावेश करण्यासाठी "बोधि तस्स भगवतो" (त्या भगवंतांची बोधी) इत्यादी म्हटले आहे. 'सुखेनाति' म्हणजे उत्तम सुखाने. 'असमोति' म्हणजे तापसांमध्ये असमान (अतुलनीय). अभिज्ञा-सुखापेक्षाही विशिष्ट असे हे बुद्धत्व-व्याकरणातून (भविष्यवाणीतून) उत्पन्न झालेले सुख मला मिळाले. 'याति' म्हणजे जी निमित्ते (चिन्हे). 'आभुजतीति' म्हणजे वळते (आवर्तन करते). 'अभिरवन्तीति' म्हणजे आवाज करतात. 'छुद्धाति' म्हणजे बाहेर पडलेले. 'नुद्धंसतीति' म्हणजे वर जात नाही. 'उभयन्ति' म्हणजे दोन्ही वचन. 'धुवस्ससतन्ति' म्हणजे एकांत शाश्वत, म्हणजेच जे विपरीत नाही असा अर्थ आहे. 'आपन्नसत्तानन्ति' म्हणजे गर्भवती स्त्रियांचे. 'यावतादस दिसा' म्हणजे दहा दिशांमध्ये, तिथे. 'धम्मधातुयाति' म्हणजे धम्मधातूमध्ये, सर्व धम्मांमध्ये मी शोध घेतो असा अर्थ आहे.

Yassa sampuṇṇo, taṃ vamateva udakaṃ nissesaṃ. Eteti ekissāpi dānapāramitāya anekappakāratāya bahuvacananiddeso kato. Paṭilaggitaṃ rakkhatīti vacanaseso, bhummatthe vā upayogo. Catūsu bhūmīsūti pātimokkhādīsu saṃvarabhūmīsu. Advejjhamānasoti kadāci khamanaṃ kadāci akkhamanaṃ, kassaci khamanaṃ kassaci akkhamananti evaṃ dvedhābhāvaṃ anāpannamānaso hutvā. Saccassa vīthi nāma diṭṭhādi ca adiṭṭhādi ca yathābhūtaṃva vatthu. Adhiṭṭhānanti kusalasamādānādhiṭṭhānaṃ, samādinnesu kusalesu acalatā adhiṭṭhānaṃ nāma. Pathaviyā upekkhanaṃ nāma vikārānāpatti. Aññatrāti aññaṃ. Sabhāvarasalakkhaṇeti ettha bhāvoti aviparītatā vijjamānatā, saha bhāvena sabhāvo, aviparīto attano bodhiparipācanakiccasaṅkhāto [Pg.26] raso, anavajjavatthupariccāgādisaṅkhātaṃ lakkhaṇañca sabhāvarasalakkhaṇaṃ, tato sammasato. Dhammatejenāti ñāṇatejena. Calatāti calatāya kampanatāya. Sesīti sayi. Mā bhāthāti mā bhāyittha. Sabbītiyoti sabbā ītiyo upaddavā taṃ vivajjantu.

ज्याचा (घडा) पूर्ण भरलेला असतो, तो पाणी पूर्णपणे बाहेर टाकतो. 'एतेति' येथे एकाच दानपारमितेच्या अनेक प्रकारांमुळे बहुवचनी निर्देश केला आहे. 'पटिलग्गितं रक्खतीति' हा वाक्याचा उर्वरित भाग आहे, किंवा सप्तमी विभक्तीच्या अर्थात द्वितीयेचा उपयोग आहे. 'चतूसु भूमीसूति' म्हणजे प्रातिमोक्ष इत्यादी संवर-भूमींमध्ये. 'अद्वेज्झमानसोति' म्हणजे कधी क्षमा करणे तर कधी क्षमा न करणे, कोणाला क्षमा करणे तर कोणाला क्षमा न करणे, असा द्विधा भाव मनात न आणता. 'सच्चस्स वीथि' (सत्याचा मार्ग) म्हणजे पाहिलेले किंवा न पाहिलेले जसे आहे तसे वास्तव. 'अधिट्ठानन्ति' म्हणजे कुशल गुणांचे ग्रहण करण्याचे अधिष्ठान; ग्रहण केलेल्या कुशल गुणांमध्ये अचल राहणे म्हणजेच अधिष्ठान होय. 'पथविया उपेक्खनं' (पृथ्वीची उपेक्षा) म्हणजे विकारांचा अभाव (विकार न होणे). 'अञ्ञत्राति' म्हणजे इतर (दुसरे). 'सभावरसलक्खणेति' येथे 'भाव' म्हणजे अविपरीतता (यथार्थता) किंवा विद्यमानता; भावासह असणे म्हणजे स्वभाव; स्वतःच्या बोधीला परिपक्व करण्याच्या कार्यास कारणीभूत असणारा अविपरीत रस, आणि निर्दोष वस्तूंच्या त्यागादींनी युक्त असणारे लक्षण म्हणजे स्वभाव-रस-लक्षण होय, त्याचे मनन (सम्मत) करताना. 'धम्मतेजेनाति' म्हणजे ज्ञानतेजाने. 'चलताति' म्हणजे चंचलतेने किंवा कंपनाने. 'सेसीति' म्हणजे झोपला (शयन केले). 'मा भाथाति' म्हणजे घाबरू नका. 'सब्बीतियोति' म्हणजे सर्व ईती (उपद्रव, संकटे) दूर होवोत.

Sumedhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

सुमेध कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

Pavacchatīti deti. Yogenāti upāyena. Samiṃsūti sannipatiṃsu. Appattamānasāti appattaarahattā bhikkhū garahitā bhavanti. Rittāti suññā antarahitā. Sālakalyāṇī nāma eko rukkho. Buddhacakkavattikāleyeva kira ekāheneva uppajjati.

'पवच्छतीति' म्हणजे देतो. 'योगेनाति' म्हणजे उपायाने. 'समिंसुति' म्हणजे एकत्र आले (गोळा झाले). 'अप्पत्तमानसाति' म्हणजे ज्यांनी अर्हत्त्व प्राप्त केले नाही असे भिक्खू निंदनीय ठरतात. 'रित्ताति' म्हणजे शून्य किंवा अंतर्धान पावलेले. 'साळकल्याणी' नावाचा एक वृक्ष आहे. असे म्हणतात की, तो बुद्ध-चक्रवर्तीच्या काळात एकाच दिवसात उत्पन्न होतो.

Liṅgasampattīti purisaliṅgatā. Hetūti tihetukapaṭisandhitā. Guṇasampattīti abhiññāsamāpattilābhitā. Adhikāroti buddhānaṃ sakkārakaraṇaṃ. Chandatāti buddhattappattiyaṃ chandasamāyogo. Sabbaṅgasampannāti aṭṭhaṅgāni samodhānetvā katapaṇidhānā. Pakkhikāti pīṭhasappikā. Paṇḍakāti ubhayaliṅgarahitā. Bodhisattā ca brahmalokūpapattipaṭhamakappikesu kālesu ubhayaliṅgarahitā honti, na pana paṇḍakapariyāpannāti etamatthaṃ dassetuṃ ‘‘pariyāpannā na bhavantī’’ti vuttaṃ, yathāvuttesu vā dosesu sabbesu pariyāpannā na bhavanti, bodhisattesu vā pariyāpannā tadantogadhā, paricchinnasaṃsārattā vā pariyāpannā bodhisattā ubhatobyañjanapaṇḍakā na bhavantīti attho. Sabbattha suddhagocarā yasmā, tasmā micchādiṭṭhiṃ na sevanti. Micchādiṭṭhinti natthikāhetukākiriyadiṭṭhiṃ. Bhavābhaveti khuddake ceva mahante ca bhave. Bhojaputteti luddake. Lagananti saṅgo. Aññathāti līnatā. Gāmaṇḍalāti gāmadārakā. Rūpanti vippakāraṃ. Ayaṃ tāva nidānakathā yāya abhidhammassa buddhabhāsitatāsiddhīti atthayojanā kātabbā.

'लिंगसम्पत्तीति' म्हणजे पुरुषलिंग असणे (पुरुषत्व). 'हेतूति' म्हणजे त्रिहेतुक प्रतिसंधी असणे. 'गुणसम्पत्तीति' म्हणजे अभिज्ञा आणि समापत्ती प्राप्त असणे. 'अधिकारोति' म्हणजे बुद्धांचा सत्कार करणे. 'छन्दताति' म्हणजे बुद्धत्व प्राप्तीसाठी इच्छेचा (छंदाचा) संयोग असणे. 'सब्बङ्गसम्पन्नाति' म्हणजे आठ अंगांचा मेळ घालून केलेले प्रणिधान (संकल्प). 'पक्खिकाति' म्हणजे पांगळे (पीठावर सरपटणारे). 'पण्डकाति' म्हणजे दोन्ही लिंगांनी रहित (नपुंसक). बोधिसत्त्व हे ब्रह्मलोकात उत्पन्न होण्याच्या वेळी आणि प्रथम कल्पिक काळात दोन्ही लिंगांनी रहित असतात, परंतु ते 'पंडक' (नपुंसक) वर्गात समाविष्ट नसतात, हा अर्थ दर्शवण्यासाठी "परियापन्ना न भवन्ती" (समाविष्ट नसतात) असे म्हटले आहे. किंवा वर सांगितलेल्या सर्व दोषांमध्ये ते समाविष्ट नसतात. किंवा बोधिसत्त्वांमध्ये समाविष्ट असणे म्हणजे त्यात अंतर्भूत असणे, किंवा मर्यादित संसार असल्यामुळे समाविष्ट असणारे बोधिसत्त्व हे उभयव्यंजन (दोन्ही लिंग असलेले) किंवा पंडक नसतात, असा अर्थ आहे. कारण ते सर्वत्र शुद्ध गोचर (आचरण) असणारे असतात, म्हणूनच ते मिच्छादिट्ठीचे (मिथ्या दृष्टीचे) सेवन करत नाहीत. 'मिच्छादिट्ठिन्ति' म्हणजे नास्तिक, अहेतुक आणि अक्रियावादी दृष्टी. 'भवाभवेति' म्हणजे लहान आणि मोठ्या भवांमध्ये (अस्तित्वात). 'भोजपुत्तेति' म्हणजे व्याध (शिकारी). 'लगनन्ति' म्हणजे आसक्ती (संग). 'अञ्ञथाति' म्हणजे लीनता (आळस/मंदी). 'गामण्डलाति' म्हणजे गावातील मुले. 'रूपन्ति' म्हणजे विकृती (विपर्यास). ही ती निदानकथा आहे, ज्याद्वारे अभिधम्माचे बुद्धभाषितत्व सिद्ध होते, अशी अर्थयोजना करावी.

Nidānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

निदानकथेचे वर्णन समाप्त झाले.

1. Cittuppādakaṇḍaṃ

१. चित्तोत्पादकांड (चित्तुप्पादकंड)

Tikamātikāpadavaṇṇanā

त्रिक-मातृका-पद-वर्णन (तिकमातिकापदवण्णना)

Idāni [Pg.27] paṭiññātakathaṃ kātuṃ ‘‘idāni iti me…pe… kathanokāso sampatto’’tiādimāha. Ito paṭṭhāyāti kusaladhammapadato paṭṭhāya.

आता प्रतिज्ञा केलेल्या कथेचे निरूपण करण्यासाठी "इदानी इति मे...पे... कथनोकासो सम्पत्तो" (आता मला सांगण्याची संधी मिळाली आहे) इत्यादी म्हटले आहे. 'इतो पट्ठायति' म्हणजे कुशल धम्माच्या पदापासून सुरुवात करून.

1. Sabbapadehi laddhanāmoti tīsupi padesu vedanāsaddassa vijjamānattā tena laddhanāmo sabbapadehi laddhanāmo hoti. Nanu sukhāya vedanāya sampayuttā dhammāti cattāri padāni, evaṃ sesesupīti dvādasetāni padāni, na tīṇīti vedanāsaddassa padattayāvayavattaṃ sandhāya ‘‘sabbapadehī’’ti vucceyya, na yuttaṃ. ‘‘Vedanāyā’’ti hi visuṃ padaṃ na kassaci padassa avayavo hoti, nāpi sukhādipadabhāvaṃ bhajatīti tena laddhanāmo kathaṃ sabbapadehi laddhanāmo siyāti? Adhippetappakāratthagamakassa padasamudāyassa padattā. Pajjati avabujjhīyati etenāti hi padaṃ, ‘‘sukhāya vedanāya sampayuttā dhammā’’ti etena ca padasamudāyena yathādhippeto attho samatto viññāyati, tasmā so padasamudāyo ‘‘pada’’nti vuccati. Evaṃ itarepi veditabbā. Tasmā tesaṃ tiṇṇaṃ samudāyānaṃ avayavena laddhanāmo sabbapadehi laddhanāmoti yutto.

१. 'सब्बपदेहि लद्धनामोति' म्हणजे तिन्ही पदांमध्ये 'वेदना' हा शब्द विद्यमान असल्यामुळे, त्यावरून नाव मिळालेले असल्याने ते 'सर्व पदांवरून नाव मिळालेले' असे होते. ननु (शंका अशी की) "सुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता धम्मा" ही चार पदे आहेत, आणि याचप्रमाणे इतरांमध्येही मिळून बारा पदे होतात, तीन नव्हेत; मग वेदना शब्दाच्या तीन पदांचा अवयव असण्याचा संदर्भ घेऊन "सर्व पदांवरून" असे कसे म्हटले जाऊ शकते? हे योग्य नाही. कारण 'वेदनाय' हे स्वतंत्र पद कोणत्याही पदाचा अवयव नाही, आणि ते 'सुख' इत्यादी पदांचा भावही धारण करत नाही; मग त्यावरून मिळालेले नाव 'सर्व पदांवरून मिळालेले नाव' कसे असू शकते? उत्तर असे आहे की, अभिप्रेत अर्थाचा बोध करून देणाऱ्या पदसमूहालाच 'पद' म्हटले जाते. ज्याच्याद्वारे अर्थ समजला जातो ते 'पद' होय. "सुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता धम्मा" या पदसमूहाने अभिप्रेत असलेला संपूर्ण अर्थ समजतो, म्हणूनच त्या पदसमूहाला 'पद' असे म्हटले जाते. याचप्रमाणे इतरांचेही समजून घ्यावे. म्हणून, त्या तिन्ही समूहांच्या अवयवावरून मिळालेले नाव 'सर्व पदांवरून मिळालेले नाव' असे म्हणणे योग्यच आहे.

Ganthato ca atthato cāti ettha hetupadasahetukapadādīhi sambandhattā ganthato ca hetuatthasahetukatthādīhi sambandhattā atthato ca aññamaññasambandho veditabbo. Sahetukahetusampayuttadukā hi hetuduke hetūhi sambandhattā hetudukasambandhā, hetusahetukaduko hetudukasahetukadukasambandho ubhayekapadavasena. Tathā hetuhetusampayuttaduko hetudukahetusampayuttadukasambandho, nahetusahetukaduko ekadvipadavasena hetudukasahetukadukasambandhoti. Kaṇṇikā viyāti pupphamayakaṇṇikā viya. Ghaṭā viyāti pupphahatthakādīsu pupphādīnaṃ samūho viya. Kaṇṇikāghaṭādīsu hi pupphādīni vaṇṭādīhi aññamaññasambandhāni hontīti tathāsambandhatā etesaṃ dukānaṃ vuttā. Dukasāmaññatoti aññehi hetudukādīhi dukavasena samānabhāvā. Aññehīti sārammaṇadukādīhi. Asaṅgahito padeso yesaṃ atthi, te sappadesā. Yesaṃ pana natthi, te nippadesā.

ग्रंथाच्या दृष्टीने आणि अर्थाच्या दृष्टीने येथे 'हेतु' पद आणि 'सहेतुक' पद इत्यादींशी संबंध असल्यामुळे ग्रंथाच्या दृष्टीने, आणि 'हेतु-अर्थ' व 'सहेतुक-अर्थ' इत्यादींशी संबंध असल्यामुळे अर्थाच्या दृष्टीने परस्परांचा संबंध समजून घ्यावा. कारण 'सहेतुक' आणि 'हेतुसंप्रयुक्त' हे दुक (द्विक) 'हेतुदुक' मध्ये हेतूंशी संबंधित असल्यामुळे 'हेतुदुक-संबंध' आहेत, तर 'हेतु-सहेतुक दुक' हा दोन्हीमधील एका पदाच्या आधारे 'हेतुदुक-सहेतुकदुक-संबंध' आहे. त्याचप्रमाणे 'हेतु-हेतुसंप्रयुक्त दुक' हा 'हेतुदुक-हेतुसंप्रयुक्तदुक-संबंध' आहे, आणि 'नहेतु-सहेतुक दुक' हा एक आणि दोन पदांच्या आधारे 'हेतुदुक-सहेतुकदुक-संबंध' आहे. 'कर्णिकेप्रमाणे' म्हणजे फुलांच्या कर्णिकेप्रमाणे. 'घटाप्रमाणे' म्हणजे फुलांचे गुच्छ इत्यादींमध्ये फुलांच्या समूहाप्रमाणे. कारण कर्णिका आणि घट इत्यादींमध्ये फुले ही देठांद्वारे परस्परांशी संबंधित असतात, त्याचप्रमाणे या दुकांचा संबंध सांगितला आहे. 'दुकसामान्यतेमुळे' म्हणजे इतर हेतुदुक इत्यादींशी दुक असण्याच्या दृष्टीने समान भाव असणे. 'इतरांशी' म्हणजे सारम्मण (सालंबन) दुक इत्यादींशी. ज्यांच्यामध्ये असंग्रहित (समाविष्ट न झालेला) भाग असतो, ते 'सप्पदेस' (सप्रदेश) होत. परंतु ज्यांच्यामध्ये असा भाग नसतो, ते 'निप्पदेस' (निष्प्रदेश) होत.

‘‘Kacci [Pg.28] nu bhoto kusala’’nti evaṃ pucchitamevatthaṃ pākaṭaṃ katvā pucchituṃ ‘‘kacci bhoto anāmaya’’nti vuttaṃ, tasmā kusalasaddo anāmayattho hoti. Bāhitikasutte (ma. ni. 2.361) bhagavato kāyasamācārādayo vaṇṇentena dhammabhaṇḍāgārikena ‘‘yo kho, mahārāja, kāyasamācāro anavajjo’’ti kusalo kāyasamācāro vutto. Na hi bhagavato sukhavipākaṃ kammaṃ atthīti sabbasāvajjarahitā kāyasamācārādayo kusalāti vuttā. Kusalesu dhammesūti ca bodhipakkhiyadhammā ‘‘kusalā’’ti vuttā. Te ca vipassanāmaggaphalasampayuttā na ekantena sukhavipākāyevāti anavajjattho kusalasaddo. Aṅgapaccaṅgānanti kusalasaddayogena bhummatthe sāmivacanaṃ, aṅgapaccaṅgānaṃ vā nāmakiriyāpayojanādīsūti attho. Naccagītassāti ca sāmivacanaṃ bhummatthe, naccagītassa visesesūti vā yojetabbaṃ. Kusalānaṃ dhammānaṃ samādānahetu evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhatīti puññavipākanibbattakakammaṃ ‘‘kusala’’nti vuttaṃ. Dhammā hontīti suññadhammattā sabhāvamattā hontīti attho. Evaṃ dhammesu dhammānupassīti etthāpi suññatattho dhammasaddo daṭṭhabbo.

"आपण कुशल आहात ना?" हा विचारलेला अर्थ स्पष्ट करून विचारण्यासाठी "आपण निरोगी (अनामय) आहात ना?" असे म्हटले आहे, म्हणून 'कुशल' हा शब्द 'अनामय' (निरोगीपणा) या अर्थाचा आहे. बाहितिक सुत्तात (मज्झिम निकाय २.३६१) भगवंतांच्या काय-समाचाराचे (शारीरिक आचरणाचे) वर्णन करताना धम्मभांडागारिक (आनंद थेरांनी) "महाराज, जे शारीरिक आचरण निर्दोष (अनवज्ज) आहे" असे म्हणून कुशल काय-समाचाराचे वर्णन केले आहे. कारण भगवंतांचे सुखविपाक देणारे कोणतेही कर्म नसते, म्हणून सर्व दोषांपासून रहित असलेल्या काय-समाचाराला 'कुशल' म्हटले आहे. 'कुशल धम्मांमध्ये' येथे बोधिपक्खिय (बोधिपाक्षिक) धम्मांना 'कुशल' म्हटले आहे. आणि ते विपस्सना, मार्ग व फल यांनी संप्रयुक्त असल्यामुळे केवळ सुखविपाक देणारेच नसतात, म्हणून येथे 'कुशल' शब्दाचा अर्थ 'निर्दोष' (अनवज्ज) असा आहे. 'अंगप्रत्यंगांचे' (अङ्गपच्चङ्गानि) हे कुशल शब्दाच्या योगाने सप्तमीच्या अर्थात षष्ठी विभक्ती आहे, किंवा अंगप्रत्यंगांचे नाव, क्रिया, प्रयोजन इत्यादींमध्ये असा अर्थ आहे. 'नृत्यगीताचे' (नच्चगीतस्स) हे देखील सप्तमीच्या अर्थात षष्ठी विभक्ती आहे, किंवा 'नृत्यगीताच्या विशेषांमध्ये' असा याचा संबंध जोडावा. 'कुशल धम्मांच्या समादानामुळे (स्वीकारामुळे) अशा प्रकारे हे पुण्य वाढते' या वाक्यात पुण्यविपाक निर्माण करणाऱ्या कर्माला 'कुशल' म्हटले आहे. 'धम्म असतात' म्हणजे शून्यधम्म असल्यामुळे केवळ स्वभावमात्र असतात असा अर्थ आहे. अशा प्रकारे 'धम्मांमध्ये धम्मानुपस्सना करणारा' (धम्मेसु धम्मानुपस्सी) येथेही 'धम्म' शब्द शून्यता या अर्थानेच पाहावा.

Salayanti…pe… viddhaṃsentīti ettha purimassa purimassa pacchimaṃ pacchimaṃ atthavacanaṃ. Atha vā salanassa atthadīpanāni calanādīni tīṇi tadaṅgappahānādīhi yojetabbāni. Appahīnabhāvena santāne sayamānā akusalā dhammā rāgādiasucisampayogato nānāvidhadukkhahetuto ca kucchitena ākārena sayanti. Ñāṇavippayuttānampi ñāṇaṃ upanissayapaccayo hotīti sabbepi kusalā dhammā kusena ñāṇena pavattetabbāti kusalā. Uppannaṃsānuppannaṃsabhāgesu saṅgahitattā ubhayabhāgagataṃ saṃkilesapakkhaṃ pahānānuppādanehi lunanti sammappadhānadvayaṃ viya.

'कंपित करतात... पे... विध्वंस करतात' येथे आधीच्या आधीच्या शब्दाचा नंतरचा नंतरचा शब्द हा अर्थ स्पष्ट करणारा आहे. अथवा 'सलन' (कंपन) चा अर्थ स्पष्ट करणारे 'चलन' इत्यादी तीन शब्द तदंगप्रहाण (tadaṅgappahāna) इत्यादींशी जोडले पाहिजेत. प्रहीण न झाल्यामुळे (नष्ट न झाल्यामुळे) संतानामध्ये (चित्तप्रवाहामध्ये) शयन करणारे (विद्यमान असणारे) अकुशल धम्म हे राग इत्यादी अशुद्धीच्या संप्रयोगामुळे आणि नाना प्रकारच्या दुःखांचे हेतू असल्यामुळे निंद्य (कुत्सित) रूपाने शयन करतात (विद्यमान राहतात). ज्ञानविप्रयुक्त (ज्ञानाविरहित) धम्मांना देखील ज्ञान हे उपनिश्रयप्रत्यय (upanisayapaccaya) असते, म्हणून सर्वच कुशल धम्म हे 'कुश' म्हणजे ज्ञानाने प्रवृत्त केले पाहिजेत, म्हणून ते 'कुशल' होत. उत्पन्न झालेल्या आणि उत्पन्न न झालेल्या भागांमध्ये समाविष्ट असल्यामुळे, दोन्ही भागांतील संक्लेशपक्षाला (मलीन पक्षाला) प्रहाण (नष्ट करणे) आणि अनुत्पाद (उत्पन्न न होऊ देणे) याद्वारे कापून टाकतात (नष्ट करतात), जसे की दोन सम्यक्प्रधान (sammappadhāna).

Sattādigāhakānaṃ cittānaṃ gocarā sattādayo viya paññāya upaparikkhiyamānā na nissabhāvā, kintu attano sabhāvaṃ dhārentīti dhammā. Na ca dhāriyamānasabhāvā añño dhammo nāma atthi. Na hi ruppanādīhi aññe rūpādayo, kakkhaḷādīhi ca aññe pathavīādayo dhammā vijjantīti. Aññathā pana avabodhetuṃ na sakkāti nāmavasena viññātāviññāte sabhāvadhamme aññe viya katvā ‘‘attano sabhāvaṃ dhārentī’’ti [Pg.29] vuttaṃ. Sappaccayadhammesu visesaṃ dassento ‘‘dhārīyanti vā paccayehī’’ti āha. Dhārīyantīti upadhārīyanti, lakkhīyantīti attho.

'सत्त्व' (प्राणी) इत्यादींचे ग्रहण करणाऱ्या चित्तांचे गोचर (विषय) असणाऱ्या सत्त्व इत्यादींप्रमाणे, प्रज्ञेने परीक्षण केले असता ते स्वभावशून्य (निःस्वभाव) नसतात, तर ते स्वतःचा स्वभाव धारण करतात, म्हणून ते 'धम्म' होत. आणि धारण केल्या जाणाऱ्या स्वभावापेक्षा वेगळा असा 'धम्म' नावाचा दुसरा कोणताही पदार्थ अस्तित्वात नाही. कारण 'रुप्पन' (विकार पावणे) इत्यादींपेक्षा वेगळे रूप इत्यादी धम्म नसतात, आणि 'कक्खळ' (कठीणपणा) इत्यादींपेक्षा वेगळे पठवी (पृथ्वी) इत्यादी धम्म अस्तित्वात नसतात. परंतु दुसऱ्या प्रकारे हे समजून सांगणे शक्य नाही, म्हणून नावाच्या आधारे ज्ञात आणि अज्ञात स्वभावधम्मांना जणू काही वेगळे करून "स्वतःचा स्वभाव धारण करतात" असे म्हटले आहे. सप्रत्यय (प्रत्ययांसह असणाऱ्या) धम्मांमधील विशेष दाखवताना "किंवा प्रत्ययांद्वारे धारण केले जातात" असे म्हटले आहे. 'धारण केले जातात' म्हणजे उपधारण केले जातात, किंवा लक्षित केले जातात असा अर्थ आहे.

Akusalāti kusalapaṭisedhanamattaṃ kusalābhāvamattavacanaṃ tadaññamattavacanaṃ vā etaṃ na hoti, kintu tappaṭipakkhavacananti dassetuṃ ‘‘mittapaṭipakkhā amittā viyā’’tiādi vuttaṃ. Tappaṭipakkhavacanatā ca abyākatatatiyarāsivacanena viññāyati. Yadi hi kusalābhāvamattavacanaṃ akusalasaddo, tena na koci dhammo vuttoti abyākatavacaneneva ca tatiyo rāsi vutto na siyā, kusalā ceva dhammā abyākatā cāti dukovāyaṃ āpajjati, na tiko, evañca sati akusalavacanena na koci attho. Atha siyā, ‘‘anabyākatā’’ti ca vattabbaṃ siyā kusalānaṃ viya abyākatānañca abhāvamattasambhavā, tasmā abhāvamattavacane abyākatabhāvamattaṃ viya kusalābhāvamattaṃ akusalaṃ na koci rāsīti ‘‘abyākatā’’ti tatiyo rāsi na siyā. Tatiyarāsibhāvena ca abyākatā vuttāti akusalo ca eko rāsīti viññāyati. Tasmā nābhāvavacanatā, sabhāvadhāraṇādiatthena dhammasaddena samānādhikaraṇabhāvato ca akusalasaddassa kusalābhāvamattavacanatā na hoti, nāpi tadaññamattavacanatā tatiyarāsivacanato eva. Yadi hi kusalehi aññe akusalā cetasikehi aññe acetasikā viya, kusalākusalavacanehi sabbesaṃ dhammānaṃ saṅgahitattā asaṅgahitassa tatiyarāsissa abhāvā cetasikaduko viya ayañca duko vattabbo siyā ‘‘kusalā dhammā akusalā dhammā’’ti, na ‘‘abyākatā’’ti tatiyo rāsi vattabbo, vutto ca so, tasmā na tadaññamattavacanaṃ akusalasaddo, pārisesena tappaṭipakkhesu a-kārassa payogadassanato loke ‘‘amittā’’ti sāsane ‘‘alobho’’ti idhāpi tappaṭipakkhavacanatā akusalasaddassa siddhā, tattha niruḷhattā ca na itaravacanatā, tappaṭipakkhabhāvo ca viruddhasabhāvattā tappaheyyabhāvato ca veditabbo, na kusalavināsanato. Na hi kusalā akusalehi pahātabbā, mahābalavatāya pana kusalāyeva payoganipphāditā sadānusayite akusale tadaṅgavikkhambhanasamucchedavasena pajahantīti.

'अकुसल' म्हणजे केवळ कुसलाचा निषेध करणारा, केवळ कुसलाचा अभाव दर्शवणारा किंवा त्याहून भिन्न काहीतरी दर्शवणारा शब्द नाही, तर तो त्याचा (कुसलाचा) विरोधी (प्रतिपक्ष) दर्शवणारा शब्द आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'मित्रांचे विरोधी जसे अमित्र (शत्रू) असतात' इत्यादी म्हटले आहे. आणि त्याची विरोधी-वाचकता 'अव्याकृत' या तिसऱ्या राशीच्या (वर्गाच्या) उल्लेखावरून समजून येते. कारण जर 'अकुसल' हा शब्द केवळ कुसलाचा अभाव सांगणारा असता, तर त्याने कोणताही धम्म सांगितला गेला नसता आणि केवळ 'अव्याकृत' या शब्दानेच तिसरी राशी सांगितली गेली नसती. अशा वेळी 'कुसल धम्म आणि अव्याकृत धम्म' असा हा केवळ द्विक (दुक) ठरला असता, त्रिक (तिक) नव्हे; आणि असे झाले असता 'अकुसल' या शब्दाला काही अर्थ उरला नसता. किंवा जर असे असते, तर 'अनव्याकृत' असेही म्हणावे लागले असते, कारण कुसलांप्रमाणेच अव्याकृतांचाही केवळ अभाव असणे शक्य आहे. म्हणून, केवळ अभावाच्या अर्थामध्ये, अव्याकृत-भावाच्या अभावाप्रमाणेच कुसल-भावाचा अभाव असणारे 'अकुसल' ही कोणतीही राशी नसती, आणि 'अव्याकृत' ही तिसरी राशीही नसती. परंतु तिसऱ्या राशीच्या रूपाने 'अव्याकृत' सांगितले गेले असल्यामुळे, 'अकुसल' ही सुद्धा एक स्वतंत्र राशी आहे हे समजते. म्हणून, तो केवळ अभावाचा वाचक नाही; तसेच स्वभाव-धारण करणे इत्यादी अर्थ असलेल्या 'धम्म' या शब्दाशी सामानाधिकरण्य (समान संबंध) असल्यामुळेही 'अकुसल' या शब्दाची कुसलाचा केवळ अभाव दर्शवणारी वाचकता सिद्ध होत नाही, आणि तिसऱ्या राशीच्या उल्लेखावरूनच तो त्याहून भिन्न काहीतरी दर्शवणाराही नाही. कारण जर कुसलांपेक्षा भिन्न असलेले अकुसल हे, चेतसिकांपेक्षा भिन्न असलेले अचेतसिक यांच्याप्रमाणे असते, तर कुसल आणि अकुसल या शब्दांनी सर्व धम्मांचा संग्रह होत असल्यामुळे, संग्रहित न झालेल्या तिसऱ्या राशीचा अभाव असता. त्यामुळे चेतसिक-द्विकाप्रमाणे (चेतसिकदुक) 'कुसल धम्म, अकुसल धम्म' असा हा द्विकच म्हणावा लागला असता, 'अव्याकृत' अशी तिसरी राशी म्हणता आली नसती. परंतु ती (तिसरी राशी) सांगितली गेली आहे, म्हणून 'अकुसल' हा शब्द केवळ त्याहून (कुसलाहून) भिन्न काहीतरी दर्शवणारा नाही. परिशेषाने (उर्वरित नियमाने), लोकांमध्ये विरोधी अर्थांमध्ये 'अ' काराचा प्रयोग जसा 'अमित्र' (शत्रू) या शब्दात दिसतो, आणि शासनात (बुद्धवचनात) 'अलोभ' या शब्दात दिसतो, तसेच येथेही 'अकुसल' या शब्दाची विरोधी-वाचकता सिद्ध होते. आणि तिथे (त्या अर्थात) तो रूढ असल्यामुळे इतर अर्थांचा वाचक ठरत नाही. आणि त्याचा विरोधी भाव हा विरुद्ध स्वभाव असल्यामुळे आणि प्रहाण करण्यायोग्य (तप्पहेय्यभाव) असल्यामुळे समजून घ्यावा, कुसलाचा विनाश करण्यामुळे नव्हे. कारण कुसलांचे अकुसलांद्वारे प्रहाण केले जाऊ शकत नाही; उलट, अत्यंत बलवान असल्यामुळे कुसल धम्मच प्रयोगाने निष्पन्न होऊन, नेहमी अनुशयित (सुप्त) असलेल्या अकुसलांचे तदंग-विक्खंभन आणि समुच्छेद या पद्धतींनी प्रहाण करतात.

Na [Pg.30] byākatāti akathitā. Kathaṃ panete akathitā honti, nanu ‘‘sukhāya vedanāya sampayuttā’’tiādīhi tikadukapadehi cakkhuviññāṇādivacanehi phassādivacanehi ca kathitāti? No na kathitā, tāni pana vacanāni idha anadhippetāni avuttattā ananuvattanato. Na hi ‘‘sukhāya vedanāya sampayuttā dhammā’’tiādiṃ vatvā ‘‘abyākatā’’ti vuttaṃ, tasmā na tāni idha anuvattantīti tabbacanīyabhāvena akathitatā na hoti, kusalākusalavacanāni pana idha vuttattā anuvattantīti tabbacanīyabhāvena akathitatā ñāyatīti ‘‘kusalākusalabhāvena akathitāti attho’’ti āha. Na byākatāti vā avipākā, abyākatavacaneneva ca avipākatthā ñāyanti. Na hi bhagavato vacanaṃ ñāpakasādhanīyaṃ, āsayānusayacariyādikusalena bhagavatā yesaṃ avabodhanatthaṃ dhammā vuttā tesaṃ vacanānantaraṃ tadatthapaṭivedhato, pacchimehi pana yathā tesaṃ avabodhanatthaṃ bhagavatā taṃ taṃ vacanaṃ vuttaṃ, yathā ca tehi tadattho paṭividdho, taṃ sabbaṃ ācariye payirupāsitvā sutvā veditabbaṃ hoti, tasmā kāraṇaṃ avatvā ‘‘kusalākusalabhāvena akathitāti attho’’ti āha. Yo ca vadeyya ‘‘akusalavipākabhāvena akathitattā, kusalā abyākatāti āpajjanti, kusalavipākabhāvena akathitattā akusalāpī’’ti, sopi ‘‘aññāpakasādhanīyavacano bhagavā’’ti nivāretabbo anuvattamānavacanavacanīyabhāvena akathitassa ca abyākatabhāvato. Na hi avipākavacanaṃ vuttaṃ kusalavacanañca avuttaṃ, yato avipākavacanassa adhikatabhāvo kusalassa ca tabbacanīyabhāvena akathitabhāvo siyā, tasmā na kusalānaṃ abyākatatā, evaṃ akusalānañca anabyākatabhāve yojanā kātabbā.

‘न व्याकृत’ (अव्याकृत) म्हणजे ‘अकथित’ (न सांगितलेले). पण हे अकथित कसे आहेत? 'सुखकारक वेदनेशी संप्रयुक्त' इत्यादी त्रिक-द्विक पदांद्वारे, चक्षुविज्ञानादी वचनांद्वारे आणि स्पर्शादी वचनांद्वारे ते सांगितले गेले नाहीत काय? असे नाही की ते सांगितले गेले नाहीत, परंतु ती वचने येथे अनभिप्रेत आहेत, कारण ती येथे न सांगितल्यामुळे अनुवृत्त होत नाहीत. कारण 'सुखकारक वेदनेशी संप्रयुक्त धम्म' इत्यादी म्हणून 'अव्याकृत' असे म्हटलेले नाही, म्हणून ती वचने येथे अनुवृत्त होत नाहीत; त्यामुळे त्यांच्याद्वारे अकथितता सिद्ध होत नाही. परंतु कुसल आणि अकुसल ही वचने येथे सांगितली गेल्यामुळे अनुवृत्त होतात, म्हणून त्यांच्याद्वारे अकथितता समजून येते; म्हणूनच 'कुसल-अकुसल भावाने अकथित असा अर्थ आहे' असे म्हटले आहे. किंवा 'न व्याकृत' म्हणजे 'अविपाक' (विपाक नसलेले), आणि अव्याकृत या शब्दानेच अविपाक हा अर्थ समजतो. कारण भगवंतांचे वचन हे केवळ ज्ञापक (लक्षण सांगणारे) सिद्ध करणारे नसते; आशय, अनुशय आणि चर्या इत्यादींमध्ये कुशल असलेल्या भगवंतांनी ज्यांच्या आकलनासाठी धम्म सांगितले, त्यांना ते वचन ऐकल्याबरोबर लगेचच त्याचा अर्थ समजला. परंतु नंतरच्या लोकांनी, भगवंतांनी त्यांच्या आकलनासाठी ते ते वचन कसे सांगितले आणि त्यांनी त्याचा अर्थ कसा ग्रहण केला, हे सर्व आचार्यांची सेवा करून आणि त्यांच्याकडून ऐकून समजून घेतले पाहिजे. म्हणूनच, कारण न सांगता 'कुसल-अकुसल भावाने अकथित असा अर्थ आहे' असे म्हटले आहे. आणि जो कोणी असे म्हणेल की, 'अकुसल-विपाक भावाने अकथित असल्यामुळे कुसल हे अव्याकृत ठरतात, आणि कुसल-विपाक भावाने अकथित असल्यामुळे अकुसल देखील अव्याकृत ठरतात', त्यालाही 'भगवंतांचे वचन अज्ञापक (न समजणारे) सिद्ध करणारे नाही' असे म्हणून रोखले पाहिजे; कारण अनुवृत्त होणाऱ्या वचनाच्या संबंधाने जे अकथित असते, तेच अव्याकृत ठरते. कारण 'अविपाक' हे वचन सांगितले गेले आहे आणि 'कुसल' हे वचन सांगितले गेले नाही असे नाही, ज्यामुळे अविपाक वचनाची अधिकता आणि कुसलाची त्या वचनाद्वारे अकथितता सिद्ध होईल. म्हणून कुसलांची अव्याकृतता सिद्ध होत नाही; याचप्रमाणे अकुसलांच्या अनव्याकृततेबाबतही योजना (तर्क) करावी.

Atha vā vi-saddo virodhavacano, ā-saddo abhimukhabhāvappakāsano, tasmā attano paccayehi aññamaññavirodhābhimukhā katā, lakkhaṇavirodhato vināsakavināsitabbato cāti byākatā, kusalākusalā. Na byākatāti abyākatā. Te hi lakkhaṇato kusalākusalā viya viruddhā na honti. Na hi avipākatā dukkhavipākatā viya sukhavipākatāya sukhavipākatā viya ca dukkhavipākatāya sukhadukkhavipākatāhi virujjhatīti nāpi te kiñci pajahanti, na ca te kenaci pahātabbāti ayamettha attanomati.

अथवा, ‘वि’ हा शब्द विरोधाचा वाचक आहे, ‘आ’ हा शब्द अभिमुखभाव (सामोरे जाणे) प्रकट करणारा आहे; म्हणून आपल्या प्रत्ययांद्वारे (कारणांद्वारे) जे परस्परांच्या विरोधाला अभिमुख केले गेले आहेत, लक्षणाच्या विरोधामुळे आणि विनाशक-विनाश्य (नाश करणारे व नाश पावणारे) असल्यामुळे जे ‘व्याकृत’ आहेत, ते कुसल आणि अकुसल होत. जे ‘व्याकृत’ नाहीत ते ‘अव्याकृत’ होत. कारण ते लक्षणाच्या दृष्टीने कुसल आणि अकुसल यांच्याप्रमाणे परस्परांच्या विरुद्ध नसतात. कारण जशी दुःख-विपाकता ही सुख-विपाकतेशी आणि सुख-विपाकता ही दुःख-विपाकतेशी विरुद्ध असते, तशी अविपाकता ही सुख-दुःख विपाकतेशी विरुद्ध नसते; तसेच ते (अव्याकृत धम्म) कशाचेही प्रहाण करत नाहीत आणि कोणाकडूनही त्यांचे प्रहाण केले जाऊ शकत नाही, हे येथे स्वतःचे मत (स्वमत) आहे.

Anavajjasukhavipākalakkhaṇāti [Pg.31] ettha natthi etesaṃ avajjanti anavajjā, garahitabbabhāvarahitā niddosāti attho. Tena nesaṃ agarahitabbabhāvaṃ dasseti, na gārayhavirahamattaṃ. Aññepi atthi niddosā abyākatāti anavajjavacanamattena tesampi kusalatāpattidosaṃ disvā taṃ pariharituṃ sukhavipākavacanaṃ āha. Avajjapaṭipakkhā vā idha anavajjāti vuttā, na bāhitikasutte (ma. ni. 2.361) viya paṭippassaddhāvajjā virahitāvajjamattā vā, tasmā anavajjavacanena avajjavināsanabhāvo dassito. Abyākatehi pana visiṭṭhaṃ kusalākusalānaṃ sādhāraṇaṃ savipākatālakkhaṇanti tasmiṃ lakkhaṇe visesadassanattaṃ sukhavipākavacanaṃ avoca. Siddho hi purimeneva akusalābyākatehi kusalānaṃ visesoti. Sukho vipāko etesanti sukhavipākā. Tena kusalākusalānaṃ sāmaññe vipākadhammabhāve sukhavipākavipaccanasabhāvaṃ dasseti, na tesaṃ sukhavipākasabbhāvameva. Anavajjā ca te sukhavipākā cāti anavajjasukhavipākā. Kusalā lakkhīyanti etenāti lakkhaṇaṃ, anavajjasukhavipākalakkhaṇaṃ etesanti anavajjasukhavipākalakkhaṇā. Nanu te eva kusalā anavajjasukhavipākā, kathaṃ te sayameva attano lakkhaṇaṃ hontīti? Viññātāviññātasaddatthabhāvena lakkhaṇalakkhitabbabhāvayuttito. Kusalasaddatthavasena hi aviññātā kusalā lakkhitabbā honti, anavajjasukhavipākasaddatthabhāvena viññātā lakkhaṇanti yuttametaṃ. Atha vā lakkhīyatīti lakkhaṇaṃ, sabhāvo. Anavajjasukhavipākā ca te lakkhaṇañcāti anavajjasukhavipākalakkhaṇā, anavajjasukhavipākā hutvā lakkhiyamānā sabhāvā kusalā nāmāti attho.

‘अनवज्जसुखविपाकलक्खणा’ (अनवद्य-सुखविपाक-लक्षणा) यामध्ये, ‘ज्यांच्यामध्ये दोष (अवज्ज) नाही ते अनवज्ज (अनवद्य)’, म्हणजेच जे निंदनीय भावापासून रहित आणि निर्दोष आहेत, असा अर्थ आहे. याद्वारे त्यांचा अनिंदनीय भाव दर्शविला जातो, केवळ निंदेचा अभाव नव्हे. इतरही निर्दोष असणारे ‘अव्याकृत’ (अव्याकत) धर्म आहेत, म्हणून केवळ ‘अनवज्ज’ (अनवद्य) या शब्दाने त्यांनाही कुशलत्व प्राप्त होण्याचा दोष पाहून, त्याचे निवारण करण्यासाठी ‘सुखविपाक’ (सुखविपाकाचे) वचन म्हटले आहे. किंवा येथे दोषाचे (अवज्ज) प्रतिपक्षी असणारे ‘अनवज्ज’ म्हटले आहे, बाहितिक सुत्तामध्ये (म. नि. २.३६१) सांगितल्याप्रमाणे शांत झालेला दोष किंवा केवळ दोषाचा अभाव नव्हे. म्हणून ‘अनवज्ज’ या शब्दाने दोषाचा विनाश करणारा भाव दर्शविला आहे. परंतु अव्याकृत धर्मांपेक्षा विशिष्ट असणारे, कुशल आणि अकुशल धर्मांचे साधारण लक्षण ‘सविपाकत्व’ (विपाकासह असणे) आहे, म्हणून त्या लक्षणामध्ये विशेष दर्शविण्यासाठी ‘सुखविपाक’ हे वचन म्हटले आहे. कारण पूर्वीच्या शब्दानेच अकुशल आणि अव्याकृत धर्मांपेक्षा कुशल धर्मांचा विशेष सिद्ध होतो. ‘ज्यांचा विपाक सुखकारक आहे ते सुखविपाक’. याद्वारे कुशल आणि अकुशल धर्मांच्या सामान्य विपाकधर्मी स्वभावामध्ये (कुशल धर्मांचा) सुखविपाक म्हणून परिपक्व होण्याचा स्वभाव दर्शविला आहे, केवळ त्यांच्यामध्ये सुखविपाकाचे अस्तित्वच नव्हे. जे अनवद्य (दोषरहित) आहेत आणि सुखविपाक आहेत, ते ‘अनवज्जसुखविपाक’ होत. ज्याच्याद्वारे कुशल ओळखले जातात ते ‘लक्षण’ होय; ‘अनवज्जसुखविपाक’ हे ज्यांचे लक्षण आहे ते ‘अनवज्जसुखविपाकलक्षण’ होत. शंका: ते कुशल स्वतःच अनवद्य आणि सुखविपाक आहेत, तर मग ते स्वतःच स्वतःचे लक्षण कसे होऊ शकतात? उत्तर: ज्ञात आणि अज्ञात शब्दांच्या अर्थाच्या भावामुळे लक्षण आणि लक्षित होणारा भाव योग्य ठरतो. कारण ‘कुशल’ या शब्दाच्या अर्थाने जे अज्ञात आहेत ते कुशल लक्षित (ओळखले जाण्यास योग्य) होतात, आणि ‘अनवज्जसुखविपाक’ या शब्दाच्या अर्थाने जे ज्ञात आहेत ते लक्षण ठरतात, हे योग्यच आहे. किंवा, जे लक्षित केले जाते ते लक्षण म्हणजेच स्वभाव होय. आणि जे अनवद्य सुखविपाक आहेत आणि लक्षणही आहेत ते ‘अनवज्जसुखविपाकलक्षण’ होत; म्हणजेच अनवद्य सुखविपाक म्हणून लक्षित होणारे स्वभाव हे ‘कुशल’ होत, असा अर्थ आहे।

Atha vā anavajjavacanena anavajjattaṃ āha, sukhavipākavacanena sukhavipākattaṃ, tasmā anavajjañca sukhavipāko ca anavajjasukhavipākaṃ, taṃ lakkhaṇaṃ etesaṃ karaṇatthe ca kammatthe ca lakkhaṇasadde sabhāvabhūtanti anavajjasukhavipākalakkhaṇā, anavajjasukhavipākasabhāvena lakkhiyamānā taṃsabhāvavanto ca kusalāti vuttaṃ hoti. Tattha anavajjavacanena pavattisukhataṃ kusalānaṃ dasseti, sukhavipākavacanena vipākasukhataṃ. Purimañhi attano pavattisabhāvavasena lakkhaṇatāvacanaṃ, pacchimaṃ kālantare vipākuppādanasamatthatāyāti. Tathā purimena kusalānaṃ attasuddhiṃ dasseti[Pg.32], pacchimena visuddhavipākataṃ. Purimena ca kusalaṃ akusalasabhāvato nivatteti, pacchimena abyākatasabhāvato savipākattadīpakattā pacchimassa. Purimena vā vajjapaṭipakkhabhāvadassanato kiccaṭṭhena rasena akusalaviddhaṃsanarasataṃ dīpeti, pacchimena sampattiatthena iṭṭhavipākarasataṃ. Purimena ca upaṭṭhānākāraṭṭhena paccupaṭṭhānena vodānapaccupaṭṭhānataṃ dasseti, pacchimena phalatthena sukhavipākapaccupaṭṭhānataṃ. Purimena ca yonisomanasikāraṃ kusalānaṃ padaṭṭhānaṃ vibhāveti. Tato hi te anavajjā jātāti. Pacchimena kusalānaṃ aññesaṃ padaṭṭhānabhāvaṃ dasseti. Te hi sukhavipākassa kāraṇaṃ hontīti. Ettha ca sukhavipākasadde sukhasaddo iṭṭhapariyāyavacananti daṭṭhabbo. Iṭṭhacatukkhandhavipākā hi kusalā, na sukhavedanāvipākāva. Saṅkhāradukkhopasamasukhavipākatāya ca sambhavo eva natthi. Na hi taṃvipākoti. Yadi pana vipākasaddo phalapariyāyavacanaṃ, nissandavipākena iṭṭharūpenāpi sukhavipākatā yojetabbā.

किंवा, ‘अनवज्ज’ या शब्दाने अनवद्यत्व (दोषरहितत्व) सांगितले आहे आणि ‘सुखविपाक’ या शब्दाने सुखविपाकत्व सांगितले आहे. म्हणून जे अनवद्य आणि सुखविपाक आहे ते ‘अनवज्जसुखविपाक’ होय. ते ज्यांचे लक्षण आहे, आणि करण अर्थात व कर्म अर्थात ‘लक्षण’ हा शब्द स्वभावभूत आहे, म्हणून ते ‘अनवज्जसुखविपाकलक्षण’ होत. म्हणजेच, अनवद्य सुखविपाक स्वभावाने लक्षित होणारे आणि तो स्वभाव असणारे धर्म ‘कुशल’ आहेत, असे म्हटले आहे. त्यामध्ये, ‘अनवज्ज’ या शब्दाने कुशल धर्मांची प्रवृत्ती-सुखता (उत्पत्तीच्या वेळचे सुख) दर्शविली जाते, आणि ‘सुखविपाक’ या शब्दाने विपाक-सुखता (परिणामाचे सुख) दर्शविली जाते. कारण पहिले वचन स्वतःच्या प्रवृत्ती-स्वभावाच्या दृष्टीने लक्षण सांगणारे आहे, तर दुसरे वचन कालांतराने विपाक उत्पन्न करण्याच्या समर्थतेमुळे आहे. तसेच, पहिल्याने कुशल धर्मांची आत्मशुद्धी (स्वतःची शुद्धता) दर्शविली जाते, तर दुसऱ्याने विपाकाची शुद्धता (विशुद्धविपाकत्व) दर्शविली जाते. आणि पहिल्याने कुशल धर्माला अकुशल स्वभावापासून निवृत्त केले जाते, तर दुसऱ्याने अव्याकृत स्वभावापासून निवृत्त केले जाते, कारण दुसरे वचन सविपाकत्व (विपाकासह असणे) दर्शविणारे आहे. किंवा पहिल्याने दोषाच्या प्रतिपक्षभावाचे दर्शन होत असल्यामुळे, कृत्याच्या अर्थाने (किच्चट्ठेन) असणाऱ्या रसाने ‘अकुशल-विध्वंसन-रसत्व’ (अकुशलाचा नाश करण्याचे कार्य) प्रकाशित होते, तर दुसऱ्याने संपत्तीच्या अर्थाने ‘इष्ट-विपाक-रसत्व’ (इष्ट विपाक देण्याचे कार्य) प्रकाशित होते. आणि पहिल्याने उपस्थान-आकाराच्या अर्थाने असणाऱ्या प्रत्युपस्थानाने (पच्चुपट्ठान) ‘वोदान-प्रत्युपस्थानत्व’ (शुद्धतेचे प्रकटीकरण) दर्शविले जाते, तर दुसऱ्याने फळाच्या अर्थाने ‘सुखविपाक-प्रत्युपस्थानत्व’ दर्शविले जाते. आणि पहिल्याने ‘योनिसोमनसिकार’ (योग्य विचार) हा कुशल धर्मांचे पदस्थान (जवळचे कारण) आहे हे स्पष्ट केले जाते, कारण त्यापासूनच ते अनवद्य (दोषरहित) उत्पन्न होतात. दुसऱ्याने कुशल धर्मांचे इतरांसाठी पदस्थान असणे दर्शविले जाते, कारण ते सुखविपाकाचे कारण होतात. आणि येथे ‘सुखविपाक’ या शब्दामध्ये ‘सुख’ हा शब्द ‘इष्ट’ (प्रिय/इच्छित) या अर्थाचा वाचक आहे असे समजावे. कारण कुशल धर्म हे इष्ट अशा चार स्कंधांच्या विपाकाचे कारण असतात, केवळ सुखवेदनेच्या विपाकाचेच नव्हे. आणि संस्कार-दुःखाच्या उपशम रूप सुखाचा विपाक असणे शक्यच नाही, कारण तो (उपशम) विपाक नव्हे. परंतु जर ‘विपाक’ हा शब्द फळाचा वाचक असेल, तर निस्यंद-विपाक (निसंदविपाक) असणाऱ्या इष्ट रूपाशी देखील सुखविपाकत्वाचा संबंध जोडला पाहिजे।

Sāvajjadukkhavipākalakkhaṇāti ettha ca vuttavidhianusārena attho ca yojanā ca yathāsambhavaṃ veditabbā. Vipākārahatā kusalākusalānaṃ lakkhaṇabhāvena vuttā, tabbhāvena akathitā abyākatā avipākārahasabhāvā hontīti āha ‘‘avipākalakkhaṇā abyākatā’’ti. Yatheva hi sukhadukkhavipākārahā sukhadukkhavipākāti evaṃlakkhaṇatā kusalākusalānaṃ vuttā, evamidhāpi avipākārahā avipākāti evaṃlakkhaṇatā abyākatānaṃ vuttā. Tasmā ‘‘ahosi kammaṃ nāhosi kammavipāko na bhavissati kammavipāko natthi kammavipāko, atthi kammaṃ natthi kammavipāko na bhavissati kammavipāko, bhavissati kammaṃ na bhavissati kammavipāko’’ti (paṭi. ma. 1.234) evaṃpakārānaṃ kusalākusalānaṃ kusalākusalabhāvānāpatti abyākatabhāvāpatti vā na hoti. Na hi te sukhadukkhavipākārahā na honti vipākadhammattā, avipākārahā vā na honti avipākadhammattābhāvāti.

‘सावज्जदुक्खविपाकलक्खणा’ (सावद्य-दुःखविपाक-लक्षणा) यामध्ये देखील पूर्वोक्त पद्धतीनुसार अर्थ आणि योजना यथासंभव समजून घ्यावी. कुशल आणि अकुशल धर्मांचे लक्षण म्हणून ‘विपाक-योग्यत्व’ (विपाकाची योग्यता) सांगितले आहे; त्या भावाने जे सांगितले गेले नाहीत ते अव्याकृत धर्म ‘अविपाक-योग्य-स्वभावाचे’ (विपाकाची योग्यता नसलेले) असतात, म्हणून “अव्याकृत धर्म हे अविपाकलक्षण आहेत” असे म्हटले आहे. कारण ज्याप्रमाणे सुख-दुःख विपाकास योग्य असणारे ‘सुख-दुःख विपाक’ आहेत, असे लक्षण कुशल आणि अकुशल धर्मांचे सांगितले आहे, त्याचप्रमाणे येथेही विपाकास अयोग्य असणारे ‘अविपाक’ आहेत, असे लक्षण अव्याकृत धर्मांचे सांगितले आहे. म्हणून, “कर्म होते पण कर्माचा विपाक नव्हता, कर्माचा विपाक होणार नाही, कर्माचा विपाक नाही; कर्म आहे पण कर्माचा विपाक नाही, कर्माचा विपाक होणार नाही; कर्म होईल पण कर्माचा विपाक होणार नाही” (पटिसंभिदामग्ग १.२३४) अशा प्रकारच्या कुशल-अकुशल कर्मांना कुशल-अकुशल भावाची अप्राप्ती किंवा अव्याकृत भावाची प्राप्ती होत नाही. कारण ते विपाकधर्मी असल्यामुळे सुख-दुःख विपाकास अयोग्य ठरत नाहीत, किंवा अविपाकधर्मी नसल्यामुळे विपाकास अयोग्य ठरत नाहीत।

Kusalāti vā dhammāti vātiādīnīti kusaladhammapadāni dve, akusaladhammapadāni dve, abyākatadhammapadāni dveti. Ekatthanānatthānīti visuṃ visuṃ dvinnaṃ dvinnaṃ aññamaññāpekkhaṃ ekatthanānatthataṃ codeti, na channaṃ. Dosamettha vattukāmo codako pucchatīti ñatvā ācariyo āha ‘‘kiñcetthā’’ti. Ettha [Pg.33] ekatthanānatthatāyaṃ kiñci vattabbaṃ asamattā te codanā, avasiṭṭhaṃ tāva brūhīti vuttaṃ hoti. Yadi ekatthāni indasakkasaddānaṃ viya saddamatte eva bhedo, evaṃ kusaladhammasaddānaṃ, na attheti. Yathā ‘‘indo sakko’’ti vutte ‘‘indo indo’’ti vuttasadisaṃ hoti, evaṃ ‘‘kusalā dhammā’’ti idaṃ vacanaṃ ‘‘kusalā kusalā’’ti vuttasadisaṃ hoti. Evaṃ itaresupi ‘‘akusalā akusalā’’ti vuttasadisatā ‘‘abyākatā abyākatā’’ti vuttasadisatā ca yojetabbā. Atha nānatthāni, indakuverasaddānaṃ viya saddato atthato ca kusaladhammasaddānaṃ bhedo, tathā akusaladhammasaddādīnanti chahi padehi catūhi padehi ca cha cattāro ca atthā bhinnā vuttāti kusalattikādīnaṃ kusalachakkādibhāvo, hetudukādīnañca hetucatukkādibhāvo āpajjatīti.

“कुसलाति वा धम्माति वा” इत्यादींमध्ये 'कुसलधम्म' ही दोन पदे, 'अकुसलधम्म' ही दोन पदे आणि 'अव्याकतधम्म' ही दोन पदे आहेत. 'एकत्थनानत्थानि' (एकार्थ आणि भिन्नार्थ) याद्वारे वेगवेगळ्या दोन-दोन पदांच्या परस्पर अपेक्षेने एकार्थता आणि भिन्नार्थतेवर आक्षेप घेतला आहे, सहाही पदांवर नाही. येथे दोष दाखवू इच्छिणारा आक्षेपकर्ता विचारत आहे, हे जाणून आचार्य म्हणाले - “किञ्चेत्था” (यात काय आहे?) म्हणजे, “या एकार्थता आणि भिन्नार्थतेच्या बाबतीत काही सांगायचे असल्यास, तुझा आक्षेप अपूर्ण आहे, आधी उरलेले सांग” असे म्हटले आहे. जर 'इन्द्र' आणि 'सक्क' (शक्र) या शब्दांप्रमाणे केवळ शब्दांमध्येच भेद असेल आणि अर्थ एकच असेल, तर 'कुसल' आणि 'धम्म' या शब्दांच्या बाबतीत तसे नाही. ज्याप्रमाणे “इन्द्रो सक्को” (इंद्र शक्र आहे) असे म्हटले असता “इन्द्रो इन्द्रो” (इंद्र इंद्र आहे) म्हटल्यासारखे होते, त्याचप्रमाणे “कुसला धम्मा” हे वचन “कुसला कुसला” (कुसल कुसल) म्हटल्यासारखे होईल. याचप्रमाणे इतरांच्या बाबतीतही “अकुसला अकुसला” आणि “अव्याकता अव्याकता” अशी समानता जोडली पाहिजे. जर ते भिन्नार्थी असतील, तर 'इन्द्र' आणि 'कुवेर' या शब्दांप्रमाणे शब्दशः आणि अर्थशः 'कुसल' आणि 'धम्म' या शब्दांमध्ये भेद असेल. त्याचप्रमाणे 'अकुसलधम्म' इत्यादी शब्दांच्या बाबतीतही सहा पदांनी आणि चार पदांनी सहा आणि चार भिन्न अर्थ सांगितले गेल्यामुळे कुशल-त्रिक (कुसलत्तिक) इत्यादींचे कुशल-षट्क (कुसलछक्क) इत्यादींमध्ये आणि हेतू-द्विक (हेतुदुक) इत्यादींचे हेतू-चतुष्क (हेतुचतुक्क) इत्यादींमध्ये रूपांतर होण्याचा प्रसंग येईल।

Nanu tiṇṇaṃ dhammasaddānaṃ tiṇṇaṃ indasaddānaṃ viya rūpābhedā atthābhedoti chakkabhāvo na bhavissati, tasmā evamidaṃ vattabbaṃ siyā ‘‘tikadukānaṃ catukkatikabhāvo āpajjatī’’ti, na vattabbaṃ, tiṇṇaṃ dhammasaddānaṃ ekatthānaṃ tiṇṇaṃ indasaddānaṃ viya vacane payojanābhāvā vuttānaṃ tesaṃ māsasaddānaṃ viya abhinnarūpānañca atthabhedo upapajjatīti, evamapi yathā eko māsasaddo abhinnarūpo kālaṃ aparaṇṇavisesaṃ suvaṇṇamāsañca vadati, evaṃ dhammasaddopi eko bhinne atthe vattumarahatīti kālādīnaṃ māsapadatthatāya viya tabbacanīyabhinnatthānaṃ dhammapadatthatāya abhedoti catukkatikabhāvo eva āpajjatīti, nāpajjati ekassa saddassa jātiguṇakiriyābhinnānaṃ anabhidhānato. Na hi māsa-saddo eko jātibhinnānaṃ kālādīnaṃ antarena sarūpekasesaṃ vācako hoti. Idha ca yadi sarūpekaseso kato siyā, dutiyo tatiyo ca dhamma-saddo na vattabbo siyā, vutto ca so, tasmā kusalādi-saddā viya abhinnakusalādijātīsu rūpasāmaññepi māsa-saddā viya tayo vinivattaaññajātīsu vattamānā tayo dve ca dhamma-saddā āpannāti tikadukānaṃ chakkacatukkabhāvo eva āpajjatīti.

तीन 'धम्म' शब्दांचा, तीन 'इन्द्र' शब्दांप्रमाणे रूपाचा अभेद असल्यामुळे अर्थाचाही अभेद होईल, म्हणून षट्कभाव (सहा प्रकार) होणार नाही; म्हणूनच असे म्हटले पाहिजे की 'त्रिक आणि द्विकांचा चतुष्क-त्रिक भाव प्राप्त होतो' - असे म्हणू नये. कारण तीन 'इन्द्र' शब्दांप्रमाणे एकार्थी असलेल्या तीन 'धम्म' शब्दांच्या उच्चारणात काही प्रयोजन नसल्यामुळे, उच्चारलेल्या त्या शब्दांचा 'मास' (महिना/उडीद/मासा नाणे) शब्दाप्रमाणे अभिन्न रूप असूनही अर्थभेद सिद्ध होतो. असे असले तरी, ज्याप्रमाणे एकच 'मास' शब्द अभिन्न रूप असूनही काळ (महिना), धान्याचा प्रकार (उडीद) आणि सोन्याचे नाणे (मासा) यांना दर्शवतो, त्याचप्रमाणे एकच 'धम्म' शब्दही वेगवेगळ्या अर्थांना सांगू शकतो. त्यामुळे काळादी अर्थ हे 'मास' पदाचे अर्थ असल्याप्रमाणे, त्या शब्दाने सांगता येणारे भिन्न अर्थ हे 'धम्म' पदाचे अर्थ असल्यामुळे अभेद ठरतो, आणि अशा प्रकारे 'चतुष्क-त्रिक भाव'च प्राप्त होतो - असे नाही, कारण एकाच शब्दाने जात, गुण आणि क्रिया यांनी भिन्न असलेल्या गोष्टींचे अभिधान (कथन) होत नाही. कारण एकच 'मास' शब्द जातीने भिन्न असलेल्या काळादी अर्थांचा 'सरूपैकशेष' (समान रूपांचा एकच शेष राहणे) केल्याशिवाय वाचक होऊ शकत नाही. आणि येथे जर 'सरूपैकशेष' केला असता, तर दुसरा आणि तिसरा 'धम्म' शब्द बोलण्याची गरज नसती, पण तो बोलला गेला आहे. म्हणून, ज्याप्रमाणे 'कुसल' इत्यादी शब्द अभिन्न अशा कुशलत्वादि जातींमध्ये रूपसाम्य असूनही वर्ततात, त्याचप्रमाणे 'मास' शब्दांप्रमाणे वेगवेगळ्या भिन्न जातींमध्ये वर्तणारे तीन आणि दोन 'धम्म' शब्द प्राप्त होतात; म्हणून त्रिक आणि द्विकांचा अनुक्रमे षट्क आणि चतुष्क भावच प्राप्त होतो।

Padānañca asambandhoti kusaladhammapadānaṃ aññamaññaṃ tathā akusaladhammapadānaṃ abyākatadhammapadānañca asambandho āpajjatīti attho. Dvinnaṃ dvinnañhi icchito sambandho, na sabbesaṃ channaṃ catunnaṃ vā aññamaññanti. Idaṃ pana kasmā codeti, nanu nānatthatte sati atthantaradassanatthaṃ vuccamānesu dhamma-saddesu kusalākusalābyākata-saddānaṃ [Pg.34] viya asambandho vutto yutto evāti? Saccametaṃ, asambandhaṃ pana siddhaṃ katvā purimacodanā katā ‘‘tikadukānaṃ chakkacatukkabhāvo āpajjatī’’ti, idha pana taṃ asambandhaṃ sādhetuṃ idaṃ coditanti veditabbaṃ. Atha vā evamettha yojanā kātabbā – yadi pana chakkacatukkabhāvaṃ na icchasi, padānaṃ sambandhena bhavitabbaṃ yathāvuttanayena, so ca samānavibhattīnaṃ dvinnaṃ dvinnaṃ sambandho ekatthatte sati yujjeyya, tvaṃ pana nānatthataṃ vadasīti padānañca te asambandho āpajjati, neva nāpajjatīti. Niyamanattho ca-saddo. Pubbāpara…pe… nippayojanāni nāma hontīti chakkacatukkabhāvaṃ anicchantassa, nānatthataṃ pana icchantassāti adhippāyo. Avassañca sambandho icchitabbo pubbāparavirodhāpattitoti dassetuṃ ‘‘yāpi cesā’’tiādimāha. Pucchā hi padavipallāsakaraṇena dhammā eva kusalāti kusaladhamma-saddānaṃ idha uddiṭṭhānaṃ ekatthataṃ dīpeti, tava ca nānatthataṃ vadantassa neva hi dhammā kusalāti katvā tāyapi pucchāya virodho āpajjati, vuccati ca tathā sā pucchāti na nānatthatā yujjati.

“पदानाचा असम्बन्धो” (पदांचा परस्पर संबंध नसणे) म्हणजे 'कुसलधम्म' पदांचा परस्परांशी, तसेच 'अकुसलधम्म' आणि 'अव्याकतधम्म' पदांचा परस्परांशी संबंध न राहण्याचा प्रसंग येतो, असा अर्थ आहे. कारण दोन-दोन पदांचाच संबंध इच्छित आहे, सर्व सहा किंवा चार पदांचा परस्परांशी नाही. पण हा आक्षेप कशासाठी घेतला आहे? भिन्नार्थता असताना, भिन्न अर्थ दाखवण्यासाठी उच्चारल्या जाणाऱ्या 'धम्म' शब्दांमध्ये 'कुसल', 'अकुसल' आणि 'अव्याकत' शब्दांप्रमाणे असंबद्धता असणे योग्यच नाही का? हे सत्य आहे, परंतु असंबद्धता सिद्ध मानून “त्रिक आणि द्विकांचा षट्क-चतुष्क भाव प्राप्त होतो” हा पूर्व आक्षेप केला गेला होता; येथे मात्र ती असंबद्धता सिद्ध करण्यासाठी हा आक्षेप घेतला आहे, असे समजावे. किंवा येथे अशी योजना करावी - जर तुला षट्क-चतुष्क भाव मान्य नसेल, तर पूर्वोक्त नियमाने पदांचा संबंध असला पाहिजे; आणि समान विभक्ती असलेल्या दोन-दोन पदांचा तो संबंध एकार्थता असतानाच योग्य ठरेल. परंतु तू तर भिन्नार्थता सांगत आहेस, त्यामुळे तुझ्या मते पदांचा असंबद्धताच प्राप्त होतो, संबंध नाही. 'च' (आणि) हा शब्द नियम दर्शवण्यासाठी आहे. 'पूर्वापर...पे... निरर्थक ठरतात' म्हणजे ज्याला षट्क-चतुष्क भाव मान्य नाही, परंतु भिन्नार्थता मान्य आहे, त्याच्यासाठी हा अभिप्राय आहे. पूर्वापर विरोध टाळण्यासाठी संबंध मानणे अत्यंत आवश्यक आहे, हे दर्शवण्यासाठी “यापि चेसा” (आणि ही जी...) इत्यादी म्हटले आहे. कारण विचारलेला प्रश्न पदांचा विपर्यास (उलटपालट) करून 'धम्मच कुशल आहेत' अशा प्रकारे येथे निर्दिष्ट केलेल्या 'कुसलधम्म' शब्दांची एकार्थता स्पष्ट करतो. आणि भिन्नार्थता सांगणाऱ्या तुझ्या मते 'धम्म कुशल नाहीत' असे मानल्यामुळे त्या प्रश्नाशीही विरोध निर्माण होतो; आणि तो प्रश्न तसाच विचारला गेला असल्यामुळे भिन्नार्थता योग्य ठरत नाही।

Aparo nayoti ‘‘kusalā dhammā’’tiādīnaṃ dvinnaṃ dvinnaṃ ekatthattameva tiṇṇaṃ dhammasaddānaṃ ekatthanānatthattehi codeti. Tiṇṇaṃ dhammānaṃ ekattātiādimhi yathā tīhi inda-saddehi vuccamānānaṃ indatthānaṃ indabhāvena ekattā tato anaññesaṃ sakkapurindadasahassakkhasaddatthānaṃ ekattaṃ, evaṃ tiṇṇaṃ dhamma-saddatthānaṃ dhammabhāvena ekattā tato anaññesaṃ kusalākusalābyākata-saddatthānaṃ ekattaṃ āpajjatīti attho. Dhammo nāma bhāvoti sabhāvadhāraṇādinā atthena dhammoti vutto, so ca sabhāvasseva hoti, nāsabhāvassāti iminā adhippāyena vadati. Hotu bhāvo, tato kinti? Yadi tiṇṇaṃ dhammasaddānaṃ nānatthatā, tīsu dhammesu yo koci eko dhammo bhāvo, tato anaññaṃ kusalaṃ akusalaṃ abyākataṃ vā ekekameva bhāvo. Bhāvabhūtā pana dhammā aññe dve abhāvā hontīti tehi anaññe kusalādīsu dve ye keci abhāvā. Yopi ca so eko dhammo bhāvoti gahito, sopi samānarūpesu tīsu dhammasaddesu ayameva bhāvattho hotīti niyamassa abhāvā aññassa bhāvatthatte sati abhāvo hotīti tato anaññassapi abhāvattaṃ āpannanti kusalādīnaṃ sabbesampi abhāvattāpatti hoti. Na hi indassa amanussatte tato anaññesaṃ sakkādīnaṃ manussattaṃ atthīti.

दुसरा मार्ग (अपरो नयो) - “कुसला धम्मा” इत्यादी दोन-दोन पदांच्या एकार्थतेवरच, तीन 'धम्म' शब्दांच्या एकार्थता आणि भिन्नार्थतेद्वारे आक्षेप घेतो. “तिण्णं धम्मानं एकत्ता” (तीन धम्मांची एकता) इत्यादींमध्ये ज्याप्रमाणे तीन 'इन्द्र' शब्दांनी सांगितल्या जाणाऱ्या इंद्र-अर्थांची इंद्रत्वामुळे एकता असल्यामुळे, त्याहून अभिन्न असलेल्या 'सक्क' (शक्र), 'पुरिन्दद' (पुरंदर), 'सहस्रक्ख' (सहस्राक्ष) या शब्दांच्या अर्थांची एकता होते; त्याचप्रमाणे तीन 'धम्म' शब्दांच्या अर्थांची धम्मत्वामुळे एकता असल्यामुळे, त्याहून अभिन्न असलेल्या 'कुसल', 'अकुसल' आणि 'अव्याकत' या शब्दांच्या अर्थांची एकता प्राप्त होते, असा अर्थ आहे. 'धम्म' म्हणजे 'भाव' (अस्तित्व/स्वभाव) - स्वभावाचे धारण करणे इत्यादी अर्थाने 'धम्म' म्हटले जाते, आणि तो स्वभावच असतो, अस्वभाव नाही, या अभिप्रायाने तो बोलतो. समजा तो 'भाव' आहे, तर मग काय? जर तीन 'धम्म' शब्दांची भिन्नार्थता असेल, तर तीन धम्मांपैकी जो कोणी एक धम्म 'भाव' असेल, तर त्याहून अभिन्न असलेले कुशल, अकुशल किंवा अव्याकत यांपैकी एकेकच 'भाव' ठरेल. परंतु भावस्वरूप असलेले इतर दोन धम्म 'अभाव' ठरतील, आणि त्यांच्याशी अभिन्न असलेले कुशल इत्यादींपैकी इतर दोन कोणतेही 'अभाव' ठरतील. आणि जो तो एक धम्म 'भाव' म्हणून स्वीकारला आहे, तो देखील समान रूप असलेल्या तीन 'धम्म' शब्दांमध्ये 'हाच भावार्थ आहे' अशा नियमाच्या अभावामुळे, दुसऱ्याला भावार्थ मानल्यास तो 'अभाव' ठरतो; आणि त्याहून अभिन्न असलेल्यालाही अभावत्व प्राप्त झाल्यामुळे कुशल इत्यादी सर्वांनाच अभावत्व प्राप्त होण्याचा प्रसंग येतो. कारण इंद्र जर मनुष्य नसेल, तर त्याहून अभिन्न असलेल्या शक्र इत्यादींना मनुष्यत्व असू शकत नाही।

Nanu [Pg.35] evamapi ekassa bhāvattaṃ vinā aññesaṃ abhāvattaṃ na sakkā vattuṃ, tattha ca ekeneva bhāvena bhavitabbanti niyamābhāvato tiṇṇampi bhāvatte siddhe tehi anaññesaṃ kusalādīnampi bhāvattaṃ siddhaṃ hotīti? Na hoti tiṇṇaṃ dhamma-saddānaṃ nānatthabhāvassa anuññātattā. Na hi tiṇṇaṃ bhāvatte nānatthatā atthi, anuññātā ca sā tayāti. Nanu tiṇṇaṃ dhammānaṃ abhāvattepi nānatthatā na siyāti? Mā hotu nānatthatā, tava pana nānatthataṃ paṭijānantassa ‘‘eso doso’’ti vadāmi, na pana mayā nānatthatā ekatthatā vā anuññātāti kuto me virodho siyāti. Atha vā abhāvattaṃ āpannehi dhammehi anaññe kusalādayopi abhāvā eva siyunti idaṃ vacanaṃ aniyamena ye keci dve dhammā abhāvattaṃ āpannā, tehi anaññesaṃ kusalādīsu yesaṃ kesañci dvinnaṃ kusalādīnaṃ abhāvattāpattiṃ sandhāya vuttaṃ ekassa bhāvattā. Yampi vuttaṃ ‘‘tehi ca añño kusalaparopi abhāvo siyā’’ti, taṃ aniyamadassanatthaṃ vuttaṃ, na sabbesaṃ abhāvasādhanatthaṃ. Ayañhi tattha attho akusalaparassa vā abyākataparassa vā dhammassa bhāvatte sati tehi añño kusalaparopi abhāvo siyāti.

तरीही, एकाच्या अस्तित्वाशिवाय इतरांचे अस्तित्व नाही (अभाव) असे म्हणता येत नाही, आणि तिथे एकाच भावाने (अस्तित्वाने) असावे असा नियम नसल्यामुळे, तिन्हींचेही अस्तित्व सिद्ध झाल्यावर, त्यांच्याशी अनन्य (भिन्न नसलेल्या) कुशल इत्यादींचेही अस्तित्व सिद्ध होते काय? नाही होत, कारण तीन ‘धम्म’ शब्दांच्या भिन्न अर्थाचा स्वीकार केलेला नाही. कारण तिन्हींच्या अस्तित्वात भिन्नता नसते, आणि ती तुझ्याकडून स्वीकारली गेली आहे. पण तीन धम्मांच्या अभावातही भिन्नता नसावी काय? भिन्नता नसो, परंतु भिन्नता मान्य करणाऱ्या तुझ्यासाठी ‘हा दोष आहे’ असे मी म्हणतो, माझ्याकडून तर भिन्नता किंवा एकरूपता (एकत्व) स्वीकारली गेलेली नाही, मग माझा विरोध कसा असेल? अथवा, अभावाला प्राप्त झालेल्या धम्मांपेक्षा अनन्य (अभिन्न) असलेले कुशल इत्यादी देखील अभावच होतील, हे वचन अनियमाने कोणतेही दोन धम्म अभावाला प्राप्त झाले असता, त्यांच्याशी अभिन्न असलेल्या कुशल इत्यादींपैकी कोणत्याही दोन कुशल इत्यादींच्या अभावाच्या प्राप्तीचा संदर्भ देऊन ‘एकाच्या अस्तित्वामुळे’ असे म्हटले आहे. जे म्हटले आहे की ‘त्याщихाहून भिन्न असलेला कुशल-पर (कुशल व्यतिरिक्त) देखील अभाव होईल’, ते अनियम दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे, सर्वांचा अभाव सिद्ध करण्यासाठी नाही. कारण तिथे हा अर्थ आहे की—अकुशल-पर किंवा अव्याकृत-पर धम्माचे अस्तित्व असताना, त्यांच्यापेक्षा भिन्न असलेला कुशल-पर देखील अभाव होईल.

Sabbametaṃ akāraṇanti ettha kāraṇaṃ nāma yutti. Kusalakusalasaddānaṃ viya ekantaekatthataṃ, kusalarūpacakkhuma-saddānaṃ viya ekantanānatthatañca vikappetvā yāyaṃ punarutti chakkacatukkāpatti asambandhavirodhābhāvāpatti dosāropanayutti vuttā, sabbā sā ayutti, tathā ekatthanānatthatābhāvatoti vuttaṃ hoti. Yā yā anumati yathānumati anumatiyā anumatiyā vohārasiddhito. Anumatiyā anurūpaṃ vā yathānumati, yathā anumati pavattā, tathā tadanurūpaṃ vohārasiddhitoti attho. Anumati hi visesanavisesitabbābhāvato accantamabhinnesu katthaci kiriyāguṇādipariggahavisesena avivaṭasaddatthavivaraṇatthaṃ pavattā yathā ‘‘sakko indo purindado’’ti. Katthaci accantaṃ bhinnesu yathā ‘‘dhavo khadiro palāso ca ānīyantū’’ti. Katthaci visesanavisesitabbabhāvato bhedābhedavantesu seyyathāpi ‘‘nīluppalaṃ paṇḍitapuriso’’ti, tāya tāya anumatiyā tadanurūpañca te te vohārā siddhā. Tasmā ihāpi kusaladhamma-saddānaṃ visesanavisesitabbabhāvato visesatthasāmaññatthapariggahena samāne atthe bhedābhedayutte pavatti anumatāti [Pg.36] tāya tāya anumatiyā tadanurūpañca siddho eso vohāro. Tasmā vuttaṃ ‘‘sabbametaṃ akāraṇa’’nti.

‘हे सर्व अकारण (निरर्थक) आहे’ यात ‘कारण’ म्हणजे युक्ती (तर्क). कुशल-अकुशल शब्दांप्रमाणे एकांत-एकरूपता (पूर्ण एकत्व), आणि कुशल-रूप-चक्खुमंत शब्दांप्रमाणे एकांत-भिन्नता यांचा विकल्प करून जी पुनरुक्ती, सहा आणि चारची आपत्ती (दोष), असंबद्धता आणि विरोधाचा अभाव या दोषांचे आरोप करण्याची युक्ती सांगितली आहे, ती सर्व अयुक्ती (तर्कहीन) आहे; तसेच एकत्व आणि भिन्नतेचा अभाव असल्यामुळे असे म्हटले आहे. जी जी अनुमती (संमती/स्वीकृती) ती ‘यथानुमती’ (अनुमतीनुसार), कारण अनुमतीनेच व्यवहाराची सिद्धी होते. अनुमतीच्या अनुरूप किंवा यथानुमती, जशी अनुमती प्रवृत्त झाली, तशी तिच्या अनुरूप व्यवहाराची सिद्धी होते, असा अर्थ आहे. कारण अनुमती ही विशेषण-विशेष्य भाव नसल्यामुळे अत्यंत अभिन्न असलेल्या गोष्टींमध्ये कधी क्रिया, गुण इत्यादींच्या विशेष ग्रहणाने स्पष्ट नसलेल्या शब्दाचा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी प्रवृत्त होते, जसे ‘सक्क (शक्र), इंद (इंद्र), पुरिंदद’. कधी अत्यंत भिन्न असलेल्या गोष्टींमध्ये, जसे ‘धवा, खदिर (खैर) आणि पलास (पळस) आणले जावेत’. कधी विशेषण-विशेष्य भाव असल्यामुळे भेद आणि अभेद असणाऱ्यांमध्ये, जसे ‘नीलोत्पल (निळे कमळ), पंडित पुरुष’. त्या त्या अनुमतीने आणि तिच्या अनुरूप ते ते व्यवहार सिद्ध होतात. म्हणून येथेही कुशल-धम्म शब्दांचा विशेषण-विशेष्य भाव असल्यामुळे, विशेष अर्थ आणि सामान्य अर्थाच्या ग्रहणाने समान अर्थात भेद-अभेदयुक्त प्रवृत्ती अनुमत (मान्य) आहे, आणि त्या त्या अनुमतीने व तिच्या अनुरूप हा व्यवहार सिद्ध होतो. म्हणूनच म्हटले आहे—‘हे सर्व अकारण आहे’.

Attano attano atthavisesaṃ tassa dīpentīti attanā pariggahitaṃ attanā vuccamānaṃ anavajjasukhavipākādikusalādibhāvaṃ dhamma-saddassa dīpenti tadatthassa tabbhāvadīpanavasenāti adhippāyo. Na hi dhamma-saddo kusalādibhāvo hotīti. Imināvāti ‘‘dhamma-saddo pariyattiādīsu dissatī’’tiādinā ‘‘attano sabhāvaṃ dhārentī’’tiādinā ca nayena. So hi sabbattha samāno, na kusala-saddo ārogyādīsu dissatīti ‘‘kucchite salayantī’’tiādiko, so ca visesanayo ‘‘ito paraṃ visesamattameva vakkhāmā’’ti etena apanītoti daṭṭhabbo. Na hi kusalādivisesaṃ gahetvā pavattā sukhāya vedanāya sampayuttātiādayo visesāti.

‘आपला आपला अर्थविशेष त्याला दर्शवितात’ म्हणजे स्वतः ग्रहण केलेला, स्वतः सांगितलेला अनवद्य (दोषरहित) सुखविपाक इत्यादी कुशल भाव ‘धम्म’ शब्दाचा अर्थ दर्शवितात, त्या अर्थाचा तो भाव दर्शविण्याच्या द्वारे, असा अभिप्राय आहे. कारण ‘धम्म’ शब्द स्वतः कुशल इत्यादी भाव होत नाही. ‘यानेच’ म्हणजे ‘धम्म शब्द परियत्ती (प्रवचन) इत्यादींमध्ये दिसतो’ इत्यादी आणि ‘आपला स्वभाव धारण करतात’ इत्यादी पद्धतीने. कारण तो सर्वत्र समान आहे, ‘कुशल’ शब्द आरोग्य इत्यादींमध्ये दिसतो तसा ‘कुत्सित गोष्टींना नष्ट करतो’ इत्यादी नाही, आणि तो विशेष मार्ग ‘यानंतर केवळ विशेषच सांगू’ याने दूर केला आहे असे समजावे. कारण कुशल इत्यादी विशेष घेऊन प्रवृत्त झालेले ‘सुखकारक वेदनेशी संप्रयुक्त’ इत्यादी विशेष नाहीत.

2. Sukhassa ca pahānāti ettha sukhindriyaṃ ‘‘sukha’’nti vuttaṃ, tañca sukhavedanāva hotīti ‘‘sukhavedanāyaṃ dissatī’’ti vuttaṃ, na pana ‘‘tisso imā, bhikkhave, vedanā sukhā vedanā’’tievamādīsu (saṃ. ni. 4.249 ādayo) sukha-saddo viya sukhavedanāsaddena samānatthattā. Ayañhi sukhindriyattho sukha-saddo kāyasukhanaṃ kāyānuggahaṃ sātavisesaṃ gahetvā pavatto, na pana sukhā vedanā ‘‘yaṃ kiñci vedanaṃ vedeti sukhaṃ vā (ma. ni. 1.409), yo sukhaṃ dukkhato’’tievamādīsu (saṃ. ni. 4.253) sukha-saddo viya sātasāmaññaṃ gahetvā pavattoti. Yasmiṃ sati sukhahetūnaṃ pavatti, taṃ sukhamūlaṃ. Buddhuppāde ca kāmasamatikkamādike virāge ca sati sukhahetūnaṃ puññapassaddhiādīnaṃ pavatti hotīti taṃ ‘‘sukhamūlaṃ sukha’’nti vuttaṃ. Sukhassa ca ārammaṇattā ‘‘rūpaṃ sukha’’nti vuttaṃ. Puññānīti yadidaṃ vacanaṃ, taṃ sukhassa ca adhivacanaṃ iṭṭhavipākassa adhivacanaṃ tadatthassa iṭṭhavipākavipaccanatoti attho. Sukhapaccayānaṃ rūpādīnaṃ iṭṭhānaṃ ṭhānaṃ okāso saggā nandanañcāti ‘‘sukhā saggā sukhaṃ nandana’’nti vuttaṃ. Diṭṭhadhammeti imasmiṃ attabhāve. Sukhavihārāti paṭhamajjhānavihārādī. Nīvaraṇādibyābādharahitattā ‘‘abyābajjhā’’ti vuttā. Sabbasaṅkhāradukkhanibbāpanato taṃnirodhattā vā ‘‘nibbānaṃ sukha’’nti vuttaṃ. Ādi-saddena ‘‘adukkhamasukhaṃ santaṃ, sukhamicceva bhāsita’’nti adukkhamasukhe. ‘‘Dvepi mayā, ānanda, [Pg.37] vedanā vuttā pariyāyena sukhā vedanā dukkhā vedanā’’ti (saṃ. ni. 4.267) sukhopekkhāsu ca iṭṭhāsūti evamādīsu pavatti saṅgahitā.

२. ‘सुखाचा प्रहाण (त्याग) केल्यामुळे’ येथे सुखेंद्रियाला ‘सुख’ म्हटले आहे, आणि ते सुखवेदनाच असते म्हणून ‘सुखवेदनेमध्ये दिसते’ असे म्हटले आहे, परंतु ‘भिक्खूहो, या तीन वेदना आहेत—सुख वेदना...’ इत्यादींमधील सुख शब्दाप्रमाणे सुखवेदना शब्दाशी समान अर्थ असलेला नाही. कारण हा सुखेंद्रियाचा अर्थ असलेला ‘सुख’ शब्द शारीरिक सुखाला, शरीराच्या अनुग्रहाला, एका विशिष्ट सुखाला (साताला) घेऊन प्रवृत्त झाला आहे, परंतु ‘जे काही वेदन अनुभवतो, सुख किंवा...’, ‘जो सुखाला दुःखरूपाने पाहतो’ इत्यादींमधील सुख शब्दाप्रमाणे सामान्य सुखाला (साताला) घेऊन प्रवृत्त झालेला नाही. ज्याच्या अस्तित्वात सुखाच्या हेतूंची प्रवृत्ती होते, ते ‘सुखमूल’ होय. बुद्धोत्पाद (बुद्धांचा जन्म) आणि कामाचा समतिक्रम (अतिक्रमण) इत्यादी विराग असताना सुखाचे हेतू असलेल्या पुण्य, प्रस्सद्धि (प्रशांतता) इत्यादींची प्रवृत्ती होते, म्हणून त्याला ‘सुखमूल सुख’ म्हटले आहे. सुखाचे आलंबन (आरम्मण) असल्यामुळे ‘रूप सुख आहे’ असे म्हटले आहे. ‘पुण्य’ हे जे वचन आहे, ते सुखाचे अधिवाचन (पर्यायवाची) आहे, इष्ट विपाकाचे अधिवाचन आहे, कारण त्याचा अर्थ इष्ट विपाकाचे परिपक्व होणे हा आहे. सुखाचे प्रत्यय (कारण) असलेल्या रूप इत्यादी इष्ट गोष्टींचे स्थान, अवकाश म्हणजे स्वर्ग आणि नंदनवन होय, म्हणून ‘स्वर्ग सुखावह आहे, नंदनवन सुखावह आहे’ असे म्हटले आहे. ‘दिट्ठधम्म’ म्हणजे याच आत्मभावात (याच जन्मात). ‘सुखविहार’ म्हणजे प्रथमध्यानविहार इत्यादी. नीवरणादी बाधांपासून रहित असल्यामुळे त्यांना ‘अव्यापज्झ’ (बाधारहित) म्हटले आहे. सर्व संस्कार-दुःखाचे निर्वापण (शांत) केल्यामुळे किंवा त्यांच्या निरोधामुळे ‘निब्बान (निर्वाण) सुख आहे’ असे म्हटले आहे. ‘आदि’ शब्दाने ‘अदुक्खमसुख (अदुःख-असुख) शांत आहे, त्याला सुखच म्हटले आहे’ या अदुक्खमसुखात, आणि ‘आनंदा, मी पर्यायाने दोन वेदना देखील सांगितल्या आहेत—सुख वेदना आणि दुःख वेदना’ इत्यादी इष्ट सुख-उपेक्षांमध्ये प्रवृत्ती समाविष्ट केली आहे.

Dukkhavatthūti dukkhassa okāso. Attano paccayehi uppajjamānampi hi taṃ dukkhaṃ jātiādīsu vijjamānesu tabbatthukaṃ hutvā uppajjati. Dukkhapaccayeti dukkhahetumhi, dukkhassa janaketi attho. Dukkhapaccayaṭṭhāneti dukkhajanakakammassa sahāyabhūtānaṃ aniṭṭharūpādipaccayānaṃ ṭhāne. Paccayasaddo hi janake janakasahāye ca pavattatīti. Ādi-saddena ‘‘yadaniccaṃ taṃ dukkha’’ntiādinā (saṃ. ni. 3.15, 45-46, 76) saṅkhāradukkhādīsu pavatti daṭṭhabbā. Sampayutte vatthuñca karajakāyaṃ sukhayati laddhassāde anuggahite karotīti sukhā. Sukhāti vedanāsaddamapekkhitvā sukhabhāvamattassa appakāsanena napuṃsakaliṅgatā na katā. Sabhāvato saṅkappato ca yaṃ iṭṭhaṃ, tadanubhavanaṃ iṭṭhākārānubhavanaṃ vā iṭṭhānubhavanaṃ.

दुःखवत्थु म्हणजे दुःखाचे स्थान (अवकाश). कारण आपल्या स्वतःच्या प्रत्ययांनी (कारणांनी) उत्पन्न होणारे ते दुःख देखील, जाती (जन्म) इत्यादी विद्यमान असताना, त्यावर आधारित होऊन उत्पन्न होते. 'दुःखपच्चय' म्हणजे दुःखाचा हेतू, दुःखाला जन्म देणारा असा अर्थ आहे. 'दुःखपच्चयट्ठाने' म्हणजे दुःख उत्पन्न करणाऱ्या कर्माचे सहाय्यक असणाऱ्या अनिष्ट रूपादी प्रत्ययांच्या स्थानात. कारण 'पच्चय' (प्रत्यय) हा शब्द जनकासाठी (उत्पन्न करणाऱ्यासाठी) आणि जनकाच्या सहाय्यकासाठी वापरला जातो. 'आदि' शब्दाने "जे अनित्य आहे, ते दुःख आहे" इत्यादी सूत्रांनुसार (संयुत्त निकाय ३.१५, ४५-४६, ७६) संखारादुःख (संस्कार-दुःख) इत्यादींमध्ये प्रवृत्ती पाहावी. संप्रयुक्त वस्तूला आणि कर्मज शरीराला जे सुखी करते, आस्वाद प्राप्त झाल्यावर अनुगृहीत करते, ते 'सुखा' (सुखकारक) आहे. 'सुखा' हा शब्द 'वेदना' शब्दाची अपेक्षा ठेवून (स्त्रीलिंगी वापरला आहे), केवळ सुखभावाचे प्रकटीकरण न केल्यामुळे नपुंसकलिंगी केला गेला नाही. स्वभावाने आणि संकल्पाने जे इष्ट (प्रिय) आहे, त्याचा अनुभव घेणे किंवा इष्ट आकाराने अनुभव घेणे म्हणजे 'इष्टानुभव' होय।

Samanti avisamaṃ. Samā ekībhāvūpagatā viya yuttā, samaṃ vā saha yuttāti yojetabbaṃ. Ekuppādāti eko samāno uppādo etesanti ekuppādā, samānapaccayehi sahuppattikāti attho. Sahuppattikānaṃ rūpārūpānañca aññamaññasampayuttatā āpajjeyyāti ‘‘ekanirodhā’’ti vuttaṃ, ye samānuppādā samānanirodhā ca, te sampayuttāti rūpārūpānaṃ aññamaññasampayogo nivārito hoti. Evamapi avinibbhogarūpānaṃ aññamaññasampayuttatā āpajjeyyāti ‘‘ekavatthukā’’ti vuttaṃ, ye ekuppādā ekanirodhā ekavatthukā ca, te sampayuttāti. Evamapi avinibbhogarūpesu ekaṃ mahābhūtaṃ sesamahābhūtopādārūpānaṃ nissayapaccayo hotīti tena tāni ekavatthukānīti, cakkhādinissayabhūtāni vā bhūtāni ekaṃ vatthu etesu sannissitanti ekavatthukānīti kappentassa tesaṃ sampayuttatāpatti siyāti tannivāraṇatthaṃ ‘‘ekārammaṇā’’ti vuttaṃ, ye ekuppādā…pe… ekārammaṇā ca honti, te sampayuttāti. Paṭilomato vā ekārammaṇāti vutte ekavīthiyañca pañcaviññāṇasampaṭicchanānaṃ nānāvīthiyaṃ parasantāne ca ekasmiṃ ārammaṇe uppajjamānānaṃ bhinnavatthukānaṃ sampayuttatā āpajjeyyāti ‘‘ekavatthukā’’ti vuttaṃ, ye ekavatthukā hutvā ekārammaṇā, te sampayuttāti. Evamapi sampaṭicchanasantīraṇādīnaṃ sampayuttatā āpajjeyyāti ‘‘ekanirodhā’’ti vuttaṃ, ye ekanirodhā [Pg.38] hutvā ekavatthukā ekārammaṇā, te sampayuttāti. Kiṃ pana nānuppādāpi evaṃ tividhalakkhaṇā honti, atha ekuppādā evāti vicāraṇāya ekuppādā eva evaṃ tividhalakkhaṇā hontīti dassanatthaṃ ‘‘ekuppādā’’ti vuttaṃ.

‘समं’ म्हणजे अविषम (समान). ‘समा’ म्हणजे जणू काही एकीभावाला प्राप्त होऊन जोडलेले, किंवा ‘समं’ म्हणजे एकत्र जोडलेले, असे जोडावे. ‘एकुप्पादा’ (एक-उत्पाद) म्हणजे ज्यांचा उत्पाद (उत्पत्ती) एकच आणि समान आहे ते ‘एकुप्पादा’ होत, म्हणजेच समान प्रत्ययांनी एकत्र उत्पन्न होणारे, असा अर्थ आहे. एकत्र उत्पन्न होणाऱ्या रूप आणि अरूपांची (भौतिक व मानसिक धर्मांची) परस्परांशी संप्रयुक्तता प्राप्त होऊ नये म्हणून ‘एकनिरोधा’ (एक-निरोध) असे म्हटले आहे; जे समान उत्पाद आणि समान निरोध असणारे आहेत, तेच संप्रयुक्त आहेत, याने रूप आणि अरूपांचा परस्पर संप्रयोग निवारित होतो. असे असूनही, अविनीभोग-रूपांची (अविभाज्य रूपांची) परस्परांशी संप्रयुक्तता प्राप्त होऊ नये म्हणून ‘एकवत्थुका’ (एक-वस्तुक/एक-आश्रय असलेले) असे म्हटले आहे; जे एक-उत्पाद, एक-निरोध आणि एक-वस्तुक आहेत, तेच संप्रयुक्त आहेत. असे असूनही, अविनीभोग-रूपांमध्ये एक महाभूत हे उर्वरित महाभूते आणि उपादाय-रूपांचा निस्सय-प्रत्यय (आश्रय-प्रत्यय) होते, म्हणून ती ‘एकवत्थुक’ आहेत; किंवा चक्षू इत्यादींचे आश्रय असणारी महाभूते हे एकच वस्तू (आश्रय) असून त्यावर हे आश्रित आहेत म्हणून ती ‘एकवत्थुक’ आहेत, अशी कल्पना करणाऱ्याला त्यांची संप्रयुक्तता प्राप्त होईल, त्याचे निवारण करण्यासाठी ‘एकारम्मणा’ (एक-आलंबन असलेले) असे म्हटले आहे; जे एक-उत्पाद...पे... आणि एक-आलंबन असणारे असतात, तेच संप्रयुक्त आहेत. किंवा उलट क्रमाने, जर केवळ ‘एकारम्मणा’ असे म्हटले, तर एकाच वीथीमध्ये (चित्तवीथीमध्ये) पंचविज्ञान आणि संपटिच्छन यांचे, किंवा वेगवेगळ्या वीथींमध्ये आणि दुसऱ्याच्या संतानामध्ये (चित्तप्रवाहामध्ये) एकाच आलंबनावर उत्पन्न होणाऱ्या भिन्न-वस्तू (भिन्न-आश्रय) असणाऱ्यांची संप्रयुक्तता प्राप्त होईल, म्हणून ‘एकवत्थुका’ असे म्हटले आहे; जे एक-वस्तुक होऊन एक-आलंबन असणारे असतात, तेच संप्रयुक्त आहेत. असे असूनही, संपटिच्छन, संतीरण इत्यादींची संप्रयुक्तता प्राप्त होईल, म्हणून ‘एकनिरोधा’ असे म्हटले आहे; जे एक-निरोध होऊन एक-वस्तुक आणि एक-आलंबन असणारे असतात, तेच संप्रयुक्त आहेत. मग काय नाना-उत्पाद (वेगवेगळे उत्पाद) असणारे देखील अशा three प्रकारच्या लक्षणांचे असतात, की केवळ एक-उत्पाद असणारेच? या विचारावर, केवळ एक-उत्पाद असणारेच अशा तीन प्रकारच्या लक्षणांचे असतात, हे दर्शवण्यासाठी ‘एकुप्पादा’ असे म्हटले आहे।

3. Vipakkabhāvamāpannānaṃ arūpadhammānanti yathā sālibījādīnaṃ phalāni taṃsadisāni nibbattāni vipakkāni nāma honti, vipākaniruttiñca labhanti, na mūlaṅkurapattakhandhanāḷāni, evaṃ kusalākusalānaṃ phalāni arūpadhammabhāvena sārammaṇabhāvena sukkakaṇhādibhāvena ca taṃsadisāni vipakkabhāvamāpannānīti vipākaniruttiṃ labhanti, na rūpadhammā kammanibbattāpi kammāsadisāti dassetuṃ vuttaṃ. Jātijarāsabhāvāti jāyanajīraṇasabhāvā. Vipākapakatikāti vipaccanapakatikā. Vipaccanasabhāvatā ca anupacchinnāvijjātaṇhāmānasantāne sabyāpāratā, tena abhiññādikusalānaṃ bhāvanāyapahātabbādiakusalānañca vipākānuppādanepi vipākadhammatā siddhā hoti. Vipakkabhāvanti cettha bhāva-saddena sabhāvo eva vutto. Taṃ yathāvuttaṃ vipakkasabhāvaṃ dutiyassa vuttaṃ vipaccanasabhāvañca gahetvā ‘‘ubhayasabhāvapaṭikkhepavasenā’’ti āha.

३. ‘विपक्कभावमापन्नानं अरूपधम्मानं’ (विपक्वभावाला प्राप्त झालेल्या अरूप धर्मांचे) म्हणजे जसे शाली-बीज (तांदळाचे बी) इत्यादींची फळे त्यांच्यासारखीच उत्पन्न होऊन ‘विपक्व’ (पिकलेली) म्हटली जातात आणि ‘विपाक’ ही संज्ञा प्राप्त करतात, मूळ, अंकुर, पाने, खोड किंवा पन्हाळी (नाळ) नव्हे; त्याचप्रमाणे कुशल आणि अकुशल कर्मांची फळे अरूप-धर्मभावाने, सालंबनभावाने (आलंबनयुक्त भावाने) आणि शुक्ल-कृष्ण (चांगल्या-वाईट) भावाने त्यांच्यासारखीच विपक्वभावाला प्राप्त झालेली असतात, म्हणून ती ‘विपाक’ ही संज्ञा प्राप्त करतात. कर्माने उत्पन्न झालेले रूप-धर्म कर्मासारखे नसतात, म्हणून ते ही संज्ञा प्राप्त करत नाहीत, हे दर्शवण्यासाठी हे म्हटले आहे. ‘जातिजरासभावा’ म्हणजे जन्म आणि जरा (वृद्धत्व) या स्वभावाचे. ‘विपाकप्रकृतिका’ म्हणजे विपाचन (परिपक्व होण्याच्या) प्रकृतीचे (स्वभावाचे). आणि विपाचन-स्वभावता म्हणजे अविच्छिन्न (न तुटलेल्या) अविद्या, तृष्णा आणि मानाच्या संतानामध्ये (प्रवाहामध्ये) सक्रीय असणे; त्यामुळे अभिज्ञा इत्यादी कुशल धर्मांच्या आणि भावनेने प्रहातव्य (नष्ट करण्यायोग्य) अशा अकुशल धर्मांच्या विपाकाची उत्पत्ती न झाली तरीही त्यांची ‘विपाकधम्मता’ (विपाक-धर्मता) सिद्ध होते. येथे ‘विपक्कभावं’ यातील ‘भाव’ शब्दाने स्वभावच सांगितला आहे. तो वर सांगितलेला विपक्व-स्वभाव आणि दुसऱ्याचे सांगितलेले विपाचन-स्वभाव ग्रहण करून "दोन्ही स्वभावांच्या प्रतिषेधाच्या (नाकारण्याच्या) वशाने" असे म्हटले आहे।

4. Upetena ādinnā upādinnā. Kiṃ pana taṃ upetaṃ, kena ca upetaṃ, kathañca upetaṃ, ke ca tena ādinnāti? Sati ca lokuttarānaṃ kesañci ārammaṇabhāve tannivattanatthaṃ upetasaddasambandhinā upaya-saddena vuccamānāhi catubbidhupādānabhūtāhi taṇhādiṭṭhīhi upetaṃ, tehi ca ārammaṇakaraṇavasena upetaṃ, na samannāgamavasena. Sati ca sabbatebhūmakadhammānaṃ upādānārammaṇatte yehi vipākakaṭattārūpāni amhehi nibbattattā amhākaṃ etāni phalānīti gaṇhantehi viya ādinnāni, tāni tebhūmakakammāni kammabhāvena ekattaṃ upanetvā upetanti idha gahitāni. Tehi ca nibbattāni vipākakaṭattārūpāni upādinnā dhammāti sabbametaṃ dassetuṃ ‘‘ārammaṇakaraṇavasenā’’tiādi vuttaṃ. Ayañca atthanayo yathāsambhavaṃ yojetabbo, na vacanānupubbenāti. Etthāha – yadi ārammaṇakaraṇavasena taṇhādiṭṭhīhi upetena ādinnā upādinnā, sabbatebhūmakadhammā ca taṇhādīnaṃ ārammaṇā honti, na ca upetasaddo kamme eva niruḷho, tena kammasseva gahaṇe kāraṇaṃ natthi, tasmā sabbatebhūmakadhammapaccayuppannānaṃ [Pg.39] avijjādihetūhi nibbattānaṃ saṅkhārādiphalānaṃ upādinnattaṃ āpajjati tesampi tehiphalabhāvena gahitattā. Upa-saddena ca upetatāmattaṃ jotitaṃ, na ārammaṇakaraṇaṃ samannāgamanivattakaṃ, ādinna-saddena ca gahitatāmattaṃ vuttaṃ, na kammasamuṭṭhānatāviseso. Tasmā sabbapaccayuppannānaṃ upādinnattaṃ āpajjatīti? Nāpajjati bodhaneyyajjhāsayavasena desanāpavattito. Yesañhi bodhanatthaṃ ‘‘upādinnā’’ti etaṃ vuttaṃ, te teneva vacanena yathāvuttappakāre dhamme bujjhiṃsu, etarahi pana tāvatā bujjhituṃ asakkontena sutvā tadattho veditabboti esā atthavibhāvanā katā ‘‘kammunā’’ti.

४. उपेताने (युक्त असलेल्याने) जे ग्रहण केले आहे (आदिन्न), ते ‘उपादिन्न’ (उपात्त/गृहीत) होय. मग ते ‘उपेत’ काय आहे, कशाने युक्त आहे, कसे युक्त आहे आणि त्याने काय ग्रहण केले आहे? काही लोकोत्तर धर्मांचे आलंबनत्व विद्यमान असताना, त्याचे निवारण करण्यासाठी ‘उपेत’ शब्दाशी संबंधित ‘उपय’ शब्दाने सांगितल्या जाणाऱ्या चार प्रकारच्या उपादानरूप तृष्णा आणि दृष्टी यांनी युक्त (उपेत) आहे; आणि त्यांच्याद्वारे आलंबन करण्याच्या वशाने युक्त आहे, समन्वयाने (समन्नागम) नव्हे. आणि सर्व तैभूमिक (तिन्ही भूमींमधील) धर्मांचे उपादान-आलंबनत्व असताना, ज्यांच्याद्वारे विपाक आणि कटत्ता-रूपे (कर्मज रूपे) "आमच्याद्वारे उत्पन्न केल्यामुळे ही आमची फळे आहेत" असे ग्रहण केल्यासारखी स्वीकारली (आदिन्न) जातात, ती तैभूमिक कर्मे कर्मभावाने एकत्र आणून येथे ‘उपेत’ म्हणून घेतली आहेत. आणि त्यांच्याद्वारे उत्पन्न झालेली विपाक व कटत्ता-रूपे हे ‘उपादिन्न’ धर्म आहेत, हे सर्व दर्शवण्यासाठी "आलंबन करण्याच्या वशाने" इत्यादी म्हटले आहे. आणि हा अर्थनय (अर्थ लावण्याची पद्धत) यथासंभव जोडावा, शब्दांच्या अनुक्रमाने नव्हे. येथे आक्षेप आहे – जर आलंबन करण्याच्या वशाने तृष्णा आणि दृष्टी यांनी युक्त असलेल्याने ग्रहण केलेले ‘उपादिन्न’ असेल, आणि सर्व तैभूमिक धर्म हे तृष्णा इत्यादींचे आलंबन असतात, आणि ‘उपेत’ हा शब्द केवळ कर्मामध्येच रूढ नाही, त्यामुळे केवळ कर्माचेच ग्रहण करण्याचे काही कारण नाही; म्हणून सर्व तैभूमिक प्रत्ययोत्पन्न (प्रत्ययांनी उत्पन्न झालेल्या), अविद्या इत्यादी हेतूंनी निर्माण झालेल्या संस्कार इत्यादी फळांना ‘उपादिन्नत्व’ प्राप्त होईल, कारण ती देखील त्यांच्याद्वारे फळरूपाने ग्रहण केली जातात. आणि ‘उप’ शब्दाने केवळ युक्त असणे (उपेतता) दर्शवले आहे, आलंबन करणे नव्हे जे समन्वयाचे निवारण करते; आणि ‘आदिन्न’ शब्दाने केवळ ग्रहण केले असणे सांगितले आहे, कर्मसमुत्थानता हा विशेष नव्हे. म्हणून सर्व प्रत्ययोत्पन्न धर्मांना ‘उपादिन्नत्व’ प्राप्त होईल काय? नाही प्राप्त होत, कारण बोध प्राप्त करणाऱ्यांच्या (बोधनेय्य) आशयाच्या वशाने देशना प्रवृत्त झाली आहे. कारण ज्यांच्या बोधासाठी ‘उपादिन्ना’ असे म्हटले गेले, त्यांनी त्याच शब्दाने वर सांगितलेल्या प्रकारच्या धर्मांना जाणले; परंतु आता तेवढ्याने समजण्यास असमर्थ असलेल्याने ऐकून त्याचा अर्थ समजून घ्यावा, म्हणून "कर्माद्वारे" अशी ही अर्थविभावना (स्पष्टीकरण) केली आहे।

Ayaṃ pana aparo attho daṭṭhabbo – upa-saddo upetaṃ dīpeti. Ayañhi upa-saddo samāse payujjamāno ‘‘atimālā’’tiādīsu ati-saddo viya atikkamanaṃ sasādhanaṃ upagamanaṃ sasādhanaṃ vadati, upagamanañca upādānaupayo, tena upagataṃ upetaṃ. Kiṃ pana tanti? Yaṃ asati upādāne na hoti, taṃ ‘‘upādānapaccayā bhavo’’ti evaṃ vuttaṃ tebhūmakakammaṃ paccayabhāvena purimajātuppannena upādānena upagatattā ‘‘upeta’’nti vuccati. Na hi koci anupaggamma anicchanto kammaṃ karotīti. Tena upetena kammunā punabbhavassa ādānaṃ hoti. Kammunā hi sāsavena sattā ādiyanti punabbhavaṃ, tasmā ādātabbabhāvena pākaṭo punabbhavo. So ca upapattibhavo tebhūmakavipākakaṭattārūpasaṅgaho ‘‘bhavapaccayā jātī’’ti ettha jātivacane samavaruddhoti upādinnavacanena upapattibhavo vuccati, upapattibhavo ca tebhūmakavipākakaṭattārūpānīti dhātukathāyaṃ pakāsitametaṃ. Tasmā upetena ādinnāti te eva dhammā vuccantīti siddho ayamatthoti. Upādinna-saddassa atthaṃ vatvā taṃ vissajjetvā upādāniya-saddassa visuṃ upādinnasaddānapekkhaṃ atthaṃ vattuṃ ‘‘ārammaṇabhāvaṃ upagantvā’’tiādimāha. Tasmā eva avisesetvā ‘‘upādānassa ārammaṇapaccayabhūtānametaṃ adhivacana’’nti vuttaṃ. Taṃ pana upādāniyaṃ upādinnaṃ anupādinnanti duvidhaṃ. Tasmā taṃ visesanena dassento ‘‘upādinnā ca te upādāniyā cā’’tiādimāha.

तसेच, हा दुसरा अर्थ देखील पाहिला पाहिजे – 'उप' (upa) हा शब्द 'उपेत' (upeta - युक्त) दर्शवतो. कारण हा 'उप' शब्द समासात वापरला जात असताना, 'अतिमाला' इत्यादी शब्दांमधील 'अति' शब्दाप्रमाणे, साधनासह अतिक्रमण किंवा साधनासह उपगमन (जवळ जाणे) व्यक्त करतो. आणि उपगमन म्हणजे उपादानाचा स्वीकार (उपादानोपाय) आहे, म्हणून जे उपगत (जवळ आलेले) आहे ते 'उपेत' आहे. पण ते काय आहे? जे उपादान नसताना अस्तित्वात नसते, त्याला 'उपादानपच्चया भवो' (उपादानाच्या प्रत्ययाने भव होतो) असे म्हटले आहे. ते त्रिभूमिक कर्म प्रत्ययभावाने आधी उत्पन्न झालेल्या उपादानाने युक्त (उपगत) असल्यामुळे त्याला 'उपेत' म्हटले जाते. कारण कोणीही (उपादानाचा) आश्रय न घेता किंवा इच्छा न करता कर्म करत नाही. त्या उपेत कर्माद्वारे पुनर्भवाचे ग्रहण (आदान) होते. कारण सासव (आसवांसह असलेल्या) कर्माने प्राणी पुनर्भवाचे ग्रहण करतात, म्हणून ग्रहण करण्याच्या योग्यतेने पुनर्भव प्रकट होतो. आणि तो उपपत्तिभव (उत्पत्तीचा भव) जो त्रिभूमिक विपाक आणि कतत्ता-रूप (केलेल्या कर्माचे रूप) यांचा संग्रह आहे, तो 'भवपच्चया जाती' (भवाच्या प्रत्ययाने जन्म होतो) यातील 'जाती' या शब्दात समाविष्ट आहे, म्हणून 'उपादिnn' या शब्दाने उपपत्तिभव म्हटला जातो. आणि उपपत्तिभव म्हणजे त्रिभूमिक विपाक आणि कतत्ता-रूपे आहेत, हे धातुकथेत स्पष्ट केले आहे. म्हणून, 'उपेत' द्वारे जे ग्रहण केले गेले (आदिन्न) आहे, तेच धर्म सांगितले जातात, हा अर्थ सिद्ध होतो. 'उपादिन्न' शब्दाचा अर्थ सांगून आणि त्याचा त्याग करून, 'उपादानिय' शब्दाचा स्वतंत्रपणे, 'उपादिन्न' शब्दाची अपेक्षा न ठेवता अर्थ सांगण्यासाठी 'आरम्मणभावं उपगन्त्वा' (आलंबनभावाला प्राप्त होऊन) इत्यादी म्हटले आहे. म्हणूनच, विशेष भेद न करता 'हे उपादानाच्या आलंबन-प्रत्यय झालेल्या धर्मांचे अधिवाचन (नाव) आहे' असे म्हटले आहे. ते उपादानिय धर्म पुन्हा 'उपादिन्न' (उपात्त) आणि 'अनुपादिन्न' (अनुपात्त) असे दोन प्रकारचे आहे. म्हणून, त्याला विशेषणाने दर्शवताना 'जे उपादिन्न देखील आहेत आणि उपादानिय देखील आहेत' इत्यादी म्हटले आहे.

5. Saṃkilesoti dasa kilesavatthūni vuccanti. Saṃkiliṭṭhāti tehi vibādhitā upatāpitā ca. Te pana yasmā saṃkilesasampayuttā ekuppādādīhi ninnānattā ekībhāvamiva gatā visādīhi viya sappiādayo vidūsitā [Pg.40] malīnā vibādhitā upatāpitā ca nāma honti, tasmā āha ‘‘saṃkilesena samannāgatā saṃkiliṭṭhā’’ti. Saṃkilesaṃ arahantīti saṃkilesassa ārammaṇabhāvena taṃ laddhuṃ arahantīti attho. Ārammaṇabhāvānatikkamanatoti etena saṃkilesānatikkamanameva dasseti, vatthayugikasuṅkasālikasaddānaṃ viya saṃkilesika-saddassa pavatti veditabbā.

५. 'संकिलेस' (संक्लेश) म्हणजे दहा क्लेशवस्तू म्हटल्या जातात. 'संकिळिट्ठ' (संक्लिष्ट) म्हणजे त्यांच्याद्वारे पीडित आणि उपतप्त झालेले. परंतु, ते संक्लेशाशी संप्रयुक्त असल्यामुळे, एक-उत्पाद इत्यादींमुळे भिन्नता नसलेले आणि एकीभावाला प्राप्त झाल्यासारखे, जसे विषाने तूप इत्यादी दूषित, मलीन, पीडित आणि उपतप्त होतात, तसे होतात; म्हणून 'संक्लेशाने युक्त असलेले ते संक्लिष्ट आहेत' असे म्हटले आहे. 'संकिलेसं अरहन्ति' (संक्लेशाला पात्र आहेत) म्हणजे संक्लेशाच्या आलंबनभावाने ते प्राप्त करण्यास पात्र आहेत, असा अर्थ आहे. आलंबनभावाचे उल्लंघन न करण्यामुळे, याद्वारे संक्लेशाचे उल्लंघन न करणेच दर्शवले आहे. वस्त्रयुगिक (वस्त्रजोडीशी संबंधित), सुंकसालिक (कर-धान्याशी संबंधित) शब्दांप्रमाणे 'संकिलेसिक' (संक्लेशिक) शब्दाची प्रवृत्ती (वापर) समजली पाहिजे.

6. Saha vitakkena hontīti vacanaseso yojetabbo avuccamānassapi bhavati-atthassa viññāyamānattā. Mattāti pamāṇavācakaṃ ekaṃ padanti gahetvā ‘‘vicārova mattā etesa’’nti attho vutto. Aññattha avippayogīsu vitakkavicāresu vicārova etesaṃ mattā, tato uddhaṃ vitakkena sampayogaṃ na gacchantīti attho. Ayamaparo attho – matta-saddo visesanivattiattho. Savitakkasavicārā dhammā hi vitakkavisiṭṭhena vicārena savicārā, ete pana vicāramattena vitakkasaṅkhātavisesarahitena, tasmā ‘‘vicāramattā’’ti vuccanti, vicāramattavantoti attho. Vicāramattavacanena avitakkatte siddhe avitakkānaṃ aññesampi atthibhāvajotanatthaṃ avitakkavacanaṃ. Avitakkā hi vicāramattā ca santi avicārā cāti nivattetabbā gahetabbā ca honti, tesu avuccamānesu nivattetabbagahetabbassa adassitattā vicāramattāvaavitakkāti āpajjeyyāti. Visesanavisesitabbabhāvo pana yathākāmaṃ hotīti sāmaññena avitakkabhāvena saha vicāramattatāya dhammavisesanabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘avitakkavicāramattā’’ti padānukkamo kato.

६. 'वितर्कासह असतात' (सहा वितक्केन होन्ति) असा वाक्यशेष जोडला पाहिजे, कारण न बोलताही 'अस्तित्व' (होणे) हा अर्थ समजून येतो. 'मत्ता' हा प्रमाणाचा वाचक असलेला एक शब्द मानून, 'विचारच यांचे प्रमाण (मत्ता) आहे' असा अर्थ सांगितला आहे. इतर ठिकाणी अविप्रयुक्त (एकत्र राहणाऱ्या) वितर्क आणि विचारांमध्ये विचारच त्यांचे प्रमाण आहे, त्यानंतर ते वितर्काशी संप्रयोग पावत नाहीत, असा अर्थ आहे. हा दुसरा अर्थ आहे – 'मत्त' हा शब्द विशेषाची निवृत्ती करणारा आहे. कारण सवितर्क-सविचार धर्म हे वितर्काने विशिष्ट असलेल्या विचाराने सविचार असतात, परंतु हे धर्म वितर्क नावाच्या विशेषाशिवाय केवळ विचारमात्र असतात, म्हणून त्यांना 'विचारमत्त' (केवळ विचार असलेले) म्हटले जाते, म्हणजेच विचारमात्रता असलेले असा अर्थ आहे. विचारमात्र शब्दाने अवितर्कत्व सिद्ध होत असतानाही, इतर अवितर्क धर्मांचे देखील अस्तित्व दर्शवण्यासाठी 'अवितर्क' हा शब्द वापरला आहे. कारण अवितर्क धर्म हे विचारमात्र देखील असतात आणि अविचार देखील असतात, जे निवृत्त (वगळण्यास) योग्य आणि ग्रहण करण्यास योग्य असतात. ते न सांगितल्यास, निवृत्त करावयाचे आणि ग्रहण करावयाचे स्पष्ट न झाल्यामुळे, 'केवळ विचारमात्र असलेलेच अवितर्क आहेत' असा प्रसंग येईल. परंतु विशेषण-विशेष्य भाव इच्छेनुसार होतो, म्हणून सामान्य अवितर्कभावासह विचारमात्रतेचा धर्मविशेषणभाव दर्शवण्यासाठी 'अवितक्कविचारमत्ता' (अवितर्कविचारमात्र) असा पदांचा क्रम केला आहे.

Atha vā savicārā duvidhā savitakkā avitakkā ca, tesu avitakke nivattetuṃ ādipadaṃ vuttaṃ. Avicārā ca duvidhā savitakkā avitakkā ca, tesu savitakke nivattetuṃ tatiyapadaṃ vuttaṃ. Ye pana dvīhipi nivattitā avitakkā savitakkā ca savicārā avicārā ca, tesu aññataradassanaṃ vā kattabbaṃ siyā ubhayadassanaṃ vā. Ubhayadassane kariyamāne yadi ‘‘savitakkasavicārā’’ti vucceyya, ādipadatthatāva āpajjati. Atha ‘‘avitakkaavicārā’’ti vucceyya, antapadatthatā. Atha pana ‘‘avitakkasavicārā savitakkaavicārā’’ti vucceyya, ajjhattabahiddhānaṃ viya atthantarābhāvo vā saṅkaradoso vā ekasseva savitakkāvitakkatāsavicārāvicāratāvirodho vā āpajjeyya, tasmā [Pg.41] aññataradassanena itarampi pakāsetuṃ avitakkavacanena dvippakāresu vattabbesu savitakkaavicāre nivattetvā avitakkasavicāre dassento āha ‘‘avitakkavicāramattā’’ti. Atha vā vitakkābhāvena ete vicāramattā, na vicārato aññassa kassaci dhammassa abhāvāti dassetuṃ avitakkavacanena vicāramattā visesitā.

अथवा, सविचार धर्म दोन प्रकारचे असतात – सवितर्क आणि अवितर्क. त्यापैकी अवितर्कांना वगळण्यासाठी पहिले पद (सवितर्क-सविचार) म्हटले आहे. आणि अविचार धर्म देखील दोन प्रकारचे असतात – सवितर्क आणि अवितर्क. त्यापैकी सवितर्कांना वगळण्यासाठी तिसरे पद (अवितर्क-अविचार) म्हटले आहे. परंतु जे दोन्ही पदांनी वगळलेले अवितर्क आणि सवितर्क, तसेच सविचार आणि अविचार आहेत, त्यांपैकी एकाचे निर्देश करावे लागेल किंवा दोन्हीचे निर्देश करावे लागेल. दोन्हींचे निर्देश करताना जर 'सवितक्कसविचार' (सवितर्क-सविचार) असे म्हटले, तर पहिल्या पदाचाच अर्थ प्राप्त होईल. जर 'अवितक्कअविचार' (अवितर्क-अविचार) असे म्हटले, तर अंतिम पदाचा अर्थ प्राप्त होईल. आणि जर 'अवितर्क-सविचार आणि सवितर्क-अविचार' असे म्हटले, तर अध्यात्म-बहिर्धा (अंतर्गत-बाह्य) प्रमाणे अर्थांतराचा अभाव किंवा संकरदोष (मिश्रणदोष) किंवा एकाच धर्मामध्ये सवितर्क-अवितर्कत्व आणि सविचार-अविचारत्वाचा विरोध निर्माण होईल. म्हणून, एकाच्या दर्शनाने दुसऱ्यालाही प्रकाशित करण्यासाठी, 'अवितर्क' शब्दाने दोन प्रकारांचे कथन करायचे असताना, सवितर्क-अविचारांना वगळून अवितर्क-सविचारांना दर्शवताना 'अवितक्कविचारमत्ता' (अवितर्कविचारमात्र) असे म्हटले आहे. अथवा, वितर्काच्या अभावामुळे हे केवळ विचारमात्र आहेत, विचाराव्यतिरिक्त इतर कोणत्याही धर्माचा अभाव नाही, हे दर्शवण्यासाठी 'अवितर्क' शब्दाने विचारमात्रतेला विशेषित केले आहे.

7. Upekkhatīti vedayamānāpi majjhattavedanā sukhākāre dukkhākāre ca udāsinā hotīti attho. Atha vā upetā yuttā sukhadukkhānaṃ aviruddhā ikkhā anubhavanaṃ upekkhā. Visesadassanavasenāti nānattadassanavasena. Yadi hi pītisahagatā eva sukhasahagatā siyuṃ, ‘‘pītisahagatā’’ti eteneva siddhattā ‘‘sukhasahagatā’’ti idaṃ na vattabbaṃ siyā, ‘‘sukhasahagatā’’ti vā vuccamāne ‘‘pītisahagatā’’ti na vattabbaṃ, tato tikaṃ pūrentena dukkhasahagatapadaṃ vattabbaṃ siyā, evañca sati ‘‘vedanāttiko evāya’’nti vuttavacanaṃ āpajjati, tasmā ‘‘pītisahagatā’’ti vatvā ‘‘sukhasahagatā’’ti vadanto pītivippayuttampi sukhaṃ atthīti tatiyajjhānakāyaviññāṇasampayuttaṃ sukhaṃ sappītikasukhato bhinnaṃ katvā dassetīti adhippāyo. Atha vā pītisukhānaṃ dubbiññeyyanānattānaṃ nānattadassanatthaṃ ayaṃ tiko vutto. ‘‘Pītisahagatā’’ti ettha hi sukhekadeso saṅgahito, na pīti. ‘‘Sukhasahagatā’’ti ettha pīti saṅgahitā, na sukhaṃ. Pītivippayuttasukhasahagatā ca purimena asaṅgahitā pacchimena saṅgahitāti siddho pītisukhānaṃ visesoti.

७. "उपेक्खतीति" (उपेक्षा करते) म्हणजे अनुभवली जात असतानाही जी मध्यस्थ वेदना (तटस्थ वेदना) सुखकारक आणि दुःखकारक अशा दोन्ही अवस्थांमध्ये उदासीन (अलिप्त) असते, असा अर्थ आहे. अथवा, सुख आणि दुःखाशी अविरुद्ध (अनुकूल किंवा प्रतिकूल नसलेली) अशी जी 'इक्खा' (पाहणे/अनुभवणे) युक्त आहे, ती 'उपेक्षा' (उपेक्खा) होय. "विसेसदस्सनवसेनाति" (विशेष दर्शनाच्या वशाने) म्हणजे नानात्व दर्शनाच्या (विविधतेच्या दर्शनाच्या) वशाने. जर 'पीतिसहगत' (प्रीतीसहगत) हेच 'सुखसहगत' असते, तर "पीतिसहगत" एवढ्यानेच सिद्ध होत असल्यामुळे "सुखसहगत" असे म्हणण्याची गरज नसती. किंवा "सुखसहगत" असे म्हटले असता "पीतिसहगत" असे म्हणण्याची गरज नसती. त्यानंतर त्रिक (तिक) पूर्ण करण्यासाठी 'दुःखसहगत' हे पद म्हणावे लागले असते. आणि असे झाले असता "हा केवळ वेदना-त्रिकच आहे" असे म्हणण्याचा प्रसंग आला असता. म्हणून, "पीतिसहगत" असे म्हणून "सुखसहगत" असे म्हणणारा (ग्रंथकार) प्रीती-विप्रयुक्त (प्रीतीरहित) सुख देखील अस्तित्वात आहे, हे दर्शवण्यासाठी तृतीय ध्यानातील काय-विज्ञानाशी संप्रयुक्त असणारे सुख हे सप्रीतिक सुखापेक्षा भिन्न करून दाखवतो, असा अभिप्राय आहे. अथवा, प्रीती आणि सुख यांच्यातील कठीण अशा नानात्वाचे (भिन्नतेचे) दर्शन घडवण्यासाठी हा त्रिक (तिक) सांगितला आहे. "पीतिसहगत" यामध्ये सुखाचा एक भाग समाविष्ट आहे, प्रीती नाही. "सुखसहगत" यामध्ये प्रीती समाविष्ट आहे, सुख नाही. आणि प्रीती-विप्रयुक्त सुखसहगत हे पहिल्या पदाने समाविष्ट नसून दुसऱ्या पदाने समाविष्ट आहे, यावरून प्रीती आणि सुख यांमधील विशेष (भेद) सिद्ध होतो.

8. Nibbānaṃ dassanatoti nibbānārammaṇataṃ sandhāyāha. Atha vā dhammacakkhu punappunaṃ nibbattanena bhāvanābhāvaṃ appattaṃ dassanaṃ nāma, dhammacakkhu ca pariññādikiccakaraṇena catusaccadhammadassanaṃ tadatisayo, tasmā natthettha gotrabhussa dassanabhāvāpattīti. Ubhayapaṭikkhepavasenāti dvīhi padehi vuttadhammapaṭikkhepavasena, na pahāyakapaṭikkhepavasena. Tathā hi sati dassanabhāvanāhi añño samucchedavasena pahāyako atthi, tena pahātabbā neva dassanena na bhāvanāya pahātabbāti ayamattho āpajjati, na ca añño pahāyako atthi aññehi vikkhambhitānañca punappavattisabbhāvā, nāpi pahātabbā tatiyapadena saṅgayhanti, kintu [Pg.42] appahātabbā evāti. Tasmā pahātabbapadaṃ paccekaṃ yojetvā neva dassanena pahātabbā na bhāvanāya pahātabbāti dassanena bhāvanāya pahātabbehi aññe gahitāti veditabbā.

८. "निब्बानं दस्सनतो" (निर्वाण दर्शनाने) म्हणजे निर्वाण-आलंबनत्व संदर्भात म्हटले आहे. अथवा, धम्मचक्खू (धर्मचक्षू) वारंवार उत्पन्न झाल्याने भावना-भावाला प्राप्त न झालेले जे आहे, त्याला 'दर्शन' म्हणतात. आणि धम्मचक्खू परिज्ञा इत्यादी कार्ये करण्याद्वारे चार आर्यसत्यांच्या धर्माचे दर्शन घडवतो, ते त्याहून श्रेष्ठ आहे. म्हणून येथे गोत्रभूला दर्शनभाव प्राप्त होत नाही. "उभयपटिक्खेपवसेनाति" (दोन्हींच्या निषेधाच्या वशाने) म्हणजे दोन पदांनी सांगितलेल्या धर्माच्या निषेधाच्या वशाने, प्रहाण करणाऱ्याच्या (नष्ट करणाऱ्याच्या) निषेधाच्या वशाने नाही. तसे असल्यास, दर्शन आणि भावना यांशिवाय दुसरा समूच्छेद (पूर्ण नाश) करण्याच्या वशाने प्रहाण करणारा मार्ग अस्तित्वात आहे, आणि त्याच्याद्वारे प्रहाण केले जाणारे धर्म "दर्शनाने किंवा भावनेने प्रहाण करण्यायोग्य नाहीत" असा अर्थ प्राप्त होईल. परंतु दुसरा कोणताही प्रहाण करणारा मार्ग अस्तित्वात नाही, कारण इतरांद्वारे विक्खंभित (दबलेले) झालेल्या क्लेशांचे पुन्हा उत्पन्न होणे शक्य असते. तसेच प्रहाण करण्यायोग्य धर्म तिसऱ्या पदाने समाविष्ट होत नाहीत, तर ते केवळ 'अप्रहाणतव्य' (प्रहाण न करण्यायोग्य) आहेत. म्हणून, 'प्रहाणतव्य' (पहातब्ब) हे पद प्रत्येकाशी जोडून, "दर्शनाने प्रहाण करण्यायोग्य नाही आणि भावनेनेही प्रहाण करण्यायोग्य नाही" अशा प्रकारे, दर्शनाने आणि भावनेने प्रहाण करण्यायोग्य धर्मांपेक्षा जे भिन्न आहेत, ते येथे ग्रहण केले आहेत असे समजावे.

9. Evamatthaṃ aggahetvāti atthāyuttito ca saddāyuttito ca aggahetabbataṃ dasseti. Dassanabhāvanāhi appahātabbahetumattesu hi gayhamānesu ahetukā asaṅgahitāti yathādhippetassa atthassa aparipuṇṇattā atthāyutti, pahātabbasaddassa niccasāpekkhatte ca sati na sambandhīsaddato pahāyakato aññaṃ paṭisedhaṃ apekkhamānassa hetusaddena samāso upapajjatīti saddāyutti ca veditabbā. Evamattho gahetabboti pahātabba-saddaṃ paṭisedhena ayojetvā yesaṃ aññapadatthe samāso, tabbisesanaṃ atthīti idaṃ paṭisedhena yojetvā dassanabhāvanāhi pahātabbo hetu etesaṃ nevatthīti attho gahetabboti vuttaṃ hoti. Evañca sati yathādhippetattho sabbo saṅgahitoti. Atthāyutti mā hotu, saddo pana idhāpi na yutto. Ekantayogīnaṃ atthi-saddameva hi apekkhamānānaṃ ubhinnaṃ pahātabbahetu-saddānaṃ samāso yutto, na paṭisedhaṃ apekkhamānānanti, tasmā gahetabbatthadassanamattaṃ etaṃ kataṃ, saddo pana yathā yujjati, tathā yojetabbo. Evaṃ pana yujjati – pahātabbo hetu etesaṃ atthīti pahātabbahetukā. Kena pahātabboti? Dassanena bhāvanāya ca. Tayidaṃ pahātabbahetukapadaṃ dassanabhāvanāpadehi visuṃ visuṃ yojetvā tehi yuttena ye dassanena pahātabbahetukā neva honti, bhāvanāya pahātabbahetukā ca na hontīti paṭisedhañca visuṃ visuṃ yojetvā te neva dassanena na bhāvanāya pahātabbahetukāti vuccanti. Nevavipākanavipākadhammadhammavacanaṃ viya hi purimapadadvayasaṅgahitadhammapaṭisedhanena tadaññadhammanidassanametaṃ hoti, na ahetukapadaṃ viya hetuvirahappakāsanenāti. Evañca katvā dve paṭisedhā yuttā honti.

९. "एवमत्थं अग्गहेत्वाति" (अशा प्रकारे अर्थ ग्रहण न करता) याद्वारे अर्थाच्या अयोग्यतेमुळे आणि शब्दाच्या अयोग्यतेमुळे तो ग्रहण न करण्यायोग्य आहे हे दर्शवले आहे. कारण, दर्शन आणि भावना यांनी प्रहाण न करण्यायोग्य केवळ हेतूंचे ग्रहण केले असता, अहेतुक धर्म समाविष्ट होत नाहीत. त्यामुळे अभिप्रेत अर्थ अपूर्ण राहिल्याने 'अर्थाची अयोग्यता' (अत्थायुत्ति) होते. आणि 'प्रहाणतव्य' (पहातब्ब) हा शब्द नेहमी सापेक्ष असल्याने, संबंध दर्शवणाऱ्या शब्दापासून म्हणजे प्रहाण करणाऱ्यापासून इतर निषेधाची अपेक्षा करणाऱ्या शब्दाचा 'हेतू' शब्दाशी समास जुळत नाही, ही 'शब्दाची अयोग्यता' (सद्दायुत्ति) समजावी. "एवमत्थो गहेतब्बो" (अशा प्रकारे अर्थ ग्रहण करावा) म्हणजे 'प्रहाणतव्य' शब्दाला निषेधाशी न जोडता, ज्यांचा अन्यपदार्थामध्ये समास आहे, त्यांचे विशेषण "आहे" हे निषेधाशी जोडून, "दर्शनाने आणि भावनेने प्रहाण करण्यायोग्य हेतू ज्यांच्यामध्ये मुळीच नाही" असा अर्थ ग्रहण करावा, असे म्हटले आहे. आणि असे झाले असता अभिप्रेत असलेला सर्व अर्थ समाविष्ट होतो. अर्थाची अयोग्यता नसो, परंतु शब्द येथेही योग्य नाही. कारण केवळ 'अस्ति' (आहे) शब्दाचीच अपेक्षा करणाऱ्या एकांतयोगी शब्दांचाच दोन्ही 'प्रहाणतव्य-हेतू' शब्दांशी समास योग्य ठरतो, निषेधाची अपेक्षा करणाऱ्यांचा नाही. म्हणून, हे केवळ ग्रहण करण्यायोग्य अर्थाचे दर्शन घडवण्यासाठी केले आहे, परंतु शब्द जसा योग्य ठरेल तसा जोडला पाहिजे. तो असा योग्य ठरतो – "प्रहाण करण्यायोग्य हेतू ज्यांच्यामध्ये आहे ते प्रहाणतव्यहेतुक (पहातब्बहेतुका)". कशाने प्रहाण करण्यायोग्य? दर्शनाने आणि भावनेने. हे 'प्रहाणतव्यहेतुक' पद दर्शन आणि भावना या पदांशी वेगवेगळे जोडून, त्यांच्याशी युक्त असलेले जे दर्शनाने प्रहाणतव्यहेतुक नसतात आणि भावनेनेही प्रहाणतव्यहेतुक नसतात, असा निषेधही वेगवेगळा जोडून, त्यांना "नेव दस्सनेन न भावनाय पहातब्बहेतुका" (दर्शनाने किंवा भावनेने प्रहाणतव्यहेतुक नसलेले) असे म्हटले जाते. कारण, "नेवविपाकनविपाकधम्मधम्म" (विपाकही नसलेले आणि विपाकधर्मीही नसलेले धर्म) या वचनाप्रमाणे, पहिल्या दोन पदांमध्ये समाविष्ट असलेल्या धर्मांचा निषेध करून त्याहून भिन्न धर्मांचे हे निदर्शन आहे, अहेतुक पदाप्रमाणे हेतूच्या अभावाचे प्रकटीकरण नाही. आणि असे केल्याने दोन्ही निषेध योग्य ठरतात.

Hetuyeva hi tesaṃ natthi, yo dassanabhāvanāhi pahātabbo siyāti purimasmiñhi atthe hetūnaṃ dassanabhāvanāhi pahātabbatā paṭikkhittā, paṭikkhepo ca pahātabbāsaṅkāsabbhāve hoti, pahātabbāsaṅkā ca hetumhi sati siyā, tesaṃ pana ahetukānaṃ hetuyeva natthi, yo dassanabhāvanāhi pahātabbo siyā, tadabhāvā pahātabbāsaṅkā [Pg.43] natthīti taṃnivāraṇattho paṭikkhepo na sambhavati, tasmā ‘‘nevadassanena na bhāvanāya pahātabbo hetu etesa’’nti evaṃ ahetukānaṃ gahaṇaṃ na bhaveyyāti attho. Atha vā itarathā hi ahetukānaṃ aggahaṇaṃ bhaveyyāti atthassa pākaṭattā na kāraṇasādhanīyo esoti gahetabbatthasseva kāraṇaṃ vadanto ‘‘hetuyeva hi tesaṃ natthī’’tiādimāha. Tesañhi nevadassanena na bhāvanāyapahātabbahetukapadavacanīyānaṃ yo dassanabhāvanāhi pahātabbo siyā, so evaṃpakāro hetu natthi. Te hi anekappakārā sahetukā ahetukā cāti, tasmā nevadassanena na bhāvanāya pahātabbo hetu etesaṃ atthīti ayamattho gahetabboti attho.

"हेतुयेव हि तेसं नत्थि, यो दस्सनभावनाहि पहातब्बो सिया" (कारण त्यांच्यामध्ये तो हेतूच नाही, जो दर्शन आणि भावना यांनी प्रहाण करण्यायोग्य असावा). कारण पूर्व अर्थामध्ये हेतूंचे दर्शन आणि भावना यांनी प्रहाण करण्यायोग्य असणे नाकारले आहे. आणि निषेध हा प्रहाण करण्याच्या शंकेच्या अस्तित्वावर अवलंबून असतो. प्रहाण करण्याची शंका हेतू अस्तित्वात असतानाच होऊ शकते. परंतु त्या अहेतुक धर्मांमध्ये तो हेतूच अस्तित्वात नाही, जो दर्शन आणि भावना यांनी प्रहाण करण्यायोग्य असावा. त्याच्या अभावामुळे प्रहाण करण्याची शंकाच उरत नाही, म्हणून त्याचे निवारण करणारा निषेध संभवत नाही. त्यामुळे "दर्शनाने किंवा भावनेने प्रहाण करण्यायोग्य हेतू ज्यांच्यामध्ये नाही" अशा प्रकारे अहेतुक धर्मांचे ग्रहण होणार नाही, असा अर्थ आहे. अथवा, दुसऱ्या प्रकारे अहेतुक धर्मांचे ग्रहण होणार नाही हा अर्थ स्पष्ट असल्यामुळे, हा केवळ कारणाचा सिद्ध करणारा नाही, तर ग्रहण करण्यायोग्य अर्थाचेच कारण सांगताना "हेतुयेव हि तेसं नत्थि" (कारण त्यांच्यामध्ये हेतूच नाही) इत्यादी म्हटले आहे. कारण, "नेवदस्सनेन न भावनाय पहातब्बहेतुक" या पदाने सांगण्यायोग्य असलेल्या धर्मांमध्ये, जो दर्शन आणि भावना यांनी प्रहाण करण्यायोग्य असावा, असा कोणताही हेतू अस्तित्वात नाही. कारण ते अनेक प्रकारचे सहेतुक आणि अहेतुक धर्म आहेत. म्हणून, "दर्शनाने किंवा भावनेने प्रहाण करण्यायोग्य हेतू ज्यांच्यामध्ये आहे" (असा निषेधयुक्त) हा अर्थ ग्रहण करावा, असा अर्थ आहे.

10. Taṃ ārammaṇaṃ katvāti idaṃ catukiccasādhanavasena ārammaṇakaraṇaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Aññathā gotrabhuphalapaccavekkhaṇādīnampi apacayagāmitā āpajjeyyāti. Atha vā hetubhāvena apacayaṃ nibbānaṃ gacchantīti apacayagāmino. Nibbānassa hi anibbattaniyattepi samudayappahānasamudayanirodhānaṃ adhigamaadhigantabbabhāvato hetuhetuphalabhāvo magganibbānānaṃ yujjati. Yathāha ‘‘dukkhanirodhe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’ti (vibha. 719). Atthoti hi hetuphalaṃ. Dhammoti hetūti. Purimapacchimānaṃ purime sasampayuttā vuttā, pacchime kevalā. Purime viya pana pacchime atthepi ariyamaggasīsena sabbalokuttarakusalacittuppādā gahetabbā. Dutiye atthavikappe ‘‘ācayaṃ gāmino’’ti vattabbe anunāsikalopo katoti daṭṭhabbo. Ācinantīti vā ācayā, ācayā hutvā gacchanti pavattantītipi attho daṭṭhabbo.

१०. “त्याला आलंबन (आरम्मण) करून” हे चार कृत्यांच्या साधनाच्या वशाने आलंबन करणे या संदर्भात म्हटले आहे असे जाणावे. अन्यथा गोत्रभू, फल आणि प्रत्यवेक्षण इत्यादींनाही अपचयगामीत्व प्राप्त होईल. किंवा, हेतूभावाने जे अपचय रूप निर्वाणाप्रत जातात, ते ‘अपचयगामी’ होत. कारण निर्वाण हे अनुत्पन्न (उत्पन्न न होणारे) असले तरी, समुदय-प्रहाण आणि समुदय-निरोध यांच्या अधिगम (प्राप्ती) आणि अधिगम्य (प्राप्त करण्यायोग्य) भावामुळे मार्ग आणि निर्वाण यांचा हेतू-हेतूफलभाव योग्य ठरतो. जसे म्हटले आहे - “दुःखनिरोधाचे ज्ञान म्हणजे अर्थपटिसंभिदा (अत्थपटिसम्भिदा) आणि दुःखनिरोधगामी प्रतिपदेचे ज्ञान म्हणजे धम्मपटिसंभिदा होय” (विभंग ७१९). कारण ‘अर्थ’ म्हणजे हेतूचे फल आणि ‘धम्म’ म्हणजे हेतू होय. पहिल्या आणि दुसऱ्या अर्थांमधील पहिल्या अर्थात संप्रयुक्त धर्मांसह म्हटले आहे, तर दुसऱ्या अर्थात केवळ (केवळ निर्वाण) म्हटले आहे. परंतु पहिल्या अर्थाप्रमाणे दुसऱ्या अर्थातही आर्यमार्गाच्या मुख्यतेने सर्व लोकोत्तर कुशल चित्तोत्पाद ग्रहण केले पाहिजेत. दुसऱ्या पर्यायी अर्थात “आचयं गामिनो” (आचयगामी) असे म्हणायचे असताना अनुनासिकाचा लोप झाला आहे असे समजावे. किंवा जे संचय करतात ते ‘आचय’ होत, आणि आचय होऊन जे जातात किंवा प्रवृत्त होतात, असाही अर्थ समजावा.

11. Satta pana sekkhā sikkhanasīlāti sekkhā, tesaṃ imeti sekkhā, aññāsādhāraṇā maggaphalattayadhammā. Sayameva sikkhantīti sikkhanasīlānametaṃ nidassanaṃ. Ye hi dhammā sikkhanti, te sikkhanasīlā hontīti. Akkharattho pana sikkhā etesaṃ sīlanti sekkhāti. Na sekkhāti yattha sekkhabhāvāsaṅkā atthi, tatthāyaṃ paṭisedhoti lokiyanibbānesu [Pg.44] asekkhabhāvānāpatti daṭṭhabbā. Sīlasamādhipaññāsaṅkhātā hi sikkhā attano paṭipakkhakilesehi vippamuttā parisuddhā upakkilesānaṃ ārammaṇabhāvampi anupagamanato etā sikkhāti vattuṃ yuttā aṭṭhasu maggaphalesu vijjanti, tasmā catumaggaheṭṭhimaphalattayadhammā viya arahattaphaladhammāpi tāsu sikkhāsu jātāti ca, taṃsikkhāsamaṅgino arahato itaresaṃ viya sekkhatte sati sekkhassa eteti ca, sikkhā sīlaṃ etesanti ca sekkhāti āsaṅkitabbā siyunti tadāsaṅkānivattanatthaṃ ‘‘asekkhā’’ti yathāvuttasekkhabhāvapaṭisedho kato. Arahattaphale hi pavattamānā sikkhā pariniṭṭhitasikkhākiccattā na sikkhākiccaṃ karonti, kevalaṃ sikkhāphalabhāveneva pavattanti, tasmā tā na sikkhāvacanaṃ arahanti, nāpi taṃsamaṅgino sekkhavacanaṃ, na ca taṃsampayuttā sikkhanasīlāti sikkhāsu jātātiādiatthehi aggaphaladhammā sekkhā na honti, heṭṭhimaphalesu pana sikkhā sakadāgāmimaggavipassanādīnaṃ upanissayabhāvato sikkhākiccaṃ karontīti sikkhāvacanaṃ arahanti, taṃsamaṅgino ca sekkhavacanaṃ, taṃsampayuttā ca sikkhanasīlavuttīti tattha dhammā yathāvuttehi atthehi sekkhā honti eva.

११. सात प्रकारचे शैक्ष (सेक्ख) हे शिकण्याच्या स्वभावाचे (सिक्खनसीला) असल्यामुळे ‘शैक्ष’ म्हटले जातात. त्यांचे हे जे धर्म आहेत ते ‘शैक्ष’ धर्म आहेत, जे इतरांसाठी असाधारण असणारे तीन मार्ग आणि तीन फल रूप धर्म आहेत. ते स्वतःच शिकतात (अभ्यास करतात), हे ‘शिकण्याच्या स्वभावाचे’ असणाऱ्यांचे लक्षण आहे. कारण जे धर्म शिकतात, ते शिकण्याच्या स्वभावाचे असतात. अक्षराचा अर्थ (व्युत्पत्ती) असा आहे की, ‘शिक्षा (सिक्खा) हा ज्यांचा स्वभाव (शील) आहे, ते शैक्ष होत’. ‘शैक्ष नाहीत’ (न सेक्खा) असा निषेध जेथे शैक्षभावाची शंका असते तेथे केला जातो; म्हणून लौकिक धर्म आणि निर्वाण यांना अशैक्षभाव प्राप्त होत नाही, असे समजावे. शील, समाधी आणि प्रज्ञा या नावाने ओळखली जाणारी शिक्षा ही आपल्या प्रतिपक्ष क्लेशांपासून विमुक्त, अत्यंत शुद्ध आणि उपक्लेशांच्या आलंबनभावाला प्राप्त न होणारी असल्यामुळे, तिला ‘शिक्षा’ म्हणणे योग्य आहे; आणि ती आठ मार्ग व फलांमध्ये विद्यमान असते. त्यामुळे चार मार्ग आणि खालच्या तीन फलांच्या धर्मांप्रमाणे अर्हत्त्वफल धर्म देखील त्या शिक्षांमध्ये उत्पन्न झाले आहेत, आणि त्या शिक्षेने युक्त असणाऱ्या अर्हतांना इतरांप्रमाणे ‘शैक्षत्व’ प्राप्त होईल म्हणून ‘हे शैक्षाचे धर्म आहेत’ किंवा ‘शिक्षा हे ज्यांचे शील आहे ते शैक्ष आहेत’ अशी शंका निर्माण होऊ शकते. त्या शंकेचे निवारण करण्यासाठी ‘अशैक्ष’ (असेक्खा) असा वर सांगितलेल्या शैक्षभावाचा निषेध केला आहे. कारण अर्हत्त्वफलामध्ये प्रवृत्त असणारी शिक्षा ही शिक्षेचे कार्य पूर्ण झालेले असल्यामुळे शिक्षेचे कार्य करत नाही, ती केवळ शिक्षेचे फल म्हणूनच प्रवृत्त होते. म्हणून ती ‘शिक्षा’ या संज्ञेला पात्र ठरत नाही, आणि तिच्याशी युक्त असणारे अर्हत ‘शैक्ष’ या संज्ञेला पात्र ठरत नाहीत, तसेच तिच्याशी संप्रयुक्त असणारे धर्म ‘शिकण्याच्या स्वभावाचे’ नसतात. अशा प्रकारे ‘शिक्षांमध्ये उत्पन्न झालेले’ इत्यादी अर्थांनी अग्रफल (अर्हत्त्वफल) धर्म हे ‘शैक्ष’ ठरत नाहीत. परंतु खालच्या फलांमधील शिक्षा ही सकदागामी मार्ग, विपश्यना इत्यादींसाठी उपनिषय (प्रबळ कारण) भावाने शिक्षेचे कार्य करत असल्यामुळे ‘शिक्षा’ या संज्ञेला पात्र ठरते, तिच्याशी युक्त असणारे साधक ‘शैक्ष’ या संज्ञेला पात्र ठरतात, आणि तिच्याशी संप्रयुक्त असणारे धर्म ‘शिकण्याच्या स्वभावाचे’ असतात. म्हणून तेथील धर्म वर सांगितलेल्या अर्थांनी ‘शैक्ष’च असतात.

Sekkhāti vā apariyositasikkhā dassitā. Anantarameva ‘‘asekkhā’’ti vacanaṃ pariyositasikkhānaṃ dassananti na lokiyanibbānānaṃ asekkhatāpatti. Vuddhippattā vā sekkhāti etasmiṃ atthe sekkhadhammesu eva kesañci vuddhippattānaṃ asekkhatā āpajjati, tena arahattamaggadhammā vuddhippattā ca yathāvuttehi ca atthehi sekkhāti katvā asekkhā āpannāti? Na, taṃsadisesu tabbohārā. Arahattamaggato hi ninnānākaraṇaṃ arahattaphalaṃ ṭhapetvā pariññādikiccakaraṇaṃ vipākabhāvañca, tasmā te eva sekkhā dhammā arahattaphalabhāvaṃ āpannāti sakkā vattuṃ, kusalasukhato ca vipākasukhaṃ santataratāya paṇītataranti vuddhippattā ca te dhammā hontīti asekkhāti vuccantīti.

किंवा ‘शैक्ष’ या शब्दाने अपूर्ण शिक्षा (ज्यांची शिक्षा पूर्ण झालेली नाही असे) दर्शविली आहे. त्यानंतर लगेचच ‘अशैक्ष’ हा शब्द पूर्ण झालेल्या शिक्षेचे (ज्यांची शिक्षा पूर्ण झाली आहे त्यांचे) दर्शन घडवतो, म्हणून लौकिक धर्म आणि निर्वाण यांना अशैक्षत्व प्राप्त होत नाही. किंवा ‘वृद्धीला प्राप्त झालेले शैक्ष’ या अर्थाने शैक्ष धर्मांमध्येच काही वृद्धीला प्राप्त झालेल्यांना अशैक्षत्व प्राप्त होते. मग त्यामुळे अर्हत्त्वमार्ग धर्म हे वृद्धीला प्राप्त झालेले असल्यामुळे आणि वर सांगितलेल्या अर्थांनी शैक्ष असल्यामुळे त्यांना ‘अशैक्षत्व’ प्राप्त होते काय? नाही, कारण त्यांच्यासारख्या असणाऱ्यांमध्येच तसा व्यवहार (संज्ञा) केला जातो. कारण अर्हत्त्वमार्गापेक्षा अर्हत्त्वफल हे परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान) इत्यादी कृत्यांचे करणे आणि विपाकभाव सोडून इतर बाबतीत भिन्न नाही. म्हणून तेच शैक्ष धर्म अर्हत्त्वफलभावाला प्राप्त झाले आहेत असे म्हणता येते. आणि कुशल सुखापेक्षा विपाक सुख हे अधिक शांत व प्रणीत (श्रेष्ठ) असल्यामुळे ते धर्म वृद्धीला प्राप्त झालेले असतात, म्हणून त्यांना ‘अशैक्ष’ म्हटले जाते.

12. Kilesavikkhambhanāsamatthatādīhi parittā. ‘‘Kilesa…pe… tāyā’’ti atthattayampi kusalesu yujjati, vipākakiriyesu dīghasantānatāva. Pamāṇakarehi vā oḷārikehi kāmataṇhādīhi paricchinnā parittā. Tehi aparicchinnattā sukhumehi rūpataṇhādīhi paricchinnā pamāṇamahattaṃ gatāti mahaggatā. Aparicchinnā appamāṇā.

१२. क्लेशांचे विष्कंभन (दडपून टाकणे) करण्यास असमर्थ असणे इत्यादी कारणांमुळे ते ‘परित्त’ (मर्यादित/अल्प) आहेत. “क्लेश... पे... मुळे” हे तिन्ही अर्थ कुशल धर्मांमध्ये लागू होतात, तर विपाक आणि क्रिया धर्मांमध्ये दीर्घ संततीमुळे (लागू होतात). किंवा प्रमाण (मर्यादा) करणाऱ्या स्थूल कामतृष्णा इत्यादींनी परिच्छिन्न (मर्यादित) असल्यामुळे ते ‘परित्त’ होत. त्यांच्याद्वारे अपरिच्छिन्न (अमर्यादित) असल्यामुळे, सूक्ष्म अशा रूपतृष्णा इत्यादींनी परिच्छिन्न असून प्रमाणाच्या महत्त्वाला प्राप्त झालेले असल्यामुळे ते ‘महग्गत’ (महानतेला प्राप्त झालेले) होत. जे परिच्छिन्न (मर्यादित) नाहीत, ते ‘अप्पमाण’ (अप्रमाण/असीम) होत.

14. Atappakaṭṭhenāti [Pg.45] divasampi paccavekkhiyamānā lokuttaradhammā tittiṃ na janenti samāpajjiyamānāpi phaladhammāti.

१४. ‘अतप्पकठ्ठेन’ (तृप्ती न देणाऱ्या अर्थाने) म्हणजे दिवसभर जरी प्रत्यवेक्षण (चिंतन) केले तरी लोकोत्तर धर्म तृप्ती (कंटाळा/पूर्ण समाधान) निर्माण करत नाहीत, आणि समापत्तीला प्राप्त होणारे फलधर्म देखील (तृप्ती निर्माण करत नाहीत).

15. Mātughātādīsu pavattamānāpi hitasukhaṃ icchantāva pavattantīti te dhammā hitasukhāvahā me bhavissantīti āsīsitā honti, tathā asubhāsukhāniccānattesu subhādivipariyāsadaḷhatāya ānantariyakammaniyatamicchādiṭṭhīsu pavatti hotīti te dhammā asubhādīsu subhādiviparītappavattikā honti. Micchāsabhāvāti musāsabhāvā. Anekesu ānantariyesu katesu yaṃ tattha balavaṃ, taṃ vipaccati, na itarānīti ekantavipākajanakatāya niyatatā na sakkā vattunti ‘‘vipākadāne satī’’tiādimāha. Tattha khandhabhedānantaranti cutianantaraṃ. Cuti hi maraṇaniddese (vibha. 193) ‘‘khandhānaṃ bhedo’’ti vuttāti. Etena vacanena sati phaladāne cutianantaro eva, na añño etesaṃ phalakāloti phalakālaniyameneva niyatatā vuttā hoti, na phaladānaniyamenāti niyataphalakālānaṃ aññesampi upapajjavedanīyānaṃ diṭṭhadhammavedanīyānampi niyatatā āpajjati, tasmā vipākadhammadhammānaṃ paccayantaravikalatādīhi avipaccamānānampi attano sabhāvena vipākadhammatā viya balavatā ānantariyena vipāke dinne avipaccamānānampi ānantariyānaṃ phaladāne niyatasabhāvā ānantariyasabhāvā ca pavattīti attano sabhāvena phaladānaniyameneva niyatatā ānantariyatā ca veditabbā. Avassañca niyatasabhāvā ānantariyasabhāvā ca tesaṃ pavattīti sampaṭicchitabbametaṃ aññassa balavato ānantariyassa abhāve cutianantaraṃ ekantena phaladānato.

१५. मातृघातादी (आईचा वध करणे इत्यादी) कर्मांमध्ये प्रवृत्त असणारे देखील हित आणि सुखाची इच्छा ठेवूनच प्रवृत्त होतात, 'ते धर्म माझ्यासाठी हित आणि सुख देणारे ठरतील' अशी त्यांची आकांक्षा असते. त्याचप्रमाणे, अशुभ, दुःख, अनित्य आणि अनात्म या गोष्टींमध्ये शुभ इत्यादी विपर्यासाच्या (उलट समजुतीच्या) दृढतेमुळे आनंतरीय कर्म आणि नियत मिच्छादिट्ठी (नियत मिथ्यादृष्टी) मध्ये प्रवृत्ती होते, म्हणून ते धर्म अशुभ इत्यादींमध्ये शुभ इत्यादी विपरीत प्रवृत्तीचे असतात. 'मिच्छासभाव' (मिथ्यास्वभाव) म्हणजे 'मुसासभाव' (असत्य स्वभाव). अनेक आनंतरीय कर्मे केली असता, त्यांपैकी जे बलवान असते, तेच विपाकाला (फळाला) प्राप्त होते, इतर नाही; म्हणून एकांताने (निश्चितपणे) विपाक निर्माण करण्याच्या नियततेबद्दल असे सांगता येत नाही, म्हणूनच "विपाकदाने सति" (विपाक देणे असताना) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'खंधभेद' (स्कंधभेद) नंतर म्हणजे 'चुति' (मृत्यू) नंतर. कारण मरणाच्या निर्देशात (विभंग १९३) "स्कंधांचा भेद" असे म्हटले आहे. या वचनाने, फलदान असताना चुतीनंतरच (मृत्यूनंतरच) फळ मिळते, इतर कोणताही काळ या फळाचा काळ नाही, अशा प्रकारे फलकाळाच्या नियमानेच नियतता सांगितली आहे, फलदानाच्या नियमाने नाही. कारण नियत फलकाळ असणाऱ्या इतर उपपज्जवेदनीय (पुढील जन्मात भोगल्या जाणाऱ्या) आणि दिट्ठधम्मवेदनीय (याच जन्मात भोगल्या जाणाऱ्या) कर्मांची देखील नियतता प्राप्त होते. म्हणून, ज्याप्रमाणे विपाक देण्याचा स्वभाव असणारे धर्म इतर प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) अभावामुळे विपाकाला प्राप्त होत नसले तरी त्यांच्या स्वतःच्या स्वभावाने विपाकधर्मीच असतात, त्याचप्रमाणे बलवान आनंतरीय कर्माने विपाक दिला असता, विपाकाला प्राप्त न होणाऱ्या इतर आनंतरीय कर्मांची देखील फलदानात नियत स्वभाव आणि आनंतरीय स्वभाव अशी प्रवृत्ती असते, म्हणून स्वतःच्या स्वभावाने फलदानाच्या नियमानेच नियतता आणि आनंतरीयता जाणावी. आणि त्यांची प्रवृत्ती निश्चितपणे नियत स्वभावाची आणि आनंतरीय स्वभावाची असते हे स्वीकारले पाहिजे, कारण इतर बलवान आनंतरीय कर्माच्या अभावी चुतीनंतर (मृत्यूनंतर) एकांताने (निश्चितपणे) फलदान होते.

Nanu evaṃ aññesampi upapajjavedanīyānaṃ aññasmiṃ vipākadāyake asati cutianantarameva ekantena phaladānato ānantariyasabhāvā niyatasabhāvā ca pavatti āpajjatīti? Nāpajjati asamānajātikena cetopaṇidhivasena upaghātakena ca nivattetabbavipākattā anantarekantaphaladāyakattābhāvā, na pana ānantariyakānaṃ paṭhamajjhānādīnaṃ dutiyajjhānādīni viya asamānajātikaṃ phalanivattakaṃ atthi sabbānantariyakānaṃ avīciphalattā, na ca heṭṭhupapattiṃ icchato sīlavato cetopaṇidhi viya uparūpapattijanakakammaphalaṃ ānantariyakaphalaṃ nivattetuṃ samattho [Pg.46] cetopaṇidhi atthi anicchantasseva avīcipātanato, na ca ānantariyakopaghātakaṃ kiñci kammaṃ atthi, tasmā tesaṃyeva anantarekantavipākajanakasabhāvā pavattīti.

शंका: जर असे असेल, तर इतर उपपज्जवेदनीय कर्मांचाही, दुसरा कोणताही विपाक देणारा (कर्म) नसताना, चुतीनंतरच (मृत्यूनंतरच) एकांताने फलदान होत असल्यामुळे, आनंतरीय स्वभाव आणि नियत स्वभाव अशी प्रवृत्ती प्राप्त होईल की नाही? उत्तर: प्राप्त होत नाही. कारण असमानजातीय चेतोप्रणिधीच्या (चित्ताच्या आकांक्षेच्या) प्रभावाने आणि उपघातक कर्माने त्यांचा विपाक नष्ट केला जाऊ शकतो, त्यामुळे त्यांच्यामध्ये तात्काळ एकांताने फल देण्याचा स्वभाव नसतो. परंतु, आनंतरीय कर्मांना, प्रथम ध्यानादी कर्मांना द्वितीय ध्यानादी कर्मांप्रमाणे, कोणताही असमानजातीय फल-निवारक नसतो, कारण सर्व आनंतरीय कर्मांचे फळ अवीची (नरक) हेच असते. तसेच, ज्याप्रमाणे खालच्या गतीमध्ये उत्पन्न होण्याची इच्छा असणाऱ्या शीलवानाच्या चेतोप्रणिधीप्रमाणे, वरच्या गतीमध्ये जन्म देणाऱ्या कर्माच्या फळाला किंवा आनंतरीय कर्माच्या फळाला रोखण्यास समर्थ असणारा कोणताही चेतोप्रणिधी नसतो, कारण इच्छा नसतानाही अवीचीमध्ये पतन होतेच. आणि आनंतरीय कर्माचा उपघात करणारे (नाश करणारे) कोणतेही कर्म नसते. म्हणूनच, केवळ त्यांच्यामध्येच तात्काळ एकांताने विपाक निर्माण करण्याचा स्वभाव प्रवृत्त होतो.

Anekāni ca ānantariyakāni katāni ekante vipāke sanniyatattā uparatāvipaccanasabhāvāsaṅkattā nicchitāni sabhāvato niyatāneva. Cutianantaraṃ pana phalaṃ anantaraṃ nāma tasmiṃ anantare niyuttāni tannibbattanena anantarakaraṇasīlāni anantarappayojanāni cāti sabhāvato ānantariyakāneva ca honti. Tesu pana samānasabhāvesu ekena vipāke dinne itarāni attanā kattabbassa kiccassa teneva katattā na dutiyaṃ tatiyampi ca paṭisandhiṃ karonti, na samatthatāvighātattāti natthi tesaṃ niyatānantariyatānivattīti. Na hi samānasabhāvaṃ samānasabhāvassa samatthataṃ vihanatīti. Ekassa pana aññānipi upatthambhakāni hontīti daṭṭhabbānīti. Sammā sabhāvāti saccasabhāvā.

आणि अनेक आनंतरीय कर्मे केली असता, एकांताने विपाकामध्ये निश्चित असल्यामुळे, विपाक न देण्याच्या स्वभावाच्या शंकेपासून मुक्त असल्याने ती स्वभावाने नियतच असतात. चुतीनंतर (मृत्यूनंतर) मिळणारे फळ 'अनंतर' (तात्काळ) म्हटले जाते, कारण त्या अनंतरामध्ये ती नियुक्त असतात, ते फळ उत्पन्न करण्याच्या स्वभावामुळे ती अनंतर-करणशील असतात आणि अनंतर-प्रयोजन असणारी असतात, म्हणून ती स्वभावाने आनंतरीयच असतात. परंतु, त्या समान स्वभावाच्या कर्मांपैकी एकाने विपाक दिला असता, इतरांनी स्वतः करावयाचे कार्य त्याच कर्माने केले गेल्यामुळे, ती दुसरी किंवा तिसरी पटिसंधी (पुनर्जन्म) घडवून आणत नाहीत; हे त्यांच्या सामर्थ्याचा नाश झाल्यामुळे होत नाही, म्हणून त्यांची नियत आनंतरीयता निवृत्त होत नाही. कारण समान स्वभाव असणारा दुसऱ्या समान स्वभावाच्या सामर्थ्याचा नाश करत नाही. परंतु, एका कर्माला इतर कर्मे देखील उपस्तंभक (मदत करणारी) ठरतात असे समजावे. 'सम्मासभाव' (सम्यक् स्वभाव) म्हणजे 'सच्चसभाव' (सत्य स्वभाव).

16. Paripuṇṇamaggakiccattā cattāro ariyamaggāva idha ‘‘maggā’’ti vuttā. Paccayaṭṭhenāti maggapaccayaṭṭhena. Nikkhepakaṇḍepi hi ye maggapaccayaṃ labhanti, na pana sayaṃ maggapaccayabhāvaṃ gacchanti, te maggahetukāti dassetuṃ ‘‘ariyamaggasamaṅgissa maggaṅgāni ṭhapetvā’’tiādi (dha. sa. 1039) vuttaṃ. Yo pana tattheva ‘‘ariyamaggasamaṅgissa alobho adoso amoho, ime dhammā maggahetū’’ti ādinayo vutto, taṃ dassetuṃ ‘‘maggasampayuttā vā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Ariyamaggasamaṅgissa sammādiṭṭhi maggo ceva hetu cā’’tiādinā pana vuttanayaṃ dassetuṃ ‘‘sammādiṭṭhi saya’’ntiādimāha. Tattha pana asaṅgahitasaṅgaṇhanavasena paṭipāṭiyā tayo nayā vuttā, hetubahutāvasena tatiyo nayo idha dutiyo vutto.

१६. मार्गकृत्य परिपूर्ण असल्यामुळे चार अरियमग्ग (आर्यमार्ग) यांनाच येथे "मग्ग" (मार्ग) असे म्हटले आहे. 'पच्चयट्ठेन' (प्रत्ययार्थाने) म्हणजे मार्गप्रत्ययार्थाने. निक्खेपकांडात देखील जे मार्गप्रत्यय प्राप्त करतात, परंतु स्वतः मार्गप्रत्ययभावाला प्राप्त होत नाहीत, ते 'मग्गहेतुक' (मार्गहेतुक) आहेत हे दर्शवण्यासाठी "आर्यमार्गाने युक्त असणाऱ्याचे मार्गांग वगळून" इत्यादी (धम्मसंगणि १०३९) म्हटले आहे. आणि तेथेच जो "आर्यमार्गाने युक्त असणाऱ्याचा अलोभ, अदोष, अमोह, हे धर्म मार्गहेतू आहेत" इत्यादी नियम सांगितला आहे, तो दर्शवण्यासाठी "मग्गसंपयुत्ता वा" (मार्गसंप्रयुक्त किंवा) इत्यादी म्हटले आहे. "आर्यमार्गाने युक्त असणाऱ्याची सम्मादिट्ठि (सम्यक् दृष्टी) हा मार्ग देखील आहे आणि हेतू देखील आहे" इत्यादीद्वारे सांगितलेला नियम दर्शवण्यासाठी "सम्मादिट्ठि सय" (सम्यक् दृष्टी स्वतः) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे असंगृहीताचा संग्रह करण्याच्या हेतूने क्रमाने तीन नियम सांगितले आहेत, हेतूच्या बहुतेमुळे तिसरा नियम येथे दुसरा म्हणून सांगितला आहे.

Abhibhavitvā pavattanaṭṭhenāti sahajātādhipatipi pubbābhisaṅkhāravasena jeṭṭhakabhāve pavattamāno sahajāte attano vase anuvattayamāno te abhibhavitvā pavattati, ārammaṇādhipatipi tadārammaṇe dhamme tatheva attānaṃ anuvattayamāno te dhamme abhibhavitvā ārammaṇabhāvena pavattati, na paccuppannabhāvena, tasmā adhipatidvayampi saṅgahitanti veditabbaṃ. ‘‘Maggo adhipati etesa’’nti ayañca attho nikkhepakaṇḍe udāharaṇavasena [Pg.47] āgataṃ atthanayaṃ gahetvā vutto. Yasmā pana paṭṭhāne (paṭṭhā. 2.16.11) ‘‘maggādhipatiṃ dhammaṃ paṭicca maggādhipati dhammo uppajjati nādhipatipaccayā, maggādhipatī khandhe paṭicca maggādhipati adhipatī’’ti vuttaṃ, tasmā maggo adhipati maggādhipatīti ayampi attho pāḷiyaṃ sarūpekasesavasena samānasaddatthavasena vā saṅgahitoti veditabbo.

'अभिभवित्वा पवत्तनट्ठेन' (अभिभूत करून प्रवृत्त होण्याच्या अर्थाने) म्हणजे सहजात-अधिपती देखील पूर्व-अभिसंस्काराच्या प्रभावाने ज्येष्ठभावात प्रवृत्त होऊन, सहजात धर्मांना स्वतःच्या वशामध्ये अनुवर्ती बनवून, त्यांना अभिभूत करून प्रवृत्त होतो; आरम्मण-अधिपती (आलंबन-अधिपती) देखील त्या आलंबन धर्मांमध्ये त्याचप्रमाणे स्वतःला अनुवर्ती बनवून, त्या धर्मांना अभिभूत करून आलंबनभावाने प्रवृत्त होतो, वर्तमानभावाने नाही; म्हणून दोन्ही अधिपतींचा संग्रह केला आहे असे जाणावे. "मग्गो अधिपती एतेसं" (मार्ग यांचा अधिपती आहे) हा अर्थ देखील निक्खेपकांडात उदाहरणाद्वारे आलेल्या अर्थाचा आधार घेऊन सांगितला आहे. परंतु, ज्याअर्थी पट्ठानमध्ये (पट्ठान २.१६.११) "मग्गाधिपती धर्माचा आश्रय घेऊन मग्गाधिपती धर्म उत्पन्न होतो, अधिपती प्रत्ययामुळे नाही; मग्गाधिपती स्कंधांचा आश्रय घेऊन मग्गाधिपती अधिपती होतो" असे म्हटले आहे, म्हणून 'मार्ग हा अधिपती आहे तो मग्गाधिपती' हा अर्थ देखील पाळीमध्ये सरूपैकशेष भावाने किंवा समान शब्दाच्या अर्थाच्या भावाने संगृहीत आहे असे जाणावे.

17. Anuppannāti etena sabbo uppannabhāvo paṭisiddho, na uppannadhammabhāvo evāti tena uppannā vigatā atītāpi na saṅgahitāti daṭṭhabbā. Yadi hi saṅgahitā siyuṃ, ‘‘anuppanno dhammo uppannassa dhammassa anantarapaccayena paccayo’’tievamādi vucceyya, na tu vuttanti. Anāgatāni vipākakaṭattārūpāni atīte anāgate vā kamme purimanipphanne eva uppajjissanti, nānipphanneti pariniṭṭhitakāraṇekadesāneva honti, tasmā tāni ‘‘avassaṃ uppajjissantīti uppādino dhammā’’ti vuccanti.

१७. 'अनुप्पन्ना' (अनुत्पन्न) याद्वारे सर्व उत्पन्नभाव प्रतिषिद्ध (निषिद्ध) केला आहे, केवळ उत्पन्नधर्मभावच नाही; म्हणून उत्पन्न, विगत् आणि अतीत (भूतकालीन) धर्मांचा देखील संग्रह केलेला नाही असे समजावे. जर त्यांचा संग्रह केला असता, तर "अनुत्पन्न धर्म हा उत्पन्न धर्माचा अनंतरप्रत्ययाने प्रत्यय होतो" इत्यादी म्हटले गेले असते, परंतु तसे म्हटलेले नाही. अनागत (भविष्यातील) विपाक आणि कटत्तारूप (कर्मज रूप) हे भूतकाळात किंवा भविष्यकाळात पूर्वी निष्पन्न झालेल्या कर्मामध्येच उत्पन्न होतील, अनिष्पन्न कर्मामध्ये नाही, म्हणून ते परिनिष्ठित (पूर्ण झालेल्या) कारणांचे एकदेशच असतात; म्हणूनच त्यांना "निश्चितपणे उत्पन्न होतील म्हणून उप्पादी (उत्पादशील) धर्म" असे म्हटले जाते.

18. Attano sabhāvanti kakkhaḷaphusanādisabhāvaṃ.

१८. स्वतःचा स्वभाव म्हणजे कठीणपणा, स्पर्श इत्यादी स्वभाव होय.

20. Evaṃ pavattamānāti evaṃ cakkhādibhāvena phusanādibhāvena ca ekasantatipariyāpannatāvasena pavattamānā. Attānaṃ adhi ajjhattāti adhi-saddo samāsavisaye adhikāratthaṃ pavattiatthañca gahetvā pavattatīti attānaṃ adhikicca uddissa pavattā ajjhattā. Tenāti yassa jhānā vuṭṭhahitvā ajjhattaṃ bahiddhā ajjhattabahiddhā ca suññataṃ āneñjañca manasikaroto ajjhattasuññatādīsu cittaṃ na pakkhandati na pasīdati na santiṭṭhati nādhimuccati, yo ca itiha tattha sampajāno, tena bhikkhunā. Tasmiṃyeva purimasmiṃ samādhinimitteti paṭhamajjhānādisamādhinimitte. Ajjhattamevāti jhānagocare kasiṇādimhi. Cittaṃ saṇṭhapetabbanti paṭhamajjhānādicittaṃ saṇṭhapetabbaṃ. Ajjhattaratoti gocarajjhatte nibbāne rato, samādhigocare kammaṭṭhāne vā rato. ‘‘Samāhito eko santusito tamāhu bhikkhu’’nti (dha. pa. 362) gāthāseso.

२०. ‘अशा प्रकारे प्रवृत्त होणारे’ (एवं पवत्तमाना) म्हणजे चक्षु इत्यादी भावाने आणि स्पर्श इत्यादी भावाने एकाच संततीमध्ये समाविष्ट असण्याच्या वशाने प्रवृत्त होणारे होय. ‘स्वतःच्या अधिकारात अध्यात्म’ (अत्तानं अधि अज्झत्ता) म्हणजे ‘अधि’ हा शब्द समासाच्या विषयात अधिकार अर्थ आणि प्रवृत्ती अर्थ ग्रहण करून प्रवृत्त होतो, म्हणून स्वतःला अधिकृत करून (उद्देशून) प्रवृत्त झालेले ते ‘अध्यात्म’ (अज्झत्ता) होय. ‘त्याच्याद्वारे’ (तेन) म्हणजे ज्या भिक्खूचे ध्यानातून उठून अध्यात्म (अंतर्गत), बहिर्धा (बाह्य) आणि अध्यात्म-बहिर्धा शून्यता व आणेञ्ज (अचलत्व) यांचे मनसिकार करताना, अध्यात्म-शून्यता इत्यादींमध्ये चित्त झेप घेत नाही, प्रसन्न होत नाही, स्थिर होत नाही, अधिमुक्त होत नाही, आणि जो तेथे जागरूक (संपजानो) असतो, त्या भिक्खूने. ‘त्याच पूर्वीच्या समाधीनिमित्तामध्ये’ (तस्मिंयेव पुरिमस्मिं समाधिनिमित्ते) म्हणजे प्रथम ध्यान इत्यादी समाधीनिमित्तामध्ये. ‘अध्यात्मच’ (अज्झत्तमेव) म्हणजे ध्यानाच्या गोचर असलेल्या कसिण इत्यादींमध्ये. ‘चित्त स्थिर केले पाहिजे’ (चित्तं सण्ठपेतब्बं) म्हणजे प्रथम ध्यान इत्यादी चित्त स्थिर केले पाहिजे. ‘अध्यात्मरत’ (अज्झत्तरतो) म्हणजे गोचर अध्यात्म असलेल्या निर्वाणामध्ये रममाण असलेला, किंवा समाधीच्या गोचर असलेल्या कम्मट्ठानामध्ये (कर्मस्थानामध्ये) रममाण असलेला. “जो समाहित, एकाकी आणि संतुष्ट आहे, त्याला भिक्खू म्हणतात” (धम्मपद ३६२) हा उर्वरित गाथाभाग आहे.

Ajjhattaṃ sampasādananti ettha jhānaṃ sakasantatipariyāpannattā ‘‘ajjhatta’’nti vuttanti niyakajjhattattho ajjhatta-saddo hoti. Ajjhattanti sakasantatiniyakaṃ. Ajjhatte bhavā ajjhattikāti niyakajjhattesupi abbhantarā cakkhādayo vuccanti. Ettha pana ajjhattika-saddo cakkhādīsu pavattamāno dassito[Pg.48], na ajjhattasaddo, atthi ca ajjhattaajjhattikasaddānaṃ bahiddhābāhira-saddānaṃ viya viseso. Ajjhattikasaddo hi saparasantānikesu sabbesu cakkhādīsu rūpādīsu bāhira-saddo viya pavattati, ajjhatta-saddo pana sakasantānikesveva cakkhurūpādīsu tato aññesveva bahiddhā-saddo viya pavattatīti tasmā saddato atthato ca asamānattā na idamettha udāharaṇaṃ yuttanti. Ayaṃ panettha adhippāyo daṭṭhabbo – ajjhatte bhavā ajjhattikāti ayañhi vacanattho. Yañca ajjhatte bhavaṃ, tena ajjhatteneva bhavitabbaṃ, tena taṃvācakassa ajjhatta-saddassa ajjhattika-saddassa ca samānatthatā. Ubhinnampi saddānaṃ samānatthabhāvato ajjhattajjhatte pavattamāne ajjhattika-sadde ajjhatta-saddo tattha pavattoti sakkā vattunti.

‘अध्यात्म संप्रसादन’ (अज्झत्तं सम्प्रसादनं) येथे ध्यान हे स्वतःच्या संततीमध्ये समाविष्ट असल्यामुळे ‘अध्यात्म’ असे म्हटले आहे, म्हणून ‘अध्यात्म’ हा शब्द स्वतःच्या अध्यात्म अर्थाचा वाचक आहे. ‘अध्यात्म’ (अज्झत्तं) म्हणजे स्वतःच्या संततीशी संबंधित. ‘अध्यात्मात उत्पन्न होणारे ते आध्यात्मिक’ (अज्झत्ते भवा अज्झत्तिका) म्हणजे स्वतःच्या अध्यात्मातही जे अभ्यंतर (अंतर्गत) चक्षु इत्यादी आहेत, त्यांना आध्यात्मिक म्हटले जाते. येथे ‘आध्यात्मिक’ (अज्झत्तिक) हा शब्द चक्षु इत्यादींच्या बाबतीत प्रवृत्त होणारा दर्शविला आहे, ‘अध्यात्म’ (अज्झत्ता) शब्द नाही. आणि ‘अध्यात्म’ व ‘आध्यात्मिक’ या शब्दांमध्ये ‘बहिर्धा’ व ‘बाह्य’ या शब्दांप्रमाणेच भेद आहे. कारण ‘आध्यात्मिक’ हा शब्द स्वतःच्या आणि इतरांच्या संततीमधील सर्व चक्षु इत्यादींमध्ये ‘बाह्य’ शब्दाप्रमाणे प्रवृत्त होतो, परंतु ‘अध्यात्म’ हा शब्द केवळ स्वतःच्या संततीमधील चक्षु-रूप इत्यादींमध्ये आणि त्याव्यतिरिक्त इतरांमध्ये ‘बहिर्धा’ शब्दाप्रमाणे प्रवृत्त होतो. म्हणून शब्दशः आणि अर्थशः ते समान नसल्यामुळे येथे हे उदाहरण योग्य नाही. येथे हा अभिप्राय समजून घेतला पाहिजे – ‘अध्यात्मात उत्पन्न होणारे ते आध्यात्मिक’ हा याचा शाब्दिक अर्थ आहे. आणि जे अध्यात्मात उत्पन्न होते, ते अध्यात्मच असले पाहिजे, त्यामुळे त्याचा वाचक असलेला ‘अध्यात्म’ शब्द आणि ‘आध्यात्मिक’ शब्द हे समान अर्थाचे आहेत. दोन्ही शब्दांच्या समान अर्थत्वामुळे, अध्यात्मामध्ये प्रवृत्त होणाऱ्या ‘आध्यात्मिक’ शब्दाच्या जागी ‘अध्यात्म’ शब्द तेथे प्रवृत्त झाला आहे, असे म्हणता येऊ शकते.

Ayaṃ kho panānanda, vihāroti vihārasuññatāsutte (ma. ni. 3.187) saṅgaṇikārāmatāya rūpādiratiyā ca ādīnavaṃ vatvā tappaṭipakkhavihāradassanatthaṃ vuttaṃ. Ajjhattaṃ suññatanti visayabhūtaṃ issariyaṭṭhānabhūtaṃ suññataṃ, suññatāphalasamāpattinti attho. Cittissarā hi buddhā bhagavanto dhammaṃ desentāpi yaṃ muhuttaṃ tuṇhī bhavitabbaṃ hoti, taṃ muhuttaṃ phalasamāpattiṃ samāpajjanti, pageva aññasmiṃ kāle, tasmā sabbatthāpi issariyānaṃ bahulaṃ phalasamāpattiyaṃ issariyassa pavattanato phalasamāpatti ‘‘issariyaṭṭhāna’’nti vuttā. Arahattaphalādhigamena vā tathāgatānaṃ issariyaṃ nibbattaṃ taṃjanakeneva maggenāti taṃ tesaṃ issariyaṭṭhānaṃ. Visayo ca anaññatthabhāvova yathā ‘‘ākāse sakuṇā udake macchā’’ti, buddhā ca aññattha dissamānāpi vivekapabbhāratāya phalasamāpattininnāva, tena tassā tassā kiriyāya anantaraṃ phalasamāpattiyaṃyeva bhavantīti sā tesaṃ visayo, tabbisayatā ca saccakasuttena (ma. ni. 1.364 ādayo) dīpetabbā.

‘हाच खरोखर, आनंदा, विहार आहे’ (अयं खो पनानन्द, विहारो) हे विहारशून्यता सुत्तात (मज्झिम निकाय ३.१८७) संसर्गप्रियता (सङ्गणिकारामता) आणि रूप इत्यादींमधील आसक्तीचे दोष सांगून, त्याच्या विरोधी विहाराचे दर्शन घडवण्यासाठी म्हटले आहे. ‘अध्यात्म शून्यता’ (अज्झत्तं सुञ्ञतं) म्हणजे विषयभूत आणि ऐश्वर्यस्थानभूत असलेली शून्यता, म्हणजेच ‘शून्यता फलसमापत्ती’ असा अर्थ आहे. कारण चित्ताचे स्वामी असलेले बुद्ध भगवंत धम्मदेशना करतानाही ज्या क्षणी शांत राहायचे असते, त्या क्षणी फलसमापत्तीमध्ये समापन्न होतात (प्रवेश करतात), मग इतर वेळी तर काय सांगावे! म्हणूनच सर्वत्र ऐश्वर्यवानांचे प्रामुख्याने फलसमापत्तीमध्ये ऐश्वर्य प्रवृत्त होत असल्यामुळे फलसमापत्तीला ‘ऐश्वर्यस्थान’ (इस्सरियट्ठाण) म्हटले आहे. किंवा अर्हत्त्वफलाच्या प्राप्तीने तथागतांचे ऐश्वर्य उत्पन्न झाले आहे, आणि ते उत्पन्न करणाऱ्या मार्गानेच झाले आहे, म्हणून ते त्यांचे ऐश्वर्यस्थान आहे. आणि विषय हा अनन्यभाव (इतरत्र न जाणे) च आहे, जसे की “आकाशात पक्षी आणि पाण्यात मासे”. बुद्ध इतरत्र दिसत असले तरी विवेकप्रवणतेमुळे ते फलसमापत्तीकडेच झुकलेले असतात, त्यामुळे त्या त्या क्रियेनंतर लगेचच ते फलसमापत्तीमध्येच असतात, म्हणून तो त्यांचा विषय आहे. आणि त्यांची ही विषयता सच्चक सुत्ताद्वारे (मज्झिम निकाय १.३६४ इत्यादी) स्पष्ट केली पाहिजे.

22. Yesaṃ daṭṭhabbabhāvo atthi, te sanidassanā. Cakkhuviññāṇagocarabhāvova daṭṭhabbabhāvo, tassa rūpāyatanā anaññattepi aññehi dhammehi rūpāyatanaṃ visesetuṃ aññaṃ viya katvā ‘‘saha nidassanenāti sanidassanā’’ti vuttaṃ. Dhammasabhāvasāmaññena hi ekībhūtesu dhammesu yo nānattakaro sabhāvo, so añño viya katvā upacarituṃ yutto[Pg.49]. Evañhi atthavisesāvabodho hotīti. Sayañca nissayavasena ca sampattānaṃ asampattānañca paṭimukhabhāvo aññamaññapatanaṃ paṭihananabhāvo, yena byāpārādivikārapaccayantarasahitesu cakkhādīnaṃ visayesu vikāruppatti.

२२. ‘ज्यांच्यामध्ये दृश्यमानता आहे, ते सनिदस्सन (निदर्शनासहित) आहेत.’ चक्षुविज्ञानाचा गोचर असणे म्हणजेच दृश्यमानता होय. रूपायातन हे इतर धर्मांपेक्षा भिन्न नसले तरी, इतर धर्मांपासून रूपायातनाला विशेषित करण्यासाठी त्याला जणू काही वेगळे करून “निदर्शनासह ते सनिदस्सन” असे म्हटले आहे. कारण धम्मांच्या सामान्य स्वभावामुळे एकरूप झालेल्या धम्मांमध्ये जो नानात्व (भिन्नता) निर्माण करणारा स्वभाव आहे, त्याला जणू काही वेगळा मानून उपचार करणे योग्य आहे. कारण अशा प्रकारेच अर्थाच्या विशेषाचे आकलन होते. आणि स्वतःच्या व आश्रयाच्या वशाने प्राप्त झालेल्या व अप्राप्त झालेल्यांचा समोरासमोर असण्याचा भाव, एकमेकांवर आदळण्याचा किंवा प्रतिघात होण्याचा भाव, ज्याच्याद्वारे व्यापार इत्यादी विकारांच्या इतर कारणांसह चक्षु इत्यादींच्या विषयांमध्ये विकाराची उत्पत्ती होते.

Tikamātikāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

त्रिक-मातृका पदांचे वर्णन समाप्त झाले.

Dukamātikāpadavaṇṇanā

द्विक-मातृका पदांचे वर्णन.

1-6. Mūlaṭṭhenāti suppatiṭṭhitabhāvasādhanena mūlabhāvena, na paccayamattaṭṭhena hetudhammā hetū dhammāti samāsāsamāsaniddesabhāvo dvinnaṃ pāṭhānaṃ viseso. Tathevāti sampayogatova. Sahetukānaṃ hetusampayuttabhāvato ‘‘sampayogato’’ti vuttanti veditabbaṃ, na sahasaddassa sampayogatthattā. Saha-saddo pana ekapuñje uppādato yāva bhaṅgā sahetukānaṃ hetūhi samānadesagahaṇānaṃ hetuādisabbhāvaṃ dīpeti, sampayutta-saddo ekuppādādivasena saha hetūhi ekībhāvupagamanaṃ, tato eva ca dvinnaṃ dukānaṃ nānattaṃ veditabbaṃ. Dhammanānattābhāvepi hi padatthanānattena dukantaraṃ vuccati. Na hi hetudukasaṅgahitehi dhammehi aññe sahetukadukādīhi vuccanti, te eva pana sahetukāhetukādibhāvato sahetukadukādīhi vuttā. Evaṃ sahetukadukasaṅgahitā eva hetusampayuttavippayuttabhāvato hetusampayuttadukena vuttā. Na hi dhammānaṃ avuttatāpekkhaṃ dukantaravacananti natthi punaruttidoso. Desetabbappakārajānanañhi desanāvilāso tathā desanāñāṇañcāti. Tena dhammānaṃ tappakāratā vuttā hoti. Sakalekadesavasena paṭhamadukaṃ dutiyatatiyehi saddhiṃ yojetvā catutthādayo tayo dukā vuttā. Sakalañhi paṭhamadukaṃ dutiyadukekadesena sahetukapadena tatiyadukekadesena hetusampayuttapadena ca yojetvā yathākkamaṃ catutthapañcamadukā vuttā, tathā paṭhamadukekadesaṃ nahetupadaṃ sakalena dutiyadukena yojetvā chaṭṭhaduko vutto. Idampi sambhavatīti etena avuttampi sambhavavasena dīpitanti dasseti. Sambhavo hi gahaṇassa kāraṇanti. Yathā hetusahetukāti idaṃ sambhavatīti katvā gahitaṃ, evaṃ hetuahetukāti idampi sambhavatīti katvā gahetabbamevāti evaṃ aññatthāpi yojetabbaṃ.

१-६. ‘मूलट्ठेन’ (मूळ अर्थाने) म्हणजे सुप्रतिष्ठित भाव सिद्ध करणाऱ्या मूळ भावाने, केवळ प्रत्यय (कारण) या अर्थाने नव्हे. ‘हेतुधम्मा’ (हेतू धर्म) आणि ‘हेतू धम्मा’ हा समास आणि असमस्त निर्देश असणे हा दोन पाठांमधील फरक आहे. ‘तथैव’ (त्याचप्रमाणे) म्हणजे संप्रयोगामुळेच (सहयोगामुळेच). सहेतुक धर्मांच्या हेतू-संप्रयुक्त भावामुळे ‘संप्रयोगातून’ असे म्हटले आहे, हे जाणावे; ‘सह’ शब्दाचा अर्थ संप्रयोग असल्यामुळे नव्हे. ‘सह’ शब्द हा एकाच समूहात उत्पत्तीपासून ते भंगापर्यंत (विनाशापर्यंत) सहेतुक धर्मांच्या हेतूंसोबत समान स्थान ग्रहण करण्याच्या हेतू इत्यादींचे अस्तित्व दर्शवतो. ‘संप्रयुक्त’ शब्द हा एकाच वेळी उत्पन्न होणे इत्यादींच्या द्वारे हेतूंसोबत एकरूप होणे दर्शवतो. आणि म्हणूनच या दोन दुकांचे (द्विकांचे) वेगळेपण जाणावे. धर्मांमध्ये भिन्नता नसली तरीही, पदांच्या अर्थातील भिन्नतेमुळे दुसरा दुक (द्विक) सांगितला जातो. कारण हेतू-दुकात समाविष्ट असलेल्या धर्मांपेक्षा वेगळे धर्म सहेतुक-दुक इत्यादींद्वारे सांगितले जात नाहीत, तर तेच धर्म सहेतुक-अहेतुक इत्यादी भावांमुळे सहेतुक-दुक इत्यादींद्वारे सांगितले आहेत. अशा प्रकारे, सहेतुक-दुकात समाविष्ट असलेलेच धर्म हेतू-संप्रयुक्त आणि हेतू-विप्रयुक्त भावामुळे हेतू-संप्रयुक्त-दुकाद्वारे सांगितले आहेत. धर्मांच्या अनुक्ततेची (न बोलल्याची) अपेक्षा करून दुसऱ्या दुकाचे वचन नसल्यामुळे येथे पुनरुक्तीचा दोष नाही. कारण उपदेश करण्याच्या पद्धतीचे ज्ञान म्हणजेच देशनाविलास (उपदेशाचे सौंदर्य) आणि देशनाज्ञान (उपदेशाचे ज्ञान) होय. त्याद्वारे धर्मांची ती विशिष्ट पद्धत सांगितली गेली आहे. संपूर्ण आणि एका भागाच्या (एकदेश) रूपाने पहिल्या दुकाला दुसऱ्या आणि तिसऱ्या दुकांसोबत जोडून चौथे इत्यादी तीन दुक सांगितले आहेत. कारण संपूर्ण पहिल्या दुकाला दुसऱ्या दुकाच्या एका भागातील ‘सहेतुक’ पदाशी आणि तिसऱ्या दुकाच्या एका भागातील ‘हेतूसंप्रयुक्त’ पदाशी जोडून अनुक्रमे चौथा आणि पाचवा दुक सांगितले आहेत, तसेच पहिल्या दुकाचा एक भाग असलेल्या ‘नहेतू’ पदाला संपूर्ण दुसऱ्या दुकाशी जोडून सहावा दुक सांगितला आहे. ‘हे देखील संभवते’ याद्वारे जे सांगितले नाही, ते देखील संभवाच्या (शक्यतेच्या) आधारे दर्शवले आहे, असे दाखवले आहे. कारण संभव (शक्यता) हेच ग्रहण करण्याचे कारण आहे. ज्याप्रमाणे ‘हेतू सहेतुक’ हे संभवते असे मानून ग्रहण केले आहे, त्याचप्रमाणे ‘हेतू अहेतुक’ हे देखील संभवते असे मानून ग्रहण केलेच पाहिजे, असे इतर ठिकाणीही जोडले पाहिजे।

Evaṃ [Pg.50] paṭhamadukaṃ dutiyatatiyadukesu dutiyapadehi yojetvā ‘‘hetū ceva dhammā ahetukā ca, ahetukā ceva dhammā na ca hetū, hetū ceva dhammā hetuvippayuttā ca, hetuvippayuttā ceva dhammā na ca hetū’’ti ye dve dukā kātabbā, tesaṃ sambhavavaseneva saṅgahaṃ dassetvā kho pana-padena aparesampi dukānaṃ saṅgahaṃ dassetuṃ ‘‘tatra yadeta’’ntiādimāha. Tatrāti pāḷiyaṃ. Ayaṃ atirekatthoti idāni yaṃ vakkhati, tamatthamāha. Tattha pana aññepi aññathāpīti etesaṃ visuṃ pavattiyā dve dukā dassitā, saha pavattiyā pana ayampi duko veditabbo ‘‘hetū ceva dhammā hetusampayuttāpi hetuvippayuttāpī’’ti, etesu pana pañcasu dukesu dutiyadukena tatiyaduko viya, catutthadukena pañcamaduko viya ca chaṭṭhadukena ninnānatthattā ‘‘na hetu kho pana dhammā hetusampayuttāpi hetuvippayuttāpī’’ti ayaṃ duko na vutto. Dassitaninnānatthanayo hi so purimadukehīti. Itaresu catūsu hetū ceva ahetukadukena samānatthattā hetū ceva hetuvippayuttaduko, hetusahetukadukena samānatthattā hetuhetusampayuttaduko ca nahetuhetusampayuttaduko viya na vattabbo. Tesu pana dvīsu pacchimaduke ‘‘hetū kho pana dhammā sahetukā’’ti padaṃ catutthaduke paṭhamapadena ninnānākaraṇattā na vattabbaṃ, ‘‘hetū kho pana dhammā ahetukā’’ti padaṃ ‘‘hetū ceva dhammā ahetukā’’ti etena ninnānattā na vattabbaṃ. Avasiṭṭhe pana ekasmiṃ duke ‘‘ahetukā ceva dhammā na ca hetū’’ti padaṃ chaṭṭhaduke dutiyapadena ekatthattā na vattabbaṃ. Idāni ‘‘hetū ceva dhammā ahetukā cā’’ti idamevekaṃ padaṃ avasiṭṭhaṃ, na ca ekena padena duko hotīti tañca na vuttanti. Catutthaduke dutiyapadena pana samānatthassa chaṭṭhaduke paṭhamapadassa vacanaṃ dukapūraṇatthaṃ, etena vā gatidassanena sabbassa sambhavantassa saṅgaho katoti daṭṭhabbo. Tathā hi sabbo sambhavaduko paṭhamaduke dutiyatatiyadukapakkhepena dassito, tesu ca paṭhamadukapakkhepenāti.

अशा प्रकारे पहिल्या दुकाला दुसऱ्या आणि तिसऱ्या दुकांच्या दुसऱ्या पदांशी जोडून, “जे धर्म हेतू देखील आहेत आणि अहेतुक देखील आहेत, जे धर्म अहेतुक देखील आहेत आणि हेतू नाहीत, जे धर्म हेतू देखील आहेत आणि हेतू-विप्रयुक्त देखील आहेत, जे धर्म हेतू-विप्रयुक्त देखील आहेत आणि हेतू नाहीत” असे जे दोन दुक केले पाहिजेत, त्यांचा संभवाच्या आधारेच संग्रह दाखवून, ‘खो पन’ (परंतु पुन्हा) या पदाने इतरही दुकांचा संग्रह दाखवण्यासाठी “तत्र यदेतम्” इत्यादी म्हटले आहे. ‘तत्र’ म्हणजे पाळीमध्ये (पाठात). ‘हा अतिरिक्त अर्थ आहे’ याद्वारे आता जे सांगणार आहेत, तो अर्थ सांगितला आहे. त्यामध्ये ‘इतरही आणि इतर प्रकारेही’ यांच्या स्वतंत्र प्रवृत्तीमुळे दोन दुक दाखवले आहेत. परंतु सह-प्रवृत्तीमुळे (एकत्र प्रवृत्तीमुळे) “जे धर्म हेतू देखील आहेत, हेतू-संप्रयुक्त देखील आहेत आणि हेतू-विप्रयुक्त देखील आहेत” हा देखील दुक जाणावा. परंतु या पाच दुकांमध्ये, दुसऱ्या दुकाद्वारे तिसऱ्या दुकाप्रमाणे, चौथ्या दुकाद्वारे पाचव्या दुकाप्रमाणे आणि सहाव्या दुकाद्वारे अभिन्न अर्थ (भिन्न अर्थ नसणे) असल्यामुळे “जे धर्म हेतू नाहीत, परंतु हेतू-संप्रयुक्त देखील आहेत आणि हेतू-विप्रयुक्त देखील आहेत” हा दुक सांगितलेला नाही. कारण तो अभिन्न अर्थाचा नियम पूर्वीच्या दुकांद्वारे दाखवला गेला आहे. इतर चार दुकांमध्ये, ‘हेतू आणि अहेतुक’ या दुकाशी समान अर्थ असल्यामुळे ‘हेतू आणि हेतू-विप्रयुक्त’ हा दुक, आणि ‘हेतू आणि सहेतुक’ या दुकाशी समान अर्थ असल्यामुळे ‘हेतू आणि हेतू-संप्रयुक्त’ हा दुक, ‘न-हेतू आणि हेतू-संप्रयुक्त’ या दुकाप्रमाणे सांगू नये. त्या दोन दुकांपैकी नंतरच्या दुकात “जे धर्म हेतू आहेत, ते सहेतुक आहेत” हे पद चौथ्या दुकाच्या पहिल्या पदापेक्षा भिन्न अर्थाचे नसल्यामुळे सांगू नये. “जे धर्म हेतू आहेत, ते अहेतुक आहेत” हे पद “जे धर्म हेतू देखील आहेत आणि अहेतुक देखील आहेत” याच्याशी अभिन्न असल्यामुळे सांगू नये. उरलेल्या एका दुकात “जे धर्म अहेतुक देखील आहेत आणि हेतू नाहीत” हे पद सहाव्या दुकाच्या दुसऱ्या पदाशी एकच अर्थाचे असल्यामुळे सांगू नये. आता “जे धर्म हेतू देखील आहेत आणि अहेतुक देखील आहेत” हे एकच पद उरले आहे, आणि एका पदाने दुक (द्विक) होत नाही, म्हणून ते देखील सांगितले नाही. चौथ्या दुकातील दुसऱ्या पदाशी समान अर्थ असलेल्या सहाव्या दुकातील पहिल्या पदाचे वचन दुक पूर्ण करण्यासाठी आहे, किंवा या गतीचे (पद्धतीचे) दर्शन घडवून सर्व संभवणाऱ्या गोष्टींचा संग्रह केला आहे, असे समजावे. कारण सर्व संभवणारे दुक पहिल्या दुकात दुसऱ्या आणि तिसऱ्या दुकांचा समावेश करून दाखवले आहेत, आणि त्यामध्ये पहिल्या दुकाच्या समावेशाद्वारे हे दाखवले आहे।

7-13. Samānakālena asamānakālena kālavimuttena ca paccayena nipphannānaṃ paccayāyattānaṃ paccayabhāvamattena tesaṃ paccayānaṃ atthitaṃ dīpetuṃ sappaccayavacanaṃ, na sahetukavacanaṃ viya samānakālānameva, nāpi sanidassanaṃ viya taṃsabhāvassa anatthantarabhūtassa. Saṅkhata-saddo pana sametehi [Pg.51] nipphāditabhāvaṃ dīpetīti ayametesaṃ viseso dukantaravacane kāraṇaṃ. Ettha ca appaccayā asaṅkhatāti bahuvacananiddeso avinicchitatthaparicchedadassanavasena mātikāṭhapanato katoti veditabbo. Uddesena hi kusalādisabhāvānaṃ dhammānaṃ atthitāmattaṃ vuccati, na paricchedoti aparicchedena bahuvacanena uddeso vuttoti. Rūpanti rūpāyatanaṃ pathaviyādi vā. Purimasmiṃ atthavikappe rūpāyatanassa asaṅgahitatā āpajjatīti ruppanalakkhaṇaṃ vā rūpanti ayaṃ atthanayo vutto. Tattha rūpanti ruppanasabhāvo. Na lujjati na palujjatīti yo gahito tathā na hoti, so lokoti taṃgahaṇarahitānaṃ lokuttarānaṃ natthi lokatā. Dukkhasaccaṃ vā loko, tattha teneva lokasabhāvena viditāti lokiyā.

७-१३. समानकालीन, असमानकालीन आणि कालमुक्त प्रत्ययांद्वारे (कारणांद्वारे) निष्पन्न झालेल्या आणि प्रत्ययांवर अवलंबून असलेल्या त्या प्रत्ययांचे केवळ प्रत्ययत्व (कारणत्व) दर्शवण्यासाठी ‘सप्रत्यय’ हे वचन आहे; ‘सहेतुक’ वचनाप्रमाणे केवळ समानकालीन प्रत्ययांचेच नव्हे, आणि ‘सनिदर्शन’ वचनाप्रमाणे त्या स्वभावापेक्षा अभिन्न असलेल्याचेही नव्हे. परंतु ‘संखत’ (संस्कृत) शब्द हा एकत्रित आलेल्या कारणांनी निष्पन्न झालेला भाव दर्शवतो, हाच या दोन्हीमधील फरक दुसऱ्या दुकाच्या वचनाचे कारण आहे. आणि येथे ‘अप्रत्यय’ आणि ‘असंखत’ (असंस्कृत) असा जो बहुवचनी निर्देश केला आहे, तो अनिश्चित अर्थाची मर्यादा दाखवण्याच्या उद्देशाने मातृका (मातिका) मांडताना केला आहे, असे जाणावे. कारण उद्देशाद्वारे (थोडक्यात सांगण्याद्वारे) कुशल इत्यादी स्वभावाच्या धर्मांचे केवळ अस्तित्व सांगितले जाते, त्यांची मर्यादा (परिच्छेद) नव्हे; म्हणून मर्यादेशिवाय बहुवचनाने उद्देश सांगितला आहे. ‘रूप’ म्हणजे रूपायतन किंवा पृथ्वी इत्यादी महाभूत होय. पूर्वीच्या अर्थविकल्पात रूपायतनाचा संग्रह न होण्याची आपत्ती येत असल्यामुळे, ‘रुप्पन’ (बाधित होणे/विकार पावणे) हे लक्षण असलेले ‘रूप’ असा हा अर्थाचा नियम सांगितला आहे. त्यामध्ये ‘रूप’ म्हणजे रुप्पन-स्वभाव (बाधित होण्याचा स्वभाव). ‘जे नष्ट होत नाही, विदीर्ण होत नाही’ असे जे ग्रहण केले जाते ते तसे नसते, तो ‘लोक’ होय; म्हणून त्या ग्रहणाने रहित असलेल्या लोकोत्तर धर्मांमध्ये ‘लोकत्व’ (लोकाचा भाव) नसतो. किंवा दुःखसत्य म्हणजेच ‘लोक’ होय, आणि त्यामध्ये त्याच लोकस्वभावाने जे जाणले जातात ते ‘लौकिक’ (लोकिय) होत।

Evaṃ sante cakkhuviññāṇena vijānitabbassa rūpāyatanassa teneva navijānitabbassa saddāyatanādikassa ca nānattā dvinnampi padānaṃ atthanānattato duko hoti. Evaṃ pana duke vuccamāne dukabahutā āpajjati, yattakāni viññāṇāni, tattakā dukā vuttā samattā ṭhapetvā sabbadhammārammaṇāni viññāṇāni. Tesu ca dukassa pacchedo āpajjati, tathā ca sati ‘‘kenacī’’ti padaṃ sabbaviññāṇasaṅgāhakaṃ na siyā, niddesena ca viruddhaṃ idaṃ vacanaṃ. Yo ca tattha ‘‘ye te dhammā cakkhuviññeyyā, na te dhammā sotaviññeyyāti ayaṃ duko na hotī’’ti paṭisedho kato, so ca kathaṃ yujjeyya. Na hi samatthā aṭṭhakathā pāḷiṃ paṭisedhetunti, na ca kenaci-saddassa tenevāti ayaṃ padattho sambhavati, ‘‘kenacī’’ti etassa ādipadassa aniyamitaṃ yaṃ kiñci ekaṃ padattho, taṃ vatvā vuccamānassa ‘‘kenacī’’ti dutiyapadassa yaṃ kiñci aparaṃ aniyamitaṃ padatthoti lokasiddhametaṃ, tatheva ca niddeso pavatto, na cettha viññātabbadhammabhedena dukabhedo samatto āpajjati yattakā viññātabbā, tattakā dukāti, tasmā natthi dukabahutā. Na hi ekaṃyeva viññātabbaṃ kenaci viññeyyaṃ kenaci na viññeyyañca, kintu aparampi aparampīti sabbaviññātabbasaṅgahe duko samatto hoti, evañca sati ‘‘kenacī’’ti padaṃ aniyamena sabbaviññāṇasaṅgāhakanti siddhaṃ hoti, viññāṇanānattena ca viññātabbaṃ bhinditvā ayaṃ duko vutto, na viññātabbānaṃ atthantaratāyāti. Etassa pana dukassa nikkheparāsiniddeso dukasaṅgahitadhammekadesesu [Pg.52] dukapadadvayappavattidassanavasena pavatto. Atthuddhāraniddeso niravasesadukasaṅgahitadhammadassanavasenāti veditabbo.

असे असताना, चक्षुविज्ञानाने जाणले जाणाऱ्या रूपायतनाचा आणि त्याच विज्ञानाने न जाणले जाणाऱ्या शब्दादि आयतनाचा जो भेद आहे, त्या दोन्ही पदांच्या अर्थाच्या भिन्नतेमुळे 'दुक' (द्विक) होतो. परंतु, अशा प्रकारे दुक म्हटल्यास दुकांची बहुता (अनेकत्व) प्राप्त होते; जेवढी विज्ञाने आहेत, तेवढे सर्व दुक सांगितले जातील, केवळ सर्वधम्मारम्मण (सर्व धर्म हेच आलंबन असणारी) विज्ञाने वगळून. आणि त्या विज्ञानांमध्ये दुकाचा उच्छेद (खंडन) होईल, आणि असे झाल्यास "केनचि" (कोणा एकाद्वारे) हे पद सर्व विज्ञानांचा संग्रह करणारे ठरणार नाही, आणि हे विधान निर्देशाशी विरुद्ध होईल. आणि तेथे जो "जे धर्म चक्षुविज्ञेय आहेत, ते धर्म श्रोत्रविज्ञेय नाहीत, हा दुक होत नाही" असा निषेध केला आहे, तो कसा योग्य ठरेल? कारण अट्ठकथा (अट्टकथा) पाळीचा (मूळ पाठाचा) निषेध करण्यास समर्थ नाही. आणि "केनचि" या शब्दाचा "तेनेव" (त्याच्याद्वारेच) असा अर्थ संभवत नाही. "केनचि" या पहिल्या पदाचा अनियमितातून कोणताही एक अर्थ सांगून, नंतर म्हटल्या जाणाऱ्या "केनचि" या दुसऱ्या पदाचा दुसरा कोणताही अनियमित अर्थ होतो, हे लोकसिद्ध आहे. आणि त्याचप्रमाणे निर्देश प्रवृत्त झाला आहे. येथे जाणल्या जाणाऱ्या धर्मांच्या भेदाने दुकाचा भेद पूर्णपणे प्राप्त होत नाही की 'जेवढे विज्ञेय आहेत, तेवढे दुक आहेत', म्हणून दुकांची बहुता नाही. कारण एकच विज्ञेय कोणाद्वारे विज्ञेय आणि कोणाद्वारे अविज्ञेय नसते, तर दुसरे आणि दुसरे (अनेक) मिळून सर्व विज्ञेयांच्या संग्रहामध्ये दुक पूर्ण होतो. आणि असे असताना "केनचि" हे पद अनियमाने सर्व विज्ञानांचा संग्रह करणारे आहे हे सिद्ध होते. विज्ञानांच्या भिन्नतेमुळे विज्ञेयाचे विभाजन करून हा दुक सांगितला आहे, विज्ञेयांच्या अर्थाच्या भिन्नतेमुळे नाही. या दुकाचा निक्खेपराशि-निर्देश दुकामध्ये संग्रहित असलेल्या धर्मांच्या एका भागात दोन्ही दुक-पदांच्या प्रवृत्तीचे दर्शन घडवण्याच्या उद्देशाने प्रवृत्त झाला आहे. आणि अत्थुद्धार-निर्देश संपूर्ण दुकात संग्रहित असलेल्या धर्मांच्या दर्शनाच्या उद्देशाने प्रवृत्त झाला आहे, असे समजावे.

14-19. Cakkhutopi…pe… manatopīti cakkhuviññāṇādivīthīsu tadanugatamanoviññāṇavīthīsu ca kiñcāpi kusalādīnampi pavatti atthi, kāmāsavādayo eva pana vaṇato yūsaṃ viya paggharaṇakaasucibhāvena sandanti, tasmā te eva ‘‘āsavā’’ti vuccanti. Tattha hi paggharaṇakaasucimhi niruḷho āsavasaddoti. Dhammato yāva gotrabhunti tato paraṃ maggaphalesu appavattito vuttaṃ. Ete hi ārammaṇakaraṇavasena dhamme gacchantā tato paraṃ na gacchantīti. Nanu tato paraṃ bhavaṅgādīnipi gacchantīti ce? Na, tesampi pubbe ālambitesu lokiyadhammesu sāsavabhāvena antogadhattā tato paratābhāvato. Ettha ca gotrabhuvacanena gotrabhuvodānaphalasamāpattipurecārikaparikammāni vuttānīti veditabbāni, paṭhamamaggapurecārikameva vā gotrabhu avadhinidassanabhāvena gahitaṃ, tato paraṃ maggaphalasamānatāya pana aññesu maggesu maggavīthiyaṃ phalasamāpattivīthiyaṃ nirodhānantarañca pavattamānesu phalesu nibbāne ca pavatti nivāritā āsavānanti veditabbā. Savantīti gacchanti. Duvidho hi avadhi abhividhivisayo anabhividhivisayo ca. Abhividhivisayaṃ kiriyā byāpetvā pavattati ‘‘ābhavaggā bhagavato yaso gato’’ti, itaraṃ bahi katvā ‘‘āpāṭaliputtā vuṭṭho devo’’ti. Ayañca ā-kāro abhividhiattho idha gahitoti ‘‘antokaraṇattho’’ti vuttaṃ.

१४-१९. "चक्षूपासूनही...पे... मनापासूनही" म्हणजे चक्षुविज्ञानादी वीथींमध्ये आणि त्यांच्या अनुगामी मनोविज्ञानाच्या वीथींमध्ये जरी कुशलादींची प्रवृत्ती होत असली, तरी कामासव इत्यादीच केवळ जखमेतून वाहणाऱ्या पू किंवा रसाप्रमाणे वाहणाऱ्या अशुद्ध भावाने पाझरतात, म्हणून त्यांनाच "आसव" (आस्रव) म्हटले जाते. कारण तेथे वाहणाऱ्या अशुद्ध पदार्थासाठी "आसव" हा शब्द रूढ आहे. "धर्मापासून गोत्रभूपर्यंत" असे जे म्हटले आहे, ते त्यानंतर मार्ग आणि फलांमध्ये प्रवृत्ती न होण्यामुळे म्हटले आहे. कारण हे (आसव) आलंबन करण्याच्या द्वारे धर्मांकडे जातात, परंतु त्यानंतर पुढे जात नाहीत. जर शंका घेतली की, 'त्यानंतर भवंगादींकडेही जातात की नाही?' तर तसे नाही; कारण पूर्वी आलंबन केलेल्या लौकिक धर्मांमध्ये त्यांचाही सासव (सास्रव) भावाने अंतर्भाव होत असल्यामुळे, त्यानंतर पुढे जाणे शक्य नाही. आणि येथे "गोत्रभू" या शब्दाने गोत्रभू, वोदान (व्यवदान), फलसमापत्तीच्या पूर्वीचे परिकर्म सांगितले आहेत असे समजावे; किंवा पहिल्या मार्गाच्या पूर्वीचे परिकर्म असणारे गोत्रभू हेच सीमेचे उदाहरण म्हणून घेतले आहे. त्यानंतर मार्ग आणि फलांच्या समानतेमुळे इतर मार्गांमध्ये, मार्गवीथीमध्ये, फलसमापत्तीवीथीमध्ये आणि निरोधानंतर प्रवृत्त होणाऱ्या फलांमध्ये आणि निर्वाणामध्ये आसवांची प्रवृत्ती रोखली जाते, असे समजावे. 'सवन्ति' म्हणजे जातात. सीमा (अवधी) दोन प्रकारची असते: अभिविधी-विषय (व्यापक) आणि अनभिविधी-विषय (मर्यादित). अभिविधी-विषयात क्रिया व्यापून प्रवृत्त होते, जसे "भवग्ग (भव-अग्र) पर्यंत भगवंतांची कीर्ती गेली आहे"; आणि दुसऱ्या प्रकारात (मर्यादित) बाहेर ठेवून, जसे "पाटलिपुत्रापर्यंत पाऊस पडला". आणि येथे हा 'आ' कार अभिविधी अर्थाने घेतला आहे, म्हणून "अंतःकरण अर्थाने" असे म्हटले आहे.

Cirapārivāsiyaṭṭho ciraparivutthatā purāṇabhāvo. Ādi-saddena ‘‘purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati bhavataṇhāyā’’ti (a. ni. 10.62) idaṃ suttaṃ saṅgahitaṃ. Avijjāsavabhavāsavānañca ciraparivutthatāya dassitāya tabbhāvabhāvīnaṃ kāmāsavadiṭṭhāsavānañca ciraparivutthatā dassitā hoti. Aññesupi yathāvutte dhamme okāsañca ārammaṇaṃ katvā pavattamānesu mānādīsu vijjamānesu attattaniyādiggāhavasena abhibyāpanaṃ madakaraṇavasena āsavasadisatā ca etesaṃyeva, nāññesanti etesveva āsavasaddo niruḷho daṭṭhabbo. Āyataṃ vā savanti phalantīti āsavā[Pg.53]. Na hi kiñci saṃsāradukkhaṃ āsavehi vinā uppajjamānaṃ atthīti. Ārammaṇabhāvena ye dhammā vaṇo viya āsave paggharanti, te asampayoge atabbhāvepi saha āsavehīti sāsavā, āsavavantoti attho.

'चिरपारिवासियट्ठो' म्हणजे दीर्घकाळ राहणे, जुने असणे. 'आदि' शब्दाने "भिक्खूहो, भवतण्हाची (भवतृष्णेची) पूर्व कोटी (सुरुवात) समजत नाही" (अं. नि. १०.६२) हे सुत्त संग्रहित केले आहे. अविज्जासव (अविद्यास्रव) आणि भवासव (भवास्रव) यांचे दीर्घकाळ राहणे दाखविल्याने, त्यांच्यावर अवलंबून असणाऱ्या कामासव (कामास्रव) आणि दिट्ठिआसव (दृष्ट्यास्रव) यांचेही दीर्घकाळ राहणे दाखविले जाते. इतरही वर सांगितलेल्या धर्मांना अवकाश आणि आलंबन करून प्रवृत्त होणाऱ्या मान इत्यादींमध्ये विद्यमान असणाऱ्या 'मी आणि माझे' इत्यादी ग्रहणामुळे होणारे अभिव्यापन आणि मद निर्माण करण्याच्या बाबतीत आसवांसारखे असणे केवळ यांचेच आहे, इतरांचे नाही; म्हणून यांच्यातच 'आसव' हा शब्द रूढ झाला आहे असे समजावे. किंवा जे दीर्घकाळ वाहतात किंवा फल देतात ते 'आसव' होत. कारण संसारातील कोणतेही दुःख आसवांशिवाय उत्पन्न होत नाही. आलंबन भावाने जे धर्म जखमेप्रमाणे आसवांना पाझरतात, ते असंप्रयोगात आणि तद्भाव नसतानाही आसवांसह असतात म्हणून 'सास्रव' (स-आसव) होत, म्हणजेच 'आसवयुक्त' असा अर्थ आहे.

Osānaduke ‘‘no āsavā kho panā’’ti avatvā ‘‘āsavavippayuttā kho panā’’ti vacanaṃ sāsavānaṃ sahetukānaṃ viya sampayuttehi taṃsahitatā na hotīti dassanatthaṃ. Evaṃ sesagocchakesupi yathāsambhavaṃ vippayuttaggahaṇe payojanaṃ daṭṭhabbaṃ. Apica ‘‘no āsavā kho pana dhammā sāsavā’’ti idaṃ padaṃ catutthaduke dutiyapadena ninnānaṃ, na ca ekena duko hoti, tasmā āsavavippayuttapadameva gahetvā osānadukayojanā ñāyāgatāti katā. Hetugocchake pana hetuvippayuttānaṃ sahetukatā natthīti te gahetvā dukayojanāya asakkuṇeyyattā nahetupadaṃ gahetvā osānadukayojanā katā. Ye vā pana paṭhame duke dutiyassa pakkhepe eko, tatiyassa dve, paṭhamassa dutiye eko, tatiye dve, dutiyassa tatiye eko, dutiye ca tatiyassa ekoti aṭṭha dukā labbhanti, tesu tīhi itare ca nayato dassitāti veditabbā. Esa nayo sesagocchakesupi.

शेवटच्या दुकात "नो आसवा खो पना" (परंतु जे आसव नाहीत) असे न म्हणता "आसवविप्पयुत्ता खो पना" (परंतु जे आसवविप्रयुक्त आहेत) असे म्हणणे हे, सास्रव आणि सहेतुक धर्मांप्रमाणे संप्रयुक्त धर्मांशी त्यांचे सहत्व नसते, हे दाखवण्यासाठी आहे. याचप्रमाणे उर्वरित गोच्छकांमध्येही (गुच्छांमध्ये) यथासंभव 'विप्रयुक्त' ग्रहण करण्याचे प्रयोजन समजावे. शिवाय, "नो आसवा खो पाना धम्मा सासवा" (परंतु जे धर्म आसव नाहीत ते सास्रव आहेत) हे पद चौथ्या दुकातील दुसऱ्या पदापेक्षा भिन्न नाही, आणि एका पदाने दुक होत नाही; म्हणून 'आसवविप्रयुक्त' पदच घेऊन शेवटच्या दुकाची योजना न्यायसंगत केली आहे. परंतु हेतूगोच्छकात हेतूविप्रयुक्त धर्मांची सहेतुकता नसते, म्हणून त्यांना घेऊन दुकयोजना करणे अशक्य असल्यामुळे 'न-हेतू' पद घेऊन शेवटच्या दुकाची योजना केली आहे. किंवा पहिल्या दुकात दुसऱ्याचा समावेश केल्यास एक, तिसऱ्याचा समावेश केल्यास दोन; पहिल्याच्या दुसऱ्यात एक, तिसऱ्यात दोन; दुसऱ्याच्या तिसऱ्यात एक, आणि दुसऱ्या व तिसऱ्याचा एक, असे आठ दुक प्राप्त होतात. त्यांपैकी तीन आणि इतरही नयाने (पद्धतीने) दाखवले आहेत असे समजावे. हाच नियम उर्वरित गोच्छकांमध्येही लागू होतो.

20-25. Kilesakammavipākavaṭṭānaṃ paccayabhāvena tattha saṃyojenti, satipi aññesaṃ tappaccayabhāve na vinā saṃyojanāni tesaṃ tappaccayabhāvo atthi, orambhāgiyuddhambhāgiyasaṅgahitehi ca taṃtaṃbhavanibbattakakammaniyamo bhavaniyamo ca hoti, na ca upacchinnasaṃyojanassa katānipi kammāni bhavaṃ nibbattentīti. Saṃyojetabbāti vā saṃyojaniyā, saṃyojane niyuttāti vā. Dūragatassapi ākaḍḍhanato nissarituṃ appadānavasena bandhanaṃ saṃyojanaṃ, ganthakaraṇaṃ saṅkhalikacakkalakānaṃ viya paṭibaddhatākaraṇaṃ vā ganthanaṃ gantho, saṃsilisakaraṇaṃ yojanaṃ yogoti ayametesaṃ visesoti veditabbo. Dhammānaṃ sabhāvakiccavisesaññunā pana bhagavatā sampayuttesu ārammaṇesu tappaccayesu ca tehi tehi nipphādiyamānaṃ taṃ taṃ kiccavisesaṃ passantena te te dhammā tathā tathā āsavasaṃyojanaganthādivasena vuttāti ‘‘kimatthaṃ eteyeva dhammā evaṃ vuttā, kasmā ca vuttā eva puna vuttā’’ti na codetabbametaṃ.

२०-२५. क्लेश, कर्म आणि विपाक यांच्या चक्राला (वट्टाला) प्रत्ययभावाने (कारणाने) तिथे बांधून ठेवतात; जरी इतरांचाही त्यामध्ये प्रत्ययभाव असला, तरी संयोजनांशिवाय त्यांचा तो प्रत्ययभाव असू शकत नाही. तसेच ओरामभागिय (अधोगामी) आणि उद्धंभागिय (उर्ध्वगामी) संयोजनांमध्ये समाविष्ट असलेल्या त्या-त्या भावात उत्पन्न करणाऱ्या कर्माचा नियम आणि भवाचा नियम होतो. आणि ज्याचे संयोजन नष्ट झाले आहे, त्याने केलेली कर्मे देखील नवीन भवाला उत्पन्न करत नाहीत. 'संयोजित केले जावे' म्हणून ते 'संयोजनीय' आहेत, किंवा 'संयोजनात नियुक्त आहेत' म्हणून 'संयोजनीय' आहेत. दूर गेलेल्यालाही खेचून आणल्यामुळे, बाहेर पडू न देण्याच्या स्वरूपातील जे बंधन आहे ते 'संयोजन' होय. साखळी आणि चाकाच्या आऱ्यांप्रमाणे परस्परांना बांधून ठेवणे किंवा ग्रंथी (गाठ) निर्माण करणे म्हणजे 'ग्रंथ' होय. आणि घट्ट जोडणे किंवा एकत्र आणणे म्हणजे 'योग' होय - हा यांच्यातील फरक समजून घ्यावा. परंतु, धर्मांच्या स्वभाव आणि विशेषांचे ज्ञान असणाऱ्या भगवंतांनी, संप्रयुक्त धर्मांमध्ये, आलंबनांमध्ये आणि त्यांच्या प्रत्ययांमध्ये त्यांच्याद्वारे निष्पादित होणाऱ्या त्या-त्या कार्यविशेषाला पाहून, ते-ते धर्म त्या-त्या प्रकारे आसव, संयोजन, ग्रंथ इत्यादींच्या स्वरूपात सांगितले आहेत. त्यामुळे 'हेच धर्म अशा प्रकारे का सांगितले आहेत, आणि एकदा सांगितलेले पुन्हा का सांगितले आहेत?' अशी शंका उपस्थित करू नये।

26-37. Ganthaniyāti [Pg.54] ettha ayamañño attho ‘‘ganthakaraṇaṃ ganthanaṃ, ganthane niyuttāti ganthaniyā, ganthayituṃ sakkuṇeyyā, ganthayituṃ arahantīti vā ganthaniyā’’ti. Evaṃ oghaniyādīsupi daṭṭhabbaṃ. Tenātikkamatīti etaṃ dhātvatthaṃ gahetvā oghaniyāti padasiddhi katā.

२६-३७. 'गंथनीया' (ग्रंथनीय) या संदर्भात हा दुसरा अर्थ आहे - 'गाठ मारणे म्हणजे गंथन (ग्रंथन) होय, गंथनात (गाठ मारण्यात) नियुक्त आहेत म्हणून ते गंथनीय आहेत; किंवा जे गाठ मारण्यास समर्थ आहेत, अथवा गाठ मारण्यास योग्य आहेत ते गंथनीय आहेत.' याचप्रमाणे ओघनीय इत्यादींच्या बाबतीतही समजून घ्यावे. 'त्याच्याद्वारे ओलांडून जातो' हा धातूचा अर्थ घेऊन 'ओघनीय' या पदाची सिद्धी केली आहे।

50-54. Dhammasabhāvaṃ aggahetvā parato āmasantīti parāmāsā. Paratoti niccādito. Āmasantīti sabhāvapaṭisedhena parimajjanti.

५०-५४. धर्मांच्या खऱ्या स्वभावाला ग्रहण न करता, त्यांना परतः (दुसऱ्या स्वरूपात) स्पर्श करतात (पाहतात), म्हणून ते 'परामस' (परामर्श/भ्रामक धारणा) आहेत. 'परतः' म्हणजे नित्य इत्यादी रूपाने. 'स्पर्श करतात' म्हणजे स्वभावाचा निषेध करून चुकीच्या पद्धतीने स्पर्श करतात (पाहतात).

55-68. Sabhāvato vijjamānaṃ avijjamānaṃ vā vicittasaññāya saññitaṃ ārammaṇaṃ aggahetvā appavattito ālambamānā dhammā sārammaṇā. Cintanaṃ gahaṇaṃ ārammaṇūpaladdhi. Cetasi niyuttā, cetasā saṃsaṭṭhā vā cetasikā. Dubbiññeyyanānattatāya ekībhāvamivupagamanaṃ nirantarabhāvupagamanaṃ. Yesaṃ rūpānaṃ cittaṃ sahajātapaccayo hoti, tesaṃ cittassa ca suviññeyyanānattanti nirantarabhāvānupagamanaṃ veditabbaṃ. Ekato vattamānāpīti api-saddo ko pana vādo ekato avattamānāti etamatthaṃ dīpeti. Idamettha vicāretabbaṃ – avinibbhogarūpānaṃ kiṃ aññamaññaṃ saṃsaṭṭhatā, udāhu visaṃsaṭṭhatāti? Visuṃ ārammaṇabhāvena suviññeyyanānattattā na saṃsaṭṭhatā, nāpi visaṃsaṭṭhatā saṃsaṭṭhāti anāsaṅkanīyasabhāvattā. Catunnañhi khandhānaṃ aññamaññaṃ saṃsaṭṭhasabhāvattā rūpanibbānehipi so saṃsaṭṭhabhāvo atthi natthīti siyā āsaṅkā, tasmā tesaṃ itarehi, itaresañca tehi visaṃsaṭṭhasabhāvatā vuccati, na pana rūpānaṃ rūpehi katthaci saṃsaṭṭhatā atthīti tadāsaṅkābhāvato visaṃsaṭṭhatā ca rūpānaṃ rūpehi na vuccatīti. Esa hi tesaṃ sabhāvoti. Cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānādipadesu saṃsaṭṭhasamuṭṭhānādisaddā cittasaddāpekkhāti paccekaṃ cittasaddasambandhattā cittasaṃsaṭṭhā ca te cittasamuṭṭhānā cāti paccekaṃ yojetvā attho vutto. Upādiyantevāti bhūtāni gaṇhanti eva, nissayanti evāti attho. Yathā bhūtāni upādiyanti gayhanti nissīyanti, na tathā etāni gayhanti nissīyanti, tasmā upādā. Atha vā bhūtāni amuñcitvā tesaṃ vaṇṇanibhādibhāvena gahetabbato upādā.

५५-६८. स्वभावतः विद्यमान किंवा अविद्यमान असलेल्या, विविध संज्ञेने चिन्हांकित केलेल्या आलंबनाला ग्रहण न करता, अप्रवृत्तीने आलंबन घेणारे धर्म म्हणजे 'सारम्मण' (सालबंन) होत. चिंतन, ग्रहण म्हणजे आलंबनाची उपलब्धी होय. चित्तामध्ये नियुक्त असलेले किंवा चित्ताशी संसृष्ट (मिश्रित) असलेले ते 'चेतसिक' होत. समजण्यास कठीण अशा विविधतेमुळे जणू काही एकरूप होणे म्हणजे 'निरंतरभावोपगमन' (अखंडपणे एकरूप होणे) होय. ज्या रूपांसाठी चित्त हे सहजातप्रत्यय असते, त्या रूपांचे आणि चित्ताचे वेगळेपण सहज समजण्यासारखे असते, म्हणून तिथे निरंतरभावाचा अभाव (निरंतरभावानुपगमन) समजावा. 'एकत्र प्रवृत्त होत असूनही' यातील 'अपि' (सुद्धा) हा शब्द 'मग एकत्र प्रवृत्त न होणाऱ्यांबद्दल काय सांगावे!' हा अर्थ स्पष्ट करतो. येथे हा विचार केला पाहिजे - अविनीभोग रूपांचे परस्परांशी संसृष्टत्व (मिश्रण) असते की विसंसृष्टत्व (अमिश्रण)? स्वतंत्र आलंबनभावामुळे त्यांचे वेगळेपण स्पष्टपणे जाणवणारे असल्यामुळे ते संसृष्ट नाहीत, आणि ते संसृष्ट आहेत अशी शंका घेण्याजोगा स्वभाव नसल्यामुळे ते विसंसृष्टही नाहीत. कारण चार (अभातिक) स्कंधांचा परस्परांशी संसृष्ट स्वभाव असल्यामुळे, रूप आणि निर्वाणाशी देखील त्यांचा संसृष्टभाव आहे की नाही, अशी शंका येऊ शकते; म्हणून त्यांचा इतरांशी आणि इतरांचा त्यांच्याशी विसंसृष्ट स्वभाव सांगितला जातो. परंतु रूपांचे रूपांशी कुठेही संसृष्टत्व नसते, म्हणून त्या शंकेचा अभाव असल्यामुळे रूपांचे रूपांशी विसंसृष्टत्वही सांगितले जात नाही. कारण हाच त्यांचा स्वभाव आहे. 'चित्तसंसृष्टसमुत्थान' इत्यादी पदांमध्ये 'संसृष्टसमुत्थान' इत्यादी शब्द 'चित्त' शब्दाच्या अपेक्षेने आहेत, म्हणून प्रत्येक ठिकाणी चित्त शब्दाशी संबंध जोडून 'चित्तसंसृष्ट आणि चित्तसमुत्थान' असा स्वतंत्रपणे अर्थ सांगितला आहे. 'उपादीयन्ते' (ग्रहण करतात) म्हणजे महाभूतांना ग्रहणच करतात, त्यांचा आश्रयच घेतात असा अर्थ आहे. ज्याप्रमाणे महाभूते ग्रहण केली जातात, आश्रय घेतली जातात, त्याप्रमाणे ही (उपादाय रूपे) ग्रहण केली जात नाहीत किंवा आश्रय घेतली जात नाहीत, म्हणून त्यांना 'उपादा' (उपादाय रूप) म्हणतात. अथवा, महाभूतांना न सोडता त्यांच्या वर्ण-प्रभा इत्यादी रूपाने ग्रहण करण्यायोग्य असल्यामुळे त्यांना 'उपादा' म्हणतात।

75-82. Saṃkiliṭṭhattike vuttanayenāti saṃ-saddaṃ apanetvā kilisantīti kilesātiādinā nayena.

७५-८२. 'संक्लिट्ठत्तिक' (संक्लिष्ट त्रिक) मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने म्हणजे 'सं' हा शब्द काढून 'क्लेश देतात ते क्लेश' इत्यादी पद्धतीने।

83-100. Kāmāvacarādīsu [Pg.55] ayamaparo attho – kāmataṇhā kāmo, evaṃ rūpārūpataṇhā rūpaṃ arūpañca. Ārammaṇakaraṇavasena tāni yattha avacaranti, te kāmāvacarādayoti. Evañhi sati aññabhūmīsu uppajjamānānaṃ akāmāvacarāditā kāmāvacarāditā ca nāpajjatīti siddhaṃ hoti. Nikkhepakaṇḍepi ‘‘etthāvacarā’’ti vacanaṃ avīciparanimmitaparicchinnokāsāya kāmataṇhāya ārammaṇabhāvaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ, tadokāsatā ca taṇhāya tanninnatāya veditabbā. Yadi pariyāpannasaddassa antogadhāti ayamattho, maggādidhammānañca lokuttarantogadhattā pariyāpannatā āpajjati. Na hi ‘‘pariyāpannā’’ti ettha tebhūmakagahaṇaṃ atthīti? Nāpajjati sabbadā pavattamānassa paccakkhassa lokassa vasena pariyāpannanicchayato. Atha vā paricchedakārikāya taṇhāya paricchinditvā āpannā paṭipannā gahitāti pariyāpannā.

८३-१००. कामावचर इत्यादींच्या बाबतीत हा दुसरा अर्थ आहे - कामतृष्णा म्हणजे 'काम' होय, याचप्रमाणे रूपतृष्णा आणि अरूपतृष्णा म्हणजे अनुक्रमे 'रूप' आणि 'अरूप' होय. आलंबन करण्याच्या दृष्टीने ते जिथे संचार करतात, ते 'कामावचर' इत्यादी होत. असे मानल्यास, इतर भूमींमध्ये उत्पन्न होणाऱ्या धर्मांची अकामावचरता आणि कामावचरता सिद्ध होत नाही, हे स्पष्ट होते. निक्खेपकांडात देखील 'येथे संचार करतात' (एत्थावचरा) हे वचन अवीची (नरक) पासून परनिर्मितवशवर्ती (देवलोक) पर्यंतच्या मर्यादित अवकाशात कामतृष्णेच्या आलंबनभावाला उद्देशून म्हटले आहे असे समजावे, आणि त्या अवकाशाची तृष्णेची प्रवृत्ती तिच्या त्या प्रवणतेमुळे (तन्निन्नतया) समजावी. जर 'परियापन्न' (पर्यापन्न) या शब्दाचा अर्थ 'अंतर्भूत' असा असेल, तर मार्ग इत्यादी धर्मांचे लोकोत्तर धर्मांमध्ये अंतर्भूत असल्यामुळे पर्यापन्नत्व प्राप्त होईल. 'पर्यापन्न' या शब्दात केवळ त्रिभूमिकेचेच ग्रहण आहे का? नाही, कारण नेहमी प्रवृत्त असणाऱ्या प्रत्यक्ष लोकाच्या आधारे पर्यापन्नाचा निश्चय केला जातो. अथवा, मर्यादा निश्चित करणाऱ्या तृष्णेद्वारे मर्यादित करून प्राप्त झालेले, प्रतिपन्न झालेले किंवा ग्रहण केलेले ते 'पर्यापन्न' होय।

Anīya-saddo bahulā kattuabhidhāyakoti vaṭṭacārakato niyyantīti niyyānīyā, nī-kārassa rassattaṃ ya-kārassa ca ka-kārattaṃ katvā ‘‘niyyānikā’’ti vuttaṃ, niyyānakaraṇasīlā vā niyyānikā. Uttaritabbassa aññassa niddiṭṭhassa abhāvā niddisiyamānā sauttarā dhammāva uttaritabbāti ‘‘attāna’’nti āha. Rāgādīnanti rāgādīnaṃ dasannaṃ kilesānaṃ sabbaniyatākusalānaṃ vā. Tehi nānappakāradukkhanibbattakehi abhibhūtā sattā kandanti akandantāpi kandanakāraṇabhāvato. Yasmā pana pahānekaṭṭhatāvasena ca ‘‘saraṇā’’ti āha, tasmā ‘‘rāgādīna’’nti vacanena rāgadosamohāva gahitāti ñāyati. Raṇa-saddo vā rāgādireṇūsu niruḷho daṭṭhabbo, raṇaṃ vā yuddhaṃ, ‘‘kāmā te paṭhamā senā’’ti (su. ni. 438; mahāni. 28, 68, 149; cūḷani. nandamāṇavapucchāniddesa 47) evamādikā ca akusalā senā ariyamaggayuddhena jetabbattā sayuddhattā ‘‘saraṇā’’ti vuccantīti. Araṇavibhaṅgasutte (ma. ni. 3.323 ādayo) pana sadukkhā saupaghātā saupāyāsā sapariḷāhā micchāpaṭipadābhūtā kāmasukhānuyogādayo ‘‘saraṇā’’ti vuttāti dukkhādīnaṃ raṇabhāvo tannibbattakasabhāvānaṃ akusalānaṃ saraṇatā ca veditabbā.

'अनीय' (anīya) हा शब्द बहुतांश वेळा कर्ता दर्शवणारा असतो, म्हणून संसाराच्या चक्रातून बाहेर पडतात ते 'निय्यानीय' (बाहेर पडणारे) होत. 'नी' स्वराचा र्‍हस्व आणि 'य' अक्षराचा 'क' करून 'निय्यानिका' (niyyānikā) असे म्हटले आहे, किंवा जे बाहेर पडण्याच्या (मुक्तीच्या) स्वभावाचे आहेत ते 'निय्यानिका' होत. पार जाण्यायोग्य इतर कोणत्याही गोष्टीचा निर्देश नसल्यामुळे, निर्देश केले जाणारे 'सउत्तर' (ज्याहून श्रेष्ठ काही आहे असे) धर्मच पार जाण्यायोग्य आहेत, म्हणून 'अत्तानं' (स्वतःला) असे म्हटले आहे. 'रागादीनां' म्हणजे राग इत्यादी दहा क्लेश किंवा सर्व निश्चित अकुशल धर्म. विविध प्रकारची दुःखे निर्माण करणाऱ्या त्या क्लेशांनी ग्रस्त झालेले प्राणी आक्रोश करतात, आणि आक्रोश न करणारेही आक्रोशाचे कारण असल्यामुळे (आक्रोश करणारेच मानले जातात). परंतु ज्या अर्थी प्रहाण (त्याग) करण्याच्या एकाच अर्थाने 'सरणा' (स-रण - क्लेशांसह असणारे) असे म्हटले आहे, त्या अर्थी 'रागादीनां' या शब्दाने राग, द्वेष आणि मोह हेच ग्रहण केले आहेत असे समजले जाते. किंवा 'रण' हा शब्द राग इत्यादी धुळीच्या (रेणूंच्या) अर्थी रूढ झालेला मानावा. किंवा 'रण' म्हणजे युद्ध. "काम ही तुझी पहिली सेना आहे" इत्यादी अकुशल सेना आर्यमार्गाच्या युद्धाने जिंकण्यायोग्य असल्यामुळे आणि स्वतः युद्धरूप असल्यामुळे त्यांना 'सरणा' (युद्धासह असणारे) म्हटले जाते. परंतु 'अरणविभंगसुत्ता'त दुःखासह असणारे, उपघातासह (पीडा) असणारे, उपायासासह (उद्वेग) असणारे, परिदाहाने (संताप) युक्त असणारे आणि मिथ्या प्रतिपदेचे (चुकीचा मार्ग) रूप असणारे कामसुखाचे अनुयोग इत्यादींना 'सरणा' (स-रण) म्हटले आहे. यावरून दुःखादींचा 'रण' (युद्ध/पीडा) भाव आणि त्यांना उत्पन्न करणाऱ्या स्वभावाच्या अकुशल धर्मांची 'सरणा' (स-रण) अवस्था समजून घ्यावी.

Piṭṭhidukā samattā.

'पिठ्ठिदुके' (परिशिष्ट द्विक) समाप्त झाली.

Suttantikadukamātikāpadavaṇṇanā

सुत्तन्तिक द्विक मातृका पदांचे स्पष्टीकरण.

101-108. Vijjārāsantogadhadhammā [Pg.56] vijjāsabhāgatāya tadekadese vijjākoṭṭhāse vattantīti vuttā. Vajirassa yattha taṃ patati, tattha abhejjaṃ nāma kiñci maṇipāsāṇādi natthi, na ca tena gamanamaggo viruhati, evameva arahattamaggena yattha so uppajjati, tasmiṃ santāne abhejjo kileso nāma natthi, na ca bhinno puna viruhatīti vajirupamatā veditabbā. Tadupacārena bālā yathā ‘‘mañcā ghosantī’’ti. Kaṇhābhijātīti apāyā vuccanti manussesu ca dobhaggiyaṃ. Tapanassa vā dukkhassa hitāti tapaniyā.

१०१-१०८. विद्याराशीमध्ये (विद्येच्या समूहात) समाविष्ट असणारे धर्म विद्येच्या समानतेमुळे (सभागतेमुळे) तिच्याच एका भागात म्हणजेच 'विद्याकोष्ठात' (विद्येच्या वर्गात) वर्ततात असे म्हटले आहे. वज्र जेथे पडते, तेथे अभेद्य असे काहीही (मणी, पाषाण इत्यादी) उरत नाही, आणि त्याच्या मार्गात काहीही अडथळा आणू शकत नाही. त्याचप्रमाणे अर्हत्त्वमार्गाद्वारे जेथे तो (मार्ग) उत्पन्न होतो, त्या संतानामध्ये (चित्तपरंपरेत) अभेद्य असा कोणताही क्लेश उरत नाही, आणि नष्ट झालेला क्लेश पुन्हा उत्पन्न होत नाही; ही 'वज्रोपमा' (वज्राची उपमा) अशी समजून घ्यावी. त्याच्या उपचाराने (लाक्षणिक अर्थाने) अज्ञानी लोक जसे "मंचक (खाटा) ओरडत आहेत" असे म्हणतात (तसे आहे). 'कण्हाभिजाती' (कृष्ण अभिजाती) म्हणजे अपाय (दुर्गती) आणि मनुष्यांमधील दुर्भाग्य म्हटले जाते. किंवा तपनाला (तापाला) म्हणजेच दुःखाला कारणीभूत असणारे ते 'तपनीय' (तापदायक) होय.

Dāsādīsupi sirivaḍḍhakādisaddā viya atathattā vacanamattameva adhikāraṃ katvā pavattā adhivacanā. Yasmā pana adhivacananiruttipaññattipadāni samānatthāni, sabbañca vacanaṃ adhivacanādibhāvaṃ bhajati, tasmā tesupi vacanavisesesu visesena pavattehi adhivacanādisaddehi sabbāni vacanāni atthappakāsanasāmaññena vuttānīti etenādhippāyena ayaṃ atthayojanā katāti veditabbā. Atha vā adhi-saddo uparibhāge, upari vacanaṃ adhivacanaṃ. Kassa upari? Pakāsetabbassa atthassāti viditovāyamattho. Adhīnaṃ vā vacanaṃ adhivacanaṃ. Kena adhīnaṃ? Atthena. Tathā taṃtaṃatthappakāsane nicchitaṃ, niyataṃ vā vacanaṃ nirutti. Pathavīdhātupurisāditaṃtaṃpakārena ñāpanato paññattīti evaṃ adhivacanādipadānaṃ sabbavacanesu pavatti veditabbā. Aññathā sirivaḍḍhakadhanavaḍḍhakappakārānameva abhilāpānaṃ adhivacanatā, abhisaṅkharontīti evaṃpakārānameva niddhāraṇavacanānaṃ niruttitā, takko vitakkoti evaṃpakārānameva ekamevatthaṃ tena tena pakārena ñāpentānaṃ paññattitā ca āpajjeyyāti.

दासादींच्या बाबतीतही 'सिरिवड्ढक' (श्रीवर्धक) इत्यादी शब्दांप्रमाणे, यथार्थ नसताना केवळ शब्दमात्र अधिकाराने प्रवृत्त होणारे ते 'अधिवचन' (नाव/संज्ञा) होय. परंतु ज्या अर्थी अधिवचन, niरुत्ती आणि प्रज्ञप्ती हे शब्द समान अर्थाचे आहेत, आणि सर्वच वचन (शब्द) अधिवचन इत्यादी भाव प्राप्त करतात, म्हणून त्या विशिष्ट वचनांमध्ये विशेष रूपाने प्रवृत्त झालेल्या अधिवचन इत्यादी शब्दांद्वारे सर्व वचने अर्थ प्रकाशित करण्याच्या सामान्य क्षमतेमुळेच म्हटली गेली आहेत, या अभिप्रायाने ही अर्थयोजना केली आहे असे समजावे. किंवा 'अधि' हा शब्द वरच्या भागासाठी आहे, वरचे वचन म्हणजे 'अधिवचन'. कशाच्या वर? प्रकाशित करावयाच्या अर्थाच्या वर, हा अर्थ स्पष्टच आहे. किंवा अधीन असणारे वचन म्हणजे 'अधिवचन'. कशाच्या अधीन? अर्थाच्या अधीन. त्याचप्रमाणे त्या त्या अर्थाच्या प्रकाशनात निश्चित किंवा नियत असणारे वचन म्हणजे 'निरुत्ती' होय. पृथ्वीधातू, पुरुष इत्यादी त्या त्या प्रकारे ज्ञान करून देण्यामुळे ती 'प्रज्ञप्ती' (पण्णत्ती) होय; अशा प्रकारे अधिवचन इत्यादी पदांची सर्व वचनांमध्ये प्रवृत्ती समजून घ्यावी. अन्यथा, केवळ 'सिरिवड्ढक' (श्रीवर्धक), 'धनवड्ढक' (धनवर्धक) यांसारख्या शब्दांनाच अधिवचनत्व प्राप्त होईल; 'अभिसंखरोंती' (संस्कार करतात) अशा प्रकारच्या निश्चित वचनांनाच निरुत्तीत्व प्राप्त होईल; आणि 'तर्क', 'वितर्क' अशा प्रकारच्या एकाच अर्थाला वेगवेगळ्या प्रकारे दर्शवणाऱ्या शब्दांनाच प्रज्ञप्तीत्व प्राप्त होईल (असा प्रसंग येईल).

109-118. Phasso vedanāti sabbadāpi arūpadhammānaṃ phassādināmakattā pathaviyādīnaṃ kesakumbhādināmantarāpatti viya nāmantarānāpajjanato ca sadā attanāva katanāmatāya catukkhandhanibbānāni nāmakaraṇaṭṭhena nāmaṃ. Namanaṃ avinābhāvato ārammaṇābhimukhatā, namanahetubhūtatā nāmanaṃ. Atha vā adhivacanasamphasso viya adhivacanaṃ nāmamantarena ye anupacitabodhisambhārānaṃ gahaṇaṃ na gacchanti, te nāmāyattaggahaṇā nāmaṃ. Rūpaṃ pana vināpi nāmasādhanaṃ attano ruppanasabhāvena gahaṇaṃ upayātīti rūpaṃ.

१०९-११८. स्पर्श, वेदना इत्यादी अरूप धर्मांना नेहमीच स्पर्शादी नावे असल्यामुळे, आणि पृथ्वी इत्यादींना केस, कुंभ इत्यादी इतर नावे प्राप्त होतात तशी इतर नावे प्राप्त न होता नेहमी स्वतःच केलेल्या नावामुळे, चार स्कंध आणि निर्वाण हे नामकरण करण्याच्या अर्थाने 'नाम' (नामकरण) आहेत. अविनाभावामुळे (अविभाज्य संबंधामुळे) आलंबनाकडे (विषयाकडे) झुकणे म्हणजे 'नमन' होय, आणि नमनाचे हेतू असणे म्हणजे 'नामन' होय. किंवा अधिवचन-संपर्शाप्रमाणे, ज्यांनी बोधिसंभार (ज्ञानाची सामग्री) गोळा केलेली नाही अशा लोकांना नामाशिवाय ज्यांचे ग्रहण करता येत नाही, ते नामाच्या अधीन ग्रहण होणारे असल्यामुळे 'नाम' होत. परंतु 'रूप' हे नामाच्या साधनाशिवायही स्वतःच्या 'रुप्पन' (पीडित होणे/बदलणे) स्वभावामुळे ग्रहणात येते, म्हणून ते 'रूप' होय.

119-123. Ito [Pg.57] pubbe parikammaṃ pavattaṃ, ito paraṃ bhavaṅgaṃ, majjhe samāpattīti evaṃ samāpattīnaṃ appanāparicchedapaññā samāpattikusalatā. Vuṭṭhāne kusalabhāvo pubbe vuṭṭhāne paricchedakaraṇañāṇaṃ. Lakkhaṇādivasena aniccādivasena ca manasi karaṇaṃ manasikāro.

११९-१२३. "याच्या आधी परिकर्म (पूर्व तयारी) प्रवृत्त झाले, याच्या नंतर भवांग प्रवृत्त झाले, आणि मध्ये समापत्ती आहे" अशा प्रकारे समापत्तींच्या अर्पणा (चित्ताची एकाग्रता) निश्चित करण्याचे प्रज्ञा-ज्ञान म्हणजे 'समापत्ती-कुशलता' होय. व्युत्थानात (समाधीतून बाहेर पडण्यात) कुशल असणे म्हणजे पूर्वीच व्युत्थानाचा निश्चय करण्याचे ज्ञान होय. लक्षण इत्यादींच्या द्वारे आणि अनित्यता इत्यादींच्या द्वारे मनात विचार करणे म्हणजे 'मनसिकार' होय.

124-134. Sucisīlatā soraccaṃ. Sā hi sobhanakammaratatāti. Sammodakassa, sammodako vā mudubhāvo sammodakamudubhāvo, saṇhavācatā. ‘‘Aguttadvāratā’’ti vutte kesu dvāresūti na paññāyatīti ‘‘indriyesū’’ti vuttaṃ. Sampajānātīti sampajāno, tassa bhāvo sampajaññaṃ. Tadapi ñāṇaṃ yasmā sampajānāti, tasmā ‘‘sampajānātīti sampajañña’’nti āha. Appaṭisaṅkhāne nimitte visaye vā. Vīriyasīsenāti vīriyapāmokkhena. Uppannaṃ balanti vīriyopatthambhena hi kusalabhāvanā balavatī thirā uppajjatīti tathā uppannā balavatī kusalabhāvanā balavanto satta bojjhaṅgātipi vuccanti. Kasiṇanimittaṃ viya saññāṇaṃ viya saviggahaṃ viya ca suṭṭhu upalakkhetabbākāraṃ ‘‘nimitta’’nti vuccati. Samatho ca evaṃ ākāroti ‘‘nimitta’’nti vutto. Tathā hi so paccavekkhantena paccavekkhaṇato gayhatīti. Uddhaccamiva cittaṃ na vikkhipatīti, vikkhepapaṭikkhepo vā avikkhepo.

१२४-१३४. पवित्र शील असणे म्हणजे 'सोरच्च' (सौजन्य/सुशीलता) होय. कारण ते चांगल्या कर्मांमध्ये रममाण असणे आहे. संमोदकाचा (आनंद देणाऱ्याचा) किंवा संमोदक असणारा मृदुभाव म्हणजे 'संमोदक-मृदुभाव' होय, म्हणजेच मधुर वाणी (मृदु संभाषण). "अगुत्तद्वारता" (इंद्रियांचे दरवाजे असुरक्षित असणे) असे म्हटले असता कोणत्या दारांविषयी, हे समजत नाही, म्हणून "इंद्रियांमध्ये" असे म्हटले आहे. जो सम्यक प्रकारे जाणतो तो 'संपजान' (संज्ञानयुक्त), आणि त्याचा भाव म्हणजे 'संपजन्य' (संज्ञान/जागरूकता) होय. ते ज्ञान देखील सम्यक प्रकारे जाणत असल्यामुळे "सम्यक प्रकारे जाणतो ते संपजन्य" असे म्हटले आहे. अप्रतिसंख्यानात (विचार न करता) निमित्तामध्ये किंवा विषयात. 'वीर्यशीर्षेण' म्हणजे वीर्याच्या (प्रयत्नाच्या) प्रमुखतेने. 'उत्पन्न झालेले बल' म्हणजे वीर्याच्या (प्रयत्नाच्या) पाठबळाने कुशल भावना बलवान व स्थिर उत्पन्न होते; अशा प्रकारे उत्पन्न झालेल्या बलवान कुशल भावनेला 'बलवान सात बोध्यंग' असेही म्हटले जाते. कसिण-निमित्ताप्रमाणे, संज्ञेप्रमाणे आणि शरीराप्रमाणे (मूर्तीप्रमाणे) चांगल्या प्रकारे लक्षात येण्याजोगा आकार म्हणजे 'निमित्त' म्हटले जाते. आणि शमथ (चित्ताची शांतता) देखील अशा आकाराचा असल्यामुळे त्याला 'निमित्त' म्हटले आहे. कारण तो प्रत्यवेक्षण (पुनरावलोकन) करणाऱ्याद्वारे प्रत्यवेक्षणाने ग्रहण केला जातो. उद्धच्चाप्रमाणे (चित्ताच्या चंचलतेप्रमाणे) चित्त विखुरत नाही, किंवा विक्षेपाचा (भटकण्याचा) निषेध करणे म्हणजे 'अविक्षेप' (एकाग्रता) होय.

135-142. Sīlameva punappunaṃ āseviyamānaṃ lokiyaṃ lokuttarampi sīlaṃ paripūretīti ‘‘sīlaparipūraṇato’’ti vuttaṃ. Sīlassa sampadāti kāraṇasīlampi phalasīlampi sampannasamudāyassa ekadesavasena vuttaṃ. Atha vā ‘‘katame ca thapati akusalā sīlā? Akusalaṃ kāyakammaṃ akusalaṃ vacīkammaṃ pāpako ājīvo’’ti (ma. ni. 2.264) vuttattā sabbampi kusalākusalaṃ ‘‘sīla’’nti gahetvā tattha kusalasīlaṃ niddhāretvā ‘‘sīlasampadā’’ti vuttaṃ. Evaṃ diṭṭhisampadāpi veditabbā.

१३५-१४२. शीलच वारंवार आचरले असता लौकिक आणि लोकोत्तर शीलालाही परिपूर्ण करते, म्हणून 'शीलपरिपूरणतो' (शीलाच्या परिपूर्णतेमुळे) असे म्हटले आहे. 'शीलसंपदा' म्हणजे कारण-शील आणि फल-शील या दोन्ही संपन्न समूहांच्या एका भागाच्या (एकदेश) रूपाने म्हटले आहे. अथवा, 'हे स्थपती, अकुशल शील कोणते? अकुशल कायकर्म, अकुशल वचीकर्म आणि पापी आजीव (उपजीविका)' (म. नि. २.२६४) असे म्हटल्यामुळे सर्वच कुशल-अकुशल धर्मांना 'शील' म्हणून ग्रहण करून, त्यामध्ये कुशल शीलाला वेगळे करून 'शीलसंपदा' असे म्हटले आहे. याचप्रमाणे दृष्टीसंपदा देखील समजली पाहिजे.

Diṭṭhivisuddhi kho pana yathādiṭṭhissa ca padhānanti kammassakatañāṇādisaṅkhātā diṭṭhivisuddhi cevāti paṭipāṭiyā diṭṭhivisuddhi diṭṭhivisuddhi kho panāti ca padadvayassa samānattā paññā. Yathādiṭṭhissāti nibbattitappakāradiṭṭhissa nibbattetabbapadhānānurūpadiṭṭhissa vā yathādiṭṭhipavattakiriyassa vā. Saṃvegoti sahottappaṃ ñāṇaṃ, ottappameva vā. Samattaṃ tussanaṃ titti [Pg.58] santuṭṭhi, natthi etassa santuṭṭhīti asantuṭṭhi, asantuṭṭhissa bhāvo asantuṭṭhitā. Vīriyappavāhe pavattamāne antarā eva paṭigamanaṃ nivattanaṃ paṭivānaṃ, taṃ assa atthīti paṭivānī, na paṭivānī appaṭivānī, tassa bhāvo appaṭivānitā. Vimuccanaṃ nāma ārammaṇe adhimuttatā kilesehi sabbasaṅkhārehi ca nissaṭatā ca. Paṭisandhivasenāti kilesānaṃ taṃtaṃmaggavajjhānaṃ uppannamagge khandhasantāne puna saṃdahanavasena. Anuppādabhūteti taṃtaṃphale. Anuppādapariyosāneti anuppādakaro maggo anuppādo, tassa pariyosāne.

परंतु दृष्टीविशुद्धी ही यथादृष्टीचे प्रधान (मुख्य साधन) आहे, म्हणजेच कम्मस्सकता-ज्ञान (कर्मस्वकीयता ज्ञान) इत्यादी म्हणून ओळखली जाणारी दृष्टीविशुद्धी होय. अशा प्रकारे अनुक्रमाने 'दृष्टीविशुद्धी' आणि 'दृष्टीविशुद्धी खो पन' या दोन्ही पदांच्या समानतेमुळे ती 'प्रज्ञा' आहे. 'यथादृष्टीचे' म्हणजे उत्पन्न झालेल्या प्रकारच्या दृष्टीचे, किंवा उत्पन्न करावयाच्या प्रधानतेच्या अनुरूप दृष्टीचे, किंवा यथादृष्टीनुसार प्रवृत्त होणाऱ्या क्रियेचे. 'संवेग' म्हणजे ओत्तप्प (पापाची भीती) युक्त ज्ञान, किंवा केवळ ओत्तप्पच. सम्यक प्रकारे संतुष्ट होणे, तृप्ती म्हणजे संतुष्टी (संतोष). ज्याला हा संतोष नाही तो 'असंतोष' (असंतुट्ठी), आणि असंतोषाचा भाव म्हणजे 'असंतोषिता' (असंतुट्ठिता). वीर्यप्रवाहामध्ये (प्रयत्नांच्या प्रवाहात) प्रवृत्त असताना मध्येच मागे फिरणे किंवा निवृत्त होणे म्हणजे 'प्रतिवान' (माघार). जे ज्याच्याकडे असते तो 'प्रतिवानी' (माघार घेणारा). जो माघार घेत नाही तो 'अप्रतिवानी' (माघार न घेणारा), आणि त्याचा भाव म्हणजे 'अप्रतिवानिता' (अप्पाटिवानिता - माघार न घेण्याची वृत्ती). 'विमुच्चन' (मुक्त होणे) म्हणजे आलंबनामध्ये अधिमुक्तता (एकाग्रता/समर्पण) आणि क्लेशांपासून तसेच सर्व संस्कारांपासून निसरण (मुक्त होणे). 'प्रतिसंधीच्या वशाने' म्हणजे त्या-त्या मार्गाने नष्ट होणाऱ्या क्लेशांचे, उत्पन्न झालेल्या मार्गातील स्कंधसंतानामध्ये पुन्हा संधान (जोडणी) होण्याच्या वशाने. 'अनुत्पादभूत' म्हणजे त्या-त्या फळामध्ये. 'अनुत्पादपरियोसान' म्हणजे अनुत्पाद करणारा मार्ग हाच अनुत्पाद आहे, त्याच्या समाप्तीमध्ये (शेवटी).

Suttantikadukamātikāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुत्तन्तिक दुक-मातिका पदवर्णना समाप्त झाली.

Dukamātikāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुक-मातिका पदवर्णना समाप्त झाली.

Kāmāvacarakusalapadabhājanīyavaṇṇanā

कामावचर कुशल पदभाजीनीय वर्णना.

1. ‘‘Ye vā pana…pe… arūpino dhammā’’ti idaṃ ‘‘phasso hotī’’ti evamādikaṃ viya na visuṃ ‘‘tepi hontī’’ti hoti-saddena sambandhaṃ katvā vuttaṃ, uddiṭṭhāvasese ca pana gahetvā ‘‘ime dhammā kusalā’’ti appetuṃ vuttanti appanāya avarodhitaṃ. Evañca katvā niddesepi etassa padabhājanīyaṃ na vuttanti. Sarūpena pana adassitattā ‘‘atthī’’ti vatvā dutiyena hoti-saddena sambandho niddeso ca na kato, saṅkhepena pana uddisitvā saṅkhepeneva ye vā pana dhammā niddiṭṭhāti etassa dhammassa uddese avarodho yutto. Dhammaniddese ca niddesāvasāne vuttassāti.

१. “जे वा पन... पे... अरूपिधम्म” हा शब्द “स्पर्श होतो” इत्यादी शब्दांप्रमाणे स्वतंत्रपणे “ते देखील होतात” अशा प्रकारे 'होती' (अस्तित्वात असणे) या शब्दाशी संबंध जोडून सांगितलेला नाही. परंतु, आधी निर्देश केलेल्या (स्पर्शादी) धर्मांशिवाय उरलेल्या 'येवापनक' धर्मांना एकत्र घेऊन “हे धर्म कुशल आहेत” अशा प्रकारे निष्कर्षाप्रत (अप्पना) पोहचवण्यासाठी म्हटले आहे, म्हणून ते अप्पनामध्ये समाविष्ट केले आहे. आणि असे केल्यामुळे निर्देशामध्ये (निद्देस) देखील या पदाचे पदभाजीनीय (विस्तृत विश्लेषण) सांगितले नाही. परंतु, प्रत्यक्ष रूपाने (सरूपेण) न दाखविल्यामुळे, “आहेत” असे म्हणून दुसऱ्या 'होती' शब्दाशी संबंध आणि विस्तृत निर्देश भगवंतांनी केला नाही. परंतु संक्षेपाने निर्देश करून, संक्षेपानेच 'ये वा पन' धर्म निर्दिष्ट केले आहेत, म्हणून या धर्माचा उद्देशात (उद्देस) समावेश करणे योग्य आहे. आणि धर्मनिर्देशात, निर्देशाच्या शेवटी सांगितलेल्या (या धर्माचा समावेश करणे योग्य आहे).

Pucchāparicchedavacaneneva pucchābhāve viññāte pucchāvisesañāpanatthaṃ āha ‘‘ayaṃ kathetukamyatāpucchā’’ti. Pañcavidhā hīti mahāniddese (mahāni. 150; cūḷani. puṇṇakamāṇavapucchāniddesa 12; mettagūmāṇavapucchāniddesa 18) āgatā pucchā dasseti. Lakkhaṇanti ñātuṃ icchito yo koci sabhāvo. Aññātanti yena kenaci ñāṇena aññātabhāvaṃ āha. Adiṭṭhanti dassanabhūtena ñāṇena paccakkhaṃ viya adiṭṭhataṃ. Atulitanti ‘‘ettakaṃ ida’’nti tulābhūtāya paññāya atulitataṃ. Atīritanti tīraṇabhūtāya paññāya akatañāṇakiriyāsamāpanataṃ. Avibhūtanti ñāṇassa apākaṭabhāvaṃ[Pg.59]. Avibhāvitanti ñāṇena apākaṭīkatabhāvaṃ. Adiṭṭhaṃ jotīyati etāyāti adiṭṭhajotanā. Anumatiyā pucchā anumatipucchā. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave’’tiādipucchāya hi ‘‘kā tumhākaṃ anumatī’’ti anumati pucchitā hoti. Kathetukamyatāti kathetukamyatāya.

प्रश्न-परिच्छेद वचनानेच प्रश्नाचा भाव समजला जात असताना, प्रश्नाचा विशेष प्रकार दर्शवण्यासाठी 'हा कथेतुकाम्यता-प्रश्न (सांगण्याच्या इच्छेने विचारलेला प्रश्न) आहे' असे म्हटले आहे. 'पाच प्रकारची' या शब्दाने महानिद्देसामध्ये आलेल्या प्रश्नांचे प्रकार दाखवले आहेत. 'लक्षण' म्हणजे जाणण्याची इच्छा असलेला कोणताही स्वभाव. 'अज्ञात' या शब्दाने कोणत्याही ज्ञानाने न जाणलेली अवस्था (अज्ञातभाव) सांगितली आहे. 'अदृष्ट' या शब्दाने दर्शनरूप ज्ञानाने प्रत्यक्ष न पाहिलेली अवस्था (अदृष्टता) सांगितली आहे. 'अतुलित' म्हणजे 'हे एवढेच आहे' अशा प्रकारे तागडीसारख्या (तुल्य) प्रज्ञेने मोजले न जाणे (अतुलितत्व). 'अतीरित' म्हणजे निर्णय करणाऱ्या प्रज्ञेने ज्ञानाची क्रिया पूर्ण न केली जाणे. 'अविभूत' म्हणजे ज्ञानाला स्पष्ट न झालेली अवस्था (अस्पष्टता). 'अविभावित' म्हणजे ज्ञानाने स्पष्ट न केलेली अवस्था. याच्याद्वारे न पाहिलेली गोष्ट प्रकाशित केली जाते, म्हणून हा 'अदृष्टजोतना' प्रश्न होय. संमती मिळवण्यासाठी विचारलेला प्रश्न म्हणजे 'अनुमती-प्रश्न' होय. कारण, “भिक्खूहो, तुम्हाला काय वाटते?” इत्यादी प्रश्नांद्वारे “तुमची काय संमती आहे?” अशी संमतीच विचारली जाते. 'कथेतुकाम्यता' म्हणजे सांगण्याच्या इच्छेने.

Pabhedato dhammānaṃ desananti mātikādesanaṃ āha. Tattha hi purato kusalādike pabhede vatvā pacchato dhammā vuttāti ‘‘pabhedavantadassanattha’’nti niddesaṃ āha. Idaṃ vuttaṃ hoti – mātikāya savisesanā dhammā vuttā, te ca visesitabbattā padhānā, padhānañca itikattabbatāya yujjatīti dhammānameva padhānānaṃ pucchitabbatā vissajjitabbatā ca hoti, tasmā te pucchitabbe dassetuṃ ‘‘katame dhammā’’ti vuttaṃ, te pana visesavanto pucchitāti dassetuṃ puna ‘‘kusalā’’ti vuttanti evaṃ pabhedavantadassanatthaṃ ayaṃ padānukkamo katoti. ‘‘Ime dhammā kusalā’’ti vissajjanepi evameva yojanā kātabbā. ‘‘Pabhedato dhammānaṃ desanaṃ dīpetvā’’ti etassa atthaṃ vivarituṃ ‘‘imasmiñhī’’tiādimāha. Anekappabhedā desetabbāti sambandho. Tasmāti avohāradesanato dhammānameva desetabbattā tesañca ghanavinibbhogapaṭisambhidāñāṇāvahanato pabhedavantānaṃ desetabbattā ‘‘kusalā…pe… dīpetvā’’ti etena sambandho. Evameva hi yathāvuttadīpanassa hetuṃ sakāraṇaṃ pakāsetuṃ puna ‘‘dhammāyevā’’tiādi vuttanti. Dhammāti sāmaññamattavacanena samūhādighanavasena ekattaggahaṇaṃ hotīti ekattavinibbhogakaraṇaṃ ghanavinibbhogañāṇaṃ āvahati pabhedadesanā, tathā kusalādidhammānaṃ abyākatādiatthānañca dīpanato dhammapaṭisambhidādiñāṇañca āvahati. ‘‘Pabhedavantadassanattha’’nti etaṃ vivarituṃ ‘‘idāni ye tenā’’tiādimāha. Pabheda…pe… yujjati itikattabbatāyuttassa visesanattā. Atha vā uddeso dhammappadhāno, pucchā saṃsayitappadhānā, na ca dhammabhāvo saṃsayito, kusalādibhedo pana saṃsayitoti nicchitasaṃsayitavasenāyaṃ padānukkamo kato.

“प्रभेदाने (विभागाने) धर्मांचा उपदेश” या शब्दाने मातिका-उपदेशाला सांगितले आहे. कारण तेथे आधी कुशल इत्यादी प्रभेद सांगून नंतर “धम्म” असे म्हटले आहे, म्हणून “प्रभेदयुक्त धर्मांना दाखवण्यासाठी” असे निर्देशात (निद्देस) म्हटले आहे. याचा अर्थ असा आहे - मातिकेमध्ये विशेषणासह धर्म सांगितले आहेत, आणि ते विशेष्य असल्यामुळे प्रधान (मुख्य) आहेत. आणि प्रधान हे कर्तव्यतेसाठी (प्रश्न-उत्तरासाठी) योग्य असते, म्हणून प्रधान असलेल्या धर्मांचीच विचारणा आणि उत्तर दिले जाणे योग्य ठरते. म्हणून, त्या विचारण्यायोग्य धर्मांना दाखवण्यासाठी “कतमे धम्मा” (कोणते धर्म) असे म्हटले आहे. परंतु, ते विशेषयुक्त धर्म विचारले आहेत हे दाखवण्यासाठी पुन्हा “कुसला” (कुशल) असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे प्रभेदयुक्त धर्मांना दाखवण्यासाठी हा पदांचा क्रम (पदानुक्रम) केला आहे. “इमे धम्मा कुसला” (हे धर्म कुशल आहेत) या उत्तरातही याच प्रकारे योजना करावी. “प्रभेदाने धर्मांचा उपदेश प्रकाशित करून” या शब्दाचा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी “इमस्मिं हि” इत्यादी म्हटले आहे. “अनेक प्रभेद उपदेशिले पाहिजेत” असा संबंध आहे. “त्यामुळे” म्हणजे व्यावहारिक उपदेश (अवोहारदेसना) नसल्यामुळे केवळ परमार्थ धर्मांचाच उपदेश करावयाचा असल्यामुळे, आणि त्यांच्या घन-विनिब्भोग (समूहाचे पृथक्करण) व प्रतिसंभिदा-ज्ञानाला प्राप्त करून देणारे असल्यामुळे, प्रभेदयुक्त धर्मांचा उपदेश करावयाचा असल्यामुळे “कुसला... पे... दीपेत्वा” याच्याशी संबंध आहे. याच प्रकारे, पूर्वोक्त प्रकाशनाचे कारण सहेतुक स्पष्ट करण्यासाठी पुन्हा “धम्मा येव” इत्यादी म्हटले आहे. “धम्मा” या सामान्य मात्र वचनाने समूह इत्यादींच्या घनरूपामुळे एकत्वाचे ग्रहण होते, म्हणून प्रभेद-उपदेश हा एकत्वाचे पृथक्करण करणारे “घन-विनिब्भोग ज्ञान” प्राप्त करून देतो. तसेच कुशल इत्यादी धर्म आणि अव्याकृत इत्यादी अर्थांचे प्रकाशन करत असल्यामुळे “धम्म-प्रतिसंभिदा” इत्यादी ज्ञान देखील प्राप्त करून देतो. “प्रभेदयुक्त धर्मांना दाखवण्यासाठी” हे स्पष्ट करण्यासाठी “इदानि ये तेन” इत्यादी म्हटले आहे. प्रभेद... पे... योग्य आहे, कारण ते कर्तव्यतेने युक्त असलेल्याचे विशेषण आहे. अथवा, उद्देश (मातिका) हा धर्म-प्रधान आहे, प्रश्न हा संशय-प्रधान आहे. आणि धर्मभाव संशयास्पद नाही, परंतु कुशल इत्यादी प्रभेद संशयास्पद आहेत. म्हणून निश्चित आणि संशयास्पद यांच्या वशाने हा पदांचा क्रम केला गेला आहे.

Etthāti etasmiṃ vacane. Kimatthamāha bhagavāti taṃ dassetuṃ āha ‘‘samaye niddisi citta’’nti. Pariyosāneti samaye cittaniddesassa ‘‘yasmiṃ…pe… ārabbhā’’ti etassa pariyosāne. Tasmiṃ samayeti tasmiṃ cittuppādasamaye[Pg.60]. Cittena samayaṃ niyametvāna atha pacchā bodhetunti sambandho. Vijjamānepi bhojanagamanādisamayanānatte samavāyādinānatte ca yathāvuttacittaniyamitā visesitā aññasmiṃ samaye yathādhippetānaṃ phassādīnaṃ abhāvā cittaniyamite samaye phassādayo bodhetuṃ visesanameva tāva cittaṃ dassetuṃ samaye cittaṃ niddisīti attho. Visesitabbopi hi samayo attano upakāratthaṃ visesanabhāvaṃ āpajjati, visesanabhūtañca cittaṃ tadupakāratthaṃ visesitabbabhāvanti. Santatighanādīnaṃ ayaṃ viseso – purimapacchimānaṃ nirantaratāya ekībhūtānamiva pavatti santatighanatā, tathā phassādīnaṃ ekasamūhavasena dubbiññeyyakiccabhedavasena ekārammaṇatāvasena ca ekībhūtānamiva pavatti samūhādighanatāti.

येथे ‘एत्थ’ म्हणजे ‘या वचनात’. भगवंतांनी कोणत्या हेतूने (असे) म्हटले आहे? तो हेतू दर्शवण्यासाठी ‘समये निद्दिसि चित्तं’ (समयामध्ये चित्ताचा निर्देश केला) असे म्हटले आहे. ‘परियोसाने’ म्हणजे ‘यस्मिं...पे... आरब्भा’ या चित्तनिर्देशाच्या शेवटी. ‘तस्मिं समये’ म्हणजे ‘त्या चित्तोत्पाद समयात’ (चित्त उत्पन्न होण्याच्या काळात). चित्ताद्वारे समयाला मर्यादित (निश्चित) करून, त्यानंतर (स्पर्शादी धर्म) समजून सांगण्यासाठी, असा संबंध आहे. भोजन, गमन इत्यादी विविध समय आणि समवाय (सामग्री) इत्यादींची विविधता विद्यमान असतानाही, वर सांगितलेल्या चित्ताने मर्यादित (विशेषित) केलेल्या समयाव्यतिरिक्त इतर समयात अभिप्रेत असलेल्या स्पर्श इत्यादी धर्मांचा अभाव असल्यामुळे, चित्ताने मर्यादित केलेल्या समयात स्पर्श इत्यादी धर्म समजून सांगण्यासाठी, प्रथम विशेषण असलेल्या चित्ताला दर्शवण्यासाठी ‘समये’ (समयात) या विशेष्यभूत समयामध्ये ‘चित्तं’ (चित्ताचा) निर्देश केला आहे, असा अर्थ आहे. कारण विशेष्य असलेला समय देखील स्वतःच्या उपकारासाठी विशेषण भाव प्राप्त करतो आणि विशेषण बनलेले चित्त देखील त्याच्या उपकारासाठी विशेष्य भाव प्राप्त करते. संतति-घन इत्यादींचा हा विशेष (भेद) आहे—पूर्व आणि उत्तर चित्तांच्या निरंतरतेमुळे (अखंडतेमुळे) जणू काही ते एकच झाल्यासारखे प्रवृत्त होणे म्हणजे ‘संतति-घनता’ होय. तसेच स्पर्श इत्यादी धर्मांचे एकाच समूहाच्या रूपाने, कठीण अशा कार्याच्या भेदाने आणि एकाच आलंबनाच्या (विषयाच्या) प्रभावाने जणू काही एकच झाल्यासारखे प्रवृत्त होणे म्हणजे ‘समूह-घनता’ (समूह-कृत्य-आलंबन घनता) होय.

Kālañca samayañcāti yuttakālañca paccayasāmaggiñca. Khaṇoti okāso. Tathāgatuppādādiko hi maggabrahmacariyassa okāso tappaccayapaṭilābhahetuttā. Khaṇo eva ca samayo. Yo ‘‘khaṇo’’ti ca ‘‘samayo’’ti ca vuccati, so ekovāti attho. Mahāsamayoti mahāsamūho. Samayopi khoti sikkhāparipūraṇassa hetupi. Samayappavādaketi diṭṭhippavādake. Tattha hi nisinnā titthiyā attano attano samayaṃ pavadantīti. Atthābhisamayāti hitapaṭilābhā. Abhisametabboti abhisamayo, abhisamayo attho abhisamayaṭṭhoti pīḷanādīni abhisamitabbabhāvena ekībhāvaṃ upanetvā vuttāni, abhisamayassa vā paṭivedhassa visayabhūto attho abhisamayaṭṭhoti tāneva tathā ekattena vuttāni. Tattha pīḷanaṃ dukkhasaccassa taṃsamaṅgino hiṃ sanaṃ avipphārikatākaraṇaṃ. Santāpo dukkhadukkhatādibhāvena santāpanaṃ paridahanaṃ.

‘काळ आणि समय’ म्हणजे योग्य काळ आणि प्रत्यय-सामग्री (कारणांची अनुकूलता). ‘क्षण’ म्हणजे संधी (अवकाश). कारण तथागतांचा उत्पाद (उत्पत्ती) इत्यादी हा मार्ग-ब्रह्मचर्यासाठी अनुकूल संधी आहे, कारण तो त्या मार्ग-ब्रह्मचर्याच्या कारणाचा लाभ करून देणारा हेतू आहे. क्षण हाच समय आहे. ज्याला ‘क्षण’ आणि ‘समय’ म्हटले जाते, ते दोन्ही एकच आहेत, असा अर्थ आहे. ‘महासमय’ म्हणजे मोठा समूह. ‘समय’ म्हणजे शिक्षेच्या (शिक्षणाच्या) परिपूर्तीचा हेतू देखील. ‘समयप्रवादक’ म्हणजे दृष्टीप्रवादक (मतांचे प्रतिपादन करणारे). कारण तेथे बसलेले तीर्थक (परधर्मीय उपदेशक) आपापल्या सिद्धांतांचे (समयाचे) प्रतिपादन करत असत. ‘अर्थाभिसमय’ म्हणजे हिताचा लाभ होणे. जो जाणला पाहिजे तो अभिसमय; अभिसमय असलेला अर्थ म्हणजे ‘अभिसमयार्थ’ (अभिसमयट्ट). पीडन (पीडा देणे) इत्यादींना जाणण्याच्या योग्यतेच्या रूपाने एकत्व प्राप्त करून देऊन (एकवचनात) सांगितले आहे. किंवा अभिसमयाच्या (साक्षात्काराच्या) विषयभूत असलेल्या अर्थाला ‘अभिसमयार्थ’ म्हणतात; त्यांनाच त्या प्रकारे एकवचनाने सांगितले आहे. त्यामध्ये, दुःखसत्याचे ‘पीडन’ म्हणजे त्या दुःखाने युक्त असलेल्या व्यक्तीला पीडित करणे आणि त्याला अप्रसन्न (अव्याप्त) करणे होय. ‘संताप’ म्हणजे दुःख-दुःखता इत्यादी भावाने अत्यंत संतप्त करणे आणि चहूबाजूंनी जाळणे होय.

‘‘Idhā’’ti vacanaṃ akusalesu abyākatesu ca kesuci khaṇassa asambhavato. Nanu kusalānañca navamena khaṇena vinā uppatti hotīti? No na hoti, na pana navamo eva khaṇo, catucakkānipi khaṇoti vuttāni. Sabbantimena paricchedena attasammāpaṇidhikhaṇamantarena natthi kusalassa uppattīti khaṇo idha gahito. Indriyavisayamanasikārādhīnaṃ viññāṇanti evamādi sādhāraṇaphalaṃ daṭṭhabbaṃ. Navamoti aṭṭhakkhaṇe upādāya vuttaṃ. Catucakkaṃ vattatīti puna patirūpadesavāsādisampatti catucakkaṃ viparivattatīti [Pg.61] attho. Okāsabhūtānīti attano nibbattiyā ‘‘idāni uppajjantu kusalānī’’ti anumatidānaṃ viya bhūtāni.

‘इध’ (येथे) हा शब्द अकुशल धर्मांमध्ये आणि काही अव्याकृत धर्मांमध्ये ‘क्षण’ या अर्थाचा असंभव असल्यामुळे वापरला आहे. शंका: नवव्या क्षणाशिवाय देखील कुशल धर्मांची उत्पत्ती होते की नाही? उत्तर: असे नाही की होत नाही (अर्थात होतेच). परंतु केवळ नववा क्षणच ‘क्षण’ नाही, तर चार संपत्ती-चक्रांना देखील ‘क्षण’ म्हटले गेले आहे. अंतिम मर्यादेनुसार, ‘आत्मसम्यक्प्रणिधी’ (स्वतःला योग्य मार्गावर स्थापित करणे) या क्षणाशिवाय कुशल धर्माची उत्पत्ती होऊ शकत नाही, म्हणून येथे ‘क्षण’ हा अर्थ ग्रहण केला आहे. इंद्रिय, विषय आणि मनसिकार इत्यादींवर अवलंबून असणारे विज्ञान, हे त्यांचे सामायिक फळ आहे असे समजावे. ‘नववा’ हे आठ अक्षण (क्षण नसलेले काळ) लक्षात घेऊन म्हटले आहे. ‘चार चक्रे फिरतात’ म्हणजे प्रतिरूपदेशवास (योग्य देशात राहणे) इत्यादी चार संपत्ती-चक्रे वारंवार फिरतात, असा अर्थ आहे. ‘संधी (अवकाश) स्वरूप झालेले’ म्हणजे स्वतःच्या उत्पत्तीमुळे ‘आता कुशल धर्म उत्पन्न होवोत’ अशी जणू काही अनुमती देणारे झाले आहेत.

Cittakāloti dhammeneva satā kālo visesito, na tassa pavattittha pavattissati pavattatīti etena avatthāvisesena, nāpi tassa vijānanakiccena, tasmā evaṃvidhe dhamme upādāya paññattoti vutto. Kamappavattā visesā eva paṭipāṭīti bījabhāvo ca paṭipāṭīti vattumarahatīti iminādhippāyena ‘‘bījakāloti dhammapaṭipāṭiṃ upādāya paññatto’’ti āha. Dhammapaṭipāṭiṃ vāti aṭṭhakalāpadhamme sandhāyāha. Sañcitā viya gayhamānakālā eva kālasañcayo, yathā vā tathā vā kāloti ekaṃ sabhāvaṃ gahetvā abhinivesaṃ karontassa tadabhinivesanisedhanatthaṃ ‘‘so panesa sabhāvato avijjamānattā paññattimattako’’ti āha. Ñatvā viññeyyoti sambandho. Itaro pana hetūti esa samayo paccayova viññeyyo. Etthāti etasmiṃ adhikāre na hetuhetu sādhāraṇahetu cāti attho. Samavāyo paccayasāmaggī, hetu pana ekeko paccayoti ayametesaṃ viseso veditabbo. Cakkhuviññāṇādīnaṃ anekapaccayadassanena taṃtaṃdvārikānaṃ kusalānañca tappaccayataṃ dasseti.

‘चित्तकाळ’ म्हणजे विद्यमान असलेल्या चित्त रूप धर्मानेच काळ विशेषित केला आहे; तो भूतकाळात प्रवृत्त झाला, भविष्यकाळात प्रवृत्त होईल किंवा वर्तमानकाळात प्रवृत्त होत आहे, अशा अवस्था-विशेषाने विशेषित केलेला नाही, आणि त्याच्या जाणण्याच्या कार्यानेही विशेषित केलेला नाही. म्हणून अशा प्रकारच्या धर्मांना ग्रहण करून (काळ) प्रज्ञप्त केला आहे, असे म्हटले आहे. क्रमाने प्रवृत्त होणारे विशेष (बदल) म्हणजेच ‘परंपरा’ (क्रम) होय, आणि बीजाची अवस्था देखील परंपरा म्हणता येऊ शकते; या अभिप्रायाने ‘बीजकाळ म्हणजे धर्म-परंपरेला ग्रहण करून प्रज्ञप्त केला आहे’ असे म्हटले आहे. किंवा ‘धर्म-परंपरा’ हे अष्टकलाप रूपांना (आठ रूपांच्या समूहाला) उद्देशून म्हटले आहे. एकत्रित केल्यासारखे ग्रहण केले जाणारे काळ म्हणजेच ‘काळ-संचय’ होय. ‘कसाही असो, काळ हा एक स्वतंत्र स्वभाव (परमार्थ) आहे’ असे मानून अभिनिवेश (हट्ट) करणाऱ्या व्यक्तीच्या त्या अभिनिवेशाचा निषेध करण्यासाठी ‘तो हा काळ स्वभावाने अविद्यमान असल्यामुळे केवळ प्रज्ञप्ती-मात्र आहे’ असे म्हटले आहे. ‘जाणून घेऊन समजले पाहिजे’ असा संबंध आहे. परंतु दुसरा ‘हेतू’ नावाचा जो समय आहे, तो केवळ ‘प्रत्यय’ (कारण) म्हणूनच समजला पाहिजे. ‘येथे’ म्हणजे या अधिकारात तो मुख्य हेतू किंवा साधारण हेतू नाही, असा अर्थ आहे. समवाय म्हणजे प्रत्यय-सामग्री (कारणांची अनुकूलता) आणि हेतू म्हणजे एकेक प्रत्यय (कारण), हा या दोघांमधील भेद समजला पाहिजे. चक्षुर्विज्ञान इत्यादींच्या अनेक कारणांचे दर्शन घडवून, त्या त्या द्वारांमध्ये उत्पन्न होणाऱ्या कुशल धर्मांची देखील अनेक-कारणता दर्शवली आहे.

Pariggaho kato aṭṭhakathācariyehi. Ekakāraṇavādoti pakatikāraṇavādo, issarakāraṇavādo vā. Aññamaññāpekkhoti avayavānaṃ aññamaññāpekkhatāya samudāyo vutto. Apekkhā ca yāva sahāyakāraṇasamāgamo na hoti, tāva phalassa anipphādanaṃ samāgame nipphādanasamatthassa nipphādanañca. Samāgamo ca yesu yujjamānesu nibyāpāresupi phalassa pavatti, tesaṃ sabbhāvoti.

अट्ठकथाचार्यांनी (हा) परिग्रह (स्वीकार) केला आहे. ‘एककारणवाद’ म्हणजे प्रकृतिकारणवाद किंवा ईश्वरकारणवाद होय. ‘अन्योन्यापेक्ष’ म्हणजे अवयवांच्या (कारणांच्या भागांच्या) परस्परांवरील अपेक्षेमुळे समूहाला ‘अन्योन्यापेक्ष’ म्हटले आहे. आणि ‘अपेक्षा’ म्हणजे जोपर्यंत सहायक कारणांचा मेळ (मिलाफ) होत नाही, तोपर्यंत फळाची उत्पत्ती न होणे, आणि मेळ झाल्यावर, फळ उत्पन्न करण्यास समर्थ असलेल्या कारणाद्वारे फळाची उत्पत्ती होणे होय. आणि ‘मेळ’ (समागम) म्हणजे ज्या कारणांचा संयोग झाल्यावर, स्वतः कोणताही व्यापार (क्रिया) नसतानाही फळाची प्रवृत्ती (उत्पत्ती) होते, अशा कारणांचे अस्तित्त्व असणे होय.

Asāmaggī…pe… pattitoti cakkhurūpālokamanasikārānaṃ asamavetānaṃ cakkhuviññāṇassa ahetubhāve sati samavetānañca taṃsabhāvāvinivattito hetubhāvānāpattitoti attho. Na hi sabhāvantaraṃ aññena sahitaṃ sabhāvantaraṃ hotīti. Ekasminti andhasate ekekasmiṃ andheti adhippāyo. Aññathā yathārutavasena atthe gayhamāne ekassa andhassa dassanāsamatthatā sabbesampi na hoti, nāpi ekassa asamatthatāya sabbesampi asamatthatā vuttā, kintu sabbesaṃ visuṃ asamatthatāya evāti upamāvacanaṃ na yujjeyya, nāpi upamopamitabbasambandho. Na [Pg.62] hi upamitabbesu cakkhādīsu ekassa asamatthatāya sabbesampi asamatthatā vuttā, kintu sabbesaṃ visuṃ asamatthatāya sahitānaṃ asamatthatāti. Andhasataṃ passatīti ca andhasataṃ sahitaṃ passatīti adhippāyo aññathā vuttanayena upamitabbāsamānatāpattito. Sādhā…pe… ṭhitabhāvoti yesu vijjamānesu phalappavatti tesaṃ samodhāne, yathā pavattamānesu tesu phalappavatti, tathā pavattimāha. Na yesaṃ kesañci anekesaṃ samodhānamattaṃ sāmaggī. Na hi saddagandharasaphoṭṭhabbasamodhānaṃ cakkhuviññāṇassa, kaṭṭhakapālapāsāṇasamodhānaṃ vā sotaviññāṇassa hetūti. Tanti taṃ dassanaṃ. Asā…pe… siddhoti nāyamattho sādhetabbo visuṃ ahetūnaṃ cakkhādīnaṃ sahitānaṃ hetubhāvassa paccakkhasiddhattāti attho. Na hi paccakkhasiddhe yuttimagganaṃ yuttanti.

"असामग्गी... पत्तितो" याचा अर्थ असा आहे की, जेव्हा चक्षु (डोळा), रूप, प्रकाश आणि मनसिकार हे असमवेत (एकत्र न आलेले) असतात, तेव्हा चक्षु-विज्ञानाचे अहेतुत्व (कारण नसणे) असते; आणि जेव्हा ते समवेत (एकत्र आलेले) असतात, तेव्हा त्या अहेतुत्वाच्या स्वभावापासून परावृत्त न झाल्यामुळे ते कारणभावाला (हेतुत्वाला) प्राप्त होत नाहीत. कारण एक स्वभाव दुसऱ्या स्वभावाशी युक्त होऊन दुसरा स्वभाव बनू शकत नाही. "एकामध्ये" म्हणजे शंभर अंधांपैकी "प्रत्येक एका अंधामध्ये" असा अभिप्राय आहे. अन्यथा, शब्दाच्या केवळ बाह्य अर्थानुसार अर्थ घेतला असता, एका अंधाची पाहण्याची असमर्थता ही सर्वांची असमर्थता ठरणार नाही; किंवा एकाच्या असमर्थतेमुळे सर्वांची असमर्थता सांगितली गेली आहे असेही नाही. परंतु, सर्वांच्या स्वतंत्र असमर्थतेमुळेच (असे म्हटले आहे), त्यामुळे उपमेचे वचन योग्य ठरणार नाही, आणि उपमान-उपमेय संबंधही जुळणार नाही. कारण उपमेय असलेल्या चक्षु इत्यादींमध्ये एकाच्या असमर्थतेमुळे सर्वांची असमर्थता सांगितलेली नाही, तर सर्वांच्या स्वतंत्र असमर्थतेमुळे एकत्रित असलेल्यांची असमर्थता सांगितली आहे. "शंभर अंध पाहतात" यात "शंभर अंध एकत्रितपणे पाहतात" असा अभिप्राय आहे, अन्यथा पूर्वोक्त पद्धतीने उपमेची असमानता प्राप्त होईल. "साधारण... स्थितभाव" म्हणजे ज्या कारणांच्या उपस्थितीत फलोत्पत्ती (कार्याची उत्पत्ती) होते, त्यांच्या एकत्र येण्याने (समवधानाने), ज्या प्रकारे ते कारण प्रवृत्त होत असताना फलोत्पत्ती होते, त्या प्रवृत्तीला सांगितले आहे. कोणत्याही अनेक गोष्टींचे केवळ एकत्र येणे म्हणजे 'सामग्गी' (सामग्री/एकत्रितता) नव्हे. कारण शब्द, गंध, रस आणि स्प्रष्टव्याचे एकत्र येणे हे चक्षु-विज्ञानाचे कारण नाही, किंवा लाकूड, खापर आणि दगड यांचे एकत्र येणे हे श्रोत-विज्ञानाचे कारण नाही. "तम्" म्हणजे ते दर्शन (किंवा चक्षु-विज्ञान). "असा... सिद्धो" म्हणजे हा अर्थ सिद्ध करण्याची गरज नाही, कारण स्वतंत्रपणे अहेतु (कारण नसलेल्या) असलेल्या चक्षु इत्यादींचे एकत्रितपणे हेतुत्व (कारण असणे) हे प्रत्यक्षसिद्ध आहे, असा अर्थ आहे. कारण प्रत्यक्षसिद्ध असलेल्या गोष्टीमध्ये युक्ति (तर्क) शोधणे योग्य नाही।

Manussattādīnaṃ khaṇāvayavānaṃ sāmaggī khaṇasāmaggī, taṃ vinā so navamacakkasampattisaṅkhāto khaṇo natthi. Sā eva hi khaṇasāmaggī so khaṇoti attho. Khaṇa…pe… dīpeti attano dullabhatāyāti attho. Khaṇattho vā samayasaddo khaṇasaṅkhāto samayoti vutto. So yasmiṃ dullabhe khaṇe satīti imassatthassa vibhāvanavasena tadāyattāya kusaluppattiyā dullabhabhāvaṃ dīpeti. Etenupāyena samavāya…pe… vuttiṃ dīpetīti ettha ito paresu ca yojanā tassa tassa taṃtaṃdīpane kātabbā.

मनुष्यत्व इत्यादी क्षण-अवयवांची (घटकांची) एकाग्रता/एकत्र येणे म्हणजे 'क्षण-सामग्गी' (क्षण-सामग्री) होय. तिच्याशिवाय तो नववा क्षण किंवा चतुर-चक्रसंपत्ती क्षण नावाचा क्षण अस्तित्वात नाही. ती क्षण-सामग्गी म्हणजेच तो क्षण होय, असा अर्थ आहे. "क्षण... दर्शवितो" म्हणजे स्वतःच्या दुर्लभतेमुळे (मिळण्यास कठीण असल्यामुळे) असा अर्थ आहे. किंवा क्षण या अर्थाचा 'समय' शब्द 'क्षण नावाचा समय' असा सांगितला आहे. तो (समय शब्द) ज्या दुर्लभ क्षणाच्या अस्तित्वात कुशल चित्त उत्पन्न होते, या अर्थाचे प्रकटीकरण करून, त्यावर अवलंबून असलेल्या कुशल चित्ताच्या उत्पत्तीची दुर्लभता दर्शवितो. या उपायाने (पद्धतीने) "समवाय... वृत्ती दर्शवितो" येथे आणि यापुढील काळ, समूह, हेतू इत्यादी अर्थांमध्ये त्या त्या समयाच्या त्या त्या अर्थविशेषाचे प्रकटीकरण करण्यासाठी योजना करावी।

Tassa purisassāti ‘‘seyyathāpi bhikkhave cattāro daḷhadhammā dhanuggahā sikkhitā katahatthā katupāsanā catuddisā ṭhitā assu, atha puriso āgaccheyya ‘ahaṃ imesaṃ…pe… katupāsanānaṃ kaṇḍe khitte khitte appatiṭṭhite pathaviyaṃ gahetvā āharissāmī’’’ti (saṃ. ni. 2.228) evaṃ vuttajavanapurisassa. Tāva parittakoti gamanassādānaṃ devaputtānaṃ heṭṭhupariyāyena paṭimukhaṃ dhāvantānaṃ sirasi pāde ca baddhakhuradhārāsannipātato ca parittataro kālo. Kālasaṅkhāto samayo cittaparicchinno vuccamāno teneva paricchedakacittena ‘‘evaṃ paritto aha’’nti attano parittataṃ dīpeti. Yathā cāhaṃ, evaṃ sabbo kusalacittappavattikāloti tassa parittataṃ dīpeti. Saddassa dīpanā vuttanayānusārena veditabbā.

"त्या पुरुषाचा" म्हणजे—"हे भिक्खूहो, समजा जसे चार दृढधनुष्यधारी, सुशिक्षित, सरावलेले, राजदरबारात धनुर्विद्या दाखवलेले धनुर्धारी चार दिशांना उभे असतील. त्यानंतर एक पुरुष येईल आणि म्हणेल: 'मी या... धनुर्धाऱ्यांनी सोडलेले बाण जमिनीवर पडण्यापूर्वीच हवेत पकडून परत आणीन.'" अशा प्रकारे सांगितलेल्या वेगवान पुरुषाचा (हा संदर्भ आहे). "तेवढा लहान/अल्प" म्हणजे धावण्यात आनंद घेणाऱ्या देवपुत्रांच्या, वर-खाली उलटसुलट वेगाने एकमेकांसमोर धावताना, त्यांच्या डोक्यावर आणि पायांवर बांधलेल्या वस्तऱ्यांच्या धारांच्या एकत्र येण्यापेक्षाही (चित्त उत्पन्न होण्याचा) काळ अत्यंत लहान (अल्प) असतो. काळ नावाचा समय जो चित्ताने मर्यादित (परिच्छिन्न) करून सांगितला जातो, तो त्याच परिच्छेदक चित्ताद्वारे "मी (काळ) एवढा अल्प आहे" असे सांगून स्वतःची अल्पता दर्शवितो. "जसा मी अल्प आहे, तसाच सर्व कुशल चित्ताच्या प्रवृत्तीचा काळही अल्प आहे" असे सांगून तो कुशल चित्ताच्या प्रवृत्तीच्या काळाची अल्पता दर्शवितो. 'समय' शब्दाचे प्रकटीकरण पूर्वोक्त पद्धतीनुसार समजून घ्यावे।

Pakativādīnaṃ [Pg.63] mahato viya aṇuvādīnaṃ dviaṇukassa viya ca ekasseva. Hetu…pe… vuttitaṃ dīpetīti paccayāyattavuttidīpanato tapparabhāvā hetusaṅkhātassa parāyattavuttidīpanatā vuttā. Sati pana paccayāyattabhāve paccayasāmaggīāyattatā samavāyasaṅkhātena dīpiyatīti atapparabhāvato tassa taṃdīpanatā na vuttā. Anena samayena kattubhūtena, anena samayena vā karaṇabhūtena bhagavatā paṭisedhitoti attho. Esa nayo purimāsu dīpanāsu.

प्रकृतीवाद्यांच्या (सांख्यांच्या) 'महत' (बुद्धी) प्रमाणे, किंवा अणुवाद्यांच्या (वैशेषिकांच्या) 'द्व्यणुक' (दोन अणूंचे एकत्र येणे) प्रमाणे, केवळ एकाच (धम्माची उत्पत्ती निषिद्ध केली आहे). "हेतू... वृत्ती दर्शवितो" या पाठाद्वारे, प्रत्ययाधीन (कारणावर अवलंबून असलेल्या) प्रवृत्तीचे प्रकटीकरण करण्यापेक्षा, हेतू नावाच्या समयाची पराधीन प्रवृत्ती दर्शविण्याची श्रेष्ठता असल्यामुळे, 'पराधीन प्रवृत्तीचे प्रकटीकरण' असे म्हटले आहे. परंतु, प्रत्ययाधीनता असताना, प्रत्यय-सामग्रीवरील अवलंबित्व हे 'समवाय' नावाच्या समयाद्वारे दर्शविले जाते; म्हणून त्या समवाय समयामध्ये ती पराधीनता दर्शविण्याची अतिशय श्रेष्ठता नसल्यामुळे, त्याचे प्रकटीकरण सांगितले नाही. कर्ता बनलेल्या "या समयाने" किंवा करण (साधन) बनलेल्या "या समयाद्वारे" भगवंतांनी (परमताचा) निषेध केला आहे, असा अर्थ आहे. हाच नियम पूर्वीच्या प्रकटीकरणांमध्येही (दीपनांमध्ये) लागू होतो।

Adhikaraṇavasenāti ādhāravasena. Etthāti kālasamūhasaṅkhāte samaye gahiteti attho. Kālopi hi cittaparicchinno sabhāvato avijjamānopi ādhārabhāveneva saññāto ‘‘adhikaraṇa’’nti vutto taṃkhaṇappavattānaṃ tato pubbe parato ca abhāvā. Bhāvoti kiriyā. Kiriyāya kiriyantaralakkhaṇaṃ bhāvenabhāvalakkhaṇaṃ. Yathā gāvīsu duyhamānāsu gato, duddhāsu āgatoti dohanakiriyā gamanakiriyāya lakkhaṇaṃ hoti, evamihāpi ‘‘yasmiṃ samaye tasmiṃ samaye’’ti ca vutte satīti ayamattho viññāyamāno eva hoti aññakiriyāsambandhābhāvena padatthassa sattāvirahābhāvatoti samayassa sattākiriyāya cittuppādakiriyā phassādibhavanakiriyā ca lakkhīyatīti ubhayattha samayasadde bhummaniddeso kato lakkhaṇabhūtabhāvayuttoti.

"अधिकरणवश" म्हणजे आधार रूपाने (आधाराच्या स्वरूपात). "येथे" म्हणजे काळ आणि समूह नावाचा समय ग्रहण केला असता, असा अर्थ आहे. कारण चित्ताने मर्यादित केलेला काळ देखील, जरी तो परमार्थ स्वभावाने अस्तित्वात नसला, तरी केवळ आधारभावानेच ओळखला जात असल्याने त्याला 'अधिकरण' (आधार) म्हटले आहे; कारण त्या क्षणी प्रवृत्त होणारे धम्म त्या क्षणाच्या आधी किंवा नंतर अस्तित्वात नसतात. "भाव" म्हणजे क्रिया होय. एका क्रियेद्वारे दुसऱ्या क्रियेचे लक्षण (ओळख) पटवणे याला 'भावेन भाव लक्षण' म्हणतात. जसे "गाईंचे दूध काढले जात असताना तो गेला, आणि दूध काढून झाल्यावर तो परत आला" या उदाहरणात, दूध काढण्याची क्रिया ही जाण्याच्या क्रियेचे लक्षण (दर्शक) बनते. त्याचप्रमाणे येथेही "ज्या समयाला... त्या समयाला" असे म्हटले असता, "असताना" (सति) हा अर्थ आपोआपच समजला जातो; कारण इतर क्रियेचा संबंध नसताना, पदाच्या अर्थाचा अस्तित्वाशी वियोग नसतो. म्हणून समयाच्या अस्तित्व-क्रियेद्वारे चित्तोत्पाद क्रिया आणि स्पर्श इत्यादींच्या उत्पत्तीची क्रिया लक्षित (दर्शविली) होते. म्हणूनच दोन्ही ठिकाणी 'समय' शब्दाचा सप्तमी विभक्तीत निर्देश (भूमनिर्देश) केला आहे, जो लक्षणभूत भावाने (अस्तित्वाने) युक्त आहे, असे समजावे।

Uddānatoti uddesato saṅkhepato. Kilesakāmo vatthukāmabhāvaṃ bhajanto kāmanīyavasena bhajati, na kāmanavasenāti kāmanavasena kilesakāmo eva hoti, na vatthukāmo. Duvidhopesoti vacanena duvidhassapi sahitassa avacaraṇappadesaṃ saṅgaṇhāti. Tena vatthukāmasseva pavattideso rūpārūpadhātudvayaṃ apanītaṃ hoti. Nanu ca duvidhopi sahito rūpārūpadhātūsu pavattati rūpārūpāvacaradhammānaṃ vatthukāmattā tadārammaṇānaṃ rūpārūparāgānañca kilesakāmabhāvasiddhitoti? Taṃ na, bahalakilesassa kāmarāgassa kilesakāmabhāvena idha saṅgahitattā. Evañca katvā rūpārūpadhātūsu pavattamānesu kāmāvacaradhammesu nikanti idha na saṅgahitā sukhumattā. ‘‘Uddānato dve kāmā’’ti sabbakāme uddisitvāpi hi ‘‘duvidhopeso’’ti ettha tadekadesabhūtā aññamaññasahitatāparicchinnā kāmarāgatabbatthukadhammāva saṅgahitāti, niravaseso [Pg.64] vā kilesakāmo kāmarāgo kāmataṇhārūpataṇhāarūpataṇhānirodhataṇhābhedo idha pavattatīti anavasesappavattitaṃ sandhāya ‘‘duvidhopeso’’ti vuttaṃ, vatthukāmopi ca appako idhāpi na vattati rūpārūpāvacaravipākamatto, tathāpi paripuṇṇavatthukāmattā kāmāvacaradhammāva idha gahitā. Evañca katvā sasatthāvacaropamā yuttā hoti. ‘‘Rūpūpapattiyā maggaṃ bhāvetī’’ti (dha. sa. 163; vibha. 625) ettha rūpabhavo uttarapadalopaṃ katvā ‘‘rūpa’’nti vutto, evamidhāpi uttarapadalopo daṭṭhabbo. Aññathā hi cittaṃ kāmāvacarāvacaranti vucceyyāti. Ārammaṇakaraṇavasenātiādike ‘‘kāmo’’ti sabbaṃ taṇhamāha, tasmā ‘‘kāmañcesā’’tiādi vuttaṃ, ‘‘kāme avacāretīti kāmāvacāra’’nti vattabbe cā-saddassa rassattaṃ kataṃ.

उद्दानतः म्हणजे उद्देशतः, संक्षेपतः. 'किलेसकाम' (क्लेशकाम) हा 'वत्थुकाम' (वस्तुकाम) भावाचा आश्रय घेताना कामनीयतेच्या (इच्छिण्यायोग्यतेच्या) प्रभावाने आश्रय घेतो, कामना करण्याच्या प्रभावाने नाही; म्हणून कामना करण्याच्या प्रभावाने तो 'किलेसकाम'च होतो, 'वत्थुकाम' नाही. 'दुविधोपेसो' (हा दोन्ही प्रकारचा आहे) या वचनाने दोन्ही प्रकारच्या एकत्रित असलेल्या कामाच्या प्रवृत्तीच्या क्षेत्राचा (अवचरण प्रदेशाचा) संग्रह केला जातो. त्यामुळे केवळ वत्थुकामाचाच प्रवृत्ती देश असलेल्या रूप आणि अरूप या दोन्ही धातूंचा अपवाद केला जातो (वगळले जाते). शंका अशी की, दोन्ही प्रकारचा एकत्रित काम रूप आणि अरूप धातूंमध्ये प्रवृत्त होतो की नाही? कारण रूप-अरूपावचर धर्म हे वत्थुकाम आहेत आणि त्यांचे आलंबन घेणाऱ्या रूप-अरूप रागांचे किलेसकामत्व सिद्ध होत असल्यामुळे? ते तसे नाही, कारण तीव्र क्लेशरूप असलेल्या कामरागाचा किलेसकामभावाने येथे संग्रह केला गेला आहे. आणि असे केल्याने, रूप आणि अरूप धातूंमध्ये प्रवृत्त होणाऱ्या कामावचर धर्मांमधील 'निकान्ती'चा (आसक्तीचा) येथे संग्रह केला जात नाही, कारण ती सूक्ष्म असते. 'उद्दानतः द्वे कामा' (संक्षेपाने दोन काम आहेत) असे म्हणून सर्व कामांचा उद्देश केला असला तरी, 'दुविधोपेसो' यामध्ये त्याचाच एक भाग असलेले आणि परस्परांच्या सहभावाने परिच्छिन्न झालेले कामराग आणि त्याचे अधिष्ठान असलेले धर्मच गृहीत धरले आहेत. किंवा संपूर्ण किलेसकाम—जो कामराग, कामतण्हा, रूपतण्हा, अरूपतण्हा आणि निरोधतण्हा अशा भेदांचा आहे—येथे प्रवृत्त होतो, या निरवशेष प्रवृत्तीला उद्देशून 'दुविधोपेसो' असे म्हटले आहे. आणि वत्थुकाम देखील अल्प प्रमाणात येथे प्रवृत्त होत नाही, जो केवळ रूप-अरूपावचर विपाकमात्र आहे; तरीही परिपूर्ण वत्थुकामत्वामुळे कामावचर धर्मच येथे घेतले आहेत. आणि असे केल्याने 'ससत्थावचर' उपमा योग्य ठरते. 'रूपूपपत्तिया मग्गं भावेति' यामध्ये 'रूपभव' या शब्दातील उत्तर पदाचा लोप करून 'रूप' असे म्हटले आहे, त्याचप्रमाणे येथेही उत्तर पदाचा लोप समजावा. नाहीतर चित्ताला 'कामावचरावचर' असे म्हणावे लागले असते. 'आरम्मणकरणवसेन' इत्यादीमध्ये 'काम' या शब्दाने सर्व तण्हा (तृष्णा) सांगितली आहे, म्हणून 'कामंचेसा' इत्यादी म्हटले आहे. 'कामे अवचारेतीति कामावचारं' असे म्हणायचे असताना 'चा' या शब्दाचा ऱ्हस्व केला आहे.

Ruḷhisaddenāti ñāṇasampayuttesu ruḷhena saddena, ñāṇasampayuttesu vā pavattitvā anavajjasukhavipākatāya taṃsadisesu ñāṇavippayuttesu ruḷhena saddena. Atha vā kiñci nimittaṃ gahetvā satipi aññasmiṃ taṃnimittayutte kismiñcideva visaye sammutiyā cirakālatāvasena nimittavirahepi pavatti ruḷhi nāma yathā ‘‘mahiyaṃ setīti mahiṃso, gacchantīti gāvo’’ti, evaṃ kusalasaddassapi ruḷhibhāvo veditabbo. Paññāniddese ‘‘kosalla’’nti abhidhamme (dha. sa. 16) vuttaṃ, tassa ca bhāvā kusalasaddappavattīti kosallayogā kusalanti ayaṃ abhidhammapariyāyo hoti. Kusalanti kusalabhāvaṃ āha.

रूळ्हीशब्दाने (रूढ शब्दाने) म्हणजे ज्ञानसंप्रयुक्त चित्तांमध्ये रूढ झालेल्या शब्दाने, किंवा ज्ञानसंप्रयुक्त चित्तांमध्ये प्रवृत्त होऊन अनवद्य आणि सुखविपाक असल्यामुळे त्याच्यासारख्याच असलेल्या ज्ञानविप्रयुक्त चित्तांमध्ये रूढ झालेल्या शब्दाने. अथवा, काही निमित्त (कारण) घेऊन, त्या निमित्ताने युक्त असलेल्या इतर गोष्टींमध्येही एखाद्या विशिष्ट विषयात संकेताने (संमतीने) दीर्घकाळ प्रवृत्त राहिल्यामुळे, मूळ निमित्त नसतानाही प्रवृत्ती होणे म्हणजे 'रूळ्ही' (रूढी) होय. जसे की, 'जमिनीवर झोपतो म्हणून म्हैस (महिंसो)' आणि 'चालतात त्या गाई (गावो)'; त्याचप्रमाणे 'कुसल' शब्दाचा देखील रूळ्हीभाव (रूढीभाव) समजावा. प्रज्ञानिर्देशात 'कोसल्ल' (कौशल्या) असे अभिधम्मात म्हटले आहे, आणि त्याच्या अस्तित्वामुळे 'कुसल' शब्दाची प्रवृत्ती होते; म्हणून 'कौशल्याच्या योगाने कुसल' हा अभिधम्म पर्याय आहे. 'कुसल' या शब्दाने कुशलभाव सांगितला आहे.

Vipākādīnaṃ avajjapaṭipakkhatā natthīti kusalameva anavajjalakkhaṇaṃ vuttaṃ. Anavajjalakkhaṇamevāti sukhavipākasabhāvassa lakkhaṇabhāvanivāraṇatthaṃ avadhāraṇaṃ kataṃ, taṃnivāraṇañca tassa paccupaṭṭhānataṃ vatthukāmatāya kataṃ. Sampattiatthena rasena vodānabhāvarasaṃ. Phalaṭṭhena paccupaṭṭhānena iṭṭhavipākapaccupaṭṭhānaṃ. Sabhāvo kakkhaḷādiphusanādiko asādhāraṇo. Sāmaññaṃ sādhāraṇo aniccādisabhāvo. Idha ca kusalalakkhaṇaṃ sabbakusalasādhāraṇasabhāvattā sāmaññaṃ daṭṭhabbaṃ, akusalādīhi asādhāraṇatāya sabhāvo vā. Upaṭṭhānākāroti gahetabbabhāvena ñāṇassa upaṭṭhahanākāro. Phalaṃ pana attano kāraṇaṃ paṭicca tappaṭibimbabhāvena, paṭimukhaṃ vā upaṭṭhātīti paccupaṭṭhānaṃ.

विपाक इत्यादींमध्ये अवद्यतेचा (दोषाचा) विरोधक भाव नसल्यामुळे कुशलालाच 'अनवद्य-लक्षण' (दोषरहित लक्षण) म्हटले आहे. 'Anavajjalakkhaṇamevāti' (अनवद्यलक्षणमेव) यामध्ये सुखविपाक स्वभावाच्या लक्षणभावाचे निवारण करण्यासाठी अवधारण (नियमन) केले आहे, आणि त्याचे निवारण त्याच्या प्रत्युपस्थानत्वाला सांगण्याच्या इच्छेने केले आहे. संपत्ती अर्थाच्या रसाने 'वोदानभाव रस' (शुद्धता रूप रस) आहे. फल अर्थाच्या प्रत्युपस्थानाने 'इष्ट विपाक प्रत्युपस्थान' आहे. स्वभाव म्हणजे कठिणपणा इत्यादी आणि स्पर्श करणे इत्यादी असाधारण लक्षण होय. सामान्य म्हणजे साधारण असलेला अनित्यता इत्यादी स्वभाव होय. आणि येथे कुशल लक्षण हे सर्व कुशलांमध्ये साधारण स्वभाव असल्यामुळे 'सामान्य लक्षण' समजावे, किंवा अकुशल इत्यादींपेक्षा असाधारण असल्यामुळे 'स्वभाव लक्षण' समजावे. 'उपस्थान आकार' म्हणजे ग्रहण करण्यायोग्य भावाने ज्ञानाविरुद्ध प्रकट होण्याचा प्रकार (आकार) होय. परंतु फल हे आपल्या कारणावर अवलंबून राहून त्याच्या प्रतिबिंबाच्या रूपाने किंवा समोर उपस्थित होते, म्हणून त्याला 'प्रत्युपस्थान' म्हणतात.

Vijānātīti [Pg.65] saññāpaññākiccavisiṭṭhaṃ visayaggahaṇaṃ āha. Sabbacittasādhāraṇattā yattha yattha yathā yathā attho labbhati, tattha tattha tathā tathā gahetabboti. Yaṃ āsevanapaccayabhāvena cinoti, yañca kammunā abhisaṅkhatattā citaṃ, taṃ tathā ‘‘citta’’nti vuttaṃ. Yaṃ pana tathā na hoti, taṃ parittakiriyadvayaṃ antimajavanañca labbhamānacintanavicittatādivasena ‘‘citta’’nti veditabbaṃ. Hasituppādo pana aññajavanagatikova. Cittānaṃ panāti vicitrānanti attho. Tadantogadhattā hi samudāyavohārena avayavopi ‘‘citta’’nti vuccati yathā pabbatanadīsamuddādiekadesesu diṭṭhesu pabbatādayo diṭṭhāti vuccantīti. Caraṇaṃ nāma gahetvā caritabbacittapaṭo. Rūpānīti bimbāni.

विजानाति (जाणतो) या शब्दाने संज्ञा आणि प्रज्ञेच्या कृत्यापेक्षा विशिष्ट (भिन्न) असलेले विषय ग्रहण करण्याचे कृत्य सांगितले आहे. सर्व चित्तांमध्ये साधारण असल्यामुळे जिथे जिथे ज्या ज्या प्रकारे अर्थ प्राप्त होतो, तिथे तिथे त्या त्या प्रकारे तो ग्रहण करावा. जे चित्त आसेवन प्रत्ययाच्या भावाने संचय करते, आणि जे कर्माने अभिसंस्कृत (निर्मित) असल्यामुळे संचित होते, त्याला त्या प्रकारे 'चित्त' म्हटले आहे. परंतु जे तसे नसते, ते परीत्त क्रियाद्वय (दोन परीत्त क्रिया चित्ते) आणि अंतिम जवन, प्राप्त होणाऱ्या चिंतन-विचित्रता इत्यादींच्या प्रभावाने 'चित्त' म्हणून समजावे. हसितुत्पाद चित्त तर इतर जवनांच्या गतीचेच असते. 'चित्तानं' म्हणजे विचित्र (विविध प्रकारच्या), असा अर्थ आहे. कारण त्यात अंतर्भूत असल्यामुळे समुदाय व्यवहाराने अवयवाला देखील 'चित्त' म्हटले जाते; जसे की पर्वत, नदी, समुद्र इत्यादींचे काही भाग पाहिले असता 'पर्वत इत्यादी पाहिले' असे म्हटले जाते. 'चरण' म्हणजे घेऊन फिरण्याचा चित्रपट (चित्रांचा पट). 'रूपाणि' म्हणजे बिंब (चित्रे).

Ajjhattikanti indriyabaddhaṃ vadati. Cittakatamevāti cittassa mūlakāraṇataṃ sandhāya vuttaṃ. Kammassa hetaṃ cittaṃ kāraṇanti. Taṃ pana atthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘kāyakammādibheda’’ntiādimāha. Liṅganānattanti saṇṭhānanānattaṃ, bhinnasaṇṭhānaṅgapaccaṅgavato sarīrassa vā nānattaṃ. Vohāravasena itthipurisādibhāvena voharitabbesu patthanāvisesā uppajjanti, tato kammavisesā. Evamidaṃ kammanānattaṃ vohāranānattato hoti. Apā…pe… kāditāti evamādīsu ādi-saddehi gatiyā upapattiyā attabhāve lokadhammesu ca nānākaraṇāni suttāgatāni saṅgaṇhāti.

अज्झत्तिकं (आध्यात्मिक) या शब्दाने इंद्रियबद्ध (शरीर) सांगितले आहे. 'चित्तकृतमेव' (चित्तानेच केलेले) हे वचन चित्ताच्या मूळ कारणत्वाला उद्देशून म्हटले आहे. कारण हे चित्तच कर्माचे कारण आहे. तो अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'कायकर्म-आदी भेद' इत्यादी म्हटले आहे. 'लिंगनानात्तं' म्हणजे संस्थान-नानात्व (आकाराची विविधता), किंवा भिन्न आकाराचे अंग-प्रत्यंग असलेल्या शरीराची विविधता होय. व्यवहाराच्या प्रभावाने स्त्री-पुरुष इत्यादी भावाने व्यवहार करण्यायोग्य गोष्टींमध्ये विशिष्ट प्रार्थना (इच्छा) उत्पन्न होतात, आणि त्यामुळे विशिष्ट कर्मे उत्पन्न होतात. अशा प्रकारे हे कर्माचे नानात्व व्यवहाराच्या नानात्वामुळे होते. 'अपा...पे... कादिता' इत्यादींमध्ये 'आदि' शब्दांनी गतीमध्ये, उत्पत्तीमध्ये, आत्मभावात (शरीरात) आणि लोकधर्मांमध्ये सुत्तांमध्ये आलेल्या विविध प्रकारच्या भेदांचा संग्रह केला जातो.

Kammanānattādivasenāti ettha kusalākusalavasena kammanānattaṃ veditabbaṃ. Visadisasabhāvatā hi nānattanti. Kusalakammassa dānādivasena kāyasucaritādibhāvena ca puthuttaṃ, akusalakammassa ca macchariyādīhi kāyaduccaritādīhi ca puthuttaṃ veditabbaṃ. Bahuppakāratā hi puthuttanti. Annadānādivasena dānādīnaṃ pāṇātipātāviratiādivasena kāyasucaritādīnaṃ āvāsamacchariyādivasena macchariyādīnaṃ pāṇātipātādivasena kāyaduccaritādīnañca pabhedo veditabbo. Ekekassa hi pakārassa bhedo pabhedoti. Nānattādīnaṃ vavatthānaṃ tathā tathā vavatthitatā nicchitatā. Etenupāyena liṅganānattādīni veditabbāni. Kammanānattādīhi nibbattāni hi tānīti.

‘कम्मनानत्तादिवसेन’ (कर्माच्या विविधतेनुसार) याविषयी येथे कुशल व अकुशल कर्माच्या आधारे कर्माची विविधता (कम्मनानत्त) जाणून घ्यावी. कारण असमान स्वभाव असणे म्हणजेच ‘नानत्त’ (विविधता) होय. कुशल कर्माचे दान इत्यादींच्या द्वारे आणि कायसुचरित (शारीरिक सुचरित्र) इत्यादींच्या रूपाने अनेकत्व (पुथुत्त) जाणून घ्यावे, तसेच अकुशल कर्माचे मात्सर्य (कंजूषपणा) इत्यादींच्या द्वारे आणि कायदुच्चरित (शारीरिक दुश्चरित्र) इत्यादींच्या द्वारे अनेकत्व जाणून घ्यावे. कारण बहुप्रकारता (अनेक प्रकार असणे) म्हणजेच ‘पुथुत्त’ (अनेकत्व) होय. अन्नदान इत्यादींच्या द्वारे दानादींचे, प्राणातिपातापासून विरती (प्राणघात न करणे) इत्यादींच्या द्वारे कायसुचरितादींचे, आवास-मात्सर्य (स्थानाचा लोभ) इत्यादींच्या द्वारे मात्सर्यादींचे आणि प्राणातिपात (प्राणघात) इत्यादींच्या द्वारे कायदुच्चरितादींचे प्रभेद (पभेद) जाणून घ्यावेत. कारण प्रत्येक प्रकारचा भेद म्हणजेच ‘पभेद’ (प्रभेद) होय. विविधता इत्यादींचे व्यवस्थापन (ववत्थान) म्हणजे त्या त्या प्रकारे व्यवस्थापित असणे किंवा निश्चित असणे होय. या उपायाने लिंगविविधता इत्यादी जाणून घ्यावे. कारण ती (लिंगे) कर्माच्या विविधतेमुळेच उत्पन्न झालेली असतात.

Paccuppannassa liṅgassa kammato pavattiṃ tadanukkamena paccuppannakammassa nipphattiñca dassetvā tato anāgataliṅganānattādinipphattidassanena saṃsāraṃ ghaṭento ‘‘kammanānākaraṇaṃ paṭiccā’’tiādimāha. Tattha purimena kammavacanena [Pg.66] avijjāsaṅkhārā, liṅgādivacanena viññāṇādīni bhavapariyosānāni, gatiādivacanena jātijarāmaraṇāni gahitānīti daṭṭhabbāni. Tattha gatīti nirayādayo pañca gatiyo vuccanti, tāsaṃ nānākaraṇaṃ apadādibhāvo. Tā hi tathā bhinnāti. Upapattīti gomahiṃsādikhattiyādicātumahārājikādiupapattiyo, tāsaṃ nānākaraṇaṃ uccāditā. Khattiyo eva hi ekacco kulabhogaissariyādīhi ucco hoti, ekacco nīco. Tehi eva hīnatāya hīno, padhānabhāvaṃ nītatāya paṇīto, aḍḍhatāya sugato, daliddatāya duggato. Kulavasena vā uccanīcatā, issariyavasena hīnapaṇītatā, bhogavasena sugataduggatatā yojetabbā. Suvaṇṇadubbaṇṇatāti odātasāmādivaṇṇasuddhiasuddhivasena vuttaṃ. Sujātadujjātatāti nigrodhaparimaṇḍalādiārohapariṇāhehi lakkhaṇehi vā attabhāvaparipuṇṇāparipuṇṇajātatāvasena. Susaṇṭhitadussaṇṭhitatāti aṅgapaccaṅgānaṃ saṇṭhānavasena.

वर्तमानकालीन लिंगाची (अवस्था/चिन्हाची) कर्मापासून होणारी प्रवृत्ती आणि त्याच्या अनुक्रमाने वर्तमानकालीन कर्माची निष्पत्ती दर्शवून, त्यानंतर भविष्यकालीन लिंगविविधता इत्यादींच्या निष्पत्तीच्या दर्शनाने संसाराला जोडताना भगवंतांनी ‘कम्मनानाकरणं पटिच्च’ (कर्माच्या नानात्वावर अवलंबून) इत्यादी म्हटले. त्यामध्ये पहिल्या ‘कम्म’ शब्दाने अविद्या व संस्कार; ‘लिंग’ इत्यादी शब्दाने विज्ञानापासून सुरू होऊन भवापर्यंत समाप्त होणारे प्रतीत्यसमुत्पादाचे अंग; आणि ‘गती’ इत्यादी शब्दाने जाती, जरा व मरण ग्रहण केले गेले आहे, असे समजावे. त्यामध्ये ‘गती’ म्हणजे निरय (नरक) इत्यादी पाच गती म्हटल्या जातात, त्यांची विविधता म्हणजे अपद (पाय नसलेले प्राणी) इत्यादी भाव होय. कारण त्या अशा प्रकारे भिन्न आहेत. ‘उपपत्ती’ म्हणजे गाय, म्हैस इत्यादी योनी, क्षत्रिय इत्यादी कुळ, आणि चातुमहाराजिका इत्यादी देवलोकातील उत्पत्ती होय; त्यांची विविधता म्हणजे उच्चता इत्यादी भाव होय. कारण क्षत्रिय असूनही एखादा कुळ, भोग आणि ऐश्वर्य इत्यादींमुळे उच्च असतो, तर एखादा नीच असतो. त्यांच्यामुळेच हीनतेमुळे तो हीन होतो, श्रेष्ठत्वाला प्राप्त झाल्यामुळे प्रणीत (श्रेष्ठ) होतो, समृद्धतेमुळे सुगत (सुखी) होतो आणि दारिद्र्यामुळे दुर्गत (दुःखी) होतो. किंवा कुळाच्या आधारे उच्च-नीचता, ऐश्वर्याच्या आधारे हीन-प्रणीतता आणि भोगाच्या आधारे सुगत-दुर्गतता यांची योजना करावी. ‘सुवण्णदुब्बण्णता’ (सुवर्ण-दुर्वर्णता) हे पांढरा, काळा इत्यादी रंगांच्या शुद्धता व अशुद्धतेच्या आधारे म्हटले आहे. ‘सुजात-दुज्जातता’ हे वडाच्या झाडासारख्या परिमंडळ इत्यादी शरीरयष्टीच्या लक्षणांनी किंवा आत्मभावाच्या (शरीराच्या) परिपूर्णता व अपूर्णतेच्या आधारे म्हटले आहे. ‘सुसण्ठित-दुस्सण्ठितता’ हे अंग-प्रत्यंगांच्या आकृतीनुसार म्हटले आहे.

Aparampi vuttaṃ ajjhattikacittassa yathāvuttassa cittakatabhāvasādhakaṃ suttaṃ ‘‘kammato’’tiādi. Kammañhi cittato nibbattanti tato nipphajjamānaṃ sabbampi cittaṃ cittakatamevāti sādheti. Kammanibbattato liṅgato pavattamānaliṅgasaññā mūlakāraṇato kammato āsannakāraṇato liṅgato ca pavattā hotīti ‘‘kammato…pe… pavattare’’ti āha. Atha vā liṅgañca saññā ca liṅgasaññā, tā yathāsaṅkhyaṃ kammato liṅgato ca pavattareti attho. Saññāto bhedaṃ gacchantīti te itthipurisādiliṅgasaññāto itthipurisādivohārabhedaṃ dhammā gacchanti, tathā tathā voharitabbāti attho. Imāya gāthāya atītapaccuppannaddhapaṭiccasamuppādavasena cittakataṃ cittaṃ dassitaṃ.

पूर्वोक्त आध्यात्मिक चित्ताच्या चित्तकृतत्वाचे (चित्ताने निर्माण केलेले असणे) साधक असणारे दुसरेही सूत्र ‘कम्मतो’ इत्यादी भगवंतांनी म्हटले आहे. कारण कर्म हे चित्तापासून उत्पन्न होते, म्हणून त्या कर्मापासून निष्पन्न होणारे सर्व काही चित्तकृतच (चित्तानेच बनवलेले) आहे, हे सिद्ध होते. कर्मापासून उत्पन्न झालेल्या लिंगापासून प्रवृत्त होणारी लिंगसंज्ञा, मूळ कारण असलेल्या कर्मापासून आणि आसन्न (जवळचे) कारण असलेल्या लिंगापासून प्रवृत्त होते, म्हणून ‘कम्मतो...पे... पवत्तरे’ (कर्मापासून... प्रवृत्त होतात) असे म्हटले आहे. अथवा, लिंग आणि संज्ञा म्हणजे ‘लिंगसंज्ञा’ होय; त्या यथाक्रम कर्मापासून आणि लिंगापासून प्रवृत्त होतात, असा अर्थ आहे. ‘संज्ञेपासून भेदाला प्राप्त होतात’ म्हणजे ते धर्म स्त्री-पुरुष इत्यादी लिंगसंज्ञेमुळे स्त्री-पुरुष इत्यादी व्यावहारिक भेदाला प्राप्त होतात, म्हणजेच त्या त्या प्रकारे व्यवहारात आणले जातात, असा अर्थ आहे. या गाथेने भूतकाळ आणि वर्तमानकाळ या दोन्ही काळांच्या प्रतीत्यसमुत्पादाच्या आधारे चित्तकृत चित्त दर्शविले आहे.

Loko eva pajātattā pajāti purimapādassa vivaraṇaṃ pacchimapādo daṭṭhabbo. Yathā rathassa āṇi nibandhanā, evaṃ sattalokarathassa kammaṃ nibandhananti upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ. Imāya ca gāthāya addhadvayavasena cittassa kammaviññāṇakatatā dassitā. Kittinti parammukhā kittanaṃ patthaṭayasataṃ. Pasaṃsanti sammukhā pasaṃsanaṃ thutiṃ. Kammanānākaraṇanti kammato nibbattanānākaraṇaṃ kammajehi anumiyamānaṃ kammasseva vā nānākaraṇaṃ.

लोक (प्राणिमात्र) हा कर्मामुळे उत्पन्न झाल्यामुळे त्याला ‘प्रजा’ (पजा) म्हणतात, म्हणून मागील चरणाचे स्पष्टीकरण पुढील चरण समजावे. ज्याप्रमाणे रथाची कणा (किल्ली) ही रथाला बांधून ठेवणारी असते, त्याचप्रमाणे सत्त्वलोकरूपी रथाला कर्म हे बांधून ठेवणारे आहे, अशी उपमेची तुलना जाणून घ्यावी. आणि या गाथेने दोन काळांच्या आधारे चित्ताची कर्मविज्ञानकृतता दर्शविली आहे. ‘कीर्ती’ म्हणजे परोक्षपणे (पाठीमागे) केलेले गुणगान किंवा पसरलेला सुयश होय. ‘प्रशंसा करतात’ म्हणजे प्रत्यक्षपणे (समोर) केलेली स्तुती होय. ‘कर्मनानाकरण’ म्हणजे कर्मापासून उत्पन्न झालीली विविधता, किंवा कर्मापासून उत्पन्न झालेल्या फळांवरून अनुमान केले जाणारे कर्माचेच नानात्व होय.

Kammassakāti [Pg.67] kammasayā. Kammassa dāyaṃ tena dātabbaṃ ādiyantīti kammadāyādā. Aṇḍajādīnañca yonīnaṃ kammato nibbattattā kammameva yoni attabhāvapaṭilābhanimittaṃ etesanti kammayonī. Bandhanaṭṭhena kammaṃ bandhu etesanti kammabandhū.

‘कम्मस्सका’ म्हणजे कर्माचा आश्रय असलेले (कर्म हेच ज्यांचे स्वतःचे आहे). कर्माचा ठेवा किंवा कर्माने देण्यायोग्य असणारा वारसा जे ग्रहण करतात, ते ‘कम्मदायादा’ (कर्माचे वारसदार) होत. आणि अंडज इत्यादी योनी कर्मापासूनच उत्पन्न होत असल्यामुळे, कर्मच ज्यांच्या आत्मभाव-प्राप्तीचे (शरीर-प्राप्तीचे) कारण किंवा योनी आहे, ते ‘कम्मयोनी’ होत. बांधून ठेवण्याच्या अर्थाने कर्मच ज्यांचा बंधू (नातेवाईक) आहे, ते ‘कम्मबंधू’ होत.

Cittassāti kammaviññāṇassa. Tassa pana aladdhokāsatā aññena kammena paṭibāhitattā tadavipaccanokāse puggalassa nibbattattā ca veditabbā. Vijjamānampi aparāpariyavedanīyakammaviññāṇaṃ kālagatipayogādisahakārīpaccayavikalatāya avasesapaccayavekallaṃ daṭṭhabbaṃ. Ekaccacittanti cittena kattabbacitrena ekaccabhūtaṃ tena kattabbacitramāha.

‘चित्तस्स’ म्हणजे कर्मविज्ञानाचे. परंतु, त्याला (त्या कर्माला) संधी न मिळणे हे इतर कर्माने ते प्रतिबंधित केले गेल्यामुळे आणि त्या कर्माचे फळ न मिळण्याच्या ठिकाणी पुद्गलाचा (व्यक्तीचा) जन्म झाल्यामुळे जाणून घ्यावे. विद्यमान असूनही अपरापरियवेदनीय (भविष्यात कधीतरी फळ देणारे) कर्मविज्ञान, काल, गती, प्रयोग इत्यादी सहकारी कारणांच्या अभावामुळे उर्वरित कारणांची अपूर्णता समजावी. ‘एकच्चचित्तं’ म्हणजे चित्ताने करावयाच्या वैचित्र्यामध्ये काही अंशाने युक्त असणारे; त्याद्वारे त्याने करावयाचे वैचित्र्य सांगितले आहे.

Anubhavitvā bhavitvā ca apagataṃ bhūtāpagataṃ. Anubhūtabhūtatā hi bhūtatāsāmaññena bhūtasaddena vuttā. Sāmaññameva hi upasaggena visesīyatīti. Anubhūtasaddo ca kammavacanicchābhāvato anubhavakavācako daṭṭhabbo. Vikappagāhavasena rāgādīhi tabbipakkhehi ca akusalaṃ kusalañca ārammaṇarasaṃ anubhavati, na vipāko kammavegakkhittattā, nāpi kiriyā ahetukānaṃ atidubbalatāya sahetukānañca khīṇakilesassa chaḷaṅgupekkhāvato uppajjamānānaṃ atisantavuttittā. Ettha ca purimanaye kusalākusalameva vattuṃ adhippāyavasena ‘‘bhūtāpagata’’nti vuttaṃ. Yaṃ ‘‘uppannānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā’’ti (saṃ. ni. 5.651-662; vibha. 390-391) ettha uppannanti gahetvā taṃsadisānaṃ pahānaṃ, vuddhi ca vuttā, pacchimanaye pana ca-saddena kusalākusalañca ākaḍḍhitvā sabbaṃ saṅkhataṃ vuttaṃ bhūtāpagatabhāvābhidhānādhippāyena.

अनुभवून आणि होऊन जे निघून गेले आहे, ते ‘भूतापगत’ होय. कारण अनुभूत आणि भूत असणे हे ‘भूत’ या सामान्य अर्थाने ‘भूत’ शब्दाने म्हटले आहे. कारण सामान्य अर्थालाच उपसर्गाने विशेषित केले जाते. आणि ‘अनुभूत’ हा शब्द कर्मवाच्य सांगण्याची इच्छा नसल्यामुळे अनुभव घेणारा (कर्तृवाचक) समजावा. विकल्पाच्या ग्रहणाने राग इत्यादींच्या द्वारे आणि त्यांच्या विरोधकांच्या द्वारे अकुशल आणि कुशल हे आलंबनाच्या रसाचा (विषयाच्या स्वादाचा) अनुभव घेतात; विपाक अनुभव घेत नाही, कारण ते कर्माच्या वेगाने फेकलेले असते; क्रियाचित्त देखील अनुभव घेत नाही, कारण अहेतुक क्रियाचित्ते अत्यंत दुर्बळ असतात आणि क्षणीयक्लेश (अर्हत) असलेल्या षडंगोपेक्षावानांच्या संतानात उत्पन्न होणारी सहेतुक क्रियाचित्ते अत्यंत शांत प्रवृत्तीची असतात. आणि येथे पहिल्या पद्धतीमध्ये केवळ कुशल व अकुशल सांगण्याच्या अभिप्रायाने ‘भूतापगत’ असे म्हटले आहे. जे ‘उत्पन्न झालेल्या अकुशल धर्मांच्या प्रहाणासाठी, उत्पन्न झालेल्या कुशल धर्मांच्या स्थितीसाठी’ येथे ‘उत्पन्न’ असे ग्रहण करून त्यांच्यासारख्यांच्या प्रहाण (त्याग) आणि वृद्धीविषयी सांगितले आहे, परंतु दुसऱ्या पद्धतीमध्ये ‘च’ (आणि) शब्दाने कुशल व अकुशल एकत्र करून भूतापगतभावाच्या कथनाच्या अभिप्रायाने सर्व संस्कृत (संखत) धर्म सांगितले आहेत.

Vipaccituṃ okāsakaraṇavasena uppatitaṃ atītakammañca tato uppajjituṃ āraddho anāgato vipāko ca ‘‘okāsakatuppanna’’nti vutto. Yaṃ uppannasaddena vināpi viññāyamānaṃ uppannaṃ, taṃ sandhāya ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, sañcetanikāna’’ntiādi (a. ni. 10.217, 219) vuttaṃ. Tāsu tāsu bhūmīsūti manussadevādiattabhāvasaṅkhātesu upādānakkhandhesu. Tasmiṃ tasmiṃ santāne anuppattianāpāditatāya asamūhataṃ. Ettha ca laddhabhūmikaṃ ‘‘bhūmiladdha’’nti vuttaṃ aggiāhito viya. Okāsakatuppannasaddepi ca okāso kato etenāti, okāso kato etassāti ca duvidhatthepi evameva katasaddassa paranipāto veditabbo.

परिपक्व होण्यासाठी (फळ देण्यासाठी) संधी देण्याच्या प्रभावाने जणू काही उसळून वर आलेल्या भूतकालीन कर्माला आणि त्या कर्मामुळे उत्पन्न होण्यासाठी प्रवृत्त झालेल्या अनागत (भविष्यातील) विपाकाला 'ओकासकतुप्पन्न' (संधी प्राप्त करून उत्पन्न झालेले) असे म्हटले आहे. जे 'उत्पन्न' या शब्दाशिवाय देखील 'उत्पन्न' म्हणून ओळखले जाते, त्याला उद्देशून भगवंतांनी "नाहं, भिक्खवे, सञ्चेतनिकानं..." (हे भिक्खूंनो, मी सचेतन कर्मांचा...) इत्यादी वचन म्हटले आहे. 'त्या त्या भूमींमध्ये' म्हणजे मनुष्य, देव इत्यादी आत्मभाव म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या उपादानस्कंधांमध्ये. त्या त्या संतानामध्ये (चित्तप्रवाहामध्ये) पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या अवस्थेला प्राप्त न झाल्यामुळे (मार्गाने) समूळ नष्ट न केलेले (अकुशल कर्म). आणि येथे ज्याने भूमी प्राप्त केली आहे त्याला 'भूमिलद्ध' (भूमी प्राप्त झालेले) म्हटले आहे, जसे की 'अग्गिआहितो' (अग्नी प्रज्वलित केलेला) या शब्दाप्रमाणे. 'ओकासकतुप्पन्न' या शब्दात देखील 'याने संधी दिली आहे' आणि 'याला संधी दिली गेली आहे' अशा दोन्ही प्रकारच्या अर्थांमध्ये अशाच प्रकारे 'कत' शब्दाचा परनिपात (शब्दाच्या शेवटी येणे) समजावा.

Sabbadā [Pg.68] avattamānampi gamiyacittaṃ paṭipakkhapaccavekkhaṇāya avikkhambhitattā ‘‘uppanna’’nti vuttaṃ. Antaradhāpetīti vikkhambhikā ānāpānassati vikkhambheti. Antarāyevāti bhūmiladdhe sabhūmiyaṃ abbocchinne vicchinditvāti attho. Anatītaṃ ananāgatañca khaṇattayekadesagatampi uppajjamānaṃ ‘‘khaṇattayagata’’nti vuttaṃ. Desanāya padhānena gahito attho ‘‘sīsa’’nti vuccati. Lokiyadhammañhi desetabbaṃ patvā desanāya cittaṃ pubbaṅgamaṃ hoti, dhammasabhāvaṃ vā sandhāyetaṃ vuttaṃ. Akusalāti sabbepi akusalā dhammā vuttā. Cetanāti keci. Akusalabhāgiyāti rāgādayo ekantaakusalā. Akusalapakkhikāti phassādayopi tappakkhikā. Mano tesaṃ dhammānaṃ paṭhamaṃ uppajjatīti sahajātopi mano sampayutte saṅgaṇhitvā adhipatibhāvena pavattamāno paṭhamaṃ uppanno viya hotīti evaṃ vutto. Sampayuttāpi tadanuvattanatāya anvadeva akusalā dhammāti vuttā, anantarapaccayamanaṃ vā sandhāya manopubbaṅgamatā vuttā. Cittena nīyatīti abhisaṅkhāraviññāṇaṃ sandhāyāha, taṇhāsampayuttaṃ vā. Pabhassaranti sabhāvapaṇḍarataṃ sandhāyāha. Arakkhiteti satiyā anunayapaṭighādīhi arakkhite, rāgādīhi byāpanne, tehi eva avassute. Cittassa pubbaṅgamabhāvasādhane aññamaññaṃ baladānavasena suttānurakkhaṇaṃ, idha vā upasaṃhatānaṃ ābhidhammikehi viññātānaṃ cirakālappavattivasena veditabbaṃ.

सर्वकाळ वर्तमान नसले तरीही, प्रवासाला जाण्याची इच्छा करणाऱ्याचे चित्त विरोधी विचारांच्या चिंतनाने दूर न केल्या गेल्यामुळे 'उत्पन्न' असे म्हटले आहे. 'अंतर्धान पावते' म्हणजे विक्षेपांना दूर करणारी आनापानस्मृती त्यांना दूर करते. 'अंतरायेव' म्हणजे भूमी प्राप्त केलेले क्लेश आपल्या उत्पत्तीच्या भूमीमध्ये (पाच उपादानस्कंधांमध्ये) खंडित न होता, त्यांना मध्येच तोडून नष्ट करणे असा अर्थ आहे. जे भूतकाळात गेलेले नाही आणि भविष्यातही नाही, अशा तीन क्षणांच्या (उत्पाद, स्थिती, भंग) समूहातील एका भागात वर्तमान असलेल्या आणि उत्पन्न होत असलेल्या चित्ताला 'क्षणत्रयगत' (तीन क्षणांमध्ये असलेले) असे म्हटले आहे. उपदेशात प्रामुख्याने घेतलेल्या अर्थाला 'सीस' (प्रमुख/शीर्ष) म्हटले जाते. कारण उपदेश करण्यायोग्य लौकिक धर्माप्रत पोहोचून उपदेशामध्ये चित्त हे अग्रगामी असते, किंवा चित्त या धर्माच्या मुख्यत्वाच्या स्वभावाला उद्देशून हे म्हटले आहे. 'अकुशल' या शब्दाने सर्व अकुशल धर्म सांगितले आहेत. काही आचार्य 'चेतना' असे म्हणतात. 'अकुशलभागीय' म्हणजे राग इत्यादी एकांत अकुशल धर्म. 'अकुशलपक्षीय' म्हणजे स्पर्श इत्यादी त्या अकुशलाच्या पक्षात असणारे धर्म. 'मन त्या धर्मांच्या आधी उत्पन्न होते' म्हणजे सहजात असूनही मन हे संप्रयुक्त धर्मांना सामावून घेऊन अधिपती रूपाने प्रवृत्त होत असल्याने ते जणू काही प्रथम उत्पन्न झाल्यासारखे असते, म्हणून असे म्हटले आहे. संप्रयुक्त धर्म देखील त्या चित्ताचे अनुकरण करत असल्याने त्यांना 'चित्ताच्या मागोमाग येणारे अकुशल धर्म' असे म्हटले आहे, किंवा अनंतरप्रत्यय असणाऱ्या मनाला उद्देशून 'मनाची अग्रगामीता' (मनोपुब्बङ्गमता) म्हटली आहे. 'चित्ताद्वारे नेले जाते' हे अभिसंस्कार विज्ञानाला किंवा तृष्णासंप्रयुक्त चित्ताला उद्देशून म्हटले आहे. 'प्रभास्वर' हे चित्ताच्या नैसर्गिक निर्मळतेला उद्देशून म्हटले आहे. 'अरक्षित' म्हणजे स्मृतीद्वारे अनुनय (राग), प्रतिघ (द्वेष) इत्यादींपासून रक्षण न केल्यामुळे, राग इत्यादींमुळे दूषित झालेल्या आणि त्यांच्यामुळेच आसक्त झालेल्या चित्ताला. चित्ताचे अग्रगामीत्व सिद्ध करण्यामध्ये सूत्रांचे परस्परांना बळ देण्याच्या प्रभावाने सूत्रांचे रक्षण करणे समजावे, किंवा येथे अभिधम्मधरांनी ग्रहण केलेल्या आणि जाणलेल्या सूत्रांच्या दीर्घकालीन प्रवृत्तीच्या प्रभावाने (सूत्रांचे रक्षण) समजावे.

Katarapaññaṃ tvantiādi na pāḷiāruḷhaṃ, evaṃ bhagavā pucchatīti aṭṭhakathāyameva vuttaṃ. Paññā pana kimatthiyāti idampi ekaṃ suttaṃ. ‘‘Abhiññatthā pariññatthā pahānatthā’’ti tassa vissajjanaṃ.

'तुझी प्रज्ञा कोणती?' इत्यादी वचन पाळी साहित्यात (त्रिपिटकात) समाविष्ट नाही; 'भगवंत असे विचारतात' असे केवळ अट्ठकथेमध्येच म्हटले आहे. 'परंतु प्रज्ञा कोणत्या प्रयोजनासाठी आहे?' हे देखील एक सूत्र आहे. 'अभिज्ञा (विशिष्ट ज्ञान), परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान) आणि प्रहाण (त्याग) या प्रयोजनासाठी आहे' हे त्याचे उत्तर आहे.

Sātanti sabhāvavasena vuttaṃ, madhuranti madhuraṃ viyāti upamāvasena. Ponobbhavikāti punabbhavakaraṇasīlā. Tatratatrābhinandanato nandī, nandibhūto rāgo nandirāgo, nandirāgabhāvena sahagatāti nandirāgasahagatāti na ettha sampayogavasena sahagatabhāvo atthīti sahagatasaddo taṇhāya nandirāgabhāvaṃ joteti. Nandirāgabhūtāti cassa attho. Nissayeti pādake. Rūpārūpārammaṇānanti pathavīkasiṇādiākāsādiārammaṇānaṃ. Saṃsaṭṭheti khīrodakaṃ viya samodite ekībhāvamiva gate. Sahajāteti sampayuttasahajāte, na sahajātamatte. Idhāpīti ‘‘imasmimpi pade ayameva attho adhippeto’’ti imissā aṭṭhakathāya yathādassitasaṃsaṭṭhasaddo [Pg.69] sahajāte adhippetoti. Arūpaṃ rūpenāti paṭisandhikkhaṇe vatthunā. Ukkaṭṭhaniddesoti anavasesasaṅgahena kato atisayaniddeso.

'साता' (सुखद) हे सोमनस्य वेदनेच्या स्वभावाच्या प्रभावाने म्हटले आहे, आणि 'मधुर' हे गोड चवीसारखे या उपमेच्या रूपाने म्हटले आहे. 'पोनोब्भविका' म्हणजे पुन्हा जन्म (पुनर्भव) घडवून आणण्याचा स्वभाव असलेली. त्या त्या विषयांमध्ये अत्यंत आनंद घेण्याच्या स्वभावामुळे तिला 'नंदी' म्हणतात; आनंद देणारा राग (आसक्ती) म्हणजे 'नंदिराग'; आणि नंदिरागाच्या भावाने युक्त असलेली म्हणजे 'नंदिरागसहगता'. येथे संप्रयोगाच्या प्रभावाने सहगतभाव नाही, म्हणून 'सहगत' हा शब्द तृष्णेच्या नंदिरागभावाला प्रकट करतो. 'नंदिरागभूत' हाच याचा अर्थ आहे. 'निस्सय' म्हणजे आधार (पाया). 'रूपारूपारम्मण' म्हणजे पृथ्वीकसिण इत्यादी रूप आणि आकाश इत्यादी अरूप आलंबन (विषय) असणारे. 'संसट्ठ' म्हणजे दूध आणि पाण्याप्रमाणे एकत्र मिसळलेले, जणू काही एकरूप झालेले. 'सहजात' म्हणजे संप्रयुक्त सहजात, केवळ सहजात मात्र नव्हे. 'येथे देखील' म्हणजे 'या पदात देखील हाच अर्थ अभिप्रेत आहे'; या अट्ठकथेमध्ये दर्शविल्याप्रमाणे 'संसट्ठ' हा शब्द सहजात या अर्थाने अभिप्रेत आहे. 'अरूप रूपाने' म्हणजे प्रतिसंधीच्या क्षणी हृदयवस्तूशी (सहजात असणे). 'उक्कठ्ठनिद्देस' म्हणजे कोणताही अंश न सोडता सर्व लक्षणांचा संग्रह करून केलेला उत्कृष्ट निर्देश.

Anābhaṭṭhatāyevāti ‘‘diṭṭhaṃ suta’’ntiādīsu diṭṭhatādayo viya abhāsitabbatā anābhaṭṭhatā. Sabbākārena sadisassa dutiyacittassa sasaṅkhārikatāvacanena imassa asaṅkhārikatā viññāyati, tasmā abhāsitabbatāya na gahitoti attho yujjati. Adhippāyo pana pāḷiyaṃ abhāsitattā eva tattha desetabbabhāvena na gahito na saṅgahito na tassatthassa abhāvāti. Atha vā pāḷiyaṃ anābhaṭṭhatāya eva aṭṭhakathāyaṃ na gahito na tassattho vutto. Niyametvāvāti parato evaṃvidhasseva sasaṅkhārikabhāvavacanato idha tadavacaneneva asaṅkhārikabhāvaṃ niyametvā.

'अनाभट्ठता' (न बोलले जाणे) म्हणजे 'दिठ्ठं सुतं' (पाहिलेले, ऐकलेले) इत्यादींमध्ये जसे 'दिठ्ठता' (पाहिलेले असणे) इत्यादी असतात, तसेच न बोलण्यायोग्य असणे म्हणजे 'अनाभट्ठता'. सर्व प्रकारे समान असणाऱ्या दुसऱ्या महाकुशल चित्ताला 'ससंखारिक' म्हटल्यामुळे या पहिल्या महाकुशल चित्ताचे 'असंखारिकत्व' समजून येते, म्हणून न बोलण्यायोग्य असल्यामुळे ते पाळीमध्ये घेतले गेले नाही, हा अर्थ योग्य वाटतो. परंतु अभिप्राय असा आहे की, पाळीमध्ये न बोलल्या गेल्यामुळेच तेथे उपदेश करण्यायोग्य पदाच्या रूपाने ते घेतले गेले नाही किंवा समाविष्ट केले गेले नाही, त्याचा अर्थ अस्तित्वात नसल्यामुळे नव्हे. किंवा पाळीमध्ये न बोलल्या गेल्यामुळेच अट्ठकथेमध्ये ते घेतले गेले नाही आणि त्याचा अर्थ स्पष्ट केला गेला नाही. 'नियमित्व' (निश्चित करून) म्हणजे पुढे अशाच प्रकारच्या दुसऱ्या चित्ताला 'ससंखारिक' म्हटल्यामुळे येथे ते न बोलण्याद्वारेच त्याचे 'असंखारिकत्व' निश्चित करून.

Manoviññāṇanti ettha dvāraṃ vatthūti vuttaṃ, dvārena vā taṃsahāyabhūtaṃ hadayavatthu vuttaṃ. Sarasabhāvenāti sakiccabhāvena. Avijjā hi saṅkhārānaṃ paccayabhāvakiccā, aññāsādhāraṇo vā rasitabbo viññātabbo bhāvo sarasabhāvo, avijjāsabhāvo saṅkhārasabhāvoti evamādiko. ‘‘Sarasasabhāvenā’’tipi pāṭho, soyeva attho. Avijjāpaccayāti vā sarasena, saṅkhārāti sabhāvena.

'मनोविज्ञान' या शब्दात 'द्वार' हेच 'वस्तू' (हृदयवस्तू) म्हणून म्हटले आहे, किंवा द्वाराच्या माध्यमातून त्याचे सहकारी असणारे 'हृदयवस्तू' म्हटले आहे. 'सरसभावेन' म्हणजे स्वतःच्या कार्याच्या (कर्तव्याच्या) रूपाने. कारण अविद्या ही संस्कारांना प्रत्यय (कारण) बनण्याचे कार्य करते; किंवा इतरांशी सामायिक नसलेला, अनुभवण्यायोग्य आणि जाणण्यायोग्य असा स्वभाव म्हणजे 'सरसभाव' होय, जसे की अविद्येचा स्वभाव, संस्कारांचा स्वभाव इत्यादी. 'सरससभावेन' असा देखील पाठ आढळतो, त्याचा अर्थ देखील हाच आहे. किंवा 'अविद्याप्रत्यया' हे स्वतःच्या कार्याने आणि 'संस्कारा' हे स्वतःच्या स्वभावाने दर्शवले आहेत.

Ekasamuṭṭhānāditā rūpadhammesu eva yojetabbā tesu tabbohārabāhullato. Atītādibhāvo rūpārūpadhammesu, cittacetasikanibbānānampi vā yathāsabhāvaṃ ekadvinakutocisamuṭṭhānatā yojetabbā. Anāpāthagatāti cakkhādīnaṃ agocaragatā sukhumarajādirūpaṃ viya vatthuparittatāya tattāyoguḷe patitodakabindurūpaṃ viya khaṇaparittatāya atidūratāya accāsannāditāya atītānāgatatāya ca. Visayo anaññatthabhāvena, gocaro ca tattha caraṇena vutto, tabbisayanicchayena mano paṭisaraṇaṃ. Ayamattho siddho hoti aññathā tesaṃ dhammārammaṇabhāvena ‘‘nesaṃ gocaravisayaṃ paccanubhotī’’ti vacanassa anupapattito. Dibbacakkhudibbasotaiddhividhañāṇehi yathāvuttanayena anāpāthagatāni rūpādīni ālambiyamānāni na dhammārammaṇanti katthaci vuccamānāni diṭṭhāni, itarathā ca diṭṭhāni ‘‘dibbena cakkhunā rūpaṃ passatī’’tiādīsūti.

एकसमुत्थान (एका कारणाने उत्पन्न होणे) इत्यादी अवस्था केवळ रूपधर्मांमध्येच जोडल्या पाहिजेत, कारण त्यांच्यामध्ये या संज्ञांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर होतो. भूतकाळ इत्यादी अवस्था रूप आणि अरूप दोन्ही धर्मांमध्ये जोडल्या पाहिजेत, किंवा चित्त, चेतसिक आणि निर्वाण यांच्यामध्ये देखील त्यांच्या स्वभावानुसार एकसमुत्थान, द्विसमुत्थान किंवा न-कुतोचि-समुत्थान (कोणत्याही कारणाने उत्पन्न न होणे) जोडले पाहिजे. 'अनापाथगता' (इंद्रियांच्या कक्षेत न आलेले) म्हणजे चक्षु इत्यादी इंद्रियांच्या विषयांच्या कक्षेत न आलेले; जसे की सूक्ष्म धुलिकणांच्या रूपाप्रमाणे वस्तूच्या (आलंबनाच्या) लहानपणामुळे, किंवा तापलेल्या लोखंडाच्या गोळ्यावर पडलेल्या पाण्याच्या थेंबाप्रमाणे क्षणाच्या अल्पतेमुळे, अतिशय दूर असल्यामुळे, अतिशय जवळ असल्यामुळे किंवा भूतकाळ आणि भविष्यकाळात असल्यामुळे. इतर विषयांमध्ये प्रवृत्त न होण्यामुळे त्याला 'विषय' म्हटले आहे, आणि त्या विषयात वारंवार प्रवृत्त होण्यामुळे त्याला 'गोचर' म्हटले आहे; त्या विषयाचा निश्चय करण्याच्या दृष्टीने मन हे त्यांचे 'प्रतिशरण' (आश्रय) आहे. हा अर्थ सिद्ध होतो, कारण अन्यथा, त्यांच्या धर्मारम्मणभावामुळे (धर्मायतन विषय असल्यामुळे) 'मन त्यांच्या गोचर आणि विषयाचा अनुभव घेते' हे वचन अयोग्य ठरेल. दिव्यचक्षू, दिव्यश्रोत आणि ऋद्धिविध ज्ञानाद्वारे वर सांगितलेल्या पद्धतीने इंद्रियांच्या कक्षेत न आलेल्या रूप इत्यादी विषयांचे आलंबन घेतले जात असताना, त्यांना कुठेही 'धर्मांरम्मण' म्हटलेले आढळत नाही; उलटपक्षी, 'दिव्य चक्षूने रूप पाहतो' इत्यादी सूत्रांमध्ये ते स्पष्टपणे पाहिले गेले आहे।

Āpāthamāgacchati [Pg.70] manasā pañcaviññāṇehi ca gahetabbabhāvūpagamanena. Ghaṭṭetvāti paṭimukhabhāvāpāthaṃ gantvā. Sarabhāṇakassa osārakassa. Pakatiyā diṭṭhādivasena āpāthagamanañca bhojanapariṇāmautubhojanavisesaussāhādīhi kalyaṃ, rogino vātādīhi ca upaddutaṃ vā kāyaṃ anuvattantassa jāgarassa bhavaṅgassa calanapaccayānaṃ kāyikasukhadukkhautubhojanādiupanissayānaṃ cittapaṇidahanasadisāsadisasambandhadassanādipaccayānaṃ, suttassa ca supinadassane dhātukkhobhādipaccayānaṃ vasena veditabbaṃ. Adiṭṭhassa asutassa anāgatabuddharūpādino pasādadātukāmatāvatthussa taṃsadisatāsaṅkhātena diṭṭhasutasambandheneva. Na kevalaṃ taṃsadisatāva ubhayasambandho, kintu tabbipakkhatā tadekadesatā taṃsampayuttatādiko ca veditabbo. Kenaci vutte kismiñci sute avicāretvā saddahanaṃ saddhā, sayameva taṃ vicāretvā rocanaṃ ruci, ‘‘evaṃ vā evaṃ vā bhavissatī’’ti ākāravicāraṇaṃ ākāraparivitakko, vicārentassa katthaci diṭṭhiyā nijjhānakkhamanaṃ diṭṭhinijjhānakkhanti.

मनाने आणि पंचविज्ञानांद्वारे ग्रहण करण्यायोग्य अवस्थेला प्राप्त झाल्याने विषयक्षेत्रात (आपाथ) येते. 'घट्टित्वा' (संघट्टन करून) म्हणजे समोरासमोर येऊन विषयक्षेत्रात जाऊन. स्वरभाणक (मधुर स्वरात धम्म गाणारा) आणि ओसारक (त्या स्वराला अनुसरून म्हणणारा) यांच्या आवाजाला ऐकून. स्वाभाविकपणे पाहिलेल्या इत्यादींच्या प्रभावाने विषयक्षेत्रात येणे; तसेच भोजन पचणे, अनुकूल ऋतू, विशिष्ट भोजन, उत्साह इत्यादींमुळे निरोगी असलेल्या, किंवा रोग्याच्या वात इत्यादींनी पीडित असलेल्या शरीराला अनुसरणाऱ्या, जागृत व्यक्तीच्या भवांगाच्या कंपनाचे कारण असलेल्या कायिक सुख-दुःख, ऋतू, भोजन इत्यादी उपनिश्रयांच्या (बलवान कारणांच्या) प्रभावाने; आणि मन एकाग्र करणे, समान किंवा असमान संबंध पाहणे इत्यादी कारणांमुळे; आणि झोपलेल्या व्यक्तीच्या स्वप्नदर्शनात धातूंच्या क्षोभ (असंतुलन) इत्यादी कारणांच्या प्रभावाने हे (स्वप्न पाहणे) समजून घ्यावे. न पाहिलेल्या, न ऐकलेल्या, भविष्यातील बुद्धरूपादींच्या विषयी, जे श्रद्धा उत्पन्न करण्याचे किंवा दान देण्याची इच्छा करण्याचे स्थान आहे, त्याच्याशी सादृश्यामुळे (त्याच्यासारखे असण्यामुळे) पाहिलेल्या व ऐकलेल्या गोष्टींच्या संबंधानेच (ते स्वप्नात दिसते). केवळ सादृश्यताच हा दोन्ही प्रकारचा संबंध नाही, तर त्याचा विरोध (विपक्षता), त्याचा एक भाग असणे (एकदेशता), किंवा त्याच्याशी संप्रयुक्त असणे (तत्संप्रयुक्तता) इत्यादी देखील समजून घ्यावे. कोणीतरी काही सांगितले असता किंवा काही ऐकले असता, विचार न करता विश्वास ठेवणे म्हणजे 'श्रद्धा' होय. स्वतःच त्याचा विचार करून आवड निर्माण होणे म्हणजे 'रुची' होय. 'असे असेल किंवा तसे असेल' अशा प्रकारे स्वरूपाचा विचार करणे म्हणजे 'आकारपरिवितर्क' होय. विचार करणाऱ्याच्या मनात एखाद्या अर्थाविषयी ज्ञानाने (दृष्टीने) चिंतन करून सहमती मिळणे म्हणजे 'दृष्टिनिज्झानक्खंती' (दृष्टि-निध्यान-क्षान्ती) होय.

Gerukaharitālañjanādidhātūsu. Subhanimittaṃ subhaggahaṇassa nimittaṃ. Taṃ subhanimittattā rañjanīyattā ca lobhassa vatthu. Niyamitassa cittassa vasena niyamitavasena. Evamitaresu dvīsu. Ābhogo ābhujitaṃ. Lūkhapuggalā dosabahulā. Adosabahulā siniddhapuggalā. Tadadhimuttatāti pītininnacittatā. Imehi…pe… veditabbo pītiyā somanassavippayogāsambhavatoti adhippāyo.

गेरू, हरताळ, काजळ इत्यादी धातूंमध्ये. 'शुभनिमित्त' म्हणजे शुभ ग्रहण करण्याचे निमित्त (कारण) होय. ते शुभनिमित्त असल्यामुळे आणि आसक्ती निर्माण करणारे (रंजनीय) असल्यामुळे लोभाचे अधिष्ठान (वस्तू) बनते. निश्चित केलेल्या चित्ताच्या प्रभावाने, म्हणजेच 'नियमितवशेन'. इतर दोन (परिणामित आणि समुदाचार) मध्येही याचप्रमाणे आहे. 'आभोग' म्हणजे मनन करणे (आभुजित). रुक्ष (कठोर) व्यक्ती म्हणजे द्वेषबहुल (जास्त राग असणारे) लोक होत. अद्वेषबहुल व्यक्ती म्हणजे स्निग्ध (मृदू) लोक होत. 'तदधिमुक्तता' म्हणजे प्रीतीकडे झुकलेले चित्त असणे. या कारणांमुळे देखील येथे सोमनस्य-सहगत भाव समजून घ्यावा, कारण प्रीतीचा सोमनस्याशी वियोग होणे असंभव आहे, असा अभिप्राय आहे.

Jīvitavuttiyā āyatanabhāvato hatthārohādisippameva sippāyatanaṃ. Kasivāṇijjādikammameva kammāyatanaṃ. Āyuvedādivijjā eva vijjāṭṭhānaṃ. Abyāpajjeti domanassabyāpādarahite rūpabhave. Dhammapadāti dhammakoṭṭhāsā. Pilavantīti upaṭṭhahanti padissanti. Yogāti bhāvanābhiyogā samādhito. Vatthuvisadakiriyāti ajjhattikabāhirānaṃ vatthūnaṃ nimmalabhāvakiriyā. Saddhādīnaṃ indriyānaṃ aññamaññānativattanaṃ indriyasamattapaṭipādanatā. Gambhīrānaṃ ñāṇena caritabbānaṃ, gambhīrañāṇena vā caritabbānaṃ suttantānaṃ paccavekkhaṇā gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇā.

उपजीविकेचे साधन (आयतन) असल्यामुळे हत्तीवर बसणे (हस्त्यारोहण) इत्यादी कलाच 'शिल्पायतन' होय. शेती, व्यापार इत्यादी कामेच 'कर्मायतन' होय. आयुर्वेद इत्यादी विद्याच 'विद्यास्थान' होय. 'अव्यापज्जी' म्हणजे दौर्मनस्य आणि व्यापाद (द्वेष) नसलेल्या रूपभवात. 'धम्मपदे' म्हणजे धर्माचे समूह होय. 'पिलवन्ति' म्हणजे प्रकट होतात, दिसतात. 'योग' म्हणजे भावनेचा अभ्यास (भावनाभियोग), समाधीमुळे. 'वस्तू-विशद-क्रिया' म्हणजे आध्यात्मिक आणि बाह्य वस्तूंची निर्मळता करणे होय. श्रद्धा इत्यादी इंद्रियांचे एकमेकांवर अतिक्रमण न करणे म्हणजे 'इंद्रिय-समता-प्रतिपादनता' होय. गंभीर असलेल्या किंवा गंभीर ज्ञानाने आचरण करण्यायोग्य सुत्तांचे चिंतन करणे म्हणजे 'गंभीरज्ञानचर्या-प्रत्यवेक्षण' होय.

Vaṃsoti anukkamo. Tantīti santati. Paveṇīti sambandho. Sabbametaṃ cārittakiriyāpabandhassa vacanaṃ. Cārittasīlattā sīlamayaṃ. ‘‘Dassāmī’’ti vacībhedena vatthussa pariṇatattā tato paṭṭhāya dānaṃ āraddhaṃ nāma hoti[Pg.71], yato tassa attano pariṇāmanādīsu āpatti hoti. Vijjamānavatthusmiṃ cintanakālato paṭṭhāya dānaṃ āraddhanti tattha dānamayaṃ kusalaṃ hotīti adhippāyo. Na hi dānavatthuṃ avijjamānakampi saṅkharontassa kusalaṃ na hotīti. Taṃ pana dānamayassa pubbabhāgoti tadeva bhajeyya, vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ. Kulavaṃsādivasenāti udāharaṇamattamevetaṃ. Attanā samādinnavattavasena sappurisavattagāmajanapadavattādivasena ca cārittasīlatā veditabbā.

'वंश' म्हणजे अनुक्रम (परंपरा). 'तंती' म्हणजे संतती (सातत्य). 'पवेणी' म्हणजे संबंध (जोडणी). हे सर्व शब्द चारित्र्यविषयक क्रियांच्या सातत्याचे वाचक आहेत. चारित्र्यशीलतेमुळे ते 'शीलमय' आहे. 'मी देईन' अशा वाणीच्या उच्चाराने वस्तू समर्पित झाल्यामुळे, तेव्हापासून दान सुरू झाले असे मानले जाते, कारण त्यानंतर ती वस्तू स्वतःकडे वळवल्यास इत्यादी केल्यास आपत्ती (दोष) येते. विद्यमान (उपलब्ध) वस्तूच्या बाबतीत विचार केल्याच्या वेळेपासून दान सुरू होते, म्हणून तेथे 'दानमय कुशल' होते, असा अभिप्राय आहे. कारण दान देण्याची वस्तू उपलब्ध नसतानाही ती तयार करणाऱ्या व्यक्तीच्या मनात कुशल निर्माण होत नाही असे नाही (अर्थात कुशल निर्माण होतेच). परंतु ते दानमयाचा पूर्वभाग (पूर्व तयारी) असल्याने त्यातच समाविष्ट केले जावे, असे अट्ठकथेत म्हटले आहे. 'कुलवंश' इत्यादींच्या प्रभावाने हे केवळ एक उदाहरण आहे. स्वतः स्वीकारलेल्या व्रताच्या प्रभावाने आणि सत्पुरुषांचे व्रत, ग्राम-जनपदांचे व्रत इत्यादींच्या प्रभावाने 'चारित्र्यशीलता' समजून घ्यावी.

Savatthukanti bheriādivatthusahitaṃ katvā. Vijjamānakavatthunti bheriādivatthuṃ. Dhammassavanaghosanādīsu ca savatthukaṃ katvā saddassa dānaṃ saddavatthūnaṃ ṭhānakaraṇānaṃ sasaddappavattikaraṇamevāti tassa cintanaṃ vijjamānavatthupariccāgo veditabbo. Bhājetvā dassesi dhammarājā idha ca rūpārammaṇādibhāvaṃ, aññattha ca ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, puññakiriyavatthūnī’’ti (dī. ni. 3.305) dānamayādibhāvaṃ, aparattha ca ‘‘katame dhammā kusalā? Tīṇi…pe… taṃsamuṭṭhānaṃ kāyakamma’’ntiādinā kāyakammādibhāvañca vadanto. Apariyāpannā cāti paramatthato avijjamānattā aññāyatanattā ca asaṅgahitā.

'सवत्थुकं' म्हणजे ढोल (भेरी) इत्यादी वस्तूंनी युक्त करून. 'विद्यमानकवस्तू' म्हणजे ढोल इत्यादी वस्तू. धम्मश्रवणाची घोषणा करणे इत्यादींमध्ये वस्तूसहित करून शब्दाचे दान देणे, हे शब्दाचे स्थान व करणांचे (उच्चार स्थानांचे) शब्दासह प्रवृत्त करणेच आहे; म्हणून त्याचा विचार हा 'विद्यमान वस्तूचा त्याग' असा समजून घ्यावा. धम्मराजांनी (बुद्धांनी) येथे रूपारंमणादी भाव विभागून दाखविले आहे; आणि इतर ठिकाणी 'भिक्खूहो, ही तीन पुण्यक्रियावस्तू आहेत' असे सांगून दानमयादी भाव दाखविला आहे; आणि दुसऱ्या ठिकाणी 'कोणते धर्म कुशल आहेत? तीन... इत्यादी... त्यातून उत्पन्न होणारे कायिक कर्म' इत्यादी सांगून कायिक कर्मादी भाव दाखविला आहे. 'अपरीयापन्न' म्हणजे परमार्थतः विद्यमान नसल्यामुळे आणि इतर आयतन असल्यामुळे (धम्मायतनात) समाविष्ट न केलेले.

Paribhogaraso paribhogapaccayaṃ pītisomanassaṃ. Ayaṃ pana rasasamānatāvasena gahaṇaṃ upādāya rasārammaṇanti vutto, na sabhāvato. Sabhāvena pana gahaṇaṃ upādāya pītisomanassaṃ dhammārammaṇameva hotīti ‘‘sukhā vedanā dhammārammaṇa’’nti vuttaṃ. Ārammaṇameva nibaddhanti rūpārammaṇaṃ…pe… dhammārammaṇanti evaṃ niyametvā vuttaṃ. Kammassa anibaddhattāti kammassa aniyatattā. Yathā hi rūpādīsu ekārammaṇaṃ cittaṃ anaññārammaṇaṃ hoti, na evaṃ kāyadvārādīsu ekadvārikakammaṃ aññasmiṃ dvāre nuppajjati, tasmā kammassa dvāraniyamarahitattā dvārampi kammaniyamarahitanti idha ārammaṇaṃ viya niyametvā na vuttaṃ. Vinā ārammaṇena anuppajjanatoti etassapi cattho ‘‘yathā kāyakammādīsu ekaṃ kammaṃ tena dvārena vinā aññasmiṃ dvāre carati, na evaṃ rūpādīsu ekārammaṇaṃ cittaṃ tenārammaṇena vinā ārammaṇantare uppajjatī’’ti veditabbo. Na hi yathā vacīdvāre uppajjamānampi ‘‘kāyakamma’’nti vuccati, evaṃ saddārammaṇe uppajjamānaṃ ‘‘rūpārammaṇa’’nti vuccati.

उपभोगरसामुळे होणारे प्रीती व सोमनस्य म्हणजे 'परिभोगरस' होय. परंतु हा रसाच्या समानतेच्या आधारावर ग्रहण केल्यामुळे 'रस-आलंबन' (रसारम्मण) असा म्हटला गेला आहे, स्वभावाने नाही. स्वभावाने ग्रहण केल्यास प्रीती व सोमनस्य हे 'धर्मांलंबन' (धम्मारम्मण) च होते, म्हणून 'सुखद वेदना हे धर्मांलंबन आहे' असे म्हटले आहे. आलंबनच निश्चित (नियत) असते, म्हणून रूपालंबन... इत्यादी... धर्मांलंबन अशा प्रकारे मर्यादित करून सांगितले आहे. कर्माचे अनियत (अनिश्चित) असणे म्हणजे 'कर्माचे अनिबद्धत्व' होय. कारण जसे रूपादींमध्ये एका आलंबनाचे चित्त दुसऱ्या आलंबनाचे होत नाही, तसे कायद्वारादींमध्ये एका द्वारात होणारे कर्म दुसऱ्या द्वारात उत्पन्न होत नाही असे नाही (अर्थात ते दुसऱ्या द्वारातही होऊ शकते). म्हणून कर्माला द्वाराचा नियम नसल्यामुळे, द्वार देखील कर्माच्या नियमापासून मुक्त आहे; म्हणून येथे आलंबनाप्रमाणे मर्यादित करून सांगितले नाही. 'आलंबनाशिवाय उत्पन्न न होणे' याचा अर्थ असा समजून घ्यावा की, 'जसे कायिक कर्मादींमध्ये एक कर्म त्या द्वाराशिवाय दुसऱ्या द्वारात फिरू शकते, तसे रूपादींमध्ये एका आलंबनाचे चित्त त्या आलंबनाशिवाय दुसऱ्या आलंबनात उत्पन्न होत नाही.' कारण जसे वाग्द्वारावर उत्पन्न होणाऱ्या कर्माला देखील 'कायिक कर्म' म्हटले जाऊ शकते, तसे शब्दालंबनावर उत्पन्न होणाऱ्या चित्ताला 'रूपालंबन' म्हटले जाऊ शकत नाही.

Kāmāvacarakusalaṃ

कामावचर कुशल

Kāyakammadvārakathāvaṇṇanā

कायिक कर्मद्वार कथेचे स्पष्टीकरण

Imassa [Pg.72] panatthassāti kammadvārānaṃ aññamaññasmiṃ aniyatatāya ‘‘dvāre caranti kammānī’’tiādinā pakāsanatthaṃ. Pañca viññāṇānīti ettha chaṭṭhassa viññāṇassa tassa ca dvārassa anuddeso dvāradvāravantānaṃ sahābhāvā. Niyatarūparūpavasena catusamuṭṭhānikakāyā vuttāti saddassa vikārarūpādīnañca asaṅgaho.

या अर्थाचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी, कर्मद्वारांचे परस्परांमध्ये अनियत (अनिश्चित) असणे 'द्वारांमध्ये कर्मे फिरतात' इत्यादींद्वारे प्रकट करण्यासाठी आहे. 'पंच विज्ञान' यामध्ये सहाव्या विज्ञानाचा (मनोविज्ञानाचा) आणि त्याच्या द्वाराचा (मनोद्वाराचा) उल्लेख न करणे हे द्वार आणि द्वारवान (चित्त) यांच्या एकत्र न असण्यामुळे आहे. निश्चित रूप-रूपाच्या (शरीरात नेहमी असणाऱ्या निष्पन्न रूपांच्या) प्रभावाने चतुःसमुत्थानिक काय सांगितले आहेत, म्हणून शब्द आणि विकाररूप इत्यादींचा समावेश न करणे होय.

Paṭhamajavanasamuṭṭhitā vāyodhātu yadipi tasmiṃ khaṇe rūpānaṃ desantaruppattihetubhāvena cāletuṃ na sakkoti, tathāpi viññattivikārasahitāva sā veditabbā. Dasasu hi disāsu yaṃ disaṃ gantukāmo aṅgapaccaṅgāni vā khipitukāmo, taṃdisābhimukhāneva rūpāni sā santhambheti sandhāreti cāti tadabhimukhabhāvavikāravatī hoti, adhippāyasahabhāvī ca vikāro viññattīti. Evañca katvā āvajjanassapi viññattisamuṭṭhāpakabhāvo yathādhippāyavikārarūpuppādanena upapanno hoti, yato bāttiṃsa cittāni rūpiriyāpathaviññattijanakāni vuttānīti. Yojanaṃ gato, dasayojanaṃ gatoti vattabbataṃ āpajjāpeti anekasahassavāraṃ uppannā.

पहिल्या जवनाने उत्पन्न झालेली वायूधातू जरी त्या क्षणी रूपांना दुसऱ्या ठिकाणी उत्पन्न करण्याच्या कारणाने हलवण्यास समर्थ नसली, तरीही ती विज्ञाप्ती नावाच्या विकाराने (विशिष्ट हालचालीने) युक्तच आहे असे जाणावे. कारण, दहा दिशांमध्ये ज्या दिशेला जाण्याची इच्छा असते किंवा अंग-प्रत्यंग हलवण्याची इच्छा असते, त्या दिशेकडेच अभिमुख असणाऱ्या रूपांना ती वायूधातू चांगल्या प्रकारे आधार देते आणि धारण करते; म्हणून ती त्या दिशेकडे अभिमुख होण्याच्या विकाराने युक्त असते. इच्छेसोबत असणारा हा विकार म्हणजेच 'विज्ञाप्ती' होय. आणि असे मानल्याने, आवर्जन चित्ताचे देखील विज्ञाप्ती उत्पन्न करण्याचे सामर्थ्य इच्छेनुसार विकाररूप उत्पन्न करण्याच्या द्वारे योग्य ठरते, ज्या कारणाने बत्तीस चित्ते रूप, इरियापथ आणि विज्ञाप्ती उत्पन्न करणारी आहेत असे म्हटले आहे. अनेक हजार वेळा उत्पन्न झालेली ती वायूधातू 'एक योजन गेला', 'दहा योजन गेला' असे म्हणण्यास कारणीभूत ठरते.

Vāyodhātuyā…pe… paccayo bhavitunti thambhanacalanesu vāyodhātuyā paccayo bhavituṃ samattho cittasamuṭṭhānamahābhūtānaṃ eko ākāraviseso atthi, ayaṃ viññatti nāma. Tesañhi tadākārattā vāyodhātu thambheti cāleti cāti. Na cittasamuṭṭhānāti etena paramatthato abhāvaṃ dasseti. Na hi rūpaṃ appaccayaṃ atthi, na ca nibbānavajjo attho nicco atthīti. Viññattitāyāti viññattivikāratāya. Cittasamuṭṭhānabhāvo viya mahābhūtavikāratāya upādārūpabhāvo ca adhippetoti veditabbo.

"वायूधातूचा...पे... प्रत्यय होण्यासाठी" म्हणजे, स्तंभन (आधार देणे) आणि चालन (हालचाल करणे) यामध्ये वायूधातूचा प्रत्यय (कारण) होण्यास समर्थ असणारा, चित्तापासून उत्पन्न झालेल्या महाभूतांचा एक विशिष्ट आकार (अवस्थाविशेष) आहे, याला 'विज्ञाप्ती' असे म्हणतात. कारण त्या चित्तज महाभूतांच्या त्या विशिष्ट आकारामुळे वायूधातू आधार देते आणि हलवते. "चित्तापासून उत्पन्न झाली नाही" या विधानाने परमार्थतः तिचा अभाव दर्शविला जातो. कारण कोणतेही रूप प्रत्ययविरहित (कारणाशिवाय) नसते, आणि निर्वाण वगळता इतर कोणताही परमार्थ धर्म नित्य नसतो. "विज्ञाप्तीत्वामुळे" म्हणजे विज्ञाप्तीरूप विकाराच्या भावामुळे. ज्याप्रमाणे चित्तसमुत्थान भाव अभिप्रेत आहे, त्याचप्रमाणे महाभूतांच्या विकारभावामुळे उपादाय रूपाचा भाव देखील अभिप्रेत आहे असे जाणावे.

Kāyikakaraṇanti kāyadvārappavattaṃ cittakiriyaṃ, adhippāyanti attho. Kāreti maññeti etena vaṇṇaggahaṇānusārena gahitāya viññattiyā yaṃ karaṇaṃ viññātabbaṃ, tassa vijānanena viññattiyā viññātattaṃ dasseti. Na hi viññattirahitesu rukkhacalanādīsu ‘‘idamesa kāretī’’ti vijānanaṃ hotīti. Cakkhuviññāṇassa hi rūpe abhinipātamattaṃ kiccaṃ, na adhippāyasahabhuno calanavikārassa gahaṇaṃ. Cittassa pana lahuparivattitāya cakkhuviññāṇavīthiyā [Pg.73] anantaraṃ manoviññāṇena viññātampi calanaṃ cakkhunā diṭṭhaṃ viya maññanti avisesaviduno, tasmā yathā nīlābhinipātavasappavattāya cakkhuviññāṇavīthiyā nīlanti pavattāya manoviññāṇavīthiyā ca antaraṃ na viññāyati, evaṃ aviññāyamānantarena manodvāraviññāṇena gahite tasmiṃ cittena saheva anuparivatte kāyathambhanavikāracopanasaṅkhāte ‘‘idamesa kāreti, ayamassa adhippāyo’’ti vijānanaṃ hoti.

"कायिककरण" म्हणजे कायद्वाराने प्रवृत्त होणारी चित्ताची क्रिया, म्हणजेच 'अभिप्राय' (इच्छा) असा अर्थ आहे. "करतो, असे मानतो" या विधानाने, वर्णाचे (रंगाचे) ग्रहण करण्याच्या अनुषंगाने ग्रहण केलेल्या विज्ञाप्तीद्वारे जी क्रिया जाणली पाहिजे, तिच्या ज्ञानाने विज्ञाप्तीचे ज्ञातत्व (जाणले जाणे) दर्शविले जाते. कारण विज्ञाप्तीरहित असणाऱ्या झाडांच्या हालचाली इत्यादींमध्ये "हा हे करत आहे" असे ज्ञान होत नाही. कारण चक्षुविज्ञानाचे कार्य केवळ रूपावर पडणे (दर्शन घेणे) एवढेच आहे, इच्छेसह असणाऱ्या हालचालीच्या विकाराचे ग्रहण करणे हे त्याचे कार्य नाही. परंतु चित्ताच्या जलद परिवर्तनामुळे, चक्षुविज्ञानवीथीच्या लगेचच नंतर मनोविज्ञानाने जाणलेली हालचाल देखील चक्षूनेच पाहिली आहे असे सामान्य लोक मानतात. म्हणून, ज्याप्रमाणे निळ्या रंगावर पडणाऱ्या चक्षुविज्ञानवीथीमध्ये आणि "हे निळे आहे" अशी प्रवृत्त होणाऱ्या मनोविज्ञानवीथीमध्ये असणारा भेद जाणवला जात नाही, त्याचप्रमाणे, भेद न समजणाऱ्या मनोद्वारविज्ञानाने ग्रहण केलेल्या, चित्तासोबतच अनुप्रवृत्त होणाऱ्या, कायेचे स्तंभन, विकार आणि हालचाल म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या त्या विज्ञाप्तीमध्ये "हा हे करत आहे, हा याचा अभिप्राय आहे" असे ज्ञान होते.

Tālapaṇṇādirūpāni disvā tadanantarappavattāya manodvāravīthiyā aviññāyamānantarāya tālapaṇṇādīnaṃ udakādisahacārippakārataṃ saññāṇākāraṃ gahetvā udakādiggahaṇaṃ viya. Ettha udakaṃ bhavissatītiādinā ca udakādisambandhanākārena rūpaggahaṇānusāraviññāṇena yaṃ udakādi viññātabbaṃ, tassa vijānanena tadākārassa viññātatā vuttāti daṭṭhabbā. Etassa pana kāyikakaraṇaggahaṇassa udakādiggahaṇassa ca purimasiddhasambandhaggahaṇaṃ upanissayo hotīti daṭṭhabbaṃ. Atha pana nālambitāpi viññatti kāyikakaraṇaggahaṇassa ca paccayo purimasiddhasambandhaggahaṇopanissayavasena sādhippāyavikārabhūtavaṇṇaggahaṇānantaraṃ pavattamānassa adhippāyaggahaṇassa adhippāyasahabhūvikārābhāve abhāvato, evaṃ sati vaṇṇaggahaṇānantarena udakādiggahaṇeneva tālapaṇṇādisaññāṇākāro viya vaṇṇaggahaṇānantarena adhippāyaggahaṇeneva viññatti pākaṭā hotīti ‘‘idañcidañca esa kāreti maññe’’ti adhippāyavijānaneneva viññattiyā viññātatā vuttā.

ताळपत्रादींचे रूप पाहून, त्याच्या लगेचच नंतर प्रवृत्त होणाऱ्या आणि भेद न समजणाऱ्या मनोद्वारवीथीद्वारे ताळपत्रादींच्या पाणी इत्यादींशी सहचारी असण्याच्या चिन्हाचा आकार ग्रहण करून पाणी इत्यादींचे ग्रहण करण्यासारखे हे आहे. येथे "पाणी असेल" इत्यादी प्रकारे पाण्याच्या संबंधाच्या आकारामुळे, रूपग्रहणाच्या अनुषंगाने होणाऱ्या विज्ञानाने जे पाणी इत्यादी जाणले पाहिजे, त्याच्या ज्ञानाने त्या आकाराचे ज्ञातत्व सांगितले आहे असे जाणावे. परंतु, या कायिककरणाच्या ग्रहणाला आणि पाणी इत्यादींच्या ग्रहणाला पूर्वी सिद्ध झालेल्या संबंधाचे ग्रहण हे उपनिषय (बलवान कारण) ठरते असे जाणावे. किंवा मग, विज्ञाप्ती ही आलंबन नसली तरीही, कायिककरण ग्रहणाचा प्रत्यय ठरते. कारण पूर्वी सिद्ध झालेल्या संबंधग्रहणाच्या उपनिषयत्वाच्या सामर्थ्याने, इच्छेसह असणाऱ्या विकाराने युक्त अशा वर्णाच्या ग्रहणाच्या लगेचच नंतर प्रवृत्त होणाऱ्या अभिप्रायग्रहणाचा, इच्छेसह असणाऱ्या विकाराच्या अभावी अभाव होतो. असे असताना, ज्याप्रमाणे वर्णग्रहणाच्या लगेचच नंतर पाणी इत्यादींच्या ग्रहणानेच ताळपत्रादींच्या चिन्हाचा आकार स्पष्ट होतो, त्याचप्रमाणे वर्णग्रहणाच्या लगेचच नंतर अभिप्रायग्रहणानेच विज्ञाप्ती स्पष्ट होते; म्हणून "हा हे आणि हे करत आहे असे मला वाटते" अशा अभिप्रायाच्या ज्ञानानेच विज्ञाप्तीचे ज्ञातत्व सांगितले आहे.

Ayaṃ no paharitukāmoti adhippāyavijānanena viññattiyā pākaṭabhāvaṃ dasseti. Na hi tadapākaṭabhāve adhippāyavijānanaṃ hotīti. Sammukhī…pe… yeva nāma hotīti asammukhībhūtatāya anāpāthagatānaṃ rūpādīnaṃ cakkhuviññeyyādibhāvo viya sabhāvabhūtaṃ taṃ dvidhā viññattibhāvaṃ sādheti. Paraṃ bodhetukāmatāya vināpi abhikkamanādippavattanena so cittasahabhūvikāro adhippāyaṃ viññāpeti, sayañca viññāyatīti dvidhāpi viññattiyevāti veditabbā.

"हा आम्हाला मारू इच्छितो" या विधानाने अभिप्रायाच्या ज्ञानाद्वारे विज्ञाप्तीचा प्रकट भाव (स्पष्टता) दर्शविला जातो. कारण ती विज्ञाप्ती प्रकट नसताना अभिप्रायाचे ज्ञान होऊ शकत नाही. "संमुखी...पे... च होते" म्हणजे ज्याप्रमाणे प्रत्यक्ष समोर नसलेल्या आणि गोचर न झालेल्या रूपादींचा चक्षुविज्ञेयत्व इत्यादी भाव सिद्ध होतो, त्याचप्रमाणे स्वभावभूत असणारा तो विज्ञाप्तीभाव दोन प्रकारे सिद्ध होतो. दुसऱ्याला समजावून सांगण्याच्या इच्छेशिवाय देखील, पुढे जाणे इत्यादी प्रवृत्तीद्वारे तो चित्तसहभू विकार अभिप्रायाला जाणवून देतो आणि स्वतः देखील जाणला जातो; म्हणून दोन्ही प्रकारे ती 'विज्ञाप्ती' च आहे असे जाणावे.

Tasmiṃ dvāre siddhāti tena dvārena viññātabbabhāvato teneva dvārena nāmalābhato tasmiṃ dvāre pākaṭabhāvavasena siddhā. Kusalaṃ vā akusalaṃ vāti ṭhapetabbaṃ. Kasmā? Yasmā paravādino avipākassa kammabhāvo [Pg.74] na siddho, itarassa pana siddhoti viññattisamuṭṭhāpakānaṃ ekādasannaṃ kiriyacittānaṃ vasena tikaṃ pūretvā ṭhapetabbaṃ.

"त्या द्वारात सिद्ध होते" म्हणजे त्या द्वाराने जाणले जाण्याच्या स्वभावामुळे आणि त्याच द्वाराने नाव प्राप्त होत असल्यामुळे, त्या द्वारात प्रकट भावाच्या सामर्थ्याने ती सिद्ध होते. "कुशल किंवा अकुशल" असे ठेवावे. का? कारण परवादीच्या मते विपाकरहित असणाऱ्या क्रियाचित्ताचा कर्मभाव सिद्ध होत नाही, परंतु दुसऱ्याच्या (स्ववादीच्या) मते तो सिद्ध होतो; म्हणून विज्ञाप्ती उत्पन्न करणाऱ्या अकरा क्रियाचित्तांच्या द्वारे त्रिक पूर्ण करून ठेवावे.

Dvāre caranti kammānīti ettha ayamadhippāyo – yadi dvārā dvārantaracārino honti, dvārasambhedā kammasambhedopīti kāyakammaṃ kāyakammadvāranti aññamaññavavatthānaṃ na siyā, kammānampi kammantaracaraṇe eseva nayo. Yadi pana dvārānampi dvārabhāvena kammantaracaraṇaṃ kammānañca dvārantaracaraṇaṃ na siyā, suṭṭhutaraṃ kammadvāravavatthānaṃ siyā. Na pana kammānaṃ dvārantare acaraṇaṃ atthi, kintu dvāre aññasmiñca caranti kammāni aññānipi. Yasmā pana dvāre dvārāni na caranti, tasmā advāracārīhi dvārehi kāraṇabhūtehi kammāni dvārantare carantānipi vavatthitāni. Na kevalaṃ kammāneva, tehi pana dvārānipīti evaṃ kammadvārāni aññamaññaṃ vavatthitāni ‘‘yebhuyyenavuttitāya tabbahulavuttitāya cā’’ti vuccamānāya vavatthānayuttiyā. Tattha dvārāpekkhattā kammānaṃ kāyakammādibhāvassa advāracārīhi dvārehi vavatthānaṃ hoti, na pana dvārantaracārīhi kammehi dvārānaṃ avavatthānaṃ kammānapekkhakāyadvārādibhāvehi dvārehi vavatthitānaṃ kāyakammādīnaṃ kāyakammadvārādivavatthānakarattā. Atha vā dvārantare carantānipi kāyādīhi upalakkhitāneva caranti pāṇātipātādīnaṃ evaṃsabhāvattā āṇattihatthavikārādīhi vuccamānassapi kāyādīhi sādhetabbasabhāvāvabodhato, tasmā na kammantarassa attani carantassapi dvārantaraṃ sanāmaṃ deti, nāpi kammaṃ dvārassa, taṃtaṃdvārameva pana kammassa kammañca dvārantare carantampi attanoyeva dvārassa nāmaṃ detīti siddhaṃ aññamaññavavatthānaṃ. Pubbe pana dvāresu anibaddhatā kammānaṃ dvārantaracaraṇameva sandhāya vuttā, na etaṃ vavatthānanti.

"द्वारात कर्मे प्रवृत्त होतात" (द्वारे चरन्ति कम्माणि) या वाक्यात हा अभिप्राय आहे – जर द्वारे इतर द्वारांमध्ये प्रवृत्त होणारी असती, तर द्वारांच्या संकरामुळे (मिश्रणामुळे) कर्मांचाही संकर झाला असता, आणि त्यामुळे 'कायकर्म' व 'कायकर्मद्वार' असा परस्परांमधील भेद निश्चित करता आला नसता. कर्मांचे इतर कर्मांमध्ये प्रवृत्त होण्याच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. जर द्वारांचे द्वाराच्या रूपाने इतर कर्मांमध्ये प्रवृत्त होणे आणि कर्मांचे इतर द्वारांमध्ये प्रवृत्त होणे नसेल, तर कर्म आणि द्वारांचे वर्गीकरण अधिक चांगल्या प्रकारे होईल. परंतु कर्मांचे इतर द्वारांमध्ये प्रवृत्त न होणे असे नाही, तर कर्मे आपल्या द्वारात आणि इतर द्वारातही प्रवृत्त होतात, तसेच इतर कर्मेही प्रवृत्त होतात. परंतु ज्या अर्थी द्वारांमध्ये इतर द्वारे प्रवृत्त होत नाहीत, त्या अर्थी इतर द्वारांमध्ये प्रवृत्त न होणाऱ्या कारणभूत द्वारांद्वारे, कर्मे इतर द्वारांमध्ये प्रवृत्त होत असली तरीही, ती वर्गीकृत केली जातात. केवळ कर्मेच नव्हे, तर त्यांच्याद्वारे द्वारेही वर्गीकृत केली जातात. अशा प्रकारे कर्म आणि द्वारे यांचे परस्परांचे वर्गीकरण "बहुतांश प्रवृत्तीमुळे किंवा प्रचुर प्रवृत्तीमुळे" (येभुय्येनवृत्तितया तब्बहुलवृत्तितया च) या सांगितल्या जाणाऱ्या वर्गीकरणाच्या युक्तीने होते. त्यामध्ये, कर्मांचे द्वारावर अवलंबून असणे असल्यामुळे, कर्मांचे कायकर्मादी भाव असणे हे इतर द्वारात न प्रवृत्त होणाऱ्या द्वारांद्वारे वर्गीकृत होते. परंतु इतर द्वारात प्रवृत्त होणाऱ्या कर्मांद्वारे द्वारांचे अवर्गीकरण होत नाही, कारण कर्मांची अपेक्षा न ठेवणाऱ्या कायद्वारादी भावांनी युक्त द्वारांद्वारे वर्गीकृत झालेल्या कायकर्मादींचे कायकर्मद्वारादी वर्गीकरण केले जाते. अथवा, इतर द्वारात प्रवृत्त होत असतानाही, ती कायादींद्वारे लक्षित होऊनच प्रवृत्त होतात; कारण प्राणातिपातादींचा असाच स्वभाव आहे आणि आज्ञा किंवा हाताच्या हालचाली इत्यादींद्वारे व्यक्त होणाऱ्या कर्मांचेही कायादींद्वारेच साध्य होणाऱ्या स्वभावाचे ज्ञान होते. म्हणून, स्वतःच्या द्वारात प्रवृत्त होणाऱ्या इतर कर्माला इतर द्वार आपले नाव देत नाही, आणि कर्मही द्वाराला आपले नाव देत नाही. परंतु ते ते द्वारच कर्माला नाव देते आणि कर्म इतर द्वारात प्रवृत्त होत असले तरी ते स्वतःच्या द्वारालाच नाव देते, यावरून परस्परांचे वर्गीकरण सिद्ध होते. पूर्वी द्वारांमध्ये कर्मांची अनियतता (अप्रतिबद्धता) जी सांगितली आहे, ती कर्मांच्या इतर द्वारांमधील प्रवृत्तीलाच संधान करून सांगितली आहे, हे वर्गीकरण लक्षात घेऊन सांगितलेले नाही.

Tatthāti tesu dvārakammesu. Kāyakammassa uppajjanaṭṭhānanti taṃsahajātā viññattiyeva vuccati. Kiñcāpi hi sā tassa kenaci pakārena paccayo na hoti, tathāpi kammassa visesikā viññatti taṃsahajātā hotīti tassa uppattiṭṭhānabhāvena vuttā yathāvuttaniyamena aññavisesanassa kammassa visesanantare uppattiabhāvā. Kāyena pana katattāti kāyaviññattiṃ janetvā tāya jīvitindriyupacchedādinipphādanato attano nipphattivasena ‘‘kāyena kataṃ kamma’’nti vuttaṃ. Kāraṇabhūto hi panettha kāyoti.

'तथ्य' (तत्र) म्हणजे त्या द्वारकर्मांमध्ये. 'कायकर्माचे उत्पन्न होण्याचे स्थान' (कायकम्मस्स उप्पज्जनट्ठानं) या पाठाने त्या कर्मासोबत सहजात असणारी 'विज्ञप्ति' (कायिक हालचाल किंवा संकेत) च अभिप्रेत आहे. जरी ती विज्ञप्ति त्या कर्माला कोणत्याही प्रकारे प्रत्यय (कारण) होत नसली, तरीही कर्माला विशेषित करणारी विज्ञप्ति ही त्या कर्मासोबत सहजात (एकत्र उत्पन्न होणारी) असते, म्हणून तिला कर्माचे उत्पत्तीस्थान म्हटले आहे; कारण पूर्वोक्त नियमानुसार इतर विशेषण असलेल्या कर्माची दुसऱ्या विशेषणात उत्पत्ती होत नाही. 'कायाद्वारे केले गेल्यामुळे' (कायेन पन कतत्ता) म्हणजे कायविज्ञप्ति उत्पन्न करून, तिच्याद्वारे जीवितेंद्रियाचा उच्छेद (प्राणघात) इत्यादी कार्ये पूर्ण केल्यामुळे, स्वतःच्या निष्पत्तीच्या (सिद्धीच्या) प्रभावाने "कायाने केलेले कर्म" असे म्हटले आहे. कारण येथे काया (कायविज्ञप्ति) ही कारणभूत आहे.

Aññamaññaṃ [Pg.75] vavatthitāti ettha kammunā kāyo kāyakammadvāranti evaṃ vavatthito, na kāyo icceva. Yathā sūcikammunā sūcikammakaraṇanti vavatthitā, na sūci icceva, tathā idampi daṭṭhabbaṃ. Aññamaññaṃ vavatthitāti ca aññamaññaṃ visesitāti attho. Evaṃ santeti yathāvuttaṃ vavatthānaniyamaṃ aggahetvā ‘‘dvāre caranti kammānī’’tiādivacanameva gahetvā codeti. Tattha evaṃ santeti kammānaṃ dvāracaraṇe aññamaññena ca vavatthāne nāmalābhe visesane satīti attho.

'परस्परांचे वर्गीकरण केलेले' (अञ्ञमञ्ञं ववत्थिता) यामध्ये कर्माद्वारे काया ही 'कायकर्मद्वार' अशी वर्गीकृत केली आहे, केवळ 'काया' अशी नाही. ज्याप्रमाणे सुईच्या कर्मामुळे (शिवणकामामुळे) सुईला 'शिवणकामाचे साधन' असे वर्गीकृत केले जाते, केवळ 'सुई' असे नाही, त्याचप्रमाणे हेही समजले पाहिजे. 'परस्परांचे वर्गीकरण केलेले' याचा अर्थ 'परस्परांना विशेषित केलेले' असा आहे. 'असे असताना' (एवं सन्ते) म्हणजे पूर्वोक्त वर्गीकरणाचा नियम न स्वीकारता, "द्वारात कर्मे प्रवृत्त होतात" इत्यादी वचनालाच ग्रहण करून आक्षेप घेतो. तेथे "असे असताना" याचा अर्थ कर्मांच्या द्वारातील प्रवृत्तीमध्ये आणि परस्परांच्या वर्गीकरणामध्ये, नाव मिळण्यात आणि विशेषण असण्यात असा अर्थ आहे.

Kāyakammadvārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

कायकर्मद्वार कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

Vacīkammadvārakathāvaṇṇanā

वचीकर्मद्वार कथेचे वर्णन.

Catūhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgatāti ettha subhāsitabhāsanasaṅkhātā apisuṇavācā, dhammabhāsanasaṅkhāto asamphappalāpo, piyabhāsanasaṅkhātā apharusavācā, saccabhāsanasaṅkhāto amusāvādo cāti etā vācā tathāpavattā cetanā daṭṭhabbā. Sahasaddā panāti tassa vikārassa saddena saha sambhūtattā vuttaṃ. Cittānuparivattitāya pana so na yāva saddabhāvīti daṭṭhabbo, vitakkavipphārasaddo na sotaviññeyyoti pavattena mahāaṭṭhakathāvādena cittasamuṭṭhānasaddo vināpi viññattighaṭṭanena uppajjatīti āpajjati. ‘‘Yā tāya vācāya viññattī’’ti (dha. sa. 636) hi vacanato asotaviññeyyasaddena saha viññattiyā uppatti natthīti viññāyatīti.

"भिक्खूहो, चार अंगांनी युक्त" (चतूहि, भिक्खवे, अङ्गेहि समन्नागता) यामध्ये सुभाषित बोलणे म्हणजेच चुगली न करणे (पैशुन्यविरहित वाणी), धम्मवचन बोलणे म्हणजेच निरर्थक बडबड न करणे (संप्रलापविरहित वाणी), प्रिय बोलणे म्हणजेच कठोर न बोलणे (परुषताविरहित वाणी), आणि सत्य बोलणे म्हणजेच असत्य न बोलणे (मृषावादविरहित वाणी) अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या चेतना समजल्या पाहिजेत. "शब्दासह असणारी" (सहसद्दा) म्हणजे त्या विज्ञप्तिरूप विकाराची शब्दासह उत्पत्ती होत असल्यामुळे असे म्हटले आहे. परंतु चित्ताच्या अनुपरिवर्तनामुळे (चित्ताचे अनुकरण करण्याच्या स्वभावामुळे) ती विज्ञप्ति जोपर्यंत शब्द अस्तित्वात आहे तोपर्यंत राहणारी नाही असे समजले पाहिजे. "वितर्क-विस्फारजन्य शब्द श्रोत्रविज्ञेय (कानाने ऐकण्याजोगा) नाही" या महाअट्ठकथेच्या मतानुसार, चित्तसमुत्थान शब्द विज्ञप्तिच्या आघाताशिवाय देखील उत्पन्न होतो, असा प्रसंग येतो. कारण "जी त्या वाणीची विज्ञप्ति आहे" या वचनावरून, अश्रोतविज्ञेय शब्दासोबत विज्ञप्तिची उत्पत्ती होत नाही, असे समजते.

Cittasamuṭṭhānaṃ saddāyatananti ettha ca na koci cittasamuṭṭhāno saddo asaṅgahito nāma atthīti adhippāyena mahāaṭṭhakathāvādaṃ paṭisedheti. Chabbidhena rūpasaṅgahādīsu hi ‘‘sotaviññeyya’’nti ‘‘diṭṭhaṃ suta’’nti ettha ‘‘suta’’nti ca na koci saddo na saṅgayhatīti. Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana viññattisahajameva jivhātālucalanādikaravitakkasamuṭṭhitaṃ sukhumasaddaṃ ‘‘dibbasotena sutvā ādisatī’’ti sutte paṭṭhāne ca oḷārikasaddaṃ sandhāya ‘‘sotaviññāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti vuttanti iminā adhippāyena asotaviññeyyatā vuttā siyā. Saddo [Pg.76] ca asotaviññeyyo cāti viruddhametanti pana paṭikkhepo veditabbo. Viññattipaccayā ghaṭṭanā viññattighaṭṭanā. Viññatti eva vā. Ghaṭṭanākārappavattabhūtavikāro hi ‘‘ghaṭṭanā’’ti vutto. Saṅghaṭṭanena saheva saddo uppajjati, na pubbāparabhāvena. Pathavīdhātuyāti idaṃ vāyodhātuyā viya cālanaṃ pathavīdhātuyā saṅghaṭṭanaṃ kiccaṃ adhikanti katvā vuttaṃ, vikārassa ca tappaccayabhāvo vuttanayeneva veditabbo. Tabbikārānañhi bhūtānaṃ aññamaññassa paccayabhāvoti. Aññampi sabbaṃ vidhānaṃ kāyaviññattiyaṃ viya veditabbaṃ.

"चित्तसमुत्थान शब्दायतन" (चित्तसमुट्ठानं सदायतनं) यामध्ये कोणताही चित्तसमुत्थान शब्द संग्रहित न केलेला नाही, या अभिप्रायाने महाअट्ठकथेच्या मताचा निषेध केला आहे. कारण सहा प्रकारच्या रूपसंग्रहादींमध्ये "श्रोतविज्ञेय" आणि "दृष्ट, श्रुत" यामध्ये "श्रुत" या शब्दाने कोणताही शब्द संग्रहित होत नाही असे नाही (म्हणजे सर्वच शब्द संग्रहित होतात). परंतु महाअट्ठकथेत विज्ञप्तिसहजात असणारा, जीभ आणि टाळूच्या हालचाली इत्यादी करणाऱ्या वितर्कामुळे उत्पन्न होणारा सूक्ष्म शब्द "दिव्य श्रोत्राने ऐकून निर्देश करतो" असे सूत्तात म्हटले आहे. आणि पट्ठान पाळीमध्ये स्थूल शब्दाला संधान करून "श्रोत्रविज्ञानाला आलंबनप्रत्ययाने प्रत्यय होतो" असे म्हटले आहे, या अभिप्रायाने 'अश्रोतविज्ञेयता' सांगितली असावी. परंतु "शब्द आणि तो अश्रोतविज्ञेय" हे परस्परविरोधी आहे, असा हा निषेध समजला पाहिजे. विज्ञप्तिप्रत्ययाने होणारा आघात म्हणजे 'विज्ञप्तिघात' होय, किंवा विज्ञप्ति हीच विज्ञप्तिघात होय. आघाताच्या रूपाने प्रवृत्त होणारा महाभूतांचा विकार म्हणजेच 'आघात' म्हटला आहे. परस्परांच्या आघातासोबतच शब्द उत्पन्न होतो, मागे-पुढे (पूर्व-अपर भावाने) नाही. "पृथ्वीधातूचा" हे वायूधातूच्या चालन (हालचाल) कार्याप्रमाणे पृथ्वीधातूचे आघात करण्याचे कार्य अधिक आहे, असे मानून म्हटले आहे. आणि विकाराचा त्या आघाताशी असलेला प्रत्ययभाव (कारणभाव) पूर्वोक्त पद्धतीनेच समजला पाहिजे. कारण त्या विकाराने युक्त महाभूतांचा परस्परांशी प्रत्ययभाव असतो. इतर सर्व विधी कायविज्ञप्तिप्रमाणेच समजले पाहिजेत.

Tisamuṭṭhānikakāyaṃ…pe… na labbhati. Na hi cālanaṃ upādinnaghaṭṭananti. Cālanañhi desantaruppādanaparamparatā, ghaṭṭanaṃ paccayavisesena bhūtakalāpānaṃ āsannataruppādoti. Upatthambhanakiccampi natthīti upatthambhanena vinā paṭhamacittasamuṭṭhānāpi ghaṭṭanākārena pavattatīti ghaṭṭanatthaṃ upatthambhanena payojanaṃ natthi, laddhāsevanena citteneva ghaṭṭanassa balavabhāvato cāti adhippāyo. Upatthambhanaṃ natthi atthīti vicāretvā gahetabbaṃ.

ती-समुत्थानिक शरीर... (इथे) प्राप्त होत नाही. कारण हालचाल (चालन) म्हणजे उपादिन्न रूपांचे आघात (घट्टन) नव्हे. हालचाल म्हणजे एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी उत्पन्न होण्याची अखंड परंपरा होय, आणि आघात म्हणजे विशिष्ट प्रत्ययामुळे (कारणामुळे) महाभूतांच्या समूहांचे अत्यंत जवळ उत्पन्न होणे होय. 'उपस्तंभन कार्य देखील नाही' म्हणजे उपस्तंभनाशिवाय पहिल्या चित्तसमुत्थानिक रूपाने देखील आघाताच्या रूपाने प्रवृत्त होते, म्हणून आघातासाठी उपस्तंभनाची काही गरज नाही; कारण आसेवन प्राप्त झालेल्या चित्तामुळेच आघाताचे बलवान असणे सिद्ध होते, असा अभिप्राय आहे. उपस्तंभन आहे की नाही, याचा विचार करून ते ग्रहण करावे.

Vacīkammadvārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

वचीकर्मद्वार कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

Manokammadvārakathāvaṇṇanā

मनोकर्मद्वार कथेचे वर्णन.

Ayaṃ nāma cetanā kammaṃ na hotīti na vattabbāti idaṃ yassa dvāraṃ mano, taṃdassanatthaṃ vuttaṃ. Kappetīti ‘‘tvaṃ phusanaṃ karohi, tvaṃ vedayita’’nti evaṃ kappentaṃ viya pavattatīti attho. Pakappanañca tadeva. Kiṃ piṇḍaṃ karotīti āyūhanatthavasena pucchati. Phassādidhamme hi avippakiṇṇe katvā sakiccesu pavattanaṃ āyūhanaṃ, tattheva byāpāraṇaṃ cetayanaṃ, tathākaraṇaṃ abhisaṅkharaṇanti. Tebhūmakasseva gahaṇaṃ lokuttarakammassa kammakkhayakarattā.

'ही चेतना कर्म नाही, असे म्हणू नये' हे ज्याचे द्वार मन आहे, ते दाखवण्यासाठी म्हटले आहे. 'कल्पना करते' (कप्पेति) म्हणजे 'तू स्पर्श कर, तू वेदन कर' अशा प्रकारे जणू काही योजना करत असल्यासारखे प्रवृत्त होते, असा अर्थ आहे. 'प्रकल्पना' (पकप्पन) देखील तीच आहे. 'काय पिंड (समूह) करते?' हा प्रश्न आयूहन (एकत्रित करणे/प्रयत्न करणे) या अर्थाने विचारला आहे. कारण, स्पर्श इत्यादी धर्मांना विखुरलेले न ठेवता एकत्रित करून आपापल्या कार्यात प्रवृत्त करणे म्हणजे 'आयूहन' होय. त्याच कार्यात व्यस्त असणे म्हणजे 'चेतयन' होय, आणि तसे करणे म्हणजे 'अभिसंस्करण' (अभिसंखरण) होय. तिन्ही भूमींमधील (तेभूमिक) मनाचेच ग्रहण केले आहे, कारण लोकोत्तर कर्म हे कर्माचा क्षय करणारे असते.

Manokammadvārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

मनोकर्मद्वार कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

Kammakathāvaṇṇanā

कर्म कथेचे वर्णन.

Cetayitvā [Pg.77] kammaṃ karotīti ettha yasmā purimacetanāya cetayitvā sanniṭṭhānakammaṃ karoti, tasmā cetanāpubbakaṃ kammaṃ taṃcetanāsabhāvamevāti cetanaṃ ahaṃ kammaṃ vadāmīti attho. Atha vā samānakālattepi kāraṇakiriyā pubbakālā viya vattuṃ yuttā, phalakiriyā ca aparakālā viya. Yasmā ca cetanāya cetayitvā kāyavācāhi copanakiriyaṃ manasā ca abhijjhādikiriyaṃ karoti, tasmā tassā kiriyāya kārikaṃ cetanaṃ ahaṃ kammaṃ vadāmīti attho. Kāye vāti kāyaviññattisaṅkhāte kāye vā. Satīti dharamāne, anirodhite vā. Kāyasamuṭṭhāpikā cetanā kāyasañcetanā. Ettha ca sukhadukkhuppādakena kammena bhavitabbaṃ, cetanā ca sukhadukkhuppādikā vuttāti tassā kammabhāvo siddho hoti. Sañcetaniyanti sañcetanasabhāvavantaṃ. Samiddhittherena ‘‘sañcetaniyaṃ, āvuso…pe… manasā sukhaṃ so vedayatī’’ti (ma. ni. 3.300; kathā. 539) avibhajitvā byākato. Sukhavedanīyantiādinā pana vibhajitvā byākātabbo so pañho, tasmā sammā byākato nāma na hoti. Itaradvayepi eseva nayo. Yathā pana suttāni ṭhitāni, tathā copanakiriyānissayabhūtā kāyavācā abhijjhādikiriyānissayo ca manodvārāni, yāya pana cetanāya tehi kāyādīhi karaṇabhūtehi copanābhijjhādikiriyaṃ karonti vāsiādīhi viya chedanādiṃ, sā cetanā kammanti dvārappavattiyampi kammadvārābhedanañca kammadvāravavatthānañca dissati, evañca sati ‘‘kāyena ce kataṃ kamma’’ntiādigāthāyo (dha. sa. aṭṭha. 1 kāyakammadvāra) ativiya yujjanti.

'चेतनापूर्वक (विचार करून) कर्म करतो' यामध्ये, ज्याअर्थी पूर्व चेतनेने विचार करून मनुष्य निर्णय घेणारे कर्म करतो, त्याअर्थी चेतना-पूर्व असलेले कर्म हे त्या चेतनेच्या स्वभावाचेच असते, म्हणून 'मी चेतनेलाच कर्म म्हणतो' असा अर्थ आहे. किंवा, एकाच वेळी घडत असले तरी, कारण-क्रिया ही पूर्वकालीन क्रियेसारखी आणि फल-क्रिया ही उत्तरकालीन क्रियेसारखी सांगणे योग्य आहे. आणि ज्याअर्थी चेतनेने विचार करून मनुष्य काया व वाणीद्वारे हालचालीची क्रिया (चोपनक्रिया) करतो आणि मनाने अभिध्या (लोभ) इत्यादी क्रिया करतो, त्याअर्थी त्या क्रियेला घडवून आणणाऱ्या चेतनेला 'मी कर्म म्हणतो', असा अर्थ आहे. 'काये वा' म्हणजे कायविज्ञप्ती नावाच्या शरीरात. 'सति' म्हणजे अस्तित्वात असताना किंवा निरुद्ध न झाले असताना. शरीराला प्रवृत्त करणारी चेतना म्हणजे 'कायसंचेतना' होय. आणि येथे कर्म हे सुख-दुःख उत्पन्न करणारे असावे लागते, आणि चेतना ही सुख-दुःख उत्पन्न करणारी सांगितली आहे, म्हणून तिचा कर्मभाव सिद्ध होतो. 'संचेतनीय' म्हणजे संचेतना स्वभाव असलेले. आयुष्मान समिद्धि थेरांनी 'हे आवुसो, संचेतनीय... मनाने तो सुखाचा अनुभव घेतो' असे वर्गीकरण न करता उत्तर दिले होते. परंतु, तो प्रश्न 'सुखवेदनीय' इत्यादी प्रकारे वर्गीकरण करून उत्तर देण्याजोगा होता, म्हणून ते योग्य प्रकारे दिलेले उत्तर (सम्मा व्याकत) ठरत नाही. इतर दोन्हींच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. परंतु, जशी सुत्ते आहेत, त्यानुसार हालचालीच्या क्रियेचा आश्रय असलेली काया व वाणी आणि अभिध्या इत्यादी क्रियेचा आश्रय असलेले मन ही 'द्वारे' आहेत; आणि ज्या चेतनेद्वारे कुऱ्हाड इत्यादी साधनांनी कापण्यासारखे कार्य केले जाते, त्याचप्रमाणे शरीर इत्यादी साधनांद्वारे हालचाल व अभिध्या इत्यादी क्रिया केली जाते, ती चेतना म्हणजे 'कर्म' होय. अशा प्रकारे, द्वारांच्या प्रवृत्तीमध्ये देखील कर्म आणि द्वार यांचे विभाजन आणि कर्म व द्वारांचे निर्धारण दिसून येते. आणि असे असताना 'कायेन चे कतं कम्मं' (जर शरीराने कर्म केले...) इत्यादी गाथा अत्यंत योग्य ठरतात.

Lokuttaramaggo idha lokiyakammakathāyaṃ anadhippetopi bhajāpiyamāno tīṇi kammāni bhajati. Manena dussīlyanti kāyikavācasikavītikkamavajjaṃ sabbaṃ akusalaṃ saṅgaṇhāti, micchādiṭṭhisaṅkappavāyāmasatisamādhiṃ vā. Tampi cetaṃ ‘‘manasā saṃvaro sādhū’’ti (saṃ. ni. 1.116; dha. pa. 361) vuttassa saṃvarassa paṭipakkhavasena vuttaṃ, na sīlavipattivasena. Na hi sā mānasikā atthīti maggasseva bhajāpanaṃ mahāvisayattā. Bojjhaṅgā hi manokammameva bhajeyyuṃ, na ca na sakkā maggabhajāpaneneva tesaṃ bhajāpanaṃ viññātunti.

लोकोत्तर मार्ग जरी या लौकिक कर्मकथेत अभिप्रेत नसला, तरी त्याचा समावेश केला असता तो तिन्ही कर्मांमध्ये समाविष्ट होतो. 'मनाने दुःशील असणे' (मनेन दुस्सींल्यं) यामध्ये कायिक आणि वाचिक उल्लंघने वगळता सर्व अकुशल धर्मांचा समावेश होतो, किंवा मिथ्या दृष्टी, मिथ्या संकल्प, मिथ्या व्यायाम, मिथ्या सती आणि मिथ्या समाधी यांचा समावेश होतो. ते देखील 'मनाने संवर करणे चांगले' या सांगितलेल्या संवराच्या विरोधी बाजूने म्हटले आहे, शील-विपत्तीच्या (शीलाच्या नाशाच्या) दृष्टीने नाही. कारण मानसिक शील-विपत्ती नसते. केवळ मार्गाचाच समावेश करणे हे त्याच्या विशाल विषयामुळे (व्याप्तीमुळे) आहे. कारण बोध्यंग केवळ मनोकर्मातच समाविष्ट होतील, आणि मार्गाच्या समावेशाद्वारेच त्यांचा समावेश जाणून घेणे अशक्य नाही.

Kammapathaṃ [Pg.78] appattānampi taṃtaṃdvāre saṃsandanaṃ avarodhanaṃ dvārantare kammantaruppattiyampi kammadvārābhedanañca dvārasaṃsandanaṃ nāma. ‘‘Tividhā, bhikkhave, kāyasañcetanā akusalaṃ kāyakamma’’ntiādinā (kathā. 539) kammapathappattāva sanniṭṭhāpakacetanā kammanti vuttāti purimacetanā sabbā kāyakammaṃ na hotīti vuttaṃ. Āṇāpetvā…pe… alabhantassāti āṇattehi amāritabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ, vacīduccaritaṃ nāma hoti akammapathabhāvatoti adhippāyo. ‘‘Ime sattā haññantū’’ti pavattabyāpādavasena cetanāpakkhikā vā bhavanti kāyakammavohāralābhā. Abbohārikā vā manokammavohāravirahā. Sasambhārapathavīādīsu āpādayo ettha nidassanaṃ.

कर्मपथाला प्राप्त न झालेल्या कर्मांचे देखील आपापल्या दारात संघटन (समावेश) करणे, आणि दुसऱ्या दारात दुसऱ्या कर्माची उत्पत्ती होत असताना देखील कर्म आणि द्वारांचे अभेदन (विभाजन न होणे) याला 'द्वार-संसांदन' (द्वारांचे संघटन) म्हणतात. 'भिक्खूहो, कायसंचेतना तीन प्रकारची आहे, अकुशल कायकर्म...' इत्यादी वचनांद्वारे कर्मपथाला प्राप्त झालेली निर्णायक चेतनाच 'कर्म' म्हणून सांगितली आहे, म्हणून 'सर्व पूर्व चेतना कायकर्म होत नाहीत' असे म्हटले आहे. 'आज्ञा देऊन... न मिळणाऱ्याचे' हे आज्ञा दिलेल्या लोकांकडून हत्या न केली जाण्याच्या संदर्भाने म्हटले आहे; कर्मपथाला प्राप्त न झाल्यामुळे ते केवळ 'वचीदुश्चरित' ठरते, असा अभिप्राय आहे. 'हे प्राणी मारले जावोत' अशा प्रकारे प्रवृत्त होणाऱ्या व्यापादाच्या (द्वेषाच्या) प्रभावामुळे, कायकर्माची संज्ञा मिळाल्याने ते चेतनेच्या पक्षात समाविष्ट होतात, किंवा मनोकर्माची संज्ञा न मिळाल्याने ते अव्यवहार्य (अब्बोहारिक - संज्ञारहित) ठरतात. ससंभार पृथ्वी इत्यादींमध्ये पाणी इत्यादी असणे हे याचे उदाहरण आहे.

Kulumbassāti gabbhassa, kulasseva vā. Tissopi saṅgītiyo āruḷhatāya ananujānanato ‘‘tava suttassā’’ti vuttaṃ. Dasavidhā iddhi paṭisambhidāmagge iddhikathāya gahetabbā. Bhāvanāmayanti adhiṭṭhāniddhiṃ sandhāya vadati. Ghaṭabhedo viya parūpaghāto, udakavināso viya iddhivināso ca hotīti upamā saṃsandati. Tava pañhoti bhāvanāmayāya parūpaghāto hotīti vutto ñāpetuṃ icchito attho. Āthabbaṇiddhi vijjāmayiddhi hoti. Sattame padeti maṇḍalādito sattame pade.

'कुलुम्बस्स' म्हणजे गर्भाचा किंवा कुळाचा (वंशाचा). तिन्ही संगीतींमध्ये (धर्मपरिषदांमध्ये) समाविष्ट करण्यास संमती न दिल्यामुळे 'तुझ्या सुत्ताचे' असे म्हटले आहे. दहा प्रकारची ऋद्धी (इद्धि) पटिसंभिदामग्ग मधील 'इद्धिकथा' यातून ग्रहण करावी. 'भावनामेय' हे अधिष्ठान-ऋद्धीच्या संदर्भाने म्हटले आहे. जसे घट फुटणे म्हणजे दुसऱ्याचा घात होणे, आणि पाण्याचा नाश होणे म्हणजे ऋद्धीचा नाश होणे, अशी उपमा जुळते. 'तुझा प्रश्न' म्हणजे भावनामय ऋद्धीद्वारे दुसऱ्याचा घात होऊ शकतो, हा दर्शवण्याचा इच्छित अर्थ आहे. 'आथब्बण ऋद्धी' ही विद्यामय ऋद्धी असते. 'सातव्या पावलावर' म्हणजे मंडळापासून (वर्तुळापासून) सातव्या पावलावर.

Vacanantarena gametabbatthaṃ neyyatthaṃ, sayameva gamitabbatthaṃ nītatthaṃ. Kiriyato samuṭṭhāti, udāhu akiriyatoti tenādhippetaṃ sampajānamusāvādaṃ sandhāya pucchati, na uposathakkhandhake vuttaṃ. Tattha avuttameva hi so anariyavohāraṃ vuttanti gahetvā voharatīti. Vācāgiranti vācāsaṅkhātaṃ giraṃ, vācānuccāraṇaṃ vā.

दुसऱ्या वचनाद्वारे समजून घेण्याचा अर्थ असलेला तो 'नेय्यार्थ' (नेय्यत्थ) होय, आणि स्वतःच समजून घेण्याचा अर्थ असलेला तो 'नीतार्थ' (नीतत्थ) होय. 'क्रियेपासून उत्पन्न होते की अक्रियेपासून?' हा प्रश्न त्याने स्वतःला अभिप्रेत असलेल्या 'संपजानमुसावादा'च्या (जाणूनबुजून खोटे बोलण्याच्या) संदर्भाने विचारला आहे, उपोसथक्खंधकात सांगितलेल्या संदर्भाने नाही. कारण, तिथे न सांगितलेल्याच अनार्य व्यवहाराला (असत्य बोलण्याला) 'सांगितले आहे' असे गृहीत धरून तो बोलतो. 'वाचागिरा' म्हणजे वाणी नावाने ओळखला जाणारा आवाज किंवा वाणीचे वारंवार उच्चारण करणे.

Khandasivādayo seṭṭhāti khandāti kumārā. Sivāti mahessarā, micchādiṭṭhiyā nidassanatthamidaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Natthikadiṭṭhādayo eva hi kammapathappattā kammanti. Cetanā panettha abbohārikāti kāyadvāre vacīdvāre ca samuṭṭhitāpi kāyakammaṃ vacīkammanti ca vohāraṃ na labhati abhijjhādippadhānattā. ‘‘Tividhā, bhikkhave, manosañcetanā akusalaṃ manokamma’’nti pana vacanato sabhāveneva sā manokammaṃ, na abhijjhādipakkhikattāti ‘‘abhijjhādipakkhikāvā’’ti na vuttaṃ. Imasmiṃ pana ṭhāne kāyaṅgavācaṅgāni acopetvā cintanakāle cetanāpi cetanāsampayuttadhammāpi manodvāre [Pg.79] eva samuṭṭhahanti, tasmā cetanāya abbohārikabhāvo kathañci natthīti adhippāyo.

'खन्दसिवादायो सेट्ठा' (स्कन्द, शिव इत्यादी श्रेष्ठ आहेत) या वाक्यात 'खन्द' म्हणजे कुमार (कार्तिकेय) आणि 'सिव' म्हणजे महेश्वर (शिव) होत. मिथ्यादृष्टीचे (micchādiṭṭhi) उदाहरण देण्यासाठी हे म्हटले गेले आहे, असे समजावे. कारण नत्थिकदिट्ठि (नास्तिकदृष्टी) इत्यादी दृष्टीच कम्मपथ (कर्मपथ) प्राप्त होऊन 'कम्म' (कर्म) ठरतात. 'येथे चेतना अव्यवहार्य (abbohārika) आहे' याचा अर्थ असा की, कायद्वार किंवा वचीद्वारामध्ये उत्पन्न होऊनही, अभिज्झा (लोभ) इत्यादींच्या प्रधानतेमुळे तिला 'कायकम्म' किंवा 'वचीकम्म' असे नाव मिळत नाही. परंतु, 'भिक्खूहो, तीन प्रकारची मनोसंचेतना हे अकुशल मनोकम्म आहे' या वचनानुसार ती चेतना स्वतःच्या स्वभावानेच मनोकम्म आहे, अभिज्झा इत्यादींच्या पक्षात असल्यामुळे नाही; म्हणूनच 'किंवा अभिज्झा इत्यादींच्या पक्षातील' असे म्हटले नाही. परंतु या ठिकाणी, शरीराचे अवयव किंवा वाणीचे अवयव न हलवता विचार करतेवेळी, चेतना आणि चेतनासंप्रयुक्त धर्म हे दोन्ही मनोद्वारामध्येच उत्पन्न होतात. म्हणून चेतनेचे अव्यवहार्यत्व (अव्यवहार्य असणे) कोणत्याही प्रकारे संभवत नाही, असा (ग्रंथकाराचा) अभिप्राय आहे.

‘‘Tividhā, bhikkhave, kāyasañcetanā kusalaṃ kāyakamma’’ntiādivacanato (kathā. 539) pāṇātipātādipaṭipakkhabhūtā tabbirativisiṭṭhā cetanāva pāṇātipātaviratiādikā hontīti ‘‘cetanāpakkhikā vā’’ti vuttaṃ, na ‘‘viratipakkhikā’’ti. Rakkhatīti avināsetvā katheti. Bhindatīti vināsetvā katheti.

'भिक्खूहो, तीन प्रकारची कायसंचेतना हे कुशल कायकम्म आहे' इत्यादी वचनांमुळे, प्राणातिपात (जीवहिंसा) इत्यादींच्या विरोधी असणाऱ्या आणि त्यापासून विरतीमुळे (अलिप्ततेमुळे) विशिष्ट झालेल्या चेतनाच 'प्राणातिपात-विरती' इत्यादी होतात. म्हणूनच 'किंवा चेतनेच्या पक्षातील' (cetanāpakkhikā) असे म्हटले आहे, 'विरतीच्या पक्षातील' (viratipakkhikā) असे नाही. 'रक्खति' (रक्षण करतो) म्हणजे विनाश न करता बोलणे. 'भिन्दति' (भेद करतो/तोडतो) म्हणजे विनाश करून बोलणे.

Kammakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

कर्मकथा-वर्णन समाप्त झाले.

Cakkhuviññāṇadvāranti cakkhuviññāṇassa dvāraṃ. Cakkhu ca taṃ viññāṇadvārañcāti vā cakkhuviññāṇadvāraṃ. Cakkhu viññāṇadvāranti vā asamāsaniddeso. Taṃ pana cakkhumeva. Esa nayo sesesupi. ‘‘Cakkhunā saṃvaro sādhū’’tiādikāya (dha. pa. 360) gāthāya pasādakāyacopanakāyasaṃvare ekajjhaṃ katvā kāyena saṃvaro vutto, taṃ idha bhinditvā aṭṭha saṃvarā, tappaṭipakkhabhāvena asaṃvarā aṭṭha kathitā. Sīlasaṃvarādayopi pañceva saṃvarā sabbadvāresu uppajjamānāpi, tappaṭipakkhabhāvena dussīlyādīni asaṃvarāti vuttāni. Tattha dussīlyaṃ pāṇātipātādicetanā. Muṭṭhassaccaṃ satipaṭipakkhā akusalā dhammā. Pamādanti keci. Sītādīsu paṭigho akkhanti. Thinamiddhaṃ kosajjaṃ.

'चक्खुविञ्ञाणद्वार' (चक्षुविज्ञानद्वार) म्हणजे चक्षुविज्ञानाचे द्वार. किंवा, जे चक्षु आहे तेच विज्ञानाचे द्वार आहे म्हणून 'चक्खुविञ्ञाणद्वार'. किंवा 'चक्खु विञ्ञाणद्वारं' असा असमस्त निर्देश (समास नसलेले वाक्य) आहे. परंतु ते केवळ चक्षुप्रसाद (डोळा) च आहे. हाच नियम उर्वरित द्वारांच्या बाबतीतही समजावा. 'चक्खुना संवरो साधु' (चक्षूचा संवर चांगला आहे) इत्यादी गाथेमध्ये प्रसादकाय (संवेदनशील शरीर) आणि चोपनकाय (क्रियाशील शरीर) यांच्या संवराला एकत्र करून 'कायेन संवर' (शरीराने संवर) असे म्हटले गेले आहे. येथे त्याचे विभाजन करून आठ संवर आणि त्यांच्या विरोधी स्वरूपात आठ असंवर सांगितले आहेत. शीलसंवर इत्यादी पाच संवर सर्व द्वारांमध्ये उत्पन्न होत असले तरी, त्यांच्या विरोधी स्वरूपात दुश्शीलत्व (dussīlya) इत्यादींना असंवर म्हटले गेले आहे. त्यामध्ये दुश्शीलत्व म्हणजे प्राणातिपात इत्यादींची चेतना होय. मुट्ठसच्च (स्मृतीचा अभाव/स्मृतिभ्रंश) म्हणजे सतीचे (स्मृतीचे) विरोधी असणारे अकुशल धर्म होत. काही आचार्य याला 'पमाद' (प्रमाद/दुर्लक्ष) असे म्हणतात. थंडी इत्यादींमुळे होणारा प्रतिघ (द्वेष/राग) म्हणजे 'अक्खन्ति' (अक्षमा/असहिष्णुता) होय. थिनमिद्ध (आळस व डुलकी) म्हणजे 'कोसज्ज' (आळस) होय.

Vinā vacīdvārena suddhaṃ kāyadvārasaṅkhātanti idaṃ vacīdvārasallakkhitassa musāvādādinopi kāyadvāre pavattisabbhāvā asuddhatā atthīti taṃnivāraṇatthaṃ vuttaṃ. Na hi taṃ kāyakammaṃ hoti. Suddhavacīdvāropalakkhitaṃ pana vacīkammameva hotīti. Ettha asaṃvaroti etena suddhakāyadvārena upalakkhito asaṃvaro dvārantare uppajjamānopi vutto. Dvārantarānupalakkhitaṃ sabbaṃ taṃdvārikākusalañceti veditabbaṃ. Evañca katvā kammapathasaṃsandane ‘‘copanakāyaasaṃvaradvāravasena uppajjamāno asaṃvaro akusalaṃ kāyakammameva hotī’’tiādi ‘‘akusalaṃ kāyakammaṃ copanakāyaasaṃvaradvāravasena vacīasaṃvaravasena ca uppajjatī’’tiādinā saha aviruddhaṃ hoti. Asaṃvaro hi dvārantare [Pg.80] uppajjamānopi sadvāre evāti vuccati, sadvāravasena uppannoti ca, kammaṃ aññadvāre aññadvāravasena cāti evaṃ aviruddhaṃ.

'वचीद्वाराशिवाय केवळ शुद्ध कायद्वार' हे जे म्हटले आहे, ते वचीद्वाराने चिन्हांकित असणाऱ्या मुसावाद (असत्य भाषण) इत्यादींचे कायद्वाराच्या ठिकाणी घडणे शक्य असल्याने होणारी अशुद्धता टाळण्यासाठी म्हटले आहे. कारण ते कायकम्म (शारीरिक कर्म) होत नाही. तर ते शुद्ध वचीद्वाराने चिन्हांकित असणारे वचीकम्म (वाचिक कर्म) च असते. येथे 'असंवर' या शब्दाने शुद्ध कायद्वाराने चिन्हांकित असणारा असंवर, दुसऱ्या द्वारात उत्पन्न होत असला तरीही, सांगितला आहे. तसेच दुसऱ्या द्वाराने चिन्हांकित नसलेले त्या द्वारातील सर्व अकुशल कर्मही (सांगितले आहे) असे समजावे. असे मानल्याने, कम्मपथ-तुलनेमध्ये (kammapathasaṃsandana) 'चोपनकाय-असंवरद्वाराच्या वशात उत्पन्न होणारा असंवर हा अकुशल कायकम्मच होतो' इत्यादी कथन, 'अकुशल कायकम्म हे चोपनकाय-असंवरद्वाराच्या वशात आणि वची-असंवरद्वाराच्या वशात उत्पन्न होते' इत्यादी कथनाशी सुसंगत (अविरोधी) ठरते. कारण असंवर जरी दुसऱ्या द्वारात उत्पन्न होत असला, तरी तो 'आपल्याच द्वारात' किंवा 'आपल्याच द्वाराच्या वशात उत्पन्न झाला' असे म्हटले जाते; आणि कर्म दुसऱ्या द्वारात उत्पन्न होत असले तरी 'दुसऱ्या द्वाराच्या वशात उत्पन्न झाले' असे म्हटले जाते. अशा प्रकारे यात कोणताही विरोध नाही.

Atha vā etthāti suddhaṃ asuddhanti etaṃ avicāretvā etasmiṃ copaneti vuttaṃ hoti. Evaṃ sati dvārantaropalakkhitaṃ kammapathabhāvappattatāya vacīmanokammaṃ copanakāyaasaṃvaradvāre uppannaṃ, sesaṃ sabbaṃ taṃdvāruppannākusalaṃ viya ‘‘copanakāyaasaṃvaro’’ti vuccati. Kammapathabhāvappattiyā dvārantaruppannaṃ kāyakammañca tathā na vuccatīti kammapathasaṃsandanavirodho siyā, tadavirodhaṃ tattheva vakkhāma. Sīlasaṃvarādayo pañca nikkhepakaṇḍe āvi bhavissanti. Tattha ñāṇasaṃvare paccayasannissitasīlassa, vīriyasaṃvare ca ājīvapārisuddhiyā antogadhatā daṭṭhabbā.

अथवा, येथे 'शुद्ध' आणि 'अशुद्ध' असा विचार न करता 'या चोपनकाय (क्रियाशील शरीर) असंवरद्वाराच्या बाबतीत' असे म्हटले आहे. असे असल्यास, दुसऱ्या द्वाराने चिन्हांकित असणारे आणि कम्मपथाच्या (कर्मपथाच्या) अवस्थेला प्राप्त झालेले वचीकम्म व मनोकम्म जे चोपनकाय-असंवरद्वारात उत्पन्न होते, ते आणि त्या द्वारात उत्पन्न होणारे इतर सर्व अकुशल कर्म 'चोपनकाय-असंवर' असे म्हटले जाईल. आणि कम्मपथाच्या अवस्थेला प्राप्त झाल्यामुळे दुसऱ्या द्वारात उत्पन्न होणारे कायकम्म तसे म्हटले जाणार नाही. यामुळे कम्मपथ-तुलनेशी (kammapathasaṃsandana) विरोध निर्माण होईल. त्या विरोधाचा परिहार (अविरोध) आम्ही त्याच प्रकरणात सांगू. शीलसंवर इत्यादी पाच संवर निक्खेपकांडात स्पष्ट होतील. त्यामध्ये, ञाणसंवरात (ज्ञानसंवरात) पच्चयसन्निस्सितशीलाचा (प्रत्ययसंनिश्रित शीलाचा) आणि वीरियसंवरात (वीर्यसंवरात) आजीवपारिसुद्धि-शीलाचा अंतर्भाव समजावा.

Akusalakammapathakathāvaṇṇanā

अकुशल कर्मपथ-कथा वर्णन.

Saraseneva ca patanasabhāvassa pāṇassa antarā eva atīva pātanaṃ atipāto, saṇikaṃ patituṃ adatvāva sīghaṃ pātananti attho. Atikkamma vā satthādīhi abhibhavitvā pātanaṃ atipāto. Payogavatthumahantatādīhi mahāsāvajjatā tehi paccayehi uppajjamānāya cetanāya balavabhāvato. Yathāvuttapaccayavipariyāyepi taṃtaṃpaccayehi uppajjamānāya cetanāya balavābalavavaseneva appasāvajjamahāsāvajjatā veditabbā. Iddhimayo kammavipākajiddhimayo dāṭhākoṭikādīnaṃ viya.

स्वतःच्या स्वभावानेच मरणाधीन असणाऱ्या प्राण्याला (जीवाला) त्याचे आयुष्य संपण्यापूर्वीच अकाली आणि अत्यंत वेगाने मारणे म्हणजे 'अतिपात' (प्राणातिपात) होय. त्याला हळूहळू मरू न देता वेगाने मारणे, असा याचा अर्थ आहे. किंवा, शस्त्रादींनी पराभूत करून (अतिक्रमण करून) मारणे म्हणजे 'अतिपात' होय. प्रयोगाची (प्रयत्नाची) मोठेपणा आणि वस्तूचा (प्राण्याचा) मोठेपणा इत्यादींमुळे महासावज्जता (मोठे पाप/दोष) होते; कारण त्या कारणांमुळे उत्पन्न होणारी चेतना बलवान असते. वर सांगितलेल्या कारणांच्या उलट परिस्थिती असली तरीही, त्या त्या कारणांमुळे (उदा. प्राण्याच्या गुणवत्तेमुळे) उत्पन्न होणाऱ्या चेतनेच्या सबळ किंवा दुर्बळ असण्यावरूनच अल्पसावज्जता (कमी दोष) किंवा महासावज्जता (मोठा दोष) समजावी. 'इद्धि मयो' (ऋद्धिमय/ऋद्धीने युक्त प्रयोग) म्हणजे कर्माच्या विपाकामुळे उत्पन्न झालेली ऋद्धी होय, जसे दाठाकोटिका (सुळे असणारे प्राणी) इत्यादींची असते.

Gottarakkhitā sagottehi rakkhitā. Dhammarakkhitā sahadhammikehi rakkhitā. Sasāmikā sārakkhā. Yassā gamane raññā daṇḍo ṭhapito, sā saparidaṇḍā. Atthabhañjakoti kammapathappattaṃ vuttaṃ. Kammapathakathā hesāti. Attano santakaṃ adātukāmatāyātiādi musāvādasāmaññato vuttaṃ. Hasādhippāyena visaṃvādanapurekkhārasseva musāvādo. Suññabhāvanti pītivirahitatāya rittataṃ. Atthavipannatāya na hadayaṅgamā. Aggaṇhanteti asaddahante kammapathabhedo na hoti. Yo koci pana samphappalāpo dvīhi sambhārehi sijjhatīti. Attano pariṇāmanaṃ cittenevāti veditabbaṃ. Micchā passatīti vitathaṃ passati.

'गोत्तरक्खिता' म्हणजे समान गोत्रातील (कुळातील) लोकांनी रक्षण केलेली. 'धम्मरक्खिता' म्हणजे सहधर्मीयांनी (सोबत धम्म आचरण करणाऱ्यांनी) रक्षण केलेली. 'सारक्खा' म्हणजे पती असणारी (सस्वामिका). जिच्याकडे जाण्यावर राजाने दंड (शिक्षा) ठेवला आहे, ती 'सपरिदंडा' होय. 'अत्थभञ्जको' (कल्याणाचा नाश करणारा) या शब्दाने कम्मपथाला (कर्मपथाला) प्राप्त झालेली फसवणूक सांगितली आहे. कारण ही कम्मपथाचीच कथा आहे. 'स्वतःची वस्तू देण्याची इच्छा नसणे' इत्यादी शब्द मुसावादाच्या (असत्य भाषणाच्या) समानतेमुळे म्हटले आहेत. थट्टा-मस्करीच्या उद्देशाने बोलले तरी, फसवणूक करण्याची इच्छा असणाऱ्याचाच तो मुसावाद (असत्य भाषण) होतो. 'सुञ्ञभाव' (शून्यभाव) म्हणजे प्रीतीचा (स्नेहाचा) अभाव असल्यामुळे असणारी रिक्तता. अर्थाचा विपर्यास असल्यामुळे ते 'हदयङ्गम' (हृदयस्पर्शी) नसते. 'अग्गण्हन्ते' म्हणजे विश्वास न ठेवल्यास कम्मपथाचा भेद (भंग) होत नाही. परंतु कोणताही संफप्पलाप (व्यर्थ बडबड) दोन अंगांमुळे (घटकांमुळे) सिद्ध होतो. 'स्वतःकडे वळवणे' (pariṇāmana) हे केवळ चित्तानेच (मनानेच) होते, असे समजावे. 'मिच्छा पस्सति' (मिथ्या पाहतो) म्हणजे असत्य (विपरीत) पाहतो.

Koṭṭhāsatoti [Pg.81] phassapañcamakādīsu cittaṅgakoṭṭhāsesu ye koṭṭhāsā honti, tatoti attho. Nanu ca cetanā kammapathesu na vuttāti paṭipāṭiyā sattannaṃ kammapathabhāvo na yuttoti? Na, avacanassa aññahetuttā. Na hi cetanāya akammapathattā kammapatharāsimhi avacanaṃ, kadāci pana kammapatho hoti, na sabbadāti kammapathabhāvassa aniyatattā avacanaṃ. Yadā pana kammapatho hoti, tadā kammapatharāsisaṅgaho na nivāritoti. ‘‘Pañca sikkhāpadā parittārammaṇā evā’’ti etena adinnādānādīnaṃ sattārammaṇabhāvavirodhaṃ ‘‘sattasaṅkhāte saṅkhāre eva ārabbha pavattito’’ti sayameva pariharissati. ‘‘Natthi sattā opapātikā’’ti pavattamānā diṭṭhi tebhūmakadhammavisayāvāti saṅkhārārammaṇatā vuttā. Vipākanissandaphalāni yathākkamaṃ nirayādivipākaduggatatādīni.

'कोठ्ठसतो' (भागांच्या द्वारे) म्हणजे 'फस्सपञ्चमक' (स्पर्श-पंचमक) इत्यादी चित्ताच्या अंगांच्या भागांमध्ये जे भाग असतात, त्या भागांच्या द्वारे (ततो) असा अर्थ आहे. शंका: कम्मपथांमध्ये (कर्मपथांमध्ये) चेतना सांगितलेली नाही, म्हणून अनुक्रमाने सात (काया आणि वाचेच्या कर्मांचा) कम्मपथभाव (कर्मपथत्व) अयोग्य नाही का? नाही, कारण चेतना न सांगण्याचे इतर कारण आहे. कारण चेतना ही कम्मपथ नाही म्हणून कम्मपथांच्या समूहात तिचे अकथन (न सांगणे) आहे असे नाही, तर ती कधीतरी कम्मपथ होते, नेहमी नाही; अशा प्रकारे कम्मपथभावाच्या अनियतत्वामुळे (अनिश्चिततेमुळे) तिचे अकथन आहे. पण जेव्हा ती कम्मपथ होते, तेव्हा कम्मपथांच्या समूहात तिचा संग्रह करणे प्रतिबंधित नाही. "पाच शिक्षापदे केवळ परित्त-आरम्मण (मर्यादित आलंबन) असणारीच आहेत" या (विभंग पाठाच्या) वचनाने अदिन्नादानादी (अदत्तादानादी) कर्मांच्या सत्त्व-आलंबनत्वाच्या विरोधाचे परिहार "सत्त्व संज्ञक संस्कारांनाच आरंभ करून प्रवृत्त झाल्यामुळे" असे स्वतः (अट्ठकथाकार) परिहार करतील. "औपपातिक सत्त्व नसतात" अशी प्रवृत्त होणारी (मिच्छा)दिट्ठी ही तेभूमिक (त्रिभूमिक) धर्मांच्या विषयाचीच असते, म्हणून तिला 'संस्कार-आलंबनत्व' म्हटले आहे. विपाक आणि निसन्द फळे अनुक्रमाने निरयादी विपाक (नरकादी विपाक) आणि दुग्गतता (दुर्गती इत्यादी) आहेत.

Akusalakammapathakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

अकुशल कम्मपथ कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

Kusalakammapathakathāvaṇṇanā

कुशल कम्मपथ कथेचे वर्णन.

Pāṇātipātādīhi pana viratiyoti etaṃ yāhi viratīhi sampayuttā cetanā ‘‘kāyavacīkammānī’’ti vuccanti, tāsañca kammapathabhāvo yuttoti katvā vuttaṃ. Tathā hi vakkhati ‘‘paṭipāṭiyā satta cetanāpi vaṭṭanti viratiyopī’’ti. Allasasamaṃsanti jīvamānakasasamaṃsaṃ. Voropetā hutvā nābhijānāmi. Dussīlyādārammaṇā tadārammaṇā. Jīvitindriyādiārammaṇā kathaṃ dussīlyādīni pajahantīti taṃ dassetuṃ ‘‘yathā panā’’tiādi vuttaṃ. Anabhijjhā…pe… viramantassāti abhijjhaṃ pajahantassāti attho. Na hi manoduccaritā virati atthi anabhijjhādīheva tappahānato.

"प्राणातिपातादींपासून विरती" हे जे म्हटले आहे, ते ज्या विरतींनी युक्त असणाऱ्या चेतनांना "काय-वची-कर्मे" म्हटले जाते, त्यांचा कम्मपथभाव योग्य आहे असे मानून म्हटले आहे. कारण पुढे असे म्हटले जाईल: "अनुक्रमाने सात चेतना देखील योग्य आहेत आणि विरती देखील." 'अल्लससमंसं' म्हणजे जिवंत सशाचे मांस (जीवमानक सस-मांस). "मी (प्राण) हरण केलेला असूनही मला आठवत नाही (जाणत नाही)." दुःशील्यादींचे आलंबन असणारे (जीवितेंद्रिय इत्यादी) हे त्यांचे (कुशल कम्मपथांचे) आलंबन आहे. जीवितेंद्रिय इत्यादी आलंबन असणारे (कुशल कम्मपथ) दुःशील्यादींचा कसा त्याग करतात, हे दाखवण्यासाठी "यथा पना" (पण जसे) इत्यादी म्हटले आहे. "अनभिध्या... निवृत्त होणाऱ्याचे" याचा अर्थ "अभिध्येचा त्याग करणाऱ्याचे" असा आहे. कारण मनोदुश्चरित्रापासून विरती नसते, कारण अनभिध्या इत्यादींच्या द्वारेच त्याचा (मनोदुश्चरित्राचा) प्रहाण (त्याग) होतो.

Kammapathasaṃsandanakathāvaṇṇanā

कम्मपथ-संसन्दन कथेचे वर्णन.

Kammapathappattānaṃ dussīlyādīnaṃ asaṃvarānaṃ tathā duccaritānañca akusalakammapathehi kammapathappattānameva ca susīlyādīnaṃ saṃvarānaṃ tathā sucaritānañca kusalakammapathehi atthato nānattābhāvadassanaṃ. Atha vā tesaṃ phassadvārādīhi avirodhabhāvena dīpanaṃ kammapathasaṃsandananti keci vadanti[Pg.82], tadetaṃ vicāretabbaṃ. Na hi pañcaphassadvārapañcaasaṃvaradvārapañcasaṃvaradvāresu uppannānaṃ asaṃvarānaṃ saṃvarānañca kammapathatā atthi pāṇātipātādīnaṃ parasantakavatthulobhaparasattārammaṇabyāpādaahetukadiṭṭhiādīnañca tesu dvāresu anuppattito. Tividhakaāyaduccaritādīni ca kammapathāti pākaṭā evāti kiṃ tesaṃ kammapathehi nānattābhāvadassanena, na ca duccaritānaṃ sucaritānañca phassadvārādivasena uppatti dīpitā, nāpi asaṃvarānaṃ saṃvarānañca yato tesaṃ phassadvārādīhi avirodhabhāvena dīpanā siyā, kevalaṃ pana phassadvārādivasena uppannānaṃ asaṃvarānaṃ saṃvarānañca kāyakammāditā dīpitā. Yadi ca ettakaṃ kammapathasaṃsandanaṃ, ‘‘akusalaṃ kāyakammaṃ pañcaphassadvāravasena nuppajjatī’’tiādi kammapathasaṃsandanaṃ na siyā. Esāpi chaphassadvārādīhi avirodhadīpanāti ce, vuttameva pakārantarena dassetuṃ ‘‘atha vā’’ti na vattabbaṃ. Samuccayatthe ca atha vā-sadde kammapathappattāneva dussīlyādīni kāyakammādināmehi vadantehi manokammassa chaphassadvāravasena uppatti na vattabbā. Na hi taṃ cakkhudvārādivasena uppajjatīti. Yadi ca kammapathappattā eva asaṃvarādayo gahitā, duccaritehi aññesaṃ asaṃvarānaṃ abhāvā tesañca taṃtaṃkammabhāvassa vuttattā ‘‘copanakāyaasaṃvaradvāravasena uppanno asaṃvaro akusalaṃ kāyakammameva hotī’’tiādi na vattabbaṃ siyā. Vuccamāne hi tasmiṃ saṅkaro siyā, vacīmanokammānipi hi kāyadvāre uppajjanti, tathā sesadvāresupi kammantarānīti.

कम्मपथाला प्राप्त झालेल्या दुःशील्यादी असंवरांचे तसेच दुश्चरित्रांचे अकुशल कम्मपथांशी, आणि कम्मपथाला प्राप्त झालेल्याच सुशील्यादी संवरांचे तसेच सुचरित्रांचे कुशल कम्मपथांशी अर्थतः भिन्नत्व नसणे (अभिन्नत्व) दाखवणे (म्हणजे कम्मपथ-संसन्दन होय). अथवा, त्यांचा स्पर्शद्वारादींशी अविरोधभावाने (विरोधाशिवाय) निर्देश करणे म्हणजे 'कम्मपथ-संसन्दन' होय, असे काही आचार्य म्हणतात. त्यावर विचार केला पाहिजे. कारण पाच स्पर्शद्वारे, पाच असंवरद्वारे आणि पाच संवरद्वारांमध्ये उत्पन्न होणाऱ्या असंवरांना आणि संवरांना कम्मपथत्व नसते; कारण प्राणातिपातादी, परकीय वस्तूचा लोभ (अभिध्या), परसत्त्व-आलंबन असणारा व्यापाद, अहेतुक दृष्टी इत्यादींची त्या द्वारांमध्ये उत्पत्ती होत नाही. आणि त्रिविध कायदुश्चरित्रादी हे कम्मपथ आहेत हे उघडच आहे, तर मग त्यांचे कम्मपथांशी भिन्नत्व नसणे दाखवण्याने काय लाभ? आणि दुश्चरित्रांची व सुचरित्रांची स्पर्शद्वारादींच्या वशाने उत्पत्ती दर्शवलेली नाही, तसेच असंवरांची व संवरांचीही दर्शवलेली नाही, ज्यायोगे त्यांचा स्पर्शद्वारादींशी अविरोधभावाने निर्देश होईल. केवळ स्पर्शद्वारादींच्या वशाने उत्पन्न झालेल्या असंवरांचे आणि संवरांचे कायकर्मत्व इत्यादी दर्शवले आहे. आणि जर एवढेच कम्मपथ-संसन्दन असेल, तर "अकुशल कायकर्म पाच स्पर्शद्वारांच्या वशाने उत्पन्न होत नाही" इत्यादी कम्मपथ-संसन्दन होणार नाही. जर असे म्हटले की, "हे देखील सहा स्पर्शद्वारादींशी अविरोध दर्शवणारे आहे", तर आधीच सांगितलेला प्रकार दुसऱ्या प्रकारे दाखवण्यासाठी "अथवा" (अथ वा) असे म्हणणे योग्य नाही. आणि जर 'अथवा' हा शब्द समुच्चय अर्थात असेल, तर कम्मपथाला प्राप्त झालेल्याच दुःशील्यादींना कायकर्मादी नावांनी सांगणाऱ्या (अट्ठकथाकारांनी) मनोकर्माची सहा स्पर्शद्वारांच्या वशाने उत्पत्ती सांगू नये. कारण ते (मनोकर्म) चक्षुद्वारादींच्या वशाने उत्पन्न होत नाही. आणि जर कम्मपथाला प्राप्त झालेलेच असंवरादी ग्रहण केले, तर दुश्चरित्रांपेक्षा इतर असंवरांचा अभाव असल्यामुळे आणि त्यांच्या त्या-त्या कर्मभावाचे कथन केल्यामुळे "चोपन (कंपन) काय-असंवरद्वाराच्या वशाने उत्पन्न झालेला असंवर अकुशल कायकर्मच होतो" इत्यादी सांगणे योग्य होणार नाही. कारण तसे म्हटल्यास संकर (मिश्रण) होईल; कारण वचीकर्म आणि मनोकर्म देखील कायद्वारावर उत्पन्न होतात, तसेच उर्वरित द्वारांवरही इतर कर्मे उत्पन्न होतात.

Atha pana dvārantare uppajjamānaṃ kammantarampi taṃdvārikakammameva siyā, ‘‘tividhaṃ kāyaduccaritaṃ akusalaṃ kāyakammamevā’’tiādi, ‘‘akusalaṃ kāyakammaṃ copanakāyaasaṃvaradvāravasena vācāasaṃvaradvāravasena ca uppajjatī’’tiādi ca virujjheyya. Duccaritānañhi aññadvāracaraṇaṃ atthi, na cassa dvārantaruppannaṃ kammantaraṃ hotīti. Tasmā heṭṭhā kammapathappattānaṃ eva kāyakammādibhāvassa vuttattā sesānañca taṃtaṃdvāruppannānaṃ kusalākusalānaṃ dvārasaṃsandane taṃtaṃdvārapakkhikabhāvassa katattā idha kammapathaṃ appattānañca cetanābhāvato akammānañca asaṃvarānaṃ saṃvarānañca bhajāpiyamānānaṃ kammapathānaṃ viya kāyakammāditādīpanaṃ, kammapathappattānaṃ tividhakāyaduccaritādīnaṃ tividhakāyasucaritādīnañca dvārantaracaraṇepi kāyakammādibhāvāvijahanadīpanaṃ, yathāpakāsitānañca kammapathabhāvaṃ pattānaṃ [Pg.83] apattānañca akusalakāyakammādīnañca kusalakāyakammādīnañca phassadvārādīhi uppattipakāsanañca kammapathasaṃsandanaṃ nāma. Kasmā? Akammapathānaṃ kammapathesu kammapathānañca akammapathesu samānanāmatāvasena, kammapathānaṃ kammapathesu sāmaññanāmāvijahanavasena, ubhayesañca uppattivasena dvāresu ettha saṃsanditattā.

अथवा जर दुसऱ्या द्वारात उत्पन्न होणारे इतर कर्म देखील त्याच द्वाराचे कर्म मानले गेले, तर "त्रिविध कायदुश्चरित हे अकुशल कायकर्मच आहे" इत्यादी, आणि "अकुशल कायकर्म हे चोपन काय-असंवरद्वाराच्या वशाने आणि वाचा-असंवरद्वाराच्या वशाने उत्पन्न होते" इत्यादी वचनांशी विरोध होईल. कारण दुश्चरित्रांचे इतर द्वारांमध्ये प्रवृत्त होणे असते, आणि त्याचे दुसऱ्या द्वारात उत्पन्न होणारे इतर कर्म होत नाही. म्हणून, खाली (पूर्वी) कम्मपथाला प्राप्त झालेल्यांचेच कायकर्मादीत्व सांगितल्यामुळे, आणि उर्वरित त्या-त्या द्वारात उत्पन्न होणाऱ्या कुशल-अकुशलांचे 'द्वार-संसन्दना'मध्ये त्या-त्या द्वाराच्या पक्षाचे असणे सिद्ध केल्यामुळे, येथे कम्मपथाला प्राप्त न झालेल्या आणि चेतनाभाव असल्यामुळे अकर्म असणाऱ्या असंवरांचे व संवरांचे (कायकर्मादींच्या अंतर्गत) प्रवेश करवून, कम्मपथांप्रमाणेच त्यांचे कायकर्मत्व इत्यादी दर्शवणे; कम्मपथाला प्राप्त झालेल्या त्रिविध कायदुश्चरित्रादींचे आणि त्रिविध कायसुचरित्रादींचे दुसऱ्या द्वारात प्रवृत्त होण्यामध्येही कायकर्मादी भाव न सोडणे दर्शवणे; आणि आधी प्रकाशित केलेल्या कम्मपथभावाला प्राप्त झालेल्या व प्राप्त न झालेल्या अकुशल कायकर्मादींचे आणि कुशल कायकर्मादींचे स्पर्शद्वारादींच्या द्वारे उत्पत्तीचे प्रकाशन करणे म्हणजे 'कम्मपथ-संसन्दन' होय. का? कारण जे कम्मपथ नाहीत अशा दुश्चरित्रादींचा कम्मपथांमध्ये, आणि जे कम्मपथ आहेत अशांचा अकम्मपथांमध्ये समान नामत्वाच्या वशाने; कम्मपथांचा कम्मपथांमध्ये सामान्य नाम न सोडण्याच्या वशाने; आणि दोन्ही प्रकारच्या कर्मांची द्वारांमध्ये उत्पत्तीच्या वशाने येथे संसन्दित (मिश्रित/समन्वित) करून दाखवले आहे म्हणून.

Tattha tividhakammadvāravasena uppannānaṃ kammānaṃ ñātakammabhāvatāya taṃtaṃkammabhāvassa avacanīyattā kammadvāresu tesaṃ uppattiyā ca vuttattā pañcaviññāṇadvāravasena asaṃvarādīnaṃ uppattipariyāyavacanābhāvato ca kammadvāraviññāṇadvārāni virajjhitvā ‘‘pañcaphassadvāravasena hi uppanno’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati sukhaṃ vā’’tiādinā ‘‘cakkhusamphassapaccayā vedanākkhandho atthi kusalo’’tiādinā ca pañcaphassadvāravasena asaṃvarādīnaṃ uppattipariyāyo vutto, na ca ‘‘yamidaṃ cakkhuviññāṇapaccayā’’tiādivacanaṃ atthīti. Vuttampi cetaṃ ‘‘cakkhuviññāṇasahajāto hi phasso cakkhusamphasso’’tiādi (dha. sa. 1 kammakathā; mahāni. aṭṭha. 86). Tena hi asaṃvarānaṃ saṃvarānañca cakkhusamphassādīhi asahajātattā manosamphassasahajātānañca cakkhusamphassadvārādivasena uppatti dīpitāti. ‘‘So hi kāyadvāre copanaṃ patto akusalaṃ kāyakammaṃ hotī’’tiādinā ‘‘copanakāyaasaṃvaradvāravasena uppanno akusalaṃ kāyakammameva hotī’’tiādinā ca vacīkammādīnañca kammapathappattānaṃ asaṃvarabhūtānaṃ kāyakammādibhāve āpanne ‘‘catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ akusalaṃ vacīkammameva hotī’’tiādinā apavādena nivatti daṭṭhabbā. Evañca katvā pubbe dassitesu asaṃvaravinicchayesu dutiyavinicchayesu ca na koci virodho. Na hi vacīkammādibhūto copanakāyaasaṃvaro kāyakammādi hotīti.

त्या कम्मपथ-तुलना (कम्मपथसंसन्दन) भागात, त्रिविध कर्मद्वारांच्या प्रभावाने उत्पन्न झालेल्या कर्मांचे स्वरूप आधीच स्पष्ट (ज्ञात) असल्यामुळे, त्या त्या कायकर्म इत्यादींचे स्वरूप पुन्हा सांगण्याची आवश्यकता नसल्यामुळे, आणि कर्मद्वारांमध्ये त्यांच्या उत्पत्तीचे आधीच कथन केले गेले असल्यामुळे, तसेच पाच विज्ञानद्वारांच्या द्वारे असंवर इत्यादींच्या उत्पत्तीच्या कारणाचे (पर्यायाचे) वचन नसल्यामुळे, कर्मद्वार आणि विज्ञानद्वार यांना वर्ज्य करून 'पाच स्पर्शद्वारांच्या द्वारे उत्पन्न झालेला...' इत्यादी म्हटले आहे. 'चक्षुसंस्पर्शामुळे जे सुख इत्यादी उत्पन्न होते...' आणि 'चक्षुसंस्पर्शामुळे उत्पन्न होणारा वेदनास्कंध कुशल आहे...' इत्यादी वचनांद्वारे पाच स्पर्शद्वारांच्या द्वारे असंवर इत्यादींच्या उत्पत्तीचा पर्याय (मार्ग) सांगितला आहे, परंतु 'चक्षुविज्ञान प्रत्ययामुळे जे उत्पन्न होते...' असे कोणतेही वचन नाही. अट्ठकथेत असे म्हटलेच आहे की, 'चक्षुविज्ञानासोबत सहजात असलेला स्पर्श म्हणजे चक्षुसंस्पर्श होय' इत्यादी. त्यामुळे, असंवर आणि संवर हे चक्षुसंस्पर्शादींसोबत सहजात नसून, मनःसंस्पर्शासोबत सहजात असलेल्या असंवर-संवरांचीच चक्षुसंस्पर्शद्वारादींच्या द्वारे उत्पत्ती दर्शविली आहे, असे समजावे. 'तो (मनोक्रम) कायद्वारावर कंपन (हालचाल) प्राप्त करून अकुशल कायकर्म होतो...' आणि 'कंपनयुक्त काय-असंवरद्वाराच्या द्वारे उत्पन्न झालेला अकुशल कायकर्मच होतो...' इत्यादी वचनांद्वारे, कर्मपथाला प्राप्त झालेल्या असंवररूप वचीकर्म इत्यादींचे कायकर्म इत्यादी भावामध्ये परिवर्तन झाले असता, 'चार प्रकारचे वचीदुश्चरित अकुशल वचीकर्मच होते' इत्यादी अपवादात्मक वचनाने त्याचे निवारण (निषेध) समजावे. असे केल्याने पूर्वी दर्शविलेल्या असंवर-विनिर्णयांमध्ये आणि दुसऱ्या विनिर्णयांमध्ये कोणताही विरोध राहत नाही. कारण वचीकर्म इत्यादी स्वरूपाचा असलेला कंपनयुक्त काय-असंवर हा कायकर्म इत्यादी होऊ शकत नाही.

Akusalaṃ manokammaṃ pana chaphassadvāravasena uppajjati, taṃ kāyavacīdvāresu copanaṃ pattaṃ akusalaṃ kāyavacīkammaṃ hotīti ettha kiṃ taṃ akusalaṃ manokammaṃ nāma, heṭṭhā dassitanayena ca kāyavacīdvāresu uppannaṃ tividhaṃ manoduccaritaṃ copanaṃ appattaṃ sabbākusalañca. Yadi evaṃ tassa kāyavacīkammabhāvo natthīti ‘‘copanappattaṃ kāyavacīkammaṃ hotī’’ti na yujjatīti[Pg.84]? No na yujjati copanappattaṃ kāye vācāya ca akusalaṃ kammaṃ hotīti atthasiddhito. Kammaṃ pana hontaṃ kiṃ kammaṃ hotīti? Manokammameva hotīti. Idaṃ vuttaṃ hoti – copanappattaṃ akusalaṃ kāyadvāre vacīdvāre ca manokammaṃ hotīti. Atha vā taṃ-saddassa manokammena sambandhaṃ akatvā chaphassadvāravasena yaṃ uppajjati, tanti yathāvuttauppādamattaparicchinnena sambandho kātabbo. Kiṃ pana tanti? Kammakathāya pavattamānattā kammanti viññāyati, tañca manosamphassadvāre uppajjamānampi tividhaṃ kammaṃ hotīti. Yathā taṃ hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘kāyavacīdvāresu copanaṃ patta’’ntiādimāha. Tattha niyamassa akatattā copanappatti upalakkhaṇabhāvena kāyavacīkammanāmasādhikāva, na pana sabbampi copanappattaṃ kāyavacīkammameva, nāpi kusalapakkhe copanaṃ appattaṃ kāyavacīkammaṃ na hotīti ayamattho siddhova hotīti.

अकुशल मनःकर्म सहा स्पर्शद्वारांच्या द्वारे उत्पन्न होते, आणि ते काय-वचीद्वारांवर कंपन (हालचाल) प्राप्त करून अकुशल काय-वचीकर्म होते - या वाक्यात 'ते अकुशल मनःकर्म' म्हणजे काय? खाली दर्शविलेल्या पद्धतीने काय-वचीद्वारांमध्ये उत्पन्न झालेले त्रिविध मनोदुश्चरित आणि कंपनाला (हालचालीला) प्राप्त न झालेले सर्व अकुशल कर्म होय. जर असे असेल, तर त्याचा काय-वचीकर्मभाव नसल्यामुळे 'कंपन प्राप्त झालेले काय-वचीकर्म होते' हे म्हणणे अयोग्य ठरत नाही का? नाही, ते अयोग्य नाही; कारण कंपन प्राप्त झालेले काय आणि वाचेमध्ये अकुशल कर्म होते, असा अर्थ सिद्ध होतो. परंतु उत्पन्न होणारे कर्म कोणते कर्म असते? ते मनःकर्मच असते. याचा अर्थ असा आहे की - कायद्वार आणि वचीद्वारामध्ये कंपन प्राप्त झालेले अकुशल कर्म हे मनःकर्मच असते. किंवा, 'तम्' (ते) या शब्दाचा 'मनःकर्म' या शब्दाशी संबंध न जोडता, 'सहा स्पर्शद्वारांच्या द्वारे जे उत्पन्न होते, ते...' अशा प्रकारे आधी सांगितलेल्या केवळ उत्पत्तीच्या क्रियेशी त्याचा संबंध जोडला पाहिजे. पण 'ते' म्हणजे काय? कर्मकथेचा प्रसंग चालू असल्यामुळे 'कर्म' असे समजले जाते, आणि ते मनःसंस्पर्शद्वारावर उत्पन्न होत असले तरी त्रिविध कर्म होते. ते जसे होते, ते दर्शविण्यासाठी 'काय-वचीद्वारांमध्ये कंपन प्राप्त झालेले...' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे नियम न केल्यामुळे कंपन प्राप्त होणे हे केवळ उपलक्षण (लक्षण) म्हणून काय-वचीकर्म हे नाव सिद्ध करणारेच आहे. परंतु सर्वच कंपन प्राप्त झालेले कर्म काय-वचीकर्मच असते असे नाही, तसेच कुशल पक्षामध्ये कंपन प्राप्त न झालेले कर्म काय-वचीकर्म होत नाही असेही नाही. हा अर्थ सिद्धच होतो.

Atha vā tanti taṃ chaphassadvāravasena uppajjamānaṃ manokammanti sabbaṃ manasāpi nipphajjamānaṃ kammaṃ manokammanti codakādhippāyena gahetvā vadati, na pubbe dassitamanokammanti. Yo hi parassa adhippāyo ‘‘manasā nipphattito sabbena manokammeneva bhavitabbaṃ, na kāyavacīkammenā’’ti, taṃ nivattetvā kammattayaniyamaṃ dassetuṃ idamāraddhaṃ ‘‘taṃ kāyavacīdvāresu copanaṃ patta’’ntiādi. Ettha ca saṅkarābhāvo purimanayeneva veditabbo. Atha vā kammanti avisesena kammasaddamattena sambandhaṃ katvā yathāvutto kammappabhedo yathā hoti, taṃ pakāraṃ dasseti. Asaṅkaro ca vuttanayova. Yaṃ pana vadanti ‘‘kāyavacīkammasahajātā abhijjhādayo yadā cetanāpakkhikā honti, tadā tāni manokammāni kāyavacīkammāni hontī’’ti, tañca na, cetanāpakkhikānaṃ manokammattābhāvā. Abbohārikatte ca manokammatā suṭṭhutaraṃ natthi. Vuttampi cetaṃ ‘‘abbohārikā vā’’ti. Tasmā manokammassa kāyavacīkammatā na vattabbā. Abhijjhādikiriyākārikāya eva cetanāya sampayuttā abhijjhādayo manokammaṃ, na pāṇātipātādikāyavacīkiriyākārikāyāti bhiyyopi tesaṃ manokammatāti na tesaṃ manokammānaṃ sataṃ kāyavacīkammatā vattabbāti. Evaṃ kammānaṃ dvāresu dvārānañca kammesu aniyatattā dvāranibandhanaṃ na kataṃ. Idāni akatepi ca dvāranibandhane yesaṃ dvārānaṃ vasena idaṃ cittaṃ uppajjati, tesaṃ taṃtaṃdvārakammapathānañca vasena uppattiyā yathābhaṭṭhapāḷiyā vuttāya [Pg.85] ca dīpanatthaṃ ‘‘tattha kāmāvacara’’ntiādimāha. Cittaṃ tividhakammadvāravasena uppajjatīti idaṃ manokammadvārabhūtassa tena sabhāvena uppattiṃ gahetvā vuttaṃ. Yathā vā cittaṃ cittādhipateyyanti sampayuttavasena vuccati, evamidhāpīti veditabbaṃ. Copanadvayarahitassa manopabandhassa manokammadvārabhāve pana vattabbameva natthi.

किंवा, 'तम्' (ते) म्हणजे सहा स्पर्शद्वारांच्या द्वारे उत्पन्न होणारे मनःकर्म होय. मनाद्वारे निष्पन्न होणारे सर्वच कर्म मनःकर्म असते, अशा शंकाकाराच्या (चोदकाच्या) अभिप्रायाने ग्रहण करून ग्रंथकार बोलतात, पूर्वी दर्शविलेल्या मनःकर्माच्या अभिप्रायाने नाही. कारण दुसऱ्याचा (शंकाकाराचा) असा अभिप्राय आहे की, 'मनाद्वारे निष्पन्न झालेले सर्व कर्म मनःकर्मच असले पाहिजे, काय-वचीकर्म नाही.' त्याचे निवारण करून तीन कर्मांचा नियम दर्शविण्यासाठी 'ते काय-वचीद्वारांमध्ये कंपन प्राप्त झालेले...' इत्यादी ग्रंथारंभ केला आहे. आणि येथे कर्मांचा संकर (मिश्रण) न होणे हे पूर्वीच्याच पद्धतीने समजून घ्यावे. किंवा, 'कर्म' या सामान्य शब्दाशीच संबंध जोडून, आधी सांगितलेला कर्माचा भेद जसा होतो, तो प्रकार दर्शविला आहे. आणि संकर न होणे हे सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे. परंतु जे काही आचार्य म्हणतात की, 'काय-वचीकर्मासोबत सहजात केलेले अभिज्झा (लोभ) इत्यादी जेव्हा चेतनेच्या पक्षात असतात, तेव्हा ती मनःकर्मे काय-वचीकर्मे होतात,' ते योग्य नाही; कारण चेतनेच्या पक्षातील धर्मांना मनःकर्मत्व नसते. आणि अव्यवहार्य (अब्बोहारिक) असल्यामुळे त्यांना मनःकर्मत्व तर मुळीच असत नाही. आचार्यांनी असे म्हटलेच आहे की, 'किंवा ते अव्यवहार्य आहेत.' म्हणून मनःकर्माचे काय-वचीकर्मत्व सांगता येत नाही. अभिज्झा इत्यादी क्रिया करणाऱ्या चेतनेशी संप्रयुक्त असलेले अभिज्झा इत्यादी धर्म हे मनःकर्म आहेत, प्राणातिपात इत्यादी काय-वचीक्रिया करणाऱ्या चेतनेशी संप्रयुक्त असलेले नाहीत. म्हणून त्यांचे मनःकर्मत्व अधिक स्पष्ट होते, आणि ते मनःकर्म असताना त्यांचे काय-वचीकर्मत्व सांगता येत नाही, असे समजावे. अशा प्रकारे, कर्मांचे द्वारांशी आणि द्वारांचे कर्मांशी असलेले नाते अनियत (अनिश्चित) असल्यामुळे, द्वारांचे बंधन (नियमन) केले गेले नाही. आता, द्वारांचे बंधन न केले तरी ज्या द्वारांच्या द्वारे हे चित्त उत्पन्न होते, त्या त्या द्वारांच्या आणि कर्मांच्या द्वारे उत्पत्ती जशी पाळीमध्ये (पाठात) सांगितली आहे, ती स्पष्ट करण्यासाठी 'तेथे कामावचर...' इत्यादी ग्रंथकारांनी म्हटले आहे. 'चित्त त्रिविध कर्मद्वारांच्या द्वारे उत्पन्न होते' हे मनःकर्मद्वार असलेल्या चित्ताच्या त्या स्वभावाने उत्पत्ती ग्रहण करून म्हटले आहे. किंवा जसे चित्ताला संप्रयुक्ततेच्या प्रभावाने 'चित्ताधिपतेय्य' म्हटले जाते, तसेच येथेही समजावे. दोन प्रकारच्या कंपनांनी (काय आणि वची कंपनांनी) रहित असलेल्या मनःप्रवाहाच्या मनःकर्मद्वारत्वाविषयी तर काही सांगण्याची गरजच नाही.

Kammapathasaṃsandanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

कम्मपथ-तुलना कथेचे स्पष्टीकरण (वर्णन) समाप्त झाले.

Dvārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

द्वार कथेचे स्पष्टीकरण (वर्णन) समाप्त झाले.

Ayaṃ yojanāti ‘‘rūpārammaṇaṃ vā…pe… dhammārammaṇaṃ vā’’ti etena saha ‘‘yaṃ yaṃ vā panā’’ti etassa ayaṃ sambandhoti attho. Ko panāyaṃ sambandhoti? Yena vacanāni aññamaññaṃ sambajjhanti, taṃ pubbāparavacane payojanaṃ sambandho. Idha ca sabbārammaṇatādidassanaṃ ‘‘rūpārammaṇaṃ vā…pe… dhammārammaṇaṃ vā’’ti etassa anantaraṃ ‘‘yaṃ yaṃ vā panā’’ti etassa vacane payojanaṃ yojanā daṭṭhabbaṃ. Tattha ‘‘rūpārammaṇaṃ vā…pe… dhammārammaṇaṃ vā ārabbhā’’ti ettakena āpannaṃ dosaṃ dassetvā tannivattanavasena ‘‘yaṃ yaṃ vā panā’’ti etassa payojanaṃ dassetuṃ ‘‘heṭṭhā’’tiādimāha. Dutiye atthavikappe ‘‘yaṃ yaṃ vāpanā’’ti etena appadhānampi rūpādiṃ ākaḍḍhati. Na hi padhānassa cittassa attanoyeva ārammaṇabhāvo atthīti. Heṭṭhā vuttanayenāti sabbārammaṇatādinayena. ‘‘Heṭṭhā gahitameva gahitanti vatvā tassa vacane payojanaṃ dassetuṃ ‘rūpaṃ vā…pe… idaṃ vā idaṃ vā ārabbhā’ti kathetuṃ idaṃ vutta’’nti vuttaṃ. Tattha idaṃ vā idaṃ vāti etaṃ sabbārammaṇatādiṃ sandhāya kathitanti veditabbaṃ.

"ही योजना आहे" याचा अर्थ असा की, "रूपारम्मणं वा... पे... धम्मारम्मणं वा" या पाठासोबत "यं यं वा पना" या पाठाचा हा संबंध आहे. "पण हा संबंध कोणता?" ज्याद्वारे वचने परस्परांशी जोडली जातात, पूर्व आणि उत्तर वचनांमधील ते प्रयोजन म्हणजे 'संबंध' होय. आणि येथे सर्व-आलंबनता इत्यादींचे दर्शन घडवणे हे "रूपारम्मणं वा... पे... धम्मारम्मणं वा" या पाठाच्या नंतर "यं यं वा पना" या पाठाच्या वचनातील प्रयोजन (योजना) म्हणून पाहावे. त्यामध्ये "रूपारम्मणं वा... पे... धम्मारम्मणं वा आरब्भा" एवढ्या पाठाने उद्भवणारा दोष दाखवून, त्याचे निवारण करण्याच्या उद्देशाने "यं यं वा पना" याचे प्रयोजन दाखवण्यासाठी "हेट्ठा" (खालील/पूर्वीचे) इत्यादी म्हटले आहे. दुसऱ्या अर्थविकल्पात "यं यं वा पना" याद्वारे अप्रधान असलेल्या रूप इत्यादी आलंबनालाही आकर्षित केले जाते. कारण प्रधान असलेल्या चित्ताचा स्वतःचाच आलंबनभाव नसतो. "पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने" म्हणजे सर्व-आलंबनता इत्यादी पद्धतीने. "पूर्वी ग्रहण केलेलेच ग्रहण केले आहे असे सांगून, त्याच्या वचनाचे प्रयोजन दाखवण्यासाठी 'रूपं वा... पे... इदं वा इदं वा आरब्भा' असे सांगण्यासाठी हे म्हटले आहे" असे म्हटले आहे. त्यात "इदं वा इदं वा" हे सर्व-आलंबनता इत्यादींना उद्देशून म्हटले आहे, असे जाणावे.

Dhammuddesavārakathā

धम्मुद्देसवारकथा

Phassapañcamakarāsivaṇṇanā

फस्सपंचमकरासिवण्णना

Ācariyānanti revatācariyassa. Na panetaṃ sārato daṭṭhabbaṃ. Na hi phassādīnaṃ kāmāvacarādibhāvadassanatthaṃ idamāraddhaṃ, kintu tasmiṃ samaye phassādisabhāvadassanatthanti.

"आचार्यांचे" म्हणजे रेवताचार्यांचे. परंतु हे सारभूत (अंतिम सत्य) म्हणून मानू नये. कारण स्पर्श (फस्स) इत्यादींचा कामावचर इत्यादी भाव दाखवण्यासाठी हे आरंभिलेले नाही, तर त्या वेळी स्पर्श इत्यादींचा स्वभाव दाखवण्यासाठी आरंभिलेले आहे.

Cittassa paṭhamābhinipātattāti sabbe cetasikā cittāyattā cittakiriyābhāvena vuccantīti phasso ‘‘cittassa paṭhamābhinipāto’’ti vutto. Kāmaṃ [Pg.86] uppannaphasso puggalo cittacetasikarāsi vā ārammaṇena phuṭṭho phassasahajātāya vedanāya taṃsamakālameva vedeti, phasso pana obhāsassa padīpo viya vedanādīnaṃ paccayaviseso hotīti purimakālo viya vutto. Gopānasīnaṃ upari tiriyaṃ ṭhapitakaṭṭhaṃ pakkhapāso. Kaṭṭhadvayādi viya ekadesena ekapassena anallīyamānopi rūpena saha phassassa sāmaññaṃ anallīyamānaṃ saṅghaṭṭanameva, na visayabhāvo, saṅghaṭṭanañca phassassa cittārammaṇānaṃ sannipatanabhāvo eva. Vatthārammaṇasannipātena sampajjatīti saṅghaṭṭanasampattiko phasso. Pāṇidvayassa sannipāto viya cittārammaṇasannipāto phasso cittassa ārammaṇe sannipatitappavattiyā paccayo hotīti kiccaṭṭheneva rasena saṅghaṭṭanaraso. Tathā paccayabhāvo hi tassa phassassa saṅghaṭṭanakiccanti. Yathā hi pāṇiyā pāṇimhi saṅghaṭṭanaṃ tabbisesabhūtā rūpadhammā, evaṃ cittassa ārammaṇe saṅghaṭṭanaṃ tabbisesabhūto eko cetasikadhammo daṭṭhabbo. Citteyevāti etena cetasikasabhāvataṃ vatthārammaṇehi asaṃsaṭṭhaṃ saṅghaṭṭanaṃ vedanāya dasseti, na pana vatthunissayataṃ paṭikkhipati. Tassa phassassa kāraṇabhūto tadanurūpo samannāhāro tajjāsamannāhāro. Indriyassa tadabhimukhabhāvo āvajjanāya ca ārammaṇakaraṇaṃ visayassa parikkhatatā abhisaṅkhatatā viññāṇassa visayabhāvakaraṇanti attho.

"चित्ताचा पहिला संपात (अभिपात) असल्यामुळे" याचा अर्थ असा की, सर्व चेतसिक हे चित्ताच्या अधीन राहून चित्ताच्या क्रियेच्या रूपाने सांगितले जातात, म्हणून स्पर्शाला (फस्स) "चित्ताचा पहिला संपात" म्हटले आहे. जरी स्पर्श उत्पन्न झालेला पुद्गल किंवा चित्त-चेतसिकांचा समूह आलंबनाने स्पर्शित होऊन, स्पर्शासोबत सहजात असलेल्या वेदनेद्वारे त्याच वेळी (समकाळातच) अनुभव घेतो, तरीही स्पर्श हा प्रकाशासाठी दिव्याप्रमाणे वेदना इत्यादींचा विशिष्ट प्रत्यय (कारण) होतो, म्हणून तो पूर्वकाळाप्रमाणे (पहिला) म्हटला आहे. गोपानसींच्या (वाशांच्या) वर आडवे ठेवलेले लाकूड म्हणजे 'पक्खपासो' (वळाचणीचे लाकूड) होय. दोन लाकडांप्रमाणे एका अंशाने किंवा एका बाजूने न चिकटताही, रूपाशी स्पर्शाचे जे साम्य आहे ते न चिकटता होणारा केवळ संघट्टन (आघात) आहे, विषयभाव नाही. आणि संघट्टन म्हणजे स्पर्शाचे चित्त व आलंबन यांचे एकत्र येणे (संनिपात) होय. वस्तू आणि आलंबन यांच्या संनिपाताने जो संपन्न होतो, तो 'संघट्टन-संपत्तिक' स्पर्श होय. दोन हातांच्या एकत्र येण्याप्रमाणे (टाळीप्रमाणे) चित्त आणि आलंबन यांचा संनिपात असणारा स्पर्श हा चित्ताच्या आलंबनामध्ये संनिपतित होऊन प्रवृत्त होण्याचा प्रत्यय (कारण) होतो, म्हणून कृत्य अर्थानेच (कार्याच्या दृष्टीने) संघट्टन-रस (कार्य) असणारा आहे. तसा प्रत्ययभाव असणे हेच त्या स्पर्शाचे संघट्टन-कृत्य आहे. ज्याप्रमाणे एका हाताचा दुसऱ्या हातावर होणारा संघट्टन हा त्या विशिष्ट वायूच्या आधिक्यामुळे होणारा रूपधर्म आहे, त्याचप्रमाणे चित्ताचा आलंबनावर होणारा संघट्टन हा त्या विशिष्ट प्रकारचा एक चेतसिक धर्म आहे असे पाहावे. "चित्तातच" याद्वारे वस्तू आणि आलंबन यांच्याशी असंसृष्ट (न मिसळलेला) असा वेदनेचा संघट्टन हा चेतसिक स्वभाव दाखवतो, परंतु वस्तूच्या आश्रित असण्याचा (वत्थुनिस्सयता) निषेध करत नाही. त्या स्पर्शाचे कारण असणारा आणि त्याला अनुरूप असणारा समन्नाहार (मनस्कार) म्हणजे 'तज्ज-समन्नाहार' होय. इंद्रियाचे त्या आलंबनाभिमुख असणे, आवर्जनाचे आलंबन करणे, विषयाची परिष्कृतता व अभिसंस्कृतता हे विज्ञानाचे विषयभाव करणे आहे, असा अर्थ आहे.

Sukhavedanāyameva labbhati assādabhāvatoti adhippāyo. Vissavitāyāti arahatāya. Anekatthattā hi dhātūnaṃ arahattho vipubbo susaddo. Vissavaṃ vā sajanaṃ vasitā kāmakāritā vissavitā. Ārammaṇarasekadesameva anubhavantīti idaṃ phusanādikiccaṃ ekadesānubhavanamiva hotīti katvā vuttaṃ. Vedayitasabhāvo eva hi anubhavananti. Phusanādibhāvena vā ārammaṇaggahaṇaṃ ekadesānubhavanaṃ, vedayitabhāvena gahaṇaṃ yathākāmaṃ sabbānubhavanaṃ. Evaṃ sabhāvāneva tāni gahaṇānīti na vedanāya viya phassādīnampi yathāsakakiccakaraṇena sāmibhāvānubhavanaṃ codetabbaṃ. Ayaṃ idhāti etena pañcasu vedanāsu imasmiṃ citte adhippetaṃ somanassavedanaṃ vadati, tasmā asomanassavedanaṃ apanetvā gahitāya somanassavedanāya samānā iṭṭhākārasambhogarasatā vuttāti veditabbā.

"सुखवेदनेमध्येच प्राप्त होते, आस्वादभाव असल्यामुळे" हा अभिप्राय आहे. "विस्सविताया" म्हणजे योग्यतेमुळे (अर्हतेमुळे). धातूंचे अनेक अर्थ असल्यामुळे 'वि' उपसर्ग असलेला 'सु' शब्द अर्ह (योग्य) या अर्थाचा आहे. किंवा 'विस्सव' म्हणजे सामर्थ्य, वशिता (वश असणे) किंवा इच्छेनुसार करण्याची क्षमता म्हणजे 'विस्सवित्ता' होय. "आलंबनाच्या रसाचा केवळ एक भाग अनुभवतात" हे स्पर्शादी कृत्य एका भागाचा अनुभव घेण्यासारखे होते म्हणून म्हटले आहे. कारण वेदयित (वेदन) स्वभावानेच अनुभव घेतात. किंवा स्पर्श इत्यादी भावाने आलंबन ग्रहण करणे हा एकदेश-अनुभव आहे, आणि वेदयित भावाने ग्रहण करणे हा इच्छेनुसार सर्व-अनुभव आहे. अशा स्वभावाचेच ते ग्रहण असल्यामुळे, वेदनेप्रमाणे स्पर्श इत्यादींचेही आपापले कृत्य करण्याद्वारे स्वामीभावाने अनुभव घेणे यावर आक्षेप घेऊ नये. "हा येथे" याद्वारे पाच वेदनांपैकी या चित्तात अभिप्रेत असलेली सोमनस्स (सौमनस्य) वेदना सांगितली आहे. म्हणून, असोमनस्स वेदना वगळून ग्रहण केलेल्या सोमनस्स वेदनेशी समान असणारी 'इष्ट-आकार-संभोग-रसता' (इष्ट रूपाचा उपभोग घेण्याचे कार्य) सांगितली आहे, असे जाणावे.

Nimittena [Pg.87] punasañjānanakiccā paccābhiññāṇarasā. Punasañjānanassa paccayo punasañjānanapaccayo, tadeva nimittaṃ puna…pe… nimittaṃ, tassa karaṇaṃ puna…pe… karaṇaṃ. Punasañjānanapaccayabhūtaṃ vā nimittakaraṇaṃ puna…pe… karaṇaṃ, tadassā kiccanti attho. Punasañjānanapaccayanimittakaraṇaṃ nimittakārikāya nimittena sañjānantiyā ca sabbāya saññāya samānaṃ veditabbaṃ. Ñāṇameva anuvattati, tasmā abhinivesakārikā viparītaggāhikā ca na hotīti adhippāyo. Etenupāyena samādhisampayuttāya aciraṭṭhānatā ca na hotīti daṭṭhabbā.

"निमित्ताने (चिन्हाने) पुन्हा ओळखण्याचे कृत्य असणारी" म्हणजे 'पच्चाभिज्ञान-रसा' (पुन्हा ओळखण्याचे कार्य असणारी संज्ञा) होय. पुन्हा ओळखण्याचा प्रत्यय (कारण) म्हणजे 'पुनसंज्ञान-प्रत्यय' होय. तोच निमित्त आहे... पे... निमित्त, त्याचे करणे म्हणजे... पे... करणे. किंवा पुन्हा ओळखण्याचा प्रत्ययभूत असणारे निमित्त-करण म्हणजे... पे... करणे, ते तिचे कृत्य आहे असा अर्थ आहे. पुन्हा ओळखण्याचा प्रत्ययभूत असणारे निमित्त-करण हे निमित्त करणाऱ्या आणि निमित्ताने ओळखणाऱ्या सर्व संज्ञेचे समान कृत्य आहे असे जाणावे. ज्ञानच अनुवर्तन करते, म्हणून ती अभिनिवेश करणारी (चुकीचा आग्रह धरणारी) आणि विपरीत ग्रहण करणारी (चुकीचे समजून घेणारी) होत नाही, हा अभिप्राय आहे. या उपायाने समाधीशी संप्रयुक्त असलेल्या संज्ञेची 'अचिरस्थानता' (कमी काळ टिकणे) देखील होत नाही, असे पाहावे.

Abhisandahatīti pabandhati pavatteti. Cetanābhāvo byāpārabhāvo. Diguṇussāhāti na diguṇaṃ vīriyayogaṃ sandhāya vuttaṃ, attano eva pana byāpārakiccassa mahantabhāvaṃ dīpeti. Ussāhanabhāvenāti ādarabhāvena. Sā hi sayaṃ ādarabhūtā sampayutte ādarayatīti.

"अभिसंदहति" म्हणजे बांधते (प्रबंध करते), प्रवृत्त करते. चेतनाभाव म्हणजे व्यापारभाव (क्रियाशीलता). "द्विगुण उत्साह" हे दुप्पट वीर्य-योगाला उद्देशून म्हटलेले नाही, तर स्वतःच्याच व्यापार-कृत्याची महानता (मोठेपणा) दर्शवते. "उत्साहनभावाने" म्हणजे आदरभावाने (आदरपूर्वक). कारण ती स्वतः आदररूप होऊन संप्रयुक्त धर्मांना आदरयुक्त करते.

Vijānanaṃ ārammaṇassa upaladdhi. Sandahanaṃ cittantarassa anuppabandhanaṃ. Cakkhunā hi diṭṭhanti cakkhunā daṭṭhabbaṃ. Yathā ‘‘diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññāta’’nti daṭṭhabbādi vuccati, evamidhāpi veditabbaṃ. Cakkhunā hītiādīsu cakkhunā…pe… manasā dvārenāti attho. Nagaraguttikassa viya cittassa ārammaṇavibhāvanamattaṃ upadhāraṇamattaṃ upaladdhimattaṃ kiccaṃ, ārammaṇapaṭivedhanapaccābhiññāṇādi pana kiccaṃ paññāsaññādīnanti veditabbaṃ. Purimaniddiṭṭhanti samayavavatthāne niddiṭṭhaṃ. Bhāvento viya na na uppajjati, kintu uppajjatīti dassetuṃ ‘‘cittaṃ hotī’’ti vuttanti etaṃ hoti-saddassa uppajjati-saddassa ca samānatthatte sati yujjeyya, tadatthatte ca tattha uppannaṃ hotīti na vucceyya. Na hi yuttaṃ uppannaṃ uppajjatīti vattuṃ. Cittassa ca uppannatā samayavavatthāne vuttā evāti kiṃ tassa puna uppattidassanena. Yena ca samayavavatthānaṃ kataṃ, tassa niddeso na na sakkā kātunti kiṃ taṃ niddesatthaṃ uddesena dutiyena, niddeseneva ca phassādīhi ca aññattaṃ cittassa sijjhatīti kiṃ tadatthena puna vacanena, aññappayojanattā pana purimassa cittavacanassa pacchimaṃ vuttaṃ. Purimañhi samayavavatthānatthameva vuttaṃ, na vavatthitasamaye vijjamānadhammadassanatthaṃ, itarañca tasmiṃ samaye vijjamānadhammadassanatthaṃ vuttaṃ, na samayavavatthānatthaṃ, na ca aññadatthaṃ vacanaṃ aññadatthaṃ vadati, na ca lesena vuttoti katvā mahākāruṇiko atthaṃ pākaṭaṃ na karotīti.

आलंबनाचे (विषयाचे) ग्रहण करणे म्हणजे 'विजानन' (विशेष रूपाने जाणणे) होय. 'संदहन' म्हणजे दुसऱ्या चित्ताला निरंतर जोडून ठेवणे (चित्तसंतानाची जोडणी). 'चक्षूने पाहिलेले' (चक्खुना दिठ्ठं) म्हणजे चक्षूने पाहण्यायोग्य (दृश्य रूप). ज्याप्रमाणे "दिठ्ठं सुतं मुतं विञ्ञातं" (पाहिलेले, ऐकलेले, स्पर्श केलेले/विचार केलेले, जाणलेले) यामध्ये पाहण्यायोग्य इत्यादी अर्थाने म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे येथेही समजले पाहिजे. 'चक्खुना हि' इत्यादींमध्ये चक्षुद्वारा... तसेच मनद्वारा असा अर्थ आहे. नगररक्षकाप्रमाणे चित्ताचे कार्य केवळ आलंबनाला प्रकट करणे, केवळ ग्रहण करणे आणि केवळ प्राप्त करणे एवढेच आहे; परंतु आलंबनाचा भेद करणे (प्रतिवेध), त्याची ओळख पटवणे (प्रत्यभिज्ञान) इत्यादी कार्य प्रज्ञा आणि संज्ञा इत्यादींचे आहे, असे जाणावे. 'पूर्वी निर्दिष्ट केलेले' म्हणजे समय-व्यवस्थान (काळाच्या निश्चितीमध्ये) निर्दिष्ट केलेले. भावना करणाऱ्या (साधका) प्रमाणे चित्त उत्पन्न होत नाही असे नाही, तर ते उत्पन्न होतेच, हे दर्शवण्यासाठी "चित्त होते" (चित्तं होति) असे म्हटले आहे. जर "होति" (होणे) आणि "उप्पज्जति" (उत्पन्न होणे) या शब्दांचा समान अर्थ असेल तर हे योग्य ठरेल; आणि जर त्यांचा तोच अर्थ असेल, तर तिथे "उत्पन्न झाले आहे" (उत्पन्नं होति) असे म्हटले गेले नसते. कारण "उत्पन्न झालेले उत्पन्न होते" असे म्हणणे योग्य नाही. आणि चित्ताची उत्पन्नता समय-व्यवस्थानात सांगितलेलीच आहे, तर मग पुन्हा त्याची उत्पत्ती दर्शवण्याचे काय प्रयोजन? आणि ज्याच्याद्वारे समय-व्यवस्थान केले गेले आहे, त्याचा निर्देश करणे अशक्य नाही, तर मग त्या निर्देशासाठी दुसऱ्या उद्देशाचे (कथनाचे) काय प्रयोजन? निर्देशाद्वारेच चित्ताचे स्पर्शादी धर्मांपेक्षा वेगळेपण सिद्ध होते, तर मग त्या अर्थासाठी पुन्हा सांगण्याचे काय प्रयोजन? परंतु, पूर्वीच्या चित्त-शब्दाचे दुसरे प्रयोजन असल्यामुळे नंतरचे (वाक्य) म्हटले गेले आहे. कारण पूर्वीचे केवळ समय-व्यवस्थानासाठी म्हटले गेले आहे, निश्चित केलेल्या समयामध्ये विद्यमान असलेल्या धर्मांना दर्शवण्यासाठी नाही. आणि दुसरे (वाक्य) त्या समयामध्ये विद्यमान असलेल्या धर्मांना दर्शवण्यासाठी म्हटले गेले आहे, समय-व्यवस्थानासाठी नाही. आणि एका प्रयोजनासाठी असलेले वचन दुसऱ्या प्रयोजनाचा बोध करत नाही. आणि महाकारुणिक (भगवान बुद्ध) संक्षेपाने सांगितले म्हणून अर्थ स्पष्ट करत नाहीत असे नाही, तर ते तो स्पष्ट करतातच.

Phassapañcamakarāsivaṇṇanā niṭṭhitā.

स्पर्शपंचमक समूहाचे वर्णन समाप्त झाले.

Jhānaṅgarāsivaṇṇanā

झानंग (ध्यान-अंग) समूहाचे वर्णन.

Vitakketīti [Pg.88] dhammato aññassa kattunivattanatthaṃ dhammameva kattāraṃ niddisati. Tassa pana vasavattibhāvanivāraṇatthaṃ ‘‘vitakkanaṃ vā’’ti bhāvaniddeso. Rūpaṃ rūpanti pathavī pathavīti vā ākoṭento viya hotīti ākoṭanalakkhaṇo. Ādito, abhimukhaṃ vā hananaṃ āhananaṃ, parito, parivattetvā vā āhananaṃ pariyāhananaṃ. Vicārato oḷārikaṭṭhena vicārasseva pubbaṅgamaṭṭhena anuravato oḷāriko tassa ca pubbaṅgamo ghaṇṭābhighāto viya hoti vitakko. So yathā ghaṇṭābhighāto paṭhamābhinipāto hoti, evaṃ ārammaṇābhimukhaniropanaṭṭhena paṭhamābhinipāto hoti. Vipphāravāti vicalanayutto. Anuppabandhena pavattiyanti upacāre vā appanāyaṃ vā santānena pavattiyaṃ. Tattha hi vitakko niccalo hutvā ārammaṇaṃ anupavisitvā pavattati. Maṇḍalanti khalamaṇḍalaṃ.

"वितक्केति" (वितर्क करतो) हे वचन धर्माव्यतिरिक्त इतर कोणत्याही कर्त्याचा (आत्म्याचा) निषेध करण्यासाठी धर्मालाच कर्ता म्हणून निर्दिष्ट करते. परंतु, त्याच्यावर नियंत्रण असण्याचा (वशवर्तित्व) भाव रोखण्यासाठी "वितक्कन" (वितर्क करणे) असा भाव-निर्देश केला आहे. "रूप, रूप" किंवा "पठवी, पठवी" (पृथ्वी, पृथ्वी) असे वारंवार आपटल्यासारखे (आकोटित केल्यासारखे) होते, म्हणून याचे लक्षण "आकोटन" (आलंबनावर आदळणे) आहे. सुरुवातीला किंवा सन्मुख होऊन आघात करणे म्हणजे "आहनन" होय; आणि सभोवताली किंवा फिरवून आघात करणे म्हणजे "परियाहनन" होय. विचारापेक्षा स्थूल (औदारिक) असल्यामुळे, विचाराचाच पूर्वगामी असल्यामुळे आणि घंटेच्या नादापेक्षा स्थूल व त्याचा पूर्वगामी असलेल्या घंटेवरील आघाताप्रमाणे वितर्क असतो. ज्याप्रमाणे घंटेवरील आघात हा पहिला प्रपात (सुरुवातीचा स्पर्श) असतो, त्याचप्रमाणे आलंबनाभिमुख होऊन स्थिर होण्याच्या अर्थाने वितर्क हा पहिला प्रपात (प्रथम अभिनिपात) असतो. "विप्फारवा" म्हणजे विशेष कंपनाने (हालचालीने) युक्त. "अनुप्रबंधाने प्रवृत्तीमध्ये" म्हणजे उपचार समाधीत किंवा अर्पणा समाधीत संतानाने (प्रवाहाने) प्रवृत्त होणे. कारण तिथे वितर्क निश्चल होऊन आलंबनामध्ये प्रवेश करून प्रवृत्त होतो. "मंडळ" म्हणजे खळे (धान्य मळण्याची जागा).

Piṇayatīti tappeti, vaḍḍheti vā. Pharaṇarasāti paṇītarūpehi kāyassa byāpanarasā. Udaggabhāvo odagyaṃ. Khuddikā lahuṃ lomahaṃsanamattaṃ katvā bhinnā na puna uppajjati. Khaṇikā bahulaṃ uppajjati. Ubbegato pharaṇā niccalattā ciraṭṭhitikattā ca paṇītatarā. Passaddhiyā nimittabhāvena gabbhaṃ gaṇhantī. Appanāsampayuttāva pīti appanāsamādhipūrikāti katvā sā ṭhapitā. Itarā dve khaṇikopacārasamādhipūrikā pītī.

"पिणयति" म्हणजे तृप्त करतो किंवा वाढवतो. "फरणरसा" (व्यापन-रस) म्हणजे प्रणीत (उत्कृष्ट) रूपांनी शरीराला व्यापून टाकणे हे जिचे कार्य (रस) आहे. मनाचा उदित किंवा उल्हसित भाव म्हणजे "औदग्य" (उदग्रभाव) होय. "क्षुद्रिका प्रीती" ही केवळ शरीरावर रोमांच उभे करून लगेच नष्ट होते आणि पुन्हा उत्पन्न होत नाही. "क्षणिक प्रीती" वारंवार उत्पन्न होते. उद्वेगा प्रीतीपेक्षा "फरणा प्रीती" (व्यापक प्रीती) ही निश्चल असल्यामुळे आणि दीर्घकाळ टिकणारी असल्यामुळे अधिक श्रेष्ठ (प्रणीततर) आहे. प्रस्सद्धीच्या (शांततेच्या) निमित्तभावाने गर्भ धारण करणारी (उत्पन्न करणारी). अर्पणा समाधीशी संप्रयुक्त असलेली प्रीती ही अर्पणा समाधीला पूर्ण करणारी आहे, असे मानून ती बाजूला ठेवली आहे. इतर दोन (क्षणिक आणि उपचार समाधीला पूर्ण करणाऱ्या) प्रीती आहेत.

Samādhicittenāti samādhisahitacittena. Avisāro attano eva avisaraṇasabhāvo. Avikkhepo sampayuttānaṃ avikkhittatā. Yena sampayuttā avikkhittā honti, so dhammo avikkhepoti. Visesatoti yebhuyyena. Sukhavirahitopi hi atthi samādhīti. Padīpanidassanena santānaṭṭhitibhāvaṃ samādhissa dasseti.

"समाधिचित्तेन" म्हणजे समाधीने युक्त असलेल्या चित्ताने. "अविसार" म्हणजे स्वतःचाच न विसरण्याचा किंवा न विखुरण्याचा स्वभाव (अविसरण स्वभाव). "अविक्षेप" म्हणजे संप्रयुक्त धर्मांची विखुरलेली नसण्याची अवस्था (अविक्षिप्तता). ज्याच्यामुळे संप्रयुक्त धर्म विखुरत नाहीत, तो धर्म म्हणजे "अविक्षेप" होय. "विशेषतः" म्हणजे प्रामुख्याने (बहुतांश करून). कारण सुखाशिवायही समाधी असतेच. दिव्याच्या उदाहरणाद्वारे समाधीची चित्तसंतान स्थिर ठेवण्याची क्षमता दर्शवली आहे.

Jhānaṅgarāsivaṇṇanā niṭṭhitā.

झानंग (ध्यान-अंग) समूहाचे वर्णन समाप्त झाले.

Indriyarāsivaṇṇanā

इंद्रिय समूहाचे वर्णन.

Saddahanti etāyāti saddahanakiriyāya pavattamānānaṃ dhammānaṃ tattha ādhipaccabhāvena saddhāya paccayataṃ dasseti. Tassā hi dhammānaṃ tathāpaccayabhāve [Pg.89] sati ‘‘puggalo saddahatī’’ti vohāro hoti. Pasādanīyaṭṭhānesu pasādassa paṭipakkhabhūtaṃ akusalaṃ assaddhiyaṃ micchādhimokkho ca. Pasādabhūto nicchayo vatthugato adhimokkhalakkhaṇaṃ, na yevāpanakādhimokkhoti. Indaṭṭhaṃ kāretīti ‘‘maṃ antarena tumhākaṃ adhimuccanaṃ natthi, mayā saddahathā’’ti viya attānaṃ anuvatteti sampayuttadhamme. Evaṃ sesesupi. Pakkhandananti saṃsīdanaṃ. Paṅko kaddamato ghanībhūto hoti. Paṇakaṃ picchilaṃ udakamalaṃ. Pītaṃ udakaṃ. Okappanalakkhaṇāti anupavisitvā evametanti kappanalakkhaṇā. Akalusabhāvo akālusiyaṃ, anāvilabhāvoti attho. Buddhādivatthūni saddheyyāni. Sappurisūpasevanasaddhammasavanayonisomanasikāradhammānudhammapaṭipattiyo sotāpattiyaṅgāni. Kusaladhammānaṃ ādāne hattho viya, sabbasampattinipphādane vittaṃ viya, amatakasiphalaphalane bījaṃ viya daṭṭhabbā.

"सद्दहन्ति एताय" (याच्याद्वारे श्रद्धा ठेवतात) या वचनाने श्रद्धा ठेवण्याच्या क्रियेद्वारे प्रवृत्त होणाऱ्या धर्मांवर तिथल्या अधिपतीभावाने श्रद्धेची प्रत्ययता (कारणत्व) दर्शवली आहे. कारण श्रद्धेचा धर्मांवर तसा प्रत्ययभाव (अधिपतीभाव) असतानाच "पुद्गल श्रद्धा ठेवतो" असा व्यवहार होतो. प्रसन्न होण्यास योग्य अशा स्थानांमध्ये (बुद्धादी आलंबनांमध्ये) प्रसन्नतेच्या विरोधी असलेला अकुशल धर्म म्हणजे "अश्रद्धा" (अस्सद्धिय) आणि "मिथ्या अधिमोक्ष" होय. प्रसन्नतायुक्त आणि वस्तूवर (आलंबनावर) आधारित असलेला निश्चय हे "अधिमोक्षाचे लक्षण" आहे, "येवापनक अधिमोक्ष" नाही. "इंद्रियत्व (अधिपतीपण) गाजवणे" म्हणजे "माझ्याशिवाय तुमचे अधिमुच्चन (निश्चय) नाही, माझ्याद्वारेच श्रद्धा ठेवा" असे न बोलताही संप्रयुक्त धर्मांना स्वतःच्या मागे चालवणारी (अनुवर्तन करणारी) बनवणे होय. याचप्रमाणे उर्वरित वीर्येंद्रिय इत्यादींमध्येही समजून घ्यावे. "पक्खन्दन" (झेप घेणे) म्हणजे चांगल्या प्रकारे प्रवेश करणे (संसीदन). "पंक" (चिखल) हा कर्दमापेक्षा (साध्या चिखलापेक्षा) अधिक घट्ट असतो. "पणक" म्हणजे बुळबुळीत पाण्याचा मळ (शेवाळ). "पीत उदक" म्हणजे पिण्यायोग्य पाणी. "ओकप्पन-लक्षण" म्हणजे आलंबनात प्रवेश करून "हे असेच आहे" असा निश्चय करण्याचे लक्षण. "अकलुषभाव" म्हणजे अकालुष्य, म्हणजेच अनाविलभाव (स्वच्छता/प्रसन्नता) असा अर्थ आहे. बुद्ध इत्यादी वस्तू (आलंबन) हे श्रद्धेय (श्रद्धा ठेवण्यास योग्य) आहेत. सत्पुरुष-संसेवन (सत्पुरुषांची संगत), सद्धम्म-श्रवण, योनिशो-मनसिकार आणि धम्मानुधम्म-प्रतिपत्ती ही सोतापत्तीची अंगे (स्रोतापत्तीची अंगे) आहेत. कुशल धर्मांचे ग्रहण करण्यात हाताप्रमाणे, सर्व संपत्ती प्राप्त करण्यात भांडवलाप्रमाणे (धनाप्रमाणे) आणि अमृत-शेतीच्या फलोत्पादनात बीजाप्रमाणे श्रद्धा मानली पाहिजे.

Vīrabhāvoti yena vīro nāma hoti, so dhammoti attho. Anubalappadānaṃ paggaho. Maggo gantabbo hoti, maggo gato, kammaṃ kattabbaṃ, kammaṃ kataṃ, appamattako ābādho uppanno, gilānā vuṭṭhito hoti aciravuṭṭhito gelaññā, gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caranto na labhati lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ, labhati…pe… pāripūrinti etāni anurūpapaccavekkhaṇāsahitāni aṭṭha vīriyārambhavatthūni taṃmūlakāni vā paccavekkhaṇāni.

"वीरभाव" म्हणजे ज्या धर्मामुळे व्यक्तीला "वीर" (पराक्रमी/धैर्यवान) म्हटले जाते, तो धर्म असा अर्थ आहे. अनुकूल बल प्रदान करणे म्हणजे "पग्गह" (प्रग्रह/उत्साह देणे) होय. "मार्ग आक्रमायचा आहे", "मार्ग आक्रमिला आहे", "कार्य करायचे आहे", "कार्य केले आहे", "अल्प आजार उत्पन्न झाला आहे", "आजारातून नुकताच बरा झाला आहे", "गावात किंवा नगरात भिक्षेसाठी फिरताना कोरडे किंवा उत्तम भोजन पुरेसे मिळाले नाही", "मिळाले आहे" इत्यादी योग्य प्रत्यवेक्षणाने (चिंतनाने) युक्त असलेली ही आठ "वीर्यारंभ-वस्तू" (वीर्य सुरू करण्याची कारणे) आहेत किंवा त्यावर आधारित प्रत्यवेक्षणे आहेत.

Cirakatādiārammaṇaṃ upagantvā ṭhānaṃ, anissajjanaṃ vā ārammaṇassa upaṭṭhānaṃ. Udake alābu viya ārammaṇaṃ pilavitvā gantuṃ appadānaṃ pāsāṇassa viya niccalassa ārammaṇassa ṭhapanaṃ sāraṇaṃ asammuṭṭhatākaraṇaṃ apilāpanaṃ. Apilāpe karoti apilāpeti. Gatiyoti nipphattiyo sambhavato phalato ca. Aparo nayoti rasādidassanatthaṃ āraddhaṃ. Sammosapaccanīkaṃ kiccaṃ asammoso, na sammosābhāvamattaṃ. Satiyā vatthubhūtā kāyādayo kāyādisatipaṭṭhānā, satiyoyeva vā purimā pacchimānaṃ padaṭṭhānaṃ.

दीर्घकाळापूर्वी केलेल्या (कृत्य इत्यादी) आलंबनाप्रत जाऊन स्थिर राहणे किंवा आलंबनाचा त्याग न करणे म्हणजे 'उपस्थान' (upaṭṭhāna) होय. पाण्यात भोपळा तरंगत जाण्याप्रमाणे आलंबनाला तरंगून (वाहून) जाऊ न देणे, दगडाप्रमाणे निश्चल असलेल्या आलंबनाला प्रस्थापित करणे, स्मरण करणे आणि विस्मरण न होऊ देणे म्हणजे 'अपिलापन' (apilāpana) होय. जे न तरंगणारे (स्थिर) करते, ते 'अपिलापेति' होय. 'गती' म्हणजे उत्पत्तीच्या कारणाने आणि फलाच्या रूपाने होणारी निष्पत्ती होय. 'दुसरा नय' हा रस इत्यादी दर्शवण्यासाठी सुरू केला आहे. विस्मरणाच्या विरुद्ध असलेले कार्य म्हणजे 'असंमोष' (asammoso) होय, केवळ विस्मरणाचा अभाव नव्हे. स्मृतीचे विषय बनलेले काया इत्यादी हे 'कायादी स्मृतिप्रस्थान' (kāyādisatipaṭṭhāna) होत, किंवा पूर्वीची स्मृतीच नंतरच्या स्मृतींचे निकटचे कारण (padaṭṭhāna) असते.

Vikkhepassa uddhaccassa. Paññāpetīti pakārehi jānāpeti. Ekālokā hotīti vipassanupakkilesobhāsaṃ sandhāyāha. Manate vijānāti etenāti vā mano, evañca katvā ‘‘manañca paṭicca dhamme cā’’ti (ma. ni. 1.204, 400; 3.421, 425) kāraṇabhāvena [Pg.90] mano vutto. Sabbo hi mano attano anantarassa viññāṇassa kāraṇanti. Vijānātīti paricchinnopaladdhivasena jānāti, na saññāpaññā viya sañjānanapaṭivijjhanavasena.

विक्षेप आणि उद्धच्चाचे. 'प्रज्ञापयति' (paññāpeti) म्हणजे विविध प्रकारे जाणवून देणे. 'एक आलोकमय होते' हे विपश्यना-उपक्लेशातील प्रकाशाला (obhāsa) उद्देशून म्हटले आहे. किंवा ज्याच्याद्वारे मनन केले जाते, जाणले जाते ते 'मन' होय; आणि असे मानून 'मन आणि धर्मांवर अवलंबून...' यामध्ये मनाला कारणाच्या रूपाने सांगितले आहे. कारण सर्व मन हे आपल्या लगतच्या नंतरच्या विज्ञानाचे कारण असते. 'विजानाति' म्हणजे मर्यादित आलंबन ग्रहण करण्याच्या द्वारे जाणणे होय, संज्ञा आणि प्रज्ञेप्रमाणे केवळ ओळखणे किंवा प्रतिवेध करण्याच्या द्वारे जाणणे नव्हे.

Pītisomanassasampayogatoti vutte yena yogā sumano hoti, taṃ somanassanti vuccatīti pītiyā ca somanassabhāvo āpajjati, tasmā vināpi kāyena vatthunā sātavedanāsampayogatoti yojetabbaṃ. Evañca nippītikaṃ somanassañca saṅgahitaṃ hoti, pītiupalakkhitaṃ vā somanassaṃ sappītikaṃ nippītikañca somanassanti attho daṭṭhabbo.

'प्रीती आणि सोमनस्याच्या संप्रयोगामुळे' असे म्हटले असता, ज्याच्या योगाने मन प्रसन्न होते त्याला 'सोमनस्य' म्हणतात, यावरून प्रीतीलाही सोमनस्य भाव प्राप्त होतो; म्हणून काय-वस्तूशिवाय देखील सुखद वेदनेच्या संप्रयोगामुळे, असे जोडले पाहिजे. आणि अशा प्रकारे प्रीतीरहित सोमनस्याचाही संग्रह होतो, किंवा प्रीतीने लक्षित असलेले सोमनस्य हे सप्रीतिक आणि निष्प्रीतिक सोमनस्य आहे, असा अर्थ समजावा.

Pavattasantatādhipateyyanti pavattasaṅkhātāya santatiyā adhipatibhūtaṃ. Jīvitindriyassa hi attano vijjamānakkhaṇe anupālentassa anantarañca sānupālanānaṃ uppattiyā hetubhūtassa vasena pavattaṃ ciraṭṭhitikaṃ hoti, taṃtaṃkammavisesena visesayuttaṃ yāva cuti avisesena vā yāva parinibbānaṃ avicchinnaṃ pavattati jīvamānatāvisesayuttañcāti rūpārūpajīvitindriyānaṃ samānalakkhaṇādiṃ vattuṃ ‘‘attanā avinibhuttadhammāna’’nti āha. Anupāletabbānaṃ atthikkhaṇeyeva. Asati hi anupāletabbe uppalādimhi kiṃ udakaṃ anupāleyyāti. Tassa tassāti anupālanādikassa. Sādhanatoti sādhanena. Taṃsādhanañca jīvamānavisesapaccayabhāvato.

'प्रवृत्तसंततीचे अधिपत्य' म्हणजे प्रवृत्त नावाच्या संततीचे (प्रवाहाचे) अधिपती असणे. कारण जीवितेंद्रिय हे स्वतःच्या विद्यमान क्षणी रक्षण करत असताना आणि आपल्या लगतच्या नंतरच्या रक्षण करण्यायोग्य धर्मांच्या उत्पत्तीचे कारण असण्याच्या प्रभावाने प्रवृत्त झालेली संतती दीर्घकाळ टिकणारी होते; ती त्या त्या विशिष्ट कर्मामुळे वैशिष्ट्यपूर्ण होऊन च्युतीपर्यंत, किंवा सामान्यतः परिनिर्वाणापर्यंत अखंडपणे प्रवृत्त राहते आणि जिवंतपणाच्या वैशिष्ट्याने युक्त असते; म्हणून रूप आणि अरूप जीवितेंद्रियांचे समान लक्षण सांगण्यासाठी 'स्वतःशी अविनाभाव संबंध असलेल्या धर्मांचे' (attanā avinibhuttadhammānaṃ) असे म्हटले आहे. रक्षण करण्यायोग्य धर्मांच्या केवळ अस्तित्वाच्या क्षणीच ते रक्षण करते. कारण जर रक्षण करण्यायोग्य कमळ इत्यादी वस्तू नसतील, तर पाणी कशाचे रक्षण करणार? 'त्या त्या' म्हणजे रक्षण करणे इत्यादी कार्याचे. 'साधनतः' म्हणजे साधून देण्याद्वारे. आणि ते साधन सहजात धर्मांच्या जिवंतपणाच्या विशेष कारणाचा भाव असल्यामुळे होते.

Indriyarāsivaṇṇanā niṭṭhitā.

इंद्रिय-राशीचे वर्णन समाप्त झाले.

Maggaṅgarāsivaṇṇanā

मार्गांग-राशीचे वर्णन

Sammāti aviparītaniyyānikabhāvena. Pasatthatā ca evameva daṭṭhabbā.

'सम्यक्' म्हणजे यथार्थ आणि मोक्षगामी (निय्यानिक) भावाने. आणि प्रशंसनीयता देखील याच प्रकारे समजावी.

Balarāsivaṇṇanā

बल-राशीचे वर्णन

Assaddhiyeti assaddhiyakāraṇā. Ubhayapadavasenāti saddhāpadaṃ balapadanti evamādipadadvayavasena. Niyakajjhattaṃ jātiādisamuṭṭhānaṃ etissāti ajjhattasamuṭṭhānā. Garunā kismiñci vutte gāravavasena patissavanaṃ patissavo, saha patissavena sappatissavaṃ, patissavabhūtaṃ taṃsabhāgañca yaṃkiñci [Pg.91] gāravanti attho. Jātiādimahattapaccavekkhaṇena uppajjamānā ca hirī tattha gāravavasena pavattatīti ‘‘sappatissavalakkhaṇā’’ti vuccati. Vajjaṃ bhāyati tañca bhayato passatīti vajjabhīrukabhayadassāvī. Evaṃsabhāvaṃ ottappaṃ. Hirī pāpadhamme gūthaṃ viya passati, ottappaṃ uṇhaṃ viya. Dāyajjaṃ navalokuttaradhammādi. Ajjhattasamuṭṭhānāditā ca hirīottappānaṃ tattha tattha pākaṭabhāvena vuttā, na pana tesaṃ kadāci aññamaññaṃ vippayogā. Na hi lajjanaṃ nibbhayaṃ pāpabhayaṃ vā alajjanaṃ hotīti.

'अश्रद्धेमध्ये' म्हणजे अश्रद्धेच्या कारणाने. 'दोन्ही पदांच्या द्वारे' म्हणजे श्रद्धापद आणि बलपद अशा दोन पदांच्या समूहाच्या द्वारे. स्वतःच्या अंतर्गत असलेल्या जाती इत्यादी समुत्थानामुळे हिला 'अध्यात्मसमुत्थाना' म्हणतात. गुरूंनी काही सांगितले असता आदरपूर्वक ऐकणे म्हणजे 'प्रतिश्रव' होय; प्रतिश्रवासह असणे ते 'सप्रतिश्रव' होय, म्हणजेच प्रतिश्रवरूप आणि त्याच्याशी सुसंगत असलेला कोणताही आदर, असा अर्थ आहे. जाती इत्यादींच्या श्रेष्ठत्वाचे प्रत्यवेक्षण केल्याने उत्पन्न होणारी 'हिरी' (लज्जा) तेथे आदराच्या भावाने प्रवृत्त होते, म्हणून तिला 'सप्रतिश्रवलक्षणा' म्हणतात. जो दोषाला भितो आणि त्याला भयाने पाहतो, तो 'दोषभीरू व भयदर्शी' (vajjabhīrukabhayadassāvī) होय. अशा स्वभावाचे 'ओत्तप्प' (ottappa) असते. हिरी पापधर्मांना विष्ठेप्रमाणे पाहते, तर ओत्तप्प उष्ण (तप्त लोखंडाप्रमाणे) पाहते. 'दायाद्य' म्हणजे नऊ लोकोत्तर धर्म इत्यादी. हिरी आणि ओत्तप्प यांचे अध्यात्मसमुत्थानत्व इत्यादी त्या त्या ठिकाणी स्पष्टपणे सांगितले आहे, परंतु त्यांचा कधीही परस्परांपासून वियोग होतो म्हणून नव्हे. कारण भय नसलेली लज्जा नसते, किंवा लज्जा नसलेले पापभय नसते.

Mūlarāsivaṇṇanā

मूल-राशीचे वर्णन

Agedho anabhijjhanaṃ anabhikaṅkhanaṃ. Anallīno bhāvo adhippāyo etassāti anallīnabhāvo, evañhi upamāya sameti. Anukūlamitto anuvattako. Vinayarasoti vinayanaraso. Adoso dussīlyamalassāti idaṃ dussīlyassa dosasamuṭṭhānataṃ dosūpanissayatañca sandhāya vuttaṃ. Abhāvanāyāti ‘‘tattha jātānaṃ dhammānaṃ anativattanaṭṭhena bhāvanāindriyānaṃ ekarasaṭṭhena bhāvanā tadupagavīriyavāhanaṭṭhena bhāvanā āsevanaṭṭhena bhāvanā’’ti evaṃ vuttāya paññāsādhanāya bhāvanāya appavatti, tappaṭipakkhabhūtā vā akusalā abhāvanā. Nigguṇepi guṇaggahaṇaṃ adhikaggahaṇaṃ. Vijjamānampi guṇaṃ viddhaṃsetvā gahaṇaṃ ūnaggahaṇaṃ. Catuvipallāsaggahaṇaṃ viparītaggahaṇaṃ.

'अगेध' म्हणजे अनभिध्या (लोभ न करणे) आणि अनभिकांक्षा (इच्छा न करणे). 'अनासक्त भाव' हा याचा अभिप्राय आहे, म्हणून याला 'अनासक्तभाव' (anallīnabhāvo) म्हणतात; अशा प्रकारे हे उपमेशी जुळते. 'अनुकूल मित्र' म्हणजे अनुवर्तन करणारा मित्र. 'विनयरस' म्हणजे निवारण करण्याचे कार्य असलेला. 'अद्वेष हा दुःशीलाचा मळ आहे' हे दुःशीलाचे द्वेषमूलकत्व आणि द्वेषाचा दृढ आश्रय असणे याला उद्देशून म्हटले आहे. 'अभावना' म्हणजे 'तेथे उत्पन्न झालेल्या धर्मांचे परस्परांचे उल्लंघन न करण्याच्या अर्थाने भावना, इंद्रियांच्या एकरसतेच्या अर्थाने भावना, त्याप्रत पोहोचणाऱ्या वीर्याचे वहन करण्याच्या अर्थाने भावना, वारंवार सेवन करण्याच्या अर्थाने भावना' अशा प्रकारे सांगितलेल्या, प्रज्ञेला सिद्ध करणाऱ्या भावनेची अप्रवृत्ती होय; किंवा तिच्या विरोधी असलेले अकुशल धर्म म्हणजे 'अभावना' होय. गुण नसलेल्या व्यक्तीमध्येही गुणांचे ग्रहण करणे म्हणजे 'अधिकग्रहण' होय. विद्यमान गुणांचाही नाश करून दोष ग्रहण करणे म्हणजे 'ऊनग्रहण' होय. चार विपर्यासांचे ग्रहण करणे म्हणजे 'विपरीतग्रहण' होय.

Yāthāvasabhāveti ‘‘ettako etassa guṇo, ettako doso’’ti guṇadosānaṃ sabhāve ‘‘jarādhammo jīrati, taṃ kutettha labbhā mā jīrī’’ti evamādipaccavekkhaṇasambhavato. Alobhena ca gahaṭṭhānaṃ khettavatthādīsu vivādābhāvato. Amohena pabbajitānaṃ diṭṭhigatavivādābhāvato. Kāmarāgābhinivesavinibandhā hi gahaṭṭhā gahaṭṭhehi vivadanti, diṭṭhirāgābhinivesavinibandhā samaṇā samaṇehīti. Rāgavasena mittasanthavo dosavasena virodho ca tabbisesena upagamāpagamā, ārammaṇe vā rūpādimhi anurodhavirodhā. Amajjhattabhāvassa paṭighānunayasaṅkhātassa mohena pavatti. Sukhavipariṇāme dukkhasamāyoge ca paṭighapavattiyaṃ vedanāpariggaho na sijjhatīti adosānubhāvena vedanāsatipaṭṭhānaṃ sijjhati. Dibbavihārassāti catunnaṃ jhānānaṃ. Ariyavihāro phalasamāpatti. Mohena avicārento udāsīnapakkhesupi sattasaṅkhāresu sabbesu [Pg.92] abhisaṅgaṃ karotīti amūḷhassa tadabhāvo veditabbo. Dukkhadassanassa āsannapaṭipakkhattā dosassa tappaṭipakkhena adosena dukkhadassanaṃ hoti.

'यथाभूत स्वभावामध्ये' म्हणजे 'याचे गुण एवढे आहेत, दोष एवढे आहेत' अशा प्रकारे गुण-दोषांच्या स्वभावामध्ये, 'जरा-धर्म असलेला जीर्ण होतो, तो जीर्ण होऊ नये, हे येथे कसे शक्य आहे?' अशा प्रत्यवेक्षणाच्या संभवतेमुळे. आणि अलोभामुळे गृहस्थांचा शेतजमीन इत्यादींच्या बाबतीत वाद होत नाही. अमोहामुळे प्रव्रजितांचा दृष्टीविषयक वाद होत नाही. कारण कामरागाच्या अभिनिवेशाने बांधलेले गृहस्थ गृहस्थांशी वाद घालतात, तर दृष्टीरागाच्या अभिनिवेशाने बांधलेले श्रमण श्रमणांशी वाद घालतात. रागामुळे मैत्रीचा संबंध होतो, द्वेषामुळे विरोध होतो आणि त्यांच्या वैशिष्ट्यामुळे जवळ जाणे किंवा दूर जाणे होते, किंवा रूप इत्यादी आलंबनांच्या बाबतीत अनुकूलता आणि प्रतिकूलता निर्माण होतात. प्रतिघ आणि अनुनय नावाच्या अमध्यस्थ भावाची प्रवृत्ती मोहामुळे होते. सुखाच्या विपरिणामात आणि दुःखाच्या संयोगात प्रतिघाची प्रवृत्ती होत असताना वेदनेचे परिग्रहण सिद्ध होत नाही, म्हणून अद्वेषाच्या प्रभावाने 'वेदनानुपश्यना स्मृतिप्रस्थान' सिद्ध होते. 'दिव्यविहाराचे' म्हणजे चार ध्यानांचे. 'आर्यविहार' म्हणजे फलसमापत्ती होय. मोहामुळे विचार न करणारा मनुष्य उदासीन पक्षातील सर्व सत्त्व-संस्कारांवर देखील अत्यंत आसक्ती करतो, म्हणून अमूढ व्यक्तीमध्ये त्याचा अभाव असतो, असे समजावे. द्वेष हा दुःखदर्शनाचा निकटचा विरोधी असल्यामुळे, त्याच्या विरोधी असलेल्या अद्वेषामुळे दुःखदर्शन होते.

Kammapatharāsivaṇṇanā

कर्मपथ-राशीचे वर्णन

Sukhādīni attano na byāpādeti na vināseti parassa cāti daṭṭhabbaṃ. Kammapathatātaṃsabhāgatāhi kammapathavasena.

स्वतःच्या आणि दुसऱ्याच्या सुख इत्यादींना बाधा पोहोचवत नाही, नष्ट करत नाही, असे समजावे. कर्मपथत्व आणि त्याच्याशी सुसंगत असल्यामुळे कर्मपथाच्या रूपाने.

Passaddhādiyugalavaṇṇanā

प्रस्रब्धी इत्यादी युगुलांचे वर्णन

Daratho sārambho, dukkhadomanassapaccayānaṃ uddhaccādikānaṃ kilesānaṃ catunnaṃ vā khandhānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Uddhaccappadhānā kilesā uddhaccādikilesā, uddhaccaṃ vā ādiṃ katvā sabbakilese saṅgaṇhāti. Suvaṇṇavisuddhi viyāti yathā suvaṇṇavisuddhi alaṅkāravikativiniyogakkhamā, evaṃ ayampi hitakiriyāviniyogakkhamā.

दरथ (तणाव/दाह) म्हणजे सारंभ (अतिशय छळ किंवा विनाश) होय. हे नाव दुःख आणि दौर्मनस्य (खिन्नता) कारणीभूत असणाऱ्या उद्धच्च (उद्धतपणा/विक्षेप) इत्यादी क्लेशांचे किंवा चार स्कंधांचे अधिवाचन (नाव) आहे. उद्धच्च प्रधान असणारे क्लेश म्हणजे 'उद्धच्चादि क्लेश' होत, किंवा उद्धच्चाला आधी (सुरुवात) करून सर्व क्लेशांचा यात संग्रह होतो. 'सुवण्णविसुद्धि विया' (शुद्ध सोन्याप्रमाणे) म्हणजे ज्याप्रमाणे शुद्ध सोने विविध अलंकार बनवण्यासाठी आणि वापरण्यासाठी योग्य असते, त्याचप्रमाणे ही (काय-कर्मण्यता आणि चित्त-कर्मण्यता) देखील हितकारक कृतींमध्ये उपयोगात आणण्यासाठी योग्य असते.

Samaṃ, samantato vā pakārehi jānanaṃ sampajaññaṃ. Cetiyavandanādiatthaṃ abhikkamādīsu atthānatthapariggaṇhanaṃ sātthakasampajaññaṃ. Sati ca atthe sappāyāsappāyarūpādipariggaṇhanaṃ sappāyasampajaññaṃ. Gocaragāmābhikkamanādīsu kammaṭṭhānāvijahanaṃ gocarasampajaññaṃ. Abhikkamanādīnaṃ dhātuādivasena pavicayo asammohasampajaññaṃ. Sabbakammaṭṭhānabhāvanānuyuttānaṃ sabbayogīnaṃ sabbadā upakārakā ime dve dhammā pāripanthakaharaṇato bhāvanāvaḍḍhanato ca. Yathāha ‘‘dve dhammā bahukārā sati ca sampajaññañcā’’ti (dī. ni. 3.352). Yuge naddhā viyāti yuganaddhā, aññamaññaṃ nimittabhāvena samaṃ pavattāti attho. ‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ bhāvetī’’ti (a. ni. 4.170; paṭi. ma. 2.1) hi sutte etesaṃ yuganaddhatā vuttā. Sabbakusaladhammesu līnuddhaccābhāvo etehi dvīhi samaṃ yuttehīti ‘‘vīriyasamādhiyojanatthāyā’’ti āha, yogavacanatthāyāti attho.

समान रीतीने किंवा सर्व बाजूंनी विविध प्रकारे जाणणे म्हणजे 'संपजन्य' (संप्रजन्य) होय. चैत्यवंदनादी कारणांसाठी जाणे-येणे इत्यादींमध्ये हित आणि अहित यांचे ग्रहण (ज्ञान) करणे म्हणजे 'सात्थक-संपजन्य' (सार्थक संप्रजन्य) होय. आणि हितकारक गोष्ट असताना, अनुकूल व अनुकूल नसलेल्या रूपादींचे ग्रहण करणे म्हणजे 'सप्पाय-संपजन्य' (सप्राय संप्रजन्य) होय. भिक्षेसाठी गावात जाणे इत्यादींमध्ये कम्मट्ठान (कर्मस्थान) न सोडणे म्हणजे 'गोचर-संपजन्य' होय. जाणे-येणे इत्यादी क्रियांचे धातू इत्यादींच्या स्वरूपात विश्लेषण करणे म्हणजे 'असंमोह-संपजन्य' होय. सर्व कर्मस्थान-भावनेत मग्न असणाऱ्या सर्व योग्यांना हे दोन धर्म (स्मृती आणि संप्रजन्य) नेहमी उपकारक ठरतात, कारण ते अडथळे (नीवरण) दूर करतात आणि भावनेची वृद्धी करतात. जसे म्हटले आहे: 'दोन धर्म बहुउपकारक आहेत - स्मृती आणि संप्रजन्य' (दी. नि. ३.३५२). 'युगे नद्धा विया' म्हणजे जूने जोडलेल्या (दोन घोड्यांप्रमाणे) एकत्र बांधलेले, म्हणून 'युगनद्ध'. याचा अर्थ असा की, परस्परांच्या निमित्तभावाने समान रीतीने प्रवृत्त होणारे धर्म. 'पुन्हा, हे आवुसो! भिक्षू समथ आणि विपश्यना युगनद्ध (एकत्र जोडून) भावन करतो' (अं. नि. ४.१७०) या सूत्रात यांची युगनद्धता सांगितली आहे. सर्व कुशल धर्मांमध्ये लीनता (आळस) आणि उद्धच्च (विक्षेप) यांचा अभाव या दोन्ही (वीर्य आणि समाधी) च्या समान योगाने होतो, म्हणून 'वीर्य-समाधीच्या योजनेसाठी' असे म्हटले आहे, ज्याचा अर्थ 'योगाच्या कथनासाठी' असा आहे.

Yevāpanakavaṇṇanā

येवापनक-वर्णना (किंवा 'ये-वा-पन' धर्मांचे स्पष्टीकरण).

Rūpābhāvenāti ruppanābhāvena. Dhammāti etassa attho sabhāvato upalabbhamānāti. Mettāpubbabhāgoti appanāppattāya mettāya pubbabhāgo[Pg.93], parikammamettā etasmiṃ citte atthīti attho. Virativasenāti vacīpavattiyā na pūreti, kintu viratiyogenāti attho. Apaṇṇakaṅgānīti aviraddhaṅgāni. Yathā tathā vā ārammaṇe vinicchayanaṃ adhimuccanaṃ. Na hi anadhimuccanto pāṇātipātādīsu dānādīsu vā pavattati, saddhā pana pasādanīyesu pasādādhimokkhoti ayametesaṃ viseso. Dārakassa viya ito cito ca saṃsappanassa karissāmi na karissāmīti avinicchayassa paṭipakkhakiriyā asaṃsappanaṃ. Purimamanatoti bhavaṅgato. Visadisaṃ vīthijavanaṃ manaṃ karotīti manasikārasāmaññena vīthijavanapaṭipādake dasseti. Tesu dhammesūti cittacetasikadhammesu. Atadārammaṇattepi hi tesu samappavattesu udāsīnabhāvato tatramajjhattatāti vuccati. Alīnānuddhatappavattipaccayattā ūnādhikanivāraṇarasā. Kāyaduccaritādivatthūnanti pāṇādīnaṃ. Amaddanā maddanapaṭipakkhabhāvova.

'रूपाभावेन' म्हणजे रूपाचा (विकाराचा) अभाव असल्यामुळे. 'धम्मा' (धर्म) या शब्दाचा अर्थ 'स्वभावाने उपलब्ध असणारे' असा आहे. 'मेत्तापुब्बभागो' (मैत्रीचा पूर्वभाग) म्हणजे अर्पणावस्थेला (ध्यान समाधीला) प्राप्त न झालेल्या मैत्रीचा पूर्वभाग होय; याचा अर्थ या (पहिल्या महाकुशल) चित्तात परिकर्म-मैत्री असते असा आहे. 'विरतिवसेन' (विरतीच्या प्रभावाने) म्हणजे वाणीच्या प्रवृत्तीने पूर्ण होत नाही, तर विरतीच्या योगाने पूर्ण होते असा अर्थ आहे. 'अपण्णकंगानि' म्हणजे अचूक किंवा निर्दोष अंग. जसे असेल तसे आलंबनावर (विषयावर) निश्चय करणे म्हणजे 'अधिमोक्ष' (अधिमुच्चन) होय. कारण निश्चय न करणारा मनुष्य प्राणातिपातादी (हिंसा इत्यादी) पापांमध्ये किंवा दानादी पुण्यांमध्ये प्रवृत्त होत नाही; परंतु श्रद्धा ही प्रसन्न होण्यायोग्य वस्तूंमध्ये प्रसन्नतेचा निश्चय असते, हा या दोघांमधील (अधिमोक्ष आणि श्रद्धा) फरक आहे. लहान मुलाप्रमाणे इकडे-तिकडे भटकणाऱ्या, 'मी करू की न करू' अशा अनिश्चयाची विरोधी क्रिया म्हणजे 'असंसापण' (अविचलता) होय. 'पुरिममनतो' म्हणजे भवांग चित्तापासून. 'भिन्न अशा विथी-जवन चित्ताला निर्माण करतो' या विग्रहाने, मनसिकाराच्या समानतेमुळे विथी-जवन घडवून आणणाऱ्या मनसिकाराला दर्शवतो. 'तेसु धम्मेसु' म्हणजे चित्त आणि चैतसिक धर्मांमध्ये. जरी चित्त आणि चैतसिक हे आलंबन नसले, तरी ते समान रीतीने प्रवृत्त होत असताना त्यांच्या उदासीन (तटस्थ) भावामुळे त्यांना 'तत्रमज्झत्तता' (तत्रमध्यस्थता) असे म्हटले जाते. आळस न करता आणि विक्षेपित न होता प्रवृत्त होण्याचे कारण असल्यामुळे, कमी किंवा जास्त होण्यास प्रतिबंध करणे हा याचा रस (कार्य) आहे. 'कायदुच्चरितादिवत्थूनं' म्हणजे प्राणातिपातादी (प्राण इत्यादींच्या) विषयांचे. 'अमद्दना' (मर्दन न करणे) म्हणजे अतिक्रमणाचा किंवा छळाचा प्रतिकार करणेच होय.

Taṃtaṃrāsikiccavasena vibhāgarahitā avibhattikā. Etthāti etesu savibhattikesu dutiyaṭṭhānādīsupi bhājiyamānesu apubbaṃ natthīti attho. Padaṃ pūritanti jhānādipadaṃ pañcakādivasena pūritaṃ. Pañca hi aṅgāni jhānapadassa attho, tesu ekasmiñca ūne jhānapadaṃ ūnaṃ hotīti. Padasamūho padakoṭṭhāso vā taṃ tameva vā padaṃ, avuttaṃ hāpitaṃ nāma hotīti vuttaṃ ‘‘pūrita’’nti. Vuttasmiññeva vuccamāne anekesaṃ purisasaddānaṃ viya koci sambandho natthīti maññamāno āha ‘‘ananusandhikā kathā’’ti. Antarantarā vuttasmiññeva vuccamāne anukkamena dhammā kathitā na hontīti āha ‘‘uppaṭipāṭiyā’’ti. Phassapañcamakarāsi sabbacittuppādasādhāraṇavasena catukkhandhatappaccayasaṅgahavasena ca vutto. Yathāvuttesu pana rāsīsu ekarāsikiccassapi abhāvā chandādayo yevāpanakavasena vuttā. Vuttānampi ca dhammānaṃ yathā vedanādīnaṃ jhānaṅgādibhāvo vutto, na evaṃ sovacassatākalyāṇamittatādiviseso vuttoti tassa saṅgaṇhanatthaṃ keci dhamme visuṃ ṭhapetvā te ca tañca visesaṃ ‘‘ye vā panā’’ti āha. Veneyyajjhāsayavasena vā sāvasese dhamme vatvā ‘‘ye vā panā’’ti vuttaṃ.

त्या त्या राशीच्या कार्याच्या सामर्थ्याने जे विभागविरहित असतात, त्यांना 'अविभत्तिक' (अविभक्त) म्हणतात. 'एत्थ' (येथे) म्हणजे या सविभत्तिक धर्मांचे दुसऱ्या स्थानादींमध्ये विभाजन केले तरी काही नवीन उरत नाही, असा अर्थ आहे. 'पदं पूरितं' म्हणजे ध्यान इत्यादी पदांना पंचक (पाच प्रकार) इत्यादींच्या सामर्थ्याने पूर्ण केले गेले आहे. कारण पाच अंग हा 'ध्यान' या पदाचा अर्थ आहे, त्यांपैकी एक जरी कमी झाले तरी ध्यानपद अपूर्ण होते. पदांचा समूह किंवा पदांचा भाग किंवा तेच पद, जे सांगितले गेले नाही त्याला 'वगळलेले' (हापित) म्हटले जाते, म्हणून 'पूरितं' (पूर्ण केले) असे म्हटले आहे. आधीच सांगितलेल्या गोष्टी पुन्हा सांगताना, अनेक 'पुरुष' शब्दांप्रमाणे कोणताही संबंध राहत नाही, असे मानून 'अननुसन्धिका कथा' (असंगत कथा) असे म्हटले आहे. मध्ये-मध्ये आधीच सांगितलेल्या गोष्टी पुन्हा सांगताना, अनुक्रमाने धर्म सांगितले जात नाहीत, म्हणून 'उप्पटिपार्टिया' (क्रमभंग करून) असे म्हटले आहे. फस्स-पंचमक राशी (स्पर्श इत्यादी पाच धर्म) सर्व चित्तोत्पाद-साधारणतेच्या सामर्थ्याने आणि चार स्कंध व त्यांच्या प्रत्ययांच्या संग्रहाच्या सामर्थ्याने सांगितली आहे. परंतु वर सांगितलेल्या राशींमध्ये एकाही राशीच्या कार्याचा अभाव असल्यामुळे, छंद इत्यादी धर्म 'येवापनक' (किंवा जे इतर धर्म आहेत त्यांच्या) सामर्थ्याने सांगितले आहेत. आणि सांगितलेल्या धर्मांपैकी जसे वेदना इत्यादींचा ध्यानांग इत्यादी भाव सांगितला आहे, तसा सोवचस्सता (सुवचता), कल्याणमित्रता इत्यादी विशेष भाव सांगितलेला नाही; म्हणून त्याचा संग्रह करण्यासाठी काही धर्मांना स्वतंत्र ठेवून, त्यांना आणि त्या विशेषाला 'ye vā panā' (किंवा जे इतर आहेत) असे म्हटले आहे. किंवा विनेयांच्या (शिष्यांच्या) आशयाच्या सामर्थ्याने उर्वरित धर्मांना सांगून 'ye vā panā' असे म्हटले आहे.

Yevāpanakavaṇṇanā niṭṭhitā.

येवापनक-वर्णना समाप्त झाली.

Dhammuddesavārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

धम्मुद्देसवारकथा-वर्णना (धर्मांच्या उद्देशवाराच्या कथेचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

Kāmāvacarakusalaṃ

कामावचर कुशल

Niddesavārakathāvaṇṇanā

निद्देसवारकथा-वर्णना (निर्देशवाराच्या कथेचे स्पष्टीकरण)

2. Phusanakavasenāti [Pg.94] sante asantepi visaye āpāthagate cittassa sannipatanavasena ‘‘cittaṃ mano’’tiādīsu (dha. sa. 6, 17) viya kiccavisesaṃ, ‘‘mānasa’’ntiādīsu (dha. sa. 6, 17) viya samāne atthe saddavisesaṃ, ‘‘paṇḍara’’ntiādīsu (dha. sa. 6, 17) viya guṇavisesaṃ, ‘‘cetasikaṃ sāta’’ntiādīsu (dha. sa. 2, 18) viya nissayavisesaṃ, ‘‘cittassa ṭhitī’’tiādīsu (dha. sa. 15, 24) viya aññassa avatthābhāvavisesaṃ, ‘‘alubbhanā’’tiādīsu (dha. sa. 32) viya aññassa kiriyābhāvavisesaṃ, ‘‘alubbhitatta’’ntiādīsu (dha. sa. 32) viya aññassa kiriyābhāvabhūtatāvisesantiādikaṃ anapekkhitvā dhammamattadīpanaṃ sabhāvapadaṃ. Phusantassa hi cittassa phusanakiriyā phusanākāro. Samphusanāti ārammaṇasamāgamaphusanā, na paṭilābhasamphusanā. Samphusitassa ārammaṇena samāgatassa cittassa bhāvo samphusitattaṃ. Yasmiṃ sati cittaṃ samphusitanti vuccati, so tassa bhāvo. Evaṃ aññesupi bhāvaniddesesu daṭṭhabbaṃ.

२. 'फुसनवसेन' (स्पर्शाच्या सामर्थ्याने) म्हणजे परमार्थतः अस्तित्वात असलेला किंवा नसलेला विषय समोर आल्यावर, चित्ताच्या त्या विषयाशी होणाऱ्या संयोगामुळे (संनिपातामुळे) - 'चित्तं मनो' इत्यादींमध्ये जसे कार्यविशेष, 'मानसं' इत्यादींमध्ये जसे समान अर्थात शब्दविशेष, 'पण्डरं' इत्यादींमध्ये जसे गुणाचा विशेष (चित्ताची निर्मळता), 'चेतसिकं सातं' इत्यादींमध्ये जसे आश्रयाचा विशेष, 'चित्तस्स ठिती' इत्यादींमध्ये जसे चित्ताव्यतिरिक्त इतर धर्मांच्या अवस्थेचा अभाव असण्याचा विशेष, 'अलुब्भना' इत्यादींमध्ये जसे इतर धर्मांच्या अलोभ प्रवृत्तीचा विशेष, 'अलुब्भितत्तं' इत्यादींमध्ये जसे इतर धर्मांच्या प्रवृत्तीच्या अस्तित्वाचा विशेष - या सर्वांचा विचार न करता केवळ स्वभावधर्माचे प्रकटीकरण करणारे पद म्हणजे 'स्वभावपद' होय. कारण स्पर्श करणाऱ्या चित्ताची स्पर्शक्रिया हाच स्पर्शाचा आकार आहे. 'संपुसन' (संप्रस्पर्श) म्हणजे आलंबनाशी (विषयाशी) संयोग होऊन होणारा स्पर्श होय, प्राप्तीचा स्पर्श नव्हे. आलंबनाशी संयोग पावलेल्या स्पर्शित चित्ताचा भाव म्हणजे 'संफुसितत्तं' (स्पर्शितत्व) होय. ज्या भावाच्या अस्तित्वामुळे चित्ताला 'संफुसित' (स्पर्शित) म्हटले जाते, तो त्याचा भाव होय. याचप्रमाणे इतर भाव-निर्देशांमध्येही (उदा. वेदयितत्व इत्यादींमध्ये) समजून घ्यावे.

Aparassa vevacanassa, aparena vā purimatthassa dīpanā aparadīpanā. ‘‘Paṇḍiccaṃ kosalla’’nti evamādayo paññāvisesā nānākāle labbhamānāpi ekasmiṃ citte labbhanti. Ekasmiñca visese itarepi anugatā hontīti dassetuṃ tathā vibhatti atthato vibhatti hoti atthanānattena katattā. Atha vā yathā ‘‘kodho kujjhanā kujjhitatta’’nti (dha. sa. 1066) sabhāvākārabhāvaniddesehi kodhoti evamākārova attho vutto, na evamidha, idha pana paṇḍitādibhāvākārabhinno attho vuttoti idaṃ vibhattigamanaṃ atthavasena hoti. Samphusitattanti etthāpi na ‘‘phasso’’ti evamākārova attho vutto. Samphassoti evamākāro pana vuttoti atthato vibhattigamananti vuttaṃ.

दुसऱ्या पर्यायी शब्दाचे स्पष्टीकरण करणे किंवा दुसऱ्या पर्यायी शब्दाने पूर्वीच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण करणे म्हणजे 'अपरदीपना' होय. "पांडित्य, कौशल्य" इत्यादी प्रज्ञेचे विशेष प्रकार वेगवेगळ्या वेळी प्राप्त होत असले तरी एकाच चित्तात प्राप्त होतात. आणि एका विशेषात इतरही अनुगत (अनुगामी) असतात हे दर्शवण्यासाठी, त्याप्रमाणे केलेली विभागणी ही अर्थाच्या दृष्टीने विभागणी होते, कारण ती अर्थाच्या भिन्नतेमुळे केली गेली आहे. किंवा जसे "क्रोध, क्रुद्ध होणे, क्रुद्धपणा" या स्वभाव-निर्देश, आकार-निर्देश आणि भाव-निर्देशांद्वारे 'क्रोध' असा केवळ आकाराचाच अर्थ सांगितला आहे, तसे येथे नाही; परंतु येथे पंडित इत्यादींच्या भावाच्या आकाराने भिन्न असलेला अर्थ सांगितला आहे, म्हणून हे विभागणीचे स्वरूप अर्थाच्या प्रभावाने होते. "संफुसितत्तं" (स्पर्शितत्व) यामध्ये देखील केवळ "फस्स" (स्पर्श) असा आकाराचा अर्थ सांगितलेला नाही, तर "संफस्स" (संसंस्पर्श) असा आकार सांगितला आहे, म्हणून अर्थाच्या दृष्टीने विभागणीचे स्वरूप प्राप्त होते असे म्हटले आहे.

Doso byāpādoti uddesepi nāmanānattena nānābhūto uddiṭṭho. Niddesepi teneva nānattena niddiṭṭho. Ekova khandho hotīti ekena khandhasaddena vattabbataṃ sandhāyāha. Cetanāti saṅkhārakkhandhaṃ dasseti tappamukhattā. Asaddhammāti asataṃ, asanto vā dhammā, na vā saddhammāti asaddhammāti asaddhammavacanīyabhāvena ekībhūtopi asaddhammo kodhagarutādivisiṭṭhena saddhammagarutāpaṭikkhepanānattena nānattaṃ gatoti ‘‘cattāro’’ti [Pg.95] vuttaṃ. Na saddhammagarutāti vuccamānā vā asaddhammagarutā asaddhammagarutābhāvena ekībhūtāpi kodhādivisiṭṭhapaṭikkhepanānattena nānattaṃ gatā. Paṭipakkho vā paṭikkhipīyati tena, sayaṃ vā paṭikkhipatīti paṭikkhepoti vuccatīti saddhammagarutāpaṭikkhepanānattena asaddhammagarutā asaddhammā vā nānattaṃ gatā. Alobhotiādīnaṃ phassādīhi nānattaṃ lobhādivisiṭṭhena paṭikkhepena lobhādipaṭipakkhena vā veditabbaṃ. Alobhādosāmohānaṃ aññamaññanānattaṃ yathāvuttena paṭikkhepanānattena yojetabbaṃ. Padatthassa padantarena vibhāvanaṃ padatthuti. Tena hi taṃ padaṃ mahatthanti dīpitaṃ hoti alaṅkatañcāti. Atthavisesābhāvepi ābharaṇavasena ca ādaravasena ca puna vacanaṃ daḷhīkammaṃ.

"दोष, व्यापाद" असे उद्देशात (थोडक्यात मांडणीत) देखील नावाच्या भिन्नतेमुळे भिन्न स्वरूपात निर्दिष्ट केले आहे. निर्देशात (सविस्तर वर्णनात) देखील त्याच भिन्नतेमुळे निर्दिष्ट केले आहे. "एकच स्कंध होतो" हे एकाच 'स्कंध' शब्दाने सांगता येण्याजोगे असल्याचा संदर्भ घेऊन म्हटले आहे. 'चेतना' द्वारे संस्कारस्कंध (संखारक्खंध) दर्शवला जातो, कारण ती त्यात प्रमुख आहे. 'असद्धम्म' म्हणजे दुर्जनांचे धर्म, किंवा अप्रशंसनीय धर्म, किंवा जे सद्धर्म नाहीत ते असद्धर्म होत. या असद्धर्म शब्दाने व्यक्त होणाऱ्या अर्थाच्या दृष्टीने एकरूप असले तरी, क्रोध-गुरुता (क्रोध मोठे मानणे) इत्यादींनी विशिष्ट अशा सद्धर्म-गुरुतेच्या निषेधाच्या भिन्नतेमुळे असद्धर्म भिन्नतेला प्राप्त होतो, म्हणून "चार" असे म्हटले आहे. किंवा "सद्धर्म-गुरुता नाही" असे म्हटले जाणारे असद्धर्म-गुरुत्व हे असद्धर्म-गुरुत्वाच्या रूपाने एकरूप असले तरी, क्रोध इत्यादींनी विशिष्ट अशा निषेधाच्या भिन्नतेमुळे भिन्नतेला प्राप्त झाले आहे. किंवा विरोधी पक्षाचा त्याच्याद्वारे निषेध केला जातो, किंवा तो स्वतःच निषेध करतो, म्हणून त्याला 'प्रतिक्षेप' (निषेध) म्हटले जाते. अशा प्रकारे सद्धर्म-गुरुतेच्या निषेधाच्या भिन्नतेमुळे असद्धर्म-गुरुता किंवा असद्धर्म भिन्नतेला प्राप्त झाले आहेत. 'अलोभ' इत्यादींचे 'स्पर्श' इत्यादींपेक्षा असलेले वेगळेपण हे लोभ इत्यादींनी विशिष्ट अशा निषेधाद्वारे किंवा लोभ इत्यादींच्या विरोधी भावामुळे समजून घ्यावे. अलोभ, अदोष आणि अमोह यांचे परस्परांमधील वेगळेपण वर सांगितलेल्या निषेधाच्या भिन्नतेनुसार जोडले पाहिजे. एका पदाच्या अर्थाचे दुसऱ्या पदाने स्पष्टीकरण करणे म्हणजे 'पदत्थुति' (पदस्तुती) होय. कारण त्या दुसऱ्या पदाने ते मूळ पद महान अर्थाचे असल्याचे स्पष्ट होते आणि ते अलंकृत देखील होते. अर्थामध्ये कोणताही विशेष फरक नसला तरी, अलंकाराच्या दृष्टीने आणि आदराच्या दृष्टीने पुन्हा सांगणे म्हणजे 'दृढीकरण' (दळ्हीकम्म) होय.

3. Tajjanti tassa phalassa anucchavikaṃ. Na kevalaṃ niddisiyamānaṃ sātameva adhikataṃ, atha kho yathāniddiṭṭhāni ārammaṇānipīti ‘‘tehi vā’’tiādi vuttaṃ. Tassa vā jātā kāraṇabhāvena phassatthaṃ pavattāti tajjā. Taṃsamaṅgīpuggalaṃ, sampayuttadhamme vā attani sādayatīti sātaṃ da-kārassa ta-kāraṃ katvā. Suṭṭhu khādati, khaṇati vā dukkhanti sukhaṃ.

३. "तज्जं" (तज्जन्य) म्हणजे त्या फळाला अनुरूप केलेले. केवळ निर्दिष्ट केले जाणारे सुखच (सात) मुख्य आहे असे नाही, तर जसे निर्दिष्ट केले आहे तसे आलंबन (आरामण) देखील मुख्य आहे, म्हणून "त्यांच्याद्वारे किंवा" इत्यादी म्हटले आहे. किंवा त्या सुखासाठी कारणभावाने स्पर्शाच्या अर्थासाठी प्रवृत्त झालेली म्हणून 'तज्जा' (तज्जन्य) होय. त्या सुखाने युक्त असलेल्या पुद्गलाला किंवा संप्रयुक्त धर्मांना स्वतःमध्ये आनंदित करते म्हणून 'सात' (सुख) होय, येथे 'द' अक्षराचा 'त' अक्षर करून हा शब्द बनला आहे. जे दुःखाला चांगल्या प्रकारे नष्ट करते किंवा खणून काढते ते 'सुख' होय.

5. Pāsoti rāgapāso. So hi nirāvaraṇattā antalikkhacaro. Akusalampi paṇḍaranti vuttaṃ, ko pana vādo kusalanti adhippāyo. Tañhi paṇḍarato nikkhantaṃ sayañca paṇḍaranti. Atha vā sabbampi cittaṃ sabhāvato paṇḍarameva, āgantukopakkilesavodānehi pana sāvajjānavajjānaṃ upakkiliṭṭhavisuddhataratā hontīti. Dāruppamāṇesu silādīsu khandhapaññattiyā abhāvā kiñci nimittaṃ anapekkhitvā dārumhi pavattā khandhapaññattīti ‘‘paṇṇattimattaṭṭhenā’’ti vuttaṃ. Taṃ-saddena manoviññāṇadhātuyeva vucceyya niddisitabbattāti na tassā tajjatā. Tehi ārammaṇehi jātā tajjāti ca vuccamāne samphassajatā na vattabbā. Na hi so ārammaṇaṃ, nāpi visesapaccayo. ‘‘Tiṇṇaṃ saṅgati phasso’’ti viññāṇameva phassassa visesapaccayoti vuttoti tasmā na viññāṇaṃ visesapaccayabhūtaṃ samphassajatāya tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajāpaññattiṃ labhati, na ca tadeva tassa kāraṇabhāvena phalabhāvena ca vuccamānaṃ suviññeyyaṃ hotīti. Kiṃ vā etena, yathā bhagavatā vuttā taṃsabhāvāyeva te dhammāti na evaṃvidhesu kāraṇaṃ maggitabbaṃ.

५. 'पास' म्हणजे रागपास (रागाचा फास) होय. कारण तो अडथळा नसलेल्या आकाशात फिरणारा आहे. अकुशल चित्ताला देखील 'पांडर' (शुद्ध) म्हटले आहे, मग कुशल चित्ताविषयी काय बोलावे! असा हा अभिप्राय आहे. कारण ते पांडर अशा भवांगचित्तातून निघते आणि स्वतः देखील पांडर (शुद्ध) असते. किंवा सर्वच चित्त स्वभावाने पांडर (शुद्ध) असते, परंतु आगंतुक उपक्किलेसांमुळे (मळ) आणि वोदानांमुळे (शुद्धीकरणाचे घटक) सावद्य (अकुशल) आणि अनवद्य (कुशल) चित्तांची अनुक्रमे मलीनता आणि अत्यंत शुद्धता होते. लाकडाच्या ओंडक्यासारख्या असलेल्या दगडांमध्ये 'स्कंध' ही संज्ञा नसल्यामुळे, कोणत्याही कारणाची अपेक्षा न करता लाकडामध्ये जी स्कंध संज्ञा प्रवृत्त होते, त्या अर्थाने "केवळ प्रज्ञप्ती (संज्ञा) या अर्थाने" असे म्हटले आहे. 'तम्' शब्दाने केवळ मनोविज्ञानधातूच सांगितला जावा, कारण तो निर्दिष्ट करण्याजोगा आहे, म्हणून त्याची 'तज्जा' (तज्जन्यत्व) सिद्ध होत नाही. "त्या आलंबनांमुळे उत्पन्न झालेली ती तज्जा" असे म्हटले असता, 'संस्पर्शजता' (संफस्सजता) सांगता येत नाही. कारण तो (स्पर्श) आलंबन नाही आणि विशेष प्रत्यय (कारण) देखील नाही. "तिन्हींच्या संगतीला स्पर्श म्हणतात" (तिण्णं संगति फस्सो) या वचनानुसार विज्ञान हेच स्पर्शाचे विशेष कारण म्हटले आहे, म्हणून विशेष कारण असलेले विज्ञान हे संस्पर्शजतेमुळे 'तज्जा-मनोविज्ञानधातु-संस्पर्शजा' ही प्रज्ञप्ती प्राप्त करत नाही, आणि तेच त्याचे कारण आणि फळ म्हणून सांगितले असता सहज समजण्याजोगे होत नाही. किंवा या वादाने काय लाभ? भगवंतांनी जसे सांगितले आहे, ते धर्म त्याच स्वभावाचे असतात, म्हणून अशा प्रकारच्या धर्मांमध्ये कारण शोधण्याची गरज नाही.

7. Evaṃ [Pg.96] takkanavasena lokasiddhenāti adhippāyo. Evañcevañca bhavitabbanti vividhaṃ takkanaṃ kūpe viya udakassa ārammaṇassa ākaḍḍhanaṃ vitakkanaṃ.

७. अशा प्रकारे तर्काच्या प्रभावाने जे लोकात प्रसिद्ध आहे, असा हा अभिप्राय आहे. "असे आणि असेच झाले पाहिजे" असा विविध प्रकारचा तर्क करणे, म्हणजेच विहिरीतून पाणी ओढण्याप्रमाणे आलंबनाला ओढणे म्हणजे 'वितर्क' (वितक्कन) होय.

8. Samantato caraṇaṃ vicaraṇaṃ.

८. चहूबाजूंनी फिरणे म्हणजे 'विचार' (विचरण) होय.

9. Attamanatāti ettha atta-saddena na cittaṃ vuttaṃ. Na hi cittassa mano atthīti. Attamanassa pana puggalassa bhāvo attamanatāti vatvā puna puggaladiṭṭhinisedhanatthaṃ ‘‘cittassā’’ti vuttaṃ.

९. "अत्तमनता" (आनंदितपणा) यामध्ये 'अत्त' शब्दाने चित्त सांगितले गेलेले नाही, कारण चित्ताचे मन असू शकत नाही. परंतु "आनंदित मनाच्या पुद्गलाचा भाव म्हणजे अत्तमनता" असे सांगून, पुन्हा पुद्गल-दृष्टीचा निषेध करण्यासाठी "चित्ताचे" असे म्हटले आहे.

11. Na balavatī, kasmā avaṭṭhiti vuttāti? Ekaggacittena pāṇavadhādikaraṇe tathā avaṭṭhānamattabhāvato. Virūpaṃ, vividhaṃ vā saṃharaṇaṃ vikiraṇaṃ visāhāro, saṃharaṇaṃ vā sampiṇḍanaṃ, tadabhāvo visāhāro.

११. जी बलवान नाही, तिला "अवस्थिति" (अवट्टिति) का म्हटले आहे? कारण एकाग्र चित्ताने प्राणातिपात (जीवहत्या) इत्यादी करताना त्या कार्यात केवळ टिकून राहण्याचा भाव असतो म्हणून. विकृत किंवा विविध प्रकारे गोळा करणे आणि विखुरणे म्हणजे 'विसाहार' होय; किंवा गोळा करणे म्हणजे संप्रयुक्त धर्मांचे एकत्रीकरण करणे होय, आणि त्याचा अभाव म्हणजे 'विसाहार' होय.

12. Aññasmiṃ pariyāyeti aññasmiṃ kāraṇe. Samānādhikaraṇabhāvo dvinnaṃ bahūnaṃ vā padānaṃ ekasmiṃ atthe pavatti.

१२. "दुसऱ्या पर्यायात" म्हणजे दुसऱ्या कारणात होय. दोन किंवा अनेक पदांची एकाच अर्थामध्ये प्रवृत्ती असणे म्हणजे 'समानाधिकरणभाव' होय.

13. Ārambhati cāti āpajjati ca. Uddhaṃ yamanaṃ uyyāmo. Dhuranti nipphādetuṃ āraddhaṃ kusalaṃ, paṭiññaṃ vā.

१३. "आरंभ करतो" म्हणजे प्राप्त करतो (आपत्तीत पडतो). वरच्या दिशेने प्रयत्न करणे म्हणजे 'उद्योग' (उय्यामो) होय. 'धुर' (धुरा/जबाबदारी) म्हणजे पूर्ण करण्यासाठी आरंभ केलेले कुशल कार्य किंवा घेतलेली प्रतिज्ञा होय.

14. Tiṇṇanti buddhādīnaṃ. Citte ārammaṇassa upaṭṭhānaṃ jotanañca satiyevāti tassā etaṃ lakkhaṇaṃ.

१४. "तिन्हींचे" म्हणजे बुद्ध इत्यादींचे (बुद्ध, धम्म, संघ) होय. चित्तामध्ये आलंबनाचे उपस्थित राहणे आणि प्रकाशित होणे हे केवळ स्मृतीमुळेच (सती) होते, म्हणून हे तिचे लक्षण आहे.

16. Pāsāṇasakkharavālikādirahitā bhūmi saṇhāti ‘‘saṇhaṭṭhenā’’ti vuttaṃ.

१६. दगड, गोटे, वाळू इत्यादींनी रहित असलेली भूमी मऊ (सण्हा) असते, म्हणून "मऊपणाच्या अर्थाने" (सण्हट्ठेन) असे म्हटले आहे.

19. Ayantīti ekakammanibbattamanussādisantatiavicchedavasena pavattanti. Kusalākusalesupi hi jīvitaṃ indriyapaccayabhāvena sampayutte pavattayamānameva tadavicchedassa paccayo hoti.

१९. "चालतात" (अयन्ति) म्हणजे एकाच कर्माने उत्पन्न झालेल्या मनुष्य इत्यादींच्या संततीच्या अखंड प्रवाहाच्या रूपाने प्रवृत्त होतात. कारण कुशल आणि अकुशल धर्मांमध्ये देखील जीवितेंद्रिय हे इंद्रियप्रत्ययभावाने संप्रयुक्त धर्मांना प्रवृत्त ठेवूनच त्यांच्या अखंडतेचे कारण बनते.

30. Yaṃ hirīyatīti hirīyati-saddena vutto bhāvo yaṃ-saddena vuccatīti yanti bhāvanapuṃsakaṃ vā etaṃ daṭṭhabbaṃ. Hiriyitabbenāti ca hetuatthe karaṇavacanaṃ yujjati.

३०. "ज्यामुळे लज्जित होतो" (यं हिरीयति) यामध्ये 'हिरीयति' शब्दाने सांगितलेला भाव 'यं' शब्दाने व्यक्त होतो, म्हणून 'यं' हे भाववाचक नपुंसकलिंगी विशेषण मानले पाहिजे. आणि "लज्जित होण्याजोग्या गोष्टीमुळे" (हिरियितब्बेन) यामध्ये हेतूच्या अर्थाने तृतीया विभक्ती (करणवचन) योग्य ठरते.

32. Alubbhanakavasenāti [Pg.97] ettha alubbhanameva alubbhanakanti bhāvaniddeso daṭṭhabbo.

३२. "अलोभ असण्याच्या प्रभावाने" (अलुब्भनकवसेन) यामध्ये अलोभ असणे म्हणजेच 'अलुब्भनक' होय, असा हा भाव-निर्देश समजला पाहिजे.

33. Abyāpajjoti byāpādena dukkhena domanassasaṅkhātena dosena viya na byāpādetabbotipi attho yujjati.

३३. "अव्यापाद" (अव्यापज्जो) म्हणजे दोमनस्स (दौर्मनस्य) नावाच्या व्यापाद-दुःखाने, दोषाप्रमाणे ज्याचा नाश केला जाऊ शकत नाही, असा देखील अर्थ योग्य ठरतो.

42-43. Thinamiddhādipaṭipakkhabhāvena kusaladhamme aniccādimanasikāre ca sīghaṃ sīghaṃ parivattanasamatthatā lahupariṇāmatā, avijjānīvaraṇānañhi taṇhāsaṃyojanānaṃ sattānaṃ akusalappavatti pakatibhūtāti na tattha lahupariṇāmatāya attho. Tesañca bhāvo garutāyevāti tabbidhurasabhāvānaṃ lahutā daṭṭhabbā. Sā hi pavattamānā sīghaṃ bhavaṅgavuṭṭhānassa paccayo hoti.

४२-४३. थीन-मिद्ध (आळस आणि सुस्ती) इत्यादी क्लेशांच्या विरोधी स्वभावामुळे, कुशल कर्मामध्ये आणि अनित्यता इत्यादींच्या मनस्कारामध्ये वेगाने वारंवार परिवर्तन करण्याची जी क्षमता आहे, तिला 'लहुपरिणामता' (लघु-परिवर्तनशीलता) म्हणतात. कारण, अविद्यारूपी नीवरण आणि तृष्णारूपी संयोजन असलेल्या प्राण्यांची अकुशल प्रवृत्ती ही नैसर्गिक (सहज) असते. त्यामुळे, त्या अकुशल प्रवृत्तीमध्ये लहुपरिणामतेचा (जलद परिवर्तनाचा) काही उपयोग नसतो. आणि त्यांची ती प्रवृत्ती जड (मंद) स्वरूपाचीच असते. म्हणून, त्या जडत्वाच्या विरोधी असलेल्या स्वभावांना 'लहुता' (लघुता) समजावे. कारण ती लहुता प्रवृत्त झाली असता, ती वेगाने भवांगातून उठण्यास (भवांग-वुत्थान) कारणीभूत ठरते.

44-45. Ye ca dhammā mohasampayuttā viya avipannalahutā, tesañca kusalakaraṇe appaṭighāto mudutā. Appaṭighātena mudutādirūpasadisatāya arūpadhammānampi mudutā maddavatātiādi vuttaṃ.

४४-४५. आणि जे धर्म मोहाने युक्त असलेल्या अकुशल धर्मांप्रमाणे नष्ट न झालेल्या लहुतेने (लघुतेने) युक्त असतात, आणि कुशल कर्म करण्यामध्ये त्यांचा जो अडथळा नसणे (अप्रतिघात) आहे, ती 'मुदुता' (मृदुता) होय. अडथळा नसण्याच्या आणि मृदुता इत्यादी रूपांच्या समानतेमुळे अरूप धर्मांच्या (नामधर्मांच्या) बाबतीतही 'मुदुता मद्दवता' (मृदुता व मार्दवता) इत्यादी शब्द भगवंतांनी सांगितले आहेत.

46-47. Sinehavasena kilinnaṃ atimudukaṃ cittaṃ akammaññaṃ hoti vilīnaṃ viya suvaṇṇaṃ, mānādivasena atithaddhañca atāpitaṃ viya suvaṇṇaṃ, yaṃ panānurūpamudutāyuttaṃ, taṃ kammaññaṃ hoti yuttamaddavaṃ viya suvaṇṇaṃ. Tasseva mudukassa yo kammaññākāro, sā kammaññatāti mudutāvisiṭṭhā kammaññatā veditabbā.

४६-४७. ज्याप्रमाणे वितळलेले सोने दागिने बनवण्यासाठी अयोग्य असते, त्याचप्रमाणे तृष्णारूपी स्नेहामुळे ओले झालेले आणि अत्यंत मऊ (अति-मृदू) झालेले चित्त कुशल कर्मासाठी अयोग्य (अकर्मण्य) असते. आणि ज्याप्रमाणे न तापवलेले सोने अयोग्य असते, त्याचप्रमाणे मानादी क्लेशांमुळे अत्यंत कठीण झालेले चित्तही अयोग्य असते. परंतु, जे चित्त योग्य मृदुतेने युक्त असते, ते योग्य मार्दव असलेल्या सोन्याप्रमाणे कुशल कर्मासाठी योग्य (कर्मण्य) असते. त्या मृदू चित्ताचीच जी कर्मक्षम अवस्था असते, ती 'कम्मञ्ञता' (कर्मण्यता) होय. अशा प्रकारे, मृदुतेने विशिष्ट अशा कर्मण्यतेला 'कम्मञ्ञता' समजावे.

50-51. Paccosakkanabhāvena pavattaṃ akusalameva paccosakkanaṃ. Ekavīsati anesanā nāma vejjakammaṃ karoti, dūtakammaṃ karoti, pahiṇakammaṃ karoti, gaṇḍaṃ phāleti, arumakkhanaṃ deti, uddhaṃvirecanaṃ deti, adhovirecanaṃ deti, natthutelaṃ pacati, cakkhutelaṃ pacati, veḷudānaṃ deti, paṇṇadānaṃ deti, pupphadānaṃ deti, phaladānaṃ deti, sinānadānaṃ deti, dantakaṭṭhadānaṃ deti, mukhodakadānaṃ deti, cuṇṇadānaṃ deti, mattikādānaṃ deti, cāṭukakammaṃ karoti, muggasūpiyaṃ, pāribhaṭyaṃ, jaṅghapesaniyaṃ dvāvīsatimaṃ dūtakammena sadisaṃ, tasmā ekavīsati. Cha agocarā vesiyāgocaro, vidhavā, thullakumārī, paṇḍaka, pānāgāra, bhikkhunīagocaroti. Saṅkhepatoti sarūpena anuddiṭṭhattā ‘‘tattha katamo chando’’tiādi na [Pg.98] sakkā vattunti ‘‘yo chando chandikatā’’tiādiniddesaṃ saṅkhipitvā ‘‘ye vā panā’’ti niddeso katoti attho.

५०-५१. माघार घेण्याच्या (मागे हटण्याच्या) भावाने प्रवृत्त झालेले अकुशल चित्तच 'पच्चोसक्कन' (माघार घेणे) होय. २१ प्रकारच्या अनेशना (अयोग्य उपजीविकेचे मार्ग) म्हणजे: वैद्यकीय काम करणे, दूताचे काम करणे, नोकराचे काम करणे, गळू कापणे, जखमेवर मलम लावणे, ओकारीचे औषध देणे, जुलाबाचे औषध देणे, नाकात टाकण्याचे तेल तयार करणे, डोळ्यात घालण्याचे तेल तयार करणे, बांबू देणे, पाने देणे, फुले देणे, फळे देणे, अंघोळीचे चूर्ण देणे, दंतकाष्ठ देणे, तोंड धुण्याचे पाणी देणे, सुगंधी चूर्ण देणे, माती देणे, खुशामत करणे, मूगडाळीच्या वरणासारखे (खोटे जास्त आणि खरे कमी असलेले) बोलणे, आणि लहान मुलांना खेळवणे इत्यादी सेवा करणे. २२ वे 'जंघपेसणिय' (पायांनी चालून निरोप पोहोचवणे) हे दूतकर्मासारखेच आहे, म्हणून २१ अनेशना मानल्या जातात. सहा अगोचर (भिक्षूंनी न जाण्याच्या जागा) म्हणजे: वेश्यांचे ठिकाण, विधवांचे ठिकाण, प्रौढ कुमारिकांचे ठिकाण, नपुंसकांचे ठिकाण, मद्यशाळा आणि भिक्षुणींचे ठिकाण. संक्षेपाने सांगायचे तर, मूळ स्वरूपात निर्देश न केल्यामुळे 'तेथे छंद कोणता?' इत्यादी विचारणे शक्य नाही, म्हणून 'जो छंद, छंदिकता' इत्यादी निर्देश संकुचित करून 'ये वा पना' (किंवा जे इतर धर्म आहेत) असा निर्देश केला आहे, असा अर्थ आहे.

Niddesavārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

निर्देशवारकथा-वर्णन समाप्त झाले.

Koṭṭhāsavāravaṇṇanā

कोठ्ठासवार-वर्णन

58-120. Niddesavāre pucchādīnaṃ paccekaṃ anekattepi pucchādibhāvena ekattaṃ upanetvā catuparicchedatā vuttā. Cattāro dveti evamādikaṃ saṅkhipitvā saha vā gahaṇaṃ saṅgaho. Ṭhapetvā yevāpanaketi saṅgahetabbe sandhāya vuttaṃ. Te hi visuṃ visuṃ uddiṭṭhattā niddiṭṭhattā ca vippakiṇṇāti saṅgahetabbā honti, na yevāpanakā saṅgahagamaneneva tathā avippakiṇṇattā. Yasmā pana saṅkhārakkhandhapariyāpannā honti, tasmā taṃniddese akhandhabhāvanivāraṇatthaṃ yevāpanātveva vuttāti na yevāpanakā ṭhapetabbāti. Paccayasaṅkhātenāti āhārapaccayasaṅkhātenāti vuttaṃ hoti. Atha vā ‘‘hetu paccayo’’ti etesu dvīsu janako hetu upatthambhako paccayoti evaṃ visesavantesu paccayasaṅkhātena. Yathā hi kabaḷīkārāhāro ojaṭṭhamakarūpāharaṇena rūpakāyaṃ upatthambheti, evamimepi vedanādiāharaṇena nāmakāyanti. Tathā ca hontīti sādhāraṇe sahajātādipaccaye sandhāyāha. Aññathā cāti aññena ca ekenākārena paccayā hontiyevāti āhārāti vuccantīti attho. Tasmā āharaṇakiccarahitānaṃ hetuadhipatiādīnaṃ natthi āhārabhāvappasaṅgo. Tisso ca vedanā āharatītiādi yathāsambhavavasena vuttaṃ, na imasmiṃyeva citte phassādivasena. Tayo ca bhaveti kāmādibhavabhūtaṃ viññāṇaṃ visesena, avisesena ca pañcupādānakkhandhe.

५८-१२०. निर्देशवारामध्ये प्रश्न इत्यादींचे स्वतंत्रपणे अनेकत्व असले तरी, प्रश्न इत्यादींच्या रूपाने त्यांना एकत्वामध्ये आणून चार भागांमध्ये विभागणी (चतुपरिच्छेदता) सांगितली आहे. 'चार, दोन' इत्यादी संक्षेपाने किंवा एकत्र ग्रहण करणे म्हणजे 'संग्रह' (संगहो) होय. 'येवापनक वगळून' हे वाक्य संग्रहित करण्यायोग्य धर्मांच्या संदर्भात सांगितले आहे. कारण ते वेगवेगळ्या प्रकारे उद्दिष्ट आणि निर्दिष्ट असल्यामुळे विखुरलेले आहेत, म्हणून ते संग्रहित करण्यायोग्य आहेत. परंतु 'येवापनक' धर्म तसे विखुरलेले नाहीत, कारण 'येवापनक' या शब्दानेच त्यांचा संग्रह होतो. परंतु, ते संस्कारस्कंधात समाविष्ट असल्यामुळे, त्या संस्कारस्कंध निर्देशामध्ये ते स्कंध नसण्याचा निषेध करण्यासाठी 'येवापनक' असेच म्हटले आहे, म्हणून 'येवापनक' धर्म वगळता कामा नयेत. 'प्रत्ययसंखातेन' म्हणजे 'आहारप्रत्ययसंखातेन' (आहार प्रत्यय म्हणून) असे म्हटले आहे. किंवा, 'हेतू आणि प्रत्यय' या दोन्हीमध्ये उत्पन्न करणारा तो 'हेतू' आणि उपस्तंभन (पोषण करणारा) तो 'प्रत्यय' होय. अशा प्रकारे विशिष्ट कारणांमध्ये 'प्रत्यय' या अर्थाने (आहार आहेत). ज्याप्रमाणे कबाळीकार आहार ओजष्टमक रूपाचे वहन करून रूपकायाचे उपस्तंभन (पोषण) करतो, त्याचप्रमाणे हे (स्पर्श, चेतना, विज्ञान) देखील वेदना इत्यादींचे वहन करून नामकायाचे उपस्तंभन करतात. 'तथा च होन्ति' हे वाक्य साधारण अशा सहजात इत्यादी प्रत्ययांच्या संदर्भात म्हटले आहे. 'अञ्ञथा च' म्हणजे इतर एका प्रकारे देखील ते प्रत्यय ठरतात, म्हणूनच त्यांना 'आहार' म्हटले जाते, असा अर्थ आहे. म्हणून, वहन करण्याचे कार्य नसलेल्या हेतू, अधिपती इत्यादी धर्मांना 'आहार' मानण्याचा प्रसंग येत नाही. 'तीन वेदनांचे वहन करतो' इत्यादी वाक्य योग्यतेनुसार (यथासंभव) सांगितले आहे, केवळ याच चित्तामध्ये स्पर्श इत्यादींच्या द्वारे नव्हे. 'तीन भव' म्हणजे कामादी भवरूप असलेले प्रतिसंधी विज्ञान विशेष रूपाने, आणि सामान्य रूपाने पाच उपादानस्कंधांचे वहन करते.

Ārammaṇaṃ upagantvā nijjhāyanaṃ cintanaṃ upanijjhāyanaṃ. Hetvaṭṭhenāti upāyatthena, na mūlatthena. Pubbabhāge gato paṭipanno nānākkhaṇiko aṭṭhaṅgiko maggo lokuttarakkhaṇeva saha pavatto yathāgatamaggoti vutto. Vipassanākkhaṇato pubbeva kāyakammādīnaṃ suparisuddhatāya aṭṭhaṅgikamaggupanissayassa ‘‘ariyo aṭṭhaṅgiko maggo bhāvanāpāripūriṃ gacchatī’’ti [Pg.99] (ma. ni. 3.431) evaṃ vuttena pariyāyena pubbabhāgamaggassa aṭṭhaṅgikatā yathāgatavacanena dīpitā, na ekakkhaṇe aṭṭhannaṃ aṅgānaṃ sabbhāvāti evamassapi pariyāyadesanatā veditabbā. Vijānanameva cittavicittatāti ‘‘cittavicittaṭṭhena ekova dhammo viññāṇakkhandho’’ti āha. Cattāro khandhā hontītiādīsu vedanākkhandhādīnaṃ saṅgahe katepi puna ‘‘eko vedanākkhandho hotī’’tiādivacanaṃ na aneke vedanākkhandhādayo jātiniddesena idha vuttāti dassanatthaṃ. Indriyesu ca ekassa jātiniddesabhāve paṭikkhitte aññesaṃ indriyānaṃ āhārādīnañca tappaṭikkhepo kato hotīti pubbaṅgamassa manindriyasseva katoti daṭṭhabbo.

आलंबनाप्रत जाऊन त्याचे ध्यान करणे, चिंतन करणे म्हणजे 'उपनिज्झायन' (उपनिध्यान) होय. 'हेत्वर्थाने' म्हणजे उपायाच्या (कारणाच्या) अर्थाने, मूळ अर्थाने नाही. पूर्वभागात आचरलेला, वेगवेगळ्या क्षणांमध्ये उत्पन्न होणारा अष्टांगिक मार्ग लोकोत्तर क्षणीच एकत्र प्रवृत्त होतो, म्हणून त्याला 'यथागतमार्ग' असे म्हटले आहे. विपश्यना क्षणाच्या आधीच कायकर्म इत्यादींच्या अत्यंत शुद्धतेमुळे, अष्टांगिक मार्गाचा प्रबळ आधार असलेल्या 'आर्य अष्टांगिक मार्ग भावना-पारिपूरीला प्राप्त होतो' अशा प्रकारे सांगितलेल्या पर्यायाने पूर्वभाग मार्गाची अष्टांगिकता 'यथागत' या शब्दाने दर्शविली आहे; एकाच क्षणी आठही अंगांचे अस्तित्व असते म्हणून नाही. अशा प्रकारे या दुसऱ्या देशनेचे देखील पर्याय-देशनात्व समजावे. जाणणे म्हणजेच चित्ताची विचित्रता होय, म्हणून 'चित्तविचित्रतेच्या अर्थाने विज्ञानस्कंध हा एकच धर्म आहे' असे म्हटले आहे. 'चार स्कंध असतात' इत्यादी वाक्यांमध्ये वेदनास्कंध इत्यादींचा संग्रह केला असला तरी, पुन्हा 'एक वेदनास्कंध असतो' इत्यादी सांगणे हे, येथे अनेक वेदनास्कंध इत्यादी जाती-निर्देशाने सांगितले गेलेले नाहीत, हे दर्शवण्यासाठी आहे. आणि इंद्रियांमध्ये एका (मनिंद्रियाच्या) जाती-निर्देशाचा निषेध केला असता, इतर इंद्रियांचा आणि आहारादींचा देखील तो निषेध केला जातो, म्हणून हा निषेध केवळ प्रामुख्याने असलेल्या मनिंद्रियाचाच केला आहे, असे समजावे.

Koṭṭhāsavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

कोठ्ठासवार-वर्णन समाप्त झाले.

Suññatavāravaṇṇanā

सुञ्ञतवार-वर्णन

121-145. Etthāti etasmiṃ yathāvutte samaye, etesu vā dhammesu. Bhāvoti satto, yo koci vā attho.

१२१-१४५. 'येथे' (एत्थ) म्हणजे या पूर्वोक्त समयामध्ये किंवा या धर्मांमध्ये. 'भाव' (भावो) म्हणजे प्राणी (सत्व) किंवा कोणताही अर्थ (पदार्थ/वस्तू) होय.

Dutiyacittādivaṇṇanā

द्वितीय चित्त इत्यादींचे वर्णन

146. Sappayogenāti līnassa cittassa ussāhanapayogasahitena. Saupāyenāti kusalassa karaṇākaraṇesu ādīnavānisaṃsapaccavekkhaṇaṃ parehi ussāhananti evamādiupāyasahitena.

१४६. 'सप्पयोगेन' (सप्रयोगाने) म्हणजे आळसावलेल्या चित्ताला उत्साहित करणाऱ्या कायिक व वाचिक प्रयोगासह. 'सउपायेन' (सोपायाने) म्हणजे कुशल कर्माच्या करण्यामध्ये किंवा न करण्यामध्ये असलेल्या दोषांचे व फायद्यांचे (आदीनव आणि आनिसंस) प्रत्यवेक्षण करणे, आणि इतरांद्वारे उत्साहित केले जाणे इत्यादी उपायांसह.

156-159. Mahāaṭṭhakathāyaṃ anuññātā nātisamāhitāya bhāvanāyāti yevāpanakehipi nibbisesataṃ dasseti.

१५६-१५९. महाअट्ठकथेमध्ये 'अतिशय समाहित नसलेल्या भावनेच्या वेळी' अशी जी अनुमती दिली आहे, ती 'येवापनक' धर्मांच्या बाबतीतही कोणताही विशेष भेद नसल्याचे दर्शवते.

Puññakiriyavatthādikathāvaṇṇanā

पुण्यक्रियावस्तू इत्यादी कथेचे वर्णन

Apaciti eva apacitisahagataṃ puññakiriyāvatthu yathā ‘‘nandirāgasahagatā’’ti. Apaciti vā cetanāsampayuttakadhammā kāyavacīkiriyā vā, taṃsahitā cetanā apacitisahagataṃ. Hitapharaṇenāti desake mettāpharaṇena, ‘‘evaṃ me hitaṃ bhavissatī’’ti pavattena hitacittena vā. Kammassakatāñāṇaṃ [Pg.100] diṭṭhijukammaṃ. Niyamalakkhaṇanti mahapphalatāniyamassa lakkhaṇaṃ. Sīlamaye saṅgahaṃ gacchanti cārittavasena. Anavajjavatthuṃ pariccajanto viya abbhanumodamānopi parassa sampattiyā modatīti abbhanumodanā dānamaye saṅgahitā. Bhāventopīti asamattabhāvanaṃ sandhāyāha. Samattā hi appanā hotīti. Aṭṭheva koṭṭhāse katvāti ekassa sattassa ekasmiṃ khaṇe uppannamekaṃ paṭhamacittaṃ dassetvā aññāni tādisāni adassentena sabbāni tāni sarikkhaṭṭhena ekīkatāni honti, tathā sesānipīti evaṃ aṭṭha katvā.

आदर-सत्कार करणे हेच 'अपचितिसहगत' नावाचे पुण्यक्रियावस्तू आहे, जसे 'नन्दिरागसहगता' या उदाहरणात. किंवा आदर-सत्कार करण्यास कारणीभूत असणारे चेतनेशी संप्रयुक्त धर्म म्हणजे 'अपचिती' होय; किंवा कायिक व वाचिक क्रिया म्हणजे 'अपचिती' होय. त्या संप्रयुक्त धर्मांनी किंवा कायिक-वाचिक क्रियांनी युक्त असलेली चेतना म्हणजे 'अपचितिसहगत' होय. 'हितफरणेन' म्हणजे धर्मोपदेश करणाऱ्या व्यक्तीच्या प्रति मैत्रीभाव पसरवणे, किंवा 'अशा प्रकारे माझे कल्याण होईल' या भावनेने प्रवृत्त झालेल्या हितकारक चित्ताने. कम्मस्सकता ज्ञान (कर्म-स्वकीयता ज्ञान) हेच 'दिट्ठिजुकम्म' (दृष्टी सरळ करणे) आहे. 'नियमलक्षण' म्हणजे महाफलदायी असण्याच्या नियमाचे लक्षण होय. चारित्र्य-शीलाच्या प्रभावाने ते 'शीलमय पुण्यक्रियावस्तू' मध्ये समाविष्ट होतात. निर्दोष वस्तूचा त्याग करणाऱ्या व्यक्तीप्रमाणे, अनुमोदन करणारा देखील दुसऱ्याच्या समृद्धीने आनंदित होतो, म्हणून 'अभिनुमोदना' (अनुमोदन) हे 'दानमय पुण्यक्रियावस्तू' मध्ये समाविष्ट केले आहे. 'भावेन्तोपि' (भावना करत असतानाही) हे अपूर्ण भावनेला उद्देशून म्हटले आहे. कारण पूर्ण झालेली भावना ही 'अर्पणा' (अप्पना) असते. 'आठच भाग करून' म्हणजे एका प्राण्याच्या एकाच क्षणी उत्पन्न झालेल्या एका पहिल्या चित्ताला दर्शवून, इतर तशाच चित्तांना न दर्शवता, ती सर्व चित्ते समानतेच्या अर्थाने एकत्रित केली जातात; त्याचप्रमाणे उर्वरित चित्ते देखील एकत्रित करून अशा प्रकारे आठ भाग केले आहेत.

Kāmāvacarakusalavaṇṇanā niṭṭhitā.

कामावचर कुशल वर्णन समाप्त झाले.

Rūpāvacarakusalaṃ

रूपावचर कुशल

Catukkanayo

चतुष्कनय

Paṭhamajjhānakathāvaṇṇanā

प्रथम ध्यान कथेचे वर्णन

160. Uttarapadalopaṃ katvā rūpabhavo rūpanti vutto. Jhānassa amaggabhāvepi sati maggavacanaṃ aññamaggabhāvanivāraṇatthanti imasmiṃ atthe maggaggahaṇassa payojanaṃ vuttaṃ, na sabbassa kusalajjhānassa maggabhāvoti. Tattha maggassa bhāvanāya samayavavatthānassa katattā amaggabhāvanāsamaye pavattānaṃ phassādīnaṃ kusalabhāvo na dassito siyā, tasmā sabbassa maggabhāvo dassetabboti. Ito añño maggo natthīti evaṃ aññabhūmikavidhuro sati paccayantare rūpūpapattijanakasabhāvo vipākadhammasabhāvo viya vipākadhammavasena sabbasamāno maggasaddena vuttoti dassetīti veditabbaṃ. Kusalaṃ dānanti alobho daṭṭhabbo. Atha vā cetanā dānaṃ, taṃ vajjetvā itare dve cetanāsampayuttakāti vuttā. Vaṭṭantīti maggabhāvato jhānavacanena saṅgahetvā maggoti vattuṃ vaṭṭantīti attho. Okappanāti saddahanā. Aññattha diṭṭhaṃ atthaṃ pariccajitvā ‘‘janeti vaḍḍhetī’’ti ayamattho kasmā vuttoti nirupasaggassa aññattha evamatthasseva diṭṭhattāti imamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘puna caparaṃ udāyī’’ti (ma. ni. 2.246 ādayo) suttamāhaṭaṃ. Kesañci ariyānaṃ ariyamaggena siddhāni aññāni ca jhānāni bhāvanāsabhāvānevāti tesupi bhāventena samayavavatthānaṃ ijjhatīti.

१६०. उत्तरपदाचा लोप करून 'रूपभव' याला 'रूप' असे म्हटले आहे. ध्यानाचा मार्ग नसलेला भाव असतानाही 'मार्ग' हा शब्द वापरणे हे इतर मार्गांच्या भावनेचे निवारण करण्यासाठी आहे, या अर्थाने येथे 'मार्ग' शब्द ग्रहण करण्याचे प्रयोजन सांगितले आहे; सर्व कुशल ध्यानांचा मार्गभाव दर्शवण्यासाठी नाही. त्या संदर्भात, मार्गाच्या भावनेद्वारे समयाचे (वेळेचे) निर्धारण केले गेल्यामुळे, अ-मार्ग भावनेच्या वेळी प्रवृत्त होणाऱ्या स्पर्श इत्यादी धर्मांचा कुशलभाव दर्शवला गेला नसता; म्हणून सर्वांचा मार्गभाव दर्शवणे आवश्यक आहे. 'याहून दुसरा मार्ग नाही' अशा प्रकारे, इतर भूमींमधील धर्मांचा विरोधी असलेला, अविद्या-तृष्णा रूप इतर प्रत्यय (कारण) असताना रूपभूमीत प्रतिसंधी उत्पन्न करण्याचा स्वभाव असलेला, विपाकधर्माच्या स्वभावाप्रमाणे विपाकधर्माच्या रूपाने सर्वसमान असलेला स्वभाव 'मार्ग' शब्दाने सांगितला आहे, असे दर्शवले आहे, हे जाणावे. 'कुशल दान' म्हणजे अलोभ समजावा. किंवा चेतना हेच दान आहे; त्याला वगळून इतर दोन (श्रद्धा आणि हिरी) चेतना-संप्रयुक्त म्हटले आहेत. 'वट्टन्ति' म्हणजे मार्गभावामुळे ध्यान शब्दाने ग्रहण करून 'मार्ग' असे म्हणणे योग्य आहे, असा अर्थ आहे. 'ओकप्पना' म्हणजे श्रद्धा होय. इतर सूत्तांमध्ये पाहिलेला अर्थ सोडून 'उत्पन्न करतो आणि वाढवतो' (जनेति वड्ढेति) हा अर्थ येथे का सांगितला आहे? कारण उपसर्ग नसलेल्या 'भावेति' शब्दाचा इतर ठिकाणी हाच अर्थ दिसून येतो. हा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'पुन्हा दुसरे, उदायी!' हे सूत्त उद्धृत केले आहे. काही आर्य पुद्गलांचे आर्यमार्गाने सिद्ध झालेले आणि इतर ध्यान हे भावना-स्वभावाचेच असतात; म्हणून त्यांच्यामध्येही भावना करणाऱ्या पुद्गलाद्वारे समयाचे निर्धारण सिद्ध होते.

Nissaranti [Pg.101] niggacchanti etena, ettha vāti nissaraṇaṃ. Ke niggacchanti? Kāmā. Tesaṃ kāmānaṃ nissaraṇaṃ pahānanti attho. Evañhi ‘‘kāmāna’’nti kattari sāmivacanaṃ yujjati. Vatthukāmehipīti vatthukāmehi viviccevātipi attho yujjatīti evaṃ yujjamānatthantarasamuccayattho pi-saddo, na kilesakāmasamuccayattho. Kasmā? Imasmiṃ atthe kilesakāmānaṃ dutiyapadena vivekassa vuttattā. Akusalasaddena yadipi kilesakāmā, athāpi sabbākusalā gahitā, sabbathā pana kilesakāmehi viveko vuttoti āha ‘‘dutiyena kilesakāmehi vivekavacanato’’ti. Kāmaguṇādhigamahetupi pāṇātipātādiasuddhappayogo hotīti tabbivekena payogasuddhi vibhāvitā. Taṇhāsaṃkilesasodhanena āsayaposanaṃ.

याद्वारे बाहेर पडतात किंवा निघून जातात, किंवा यामध्ये बाहेर पडतात, म्हणून 'निस्सरण' (बाहेर पडणे) होय. कोण बाहेर पडतात? काम (वासना). त्या कामांचे निस्सरण म्हणजे प्रहाण (त्याग) असा अर्थ आहे. अशा प्रकारे 'कामानं' या कर्ता अर्थातील षष्ठी विभक्ती योग्य ठरते. 'वत्थुकामेहिपि' यामध्ये 'पि' शब्दाचा अर्थ 'वस्तूकामांपासून विविक्त (दूर) होऊनच' असाही योग्य ठरतो. अशा प्रकारे 'पि' शब्द हा योग्य असणाऱ्या दुसऱ्या अर्थाचा समुच्चय करणारा आहे, क्लेशकामाचा समुच्चय करणारा नाही. का? कारण या अर्थामध्ये क्लेशकामांचा विवेक (दूर होणे) दुसऱ्या पदाने ('विविच्च अकुसलेहि धम्मेहि') सांगितला आहे. जरी 'अकुसल' शब्दाने क्लेशकाम घेतले जात असले, तरीही सर्व अकुशल धर्म घेतले जातात; परंतु सर्व प्रकारे क्लेशकामांपासून विवेक सांगितला आहे, म्हणून 'दुसऱ्या पदाने क्लेशकामांपासून विवेक सांगितल्यामुळे' असे म्हटले आहे. कामगुणांच्या प्राप्तीसाठी देखील प्राणातिपात (जीवहत्या) इत्यादी अशुद्ध प्रयोग (कृती) होतात; म्हणून त्यांच्या विवेकाने प्रयोगाची शुद्धी स्पष्ट होते. तृष्णा-संक्लेशाच्या शुद्धीकरणाने आशयाचे पोषण होते.

Aññesampi cāti diṭṭhimānādīnaṃ phassādīnañca. Upari vuccamānāni jhānaṅgāni uparijjhānaṅgāni, tesaṃ attano vipaccanīkānaṃ paṭipakkhabhāvadassanatthaṃ tappaccanīkanīvaraṇavacanaṃ. Byāpādavivekavacanena ‘‘anatthaṃ me acarī’’tiādiāghātavatthubhedavisayassa dosassa mohādhikānaṃ thinamiddhādīnaṃ vivekavacanena paṭicchādanavasena dukkhādipubbantādibhedavisayassa mohassa vikkhambhanaviveko vutto. Kāmarāgabyāpādatadekaṭṭhathinamiddhādivikkhambhanakañcedaṃ sabbākusalapaṭipakkhasabhāvattā sabbakusalānaṃ tena sabhāvena sabbākusalānaṃ pahānaṃ hontampi kāmarāgādivikkhambhanasabhāvamevāti taṃsabhāvattā avisesetvā nīvaraṇākusalamūlādīnaṃ vikkhambhanaviveko vutto hotīti āha.

'अञ्ञेसम्पि च' (इतरांचेही) म्हणजे दृष्टी, मान इत्यादींचे आणि स्पर्श इत्यादींचे. पुढे सांगितले जाणारे ध्यानांग म्हणजे 'उपरि-ध्यानांग' होय. त्यांच्या स्वतःच्या विरोधी असणाऱ्या प्रतिपक्षांचा भाव दर्शवण्यासाठी त्यांच्या विरोधी नीवरणांचे कथन केले आहे. व्यापाद-विवेकाच्या कथनाने 'त्याने माझे अहित केले' इत्यादी आघातवस्तूंच्या भेदाचा विषय असणाऱ्या द्वेषाचा, आणि अधिक मोह असणाऱ्या थिन-मिद्ध (आळस व डुलकी) इत्यादींच्या विवेकाच्या कथनाने, आच्छादनाच्या प्रभावाने दुःख इत्यादी आणि पूर्वान्त इत्यादी भेदांचा विषय असणाऱ्या मोहाचा विष्कंभन-विवेक (दडपून टाकणे) सांगितला आहे. कामराग, व्यापाद आणि त्यांच्याशी संबंधित असणारे थिन-मिद्ध इत्यादींना दूर करणारे हे ध्यान, सर्व अकुशलांच्या विरोधी स्वभावाचे असल्यामुळे, सर्व कुशलांच्या त्या स्वभावाने सर्व अकुशलांचे प्रहाण होत असले तरी, कामराग इत्यादींना दूर करण्याच्या स्वभावाचेच असते; म्हणून त्या स्वभावामुळे विशेष भेद न करता नीवरण आणि अकुशलमूल इत्यादींचा विष्कंभन-विवेक सांगितला आहे, असे म्हटले आहे.

Vitakkassa kiccavisesena thirabhāvappatte paṭhamajjhānasamādhimhi paccanīkadūrībhāvakatena thirabhāvena taṃsadisesu vitakkarahitesu dutiyajjhānādisamādhīsu ca appanāti aṭṭhakathāvohāroti vitakkassa appanāyogo vutto, aññathā vitakkova appanāti tassa taṃsampayogo na siyāti. Attho…pe… daṭṭhabbo jhānasamaṅgino vitakkavicārasamaṅgitādassanena jhānasseva savitakkasavicārabhāvassa vuttattā.

वितक्काच्या (वितर्काच्या) विशिष्ट कार्यामुळे दृढता प्राप्त झालेल्या प्रथम ध्यान समाधीमध्ये, आणि विरोधी नीवरणांच्या दूर होण्यामुळे प्राप्त झालेल्या दृढतेमुळे, त्याच्यासारख्याच असणाऱ्या वितक्करहित द्वितीय ध्यान इत्यादी समाधींमध्ये 'अर्पणा' (अप्पना) असा अट्ठकथा-व्यवहार आहे; म्हणून वितक्काचा अर्पणा-योग सांगितला आहे. अन्यथा, वितक्क हाच अर्पणा ठरला असता, तर त्याचा त्याच्याशी संप्रयोग (संबंध) झाला नसता. ध्यानयुक्त पुद्गलाच्या वितक्क-विचारयुक्ततेच्या दर्शनाने ध्यानाचाच सवितक्क-सविचार भाव सांगितला असल्यामुळे, अर्थ... इत्यादी... समजावा.

Vivekajaṃ pītisukhanti ettha purimasmiṃ atthe vivekajanti jhānaṃ. Pītisukhasaddato ca atthiatthavisesavato assa, asmiṃ vāti ettha a-kāro vutto. Dutiye pītisukhameva vivekajaṃ. Vivekajaṃpītisukhanti ca aññapadatthe samāso paccattaniddesassa ca alopo kato, lope vā [Pg.102] sati ‘‘vivekajapītisukha’’nti pāṭhoti ayaṃ viseso. Gaṇanānupubbatāti gaṇanānupubbatāya, gaṇanānupubbatāmattaṃ vā paṭhamanti vacananti attho. Niccādivipallāsappahānena maggo asammohato aniccādilakkhaṇāni paṭivijjhatīti lakkhaṇūpanijjhānaṃ. Asammosadhammaṃ nibbānaṃ aviparītalakkhaṇattā anaññathābhāvato tathalakkhaṇaṃ.

'विवेकजं पीतिसुखं' यामध्ये पहिल्या अर्थानुसार 'विवेकज' म्हणजे ध्यान होय. 'पीतिसुख' या शब्दाच्या पुढे 'अस्ति' (आहे) या विशेष अर्थाने 'त्याचे' किंवा 'यामध्ये' या अर्थी 'अ' हा प्रत्यय सांगितला आहे. दुसऱ्या अर्थानुसार प्रीती आणि सुख हेच 'विवेकज' (विवेकापासून उत्पन्न झालेले) आहे. 'विवेकजंपीतिसुखं' यामध्ये अन्यपदार्थात (बहुव्रीहि) समास आणि प्रथमा विभक्तीचा अलोप (लोप न होणे) केला आहे; आणि लोप झाल्यास 'विवेकजपीतिसुखं' असा पाठ होतो, हा विशेष आहे. 'गणनानुपुब्बता' म्हणजे गणनेच्या क्रमाने, किंवा 'पठमं' (प्रथम) हा शब्द केवळ गणनेचा क्रम दर्शवतो, असा अर्थ आहे. नित्य इत्यादी विपर्यासांचे (विपल्लास) प्रहाण केल्यामुळे मार्ग हा संमोहरहित होऊन अनित्य इत्यादी लक्षणांचा वेध करतो (जाणून घेतो), म्हणून याला 'लक्षणूपनिज्झान' (लक्षण-उपनिव्याध) म्हणतात. संमोह नसलेला धर्म असणारे निर्वाण हे अविपरीत (अपरिवर्तनीय) लक्षण असल्यामुळे आणि अन्यथा न होणाऱ्या स्वभावाचे असल्यामुळे 'तथ-लक्षण' (सत्य लक्षण) आहे.

Dutiyajjhānakathāvaṇṇanā

द्वितीय ध्यान कथेचे वर्णन

161-2. Vitakkavicārānaṃ vūpasamāti etena yehi vitakkavicārehi paṭhamajjhānassa oḷārikatā, tesaṃ samatikkamā dutiyajjhānassa samadhigamo, na sabhāvato anoḷārikānaṃ phassādīnaṃ samatikkamāti ayamattho dīpito hoti. Evaṃ ‘‘pītiyā ca virāgā’’tiādīsu nayo. Tasmā vitakkavicārapītisukhasamatikkamavacanāni oḷārikoḷārikaṅgasamatikkamā dutiyādiadhigamaparidīpakānīti tesaṃ ekadesabhūtaṃ vitakkavicārasamatikkamavacanaṃ taṃdīpakanti vuttaṃ. Atha vā vitakkavicāravūpasamavacaneneva taṃsamatikkamā dutiyādhigamadīpakena pītivirāgādivacanānaṃ pītiyādisamatikkamā tatiyādiadhigamadīpakatā hotīti tassa taṃdīpakatā vuttā.

१६१-२. "वितर्क-विचारांच्या उपशमामुळे (शमनाने)" या वचनाद्वारे, ज्या वितर्क व विचारांमुळे प्रथम ध्यानाची ओळारिकता (स्थूलता) असते, त्यांच्या अतिक्रमणामुळे द्वितीय ध्यानाची प्राप्ती होते; स्वभावाने ओळारिक (स्थूल) नसलेल्या स्पर्श इत्यादींच्या अतिक्रमणामुळे नव्हे, असा हा अर्थ स्पष्ट होतो. याचप्रमाणे "प्रीतीच्या विरागामुळे" इत्यादी वचनांमध्येही हाच नियम समजावा. म्हणून, वितर्क, विचार, प्रीती आणि सुखाच्या अतिक्रमणाचे प्रतिपादन करणारी वचने ही ओळारिक-ओळारिक ध्यान-अंगांच्या अतिक्रमणामुळे द्वितीय इत्यादी ध्यानांची प्राप्ती दर्शविणारी आहेत; म्हणून त्यांचाच एक भाग असलेले 'वितर्क-विचारांच्या अतिक्रमणाचे' वचन हे त्या अर्थाचे निदर्शक आहे, असे (अट्ठकथेत) म्हटले आहे. किंवा, वितर्क व विचारांच्या उपशमाच्या वचनानेच—जे त्यांच्या अतिक्रमणामुळे द्वितीय ध्यानाची प्राप्ती दर्शविणारे आहे—'प्रीतीचा विराग' इत्यादी वचनांची, प्रीती इत्यादींच्या अतिक्रमणामुळे तृतीय इत्यादी ध्यानांची प्राप्ती दर्शविण्याची क्षमता सिद्ध होते, म्हणून त्याची ती निदर्शकता सांगितली आहे.

Nīlavaṇṇayogato nīlavatthaṃ viyāti nīlayogato vatthaṃ nīlaṃ viyāti adhippāyo. Yena sampasādanena yogā jhānaṃ sampasādanaṃ, tasmiṃ dassite ‘‘sampasādanaṃ jhāna’’nti samānādhikaraṇaniddeseneva taṃyogā jhāne taṃsaddappavatti dassitāti avirodho yutto. Ekodibhāve kathanti ekodimhi dassite ‘‘ekodibhāvaṃ jhāna’’nti samānādhikaraṇaniddeseneva jhānassa ekodivaḍḍhanatā vuttā hotīti. Ekodibhāvanti panidaṃ uddharitvā ekodissa niddeso na kattabbo siyāti ekodibhāvasaddo eva samādhimhi pavatto sampasādanasaddo viya jhānamhi pavattatīti yuttaṃ.

"निळ्या रंगाच्या योगामुळे (संबंधामुळे) निळे वस्त्र" याचा अर्थ "निळ्या रंगाच्या योगामुळे वस्त्र निळे होते" असा अभिप्राय आहे. ज्या संप्रसादनाच्या (चित्तप्रसादाच्या) योगामुळे ध्यान 'संप्रसादन' होते, ते दर्शविले असता "संप्रसादन ध्यान" अशा समानाधिकरण निर्देशानेच, त्याच्या योगामुळे ध्यानामध्ये त्या शब्दाची प्रवृत्ती (वापर) दर्शविली आहे; म्हणून (पाळी व अट्ठकथेत) विरोध नसणे योग्यच आहे. "एकोदिभाव (चित्ताची एकाग्रता) या बाबतीत कसे?" असे विचारले असता, 'एकोदि' दर्शविली असता "एकोदिभाव ध्यान" अशा समानाधिकरण निर्देशानेच ध्यानाची 'एकोदि' (एकाग्रता) वाढविण्याची क्षमता सांगितली जाते. "परंतु 'एकोदिभाव' हा शब्द उद्धृत करून 'एकोदि'चा स्वतंत्र निर्देश करण्याची गरज नसावी का?" अशी शंका घेतल्यास, समाधी अर्थामध्ये प्रवृत्त असलेला 'एकोदिभाव' हा शब्दच, 'संप्रसादन' शब्दाप्रमाणे ध्यानाच्या अर्थातही प्रवृत्त होतो, हे मानणे योग्य आहे.

Appitāti gamitā vināsaṃ. Dutiyajjhānādiadhigamupāyadīpakena ajjhattasampasādanatāya cetaso ekodibhāvatāya ca hetudīpakena avitakkāvicārabhāvahetudīpakena ca vitakkavicāravūpasamavacaneneva vitakkavicārābhāvo dīpitoti kiṃ puna avitakkaavicāravacanena katenāti? Na, adīpitattā. Na hi vitakkavicāravūpasamavacanena vitakkavicārānaṃ appavatti vuttā hoti. Vitakkavicāresu hi taṇhāpahānañca etesaṃ [Pg.103] vūpasamanaṃ. Ye ca saṅkhāresu taṇhāpahānaṃ karonti, tesu maggesu pahīnataṇhesu phalesu ca saṅkhārappavatti hoti, evamidhāpi vikkhambhitavitakkavicārataṇhassa dutiyajjhānassa vitakkavicārasampayogo purimena na nivārito siyāti taṃnivāraṇatthaṃ āvajjitukāmatādiatikkamova tesaṃ vūpasamoti dassanatthañca ‘‘avitakkaṃ avicāra’’nti vuttaṃ.

"अर्पित" (अप्पिता) म्हणजे विनाशाप्रत गेलेले (नष्ट झालेले). "द्वितीय ध्यान इत्यादींच्या प्राप्तीचा उपाय दर्शविणाऱ्या, अध्यात्म संप्रसादन व चित्ताचा एकोदिभाव यांच्या कारणाला दर्शविणाऱ्या आणि अवितर्क-अविचार भावाच्या कारणाला दर्शविणाऱ्या 'वितर्क-विचारांच्या उपशमामुळे' या वचनानेच वितर्क व विचारांचा अभाव स्पष्ट होतो; तर मग पुन्हा 'अवितर्क अविचार' असे वचन कशासाठी वापरले?" अशी शंका घेतल्यास, ती योग्य नाही; कारण ते (त्या वचनाने) स्पष्ट झालेले नसते. कारण वितर्क-विचारांच्या उपशमाच्या वचनाने वितर्क-विचारांची अप्रवृत्ती (पूर्णपणे नसणे) सांगितलेली नसते. वितर्क आणि विचारांमधील तृष्णेचा प्रहाण (त्याग) म्हणजेच त्यांचा उपशम होय. ज्याप्रमाणे जे संस्कारांमधील तृष्णेचा प्रहाण करतात, त्या मार्गांमध्ये आणि तृष्णा नष्ट झालेल्या फळांमध्येही संस्कारांची प्रवृत्ती (अस्तित्व) असतेच; त्याचप्रमाणे येथेही, वितर्क व विचारांमधील तृष्णा विक्खंभन प्रहाणाने दूर केलेल्या द्वितीय ध्यानाचा वितर्क-विचारांशी असलेला संप्रयोग पूर्वोक्त वचनाने रोखला गेला नसता. म्हणून, तो रोखण्यासाठी आणि आवर्जन (विचार करण्याची इच्छा) इत्यादींच्या अतिक्रमामुळेच त्यांचा उपशम होतो, हे दर्शवण्यासाठी "अवितर्क अविचार" असे (भगवंतांनी) म्हटले आहे.

Tatiyajjhānakathāvaṇṇanā

तृतीय ध्यान कथेचे स्पष्टीकरण (वर्णन).

163. Parisuddhapakati khīṇāsavapakati nikkilesatā. Upekkhānimittanti ettha līnuddhaccapakkhapātarahitaṃ majjhattaṃ vīriyaṃ ‘‘upekkhā’’ti vuttaṃ, tadeva taṃ ākāraṃ gahetvā pavattetabbassa tādisassa vīriyassa nimittabhāvato upekkhānimittaṃ. Paṭhamajjhānappaṭilābhatthāya nīvaraṇe…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattipaṭilābhatthāya ākiñcaññāyatanasaññaṃ paṭisaṅkhāsantiṭṭhanāpaññāsaṅkhārupekkhāsu ñāṇanti imā aṭṭha samāpattivasena uppajjanti. Sotāpattimaggapaṭilābhatthāya uppādaṃ pavattaṃ nimittaṃ āyūhanaṃ paṭisandhiṃ gatiṃ nibbattiṃ upapattiṃ jātiṃ jarāmaraṇasokaparidevadukkhadomanassaupāyāse. Sotāpattiphalasamāpattatthāya uppādaṃ…pe… upāyāse…pe… arahattamaggapaṭilābhatthāya uppādaṃ…pe… upāyāse. Arahattaphalasamāpattatthāya…pe… suññatavihārasamāpattatthāya…pe… animittavihārasamāpattatthāya uppādaṃ pavattaṃ āyūhanaṃ paṭisandhiṃ…pe… paṭisaṅkhāsantiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇanti imā dasa vipassanāvasena uppajjanti.

१६३. "परिशुद्ध प्रकृती" म्हणजे क्षीणास्रव (अर्हंत) व्यक्तीचा स्वभाव असणारी निष्क्लेशता (क्लेशरहित अवस्था) होय. "उपेक्षा निमित्त" यामध्ये, लीनता (आळस) आणि उद्धच्च (चंचलता) यांच्या पक्षपातापासून रहित असलेल्या मध्यस्थ (तटस्थ) वीर्याला (प्रयत्नाला) "उपेक्षा" असे म्हटले आहे; आणि तेच त्या आकाराला ग्रहण करून प्रवृत्त करावयाच्या तशाच प्रकारच्या वीर्याचे निमित्त (कारण) बनत असल्यामुळे त्याला "उपेक्षा निमित्त" म्हणतात. प्रथम ध्यानाच्या प्राप्तीसाठी नीवरणांना... पे... नैवसंज्ञानासंज्ञायतन समापत्तीच्या प्राप्तीसाठी आकिंचन्यायतन संज्ञेला प्रतिसंख्यान (विचारपूर्वक) करून चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित होणारी प्रज्ञा म्हणजेच संस्कारोपेक्षांमधील ज्ञान होय; या आठ समापत्तीच्या प्रभावाने उत्पन्न होतात. स्रोतापत्ती मार्गाच्या प्राप्तीसाठी उत्पाद (उत्पत्ती), प्रवृत्ती, निमित्त, आयूहन (कर्मसंचय), प्रतिसंधी, गती, निष्पत्ती, उपपत्ती, जाती, जरा, मरण, शोक, परिदेव, दुःख, दोमनस्य आणि उपायास यांना (प्रतिसंख्यान करून ज्ञान उत्पन्न होते). स्रोतापत्ती फल-समापत्तीच्या प्राप्तीसाठी उत्पाद... पे... उपायास... पे... अर्हत्त्व मार्गाच्या प्राप्तीसाठी उत्पाद... पे... उपायास... अर्हत्त्व फल-समापत्तीच्या प्राप्तीसाठी... पे... शून्यताविहार समापत्तीच्या प्राप्तीसाठी... पे... अनिमित्तविहार समापत्तीच्या प्राप्तीसाठी उत्पाद, प्रवृत्ती, आयूहन, प्रतिसंधी... पे... प्रतिसंख्यान करून चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित होणारी प्रज्ञा म्हणजेच संस्कारोपेक्षांमधील ज्ञान होय; या दहा विपश्यनेच्या प्रभावाने उत्पन्न होतात.

Yadatthi yaṃ bhūtanti khandhapañcakaṃ, taṃ muñcitukamyatāñāṇena pajahati. Diṭṭhasovatthikattayassa sappalakkhaṇavicinane viya diṭṭhalakkhaṇattayassa bhūtassa saṅkhāralakkhaṇavicinane upekkhaṃ paṭilabhati. Anābhogarasāti paṇītasukhepi tasmiṃ avanati paṭipakkhakiccāti attho. Nāmakāyena cetasikasukhaṃ kāyikasukhahetu rūpasamuṭṭhāpanena kāyikasukhañca jhānasamaṅgī paṭisaṃvedetīti vuccati. Phuṭattā byāpitattā. Yathā hi udakena phuṭasarīrassa tādise nātipaccanīke vātādike phoṭṭhabbe phuṭṭhe sukhaṃ uppajjati, evaṃ etehi phuṭasarīrassapi.

"जे अस्तित्वात आहे, जे उत्पन्न झाले आहे" म्हणजे पंचस्कंध होय; त्याला मुंचितुकम्यता ज्ञानाने (मुक्त होण्याच्या इच्छेच्या ज्ञानाने) योगी सोडतो (त्याचा त्याग करतो). ज्याप्रमाणे गळ्यावरील तीन रेषा पाहिलेल्या सर्पाच्या लक्षणांचा शोध घेताना (तटस्थता प्राप्त होते), त्याचप्रमाणे तीन लक्षणे (अनित्य, दुःख, अनात्म) पाहिलेल्या विद्यमान पंचस्कंधाच्या संस्कार-लक्षणांचा शोध घेताना उपेक्षा (तटस्थ ज्ञान) प्राप्त होते. "अनाभोग रसा" म्हणजे त्या प्रणीत (उत्कृष्ट) सुखातही आसक्तीच्या विरुद्ध कार्य करणे, असा अर्थ आहे. नामकायाने (चित्त व चैतसिक समूहाने) चैतसिक सुखाचा आणि कायिक सुखाचे कारण असणाऱ्या प्रणीत रूपाला उत्पन्न करून कायिक सुखाचाही अनुभव ध्यानाने युक्त असलेला पुरुष घेतो, असे म्हटले जाते. "फुटत्ता" म्हणजे व्याप्त झाल्यामुळे, पसरल्यामुळे. ज्याप्रमाणे पाण्याने शरीर ओले (व्याप्त) झालेल्या व्यक्तीला, फारशा प्रतिकूल नसलेल्या वारा इत्यादी स्पर्शेंद्रियाच्या विषयाचा स्पर्श झाला असता सुख उत्पन्न होते; त्याचप्रमाणे या प्रणीत रूपांनी शरीर व्याप्त झालेल्या व्यक्तीलाही (सुख उत्पन्न होते).

Catutthajjhānakathāvaṇṇanā

चतुर्थ ध्यान कथेचे स्पष्टीकरण (वर्णन).

165. Avibhūtapaccupaṭṭhānāti [Pg.104] sukhadukkhāni viya avibhūtākārā piṭṭhipāsāṇagatamigamaggo viya tadanumātabbāvibhūtākāropaṭṭhānā.

१६५. "अविभूतपच्चुपट्ठाना" (अस्पष्ट उपस्थान) म्हणजे सुख आणि दुःखाप्रमाणे स्पष्ट आकार नसलेली, सपाट खडकावरून गेलेल्या हरणाच्या पावलांच्या मार्गाप्रमाणे, केवळ अनुमानानेच जाणता येणाऱ्या अस्पष्ट आकाराने (योग्यांच्या ज्ञानासमोर) प्रकट होणारी होय.

Catukkanayavaṇṇanā niṭṭhitā.

चतुष्कनय स्पष्टीकरण (वर्णन) समाप्त झाले.

Pañcakanayavaṇṇanā

पंचकनय स्पष्टीकरण (वर्णन).

167. Yassā pana dhammadhātuyāti sabbaññutaññāṇassa. Tena hi dhammānaṃ ākārabhedaṃ ñatvā tadanurūpaṃ desanaṃ niyāmetīti. Ettha ca pañcakanaye dutiyajjhānaṃ catukkanaye dutiyajjhānapakkhikaṃ katvā vibhattaṃ ‘‘yasmiṃ…pe… maggaṃ bhāveti avitakkaṃ vicāramattaṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyajjhānaṃ upasampajja viharatī’’ti. Kasmā? Ekattakāyanānattasaññīsattāvāsaphalatāya dutiyajjhānena samānaphalattā paṭhamajjhānasamādhito jātattā ca. Paṭhamajjhānameva hi kāmehi akusalehi ca vivittanti tadabhāvā na idha ‘‘vivicceva kāmehi vivicca akusalehī’’ti sakkā vattuṃ, nāpi ‘‘vivekaja’’nti. Suttantadesanāsu ca pañcakanaye dutiyatatiyajjhānāni dutiyajjhānameva bhajanti vitakkavūpasamā vicāravūpasamā avitakkattā avicārattā cāti.

१६७. "ज्या धर्मधातूच्या" म्हणजे सर्वज्ञता ज्ञानाच्या; कारण त्या सर्वज्ञता ज्ञानाने धर्मांच्या आकारांमधील भेद जाणून त्यानुसार देशनेचे नियमन (निश्चिती) केले जाते. आणि येथे पंचकनयातील द्वितीय ध्यानाला, चतुष्कनयातील द्वितीय ध्यानाच्या पक्षात ठेवून त्याचे विभाजन केले आहे की, "ज्यामध्ये... पे... मार्गाची भावना करतो, अवितर्क विचारमात्र, समाधिज, प्रीती व सुखाने युक्त अशा द्वितीय ध्यानाला प्राप्त करून विहरतो." कशामुळे? कारण एकत्वकाय-नानात्वसंज्ञी सत्त्वावासाचे फल असल्यामुळे, (चतुष्कनयातील) द्वितीय ध्यानासारखेच समान फल असल्यामुळे आणि प्रथम ध्यानाच्या समाधीपासून उत्पन्न झाल्यामुळे होय. कारण प्रथम ध्यानच काम आणि अकुशल धर्मांपासून विविक्त (रहित) असते; म्हणून त्यांच्या अभावामुळे येथे "कामांपासून विविक्त होऊन, अकुशलांपासून विविक्त होऊन" असे म्हणणे शक्य नाही, आणि "विवेकज" (विवेकजन्य) असेही म्हणता येत नाही. सुत्तंत देशनांमध्ये पंचकनयातील द्वितीय व तृतीय ध्याने ही (चतुष्कनयातील) द्वितीय ध्यानाचाच आश्रय घेतात; कारण वितर्काच्या उपशमामुळे आणि विचाराच्या उपशमामुळे ती अनुक्रमे अवितर्क आणि अविचार असतात.

Paṭipadācatukkavaṇṇanā

प्रतिपदाचतुष्क स्पष्टीकरण (वर्णन).

176-180. Tassa tassa jhānassa upacāranti nīvaraṇavitakkavicāranikantiyādīnaṃ vūpasamā thirabhūto kāmāvacarasamādhi. Tadanudhammatāti tadanurūpatābhūtā, sā pana tadassādasaṅkhātā tadassādasampayuttakkhandhasaṅkhātā vā micchāsatīti vadanti. Avigatanikantikā taṃtaṃpariharaṇasatītipi vattuṃ vaṭṭatīti evañca katvā ‘‘satiyā vā nikantiyā vā’’ti vikappo kato. Āgamanavasenāpi ca paṭipadā hontiyevāti idaṃ kadāci dutiyādīnaṃ paṭhamādiāgamanakatapaṭipadataṃ sandhāya vuttaṃ. Api-saddo hi anekantikataṃ dīpeti, etassa anekantikattā eva ca pāḷiyaṃ ekekasmiṃ jhāne catasso paṭipadā cattāri ārammaṇāni soḷasakkhattukañca visuṃ visuṃ yojitaṃ. Aññathā ekekasmiṃ paṭipadādimhi nava nava jhānāni yojetabbāni siyunti.

१७६-१८०. त्या त्या ध्यानाचा 'उपचार' म्हणजे नीवरण, वितक्क, विचार आणि निकन्ति (आसक्ती) इत्यादींच्या उपशमामुळे स्थिर झालेली कामावचर समाधी होय. 'तदनुधम्मता' म्हणजे त्याच्याशी सुसंगत असणे; परंतु ती (स्मृती) त्या ध्यानाचा आस्वाद घेणारी किंवा त्या आस्वादाशी संप्रयुक्त असलेल्या नामस्कंधांच्या स्वरूपातील 'मिच्छासती' (मिथ्या स्मृती) आहे, असे प्राचीन आचार्य म्हणतात. 'ज्याची निकन्ति (आसक्ती) नष्ट झालेली नाही अशा साधकाची त्या त्या ध्यानाला सांभाळणारी (सम्मासती) स्मृती' असे म्हणणे देखील योग्य ठरेल. आणि म्हणूनच 'स्मृतीद्वारे किंवा निकन्तीद्वारे' असा विकल्प केला आहे. 'आगमनाच्या (ध्यानात प्रवेश करण्याच्या) मार्गाने देखील प्रतिपदा होतातच' हे विधान कधीतरी दुसऱ्या इत्यादी ध्यानांच्या पहिल्या इत्यादी ध्यानांच्या आगमनामुळे होणाऱ्या प्रतिपदेला अनुसरून म्हटले आहे. कारण 'अपि' हा शब्द अनैकांतिकता (अनिश्चितता) दर्शवतो. आणि या अनैकांतिकतेमुळेच पाळीमध्ये प्रत्येक ध्यानात चार प्रतिपदा, चार आलंबने आणि सोळा प्रकारच्या ध्यानांचा समूह स्वतंत्रपणे जोडला गेला आहे. अन्यथा, प्रत्येक प्रतिपदा इत्यादींमध्ये नऊ-नऊ ध्यानांची योजना करावी लागली असती.

Ārammaṇacatukkavaṇṇanā

आलंबन-चतुष्क वर्णन

181. Appaguṇanti [Pg.105] pañcahi vasitāhi avasīkataṃ.

१८१. 'अप्पगुण' म्हणजे पाच वशितांद्वारे (वशित्वांद्वारे) वश न केलेले (किंवा प्रभुत्व मिळवले नसलेले).

Ārammaṇapaṭipadāmissakavaṇṇanā

आलंबन-प्रतिपदा-मिश्रक वर्णन

186. Heṭṭhāti soḷasakkhattukato pubbe. Ye keci jhānaṃ uppādenti nāmāti vacanena ye katādhikārā sekkhā maggeneva uppāditajjhānā, tesaṃ jhānāni maggapaṭibaddhatāya suddhikanavakasaṅgahitānīti veditabbāni. Na hi te uppādenti nāmāti.

१८६. 'हेट्ठा' (खाली/पूर्वी) म्हणजे सोळा प्रकारच्या ध्यानांच्या पूर्वी. 'जे कोणी ध्यान उत्पन्न करतात' या वचनाने हे दर्शवले आहे की, ज्यांनी पूर्वपुण्य केले आहे असे जे सेख (शैक्ष) पुद्गल केवळ मार्गानेच ध्यान प्राप्त करतात, त्यांच्या ध्यानांचा मार्गाशी संबंध असल्यामुळे ती 'शुद्धिक-नवक' पद्धतीने समाविष्ट केली आहेत असे समजावे. कारण ते स्वतः (स्वतंत्रपणे) ध्यान उत्पन्न करत नाहीत.

Kasiṇakathāvaṇṇanā

कसिणकथा वर्णन

203. Nirodhapādakatāvacanena āruppapādakatā ca dassitā. Khippadassanaṃ khippābhiññatā khippanisantibhāvo.

२०३. निरोध समापत्तीचा पाया असण्याच्या वचनाने आरूप्य समापत्तीचा पाया असणे देखील दर्शवले आहे. जलद गतीने पाहणे (खिप्पदस्सन) म्हणजे 'खिप्पाभिञ्ञता' (शीघ्राभिज्ञा) म्हणजेच 'खिप्पनिसन्तिभावो' (शीघ्र आकलन होणे) होय.

Abhibhāyatanakathāvaṇṇanā

अभिभायतनकथा वर्णन

204. Aññampīti kevalaṃ kasiṇāyatanasaṅkhātameva ahutvā abhibhāyatanasaṅkhātampi pavattatīti satipi abhibhāyatanānaṃ kasiṇāyatanatte kasiṇāyatanabhāvato añño abhibhāyatanabhāvo kasiṇanimittābhibhavanakabhāvanānimittanānattatoti dasseti. Tattha abhibhavatīti abhibhu, parikammaṃ, ñāṇaṃ vā. Abhibhu āyatanaṃ etassāti abhibhāyatanaṃ, jhānaṃ. Abhibhavitabbaṃ vā ārammaṇasaṅkhātaṃ āyatanaṃ etassāti abhibhāyatanaṃ, jhānaṃ. Ārammaṇābhibhavanato abhibhu ca taṃ āyatanañca yogino sukhavisesānaṃ adhiṭṭhānabhāvato manāyatanadhammāyatanabhāvato cātipi sasampayuttaṃ jhānaṃ abhibhāyatanaṃ. Maggappaṭibaddhatāya tadā samāpattito vuṭṭhitassa ābhogo pubbabhāgabhāvanāvasena jhānakkhaṇe pavattaṃ abhibhavanākāraṃ gahetvā pavatto vuttoti daṭṭhabbo. Āgamesu pana ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni. Appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni. Ajjhattaṃ arūpasaññī eko…pe… parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni. Appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti (dī. ni. 2.173; ma. ni. 2.249; a. ni. 8.65) imesaṃ catunnaṃ abhibhāyatanānaṃ āgatattā āgamaṭṭhakathāsu [Pg.106] (dī. ni. aṭṭha. 2.173; ma. ni. aṭṭha. 2. 249-250; a. ni. aṭṭha. 3.8.65) ‘‘vaṇṇavasena ābhoge vijjamānepi parittaappamāṇavaseneva imāni abhibhāyatanāni desitānī’’ti vuttaṃ. Parittaappamāṇatā hi abhibhavanassa kāraṇaṃ vaṇṇābhoge satipi asatipi. Tattha ca vaṇṇābhogarahitāni sahitāni ca sabbāni parittāni ‘‘suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti vuttāni, tathā appamāṇānīti daṭṭhabbāni. Atthi hi eso pariyāyo parittāni abhibhuyya tāni ce kadāci vaṇṇavasena ābhujitāni honti suvaṇṇadubbaṇṇāni abhibhuyyāti. Idha pana nippariyāyadesanattā vaṇṇābhogarahitāni visuṃ vuttāni sahitāni ca. Atthi hi ubhayattha abhibhavanavisesoti.

२०४. 'इतरही' या शब्दाने हे दर्शवले आहे की, केवळ 'कसिणायतन' म्हणून ओळखले जाणारेच नव्हे, तर 'अभिभायतन' म्हणून ओळखले जाणारे रूपावचर ध्यान देखील प्रवृत्त होते. जरी अभिभायतनांमध्ये कसिणायतनत्व असले, तरी कसिणायतनभावापेक्षा अभिभायतनभाव वेगळा आहे; कारण कसिण-निमित्ताला अभिभूत करणाऱ्या (त्याच्यावर मात करणाऱ्या) भावना-निमित्तामध्ये भिन्नता असते, हे दर्शवले आहे. त्यामध्ये, 'अभिभूत करतो' म्हणून तो 'अभिभू' म्हणजे परिकर्म किंवा परिकर्माशी संप्रयुक्त ज्ञान होय. ज्या ध्यानाचे कारण किंवा आश्रय हा 'अभिभू' (परिकर्म किंवा ज्ञान) आहे, ते 'अभिभायतन' म्हणजे ध्यान होय. किंवा ज्या ध्यानाचे आलंबन हे अभिभूत करण्यायोग्य (अभिभविशव्य) कारण आहे, ते 'अभिभायतन' म्हणजे ध्यान होय. आलंबनाला अभिभूत करत असल्यामुळे ते 'अभिभू' देखील आहे आणि योगी पुरुषाच्या विशेष सुखाचा आश्रय असल्यामुळे तसेच मनायतन व धम्मायतन स्वरूपात असल्यामुळे ते 'आयतन' देखील आहे; अशा प्रकारे संप्रयुक्त धर्मांसह असलेले ध्यान म्हणजे 'अभिभायतन' होय. मार्गाशी बद्ध असल्यामुळे, त्या वेळी समापत्तीतून उठलेल्या योग्याचा आवर्जन (विचार) किंवा पूर्वभागातील भावनेच्या प्रभावामुळे ध्यानक्षणी प्रवृत्त झालेल्या अभिभवाच्या (मात करण्याच्या) आकाराला ग्रहण करून प्रवृत्त झाला आहे, असे समजावे. परंतु सूत्रांमध्ये (आगमांमध्ये) 'अध्यात्म रूपाची संज्ञा असलेला एक साधक बाहेरची परीत्त (मर्यादित), सुवर्ण (सुंदर) आणि दुब्बण्ण (कुरूप) रूपे पाहतो... अध्यात्म अरूपाची संज्ञा असलेला एक साधक... परीत्त सुवर्ण आणि दुब्बण्ण रूपे पाहतो...' अशा या चार अभिभायतनांचा उल्लेख आल्यामुळे, आगम-अट्ठाकथांमध्ये म्हटले आहे की: 'वर्णाच्या (रंगाच्या) आवर्जनामध्ये विद्यमान असताना देखील केवळ परीत्त आणि अप्रमाण यांच्या प्रभावानेच ही अभिभायतने देशित केली आहेत.' कारण वर्णाचे आवर्जन असो वा नसो, परीत्तत्व आणि अप्रमाणत्व हेच अभिभवाचे (मात करण्याचे) कारण आहे. आणि त्या सूत्रांमध्ये वर्णाच्या आवर्जनाने रहित आणि सहित अशा सर्व परीत्त आलंबनांना 'सुवर्ण-दुब्बण्ण' असे म्हटले आहे, तसेच अप्रमाण आलंबनांच्या बाबतीतही असेच समजावे. कारण असा पर्याय (पद्धत) आहे की, परीत्त आलंबनांना अभिभूत करून जर कधी वर्णाच्या रूपाने त्यांचे आवर्जन केले जाते, तेव्हा 'सुवर्ण-दुब्बण्ण रूपांना अभिभूत करून' असे म्हटले जाते. परंतु येथे (अभिधम्मात) निष्पर्याय देशना (थेट शिकवण) असल्यामुळे, वर्णाच्या आवर्जनाने रहित आणि सहित असलेली आलंबने स्वतंत्रपणे सांगितली आहेत. कारण दोन्ही ठिकाणी अभिभवाचा (मात करण्याचा) विशेष प्रकार असतो.

Tattha ca pariyāyadesanattā vimokkhānampi abhibhavanapariyāyo atthīti ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī’’ti abhibhāyatanadvayaṃ vuttaṃ, tatiyacatutthaabhibhāyatanesu dutiyavimokkho vaṇṇābhibhāyatanesu tatiyavimokkho ca abhibhavanappavattito saṅgahito, idha pana nippariyāyadesanattā vimokkhābhibhāyatanāni asaṅkarato dassetuṃ vimokkhe vajjetvā abhibhāyatanāni kathitāni. Sabbāni ca vimokkhakiccāni vimokkhadesanāya vuttāni, tadetaṃ ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī’’ti āgatassa abhibhāyatanadvayassa abhibhāyatanesu avacanato ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīnañca sabbavimokkhakiccasādhāraṇavacanabhāvato vavatthānaṃ katanti viññāyati.

आणि त्या सूत्रांमध्ये पर्याय देशना असल्यामुळे विमोक्षांचा देखील अभिभव-पर्याय (मात करण्याचा प्रकार) आहे, म्हणून 'अध्यात्म रूपाची संज्ञा असलेला' असे दोन अभिभायतनांचे गट सांगितले आहेत. तिसऱ्या आणि चौथ्या अभिभायतनांमध्ये दुसरा विमोक्ष आणि वर्ण-अभिभायतनांमध्ये तिसरा विमोक्ष हा अभिभवाच्या प्रवृत्तीमुळे समाविष्ट केला आहे. परंतु येथे (अभिधम्मात) निष्पर्याय देशना असल्यामुळे, विमोक्ष आणि अभिभायतने यांचे मिश्रण न करता स्पष्टपणे दर्शवण्यासाठी, विमोक्षांना वगळून केवळ अभिभायतनेच सांगितली आहेत. आणि विमोक्षाची सर्व कार्ये विमोक्ष देशनेमध्ये सांगितली आहेत. म्हणूनच, 'अध्यात्म रूपाची संज्ञा असलेला' या स्वरूपात आलेल्या दोन अभिभायतनांचा अभिधम्मातील अभिभायतनांमध्ये उल्लेख न केल्यामुळे आणि 'रूपी रूपांना पाहतो' इत्यादी विधाने सर्व विमोक्ष-कार्यांसाठी सामायिक असल्यामुळे, हा विभाग निश्चित केला आहे, असे समजावे.

Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyatoti idaṃ katthacipi ‘‘ajjhattaṃ rūpāni passatī’’ti avatvā sabbattha yaṃ vuttaṃ ‘‘bahiddhā rūpāni passatī’’ti, tassa kāraṇavacanaṃ. Tena yaṃ aññahetukaṃ, taṃ tena hetunā vuttaṃ. Yaṃ pana desanāvilāsahetukaṃ ajjhattaṃ arūpasaññitāya eva idha vacanaṃ, na tassa aññaṃ kāraṇaṃ maggitabbanti dasseti. Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyatā ca bahiddhārūpānaṃ viya avibhūtattā, desanāvilāso ca yathāvuttavavatthānavasena veditabbo. Suvaṇṇadubbaṇṇānīti eteneva siddhattā nīlādiabhibhāyatanāni na vattabbānīti ce? Na, nīlādīsu katādhikārānaṃ nīlādibhāvasseva abhibhavanakāraṇattā. Na hi tesaṃ parisuddhāparisuddhavaṇṇaparittatā tadappamāṇatā vā abhibhavanakāraṇaṃ, atha kho nīlādibhāvo evāti.

'अध्यात्म रूपांना अभिभूत न करता येणे' हे कोणत्याही पाळीमध्ये 'अध्यात्म रूपांना पाहतो' असे न म्हणता सर्वत्र जे 'बाह्य रूपांना पाहतो' असे म्हटले आहे, त्याचे कारण सांगणारे वचन आहे. त्यामुळे, जे इतर कारणांमुळे आहे, ते त्या कारणानेच सांगितले आहे. परंतु जे देशनाविलास (शिकवण्याची शैली) या कारणामुळे येथे 'अध्यात्म अरूप संज्ञा' असे म्हटले आहे, त्याचे इतर कोणतेही कारण शोधण्याची गरज नाही, हे दर्शवले आहे. आणि अध्यात्म रूपांना अभिभूत न करता येणे हे बाह्य रूपांप्रमाणे ती स्पष्टपणे प्रकट न झाल्यामुळे आहे; आणि देशनाविलास हा वर सांगितलेल्या विभागाच्या आधारे समजून घ्यावा. जर अशी शंका घेतली की, 'सुवर्ण-दुब्बण्ण' या शब्दानेच सिद्ध होत असल्यामुळे नील इत्यादी अभिभायतने सांगण्याची गरज नव्हती का? तर तसे नाही; कारण नील इत्यादी कसिणांमध्ये ज्यांनी पूर्वपुण्य केले आहे अशा योग्यांसाठी नील इत्यादी भाव हाच अभिभवाचे (मात करण्याचे) कारण असतो. कारण त्यांच्यासाठी शुद्ध किंवा अशुद्ध वर्णाचे परीत्तत्व किंवा त्याचे अप्रमाणत्व हे अभिभवाचे कारण नसते, तर नील इत्यादी भाव हाच अभिभवाचे कारण असतो.

Abhibhāyatanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

अभिभायतनकथा वर्णन समाप्त झाले.

Vimokkhakathāvaṇṇanā

विमोक्षकथा वर्णन

248. Rūpīti [Pg.107] yenāyaṃ sasantatipariyāpannena rūpena samannāgato, taṃ yassa jhānassa hetubhāvena visiṭṭhaṃ rūpaṃ hoti. Yena visiṭṭhena rūpīti vucceyya, tadeva sasantatipariyāpannarūpanimittaṃ jhānamiva paramatthato rūpībhāvasādhakanti daṭṭhabbaṃ. Kasiṇadesanā jhānānameva kasiṇabhāvena pavattā abhidhamme, sutte pana ārammaṇānanti ‘‘abhidhammavasenā’’ti vuttaṃ.

२४८. रूपी म्हणजे स्वतःच्या संततीमध्ये (शरीरात) समाविष्ट असलेल्या ज्या रूपाने हा (योगी) युक्त असतो, ते रूप ज्या ध्यानाच्या कारणीभूततेमुळे विशिष्ट रूप बनते. ज्या विशिष्ट रूपाने 'रूपी' असे म्हटले जाऊ शकते, तेच स्वतःच्या संततीतील रूपनिमित्त ध्यानाप्रमाणे परमार्थतः 'रूपी' भाव सिद्ध करणारे आहे, असे समजावे. अभिधम्मामध्ये कसिण उपदेश हा ध्यानांच्याच कसिणभावाने प्रवृत्त झाला आहे, परंतु सुत्तामध्ये आलंबनांच्या (कसिणभावाने प्रवृत्त झाला आहे), म्हणून 'अभिधम्माच्या वशाने' असे म्हटले आहे.

Vimokkhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

विमोक्ष कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

Brahmavihārakathāvaṇṇanā

ब्रह्मविहार कथेचे वर्णन

251. Somanassadomanassarahitaṃ aññāṇameva aññāṇupekkhā. Kilesodhīnaṃ maggodhīhi ajitattā anodhijinassa. Sattamabhavādito uddhaṃ pavattavipākassa ajitattā avipākajinassa. Niddosabhāvenāti nippaṭighabhāvena. Ekassapi sattassa appaṭibhāganimittattā paricchedaggahaṇaṃ natthi, na ca sammutisaccavasena pavattaṃ sattaggahaṇaṃ paricchinnarūpādiggahaṇaṃ hotīti appanāppattiyāpi aparāmāsasattaggahaṇamuddhabhūtānaṃ mettādīnaṃ ekasattārammaṇānampi appamāṇagocaratā vuttāti veditabbā.

२५१. सोमनस्य (आनंद) आणि डोमनस्य (दुःख) यांनी रहित असलेले अज्ञानच 'अज्ञान-उपेक्षा' होय. क्लेशांच्या मर्यादांना मार्गांच्या मर्यादांनी जिंकले गेले नसल्यामुळे 'अनोधिजिन' (मर्यादा न जिंकलेला) असे म्हणतात. सातव्या भवाच्या वर प्रवृत्त होणाऱ्या विपाकाला जिंकले गेले नसल्यामुळे 'अविपाकजिन' असे म्हणतात. 'निर्दोषभावाने' म्हणजे प्रतिघ (द्वेष) नसलेल्या भावाने. एकाही प्राण्याचे प्रतिभागनिमित्त नसल्यामुळे परिच्छेद ग्रहण (मर्यादा ग्रहण) होत नाही, आणि संमूर्ती सत्याच्या वशाने प्रवृत्त झालेले सत्त्व-ग्रहण (प्राणी म्हणून ग्रहण करणे) हे मर्यादित रूप इत्यादींचे ग्रहण होत नाही. म्हणून अर्पणा (समाधी) प्राप्त झाल्यामुळे सुद्धा, (तृष्णा व दृष्टी यांनी) चुकीच्या पद्धतीने स्पर्श न करता सत्त्व-ग्रहणामध्ये जे सर्वश्रेष्ठ आहेत अशा मैत्री इत्यादी (ब्रह्मविहारांची) एका प्राण्याचे आलंबन असले तरीही 'अप्रमाण गोचरता' (अमर्याद विषय असणे) सांगितली आहे, असे समजावे.

Brahmavihārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ब्रह्मविहार कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

Asubhakathāvaṇṇanā

अशुभ कथेचे वर्णन

263. Uddhaṃ dhumātattā uddhumātaṃ. Setarattehi paribhinnaṃ vimissitaṃ nīlaṃ vinīlaṃ, purimavaṇṇavipariṇāmabhūtaṃ vā nīlaṃ vinīlaṃ. Saṅghāṭo aṅgānaṃ susambaddhatā. Ārammaṇassa dubbalatā paṭipakkhabhāvena cittaṃ ṭhapetuṃ asamatthatā. Attani ānisaṃsadassananīvaraṇarogavūpasamānaṃ yathākkamaṃ pupphachaḍḍakavamanavirecanaupamā yojetabbā. Paṭikūlamanasikārasāmaññena asubhehi kesādīhi paṭikūlajjhānassa gahaṇaṃ sivathikāvaṇṇajjhānassa ca. Tampi hi paṭikūlamanasikāravaseneva uppajjatīti, sivathikappakārāni vā sivathikāvaṇṇāni.

२६३. मृत्यूनंतर फुगल्यामुळे त्याला 'उद्धुमातक' (फुगलेले प्रेत) म्हणतात. पांढऱ्या आणि लाल रंगाने संमिश्रित असलेले निळे (प्रेत) म्हणजे 'विनीलक' होय, किंवा पूर्वीच्या रंगात बदल होऊन निळे झालेले (प्रेत) म्हणजे 'विनीलक' होय. 'संघात' म्हणजे अवयवांचे चांगल्या प्रकारे जोडलेले असणे. आलंबनाची दुर्बलता म्हणजे प्रतिपक्षाच्या (विरोधी भावाच्या) रूपाने चित्त स्थिर ठेवण्यास असमर्थ असणे. स्वतःमध्ये आनिशंस (फायदा) पाहणे आणि नीवरण रूपी रोगाचे शमन होणे, यांसाठी अनुक्रमे 'पुष्पछड्डक' (कचरा साफ करणारा) आणि 'वमन-विरेचन' (उलटी व जुलाब) यांची उपमा योजावी. प्रतिकूल मनसिकाराच्या समानतेमुळे केस इत्यादी अशुभांद्वारे प्रतिकूल ध्यानाचे ग्रहण होते आणि स्मशानातील रंगाच्या ध्यानाचे देखील ग्रहण होते. कारण ते देखील प्रतिकूल मनसिकाराच्या वशानेच उत्पन्न होते. किंवा स्मशानातील नऊ प्रकारच्या प्रेतांना 'सिवथिकावण्ण' (स्मशान प्रकार) म्हणतात.

Asubhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

अशुभ कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

Rūpāvacarakusalakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

रूपावचर कुशल कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

Arūpāvacarakusalakathāvaṇṇanā

अरूपावचर कुशल कथेचे वर्णन

265. Sabbākārenāti [Pg.108] evaṃ rūpanimittaṃ daṇḍādānasambhavadassanādinā sabbena rūparūpanimittesu tadārammaṇajjhānesu dosadassanākārena, rūpādīsu nikantippahānaanāvajjitukāmatādinā vā. Virāgāti jigucchanā. Āneñjābhisaṅkhāravacanādīhi āneñjatā ‘‘santā ime cunda ariyassa vinaye vimokkhā’’tiādinā santavimokkhatā ca vuttā. Dosadassanapaṭipakkhabhāvanāvasena paṭighasaññānaṃ suppahīnattā mahatāpi saddena arūpasamāpattito na vuṭṭhāti. Tathā pana na suppahīnattā sabbarūpasamāpattito vuṭṭhānaṃ siyā, paṭhamajjhānaṃ pana appakampi saddaṃ na sahatīti taṃ samāpannassa saddo kaṇṭakoti vuttaṃ.

२६५. 'सर्व प्रकारे' म्हणजे अशा प्रकारे रूपनिमित्तामुळे काठी उचलणे इत्यादी प्रसंगांचे दर्शन होणे इत्यादी सर्व प्रकारांनी, रूप आणि रूपनिमित्तांमध्ये, तसेच त्यांचे आलंबन असणाऱ्या ध्यानांमध्ये दोष पाहण्याच्या आकाराने, किंवा रूप इत्यादींमध्ये आसक्तीचा त्याग करणे, त्यावर विचार न करण्याची इच्छा असणे इत्यादी आकाराने होय. 'विराग' म्हणजे जुगुप्सा (वीट येणे). 'आनेञ्जाभिसंस्कार' इत्यादी शब्दांद्वारे आनेञ्जता (अचलता) आणि 'हे चुन्द! हे आर्य विनयामध्ये शांत विमोक्ष आहेत' इत्यादींद्वारे शांत विमोक्षता सांगितली आहे. दोषांचे दर्शन आणि प्रतिपक्ष भावनेच्या वशाने प्रतिघसंज्ञा चांगल्या प्रकारे प्रहीण (नष्ट) झाल्यामुळे, मोठ्या आवाजाने देखील अरूप समापत्तीमधून योगी उठत नाही. परंतु, त्या प्रकारे (प्रतिघसंज्ञा) चांगल्या प्रकारे प्रहीण न झाल्यामुळे सर्व रूप समापत्तींमधून उठणे होऊ शकते. परंतु प्रथम ध्यान तर अगदी लहान आवाजालाही सहन करू शकत नाही, म्हणून त्या ध्यानाला प्राप्त झालेल्यासाठी 'आवाज हा काटा आहे' असे म्हटले आहे.

Āruppabhāvanāya abhāve cutito uddhaṃ uppattirahānaṃ rūpasaññāpaṭighasaññānaṃ yāva attano vipākappavatti, tāva anuppattidhammatāpādanena samatikkamo atthaṅgamo ca vutto. Nānattasaññāsu pana yā tasmiṃ bhave na uppajjanti, tā anokāsatāya na uppajjanti, na āruppabhāvanāya nivāritattā. Anivāritattā ca kāci uppajjanti. Tasmā tāsaṃ amanasikāro anāvajjanaṃ apaccavekkhaṇaṃ, javanapaṭipādakena vā bhavaṅgamanassa antare akaraṇaṃ appavesanaṃ vuttaṃ, tena ca nānattasaññāmanasikārahetūnaṃ rūpānaṃ samatikkamā samādhissa thirabhāvaṃ dasseti. Rūpasamatikkamābhāveneva hi rūpasamāpattīsu ‘‘nānattasaññānaṃ amanasikārā’’ti ekassa avacananti. Ko ānisaṃso, na hi sabbassādavatthurahite ākāse pavattitasaññāya ānisaṃso dissatīti vuttaṃ hoti. Rūpasaññāsamatikkamanādikaṃ vacanaṃ ānisaṃsassa pakāsanaṃ, na attho.

अरूप भावनेच्या अभावी, च्युतीनंतर उत्पन्न होण्यास योग्य असणाऱ्या रूपसंज्ञा आणि प्रतिघसंज्ञा यांचा जोपर्यंत स्वतःच्या विपाकाची प्रवृत्ती असते, तोपर्यंत अनुत्पत्ती धर्मतेला प्राप्त करून देण्याद्वारे 'समतिक्रम' (ओलांडून जाणे) आणि 'अस्तंगम' (लय पावणे) सांगितले आहे. नानात्वसंज्ञांमध्ये मात्र ज्या त्या भवामध्ये उत्पन्न होत नाहीत, त्या अवकाश (स्थान) नसल्यामुळे उत्पन्न होत नाहीत, अरूप भावनेने रोखल्या गेल्यामुळे नव्हे. आणि न रोखल्या गेल्यामुळे काही उत्पन्न होतात. म्हणून त्यांचा अमनसिकार (लक्ष न देणे), अना वर्जन (विचार न करणे) आणि अप्रत्यवेक्षण (पुन्हा विचार न करणे) सांगितले आहे. किंवा जवन उत्पन्न करणाऱ्या मनोद्वारावर्जनाद्वारे भवांग प्रवाहाच्या दरम्यान (नानात्वसंज्ञा) न करणे, प्रवेश न करू देणे असे म्हटले आहे. आणि त्याद्वारे नानात्वसंज्ञांच्या मनसिकाराला कारणीभूत असणाऱ्या रूपांच्या समतिक्रमामुळे समाधीची स्थिरता दर्शविली जाते. कारण रूपांचा समतिक्रम न झाल्यामुळेच रूप समापत्तींमध्ये 'नानात्वसंज्ञांचा अमनसिकार' असे एकही वचन म्हटलेले नाही. काय फायदा (आनिशंस)? कारण सर्व प्रकारच्या आस्वाद वस्तूंनी रहित असलेल्या आकाशात प्रवृत्त झालेल्या संज्ञेचा काही फायदा दिसत नाही, असे म्हटले आहे. रूपसंज्ञांचा समतिक्रम इत्यादी वचन हे फायद्याचे (आनिशंसाचे) प्रकाशन आहे, मूळ अर्थ नव्हे.

Aññatthāti suttesu. Tattha hi parittakasiṇugghāṭanepi rūpavivekamattaggahaṇena paricchedassa aggahaṇato anantapharaṇatā ca vuttā, idha pana anantapharaṇatāsabbhāvepi ugghāṭitakasiṇavasena parittānantatā hotīti dassanatthaṃ ‘‘ananto ākāso’’ti na vuttanti adhippāyo. Samayavavatthāpanajhānavisesanenevettha attho, na paṭipattiyāti tadavacanaṃ.

'इतर ठिकाणी' म्हणजे सुत्तांमध्ये. कारण तेथे (सुत्तांमध्ये) लहान कसिण दूर सारल्यावर देखील केवळ रूपाच्या विविक्ततेचे (अभावाचे) ग्रहण केल्यामुळे, परिच्छेदाचे (मर्यादेचे) ग्रहण न झाल्याने 'अनंत स्फुरणता' देखील सांगितली आहे. परंतु येथे (अभिधम्मात) अनंत स्फुरणता विद्यमान असूनही, दूर सारलेल्या कसिणाच्या वशाने परीत्त (मर्यादित) किंवा अनंतता होते, हे दर्शविण्यासाठी 'अनंत आकाश' असे म्हटले नाही, असा अभिप्राय आहे. येथे वेळेची मर्यादा निश्चित करणे आणि ध्यानाचा विशेष दाखवणे हाच हेतू आहे, प्रतिपत्ती (साधना) नव्हे, म्हणून ते वचन म्हटलेले नाही.

266. Paṭhamāruppaviññāṇaṃ [Pg.109] attano pharaṇākāreneva anantanti manasikātabbattā ‘‘ananta’’nti vuttaṃ. Ugghāṭabhāvo ugghāṭimaṃ.

२६६. प्रथम अरूप विज्ञानाला स्वतःच्या पसरण्याच्या (स्फुरणाच्या) आकारानेच 'अनंत' असे मनसिकार करायचे असल्यामुळे 'अनंत' असे म्हटले आहे. कसिण दूर सारण्याचा भाव म्हणजे 'उग्घाटिम' (दूर सारलेले आकाश) होय.

267. Akiñcananti viññāṇassa kiñci pakāraṃ aggahetvā sabbena sabbaṃ vibhāvanaṃ āha.

२६७. 'अकिंचन' या शब्दाने विज्ञानाचा कोणताही प्रकार ग्रहण न करता, सर्व प्रकारे सर्व काही नसणे (अभाव) सांगितले आहे.

268. Yāyāti saṅkhārāvasesasaññāya. Taṃ tāva paṭipattiṃ. Āvajjissāmītiādinā tanninnāvajjanādipavattiyā abhāvaṃ dasseti, na tadatikkamanatthāya āvajjanabhāvanāpavattiyā. Nāsaññāti saññābhāvo ca etissā atthīti attho. Samūhagahaṇavasena pavattaṃ kalāpasammasanaṃ. Phassādiekekadhammagahaṇavasena pavattā anupadadhammavipassanā.

२६८. 'ज्या' म्हणजे संस्कार मात्र शिल्लक राहिलेल्या संज्ञेने. त्या साधनेला (प्रतिपत्तीला). 'मी विचार करीन' इत्यादींद्वारे त्याकडे झुकणाऱ्या आवर्जनादी प्रवृत्तीचा अभाव दर्शविला जातो, त्याच्या समतिक्रमासाठी आवर्जन भावनेच्या प्रवृत्तीचा (अभाव दर्शविला जात) नाही. 'नासंज्ञा' म्हणजे या संज्ञेचा संज्ञाभाव देखील विद्यमान आहे, असा अर्थ आहे. समूहाच्या ग्रहणाच्या वशाने प्रवृत्त झालेली ती 'कलाप संमसन' (समूह संमर्शन) होय. स्पर्श इत्यादी एकेका धर्माच्या ग्रहणाच्या वशाने प्रवृत्त झालेली ती 'अनुपदधर्म विपश्यना' होय.

Ākāse pavattitaviññāṇātikkamato tatiyā. Tadatikkamato hi tasseva vibhāvanaṃ hoti. Dutiyāruppaviññāṇavibhāvane hi tadeva atikkantaṃ siyā, na tassa ārammaṇaṃ, na cārammaṇe dosaṃ disvā anārammaṇassa vibhāvanātikkamo yujjati. Pāḷiyañca ‘‘viññāṇañcāyatanasamāpattiṃ sato samāpajjitvā tato vuṭṭhahitvā taññeva viññāṇaṃ abhāvetī’’ti (cūḷani. upasīvamāṇavapucchāniddesa 39) ttaṃ, na vuttaṃ ‘‘taññeva viññāṇañcāyatanaṃ abhāvetī’’ti, ‘‘taññeva abhāvetī’’ti vā. ‘‘Anantaṃ viññāṇanti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajjā’’ti (vibha. 508) ettha pana dvayaṃ vuttaṃ ārammaṇañca viññāṇaṃ viññāṇañcāyatanañca. Tasmiṃ dvaye yena kenaci yato vā vuṭṭhito, teneva paṭṭhānaniddiṭṭhena taṃsaddassa sambandhe āpanne viññāṇañcāyatanassa nivattanatthaṃ viññāṇavacanaṃ, tasmā paṭhamāruppaviññāṇasseva abhāvanātikkamo vutto. Tannissitanti tena nissitaṃ. Taṃ maṇḍapalaggaṃ anissāya tena vinābhūte vivitte bahi okāse ṭhānaṃ viya ākāsalaggaviññāṇassa viveke tadapagame tatiyāruppassa ṭhānaṃ.

आकाशात (आकाश प्रज्ञप्तीमध्ये) प्रवृत्त केलेल्या पहिल्या अरूप विज्ञानाच्या (विज्ञानानंत्यायतन विज्ञानाच्या) अतिक्रमणामुळे तिसरी (आरुप्प समापत्ती - आकिंचन्यायतन) होते. कारण, त्याचे अतिक्रमण केल्याने त्याचाच अभाव (विभावन) होतो. कारण दुसऱ्या अरूप विज्ञानाच्या विभावनात (अभावात) तेच विज्ञानानंत्यायतन विज्ञान अतिक्रांत होते, त्याचे आलंबन नाही; आणि आलंबनात दोष पाहून अनालंबन अशा ध्यानाचा विभावन-अतिक्रम करणे योग्य नाही. आणि पाळीमध्ये (चुळनिद्देसात) "विज्ञानानंत्यायतन समापत्तीमध्ये स्मृती ठेवून समापन्न होऊन, त्यातून उठून त्याच विज्ञानाचा अभाव करतो" असे म्हटले आहे. "त्याच विज्ञानानंत्यायतन समापत्तीचा अभाव करतो" किंवा "त्याचाच अभाव करतो" असे म्हटलेले नाही. परंतु "अनंत विज्ञान आहे असे विज्ञानानंत्यायतन प्राप्त करून" यामध्ये आलंबन असलेले विज्ञान आणि विज्ञानानंत्यायतन ध्यान हे दोन्ही सांगितले आहेत. त्या दोन्हींमध्ये ज्या कोणापासून किंवा ज्या ध्यानातून उठला आहे, त्याच्याशीच मुख्यत्वे निर्देशिलेल्या 'तद्' (त्या) शब्दाचा संबंध प्राप्त झाल्यावर, विज्ञानानंत्यायतन ध्यानाचा निषेध करण्यासाठी 'विज्ञान' हा शब्द वापरला आहे. म्हणून पहिल्या अरूप विज्ञानाचाच अभाव-अतिक्रम सांगितला आहे. 'तन्निस्सितं' म्हणजे त्याने आश्रित असलेले. जसे मंडपाला चिकटून असलेल्या पहिल्या माणसाचा आश्रय न घेता, त्याच्याशिवाय वेगळ्या, विविक्त अशा बाहेरी मोकळ्या जागेत उभे राहणे, तसेच आकाशाला चिकटून असलेल्या पहिल्या अरूप विज्ञानाच्या विविक्ततेत (अभावात) तिसऱ्या अरूप ध्यानाचे राहणे होय.

Arūpāvacarakusalakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

अरूपावचर कुशल कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

Tebhūmakakusalavaṇṇanā

तेभूमक (त्रिभूमीय) कुशल कथेचे वर्णन.

269. Ime [Pg.110] tāva chandādhipateyye pañca nayāti chandādhipateyyanaye ante purimanayānaṃ taṃnayābhimukhappavattiṃ sandhāya vuttaṃ, ayaṃ pana pakāro na pāḷianugato. Na hi pāḷiyaṃ suddhikanayādayo vatvā vīriyādhipateyyādinayā vuttāti. Mahāpakaraṇe sattahi mahāvārehi anulomādinayavicittehi hīnattiko vibhatto. Tattha ca majjhimadhammekadesabhūtā ime vīsati lokiyamahānayāti katvā ‘‘tattha vibhattā’’ti vuttaṃ, na etena kamena imesaṃ nayānaṃ tattha āgatattā.

२६९. "हे पाच नय छंदाधिपतीमध्ये आहेत" हे छंदाधिपत्य नयाच्या शेवटी मागील नयांची त्या नयाकडे अभिमुख प्रवृत्ती लक्षात घेऊन म्हटले आहे. परंतु हा प्रकार पाळीला अनुसरून नाही. कारण पाळीमध्ये शुद्धिक नयादी सांगून वीर्याधिपत्यादी नय सांगितले नाहीत. महाप्रकरणात (पट्ठान ग्रंथात) अनुलोमादी नयांनी युक्त अशा सात महावारांद्वारे हीनत्रिक विभक्त केले आहे. आणि तेथे मध्यम धर्माचा एक भाग असलेले हे वीस लौकिक महानय आहेत असे मानून "तेथे विभक्त केले आहेत" असे म्हटले आहे, या अट्टकथेत दाखवलेल्या क्रमाने हे नय तेथे आलेले आहेत म्हणून नाही.

Evametesaṃ vibhattaṭṭhānaṃ dassetvā idāni etasmiṃ tebhūmakakusalakathāvasānaṭṭhāne aṭṭhārasakammadvāradassanatthaṃ ‘‘imasmiṃ pana ṭhāne’’tiādimāha. Atha vā hīnapaṇītehi vinivattetvā majjhimarāsiantogadhabhāvaṃ dassentena etesaṃ tebhūmakakusalanayānaṃ hīnattike vibhāgo kato. ‘‘Imasmiṃ pana ṭhāne’’tiādikassa yathāvuttova sambandho. Hīnattike majjhimarāsimhi ye savipākā vaṭṭanissiteneva dānādivasena pavattitā, te hīnāti kātabbā. Ye vivaṭṭanissitena dānādivasena pavattitā, te paṇītāti kātabbā. Avipākā majjhimāti kātabbā. Avipākattā ca tesu majjhimarāsiṃ ṭhapetvā itare dve ekantavaṭṭanissitā nava, vivaṭṭupanissayabhūtā ca navāti aṭṭhārasa kammadvārāni, kammāni ca tāni tassa tassa phalassa kāraṇabhāvena dvārāni cāti kammadvārāni. Tattha tattha vā cittāni kammadvārānīti āha. Taṃtaṃdvārāni vā kāyādīni. Aṭṭhārasa khattiyā ca abhabbā hīnahīnattayādayo nava, bhabbā ca paṇītapaṇītattayādayo navāti kammānurūpeneva veditabbā. Evaṃ brāhmaṇādayo devā ca yojetabbā. Aṭṭhacattālīsa gottacaraṇāni tesaññeva khattiyādīnaṃ bhedā. ‘‘Kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti…pe… cittādhipateyya’’nti (dha. sa. 269-270) evaṃ vutto cittassa cittādhipateyyabhāvo, cittacetasikasamudāye samayavavatthāpako cittasaddo pavattoti ‘‘sampayuttadhammānaṃ vasena vutto’’ti āha.

अशा प्रकारे या नयांचे विभक्त स्थान दाखवून, आता या तेभूमक कुशल कथेच्या समाप्तीच्या स्थानी अठरा कर्मद्वारे दाखवण्यासाठी "परंतु या स्थानी" इत्यादी म्हटले आहे. अथवा, हीन आणि प्रणीत यांच्यापासून परावृत्त करून मध्यम राशीमध्ये अंतर्भूत असल्याचे दाखवणाऱ्या भगवंतांनी या तेभूमक कुशल नयांचे हीनत्रिकामध्ये विभाजन केले आहे. "परंतु या स्थानी" इत्यादी शब्दांचा संबंध वर सांगितल्याप्रमाणेच आहे. हीनत्रिकामधील मध्यम राशीमध्ये जे सविपाक (फलयुक्त) आणि संसाराश्रितच असलेल्या दानादींच्या रूपाने प्रवृत्त झाले आहेत, त्यांना 'हीन' समजावे. जे विवर्ताश्रित (संसारमुक्ततेचा आश्रय घेणारे) दानादींच्या रूपाने प्रवृत्त झाले आहेत, त्यांना 'प्रणीत' समजावे. जे अविपाक (फलरहित) आहेत त्यांना 'मध्यम' समजावे. आणि अविपाक असल्यामुळे त्यातील मध्यम राशीला वगळून, इतर दोन - एकांत संसाराश्रित असलेले नऊ आणि विवर्त-उपनिश्रयभूत (निर्वाणाचे बलवान कारण) असलेले नऊ - अशी अठरा कर्मद्वारे होतात. ती कर्मेही आहेत आणि त्या त्या फलाचे कारण असल्यामुळे द्वारेही आहेत, म्हणून त्यांना 'कर्मद्वारे' म्हणतात. किंवा त्या त्या ठिकाणी चित्तांना 'कर्मद्वारे' असे म्हटले आहे. किंवा त्या त्या द्वारांना काया इत्यादी म्हटले आहे. अठरा क्षत्रिय आणि अभव्य (चार आर्यसत्य जाणण्यास अयोग्य) असलेले हीन-हीन त्रिक इत्यादी नऊ, आणि भव्य (आर्यसत्य जाणण्यास योग्य) असलेले प्रणीत-प्रणीत त्रिक इत्यादी नऊ, हे कर्माच्या अनुरूपच जाणावे. याचप्रमाणे ब्राह्मण इत्यादी आणि देवांचेही योजन करावे. अठ्ठेचाळीस गोत्रचरण हे त्या क्षत्रिय इत्यादींचेच भेद आहेत. "कामावचर कुशल चित्त उत्पन्न होते... पे... चित्ताधिपत्य" अशा प्रकारे सांगितलेला चित्ताचा चित्ताधिपत्यभाव, चित्त-चेतसिक समूहामध्ये समयाचे निर्धारण करणारा 'चित्त' शब्द प्रवृत्त झाला असल्यामुळे "संप्रयुक्त धर्मांच्या द्वारे सांगितला आहे" असे म्हटले आहे.

Tebhūmakakusalavaṇṇanā niṭṭhitā.

तेभूमक (त्रिभूमीय) कुशल कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

Lokuttarakusalavaṇṇanā

लोकोत्तर कुशल कथेचे वर्णन.

277. Lokaṃ [Pg.111] taratīti etena lokasamatikkamapaṭipattimāha. Uttaratīti etena lokassantagamanaṃ phale patiṭṭhānaṃ phalaṃ. Samatikkammātiādinā nibbānaṃ. Samatikkammāti hi nissaritvā. Abhibhuyyāti visaṃyuttaṃ hutvāti attho. Tividhopi cattho maggādīsu ekekasmiṃ yojetabbo, maggeyeva vā idha tassa adhippetattā. Ekacittakkhaṇikanti ekamaggassa dve vāre anuppattiṃ sandhāyāha. Aññamaññaṃ dhammānaṃ anativattanādisādhikāya paññāya vaḍḍheti. ‘‘Niyyātīti niyyānīya’’nti vattabbe ī-kārassa rassattaṃ ya-kārassa ca ka-kāraṃ katvā ‘‘niyyānika’’nti vuttaṃ. Niyyāti etenāti niyyānaṃ, niyyānameva niyyānikaṃ venayiko viya. Ettha ‘‘neyyānika’’nti vattabbe i-kārassa e-kārattaṃ akatvā vuttaṃ.

२७७. "लोकातून पार होतो" याने लोकाचे अतिक्रमण करण्याची प्रतिपत्ती (लोकोत्तर मार्ग) सांगितली आहे. "पार होतो" याने लोकाच्या अंताला पोहोचणे आणि फलामध्ये प्रतिष्ठित होणे म्हणजेच 'फल' होय. "अतिक्रमण करून" इत्यादी शब्दांनी निर्वाण सांगितले आहे. कारण 'समतिक्कम्म' (अतिक्रमण करून) म्हणजे बाहेर पडून (मुक्त होऊन). 'अभिभुय्य' (अभिभूत करून) म्हणजे विसंयुक्त (अलिप्त) होऊन, असा अर्थ आहे. हा तिन्ही प्रकारचा अर्थ मार्ग इत्यादींमध्ये प्रत्येकात योजावा, या ठिकाणी केवळ मार्गामध्येच योजावा, कारण तोच येथे अभिप्रेत आहे. "एकचित्तक्षणिक" हे एका मार्गाची दोन वेळा उत्पत्ती न होणे लक्षात घेऊन म्हटले आहे. परस्परांचे अतिक्रमण न करणे इत्यादी साध्य करणाऱ्या प्रज्ञेने वाढवतो. "निर्याण करतो म्हणून निर्याणीय" असे म्हणावयाचे असताना 'ई' काराचा र्‍हस्व करून आणि 'य' काराचा 'क' कार करून "निर्याणिक" (निय्यानिक) असे म्हटले आहे. ज्याच्याद्वारे निर्याण (संसारातून बाहेर पडणे) होते ते निर्याण, आणि निर्याण म्हणजेच निर्याणिक, जसे 'वैनयिक' शब्दाप्रमाणे. येथे "नैर्याणिक" असे म्हणावयाचे असताना 'इ' काराचा 'ए' कार न करता (निय्यानिक) असे म्हटले आहे.

Phalanti cittacetasikarāsi vuccati, taṃ aññamaññaṃ sampayuttānaṃ dhammānaṃ attano avayavabhūtānaṃ nissayo hoti. Phalañāṇaṃ vā phalaṃ, sammādiṭṭhiādayo aṅgāni vā. Lokuttarabhāveti lokaṃ uttiṇṇabhāve. Tena phalanibbānāni saṅgaṇhāti. Tesu yaṃ bhavati phalaṃ, taṃ ‘‘bhūmī’’ti vuccati. Yathā vā kammanibbattā kāmabhavādayo taṃsamaṅgino nissayabhāvena ‘‘bhūmī’’ti vuccanti, evaṃ maggena nibbattaṃ phalaṃ ariyasāvakassa kālena kālaṃ samāpajjitabbatāya nissayabhāvato ‘‘bhūmī’’ti vuccati, tatoyeva ariyā cirataraṃ tiṭṭhanti. Samucchedavivekavasenāti ettha apāyagamanīyānaṃ accantasamucchedo itaresañca vijjutobhāsena viya tamassa samucchedo daṭṭhabbo. Lokiyajjhānampi puthujjanassa ariyassa ca akatādhikārassa na vinā paṭipadāya ijjhati, katādhikārassa pana ariyassa maggeneva samijjhanato vipākānaṃ viya kusalena tathā samiddhassa ariyamaggena sadisatāya abhāvato atabbipākattā ca na maggapaṭipadā tassa jhānassa paṭipadāti sakkā vattunti tattha tathā garuṃ katvā paṭipadāhi eva desanā na katā, yathāvuttajjhānasaṅgahatthaṃ suddhikadesanāpi katā.

'फल' म्हणजे चित्त-चेतसिकांचा समूह होय, तो परस्परांशी संप्रयुक्त असलेल्या आणि स्वतःचे अवयव असलेल्या धर्मांचा आश्रय असतो. किंवा फलज्ञान म्हणजे फल होय, किंवा सम्यक् दृष्टी इत्यादी अंगे म्हणजे फल होय. "लोकोत्तर भावात" म्हणजे लोकाचे अतिक्रमण केलेल्या अवस्थेत. त्याने फल आणि निर्वाण यांचा संग्रह होतो. त्यामध्ये जे फल उत्पन्न होते, त्याला 'भूमी' असे म्हणतात. किंवा ज्याप्रमाणे कर्मामुळे उत्पन्न झालेले कामभव इत्यादी त्या व्यक्तीच्या आश्रयभावामुळे 'भूमी' म्हटले जातात, त्याचप्रमाणे मार्गामुळे उत्पन्न झालेले फल हे आर्यश्रावकाला वेळोवेळी समापन्न होण्यासाठी आश्रयभूत असल्यामुळे 'भूमी' म्हटले जाते, आणि म्हणूनच आर्यजन दीर्घकाळ टिकून राहतात. "समुच्छेद आणि विवेक यांच्याद्वारे" यामध्ये अपायगामी (दुर्गतीला नेणाऱ्या) अकुशलांचा अत्यंत समुच्छेद (पूर्णपणे उखडून टाकणे) आणि इतरांचा विजेच्या चमकाप्रमाणे अंधाराचा नाश करण्यासारखा समुच्छेद जाणावा. लौकिक ध्यानसुद्धा पृथग्जनाच्या आणि ज्याने पूर्वपुण्य (अधिकार) केले नाही अशा आर्याच्या संतानात प्रतिपत्तीशिवाय (साधनेशिवाय) सिद्ध होत नाही. परंतु ज्याने पूर्वपुण्य केले आहे अशा आर्याच्या संतानात मार्गप्रभावानेच ते सिद्ध होत असल्यामुळे, जसे कुशलामुळे विपाकांची सिद्धी होते, तसे त्या मार्गाच्या प्रभावाने सिद्ध झालेल्या लौकिक ध्यानाचे आर्यमार्गाशी सादृश्य नसल्यामुळे आणि ते त्या मार्गाचा विपाक नसल्यामुळे, "मार्गप्रतिपत्ती ही त्या ध्यानाची प्रतिपत्ती आहे" असे म्हणता येत नाही. म्हणून तेथे त्या प्रतिपत्तीला महत्त्व देऊन प्रतिपत्तीसहच देशना केलेली नाही, तर वर सांगितलेल्या मार्गसिद्ध ध्यानाचा संग्रह करण्यासाठी शुद्धिक देशनाही केली आहे.

Idha pana kassaci vinā paṭipadāya asiddhito garuṃ katvā dassetuṃ ‘‘dukkhapaṭipada’’ntiādi vuttaṃ. Yo koci vāroti sakiṃ dvikkhattuṃ tikkhattuṃ catukkhattuṃ anekakkhattunti evamādīsu vikkhambhanavāresu yo koci. Sakiṃ dvikkhattuñca vikkhambhanavārā sukhā paṭipadā eva, na ca tato uddhaṃ sukhā paṭipadā [Pg.112] hotīti tikkhattuṃ vikkhambhanavāraṃ dukkhā paṭipadāti rocesuṃ aṭṭhakathācariyā. Tasmiṃ tathārocite tato paresu catukkhattuṃ vikkhambhanavārādīsu vattabbameva natthīti. Rūpārūpānaṃ lakkhaṇādīhi paricchinditvā gahaṇaṃ rūpārūpapariggaho, nāmarūpamattametaṃ, na añño koci sattādikoti vavatthāpanaṃ nāmarūpavavatthāpanaṃ. Pariggahitarūpārūpassa maggapātubhāvadandhatā ca nāmarūpavavatthāpanādīnaṃ kicchasiddhito siyāti na rūpārūpapariggahakicchatāya eva dukkhapaṭipadatā vattabbāti ce? Taṃ na, nāmarūpavavatthāpanādīnaṃ paccanīkakilesamandatāya sukhasiddhiyampi tathāsiddhavipassanāsahagatānaṃ indriyānaṃ mandatāya maggapātubhāvadandhabhāvato.

परंतु येथे, कोणत्याही प्रतिपदेशिवाय (लोकोत्तर ध्यानाची) सिद्धी न झाल्यामुळे, महत्त्व देऊन दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी "दुःखप्रतिपदा" इत्यादी म्हटले आहे. "कोणतीही वेळ (वार)" म्हणजे एकदा, दोनदा, तीनदा, चारदा किंवा अनेकदा इत्यादी क्लेश दूर करण्याच्या (विक्खंभन) वारांपैकी कोणताही एक होय. एकदा किंवा दोनदा क्लेश दूर करणे ही "सुखप्रतिपदा"च आहे, आणि त्यापेक्षा अधिक वेळा क्लेश दूर करणे ही सुखप्रतिपदा राहत नाही; म्हणूनच तीन वेळा क्लेश दूर करण्याच्या वाराला अट्ठकथाचार्यांनी "दुःखप्रतिपदा" म्हणून स्वीकारले आहे. ते तसे स्वीकारले असता, त्यापुढील चार वेळा इत्यादी क्लेश दूर करण्याच्या वारांमध्ये (ती दुःखप्रतिपदाच आहे हे) सांगण्याची आवश्यकताच उरत नाही. रूप आणि अरूपाचे (नाम-रूपाचे) लक्षण इत्यादींद्वारे विभागून ग्रहण करणे म्हणजे "रूपारूपपरिग्रह" होय. "हे केवळ नाम-रूपच आहे, याव्यतिरिक्त कोणताही सत्त्व (प्राणी) इत्यादी नाही" असे निश्चित करणे म्हणजे "नामरूपव्यवस्थान" होय. नाम-रूपाचे ग्रहण केलेल्या साधकाच्या मार्गाचा प्रादुर्भाव मंद असणे हे नामरूपव्यवस्थान इत्यादींच्या कठीणतेने सिद्ध होत असल्यामुळे, केवळ रूपारूपपरिग्रहाच्या कठीणतेमुळेच दुःखप्रतिपदा म्हणावे असे नाही का? तर ते योग्य नाही; कारण नामरूपव्यवस्थान इत्यादींच्या विरोधी क्लेशांच्या मंदतेमुळे ते सहज साध्य होत असतानाही, त्या प्रकारे सिद्ध झालेल्या विपश्यनासहगत इंद्रियांच्या मंदतेमुळे मार्गाचा प्रादुर्भाव मंद होतो.

Rūpārūpaṃ pariggahetvāti akicchenapi pariggahetvā. Kicchena pariggahite vattabbameva natthi. Evaṃ sesesupi. Imaṃ vāraṃ rocesunti kalāpasammasanāvasāne udayabbayānupassanāya vattamānāya uppannassa vipassanupakkilesassa tikkhattuṃ vikkhambhanena kicchatāvāraṃ dukkhā paṭipadāti rocesuṃ etadantattā paṭipadāya. Etassa akicchattepi purimānaṃ kicchatte dukkhapaṭipadatā vuttanayāvāti na paṭisiddhāti daṭṭhabbaṃ. Yathāvuttaṃ vā sabbaṃ rūpārūpapariggahādikicchataṃ tikkhattuṃ vikkhambhanavāratāvasena ‘‘imaṃ vāra’’nti āha. Yassa pana sabbattha akicchatā, tassa sukhā paṭipadā veditabbā.

"रूपारूप ग्रहण करून" म्हणजे विनासायास ग्रहण करूनही. जर कठीणतेने ग्रहण केले असेल, तर (पुढील नामरूपव्यवस्थानात कठीणता येईल हे) सांगण्याची आवश्यकताच नाही. उर्वरित ज्ञानांच्या बाबतीतही असेच समजावे. "या वाराला स्वीकारले" म्हणजे कलापसंमसन ज्ञानाच्या शेवटी उदयव्ययानुपश्यना ज्ञान प्रवृत्त होत असताना उत्पन्न झालेल्या विपश्यना-उपक्लेशांना तीन वेळा दूर करण्याच्या कठीणतेच्या वाराला "दुःखप्रतिपदा" म्हणून स्वीकारले आहे; कारण प्रतिपदेचा अंत या (विपश्यना-उपक्लेश दूर करण्याच्या) मर्यादेत होतो. हे कठीण नसले तरी, पूर्वीच्या रूपारूपपरिग्रह इत्यादींच्या कठीणतेमुळे दुःखप्रतिपदा असणे हे पूर्वोक्त नियमानुसारच आहे, त्याचा निषेध केला जात नाही, असे समजावे. किंवा पूर्वोक्त सर्व रूपारूपपरिग्रह इत्यादींच्या कठीणतेला तीन वेळा दूर करण्याच्या वाराच्या स्वरूपात "हा वार" असे म्हटले आहे. परंतु ज्या साधकाला सर्व ठिकाणी कठीणता येत नाही, त्याची "सुखप्रतिपदा" समजावी.

Musāvādādīnaṃ visaṃvādanādikiccatāya lūkhānaṃ apariggāhakānaṃ paṭipakkhabhāvato pariggāhakasabhāvā sammāvācā. Sā siniddhabhāvato sampayuttadhamme pariggaṇhāti sammāvācāpaccayasubhāsitasotārañca janaṃ. Kāyikakiriyākiccaṃ kattabbaṃ samuṭṭhāpeti, sayañca samuṭṭhahanaṃ ghaṭanaṃ hotīti sammākammantasaṅkhātā viratipi samuṭṭhānasabhāvāti vuttā. Sampayuttadhammānaṃ vā ukkhipanaṃ samuṭṭhahanaṃ kāyikakiriyāya bhārukkhipanaṃ viya, jīvamānassa sattassa, sampayuttadhammānaṃ vā suddhi vodānaṃ ājīvasseva vā jīvitindriyavuttiyā.

असत्य भाषण (मृषावाद) इत्यादींच्या, इतरांना फसवणे इत्यादी कृत्यांमुळे कोरड्या, कठोर आणि (इतरांना) न स्वीकारणाऱ्या स्वभावाच्या विरोधी असल्यामुळे, सम्यक् वाचा ही स्वीकारणाऱ्या (संग्रह करणाऱ्या) स्वभावाची असते. ती आपल्या स्निग्ध (सौम्य) स्वभावामुळे संप्रयुक्त धर्मांना आणि सम्यक् वाचेच्या निमित्ताने सुभाषित ऐकणाऱ्या जनसमुदायालाही आपल्याकडे आकर्षित करते (स्वीकारते). ती करण्यायोग्य कायिक क्रियांच्या कर्तव्याला प्रवृत्त करते, आणि ती स्वतः प्रवृत्त होणे व संघटित होणे अशी असल्यामुळे, "सम्यक् कर्मांत" नावाची विरती देखील प्रवृत्तीच्या स्वभावाची आहे असे म्हटले आहे. किंवा कायिक क्रियेद्वारे ओझे उचलण्याप्रमाणे संप्रयुक्त धर्मांना वर उचलणे म्हणजे प्रवृत्ती (समुत्थान) होय. जिवंत प्राण्याच्या संप्रयुक्त धर्मांची शुद्धी म्हणजे "वोदान" (परिशुद्धी) होय, किंवा जीवितेंद्रियाच्या प्रवृत्तीसाठी (जीवन जगण्यासाठी) आजीविकेचीच शुद्धी म्हणजे "वोदान" होय.

283. Maggasannissitanti paramatthamaggasabhāvattā maggāvayavabhāvena samudāyasannissitanti attho.

२८३. "मार्गसंनिश्रित" म्हणजे परमार्थ मार्गाच्या स्वभावाचे असल्यामुळे, मार्गाचा अवयव (भाग) या रूपाने समूहावर आश्रित असणे, असा अर्थ आहे.

285. Patiṭṭhānaṃ kilesavasena, āyūhanaṃ abhisaṅkhāravasena. Taṇhāvasena vā patiṭṭhānaṃ, diṭṭhivasena āyūhanaṃ. Bodhīti yā ayaṃ dhammasāmaggī vuccatīti yojetabbā. Senaṅgarathaṅgādayo viyāti etena [Pg.113] puggalapaññattiyā avijjamānapaññattibhāvaṃ dasseti. Aṅga-saddo kāraṇatthopi hotīti catusaccabodhāya saṃvattantīti bojjhaṅgā. Bujjhantīti bodhiyo, bodhiyo eva aṅgāti ‘‘anubujjhantīti bojjhaṅgā’’ti vuttaṃ. Vipassanādīnaṃ kāraṇānaṃ bujjhitabbānañca saccānaṃ anurūpaṃ paccakkhabhāvena paṭimukhaṃ aviparītatāya sammā ca bujjhantīti evamatthavisesadīpakehi upasaggehi ‘‘anubujjhantī’’tiādi vuttaṃ. Bodhi-saddo hi sabbavisesayuttaṃ bujjhanaṃ sāmaññena saṅgaṇhātīti.

२८५. क्लेशांच्या प्रभावाने प्रतिष्ठित होणे (स्थिरावणे) आणि अभिसंस्काराच्या (कर्माच्या) प्रभावाने प्रयत्न करणे (आयूहन) होय. किंवा तृष्णेच्या प्रभावाने प्रतिष्ठित होणे आणि दृष्टीच्या (मिथ्या दृष्टीच्या) प्रभावाने प्रयत्न करणे होय. "बोधी" म्हणजे जी ही धर्मांची सामग्री (एकत्र येणे) म्हटली जाते, असा संबंध जोडावा. "सेनेचे अवयव, रथाचे अवयव इत्यादींप्रमाणे" याने पुद्गलप्रज्ञप्तीचे अविद्यमानप्रज्ञप्तीत्व (परमार्थात अस्तित्त्व नसणे) दर्शवले आहे. "अंग" हा शब्द कारणाच्या अर्थातही वापरला जातो, म्हणून चार आर्यसत्यांच्या बोधासाठी (ज्ञानासाठी) जे प्रवृत्त होतात, त्यांना "बोझंग" (बोध्यंग) म्हणतात. जे जाणतात ते "बोधी" (ज्ञान) होत, आणि बोधी हेच अंग (कारण) असल्यामुळे "जे अनुबोध करतात ते बोझंग" असे म्हटले आहे. विपश्यना इत्यादी कारणांच्या आणि जाणण्यायोग्य चार आर्यसत्यांच्या अनुरूप, प्रत्यक्ष रूपाने, संमुख, यथार्थपणे आणि चांगल्या प्रकारे जाणतात; अशा प्रकारे अर्थाचा विशेष दर्शवणाऱ्या उपसर्गांद्वारे "अनुबुज्झन्ति" (अनुबोध करतात) इत्यादी म्हटले आहे. कारण "बोधी" हा शब्द सर्व विशेष अर्थांनी युक्त असलेल्या जाणण्याच्या क्रियेला सामान्य रूपाने ग्रहण करतो.

299. Tiṇṇanti rāgādīnaṃ. Karoti nāma kiṃ duccaritāni anuvattamānāni.

२९९. "तीन" म्हणजे राग इत्यादींचे. काय करतो? म्हणजे पाठीमागे येणाऱ्या दुश्चरित्रांना (दुष्कृत्यांना) करतो.

301. Pāṇātipātādinipphāditapaccayānaṃ niccasevanaṃ dhuvapaṭisevanaṃ. Sakiccakoti visuṃ attano kiccavā. Na hotīti atthantarabhāvaṃ paṭikkhipati. Paccayapaṭisevanasāmantajappanairiyāpathappavattanāni pāpicchatānibbattāni tīṇi kuhanavatthūnīti.

३०१. प्राणातिपात (जीवहिंसा) इत्यादींद्वारे मिळवलेल्या प्रत्ययांचे (साधनांचे/वस्तूंचे) निरंतर सेवन करणे म्हणजे "ध्रुवप्रतिसेवन" होय. "सकिच्चक" (स्वकृत्यवान) म्हणजे स्वतःचे स्वतंत्र कार्य असणारा. "नसतो" या शब्दाने (सम्यक् वाचा आणि सम्यक् कर्मांत यांच्यापेक्षा) भिन्न अस्तित्वाचा निषेध केला आहे. प्रत्ययांचे सेवन करणे, जवळीक साधून बोलणे (जल्पन) आणि ईर्यापथाचे प्रदर्शन करणे, ही पापी इच्छेमुळे (लोभामुळे) उत्पन्न होणारी तीन कुहनवस्तू (ढोंग किंवा फसवणुकीची साधने) आहेत, असे समजावे.

343. Vuṭṭhānagāminīvipassanā saṅkhārupekkhā sānulomā, sā suññato passantī ‘‘suññatā’’ti vuccati, dukkhato passantī taṇhāpaṇidhisosanato ‘‘appaṇihita’’nti. Sā āgamanīyaṭṭhāne maggādhigamatthaṃ āgamanapaṭipadāṭhāne ṭhatvā suññatāppaṇihitanti nāmaṃ deti. Āgamanato nāme laddhe saguṇato ārammaṇato ca nāmaṃ siddhameva hoti, na pana saguṇārammaṇehi nāmalābhe sabbattha āgamanato nāmaṃ siddhaṃ hotīti paripuṇṇanāmasiddhihetuttā saguṇārammaṇehi sabbesampi nāmattayayogo, na āgamanatoti vavatthānakarattā ca nippariyāyadesanāya āgamanatova idha nāmaṃ labhati, na itarehīti vuttaṃ.

३४३. वुट्ठानगामिनी विपश्यना म्हणजे अनुलोम ज्ञानासह असणारे संस्कारोपेक्षा ज्ञान होय. ती शून्यता (आत्मभावाचा अभाव) या रूपाने पाहत असल्यामुळे तिला "शून्यता" म्हटले जाते, आणि दुःख रूपाने पाहत असताना, ती तृष्णेच्या आकांक्षेला नष्ट करत असल्यामुळे तिला "अप्रणिहित" म्हटले जाते. ती मार्गाच्या प्राप्तीसाठी कारणीभूत असलेल्या प्रतिपदेच्या स्थानी राहून (लोकोत्तर ध्यानाला) "शून्यता" किंवा "अप्रणिहित" हे नाव देते. विपश्यनेच्या आगमनामुळे (प्रवेशामुळे) नाव प्राप्त झाले असता, स्वतःच्या गुणांमुळे आणि (निर्वाण रूप) आलंबनामुळे नाव सिद्ध होतेच; परंतु स्वतःच्या गुणांमुळे आणि आलंबनामुळे नाव प्राप्त झाले तरी, सर्व ठिकाणी आगमनामुळे नाव सिद्ध होत नाही. परिपूर्ण नाव सिद्ध होण्याच्या कारणाने, स्वतःच्या गुणांमुळे आणि आलंबनामुळे सर्वच विमोक्ष मार्गांना तिन्ही नावांचा योग संभवतो, परंतु आगमनामुळे तो संभवत नाही, असा विभाग केल्यामुळे निष्पर्याय देशना असलेल्या अभिधम्मामध्ये केवळ आगमनामुळेच येथे (लोकोत्तर मार्गात) नाव प्राप्त होते, इतरांनी नाही, असे म्हटले आहे.

350. Animittavipassananti aniccānupassanaṃ. Nimittadhammesūti samūhādighanavasena ca sakiccaparicchedatāya ca sapariggahesu khandhesu. Animittavimokkhoti aniccānupassanamāha. Evaṃsampadamidanti kathamidha upamāsaṃsandanaṃ hoti. Na hi chandacittānaṃ maggasaṅkhātaadhipatibhāvābhāvo viya saddhindriyādhikassa animittavimokkhassa animittabhāvābhāvo atthi, na ca amaggādhipatīnaṃ maggādhipatināmadānābhāvo viya animittassa animittanāmadānābhāvoti sakkā vattuṃ animittavimokkhassa ananimittatāya abhāvato[Pg.114]. Maggo adhipati etesanti ca maggādhipatinoti yutto tattha chandacittehi taṃsampayuttānaṃ maggādhipatibhāvābhāvo. Idha pana maggo animittaṃ etassāti maggānimittoti ayamattho na sambhavatīti na tena amaggena maggassa animittabhāvo na yujjati, kiṃ vā ettha sāmaññaṃ adhippetanti. Amaggaṅgamagganāmābhāvo. Yathā satipi adhipatibhāve chandacittānaṃ na maggādhipatīti magganāmaṃ, na ca tehi maggassa tesaṃ amaggaṅgattā, tathā satipi saddhāya āgamanabhāvena tassā animittanti magganāmaṃ, na ca tāya maggassa tassā amaggaṅgattā. Evaṃ animittavipassanāyapi animittabhāvo nippariyāyena natthīti dīpito hoti.

३५०. अनिमित्त विपश्यना म्हणजे अनित्यानुपश्यना होय. 'निमित्त धर्मांमध्ये' म्हणजे समूहादी घनाच्या (संघाताच्या) प्रभावाने आणि स्वतःच्या कार्याच्या परिच्छेदाने (मर्यादेने) शरीरासह असलेल्या स्कंधांमध्ये होय. 'अनिमित्त विमोक्ष' असे अनित्यानुपश्यनेला म्हटले आहे. 'या प्रकारे हे संपन्न होते' यात उपमेची तुलना कशी होऊ शकते? कारण जसे छंद आणि चित्त यांच्यामध्ये 'मार्ग' नावाच्या अधिपतीचा अभाव असतो, तसे श्रद्धा-इंद्रिय अधिक असलेल्या अनिमित्त विमोक्षाच्या अनिमित्त भावाचा अभाव नसतो. तसेच, जे मार्गाचे अधिपती नाहीत त्यांना 'मार्गाधिपती' हे नाव न मिळण्याचा अभाव असतो, तसे अनिमित्त विमोक्षाला 'अनिमित्त' हे नाव न मिळण्याचा अभाव असतो असे म्हणता येत नाही; कारण अनिमित्त विमोक्षाच्या अन-अनिमित्ततेचा (अनिमित्त नसण्याचा) अभाव असतो. 'मार्ग हा यांचा अधिपती आहे' म्हणून 'मार्गाधिपती' असा विग्रह योग्य आहे. तिथे छंद आणि चित्त यांच्याशी संप्रयुक्त असलेल्या धर्मांमध्ये मार्गाधिपती भावाचा अभाव योग्य आहे. परंतु येथे 'मार्ग हा याचा अनिमित्त आहे' म्हणून 'मार्ग-अनिमित्त' असा अर्थ संभवत नाही. म्हणून त्या अमार्गाने मार्गाचा अनिमित्तभाव अयोग्य ठरतो असे नाही. किंवा येथे कोणते साम्य अभिप्रेत आहे? अमार्गांग असलेल्या धर्माला 'मार्ग' हे नाव न मिळणे. जसे छंद आणि चित्त यांच्यामध्ये अधिपतीभाव असूनही त्यांना 'मार्गाधिपती' असे मार्गाचे नाव मिळत नाही, आणि त्यांच्यामुळे मार्गालाही ते नाव मिळत नाही कारण ते मार्गांग नाहीत; तसेच श्रद्धेच्या आगमनाचा भाव (मार्गाच्या उत्पत्तीचे कारण असणे) असूनही, त्या श्रद्धेला 'अनिमित्त' असे मार्गाचे नाव मिळत नाही, आणि तिच्यामुळे मार्गालाही ते नाव मिळत नाही कारण ती मार्गांग नाही. अशा प्रकारे अनिमित्त विपश्यनेचा देखील अनिमित्तभाव मुख्य अर्थाने (निप्परियायेन) नाही, हे दर्शविले आहे।

Nanu ca idha jhānaṃ suññatādināmena vuttaṃ, na maggoti ce? Na, maggasampayogato jhānassa suññatādināmakattā. Suttantapariyāyena saguṇārammaṇehi idha abhidhammepi nāmaṃ labhatīti āhaṃsu. Tasmā paṭikkhittā ‘‘na pana labhantī’’ti. Kiṃ kāraṇā? Abhidhamme sarasaṃ anāmasitvā paccanīkatova nāmalābhāti adhippāyo. Yo hi saguṇārammaṇehi nāmalābho, so sarasappadhāno hoti. Saraseneva ca nāmalābhe sabbamaggānaṃ suññatādibhāvoti vavatthānaṃ na siyā. Tasmā abhidhamme satipi dvīhi nāmalābhe paccanīkato nāmavavatthānakaraṃ gahitanti saguṇārammaṇehi suññatāppaṇihitamaggā nāmaṃ na labhantīti āha. Atha vā na pana labhantīti aññanirapekkhehi saguṇārammaṇehi na labhanti. Kiṃ kāraṇā? Abhidhamme sarasapaccanīkehi sahitehi nāmalābhāti attho. Paccanīkañhi vavatthānakaraṃ anapekkhitvā kevalassa sarasassa nāmahetubhāvo abhidhamme natthi avavatthānāpattito. Tasmā attābhinivesapaṇidhipaṭipakkhavipassanānulomā maggā satipi sarasantare paccanīkasahitena sarasena nāmaṃ labhanti. Animittamaggassa pana vipassanā nimittapaṭipakkhā na hoti sayaṃ nimittaggahaṇato nimittaggahaṇānivāraṇāti tadanulomamaggopi na nimittassa paṭipakkho. Yadi siyā, nimittagatavipassanāyapi paṭipakkho siyāti. Tasmā vijjamānopi saraso vavatthānakarapaccanīkābhāvā abhidhamme animittanti nāmadāyako na gahito. Aniccānupassanānulomo pana maggo suddhikapaṭipadānayeyeva saṅgahitoti daṭṭhabbo. Tasmā eva ca so nayo vuttoti. Evanti yaṃ [Pg.115] vakkhati ‘‘aniccato vuṭṭhahantassa maggo animitto hotī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 350), evaṃ āharitvā aṭṭhakathācariyehi so animittamaggo dīpitoti attho.

शंका: येथे ध्यान हे 'शून्यता' इत्यादी नावाने म्हटले आहे, मार्ग नाही, असे जर म्हटले तर? नाही, कारण मार्गाच्या संप्रयोगामुळे ध्यानाला 'शून्यता' इत्यादी नाव मिळते. सुत्तंत पद्धतीने सगुण आलंबनांमुळे येथे अभिधम्मातही नाव प्राप्त होते, असे काही आचार्य म्हणतात. म्हणून 'परंतु ते प्राप्त करत नाहीत' असे म्हणून (अट्ठकथेत) त्याचे खंडन केले आहे. काय कारण आहे? अभिधम्मात स्वतःच्या स्वभावाचा (सरस) विचार न करता केवळ विरोधी पक्षाच्या (पच्चनीक) कारणानेच नाव प्राप्त होते, असा अट्ठकथाकारांचा अभिप्राय आहे. कारण जो सगुण आलंबनांमुळे नावाचा लाभ होतो, तो स्वभावाला प्रधान मानणारा असतो. आणि केवळ स्वभावामुळेच नावाचा लाभ झाला, तर सर्व मार्गांना 'शून्यता' इत्यादी भाव प्राप्त होईल आणि नावांची निश्चित विभागणी (व्यवस्थान) होणार नाही. म्हणून अभिधम्मात दोन्ही कारणांनी नावाचा लाभ होत असला, तरी विरोधी पक्षामुळे होणारी निश्चित विभागणी करणारे नावच ग्रहण केले जाते. म्हणूनच 'सगुण आलंबनांमुळे शून्यता आणि अप्रणिहित मार्ग नाव प्राप्त करत नाहीत' असे म्हटले आहे. अथवा, 'परंतु ते प्राप्त करत नाहीत' याचा अर्थ असा की, इतर कारणांची अपेक्षा न ठेवता केवळ सगुण आलंबनांमुळे ते नाव प्राप्त करत नाहीत. काय कारण आहे? कारण अभिधम्मात स्वभाव आणि विरोधी पक्ष या दोन्हीच्या एकत्र येण्याने नावाचा लाभ होतो, असा अर्थ आहे. कारण विभागणी करणाऱ्या विरोधी पक्षाची अपेक्षा न करता केवळ स्वभावाचे नाव मिळण्याचे कारण अभिधम्मात नाही; कारण तसे केल्यास विभागणी न होण्याची (अव्यवस्थेची) आपत्ती येईल. म्हणून आत्माभिनिवेश आणि प्रणिधी यांच्या विरोधी असलेल्या विपश्यनेला अनुकूल असलेले मार्ग, इतर कारणे असूनही, विरोधी पक्षासह असलेल्या स्वभावामुळे नाव प्राप्त करतात. परंतु अनिमित्त मार्गाची विपश्यना (अनित्यानुपश्यना) ही निमित्ताची विरोधी नसते; कारण ती स्वतः संस्कार-निमित्त नावाचे आलंबन ग्रहण करते किंवा संस्कार-निमित्त आलंबन ग्रहण करण्यास प्रतिबंध करत नाही. म्हणून त्या विपश्यनेला अनुकूल असलेला मार्ग देखील निमित्ताचा विरोधी नसतो. जर तो विरोधी असता, तर संस्कार-निमित्तामध्ये होणाऱ्या विपश्यनेचा देखील विरोधी झाला असता. म्हणून विद्यमान असूनही, विभागणी करणाऱ्या विरोधी पक्षाच्या अभावामुळे अभिधम्मात 'अनिमित्त' असे नाव देणारा स्वभाव ग्रहण केला गेला नाही. परंतु अनित्यानुपश्यनेला अनुकूल असलेला मार्ग केवळ शुद्धिक-प्रतिपदा पद्धतीमध्येच समाविष्ट केला आहे, असे समजावे. आणि म्हणूनच ती पद्धत सांगितली आहे. 'या प्रकारे' जे पुढे सांगितले जाईल की 'अनित्यापासून उठणाऱ्या पुद्गलाचा मार्ग अनिमित्त असतो', असे उद्धृत करून अट्ठकथाचार्यांनी त्या अनिमित्त मार्गाचे स्पष्टीकरण केले आहे, असा अर्थ आहे।

Vuṭṭhāna…pe… kimārammaṇāti aniccādito vuṭṭhahantassa vuṭṭhānagāminiyā lakkhaṇārammaṇatte sati saṅkhārehi vuṭṭhānaṃ na siyā, saṅkhārārammaṇatte ca lakkhaṇapaṭivedhoti maññamāno pucchati. ‘‘Anicca’’ntiādinā saṅkhāresu pavattamānena ñāṇena lakkhaṇānipi paṭividdhāni honti tadākārasaṅkhāragahaṇatoti āha ‘‘lakkhaṇārammaṇā’’ti. Saṅkhārārammaṇā eva yathāvuttādhippāyena ‘‘lakkhaṇārammaṇā’’ti vuttāti dassento ‘‘lakkhaṇaṃ nāmā’’tiādimāha. Aniccatā dukkhatā anattatāti hi visuṃ gayhamānaṃ lakkhaṇaṃ paññattigatikaṃ paramatthato avijjamānaṃ, avijjamānattā eva parittādivasena navattabbadhammabhūtaṃ. Tasmā visuṃ gahetabbassa lakkhaṇassa paramatthato abhāvā ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti saṅkhāre sabhāvato sallakkhentova lakkhaṇāni sallakkheti nāmāti āha ‘‘yo pana aniccaṃ dukkhamanattāti tīṇi lakkhaṇāni sallakkhetī’’ti. Yasmā ca aniccantiādinā saṅkhārāva dissamānā, tasmā te kaṇṭhe baddhakuṇapaṃ viya paṭinissajjanīyā honti.

'वुट्ठान...पे... किमारम्मणा' (उठणे कोणत्या आलंबनाचे असते) या पाठाने विचारतो. अनित्यता इत्यादी संस्कारांमधून उठणाऱ्या (मुक्त होणाऱ्या) पुद्गलाच्या वुट्ठानगामिनी विपश्यनेचे आलंबन जर 'लक्षण' असेल, तर संस्कारांमधून उठणे होणार नाही; आणि जर आलंबन 'संस्कार' असेल, तर लक्षणांचा वेध (साक्षात्कार) होणार नाही, असे मानून तो विचारतो. 'अनित्य' इत्यादी प्रकारे संस्कारांमध्ये प्रवृत्त होणाऱ्या ज्ञानाद्वारे लक्षणांचा देखील वेध होतो, कारण त्या आकाराच्या संस्कारांचे ग्रहण केले जाते; म्हणून 'लक्षणालंबन' असे म्हटले आहे. संस्कारालंबन असलेल्या विपश्यनेलाच पूर्वोक्त अभिप्रायाने 'लक्षणालंबन' म्हटले आहे, हे दर्शविताना 'लक्षण म्हणजे...' इत्यादी म्हटले आहे. कारण अनित्यता, दुःखता, अनात्मता असे संस्कारांपेक्षा वेगळे ग्रहण केले जाणारे लक्षण हे प्रज्ञप्तीसारखे असते आणि परमार्थतः अविद्यमान (नसलेले) असते. परमार्थतः अविद्यमान असल्यामुळेच ते परित्त (लहान) इत्यादी रूपाने सांगता न येण्याजोगा धर्म बनते. म्हणून वेगळे ग्रहण करण्याजोग्या लक्षणाचा परमार्थतः अभाव असल्यामुळे, 'अनित्य, दुःख, अनात्मा' अशा प्रकारे संस्कारांना त्यांच्या स्वभाव-लक्षणाने जाणणे म्हणजेच लक्षणांना जाणणे होय, म्हणून 'जो अनित्य, दुःख, अनात्मा या तीन लक्षणांना जाणतो' असे म्हटले आहे. आणि ज्याअर्थी 'अनित्य' इत्यादी रूपाने केवळ संस्कारच दिसतात, म्हणून ते गळ्यात बांधलेल्या कुजलेल्या शवाप्रमाणे त्याग करण्याजोगे असतात।

Lokuttarakusalaṃ

लोकोत्तर कुशल

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā

प्रकीर्णककथा वर्णन

Tatrāti lokuttarajjhāne. Ajjhattañcāti upaḍḍhagāthāya abhinivisitabbaṃ vuṭṭhātabbaṃ vipassanābhūmiṃ pañcadhā uddisati. Sattaaṭṭhādīni aṅgāni sattaṭṭhaṅgānīti ādisaddassa lopo daṭṭhabbo. Nimittanti yato vuṭṭhānaṃ, tāni nimittapavattāni nimittavacaneneva uddisati. Saṅkhārupekkhāñāṇameva ariyamaggassa bojjhaṅgādivisesaṃ niyameti. Kasmā? Tato tato dutiyādipādakajjhānato uppannassa sasaṅkhārupekkhāñāṇassa pādakajjhānātikkantānaṃ aṅgānaṃ asamāpajjitukāmatāvirāgabhāvanābhāvato itarassa ca atabbhāvato. Tesampi vādesu…pe… vipassanāva niyametīti veditabbā. Kasmā? Vipassanāniyameneva hi paṭhamattheravādepi apādakapaṭhamajjhānapādakamaggā paṭhamajjhānikāva honti, itare ca pādakajjhānavipassanāniyamehi taṃtaṃjhānikā. Evaṃ sesavādesupi vipassanāniyamo yathāsambhavaṃ yojetabbo.

'तत्र' म्हणजे लोकोत्तर ध्यानात होय. 'अज्झत्तं च' इत्यादी अर्ध्या गाथेने, ज्या स्कंधांमध्ये अभिनिवेश करायचा आहे, ज्यांच्यापासून उठायचे आहे, आणि जी विपश्यनेची भूमी आहे, त्यांना पाच प्रकारे संक्षेपाने दर्शविले आहे. सात, आठ इत्यादी अंगे म्हणजे 'सत्तट्ठंगानि' (सप्त-अष्टांग) होय; येथे 'आदि' शब्दाचा लोप झाला आहे असे समजावे. 'निमित्त' म्हणजे ज्या संस्कार-प्रवृत्तींमधून उठणे होते, त्या संस्कार-प्रवृत्तींना 'निमित्त' या शब्दानेच संक्षेपाने दर्शविले आहे. संस्कारुपेक्षा ज्ञानच आर्यमार्गाच्या बोध्यंग इत्यादी विशेषांना निश्चित करते. काय कारण आहे? कारण त्या त्या द्वितीय इत्यादी पादक ध्यानापासून उत्पन्न झालेल्या, संस्कारुपेक्षा ज्ञानासह असलेल्या विपश्यनेमध्ये, पादक ध्यानाच्या पलीकडे गेलेल्या अंगांविषयी समापत्ती न करण्याची इच्छा आणि वैराग्य भावना असते; आणि इतर ज्ञानामध्ये हा भाव नसतो. त्यांच्याही वादांमध्ये...पे... विपश्यनाच निश्चित करते, असे समजावे. काय कारण आहे? कारण विपश्यनेच्या नियमामुळेच पहिल्या थेरांच्या वादातही पादक नसलेले मार्ग आणि प्रथम ध्यान पादक असलेले मार्ग हे प्रथम ध्यानाचेच असतात; आणि इतर मार्ग हे पादक ध्यान व विपश्यनेच्या नियमांमुळे त्या त्या ध्यानाचे असतात. अशा प्रकारे इतर वादांमध्येही विपश्यनेचा नियम यथासंभव लागू केला पाहिजे।

Pakiṇṇakasaṅkhāreti [Pg.116] pādakajjhānato aññasaṅkhāre. Tena pādakajjhānasaṅkhāresu sammasitesu vattabbameva natthīti dasseti. Tatrāpīti dutiyattheravādepi. Taṃtaṃjhānikatā taṃtaṃsammasitasaṅkhāravipassanāniyamehi hoti. Tatrāpi hi vipassanā taṃtaṃvirāgāvirāgabhāvanābhāvena somanassasahagatā upekkhāsahagatā ca hutvā jhānaṅgādiniyamaṃ maggassa karotīti evaṃ vipassanāniyamo vuttanayeneva veditabbo.

‘पकिण्णकसंखारे’ म्हणजे पादकझानाव्यतिरिक्त इतर संस्कार. त्याद्वारे, पादकझान संस्कारांचे संमसन (परीक्षण) केले असता, (प्रथमझानिक मार्ग होतो हे) सांगण्याची आवश्यकताच नाही, असे दर्शवितात. ‘तत्रापि’ म्हणजे दुसऱ्या थेरांच्या (स्थविरांच्या) मतातही. त्या त्या झानाची अवस्था त्या त्या संमसित संस्कार आणि विपश्यनेच्या नियमामुळे होते. कारण तेथेही विपश्यना त्या त्या (झान अंगांच्या) विराग व अविराग भावनेच्या स्वरूपाने सोमनस्ससहगत (सौमनस्ययुक्त) आणि उपेक्खासहगत (उपेक्षासहगत) होऊन मार्गाच्या झान-अंग इत्यादींचा नियम निश्चित करते; अशा प्रकारे विपश्यनेचा नियम पूर्वोक्त पद्धतीनेच समजून घ्यावा.

Tanti taṃtaṃjhānasadisabhavanaṃ. Svāyamattho pādakajjhānasammasitajjhānupanissayehi vinā ajjhāsayamattena asijjhanā upanissayena vinā saṅkappamattena sakadāgāmiphalādīnaṃ asijjhanadīpakena nandakovādena (ma. ni. 3.398 ādayo) dīpetabbo. Tattha hi sotāpannāyapi paripuṇṇasaṅkappabhāvaṃ vadantena bhagavatā yassa yassa upanissayo atthi, tassa tasseva ajjhāsayo niyāmako, nāññassāti tena tena paripuṇṇasaṅkappatā hoti, na tato paraṃ saṅkappasabbhāvepi asijjhanatoti ayamattho dīpito hoti. Evamidhāpi yassa yassa dutiyādijhānikassa maggassa yathāvutto upanissayo atthi, tassa tasseva ajjhāsayo niyāmako, nāññassa satipi tasmiṃ asijjhanato. Imasmiṃ pana vāde pādakasammasitajjhānupanissayasabbhāve ajjhāsayo ekantena hoti, taṃtaṃphalūpanissayasabbhāve taṃtaṃsaṅkappo viyāti tadabhāvābhāvato ajjhāsayo niyametīti vuttaṃ.

‘तं’ म्हणजे त्या त्या झानासारखे होणे. हा अर्थ पादकझान आणि संमसितझान रूप उपनिस्सयाशिवाय केवळ अध्यशयाने (इच्छेने) सिद्ध न होणे, आणि उपनिस्सयाशिवाय केवळ संकल्पाने सकदागामी फल इत्यादींची सिद्धी न होणे दर्शविणाऱ्या ‘नन्दकोवाद सुत्ता’द्वारे स्पष्ट केला पाहिजे. कारण तेथे सोतापन्नाच्या देखील परिपूर्ण संकल्पभावाविषयी सांगताना भगवंतांनी स्पष्ट केले आहे की, ज्या ज्या मार्गाचा उपनिस्सय असतो, त्याच मार्गाचा अध्यशय नियामक असतो, इतरांचा नाही; आणि त्या त्या मार्गानेच परिपूर्ण संकल्पता होते, त्यापेक्षा अधिक नाही, कारण संकल्प असूनही (उपनिस्सयाशिवाय) सिद्धी होत नाही; हा अर्थ स्पष्ट केला आहे. याचप्रमाणे येथेही, ज्या ज्या द्वितीय इत्यादी झानयुक्त मार्गाचा पूर्वोक्त उपनिस्सय असतो, त्याच मार्गाचा अध्यशय नियामक असतो, इतरांचा नाही; कारण अध्यशय असूनही सिद्धी होत नाही. परंतु या मतात, पादकझान आणि संमसितझान रूप उपनिस्सय विद्यमान असताना अध्यशय निश्चितपणे असतो, ज्याप्रमाणे त्या त्या फलाचा उपनिस्सय विद्यमान असताना तो तो संकल्प असतो; म्हणून त्याच्या अभावी मार्गाचा अभाव होत असल्यामुळे ‘अध्यशय नियमन करतो’ असे म्हटले आहे.

Yasmiṃ pana pādakajjhānaṃ natthīti catutthajjhānikavajjānaṃ pādakāni lokiyajjhānāni sandhāya vuttaṃ. Appanāppatti ca oḷārikaṅgātikkamanupanissayābhāve pañcahi aṅgehi vinā na hotīti ‘‘somanassasahagatamaggo hotī’’ti āha. Upekkhāsahagatamaggoti etena catutthajjhānikatāpi samānā anusayasamugghāṭanasamatthassa na saṅkhārāvasesatāti dasseti. Te ca vādā na virujjhanti ajjhāsayavasena pañcamajjhānikatāya paṭhamādijjhānikatāya ca sambhavatoti adhippāyo. Ajjhāsayo ca sātthako hoti, aññathā pādakasammasitajjhāneheva niyamassa siddhattā ajjhāsayo niyāmako vuccamāno niratthako siyāti. Idha pana aṭṭhasāliniyā niyāmane ekantikaṃ vipassanāsaṅkhātaṃ atthameva uddharitvā ‘‘tesampi vādesu ayaṃ…pe… vipassanāva niyametī’’ti vadantena [Pg.117] tayopete vāde vipassanāva niyametīti dassitaṃ. Taṃtaṃvādānañhi vipassanāsahitānameva siddhi, nāññathāti dassitanti.

परंतु ‘ज्यामध्ये पादकझान नाही’ हे वाक्य चतुर्थ झानयुक्त मार्गाव्यतिरिक्त इतर मार्गांचे पादक असणाऱ्या लौकिक झानांना उद्देशून म्हटले आहे. आणि ओळारिक (स्थूल) अंगांचे अतिक्रमण करण्याच्या उपनिस्सयाच्या अभावी अप्पना (अर्पणा) प्राप्त होणे पाच अंगांशिवाय होत नाही, म्हणून ‘सोमनस्ससहगत मार्ग होतो’ असे म्हटले आहे. ‘उपेक्खासहगत मार्ग’ या पाठाद्वारे, अनुसय (सुप्त क्लेश) समूळ नष्ट करण्यास समर्थ असणाऱ्या मार्गाची चतुर्थ झानयुक्तता देखील समान आहे, परंतु सूक्ष्म संस्कारांचे उरणे समान नाही, हे दर्शवितात. आणि ते वाद परस्परांशी विसंगत ठरत नाहीत, कारण अध्यशयाच्या प्रभावाने पंचम झानयुक्तता आणि प्रथम इत्यादी झानयुक्तता संभवते; हाच अभिप्राय आहे. आणि अध्यशय सार्थ ठरतो; अन्यथा केवळ पादकझान आणि संमसितझान यांच्याद्वारेच नियमन सिद्ध होत असल्यामुळे ‘अध्यशय नियामक आहे’ असे म्हणणे निरर्थक ठरले असते. परंतु येथे अट्ठसालिनीमध्ये, नियमनामध्ये निश्चित असणाऱ्या विपश्यना नावाच्या अर्थालाच उद्धृत करून, ‘त्यांच्या मतातही ही... विपश्यनाच नियमन करते’ असे सांगणाऱ्या (अट्ठकथाकारांनी) या तिन्ही वादांमध्ये विपश्यनाच नियमन करते, हे दर्शविले आहे. कारण त्या त्या वादांची सिद्धी विपश्यनेने युक्त असतानाच होते, अन्यथा नाही; हे दर्शविले आहे.

Pavedhatīti gotrabhussa paccayo bhavituṃ na sakkotīti attho. Yadi pañcamacittakkhaṇe javanaṃ patitaṃ nāma hoti, kathaṃ tadā gotrabhu tadanantarañca maggo javanassa patitakkhaṇe uppajjatīti? Apubbassa javanantarassa patitatābhāvato. Tadeva hi javanaṃ anekakkhattuṃ pavattamānaṃ patitaṃ siyāti, gotrabhu pana ārammaṇantare uppannaṃ apubbaṃ javanaṃ, tathā maggo bhūmantarato cāti. Nanu ca sattamajavanacetanāya balavatāya upapajjavedanīyabhāvo hoti ānantariyatāpīti, tatthāyaṃ adhippāyo siyā ‘‘paṭisandhiyā anantarapaccayabhāvino vipākasantānassa anantarapaccayabhāvena antimajavanacetanāya susaṅkhatattā sā sattamajavanacetanā upapajjavedanīyā ānantarikā ca hoti, na apatitajavanacetanā viya balavatāyā’’ti.

‘पवेधति’ म्हणजे गोत्रभूचे कारण होण्यास समर्थ नसणे, असा अर्थ आहे. जर पाचव्या चित्तक्षणात जवन खंडित (पतित) होते, तर मग त्या वेळी गोत्रभू आणि त्यानंतरचा मार्ग जवनाच्या खंडित क्षणात कसे उत्पन्न होतात? कारण अपूर्व (नवीन) अशा जवनाचा खंड नसतो. कारण तेच जवन अनेक वेळा प्रवृत्त होत राहिले तर ते खंडित होईल; परंतु गोत्रभू हे इतर आलंबनात (निर्वाण आलंबनात) उत्पन्न झालेले अपूर्व (नवीन) जवन आहे, आणि त्याचप्रमाणे मार्ग देखील भूमीच्या फरकामुळे (लोकोत्तर भूमीमुळे नवीन जवन आहे). सातव्या जवन-चेतनेच्या प्रबळतेमुळे उपपज्जवेदनीय भाव (पुढील जन्मात विपाक देणारे कर्म) आणि आनंतर्य भाव देखील होतो की नाही? त्यावर हा अभिप्राय आहे की, प्रतिसंधीच्या अनंतर प्रत्यय (तात्कालिक कारण) असणाऱ्या विपाक-प्रवाहाचे अनंतर प्रत्यय रूपाने अंतिम जवन-चेतनेचे सुसंस्कृत (उत्कृष्ट संस्कारित) असण्यामुळे ती सातवी जवन-चेतना उपपज्जवेदनीय आणि आनंतर्य कर्म होते; ती अखंडित जवन-चेतनेप्रमाणे केवळ प्रबळतेमुळे होत नाही.

Puna anulomaṃ taṃ anubandheyyāti gotrabhussa hi saṅkhārārammaṇatte sati tadapi anulomamevāti purimaanulomaṃ viya taṃ tadapi aññaṃ anulomaṃ anubandheyya, na maggoti maggavuṭṭhānameva ca na bhaveyya attano sadisālambanassa āvajjanaṭṭhāniyassa paccayassa alābhā. Appahīnabhāvena pañcasu upādānakkhandhesu anusayitā kilesā sā bhūmi etehi laddhāti katvā bhūmiladdhā. Vaṭṭaṃ sinonti bandhantīti katvā vaṭṭasetū ca, tesaṃ samugghātakaraṇantipi etadevassa lobhakkhandhādipadālanaṃ vuccati. Tanti pavattaṃ. Ekaṃ bhavanti anāgāmino anekakkhattuñca tattheva upapajjantassa heṭṭhā anāgamanavasena eko bhavoti gahetvā vuttaṃ.

‘पुन्हा अनुलोम त्याचे अनुगमन करेल’ याचे कारण असे की, जर गोत्रभूचे आलंबन संस्कारच राहिले तर ते देखील अनुलोमच ठरेल; म्हणून पूर्व अनुलोमाप्रमाणे ते देखील इतर अनुलोमाचे अनुगमन करेल, मार्ग उत्पन्न होणार नाही आणि मार्गाचे वुट्ठान (उदय) देखील होणार नाही; कारण स्वतःच्या समान आलंबन असणाऱ्या आणि आवर्जन स्थानी असणाऱ्या प्रत्ययाचा (कारणाचा) लाभ होत नाही. नष्ट न झाल्यामुळे पाच उपादानस्कंधांमध्ये सुप्त असणारे क्लेश, ती भूमी (उपादानस्कंध) यांनी प्राप्त केली आहे म्हणून त्यांना ‘भूमीलब्ध’ म्हणतात. ते संसाराला बांधतात म्हणून त्यांना ‘वट्टसेतू’ (संसारबंधक) म्हणतात; त्यांचा समूळ नाश करणे यालाच या मार्गाचे ‘लोभस्कंध इत्यादींचे विदारण करणे’ असे म्हटले जाते. ‘तं’ म्हणजे प्रवृत्त झालेले. ‘एक भव’ हे वाक्य अनागामी पुद्गलाने तेथेच (रूप किंवा अरूप लोकात) अनेक वेळा जन्म घेतला तरी, खालील कामलोकात परत न येण्याच्या कारणाने ‘एकच भव’ असे गृहीत धरून म्हटले आहे.

Imassa panatthassāti yathāvuttassa upādinnakapavattato vuṭṭhānassa. Apāyesu sattamabhavato uddhaṃ sugatiyañca vipākadāyakassa abhisaṅkhāraviññāṇassa paccayaghāto sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodho daṭṭhabbo. Dvīsu bhavesūti anāgāmimagge abhāvite sakadāgāmissa kāmadhātuyaṃ ye dve bhavā uppajjeyyuṃ, tesūti attho. Calatīti etena calanasabhāvameva dasseti, na acalanābhāvaṃ, tasmā acalanaṃ dassetvā puna calanaṃ dassetuṃ ‘‘tathāgatassa hī’’tiādimāha. Yepi vā katthaci cattāropi magge samānapaṭipade disvā sabhāvato acalanameva [Pg.118] gaṇheyyuṃ, tesaṃ taṃgahaṇanivāraṇatthaṃ ‘‘calatī’’ti vuttaṃ, na calanāvadhāraṇatthanti yuttaṃ ubhayadassanaṃ. Atha vā yadipi kesañci cattāropi maggā samānapaṭipadā, tathāpi kilesindriyehi sijjhamānā paṭipadā tesaṃ vasena calanapakatikā evāti ‘‘calati’’cceva vuttaṃ, na ‘‘na calatī’’ti.

‘परंतु या अर्थाचा’ म्हणजे पूर्वोक्त उपादिन्नक प्रवृत्तीतून (उपादानयुक्त प्रवृत्तीतून) होणाऱ्या वुट्ठानाचा (उदयाचा). अपायलोकात आणि सातव्या भवानंतर सुगतीमध्ये विपाक देणाऱ्या अभिसंस्कार-विज्ञानाच्या प्रत्ययाचा (कारणाचा) नाश सोतापत्तिमार्गज्ञानाने अभिसंस्कार-विज्ञानाचा निरोध झाला असे समजावे. ‘दोन भवांमध्ये’ म्हणजे अनागामी मार्ग भावित न केल्यास सकदागामी पुद्गलाचे कामधातूमध्ये जे दोन भव उत्पन्न होऊ शकतात, त्या दोन भवांमध्ये, असा अर्थ आहे. ‘कंपित होतो’ या पाठाद्वारे केवळ कंपन पावण्याचा स्वभाव दर्शविला आहे, अकंपित राहण्याचा अभाव नाही; म्हणून अकंपित राहणे दर्शवून पुन्हा कंपन पावणे दर्शवण्यासाठी ‘तथागतांचेच...’ इत्यादी म्हटले आहे. किंवा जे कोणी एखाद्या आर्य पुद्गलामध्ये चारही मार्ग समान प्रतिपदेचे पाहून स्वभावाने अकंपितच मानतील, त्यांच्या त्या समजुतीचे निवारण करण्यासाठी ‘कंपित होतो’ असे म्हटले आहे, केवळ कंपन पावणे निश्चित करण्यासाठी नाही; म्हणून दोन्ही बाजू दर्शविणे योग्य आहे. अथवा जरी काहींचे चारही मार्ग समान प्रतिपदेचे असतात, तरीही क्लेश-इंद्रियांद्वारे सिद्ध होणारी प्रतिपदा त्यांच्या प्रभावामुळे कंपन पावण्याच्या स्वभावाचीच असते, म्हणून ‘कंपित होतो’ असेच म्हटले आहे, ‘कंपित होत नाही’ असे नाही.

Lokuttarakusalapakiṇṇakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

लोकोत्तर कुशल प्रकीर्णक कथेचे वर्णन समाप्त झाले।

Paṭhamamaggavīsatimahānayavaṇṇanā

प्रथम मार्ग विंशती महा नय वर्णन।

357. Yassa pubbabhāge ‘‘maggaṃ bhāvemī’’ti ajjhāsayo pavatto, so maggaṃ bhāveti. Evaṃ sabbattha ajjhāsayavisesena taṃtaṃbhāvanāviseso daṭṭhabbo.

३५७. ज्याच्या पूर्वभागात ‘मी मार्गाची भावना (विकास) करीन’ असा अध्यशय प्रवृत्त झाला, तो मार्गाची भावना करतो. अशा प्रकारे सर्व ठिकाणी अध्यशयाच्या विशेषतेमुळे त्या त्या भावनेची विशेषता समजून घ्यावी।

358. Chandādhipateyyantiādīsu ekacittakkhaṇe vattamānesu dhammesu kathaṃ chandassa taṃsahajātassa adhipatibhāvo vīriyādīnañcāti? Upanissayavasena. Yassa hi sace chandavato kusalaṃ nipphajjati, ‘‘ahaṃ nipphādessāmī’’ti pavattamānassa kusalaṃ nipphannaṃ, tassa taṃsahajāto chando tena purimupanissayena visiṭṭho sahajātadhamme attano vase vatteti. Tasmiñca pavattamāne te pavattanti, nivattamāne nivattanti, tadanurūpabalā ca honti rājapurisā viyāti. Evaṃ vīriyādīsu. Sesadhammānaṃ pana katthaci vuttappakārappavattisabbhāvepi ataṃsabhāvattā adhipatibhāvo natthīti daṭṭhabbo.

३५८. ‘छंदाधिपतेय्य’ (छंदाचे अधिपती असणे) इत्यादींमध्ये एकाच चित्तक्षणात विद्यमान असलेल्या धर्मांमध्ये, त्या सहजात धर्मांवर छंदाचा आणि वीर्य इत्यादींचा अधिपतिभाव कसा असू शकतो? उपनिस्सयाच्या (प्रबळ कारणाच्या) प्रभावाने. कारण ज्या छंदयुक्त व्यक्तीचे कुशल कर्म निष्पन्न होते, ‘मी हे निष्पन्न करीन’ अशा प्रकारे प्रवृत्त होणाऱ्याचे कुशल कर्म निष्पन्न होते, त्याच्या त्या कुशलासोबत उत्पन्न झालेला छंद त्या पूर्वीच्या उपनिस्सयाने विशिष्ट (प्रबळ) होऊन सहजात धर्मांना स्वतःच्या वशामध्ये ठेवतो. तो (छंद) प्रवृत्त झाला असता ते (सहजात धर्म) प्रवृत्त होतात, तो निवृत्त झाला असता ते निवृत्त होतात, आणि राजाच्या सेवकांप्रमाणे त्याच्या अनुरूप बल असणारे होतात. याचप्रमाणे वीर्य इत्यादींच्या बाबतीतही समजावे. परंतु उर्वरित धर्मांच्या बाबतीत, काही ठिकाणी अशा प्रकारची प्रवृत्ती दिसून आली तरी, त्यांचा तो स्वभाव नसल्यामुळे त्यांचा अधिपतिभाव नसतो, असे समजावे।

Dutiyamaggavaṇṇanā

दुसऱ्या मार्गाचे स्पष्टीकरण।

361. Ā-kārassa rassattaṃ katvā aññindriyaṃ vuttaṃ, ā-kāro ca dhammamariyādattho.

३६१. ‘आ’ या अक्षराचा र्‍हस्व करून ‘अञ्ञिन्द्रियं’ (अज्ञिंद्रिय) असे म्हटले आहे, आणि ‘आ’ हे अक्षर धर्ममर्यादेच्या (चार आर्यसत्यांच्या मर्यादेच्या) अर्थात आहे।

Tatiyacatutthamaggavaṇṇanā

तिसऱ्या आणि चौथ्या मार्गाचे स्पष्टीकरण।

362. Maggaṅgāni na pūrenti akiccakattā sammādiṭṭhiyāti adhippāyo. Mārento gacchatīti hi maggo, na cetāya māretabbaṃ atthīti. Mānassa diṭṭhisadisā [Pg.119] pavatti ahamasmīti pavattamānassa diṭṭhiṭṭhāne ṭhānaṃ. Ālokasseva pavattikālo viyāti cirappavattiṃ sandhāyāha. Ekadesasāmaññena hi yathādhippetena upamā hotīti. Khāre vāti kaṭṭhādīnaṃ khāracchārikāyaṃ. Sammadditvāti kiledetvā. Chandoti taṇhā. Anusayoti taṇhā mānānusayo ca. Etasmiñca sutte asamūhatassa gandhassa samugghāṭanaṃ viya asamūhatamānādisamugghātaṃ dassentena aññamaññe kilese pajahatīti dassitanti ānītaṃ, na yathāvuttanayena upamāya vuttattāti daṭṭhabbaṃ. Nirantaraṃ pavattamāne citte tassa saṃkilesavodānakarā sāvajjānavajjā cetasikā uppajjamānā tassaṅgabhūtā avayavā viya hontīti ‘‘cittaṅgavasenā’’ti vuttaṃ.

३६२. ‘सम्यक् दृष्टीचे (क्लेश नष्ट करण्याचे) कार्य नसल्यामुळे मार्गांगे पूर्ण होत नाहीत’ असा शंकाकाराचा अभिप्राय आहे. कारण क्लेशांना नष्ट करत जातो तो ‘मार्ग’ होय, परंतु या सम्यक् दृष्टीद्वारे नष्ट करण्यासारखे काही उरलेले नाही. ‘मी आहे’ अशा प्रकारे प्रवृत्त होणाऱ्या मानाची प्रवृत्ती दृष्टीसारखीच असते, म्हणून तिचे दृष्टीच्या ठिकाणी स्थान असते. ‘प्रकाशाच्या प्रवृत्तीच्या काळाप्रमाणे’ हे दीर्घकाळ टिकणाऱ्या प्रवृत्तीला उद्देशून म्हटले आहे. कारण इच्छित अर्थाच्या अंशतः समानतेमुळे उपमा दिली जाऊ शकते. ‘खारे’ म्हणजे लाकूड इत्यादींच्या खारट राखेत. ‘सम्मदित्वा’ म्हणजे ओले करून (भिजवून). ‘छंद’ म्हणजे तृष्णा. ‘अनुशय’ म्हणजे तृष्णा आणि मानानुशय. आणि या सूत्तात, कपड्यातील न गेलेल्या सुवासाला पूर्णपणे काढून टाकण्याप्रमाणे, समूळ नष्ट न झालेल्या मानादी क्लेशांचा समूळ नाश दाखवणाऱ्या खेमक थेरांनी एकामागून एक इतर क्लेशांचा त्याग केला जातो, हे दर्शवण्यासाठी हे उदाहरण घेतले आहे; केवळ पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने उपमेसाठी हे घेतलेले नाही, असे समजावे. निरंतर प्रवृत्त होणाऱ्या चित्तामध्ये, त्याचे संक्लेश (मलीनता) आणि वोदान (शुद्धता) करणारे, सदोष आणि निर्दोष चेतसिक उत्पन्न होतात, ते त्याचे अंगभूत अवयवांसारखे होतात, म्हणून ‘चित्तांगवशाने’ असे म्हटले आहे।

Lokuttarakusalavaṇṇanā niṭṭhitā.

लोकोत्तर कुशल वर्णन समाप्त झाले।

Kusalakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

कुशलकथा वर्णन समाप्त झाले।

Akusalapadaṃ

अकुशल पद।

Dhammuddesavāro

धम्मुद्देशवार।

Paṭhamacittakathāvaṇṇanā

पहिल्या चित्ताचे स्पष्टीकरण।

365. Kusale vuttanayaṃ anugantvā yathānurūpaṃ veditabbatāya ‘‘vuttanayenā’’ti āha. Gantabbābhāvatoti bujjhitabbābhāvato. Diṭṭhiyā gatamattanti diṭṭhiyā gatimattaṃ gahaṇamattaṃ. Āsannakāraṇattā ayonisomanasikārassa visuṃ gahaṇaṃ ekantakāraṇattā ca. Satisaṃvaroti idha sītādīhi phuṭṭhassa appamajjanaṃ khamanaṃ daṭṭhabbaṃ. Pahānasaṃvaroti vīriyasaṃvaro.

३६५. कुशलामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीचे अनुसरण करून योग्यतेनुसार समजून घ्यावे म्हणून ‘सांगितलेल्या पद्धतीने’ असे म्हटले आहे. ‘गंतब्बाभावा’ म्हणजे जाणण्यासारख्या अर्थाचा अभाव असल्यामुळे. ‘दिट्ठिया गतमत्तं’ म्हणजे दृष्टीची केवळ प्रवृत्ती किंवा केवळ ग्रहण करणे. अकुशलाच्या उत्पत्तीचे जवळचे कारण असल्यामुळे आणि निश्चित कारण असल्यामुळे अयोनिशो मनसिकाराचे स्वतंत्रपणे ग्रहण केले आहे. ‘सतीसंवर’ (स्मृतिसंवर) म्हणजे येथे थंडी इत्यादी प्रतिकूल गोष्टींनी स्पर्श केलेल्या व्यक्तीचे अप्रमादपूर्वक सहन करणे, असे समजावे. ‘प्रहाणसंवर’ म्हणजे वीर्यसंवर होय।

Assādadassananti assādadiṭṭhi. Phalaṭṭhena paccupaṭṭhānena asammāpaṭipattipaccupaṭṭhānomoho, sammāpaṭipattipaṭipakkhabhāvaggahaṇākāro vā. Sabbassa lobhassa abhijjhābhāve satipi visesayuttāya abhijjhāya kammapathappattāya idhuppajjamānāya lakkhaṇādiṃ dassetuṃ ‘‘sā parasampattīna’’ntiādimāha. Attano pariṇāmanassa purecārikā taṇhābhirati abhirati.

‘अस्साददस्सन’ म्हणजे आस्वादाची दृष्टी (आस्वाददृष्टी). फलरूप उपस्थापनाने (पच्चुपट्ठान) मोहाचे उपस्थान ‘असम्यक् प्रतिपत्ती’ (चुकीचे वर्तन) असे होते, किंवा सम्यक् प्रतिपत्तीच्या विरोधी भावाचे ग्रहण करणे हा त्याचा आकार आहे. सर्व प्रकारच्या लोभाला अभिध्या म्हटले जात असले तरी, येथे अकुशलामध्ये उत्पन्न होणाऱ्या, विशेष शक्तीने युक्त आणि कर्मपथाला प्राप्त झालेल्या अभिध्येचे लक्षण इत्यादी दर्शवण्यासाठी ‘ती दुसऱ्यांच्या संपत्तीला...’ इत्यादी म्हटले आहे. स्वतःकडे वळवण्याची पूर्वगामी असणारी तृष्णेची अभिरती म्हणजे ‘अभिरती’ होय।

Anupaparikkhā [Pg.120] moho. Mohavasena hi diṭṭhivasena vā avatthusmiṃ sānunayo adhimokkho uppajjatīti. Asatiyacitteti ahirikādīhi ārakkharahitacitte. Satirahitattā satipaṭipakkhattā cāti etena satirahitā satipaṭipakkhā ca akusalā khandhā eva micchāsatīti dasseti. Te pana upanāhādippavattiyaṃ cirakatādisallakkhaṇe paṭusaññāsampayuttā daṭṭhabbā. Sadarathādibhāvo avisesena kilesasampayogato vutto lahutādiekantapaṭipakkhānaṃ thinamiddhādīnaṃ kesañci idha abhāvā. Avūpasamoti asannisinnasabbhāvamāha. Anavaṭṭhānarasanti calanakiccaṃ. Cetaso avūpasameti nipphādetabbe payojane bhummaṃ, avūpasamapaccayabhūtaṃ ārammaṇaṃ vā ‘‘avūpasamo’’ti vuttaṃ.

‘अनुपपरिक्खा’ म्हणजे मोह होय. कारण मोहाच्या किंवा दृष्टीच्या प्रभावाने अयोग्य वस्तूवर तृष्णेसह असणारा अधिमौक्ष (मिथ्या निश्चय) उत्पन्न होतो. ‘असतियचित्ते’ म्हणजे अहीरिक (निर्लज्जता) इत्यादींमुळे संरक्षणाने रहित असलेल्या चित्तामध्ये. स्मृतीचा अभाव असल्यामुळे आणि स्मृतीच्या विरोधी असल्यामुळे, यावरून स्मृतीरहित आणि स्मृतीच्या विरोधी असणारे अकुशल स्कंधच ‘मिथ्यास्मृती’ आहेत, असे दर्शवले आहे. परंतु ते (अकुशल स्कंध) वैर धरण्याच्या प्रवृत्तीच्या वेळी किंवा दीर्घकाळापूर्वी केलेल्या गोष्टींचे स्मरण करताना तीक्ष्ण संज्ञेशी युक्त असतात, असे समजावे. पीडा इत्यादींचा भाव सामान्यतः क्लेशांच्या संप्रयोगामुळे सांगितला आहे, कारण लहुता इत्यादींच्या अत्यंत विरोधी असणारे थिन-मिद्ध (आळस आणि डुलकी) इत्यादी काही अकुशल चेतसिक येथे नसतात. ‘अव्युपशम’ म्हणजे एकत्र स्थिर न राहण्याचा भाव होय. ‘अनावस्थानरसा’ म्हणजे चंचलतेचे कार्य असणे. ‘चेतसो अवूपसमे’ यामध्ये निष्पन्न करावयाच्या प्रयोजनाच्या अर्थात सप्तमी विभक्ती आहे, किंवा अशांततेचे कारण असणाऱ्या आलंबनाला ‘अव्युपशम’ असे म्हटले आहे।

Dhammuddesavārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

धम्मुद्देशवारकथा वर्णन समाप्त झाले।

Niddesavārakathāvaṇṇanā

निर्देशवारकथा वर्णन।

377. Sahajātadhammesu akampanaṃ na kosajjesu akampanaṃ viya tappaṭipakkhabhāvato daṭṭhabbaṃ, taṃtaṃpāpakiriyāya ussahanavasena pana thiratā tattha akampanaṃ.

३७७. सहजात धर्मांमध्ये जे अकंपन (अकंपित राहणे) आहे, ते कौसीद्याच्या (आळसाच्या) विरोधी असल्यामुळे कौसीद्यामध्ये अकंपन असल्यासारखे समजू नये; परंतु त्या त्या पापकर्माच्या करण्यामध्ये उत्साहाच्या प्रभावाने जी स्थिरता असते, त्याला तेथे अकंपन असे समजावे।

381. Diṭṭhiyā virūpaṃ phanditanti tathā tathā sassatādivasena pavattā diṭṭhi eva vuccati. Tarantīti titthe viya pilavanti. Vipariyesatoti vatthussa viparītato.

३८१. ‘दृष्टीचे विरूप थरथरणे’ म्हणजे त्या त्या प्रकारे शाश्वत इत्यादी रूपाने प्रवृत्त झालेली दृष्टीच होय. ‘तरन्ति’ म्हणजे घाटावर तरंगण्याप्रमाणे तरंगतात. ‘विपरियेसतो’ म्हणजे वस्तूच्या विपरीत असण्यामुळे।

390. Sabhāvapaṭicchādanavasena pakatiattādiasantagahaṇassa aniccādīnaṃ niccādivisamagahaṇassa ca saññādivipariyesassa nissayattā ‘‘asantaṃ asamañca bujjhatī’’ti vuttaṃ.

३९०. वास्तविक स्वभावाला झाकण्याच्या प्रभावाने प्रकृती, आत्मा इत्यादी असत्य गोष्टींचे ग्रहण करण्याच्या, आणि अनित्य इत्यादींना नित्य इत्यादी विपरीत रूपाने ग्रहण करण्याच्या संज्ञा इत्यादी विपर्यासाचा आश्रय असल्यामुळे ‘असत्य आणि अयोग्य गोष्टीला जाणतो’ असे म्हटले आहे।

Dutiyacittavaṇṇanā

दुसऱ्या चित्ताचे स्पष्टीकरण।

399. Kiñcāpi…pe… parāmasantassa uppajjatīti purimacittena avisesaṃ dasseti. Anussāhanāvasīdanabhāvena saṃhatabhāvo thinaṃ.

३९९. ‘जरी... इत्यादी... स्पर्श करणाऱ्याला उत्पन्न होते’ या वाक्याने पहिल्या चित्ताशी असणारे साम्य दर्शवले आहे. उत्साहाचा अभाव आणि खचून जाण्याच्या भावाने संकुचित होणे म्हणजे ‘थीन’ (आळस) होय।

Tatiyacittavaṇṇanā

तिसऱ्या चित्ताचे स्पष्टीकरण।

400. Idha mānena saddhiṃ pañca apaṇṇakaṅgānīti avirajjhanakaṅgāni uppattiarahaṅgāni hontīti attho daṭṭhabbo. Mānassa aniyatattā na niyatayevāpanakāti[Pg.121]. Paṭṭhāne hi ‘‘saṃyojanaṃ dhammaṃ paṭicca saṃyojano dhammo uppajjati hetupaccayā’’ti (paṭṭhā. 3.4.1) ettha ‘‘catukkhattuṃ kāmarāgena tikkhattuṃ paṭighena ca māno vicikicchā bhavarāgo tayopete sakadāgāmino saṃyojanānaṃ saṃyojanehi dasavidhā yojanā’’ti dassitāya dasavidhāya yojanāya ‘‘kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭicca mānasaṃyojanaṃ avijjāsaṃyojana’’nti vatvā ‘‘kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭicca avijjāsaṃyojana’’nti ‘‘mānasaṃyojanaṃ paṭicca bhavarāgasaṃyojanaṃ avijjāsaṃyojana’’nti ca vatvā ‘‘bhavarāgasaṃyojanaṃ paṭicca avijjāsaṃyojana’’nti vuttāhi yojanāhi mānassa aniyatabhāvo pakāsito, tathā kilesadukepi. Idha ca vakkhati ‘‘dasavidhā saṃyojanānaṃ yojanā, tathā dasavidhā kilesāna’’nti ca. Unnamanavaseneva sampaggaharaso, na vīriyaṃ viya taṃtaṃkiccasādhane abbhussāhanavasena. Omānassapi attānaṃ avaṃkatvā gahaṇaṃ sampaggahoti daṭṭhabbo.

४००. येथे मानासह पाच 'अपण्णक' अंग आहेत, याचा अर्थ अचूक आणि उत्पन्न होण्यास योग्य अंग आहेत, असा घ्यावा. मानाच्या अनियततेमुळे (नेहमी सहचरित नसण्यामुळे) ते 'नियत-येवापनक' (नेहमी सहचरित असणारे चैतसिक) नाहीत. पट्ठान पाळीमध्ये 'संयोजन धम्माचा प्रत्यय घेऊन संयोजन धम्म उत्पन्न होतो हेतू-प्रत्ययाने' यामध्ये 'कामरागासोबत चार वेळा, पटिघासोबत तीन वेळा, आणि मान, विचिकित्सा व भवरोग हे तीन मिळून सकदागामी संयोजनांच्या संयोजनांसोबत दहा प्रकारच्या योजना' असे दर्शविले आहे. या दहा प्रकारच्या योजनांमध्ये 'कामराग-संयोजनाचा प्रत्यय घेऊन मान-संयोजन आणि अविद्या-संयोजन उत्पन्न होते' असे सांगून, पुन्हा 'कामराग-संयोजनाचा प्रत्यय घेऊन अविद्या-संयोजन' आणि 'मान-संयोजनाचा प्रत्यय घेऊन भवरोग-संयोजन व अविद्या-संयोजन' असे सांगून, तसेच 'भवरोग-संयोजनाचा प्रत्यय घेऊन अविद्या-संयोजन' असे सांगून या योजनांद्वारे मानाचे अनियतत्व (नेहमी सहचरित नसणे) प्रकाशित केले आहे; तसेच क्लेश-दुकामध्येही प्रकाशित केले आहे. आणि येथेही पुढे सांगतील की 'संयोजनांची दहा प्रकारची योजना, तसेच क्लेशांची दहा प्रकारची योजना'. केवळ उन्नत होण्याच्या (अभिमानाच्या) स्वरूपातच 'संपग्गह' (प्रग्रह) हा त्याचा रस (कार्य) आहे, वीर्याप्रमाणे त्या त्या कार्यात अत्यंत उत्साहाने नाही. ओमानामध्ये (हीन मानामध्ये) देखील स्वतःला कमी लेखून ग्रहण करणे हा 'संपग्गह' (प्रग्रह) समजावा.

Catutthacittavaṇṇanā

चौथ्या चित्ताचे वर्णन.

402. Pariharaṇatthaṃ vikkhittā hutvā ussāhaṃ janentā ‘‘pariharaṇatthaṃ saussāhā’’ti vuttā, tesaṃ.

४०२. टाळण्याच्या (निवारण करण्याच्या) हेतूने विखुरलेले चित्त असणारे होऊन उत्साह निर्माण करणाऱ्यांना 'परिहरणत्थं सउस्साहा' (निवारणासाठी उत्साही) असे म्हटले आहे, त्यांच्या...

Navamacittavaṇṇanā

नवव्या चित्ताचे वर्णन.

413. Visappanaaniṭṭharūpasamuṭṭhānavasena attano pavattiākāravasena ca visappanaraso. Doso upayogaphalesu aniṭṭhattā visasaṃsaṭṭhapūtimuttaṃ viya daṭṭhabbo. Anabhiratirasāti evaṃpakāresu paṭikkhepena rasavacanesu taṃtaṃpaṭipakkhakiccagahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Kaṭukākāragati kaṭukañcukatā, attasampatti āvāsādi, parāyattatāya dāsabyaṃ viya daṭṭhabbaṃ. Yathā hi dāsabye sati dāso parāyatto hoti, evaṃ kukkucce sati taṃsamaṅgī. Na hi so attano dhammatāya pavattituṃ sakkoti kusaleti. Atha vā katākatākusalakusalānusocane āyattatāya tadubhayavasena kukkuccena taṃsamaṅgī hotīti dāsabyaṃ viya taṃ hoti.

४१३. शरीरात पसरणाऱ्या अनिष्ट रूपाच्या उत्पत्तीच्या कारणाने आणि स्वतःच्या प्रवृत्तीच्या स्वरूपामुळे 'विसप्पन-रस' (पसरणे हे कार्य) आहे. द्वेष हा उपयोगात आणि फळामध्ये अनिष्ट असल्यामुळे विषाने मिश्रित सडलेल्या गोमूत्राप्रमाणे समजावा. 'अनभिरती रस' अशा प्रकारच्या निषेधार्थक रस-वचनांमध्ये त्या त्या विरोधी कार्याचे ग्रहण समजावे. कडू (तीव्र) स्वरूपाची प्रवृत्ती म्हणजे 'कटुकंचुकता' (कडू स्वभाव) होय. स्वतःची संपत्ती जसे की आवास (निवासस्थान) इत्यादी, दुसऱ्याच्या अधीन असल्यामुळे दास्यत्वाप्रमाणे (गुलामगिरीप्रमाणे) समजावी. कारण जसे दास्यत्व असताना दास दुसऱ्याच्या अधीन असतो, तसेच कुक्कुच्च (पश्चात्ताप/खंत) असताना त्या कुक्कुच्चाने युक्त असलेला मनुष्य दुसऱ्याच्या अधीन असतो. कारण तो कुशल धर्मामध्ये स्वतःच्या स्वभावाने प्रवृत्त होण्यास समर्थ नसतो. किंवा केलेल्या अकुशल आणि न केलेल्या कुशल कर्माबद्दल खंत करण्याच्या अधीन असल्यामुळे, त्या दोन्हीच्या प्रभावाने कुक्कुच्चाने युक्त होतो, म्हणून ते दास्यत्वासारखे असते.

418. Viruddhākāroti [Pg.122] viruddhassa puggalassa, cittassa vā ākāro viruddhabhāvo. Tena virujjhanaṃ virodhoti dasseti. Vacananti etaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Sabbameva hi kiccaṃ etena kariyamānaṃ suropitaṃ sujanitaṃ na hotīti. Ropasaddavacanatthameva keci vaṇṇenti. Taṃ appamāṇanti kodhassa tathāpavattanasabhāvābhāvā aññena kenaci kāraṇena paripuṇṇatā siyāti sandhāya vuttaṃ.

४१८. 'विरुद्ध आकार' म्हणजे विरोधी पुद्गलाचा किंवा चित्ताचा आकार म्हणजेच विरोधी भाव होय. त्याद्वारे विरोध करणे म्हणजे 'विरोध' हे दर्शविले आहे. 'वचन' हा शब्द केवळ उदाहरणादाखल (निदर्शनमात्र) समजावा. कारण या क्रोधाने केले जाणारे सर्वच कार्य चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित किंवा चांगल्या प्रकारे उत्पन्न झालेले नसते. काही आचार्य 'रोप' शब्दाचा अर्थ केवळ 'वचन' असाच करतात. ते प्रमाण मानू नये, कारण क्रोधाचा तसा प्रवृत्त होण्याचा स्वभाव नसतानाही इतर काही कारणाने वचनाची परिपूर्णता असू शकते, हा अभिप्राय मनात ठेवून हे म्हटले आहे.

Ekādasamacittavaṇṇanā

अकराव्या चित्ताचे वर्णन.

422. Vigatā cikicchāti cikicchituṃ dukkaratāya vuttaṃ, na sabbathā cikicchābhāvā vicikicchāyāti tadatthaṃ dasseti.

४२२. 'विगता चिकित्सा' (चिकित्सा निघून गेली आहे) हे चिकित्सा करणे कठीण असल्यामुळे म्हटले आहे, विचिकित्सेची सर्व प्रकारे चिकित्सा होणे अशक्य आहे म्हणून नाही, हा अर्थ दर्शविला आहे.

424. Nicchayābhāvā asaṇṭhahanato cetaso pavattipaccayamattatāya ‘‘pavattiṭṭhitimatta’’nti vuttaṃ.

४२४. निर्णयाचा अभाव असल्यामुळे आणि चित्त नीट न टिकल्यामुळे, चित्ताच्या प्रवृत्तीचे केवळ कारण असल्यामुळे 'प्रवृत्ती-स्थिती-मात्र' असे म्हटले आहे.

425. Ekaṃ ākāraṃ gantuṃ asamatthatāya attano āmukhaṃ sappanato osakkati.

४२५. एका आकाराला (निश्चयाला) प्राप्त होण्यास असमर्थ असल्यामुळे ते आलंबनापासून मागे हटते.

Dvādasamacittavaṇṇanā

बाराव्या चित्ताचे वर्णन.

429. Uddhaccaṃ attano gahitākāre eva ṭhatvā bhamatīti ekārammaṇasmiṃyeva vipphandanaṃ hoti. Vicikicchā pana yadipi rūpādīsu ekasmiññevārammaṇe uppajjati, tathāpi ‘‘evaṃ nu kho, idaṃ nu kho’’ti uppajjamānā ‘‘nanu kho, aññaṃ nu kho’’ti aññaṃ gahetabbākāraṃ apekkhatīti nānārammaṇe calanaṃ hoti.

४२९. उद्धच्च (औद्धत्य) हे स्वतः ग्रहण केलेल्या आकारावरच राहून भिरभिरते, म्हणून एकाच आलंबनावर कंपन होते. परंतु विचिकित्सा जरी रूपादींपैकी एकाच आलंबनावर उत्पन्न होत असली, तरीही 'असे आहे काय, हे आहे काय' अशी उत्पन्न होत असताना 'असे नाही काय, दुसरे काही आहे काय' अशा प्रकारे दुसऱ्या ग्रहण करण्यायोग्य आकाराची अपेक्षा करते, म्हणून अनेक आलंबनांवर चंचलता होते.

‘‘Evaṃsampadamidaṃ veditabba’’nti ettāvatā imasmiṃ cittadvaye vuttapakiṇṇakaṃ dassetvā dvādasasu dassetuṃ ‘‘sabbesupī’’tiādimāha. Kusalesupi ārammaṇādhipatiṃ anuddharitvā sahajātādhipatino eva uddhaṭattā idhāpi so eva uddharitabbo siyāti ‘‘sahajātādhipati labbhamānopi na uddhaṭo’’ti vuttaṃ nārammaṇādhipatino alabbhamānattā. Sopi hi aṭṭhasu lobhasahagatesu labbhatīti. Sesopīti vīmaṃsato aññopi sahajātādhipati natthi, yo uddharitabbo siyā. Ārammaṇādhipatimhi vattabbameva natthi. Kañci dhammanti chandādīsu ekampi sahajātaṃ. Kusalattike tāva paṭiccavārādīsu ‘‘na hetupaccayā adhipatipaccayā’’ti ekassapi pañhassa [Pg.123] anuddhaṭattā paṭṭhāne paṭisiddhatā veditabbā. Aññathā hi ‘‘akusalaṃ dhammaṃ paṭicca akusalo dhammo uppajjati na hetupaccayā adhipatipaccayā’’ti (paṭṭhā. 1.1.86) etassa vasena ‘‘eka’’nti vattabbaṃ siyā.

'अशा प्रकारे हे जाणावे' एवढ्या वाक्याने या दोन चित्तांमध्ये सांगितलेले प्रकीर्णक दर्शवून, बारा अकुशल चित्तांमध्ये ते दर्शविण्यासाठी 'सब्बेसुपि' इत्यादी म्हटले आहे. कुशल चित्तांमध्ये देखील आलंबनाधिपतीला न काढता केवळ सहजाताधिपतीलाच काढल्यामुळे, येथेही तोच (सहजाताधिपती) काढला जावा, म्हणून 'सहजाताधिपती प्राप्त होत असतानाही काढला नाही' असे म्हटले आहे, आलंबनाधिपती प्राप्त न झाल्यामुळे नाही. कारण तो (आलंबनाधिपती) देखील आठ लोभसहगत चित्तांमध्ये प्राप्त होतो. 'उरलेला देखील' म्हणजे वीमांसेव्यतिरिक्त दुसरा कोणताही सहजाताधिपती नाही, जो काढला जावा. आलंबनाधिपतीबद्दल तर बोलण्याची गरजच नाही. 'कोणताही धर्म' म्हणजे छंदादींपैकी एकही सहजाताधिपती होय. कुशलत्रिकामध्ये आधी पटिच्चवारादींमध्ये 'हेतू-प्रत्ययाने नाही, अधिपती-प्रत्ययाने' असा एकही प्रश्न न काढल्यामुळे पट्ठान पाळीमध्ये त्याचा निषेध केला आहे, असे जाणावे. अन्यथा 'अकुशल धर्माचा प्रत्यय घेऊन अकुशल धर्म उत्पन्न होतो, हेतू-प्रत्ययाने नाही, अधिपती-प्रत्ययाने' याच्या आधारे 'एक' असे म्हणावे लागले असते.

Dassanena pahātabbābhāvatoti dassanena pahātabbassa abhāvato, dassanena pahātabbesu vā abhāvato. Etena paṭisandhianākaḍḍhanato dassanena pahātabbesu anāgamananti tattha anāgamanena paṭisandhianākaḍḍhanaṃ sādheti. Anākaḍḍhanato anāgamanaṃ pana sādhetuṃ ‘‘tesu hī’’tiādimāha. Ettheva paṭisandhidānaṃ bhaveyya. Tathā ca sati dassanena pahātabbaṃ siyā apāyagamanīyassa dassanena pahātabbabhāvato. Na cetaṃ dassanena pahātabbaṃ siyā, tasmā dassanena pahātabbavibhaṅge nāgatanti adhippāyo.

'दर्शनाने प्रहातव्य (नष्ट करण्यायोग्य) नसण्यामुळे' म्हणजे दर्शनाने प्रहातव्य असण्याचा अभाव असल्यामुळे, किंवा दर्शनाने प्रहातव्य असणाऱ्यांमध्ये त्याचा समावेश नसल्यामुळे होय. याने, प्रतिसंधी खेचून न आणल्यामुळे दर्शनाने प्रहातव्य असणाऱ्यांमध्ये त्याचा समावेश होत नाही, तेथे समावेश न होण्याने प्रतिसंधी खेचून न आणणे सिद्ध होते. प्रतिसंधी खेचून न आणल्यामुळे समावेश न होणे सिद्ध करण्यासाठी 'तेसु ही' इत्यादी म्हटले आहे. येथेच (अपाय भूमीमध्येच) प्रतिसंधी देणे घडू शकते. आणि असे असताना ते दर्शनाने प्रहातव्य होईल, कारण अपायगामी सर्व अकुशल हे दर्शनाने प्रहातव्य असतात. परंतु हे (उद्धच्चसहगत चित्त) दर्शनाने प्रहातव्य नाही, म्हणून दर्शनाने प्रहातव्य विभंगामध्ये ते आलेले नाही, असा अभिप्राय आहे.

Kathaṃ panetaṃ ñāyati ‘‘paṭisandhianākaḍḍhanato dassanena pahātabbesu anāgamana’’nti? Dassanena pahātabbānaññeva nānākkhaṇikakammapaccayabhāvassa vuttattā. Duvidhā hi akusalā dassanena pahātabbā bhāvanāya pahātabbāti. Tattha bhāvanāya pahātabbacetanānaṃ nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo na vutto, itarāsaññeva vutto. ‘‘Bhāvanāya pahātabbo dhammo neva dassanena na bhāvanāya pahātabbassa dhammassa kammapaccayena paccayo’’ti ettha hi sahajātameva vibhattaṃ, na nānākkhaṇikanti. Tathā paccanīyepi ‘‘bhāvanāya pahātabbo dhammo neva dassanena na bhāvanāya pahātabbassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo…pe… sahajātapaccayena…pe… upanissayapaccayena…pe…. Pacchājātapaccayena paccayo’’ti ettakameva vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘kammapaccayena paccayo’’ti. Itarattha ca vuttaṃ. Uddhaccasahagatā ca cetanā bhāvanāya pahātabbesu eva āgatāti nānākkhaṇikakammapaccayo na siyāti. Yadi siyā, bhāvanāya pahātabbacetanāya ca nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo vucceyya, na tu vutto. Tasmā uddhaccasahagatā nānākkhaṇikakammapaccayabhāve sati dassanena pahātabbesu vattabbā siyā, tadabhāvā na vuttāti. Paṭisandhianākaḍḍhanato tattha anāgatāti ayametthādhippāyo. Nānākkhaṇikakammapaccayāvacanena pana bhāvanāya pahātabbānaṃ pavattivipākatā paṭikkhittā. Pavattivipākassapi hi nānākkhaṇikakammapaccayatā na sakkā nivāretuṃ. Vuttañca [Pg.124] ‘‘sukhāya vedanāya sampayutto dhammo dukkhāya vedanāya sampayuttassa dhammassa kammapaccayena paccayo, nānākkhaṇikā’’tiādi (paṭṭhā. 1.3.56-57). Yadi bhāvanāya pahātabbānaṃ vipākadānaṃ natthi, kathaṃ te vipākadhammadhammā hontīti? Abhiññācittādīnaṃ viya vipākārahasabhāvattā. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘yasmiṃ samaye akusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagataṃ uddhaccasampayuttaṃ…pe… avikkhepo hoti, imesu dhammesu ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā, tesaṃ vipāke ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’ti (vibha. 730-731) idampi tesaṃ vipākārahataññeva sandhāya vuttaṃ siyā. Idaṃ pana ṭhānaṃ suṭṭhu vicāretabbaṃ. Atthi hi ettha vacanokāso. Na hi vipāketi vacanaṃ vipākadhammavacanaṃ viya vipākārahataṃ vadatīti.

पण, हे कसे जाणले जाते की 'प्रतिसंधीला आकर्षित न केल्यामुळे दर्शनाने प्रहातव्य (नष्ट करण्यायोग्य) धर्मांमध्ये आगमन होत नाही'? कारण केवळ दर्शनाने प्रहातव्य धर्मांच्याच नानाक्षणिक कम्मप्रत्ययभावाचे कथन केले गेले आहे. कारण अकुशल धर्म दोन प्रकारचे आहेत: दर्शनाने प्रहातव्य आणि भावनेने प्रहातव्य. त्यामध्ये भावनेने प्रहातव्य चेतनांच्या नानाक्षणिक कम्मप्रत्ययभावाचे कथन केलेले नाही, तर इतरांच्याच (दर्शनाने प्रहातव्य चेतनांच्याच) कथन केले आहे. 'भावनेने प्रहातव्य धर्म हा दर्शनाने किंवा भावनेने प्रहातव्य नसलेल्या धर्माचा कम्मप्रत्ययाने प्रत्यय होतो' यामध्ये केवळ सहजात (एकत्र उत्पन्न होणारा) कम्मप्रत्ययच विभागून सांगितला आहे, नानाक्षणिक नाही. तसेच व्यतिरेकात (paccanīya) देखील 'भावनेने प्रहातव्य धर्म हा दर्शनाने किंवा भावनेने प्रहातव्य नसलेल्या धर्माचा आरम्मणप्रत्ययाने प्रत्यय होतो... पे... सहजातप्रत्ययाने... पे... उपनिस्सयप्रत्ययाने... पे... पश्चाजातप्रत्ययाने प्रत्यय होतो' एवढेच म्हटले आहे, 'कम्मप्रत्ययाने प्रत्यय होतो' असे म्हटलेले नाही. आणि इतर ठिकाणी ते म्हटले आहे. आणि उद्धच्चसहगत (औद्धत्ययुक्त) चेतना ही भावनेने प्रहातव्य धर्मांमध्येच आलेली असल्यामुळे, नानाक्षणिक कम्मप्रत्यय असू शकत नाही. जर तो असता, तर भावनेने प्रहातव्य चेतनेचा देखील नानाक्षणिक कम्मप्रत्ययभाव सांगितला गेला असता, परंतु तो सांगितलेला नाही. म्हणून, नानाक्षणिक कम्मप्रत्ययभाव असता तर उद्धच्चसहगत चेतना दर्शनाने प्रहातव्य धर्मांमध्ये सांगावी लागली असती, परंतु त्याचा अभाव असल्यामुळे ती सांगितलेली नाही. प्रतिसंधीला आकर्षित न केल्यामुळे ती तेथे आलेली नाही, असा येथे अभिप्राय आहे. परंतु नानाक्षणिक कम्मप्रत्ययाचे कथन न केल्यामुळे भावनेने प्रहातव्य धर्मांची प्रवृत्ती-विपाकता (प्रवृत्ती काळातील विपाक देण्याची क्षमता) नाकारली गेली आहे. कारण प्रवृत्ती काळातील विपाकाची देखील नानाक्षणिक कम्मप्रत्ययता नाकारता येत नाही. आणि म्हटले आहे की: 'सुखद वेदनेशी संप्रयुक्त धर्म हा दुःखद वेदनेशी संप्रयुक्त धर्माचा कम्मप्रत्ययाने प्रत्यय होतो, नानाक्षणिक...' इत्यादी. जर भावनेने प्रहातव्य धर्मांना विपाक देणे नसेल, तर ते विपाकधर्मी (विपाक देण्याचा स्वभाव असलेले) धर्म कसे होतात? अभिज्ञाचित्त इत्यादींप्रमाणे विपाक देण्यास योग्य स्वभाव असल्यामुळे. परंतु जे म्हटले आहे की: 'ज्या वेळी अकुशल चित्त उत्पन्न होते, जे उपेक्षासहगत, उद्धच्चसंप्रयुक्त... पे... अविक्षेप असतो, या धर्मांमधील ज्ञान म्हणजे धम्मपटिसम्भिदा होय, त्यांच्या विपाकातील ज्ञान म्हणजे अत्थपटिसम्भिदा होय' हे देखील त्यांच्या विपाकयोग्यतेलाच उद्देशून म्हटले असावे. परंतु या स्थानाचा चांगल्या प्रकारे विचार केला पाहिजे. कारण येथे बोलण्यास वाव आहे. कारण 'विपाक' हा शब्द 'विपाकधर्मी' या शब्दाप्रमाणे विपाकयोग्यतेला दर्शवत नाही.

Akusalapadavaṇṇanā niṭṭhitā.

अकुशल पदांचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

Abyākatapadaṃ

अव्याकृत पद

Ahetukakusalavipākavaṇṇanā

अहेतुक कुशल विपाकाचे स्पष्टीकरण

431. Tesu vipākābyākatantiādīnaṃ ‘‘bhājetvā dassetuṃ katame dhammā abyākatātiādi āraddha’’nti etena sambandho. Tassāpīti etassa ‘‘uppattiṃ dīpetuṃ kāmā…pe… ādi vutta’’nti etena sambandho. Upacitattāti yathā aññassa vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākābhimukhaṃ hoti tathā vaḍḍhitattā. Rūpādīnaṃ paccayānaṃ aññaviññāṇasādhāraṇattā asādhāraṇena vatthunā cakkhuviññāṇaṃ sotaviññāṇanti nāmaṃ uddhaṭaṃ. Cakkhādīnaṃ tikkhamandabhāve viññāṇānaṃ tikkhamandabhāvā visesapaccayattā ca.

४३१. त्यांच्यामध्ये 'विपाक-अव्याकृत' इत्यादी पदांचा 'विभाग करून दाखवण्यासाठी कोणते धर्म अव्याकृत आहेत इत्यादी सुरू केले' याच्याशी संबंध आहे. 'तिची देखील' (तस्सापि) या पदाचा 'उत्पत्ती प्रकाशित करण्याची इच्छा असणारे... पे... इत्यादी म्हटले आहे' याच्याशी संबंध आहे. 'उपचितत्वामुळे' (उपचितत्ता) म्हणजे जसे दुसऱ्या कर्माच्या विपाकाला रोखून स्वतःच्या विपाकाभिमुख होते, तसे वाढवले गेल्यामुळे (संचित केल्यामुळे). रूपादी प्रत्यय हे इतर विज्ञानांना साधारण (समान) असल्यामुळे, असाधारण अशा वस्तूच्या (इंद्रियाच्या) आधारे 'चक्षुविज्ञान', 'श्रोतविज्ञान' असे नाव दिले गेले आहे. चक्षु इत्यादींच्या तीक्ष्ण किंवा मंद असण्याने विज्ञानांचे तीक्ष्ण किंवा मंद होणे आणि विशेष प्रत्यय असल्यामुळे देखील (असे नाव दिले आहे).

Cakkhusannissitañca taṃ rūpavijānanañcāti cakkhusannissitarūpavijānanaṃ. Evaṃlakkhaṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ. Tattha cakkhusannissitavacanena rūpārammaṇaṃ aññaviññāṇaṃ paṭikkhipati. Rūpavijānanavacanena cakkhunissaye phassādayo nivatteti. Cakkhurūpavacanehi ca nissayato ārammaṇato ca vijānanaṃ vibhāveti. Rūpamattassa ārammaṇassa gahaṇaṃ kiccametassāti rūpamattārammaṇarasaṃ. Jhānaṅgavasenāti idaṃ dvipañcaviññāṇavajjesu vijjamānānaṃ upekkhāsukhadukkhekaggatānaṃ jhānaṅgikattā idhāpi taṃsadisānaṃ tadupacāraṃ [Pg.125] katvā vuttaṃ. Na hi jhānapaccayattābhāve jhānaṅgatā atthi. Vuttañhi ‘‘jhānaṅgāni jhānasampayutta…pe… rūpānaṃ jhānapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.3.112). Etesañca jhānapaccayabhāvo paṭikkhitto. Yathāha ‘‘abyākataṃ dhammaṃ paṭicca abyākato dhammo uppajjati na jhānapaccayā. Pañcaviññāṇasahagataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā’’tiādi (paṭṭhā. 1.1.98). Jhānapaccayattābhāvepi vedanācittaṭṭhitīnaṃ upekkhādibhāvato tathābhūtānaṃ vacane aññaṭṭhānābhāvato ca dutiyarāsiniddeso.

जे चक्षूवर आश्रित आहे आणि जे रूपाचे विशेष ज्ञान करून देते, ते 'चक्षुसंनिश्रित-रूपविजानन' (चक्षूवर आश्रित रूप जाणणारे) होय. अशा लक्षणांचे चक्षुविज्ञान असते. त्यामध्ये 'चक्षुसंनिश्रित' या शब्दाने रूपालाच आलंबन करणाऱ्या इतर विज्ञानांचा निषेध केला जातो. 'रूपविजानन' या शब्दाने चक्षूवर आश्रित असणाऱ्या स्पर्श इत्यादी चैतसिकांचे निवारण केले जाते. आणि 'चक्षु' व 'रूप' या शब्दांनी आश्रय (निश्रय) आणि आलंबन (आरम्मण) या दोन्ही दृष्टीने जाणणे स्पष्ट केले जाते. केवळ रूपात्मक आलंबनाचे ग्रहण करणे हे याचे कार्य (कृत्य) असल्यामुळे, याला 'रूपमात्रालंबनरस' (केवळ रूपाचे आलंबन घेणारे कार्य असलेले) म्हणतात. 'ध्यान-अंगांच्या प्रभावाने' हे जे म्हटले आहे, ते द्विपंचविज्ञान वगळता इतर चित्तांमध्ये विद्यमान असणाऱ्या उपेक्षा, सुख, दुःख आणि एकाग्रता यांच्या ध्यान-अंगत्वामुळे, येथेही त्यांच्यासारख्या असणाऱ्या धर्मांवर त्या संज्ञेचा उपचार (लाक्षणिक प्रयोग) करून म्हटले आहे. कारण ध्यान-प्रत्ययभावाचा अभाव असताना ध्यान-अंगत्व असू शकत नाही. कारण म्हटले आहे की: 'ध्यान-अंगे ध्यानसंप्रयुक्त... पे... रूपांचा ध्यानप्रत्ययाने प्रत्यय होतात'. आणि यांच्या (द्विपंचविज्ञानांच्या) ध्यान-प्रत्ययभावाचा निषेध केला आहे. जसे म्हटले आहे: 'अव्याकृत धर्मावर अवलंबून अव्याकृत धर्म उत्पन्न होतो, ध्यानप्रत्ययाने नाही. पंचविज्ञानसहगत एका स्कंधावर अवलंबून तीन स्कंध...' इत्यादी. ध्यान-प्रत्ययभावाचा अभाव असतानाही, वेदना आणि चित्तस्थिती (एकाग्रता) यांच्या उपेक्षा इत्यादी भावामुळे आणि तशा प्रकारच्या कथनासाठी इतर स्थानाचा अभाव असल्यामुळे, हा 'दुसऱ्या राशीत निर्देश' (दुसऱ्या गटात उल्लेख) आहे.

436. Vatthupaṇḍarattāti sayaṃ kaṇhadhammānaṃ appaṭipakkhattā sabhāvaparisuddhānaṃ pasādahadayavatthunissayānaṃ vasena paṇḍarasabhāvaṃ jātanti adhippāyo. Ayaṃ pana nayo catuvokāre na labbhatīti tattha bhavaṅgassa tato nikkhantākusalassa ca paṇḍaratā na siyā, tasmā tattha paṇḍaratāya kāraṇaṃ vattabbaṃ. Sabhāvo vāyaṃ cittassa paṇḍaratāti.

४३६. 'वस्तूच्या पांढरेपणामुळे' (वत्थुपण्डरत्ता) म्हणजे स्वतः कृष्णधर्मांचे (अकुशल धर्मांचे) विरोधी नसलेल्या, स्वभावाने अत्यंत शुद्ध अशा प्रसाद रूप आणि हृदयवस्तू या आश्रयांच्या प्रभावाने पांढरा स्वभाव (शुद्ध भाव) उत्पन्न झाला आहे, असा अभिप्राय आहे. परंतु हा नियम चतुर्वोकार भूमीत (अरूप भूमीत) प्राप्त होत नाही, म्हणून तेथे भवांगाची आणि त्या भवांगातून बाहेर पडणाऱ्या अकुशलाची पांढरता (शुद्धता) असणार नाही. म्हणून, तेथे पांढरतेचे (शुद्धतेचे) कारण सांगितले पाहिजे. किंवा हा चित्ताचा पांढरेपणा (शुद्धता) त्याचा नैसर्गिक स्वभावच आहे, असे समजावे.

439. Idampīti pi-saddo ṭhitimattasahitaṃ pubbe vuttaṃ vicikicchāsahagataṃ apekkhitvā vutto. Pakatiyāti anatikkamanena. Sopi viseso. Kāyappasādaṃ ghaṭṭetvā pasādapaccayesu mahābhūtesu paṭihaññatīti āpāthaṃ gantvā paṭihaññatīti attho. Yathā ca ‘‘rūpaṃ ārabbha uppanna’’nti vutte na ārammaṇuppādānaṃ pubbāparakālatā hoti, evamidhāpi ghaṭṭanapaṭihananesu daṭṭhabbaṃ. Upamāpi ubhayaghaṭṭanadassanatthaṃ vuttā, na nissitanissayaghaṭṭanānaṃ pubbāparatādassanatthaṃ. Ettha ca bahiddhāti etaṃ nidassanamattaṃ. Ajjhattampi hi ārammaṇaṃ hotīti. Viññāṇadhātunissayabhūtehi vā aññaṃ ‘‘bahiddhā’’ti vuttaṃ. Paṭighaṭṭanānighaṃso balavā hoti, tato eva iṭṭhāniṭṭhaphoṭṭhabbasamāyoge sukhadukkhapaccayā dhātuanuggahadhātukkhobhā ciraṃ anuvattanti.

४३९. 'इदम्पि' यातील 'पि' (अपि) हा शब्द केवळ स्थितीसह (सह-अस्तित्व) पूर्वी सांगितलेल्या विचिकित्सासहगत चित्ताची अपेक्षा करून म्हटला आहे. 'प्रकृतीने' (पकतिया) म्हणजे (वितर्काचे) उल्लंघन न करता. तो देखील विशेष आहे. कायप्रसादाला धक्का देऊन (घट्टन करून) प्रसादाचे प्रत्यय असलेल्या महाभूतांवर आदळतो, म्हणजेच गोचर (आपात) होऊन आदळतो असा अर्थ आहे. आणि ज्याप्रमाणे 'रूपाला अनुसरून उत्पन्न झाले' असे म्हटले असता आलंबन आणि उत्पत्ती यांच्यात पूर्व-अपर कालभाव (आधी आणि नंतरचा काळ) नसतो, त्याचप्रमाणे येथेही घट्टन (धक्का लागणे) आणि प्रतिहनन (आदळणे) यांच्यात समजले पाहिजे. उपमा देखील दोन्ही बाजूंच्या घट्टनाचे दर्शन घडवण्यासाठी दिली आहे, आश्रित (कापूस) आणि आश्रय (लोखंडी ऐरण) यांच्या घट्टनाचा पूर्व-अपर भाव दाखवण्यासाठी नाही. आणि येथे 'बाह्य' (बहिद्धा) हे केवळ निदर्शन (उदाहरणादाखल) आहे. कारण आध्यात्मिक (अध्यात्म) देखील आलंबन असू शकते. किंवा विज्ञानधातूचा आश्रय असलेल्या महाभूतांपेक्षा जे अन्य आहे त्याला 'बाह्य' म्हटले आहे. प्रतिघट्टन आणि संघर्ष (घर्षण) बलवान असतो, म्हणूनच इष्ट आणि अनिष्ट स्प्रष्टव्याच्या (फोट्ठब्ब) संयोगात सुख-दुःखाचे प्रत्यय असलेले धातूंचे अनुग्रह (अनुकूलता) आणि धातूंचा क्षोभ (प्रक्षोभ) दीर्घकाळ अनुवर्तन करतात (टिकून राहतात)।

455. Aññesaṃ cittānaṃ sabhāvasuññatasabbhāvā manodhātubhāvo āpajjatīti ce? Na, visesasabbhāvā. Cakkhuviññāṇādīnañhi cakkhādinissitatā cakkhādīnaṃ savisayesu dassanādippavattibhāvatā ca viseso. Manoviññāṇassa pana anaññanissayamanopubbaṅgamatāya aññanissayaviññāṇassa anantarapaccayattābhāvena manodvāraniggamanamukhabhāvābhāvato ca sātisayavijānanakiccatā viseso. Tabbisesavirahā manomattā dhātu [Pg.126] manodhātūti tividhā manodhātu eva vuccati, na visesamano. Tasmā ettha mano eva dhātu manodhātūti eva-saddo mattasaddattho daṭṭhabbo. Visesanivattanattho hi so viññāṇassāti. Manodvāraniggamanapavesamukhabhāvato pana manodhātuyā vijānanavisesaviraho daṭṭhabbo, tato eva manoviññāṇantipi na vuccati. Na hi taṃ viññāṇaṃ manato pavattaṃ manaso paccayo, nāpi manaso paccayabhūtaṃ manato pavattaṃ, dassanādīnaṃ pana paccayo, tehi ca pavattaṃ tesaṃ purecaraṃ anucarañcāti. Sammāsaṅkappoti avacanaṃ mahāvipākānaṃ viya janakasadisattābhāvato. Tattha hi tihetukato duhetukampi uppajjamānaṃ sammāsaṅkappatādīhi sadisaṃ sahetukatāyāti. Pañcaviññāṇasoteti ettha yathā paguṇaṃ ganthaṃ sajjhāyanto sajjhāyasote patitaṃ kañci kañci vācanāmaggaṃ na sallakkheti, evaṃ tathāgatassa asallakkhaṇā nāma natthi, na ca pañcaviññāṇasote jhānaṅgābhāvo idha avacanassa kāraṇaṃ. Yadi tadanantaraṃ niddeso taṃsotapatitatā, ito paresaṃ dvinnaṃ manoviññāṇadhātūnaṃ taṃsotapatitatā na siyā. Tasmā pañcaviññāṇānaṃ viya ahetukatāya maggapaccayavirahā ca vijjamānesupi vitakkavicāresu jhānaṅgadhammānaṃ dubbalattā pañcaviññāṇesu viya agaṇanupagabhāvā ca pañcaviññāṇasotapatitatā. Tato eva hi ahetukakiriyattayepi jhānaṅgāni balāni ca saṅgahavāre na uddhaṭāni, jhānapaccayakiccamattato pana paṭṭhāne dubbalānaṃ ettha vitakkādīnaṃ jhānapaccayatā vuttā.

४५५. इतर चित्तांच्या स्वभावशून्यता आणि सद्भावामुळे मनोधातुभाव प्राप्त होतो का? असे विचारल्यास - नाही, कारण विशेष सद्भाव (विशिष्ट अस्तित्त्व) आहे. कारण चक्षुविज्ञानादींचे चक्षु इत्यादींवर आश्रित असणे आणि चक्षु इत्यादींचे आपापल्या विषयात दर्शनादी प्रवृत्ती असणे हा विशेष आहे. परंतु, मनोविज्ञानाचा अनन्य-आश्रय (इतर इंद्रियांवर थेट आश्रित नसणे) आणि मनःपूर्वंगम असणे, तसेच अन्य आश्रित विज्ञानाचा अनंतरप्रत्ययभाव नसणे आणि मनोद्वार-निर्गमन-मुखभावाचा अभाव असल्यामुळे, अतिशयित (उत्कृष्ट) जाणण्याचे कार्य असणे हा विशेष आहे. त्या विशेषाने रहित असलेली, केवळ मन असणारी धातू म्हणजे 'मनोधातू' होय. म्हणून त्रिविध मनोधातूच म्हटली जाते, विशेष मन नाही. म्हणून येथे 'मन हेच धातू म्हणजे मनोधातू' यातील 'एव' (च) हा शब्द 'मात्र' (केवळ) या अर्थी समजला पाहिजे. कारण तो विज्ञानाचा विशेष निवृत्त करण्यासाठी आहे. परंतु मनोद्वार निर्गमन आणि प्रवेशाचे मुख असल्यामुळे मनोधातूचा विशेष विज्ञानाचा विरह समजला पाहिजे, म्हणूनच त्याला 'मनोविज्ञान' असेही म्हटले जात नाही. कारण ते विज्ञान मनापासून प्रवृत्त होऊन मनाचा प्रत्यय होत नाही, किंवा मनाचा प्रत्यय होऊन मनापासून प्रवृत्त होत नाही; तर ते दर्शनादींचा प्रत्यय आहे, आणि त्यांच्याद्वारे प्रवृत्त होऊन decorate (सजवून) त्यांचे पुरोगामी (पुढे जाणारे) आणि अनुगामी (मागे जाणारे) असते. 'सम्मासंकप्पो' (सम्यक् संकल्प) असे न सांगणे हे महाविपाकांप्रमाणे जनक-सदृशत्वाचा अभाव असल्यामुळे आहे. कारण तेथे त्रिहेतुक चित्तापासून द्विहेतुक उत्पन्न होत असले तरी सम्यक् संकल्पादींच्या द्वारे सहेतुकतेमध्ये ते सदृश असते. 'पंचविज्ञानसोतात' (पंचविज्ञानप्रवाहात) येथे ज्याप्रमाणे एखादा कंठस्थ ग्रंथाचे पठण करणारा पठणाच्या प्रवाहात पडलेल्या काही विशिष्ट वाचनमार्गाचे (शब्दांचे) लक्षपूर्वक निरीक्षण करत नाही, त्याप्रमाणे तथागतांचे अलक्षण (न समजणे) असे काही नसते. आणि पंचविज्ञानप्रवाहात ध्यानअंगांचा अभाव असणे हे येथे न सांगण्याचे कारण नाही. जर त्यानंतरचा निर्देश त्या प्रवाहात पडणे असेल, तर यानंतरच्या दोन मनोविज्ञानधातूंचे त्या प्रवाहात पडणे होणार नाही. म्हणून पंचविज्ञानांप्रमाणे अहेतुकतेमुळे आणि मार्गप्रत्ययविरहामुळे, वितर्क आणि विचार विद्यमान असतानाही ध्यानअंग धर्मांच्या दुर्बलतेमुळे, पंचविज्ञानांप्रमाणेच अगणनूपगभाव (मोजणीत न येणे) असणे हाच पंचविज्ञानसोतपतितभाव आहे. त्याचमुळे अहेतुक क्रियात्रिकात देखील ध्यानअंगे आणि बले संग्रहवारात उद्धृत (स्पष्ट) केलेली नाहीत. परंतु ध्यानप्रत्ययाच्या केवळ कार्यामुळे पट्ठानपालिमध्ये येथील दुर्बल वितर्कादींचा ध्यानप्रत्ययभाव सांगितला आहे।

469. Samānavatthukaṃ anantarapaccayaṃ labhitvā uppajjamānaṃ santīraṇaṃ manodhātuto balavataraṃ hotīti taṃ yathārammaṇaṃ ārammaṇarasaṃ anubhavantaṃ iṭṭhe somanassasahagataṃ hoti, iṭṭhamajjhatte upekkhāsahagataṃ sātisayānubhavattā, tasmā ‘‘ayañhi iṭṭhārammaṇasmiṃ yevā’’tiādi vuttaṃ. Voṭṭhabbanaṃ pana satipi balavabhāve vipākappavattiṃ nivattetvā visadisaṃ manaṃ karontaṃ manasikārakiccantarayogato vipāko viya anubhavanameva na hotīti sabbattha upekkhāsahagatameva hoti, tathā pañcadvārāvajjanaṃ manodvārāvajjanañca kiccavasena apubbattā.

४६९. समान वस्तू (आश्रय) असलेला अनंतरप्रत्यय मिळवून उत्पन्न होणारे संतीरण चित्त मनोधातू पेक्षा अधिक बलवान असते. म्हणून ते आलंबनानुसार आलंबनाचा रस अनुभवत असताना, इष्ट आलंबनात सोमनस्यसहगत आणि इष्ट-मध्यस्थ आलंबनात उपेक्षासहगत असते, कारण त्याचा अनुभव अतिशयित (उत्कृष्ट) असतो. म्हणूनच 'हे इष्ट आलंबनातच...' इत्यादी म्हटले आहे. परंतु वोठ्ठब्बन (व्यवस्थापन) चित्त बलवान असूनही, विपाकप्रवृत्तीला थांबवून विसदृश (वेगळे) मन निर्माण करत असल्यामुळे आणि मनसिकार व इतर कार्याच्या योगामुळे विपाकाप्रमाणे केवळ अनुभव घेणारे नसते, म्हणून ते सर्व ठिकाणी उपेक्षासहगतच असते. त्याचप्रमाणे पंचद्वारावर्जन आणि मनोद्वारावर्जन देखील कार्याच्या दृष्टीने अपूर्व (नवीन) असल्यामुळे (उपेक्षासहगतच असतात)।

Ahetukakusalavipākavaṇṇanā niṭṭhitā.

अहेतुक कुशल विपाक वर्णन समाप्त झाले।

Aṭṭhamahāvipākacittavaṇṇanā

अष्ट महाविपाक चित्त वर्णन।

498. Alobho [Pg.127] abyākatamūlantiādīsu kusalapakkhe tāva alobhādosānaṃ niddesesu ‘‘yo tasmiṃ samaye alobho alubbhanā…pe… alobho kusalamūla’’nti (dha. sa. 32), ‘‘yo tasmiṃ samaye adoso adussanā…pe… adoso kusalamūla’’nti (dha. sa. 33) ca vuttattā idhāpi taṃniddesesu ‘‘alobho abyākatamūla’’nti ‘‘adoso abyākatamūla’’nti vacanaṃ yujjeyya. Paññindriyādiniddesesu pana ‘‘paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhī’’ti (dha. sa. 34, 37) evaṃ tatthapi vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘amoho kusalamūla’’nti. Tasmā idhāpi ‘‘amoho abyākatamūla’’nti pāṭhena na bhavitabbaṃ siyā. Alobhādosānaṃ viya amohassapi abyākatamūladassanatthaṃ panetaṃ vuttanti veditabbaṃ. Aviññattijanakatoti kāyavacīkammadvāranivāraṇaṃ karoti. Avipākadhammatoti manokammadvāranivāraṇañca. Vipākadhammānañhi kammadvāraṃ vuttanti. Tathā appavattitoti dānādipuññakiriyabhāvena appavattito. Etena puññakiriyavatthubhedameva nivāreti.

४९८. 'अलोभो अव्याकृतमूलं' (अलोभ हे अव्याकृत मूळ आहे) इत्यादींमध्ये, प्रथम कुशल पक्षात अलोभ आणि अद्वेष यांच्या निर्देशात 'त्या वेळी जो अलोभ, अलोभता... पे... अलोभ हे कुशलमूळ आहे' आणि 'त्या वेळी जो अद्वेष, अद्वेषता... पे... अद्वेष हे कुशलमूळ आहे' असे म्हटल्यामुळे, येथेही त्यांच्या निर्देशात 'अलोभ हे अव्याकृतमूळ आहे' and 'अद्वेष हे अव्याकृतमूळ आहे' असे म्हणणे योग्य ठरेल. परंतु प्रज्ञेंद्रिय इत्यादींच्या निर्देशात 'प्रज्ञारत्न, अमोह, धर्मविचय, सम्यक् दृष्टी' असे तेथेही म्हटले आहे, पण 'अमोह हे कुशलमूळ आहे' असे म्हटलेले नाही. म्हणून येथेही 'अमोह हे अव्याकृतमूळ आहे' असा पाठ नसावा. परंतु अलोभ आणि अद्वेषाप्रमाणे अमोहाचे देखील अव्याकृतमूळत्व दाखवण्यासाठी हे म्हटले आहे, असे समजावे. 'अविज्ञप्तिजनकत्वामुळे' (अविञ्ञत्तिजनकातो) हे काय आणि वची कर्मद्वारांचे निवारण करते. 'अविपाकधर्मत्वामुळे' (अविपाकधम्मतो) हे मनःकर्मद्वाराचे देखील निवारण करते. कारण विपाकधर्मी (चित्तांचे) कर्मद्वार सांगितले आहे. तसेच 'अप्रवृत्तीमुळे' (अप्पवत्तितो) म्हणजे दानादी पुण्यक्रियावस्तूच्या रूपाने प्रवृत्त न झाल्यामुळे. याद्वारे ते पुण्यक्रियावस्तूच्या भेदाचेच निवारण करते।

Balavapaccayehīti payogena vinā nipphannehi ārammaṇādipaccayehi. Asaṅkhārikādīsu hi yena kenaci cittena kamme āyūhite asaṅkhārena appayogena kammakammanimittagatinimittapaccupaṭṭhāne paṭisandhi uppajjamānā asaṅkhārikā hoti, sasaṅkhārena sappayogena kammādipaccupaṭṭhāne sasaṅkhārikā. Bhavaṅgacutiyo pana paṭisandhisadisāva. Tadārammaṇañca kusalākusalāni viya asaṅkhārikaṃ sasaṅkhārikañca daṭṭhabbanti. Etesu balavaṃ dubbalañca vicāretuṃ ‘‘tattha sabbepi sabbaññubodhisattā’’tiādimāha. Kālavasena pana pariṇamatīti appāyukasaṃvattanikakammabahule kāle taṃkammasahitasantānajanitasukkasoṇitapaccayānaṃ taṃmūlakānaṃ candasūriyavisamaparivattādijanitautāhārādivisamapaccayānañca vasena pariṇamati.

‘बलवान प्रत्ययांद्वारे’ म्हणजे प्रयत्नाशिवाय सिद्ध झालेल्या आलंबन इत्यादी प्रत्ययांद्वारे. कारण असंस्कारिक इत्यादी चित्तांमध्ये कोणत्याही एका चित्ताने कर्माचा संचय केला असता, संस्काराशिवाय (असंस्कारिक) म्हणजेच प्रयत्नाशिवाय आलंबन इत्यादी प्रत्ययांच्या समूहामुळे कर्म, कर्मनिमित्त किंवा गतिनिमित्त समोर उपस्थित असताना उत्पन्न होणारी प्रतिसंधी ‘असंस्कारिक’ असते; आणि ससंस्कारिक म्हणजे प्रयत्नासह आलंबन इत्यादी प्रत्ययांच्या समूहामुळे कर्मादी समोर उपस्थित असताना उत्पन्न होणारी प्रतिसंधी ‘ससंस्कारिक’ असते. परंतु भवंग आणि च्युती हे प्रतिसंधीसारखेच असतात. आणि तदालंबन देखील कुशल आणि अकुशल चित्तांप्रमाणे असंस्कारिक आणि ससंस्कारिक असे जाणावे. या महाविपाक चित्तांमध्ये बलवान आणि दुर्बल चित्तांचा विचार करण्यासाठी “तेथे सर्वच सर्वज्ञ बोधिसत्व...” इत्यादी म्हटले आहे. “परंतु काळाच्या प्रभावाने बदलतो (परिणत होतो)” याचा अर्थ असा की, अल्पायुष्य देणाऱ्या कर्मांचे प्राधान्य असलेल्या काळात, त्या कर्मासह संततीमध्ये उत्पन्न झालेल्या वीर्य आणि रक्त (शुक्र-शोणित) रूपी प्रत्ययांच्या प्रभावाने आणि त्या कर्मावर आधारित चंद्र-सूर्याच्या विषम परिभ्रमण इत्यादींमुळे उत्पन्न झालेल्या ऋतू, आहार इत्यादी विषम प्रत्ययांच्या प्रभावाने तो बदलतो (परिणत होतो).

Vipākuddhārakathāvaṇṇanā

विपाकोद्धार कथेचे वर्णन

Yato yattako ca vipāko hoti, yasmiñca ṭhāne vipaccati, taṃ dassetuṃ vipākuddhārakathā āraddhā. Etthevāti ekāya cetanāya kamme āyūhiteyeva. Duhetukapaṭisandhivasena dvādasakamaggopi hoti[Pg.128], dvādasakappakāropīti attho. Ahetukapaṭisandhivasena ahetukaṭṭhakampi. Asaṅkhārikasasaṅkhārikānaṃ sasaṅkhārikaasaṅkhārikavipākasaṅkaraṃ anicchanto dutiyatthero ‘‘dvādasā’’tiādimāha. Purimassa hi paccayatosasaṅkhārikaasaṅkhārikabhāvo, itaresaṃ kammato. Tatiyo tihetukato duhetukampi anicchanto ‘‘dasā’’tiādimāha.

ज्या कर्मापासून जेवढा विपाक होतो आणि ज्या ठिकाणी तो विपाकात बदलतो (पक्व होतो), ते दर्शवण्यासाठी ‘विपाकोद्धार कथा’ सुरू केली आहे. ‘येथेच’ म्हणजे एकाच चेतनेने कर्माचा संचय केला असता. द्विहेतुक प्रतिसंधीच्या प्रभावाने बारा प्रकारचा विपाक देखील होतो, असा अर्थ आहे. अहेतुक प्रतिसंधीच्या प्रभावाने अहेतुक आठ विपाक देखील होतात. असंस्कारिक आणि ससंस्कारिक कर्मांच्या ससंस्कारिक आणि असंस्कारिक विपाकांच्या संकराला (मिश्रणाला) न इच्छिणारे दुसरे थेर “बारा” इत्यादी म्हणाले. कारण पहिल्या थेरांच्या मते प्रत्ययामुळे ससंस्कारिक आणि असंस्कारिक भाव होतो, तर इतरांच्या मते कर्मामुळे होतो. तिसरे थेर त्रिहेतुक कर्मापासून द्विहेतुक विपाक देखील न इच्छिणारे असल्याने “दहा” इत्यादी म्हणाले.

Imasmiṃ vipākuddhāraṭṭhāne kammapaṭisandhivavatthānatthaṃ sāketapañhaṃ gaṇhiṃsu. Kammavasena vipākassa taṃtaṃguṇadosussadanimittataṃ dassetuṃ ussadakittanaṃ gaṇhiṃsu. Hetukittanaṃ idha paṭhamattherassa adhippāyena vuttaṃ. Dutiyattheravādādīsu visesaṃ tattha tattheva vakkhāmi. Ñāṇassa jaccandhādivipattinimittapaṭipakkhabhāvato tihetukaṃ atidubbalampi samānaṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍhantaṃ duhetukaṃ ākaḍḍheyyāti ‘‘ahetukā na hotī’’ti āha. Yaṃ pana paṭisambhidāmagge sugatiyaṃ jaccandhabadhirādivipattiyā ahetukaupapattiṃ vajjetvā gatisampattiyā sahetukopapattiṃ dassentena ‘‘gatisampattiyā ñāṇasampayutte katamesaṃ aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti’’cceva (paṭi. ma. 1.232) vuttaṃ. Tena ñāṇavippayuttena kammunā ñāṇasampayuttapaṭisandhi na hotīti dīpitaṃ hoti. Aññathā ‘‘sattannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hotī’’ti idampi vucceyya. Tathā hi ‘‘gatisampattiyā ñāṇasampayutte katamesaṃ aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti? Kusalassa kammassa javanakkhaṇe tayo hetū kusalā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti. Tena vuccati kusalamūlapaccayāpi saṅkhārā. Nikantikkhaṇe dve hetū akusalā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti. Tena vuccati akusalamūlapaccayāpi saṅkhārā. Paṭisandhikkhaṇe tayo hetū abyākatā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti. Tena vuccati nāmarūpapaccayāpi viññāṇaṃ, viññāṇapaccayāpi nāmarūpa’’nti vissajjitaṃ ñāṇasampayuttopapattiyaṃ.

या विपाकोद्धाराच्या ठिकाणी कर्म आणि प्रतिसंधी निश्चित करण्यासाठी प्राचीन आचार्यांनी ‘साकेत प्रश्न’ घेतला आहे. कर्माच्या प्रभावाने विपाकामध्ये त्या-त्या अलोभ इत्यादी गुण आणि लोभ इत्यादी दोषांच्या अधिकतेचे कारण दर्शवण्यासाठी त्यांनी ‘उत्साद-कीर्तन’ घेतले आहे. येथे हेतूंचे वर्णन पहिल्या थेरांच्या अभिप्रायानुसार केले आहे. दुसऱ्या थेरांच्या वादादींमधील विशेष फरक मी त्या-त्या ठिकाणी सांगेन. ज्ञानाचा जन्मजात अंधत्व इत्यादी विपत्तीच्या कारणांशी विरोध असल्यामुळे, त्रिहेतुक कर्म अत्यंत दुर्बल असले तरी प्रतिसंधी खेचून आणताना ते द्विहेतुक प्रतिसंधीच खेचून आणेल, म्हणून “अहेतुक प्रतिसंधी होत नाही” असे म्हटले आहे. परंतु जे पटिसंभिदामग्ग पाठात सुगतीमध्ये जन्मजात अंध, बहिरे इत्यादी विपत्तीची अहेतुक उत्पत्ती वर्ज्य करून, गतिसंपत्तीमध्ये सहेतुक उत्पत्ती दर्शवताना आयुष्यमान सारिपुत्तांनी “गतिसंपत्तीमध्ये ज्ञानसंप्रयुक्त प्रतिसंधी कोणत्या आठ हेतूंच्या प्रत्ययाने उत्पन्न होते?” असेच म्हटले आहे. त्यावरून हे स्पष्ट होते की, ज्ञानविप्रयुक्त कर्माने ज्ञानसंप्रयुक्त प्रतिसंधी होत नाही. अन्यथा “सात हेतूंच्या प्रत्ययाने उत्पत्ती होते” असेही म्हटले गेले असते. कारण की, “गतिसंपत्तीमध्ये ज्ञानसंप्रयुक्त प्रतिसंधी कोणत्या आठ हेतूंच्या प्रत्ययाने उत्पन्न होते? कुशल कर्माच्या जवनक्षणी तीन कुशल हेतू त्या क्षणी उत्पन्न झालेल्या चेतनेला सहजातप्रत्यय म्हणून उपकृत करतात. म्हणून म्हटले जाते की कुशलमूलप्रत्ययाने देखील संस्कार होतात. निकान्ती क्षणी (आसक्तीच्या क्षणी) दोन अकुशल हेतू त्या क्षणी उत्पन्न झालेल्या चेतनेला सहजातप्रत्यय म्हणून उपकृत करतात. म्हणून म्हटले जाते की अकुशलमूलप्रत्ययाने देखील संस्कार होतात. प्रतिसंधीक्षणी तीन अव्याकृत हेतू त्या क्षणी उत्पन्न झालेल्या चेतनेला सहजातप्रत्यय म्हणून उपकृत करतात. म्हणून म्हटले जाते की नामरूपप्रत्ययाने देखील विज्ञान होते, आणि विज्ञानप्रत्ययाने देखील नामरूप होते” असे ज्ञानसंप्रयुक्त उत्पत्तीच्या वेळी उत्तर दिले आहे.

Evaṃ ñāṇavippayuttato ñāṇasampayuttupapattiyā ca vijjamānāya ‘‘gatisampattiyā ñāṇasampayutte katamesaṃ sattannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti? Kusalassa kammassa javanakkhaṇe dve hetū kusalā’’ti vatvā aññattha ca pubbe vuttanayeneva sakkā vissajjanaṃ kātunti. Yathā [Pg.129] pana ‘‘ñāṇasampayutte sattannaṃ hetūnaṃ paccayā’’ti avacanato ñāṇavippayuttato ñāṇasampayuttā paṭisandhi na hoti, evaṃ ‘‘gatisampattiyā ñāṇavippayutte channaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti’’cceva (paṭi. ma. 1.233) vatvā ‘‘sattannaṃ hetūnaṃ paccayā’’ti avacanato ñāṇasampayuttato ñāṇavippayuttāpi paṭisandhi na hotīti āpannaṃ. Etthāpi hi na na sakkā kammanikantikkhaṇesu tayo ca dve ca hetū yojetvā paṭisandhikkhaṇe dve yojetunti. Imassa pana therassa ayamadhippāyo siyā ‘‘kammasarikkhakavipākadassanavasena idha pāṭho sāvaseso kathito’’ti. ‘‘Ñāṇasampayutte aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā’’ti etthāpi pāṭhassa sāvasesatāpattīti ce? Na, dubbalassa duhetukakammassa ñāṇasampayuttavipākadāne asamatthattā. Tihetukassa pana ahetukavipaccane viya duhetukavipaccanepi natthi samatthatāvighātoti. Ārammaṇena vedanā parivattetabbāti santīraṇatadārammaṇe sandhāya vuttaṃ. Vibhāgaggahaṇasamatthatābhāvato hi cakkhuviññāṇādīni iṭṭhaiṭṭhamajjhattesu upekkhāsahagatāneva honti, kāyaviññāṇañca sukhasahagatameva paṭighaṭṭanāvisesenāti.

अशा प्रकारे ज्ञानविप्रयुक्त कर्मापासून ज्ञानसंप्रयुक्त प्रतिसंधीची उत्पत्ती शक्य असताना, “गतिसंपत्तीमध्ये ज्ञानसंप्रयुक्त प्रतिसंधी कोणत्या सात हेतूंच्या प्रत्ययाने उत्पन्न होते? कुशल कर्माच्या जवनक्षणी दोन कुशल हेतू असतात” असे सांगून इतर ठिकाणी पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच उत्तर देणे शक्य होते. परंतु ज्याप्रमाणे “ज्ञानसंप्रयुक्त प्रतिसंधीमध्ये सात हेतूंच्या प्रत्ययाने” असे न म्हटल्यामुळे ज्ञानविप्रयुक्त कर्मापासून ज्ञानसंप्रयुक्त प्रतिसंधी होत नाही, त्याचप्रमाणे “गतिसंपत्तीमध्ये ज्ञानविप्रयुक्त प्रतिसंधी सहा हेतूंच्या प्रत्ययाने उत्पन्न होते” असेच सांगून “सात हेतूंच्या प्रत्ययाने” असे न म्हटल्यामुळे ज्ञानसंप्रयुक्त कर्मापासून ज्ञानविप्रयुक्त प्रतिसंधी देखील होत नाही, असा निष्कर्ष निघतो. कारण येथे देखील कर्म आणि निकान्ती क्षणांमध्ये तीन आणि दोन हेतू जोडून प्रतिसंधीक्षणी दोन हेतू जोडणे अशक्य नाही (शक्यच आहे). परंतु या थेरांचा असा अभिप्राय असावा की, “कर्मासारखाच विपाक दर्शवण्यासाठी येथे हा पाठ अपूर्ण (सावशेष) सांगितला आहे.” जर असे विचारले की, “ज्ञानसंप्रयुक्त प्रतिसंधीमध्ये आठ हेतूंच्या प्रत्ययाने” या पाठात देखील पाठाची अपूर्णता (सावशेषता) प्राप्त होईल का? तर तसे नाही, कारण दुर्बल द्विहेतुक कर्म ज्ञानसंप्रयुक्त विपाक देण्यास असमर्थ असते. परंतु त्रिहेतुक कर्माचे अहेतुक विपाक देण्यामध्ये जसे सामर्थ्य नष्ट होत नाही, तसेच द्विहेतुक विपाक देण्यामध्ये देखील सामर्थ्य नष्ट होत नाही, असे जाणावे. “आलंबनाने वेदना बदलली पाहिजे” हे वचन संतीरण आणि तदालंबन यांना उद्देशून म्हटले आहे. कारण की, विषयांचे वर्गीकरण करून ग्रहण करण्याचे सामर्थ्य नसल्यामुळे चक्षुविज्ञान इत्यादी चित्ते इष्ट, अनिष्ट आणि मध्यम आलंबनांमध्ये उपेक्षासहगतच असतात, आणि कायविज्ञान हे स्पर्शाच्या विशेषतेमुळे सुखसहगतच असते.

Visesavatā kālena tadārammaṇapaccayasabbajavanavatā vipākappavattiṃ dassetuṃ ‘‘saṃvarāsaṃvare…pe… upagatassā’’ti vuttaṃ aññakāle pañcaviññāṇādiparipuṇṇavipākappavattiabhāvā. Kakkaṭaka…pe… bhavaṅgotaraṇanti etena idaṃ dasseti – kedāre pūretvā nadīpavesanamaggabhūtaṃ mātikaṃ appavisitvā kakkaṭakamaggādinā amaggena nadīotaraṇaṃ viya cittassa javitvā bhavaṅgappavesanamaggabhūte tadārammaṇe anuppanne maggena vinā bhavaṅgotaraṇanti.

विशिष्ट काळाने, तदालंबन प्रत्यय आणि सर्व जवनांसह विपाकाची प्रवृत्ती दर्शवण्यासाठी “संवर-असंवर...पे... प्राप्त झालेल्याचे” असे म्हटले आहे, कारण इतर वेळी पंचविज्ञान इत्यादींनी परिपूर्ण विपाकाची प्रवृत्ती नसते. “खेकडा...पे... भवंगात उतरणे” याद्वारे हे दर्शवले आहे की - शेत भरून नदीत प्रवेश करण्याचा मार्ग असलेल्या पाटात प्रवेश न करता, खेकड्याच्या मार्गाने किंवा इतर चुकीच्या मार्गाने नदीत उतरण्याप्रमाणे; चित्ताचे जवन होऊन भवंगात प्रवेश करण्याचा मार्ग असलेले तदालंबन उत्पन्न न झाल्यामुळे, योग्य मार्गाशिवाय भवंगात उतरणे होय.

Etesu tīsu moghavāresu dutiyo upaparikkhitvā gahetabbo. Yadi hi anulome vedanāttike paṭiccavārādīsu ‘‘āsevanapaccayā na magge dve’’ti ‘‘na maggapaccayā āsevane dve’’ti ca vuttaṃ siyā, sopi moghavāro labbheyya. Yadi pana voṭṭhabbanampi āsevanapaccayo siyā, kusalākusalānampi siyā. Na hi āsevanapaccayaṃ laddhuṃ yuttassa āsevanapaccayabhāvī dhammo āsevanapaccayoti avutto atthi. Voṭṭhabbanassa pana kusalākusalānaṃ āsevanapaccayabhāvo avutto. ‘‘Kusalaṃ [Pg.130] dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjati nāsevanapaccayā. Akusalaṃ dhammaṃ…pe… nāsevanapaccayā’’ti (paṭṭhā. 1.1.93) vacanato paṭikkhittova. Athāpi siyā ‘‘asamānavedanānaṃ vasena evaṃ vutta’’nti, evamapi yathā ‘‘āvajjanā kusalānaṃ khandhānaṃ akusalānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.417) vuttaṃ, evaṃ ‘‘āsevanapaccayena paccayoti’’pi vattabbaṃ siyā, jātibhedā na vuttanti ce? Bhūmibhinnassa kāmāvacarassa rūpāvacarādīnaṃ āsevanapaccayabhāvo viya jātibhinnassapi bhaveyyāti vattabbo eva siyā. Abhinnajātikassa ca vasena yathā ‘‘āvajjanā sahetukānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena paccayo’’ti vuttaṃ, evaṃ ‘‘āsevanapaccayena paccayo’’tipi vattabbaṃ siyā, na tu vuttaṃ. Tasmā vedanāttikepi saṅkhittāya gaṇanāya ‘‘āsevanapaccayā na magge ekaṃ, na maggapaccayā āsevane eka’’nti evaṃ gaṇanāya niddhāriyamānāya voṭṭhabbanassa āsevanapaccayattassa abhāvā yathāvuttappakāro dutiyo moghavāro vīmaṃsitabbo.

या तीन निष्फळ वारांपैकी (मोघवारांपैकी) दुसऱ्याचा काळजीपूर्वक विचार करून स्वीकार केला पाहिजे. जर अनुलोम वेदनात्रिकामध्ये प्रतीत्यवारादींमध्ये 'आसेवनप्रत्ययाने मार्गात दोन नाहीत' आणि 'मार्गप्रत्ययाने आसेवनात दोन नाहीत' असे म्हटले असते, तर तो मोघवार देखील प्राप्त झाला असता. परंतु जर वोठ्ठब्बन (व्यवस्थापन) देखील आसेवनप्रत्यय असेल, तर ते कुशल आणि अकुशलांचे देखील असेल. कारण आसेवनप्रत्यय मिळण्यास योग्य असलेल्या प्रत्ययोत्पन्न धर्माचा आसेवनप्रत्ययभाव असणारा असा कोणताही धर्म आसेवनप्रत्यय म्हणून न सांगितलेला नाही. परंतु वोठ्ठब्बनाचा कुशल-अकुशलांशी आसेवनप्रत्ययभाव सांगितलेला नाही. 'कुशल धर्माच्या प्रत्ययाने कुशल धर्म उत्पन्न होतो, आसेवनप्रत्ययाने नाही... अकुशल धर्माच्या... आसेवनप्रत्ययाने नाही' या वचनामुळे तो नाकारलाच गेला आहे. जर असे मानले की 'असमान वेदनांच्या वशाने असे म्हटले आहे', तरीही ज्याप्रमाणे 'आवर्जन हे कुशल स्कंधांच्या आणि अकुशल स्कंधांच्या अनंतरप्रत्ययाने प्रत्यय आहे' असे म्हटले आहे, त्याचप्रमाणे 'आसेवनप्रत्ययाने प्रत्यय आहे' असेही म्हणावे लागेल. जर असे म्हटले की जातीच्या भेदाने (भिन्नतेमुळे) ते सांगितले नाही, तर भूमीने भिन्न असलेल्या कामावचर धर्माचा रूपावचर इत्यादींशी जसा आसेवनप्रत्ययभाव असतो, तसाच जातीने भिन्न असलेल्याचाही असावा, असे म्हणावेच लागेल. आणि अभिन्न जातीच्या वशाने ज्याप्रमाणे 'आवर्जन हे सहेतुक स्कंधांच्या अनंतरप्रत्ययाने प्रत्यय आहे' असे म्हटले आहे, त्याचप्रमाणे 'आसेवनप्रत्ययाने प्रत्यय आहे' असेही म्हणावे लागेल, परंतु तसे म्हटलेले नाही. म्हणून वेदनात्रिकामध्ये देखील संक्षिप्त गणनेने 'आसेवनप्रत्ययाने मार्गात एक, मार्गप्रत्ययाने आसेवनात एक' अशा प्रकारे गणनेचा निश्चय केला असता, वोठ्ठब्बनाच्या आसेवनप्रत्ययत्वाचा अभाव असल्यामुळे, पूर्वोक्त प्रकारच्या दुसऱ्या मोघवाराचा विचार केला पाहिजे।

Voṭṭhabbanaṃ pana vīthivipākasantatiyā āvaṭṭanato āvajjanā, tato visadisassa javanassa karaṇato manasikāro ca. Evañca katvā paṭṭhāne ‘‘voṭṭhabbanaṃ kusalānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena paccayo’’tiādi na vuttaṃ, ‘‘āvajjanā’’icceva vuttaṃ. Tasmā voṭṭhabbanato catunnaṃ vā pañcannaṃ vā javanānaṃ ārammaṇapurejātaṃ bhavituṃ asakkontaṃ rūpādiāvajjanādīnaṃ paccayo bhavituṃ na sakkoti, ayametassa sabhāvoti javanāpāripūriyā dutiyo moghavāro dassetuṃ yutto siyā, ayampi aṭṭhakathāyaṃ anāgatattā suṭṭhu vicāretabbo. Bhavaṅgassa javanānubandhanabhūtattā ‘‘tadārammaṇaṃ bhavaṅga’’nti vuttaṃ. Paṭṭhāne (paṭṭhā. 3.1.102) ca vuttaṃ ‘‘sahetukaṃ bhavaṅgaṃ ahetukassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo’’ti, ‘‘ahetukaṃ bhavaṅgaṃ sahetukassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo’’ti ca. Kusalākusalānaṃ sukhadukkhavipākamatto vipāko na iṭṭhāniṭṭhānaṃ vibhāgaṃ karoti, javanaṃ pana rajjanavirajjanādivasena iṭṭhāniṭṭhavibhāgaṃ karotīti ‘‘ārammaṇarasaṃ javanameva anubhavatī’’ti vuttaṃ.

परंतु वोठ्ठब्बन (व्यवस्थापन) हे वीथी-विपाक-संततीला (भवंग प्रवाहातील विपाक परंपरेला) वळविणारे असल्यामुळे 'आवर्जन' (आवज्जना) म्हटले जाते, आणि त्या विपाक परंपरेपेक्षा भिन्न अशा जवन चित्ताची निर्मिती करत असल्यामुळे त्याला 'मनसिकार' देखील म्हटले जाते. आणि असे असल्यामुळेच पट्ठानमध्ये 'वोठ्ठब्बन हे कुशल स्कंधांच्या अनंतरप्रत्ययाने प्रत्यय आहे' इत्यादी म्हटले नसून, केवळ 'आवर्जन' असेच म्हटले आहे. म्हणून वोठ्ठब्बनानंतर चार किंवा पाच वेळा उत्पन्न होणाऱ्या जवनांचे आलंबन-पुरेजात होण्यास असमर्थ असलेले रूपादी आलंबन हे आवर्जनादींचे प्रत्यय होण्यास समर्थ असू शकत नाही, हा याचा स्वभाव असल्यामुळे, जवनांच्या अपूर्णतेमुळे (सात वेळा जवन न झाल्यामुळे) दुसरा मोघवार दाखवणे योग्य ठरेल. हा मार्ग देखील अट्ठकथेमध्ये आलेला नसल्यामुळे चांगल्या प्रकारे विचारात घेतला पाहिजे. भवंगाचे जवनाशी अनुबंधन (अनुसरण) होत असल्यामुळे 'तदालंबन हे भवंग आहे' असे म्हटले आहे. आणि पट्ठानमध्ये देखील 'सहेतुक भवंग हे अहेतुक भवंगाच्या अनंतरप्रत्ययाने प्रत्यय आहे' आणि 'अहेतुक भवंग हे सहेतुक भवंगाच्या अनंतरप्रत्ययाने प्रत्यय आहे' असे म्हटले आहे. कुशल आणि अकुशलांचा केवळ सुख-दुःख रूप असणारा विपाक हा इष्ट आणि अनिष्ट आलंबनांचा विभाग (वर्गीकरण) करत नाही, परंतु जवन हे राग-विरागादींच्या वशाने इष्ट-अनिष्ट विभाग करते, म्हणून 'आलंबनाच्या रसाचा अनुभव केवळ जवनच घेते' असे म्हटले आहे।

Avijjamāne kārake kathaṃ āvajjanādibhāvena pavatti hotīti taṃ dassetuṃ pañcavidhaṃ niyāmaṃ nāma gaṇhiṃsu. Niyāmo ca dhammānaṃ sabhāvakiccapaccayabhāvavisesova. Taṃtaṃsadisaphaladānanti tassa tassa attano anurūpaphalassa [Pg.131] dānaṃ. Sadisavipākadānanti ca anurūpavipākadānanti attho. Idaṃ vatthunti ekavacananiddeso ekagāthāvatthubhāvena kato. Jagatippadesoti yathāvuttato aññopi lokappadeso. Kālagatiupadhipayogapaṭibāḷhañhi pāpaṃ na vipacceyya, na padesapaṭibāḷhanti. Sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānapaṭisandhiyādidhammānaṃ niyāmo dasasahassikampanapaccayabhāvo dhammaniyāmo. Ayaṃ idha adhippetoti etena niyāmavasena āvajjanādibhāvo, na kārakavasenāti etamatthaṃ dasseti.

कर्ता (सृष्टी निर्माण करणारा ईश्वर किंवा ब्रह्मा) नसताना आवर्जनादी रूपाने प्रवृत्ती कशी होते? हे दर्शवण्यासाठी प्राचीन आचार्यांनी पाच प्रकारच्या नियमांचा (पंचविध नियम) स्वीकार केला आहे. नियम म्हणजे धर्मांच्या स्वभाव, कार्य आणि प्रत्ययभावाचा विशेष (विशिष्ट सामर्थ्य) होय. 'त्या त्या सदृश फलाचे दान' म्हणजे त्या त्या स्वतःच्या अनुरूप फलाचे दान करणे. आणि 'सदृश विपाकदान' म्हणजे अनुरूप विपाकाचे दान करणे असा अर्थ आहे. 'हे वस्तू' (इदं वत्थुं) असा एकवचनी निर्देश एका गाथेच्या वस्तूच्या (विषयाच्या) स्वरूपात असल्यामुळे केला आहे. 'जगत प्रदेश' (जगतिप्पदेसो) म्हणजे पूर्वोक्त तीन प्रकारांपेक्षा भिन्न असलेला इतर कोणताही लोकप्रदेश होय. कारण काल, गती, उपधी आणि प्रयोगाने बाधित झालेले पाप विपाकाला प्राप्त होत नाही, परंतु प्रदेशाने बाधित झालेले पाप विपाकाला प्राप्त होत नाही असे नाही (ते विपाकाला प्राप्त होतेच). सर्वज्ञताज्ञानाचे आसन्न कारण असणाऱ्या प्रतिसंधी इत्यादी धर्मांचा नियम आणि दहा हजार चक्रवाळांच्या कंपनाचे कारण असणारा नियम म्हणजे 'धर्मनियम' होय. हाच येथे अभिप्रेत आहे. या पाठाने नियमाच्या प्रभावाने आवर्जनादी भाव होतो, कर्त्याच्या प्रभावाने नाही, हा अर्थ दर्शवला आहे।

Imasmiṃ ṭhāneti soḷasavipākakathāṭhāne. Dvādasahi vāhetabbā nāḷiyantopamā na dvādasannaṃ cittānaṃ ekasmiṃ dvāre ekārammaṇe saha kiccakaraṇavasena vuttā, atha kho dvādasannaṃ ekasmiṃ dvāre sakiccakaraṇamattavasena. Ahetukapaṭisandhijanakasadisajavanānantaraṃ ahetukatadārammaṇaṃ dassento ‘‘catunnaṃ pana duhetukakusalacittānaṃ aññatarajavanassa…pe… patiṭṭhātī’’ti āha. Ahetukapaṭisandhikassa pana tihetukajavane javite paṭisandhidāyakena kammena ahetukassa tadārammaṇassa nibbatti na paṭisedhitā. Evaṃ duhetukapaṭisandhikassapi tihetukānantaraṃ duhetukatadārammaṇaṃ appaṭisiddhaṃ daṭṭhabbaṃ. Paripuṇṇavipākassa ca paṭisandhijanakakammassa vasenāyaṃ vipākavibhāvanā tassā mukhanidassanamattamevāti pavattivipākassa ca ekassa tihetukādikammassa soḷasavipākacittādīni vuttanayena yojetabbāni. Tasmā yena kenaci kammunā ekena anekaṃ tadārammaṇaṃ pavattamānaṃ kammavisesābhāvā yesaṃ taṃ anubandhabhūtaṃ, tesaṃ javanasaṅkhātānaṃ paccayānaṃ visesena visiṭṭhaṃ hotīti javanenāyaṃ tadārammaṇaniyāmo vutto, na nānākammunā nibbattamānassa vasena. Evañca katvā paṭṭhāne (paṭṭhā. 3.1.98) ‘‘sahetuke khandhe aniccato dukkhato anattato vipassati. Kusalākusale niruddhe ahetuko vipāko tadārammaṇatā uppajjatī’’ti ñāṇānantaraṃ ahetukatadārammaṇaṃ, ‘‘kusalākusale niruddhe sahetuko vipāko tadārammaṇatā uppajjatī’’ti akusalānantarañca sahetukatadārammaṇaṃ vuttaṃ, na ca ‘‘taṃ etena therena adassita’’nti katvā tassa paṭisedho kato hotīti.

या ठिकाणी (इमस्मिं ठाने) म्हणजे सोळा विपाकांच्या कथेच्या ठिकाणी. बारा पुरुषांनी चालवण्याच्या उसाच्या चरकाची (नाळियंत) उपमा ही बारा चित्तांच्या एकाच द्वारात आणि एकाच आलंबनात एकत्र कार्य करण्याच्या वशाने सांगितलेली नाही, तर बारा चित्तांच्या एकाच द्वारात केवळ आपापले कार्य करण्याच्या वशाने सांगितली आहे. अहेतुक प्रतिसंधी उत्पन्न करणाऱ्या सदृश जवनानंतर अहेतुक तदालंबन दर्शवताना 'परंतु चार द्विहेतुक कुशल चित्तांपैकी कोणत्याही एका जवनाच्या... प्रतिष्ठित होते' असे म्हटले आहे. परंतु अहेतुक प्रतिसंधी असणाऱ्या व्यक्तीच्या त्रिहेतुक जवनात जवन झाले असता, प्रतिसंधी देणाऱ्या कर्मामुळे अहेतुक तदालंबनाची उत्पत्ती नाकारली गेलेली नाही. त्याचप्रमाणे द्विहेतुक प्रतिसंधी असणाऱ्या व्यक्तीच्या देखील त्रिहेतुक जवनानंतर द्विहेतुक तदालंबन निषिद्ध नाही असे समजले पाहिजे. आणि परिपूर्ण विपाक असणाऱ्या प्रतिसंधीजनक कर्माच्या वशाने ही विपाक-विभावना असून ती केवळ त्याच्या मुखाचे (प्रवेशद्वाराचे) दर्शन घडवणारी आहे. म्हणून प्रवृत्ती विपाक असणाऱ्या एका त्रिहेतुक इत्यादी कर्माचे सोळा विपाक चित्त इत्यादी पूर्वोक्त पद्धतीने जोडले पाहिजेत. म्हणून कोणत्याही एका कर्मामुळे अनेक तदालंबन प्रवृत्त होत असताना, कर्माच्या विशेषाचा अभाव असल्यामुळे, ज्या जवन संज्ञक प्रत्ययांचे ते अनुगामी (अनुबंधभूत) होते, त्या प्रत्ययांच्या विशेषाने ते विशिष्ट होते. म्हणून जवनाच्या वशाने हा तदालंबनाचा नियम सांगितला आहे, वेगवेगळ्या कर्मांनी उत्पन्न होणाऱ्याच्या वशाने नाही. आणि असे असल्यामुळेच पट्ठानमध्ये 'sahetuke khandhe aniccato...' म्हणजेच 'सहेतुक स्कंधांना अनित्य, दुःख, अनात्म रूपाने विपश्यना करतो. कुशल-अकुशल निरुद्ध झाले असता अहेतुक विपाक तदालंबन रूपाने उत्पन्न होतो' असे ज्ञानानंतर अहेतुक तदालंबन, आणि 'कुशल-अकुशल निरुद्ध झाले असता सहेतुक विपाक तदालंबन रूपाने उत्पन्न होतो' असे अकुशलाच्या नंतर सहेतुक तदालंबन सांगितले आहे. आणि 'ते या थेरांनी (तिपिटक चूलनाग थेरांनी) दाखवले नाही' असे मानून त्याचा निषेध केला गेलेला नाही, असे समजले पाहिजे।

Yaṃ [Pg.132] pana javanena…pe… taṃ kusalaṃ sandhāya vuttanti idaṃ kusalassa viya akusalassa sadiso vipāko natthīti katvā vuttaṃ. Sasaṅkhārikāsaṅkhārikaniyamanaṃ pana sandhāya tasmiṃ vutte akusalepi na taṃ na yujjatīti. Aṭṭhānametanti idaṃ niyamitādivasena yoniso ayoniso vā āvaṭṭite ayoniso yoniso vā vavatthāpanassa abhāvaṃ sandhāya vuttaṃ.

पण जवनाने... इत्यादी जे म्हटले आहे, ते 'कुशलाप्रमाणे अकुशलाचा तसा (समान) विपाक नसतो' असा विचार करून कुशलाच्या संदर्भात म्हटले आहे. परंतु ससंखारिक आणि असंखारिक नियमांच्या संदर्भात बोलताना, अकुशलामध्येही ते अयोग्य ठरत नाही (तर योग्यच ठरते). 'अट्ठाणमेतं' (हे अशक्य आहे) हे वाक्य नियमित इत्यादींच्या प्रभावाने योनिसो (योग्य प्रकारे) किंवा अयोनिसो (अयोग्य प्रकारे) आवर्तन (मन वळवणे) केले असता, अयोनिसो किंवा योनिसो व्यवस्थापनाचा (निश्चितीचा) अभाव लक्षात घेऊन म्हटले आहे.

Paṭisiddhanti avacanameva paṭisedhoti katvā vuttaṃ. Kāmataṇhānibbattena kammunā mahaggatalokuttarānubhavanavipāko na hotīti tattha tadārammaṇābhāvo veditabbo. Āpāthagate visaye tanninnaṃ bhavaṅgaṃ āvajjanaṃ uppādetīti āvajjanaṃ visaye ninnattā uppajjati. Bhavaṅgaṃ pana sabbadā savisaye ninnamevāti visayantaraviññāṇassa paccayo hutvāpi tadabhāvā vinā āvajjanena savisaye ninnattāva uppajjati. Ciṇṇattāti āvajjanena vinā bahulaṃ uppannapubbattā. Samudācārattāti āpāthagate visaye paṭisandhivisaye ca bahulaṃ uppāditapubbattā. Ciṇṇattāti vā puggalena āsevitabhāvo vutto. Samudācārattāti sayaṃ bahulaṃ pavattabhāvo. Nirodhassa anantarapaccayaṃ nevasaññānāsaññāyatananti idaṃ tadanantarameva nirodhaphusanaṃ sandhāya vuttaṃ, na arūpakkhandhānaṃ viya nirodhassa anantarapaccayabhāvaṃ. Nevasaññānāsaññāyatanaṃ pana kiñci parikammena vinā uppajjamānaṃ natthi. Parikammāvajjanameva tassa āvajjananti aññassa viya etassapi sāvajjanatāya bhavitabbaṃ.

'प्रतिषिद्ध' (निषिद्ध) म्हणजे न बोलणे (मौन) हाच निषेध आहे, असा विचार करून म्हटले आहे. काम-तण्हेमुळे उत्पन्न झालेल्या कर्माद्वारे महग्गत आणि लोकोत्तर आलंबनाचा अनुभव घेणारा तदारंमण विपाक होत नाही, म्हणून तेथे तदारंमणाचा अभाव समजावा. गोचर झालेल्या (समोर आलेल्या) आलंबनामध्ये त्या आलंबनाकडे झुकलेले भवंग आवर्जनाला उत्पन्न करते, म्हणून आवर्जन आलंबनाकडे झुकलेले असल्यामुळे उत्पन्न होते. परंतु भवंग नेहमी स्वतःच्याच आलंबनाकडे झुकलेले असते. म्हणून दुसऱ्या आलंबनाचा अनुभव घेणाऱ्या विज्ञानाचा (आवर्जनाचा) प्रत्यय (कारण) होऊनही, त्या आवर्जनाच्या अभावामुळे, आवर्जनाशिवाय स्वतःच्याच आलंबनाकडे झुकलेले असल्यामुळेच ते उत्पन्न होते. 'चिण्णत्ता' (अभ्यासलेला असल्यामुळे) म्हणजे आवर्जनाशिवाय वारंवार पूर्वी उत्पन्न झालेला असल्यामुळे. 'समुदाचारत्ता' (पुन्हा पुन्हा प्रवृत्त झाल्यामुळे) म्हणजे गोचर झालेल्या आलंबनात आणि प्रतिसंधीच्या आलंबनात वारंवार पूर्वी उत्पन्न केले गेल्यामुळे. किंवा 'चिण्णत्ता' या पदाने पुद्गलाने वारंवार सेवन केल्याचा भाव (आसेवितभाव) सांगितला आहे, आणि 'समुदाचारत्ता' या पदाने स्वतः वारंवार प्रवृत्त होण्याचा भाव सांगितला आहे. 'निरोधाचा अनंतरप्रत्यय नेवसंज्ञानासंज्ञायतन आहे' हे वाक्य त्याच्या लगेचच नंतर निरोध समापत्ती प्राप्त होणे लक्षात घेऊन म्हटले आहे, अरूप स्कंधांप्रमाणे निरोधाचा अनंतरप्रत्यय भाव लक्षात घेऊन नाही. परंतु परिकर्माशिवाय उत्पन्न होणारे कोणतेही नेवसंज्ञानासंज्ञायतन चित्त नसते. परिकर्माचे आवर्जन हेच त्याचे आवर्जन आहे, म्हणून इतर (प्रथम ध्यान इत्यादीं) प्रमाणे याचेही आवर्जनयुक्त असणे आवश्यक आहे.

Ayaṃ panetthādhippāyo daṭṭhabbo – nevasaññānāsaññāyatanassa na nirodhassa anantarapaccayabhāve ninnāditā aññattha diṭṭhā atadatthaparikammabhāve ca uppattiyā, atha ca taṃ tassa anantarapaccayo hoti, tathā ca uppajjati. Evaṃ yathāvuttā manoviññāṇadhātu asatipi nirāvajjanuppattiyaṃ ninnādibhāve nirāvajjanā uppajjatīti. Evañca katvā ‘‘ariyamaggacittaṃ maggānantarāni phalacittānī’’ti idaṃ vuttaṃ. Yadi hi nibbānārammaṇāvajjanābhāvaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ siyā, gotrabhuvodānāni nidassanāni siyuṃ teheva etesaṃ nirāvajjanatāsiddhito. Phalasamāpattikāle ca ‘‘parittārammaṇaṃ mahaggatārammaṇaṃ anulomaṃ phalasamāpattiyā [Pg.133] anantarapaccayena paccayo’’ti vacanato samānārammaṇāvajjanarahitattā ‘‘maggānantarāni phalacittānī’’ti evaṃ phalasamāpatticittāni na vajjetabbāni siyuṃ, gotrabhuvodānāni pana yadipi nibbāne ciṇṇāni samudācārāni ca na honti, ārammaṇantare ciṇṇasamudācārāneva. Phalasamāpatticittāni ca maggavīthito uddhaṃ tadatthaparikammasabbhāvāti tesaṃ gahaṇaṃ na kataṃ, anulomānantarañca phalasamāpatticittaṃ ciṇṇaṃ samudācāraṃ, na nevasaññānāsaññāyatanānantaraṃ maggānantarassa viya tadatthaparikammābhāvāti ‘‘nirodhā vuṭṭhahantassā’’ti tañca nidassanaṃ. Ārammaṇena pana vinā nuppajjatīti idaṃ etassa mahaggatārammaṇattābhāvā pucchaṃ kāretvā ārammaṇaniddhāraṇatthaṃ vuttaṃ.

परंतु येथे हा अभिप्राय समजावा की – नेवसंज्ञानासंज्ञायतनाचा निरोधाच्या अनंतरप्रत्यय भावामध्ये निन्यादिभाव (झुकलेला भाव) इतरत्र आढळत नाही आणि त्या निरोधाच्या प्रयोजनासाठी नसलेल्या परिकर्माच्या भावातही त्याची उत्पत्ती होत असल्यामुळे, तरीही ते त्याचा अनंतरप्रत्यय होते आणि तसेच उत्पन्न होते. त्याचप्रमाणे, वर सांगितलेली मनोविज्ञानधातू आवर्जनाशिवाय उत्पन्न होण्याच्या ठिकाणी निन्यादिभाव नसतानाही, आवर्जनरहित होऊन उत्पन्न होऊ शकते. आणि असे मानूनच 'आर्यमार्गचित्त हे मार्गाच्या लगेचच नंतर येणाऱ्या फलचित्तांचे (अनंतरप्रत्यय आहे)' हे वाक्य म्हटले आहे. कारण जर निर्वाण आलंबन असलेल्या आवर्जनाचा अभाव लक्षात घेऊन हे म्हटले असते, तर गोत्रभू आणि वोदान ही उदाहरणे झाली असती, कारण त्यांच्याद्वारेच या (मार्ग व फल चित्तांच्या) आवर्जनरहिततेची सिद्धी होते. आणि फलसमापत्तीच्या वेळी 'परित्त आलंबन आणि महग्गत आलंबन असलेले अनुलोम हे फलसमापत्तीचा अनंतरप्रत्ययाने प्रत्यय आहे' या वचनामुळे, समान आलंबन असलेल्या आवर्जनाचा अभाव असल्यामुळे 'मार्गाच्या लगेचच नंतर येणारी फलचित्ते' याप्रमाणे फलसमापत्ती चित्तांचा त्याग करावा लागला नसता. परंतु गोत्रभू आणि वोदान जरी निर्वाणामध्ये वारंवार अभ्यासलेले आणि प्रवृत्त झालेले नसले, तरी इतर आलंबनांमध्ये ते वारंवार अभ्यासलेले आणि प्रवृत्त झालेलेच असतात. आणि फलसमापत्ती चित्ते मार्गवीथीच्या नंतर त्या प्रयोजनासाठी परिकर्म विद्यमान असल्यामुळे त्यांचे ग्रहण केले गेले नाही. आणि अनुलोमाच्या लगेचच नंतर येणारे फलसमापत्ती चित्त हे अभ्यासलेले आणि प्रवृत्त झालेले असते, नेवसंज्ञानासंज्ञायतनाच्या लगेचच नंतर येणारे नाही, कारण मार्गानंतरच्या चित्ताप्रमाणे त्या प्रयोजनासाठी परिकर्माचा अभाव असतो; म्हणून 'निरोधातून उठणाऱ्याचे' हे उदाहरण दिले आहे. परंतु 'आलंबनाशिवाय उत्पन्न होत नाही' हे वाक्य या (मनोविज्ञानधातूच्या) महग्गत आलंबनत्वाचा अभाव असल्यामुळे प्रश्न विचारून आलंबनाचा निश्चय करण्यासाठी म्हटले आहे.

Tatthāti vipākakathāyaṃ. Jaccandhapīṭhasappiupamānidassanaṃ vipākassa nissayena vinā appavattidassanatthaṃ. Visayaggāhoti idaṃ cakkhādīnaṃ savisayaggahaṇena cakkhuviññāṇādivipākassa dassanatthaṃ vuttaṃ. Upanissayato cakkhādīnaṃ dassanādiatthato ca tasseva vipākassa dassanatthaṃ ‘‘upanissayamatthaso’’ti vuttaṃ. Hadayavatthumevāti yathā purimacittāni hadayavatthunissitāni ca pasādavatthuanugatāni ca aññārammaṇāni honti, na evaṃ bhavaṅgaṃ, taṃ panetaṃ vatthārammaṇantararahitaṃ kevalaṃ hadayavatthumeva nissāya pavattatīti vuttaṃ hoti. Hadayarūpavatthukanti idhāpi aññavatthānugatanti adhippāyo veditabbo. Makkaṭakassa hi suttārohaṇaṃ viya pasādavatthukaṃ cittaṃ, suttena gamanādīni viya tadanugatāni sesacittānīti. Suttaghaṭṭanamakkaṭakacalanāni viya pasādaghaṭṭanabhavaṅgacalanāni saha hontīti dīpanato ‘‘ekekaṃ…pe… āgacchatī’’tipi dīpeti.

तेथे म्हणजे विपाक कथेमध्ये. जन्मांध आणि पांगळा (पीठसर्पी) यांच्या उपमेचे दर्शन विपाक चित्ताचे आश्रयाशिवाय (वस्तू रूपाशिवाय) प्रवृत्त न होणे दाखवण्यासाठी आहे. 'विषयग्गाहो' (विषय ग्रहण करणे) हे वाक्य चक्षु इत्यादींच्या स्वतःच्या विषयाचे ग्रहण करण्याद्वारे चक्षुविज्ञान इत्यादी विपाकांचे दर्शन घडवण्यासाठी म्हटले आहे. उपनिषय (बलवान कारण) म्हणून आणि चक्षु इत्यादींच्या दर्शनादी प्रयोजनामुळे त्याच विपाकाचे दर्शन घडवण्यासाठी 'उपनिस्सयमत्थसो' असे म्हटले आहे. 'हदयवत्थुमेव' (हृदयवस्तूच) म्हणजे जशी पूर्वीची चित्ते हृदयवस्तूवर आश्रित असतात आणि प्रसादवस्तूचे अनुकरण करणारी व इतर आलंबन असणारी असतात, तसे भवंग नसते; परंतु ते (भवंग) इतर वस्तू आणि आलंबनांनी रहित होऊन केवळ हृदयवस्तूचाच आश्रय घेऊन प्रवृत्त होते, असा याचा अर्थ आहे. 'हृदयरूपवत्थुकं' यामध्येही 'इतर वस्तूचे अनुकरण करणारे' असा अभिप्राय समजावा. कारण कोळ्याचे धाग्यावर चढणे ज्याप्रमाणे असते, त्याप्रमाणे प्रसादवस्तूवर आश्रित असलेले चित्त (पंचविज्ञान) असते, आणि धाग्याद्वारे जाणे इत्यादी ज्याप्रमाणे असते, त्याप्रमाणे त्याचे अनुकरण करणारी इतर उर्वरित चित्ते असतात. धाग्याला स्पर्श होणे आणि कोळ्याची हालचाल होणे ज्याप्रमाणे एकाच वेळी होते, त्याप्रमाणे प्रसादाला स्पर्श होणे आणि भवंगाची हालचाल होणे एकाच वेळी होते, हे स्पष्ट करण्यासाठी 'एकेकं... इत्यादी... येते' असेही स्पष्ट करते.

Bhavaṅgassa āvaṭṭitakāloti idaṃ dovārikasadisānaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ pādaparimajjakasadisassa āvajjanassa saññādānasadiso anantarapaccayabhāvo eva bhavaṅgāvaṭṭananti katvā vuttaṃ. Vipākamanodhātuādīnaṃ adisvāva sampaṭicchanādikaraṇaṃ gāḷhaggahaṇamattaputhulacaturassabhāvavijānanamattakahāpaṇabhāvavijānanamattakammopanayanamattasāmaññavasena vuttaṃ, na gāḷhaggāhakādīnaṃ kahāpaṇadassanassa abhāvo taṃsamānabhāvo ca sampaṭicchanādīnaṃ adhippetoti veditabbo.

'भवंगाच्या आवर्तनाचा काळ' हे वाक्य द्वारपाळासारख्या चक्षुविज्ञान इत्यादींना, पाय चेपणाऱ्यासारख्या आवर्जनाला संज्ञा (संकेत) देण्यासारखा अनंतरप्रत्यय भाव हाच भवंगाचे आवर्तन आहे, असा विचार करून म्हटले आहे. विपाक मनोधातू इत्यादींचे आलंबन न पाहताच संप्रतीच्छन (स्वीकार) इत्यादी करणे हे घट्ट पकडण्यामात्र, रुंद व चौकोनी असणे जाणून घेण्यामात्र, नाणे (कहापण) असणे जाणून घेण्यामात्र आणि आईच्या व्यापारात जोडण्यामात्र या समानतेच्या आधारे म्हटले आहे; घट्ट पकडणाऱ्या इत्यादींना नाणे न दिसणे आणि संप्रतीच्छन इत्यादींची त्यांच्याशी समानता असणे अभिप्रेत नाही, असे समजावे.

Paṇḍaraṃ [Pg.134] etanti paṇḍararūpadassanasāmaññato cakkhuviññāṇameva dassanakiccaṃ sādhetīti dīpanaṃ veditabbaṃ. Evaṃ sotadvārādīsupi yojetabbaṃ savanādivasena. Santāpanavasena guḷasīlo guḷappayojano vā goḷiyako. Upanissayatoti na upanissayapaccayaṃ sandhāya vuttaṃ. Yasmiṃ pana asati yo na hoti, so idha ‘‘upanissayo’’ti adhippeto. Ālokasannissitanti idampi āloke sati sabbhāvaṃ sandhāya vuttaṃ, na upanissayapaccayataṃ. Mandathāmagataṃ nāma kiriyacittassa paccayabhāvaṃ anupagantvā sayameva pavattamānaṃ.

'पंडरं एतं' (हे पांढरे आहे) या वाक्याने पांढऱ्या रूपाचे दर्शन घेण्याच्या समानतेमुळे चक्षुविज्ञानच दर्शनाचे (पाहण्याचे) कार्य पूर्ण करते, हे स्पष्टीकरण समजावे. याचप्रमाणे श्रोतद्वार इत्यादींमध्येही श्रवणादी (ऐकणे इत्यादी) कार्याच्या आधारे योजना करावी. चांगल्या प्रकारे तापवण्याच्या क्रियेमुळे गुळ तयार करण्याची सवय असलेला किंवा गुळाचे प्रयोजन असलेला तो 'गोळियक' (गुळ तयार करणारा) होय. 'उपनिस्सयतो' हे उपनिषय प्रत्यय लक्षात घेऊन म्हटले नाही; परंतु ज्याच्या अभावी जे उत्पन्न होत नाही, त्याला येथे 'उपनिषय' (आश्रय) असे अभिप्रेत आहे. 'आलोकसंनिस्सितं' (प्रकाशावर आश्रित) हे देखील प्रकाश असतानाच (चक्षुविज्ञानाचे) अस्तित्व असते हे लक्षात घेऊन म्हटले आहे, उपनिषय प्रत्यय भाव लक्षात घेऊन नाही. 'मंदथामगत' (दुर्बल शक्तीचे भवंग) म्हणजे क्रियाचित्ताचा (आवर्जनाचा) प्रत्यय भाव प्राप्त न करता स्वतःच प्रवृत्त होणारे भवंग होय.

Asaṅkhārikasasaṅkhārikesu dosaṃ disvāti na kammassa viruddhasabhāvena vipākena bhavitabbanti asaṅkhārikakammassa sasaṅkhārikavipākesu, sasaṅkhārikakammassa ca asaṅkhārikavipākesu dosaṃ disvā. Ahetukānaṃ pana rūpādīsu abhinipātamattādikiccānaṃ na sasaṅkhārikaviruddho sabhāvoti asaṅkhārikatā natthi, asaṅkhārikaviruddhasabhāvābhāvā nāpi sasaṅkhārikatāti ubhayāvirodhā ubhayenapi tesaṃ nibbattiṃ anujānāti. Cittaniyāmanti tadārammaṇaniyāmaṃ. Kiriyato pañcāti imesaṃ…pe… patiṭṭhātīti kiriyajavanānantarañca tadārammaṇaṃ vuttaṃ. Paṭṭhāne (paṭṭhā. 1.3.94) pana ‘‘kusalākusale niruddhe vipāko tadārammaṇatā uppajjatī’’ti vipākadhammadhammānameva anantarā tadārammaṇaṃ vuttaṃ. Kusalattike ca ‘‘sekkhā vā puthujjanā vā kusalaṃ aniccato’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.406) kusalākusalajavanameva vatvā tadanantaraṃ tadārammaṇaṃ vuttaṃ, na abyākatānantaraṃ, na ca katthaci kiriyānantaraṃ tadārammaṇassa vuttaṭṭhānaṃ dissati. Vijjamāne ca tasmiṃ avacane kāraṇaṃ natthi, tasmā upaparikkhitabbo eso theravādo. Vipphārikañhi javanaṃ nāvaṃ viya nadīsoto bhavaṅgaṃ anubandhatīti yuttaṃ, na pana chaḷaṅgupekkhavato santavuttiṃ kiriyajavanaṃ paṇṇapuṭaṃ viya nadīsototi.

असंखारिक आणि ससंखारिक कर्मांमध्ये दोष पाहून (असंखारिकससंखारिकेसु दोसं दिस्वाति) म्हणजे कर्माच्या विरुद्ध स्वभावाचे विपाक असू नयेत, या विचाराने असंखारिक कर्माच्या ससंखारिक विपाकांमध्ये आणि ससंखारिक कर्माच्या असंखारिक विपाकांमध्ये दोष पाहून. परंतु, रूपादी आलंबनांवर केवळ आपात (पडणे) इत्यादी कार्य करणाऱ्या अहेतुक विपाकांचा ससंखारिक कर्माशी विरुद्ध स्वभाव नसतो, म्हणून त्यांच्यात असंखारिकता नसते; आणि असंखारिक कर्माच्या विरुद्ध स्वभावाचा अभाव असल्यामुळे त्यांच्यात ससंखारिकताही नसते. अशा प्रकारे दोन्हीशी विरोध नसल्यामुळे, दोन्ही प्रकारच्या कर्मांमुळे त्यांची उत्पत्ती मान्य केली जाते. 'चित्तनियाम' (चित्तनियामन्ति) म्हणजे तदारम्मणाचा नियम. 'क्रिया चित्तापासून पाच...' इत्यादीद्वारे क्रिया जवनानंतरही तदारम्मण सांगितले आहे. परंतु पट्ठानमध्ये 'कुशल आणि अकुशल निरुद्ध झाल्यावर विपाक तदारम्मण म्हणून उत्पन्न होतो' असे सांगून केवळ विपाकधर्मी धर्मांच्या नंतरच तदारम्मण सांगितले आहे. आणि कुशलतिकामध्ये 'शैक्ष किंवा पृथग्जन कुशलाला अनित्य म्हणून...' इत्यादीद्वारे केवळ कुशल-अकुशल जवनांचाच उल्लेख करून त्यानंतर तदारम्मण सांगितले आहे, अव्याकृत (क्रिया) नंतर नाही; आणि कोणत्याही पाठात क्रिया जवनानंतर तदारम्मण सांगितलेले आढळत नाही. ते (क्रिया जवनानंतर तदारम्मण) अस्तित्वात असतानाही त्याचा उल्लेख न करण्याचे काही कारण दिसत नाही, म्हणून या थेरवादाचे (महादत्त थेरांच्या मताचे) परीक्षण केले पाहिजे. कारण, चंचल असलेले जवन हे नदीच्या प्रवाहाप्रमाणे भवांगाच्या मागे जाते, हे योग्य आहे; परंतु षडंग-उपेक्षा असणाऱ्या (अर्हंताच्या) शांत प्रवृत्तीच्या क्रिया जवनाचा प्रवाह, नदीच्या प्रवाहात वाहणाऱ्या पानांच्या द्रोणाप्रमाणे (मागे) जात नाही, असे समजावे.

Piṇḍajavanaṃ javatīti kusalākusalakiriyajavanāni piṇḍetvā kathitānīti tathā kathitāni javanāni piṇḍitāni viya vuttāni, ekasmiṃ vā tadārammaṇe piṇḍetvā dassitāni hutvā javitāneva vuttāni. Imañca pana piṇḍajavanaṃ vadantena akusalato cattāriyeva upekkhāsahagatāni gahetvā dvādasupekkhāsahagatajavanāni piṇḍitāni viya vuttāni. Paṭṭhāne pana ‘‘kusalaṃ assādeti abhinandati, taṃ ārabbha rāgo uppajjati. Diṭṭhi, vicikicchā[Pg.135], uddhaccaṃ, domanassaṃ uppajjati. Akusale niruddhe vipāko tadārammaṇatā uppajjatī’’ti vuttattā itarāni dve iṭṭhārammaṇe pavattavicikicchuddhaccasahagatānipi kusalavipāke tadārammaṇe piṇḍetabbāni siyuṃ. Tesaṃ pana anantaraṃ ahetukavipākeneva tadārammaṇena bhavitabbaṃ, so ca santīraṇabhāveneva gahitoti apubbaṃ gahetabbaṃ natthi. Ahetuke ca piṇḍetabbaṃ nārahantīti adhippāyena na piṇḍetīti.

'पिंडजवन धावते' (पिंडजवनं जवतीति) म्हणजे कुशल, अकुशल आणि क्रिया जवनांना एकत्रित करून सांगितले आहे. अशा प्रकारे सांगितलेली जवने एकत्रित केल्याप्रमाणे म्हटली आहेत; किंवा एकाच तदारम्मणामध्ये एकत्रित करून दर्शविलेली जवनेच उत्पन्न होतात असे म्हटले आहे. आणि हे पिंडजवन सांगणाऱ्यांनी अकुशलांमधून केवळ चार उपेक्षासहगत चित्ते घेऊन, बारा उपेक्षासहगत जवने एकत्रित केल्याप्रमाणे सांगितली आहेत. परंतु पट्ठानमध्ये 'कुशलाचा आस्वाद घेतो, अभिनंदित करतो, त्याला अनुसरून राग उत्पन्न होतो. दृष्टी, विचिकित्सा, उद्धच्च, दोमनस्स उत्पन्न होते. अकुशल निरुद्ध झाल्यावर विपाक तदारम्मण म्हणून उत्पन्न होतो' असे म्हटल्यामुळे, इष्ट आलंबनात प्रवृत्त होणारी इतर दोन विचिकित्सा-उद्धच्चसहगत चित्ते देखील कुशलविपाक तदारम्मणामध्ये समाविष्ट केली जावीत. परंतु, त्यांच्या नंतर केवळ अहेतुक विपाक तदारम्मणच झाले पाहिजे, आणि ते संतीरणभावानेच ग्रहण केले गेले असल्यामुळे नवीन काही ग्रहण करण्यासारखे उरत नाही. तसेच अहेतुक विपाकात त्यांचा समावेश करणे योग्य नाही, या अभिप्रायाने ते समाविष्ट केले जात नाहीत, असे समजावे.

Tihetukajavanāvasāne panetthāti etasmiṃ dutiyavāde tihetukajavanāvasāne tihetukatadārammaṇaṃ yuttanti dassetuṃ yuttaṃ vadati javanasamānattā, nālabbhamānattā aññassa. Paṭhamattherena akusalānantaraṃ vuttassa ahetukatadārammaṇassa, kusalānantaraṃ vuttassa ca sahetukatadārammaṇassa akusalānantaraṃ uppattiṃ vadantassa hi paṭisandhijanakaṃ tihetukakammaṃ duhetukāhetukaṃ vipākaṃ janayantampi tihetukajavanānantaraṃ na janetīti na ettha kāraṇaṃ dissatīti evaṃ yuttaṃ gahetabbaṃ avuttampīti adhippāyo. Atha vā tasmiṃ tasmiṃ theravāde yena adhippāyena sasaṅkhārāsaṅkhāravidhānādi vuttaṃ, taṃ teneva adhippāyena yuttaṃ gahetabbaṃ, na adhippāyantaraṃ adhippāyantarena āloḷetabbanti attho. Hetusadisamevāti janakakammahetusadisameva. Mahāpakaraṇe āvi bhavissatīti mahāpakaraṇe āgatapāḷiyā pākaṭaṃ uppattividhānaṃ āvi bhavissatīti adhippāyena vadati.

'परंतु येथे त्रिहेतुक जवनाच्या शेवटी' (तिहेतुकजवनावसाने पनेत्थाति) या दुसऱ्या थेरवादात, त्रिहेतुक जवनाच्या शेवटी त्रिहेतुक तदारम्मण योग्य आहे हे दर्शवण्यासाठी, जवनाशी समान असल्यामुळे आणि इतर कोणतेही तदारम्मण प्राप्त होऊ शकत नसल्यामुळे, योग्य तेच सांगितले आहे. पहिल्या थेरांनी (चूळनाग थेरांनी) अकुशलाच्या नंतर सांगितलेल्या अहेतुक तदारम्मणाची आणि कुशलाच्या नंतर सांगितलेल्या सहेतुक तदारम्मणाची अकुशलाच्या नंतर उत्पत्ती सांगणाऱ्या महादत्त थेरांच्या मते, प्रतिसंधी उत्पन्न करणारे त्रिहेतुक कर्म हे द्विहेतुक किंवा अहेतुक विपाक उत्पन्न करत असले तरी, त्रिहेतुक जवनानंतर ते उत्पन्न करत नाही, याचे कोणतेही कारण येथे दिसत नाही. म्हणून जरी सांगितले नसले तरी योग्य तेच ग्रहण करावे, असा अभिप्राय आहे. अथवा, त्या त्या थेरवादात ज्या अभिप्रायाने ससंखार-असंखार विधान इत्यादी सांगितले आहे, ते त्याच अभिप्रायाने योग्य मानून ग्रहण केले पाहिजे; एका अभिप्रायाची दुसऱ्या अभिप्रायाशी सरमिसळ करू नये, असा अर्थ आहे. 'हेतुसदृशच' (हेतुसदिसमेवाति) म्हणजे जनक कर्माच्या हेतूच्या सदृशच. 'महाप्रकरणात स्पष्ट होईल' (महापकरणे आवि भविस्सतीति) म्हणजे महाप्रकरणात आलेल्या पाळीनुसार (पाठांनुसार) स्पष्ट असणारी उत्पत्तीची पद्धत पुढे स्पष्ट होईल, या अभिप्रायाने ग्रंथकार म्हणतात.

Kāmāvacarakusalavipākakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

कामावचर कुशल विपाक कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

Rūpāvacarārūpāvacaravipākakathāvaṇṇanā

रूपावचर आणि अरूपावचर विपाक कथेचे वर्णन.

499. Anantarāyenāti parihānipaccayavirahena. Paṭipadādibhedoti paṭipadārammaṇabhedo. Tathā hi dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ jhānaṃ uppādetvā punappunaṃ samāpajjantassa taṃ jhānaṃ taṃpaṭipadameva hoti. Etasmiṃ aparihīne tassa vipāko nibbattamāno tappaṭipadova bhavituṃ arahatīti. Chandādhipateyyādibhāvo pana tasmiṃ khaṇe vijjamānānaṃ chandādīnaṃ adhipatipaccayabhāvena hoti, na āgamanavasena. Tathā hi ekameva [Pg.136] jhānaṃ nānākkhaṇesu nānādhipateyyaṃ hoti. Catutthajjhānasseva hi caturiddhipādabhāvena bhāvanā hoti, tasmā vipākassa āgamanavasena chandādhipateyyāditā na vuttā.

४९९. 'अंतराय नसताना' (अनन्तरायेनाति) म्हणजे ध्यानाच्या ऱ्हासाला कारणीभूत असणाऱ्या (नीवरणादी) प्रत्ययांचा अभाव असल्यामुळे. 'प्रतिपदा इत्यादींचा भेद' (पटिपदादिभेदोति) म्हणजे प्रतिपदा आणि आलंबनाचा भेद होय. तसेच, दुःख-प्रतिपदा आणि दंधाभिज्ञा (मंद ज्ञान) असणारे ध्यान उत्पन्न करून वारंवार समापत्ती प्राप्त करणाऱ्या व्यक्तीचे ते ध्यान त्याच प्रतिपदेचे असते. हे ध्यान नष्ट न झाल्यास, त्याचा उत्पन्न होणारा विपाक देखील त्याच प्रतिपदेचा असणे योग्य आहे. परंतु, छंदाधिपत्य इत्यादी भाव हा त्या क्षणी विद्यमान असणाऱ्या छंद इत्यादींच्या अधिपती-प्रत्ययभावामुळे होतो, ध्यानाच्या आगमनामुळे (उत्पत्तीच्या मार्गामुळे) नाही. तसेच, एकच ध्यान वेगवेगळ्या क्षणांमध्ये वेगवेगळ्या अधिपतींचे असू शकते. कारण चतुर्थ ध्यानाचीच चार ऋद्धिपाद रूपाने भावना केली जाते, म्हणून विपाकाच्या आगमनाच्या आधारे छंदाधिपत्य इत्यादी भाव सांगितलेला नाही.

Rūpāvacarārūpāvacaravipākakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

रूपावचर आणि अरूपावचर विपाक कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

Lokuttaravipākakathāvaṇṇanā

लोकोत्तर विपाक कथेचे वर्णन.

505. Yathā vaṭṭaṃ ācinati, tathā taṇhādīhi abhisaṅkhataṃ lokiyakammaṃ upacitanti vuccati. Lokuttaraṃ pana evaṃ na hotīti tathā na vuttaṃ. Suddhāgamanavasenāti animittāppaṇihitanāmadāyakehi saguṇārammaṇehi vijjamānehipi phalassa suññatanāmadānadīpane aggahitabhāveneva avomissenāti attho. Āgamanato suññatāppaṇihitanāmavato maggassa āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano phalassa nāmattayadānaṃ yojitaṃ, itarassapi pana tatheva yojetabbaṃ. Nayamattadassanañhetaṃ. Saguṇārammaṇehi pana nāmattayavato aniccānupassanānantarassapi maggassa āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano phalassa nāmattayadānaṃ na nivāritanti. Vaḷañjanakaphalasamāpattiyā ca vipassanāgamanavasena nāmalābhe maggassa viya animittanāmalābho na siyā. Yathā pana maggānantarassa viya vaḷañjanakaphalasamāpattiyāpi jhānapaṭipadābhedo hoti, evaṃ suññatādināmalābhe sati animittanāmañca labhatīti. Avūpasantāyāti idaṃ kenaci aññena anantaritattā tādisāya eva saddhāya…pe… paññāya ca anantarapaccayabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Tena chandādayopi attano anantarasadisānaṃ chandādīnaṃ uppādakā adhipatibhūtā adhipatibhūte eva uppādentīti imamatthaṃ dīpeti.

५०५. ज्याप्रमाणे संसारचक्राची (वट्टाची) साठवणूक केली जाते, त्याचप्रमाणे तृष्णा इत्यादींनी अभिसंस्कृत (तयार केलेल्या) लौकिक कर्माला 'उपचित' (संचित) असे म्हटले जाते. परंतु लोकोत्तर कर्माच्या बाबतीत असे होत नसल्यामुळे, त्याला तसे (उपचित) म्हटले गेले नाही. 'शुद्धागमनवशाने' म्हणजे अनिमित्त आणि अप्रणिहित अशी नावे देणाऱ्या, विद्यमान असलेल्या सगुण आलंबनांद्वारे फलाला 'शून्यत' हे नाव देण्याचे स्पष्ट करताना, ते ग्रहण न केल्यामुळेच 'अवोमिस्स' (अमिश्रित) असा अर्थ आहे. आगमनावरून (विपश्यनेच्या मार्गाने) शून्यत आणि अप्रणिहित अशी नावे असलेल्या मार्गाच्या, आगमनीय स्थानावर (फलाच्या उत्पत्तीच्या कारणावर) स्थित राहून, आपल्या फलाला तीन प्रकारची नावे देण्याची योजना (अट्ठकथेत) केली आहे. परंतु दुसऱ्या (अनिमित्त नावाच्या) मार्गाच्या बाबतीतही तसेच योजले पाहिजे. कारण हे केवळ एका पद्धतीचे दिग्दर्शन (नयमात्रदर्शन) आहे. परंतु सगुण आलंबनांमुळे तीन नावे असलेल्या, अनित्यानुपश्यनेनंतर उत्पन्न होणाऱ्या (अनिमित्त) मार्गाच्या देखील आगमनीय स्थानावर स्थित राहून आपल्या फलाला तीन नावे देण्यास प्रतिबंध केलेला नाही. आणि उपभोगल्या जाणाऱ्या फलसमापत्तीच्या विपश्यना-आगमनवशाने नाव मिळण्याच्या बाबतीत, मार्गाप्रमाणे 'अनिमित्त' हे नाव मिळणे शक्य नाही. परंतु ज्याप्रमाणे मार्गाच्या लगेचच नंतर येणाऱ्या फलाप्रमाणेच उपभोगल्या जाणाऱ्या फलसमापत्तीचा देखील ध्यान आणि प्रतिपदेचा भेद होतो, त्याचप्रमाणे शून्यत इत्यादी नावे प्राप्त होत असताना 'अनिमित्त' हे नाव देखील प्राप्त होते, असे समजावे. 'अवूपसंताय' (अव्युपशान्त) हे वचन इतर कोणत्याही धर्माने व्यवधान न आणल्यामुळे, तशाच प्रकारच्या श्रद्धेला... पे... आणि प्रज्ञेला अनंतरप्रत्ययभावाने उपकृत करण्याच्या संदर्भात म्हटले आहे. त्याद्वारे, छंद इत्यादी अधिपती धर्म देखील आपल्या अनंतर आणि समान असलेल्या छंद इत्यादींना उत्पन्न करणारे आणि अधिपती होऊन, अधिपती असलेल्यांनाच उत्पन्न करतात, हा अर्थ स्पष्ट होतो.

555. Kilesasamucchedakassa maggassa sammādiṭṭhiādikassa niyyānikasabhāvassa phalenapi paṭippassaddhakilesena niyyānasabhāveneva bhavitabbaṃ, tasmā phalepi ‘‘maggaṅgaṃ maggapariyāpanna’’nti vuttaṃ. Evañca katvā maggavibhaṅge phalesu ca aṭṭhaṅgiko pañcaṅgiko ca maggo uddhaṭo, evaṃ bojjhaṅgāpīti. Maggaṃ upādāyāti maggasadisatāya maggoti imamatthaṃ sandhāyāha.

५५५. क्लेशांचा समूळ उच्छेद करणाऱ्या, सम्यक् दृष्टी इत्यादी स्वरूप असलेल्या आणि (संसारातून) बाहेर पडण्याचा स्वभाव (नैर्याणिक स्वभाव) असलेल्या मार्गाच्या फलाचा देखील, क्लेश शांत झालेले असल्यामुळे, नैर्याणिक स्वभावच असला पाहिजे. म्हणूनच फलामध्ये देखील 'मार्गांग, मार्गपर्यापन्न' असे (भगवंतांनी) म्हटले आहे. आणि असे करून मार्गविभंगात फलांच्या बाबतीत देखील अष्टांगिक आणि पंचांगिक मार्ग उद्धृत केला आहे, त्याचप्रमाणे बोज्झंगांचे (बोध्यंगांचे) देखील स्पष्टीकरण केले आहे. 'मार्गाला अनुसरून' (मग्गं उपादाय) हे वचन मार्गाशी साधर्म्य असल्यामुळे त्याला 'मार्ग' म्हटले जाते, हा अर्थ अभिप्रेत धरून म्हटले आहे.

Lokuttaravipākakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

लोकोत्तरविपाककथावर्णन समाप्त झाले.

Akusalavipākakathāvaṇṇanā

अकुशलविपाककथावर्णन

556. Iṭṭhaiṭṭhamajjhattesu [Pg.137] viya na aniṭṭhaaniṭṭhamajjhattesu santīraṇaviseso atthi, aniṭṭhārammaṇameva pana adhimattaṃ mandañca evaṃ dvidhā vuttaṃ.

५५६. ज्याप्रमाणे इष्ट आणि इष्ट-मध्यस्थ आलंबनांमध्ये संतीरण विशेष असतो, तसा अनिष्ट आणि अनिष्ट-मध्यस्थ आलंबनांमध्ये संतीरण विशेष नसतो. परंतु अनिष्ट आलंबनालाच अतिशय तीव्र (अधिमात्र) आणि मंद अशा दोन प्रकारे सांगितले आहे.

Akusalavipākakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

अकुशलविपाककथावर्णन समाप्त झाले.

Kiriyābyākataṃ

क्रिया-अव्याकृत

Manodhātucittavaṇṇanā

मनोधातूचित्तवर्णन

566. Vātapupphanti moghapupphaṃ. Taṃ acchinnepi rukkhe na phalati, chinnarukkhapupphaṃ pana acchinne phaleyya. Evaṃ acchinnabhavamūlassapi pavattamānaṃ yaṃ na phalati, taṃ vātapupphasadisaṃ. Itarasseva pana pavattamānaṃ chinnarukkhapupphasadisaṃ. Tañhi acchinne bhavamūle phaleyyāti.

५६६. 'वातपुष्प' म्हणजे निष्फळ फूल (मोघपुष्प). ते झाड न तोडताही फळ देत नाही. परंतु तोडलेल्या झाडाचे फूल जर झाड तोडले नसते तर फळ देऊ शकले असते. त्याचप्रमाणे ज्याचे भवमूळ (अविद्या, तृष्णा) तोडले गेले नाही अशा पृथग्जन किंवा शैक्षाच्या संतानात उत्पन्न होणारे जे (आवर्जनद्वय) फळ देत नाही, ते वातपुष्पासारखे (निष्फळ फुलासारखे) आहे. परंतु याहून भिन्न असलेल्या (ज्याचे भवमूळ तोडले गेले आहे अशा अर्हंताच्या) संतानात उत्पन्न होणारी क्रियाजवन ही तोडलेल्या झाडाच्या फुलासारखी असते. कारण जर भवमूळ तोडले गेले नसते, तर त्याने फळ दिले असते.

Kiriyamanoviññāṇadhātucittavaṇṇanā

क्रियामनोविज्ञानधातूचित्तवर्णन

568. Loluppataṇhā pahīnāti imassa cittassa paccayabhūtā purimā pavatti dassitā. Idaṃ pana cittaṃ vicāraṇapaññārahitanti kevalaṃ somanassamattaṃ uppādentassa hotīti. Evaṃ cetiyapūjādīsupi daṭṭhabbaṃ. Vattaṃ karontoti idaṃ vattaṃ karontassa phoṭṭhabbārammaṇe kāyadvāracittappavattiṃ sandhāya vuttaṃ. Pañcadvārānugataṃ hutvā labbhamānaṃ sandhāya pañcadvāre eva vā loluppataṇhāpahānādipaccavekkhaṇahetubhūtaṃ idameva pavattiṃ sandhāya tattha tattha ‘‘iminā cittena somanassito hotī’’ti vuttanti ‘‘evaṃ tāva pañcadvāre labbhatī’’ti āha. Atītaṃsādīsu appaṭihataṃ ñāṇaṃ vatvā ‘‘imehi tīhi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato sabbaṃ kāyakammaṃ ñāṇānuparivattī’’tiādivacanato (mahāni. 156 atthato samānaṃ) ‘‘bhagavato idaṃ uppajjatī’’ti vuttavacanaṃ vicāretabbaṃ. Ahetukassa mūlābhāvena suppatiṭṭhitatā natthīti balabhāvo aparipuṇṇo, tasmā uddesavāre ‘‘samādhibalaṃ hoti, vīriyabalaṃ hotī’’ti na vuttaṃ. Tato eva hi ahetukānaṃ saṅgahavāre jhānaṅgāni ca na uddhaṭāni. Teneva imasmimpi ahetukadvaye balāni anuddesāsaṅgahitāni. Yasmā pana vīriyassa vijjamānattā sesāhetukehi [Pg.138] balavaṃ, yasmā ca ettha vitakkādīnaṃ jhānapaccayamattatā viya samādhivīriyānaṃ balamattatā atthi, tasmā niddesavāre ‘‘samādhibalaṃ vīriyabala’’nti vatvā ṭhapitaṃ. Yasmā pana neva kusalaṃ nākusalaṃ, tasmā sammāsamādhi micchāsamādhīti, sammāvāyāmo micchāvāyāmoti ca na vuttanti adhippāyo. Evaṃ sati mahākiriyacittesu ca etaṃ na vattabbaṃ siyā, vuttañca, tasmā sammā, micchā vā niyyānikasabhāvābhāvato maggapaccayabhāvaṃ appattā samādhivāyāmā idha tathā na vuttāti daṭṭhabbā.

५६८. 'लोलुपता-तृष्णा नष्ट झाली आहे' या वचनाने या (हसितुत्पाद) चित्ताचे कारण असणाऱ्या पूर्वीच्या क्रियाजवन चित्ताची प्रवृत्ती दर्शविली आहे. परंतु हे चित्त विचारणा करणाऱ्या प्रज्ञेपासून रहित असल्यामुळे, केवळ सोमनस्य मात्र उत्पन्न करणाऱ्या अर्हंताच्या संतानात होते, असे समजावे. चैत्यपूजा इत्यादींच्या बाबतीतही असेच समजावे. 'व्रत (किंवा कर्तव्य) करत असताना' हे वचन व्रत करणाऱ्याच्या स्प्रष्टव्य आलंबनामध्ये कायद्वारातील चित्तप्रवृत्तीला अभिप्रेत धरून म्हटले आहे. पंचद्वाराचे अनुकरण करून प्राप्त होणाऱ्या हसितुत्पाद चित्ताला अभिप्रेत धरून, किंवा पंचद्वारातच लोलुपता-तृष्णेचा प्रहाण इत्यादींचा विचार करण्याचे कारण असणाऱ्या याच प्रवृत्तीला अभिप्रेत धरून, त्या त्या द्वारात 'या चित्ताने तो सोमनस्ययुक्त होतो' असे म्हटले आहे, म्हणून 'अशा प्रकारे प्रथम पंचद्वारात प्राप्त होते' असे (संग्रहकारांनी) म्हटले आहे. भूतकाळ इत्यादी आलंबनांमध्ये अडथळा नसलेल्या ज्ञानाचा उल्लेख करून, 'या तीन धर्मांनी युक्त असलेल्या बुद्ध भगवंतांचे सर्व कायकर्म ज्ञानाच्या अनुषंगाने चालणारे असते' इत्यादी वचनांवरून 'भगवंतांच्या संतानात हे उत्पन्न होते' या वचनाची चिकित्सा (विचार) केली पाहिजे. अहेतुक चित्ताला मूळ (हेतू) नसल्यामुळे सुप्रतिष्ठितता नसते, म्हणून बलभाव (बलाचा अर्थ) अपूर्ण असतो. म्हणूनच उद्देशवारामध्ये 'समाधिबल असते, वीर्यबल असते' असे म्हटले नाही. त्याच कारणाने अहेतुक चित्तांच्या संग्रहवारामध्ये ध्यानांगे देखील उद्धृत केलेली नाहीत. त्याच कारणाने या दोन अहेतुक चित्तांमध्ये देखील बलांचे उद्देशवारामध्ये दर्शन केलेले नाही आणि संग्रहवारामध्ये ग्रहण केलेले नाही. परंतु वीर्य विद्यमान असल्यामुळे ते इतर अहेतुक चित्तांपेक्षा बलवान असते. आणि ज्याप्रमाणे येथे वितर्क इत्यादींचे केवळ ध्यानप्रत्ययत्व असते, त्याचप्रमाणे समाधी आणि वीर्य यांचे केवळ बलमात्रत्व असते. म्हणूनच निर्देशवारामध्ये 'समाधिबल, वीर्यबल' असे म्हणून ते ठेवले आहे. परंतु ते कुशलही नाही आणि अकुशलही नाही, म्हणूनच त्याला सम्यक् समाधी-मिथ्या समाधी किंवा सम्यक् व्यायाम-मिथ्या व्यायाम असे म्हटले नाही, हा (अट्ठकथाकारांचा) अभिप्राय आहे. असे असल्यास महाक्रिया चित्तांमध्ये देखील हे म्हटले जाऊ नये, परंतु ते म्हटले गेले आहे. म्हणूनच सम्यक् किंवा मिथ्या असो, नैर्याणिक स्वभावाचा अभाव असल्यामुळे मार्गप्रत्ययभावाला प्राप्त न झालेले समाधी आणि व्यायाम येथे त्या प्रकारे (सम्यक् समाधी, सम्यक् व्यायाम म्हणून) सांगितले नाहीत, असे समजावे.

574. Indriyaparopariyattaāsayānusayasabbaññutānāvaraṇañāṇāni imassānantaraṃ uppajjamānāni yamakapāṭihāriyamahākaruṇāsamāpattiñāṇāni ca imassa anantaraṃ uppannaparikammānantarāni iminā āvajjitārammaṇeyeva pavattantīti āha ‘‘cha…pe… gaṇhantī’’ti. Mahāvisayattā mahāgajo viya mahantanti mahāgajaṃ.

५७४. इंद्रियपरोपरियत्त ज्ञान, आशयानुशय ज्ञान, सर्वज्ञता ज्ञान आणि अनावरण ज्ञान ही या (मनोद्वारावर्जनाच्या) लगेचच नंतर उत्पन्न होणारी ज्ञाने, तसेच यमकप्रातिहार्य ज्ञान आणि महाकरुणासमापत्ती ज्ञान ही याच्या लगेचच नंतर उत्पन्न झालेल्या परिकर्माच्या नंतर उत्पन्न होणारी ज्ञाने, या आवर्जनाने विचार केलेल्या आलंबनावरच प्रवृत्त होतात, म्हणून 'सहा... पे... ग्रहण करतात' असे म्हटले आहे. विशाल विषय (आलंबन) असल्यामुळे महागजाप्रमाणे (मोठ्या हत्तीप्रमाणे) महान आहे, म्हणून याला 'महागज' म्हणतात.

Rūpāvacarārūpāvacarakiriyacittavaṇṇanā

रूपावचर-अरूपावचर क्रियाचित्तवर्णन

577. Idāni yāni kiriyāni jātāni, tāni veditabbānīti evaṃ yojanā kātabbā. Attabhāvoti pañcakkhandhā vuccanti.

५७७. 'आता जी क्रियाचित्ते उत्पन्न झाली आहेत, ती जाणावीत' अशी योजना करावी. 'अत्तभाव' (आत्मभाव) असे पंचस्कंधांना म्हटले जाते.

Cittuppādakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.

चित्तोत्पादकांडवर्णन समाप्त झाले.

2. Rūpakaṇḍaṃ

२. रूपकांड

Uddesavaṇṇanā

उद्देशवर्णन

Idāni [Pg.139] rūpamabyākataṃ bhājetabbaṃ, tañca kenaci samayavavatthānaṃ katvā na sakkā bhājetuṃ. Na hi rūpassa cittuppādena samayavavatthānaṃ sakkā kātuṃ acittasamuṭṭhānasabbhāvato, cittasamuṭṭhānassa ca anekacittasamuṭṭhānatāya rūpasamuṭṭhāpakacittānañca kesañci katthaci asamuṭṭhāpanatāya vavatthānābhāvato, viññattidvayavajjitassa rūpassa acittasahabhubhāvato ca, na ca rūpānaṃ upasampajja viharaṇena samayavavatthānaṃ yujjati mahaggatappamāṇānaṃ jhānānaṃ viya rūpānaṃ upasampajja vihātabbatābhāvā, upādārūpehi ca na yujjati tesaṃ sahajātādipaccayabhāvena appavattanato, nāpi mahābhūtehi yujjati kesañci mahābhūtānaṃ kehici upādārūpehi vinā pavattito asamānakālānañca sabbhāvato. Na hi ‘‘yasmiṃ samaye pathavīdhātu uppannā hoti, tasmiṃ samaye cakkhāyatanaṃ hotī’’ti sakkā vattuṃ sotādinissayabhūtāya pathaviyā cittādisamuṭṭhānāya ca saha cakkhāyatanassa abhāvā. Evaṃ sotāyatanādīsupi yojetabbaṃ.

आता रूप अव्याकृताचे सविस्तर विभाजन केले पाहिजे, आणि त्याचे कोणत्याही एका विशिष्ट समयाचे (वेळेचे) निर्धारण करून विभाजन करणे शक्य नाही. कारण चित्ताच्या उत्पत्तीद्वारे रूपाचे समय-निर्धारण करणे शक्य नाही; कारण चित्त-समुत्थान नसलेले (उदा. ऋतु, आहार, कर्म-समुत्थान) रूप विद्यमान असते, तसेच चित्त-समुत्थान रूप हे अनेक चित्तांमुळे उत्पन्न होणारे असल्यामुळे, आणि रूप उत्पन्न करणाऱ्या काही चित्तांची काही विशिष्ट भूमी किंवा क्षणांमध्ये रूप उत्पन्न न करण्याची असमर्थता असल्यामुळे निर्धारण होऊ शकत नाही, आणि दोन विज्ञाप्ती (कायविज्ञप्ती व वचीविज्ञप्ती) वगळता इतर रूप हे चित्ताचे सहभू (सोबत उत्पन्न होणारे) नसल्यामुळे. तसेच रूपांचे 'उपसंपन्न होऊन (प्राप्त करून) विहरण करणे' याद्वारे समय-निर्धारण करणे योग्य ठरत नाही, कारण महग्गत आणि अप्रमाण ध्यानांप्रमाणे रूपांचे उपसंपन्न होऊन विहरण्याची अवस्था नसते. उपादाय रूपांद्वारेही समय-निर्धारण योग्य ठरत नाही, कारण त्यांचे सहजात इत्यादी प्रत्ययभावाने प्रवृत्त होणे घडत नाही. महाभूतांद्वारेही ते योग्य ठरत नाही, कारण काही महाभूते ही काही उपादाय रूपांशिवाय प्रवृत्त होतात आणि भिन्न काळातील रूपांचे अस्तित्व असते. कारण 'ज्या समयाला पृथ्वीधातू उत्पन्न होते, त्या समयाला चक्षुआयतन उत्पन्न होते' असे म्हणता येत नाही, कारण श्रोत्र इत्यादींचे आश्रय असणाऱ्या पृथ्वीधातूच्या आणि चित्त इत्यादींमुळे समुत्थित होणाऱ्या पृथ्वीधातूच्या सोबत चक्षुआयतन अस्तित्वात नसते. याचप्रमाणे श्रोत्रायतन इत्यादींच्या बाबतीतही योजना करावी।

Mahābhūtehi asamānakālāni viññattiupacayādīnipi tasmiṃ samaye hontīti na sakkā vattunti. Ekasmiñca kāle anekāni kalāpasahassāni uppajjanti pavattanti ca, na arūpadhammānaṃ viya rūpānaṃ kalāpadvayasahābhāvo atthi. Ekasmiñca kalāpe vattamāne eva aññassa nirodho, aññassa cuppatti hotīti sabbathā rūpābyākataṃ samayavavatthānaṃ katvā na sakkā vibhajituṃ. Ekakādīhi pana nayehi na hetuādinā sabhāvena vibhajituṃ sakkāti tathā vibhajanatthaṃ cittuppādakaṇḍe tāva avibhattaṃ abyākataṃ atthīti dassetuṃ samayavavatthānena vinā abyākatassa sabhāvatoyeva niddese ekadesaṃ niddisitvā nigamanakaraṇassa anupapattito ca vibhattañca avibhattañca sabbaṃ saṅgaṇhanto āha ‘‘katame dhammā abyākatā? Kusalā…pe… asaṅkhatā ca dhātu. Ime dhammā abyākatā’’ti. Avibhatte hi vibhajitabbe dassite vibhajanaṃ yuttaṃ ñātuṃ icchāya uppāditāyāti. Ettha pana vipākakiriyābyākataṃ vibhattattā [Pg.140] na vibhajitabbaṃ, asaṅkhatā ca dhātu bhedābhāvato. Yaṃ panettha bhedayuttattā avibhattattā ca vibhajitabbaṃ, taṃ vibhajanto āha ‘‘tattha katamaṃ sabbaṃ rūpa’’ntiādi. Ayamettha pāḷiyojanā.

महाभूतांशी भिन्न काळ असणारे विज्ञप्ती, उपचय इत्यादी देखील त्या समयाला उत्पन्न होतात, असे म्हणता येत नाही. आणि एकाच वेळी अनेक हजार रूप-कलाप उत्पन्न होतात आणि प्रवृत्त (विद्यमान) राहतात; अरूप (नाम) धर्मांप्रमाणे रूपांच्या दोन कलापांचा सहभाव (एकत्र असणे) नसतो. आणि एका कलापाच्या अस्तित्वाच्या काळातच दुसऱ्या कलापाचा निरोध (नाश) आणि इतर कलापाची उत्पत्ती होत असते, म्हणून सर्व प्रकारे रूप अव्याकृताचे समय-निर्धारण करून विभाजन करणे शक्य नाही. परंतु एकक इत्यादी नयांद्वारे आणि 'न हेतु' इत्यादी स्वभावाद्वारे विभाजन करणे शक्य असल्यामुळे, त्या प्रकारे विभाजन करण्यासाठी, चित्तोत्पादकांडात अद्याप विभाजित न केलेले अव्याकृत अस्तित्वात आहे हे दर्शवण्यासाठी, आणि समय-निर्धारणाशिवाय अव्याकृताच्या स्वभावतःच केलेल्या निर्देशात एका भागाचा निर्देश करून निष्कर्ष काढणे अयोग्य असल्यामुळे, विभाजित केलेल्या आणि अद्याप विभाजित न केलेल्या सर्व अव्याकृतांचा संग्रह करत भगवान म्हणाले: 'कोणते धर्म अव्याकृत आहेत? कुशल... पे... आणि असंस्कृत धातू. हे धर्म अव्याकृत आहेत.' कारण अद्याप विभाजित न केलेल्या आणि विभाजित करण्यास योग्य अशा धर्मांचे प्रदर्शन केले असता, ते जाणून घेण्याची इच्छा उत्पन्न झाल्यावर त्यांचे विभाजन करणे योग्य ठरते. येथे विपाक आणि क्रिया अव्याकृत हे आधीच विभाजित केलेले असल्यामुळे त्यांचे पुन्हा विभाजन करण्याची आवश्यकता नाही, आणि असंस्कृत धातूचे (निर्वाणाचे) प्रभेद नसल्यामुळे त्याचेही विभाजन करण्याची आवश्यकता नाही. परंतु येथे जे प्रभेदांनी युक्त असल्यामुळे आणि अद्याप विभाजित न केल्यामुळे विभाजित करण्यास योग्य आहे, त्याचे विभाजन करताना भगवान म्हणाले: 'तेथे सर्व रूप कोणते आहे?' इत्यादी. ही येथे पाळियोजना आहे।

Nayaṃ dassetvāti ettha heṭṭhā gahaṇameva nayadassanaṃ. Taṃ vipākesu katvā viññātattā kiriyābyākatesu nissaṭṭhaṃ. Kāmāvacarādibhāvena vattabbassa kiriyābyākatassa vā dassanaṃ, taṃ katvā kāmāvacarātiādikaṃ gahetvā vuttattā nissaṭṭhaṃ. Pañcavīsati rūpānīti pāḷiyaṃ vuttāni dasāyatanāni pañcadasa ca sukhumarūpāni, upacayasantatiyo vā ekanti katvā hadayavatthuñca. Channavutīti cakkhādidasakā satta utusamuṭṭhānādayo tayo aṭṭhakā utucittajā dve saddā ca. Kalāpabhāvena pavattarūparūpāni ‘‘rūpakoṭṭhāsā’’ti vuttāni rūpakalāpakoṭṭhāsabhāvato. Koṭṭhāsāti ca aṃsā, avayavāti attho. Koṭṭhanti vā sarīraṃ, tassa aṃsā kesādayo koṭṭhāsāti aññepi avayavā koṭṭhāsā viya koṭṭhāsā. Nibbānaṃ nippadesato gahitanti sopādisesanirupādisesarāgakkhayādiasaṅkhatādivacanīyabhāvena bhinnaṃ nippadesato gahitaṃ. Atthato hi ekāva asaṅkhatā dhātūti.

'नय दर्शवून' (नयं दस्सेत्वा) यामध्ये खाली (विपाकांमध्ये) ग्रहण करणे हेच नय-दर्शन आहे. ते विपाकांच्या बाबतीत केल्यामुळे आणि ज्ञात झाल्यामुळे क्रिया अव्याकृतांमध्ये सोडले गेले आहे. किंवा कामावचर इत्यादी भावाने सांगण्यायोग्य अशा क्रिया अव्याकृताचे दर्शन, ते करून 'कामावचर' इत्यादी ग्रहण करून सांगितल्यामुळे सोडले गेले आहे. 'पंचवीस रूपे' म्हणजे पाळीमध्ये सांगितलेली दहा आयतने आणि पंधरा सूक्ष्म रूपे, किंवा उपचय आणि संतती यांना एक मानून आणि हृदयवस्तूला ग्रहण करून (पंचवीस रूपे होतात). 'शहाण्णव' (९६) म्हणजे चक्षु इत्यादी सात दशक (७०), ऋतु-समुत्थान इत्यादी तीन अष्टक (२४), आणि ऋतुज व चित्तज असे दोन शब्दरूप (२). कलाप रूपाने प्रवृत्त होणाऱ्या रूप-रूपांना 'रूपकोष्ठास' (रूपाचे भाग) असे म्हटले आहे, कारण ते रूप-कलापांचे भाग आहेत. 'कोष्ठास' म्हणजे अंश किंवा अवयव असा अर्थ आहे. किंवा 'कोष्ठ' म्हणजे शरीर, त्याचे अंश असणारे केस इत्यादी 'कोष्ठास' आहेत, म्हणून इतर अवयव देखील कोष्ठासांसारखे असल्यामुळे कोष्ठास म्हटले जातात. 'निर्वाण संपूर्णपणे ग्रहण केले आहे' म्हणजे सोपादिशेष, निरुपादिशेष, रागक्षय इत्यादी आणि असंस्कृत इत्यादी शब्दांच्या अर्थाच्या रूपाने भिन्न असलेले निर्वाण निरवशेषपणे (संपूर्णपणे) ग्रहण केले आहे. कारण अर्थाच्या दृष्टीने असंस्कृत धातू ही एकच आहे।

584. Sabbanti sakalaṃ cakkavāḷaṃ. Parimaṇḍalaṃ parimaṇḍalasaṇṭhānaṃ, parikkhepato chattiṃsa satasahassāni dasa ceva sahassāni aḍḍhacatutthāni ca yojanasatāni hontīti attho. Ettha ca vaṭṭaṃ ‘‘parimaṇḍala’’nti vuttaṃ. Cattāri nahutānīti cattālīsa sahassāni. Nagavhayāti nagāti avhātabbā nagasaddanāmāti attho.

५८४. 'सर्व' (सब्बं) म्हणजे संपूर्ण चक्रवाळ. 'परिमंडल' म्हणजे वर्तुळाकार आकाराचे; परिघाच्या दृष्टीने छत्तीस लाख, दहा हजार आणि साडेतीनशे योजने आहे, असा अर्थ आहे. आणि येथे वर्तुळाकाराला 'परिमंडल' असे म्हटले आहे. 'चार नहुत' म्हणजे चाळीस हजार. 'नगाव्हया' म्हणजे 'नग' या नावाने ओळखले जाणारे, 'नग' शब्दाचे नाव असलेले (वृक्ष), असा अर्थ आहे।

Devadānavādīnaṃ tigāvutādisarīravasena mahantāni pātubhūtāni. Tatthāyaṃ vacanattho – bhūtāni jātāni nibbattāni mahantāni mahābhūtānīti. Anekacchariyadassanena anekābhūtavisesadassanavasena ca māyākāro mahanto bhūtoti mahābhūto. Yakkhādayo jātivaseneva mahantā bhūtāti mahābhūtā. Niruḷho vā ayaṃ mahābhūtasaddo tesu daṭṭhabbo. Pathaviyādayo pana mahābhūtā viya mahābhūtā. Bhūtasaddassa ubhayaliṅgattā napuṃsakatā katā. Mahāparihāratoti ettha vacanatthaṃ vadanto āha ‘‘mahantehi bhūtāni, mahāparihārāni [Pg.141] vā bhūtānī’’ti. Tattha pacchimatthe purimapade uttarapadassa parihārasaddassa lopaṃ katvā ‘‘mahābhūtānī’’ti vuccanti.

देव, दानव इत्यादींच्या तीन गावुत इत्यादी शरीराच्या प्रमाणाने मोठे होऊन प्रकट होणारे. तेथे हा शब्दार्थ आहे - जे प्रकट झालेले, उत्पन्न झालेले, निष्पन्न झालेले मोठे रूप आहेत, ते 'महाभूत' होत. अनेक आश्चर्यकारक गोष्टी दाखवल्यामुळे आणि अनेक अद्भुत विशेष गोष्टी दाखवल्यामुळे जादूगार हा 'महान भूत' (मोठा प्राणी) मानला जातो, म्हणून त्याला 'महाभूत' म्हणतात. यक्ष इत्यादी हे त्यांच्या जातीच्या प्रभावानेच मोठे प्राणी असल्यामुळे 'महाभूत' आहेत. किंवा हा 'महाभूत' शब्द त्यांच्यासाठी रूढ शब्द म्हणून पाहिला पाहिजे. परंतु पृथ्वी इत्यादी हे त्या महाभूतांसारखे असल्यामुळे 'महाभूत' आहेत. 'भूत' शब्दाचे दोन्ही लिंग (पुल्लिंग व नपुंसकलिंग) असल्यामुळे येथे नपुंसकलिंग केले गेले आहे. 'महापरिहारतः' यामध्ये शब्दार्थ सांगताना टीकाकार म्हणतात: 'महान गोष्टींद्वारे जे भूत (विद्यमान) आहेत, किंवा ज्यांचे मोठे परिहार (रक्षण/सांभाळ) केले जाते ते भूत आहेत.' तेथे नंतरच्या अर्थामध्ये, पूर्व पदातील उत्तर पद असणाऱ्या 'परिहार' शब्दाचा लोप करून 'महाभूतानि' असे म्हटले जाते।

Accimatoti aggissa. Koṭisatasahassaṃ ekaṃ koṭisatasahassekaṃ. Cakkavāḷanti taṃ sabbaṃ āṇākkhettavasena ekaṃ katvā voharanti. Vilīyati khārodakena. Vikīratīti viddhaṃsati. Upādinnakesu vikāraṃ dassento ‘‘patthaddho’’tiādimāha. Kaṭṭhamukhena vāti vā-saddo upamattho. Yathā kaṭṭhamukhasappena daṭṭho patthaddho hoti, evaṃ pathavīdhātuppakopena so kāyo kaṭṭhamukheva hoti, kaṭṭhamukhamukhagato viya patthaddho hotīti attho. Atha vā vā-saddo evasaddassatthe. ‘‘Pathavīdhātuppakopenā’’ti etassa ca parato āharitvā veditabbo. Tatrāyamattho – ‘‘kaṭṭhamukhena daṭṭhopi kāyo pathavīdhātuppakopeneva patthaddho hoti, tasmā pathavīdhātuyā aviyutto so kāyo sabbadā kaṭṭhamukhamukhagato viya hotī’’ti. Atha vā aniyamattho vā-saddo. Tatrāyamattho – ‘‘kaṭṭhamukhena daṭṭho kāyo patthaddho hoti vā na vā hoti mantāgadavasena, pathavīdhātuppakopena pana mantāgadarahito so kāyo kaṭṭhamukhamukhagato viya hoti ekantapatthaddho’’ti. Pūtiyoti kuthito. Mahāvikārāni bhūtānīti mahāvikārāni jātāni, vijjamānānīti vā attho. Ettha ca purimapade uttarapadassa vikārasaddassa lopaṃ katvā ‘‘mahābhūtānī’’ti vuttāni.

अच्चिमतो म्हणजे अग्नीचा. 'कोटिसतसहस्सं एकं' हे संधीमुळे 'कोटिसतसहस्सेकं' असे होते. त्या सर्व एक लाख कोटी चक्रवाळांना आज्ञाक्षेत्राच्या दृष्टीने एक करून 'चक्रवाळ' असे म्हणतात. खारट पाण्यामुळे विरघळते. 'विकिरती' म्हणजे नष्ट होते. उपादिन्नक महाभूतांमध्ये विकार दाखवताना 'पत्थद्धो' (ताठरलेला) इत्यादी म्हटले आहे. 'कट्ठमुखेन वा' मधील 'वा' हा शब्द उपमार्थे (तुलनेसाठी) आहे. ज्याप्रमाणे काष्ठमुख सापाने चावलेले शरीर ताठर होते, त्याचप्रमाणे पृथ्वीधातूच्या प्रकोपाने ते शरीर काष्ठमुख सापाच्या तोंडात गेल्यासारखे ताठर होते, असा अर्थ आहे. किंवा 'वा' हा शब्द 'एव' (केवळ) या अर्थी आहे. तो 'पथवीधातुप्पकोपेन' या शब्दाच्या पुढे जोडून समजला पाहिजे. तेथे हा अर्थ आहे - 'काष्ठमुख सापाने चावलेले शरीर देखील केवळ पृथ्वीधातूच्या प्रकोपानेच ताठर होते, म्हणून पृथ्वीधातूशी न सुटलेले ते शरीर नेहमी काष्ठमुख सापाच्या तोंडात गेल्यासारखेच असते.' किंवा 'वा' हा शब्द अनियमार्थे (अनिश्चित अर्थाने) आहे. तेथे हा अर्थ आहे - 'काष्ठमुख सापाने चावलेले शरीर मंत्र आणि औषधाच्या प्रभावाने ताठर होते किंवा होत नाही; परंतु पृथ्वीधातूच्या प्रकोपाने मंत्र आणि औषधाशिवाय ते शरीर काष्ठमुख सापाच्या तोंडात गेल्यासारखे निश्चितच ताठर होते.' 'पूतियो' म्हणजे कुजलेला (दुर्गंधीयुक्त). 'महाविकाराणि भूतानि' म्हणजे महाविकार उत्पन्न झालेले रूप, किंवा अस्तित्वात असलेले रूप असा अर्थ आहे. येथे पहिल्या पदातील उत्तरपद असलेल्या 'विकार' शब्दाचा लोप करून 'महाभूतानि' असे म्हटले आहे.

Pathavītiādinā sabbalokassa pākaṭānipi vipallāsaṃ muñcitvā yathāsabhāvato pariggayhamānāni mahantena vāyāmena vinā na pariggayhantīti pākaṭānipi duviññeyyasabhāvattā ‘‘mahantānī’’ti vuccanti. Tāni hi suviññeyyāni amahantānīti gahetvā ṭhito tesaṃ duppariggahitataṃ disvā ‘‘aho mahantāni etānī’’ti pajānāti. Upādāyāti etena viññāyamānā pacchimakālakiriyā pavattīti katvā ‘‘pavattarūpa’’nti vuttaṃ. Evañhi ‘‘upādāyā’’ti etena paṭiccasamuppannatā vuttā hotīti. Atha vā upādāyati nissayatīti upādāyaṃ, upādāyameva rūpaṃ upādāyarūpaṃ, aññanissayassa ekantanissitassa rūpassetaṃ adhivacanaṃ. Taṃ pana na sattassa, nāpi vedanādino tadabhāvepi bhāvatoti dassetuṃ ‘‘catunnaṃ mahābhūtāna’’ntiādimāha. Bhavati hi nissayarūpānaṃ sāmibhāvoti.

पृथ्वी इत्यादी रूपाने सर्व जगाला स्पष्ट असूनही, विपर्यास सोडून यथास्वभावाने ग्रहण करताना मोठ्या प्रयत्नाशिवाय ती ग्रहण करता येत नाहीत. म्हणून प्रकट असूनही जाणून घेण्यास कठीण स्वभाव असल्यामुळे त्यांना 'महान' असे म्हटले जाते. कारण, 'ती सहज जाणता येण्यासारखी आहेत, महान नाहीत' असे मानून बसलेला योगी जेव्हा त्यांचे ग्रहण करणे कठीण आहे हे पाहतो, तेव्हा तो जाणतो की, 'अहो! ही खरोखरच महान आहेत.' 'उपादाय' या शब्दाने जाणली जाणारी नंतरची क्रिया म्हणजे प्रवृत्ती होय, म्हणून 'प्रवृत्तरूप' असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे 'उपादाय' या शब्दाने प्रतीत्यसमुत्पन्नता सांगितली आहे. किंवा, जे अवलंबून असते (आश्रय घेते) ते 'उपादाय' होय. अवलंबून असणारे रूप म्हणजेच 'उपादायरूप'. हे दुसऱ्यावर अवलंबून असणाऱ्या आणि एकांताने आश्रित असणाऱ्या रूपाचे नाव आहे. परंतु ते उपादायरूप प्राण्याचे (सत्त्वाचे) नाही, आणि वेदना इत्यादींचेही नाही, कारण त्यांच्या अभावी देखील ते अस्तित्वात असते. हे दाखवण्यासाठी 'चार महाभूतांचे...' इत्यादी म्हटले आहे. कारण आश्रय देणाऱ्या रूपांचे स्वामीपण असते.

Tividharūpasaṅgahavaṇṇanā

त्रिविध रूपसंग्रहाचे स्पष्टीकरण.

585. Pakiṇṇakadukesu [Pg.142] ajjhattikadukaṃ muñcitvā añño sabbadukehi tikavasena yojanaṃ gacchanto natthi, viññattiduko ca yojanaṃ na gacchatīti sabbadukayogīsu ādibhūtaṃ ajjhattikadukameva gahetvā sesehi sabbadukehi yojetvā tikā vuttā. Sakkā hi etena nayena aññesampi dukānaṃ dukantarehi labbhamānā tikayojanā viññātunti.

५८५. प्रकीर्णक दुकांमध्ये आध्यात्मिक दुक सोडून इतर कोणताही दुक सर्व दुकांशी तिक रूपाने जोडला जाऊ शकत नाही, आणि विज्ञप्ति दुक देखील जोडला जाऊ शकत नाही. म्हणून सर्व दुकांशी जोडल्या जाणाऱ्या दुकांमध्ये सुरुवातीचा असलेला आध्यात्मिक दुकच घेऊन, उर्वरित सर्व दुकांशी जोडून तिक सांगितले आहेत. कारण या पद्धतीने इतर दुकांचेही दुसऱ्या दुकांशी मिळणारे तिक-संयोजन जाणून घेणे शक्य आहे.

Catubbidhādirūpasaṅgahavaṇṇanā

चतुर्विध इत्यादी रूपसंग्रहाचे स्पष्टीकरण.

586. Catukkesu ekantacittasamuṭṭhānassa viññattidvayabhāvato viññattidukādīhi samānagatiko cittasamuṭṭhānadukoti tena saha upādādukassa yojanāya labbhamānopi catukko na vutto, tathā sanidassanadukādīnaṃ tena tassa ca oḷārikadūradukehi yojanāya labbhamānā na vuttā, dhammānaṃ vā sabhāvakiccāni bodhetabbākārañca yāthāvato jānantena bhagavatā tena aññesaṃ tassa ca aññehi yojanā na katāti kiṃ ettha kāraṇapariyesanāya, addhā sā yojanā na kātabbā, yato bhagavatā na katāti veditabbā. Aññe pana pakiṇṇakadukā aññehi pakiṇṇakadukehi yojetuṃ yuttā, tehi yojitā eva. Vatthudukādīsu pana sotasamphassārammaṇadukādayo vajjetvā aññehi ārammaṇabāhirāyatanādilabbhamānadukehi upādinnakadukassa upādinnupādāniyadukassa ca yojanāya catukkā labbhanti, cittasamuṭṭhānadukassa ca sabbārammaṇabāhirāyatanādilabbhamānadukehi. Avasesehi pana tesaṃ aññesañca sabbavatthudukādīhi yojanāya na labbhantīti veditabbā.

५८६. चतुष्कांमध्ये, एकांताने चित्तसमुत्थान असलेल्या रूपाचे दोन विज्ञप्ति रूप असल्यामुळे, विज्ञप्ति दुक इत्यादींसारखीच गती असलेला चित्तसमुत्थान दुक आहे. म्हणून त्याच्यासोबत उपादा दुकाची जोडणी केल्यास मिळणारा चतुष्क देखील भगवंतांनी सांगितलेला नाही. त्याचप्रमाणे सनिदर्शन दुक इत्यादींची त्याच्याशी आणि त्याची ओळारिक (स्थूल) व दूर दुकांशी जोडणी केल्यास मिळणारे चतुष्क देखील सांगितलेले नाहीत. किंवा धर्मांचे स्वभावकार्य आणि वेनेय लोकांची समजण्याची पद्धत यथार्थपणे जाणणाऱ्या भगवंतांनी त्याची इतरांशी आणि इतरांची त्याच्याशी जोडणी केली नाही. तर येथे कारण शोधण्यात काय लाभ? नक्कीच ती जोडणी केली जाऊ नये, म्हणूनच भगवंतांनी ती केली नाही, असे समजावे. परंतु इतर प्रकीर्णक दुक इतर प्रकीर्णक दुकांशी जोडणे योग्य आहे, म्हणून ते जोडलेच आहेत. परंतु वस्तुदुक इत्यादींमध्ये श्रोत्रसंस्पर्श-आरंमण दुक इत्यादी सोडून, इतर आरंमण, बाह्य आयतन इत्यादी प्राप्त होणाऱ्या दुकांशी उपादिन्नक दुकाची आणि उपादिन्न-उपादानीय दुकाची जोडणी केल्यास चतुष्क मिळतात, आणि चित्तसमुत्थान दुकाची देखील सर्व आरंमण, बाह्य आयतन इत्यादी प्राप्त होणाऱ्या दुकांशी जोडणी केल्यास चतुष्क मिळतात. परंतु उर्वरित दुकांशी त्यांची आणि इतरांची सर्व वस्तुदुक इत्यादींशी जोडणी केल्यास चतुष्क मिळत नाहीत, असे समजावे.

Uddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

उद्देश-वर्णन समाप्त झाले.

Rūpavibhatti

रूपविभत्ती.

Ekakaniddesavaṇṇanā

एकक-निर्देशाचे स्पष्टीकरण.

594. Avijjamānavibhāgassa vibhāgābhāvadassanameva niddeso nicchayakaraṇato, tasmā ‘‘sabbaṃ rūpaṃ na hetumevā’’tiādinā vibhāgābhāvāvadhāraṇena [Pg.143] eva-saddena niddesaṃ karoti. Hetuhetūti mūlahetu, hetupaccayahetūti vā ayamattho. Mahābhūtā hetūti ayamevattho mahābhūtā paccayoti etenapi vuttoti. Hetupaccayasaddānaṃ samānatthattā paccayo eva hetu paccayahetu. Yo ca rūpakkhandhassa hetu, so eva tassa paññāpanāya hetūti vutto tadabhāve abhāvato. Atītānāgatapaccuppannānaṃ kammasamādānānaṃ ṭhānaso hetuso vipākanti ettha vijjamānesupi aññesu paccayesu iṭṭhāniṭṭhavipākaniyāmakattā uttamaṃ padhānaṃ kusalākusalaṃ gatiupadhikaālapayogasampattivipattiṭṭhānanipphāditaṃ iṭṭhāniṭṭhārammaṇañca kammamiva padhānattā ‘‘hetū’’ti vuttanti iminā adhippāyena kammārammaṇāni ‘‘uttamahetū’’ti vuttāni. Vakkhati ca ‘‘gatiupadhikālapayogā vipākassa ṭhānaṃ, kammaṃ hetū’’ti. Idha pana kammamiva uttamattā ārammaṇampi hetuvacanaṃ arahatīti ‘‘uttamahetū’’ti vuttaṃ. Saṅkhārānanti puññābhisaṅkhārādīnaṃ avijjā sādhāraṇapaccayattā ‘‘hetū’’ti vuttā. Pharatīti gacchati pāpuṇāti. Paṭikkhepaniddesoti idaṃ mātikāya āgatapaṭikkhepavasena vuttaṃ. Idha pana mātikāya na hetupadādisaṅgahitatā ca rūpassa vuttā taṃtaṃsabhāvattā, avadhāritatā ca anaññasabhāvato.

५९४. ज्या रूपाचा विभाग अस्तित्वात नाही, त्या विभागाचा अभाव दाखवणे हाच निर्देश आहे, कारण तो निश्चय करतो. म्हणून 'सर्व रूप हे अहेतुकच आहे' इत्यादी वाक्यात विभागाचा अभाव निश्चित करणाऱ्या 'एव' शब्दाने निर्देश केला आहे. 'हेतुहेतू' म्हणजे मूळ हेतू, किंवा हेतूप्रत्यय हेतू असा अर्थ आहे. 'महाभूते हेतू आहेत' हाच अर्थ 'महाभूते प्रत्यय आहेत' या वाक्याने देखील सांगितला आहे. कारण हेतू आणि प्रत्यय या शब्दांचा अर्थ समान असल्यामुळे प्रत्यय म्हणजेच हेतू, तोच प्रत्ययहेतू होय. आणि जो रूपस्कंधाचा हेतू आहे, तोच त्याच्या प्रज्ञप्तीचा (ओळखण्याचा) हेतू आहे असे म्हटले आहे, कारण त्याच्या अभावी रूपस्कंधाचा अभाव होतो. 'भूत, भविष्य आणि वर्तमान काळातील कर्मांच्या समादानाचा स्थानानुसार आणि हेतूनुसार विपाक...' यामध्ये इतर प्रत्यय (कारणे) अस्तित्वात असतानाही, इष्ट आणि अनिष्ट विपाकाचे नियमन करत असल्यामुळे, कर्माप्रमाणेच प्रधान असलेले कुशल-अकुशल कर्म आणि गती, उपधी, काळ, प्रयोग यांच्या संपत्ती व विपत्तीने निर्माण होणारे इष्ट व अनिष्ट आरंमण हे प्रधान असल्यामुळे त्यांना 'हेतू' म्हटले आहे. या अभिप्रायाने कर्म आणि आरंमण यांना 'उत्तम हेतू' म्हटले आहे. पुढे सांगतील की - 'गती, उपधी, काळ आणि प्रयोग हे विपाकाचे स्थान आहेत, आणि कर्म हा हेतू आहे.' परंतु येथे कर्माप्रमाणेच प्रधान असल्यामुळे आरंमण देखील 'हेतू' या शब्दाला पात्र आहे, म्हणून त्याला 'उत्तम हेतू' म्हटले आहे. 'संस्कारांचे' म्हणजे पुण्याभिसंस्कार इत्यादींचे, अविद्या ही साधारण प्रत्यय (सामायिक कारण) असल्यामुळे तिला 'हेतू' म्हटले आहे. 'फरती' म्हणजे जाते, प्राप्त होते. 'प्रतिक्षेप निर्देश' हे मातृकेमध्ये आलेल्या प्रतिषेधाच्या दृष्टीने म्हटले आहे. परंतु येथे मातृकेमध्ये रूपाचे 'न हेतू' इत्यादी पदांमध्ये समाविष्ट असणे त्याच्या त्या त्या स्वभावामुळे सांगितले आहे, आणि 'एव' शब्दाने निश्चित करणे हे इतर स्वभाव नसल्यामुळे सांगितले आहे.

Rūpīduke rūpīpadameva idha ‘‘rūpa’’nti vuttaṃ. Tena rūpīrūpapadānaṃ ekatthatā siddhā hoti ruppanalakkhaṇayuttasseva rūpīrūpabhāvato. Uppannaṃ chahi viññāṇehi viññeyyanti arūpato vidhuraṃ rūpassa sabhāvaṃ dasseti. Na hi arūpaṃ uppannaṃ chahi viññāṇehi viññeyyaṃ yathā rūpaṃ, tena rūpaṃ uppannaṃ chahi viññāṇehi viññeyyaṃ, na arūpanti arūpato nivattetvā rūpe eva etaṃ sabhāvaṃ niyameti, na rūpaṃ etasmiṃ sabhāve. Atthi hi rūpaṃ atītānāgataṃ yaṃ uppannaṃ chahi viññāṇehi viññeyyasabhāvaṃ na hotīti. Etameva ca niyamaṃ puna evasaddena niyameti ‘‘yathāvutto niyamo rūpe atthi eva, arūpe viya na natthī’’ti. Atha vā sabbaṃ rūpanti bhūtupādāyarūpaṃ kālabhedaṃ anāmasitvā ‘‘sabba’’nti vuttaṃ, taṃ sabbaṃ arūpehi samānaviññeyyasabhāvaṃ atītānāgataṃ nivattetuṃ uppannanti etena viseseti, taṃ uppannaṃ sabbaṃ rūpaṃ chahi viññāṇehi viññeyyamevāti attho.

रूपीदुकात 'रूपी' या पदालाच येथे 'रूप' असे म्हटले आहे. त्यामुळे रूपी आणि रूप या पदांचा एकच अर्थ सिद्ध होतो, कारण बदलण्याच्या (विकार पावण्याच्या) लक्षणाने युक्त असलेल्याचेच रूपी किंवा रूप असणे संभवते. 'उत्पन्न झालेले सहा विज्ञानांनी जाणले जाणारे' असे म्हणून अरूपापेक्षा (नामापेक्षा) भिन्न असलेला रूपाचा स्वभाव दर्शविला जातो. कारण रूपाप्रमाणे उत्पन्न झालेले अरूप (नाम) सहा विज्ञानांनी जाणले जाऊ शकत नाही; त्यामुळे उत्पन्न झालेले रूप सहा विज्ञानांनी जाणले जाणारे आहे, अरूप नाही, असे अरूपापासून वेगळे करून रूपामध्येच हा स्वभाव मर्यादित केला जातो, रूपाला या स्वभावात मर्यादित केले जात नाही. कारण भूतकाळ आणि भविष्यकाळातील रूप देखील अस्तित्वात असते, जे उत्पन्न झालेले नसल्याने सहा विज्ञानांनी जाणले जाण्याच्या स्वभावाचे नसते. आणि याच नियमाला पुन्हा 'एव' (च) या शब्दाने निश्चित केले आहे की, 'यथोक्त नियम रूपामध्येच आहे, अरूपामध्ये नाही'. अथवा 'सर्व रूप' असे म्हणून महाभूत आणि उपादाय रूपाला काळाचा भेद न करता 'सर्व' असे म्हटले आहे; त्या सर्व अरूपांसारख्याच जाणल्या जाणाऱ्या स्वभावाच्या भूत आणि भविष्यकालीन रूपाला वगळण्यासाठी 'उत्पन्न' या शब्दाने विशेषित केले आहे. ते उत्पन्न झालेले सर्व रूप सहा विज्ञानांनी जाणले जाणारेच आहे, असा अर्थ आहे।

Nanu evaṃ rūpāyatanassapi sotaviññāṇādīhi viññeyyatā āpajjatīti? Nāpajjati rūpaṃ sabbaṃ sampiṇḍetvā ekantalakkhaṇadassanavasena ekībhāvena [Pg.144] gahetvā arūpato vidhurassa chahi viññāṇehi viññeyyasabhāvassa dassanato. Paccuppannarūpameva chahi viññāṇehi viññeyyanti etasmiṃ pana niyame ‘‘sabbaṃ rūpa’’nti etthāyaṃ viññeyyabhāvaniyamo na vutto, atha kho paccuppannanti sabbarūpassa ekantalakkhaṇaniyamo dassito na siyā. Pāḷiyañca viññeyyamevāti eva-kāro vutto, na uppannamevāti. Tasmā uppannasseva manoviññeyyaniyamāpatti natthīti kiṃ sotapatitattena, tasmā vuttanayenattho yojetabbo.

असे असल्यास, रूपायतन देखील श्रोत्रविज्ञानादिकांद्वारे जाणले जाण्यास योग्य ठरेल की नाही? तसे होत नाही; कारण सर्व रूपाला एकत्रित करून, निश्चित लक्षण दाखवण्याच्या उद्देशाने एकरूपाने ग्रहण करून, अरूपापेक्षा भिन्न असलेल्या, सहा विज्ञानांनी जाणल्या जाणाऱ्या स्वभावाचे प्रदर्शन केले आहे. परंतु 'प्रत्युत्पन्न (वर्तमान) रूपच सहा विज्ञानांनी जाणले जाणारे आहे' या नियमामध्ये 'सर्व रूप' यात हा ज्ञेयभाव-नियम सांगितलेला नाही, उलटपक्षी 'प्रत्युत्पन्न' असे म्हटल्याने सर्व रूपाचा निश्चित लक्षण नियम दर्शविला जाणार नाही. आणि पाळीमध्ये 'विज्ञेयमेव' (जाणले जाणारेच) असा 'एव' कार वापरला आहे, 'उत्पन्नमेव' (उत्पन्न झालेलेच) असा नाही. त्यामुळे केवळ उत्पन्न झालेल्या रूपालाच मनोविज्ञानाद्वारे जाणले जाण्याचा नियम प्राप्त होत नाही, तर मग श्रोत्र-इंद्रियाच्या प्रवाहात पडण्याने काय लाभ? म्हणून पूर्वोक्त पद्धतीनेच अर्थ लावला पाहिजे।

Kathaṃvidhanti guṇehi kathaṃ saṇṭhitaṃ. Ñāṇameva ñāṇavatthu. Samānajātikānaṃ saṅgaho, samānajātiyā vā saṅgaho sajātisaṅgaho. Sañjāyanti etthāti sañjāti, sañjātiyā saṅgaho sañjātisaṅgaho, sañjātidesena saṅgahoti attho. Aññamaññopakāravasena avippayogena ca samādhidese jātā sammāsatiādayo samādhikkhandhe saṅgahitā. Yattha ca satiādisahāyavato samādhissa attano kiccakaraṇaṃ, so cittuppādo samādhideso. Sammāsaṅkappassa ca appanābhāvato paṭivedhasadisaṃ kiccanti samānena paṭivedhakiccena diṭṭhisaṅkappā paññakkhandhe saṅgahitā.

'कथंविधं' म्हणजे गुणांनी कशा प्रकारे सुप्रतिष्ठित असलेला. ज्ञान हेच ज्ञानवस्तू आहे. समान जातीच्या धर्मांचा संग्रह किंवा समान जातीने केलेला संग्रह म्हणजे 'सजातिसंग्रह' होय. ज्यामध्ये चांगल्या प्रकारे उत्पन्न होतात ती 'संजाती' होय; संजातीद्वारे संग्रह म्हणजे 'संजातिसंग्रह', म्हणजेच संजाती-स्थानाद्वारे (चित्तोत्पादाद्वारे) संग्रह असा अर्थ आहे. परस्परांना उपकार करण्याच्या भावनेने आणि अविप्रयोगाने (एकत्र राहण्याने) समाधीच्या भूमीत उत्पन्न झालेले सम्यक्-स्मृती इत्यादी धर्म समाधीस्कंधात समाविष्ट केले जातात. आणि ज्या चित्तोत्पादामध्ये स्मृती इत्यादी सहाय्यकांनी युक्त असलेल्या समाधीचे स्वतःचे कार्य करणे होते, तो चित्तोत्पाद 'समाधीदेश' (समाधीचे स्थान) होय. आणि सम्यक्-संकल्पाचे अर्पणा-भावामुळे प्रतिवेधासारखे (भेदनासारखे) कार्य असते, म्हणून समान प्रतिवेध-कार्यामुळे सम्यक्-दृष्टी आणि सम्यक्-संकल्प प्रज्ञास्कंधात समाविष्ट केले जातात।

Rūpavibhattiekakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

रूपविभत्तीतील एकक-निर्देशाची वर्णना (टीका) समाप्त झाली।

Dukaniddeso

दुक-निर्देश

Upādābhājanīyakathāvaṇṇanā

उपादा-भाजनीय कथेची वर्णना (टीका)

596. Apparajakkhādisattasamūhadassanaṃ buddhacakkhu, chasu asādhāraṇañāṇesu indriyaparopariyattañāṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Sabbasaṅkhatāsaṅkhatadassanaṃ samantacakkhu. ‘‘Dukkhaṃ pariññeyyaṃ pariññāta’’nti (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 15) evamādinā ākārena pavattaṃ ñāṇadassanaṃ ñāṇacakkhu, tampi purimadvayamiva kāmāvacaraṃ. Catusaccadhammadassanaṃ dhammacakkhu. Upatthambhabhūtā catusamuṭṭhānikarūpasantatiyo sambhārā. Saha sambhārehi sasambhāraṃ, sambhāravantaṃ. Sambhavoti āpodhātumeva sambhavasambhūtamāha. Saṇṭhānanti vaṇṇāyatanameva parimaṇḍalādisaṇṭhānabhūtaṃ. Tesaṃ pana visuṃ vacanaṃ tathābhūtānaṃ atathābhūtānañca āpodhātuvaṇṇāyatanānaṃ [Pg.145] yathāvutte maṃsapiṇḍe vijjamānattā. Cuddasasambhāro hi maṃsapiṇḍo. Sambhavassa catudhātunissitehi saha vuttassa dhātuttayanissitatā yojetabbā. Āpodhātuvaṇṇāyatanānameva vā sambhavasaṇṭhānābhāvā visuṃ vuttāti catudhātunissitatā ca na virujjhati. Yaṃ maṃsapiṇḍaṃ setādinā sañjānanto na pasādacakkhuṃ sañjānāti, patthiṇṇatādivisesaṃ vattukāmo ‘‘pathavīpi atthī’’tiādi vuttampi vadati.

५९६. अल्प-रजस्क (कमी क्लेश असलेले) इत्यादी प्राणीसमुदायाला पाहणारे ज्ञान म्हणजे 'बुद्धचक्षू' होय; सहा असाधारण ज्ञानांमध्ये 'इंद्रियपरोपरियत्त ज्ञान' (इंद्रियांच्या तीव्रतेचे ज्ञान) असे समजावे. सर्व संस्कृत आणि असंस्कृत धर्मांना पाहणारे ज्ञान म्हणजे 'समंतचक्षू' होय. 'दुःख परिज्ञेय (जाणून घेण्याजोगे) आहे आणि ते परिज्ञात (जाणून घेतले गेले) आहे' इत्यादी प्रकारे प्रवृत्त झालेले ज्ञानदर्शन म्हणजे 'ज्ञानचक्षू' होय; ते देखील पहिल्या दोन चक्षूंप्रमाणे कामावचर आहे. चार आर्यसत्यांच्या धर्माचे दर्शन घडवणारे ज्ञान म्हणजे 'धम्मचक्षू' (धर्मचक्षू) होय. आधारभूत असलेल्या, चार कारणांनी उत्पन्न होणाऱ्या रूप-संतती म्हणजे 'संभार' होत. संभारांसह असलेले ते 'ससंभार' किंवा संभारयुक्त होय. 'संभव' या शब्दाने संभव-समुद्भूत अशा आपोधातूलाच (जलधातूलाच) म्हटले आहे. 'संस्थान' म्हणजे परिमंडळ (गोलाकार) इत्यादी आकाराने युक्त असलेले वर्णायतनच होय. परंतु, तशा प्रकारे झालेल्या आणि तशा प्रकारे न झालेल्या आपोधातू व वर्णायतनांचे स्वतंत्रपणे कथन करणे हे यथोक्त मांसपिंडामध्ये (मांसाच्या गोळ्यात) विद्यमान असल्यामुळे आहे. कारण मांसपिंड हा चौदा संभारांनी (रूपांनी) युक्त असतो. चार धातूंवर आश्रित असलेल्या रूपांसह सांगितलेल्या संभवाचे (आपोधातूचे) उर्वरित तीन धातूंवर आश्रित असणे जोडले पाहिजे. अथवा केवळ आपोधातू आणि वर्णायतन हेच संभव व संस्थान नसल्यामुळे त्यांचे स्वतंत्रपणे कथन केले आहे, म्हणून चार धातूंवर आश्रित असणे विरुद्ध ठरत नाही. ज्या मांसपिंडाला पांढरा इत्यादी रंगाने ओळखणारा लोक प्रसादचक्षूला ओळखत नाही, त्याच्या पसरटपणा इत्यादी विशेषाला सांगण्याची इच्छा असलेला ग्रंथकार 'पृथ्वीधातू देखील आहे' इत्यादी पूर्वोक्त वचन पुन्हा सांगतो।

Sarīrasaṇṭhānuppattidesabhūteti etena avasesaṃ kaṇhamaṇḍalaṃ paṭikkhipati. Snehamiva sattakkhipaṭalāni byāpetvā ṭhitāheva attano nissayabhūtāhi catūhi dhātūhi katūpakāraṃ taṃnissitehi eva āyuvaṇṇādīhi anupālitaparivāritaṃ tisantatirūpasamuṭṭhāpakehi utucittāhārehi upatthambhiyamānaṃ tiṭṭhati. Sattakkhipaṭalānaṃ byāpanavacanena ca anekakalāpagatabhāvaṃ cakkhussa dasseti. Pamāṇato ūkāsiramattanti ūkāsiramatte padese pavattanato vuttaṃ. Rūpāni manupassatīti ma-kāro padasandhikaro. Atha vā manūti macco. Upakārabhūtehi saṅgahito. Pariyāyenāti catunnaṃ pasādo tesu ekassa dvinnañcātipi vattuṃ yutto samānadhanānaṃ dhanaṃ viyāti etena pariyāyena. Sarīraṃ rūpakkhandho eva. Paṭighaṭṭanameva nighaṃso paṭighaṭṭanānighaṃso. Rūpābhimukhabhāvena cakkhuviññāṇassa nissayabhāvāpattisaṅkhāto paṭighaṭṭanato jāto vā nighaṃso paṭighaṭṭanānighaṃso.

'शरीर आणि संस्थानाच्या उत्पत्तीचे स्थान असलेल्या' या वचनाने उर्वरित कृष्णमंडळाचा (डोळ्याच्या काळ्या भागाचा) निषेध केला जातो. तेलाप्रमाणे सात नेत्रपटलांना व्यापून राहिलेल्या, स्वतःच्या आश्रयभूत असलेल्या चार धातूंद्वारे उपकृत झालेल्या, त्यावरच आश्रित असलेल्या आयुष्य (जीवितेंद्रिय), वर्ण इत्यादींनी रक्षिलेल्या व वेढलेल्या, तीन प्रकारच्या रूप-संततीला उत्पन्न करणाऱ्या ऋतु, चित्त आणि आहाराद्वारे उपस्तंभित (पोषित) होऊन राहते. आणि सात नेत्रपटलांना व्यापण्याच्या कथनाने चक्षूचा अनेक कलापांमध्ये राहण्याचा भाव दर्शविला जातो. प्रमाणाच्या दृष्टीने 'उवाच्या डोक्याच्या आकाराएवढे' असे म्हटले आहे, कारण ते उवाच्या डोक्याएवढ्या प्रदेशात प्रवृत्त होते. 'रूपाणि मनु पस्सति' यामध्ये 'म' हा वर्ण पदसंधी करणारा आहे. अथवा 'मनु' म्हणजे मनुष्य (प्राणी) होय. उपकार करणाऱ्यांनी संग्रहित केलेला. 'पर्यायाने' म्हणजे चार महाभूतांचा प्रसाद, त्यांपैकी एकाचा किंवा दोघांचा असे म्हणणे देखील योग्य आहे, जसे समान धन असलेल्यांचे धन; या पर्यायाने. शरीर म्हणजे रूपस्कंधच होय. आघात (धडकणे) म्हणजेच घर्षण, म्हणून 'प्रतिघात-घर्षण' होय. अथवा रूपाच्या संमुख होण्याच्या भावाने चक्षूविज्ञानाचा आश्रयभाव प्राप्त होणे या संज्ञेने युक्त असलेल्या आघातामुळे उत्पन्न झालेले घर्षण म्हणजे 'प्रतिघात-घर्षण' होय।

Parikappavacanaṃ ‘‘sace āpāthaṃ āgaccheyyā’’ti hetukiriyaṃ, ‘‘passeyyā’’ti phalakiriyañca parikappetvā tena parikappena vacanaṃ. Ettha ca hetukiriyā anekattā avuttāpi viññāyatīti daṭṭhabbā. ‘‘Passe vā’’ti iminā vacanena tīsupi kālesu cakkhuviññāṇassa nissayabhāvaṃ anupagacchantaṃ cakkhuṃ saṅgaṇhāti. Dassane pariṇāyakabhāvo dassanapariṇāyakaṭṭho. Yathā hi issaro ‘‘idañcidañca karothā’’ti vadanto tasmiṃ tasmiṃ kicce sapurise pariṇāyati pavattayati, evamidampi cakkhusamphassādīnaṃ nissayabhāvena te dhamme dassanakicce āṇāpentaṃ viya pariṇāyatīti cakkhūti vuccati. Cakkhatīti hi cakkhu, yathāvuttena nayena ācikkhati pariṇāyatīti attho. Atha vā samavisamāni rūpāni cakkhati ācikkhati, pakāsetīti vā cakkhu. Sañjāyanti etthāti sañjāti. Ke sañjāyanti? Phassādīni[Pg.146]. Tathā samosaraṇaṃ. Cakkhusamphassādīnaṃ attano tikkhamandabhāvānupavattanena indaṭṭhaṃ kāretīti. Niccaṃ dhuvaṃ attāti gahitassapi lujjanapalujjanaṭṭhena. Vaḷañjanti pavisanti etenāti vaḷañjanaṃ, taṃdvārikānaṃ phassādīnaṃ vaḷañjanaṭṭhena.

परिकल्पवचन म्हणजे 'जर (विषय) क्षेत्रात आला' (सचे आपाथं आगच्छेय्या) ही हेतुक्रिया आणि 'पाहू शकेल' (पस्सेय्या) ही फलक्रिया अशी कल्पना करून, त्या कल्पनेने केलेले विधान होय. आणि येथे हेतुक्रिया अनेक प्रकारची असल्यामुळे ती प्रत्यक्ष न सांगितली तरी समजली जाते, असे जाणावे. 'किंवा पाहेल' (पस्से वा) या वचनाने तिन्ही काळात चक्षुविज्ञानाचा आश्रयभाव न पावणाऱ्या चक्षूला (चक्षुप्रसादाला) ग्रहण केले जाते. दर्शनात (पाहण्याच्या क्रियेत) मार्गदर्शकाची भूमिका असणे म्हणजे 'दर्शनपरिणायकत्व' होय. ज्याप्रमाणे एखादा स्वामी 'हे आणि हे करा' असे सांगत त्या त्या कार्यात आपल्या माणसांना प्रेरित करतो, त्याचप्रमाणे हे चक्षू देखील चक्षुसंस्पर्श इत्यादींचा आश्रय बनून, त्या धर्मांना दर्शनाच्या कार्यात जणू आज्ञा देत असल्यासारखे मार्गदर्शन करते, म्हणून याला 'चक्षू' असे म्हणतात. कारण जे मार्गदर्शन करते ते 'चक्षू' होय; वर सांगितलेल्या पद्धतीने ते दर्शविते आणि मार्गदर्शन करते, असा याचा अर्थ आहे. अथवा, जे सम आणि विषम रूपांना दर्शविते किंवा प्रकाशित करते, ते 'चक्षू' होय. ज्याच्यामध्ये उत्पन्न होतात ती 'संजाती' (उत्पत्तिस्थान) होय. काय उत्पन्न होतात? स्पर्शादी धर्म. तसेच ते 'समवसरण' (एकत्र येण्याचे स्थान) आहे. चक्षुसंस्पर्श इत्यादींना स्वतःच्या तीक्ष्ण किंवा मंद भावाचे अनुकरण करायला लावून ते इंद्रियत्वाचे (प्रभुत्वाचे) कार्य करते. जरी ते नित्य, ध्रुव आणि आत्मा म्हणून गृहीत धरले गेले असले, तरी नाश पावण्याच्या आणि पूर्णपणे नष्ट होण्याच्या स्वभावामुळे (लुज्जन-पलुज्जन अर्थाने) ते अनित्य आहे. ज्याच्याद्वारे (विषय) उपभोगले जातात किंवा प्रवेश करतात ते 'वळंजन' (उपभोगाचे स्थान) होय; त्या द्वारात उत्पन्न होणाऱ्या स्पर्शादी धर्मांच्या उपभोगाच्या अर्थाने (ते द्वार आहे).

597. Pubbe vutto parikappo eva vikappanattho. Ghaṭṭayamānamevāti pasādassa abhimukhabhāvavisesaṃ gacchantameva.

५९७. पूर्वी सांगितलेली कल्पना (परिकल्प) हाच 'विकल्प' या अर्थाचा शब्द आहे. 'घट्टयमानमेव' (आदळत असतानाच) म्हणजे प्रसादाच्या (चक्षुप्रसादाच्या) संमुख होण्याच्या विशेष अवस्थेला प्राप्त होत असतानाच.

599. Rūpaṃ ārabbha cakkhusamphassādīnaṃ uppattivacaneneva tesaṃ taṃdvārikānaṃ aññesañca rūpaṃ ārabbha uppatti vuttā hoti. Yathā ca tesaṃ rūpaṃ paccayo hoti, tena paccayena uppatti vuttā hotīti adhippāyena ‘‘iminā’’tiādimāha. Tattha cakkhupasādavatthukānaṃ phassādīnanti iminā vacanena tadālambanarūpārammaṇatāya taṃsadisānaṃ manodhātuādīnañca purejātapaccayena uppatti dassitāti daṭṭhabbā. Yattha pana viseso atthi, taṃ dassetuṃ ‘‘cakkhudvārajavanavīthipariyāpannāna’’ntiādimāha. Tāni hi rūpaṃ garuṃ katvā pavattamānassādanābhinandanabhūtāni taṃsampayuttāni ca ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayehi uppajjanti, aññāni ārammaṇapurejātenevāti evaṃ ‘‘ārabbhā’’ti vacanaṃ ārammaṇapaccayato aññapaccayabhāvassapi dīpakaṃ, ārammaṇavacanaṃ ārammaṇapaccayabhāvassevāti ayametesaṃ viseso.

५९९. रूपाला आलंबन (विषय) करून चक्षुसंस्पर्श इत्यादींच्या उत्पत्तीच्या वचनानेच, त्या द्वारात उत्पन्न होणाऱ्या आणि इतर धर्मांची देखील रूपाला आलंबन करून होणारी उत्पत्ती सांगितली गेली आहे. आणि ज्या प्रकारे रूप त्यांच्यासाठी प्रत्यय (कारण) बनते, त्या प्रत्ययाने त्यांची उत्पत्ती सांगितली गेली आहे, या अभिप्रायाने 'इमिना' (याच्याद्वारे) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'चक्षुप्रसाद हे वस्तू (आश्रय) असणाऱ्या स्पर्शादी धर्मांचे' या वचनाने, त्या रूपाला आलंबन करणाऱ्या आणि त्यांच्यासारख्याच असणाऱ्या मनोधातू इत्यादींची देखील 'पुरेजात-प्रत्ययाने' (पूर्वजात प्रत्ययाने) होणारी उत्पत्ती दर्शविली आहे, असे जाणावे. परंतु जेथे काही विशेष आहे, ते दर्शविण्यासाठी 'चक्षुद्वारजवनवीथिपरियापन्नानं' (चक्षुद्वार-जवन-वीथीमध्ये समाविष्ट असणाऱ्या) इत्यादी म्हटले आहे. कारण ती रूपाला आदरयुक्त करून प्रवृत्त होणारी, आस्वादन व अभिनंदन करणारी असतात आणि त्यांच्याशी संप्रयुक्त असणारे धर्म 'आलंबनाधिपती' व 'आलंबनोपनिश्रय' प्रत्ययांद्वारे उत्पन्न होतात; आणि इतर धर्म केवळ 'आलंबन-पुरेजात' प्रत्ययानेच उत्पन्न होतात. अशा प्रकारे 'आरब्भ' (आलंबन करून) हा शब्द आलंबन-प्रत्ययाव्यतिरिक्त इतर प्रत्ययभावाचा देखील निदर्शक आहे, तर 'आलंबन' हा शब्द केवळ आलंबन-प्रत्ययभावाचाच निदर्शक आहे; हा या दोघांमधील विशेष (फरक) आहे.

600. Suṇātīti sotaviññāṇassa nissayabhāvena suṇāti. Jivhāsaddena viññāyamānā kiriyā sāyananti katvā ‘‘sāyanaṭṭhenā’’ti āha. Kucchitānaṃ dukkhasampayuttaphassādīnaṃ āyoti kāyo, dukkhadukkhavipariṇāmadukkhānaṃ vā. Kāyāyatanassa byāpitāya cakkhupasāde kāyapasādabhāvopi atthi, tena cakkhupasādassa anuviddhattā no byāpitā ca na siyā, vuttā ca sā. Tasmā cakkhupasādassa phoṭṭhabbāvabhāsanaṃ kāyapasādassa ca rūpāvabhāsanaṃ āpannanti lakkhaṇasammissataṃ codeti. Cakkhukāyānaṃ aññanissayattā kalāpantaragatatāya ‘‘aññassa aññattha abhāvato’’ti āha. Rūparasādinidassanaṃ samānanissayānañca aññamaññasabhāvānupagamena aññamaññasmiṃ abhāvo, ko pana vādo asamānanissayānanti dassetuṃ vuttaṃ.

६००. 'ऐकतो' (सुणाति) म्हणजे श्रोतविज्ञानाचा आश्रय बनून ऐकतो. 'जिव्हा' या शब्दाने जाणली जाणारी क्रिया म्हणजे 'सायान' (आस्वाद घेणे) होय, म्हणून 'सायान-अर्थाने' (आस्वाद घेण्याच्या अर्थाने) असे म्हटले आहे. निंद्य अशा दुःखसंप्रयुक्त स्पर्श इत्यादींचे जे उत्पत्तीस्थान (आय) आहे, तो 'काय' होय; किंवा दुःखदुःख आणि विपरिणामदुःख यांचे जे उत्पत्तीस्थान आहे, तो 'काय' होय. कायायतनाच्या व्यापकतेमुळे चक्षुप्रसादामध्ये कायप्रसादाचे अस्तित्व देखील आहे, कारण तो चक्षुप्रसादाशी संमिश्र (अनुविद्ध) झालेला असतो; जर असे नसले तर त्याची व्यापकता सिद्ध होणार नाही, आणि ती व्यापकता सांगितली गेली आहे. त्यामुळे चक्षुप्रसादाला स्प्रष्टव्याचा (स्पर्शाचा) आभास आणि कायप्रसादाला रूपाचा आभास प्राप्त होईल, अशी लक्षणांच्या संमिश्रतेची शंका उपस्थित होते. चक्षू आणि काय यांचे आश्रय वेगवेगळे असल्यामुळे आणि ते वेगवेगळ्या कलापांमध्ये राहत असल्यामुळे 'एकाचा दुसऱ्यामध्ये अभाव असतो' असे म्हटले आहे. रूप, रस इत्यादींचे उदाहरण हे दर्शविण्यासाठी दिले आहे की, एकाच आश्रयावर असणाऱ्या रूप, रस इत्यादींमध्ये देखील एकमेकांच्या स्वभावाचा स्वीकार न केल्यामुळे परस्परांचा अभाव असतो; मग वेगवेगळ्या आश्रयांवर असणाऱ्या (चक्षुप्रसाद आणि कायप्रसाद) यांच्या अभावाविषयी काय बोलावे!

Rūpābhighātāraho [Pg.147] ca so bhūtappasādo cāti rūpābhighātārahabhūtappasādo. Evaṃlakkhaṇaṃ cakkhu. Rūpābhighātoti ca rūpe, rūpassa vā abhighātoti attho. Paripuṇṇāparipuṇṇāyatanattabhāvanibbattakassa kammassa nidānabhūtā kāmataṇhā rūpataṇhā ca tadāyatanikabhavapatthanābhāvato daṭṭhukāmatādivohāraṃ arahatīti dutiyo nayo sabbattha vutto. Tattha daṭṭhukāmatānidānaṃ kammaṃ samuṭṭhānametesanti daṭṭhukāmatānidānakammasamuṭṭhānāni, evaṃvidhānaṃ bhūtānaṃ pasādalakkhaṇaṃ cakkhu, evaṃvidho vā bhūtappasādo daṭṭhukāmatāni…pe… pasādo. Evaṃlakkhaṇaṃ cakkhu. Rūpesu puggalassa vā viññāṇassa vā āviñchanarasaṃ.

जे रूपाच्या आघाताला (स्पर्शाला) योग्य आहे आणि जे महाभूतांचा प्रसाद (स्वच्छता) आहे, ते 'रूपाभिघातार्ह-भूतप्रसाद' होय. अशा लक्षणांचे चक्षू असते. 'रूपाभिघात' म्हणजे रूपात (चक्षूचा) आघात किंवा रूपाचा (चक्षूवर) आघात, असा अर्थ आहे. परिपूर्ण किंवा अपूर्ण आयतन असणाऱ्या आत्मभावाला (शरीराला) उत्पन्न करणाऱ्या कर्माचे कारण असणारी कामतण्हा आणि रूपतण्हा, त्या आयतनांनी युक्त अशा भवाची इच्छा करण्याच्या स्वभावामुळे 'पाहण्याची इच्छा' (दठ्ठुकामता) इत्यादी व्यवहाराला पात्र ठरते, हा दुसरा नय सर्वत्र सांगितला आहे. तेथे 'पाहण्याच्या इच्छेचे कारण असणारे कर्म हे ज्यांचे समुत्थान (उत्पत्तीचे कारण) आहे' ते 'दठ्ठुकामतानिदानकर्मसमुत्थान' होय. अशा प्रकारच्या महाभूतांचा प्रसाद हे चक्षूचे लक्षण आहे; किंवा अशा प्रकारचा भूतप्रसाद म्हणजे पाहण्याची इच्छा... इत्यादींचा प्रसाद होय. अशा लक्षणांचे चक्षू असते. रूपांच्या बाबतीत पुद्गलाला किंवा विज्ञानाला आकर्षित करणे (आविंचन) हे त्याचे कार्य (रस) आहे.

Kāyo sabbesanti ko ettha viseso, nanu tejādiadhikānañca bhūtānaṃ pasādā sabbesaṃyevāti? Saccametaṃ, idaṃ pana ‘‘sabbesa’’nti vacanaṃ ‘‘samānāna’’nti imamatthaṃ dīpeti anuvattamānassa ekadesādhikabhāvassa nivāraṇavasena vuttattā. Tejādīnanti padīpasaṅkhātassa tejassa obhāsena vāyussa saddena pathaviyā gandhena kheḷasaṅkhātassa udakassa rasenāti purimavāde pacchimavāde ca yathāyogaṃ taṃtaṃbhūtaguṇehi anuggayhabhāvato rūpādiggahaṇe upakaritabbatoti attho. Rūpādīnaṃ adhikabhāvadassanatoti aggimhi rūpassa pabhassarassa vāyumhi saddassa sabhāvena suyyamānassa pathaviyā surabhiādino gandhassa āpe ca rasassa madhurassa visesayuttānaṃ dassanato ‘‘rūpādayo tesaṃ guṇā’’ti paṭhamavādī āha. Tasseva ca ‘‘iccheyyāmā’’tiādinā uttaramāha. Imināvupāyena dutiyavādissapi niggaho hotīti.

'सर्व महाभूतांचा काय' यात काय विशेष आहे? तेजो इत्यादी अधिक असणाऱ्या महाभूतांचे प्रसाद हे सर्वांचेच असतात की नाही? हे सत्य आहे, परंतु हे 'सर्वांचे' (सब्बेसं) हे वचन 'समानांचे' (समानानं) हा अर्थ स्पष्ट करते, कारण ते अनुवृत्त होणाऱ्या एका भागाच्या अतिरेकाचे निवारण करण्यासाठी म्हटले गेले आहे. 'तेजो इत्यादींचे' म्हणजे दिव्याच्या रूपातील तेजाच्या प्रकाशाने, वायूच्या शब्दाने, पृथ्वीच्या गंधाने आणि लाळेच्या रूपातील पाण्याच्या रसाने - अशा प्रकारे पूर्ववादात आणि उत्तरवादात योग्यतेनुसार त्या त्या महाभूतांच्या गुणांद्वारे उपकृत झाल्यामुळे रूप इत्यादींच्या ग्रहणात साहाय्यक ठरतात, असा अर्थ आहे. रूप इत्यादींच्या अतिरेकाचे दर्शन होत असल्यामुळे - जसे की अग्नीमध्ये तेजस्वी रूपाचे, वायूंमध्ये स्वाभाविकपणे ऐकू येणाऱ्या शब्दाचे, पृथ्वीमध्ये सुगंधी इत्यादी गंधाचे आणि पाण्यात गोड रसाचे - जे विशेष गुणांनी युक्त आहेत, त्यांचे दर्शन होत असल्यामुळे 'रूप इत्यादी त्यांचे गुण आहेत' असे प्रथमवादी म्हणतात. आणि त्यालाच 'इच्छेय्याम' (आम्ही इच्छा करू) इत्यादींद्वारे उत्तर दिले आहे. याच उपायाने द्वितीयवादीचे देखील खंडन (निग्रह) होते, असे जाणावे.

Atha vā rūpādivisesaguṇehi tejaākāsapathavīāpavāyūhi cakkhādīni katānīti vadantassa kaṇādassa vādaṃ tatiyaṃ uddharitvā taṃ niggahetuṃ ‘‘athāpi vadeyyu’’ntiādi vuttanti daṭṭhabbaṃ. Āsave upalabbhamānopi gandho pathaviyā āposaṃyuttāya kappāsato visadisāyāti na kappāsagandhassa adhikabhāvāpattīti ce? Na, anabhibhūtattā. Āsavehi udakasaṃyuttā pathavī udakena abhibhūtā, na kappāsapathavīti tassāyeva adhikena gandhena bhavitabbanti. Uṇhodakasaññutto ca aggi upalabbhanīyo mahantoti katvā tassa phasso viya vaṇṇopi pabhassaro upalabbhitabboti uṇhodakavaṇṇato agginā anabhisambandhassa sītudakassa vaṇṇo parihāyetha. Tasmāti etassubhayassa abhāvā. Tadabhāvena hi [Pg.148] rūpādīnaṃ tejādivisesaguṇatā nivattitā, taṃnivattanena ‘‘tejādīnaṃ guṇehi rūpādīhi anuggayhabhāvato’’ti idaṃ kāraṇaṃ nivattitanti. Evaṃ paramparāya ubhayābhāvo visesakappanappahānassa kāraṇaṃ hotīti āha ‘‘tasmā pahāyetheta’’ntiādi. Ekakalāpepi rūparasādayo visadisā, ko pana vādo nānākalāpe cakkhādayo bhūtavisesābhāvepīti dassetuṃ rūparasādinidassanaṃ vuttaṃ.

किंवा दुसऱ्या एका पद्धतीने, 'तेज, आकाश, पृथ्वी, आप आणि वायू या रूपादी विशिष्ट गुणांमुळे चक्षू इत्यादी इंद्रिये बनवली गेली आहेत' असे म्हणणाऱ्या कणाद सिद्धांताचा (वैशेषिक दर्शनाचा) तिसऱ्यांदा उल्लेख करून त्याचे खंडन करण्यासाठी 'अथापि वदेय्युं' (तरीही ते म्हणू शकतील) इत्यादी म्हटले आहे, असे समजावे. जर असे म्हटले की, 'आसवामध्ये (मद्यात) आढळणारा गंध हा पाण्याशी युक्त असलेल्या पृथ्वीचाच आहे, जो कापसापेक्षा भिन्न आहे, म्हणून कापसाच्या गंधाची अधिकता सिद्ध होत नाही'? तर ते योग्य नाही; कारण तो अभिभूत (दबलेला) नसतो. आसवातील पाण्याशी युक्त असलेली पृथ्वी पाण्याने अभिभूत (दबलेली) असते, परंतु कापसातील पृथ्वी पाण्याने अभिभूत नसते; म्हणून तिचाच गंध अधिक असायला हवा. तसेच, गरम पाण्याशी युक्त असलेला अग्नी हा मोठा जाणवतो, म्हणून त्याच्या स्पर्शाप्रमाणे त्याचा वर्णही अत्यंत तेजस्वी भासायला हवा; आणि गरम पाण्याच्या वर्णापेक्षा अग्नीशी संबंध नसलेल्या थंड पाण्याच्या वर्णाचा ऱ्हास व्हायला हवा होता. परंतु असे होत नाही. म्हणून या दोन्ही गोष्टींचा अभाव आहे. त्याच्या अभावामुळे रूप इत्यादींची तेज इत्यादींचे विशिष्ट गुण असण्याची शक्यता नाकारली जाते, आणि त्याच्या निवारणाने 'तेज इत्यादींच्या गुणांनी रूप इत्यादींचे ग्रहण न होण्यामुळे' हे कारणही नाकारले जाते. अशा प्रकारे परंपरेने दोन्हीचा अभाव हा महाभूतांच्या विशिष्ट कल्पनेचा त्याग करण्याचे कारण ठरतो, म्हणून 'तस्मा पहायेथेतं' इत्यादी म्हटले आहे. एकाच कलापामध्ये (रूप-समूहात) देखील रूप, रस इत्यादी भिन्न असतात, मग महाभूतांचा विशेष भेद नसतानाही वेगवेगळ्या कलापांमध्ये चक्षू इत्यादी इंद्रिये भिन्न असतात, याबद्दल काय सांगावे? हे दर्शवण्यासाठी रूप, रस इत्यादींचे उदाहरण दिले आहे।

Yadi bhūtaviseso natthi, kiṃ pana cakkhādivisesassa kāraṇanti taṃ dassetuṃ ‘‘yaṃ aññamaññassā’’tiādimāha. Ekampi kammaṃ pañcāyatanikattabhāvapatthanānipphannaṃ cakkhādīnaṃ visesahetuttā ‘‘aññamaññassa asādhāraṇa’’nti ca ‘‘kammaviseso’’ti ca vuttanti daṭṭhabbaṃ. Na hi taṃ yena visesena cakkhussa paccayo, teneva sotassa hoti indriyantarābhāvappattito. ‘‘Paṭisandhikkhaṇe mahaggatā ekā cetanā kaṭattārūpānaṃ kammapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.12.78) vacanena paṭisandhikkhaṇe vijjamānānaṃ sabbesaṃ kaṭattārūpānaṃ ekā cetanā kammapaccayo hotīti viññāyati. Nānācetanāya hi tadā indriyuppattiyaṃ sati parittena ca mahaggatena ca kammunā nibbattitaṃ kaṭattārūpaṃ āpajjeyyāti na cekā paṭisandhi anekakammanibbattā hotīti siddhamekena kammena anekindriyuppatti hotīti. Anallīno nissayo etassāti anallīnanissayo, rūpasaddasaṅkhāto visayo. Gandharasānaṃ nissayā ghānajivhānissaye allīyantīti te nissayavasena allīnā, phoṭṭhabbaṃ sayaṃ kāyanissayaallīnaṃ bhūtattayattā. Dūre…pe… sampatto eva nāma paṭighaṭṭananighaṃsajanakatoti adhippāyo. Saddo pana dhātuparamparāya vāyu viya āgantvā nissayavasena sotanissaye allīyitvā sotaṃ ghaṭṭetvā vavatthānaṃ gacchanto saṇikaṃ vavatthānaṃ gacchatīti vutto. Evaṃ pana saticittasamuṭṭhānaṃ saddāyatanaṃ sotaviññāṇassa kadācipi ārammaṇapaccayo na siyā. Na hi bahiddhā cittasamuṭṭhānuppatti upapajjatīti.

जर महाभूतांचा विशेष भेद नसेल, तर चक्षू इत्यादींच्या भेदाचे कारण काय आहे? हे दर्शवण्यासाठी 'यं अञ्ञमञ्ञस्स' (जे परस्परांचे) इत्यादी म्हटले आहे. पाच आयतने असलेल्या आत्मभावाच्या (अस्तित्वाच्या) इच्छेने निष्पन्न झालेले एकच कर्म देखील चक्षू इत्यादींच्या विशिष्ट कारणाचे रूप असल्यामुळे, त्याला 'परस्परांसाठी असाधारण' आणि 'कर्मविशेष' असे म्हटले आहे, असे समजावे. कारण ज्या विशिष्ट शक्तीने ते चक्षूसाठी प्रत्यय (कारण) बनते, त्याच शक्तीने ते श्रोत्रासाठी प्रत्यय बनत नाही; कारण तसे झाल्यास इंद्रियांतराचा (इतर इंद्रियांचा) अभाव होईल. 'प्रतिसंधीच्या क्षणी महग्गत असलेली एकच चेतना ही कटत्तारूपांसाठी कर्मप्रत्ययाने प्रत्यय बनते' या वचनानुसार प्रतिसंधीच्या क्षणी विद्यमान असलेल्या सर्व कटत्तारूपांसाठी एकच चेतना कर्मप्रत्यय बनते, असे समजते. कारण जर त्यावेळी वेगवेगळ्या चेतनांमुळे इंद्रियांची उत्पत्ती झाली असती, तर परित्त (कामावचर) आणि महग्गत कर्माने उत्पन्न झालेले कटत्तारूप एकाच वेळी प्राप्त झाले असते; म्हणून एकच प्रतिसंधी अनेक कर्मांनी उत्पन्न होत नाही, आणि एकाच कर्माने अनेक इंद्रियांची उत्पत्ती होते, हे सिद्ध होते. ज्याचा आश्रय चिकटलेला (संलग्न) नसतो तो 'अनल्लीन-निश्रय' होय, जो रूप आणि शब्द नावाचा विषय आहे. गंध आणि रसाचे आश्रय हे घ्राण आणि जिव्हा यांच्या आश्रयाशी संलग्न होतात, म्हणून ते आश्रयाच्या प्रभावाने संलग्न आहेत; स्पर्श हा स्वतःच काय-आश्रयाशी (त्वचेच्या आश्रयाशी) संलग्न असतो, कारण तो तीन महाभूतांचा (पृथ्वी, तेज, वायू) समूह आहे. दूर असले तरी... स्पर्श/घर्षण निर्माण करत असल्यामुळे ते प्राप्तच मानले जाते, असा महाअट्ठकथाचार्यांचा अभिप्राय आहे. परंतु शब्द हा धातूंच्या परंपरेने वायू प्रमाणे येऊन, आश्रयाच्या प्रभावाने श्रोत्र-आश्रयाशी संलग्न होऊन, श्रोत्राला आदळून निश्चितीला प्राप्त होतो, म्हणजेच हळूहळू निश्चितीला प्राप्त होतो, असे म्हटले आहे. परंतु असे मानल्यास, चित्तापासून उत्पन्न होणारे शब्दायतन हे श्रोत्रविज्ञानासाठी कधीही आलंबनप्रत्यय बनू शकणार नाही. कारण शरीराबाहेर चित्तापासून उत्पन्न होणाऱ्या रूपाची उत्पत्ती शक्य नसते।

Cirena suyyeyyāti kasmā etaṃ vuttaṃ, nanu dūre ṭhitehi rajakādisaddā cirena suyyantīti? Na, dūrāsannānaṃ yathāpākaṭe sadde gahaṇavisesato. Yathā hi dūrāsannānaṃ vacanasadde yathā pākaṭībhūte gahaṇavisesato ākāravisesānaṃ aggahaṇaṃ gahaṇañca hoti, evaṃ rajakādisaddepi āsannassa ādito pabhuti yāvāvasānā kamena pākaṭībhūte [Pg.149] dūrassa cāvasāne majjhe vā piṇḍavasena pavattipākaṭībhūte nicchayagahaṇānaṃ sotaviññāṇavīthiyā parato pavattānaṃ visesato lahukaṃ suto cirena sutoti abhimāno hoti. So pana saddo yattha uppanno, taṃ nissitova attano vijjamānakkhaṇe sotassa āpāthamāgacchati. Dūre ṭhito pana saddo aññattha paṭighosuppattiyā bhājanādicalanassa ca ayokanto viya ayocalanassa paccayo hotīti daṭṭhabbo. Yathā vā ghaṇṭābhighātānujāni bhūtāni anuravassa nissayabhūtāni ghaṭṭanasabhāvāni, evaṃ ghaṭṭanānujāni yāva sotappasādā uppattivasena āgatāni bhūtāni ghaṭṭanasabhāvānevāti taṃnissito saddo nissayavasena dhātuparamparāya ghaṭṭetvā saṇikaṃ vavatthānaṃ gacchatīti vutto. Asukadisāya nāmāti na paññāyeyya. Kasmā? Sotappadesasseva saddassa gahaṇato.

'उशिराने ऐकू येईल' असे का म्हटले आहे? दूर असलेल्या लोकांना धोबी इत्यादींचे कपडे धुण्याचे आवाज उशिराने ऐकू येतात की नाही? नाही, दूर आणि जवळ असणाऱ्यांना जसा आवाज प्रकट होतो, त्यानुसार ग्रहण करण्याच्या विशेषावरून (वीथीच्या फरकावरून) असे होते. जसे दूर आणि जवळ असणाऱ्यांना बोलण्याचा आवाज जसा प्रकट होतो, त्यानुसार ग्रहण करण्याच्या विशेषावरून अक्षरांच्या विशेषांचे ग्रहण न होणे किंवा ग्रहण होणे घडते; तसेच धोबी इत्यादींच्या आवाजाच्या बाबतीतही, जवळ असणाऱ्याला सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत क्रमाने तो आवाज स्पष्ट ऐकू येतो, तर दूर असणाऱ्याला शेवटी किंवा मध्येच समूहाच्या रूपाने तो आवाज स्पष्ट ऐकू येतो. श्रोत्रविज्ञान वीथीच्या नंतर उत्पन्न होणाऱ्या निश्चय-ग्रहणाच्या विशेषावरून 'लवकर ऐकले' किंवा 'उशिरा ऐकले' असा केवळ अभिमान (भ्रम) होतो. परंतु तो शब्द ज्या ठिकाणी उत्पन्न झाला आहे, त्याच ठिकाणाचा आश्रय घेऊन स्वतःच्या अस्तित्वाच्या क्षणी श्रोत्राच्या कक्षेत येतो. परंतु दूर असलेला शब्द दुसऱ्या ठिकाणी प्रतिध्वनी निर्माण होण्यास आणि भांडी इत्यादी हलण्यास, लोहचुंबक जसा लोहाच्या हालचालीस कारणीभूत ठरतो, तसा कारणीभूत ठरतो असे समजावे. किंवा जसे घंटेच्या आघातानंतर उत्पन्न होणारी महाभूते ही अनुराव (झंकार) चे आश्रय बनून आघाताच्या स्वभावाची असतात, तसेच आघातामुळे उत्पन्न झालेली महाभूते श्रोत्रप्रसादापर्यंत उत्पत्तीच्या क्रमाने येताना आघाताच्या स्वभावाचीच असतात; म्हणून त्यावर आश्रित असलेला शब्द आश्रयाच्या प्रभावाने धातूंच्या परंपरेने आदळून हळूहळू निश्चितीला प्राप्त होतो, असे म्हटले आहे. 'अमुक दिशेला आहे' असे स्पष्ट होणार नाही. का? कारण श्रोत्रप्रसादाच्या ठिकाणीच शब्दाचे ग्रहण होते म्हणून।

Visame ajjhāsayo etassāti visamajjhāsayo, ajjhāsayarahitampi cakkhu visamaninnattā visamajjhāsayaṃ viya hotīti ‘‘visamajjhāsaya’’nti vuttaṃ. Cakkhumato vā puggalassa ajjhāsayavasena cakkhu ‘‘visamajjhāsaya’’nti vuttaṃ.

ज्याची विषम (असम) विषयांमध्ये आवड (कल) आहे तो 'विषमज्झासय' (विषम-आशयी) होय. इच्छा किंवा आवड नसलेले चक्षू देखील विषम विषयांकडे झुकलेले असल्यामुळे विषम विषयांमध्ये आवड असल्यासारखेच होते, म्हणून त्याला 'विषमज्झासय' असे म्हटले आहे. किंवा चक्षू असलेल्या व्यक्तीच्या इच्छेनुसार (आवडानुसार) चक्षूला 'विषमज्झासय' म्हटले आहे।

Kaṇṇakūpachiddeyeva pavattanato ārammaṇaggahaṇahetuto ca tattheva ‘‘ajjhāsayaṃ karotī’’ti vuttaṃ. Tassa sotassa sotaviññāṇanissayabhāvena saddasavane. Ajaṭākāsopi vaṭṭatīti etassa aṭṭhakathādhippāyena atthaṃ vadanto ‘‘antoleṇasmi’’ntiādimāha. Attano adhippāyena vadanto ‘‘kiṃ etāya dhammatāyā’’tiādimavoca.

फक्त कानाच्या छिद्रामध्येच प्रवृत्त होत असल्यामुळे आणि आलंबन (विषय) ग्रहण करण्याचे कारण असल्यामुळे तेथेच 'आशय (कल) निर्माण करतो' असे म्हटले आहे. त्या श्रोत्राचे श्रोत्रविज्ञानाचा आश्रय बनून शब्द ऐकण्याच्या बाबतीत. 'अजटाकाश (अखंड आकाश) देखील योग्य आहे' याचा अट्ठकथेच्या अभिप्रायानुसार अर्थ सांगताना 'अंतोळेणस्मिं' (लेण्याच्या आत) इत्यादी म्हटले आहे. स्वतःच्या अभिप्रायानुसार सांगताना 'किं एताय धम्मताय' (या नियमाने काय होणार) इत्यादी म्हटले आहे।

Vātūpanissayo gandho gocaro etassāti vātūpanissayagandhagocaraṃ. Ettha ca gandhaggahaṇassa vāto upanissayo, tabbohārena pana gandho ‘‘vātūpanissayo’’ti vutto. Atha vā vāto eva upanissayo vātūpanissayo. Kassāti? Ghānaviññāṇassa. So sahakārīpaccayantarabhūto etassa atthīti vātūpanissayo, gandho paccayo.

ज्याचा विषय वायूच्या उपनिश्रयाने (आश्रयाने) युक्त असलेला गंध आहे, तो 'वातुपनिस्सयगन्धगोचर' (वायू-आश्रित-गंध-गोचर) होय. आणि येथे गंध ग्रहण करण्यासाठी वायू हा उपनिश्रय (बलवान कारण) आहे, परंतु त्या व्यवहाराने गंधालाच 'वातुपनिस्सय' म्हटले आहे. किंवा वायूच उपनिश्रय आहे म्हणून 'वातुपनिस्सय' होय. कोणाचा? घ्राणविज्ञानाचा. तो वायू या गंधाचा सहकारी प्रत्यय (कारण) बनून राहतो, म्हणून 'वातुपनिस्सय' होय, आणि गंध हा प्रत्यय (विषय) आहे।

Āpo ca sahakārīpaccayantarabhūto kheḷādiko. Tathā pathavī. Gahetabbassa hi phoṭṭhabbassa uppīḷiyamānassa ādhārabhūtā pathavī kāyassa ca phoṭṭhabbena uppīḷiyamānassa nissayabhūtānaṃ ādhārabhūtā sabbadā [Pg.150] phoṭṭhabbagahaṇassa upanissayoti. Uppīḷanena pana vinā phoṭṭhabbagahaṇe kāyāyatanassa nissayabhūtā pathavī upanissayoti daṭṭhabbā. Sabbadāpi ca tassā upanissayabhāvo yutto eva.

आपो (जलधातू) म्हणजे लाळ इत्यादी द्रव पदार्थ, जे सहकारी प्रत्यय (सहकारी कारण) बनलेले आहे. तसेच पठवी (पृथ्वीधातू) देखील आहे. कारण, ग्रहण करण्यायोग्य आणि दाबल्या जाणाऱ्या स्प्रष्टव्याचा (स्पर्श आलंबनाचा) आधार असणारी पठवी आणि स्पर्शाने दाबल्या जाणाऱ्या कायप्रसादाच्या आश्रयभूत महाभूतांची आधार असणारी पठवी ही नेहमीच स्पर्शग्रहणाचा उपनिस्सय (बलवान आश्रय) आहे असे जाणावे. परंतु, दाबल्याशिवाय होणाऱ्या स्पर्शग्रहणामध्ये कायायतनाचा आश्रय असणारी पठवी ही उपनिस्सय आहे असे जाणावे. आणि सर्वकाळातही तिचा उपनिस्सयभाव योग्यच आहे.

Pañcavaṇṇānanti vacanaṃ tadādhārānaṃ suttānaṃ nānattadassanatthaṃ. Pañcappakārā pañcavaṇṇā. Ekantatoti idaṃ sabbadā uppīḷanena vinibbhujjituṃ asakkuṇeyyānaṃ kalāpantararūpānaṃ sabbhāvā tesaṃ nivattanatthaṃ vuttaṃ. Na hi tāni ekantena avinibhuttāni kalāpantaragatattāti.

'पंचवर्णांचे' हे वचन त्या वर्णांचे आधार असणाऱ्या सुतांचे (धाग्यांचे) नानात्व (विविधता) दर्शवण्यासाठी आहे. पाच प्रकारचे धागे म्हणजेच पंचवर्ण होय. 'एकांततः' हे वचन नेहमी दाबण्याद्वारे वेगळे करण्यास असमर्थ असणाऱ्या इतर कलापांमधील रूपांच्या अस्तित्वामुळे, त्यांचे निवारण करण्यासाठी (त्यांना वगळण्यासाठी) सांगितले आहे. कारण ती (इतर कलापांमधील रूपे) निश्चितपणे अविभक्त (वेगळी न करता येणारी) नाहीत, कारण ती दुसऱ्या कलापात विद्यमान असतात.

616. Vaṇṇanibhāti rūpāyatanameva niddiṭṭhanti tadeva apekkhitvā ‘‘sanidassana’’nti napuṃsakaniddeso kato. Tasmāti nippariyāyarūpānaṃ nīlādīnaṃ phusitvā ajānitabbato dīghādīnañca phusitvā jānitabbato na nippariyāyena dīghaṃ rūpāyatanaṃ. Taṃ taṃ nissāyāti dīghādisannivesaṃ bhūtasamudāyaṃ nissāya. Tathā tathā ṭhitanti dīghādisannivesena ṭhitaṃ vaṇṇasamudāyabhūtaṃ rūpāyatanameva dīghādivohārena bhāsitaṃ. Aññamaññaparicchinnaṃ ekasmiṃ itarassa abhāvā. Visayagocarānaṃ viseso anaññatthabhāvo tabbahulacāritā ca cakkhuviññāṇassa.

६१६. 'वर्णनिभा' या शब्दाने रूपायतनच निर्देशित केले आहे. म्हणून त्यालाच अनुलक्षून 'सनिदस्सन' (सनिदर्शन) असा नपुंसकलिंगी निर्देश केला आहे. म्हणून, मुख्य रूप असणाऱ्या नील (निळा) इत्यादी रूपांना स्पर्श करून जाणता येत नसल्यामुळे आणि लांब इत्यादी आकारांना स्पर्श करून जाणता येत असल्यामुळे, मुख्य अर्थाने 'लांब' हे रूपायतन नाही. 'त्या त्या गोष्टीचा आश्रय घेऊन' म्हणजे लांब इत्यादी आकार असणाऱ्या महाभूतांच्या समूहाचा आश्रय घेऊन. 'त्या त्या प्रकारे स्थित' म्हणजे लांब इत्यादी आकाराने स्थित असणाऱ्या वर्णसमूहरूप रूपायतनालाच 'लांब' इत्यादी व्यवहाराने (संज्ञेने) सांगितले आहे. 'परस्पर परिच्छिन्न' कारण एकाच्या ठिकाणी दुसऱ्याचा अभाव असतो. चक्षुविज्ञानाचा रूपाशिवाय इतर विषयात प्रवृत्त न होणे (विषय) आणि त्यातच बहुतांश वेळा प्रवृत्त होणे (गोचर) हा विषय आणि गोचर यांमधील विशेष (फरक) आहे.

620. Bherisaddādīnañca vāditasaddattā ‘‘vuttāvasesāna’’nti āha. Amanussavacanena na manussehi aññe pāṇino eva gahitā, atha kho kaṭṭhādayopīti adhippāyena ‘‘seso sabbopī’’ti āha. Evaṃ santepi vatthuvisesakittanavasena pāḷiyaṃ anāgato tathā kittetabbo ye vā panāti vuttoti adhippāyo.

६२०. आणि भेरी (नगारा) इत्यादींच्या आवाजाचाही वाजवलेल्या वस्तूंचा आवाज असल्यामुळे 'उर्वरित सांगितलेल्यांचा' असे म्हटले आहे. 'अमनुष्य वचन' या शब्दाने मनुष्यांव्यतिरिक्त केवळ इतर प्राणीच घेतले आहेत असे नाही, तर लाकूड इत्यादी निर्जीव वस्तू देखील घेतल्या आहेत, या अभिप्रायाने 'उर्वरित सर्वही' असे म्हटले आहे. असे असले तरी, वस्तूच्या विशेष वर्णनाच्या प्रभावाने पाळि ग्रंथात न आलेला, परंतु त्या प्रकारे वर्णन करण्यास योग्य असणारा सर्व आवाज 'ये वा पन' (किंवा जे इतर) या शब्दाने सांगितला आहे, असा अभिप्राय आहे.

624. Vissagandhoti virūpo maṃsādigandho. Lambilanti madhurambilaṃ.

६२४. 'विस्सगंध' म्हणजे विकृत झालेला मांस इत्यादींचा वास (कुजलेला वास). 'लंबिल' म्हणजे आंबट-गोड चव.

632. Sañjānanti etenāti sañjānanaṃ, upalakkhaṇaṃ. Sakena sakena kammacittādinā paccayena samuṭṭhitānipi itthiliṅgādīni indriyasahite sarīre uppajjamānāni taṃtadākārāni hutvā uppajjantīti ‘‘itthindriyaṃ paṭicca samuṭṭhahantī’’ti vuttāni. Itthiliṅgādīsu eva ca adhipatibhāvā etassa indriyatā vuttā, indriyasahite santāne itthiliṅgādiākārarūpapaccayānaṃ aññathā anuppādanato itthiggahaṇassa ca tesaṃ rūpānaṃ paccayabhāvato. Yasmā pana bhāvadasakepi rūpānaṃ itthindriyaṃ na janakaṃ, nāpi anupālakaṃ upatthambhakaṃ vā, na ca aññakalāparūpānaṃ, tasmā taṃ jīvitindriyaṃ viya sakalāparūpānaṃ āhāro [Pg.151] viya vā kalāpantararūpānañca indriyaatthiavigatapaccayoti na vuttaṃ. Esa nayo purisindriyepi. Liṅgādiākāresu rūpesu rūpāyatanassa cakkhuviññeyyattā liṅgādīnaṃ cakkhuviññeyyatā vuttā.

६३२. ज्याच्याद्वारे ओळखतात ते 'संजानन' (संज्ञा) म्हणजेच लक्षण (चिन्ह) होय. आपापल्या कर्म, चित्त इत्यादी प्रत्ययांनी (कारणांनी) उत्पन्न झालेली असली तरी, स्त्रीलिंग इत्यादी रूपे इंद्रिययुक्त शरीरात उत्पन्न होताना त्या त्या आकाराची होऊन उत्पन्न होतात, म्हणून 'ती इत्थिंद्रियाला (स्त्री-इंद्रियाला) अनुसरून उत्पन्न होतात' असे म्हटले आहे. आणि स्त्रीलिंग इत्यादींवरच अधिपती भाव (प्रभुत्व) असल्यामुळे या भाव रूपाला इंद्रियत्व (इंद्रिय नाव) दिले आहे; कारण इंद्रिययुक्त संतानामध्ये स्त्रीलिंग इत्यादी आकाराच्या रूपांच्या कारणांना इतर प्रकारे उत्पन्न न होऊ देण्यामुळे आणि 'स्त्री' असे ग्रहण करणाऱ्या चित्ताला त्या रूपांचे प्रत्यय (कारण) बनवण्यामुळे. परंतु ज्या अर्थी भावदशकातही रूपांना इत्थिंद्रिय हे जनक (उत्पन्न करणारे) नाही, रक्षण करणारे नाही किंवा उपस्तंभक (टेका देणारे) नाही, आणि इतर कलापांतील रूपांचेही नाही; म्हणून त्याला जीवितेंद्रियाप्रमाणे स्वतःच्या कलापातील रूपांचे किंवा आहाराप्रमाणे इतर कलापांतील रूपांचे 'इंद्रिय-अत्थि-अविगत प्रत्यय' आहे असे सांगितले नाही. हाच नियम पुरिसिंद्रियाच्या (पुरुष-इंद्रियाच्या) बाबतीतही आहे. लिंग इत्यादी आकार असणाऱ्या रूपांमध्ये रूपायतन हे चक्षुविज्ञानाने जाणण्यायोग्य असल्यामुळे लिंग इत्यादींची चक्षुविज्ञेयता सांगितली आहे.

633. Ubhayampi…pe… kusalena patiṭṭhātīti sugatiṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Duggatiyañhi paṭisandhi akusalenevāti tadā uppajjamāno bhāvopi akusaleneva bhaveyya, paṭisandhiyaṃ viya pavattepīti. Tayidaṃ dvayaṃ yasmā santāne saha na pavattati ‘‘yassa itthindriyaṃ uppajjati, tassa purisindriyaṃ uppajjatīti? No’’tiādivacanato (yama. 3.indriyayamaka.188), tasmā ubhatobyañjanakassapi ekamevindriyaṃ hotīti vuttaṃ.

६३३. 'दोन्हीही... पे... कुशलाने प्रतिष्ठित होतात' हे वचन सुगतीला अनुलक्षून सांगितले आहे असे जाणावे. कारण दुर्गतीमध्ये प्रतिसंधी ही अकुशलानेच होते, म्हणून त्या वेळी उत्पन्न होणारा भाव देखील, प्रतिसंधीच्या वेळी ज्याप्रमाणे, प्रवृत्तीच्या (जीवनाच्या) काळातही अकुशलानेच होईल. हे दोन्ही इंद्रिये ज्या अर्थी एका प्राण्याच्या संतानामध्ये एकत्र प्रवृत्त होत नाहीत—'ज्याला इत्थिंद्रिय उत्पन्न होते, त्याला पुरिसिंद्रिय उत्पन्न होते का? नाही' इत्यादी वचनावरून—म्हणून उभतोव्यंजनाकामध्ये (दोन्ही लिंगे असणाऱ्या व्यक्तीमध्ये) देखील एकच इंद्रिय असते, असे म्हटले आहे.

635. Ekantaṃ kāyaviññattiyaṃ kāyavohārassa pavattidassanatthaṃ ‘‘kāyena saṃvaro sādhū’’ti (dha. pa. 361; saṃ. ni. 1.116) sādhakasuttaṃ āhaṭaṃ. Bhāvassa gamanaṃ pakāsanaṃ copanaṃ. Thambhanāti vāyodhātuadhikānaṃ bhūtānaṃ thambhanākāro viññattīti attho. Uddhaṅgamavātādayo viya hi yo vātādhiko kalāpo, tattha bhūtānaṃ viññattiākāratā hotīti. Teneva ‘‘kāyaṃ thambhetvā thaddhaṃ karotīti thambhanā’’ti vāyodhātukiccavasena viññatti vuttā. Tato eva ca ‘‘vāyodhātuyā ākāro kāyaviññattī’’ti ca vattuṃ vaṭṭati, tathā ‘‘pathavīdhātuyā vacīviññattī’’ti pathavīdhātuadhikabhūtavikārato.

६३५. निश्चितपणे कायविज्ञप्तीमध्ये 'काय' (शरीर) या व्यवहाराची प्रवृत्ती दर्शवण्यासाठी 'कायेने संवर करणे चांगले' हे साधक सूत्र उद्धृत केले आहे. अभिप्राय जाणवून देणे किंवा प्रकट करणे म्हणजे हालचाल (चोपन) होय. 'थंभना' (स्तंभन) म्हणजे वायूधातूचे प्राधान्य असणाऱ्या महाभूतांचा आधार देण्याचा (स्तंभन करण्याचा) आकार ही विज्ञप्ती आहे, असा अर्थ आहे. कारण, वर जाणाऱ्या वायू इत्यादींप्रमाणे जो वायूधातूचे प्राधान्य असणारा कलाप असतो, तिथे महाभूतांची विज्ञप्तीरूप अवस्था होते. म्हणूनच, 'कायाला स्तंभित करून ताठ करते ती थंभना' अशी वायूधातूच्या कार्याच्या प्रभावाने विज्ञप्ती सांगितली आहे. आणि म्हणूनच, 'वायूधातूची अवस्था ही कायविज्ञप्ती आहे' असे म्हणणे योग्य आहे; तसेच 'पठवीधातूची अवस्था ही वचीविज्ञप्ती (वाक्-विज्ञप्ती) आहे' असे म्हणणे योग्य आहे, कारण ती पठवीधातूचे प्राधान्य असणाऱ्या महाभूतांचा विकार (अवस्था) आहे.

636. Pabhedagatā vācā evāti tissa phussāti pabhedagatā. Atha vā vacīsaṅkhārehi vitakkavicārehi pariggahitā savanavisayabhāvaṃ anupanītatāya abhinnā tabbhāvaṃ nīyamānā vācā ‘‘vacībhedo’’ti vuccati. Iriyāpathampi upatthambhentīti yathāpavattaṃ iriyāpathaṃ upatthambhenti. Yathā hi abbokiṇṇe bhavaṅge vattamāne aṅgāni osīdanti paviṭṭhāni viya honti, na evaṃ ‘‘dvattiṃsa chabbīsā’’ti vuttesu jāgaraṇacittesu vattamānesu. Tesu pana vattamānesu aṅgāni upatthaddhāni yathāpavattiriyāpathabhāveneva pavattantīti. Khīṇāsavānaṃ cuticittanti visesetvā vuttaṃ, ‘‘kāmāvacarānaṃ pacchimacittassa uppādakkhaṇe yassa cittassa anantarā kāmāvacarānaṃ pacchimacittaṃ uppajjissati, rūpāvacare arūpāvacare pacchimabhavikānaṃ, ye ca rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ upapajjitvā parinibbāyissanti, tesaṃ cavantānaṃ [Pg.152] tesaṃ vacīsaṅkhāro nirujjhissati, no ca tesaṃ kāyasaṅkhāro nirujjhissatī’’ti (yama. 2.saṅkhārayamaka.88) pana vacanato aññesampi cuticittaṃ rūpaṃ na samuṭṭhāpetīti viññāyati. Na hi rūpasamuṭṭhāpakacittassa gabbhagamanādivinibaddhābhāvena kāyasaṅkhārāsamuṭṭhāpanaṃ atthi, na ca yuttaṃ ‘‘cuto ca cittasamuṭṭhānañcassa pavattatī’’ti, nāpi ‘‘cuticittaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpetī’’ti pāḷi atthīti.

६३६. 'प्रभेद पावलेली वाणीच' म्हणजे 'तिस्स, फुस्स' अशी प्रभेद पावलेली (शब्दांनी विभागलेली) वाणी होय. किंवा दुसऱ्या प्रकारे, वचीसंस्कार असणाऱ्या वितर्क आणि विचारांनी ग्रहण केलेली, परंतु श्रवणविषयभावाला (ऐकण्याच्या विषयाला) प्राप्त न झाल्यामुळे अभिन्न (अविभक्त) असणारी आणि त्या श्रवणविषयभावाला प्राप्त करून दिली जाणारी वाणी 'वचीभेद' (वाणीचा भेद) अशी म्हटली जाते. 'इरियापथालाही (हालचालींनाही) आधार देतात' म्हणजे जसा चालू आहे तशा इरियापथाला आधार देतात. कारण, वीथीचित्तांशी न मिसळलेले भवांग चालू असताना ज्याप्रमाणे अवयव शिथिल होतात आणि आत शिरल्यासारखे होतात, त्याप्रमाणे 'बत्तीस आणि सव्वीस' अशा अठ्ठकथेत सांगितलेल्या जागृत करणाऱ्या चित्तांमध्ये चालू असताना होत नाही. परंतु ती चित्ते चालू असताना अवयव आधारयुक्त (ताठ) होऊन जसा चालू आहे तशा इरियापथाच्या रूपानेच प्रवृत्त होतात. 'क्षीणासवांचे (अर्हतांचे) च्युतीचित्त' असे विशेष करून सांगितले आहे. परंतु, 'कामावचर प्राण्यांच्या अंतिम चित्ताच्या उत्पादक्षणी...' इत्यादी वचनावरून इतरांचेही च्युतीचित्त रूपाला उत्पन्न करत नाही असे समजते. कारण, रूप उत्पन्न करणाऱ्या चित्ताचा गर्भात जाणे इत्यादींशी संबंध नसल्यामुळे कायसंस्कारांचे (श्वासोच्छ्वासाचे) अनुत्पादन होते. आणि 'च्युत (मृत) होत असताना त्याचे चित्तसमुत्थान रूप प्रवृत्त होते' या दोन्ही गोष्टी योग्य नाहीत, तसेच 'च्युतीचित्त रूपाला उत्पन्न करते' असे पाळि वचनही अस्तित्वात नाही.

637. Na kassatīti na vilekhiyati. Gatanti viññātaṃ. Asamphuṭṭhaṃ catūhi mahābhūtehīti yasmiṃ kalāpe bhūtānaṃ paricchedo, teheva asamphuṭṭhaṃ. Vijjamānepi hi kalāpantarabhūtānaṃ kalāpantarabhūtasamphuṭṭhabhāve taṃtaṃbhūtavivittatā rūpapariyanto ākāsoti yesaṃ yo paricchedo, tehi so asamphuṭṭhova, aññathā paricchinnabhāvo na siyā tesaṃ bhūtānaṃ byāpitabhāvāpattito. Abyāpitā hi asamphuṭṭhatāti.

६३७. ‘न कस्सती’ म्हणजे ओरखडले जात नाही (नांगरले जात नाही). ‘गतं’ म्हणजे ज्ञात झालेले (समजलेले). ‘चार महाभूतांनी स्पर्श न केलेले’ म्हणजे ज्या कलापामध्ये (रूप-समूहात) महाभूतांची मर्यादा (सीमा) असते, त्यांच्याद्वारेच ते अस्पृष्ट असते. कारण, दुसऱ्या कलापातील महाभूतांचा परस्परांशी संपर्क (स्पर्श) अस्तित्वात असला, तरी त्या त्या महाभूतांपासून विलग असणे म्हणजेच रूपाची सीमा असणारे ‘आकाश’ होय; म्हणून ज्या महाभूतांची जी मर्यादा असते, त्यांच्याद्वारे ती अस्पृष्टच राहते. अन्यथा, त्या महाभूतांच्या सर्वव्यापी होण्याच्या (एकमेकांत मिसळण्याच्या) प्रवृत्तीमुळे त्यांची पृथकता (मर्यादित असणे) राहणार नाही. कारण, न पसरणे (अव्याप्त असणे) म्हणजेच अस्पृष्टता होय.

638. Lahutādīnaṃ aññamaññāvijahanena dubbiññeyyanānattatā vuttāti taṃtaṃvikārādhikarūpehi taṃtaṃnānattappakāsanatthaṃ ‘‘evaṃ santepī’’tiādimāha. Yathāvuttā ca paccayā taṃtaṃvikārassa visesapaccayabhāvato vuttā, avisesena pana sabbe sabbesaṃ paccayāti.

६३८. लहुता (हळूपणा) इत्यादी रूपांनी परस्परांना न सोडल्यामुळे त्यांचे वेगळेपण जाणणे कठीण आहे, असे म्हटले आहे; म्हणून त्या त्या विशिष्ट विकारांनी युक्त रूपांद्वारे ते ते वेगळेपण प्रकट करण्यासाठी “असे असतानाही” (एवं सन्तेपि) इत्यादी म्हटले आहे. आणि सांगितलेले प्रत्यय (कारण) त्या त्या विकाराचे विशिष्ट प्रत्यय असल्यामुळे सांगितले आहेत, परंतु सामान्यतः सर्व प्रत्यय हे सर्व रूपांचे प्रत्यय आहेत.

641. Ādito cayo ācayo, paṭhamuppatti. Upari cayo upacayo. Pabandho santati. Tattha uddese avuttopi ācayo upacayasaddeneva viññāyatīti ‘‘yo āyatanānaṃ ācayo punappunaṃ nibbattamānānaṃ, sova rūpassa upacayo’’ti āha. Pāḷiyaṃ pana upa-saddo paṭhamattho upariattho ca hotīti ‘‘ādicayo upacayo, uparicayo santatī’’ti ayamattho viññāyatīti. Aññathā hi ācayasaṅkhātassa paṭhamuppādassa avuttatā āpajjeyya.

६४१. सुरुवातीचा संचय म्हणजे ‘आचय’ (प्रथम उत्पत्ती) होय. त्यानंतरचा संचय म्हणजे ‘उपचय’ होय. निरंतर प्रवाह म्हणजे ‘संतती’ होय. तेथे उद्देशात (थोडक्यात सांगताना) ‘आचय’ हा शब्द न वापरताही तो ‘उपचय’ या शब्दानेच समजला जातो, म्हणून “पुन्हा पुन्हा उत्पन्न होणाऱ्या आयतनांचा जो आचय आहे, तोच रूपाचा उपचय आहे” असे म्हटले आहे. परंतु पाळीमध्ये ‘उप’ हा उपसर्ग ‘प्रथम’ (सुरुवातीचा) आणि ‘उपरि’ (त्यानंतरचा) या दोन्ही अर्थांनी वापरला जातो, म्हणून “सुरुवातीचा संचय म्हणजे उपचय आणि त्यानंतरचा संचय म्हणजे संतती” असा अर्थ समजला जातो. अन्यथा, ‘आचय’ नावाच्या पहिल्या उत्पत्तीचा उल्लेख न केल्यासारखे होईल.

Evanti ‘‘yo āyatanānaṃ ācayo’’tiādiniddesena kiṃ kathitaṃ hoti? Āyatanena ācayo kathito. Ācayūpacayasantatiyo hi nibbattibhāvena ācayo evāti āyatanehi ācayādīnaṃ pakāsitattā tehi ācayo kathito. Āyatanānaṃ ācayādivacaneneva ācayasabhāvāni uppādadhammāni āyatanānīti ācayena taṃpakatikāni [Pg.153] āyatanāni kathitāni. Lakkhaṇañhi uppādo, na rūparūpanti. Tenevādhippāyenāha ‘‘āyatanameva kathita’’nti. Ācayañhi lakkhaṇaṃ kathayantena taṃlakkhaṇāni āyatanāneva kathitāni hontīti. Evampi kiṃ kathitaṃ hotīti āyatanācayehi ācayāyatanehi ācayameva āyatanameva kathentena uddese niddese ca ācayoti idameva avatvā upacayasantatiyo uddisitvā tesaṃ vibhajanavasena āyatanena ācayakathanādinā kiṃ kathitaṃ hotīti adhippāyo. Ācayoti upacayamāha, upacayoti ca santatiṃ. Tadevubhayaṃ yathākkamaṃ vivaranto ‘‘nibbatti vaḍḍhi kathitā’’ti āha. Upacayasantatiyo hi atthato ekattā ācayovāti taduddesavibhajanavasena āyatanena ācayakathanādinā nibbattivaḍḍhiākāranānattaṃ ācayassa kathitanti attho. Imamevatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘atthato hī’’tiādimāha. Yasmā ca ubhayampi etaṃ jātirūpassevādhivacanaṃ, tasmā jātirūpassa lakkhaṇādivisesesu ācayādīsu pavattiādīsu ca ācayādilakkhaṇādiko upacayo, pavattiādilakkhaṇādikā santatīti veditabbāti attho.

अशा प्रकारे, “जो आयतनांचा आचय आहे” इत्यादी निर्देशाने काय सांगितले गेले आहे? आयतनाद्वारे आचय सांगितले गेले आहे. कारण आचय, उपचय आणि संतती हे उत्पत्तीच्या स्वभावामुळे ‘आचय’च आहेत; म्हणून आयतनांद्वारे आचय इत्यादी प्रकट केले गेल्यामुळे, त्यांच्याद्वारे आचय सांगितले गेले आहे. आयतनांच्या आचय इत्यादी सांगण्यानेच, आचय स्वभावाचे आणि उत्पत्तीच्या धर्माचे असणारे ते आयतनच आहेत, म्हणून आचयाद्वारे त्या स्वभावाची आयतने सांगितली गेली आहेत. कारण उत्पत्ती हे केवळ लक्षण आहे, ते प्रत्यक्ष रूप (रूप-रूप) नाही. याच अभिप्रायाने म्हटले आहे की, “आयतनच सांगितले गेले आहे.” कारण ‘आचय’ हे लक्षण सांगताना, त्या लक्षणांनी युक्त असणारी आयतनेच सांगितली जातात. अशा प्रकारे काय सांगितले गेले आहे? आयतन-आचयाद्वारे आणि आचय-आयतनाद्वारे केवळ आचय आणि केवळ आयतन सांगणाऱ्या भगवंतांनी उद्देशात आणि निर्देशात ‘आचय’ हाच शब्द न वापरता, उपचय आणि संतती यांचा निर्देश करून, त्यांच्या विभाजनाच्या द्वारे आयतनाने आचय सांगणे इत्यादींनी काय सांगितले आहे? हा अट्ठकथाचार्यांचा अभिप्राय आहे. ‘आचय’ या शब्दाने उपचय आणि ‘उपचय’ या शब्दाने संतती सांगितली आहे. त्या दोन्हीचे अनुक्रमे स्पष्टीकरण करताना “उत्पत्ती (निब्बत्ती) आणि वृद्धी (वड्ढी) सांगितली आहे” असे म्हटले आहे. कारण उपचय आणि संतती हे अर्थाच्या दृष्टीने एकच असल्याने ‘आचय’च आहेत; म्हणून त्यांच्या उद्देशाच्या विभाजनाद्वारे, आयतनाने आचय सांगणे इत्यादींनी आचयाची उत्पत्ती आणि वृद्धी या रूपांतील भिन्नता सांगितली आहे, असा अर्थ आहे. हाच अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी “अर्थतः ही” (अत्थतो ही) इत्यादी म्हटले आहे. आणि कारण हे दोन्हीही ‘जाती’ रूपाचेच समानार्थी शब्द आहेत, म्हणून जाती रूपाच्या लक्षण इत्यादी विशेषांमध्ये, आचय इत्यादींमध्ये आणि प्रवृत्ती इत्यादींमध्ये उपचय हा आचय इत्यादी लक्षणांनी युक्त आहे आणि संतती ही प्रवृत्ती इत्यादी लक्षणांनी युक्त आहे, असे जाणावे, असा अर्थ आहे.

643. Pakatiniddesāti phalavipaccanapakatiyā niddesā, jarāya pāpuṇitabbaṃ phalameva vā pakati. Na ca khaṇḍiccādīneva jarāti kalalakālato pabhuti purimarūpānaṃ jarāpattakkhaṇe uppajjamānāni pacchimarūpāni paripakkarūpānurūpāni pariṇatapariṇatāni uppajjantīti anukkamena supariṇatarūpaparipākakāle uppajjamānāni khaṇḍiccādisabhāvāni uppajjanti. Tāni udakādimaggesu tiṇarukkhasaṃbhaggatādayo viya paripākagatamaggasaṅkhātesu paripakkarūpesu uppannāni jarāya gatamaggoicceva vuttāni, na jarāti. Aviññāyamānantarajarā avīcijarā. Maraṇe upanayanarasā.

६४३. ‘प्रकृती-निर्देश’ म्हणजे फळ पिकवण्याच्या (आयुष्य कमी करणे इत्यादी फळ देण्याच्या) स्वभावाचा निर्देश; किंवा जरेमुळे प्राप्त होणारे फळ म्हणजेच प्रकृती होय. आणि केवळ दात पडणे (खंडिच्च) इत्यादीच जरा नव्हे; कारण कलल (भ्रूण) काळापासून सुरू होऊन, पूर्वीच्या रूपांच्या जरेच्या क्षणी उत्पन्न होणारी नंतरची रूपे ही परिपक्व झालेल्या पूर्वीच्या रूपांनुसार अधिक परिपक्व होऊन उत्पन्न होतात. अशा प्रकारे अनुक्रमाने पूर्ण परिपक्व रूपांच्या ऱ्हासाच्या काळात उत्पन्न होणारी रूपे ही दात पडणे इत्यादी स्वभावाची उत्पन्न होतात. ती रूपे, पाण्याच्या प्रवाहात गवत आणि झाडे तुटून पडण्यासारखी, परिपक्वतेच्या मार्गावर गेलेल्या परिपक्व रूपांमध्ये उत्पन्न होतात; म्हणून त्यांना ‘जरेचा मार्ग’ असेच म्हटले जाते, प्रत्यक्ष ‘जरा’ नव्हे, असे जाणावे. जिचे अंतर (सूक्ष्म बदल) जाणता येत नाही, ती ‘अवीचि-जरा’ होय. मृत्यूकडे घेऊन जाणे हे तिचे कार्य (रस) आहे.

644. Taṃ patvāti taṃ attano eva khayavayasaṅkhātaṃ sabhāvaṃ patvā rūpaṃ khīyati veti bhijjati. Pothetvā pātitassa dubbalatā parādhīnatā sayanaparāyaṇatā ca hoti, tathā jarābhibhūtassāti pothakasadisī jarā.

६४४. ‘त्याला प्राप्त होऊन’ म्हणजे स्वतःच्याच क्षय आणि व्यय नावाच्या स्वभावाला प्राप्त होऊन रूप क्षीण होते, नाहीसे होते आणि नष्ट होते. ज्याला मारून पाडले आहे, त्याला जशी दुर्बलता, परावलंबित्व आणि बिछान्यावर पडून राहणे प्राप्त होते, तसेच जरेने ग्रासलेल्या व्यक्तीचे होते; म्हणून जरा ही मारझोड करणाऱ्या व्यक्तीसारखी आहे.

645. Kattabbatoti kattabbasabhāvato. Visāṇādīnaṃ taracchakheḷatemitānaṃ pāsāṇānaṃ viya thaddhabhāvābhāvato ahivicchikānaṃ viya [Pg.154] savisattābhāvato ca sukhumatā vuttā. Ojālakkhaṇoti ettha aṅgamaṅgānusārino rasassa sāro upatthambhabalakāro bhūtanissito eko viseso ojāti.

६४५. ‘कर्तव्यतेमुळे’ म्हणजे करण्यायोग्य असण्याच्या स्वभावामुळे. प्राण्यांच्या लाळेने ओल्या केलेल्या शिंगांप्रमाणे किंवा दगडांप्रमाणे कठीणपणा नसणे आणि साप किंवा विंचू यांच्याप्रमाणे विषारीपणा नसणे, यामुळे ‘सौम्यता’ (सुखुमता) सांगितली आहे. ‘ओज-लक्षण’ यामध्ये शरीराच्या सर्व अवयवांमध्ये पसरणाऱ्या रसाचा जो सार आहे, जो आधार देणारा, शक्ती देणारा आणि महाभूतांवर आश्रित असणारा एक विशिष्ट रूपविशेष आहे, तोच ‘ओज’ होय.

Upādābhājanīyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

उपादाभाजनीयकथावर्णना समाप्त झाली.

Noupādābhājanīyakathāvaṇṇanā

नो-उपादाभाजनीयकथावर्णना

646. Na upādiyatevāti na nissayati eva, kintu nissayati ca nissīyati cāti attho.

६४६. ‘उपादान केले जात नाही’ म्हणजे केवळ आश्रयच घेत नाही, तर आश्रय घेतेही आणि आश्रय दिलेही जाते, असा अर्थ आहे.

647. Purimā panāti pañcavidhasaṅgahe pathavīdhātuāpodhātutejodhātuvāyodhātūnaṃ purimuddesavasena vuttaṃ. Phoṭṭhabbāyatananiddese vā vuttānaṃ pathavīdhātuādīnaṃ purimā uddese vuttā āpodhātūti adhippāyo, vuttassa vā phoṭṭhabbāyatanassa atītatāya pacchimatā, anāgatatāya ca āpodhātuyā purimatā vuttāti daṭṭhabbā. Āyūti jīvitindriyaṃ. Kammajatejaṃ usmā. Yaṃ kiñci dhātuṃ…pe… ekappahārena nuppajjatīti ekasmiṃ khaṇe anekāsu pathavīsu āpāthagatāsu tāsu tāsu saha nuppajjati, tathā tejavāyūsu cāti attho. Anekesu ārammaṇesu sannipatitesu ābhujitavasena ārammaṇapasādādhimattatāvasena ca paṭhamaṃ katthaci uppatti dassitā, aññattha ca pana uppatti atthi eva. Sāyaṃ ārammaṇato ārammaṇantarasaṅkanti yena upāyena hoti, tassa vijānanatthaṃ pucchati ‘‘kathaṃ pana cittassa ārammaṇato saṅkanti hotī’’ti.

६४७. ‘परंतु पूर्वीचे’ म्हणजे पंचविध संग्रहामध्ये पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायूधातू यांच्यापैकी पूर्वीच्या उद्देशाच्या (निर्देशाच्या) आधारे म्हटले आहे. किंवा स्प्रष्टव्यायतन निर्देशात सांगितलेल्या पृथ्वीधातू इत्यादींच्या पूर्वी उद्देशात सांगितलेली आपधातू आहे, असा अभिप्राय आहे; किंवा सांगितलेल्या स्प्रष्टव्यायतन भूतकाळातील असल्याने ते नंतरचे आहे आणि आपधातू भविष्यकाळातील असल्याने ती पूर्वीची आहे, असे जाणावे. ‘आयु’ म्हणजे जीवितिंद्रिय होय. कर्मज तेज म्हणजे ‘उष्मा’ (उष्णता) होय. “कोणतीही धातू... इत्यादी... एकाच वेळी उत्पन्न होत नाही” म्हणजे एकाच क्षणी समोर आलेल्या अनेक पृथ्वीधातूंमध्ये एकाच वेळी (कायविज्ञान) उत्पन्न होत नाही, तसेच तेजोधातू आणि वायूधातू यांच्या बाबतीतही आहे, असा अर्थ आहे. अनेक आलंबन (विषय) एकत्र आले असता, आवर्जनाच्या (मनोयोगाच्या) प्रभावाने किंवा आलंबन व प्रसादाच्या तीव्रतेमुळे प्रथम कोणत्यातरी एका आलंबनावर उत्पत्ती दाखवली आहे, परंतु इतर आलंबनांवरही उत्पत्ती असतेच. ती एका आलंबनाकडून दुसऱ्या आलंबनाकडे जाण्याची प्रक्रिया ज्या पद्धतीने होते, ती पद्धत जाणून घेण्यासाठी विचारतात: “परंतु चित्त एका आलंबनाकडून दुसऱ्या आलंबनाकडे कसे संक्रमित होते?”

651. Ayapiṇḍiādīsu pathavīdhātu tādisāya āpodhātuyā anābaddhā santī visareyya, tasmā ‘‘tāni āpodhātu ābandhitvā baddhāni karotī’’ti vuttaṃ. Yathā hi yuttappamāṇaṃ udakaṃ paṃsucuṇṇāni ābandhitvā mattikāpiṇḍaṃ katvā ṭhapeti, evaṃ ayopiṇḍiādīsupi tadanurūpapaccayehi tattheva uppannā āpodhātu tathā ābandhitvā ṭhapetīti daṭṭhabbā.

६५१. लोखंडाचा गोळा इत्यादींमध्ये असणारी पृथ्वीधातू जर तशा प्रकारच्या आपधातूने बांधलेली नसती, तर ती विखुरली गेली असती; म्हणूनच “ती आपधातू त्यांना एकत्र बांधून घट्ट करते” असे म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे योग्य प्रमाणातील पाणी मातीच्या कणांना एकत्र बांधून मातीचा गोळा बनवून ठेवते, त्याचप्रमाणे लोखंडाचा गोळा इत्यादींमध्येही, त्याला अनुरूप असणाऱ्या कारणांमुळे तेथेच उत्पन्न झालेली आपधातू त्यांना तशाच प्रकारे एकत्र बांधून ठेवते, असे जाणावे.

Aphusitvā patiṭṭhā hotīti āpodhātuyā aphoṭṭhabbabhāvato vuttaṃ, tathā ‘‘aphusitvāva ābandhatī’’ti. Na hi yathā phoṭṭhabbadhātūnaṃ phoṭṭhabbabhāvena [Pg.155] aññamaññanissayatā, evaṃ phoṭṭhabbāphoṭṭhabbadhātūnaṃ hotīti adhippāyo veditabbo. Avinibbhogavuttīsu hi bhūtesu aññamaññanissayatā aññamaññapaccayabhūtesu na sakkā nivāretuṃ, nāpi sahajātesu avinibbhogatāya ekībhūtesu phusanāphusanāni vicāretuṃ yuttānīti. Na uṇhā hutvā jhāyatīti tejosabhāvataṃyeva paṭikkhipati, na sītattaṃ anujānāti, tejosabhāvapaṭikkhepeneva ca sītattañca paṭikkhittaṃ hoti. Tejo eva hi sītaṃ himapātasamayādīsu sītassa paripācakatādassanato, sītuṇhānañca aññamaññapaṭipakkhabhāvato uṇhena saha na sītaṃ bhūtantaraṃ pavattatīti yujjati. Uṇhakalāpe pana sītassa appavatti sītakalāpe ca uṇhassa dvinnaṃ aññamaññapaṭipakkhattā tejovisesabhāve yujjatīti. Bhāvaññathattanti kharānaṃ guḷādīnaṃ davatā mudutā rasādīnañca davānaṃ kharatā paccayavisesehi omattādhimattapathavīdhātuādikānaṃ uppatti. Lakkhaṇaññathattaṃ kakkhaḷādilakkhaṇavijahanaṃ, taṃ etesaṃ na hoti, omattādhimattatāsaṅkhātaṃ bhāvaññathattaṃyeva hotīti attho.

"स्पर्श न करता प्रतिष्ठा होते" असे जे आपोधातूच्या बाबतीत म्हटले आहे, ते त्याच्या अस्पृश्यत्वामुळे (स्पर्श न करता येण्याजोग्या स्वभावामुळे) म्हटले आहे; तसेच "स्पर्श न करताच बांधून ठेवते" असेही म्हटले आहे. कारण ज्याप्रमाणे फोठ्ठब्बधातूंच्या स्पर्शयोग्य स्वभावामुळे परस्परावलंबित्व असते, त्याप्रमाणे फोठ्ठब्ब आणि अ-फोठ्ठब्ब धातूंचे (आपोधातूचे) परस्परावलंबित्व नसते, असा अभिप्राय समजला पाहिजे. कारण अविनीभोगवृत्ती असलेल्या (एकमेकांपासून वेगळे न करता येणाऱ्या) आणि परस्परांचे प्रत्यय बनलेल्या महाभूतांमध्ये परस्परावलंबित्व रोखणे शक्य नाही; तसेच अविनीभोगत्वामुळे एकत्रित झालेल्या सहजात रूपांमध्ये 'स्पर्श करणे' आणि 'स्पर्श न करणे' याविषयी विचार करणे योग्य नाही. "उष्ण न होता जळते" या वचनाने केवळ तेजोधातूच्या स्वभावाचाच निषेध केला जातो, शीतत्वाचा (थंडपणाचा) स्वीकार केला जात नाही; आणि तेजोस्वभावाच्या निषेधानेच शीतत्वाचाही निषेध होतो. कारण तेज हेच शीत असते, कारण दंव किंवा बर्फ पडण्याच्या काळात शीततेचे परिपाचकत्व (पचवण्याची शक्ती) दिसून येते. आणि शीत व उष्ण यांच्या परस्परविरोधी स्वभावामुळे उष्णासोबत शीत नावाचा दुसरा महाभूत अस्तित्वात येऊ शकत नाही, हे योग्यच आहे. परंतु उष्णतेचे प्राधान्य असलेल्या कलापामध्ये शीततेचा अभाव आणि शीततेचे प्राधान्य असलेल्या कलापामध्ये उष्णतेचा अभाव असणे, हे त्या दोघांच्या परस्परविरोधी स्वभावामुळे तेजोधातूच्या विशेष अवस्थेत योग्य ठरते. 'भाव-अन्यथात्व' म्हणजे कठीण असलेल्या गुळ इत्यादी पदार्थांचे द्रवत्व किंवा मृदुत्व होणे, आणि रस इत्यादी द्रवांचे कठीणत्व होणे; विशिष्ट प्रत्ययांमुळे (कारणांमुळे) कमी किंवा जास्त प्रमाणात पथवीधातू इत्यादींची उत्पत्ती होणे. 'लक्षण-अन्यथात्व' म्हणजे कठीणपणा इत्यादी लक्षणांचा त्याग करणे; ते या महाभूतांचे होत नाही. केवळ कमी-अधिक प्रमाणाने युक्त असलेले 'भाव-अन्यथात्व'च होते, असा अर्थ आहे.

652. Anupādinnādīnaṃyevāti ekantaanupādinnaekantanacittasamuṭṭhānādīnaṃ niddesesu gahaṇesu gahitāti attho. Yaṃ vā panaññampīti pana vacanena purimānampi nakammassakatattābhāvādikaṃ dīpeti. Tā hi anupādinnādinakammassakatattādivacanānaṃ samānatthattā ekena avattabbatte itarenapi avattabbā siyuṃ, vattabbatte vā vattabbā. Tasmā ekantākammajādīsveva gahetabbattā tā anekantesu na gahitāti daṭṭhabbā.

६५२. "अनुपादिन्न इत्यादींचेच" याचा अर्थ असा की, एकांत-अनुपादिन्न आणि एकांत-नचित्तसमुट्ठान इत्यादींच्या निर्देशात (ग्रहणात) ते ग्रहण केले गेले आहेत. परंतु "किंवा जे इतर काही आहे" या वचनाने पूर्वीच्या रूपांचेही 'न-कम्मस्सकतत्ता' (कर्म-स्वकीय नसणे) इत्यादी भाव दर्शवले जातात. कारण ते (जरा आणि अनित्यता) अनुपादिन्न इत्यादी आणि न-कम्मस्सकतत्ता इत्यादी शब्दांच्या समान अर्थाचे असल्यामुळे, जर एका शब्दाने ते सांगता येत नसतील तर दुसऱ्यानेही सांगता येणार नाहीत; आणि जर सांगता येत असतील तर सांगितले पाहिजेत. म्हणून, केवळ एकांत-अकर्मज रूपांमध्येच त्यांचे ग्रहण करायचे असल्यामुळे, अनेकान्त रूपांमध्ये त्यांचे ग्रहण केले गेले नाही, असे समजले पाहिजे.

666. Ekanta …pe… paññāyati tesaṃ vikārattā, anipphannattā pana tassa uppādo na kenaci sakkā vattunti adhippāyo.

६६६. एकांत... पे... स्पष्ट होते, कारण ते त्यांचे विकार (रूपांतर) आहेत. परंतु अनिष्पन्न रूप असल्यामुळे त्या (विज्ञप्ती) च्या उत्पत्तीविषयी कोणत्याही प्रकारे सांगता येत नाही, असा अभिप्राय आहे.

Dukaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुकनिर्देशवर्णना समाप्त झाली.

Catukkaniddesavaṇṇanā

चतुष्कनिर्देशवर्णना

966. Pacchimapadassāti viññātapadassa. Sabbameva hi rūpaṃ viññātanti tassa abhinditabbattā viññātato aññaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutañca na hotīti pucchaṃ akatvāva vissajjitaṃ. Na hi sakkā viññātato aññaṃ ‘‘katamaṃ rūpaṃ diṭṭha’’nti [Pg.156] pucchitunti adhippāyo. Yathā hi dvīsu uddiṭṭhesu nopādato aññattaṃ sandhāya ‘‘katamaṃ taṃ rūpaṃ upādā’’ti pucchitaṃ, evaṃ diṭṭhādīsu catūsu uddiṭṭhesu sutādīhi tīhipi aññattaṃ sandhāya ‘‘katamaṃ taṃ rūpaṃ diṭṭha’’nti pucchitabbaṃ siyā, tadabhāvo na pucchitaṃ, evaṃ sutādīsupīti. Dassanādiggahaṇavisesato pana diṭṭhādīhi aññassa viññātassa sabbhāvato ca catukko vutto.

९६६. "अंतिम पदाचे" म्हणजे विज्ञात पदाचे. कारण सर्वच रूप हे विज्ञात (जाणलेले) असते. त्याचे विभाजन करता येत नसल्यामुळे, विज्ञातापेक्षा वेगळे असे दिठ्ठ (पाहिलेले), सुत (ऐकलेले) आणि मुत (अनुभवलेले) रूप असू शकत नाही; म्हणून प्रश्न न विचारताच उत्तर दिले गेले आहे. कारण विज्ञातापेक्षा वेगळे "दिठ्ठ रूप कोणते?" असा प्रश्न विचारणे शक्य नाही, असा अभिप्राय आहे. ज्याप्रमाणे दोन पदांचा संक्षेप केला असता, नोपादा रूपापेक्षा वेगळेपण लक्षात घेऊन "ते उपादा रूप कोणते?" असा प्रश्न विचारला जातो, त्याप्रमाणे दिठ्ठ इत्यादी चार पदांचा संक्षेप केला असता, सुत इत्यादी तिन्हींपेक्षा वेगळेपण लक्षात घेऊन "ते दिठ्ठ रूप कोणते?" असा प्रश्न विचारायला हवा होता. परंतु तसे वेगळेपण नसल्यामुळे प्रश्न विचारला गेला नाही. सुत इत्यादींच्या बाबतीतही असेच समजावे. परंतु दर्शन इत्यादींच्या ग्रहणाच्या वैशिष्ट्यामुळे आणि दिठ्ठ इत्यादींपेक्षा वेगळ्या अशा विज्ञात रूपाच्या अस्तित्वामुळे चतुष्क (चारचा गट) सांगितला आहे.

Pañcakaniddesavaṇṇanā

पंचकनिर्देशवर्णना

969. Tejobhāvaṃ gatanti sabhāveneva tejobhāvaṃ pattanti attho. Vuttassapi aññena pakārena saṅgahārahassa saṅgaṇhanaṃ nayakaraṇaṃ idha daṭṭhabbaṃ, tayidaṃ ‘‘viññāta’’nti catukkapadepi yojetabbaṃ. Phoṭṭhabbassa bhedasabbhāvo aṭṭhake nayo.

९६९. "तेजोभावाला प्राप्त झालेले" म्हणजे स्वभावानेच तेजोभावाला प्राप्त झालेले रूप, असा अर्थ आहे. आधी सांगितलेल्या रूपाचेच दुसऱ्या प्रकारे संग्रह करण्यास योग्य अशा रूपाचे ग्रहण करणे, हे येथे 'नयकरण' (पद्धत ठरवणे) म्हणून समजले पाहिजे. हेच "विज्ञात" या चतुष्क पदातही योजले पाहिजे. फोठ्ठब्बाचा (स्पर्शरूपाचा) भेद स्पष्ट असणे हा अट्ठकातील (आठच्या गटातील) नय आहे.

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā

प्रकीर्णककथावर्णना

975. Natthi nīvaraṇāti vacanena middhassapi nīvaraṇassa pahānaṃ vuttaṃ, na ca rūpaṃ pahātabbaṃ, na ca rūpakāyagelaññaṃ munino natthīti sakkā vattuṃ ‘‘piṭṭhi me āgilāyati, tamahaṃ āyamissāmī’’ti (ma. ni. 2.22) vacanato. Saviññāṇakasaddoti viññāṇena pavattito vacīghosādisaddo. Na hi etāni jāyantīti paripaccamānassa rūpassa paripaccanaṃ jarā, khīyamānassa khayo aniccatāti rūpabhāvamattāni etāni, na sayaṃ sabhāvavantānīti sandhāya vuttaṃ. Tathā jāyamānassa jananaṃ jāti, sā ca rūpabhāvova, na sayaṃ sabhāvavatīti ‘‘na pana paramatthato jāti jāyatī’’ti vuttaṃ.

९७५. "नीवरण नाहीत" या वचनाने मिद्धाचेही (आळसाचेही) नीवरण म्हणून प्रहाण (त्याग) सांगितले आहे. आणि रूपाचे प्रहाण केले जाऊ शकत नाही. तसेच "मुनींना (बुद्धांना) रूपकायाची अस्वस्थता (आजारपण) नसते" असे म्हणता येत नाही, कारण "माझी पाठ दुखत आहे, मी ती सरळ करीन" असे भगवान म्हणाले आहेत. "सविज्ञाणक शब्द" म्हणजे विज्ञानाने प्रवृत्त झालेला वचीघोष (वाणीचा आवाज) इत्यादी शब्द होय. "हे उत्पन्न होत नाहीत" कारण परिपक्व होत असलेल्या रूपाचे परिपक्व होणे म्हणजे 'जरा' (वृद्धत्व) होय, आणि क्षीण होत असलेल्या रूपाचा क्षय होणे म्हणजे 'अनित्यता' होय. ही केवळ रूपाची अवस्था (रूपभाव) आहे, ती स्वतः स्वभावयुक्त (परमार्थ रूपे) नाहीत, हा अभिप्राय मनात ठेवून असे म्हटले आहे. त्याचप्रमाणे, उत्पन्न होत असलेल्या रूपाचे उत्पन्न होणे म्हणजे 'जाती' होय, आणि ती देखील केवळ रूपाची अवस्थाच आहे, ती स्वतः स्वभावयुक्त नाही; म्हणून "परमार्थतः जाती उत्पन्न होत नाही" असे म्हटले आहे.

Tesaṃ paccayo etissāti tappaccayā, tappaccayāya bhāvo tappaccayabhāvo, tappaccayabhāvena pavatto vohāro tappaccayabhāvavohāro, taṃ labhati. Abhinibbattitadhammakkhaṇasminti abhinibbattiyamānadhammakkhaṇasminti adhippāyo. Na hi tadā te dhammā na jāyantīti jāyamānabhāvova jātīti yuttā tassā kammādisamuṭṭhānatā taṃnibbattatā ca, na pana tadā te dhammā jīyanti khīyanti ca, tasmā na tesaṃ te jīraṇabhijjanabhāvā cittādisamuṭṭhānā taṃnibbattā cāti vacanaṃ arahanti. Evamapi upādinna-saddo upetena kammunā ādinnataṃ vadati, na nibbattinti upādinnapākabhedānaṃ upādinnatā tesaṃ vattabbāti ce? Na, ādinna-saddassa nibbattivācakattā. Upetena [Pg.157] nibbattañhi upādinnanti paccayānubhāvakkhaṇañca nibbattiñca gahetvāva pavatto ayaṃ vohāro tadā abhāvā jarāmaraṇe na pavattatīti. Paṭiccasamuppannānaṃ dhammānaṃ jarāmaraṇattā tesaṃ uppāde sati jarāmaraṇaṃ hoti, asati na hoti. Na hi ajātaṃ paripaccati bhijjati vā, tasmā jātipaccayataṃ sandhāya ‘‘jarāmaraṇaṃ paṭiccasamuppanna’’nti vuttaṃ.

"त्यांचा प्रत्यय (कारण) हिच्यासाठी आहे" म्हणून ती 'तप्प्रत्यया' होय. तप्प्रत्ययेचा भाव म्हणजे 'तप्प्रत्ययभाव'. तप्प्रत्ययभावाने प्रवृत्त झालेला व्यवहार म्हणजे 'तप्प्रत्ययभावव्यवहार' होय; ती हा व्यवहार प्राप्त करते. "अभिनिब्बत्तित-धम्मक्खणस्मिं" याचा अर्थ 'उत्पन्न होत असलेल्या धर्मांच्या (रूपांच्या) उत्पादक्षणात' असा अभिप्राय आहे. कारण त्यावेळी ते धर्म उत्पन्न होत नाहीत असे नाही, म्हणून उत्पन्न होण्याचा स्वभाव म्हणजेच 'जाती' होय. तिचे कर्मादींपासून समुत्थान होणे आणि त्यांच्यापासून उत्पन्न होणे योग्यच आहे. परंतु त्यावेळी ते धर्म जीर्ण होत नाहीत किंवा क्षीण होत नाहीत; म्हणून त्यांचे ते जीर्ण होणे आणि नष्ट होणे हे चित्तादींपासून समुत्थान पावणारे आणि त्यांच्यापासून उत्पन्न होणारे आहे, असे म्हणणे योग्य नाही. असे असले तरी, 'उपादिन्न' हा शब्द (तृष्णा व दृष्टीने) युक्त असलेल्या कर्माने ग्रहण केलेल्या भावाला दर्शवतो, उत्पत्तीला नाही. मग उपादिन्न कर्माच्या विपाकाचे भेद असलेल्या त्या जरा आणि अनित्यतेला 'उपादिन्न' म्हणावे का? नाही, कारण 'आदिन्न' हा शब्द उत्पत्तीचा वाचक आहे. कारण कर्माने उत्पन्न झालेले रूप हे 'उपादिन्न' असते. प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) सामर्थ्याचा क्षण आणि उत्पत्ती यांना गृहीत धरूनच प्रवृत्त झालेला हा व्यवहार त्यावेळी (स्थिती आणि भंग क्षणात) नसल्यामुळे, जरा आणि मरणाच्या बाबतीत प्रवृत्त होत नाही, असे समजावे. प्रतीत्यसमुत्पन्न धर्मांचे जरा-मरण असल्यामुळे, त्यांची उत्पत्ती असताना जरा-मरण होते, उत्पत्ती नसताना होत नाही. कारण जे उत्पन्नच झाले नाही, ते परिपक्व होत नाही किंवा नष्टही होत नाही. म्हणून जाती-प्रत्ययत्व (जाती हे कारण असणे) लक्षात घेऊन "जरा-मरण हे प्रतीत्यसमुत्पन्न आहे" असे म्हटले आहे.

Nissayapaṭibaddhavuttitoti jāyamānaparipaccamānabhijjamānānaṃ jāyamānādibhāvamattattā jāyamānādinissayapaṭibaddhavuttikā jātiādayoti vuttaṃ hoti. Yadi evaṃ upādāyarūpānañca cakkhāyatanādīnaṃ uppādādisabhāvabhūtā jātiādayo taṃnissitā hontīti bhūtanissitānaṃ tesaṃ lakkhaṇānaṃ upādāyabhāvo viya upādāyarūpanissitānaṃ upādāyupādāyabhāvo āpajjatīti ce? Na, bhūtapaṭibaddhaupādāyarūpalakkhaṇānañca bhūtapaṭibaddhabhāvassa avinivattanato. Apica ekakalāpapariyāpannānaṃ rūpānaṃ saheva uppādādippavattito ekassa kalāpassa uppādādayo ekekāva hontīti yathā ekekassa kalāpassa jīvitindriyaṃ kalāpānupālakaṃ ‘‘upādāyarūpa’’nti vuccati, evaṃ kalāpuppādādisabhāvā jātiādayo ‘‘upādāyarūpāni’’cceva vuccanti. Evaṃ vikāraparicchedarūpāni ca yojetabbāni.

निस्सयपटिबद्धवुत्तितो (आश्रयाशी बद्ध प्रवृत्ती) याचा अर्थ असा आहे की, उत्पन्न होणारे, परिपक्व होणारे आणि नष्ट होणारे रूपांच्या केवळ उत्पत्ती इत्यादी अवस्थांच्या अस्तित्वामुळे, जाती (उत्पत्ती) इत्यादी रूपे उत्पन्न होणाऱ्या इत्यादी आश्रयांवर अवलंबून असणारी प्रवृत्ती असणारे आहेत, असे म्हटले आहे. जर असे असेल तर, चक्षु-आयतन इत्यादी उपादाय रूपांचे उत्पत्ती इत्यादी स्वभाव असणारे जाती इत्यादी रूपे त्यावर (त्या उपादाय रूपांवर) आश्रित असतात; म्हणून महाभूतांवर आश्रित असणाऱ्या त्या लक्षणरूपांचा जसा 'उपादाय-भाव' (उपादाय रूप असणे) होतो, तसाच उपादाय रूपांवर आश्रित असणाऱ्या त्या लक्षणरूपांचा 'उपादाय-उपादाय-भाव' (उपादाय रूपाचे उपादाय रूप असणे) प्राप्त होईल काय? अशी शंका घेतल्यास, तसे होत नाही; कारण महाभूतांशी बद्ध असणाऱ्या उपादाय रूपांच्या लक्षणांचे देखील महाभूतांशी बद्ध असणे निवृत्त होत नाही. शिवाय, एकाच कलापात समाविष्ट असणाऱ्या रूपांची एकाच वेळी उत्पत्ती इत्यादी प्रवृत्ती होत असल्यामुळे, एका कलापाचे उत्पत्ती इत्यादी क्षण एकेकच असतात. म्हणून, ज्याप्रमाणे प्रत्येक कलापाच्या कलाप-रक्षक अशा जीवितेन्द्रियाला 'उपादाय रूप' म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे कलापाच्या उत्पत्ती इत्यादी स्वभाव असणाऱ्या जाती इत्यादींना 'उपादाय रूपे' असेच म्हटले जाते. याचप्रमाणे विकाररूप आणि परिच्छेदरूपांचे देखील योजन करावे.

Kammasamuṭṭhānasambandhaṃ utusamuṭṭhānaṃ kammavisesena suvaṇṇadubbaṇṇasusaṇṭhitadussaṇṭhitādivisesaṃ hotīti ‘‘kammapaccaya’’nti vuttaṃ. Kammavipākānubhavanassa kāraṇabhūtaṃ bāhirautusamuṭṭhānaṃ kammapaccayautusamuṭṭhānaṃ. Kammasahāyo paccayo, kammassa vā sahāyabhūto paccayo kammapaccayo, sova utu kammapaccayautu, so samuṭṭhānaṃ etassāti kammapaccayautusamuṭṭhānanti vacanattho. Sīte uṇhe vā kismiñci utumhi samāgate tato suddhaṭṭhakaṃ uppajjati, tassa so utu samuṭṭhānaṃ. Dutiyassa suddhaṭṭhakassa utusamuṭṭhānikapaṭibandhakassa so eva purimo utu paccayo. Tatiyaṃ pana suddhaṭṭhakaṃ purimautusahāyena utunā nibbattattā pubbe vuttanayeneva ‘‘utupaccayautusamuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Evamayaṃ purimo utu tisso santatiyo ghaṭṭeti, tato paraṃ aññautusamāgame aññasantatittayaṃ, tato ca aññena aññanti evaṃ pavatti daṭṭhabbā. Tadetaṃ sītuṇhānaṃ appabahubhāve taṃsamphassassa acirappavattiyā cirappavattiyā [Pg.158] ca veditabbaṃ, anupādinnena dīpanā na santatittayavasena, atha kho meghasamuṭṭhāpakamūlautuvasena pakārantarena daṭṭhabbā, taṃ dassetuṃ ‘‘utusamuṭṭhāno nāma valāhako’’tiādimāha. Rūparūpānaṃ vikārādimattabhāvato aparinipphannatā vuttā. Tesañhi rūpavikārādibhāvato rūpatāti adhippāyo. Rūpavikārādibhāvato eva pana rūpe sati santi, asati na santīti asaṅkhatabhāvanivāraṇatthaṃ parinipphannatā vuttāti.

कर्मामुळे उत्पन्न होणाऱ्या रूपाशी संबंध असणारे ऋतू हे उत्पत्तीचे कारण असणारे रूप, विशिष्ट कर्मामुळे सुवर्ण (चांगला वर्ण), दुर्वर्ण (वाईट वर्ण), सुसंस्थित (चांगला आकार), दुःसंस्थित (वाईट आकार) इत्यादी वैशिष्ट्यांनी युक्त होते, म्हणून त्याला 'कर्मप्रत्यय' (कम्मपच्चय) असे म्हटले आहे. कर्मविपाकाचा (कर्माच्या फळाचा) अनुभव घेण्यास कारणीभूत असणारे बाह्य ऋतूमुळे उत्पन्न होणारे रूप म्हणजे 'कर्मप्रत्यय-ऋतुसमुत्थान' (कम्मपच्चय-उतुसमुट्ठान) होय. कर्माचा सहाय्यक असणारा प्रत्यय (कारण), किंवा कर्माचा सहाय्यक असणारा प्रत्यय म्हणजे 'कर्मप्रत्यय' होय. तोच ऋतू म्हणजे 'कर्मप्रत्यय-ऋतू' (कम्मपच्चय-उतु) होय. या रूपाचे तेच (कर्मप्रत्यय-ऋतू) समुत्थान (उत्पत्तीचे कारण) आहे, म्हणून त्याला 'कर्मप्रत्यय-ऋतुसमुत्थान' म्हणतात, हा शब्दार्थ आहे. थंडी किंवा उष्णता अशा कोणत्याही ऋतूचा संयोग झाला असता, त्यापासून 'शुद्धाष्टक कलाप' उत्पन्न होतो; त्या कलापाचे तो ऋतू हेच समुत्थान (कारण) आहे. ऋतूमुळे उत्पन्न होणाऱ्या रूपांच्या संततीला जोडणाऱ्या दुसऱ्या शुद्धाष्टक कलापाचे तोच पूर्ववर्ती ऋतू प्रत्यय (कारण) होतो. परंतु, तिसरा शुद्धाष्टक कलाप पूर्ववर्ती ऋतूच्या सहाय्याने दुसऱ्या ऋतूद्वारे उत्पन्न होत असल्यामुळे, पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच त्याला 'ऋतुप्रत्यय-ऋतुसमुत्थान' (उतुपच्चय-उतुसमुट्ठान) असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे, हा पूर्ववर्ती ऋतू तीन संततींना जोडतो. त्यानंतर, दुसऱ्या ऋतूचा संयोग झाला असता इतर तीन संततींचा समूह उत्पन्न होतो, आणि त्यानंतर दुसऱ्या ऋतूमुळे इतर तीन संततींचा समूह उत्पन्न होतो; अशा प्रकारे ही प्रवृत्ती (संततीची परंपरा) समजून घ्यावी. हे थंडी आणि उष्णतेच्या कमी-अधिक प्रमाणावर आणि त्या ऋतूच्या स्पर्शाच्या अल्पकाळ किंवा दीर्घकाळ टिकणाऱ्या प्रवृत्तीवरून समजून घ्यावे. अनुपादिन्न (अधिग्रहित न केलेल्या) रूपाद्वारे स्पष्टीकरण तीन संततींच्या समूहाच्या द्वारे समजू नये, तर मेघ (ढग) उत्पन्न करणाऱ्या मूळ ऋतूच्या प्रभावाने दुसऱ्या एका प्रकारे समजून घ्यावे. ते दर्शवण्यासाठी 'ऋतुसमुत्थानो नाम वलाहको' (ऋतुसमुत्थान म्हणजे मेघ) इत्यादी म्हटले आहे. रूप-रूपांच्या (निष्पन्न रूपांच्या) विकार इत्यादी केवळ अवस्थांच्या अस्तित्वामुळे त्यांना 'अपरिनिष्पन्न' म्हटले आहे. कारण, त्यांच्या रूप-विकार इत्यादी भावामुळेच त्यांना 'रूपत्व' प्राप्त होते, असा अभिप्राय आहे. परंतु, रूप-विकार इत्यादी भावामुळेच निष्पन्न रूप अस्तित्वात असताना ती असतात, आणि निष्पन्न रूप नसताना ती नसतात. म्हणून, त्यांचे असंस्कृतत्व (असंखतत्व) टाळण्यासाठी त्यांना 'परिनिष्पन्न' म्हटले आहे.

Rūpakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.

रूपकाण्ड-वर्णन समाप्त झाले.

3. Nikkhepakaṇḍaṃ

३. निक्षेपकाण्ड

Tikanikkhepakathāvaṇṇanā

तिक-निक्षेप-कथा-वर्णन

985. Sabbesanti [Pg.159] cittuppādavasena rūpāsaṅkhatavasena ca bhinnānaṃ sabbesaṃ phassādicakkhādipadabhājananayena vitthārito. Tattha pana asaṅkhatassa bhedābhāvato asaṅkhatā dhātūtveva padabhājanaṃ daṭṭhabbaṃ. Yevāpanakānaṃ pana sukhumupādāyarūpassa ca indriyavikāraparicchedalakkhaṇarūpupatthambhakabhāvarahitassa hadayavatthussa paduddhārena idha niddesānarahattā niddeso na katoti daṭṭhabbo. Na hi tathāgatassa dhammesu ācariyamuṭṭhi atthīti. Nikkhipitvāti vitthāradesanaṃ ṭhapetvā, apanetvāti attho, vitthāradesanaṃ antogadhaṃ katvāti vā. Gāthāttho nidāne vutto eva.

९८५. 'सब्बेसं' (सर्व) म्हणजे चित्तोत्पादाच्या (चित्त आणि चैतसिकांच्या) भेदाने आणि रूप व असंस्कृत (असंखत) यांच्या भेदाने भिन्न असणाऱ्या सर्व धर्मांचे स्पर्श इत्यादी आणि चक्षु इत्यादी पदांच्या विस्तृत विश्लेषणाच्या पद्धतीने विस्तार केला आहे. परंतु, त्यामध्ये असंस्कृत अशा निर्वाणाचा भेद (विभाग) नसल्यामुळे 'असंखता धातु' (असंस्कृत धातू) असेच पद-भाजन (पदांचे विश्लेषण) समजून घ्यावे. आणि 'येवापनक' (इतर चैतसिक) धर्मांचे देखील, तसेच इन्द्रियत्व, विकारत्व, परिच्छेदत्व, लक्षणत्व आणि रूपांचे उपस्तंभकत्व (आधार देणे) या भावांनी रहित असणाऱ्या सूक्ष्म आणि उपादाय रूप अशा हृदयवस्तूचे देखील पदांच्या उद्धाराने (स्पष्ट उल्लेखाने) येथे विस्तृत निर्देश करण्यास योग्य नसल्यामुळे निर्देश केला नाही, असे समजून घ्यावे. कारण, तथागतांच्या उपदेशिलेल्या धर्मांमध्ये 'आचार्यमुष्टि' (ज्ञान लपवून ठेवणे) नाही, असे जाणावे. 'निक्खिपित्वा' (वगळून) म्हणजे विस्तृत देशनेला बाजूला ठेवून किंवा वगळून, असा अर्थ आहे; किंवा विस्तृत देशनेला अंतर्भूत करून, असा अर्थ आहे. गाथेचा अर्थ निदानकथेमध्ये सांगितलेलाच आहे.

Mūlavasena paccayabhāvo hetupaccayattho. Pabhavati etasmāti pabhavo, so eva ‘‘janako’’ti visesito. Samuṭṭhāti etenāti samuṭṭhānaṃ, tassa visesanaṃ nibbattakanti. Sabbāni vā etāni pariyāyavacanāni. Atthavasenāti kasmā vuttaṃ, nanu kusalamūlānaṃ hetubhāvato dhammavasenāti yuttanti? Saccametaṃ, alobhādīnaṃ pana tiṇṇaṃ samānassa mūlaṭṭhassa vasena dassitataṃ sandhāya ‘‘atthavasenā’’ti vuttaṃ. Iminā dhammoti bhāvo, atthoti dhammakiccaṃ adhippetanti viññāyati. ‘‘Alobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāyā’’tiādivacanato (a. ni. 3.34) tāni kusalamūlāni samuṭṭhānaṃ etassātipi taṃsamuṭṭhānaṃ. Taṃ pana tehi samuṭṭhitaṃ hotīti ‘‘alobhādīhi samuṭṭhita’’nti āha. Te kusalamūlataṃsampayuttā samuṭṭhānaṃ etassātipi attho sambhavati. Ettha pana cetanaṃ ṭhapetvā aññe ‘‘taṃsampayuttā’’ti samuṭṭhānabhāve vattabbā. Tattha mūlehi attano paccayato kusale pariyādiyati, khandhehi sabhāvato, kammehi aññassa nibbattanakiccato. Mūlehi ca kusalānaṃ anavajjatāya hetuṃ dasseti, khandhehi taṃsampayogakataṃ anavajjasabhāvaṃ, kammehi sukhavipākataṃ. Mūlehi vā nidānasampattiyā ādikalyāṇataṃ, khandhehi sabhāvasampattiyā majjhekalyāṇataṃ, kammehi nibbattisampattiyā pariyosānakalyāṇataṃ.

मूळ (मुळासारखे असणे) या रूपाने प्रत्ययभाव (उपकारक असणे) म्हणजे 'हेतुप्रत्ययार्थ' (हेतुपच्चयत्थ) होय. यापासून उत्पन्न होते, म्हणून ते 'प्रभव' होय; त्यालाच 'जनक' (उत्पादक) असे विशेषित केले आहे. याच्याद्वारे उत्थान होते (उत्पन्न होते), म्हणून ते 'समुत्थान' होय; 'निर्वर्तक' (निब्बत्तक) हा शब्द त्याचे विशेषण आहे. किंवा, हे सर्व शब्द समानार्थी (पर्यायवाची) शब्द आहेत. 'अर्थवशाने' (अत्थवसेन) असे का म्हटले आहे? कुशल मुळांच्या हेतुभावामुळे 'धर्मवशाने' (धम्मवसेन) असे म्हणणे योग्य नव्हते काय? हे सत्य आहे, परंतु अलोभ इत्यादी तिन्ही धर्मांच्या समान अशा 'मूलार्थ' (मुळाचा अर्थ) या रूपाने दर्शवल्याचा संदर्भ घेऊन 'अर्थवशाने' असे म्हटले आहे. याने 'धम्म' या शब्दाने स्वभाव आणि 'अत्थ' या शब्दाने धर्मांचे कार्य (मूळ असणे इत्यादी कार्य) अभिप्रेत आहे, असे समजले जाते. 'अलोभो निदानं कम्मानं समुदयाय' (अलोभ हे कर्मांच्या उत्पत्तीचे कारण आहे) इत्यादी वचनांमुळे, या कर्माचे ती कुशल मुळे हेच समुत्थान (कारण) आहे, म्हणून ते 'तत्समुत्थान' होय. परंतु, ते कर्म त्या अलोभ इत्यादींद्वारे समुत्थित (उत्पन्न) होते, म्हणून 'अलोभ इत्यादींद्वारे समुत्थित' असे ग्रंथकारांनी म्हटले आहे. या कर्माचे ती कुशल मुळे आणि त्यांच्याशी संप्रयुक्त असणारे स्कंध हे समुत्थान आहे, असा देखील अर्थ संभवतो. परंतु, येथे 'तत्समुत्थान' या पाठात चेतनेला वगळून, चेतनेव्यतिरिक्त इतर धर्मांना 'तत्संप्रयुक्त' असे म्हणावे, जे समुत्थानभावामध्ये सांगितले पाहिजेत. त्यामध्ये, मुळांच्या द्वारे स्वतःच्या प्रत्ययभावाने कुशल धर्मांना ग्रहण केले जाते; स्कंधांच्या द्वारे स्वभावाने; आणि कर्मांच्या द्वारे दुसऱ्या फळाला उत्पन्न करण्याच्या कार्याने. आणि मुळांच्या द्वारे कुशल धर्मांच्या अनवद्यतेचे (अदोषत्वाचे) कारण दर्शवले जाते; स्कंधांच्या द्वारे त्या मुळांशी संप्रयुक्त असण्यामुळे निर्माण होणारा अनवद्य स्वभाव; आणि कर्मांच्या द्वारे सुखविपाकत्व दर्शवले जाते. किंवा, मुळांच्या द्वारे कारणाच्या समृद्धीमुळे 'आदिकल्याणत्व' दर्शवले जाते; स्कंधांच्या द्वारे स्वभावाच्या समृद्धीमुळे 'मध्यकल्याणत्व' दर्शवले जाते; आणि कर्मांच्या द्वारे उत्पत्तीच्या (फळाच्या) समृद्धीमुळे 'परियोसानकल्याणत्व' दर्शवले जाते.

986. Taṃ [Pg.160]…pe… uddhaṃ akusalaṃ nāma natthīti kasmā vuttaṃ, nanu vicikicchuddhaccasahagatamoho atthīti? Saccametaṃ, tena pana vinā taṃsampayuttatā natthīti taṃsampayuttesu gahitesu moho gahito evāti katvā ‘‘tato uddhaṃ natthī’’ti vuttaṃ aññattha abhāvā. Ekasmiṃ ṭhitaṃ ekaṭṭhaṃ, sahajabhāvena ekaṭṭhaṃ sahajekaṭṭhaṃ. Pahātabbanti pahānaṃ, pahānabhāvena ekaṭṭhaṃ pahānekaṭṭhaṃ. Yena hi yaṃ saha pahātabbaṃ, tena taṃ ekasmiṃ puggale ṭhitaṃ hoti, ekasmiṃ samucchinne asamucchinne ca itarassa samucchinnatāya asamucchinnatāya ca vasena aññamaññāvirahitato.

९८६. 'त्यापेक्षा वर अकुशल नावाचे काही नाही' असे का म्हटले आहे? विचिकित्सा आणि उद्धच्च (औद्धत्य) यांच्याशी सहगत असणारा मोह आहेच की नाही? हे सत्य आहे, परंतु त्या मोहाशिवाय त्याच्याशी संप्रयुक्त असणे शक्य नाही. म्हणून, त्या मोहाशी संप्रयुक्त असणाऱ्या विचिकित्सा आणि उद्धच्च यांना ग्रहण केले असता मोहाचे ग्रहण झालेच आहे, असे मानून 'त्यापेक्षा वर काही नाही' असे म्हटले आहे; कारण इतर ठिकाणी या मोहाचा अभाव असतो. एकाच चित्तात किंवा एकाच पुद्गलामध्ये असणारे अकुशल म्हणजे 'एकस्थ' (एकट्ठ) होय. सहजातभावाने (एकत्र उत्पन्न होण्याच्या भावाने) एकस्थ असणारे ते 'सहजात-एकस्थ' (सहजेकट्ठ) होय. जे प्रहाण (नष्ट) करण्यास योग्य आहे, म्हणून ते 'प्रहाण' होय; प्रहाणभावाने एकस्थ असणारे ते 'प्रहाण-एकस्थ' (पहानेकट्ठ) होय. कारण, ज्या अकुशलासोबत जे अकुशल प्रहाण करायचे असते, त्या अकुशलासोबत ते अकुशल एकाच पुद्गलामध्ये स्थित असते. कारण, एका अकुशलाचा समूच्छेद (पूर्ण नाश) झाला असता किंवा समूच्छेद न झाला असता, दुसऱ्या अकुशलाचा देखील समूच्छेद होणे किंवा समूच्छेद न होणे यानुसार ते परस्परांपासून विरहित नसतात.

987. Tīṇi lakkhaṇānīti aniccadukkhaanattatā. Nāmakasiṇasattapaññattiyo tisso paññattiyo. Paramatthe amuñcitvā vohariyamānā vihāramañcādikā upādāpaññatti sattapaññattiggahaṇena gahitāti veditabbā, etāni ca lakkhaṇādīni heṭṭhā dvīsu kaṇḍesu viññattiādīni viya na vuttāni, na ca sabhāvadhammāti katvā na labbhantīti vuttāni. Na hi koci sabhāvo kusalattikāsaṅgahitoti vattuṃ yuttanti.

९८७. तीन लक्षणे म्हणजे अनित्यता, दुःख आणि अनात्मता (अनीच्च, दुक्ख, अनत्तता) हे होत. नामप्रज्ञप्ती, कसिणप्रज्ञप्ती आणि सत्त्वप्रज्ञप्ती या तीन प्रज्ञप्ती आहेत. परमार्थ तत्त्वांना न सोडता व्यवहारात आणल्या जाणाऱ्या विहार, मंचक इत्यादी उपादायप्रज्ञप्ती या 'सत्त्वप्रज्ञप्ती'च्या ग्रहणानेच ग्रहण केल्या जातात असे जाणावे. आणि ही लक्षणे इत्यादी खालील दोन कांडांमध्ये विज्ञाप्ती इत्यादींप्रमाणे सांगितलेली नाहीत, तसेच ती स्वभावधर्म (परमार्थ धर्म) नसल्यामुळे ती प्राप्त होत नाहीत असे म्हटले आहे. कारण कुशलत्रिकात समाविष्ट न झालेला कोणताही स्वभावधर्म अस्तित्वात नाही, असे सांगणे योग्य आहे.

988. Sukhabhūmīti kāmāvacarādayopi yujjanti. Sukhasahagatā hi kāmāvacarādibhūmi sukhabhūmi. Kāmāvacarādibhūmīti ca kāmāvacarāditāya dhammā eva vuccantīti kāmāvacarādicittuppādesūti atthato viññāyati. Evañca katvā ‘‘sukhabhūmiya’’nti vatvā tassā eva vibhāgadassanatthaṃ ‘‘kāmāvacare’’tiādi vuttaṃ. Bhūmi-saddo ca abhidhamme kāmāvacarādīsu niruḷhoti ‘‘catūsu bhūmīsu kusala’’ntiādīsu (dha. sa. 1384) aññabhūmiggahaṇaṃ na hotīti. Pāḷito cāti ‘‘visiṭṭhānaṃ pākāti vipākā’’tiādivacanatthavibhāvanena pāḷito. ‘‘Vipakkabhāvamāpannānaṃ arūpadhammānametaṃ adhivacana’’ntiādinā bhāsitatthavibhāvanena atthato ca. Nāmaparicchedādīhi tikadukānaṃ vavatthānadassanena vā pāḷito, tadatthaviññāpanena atthato.

९८८. 'सुखभूमी' या शब्दाने कामावचर इत्यादी चित्तोत्पाद देखील योग्य ठरतात. कारण सुखासहगत असलेली कामावचर इत्यादी भूमी हीच 'सुखभूमी' होय. आणि 'कामावचर इत्यादी भूमी' असे म्हटले असता कामावचर इत्यादी स्वरूपाचे धर्म (चित्तोत्पाद) च सांगितले जातात, म्हणून अर्थाच्या दृष्टीने 'कामावचर इत्यादी चित्तोत्पादांमध्ये' असे समजले जाते. आणि असे असल्यामुळे 'सुखभूमीत' असे म्हणून, त्याच सुखभूमीचा विभाग दाखवण्यासाठी 'कामावचर' इत्यादी शब्द म्हटले आहेत. आणि अभिधम्मात 'भूमी' हा शब्द कामावचर इत्यादी चित्तोत्पादांमध्ये रूढ असल्यामुळे, 'चार भूमींमध्ये कुशल' इत्यादी वाक्यांमध्ये चित्तोत्पादांशिवाय इतर कोणत्याही भूमीचे ग्रहण होत नाही. 'पाळीनुसार (पाळितो)' म्हणजे 'विशिष्टानं पाको विपाको' (विशिष्ट परिपाकाला विपाक म्हणतात) इत्यादी वचनार्थाचे स्पष्टीकरण करण्याद्वारे पाळीनुसार होय. 'विपक्व भावाला प्राप्त झालेल्या अरूप धर्मांचे हे नाव आहे' इत्यादी भाषित अर्थाचे स्पष्टीकरण करण्याद्वारे 'अर्थाच्या दृष्टीने (अत्थतो)' होय. किंवा नामपरिच्छेद इत्यादींद्वारे त्रिक आणि द्विकांचे व्यवस्थापन दाखवल्याने 'पाळीनुसार' आणि त्यांचा अर्थ समजवून दिल्याने 'अर्थाच्या दृष्टीने' होय.

991. Sāliphalanti sālipākamāha.

९९१. 'सालिफल' या शब्दाने 'सालिपाक' (तांदळाचा भात) असे म्हटले आहे.

994. Amhākaṃ mātulattheroti puggalārammaṇassapi upādānassa upādānakkhandhā eva paccayo, na lokuttarā, ko pana vādo khandhārammaṇassa. Tenāha ‘‘aggahitānī’’ti.

९९४. 'आमचे मातुल थेर' या संदर्भात: पुद्गलप्रज्ञप्तीचे आलंबन असणाऱ्या उपादानाला देखील उपादानस्कंधच प्रत्यय (कारण) होतात, लोकोत्तर धर्म प्रत्यय होत नाहीत; मग स्कंधांचे आलंबन असणाऱ्या उपादानाच्या बाबतीत काय सांगावे? म्हणूनच संग्रहकारांनी 'अग्गहितानी' (ग्रहण न केलेले) असे म्हटले आहे.

998. Yathā [Pg.161] upādānehi aggahetabbā anupādāniyā, evaṃ saṃkilesehi aggahetabbā asaṃkilesikāti katvā ‘‘asaṃ…pe… eseva nayo’’ti āha.

९९८. ज्याप्रमाणे उपादानांद्वारे ग्रहण न करण्याजोगे धर्म 'अनुपादानिय' असतात, त्याचप्रमाणे संक्लेशांद्वारे ग्रहण न करण्याजोगे धर्म 'असंक्लेशिक' असतात, असे मानून 'असं... पे... हाच नियम आहे' असे संग्रहकारांनी म्हटले आहे.

1006. Diṭṭhiyā gahito attā na vijjati. Yesu pana vipallatthagāho, te upādānakkhandhāva vijjanti. Tasmā yasmiṃ avijjamānaniccādivipariyāsākāragahaṇaṃ atthi, sova upādānakkhandhapañcakasaṅkhāto kāyo. Tattha niccādiākārassa avijjamānatādassanatthaṃ ruppanādisabhāvasseva ca vijjamānatādassanatthaṃ vijjamāno kāyoti visesetvā vutto, lokuttarā pana na kadāci avijjamānākārena gayhantīti na idaṃ visesanaṃ arahanti. Sakkāye diṭṭhi, satī vā kāye diṭṭhi sakkāyadiṭṭhi. Attanā gahitākārassa avijjamānatāya sayameva satī, na tāya gahito attā attaniyaṃ vāti attho. Ayaṃ panattho sambhavatīti katvā vutto, purimo eva pana padhāno. Dutiye hi diṭṭhiyā vatthu avisesitaṃ hoti. Kāyoti hi khandhapañcake vuccamāne lokuttarāpanayanaṃ natthi. Na hi lokuttaresu kāya-saddo na vattati. Kāyapassaddhiādīsu hi lokuttaresu kāya-saddopi lokuttarakkhandhavācakoti. Sīlenāti suddhiyā ahetubhūtena sīlena. Gahitasamādānanti uppāditaparāmāsova. So hi samādiyanti etena kukkurasīlavatādīnīti ‘‘samādāna’’nti vutto. Tattha avītikkamanīyatāya sīlaṃ, bhattivasena satataṃ caritabbatāya vataṃ daṭṭhabbaṃ.

१००६. मिथ्या दृष्टीने ग्रहण केलेला 'आत्मा' अस्तित्वात नाही. परंतु ज्यांच्यामध्ये हा विपर्यासयुक्त ग्रह (गैरसमज) होतो, ते उपादानस्कंधच अस्तित्वात असतात. म्हणून ज्याच्यामध्ये परमार्थतः नसलेल्या नित्य इत्यादी विपर्यासयुक्त आकारांचे ग्रहण होते, तो पाच उपादानस्कंधांचा समूह म्हणजेच 'काय' (समूह) होय. त्या पाच उपादानस्कंधांच्या समूहात नित्य इत्यादी आकारांचे अस्तित्व नसणे दाखवण्यासाठी आणि केवळ रूपण (बदलणे) इत्यादी स्वभावाचेच अस्तित्व दाखवण्यासाठी 'विद्यमान काय' असे विशेषण देऊन म्हटले आहे. परंतु लोकोत्तर धर्म कधीही अविद्यमान आकाराने ग्रहण केले जात नाहीत, म्हणून त्यांना हे विशेषण लागू पडत नाही. सत्काय (विद्यमान स्कंधसमूह) मध्ये असणारी दृष्टी, किंवा विद्यमान कायामध्ये असणारी दृष्टी म्हणजे 'सत्कायदृष्टी' (सक्कायदिव्ठी) होय. स्वतः ग्रहण केलेल्या आकाराचे अस्तित्व नसल्यामुळे ती दृष्टी स्वतःच विद्यमान असते, परंतु तिच्याद्वारे ग्रहण केलेला आत्मा किंवा आत्मीय (माझेपण) अस्तित्वात नसतो, असा याचा अर्थ आहे. हा दुसरा पर्यायी अर्थ संभवतो म्हणून सांगितला आहे, परंतु पहिलाच अर्थ मुख्य आहे. कारण दुसऱ्या अर्थामध्ये दृष्टीचे अधिष्ठान विशेषित होत नाही. कारण 'काय' या शब्दाने पाच स्कंध म्हटले असता लोकोत्तर स्कंध वगळले जात नाहीत. कारण लोकोत्तर धर्मांमध्ये 'काय' हा शब्द वापरला जात नाही असे नाही. कारण कायप्रस्रब्धी (कायपस्सद्धि) इत्यादी लोकोत्तर निर्देशात 'काय' हा शब्द देखील लोकोत्तर स्कंधांचा वाचक असतो. 'शीलाने' म्हणजे शुद्धीचे अकारण असलेल्या (कुत्रा इत्यादींच्या) शीलाने. 'गृहीत समादान' म्हणजे उत्पन्न झालेला मिथ्यापरामर्श (चुकीची धारणा) च होय. कारण या धारणेने लोक कुक्कुरशील आणि व्रत इत्यादींचे समादान (स्वीकार) करतात, म्हणून याला 'समादान' म्हटले आहे. त्यामध्ये, उल्लंघन न करण्याच्या योग्यतेमुळे ते 'शील' आहे आणि भक्तीभावाने सतत आचरण करण्याच्या योग्यतेमुळे ते 'व्रत' आहे असे जाणावे.

1007. Idheva tiṭṭhamānassāti imissāyeva indasālaguhāyaṃ tiṭṭhamānassa. Vācuggatakaraṇaṃ uggaho. Atthaparipucchanaṃ paripucchā. Kusalehi saha codanāpariharaṇavasena vinicchayakaraṇaṃ vinicchayo. Bahūnaṃ nānappakārānaṃ sakkāyadiṭṭhīnaṃ avihatattā tā janenti, tāhi janitāti vā puthujjanā. Avighātameva vā jana-saddo vadati. Puthu satthārānaṃ mukhullokikāti ettha puthū janā etesanti puthujjanāti vacanattho. Puthu…pe… avuṭṭhitāti ettha janetabbā, jāyanti vā etthāti janā, gatiyo. Puthū janā etesanti puthujjanā. Ito pare jāyanti etehīti janā, abhisaṅkhārādayo. Te etesaṃ puthū vijjantīti puthujjanā. Abhisaṅkharaṇādiattho eva vā jana-saddo daṭṭhabbo. Rāgaggiādayo santāpā. Te eva sabbepi vā kilesā pariḷāhā. Puthu pañcasu [Pg.162] kāmaguṇesūti ettha jāyatīti jano, ‘‘rāgo gedho’’ti evamādiko. Puthu jano etesanti puthujjanā. Puthūsu vā janā jātā rattāti evaṃ rāgādiattho eva jana-saddo daṭṭhabbo. Palibuddhāti sambaddhā upaddutā vā. Assutavāti etena andhatā vuttāti ‘‘andhaputhujjano vutto’’ti āha.

१००७. 'येथेच राहत असताना' म्हणजे याच इंद्रसाल गुहेमध्ये राहत असताना. मुखोद्गत करणे (पाठांतर करणे) म्हणजे 'उद्ग्रह' (उग्गह) होय. अर्थाची वारंवार विचारणा करणे म्हणजे 'परिप्रच्छा' (परिपुच्छा) होय. कुशल (विद्वान) लोकांसोबत शंका-समाधानाच्या रूपाने निर्णय करणे म्हणजे 'विनिर्णय' (विनिच्छय) होय. अनेक प्रकारच्या सत्कायदृष्टींचा नाश न झाल्यामुळे जे त्यांना उत्पन्न करतात, किंवा ज्यांच्याद्वारे त्या उत्पन्न केल्या जातात, ते 'पृथग्जन' (पुथुज्जन) होत. किंवा 'जन' शब्द हा अविघात (नाश न होणे) या अर्थालाच सांगतो. अनेक शास्त्यांच्या (गुरूंच्या) तोंडाकडे पाहणारे असल्यामुळे, ज्यांचे अनेक 'जन' (गुरू) आहेत ते 'पृथग्जन' होत, असा हा वचनार्थ आहे. 'पृथु... पे... अवुट्टिता' यामध्ये उत्पन्न होण्याजोग्या किंवा ज्यांच्यामध्ये प्राणी उत्पन्न होतात त्या गतींना 'जन' म्हणतात. ज्यांच्या अनेक गती (जन) आहेत ते 'पृथग्जन' होत. याहून भिन्न, ज्यांच्यामुळे प्राणी उत्पन्न होतात ते अभिसंस्कार इत्यादी 'जन' होत. ते अभिसंस्कार ज्यांच्यामध्ये अनेक प्रमाणात विद्यमान असतात ते 'पृथग्जन' होत. किंवा 'जन' शब्दाचा अर्थ अभिसंस्कार इत्यादीच समजावा. रागाग्नी इत्यादी हे संताप आहेत. तेच किंवा सर्व क्लेश हे 'परिदाह' (पळिळाह) होत. 'पाच कामगुणांमध्ये' जे उत्पन्न होते ते 'जन' म्हणजे 'राग, लोभ' इत्यादी होय. ज्यांच्यामध्ये हा राग इत्यादी रूपी जन अनेक प्रमाणात असतो ते 'पृथग्जन' होत. किंवा अनेक कामगुणांमध्ये जे आसक्त होऊन उत्पन्न होतात, अशा प्रकारे 'जन' शब्दाचा अर्थ राग इत्यादीच समजावा. 'पळिबुद्धा' म्हणजे संबद्ध किंवा उपद्रुत (पीडित) झालेले होय. 'अश्रुतवान' या शब्दाने अंधत्व सांगितले आहे, म्हणूनच 'अंधपृथग्जन म्हटले आहे' असे संग्रहकारांनी म्हटले आहे.

Anayeti avaḍḍhiyaṃ. Sabbattha niruttilakkhaṇena padasiddhi veditabbā. Anekesu ca kappasatasahassesu kataṃ jānanti, pākaṭañca karonti upakāraṃ satijananaāmisapaṭiggahaṇādinā paccekasambuddhā, tatheva dukkhitassa sakkaccaṃ kātabbaṃ karonti. Sammāsambuddho pana asaṅkhyeyyaappameyyesupi kataṃ upakāraṃ maggaphalānaṃ upanissayañca jānāti, pākaṭañca karoti, sīho viya ca javaṃ sabbattha sakkaccameva dhammadesanaṃ karoti. Ariyabhāvoti yehi yogato ariyā vuccanti, te maggaphaladhammā daṭṭhabbā. Ariyakaradhammā aniccadassanādayo, vipassiyamānā vā aniccādayo.

'अनय' म्हणजे अवृद्धी (अकल्याण). सर्व ठिकाणी निरुक्तीच्या लक्षणाने शब्दांची सिद्धी जाणावी. आणि प्रत्येकबुद्ध हे अनेक लाख कल्पांमध्ये केलेल्या उपकाराला जाणतात, आणि कृतज्ञतेची स्मृती निर्माण करणे, आमिष (दान) ग्रहण करणे इत्यादींद्वारे तो उपकार प्रकट करतात; त्याचप्रमाणे ते दुःखी व्यक्तीचे कर्तव्य आदरपूर्वक करतात. परंतु सम्यक्संबुद्ध हे असंख्य आणि अमर्याद काळातील उपकाराला आणि मार्ग-फलांच्या उपनिष्रयाला (प्रबळ कारणाला) देखील जाणतात आणि ते प्रकट करतात, आणि सिंहाच्या वेगाप्रमाणे सर्व ठिकाणी आदरपूर्वकच धम्मदेशना करतात. 'आर्यभाव' म्हणजे ज्यांच्याशी युक्त झाल्यामुळे 'आर्य' म्हटले जाते, ते मार्ग आणि फल रूपी धर्म समजावेत. किंवा आर्यत्व निर्माण करणारे धर्म म्हणजे अनित्यतेचे दर्शन इत्यादी विपश्यना ज्ञान होय, किंवा विपश्यना केले जाणारे अनित्य इत्यादी धर्म होत.

Sotānīti taṇhādiṭṭhikilesaduccaritaavijjāsotāni. ‘‘Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmī’’ti vatvā ‘‘paññāyete pidhīyare’’ti vacanena sotānaṃ saṃvaro pidahanaṃ samucchedañāṇanti viññāyati. Khantīti adhivāsanā, sā ca tathāpavattā khandhā. Paññāti eke, adoso eva vā. Kāyaduccaritādīnanti dussīlyasaṅkhātānaṃ kāyavacīduccaritānaṃ muṭṭhassaccasaṅkhātassa pamādassa abhijjhādomanassānaṃ pāpakānaṃ akkhantiaññāṇakosajjānañca. Anupekkhā saṅkhārehi avivaṭṭanaṃ, sālayatāti attho. Dhammaṭṭhitiyaṃ paṭiccasamuppāde paṭilomabhāvo sassatucchedagāho, tappaṭicchādakamoho vā. Nibbāne paṭilomabhāvo saṅkhāresu rati, nibbānapaṭicchādako moho vā. Saṅkhāranimittaggāhoti yādisassa kilesassa appahīnattā vipassanā saṅkhāranimittaṃ na muñcati, so kileso daṭṭhabbo. Saṅkhāranimittaggahaṇassa atikkamanaṃ vā pahānaṃ.

‘सोतानि’ (स्रोत/प्रवाह) म्हणजे तृष्णा, दृष्टी, क्लेश, दुश्चरित आणि अविद्या हे प्रवाह होत. ‘मी स्रोतांचा संवर (रोखणे) सांगतो’ असे सांगून, ‘ते प्रज्ञेने बंद केले जातात’ या वचनाने स्रोतांचा संवर म्हणजे त्यांना बंद करणे आणि समूळ नष्ट करणारे ज्ञान (समुच्छेदज्ञान) होय, असे समजले जाते. ‘खंती’ (क्षमा) म्हणजे सहनशीलता (अधिवासना) होय, आणि ती त्या प्रकारे प्रवृत्त झालेले (नाम) स्कंध आहेत. काही आचार्य तिला ‘प्रज्ञा’ म्हणतात, किंवा ती केवळ ‘अद्वेष’ (द्वेषरहितता) आहे. ‘कायदुश्चरितादीनां’ म्हणजे दुःशीलाचे अंग असलेले कायिक व वाचिक दुश्चरित, स्मृतिभ्रंश रूप असणारा प्रमाद, अभिज्झा (लोभ) व दौर्मनस्य हे पापक धर्म, तसेच अक्षमा (असहनशीलता), अज्ञान आणि आळस यांचे (संवरण करणे). ‘अनुपेक्षा’ म्हणजे संस्कारांपासून परावृत्त न होणे, म्हणजेच संस्कारांमधील आसक्ती होय. धम्मट्ठिती (धर्मस्थिती) म्हणजेच प्रतीत्यसमुत्पादात प्रतिकूल भाव असणे म्हणजे शाश्वत-उच्छेद दृष्टी किंवा त्याला झाकणारा मोह होय. निर्वाणात प्रतिकूल भाव असणे म्हणजे संस्कारांमध्ये रममाण होणे किंवा निर्वाणाला झाकणारा मोह होय. ‘संस्कारनिमित्तग्राह’ म्हणजे ज्या क्लेशाचा प्रहाण न झाल्यामुळे विपश्यना संस्कारांच्या निमित्ताला सोडत नाही, तो क्लेश समजावा. संस्कारनिमित्त ग्रहणाचे उल्लंघन करणे म्हणजेच प्रहाण होय.

Catunnaṃ ariyamaggānaṃ bhāvitattā accantaṃ appavattibhāvena yaṃ pahānanti yojanā veditabbā. Kena pana pahānanti? Ariyamaggehevāti viññāyamāno ayamattho tesaṃ bhāvitattā appavattivacanena. Samudayapakkhikassāti ettha cattāropi maggā catusaccābhisamayāti katvā tehi pahātabbena [Pg.163] tena tena samudayena saha pahātabbattā samudayasabhāgattā ca saccavibhaṅge ca sabbakilesānaṃ samudayabhāvassa vuttattā ‘‘samudayapakkhikā’’ti diṭṭhiādayo vuccanti. Kāyavācācittānaṃ virūpappavattiyā nayanaṃ apayāpanaṃ, kāyaduccaritādīnaṃ vināsanayanaṃ vā vinayo, tesaṃ vā jimhappavattiṃ vicchinditvā ujukanayanaṃ vinayanaṃ. Eseseti eso so eva, atthato anaññoti attho. Tajjāteti atthato taṃsabhāvova. Sappuriso ariyasabhāvo, ariyo ca sappurisabhāvoti attho.

चार आर्यमार्गांच्या भावनेमुळे अत्यंत अप्रवृत्तीच्या रूपाने (पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या रूपाने) जे प्रहाण होते, अशी योजना समजावी. पण कशाने प्रहाण होते? ‘आर्यमार्गांनीच’ असा अर्थ त्यांच्या भावनेमुळे अप्रवृत्तीच्या वचनाने समजला जातो. ‘समुदयपक्खिकस्स’ यामध्ये चारही मार्ग चार आर्यसत्यांचा अभिसमय (साक्षात्कार) करतात, असे मानून त्यांच्याद्वारे प्रहाण करण्यायोग्य त्या त्या समुदयासोबत प्रहाण करण्यायोग्य असल्यामुळे, समुदयाशी समान स्वभाव असल्यामुळे आणि सच्चविभंगामध्ये सर्व क्लेशांना समुदयभाव म्हटले असल्यामुळे, दृष्टी इत्यादी क्लेशांना ‘समुदयपक्षीय’ (समुदयपक्खिक) म्हटले जाते. काया, वाचा आणि चित्त यांच्या विकृत प्रवृत्तीला दूर करणे किंवा कायदुश्चरित इत्यादींचा विनाश करणे म्हणजे ‘विनय’ होय; किंवा त्यांच्या कुटिल प्रवृत्तीला छेदून त्यांना सरळ मार्गावर आणणे म्हणजे ‘विनयन’ होय. ‘एसेसे’ (एष एष) म्हणजे हा तोच आहे, अर्थाच्या दृष्टीने भिन्न नाही असा अर्थ आहे. ‘तज्जात’ म्हणजे अर्थाच्या दृष्टीने तद्-स्वभाव (त्याच स्वभावाचा) असलेला. सत्पुरुष हा आर्य स्वभावाचा असतो आणि आर्य हा सत्पुरुष स्वभावाचा असतो, असा अर्थ आहे.

Advayanti dvayatārahitaṃ, vaṇṇameva ‘‘accī’’ti gahetvā acciṃ vā ‘‘vaṇṇo evā’’ti tesaṃ ekattaṃ passanto viya yathātakkitaṃ attānaṃ ‘‘rūpa’’nti, yathādiṭṭhaṃ vā rūpaṃ ‘‘attā’’ti gahetvā tesaṃ ekattaṃ passanto daṭṭhabbo. Ettha ca ‘‘rūpaṃ attā’’ti imissā pavattiyā abhāvepi rūpe attaggahaṇaṃ pavattamānaṃ acciyaṃ vaṇṇaggahaṇaṃ viya. Upamāyo ca anaññattādiggahaṇanidassanavaseneva vuttā, na vaṇṇādīnaṃ viya attano vijjamānattassa, attano viya vā vaṇṇādīnaṃ avijjamānattassa dassanatthaṃ.

‘अद्वय’ म्हणजे द्वैतविरहित (दोन नसणे). केवळ वर्णालाच (रंगालाच) ‘ज्वाला’ मानून किंवा ज्वालेलच ‘वर्ण’ मानून त्यांच्या एकत्वाला पाहणाऱ्याप्रमाणे, कल्पिलेल्या आत्म्याला ‘रूप’ मानून किंवा पाहिलेल्या रूपाला ‘आत्मा’ मानून त्यांच्या एकत्वाला पाहणारा समजावा. आणि येथे ‘रूप हाच आत्मा आहे’ अशी प्रवृत्ती नसली तरी, रूपामध्ये आत्मग्रहाची प्रवृत्ती होणे हे ज्वालेमध्ये वर्णग्रहाच्या प्रवृत्तीसारखे आहे. आणि उपमा केवळ अनन्यत्व (भिन्न नसणे) इत्यादी ग्रहणाचे दिग्दर्शन करण्यासाठीच दिल्या आहेत; वर्णादींच्या अस्तित्वाप्रमाणे आत्म्याचे अस्तित्व दाखवण्यासाठी किंवा आत्म्याप्रमाणे वर्णादींचे अनस्तित्व दाखवण्यासाठी दिलेल्या नाहीत.

1008. Sarīranipphattiyāti sarīrapāripūriyā. Nicchetuṃ asakkonto vicinanto kicchatīti vicikicchā. Idappaccayānaṃ bhāvoti jātiādisabhāvameva āha, jātiādīnaṃ vā jarāmaraṇādiuppādanasamatthataṃ. Sā pana jātiādivinimuttā natthīti tesaṃyevādhivacanaṃ hoti ‘‘idappaccayatā’’ti.

१००८. ‘शरीरनिष्पत्ती’ म्हणजे शरीराची परिपूर्णता. निश्चय करण्यास असमर्थ असलेला आणि विचार करत असताना जो कष्ट पावतो, ती ‘विचिकित्सा’ (संशय) होय. ‘इदंप्रत्ययांचा भाव’ या वचनाने जाती (जन्म) इत्यादींचा स्वभावच सांगितला आहे, किंवा जाती इत्यादींची जरा-मरणादी उत्पन्न करण्याची सामर्थ्यता सांगितली आहे. परंतु ती (सामर्थ्यता) जाती इत्यादींपासून मुक्त अशी नाही, म्हणून त्यांनाच ‘इदंप्रत्ययता’ असे नाव दिले आहे.

1009. Idha anāgatakilesā ‘‘tadekaṭṭhā kilesā’’ti vuccantīti te dassetuṃ ‘‘imissā ca pāḷiyā’’tiādi āraddhaṃ. Sahajekaṭṭhavasenāti tattha uppannadiṭṭhiyā sahajekaṭṭhavasenāti atthato viññāyati. Taṃsampayuttoti tehi saṃyojanakilesehi sampayuttotipi attho yujjati. Tathā te saṃyojanakilesā samuṭṭhānaṃ etassāti taṃsamuṭṭhānanti vā. Saṃyojanarahitehi ca pana kilesehi sampayuttānaṃ samuṭṭhitānañca sabbhāvato kileseheva yojanā katā.

१००९. येथे अनागत क्लेशांना ‘तदेकट्ठ क्लेश’ (त्याच भूमीत राहणारे क्लेश) म्हटले जाते, ते दर्शवण्यासाठी ‘आणि या पाळीमध्ये’ इत्यादी सुरू केले आहे. ‘सहजैकस्थभावाने’ (सहजेकट्ठवसेन) म्हणजे तेथे उत्पन्न झालेल्या दृष्टीशी सहजात रूपाने एकाच चित्तात राहण्याच्या भावाने, असा अर्थ समजला जातो. ‘तंसंपयुत्त’ म्हणजे त्या संयोजन क्लेशांशी संप्रयुक्त असलेला, असाही अर्थ योग्य ठरतो. तसेच, ते संयोजन क्लेश ज्याचे समुत्थान (कारण) आहेत, ते ‘तंसमुत्थान’ होय. परंतु संयोजनाव्यतिरिक्त इतर क्लेशांशी संप्रयुक्त असलेल्या आणि त्यांच्यापासून उत्पन्न झालेल्या धर्मांचे अस्तित्व असल्यामुळे, क्लेशांशीच योजना केली गेली आहे.

1011. Saṃyojanādīnaṃ viyāti saṃyojanatadekaṭṭhakilesādīnaṃ yathāvuttānaṃ viya. Tehīti dassanabhāvanāmaggehi. Abhisaṅkhāraviññāṇaṃ kusalākusalaṃ, [Pg.164] nāmarūpañca vipākanti katvā ‘‘kusalādīnampi pahānaṃ anuññāta’’nti āha.

१०११. ‘संयोजनादीनां विय’ म्हणजे वर सांगितलेल्या संयोजन आणि तदेकट्ठ क्लेशादींच्या प्रहाणाप्रमाणे. ‘तेहि’ म्हणजे दर्शन आणि भावना मार्गांनी. अभिसंस्कार विज्ञान हे कुशल-अकुशल आहे, आणि नाम-रूप हे विपाक आहे, असे मानून ‘कुशलादींचेही प्रहाण मान्य केले आहे’ असे म्हटले आहे.

1013. Hetū cevāti ‘‘pahātabbahetukā’’ti etasmiṃ samāsapade ekadesena samāsapadatthaṃ vadati. Ettha ca purimanayena ‘‘ime dhammā dassanenapahātabbahetukā’’ti imeyeva dassanenapahātabbahetukā, na ito aññeti ayaṃ niyamo paññāyati, na ime dassanenapahātabbahetukāyevāti. Tasmā imesaṃ dassanenapahātabbahetukabhāvo aniyato vicikicchāsahagatamohassa ahetukattāti purimanayo vivaraṇīyatthavā hoti. Tasmā purimanayena dhammato dassanenapahātabbahetuke nikkhipitvā atthato nikkhipituṃ dutiyanayo vutto.

१०१३. ‘हेतू चेव’ या वचनाने ‘प्रहातव्यहेतुक’ या सामासिक पदातील एका अंशाने सामासिक पदाचा अर्थ सांगितला आहे. आणि येथे पहिल्या नियमाने ‘हे धर्म दर्शनाने प्रहातव्यहेतुक आहेत’ यावरून हेच धर्म दर्शनाने प्रहातव्यहेतुक आहेत, यापेक्षा इतर नाहीत, असा नियम समजला जातो; हे केवळ दर्शनाने प्रहातव्यहेतुकच आहेत, असा नियम समजला जात नाही. म्हणून, यांचा दर्शनाने प्रहातव्यहेतुक भाव अनियत (अनिश्चित) आहे, कारण विचिकित्सा-सहगत मोहाचा कोणताही संप्रयुक्त हेतू नसतो; म्हणून पहिला नियम स्पष्टीकरणास योग्य अर्थाचा आहे. म्हणून पहिल्या नियमाने धर्माच्या दृष्टीने दर्शनाने प्रहातव्यहेतुक असणाऱ्यांना बाजूला ठेवून, अर्थाच्या दृष्टीने मांडण्यासाठी दुसरा नियम सांगितला आहे.

1029. Mahaggatā vā iddhividhādayo. Appamāṇārammaṇā mahaggatā cetopariyapubbenivāsānāgataṃsañāṇasampayuttā.

१०२९. किंवा ऋद्धिविधी इत्यादी महग्गत धर्म आहेत. अप्रमाण (निर्वाण) हेच ज्यांचे आलंबन आहे, असे महग्गत धर्म चेतोपरियज्ञान, पूर्वेनिवासानुस्मृतिज्ञान आणि अनागतंशज्ञान यांच्याशी संप्रयुक्त असतात.

1035. Anantare niyuttāni, anantaraphalappayojanāni, anantaraphalakaraṇasīlāni vā ānantarikāni. Tāni pana paṭipakkhena anivāraṇīyaphalattā antarāyarahitānīti ‘‘anantarāyena phaladāyakānī’’ti vuttaṃ. Anantarāyāni vā ānantarikānīti niruttivasena padasiddhi veditabbā. Ekasmimpīti pi-saddena anekasmimpi āyūhite vattabbamevanatthīti dasseti. Na ca tesaṃ aññamaññapaṭibāhakattaṃ atthi appaṭipakkhattā, appaṭipakkhatā ca samānaphalattā anubalappadānato ca. ‘‘Natthi hetu natthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāyā’’ti (dī. ni. 1.168) evamādiko ahetukavādo. ‘‘Karoto kho kārayato chindato chedāpayato…pe… karoto na karīyati pāpa’’nti (dī. ni. 1.166) evamādiko akiriyavādo. ‘‘Natthi dinna’’nti (dī. ni. 1.171; ma. ni. 2.94; 3.91) evamādiko natthikavādo. Etesu purimavādo bandhamokkhānaṃ hetuṃ paṭisedheti, dutiyo kammaṃ, tatiyo vipākanti ayametesaṃ viseso. Tañhīti ahetukādiniyatamicchādiṭṭhiṃ, na pana niyatabhāvaṃ appattaṃ.

१०३५. ‘आनंतरीक’ (आनन्तरिक) म्हणजे जे च्युतीच्या लगेचच नंतरच्या फलाशी जोडलेले असतात, ज्यांचे प्रयोजन लगेचच नंतर मिळणारे फल असते, किंवा ज्यांचा स्वभाव लगेचच नंतर फल देण्याचा असतो. परंतु ते (आनंतरीक कर्म) विरोधी कर्माद्वारे रोखता न येणारे फल देणारे असल्यामुळे अंतरायविरहित (अडथळामुक्त) असतात, म्हणून त्यांना ‘अडथळ्याशिवाय फल देणारे’ म्हटले आहे. किंवा अडथळामुक्त असणे म्हणजे आनंतरीक होय, अशी निरुक्तीच्या नियमाने पदसिद्धी समजावी. ‘एकामध्येही’ यातील ‘अपि’ (ही) शब्दाने हे दर्शवले आहे की, अनेक कर्मांचा संचय केला असता (ते आनंतरीक आहेत हे) सांगण्याची गरजच उरत नाही. आणि त्यांच्यात परस्परांना रोखण्याचा स्वभाव नसतो, कारण ते एकमेकांचे विरोधी नसतात; आणि विरोधी नसणे हे समान फल देणारे असल्यामुळे आणि परस्परांना बळ देणारे असल्यामुळे असते. ‘प्राण्यांच्या संक्लेशासाठी (मलीनतेसाठी) कोणताही हेतू नाही, कोणताही प्रत्यय नाही’ इत्यादी हा ‘अहेतुकवाद’ होय. ‘करणाऱ्याला, करवून घेणाऱ्याला, छेदणाऱ्याला, छेदून घेणाऱ्याला... करणाऱ्याकडून पाप घडत नाही’ इत्यादी हा ‘अक्रियावाद’ होय. ‘दिलेले (दान) काही नाही’ इत्यादी हा ‘नास्तिकवाद’ (नत्थिकवाद) होय. या तिन्हींमध्ये, पहिला वाद (अहेतुकवाद) बंध आणि मोक्षाच्या हेतूचा निषेध करतो, दुसरा (अक्रियावाद) कर्माचा निषेध करतो, and तिसरा (नास्तिकवाद) विपाकाचा (फलाचा) निषेध करतो; हा या तिन्हींमधील फरक आहे. ‘तं’ म्हणजे अहेतुक इत्यादी नियत मिथ्यादृष्टी होय, जी नियत भावाला प्राप्त झालेली नाही अशी नव्हे (म्हणजे जी निश्चितच नियत भावाला प्राप्त झाली आहे).

1039. Paccayaṭṭhenāti maggapaccayasaṅkhātena sampayogavisiṭṭhena paccayabhāvenāti veditabbaṃ. Ettha ca maggaṅgānaṃ ṭhapanaṃ maggapaccayabhāvarahite maggahetuke [Pg.165] dassetuṃ, tena maggahetuke asaṅkarato vavatthapeti. Sace pana koci vadeyya ‘‘ekekaṃ aṅgaṃ ṭhapetvā taṃtaṃsampayuttānaṃ maggahetukabhāvepi ‘maggaṅgāni ṭhapetvā’ti idaṃ vacanaṃ yujjatī’’ti. Evañhi sati tatiyanaye viya idhāpi ‘‘ṭhapetvā’’ti na vattabbaṃ siyā, vuttañcetaṃ, tasmā vuttanayenevattho veditabbo. Maggaṅgāmaggaṅgānañhi sampayuttānaṃ visesadassanattho ayaṃ nayoti. Sesamaggaṅgānaṃ pubbe ṭhapitānanti adhippāyo. Phassādīnañhi purimanayepi maggahetukatā siddhāti.

१०३९. "प्रत्ययार्थाने" (पच्चयट्ठेन) म्हणजे मार्गप्रत्यय म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या, संप्रयोगाने विशिष्ट अशा प्रत्ययभावाने (कारणभावाने) असे समजावे. आणि येथे (या पहिल्या पद्धतीत) मार्गांगांना वगळणे हे मार्गप्रत्ययभावापासून रहित असलेल्या मार्गहेतुक धर्मांना दर्शवण्यासाठी आहे; त्याद्वारे (भगवान) मार्गहेतुक धर्मांना (मार्गांगांशी) संकर न करता (मिसळू न देता) निश्चित करतात. जर कोणी असे म्हटले की—"एक-एक अंग वगळून त्या-त्या संप्रयुक्त धर्मांच्या मार्गहेतुकभावामध्ये देखील 'मार्गांगे वगळून' हे वचन योग्य ठरते." जर असे असेल तर, तिसऱ्या पद्धतीप्रमाणे येथेही "वगळून" असे म्हणायला नको होते. परंतु हे (वचन) म्हटले गेले आहे, म्हणून सांगितलेलेल्या पद्धतीनेच याचा अर्थ समजून घ्यावा. कारण, हा नय (पद्धत) संप्रयुक्त असलेल्या मार्गांग आणि अमार्गांग धर्मांमधील विशेष (भेद) दर्शवण्यासाठी आहे. "पूर्वी वगळलेल्या उर्वरित मार्गांगांचा (सहेतुकभाव दर्शवला आहे)" असा अभिप्राय आहे. कारण, पहिल्या पद्धतीत देखील स्पर्श (फस्स) इत्यादी धर्मांची मार्गहेतुकता सिद्धच आहे.

Sammādiṭṭhiyā dutiyanayepi ṭhapitāya tatiyanaye sahetukabhāvo dassito. Kathaṃ dassito, nanu ariyamaggasamaṅgissa ‘‘alobho adoso ime dhammā maggahetū’’ti (dha. sa. 1039) avatvā ‘‘alobho adoso amoho ime dhammā maggahetū’’ti visuṃ sammādiṭṭhiādike maggahetū dassetvā ‘‘taṃsampayutto…pe… viññāṇakkhandho’’ti (dha. sa. 1039) visuṃ maggahetukānaṃ dassitattā ‘‘maggahetūsu amoho’’ti (dha. sa. 1039) vuttāya sammādiṭṭhiyā maggahetukatā na dassitā siyā? No na dassitā. Yathā hi tīṇi saṃyojanāni dassetvā ‘‘tadekaṭṭho lobho doso moho, ime dhammā dassanena pahātabbahetū’’ti (dha. sa. 1017) visuṃ pahātabbahetū niyametvā ‘‘tadekaṭṭhā ca kilesā’’tiādivacanena (dha. sa. 1017) lobhadosamohā ca aññamaññasahajekaṭṭhā aññamaññasampayuttā saṅkhārakkhandhabhūtā ca dassanenapahātabbahetukāti dassitā honti, evamidhāpi ‘‘alobhādayo ime dhammā maggahetū’’ti nigamitāpi aññamaññasampayuttasaṅkhārakkhandhabhāvato taṃsampayuttasaṅkhārakkhandhavacanena ‘‘maggahetukā’’ti dassitā evāti siddhaṃ hoti, sammādiṭṭhiyāpi amohoti vuttāya maggahetukabhāvadassanaṃ. Sace pana yo dutiyanaye maggo ceva hetu cāti vutto, tato aññasseva aññena asādhāraṇena pariyāyena maggahetubhāvaṃ dassetvā taṃsampayogato sammādiṭṭhiyā maggahetukabhāvadassanattho tatiyanayo siyā. ‘‘Ariyamaggasamaṅgissa alobho adoso ime dhammā maggahetū’’tiādi vattabbaṃ siyā. Yasmā pana ‘‘maggahetū’’ti iminā aññena sādhāraṇena pariyāyena yesaṃ maggahetubhāvo sambhavati, te sabbe ‘‘maggahetū’’ti dassetvā taṃsampayuttānaṃ [Pg.166] tesaṃ aññesañca maggahetukabhāvadassanattho tatiyanayo, tasmā tattha ‘‘amoho’’tipi vuttaṃ. Na hi so maggahetu na hotīti. Ime pana tayopi nayā atthavisesavasena nikkhittattā atthato nikkhepā daṭṭhabbā. Atha vā sarūpena vacanaṃ dhammato nikkhepo, atthena atthatoti evampi yojanā sambhavati. Tattha dutiyatatiyanayā sarūpato hetuhetumantudassanavasena dhammato nikkhepo. Paṭhamanayo tathāadassanato atthena ca maggaṅgataṃsampayuttānaṃ hetuhetumantubhāvāvagamanato atthato nikkhepoti.

दुसऱ्या पद्धतीत देखील वगळलेल्या सम्मादिट्ठिचा (सम्यक् दृष्टीचा) तिसऱ्या पद्धतीत सहेतुकभाव दर्शवला आहे. तो कसा दर्शवला आहे? "आर्यमार्गाने युक्त असलेल्या पुद्गलाच्या 'अलोभ, अद्वेष हे धर्म मार्गहेतू आहेत' असे न म्हणता, 'अलोभ, अद्वेष, अमोह हे धर्म मार्गहेतू आहेत' असे स्वतंत्रपणे सम्मादिट्ठि इत्यादी मार्गहेतूंना दर्शवून, 'त्याщихशी संप्रयुक्त... विज्ञानस्कंध' असे स्वतंत्रपणे मार्गहेतुक धर्मांना दर्शवल्यामुळे, 'मार्गहेतूंमध्ये अमोह' असे म्हटलेल्या सम्मादिट्ठिची मार्गहेतुकता दर्शवली गेली नाही असे होईल काय?" (अशी शंका उपस्थित होऊ शकते). असे नाही की दर्शवली गेली नाही, तर ती दर्शवलीच आहे. जसे तीन संयोजने दर्शवून, "त्यांच्याशी एकाच भूमीत राहणारे लोभ, द्वेष, मोह हे धर्म दर्शनाने प्रहातव्य हेतू आहेत" असे स्वतंत्रपणे प्रहातव्य हेतूंना मर्यादित करून, "त्यांच्याशी एकाच भूमीत राहणारे क्लेश" इत्यादी वचनाने लोभ, द्वेष आणि मोह हे परस्परांचे सहजात, परस्परांशी संप्रयुक्त आणि संस्कारस्कंध रूप असलेले धर्म "दर्शनाने प्रहातव्य हेतुक" आहेत असे दर्शवले जातात, तसेच येथेही, "अलोभ इत्यादी हे धर्म मार्गहेतू आहेत" असा निष्कर्ष काढला असला तरी, परस्परांशी संप्रयुक्त संस्कारस्कंध भाव असल्यामुळे, त्यांच्याशी संप्रयुक्त संस्कारस्कंधाच्या वचनाने ते "मार्गहेतुक" आहेत असे दर्शवलेच गेले आहे, हे सिद्ध होते. अशा प्रकारे "अमोह" म्हणून म्हटलेल्या सम्मादिट्ठिचा देखील मार्गहेतुकभाव दर्शवणे सिद्ध होते. परंतु, जर दुसऱ्या पद्धतीत जो "मार्ग आणि हेतू देखील" असा म्हटला आहे, त्याहून भिन्न असलेल्या धर्मांचाच दुसऱ्या असाधारण पर्यायाने मार्गहेतुकभाव दर्शवून, त्यांच्या संप्रयोगामुळे सम्मादिट्ठिचा मार्गहेतुकभाव दर्शवणे हा तिसऱ्या पद्धतीचा उद्देश असता, तर "आर्यमार्गाने युक्त असलेल्या पुद्गलाचे अलोभ, अद्वेष हे धर्म मार्गहेतू आहेत" इत्यादी म्हणायला हवे होते. परंतु, ज्या अर्थी "मार्गहेतू" या दुसऱ्या साधारण पर्यायाने ज्यांचा मार्गहेतुकभाव संभवतो, त्या सर्वांना "मार्गहेतू" म्हणून दर्शवून, त्यांच्याशी संप्रयुक्त असलेल्या त्यांचा आणि इतरांचा मार्गहेतुकभाव दर्शवणे हा तिसऱ्या पद्धतीचा उद्देश आहे, म्हणून तेथे "अमोह" असे देखील म्हटले आहे. कारण तो (अमोह) मार्गहेतू नाही असे नाही (तो मार्गहेतू आहेच). परंतु हे तिन्ही नय (पद्धती) अर्थाच्या वैशिष्ट्यामुळे मांडले गेले असल्यामुळे, अर्थाच्या दृष्टीने "निक्खेप" (मांडणी) समजावेत. अथवा, स्वरूपाने सांगणे हा "धम्मतः निक्खेप" (धर्माच्या दृष्टीने मांडणी) आहे आणि अर्थाने सांगणे हा "अत्थतः निक्खेप" (अर्थाच्या दृष्टीने मांडणी) आहे, अशी देखील योजना संभवते. त्यात, दुसरी आणि तिसरी पद्धत स्वरूपाने हेतू आणि हेतूमान् दर्शवण्याच्या दृष्टीने "धम्मतः निक्खेप" आहे. पहिली पद्धत तसे (स्वरूपाने) न दर्शवल्यामुळे आणि अर्थाने मार्गांग व त्यांच्याशी संप्रयुक्त धर्मांचा हेतू-हेतूमान् भाव समजून घेण्याच्या दृष्टीने "अत्थतः निक्खेप" आहे.

1040. Yasmiṃ sabhāvadhamme ninnapoṇapabbhārabhāvena cittaṃ pavattati, so tassa ārammaṇādhipati veditabbo. Cetopariyañāṇena jānitvā paccavekkhamāno tena paccavekkhamānoti vutto. Etthāpīti etasmimpi aṭṭhakathāvacane, ettha vā paṭṭhāne maggādīni ṭhapetvā aññesaṃ adhipatipaccayabhāvassa avacaneneva paṭikkhepapāḷiyaṃ. Ayamevatthoti attano maggaphalaṃ ṭhapetvāti attho. Vīmaṃsādhipateyyanti padhānena adhipatinā sahajātādhipati nidassito, tayidaṃ nayadassanamattameva hotīti aññopi evaṃpakāro sahajāto maggādhipati nidassito hoti, tasmā vīriyādhipateyyanti ca yojetabbaṃ. Idampi hi atthato vuttamevāti.

१०४०. ज्या स्वभावधर्मामध्ये झुकण्याच्या, प्रवृत्त होण्याच्या किंवा प्रवण होण्याच्या भावाने चित्त प्रवृत्त होते, तो त्या चित्ताचा "आरम्मणाधिपती" (आलंबनाधिपती) समजावा. चेतोपरियज्ञानाने (परचित्तज्ञानाने) जाणून घेऊन, नंतर प्रत्यवेक्षण करणाऱ्याला "त्याद्वारे प्रत्यवेक्षण करणारा" असे म्हटले आहे. "येथेही" (एत्थापि) म्हणजे या अट्ठकथा वचनात देखील, किंवा येथे पट्ठान (प्रस्थान) मध्ये मार्ग इत्यादींना वगळून इतरांच्या अधिपती-प्रत्ययभावाचे कथन न केल्यामुळेच या प्रतिषेध पाळीमध्ये (निषेध पाठात) "हाच अर्थ आहे" म्हणजे स्वतःचे मार्ग-फल वगळून, असा अर्थ आहे. "वीमंसाधिपतेय्यं" (मीमांसाधिपत्य) या पाठाने प्रधान अधिपतीद्वारे "सहजात-अधिपती" दर्शवला आहे; आणि हे केवळ पद्धत (नय) दर्शवण्यापुरतेच असल्यामुळे, इतरही अशाच प्रकारचा सहजात मार्ग-अधिपती दर्शवला गेला आहे. म्हणून, "वीरियाधिपतेय्यं" (वीर्याधिपत्य) असे देखील जोडले पाहिजे. कारण, हे देखील अर्थाच्या दृष्टीने सांगितलेच गेले आहे.

1041. Attano sabhāvo attabhāvo. Laddhokāsassa kammassa vipāko kappasahassātikkame uppajjati anekakappasahassāyukānaṃ sattānaṃ, kappasahassātikkamepi vā laddhokāsaṃ yaṃ bhavissati, tadapi laddhokāsamevāti attano vipākaṃ sandhāya vuccati. Natthi nāma na hotīti anuppanno nāma na hotīti adhippāyo. Uppādīsu antogadhattā ‘‘uppādino dhammā’’ti etena vacanena vuccatīti katvā āha ‘‘uppādino dhammā nāma jāto’’ti. Arūpasaṅkhāto attāti arūpabhavaṅgaṃ āha. Tattha ākāsānañcāyatanasaññādimayo attāti hi atthato vohāro pavattoti.

१०४१. स्वतःचा स्वभाव म्हणजे "अत्तभाव" (आत्मभाव). अनेक हजार कल्प आयुष्य असलेल्या प्राण्यांच्या बाबतीत, ज्या कर्माला (विपाक देण्याची) संधी मिळाली आहे, त्याचा विपाक हजार कल्प उलटून गेल्यावर उत्पन्न होतो; किंवा हजार कल्प उलटून गेल्यावर देखील ज्या कर्माला संधी मिळणार आहे, ते देखील संधी मिळालेलेच कर्म आहे, म्हणून स्वतःच्या (कर्माच्या) विपाकाला उद्देशून असे म्हटले आहे. "नाही असे नाही" म्हणजे "अनुत्पन्न असे काही नसते" असा अभिप्राय आहे. उत्पाद (उत्पत्ती) इत्यादींमध्ये अंतर्भूत असल्यामुळे "उप्पादिनो धम्मा" (उत्पादशील धर्म) या वचनाने म्हटले जाते, असे मानून (ग्रंथकारांनी) "उप्पादिनो धम्मा म्हणजे जात (उत्पन्न झालेला)" असे म्हटले आहे. "अरूपसंखातो अत्ता" (अरूप संज्ञक आत्मा) या पाठाने 'अरूप-भवंग' सांगितले आहे. कारण, तेथे (त्या अरूप भवंगात) आकासानंचायतन संज्ञा इत्यादींनी युक्त असलेला "आत्मा" असा अर्थाच्या दृष्टीने व्यवहार प्रवृत्त होतो.

Yadi pana āyū…pe… sabbaṃ vipākaṃ dadeyya, aladdhokāsañca vipākaṃ detīti katvā vipakkavipākañca dadeyya, tato ekasseva kammassa sabbavipākena bhavitabbanti aññassa kammassa okāso na bhaveyya niratthakattā[Pg.167], uppattiyāyeva okāso na bhaveyya, uppannassa vā phaladāne. Atha vā aladdhokāsassa vipākadāne paccayantararahitassapi vipākadānaṃ āpannanti avijjātaṇhādipaccayantarakhepakassa aññassa apacayagāmikammassa kammakkhayakarassa okāso na bhaveyya. Bhāvitepi magge avijjādipaccayantararahitassa ca kammassa vipaccanato samatthatā na siyāti attho. Sabbadā vā vipākappavattiyā eva bhavitabbattā vipākato aññassa pavattiokāso na bhaveyya. Taṃ panāti āyūhitaṃ kammaṃ. Idaṃ pana dhuvavipākassa vipākena adhuvavipākassapi laddhokāsassa vipākaṃ uppādīti dassetuṃ āraddhanti daṭṭhabbaṃ. Aṭṭha samāpattiyo ca balavavirahe aggamaggabhāvanāvirahe ca appahīnasabhāvato dhuvaṃ vipaccantīti dhuvavipākāti vuttā. Āyūhitakamme vuccamāne anuppannaṃ kasmā vuttanti? Yaṃ āyūhitaṃ bhavissati, tatthāpi āyūhita-saddappavattisabbhāvā.

पण जर संचित केलेले (आयूह्ति) सर्वच कर्म विपाक (फळ) देऊ लागले, आणि ज्याला संधी मिळालेली नाही असे कर्मही विपाक देते असे मानले, तर विपाक दिलेल्या कर्माचा पुन्हा विपाक होईल. त्यामुळे एकाच कर्माचे सर्व विपाक होतील आणि इतर कर्मांना संधी मिळणार नाही, कारण ते निरर्थक ठरेल; किंवा आधीच उत्पन्न झालेल्या कर्माचे फळ देण्यामध्येच इतर कर्माच्या उत्पत्तीला संधी मिळणार नाही. अथवा, संधी न मिळालेल्या कर्माचा विपाक मानल्यास, अविद्या-तृष्णा इत्यादी इतर प्रत्ययांनी (कारणांनी) रहित असलेल्या कर्माचाही विपाक प्राप्त होईल; त्यामुळे अविद्या-तृष्णा इत्यादी इतर प्रत्ययांचा क्षय करणाऱ्या आणि कर्माचा क्षय करणाऱ्या इतर अपचयगामी (कर्माचा ऱ्हास करणाऱ्या) कर्माला संधी मिळणार नाही. मार्ग भावना विकसित केली तरीही, अविद्या इत्यादी इतर प्रत्ययांनी रहित असलेल्या कर्माचा विपाक होत असल्यामुळे, कर्माचा क्षय करण्याची क्षमता राहणार नाही, असा अर्थ आहे. किंवा नेहमी विपाकाचीच प्रवृत्ती होत असल्यामुळे, विपाकाव्यतिरिक्त इतर प्रवृत्तीला संधी मिळणार नाही. 'तं पन' म्हणजे संचित केलेले कर्म. हे निश्चित विपाकाच्या (ध्रुवविपाक) विपाकाद्वारे, अनिश्चित विपाकाच्या (अध्रुवविपाक) संधी मिळालेल्या कर्माचा विपाक उत्पन्न होतो, हे दर्शवण्यासाठी सुरू केले आहे असे समजावे. आठ समापत्ती, बलवान कर्माचा अभाव असताना आणि अर्हतमार्गाच्या भावनेचा अभाव असताना, प्रहीन न झालेल्या स्वभावामुळे निश्चितपणे विपाक देतात, म्हणून त्यांना 'ध्रुवविपाक' म्हटले आहे. संचित कर्माविषयी बोलताना 'अनुत्पन्न' असे का म्हटले आहे? कारण जे भविष्यात संचित केले जाईल, तिथेही 'आयूह्ति' (संचित) या शब्दाची प्रवृत्ती संभवते.

1050. Upādinnāti ettha na upetena ādinnāti ayamattho, upasaddo pana upasaggamattameva, tasmā upādānārammaṇā upādānehi, aññe ca anabhinivesena ‘‘ahaṃ maggaṃ bhāvayiṃ, mama maggo uppanno’’tiādikena gahaṇena ādinnā icceva upādinnā. Upādinna-saddena vā amaggaphaladhammāyeva vuttā, itarehi maggaphaladhammā cāti veditabbaṃ.

१०५०. 'उपादिन्न' यामध्ये 'जवळ जाऊन ग्रहण केलेले' असा अर्थ नाही, तर 'उप' हा केवळ उपसर्ग आहे. म्हणून, उपादानाचा आलंबन असलेल्या धर्मांना उपादानांनी ग्रहण केले आहे; आणि इतर धर्मांना अभिनिवेश (आसक्ती) न ठेवता 'मी मार्गाची भावना केली, माझा मार्ग उत्पन्न झाला' इत्यादी ग्रहणाने (प्रत्यवेक्षण ज्ञानाने) ग्रहण केले आहे, म्हणूनच त्यांना 'उपादिन्न' म्हटले जाते. किंवा 'उपादिन्न' या शब्दाने केवळ मार्ग आणि फल नसलेले धर्म सांगितले आहेत, आणि इतर शब्दांनी मार्ग व फल धर्म सांगितले आहेत, असे जाणावे.

Tikanikkhepakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

त्रिक-निक्षेप-कथा-वर्णन समाप्त झाले.

Dukanikkhepakathāvaṇṇanā

द्विक-निक्षेप-कथा-वर्णन

1062. Mettāyanavasenāti mettāpharaṇavasena. ‘‘Mettayanavasenā’’ti vattabbe dīghaṃ katvā vuttanti daṭṭhabbaṃ. Mettā, medanaṃ vā mettāyanaṃ, tañca sinehavasena. Anudayatīti anudāti vattabbe ‘‘anuddā’’ti da-kārāgamanaṃ katvā vuttaṃ. Anuddāyanākāroti anurakkhaṇākāro. Rakkhaṇañhi dāyanā. Anuddāyitassāti anuddāya ayitassa. ‘‘Jātipi dukkhā’’tiādiṃ suṇantassa savane, aniccādito sammasantassa sammasane, maggenettha sammohaṃ viddhaṃsentassa paṭivedhe, paṭivijjhitvā paccavekkhantassa paccavekkhaṇeti catūsu kālesu dukkhe ñāṇaṃ vattati.

१०६२. 'मेत्तायनवसेन' म्हणजे मैत्रीचा प्रसार करण्याच्या प्रभावाने. 'मेत्तयनवसेन' असे म्हणायचे असताना दीर्घ करून 'मेत्तायनवसेन' म्हटले आहे असे समजावे. मैत्री किंवा स्नेह म्हणजे 'मेत्तायन', आणि ते स्नेहाच्या प्रभावाने होते. 'अनुदयति' यावरून 'अनुदा' असे म्हणायचे असताना 'अनुद्दा' असे 'द' काराचा आगम करून म्हटले आहे. 'अनुद्दायनाकार' म्हणजे संरक्षणाचा प्रकार. कारण रक्षण करणे म्हणजेच 'दायना' होय. 'अनुद्दायितस्स' म्हणजे संरक्षणाने प्रवृत्त झालेल्या चित्ताचे. 'जन्मही दुःख आहे' इत्यादी ऐकणाऱ्याच्या श्रवणकाळात, अनित्य इत्यादी रूपाने मनन करणाऱ्याच्या मननकाळात, मार्गाद्वारे या दुःखामध्ये मोहाचा नाश करणाऱ्याच्या प्रतिवेधकाळात (साक्षात्करणात), आणि प्रतिवेध करून प्रत्यवेक्षण करणाऱ्याच्या प्रत्यवेक्षणकाळात - अशा चार काळांमध्ये दुःखाविषयीचे ज्ञान प्रवृत्त होते.

1065. Cittassa [Pg.168] saṃrañjanaṃ cittassa sārāgo. Gijjhantīti abhikaṅkhanti. Sañjaṃntīti bandhanti. Lagganaṭṭhenāti saṃvaraṇaṭṭhena, olambanaṭṭhena vā. Tassa tasseva bhavassāti kāmabhavādisaṅkhātassa vipākakaṭattārūpassa abhinibbattiatthaṃ paṭisandhiyā paccayabhāvavasena parikaḍḍhati. Cittamassa bhavantare vidhāvati nibbattati. Taṇhāvipphanditaniveso aṭṭhasatataṇhāvicaritādibhāvena taṇhāpavattiyeva.

१०६५. चित्ताचे अत्यंत रंजित होणे म्हणजे 'चित्ताचा सराग' (तीव्र आसक्ती) होय. 'गिज्झन्ति' म्हणजे अत्यंत इच्छा करतात. 'सञ्जन्ति' म्हणजे बांधतात. 'लग्गनट्ठेन' (चिकटण्याच्या अर्थाने) म्हणजे संवरण (अडथळा आणणे) किंवा अवलंबन (लटकणे) या अर्थाने. 'तस्स तस्सेव भवस्स' म्हणजे कामभव इत्यादी नावाच्या विपाक नामस्कंध आणि कतत्ता-रूपाच्या उत्पत्तीसाठी, प्रतिसंधीच्या प्रत्ययभावाने (कारणरूपाने) ते आकर्षित करते. त्याचे चित्त दुसऱ्या भवामध्ये धावते आणि उत्पन्न होते. 'तण्हाविप्फन्दितनिवेसो' (तृष्णेचे थरथरणे व स्थिरावणे) म्हणजे १०८ प्रकारच्या तृष्णा-विचरित इत्यादी रूपाने तृष्णेची प्रवृत्तीच होय.

Saritānīti rāgavasena allāni. Taṃsampayuttapītivasena siniddhāni sinehitāni. Visatāti vitthatā. Rūpādīsu tebhūmakadhammesu byāpanavasena visaṭā. Purimavacanameva ta-kārassa ṭa-kāraṃ katvā vuttaṃ. Visālāti vipulā. Visakkatīti parisappati, sahati vā. Ratto hi rāgavatthunā pādena tāliyamānopi sahatīti. Osakkanaṃ, vipphandanaṃ vā visakkananti vadanti. Aniccādiṃ niccādito gaṇhantī visaṃvādikā hoti. Visaṃharatīti tathā tathā kāmesu ānisaṃsaṃ passantī vividhehākārehi nekkhammābhimukhappavattito cittaṃ saṃharati saṅkhipati. Visaṃ vā dukkhaṃ, taṃ harati vahatīti attho. Dukkhanibbattakassa kammassa hetubhāvato visamūlā, visaṃ vā dukkhavedanāmūlaṃ etissāti visamūlā. Dukkhasamudayattā visaṃ phalaṃ etissāti visaphalā. Taṇhāya rūpādikassa dukkhasseva paribhogo hoti, na amatassāti sā ‘‘visaparibhogā’’ti vuttā. Sabbattha niruttivasena padasiddhi veditabbā. Yo panettha padhāno attho, taṃ dassetuṃ puna ‘‘visatā vā panā’’tiādi vuttaṃ. Itthabhāvaññathābhāvanti manussabhāvadevādibhāvabhūtaṃ.

'सरितानि' म्हणजे रागाच्या प्रभावाने ओले झालेले; आणि त्याच्याशी संप्रयुक्त असलेल्या प्रीतीच्या प्रभावाने स्निग्ध व चिकट झालेले. 'विसता' म्हणजे विस्तृत झालेले; रूप इत्यादी त्रिभूमिक धर्मांमध्ये पसरण्याच्या प्रभावाने व्याप्त झालेले. पूर्वोक्त शब्दातीलच 'त' काराचा 'ट' कार करून हे म्हटले आहे. 'विसाला' म्हणजे विपुल. 'विसककतति' म्हणजे सर्व बाजूंनी पसरते किंवा सहन करते. कारण रागाने मोहित झालेला मनुष्य, रागाच्या वस्तूने पायाने मारले तरीही ते सहन करतो. किंवा माघार घेणे किंवा थरथरणे याला 'विसक्कन' म्हणतात असे सांगतात. अनित्य इत्यादींना नित्य इत्यादी रूपाने ग्रहण करणारी तृष्णा 'विसंवादिका' (फसवणारी) असते. 'विसंहरति' म्हणजे त्या त्या प्रकारे कामांमध्ये (भोगवस्तूंमध्ये) आस्वाद पाहत, विविध प्रकारांनी नैष्क्रम्याकडे प्रवृत्त होण्यापासून चित्ताला मागे खेचते, संकुचित करते. किंवा 'विस' म्हणजे दुःख, त्याला जे हरण करते (वाहून आणते) असा अर्थ आहे. दुःखाला उत्पन्न करणाऱ्या कर्माचे कारण असल्यामुळे ती 'विसमूला' आहे; किंवा दुःखद वेदना हेच जिचे मूळ आहे म्हणून ती 'विसमूला' आहे. दुःखसमुदय असल्यामुळे दुःख हेच जिचे फळ आहे म्हणून ती 'विसफला' आहे. तृष्णेमुळे केवळ रूप इत्यादी दुःखाचाच उपभोग होतो, अमृताचा (निर्वाणाचा) नाही, म्हणून तिला 'विसपरिभोगा' म्हटले आहे. सर्व ठिकाणी निरुक्तीच्या (व्युत्पत्तीच्या) प्रभावाने शब्दांची सिद्धी जाणावी. यामध्ये जो मुख्य अर्थ आहे, तो दर्शवण्यासाठी पुन्हा 'विसता वा पना' इत्यादी म्हटले आहे. 'इत्थभावञ्ञथाभावं' म्हणजे मनुष्यभाव, देवभाव इत्यादी रूपाने होणारा संसार.

Paṇidhānakavasenāti cittassa rūpādīsu ṭhapanakavasena. Aññopi bandhu taṇhāya eva hoti, so pana abandhupi hoti. Taṇhā pana niccasannissitāti ‘‘pāṭiyekko bandhū’’ti vuttā. Asanatoti byāpanato bhuñjanato ca. Tadubhayaṃ dasseti ‘‘ajjhottharaṇato’’tiādinā. Āsīsanavasenāti icchanavasena. Aññenākārenāti jappanājappitattānaṃ jappāya anaññattadassanākārena. Cittaṃ pariyuṭṭhātīti cittaṃ mūsati. Mārapāsoti mārena gahitatāya rāgo mārapāso.

'पणिधानकवसेन' म्हणजे चित्ताला रूप इत्यादींमध्ये स्थापित करण्याच्या प्रभावाने. इतर नातेवाईकही तृष्णेमुळेच होतात, परंतु ते नातेवाईक नसलेलेही होऊ शकतात. पण तृष्णा ही नेहमी आश्रित असणारी नातेवाईक आहे, म्हणून तिला 'विशेष नातेवाईक' म्हटले आहे. 'असनतो' म्हणजे व्यापण्यामुळे आणि उपभोग घेण्यामुळे. हे दोन्ही अर्थ 'अज्झोत्थरणतो' (आक्रमण करण्यामुळे) इत्यादींनी दर्शवले आहेत. 'आसीसनवसेन' म्हणजे इच्छेच्या प्रभावाने. 'अञ्ञेnaकारेण' म्हणजे जल्पनेच्या (बडबडण्याच्या) स्वरूपापेक्षा वेगळे न दर्शवण्याच्या आकाराने. 'चित्तं परियुट्ठाति' म्हणजे चित्ताला लुटते. 'मारपासो' म्हणजे माराने पकडल्यामुळे राग हा 'मारपाश' आहे.

1066. Saṅkhāresu uppanno kammapathabhedaṃ na karotīti etena sattesu uppanno aṭṭhānakopo karotīti viññāyati. ‘‘Atthaṃ me nācari[Pg.169], na carati, na carissati, piyassa me manāpassa atthaṃ nācari, na carati, na carissati, appiyassa me amanāpassa anatthaṃ nācari, na carati, na carissatī’’ti uppajjamānopi hi kopo avatthusmiṃ uppannattā aṭṭhānakopo eva bhavituṃ yutto. Āghātentoti hananto. Punaruttidoso paṭisedhitoti dosa-padassa paṭivirodha-padassa ca dvikkhattuṃ āgatattā vuttaṃ. Paṭighassa vā visesanatthaṃ pubbe ‘‘paṭivirodho’’ti, padosādivisesanatthaṃ ‘‘doso’’ti ca vuttaṃ, dussanādivisesanatthaṃ pacchā ‘‘doso’’ti, virodhavisesanatthañca ‘‘paṭivirodho’’ti vuttanti natthi punaruttidoso.

१०६६. 'संस्कारांवर उत्पन्न झालेला क्रोध कर्मपथाचा भेद करत नाही' यावरून 'प्राण्यांवर उत्पन्न झालेला अस्थान-क्रोध (अयोग्य कारणाने झालेला राग) कर्मपथाचा भेद करतो' हे समजते. 'त्याने माझे कल्याण केले नाही, तो करत नाही, तो करणार नाही; माझ्या प्रिय व आवडत्या व्यक्तीचे त्याने कल्याण केले नाही... माझ्या अप्रिय व नावडत्या व्यक्तीचे त्याने अहित केले नाही...' अशा प्रकारे उत्पन्न होणारा क्रोध देखील अयोग्य वस्तूवर उत्पन्न झाल्यामुळे 'अस्थान-क्रोध' असणेच योग्य आहे. 'आघातेन्तो' म्हणजे हिंसा करणारा. पुनरुक्तीचा दोष टाळला आहे: 'दोस' शब्द आणि 'पटिविरोध' शब्द दोनदा आल्यामुळे असे म्हटले आहे. किंवा 'पटिघ' च्या विशेषासाठी आधी 'पटिविरोधो' असे म्हटले आहे, आणि 'पदोस' इत्यादींच्या विशेषासाठी 'दोसो' असे म्हटले आहे; 'दुस्सन' इत्यादींच्या विशेषासाठी नंतर 'दोसो' असे म्हटले आहे, आणि 'विरोध' च्या विशेषासाठी 'पटिविरोधो' असे म्हटले आहे, म्हणून पुनरुक्तीचा दोष नाही.

1091. Aniddhāritaparicchede dhammānaṃ atthitāmattadīpake mātikuddese aparicchedena bahuvacanena uddeso katoti bahuvacaneneva pucchati – ‘‘katame dhammā appaccayā’’ti. Sabhāvasaṅkhāparicchedādivasena hi dhamme ajānantassa vasena uddeso pucchā ca karīyatīti. Tasmā paricchedaṃ akatvā uddiṭṭhā pucchitā ca. Imeti asaṅkhatadhātuto uddhaṃ natthīti dīpanatthaṃ ekampi taṃ niddisitvā bahuvacaneneva nigamanaṃ kataṃ niddesato pubbe bodhaneyyassa ajānanakālaṃ upādāya.

१०९१. ज्यांची मर्यादा निश्चित केलेली नाही अशा धर्मांच्या केवळ अस्तित्वाला दर्शविणाऱ्या मातिका उद्देसात मर्यादा न ठेवता अनेकवचनाने उद्देश केला गेला आहे, म्हणूनच अनेकवचनानेच विचारतात – 'कतमे धम्मा अपच्चया' (कोणते धर्म अपच्चय आहेत?). कारण, स्वभाव, संख्या आणि मर्यादा इत्यादींच्या द्वारे धर्मांना न जाणणाऱ्या श्रोत्याच्या अपेक्षेने उद्देश आणि प्रश्न केले जातात. म्हणून मर्यादा न करताच उद्देश केला गेला आहे आणि प्रश्न विचारला गेला आहे. असंखत धातूच्या पलीकडे कोणताही अपच्चय धर्म नाही, हे दर्शवण्यासाठी निद्देसाच्या (निर्देशाच्या) पूर्वी, बोधनेय्य (बोध प्राप्त करण्यास योग्य) पुद्गलाच्या अज्ञानाच्या काळाला अनुसरून, त्या एका असंखत तत्त्वाला दर्शवून 'इमे' अशा अनेकवचनानेच निष्कर्ष काढला गेला आहे.

1101. Kiṃ pana natthi, kiṃ tena na vuttāti yojanā kātabbā. Idameva manoviññeyyanti niyamābhāvo vavatthānābhāvo. Cakkhuviññāṇādiviññeyyameva cakkhādiviññeyyanti pāḷiyaṃ vuttanti manoviññāṇaviññeyyenapi manoviññeyyena bhavitabbanti katvā aṭṭhakathāya ‘‘kiṃ pana manoviññāṇenā’’tiādi vuttaṃ. Kehici viññeyyā kehici aviññeyyāti idaṃ kāmāvacaraṃ manoviññāṇaṃ ārammaṇādivasena bhinditvā yojetabbaṃ. Rūpāvacarādiārammaṇena hi kāmāvacaramanoviññāṇena rūparāgādisampayuttena ca kāmāvacaradhammā na viññeyyā, itarena ca viññeyyā. Evaṃ kāmāvacarānameva ārammaṇānaṃ kesañci saddādīnaṃ rūpārammaṇādīhi aviññeyyatā viññeyyatā ca yojetabbā, tathā dvārabhedavasena. Atha vā somanassasahagatasantīraṇaṃ iṭṭhārammaṇamevāti itaraṃ tena na viññeyyaṃ. Evaṃ upekkhāsahagate kusalavipāke akusalavipāke cāti sabbattha yathāyogaṃ yojetabbaṃ. Rūpāvacarādayo kāmāvacaravipākādīhi aviññeyyā, kecideva viññeyyā [Pg.170] arūpāvacarehīti yojetabbaṃ anuvattamānattā. Nibbānena aviññeyyattāti ‘‘kehici aviññeyyā’’ti imassa padassa atthasambhavamattaṃ sandhāya vuttaṃ, na nibbānassa anuvattamānamanoviññāṇabhāvato.

११०१. काय ते अस्तित्त्वात नाही, म्हणून ते सांगितले गेले नाही काय? अशी योजना करावी. 'हेच केवळ मनोविज्ञेय आहे' अशा नियमाचा अभाव म्हणजेच व्यवस्थान-अभाव (नियम नसणे) होय. चक्षुर्विज्ञानादींद्वारे जाणले जाणारेच 'चक्षुर्विज्ञेय' इत्यादी आहे असे पाळीमध्ये म्हटले आहे, म्हणून मनोविज्ञानाद्वारे जाणले जाणारे देखील मनोविज्ञेय असले पाहिजे, असा विचार करून अट्ठकथेमध्ये 'किं पन मनोविञ्ञाणेन' (परंतु मनोविज्ञानाने काय?) इत्यादी म्हटले आहे. 'काहींनी जाणले जाणारे, काहींनी न जाणले जाणारे' हे कामावचर मनोविज्ञानाला आलंबन इत्यादींच्या द्वारे विभागून योजले पाहिजे. कारण, रूपावचर इत्यादी आलंबन असणाऱ्या कामावचर मनोविज्ञानाने आणि रूपराग इत्यादींनी संप्रयुक्त असणाऱ्या कामावचर मनोविज्ञानाने कामावचर धर्म जाणले जाऊ शकत नाहीत, आणि इतरांद्वारे (परित्त-आलंबन असणाऱ्या कामावचर मनोविज्ञानाने) ते जाणले जाऊ शकतात. याचप्रमाणे कामावचर आलंबनांपैकी काही शब्दादी आलंबनांचे, रूपालंबन इत्यादी असणाऱ्या मनोविज्ञानाद्वारे न जाणले जाणे आणि जाणले जाणे योजले पाहिजे, तसेच द्वारभेदाच्या द्वारे देखील योजना करावी. किंवा, सोमनस्ससहगत संतीरण चित्त केवळ इष्ट आलंबन असणारेच असते, म्हणून इतर आलंबन त्याद्वारे जाणले जाऊ शकत नाही. याचप्रमाणे उपेक्षासहगत कुशलविपाक आणि अकुशलविपाक संतीरण चित्ताच्या बाबतीत देखील सर्व ठिकाणी योग्यतेनुसार योजना करावी. रूपावचर इत्यादी धर्म कामावचर विपाक इत्यादी चित्तांद्वारे जाणले जाऊ शकत नाहीत, आणि काही अरूपावचर धर्म अरूपावचर चित्तांद्वारेच जाणले जाऊ शकतात, अशी योजना करावी; कारण ते अनुवर्तन करणारे असतात. 'निर्वाणाद्वारे न जाणले जाणारे' हे वचन 'काहींनी न जाणले जाणारे' या पदाच्या अर्थाची केवळ शक्यता लक्षात घेऊन म्हटले आहे, निर्वाण हे अनुवर्तन करणाऱ्या मनोविज्ञानाच्या स्वरूपाचे असल्यामुळे नाही.

1102. Pañcakāmaguṇikarāgoti ukkaṭṭhavasena vuttaṃ. Bhavāsavaṃ ṭhapetvā sabbo lobho kāmāsavoti yuttaṃ siyā. Sassatadiṭṭhisahagato rāgo bhavadiṭṭhisampayuttattā ‘‘bhavāsavo’’ti aṭṭhakathāyaṃ vutto. Bhavāsavo pana ‘‘diṭṭhigatavippayuttesu eva uppajjatī’’ti pāḷiyaṃ vutto. Sopi rāgo kāmāsavo bhavituṃ yutto. Diṭṭhadhammikasamparāyikadukkhānaṃ kāraṇabhūtā kāmāsavādayopi dvidhā vuttā.

११०२. 'पाच कामगुणांविषयीचा राग' हे उत्कृष्ट पद्धतीच्या (उत्कटतेच्या) प्रभावाने म्हटले आहे. भवासवाला सोडून सर्व लोभ हा कामासव आहे, असे म्हणणे योग्य होईल. शाश्वतदृष्टीसहगत असणारा राग हा भवदृष्टीशी संप्रयुक्त असल्यामुळे 'भवासव' आहे असे अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे. परंतु भवासव हा 'केवळ दृष्टिगतविप्रयुक्त चित्तांमध्येच उत्पन्न होतो' असे पाळीमध्ये म्हटले आहे. तो राग देखील कामासव असणे योग्य आहे. या जन्मातील (दृष्टधार्मिक) आणि परलोकातील (सांपरायिक) दुःखांचे कारण असणारे कामासव इत्यादी देखील दोन प्रकारे सांगितले गेले आहेत.

1103. Kāmāsavaniddese ca kāmesūti kāmarāgadiṭṭhirāgādiārammaṇabhūtesu tebhūmakesu vatthukāmesūti attho sambhavati. Tattha hi uppajjamānā sā taṇhā sabbāpi na kāmacchandādināmaṃ na labhatīti. Kattukamyatāchando akusalepi uppajjati, na pana dhammacchando.

११०३. आणि कामासव निर्देशात 'कामेसु' (कामांमध्ये) म्हणजे कामराग, दृष्टीराग इत्यादींचे आलंबन असणाऱ्या तिन्ही भूमींमधील (तेभूमिक) वस्तुक कामांमध्ये, असा अर्थ संभवतो. कारण तेथे उत्पन्न होणारी ती सर्व तृष्णा देखील कामच्छंद इत्यादी नाव मिळवत नाही असे नाही (म्हणजेच मिळवतेच). कत्तुकम्यता छंद (काही करण्याची इच्छा) अकुशलामध्ये देखील उत्पन्न होतो, परंतु धम्मच्छंद (कुशल करण्याची इच्छा) अकुशलामध्ये उत्पन्न होत नाही.

1105. Aññaṃ jīvanti gahaṇaṃ yadipi upādānakkhandhesveva pavattati, rūpe…pe… viññāṇe vā pana na patiṭṭhāti. Tato aññaṃ katvā jīvaṃ gaṇhātīti sassatadiṭṭhi hotīti. Brahmādiṃ ekaccaṃ attānaṃ ‘‘hotī’’ti niccato aññañca ‘‘na hotī’’ti aniccato gaṇhantassa ‘‘hoti ca na ca hotī’’ti ekaccasassatadiṭṭhi. ‘‘Hotī’’ti ca puṭṭhe ‘‘nevā’’ti, ‘‘na hotī’’ti ca puṭṭhe ‘‘na’’iti sabbattha paṭikkhipantassa amarāvikkhepadiṭṭhi, amarā anupacchedā, amaramacchasadisī vā vikkhepadiṭṭhīti attho.

११०५. 'जीव हा (शरीरापेक्षा) वेगळा आहे' असे ग्रहण करणे जरी उपादानस्कंधांच्या बाबतीतच प्रवृत्त होत असले, तरीही ते रूप... पे... किंवा विज्ञानावर स्थिर राहत नाही. त्या उपादानस्कंधांपेक्षा वेगळे करून जीवाला ग्रहण करते, म्हणून ती शाश्वतदृष्टी होते, असे समजावे. ब्रह्मा इत्यादी काही आत्म्याला 'तो (मृत्यूनंतरही) असतो' अशा नित्य रूपाने ग्रहण करणाऱ्या आणि इतरांना 'तो नसतो' अशा अनित्य रूपाने ग्रहण करणाऱ्या व्यक्तीची 'तो असतो आणि नसतो देखील' अशी एकच्चशाश्वतदृष्टी (आंशिक शाश्वतदृष्टी) होते. 'तो असतो काय?' असे विचारले असता 'असे नाही' आणि 'तो नसतो काय?' असे विचारले असता 'नाही' असे म्हणून सर्व प्रश्नांचे खंडन करणाऱ्या व्यक्तीची अमराविक्षेपदृष्टी होते. 'अमरा' म्हणजे उच्छेद न होणारी (अखंडित), किंवा 'अमरा' नावाच्या माशासारखी निसरडी विक्षेपदृष्टी, असा अर्थ आहे.

Pañcakāmaguṇiko rāgo kāmāsavoti vuttoti katvā brahmānaṃ vimānādīsu rāgassa diṭṭhirāgassa ca kāmāsavabhāvaṃ paṭikkhipati. Yadi pana lobho kāmāsavabhavāsavavinimutto atthi, so yadā diṭṭhigatavippayuttesu uppajjati, tadā tena sampayutto avijjāsavo āsavavippayuttoti domanassavicikicchuddhaccasampayuttassa viya tassapi āsavavippayuttatā vattabbā siyā ‘‘catūsu diṭṭhigatavippayuttesu lobhasahagatesu cittuppādesu uppanno moho siyā āsavasampayutto siyā āsavavippayutto’’ti. ‘‘Kāmāsavo aṭṭhasu lobhasahagatesu cittuppādesu uppajjatī’’ti, ‘‘kāmāsavaṃ paṭicca diṭṭhāsavo avijjāsavo’’ti [Pg.171] (paṭṭhā. 3.3.1) ca vacanato diṭṭhisahagato rāgo kāmāsavo na hotīti na sakkā vattuṃ. Kilesapaṭipāṭiyāpi āharituṃ vaṭṭatīti āsavānaṃ vacanaṃ pahātabbadassanatthanti katvā te pahāne āhariyamānā pahātabbānampi tesaṃ kilesānaṃ uddesakkamena āharituṃ vaṭṭanti pajahanakānaṃ maggānampīti attho.

'पाच कामगुणांविषयीचा राग हा कामासव आहे' असे म्हटले गेल्यामुळे ब्रह्मांच्या विमानादींमधील रागाचा आणि दृष्टीरागाचा कामासवभाव नाकारला जातो. परंतु जर कामासव आणि भवासवापासून मुक्त असलेला लोभ अस्तित्त्वात असेल, आणि तो जेव्हा दृष्टिगतविप्रयुक्त चित्तांमध्ये उत्पन्न होतो, तेव्हा त्याच्याशी संप्रयुक्त असणारा अविद्यासव हा आसवविप्रयुक्त आहे असे म्हणावे लागेल; ज्याप्रमाणे दोमनस्स (दौर्मनस्य), विचिकित्सा आणि उद्धच्च (औद्धत्य) यांच्याशी संप्रयुक्त असणाऱ्या मोहाच्या बाबतीत होते. त्या दृष्टिगतविप्रयुक्त मोहाची देखील आसवविप्रयुक्तता सांगावी लागेल की, 'चार दृष्टिगतविप्रयुक्त लोभसहगत चित्तोत्पादांमध्ये उत्पन्न झालेला मोह कदाचित आसवसंप्रयुक्त असेल किंवा कदाचित आसवविप्रयुक्त असेल'. 'कामासव आठ लोभसहगत चित्तोत्पादांमध्ये उत्पन्न होतो' आणि 'कामासवावर अवलंबून दृष्ट्यासव आणि अविद्यासव उत्पन्न होतात' या वचनामुळे दृष्टीसहगत राग हा कामासव होत नाही, असे म्हणणे शक्य नाही. क्लेशपरंपरेने देखील आसवांचे ग्रहण करणे योग्य आहे. आसवांचे कथन हे प्रहाण करण्यायोग्य क्लेशांचे स्वरूप दर्शवण्यासाठी आहे, असा विचार करून प्रहाणाच्या संदर्भात त्यांचे ग्रहण केले जात असताना, प्रहाण करण्यायोग्य अशा त्या क्लेशांच्या उद्देशक्रमानुसार त्यांचे ग्रहण करणे योग्य ठरते, आणि प्रहाण करणाऱ्या मार्गांच्या बाबतीत देखील हाच अर्थ आहे.

1121. Paṭhamakamānabhājanīyeti ‘‘seyyohamasmī’’ti mānassa niddese. Tattha hi ‘‘ekacco jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunā mānaṃ jappeti, yo evarūpo māno maññanā…pe… ketukamyatā cittassā’’ti (vibha. 866) seyyassa sadisassa hīnassa ca pavattamāno puggalavisesaṃ anāmasitvā seyyamāno vibhattoti imamatthaṃ sandhāya ‘‘eko māno tiṇṇaṃ janānaṃ uppajjatīti kathito’’ti āha. Na kevalañcāyaṃ paṭhamakamānabhājanīye eva evaṃ kathito, dutiyakatatiyakamānabhājanīyepi kathito evāti nidassanamatthaṃ etaṃ daṭṭhabbaṃ. Atha vā puggale anissāya vuttānaṃ tiṇṇampi mānānaṃ bhājanīyaṃ ‘‘paṭhamakamānabhājanīye’’ti āha. Seyyassa ‘‘seyyohamasmīti māno’’tiādīnañhi puggalaṃ āmasitvā vuttānaṃ navannaṃ mānānaṃ bhājanīyaṃ dutiyakamānabhājanīyaṃ hoti, tassa mānarāsissa puggalaṃ anāmasitvā vuttamānarāsito dutiyatatiyakattāti, athāpi ca yathāvutte dutiyakamānabhājanīye ‘‘ekekassa tayo tayo mānā uppajjantīti kathita’’nti idha vuttāya atthavaṇṇanāya samānadassanatthaṃ ‘‘paṭhamakamānabhājanīye’’ti vuttaṃ. So eva māno idhāgatoti tattha kathito eva attho yujjatīti adhippāyo. Mānakaraṇavasenāti ‘‘seyyo’’tiādikiccakaraṇavasena. Aparāpare upādāyāti idaṃ purimapurimā mānā aparāpare upanissayabhāvena te uppādentā accuggacchantīti imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ. Ketukamyatācittaṃ accuggatabhāvaṃ gacchatīti katvā citteneva visesitaṃ.

११२१. पहिल्या मानभाजनियात (प्रथम मानविभागात) 'मी श्रेष्ठ आहे' (सेय्योहमस्मि) या मानाच्या निर्देशात स्पष्टीकरण दिले आहे. कारण तेथे 'एखादी व्यक्ती जातीमुळे, गोत्रामुळे, कुलीनतेमुळे, शारीरिक सौंदर्यामुळे, धनामुळे, वेदाध्ययनामुळे, उपजीविकेच्या साधनांमुळे (कृषी, व्यापार इत्यादी), हस्तकलेमुळे, ज्ञानाच्या स्थानामुळे, श्रुतज्ञानामुळे, प्रतिभेमुळे किंवा इतर कोणत्याही कारणाने मान (अभिमान) उत्पन्न करते; अशा प्रकारचा जो मान, मानण्याची प्रवृत्ती... मनाची ध्वजाप्रमाणे उंच होण्याची इच्छा (केतुकम्यता) आहे' (विभंग ८६६) असे सांगून, श्रेष्ठ, समान किंवा हीन व्यक्तीच्या विशेषाचा उल्लेख न करता 'श्रेयमान' (श्रेष्ठत्वाचा मान) वर्गीकृत केला आहे, हा अर्थ लक्षात घेऊन 'एकच मान तीन प्रकारच्या व्यक्तींमध्ये उत्पन्न होतो असे म्हटले आहे' असे सांगितले आहे. केवळ पहिल्या मानभाजनियातच असे म्हटले आहे असे नाही, तर दुसऱ्या आणि तिसऱ्या मानभाजनियातही असेच म्हटले आहे, हे केवळ उदाहरण म्हणून समजले पाहिजे. किंवा, व्यक्तीचा आश्रय न घेता (व्यक्तीचा उल्लेख न करता) सांगितलेल्या तिन्ही मानांच्या वर्गीकरणाला 'प्रथम मानभाजनिय' असे म्हटले आहे. कारण श्रेष्ठ व्यक्तीच्या 'मी श्रेष्ठ आहे' इत्यादी व्यक्तीचा उल्लेख करून सांगितलेल्या नऊ प्रकारच्या मानांचे वर्गीकरण हे 'द्वितीय मानभाजनिय' आहे. व्यक्तीचा उल्लेख न करता सांगितलेल्या मानसमूहापेक्षा हा दुसरा आणि तिसरा प्रकार आहे. तसेच, वर सांगितलेल्या दुसऱ्या मानभाजनियात 'प्रत्येक व्यक्तीला तीन-तीन मान उत्पन्न होतात' या अट्ठकथेतील अर्थाशी समानता दर्शवण्यासाठी 'प्रथम मानभाजनिय' असे म्हटले आहे. तोच मान येथे आला आहे, म्हणून तेथे सांगितलेलाच अर्थ येथे योग्य ठरतो, असा अभिप्राय आहे. 'मान करण्याच्या दृष्टीने' म्हणजे 'मी श्रेष्ठ आहे' इत्यादी कार्य करण्याच्या दृष्टीने. 'एकमेकांच्या आश्रयाने' याचा अर्थ असा की, पूर्वीचे पूर्वीचे मान नंतरच्या मानांना उपनिस्सय (प्रबळ कारण) भावाने उत्पन्न करत अत्यंत वाढतात, हा अर्थ लक्षात घेऊन हे म्हटले आहे. केतुकम्यता (ध्वजाप्रमाणे उंच होण्याची इच्छा) यामुळे चित्त अत्यंत उन्नत अवस्थेला प्राप्त होते, म्हणून 'चित्त' या शब्दानेच त्याचे विशेषीकरण केले आहे.

1126. Akkhamanabhāvappakāsanaṃ khiyyanaṃ. Manena piyakaraṇanti evaṃpakāraṃ pūjanaṃ mānananti vuccatīti attho. Issākaraṇavasenāti lābhādiakkhamanakiccavasena.

११२६. सहन न होण्याचा भाव प्रकट करणे म्हणजे 'खिय्यन' (निंदा/खेद व्यक्त करणे) होय. 'मनाने प्रिय करणे' म्हणजे अशा प्रकारच्या पूजेला 'मानन' (आदर करणे) असे म्हणतात, असा अर्थ आहे. 'ईर्ष्या करण्याच्या दृष्टीने' म्हणजे लाभ इत्यादी सहन न होण्याच्या कार्याच्या दृष्टीने.

1127. Ariyasāvakāti [Pg.172] vacanaṃ ‘‘ariyasāvakānaṃyeva paṭivedho atthi, te ca taṃ na maccharāyantī’’ti paṭivedhadhamme macchariyābhāvadassanatthaṃ. Ganthoti pāḷi. Kathāmaggoti aṭṭhakathāpabandho. Dhammantaranti kusalādidhammaṃ bhinditvā akusalādiṃ attano lolatāya tathāgatabhāsitaṃ titthiyabhāsitaṃ vā karonto ālolessati. Attānaṃ āvikatvāti attānaṃ aññathā santaṃ aññathā pavedayitvā. Yo panāti titthiyo gahaṭṭho vā attano samayassa sadosabhāvaṃ daṭṭhuṃ anicchanto aññāṇena abhinivesena vā.

११२७. 'आर्यश्रावक' हा शब्द 'केवळ आर्यश्रावकांनाच प्रतिवेध (सत्याचा साक्षात्कार) होतो आणि ते त्याबाबत मत्सर करत नाहीत' असे दर्शवून प्रतिवेधधर्मामध्ये मत्सराचा अभाव दाखवण्यासाठी आहे. 'ग्रंथ' म्हणजे पाळी (मूळ संहिता). 'कथामार्ग' म्हणजे अट्ठकथेचा प्रवाह (अट्ठकथाप्रबंध). 'धर्मांतर' म्हणजे कुशल इत्यादी धर्माचा नाश करून, स्वतःच्या चंचलतेमुळे (लोलतेमुळे) तथागतांनी सांगितलेल्या उपदेशाला किंवा तीर्थिक उपदेशाला अकुशल इत्यादींमध्ये मिसळणे. 'स्वतःला प्रकट करून' म्हणजे स्वतः अपरिशुद्ध असताना स्वतःला दुसऱ्या प्रकारे (परिशुद्ध) दाखवणे. 'परंतु जो' म्हणजे तीर्थिक किंवा गृहस्थ, जो स्वतःच्या पंथातील दोष पाहू इच्छित नाही, अज्ञानामुळे किंवा अभिनिवेशामुळे (दुराग्रहामुळे).

Byāpitumanicchoti viviccho, tassa bhāvo vevicchaṃ. Anādaroti macchariyena dāne ādararahito. Kaṭacchunā gāho bhattassa kaṭacchuggāho, kaṭacchuggāho viya kaṭacchuggāho. Yathā hi kaṭacchuggāho yathāvutte bhatte na saṃpasārayati, evaṃ macchariyampi āvāsādīsūti. Gayhati etenāti vā gāho, kaṭacchu eva gāho kaṭacchuggāho. So yathā saṅkuṭitaggo na saṃpasārayati, evaṃ macchariyampīti. Āvaritvā gahitaṃ aggahitaṃ, tassa bhāvo aggahitattaṃ, macchariyaṃ. ‘‘Āvāsādi parehi sādhāraṇamasādhāraṇaṃ vā mayheva hotū’’ti pavattivasena attasampattiggahaṇalakkhaṇatā, ‘‘mā aññassā’’ti pavattivasena attasampattinigūhaṇalakkhaṇatā ca yojetabbā. Yaṃ pana ‘‘parasantakaṃ gaṇhitukāmo’’ti vuttaṃ, taṃ macchariyassa parasantakalobhassa upanissayabhāvaṃ dassetuṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Yadi hi taṃ macchariyappavattidassanaṃ, parasampattiggahaṇalakkhaṇatā ca vattabbā siyāti.

(ज्ञानाचा किंवा वस्तूचा) विस्तार करण्याची इच्छा नसलेला तो 'विविच्छ' होय, आणि त्याचा भाव म्हणजे 'वेविच्छ' (विस्तार न करण्याची वृत्ती). 'अनादर' म्हणजे मत्सरामुळे दानाविषयी आदर नसणे. पळीने (चमच्याने) भात वाढणे म्हणजे 'कटच्छुग्गाह' होय. कटच्छुग्गाह प्रमाणे असणारा तो 'कटच्छुग्गाह' (मत्सर). कारण ज्याप्रमाणे पळीने भात घेताना तो सर्वत्र पसरत नाही, त्याचप्रमाणे मत्सर देखील आवास (निवास) इत्यादींच्या बाबतीत पसरू देत नाही. किंवा ज्याच्याद्वारे घेतले जाते तो 'ग्राह' होय, पळी हीच ग्राह असल्याने 'कटच्छुग्गाह' (भात वाढण्याची पळी). ती ज्याप्रमाणे वाकड्या टोकाची असल्याने पसरत नाही, त्याचप्रमाणे मत्सर देखील आहे. संकुचित करून (मनात कोंडून) ठेवलेले ते 'अग्गहीत' होय, आणि त्याचा भाव म्हणजे 'अग्गहीतत्त' (संकुचितता), म्हणजेच मत्सर. 'आवास इत्यादी इतरांशी सामायिक असो वा असामायिक, ते केवळ माझेच असावे' अशा प्रवृत्तीमुळे स्वतःच्या संपत्तीचे ग्रहण करण्याचे लक्षण आणि 'ते दुसऱ्याला मिळू नये' अशा प्रवृत्तीमुळे स्वतःच्या संपत्तीचे रक्षण करण्याचे (लपवण्याचे) लक्षण येथे जोडले पाहिजे. परंतु जे 'दुसऱ्याच्या वस्तूचे ग्रहण करण्याची इच्छा असलेला' असे म्हटले आहे, ते मत्सराच्या बाबतीत दुसऱ्याच्या वस्तूच्या लोभाचे उपनिस्सयत्व (प्रबळ कारणत्व) दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे, असे समजले पाहिजे. कारण जर ते मत्सराची प्रवृत्ती दर्शवणारे असेल, तर दुसऱ्याच्या संपत्तीचे ग्रहण करण्याचे लक्षण देखील सांगावे लागेल.

1140. Abhijjhākāmarāgānaṃ viseso āsavadvayaekāsavabhāvo siyā, naabhijjhāya noāsavabhāvo cāti noāsavalobhassa sabbhāvo vicāretabbo. Na hi atthi ‘‘āsavo ca noāsavo ca dhammā āsavassa dhammassa āsavassa ca noāsavassa ca dhammassa hetupaccayena paccayo’’ti sattamo ca navamo ca pañho. Gaṇanāya ca ‘‘hetuyā sattā’’ti vuttaṃ, na ‘‘navā’’ti. Diṭṭhisampayutte pana lobhe noāsave vijjamāne sattamanavamāpi pañhavissajjanaṃ labheyyuṃ, gaṇanā ca ‘‘hetuyā navā’’ti vattabbā siyā. Diṭṭhivippayutte ca lobhe noāsave vijjamāne pubbe dassito dosoti.

११४०. अभिज्झा (लोभ) आणि कामराग यांमधील फरक हा दोन आसव आणि एक आसव असण्यामध्ये आहे. अभिज्झेमध्ये 'नो-आसव' (आसव नसलेला) भाव नाही, म्हणून 'नो-आसव लोभा'च्या अस्तित्वाचा विचार केला पाहिजे. कारण 'आसव आणि नो-आसव धर्म हे आसव धर्माचे आणि आसव व नो-आसव धर्माचे हेतू-प्रत्ययाने प्रत्यय आहेत' असा सातवा आणि नववा प्रश्न अस्तित्वात नाही. आणि गणनेमध्ये 'हेतूने सात' असे म्हटले आहे, 'नऊ' असे नाही. परंतु दृष्टीसंप्रयुक्त (चुकीच्या धारणेने युक्त) असलेल्या नो-आसव लोभाच्या अस्तित्वात सातव्या आणि नवव्या प्रश्नाचेही उत्तर मिळाले असते, आणि गणना देखील 'हेतूने नऊ' अशी सांगावी लागली असती. आणि दृष्टीविप्रयुक्त (धारणेपासून मुक्त) असलेल्या नो-आसव लोभाच्या अस्तित्वात पूर्वी दर्शवलेला दोष निर्माण होतो.

1159. Kāmacchandanīvaraṇaniddese [Pg.173] kāmesūti tebhūmakesu sāsavesu sabbesu vatthukāmesu. Sabbo hi lobho kāmacchandanīvaraṇaṃ. Teneva tassa āruppe uppatti vuttā ‘‘nīvaraṇaṃ dhammaṃ paṭicca nīvaraṇo dhammo uppajjati na purejātapaccayā. Āruppe kāmacchandanīvaraṇaṃ paṭicca uddhaccanīvaraṇaṃ avijjānīvaraṇaṃ. Āruppe kāmacchandanīvaraṇaṃ paṭicca thinamiddhanīvaraṇaṃ uddhaccanīvaraṇaṃ avijjānīvaraṇa’’nti (paṭṭhā. 3.8.1).

११५९. कामच्छंद नीवरणाच्या निर्देशात 'कामांमध्ये' म्हणजे तिन्ही भूमींमधील आसवांसह असणाऱ्या सर्व वस्तूकामांमध्ये (इंद्रियभोगाच्या वस्तूंमध्ये). कारण सर्व प्रकारचा लोभ हा कामच्छंद नीवरणच आहे. म्हणूनच त्याची अरूप भूमीत उत्पत्ती सांगितली आहे: 'नीवरण धर्माचा आश्रय घेऊन नीवरण धर्म उत्पन्न होतो, पुरेजात प्रत्ययाने नाही. अरूप भूमीत कामच्छंद नीवरणाचा आश्रय घेऊन उद्धच्च नीवरण आणि अविद्या नीवरण उत्पन्न होते. अरूप भूमीत कामच्छंद नीवरणाचा आश्रय घेऊन थिनमिद्ध नीवरण, उद्धच्च नीवरण आणि अविद्या नीवरण उत्पन्न होते' (पट्ठान ३.८.१).

1162. Iriyāpathikacittanti iriyāpathūpatthambhakaṃ aṭṭhapaññāsavidhaṃ cittaṃ. Tattha pana balavathinamiddhasahagataṃ cittaṃ ‘‘iriyāpathaṃ sandhāretuṃ asakkonta’’nti vuttaṃ. Olīyatīti olambati.

११६२. 'इरियापथिक चित्त' म्हणजे इरियापथाला (शारीरिक हालचालींना) आधार देणारे ५८ प्रकारचे चित्त होय. परंतु त्यामध्ये तीव्र थिनमिद्ध (आळस आणि ग्लानी) युक्त असलेले चित्त 'इरियापथाला सांभाळण्यास असमर्थ' असे म्हटले आहे. 'ओलीयति' म्हणजे लोंबकळणे (शिथिल होणे).

1163. Onayhatīti chādeti, avattharati vā. Nānārammaṇesu pavattinivāraṇena, vipphārikatānivāraṇeneva vā antosamorodho. Ekaccānanti sirīsādirukkhānaṃ. Rūpakāyeneva siyuṃ, tena sukhappaṭisaṃvedananibbānasacchikiriyānaṃ rūpatāpatti siyāti adhippāyo. Tasmāti ‘‘kāyassā’’ti vacanassa rūpattāsādhakattā. Na hi nāmakāyo supatīti idaṃ thinamiddhasamuṭṭhitarūpehi rūpakāyassa garubhāvappattaṃ aṅgapaccaṅgādīnaṃ saṃsīdanaṃ soppanti sandhāya vuttaṃ, na jāgaraṇacittarahitaṃ bhavaṅgasantatinti. Tassa phalattāti phalūpacārena indriyaṃ viya middhaṃ dassetuṃ middhassa phalattā indriyaniddese viya liṅgādīni middhaniddesepi soppādīni vuttānīti attho.

११६३. ‘ओनय्हति’ (onayhati) म्हणजे झाकणे किंवा व्यापून टाकणे. विविध आलंबनांमध्ये प्रवृत्तीला रोखण्याद्वारे किंवा केवळ प्रसरणाला रोखण्याद्वारेच अंतर्गत अवरोध (कोंडणे) होतो. ‘एकच्चानं’ म्हणजे शिरिष इत्यादी वृक्षांचे. सुखसंवेदन आणि निर्वाणसाक्षात्कार हे केवळ रूपकायानेच व्हावेत, त्यामुळे सुखसंवेदन व निर्वाणसाक्षात्काराचे रूपाच्या अवस्थेला प्राप्त होणे घडून यावे, असा (अट्ठकथाकारांचा) अभिप्राय आहे. म्हणूनच ‘कायस्स’ (कायाचे) या शब्दाने रूपाचे अस्तित्व सिद्ध होत नाही. ‘नामकाय झोपत नाही’ हे जे म्हटले आहे, ते थीन-मिद्धामुळे उत्पन्न झालेल्या रूपांमुळे रूपकायाला जडत्व प्राप्त होऊन हातपाय इत्यादी अवयवांचे शिथिल होणे म्हणजेच झोप (सोप्पं) होय, या संदर्भाने म्हटले आहे; जागृत चित्ताने रहित असलेल्या भवंग-संततीला उद्देशून नाही. ‘तस्स फलत्ता’ (त्याचे फल असल्यामुळे) म्हणजे फलोपचाराने इंद्रियाप्रमाणे मिद्धाला दर्शवण्यासाठी, मिद्धाचे फल असल्यामुळे इंद्रियनिर्देशात ज्याप्रमाणे लिंग इत्यादी सांगितले आहेत, त्याचप्रमाणे मिद्धनिर्देशातही झोप इत्यादी सांगितले आहेत, असा अर्थ आहे।

Rūpakāyassa antosamorodho natthīti so nāmakāye vuttoti viññāyati. Tena saha vuttā onāhapariyonāhā ca. Rūpakāyassa vā vipphārikāvipphārikabhāvo nāma attano sabhāvena natthi, nāmakāyassa nāmakāye vipphārike lahuko, avipphārike garukoti avipphārikabhāvena onāhanādi nāmakāyasseva hotīti onāhanādayopi nāmakāye viññāyanti. Tenāha ‘‘na hi rūpaṃ nāmakāyassa onāho…pe… hotī’’ti. Āvaraṇabhāvo viya hi onāhanādibhāvopi nāmakāyasseva hotīti. Itaro adhippāyaṃ ajānanto meghādīhi rūpehi rūpānaṃ onāhanādiṃ passanto ‘‘nanu cā’’tiādimāha. Yadi evanti yadi rūpassa onāhanāditā siddhā, arūpassa na siyā[Pg.174], setubandhādīsu rūpassa āvaraṇaṃ diṭṭhanti āvaraṇampi arūpassa na bhaveyyāti attho.

रूपकायाचा अंतर्गत अवरोध नसतो, म्हणून तो अंतर्गत अवरोध नामकायात सांगितला आहे असे समजले जाते. त्याच्यासोबत सांगितलेले ‘ओनाह’ (onāha) आणि ‘परियोनाह’ (pariyonāha) देखील (नामकायातच) सांगितले आहेत. किंवा रूपकायाचा प्रसरणशील किंवा अप्रसरणशील भाव स्वतःच्या स्वभावाने नसतो. नामकाय प्रसरणशील असताना रूपकाय हलका होतो आणि नामकाय अप्रसरणशील असताना रूपकाय जड होतो; म्हणून अप्रसरणशील भावामुळे ओनाहन इत्यादी केवळ नामकायाचेच होते, म्हणून ओनाह इत्यादी देखील नामकायातच जाणले जातात. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘कारण रूप हे नामकायाचे आवरण (ओनाह)...पे... होत नाही.’ कारण ज्याप्रमाणे अवरोधक भाव केवळ नामकायाचाच असतो, त्याचप्रमाणे ओनाह इत्यादी भाव देखील केवळ नामकायाचाच असतो, असे जाणावे. दुसरा (आक्षेप घेणारा) अभिप्राय न जाणता, मेघ इत्यादी रूपांद्वारे रूपांचे (आकाशाचे) झाकणे इत्यादी पाहून ‘पण असे नाही का?’ इत्यादी म्हणाला. ‘जर असे असेल तर’ म्हणजे जर रूपाचे ओनाहन इत्यादी सिद्ध झाले, तर अरूपाचा (नामाचा) अवरोध होणार नाही. धरण बांधणे इत्यादींमध्ये रूपाचा (पाण्याचा) अवरोध दिसून येतो, म्हणून अवरोध देखील अरूपाचा होणार नाही, असा अर्थ आहे।

Surāmerayapānaṃ akusalanti katvā yutto tassa upakkilesabhāvo, surā…pe… pamādaṭṭhānānuyogassa ca akusalattā paññāya dubbalīkaraṇabhāvo yutto, tathāpi parassa adhippāyaṃ anujānitvā surāmerayassa upakkilesatā paññāya dubbalīkaraṇatā ca upakkilesānaṃ paññāya dubbalīkaraṇānañca paccayattā phalavohārena vuttāti dassento āha ‘‘na, paccayaniddesato’’ti. Evameva khoti yathā jātarūpassa ayo lohaṃ tipu sīsaṃ sajjanti pañcupakkilesehi upakkiliṭṭhaṃ jātarūpaṃ na ceva mudu hoti, na ca kammaniyaṃ, na ca pabhassaraṃ pabhaṅgu ca, na ca sammā upeti kammāya, evameva. Paccayaniddesatoti upakkilesapaññādubbalīkaraṇānaṃ paccayabhāvaniddesato, paccaye phalaniddesatoti attho. Sayameva kileso upakkilesaniddesesu niddiṭṭhoti adhippāyo.

मद्यपान (सुरामेरयपान) हे अकुशल असल्यामुळे त्याचे उपक्किलेश (मलीनता) असणे योग्यच आहे. तसेच सुरा-मेरय-मज्ज-पमादट्ठान अनुयोगाचे देखील अकुशल असल्यामुळे प्रज्ञेला दुर्बल करणे योग्यच आहे. तरी देखील, दुसऱ्याचा अभिप्राय मान्य करून, मद्यपानाची उपक्किलेशता आणि प्रज्ञेला दुर्बल करणे हे उपक्किलेशांचे व प्रज्ञेला दुर्बल करणाऱ्यांचे कारण असल्यामुळे फलोपचाराने (कार्याला कारण मानून) सांगितले आहे, असे दर्शवताना ‘नाही, प्रत्ययनिर्देशामुळे’ असे म्हटले आहे. ‘त्याचप्रमाणे’ म्हणजे ज्याप्रमाणे सुवर्णाचे लोखंड, तांबे, कथील, शिसं आणि चांदी अशा पाच उपक्किलेशांनी मलीन झालेले सुवर्ण मऊ होत नाही, घडवण्यायोग्य होत नाही, तेजस्वी होत नाही, ठिसूळ होते आणि दागिन्यांच्या कामासाठी योग्य प्रकारे उपयोगात येत नाही; त्याचप्रमाणे. ‘प्रत्ययनिर्देशामुळे’ म्हणजे उपक्किलेश आणि प्रज्ञा-दुर्बलतेच्या कारणभावाचा निर्देश केल्यामुळे, कारणामध्ये फलाचा निर्देश केल्यामुळे, असा अर्थ आहे. तो स्वतःच क्लेश होऊन उपक्किलेश निर्देशात दर्शवला गेला आहे, असा (अट्ठकथाकारांचा) अभिप्राय आहे।

Nīvaraṇaṃ hutvāva nīvaraṇasampayutte dassiyamāne na nīvaraṇatādassanattho ārambho, atha kho siddhanīvaraṇabhāvassa nīvaraṇasampayuttatādassanatthoti yathālābhavasena ca asampayuttassa vacanaṃ na yujjati. Yathā hi tiṭṭhantampi carantampīti sippisambukādīsu yathālābhasambhavaṃ taṃ dvayaṃ vuttaṃ, na evaṃ ‘‘thinamiddhanīvaraṇaṃ sampayuttampi asampayuttampī’’ti vacanaṃ atthi, yaṃ yathālābhaṃ sambhaveyyāti. Cittajassāsambhavavacanatoti ‘‘cattattā’’tiādivacanassa jhānakkhaṇe cittajassa thinamiddhassa asambhavavacanabhāvatoti attho, ‘‘cattattā’’tiādivacanena vā asambhavassa vacanato pakāsanatoti attho.

नीवरण होऊनच नीवरणसंप्रयुक्तामध्ये दर्शवले जात असताना, आरंभ हा नीवरणत्व दर्शवण्यासाठी नाही, तर सिद्ध झालेल्या नीवरणभाव असलेल्या (थीन-मिद्धाचे) नीवरणसंप्रयुक्तत्व दर्शवण्यासाठी आहे; म्हणून यथालाभानुसार असंप्रयुक्ताचे कथन करणे योग्य ठरत नाही. कारण ज्याप्रमाणे शिंपला, गोगलगाय इत्यादींमध्ये यथालाभानुसार संभवणाऱ्या त्या दोन्ही क्रिया ‘उभे राहिलेले किंवा चालणारे देखील’ अशा प्रकारे म्हटल्या आहेत, त्याप्रमाणे यथालाभानुसार संभवू शकेल असे ‘थीन-मिद्ध नीवरण संप्रयुक्त देखील आहे आणि असंप्रयुक्त देखील आहे’ असे वचन नाही. ‘चित्तज असंभव वचनामुळे’ म्हणजे ‘चत्तत्ता’ (cattattā) इत्यादी वचनाचे ध्यानक्षणी चित्तज असलेल्या थीन-मिद्धाचा असंभव सांगणारे वचन असल्यामुळे, असा अर्थ आहे; किंवा ‘चत्तत्ता’ इत्यादी वचनाने असंभवाचे कथन केल्यामुळे (प्रकट केल्यामुळे) मिद्ध हे अरूप (नाम) नाही, असा अर्थ आहे।

Kāmesu kho pana…pe… sudiṭṭhoti iminā kāmādīnave aññāṇassa pahānamāha. Taṃ tattha pahānanti taṃ tattha rūpe pahānanti pahānaṃ apekkhitvā ‘‘ta’’nti vuttaṃ, taṃ vinayananti vā attho. Tena rūpassa appahātabbattameva dasseti, na pana ‘‘cha dhamme pahāyā’’tiādīsu middhassa appahātabbatādassanato añño pakāro vutto. Na yathā…pe… vuttanti cha dhammā pañca nīvaraṇāni ca yathā pahātabbāneva hontāni [Pg.175] ‘‘pahātabbānī’’ti vuttāni, na evaṃ rūpaṃ pahātabbameva hontaṃ ‘‘pahātabba’’nti vuttanti attho.

‘कामेसु खो पन...पे... सुदिट्ठो’ या वचनाद्वारे कामगुणांच्या दोषांविषयीच्या अज्ञानाचा (मोहाचा) त्याग भगवंतांनी सांगितला आहे. ‘ते तेथे प्रहाण आहे’ या वचनाला, ‘ते त्या रूपामध्ये प्रहाण आहे’ असे ‘प्रहाण’ या पदाची अपेक्षा करून ‘ते’ (तं) असे म्हटले आहे, किंवा ‘ते दूर करणे’ असा अर्थ आहे. त्याद्वारे रूपाचे प्रहाण न करण्याजोगे असणेच दर्शवले आहे. परंतु ‘सहा धर्मांचा त्याग करून’ इत्यादी पाठांमध्ये मिद्धाचे प्रहाण न करण्याजोगे असणे दर्शवणारा दुसरा प्रकार सांगितलेला नाही. ‘ज्याप्रमाणे... म्हटले नाही’ म्हणजे सहा धर्म आणि पाच नीवरणे हे प्रहाण करण्याजोगेच असल्यामुळे ज्याप्रमाणे ‘प्रहाण करण्याजोगे’ असे म्हटले आहे, त्याप्रमाणे रूप हे प्रहाण करण्याजोगेच असल्यामुळे ‘प्रहाण करण्याजोगे’ असे म्हटले नाही असे नाही, असा अर्थ आहे।

Aññehi ca suttehīti vuttasuttānaṃ dassanatthaṃ ‘‘tathā hī’’tiādimāha. Kusalappavattiṃ āvarantīti āvaraṇā. Nīvārentīti nīvaraṇā. Cittaṃ abhibhavantā ārohantīti cetaso ajjhāruhā. Āvaraṇādikiccañca arūpasseva yujjati, tathā andhakaraṇādikiccaṃ. Tattha catūsu padesu purimapurimassa pacchimapacchimo attho. Saṃsāradukkhaṃ vighāto, taṃjanakatāya vighātapakkhikaṃ. Cetaso pariyuṭṭhānaṃ ayonisomanasikārato uppatti akusalarāsibhāvo ca arūpasseva hotīti arūpameva middhaṃ.

‘आणि इतर सूत्रांद्वारे’ या वचनाने सांगितलेल्या सूत्रांना दर्शवण्यासाठी ‘तथा हि’ इत्यादी म्हटले आहे. कुशल प्रवृत्तीला अडवतात म्हणून ‘आवरण’ म्हणतात. रोखतात म्हणून ‘नीवरण’ म्हणतात. चित्ताला पराजित करून त्यावर चढतात (व्यापतात) म्हणून ‘चेतसाचे अध्यारोहक’ (cetaso ajjhāruhā) म्हणतात. अडवणे इत्यादी कार्य केवळ अरूपाचेच (नामाचेच) योग्य ठरते, त्याचप्रमाणे अंधकार करणे इत्यादी कार्य देखील (अरूपाचेच योग्य ठरते). त्या चार पदांमध्ये पूर्वीपूर्वीच्या पदाचा नंतरनंतरचा पद हा अर्थ (स्पष्टीकरण) आहे. संसारदुःख हे ‘विघात’ आहे, ते उत्पन्न करणारे असल्यामुळे ते ‘विघातपक्षीय’ आहे. चित्ताचा उद्रेक (परियुत्थान), अयोनिसोमनसिकारामुळे उत्पत्ती आणि अकुशलराशी असणे हे केवळ अरूपाचेच होऊ शकते, म्हणून मिद्ध हे अरूपच (नामच) आहे।

1166. Gaṇabhojanādiakappiyabhojanaṃ kappiyasaññī bhuñjitvā puna jānitvā koci vippaṭisārī hoti, anavajjañca bhikkhudassanacetiyavandanādiṃ vajjasaññī akatvā katvā ca koci assaddho vippaṭisārī hoti. Vatthunti mūlaṃ. Evarūpanti mūlavasena evaṃpakāranti attho. Kukkuccapadaṃ yevāpanakesu ‘‘kucchitaṃ kataṃ kukataṃ, tassa bhāvo’’ti vuttatthameva. Kukkuccāyanākāroti kukkuccabhāvanākāro kukkuccakaraṇākāro kukkuccagamanākāro vā. Etena kukkuccaṃ kiriyabhāvena dasseti. ‘‘Kappati na kappatī’’ti pavattacittuppādova vinayakukkuccaṃ.

११६६. गणभोजन इत्यादी अयोग्य भोजन हे योग्य भोजन आहे अशा समजुतीने ग्रहण करून, नंतर ते अयोग्य असल्याचे जाणून कोणीतरी पश्चात्तापयुक्त (खिन्नचित्त) होतो; आणि निर्दोष असलेल्या भिक्षुदर्शन, चैत्यवंदन इत्यादींना सदोष (अयोग्य) समजून न केल्यामुळे, किंवा केल्यामुळे देखील कोणीतरी श्रद्धारहित व्यक्ती पश्चात्तापयुक्त होतो. ‘वस्तू’ म्हणजे मूळ (कारण). ‘अशा प्रकारचे’ म्हणजे कारणाच्या प्रभावाने अशा प्रकारचे, असा अर्थ आहे. ‘कुक्कुच्च’ (kukkucca) हे पद येवापनक धर्मांमध्ये ‘निंद्य कर्म करणे हे कुकृत्य आहे, त्याचा भाव’ अशा आधीच सांगितलेल्या अर्थाचेच आहे. ‘कुक्कुच्चायन आकार’ म्हणजे कुक्कुच्च भाव उत्पन्न करण्याचे स्वरूप, कुक्कुच्च करण्याचे स्वरूप किंवा कुक्कुच्चाच्या प्रवृत्तीचे स्वरूप होय. याद्वारे कुक्कुच्चाला क्रियाभावाने (क्रियेच्या रूपाने) दर्शवले आहे. ‘योग्य आहे की अयोग्य आहे’ अशा प्रकारे प्रवृत्तलेला चित्तोत्पादच ‘विनय-कुक्कुच्च’ (vinaya-kukkucca) होय।

1176. Cittavikkhipanakiccasāmaññena uddhaccaṃ kukkuccañca saha vuttanti veditabbaṃ. Kāmacchandassa anāgāmimaggena pahānaṃ ukkaṭṭhanīvaraṇavasena vuttanti veditabbaṃ. Yadi hi lobho nonīvaraṇo siyā, ‘‘nonīvaraṇo dhammo nīvaraṇassa dhammassa hetupaccayena paccayo’’tiādi vattabbaṃ siyā, na cetaṃ vuttaṃ. Gaṇanāya ca ‘‘hetuyā cattārī’’ti vuttaṃ, na ‘‘navā’’ti. Tasmā sabbo lobho kāmacchandanīvaraṇanti arahattamaggenassa pahānavacanaṃ yuttaṃ.

११७६. चित्त विक्षिप्त करण्याच्या समान कार्यामुळे उद्धच्च (uddhacca) आणि कुक्कुच्च (kukkucca) एकत्र सांगितले आहेत, असे जाणावे. कामच्छंदाचे अनागामी मार्गाने प्रहाण हे तीव्र नीवरणाच्या रूपाने सांगितले आहे, असे जाणावे. कारण जर लोभ हा नीवरण नसलेला असता, तर ‘नीवरण नसलेला धर्म हा नीवरण धर्माचा हेतू-प्रत्ययाने प्रत्यय (कारण) होतो’ इत्यादी म्हणावे लागले असते, परंतु असे म्हटलेले नाही. आणि गणनेमध्ये देखील ‘हेतूने चार’ असे म्हटले आहे, ‘नऊ’ असे नाही. त्यामुळे सर्व लोभ हा कामच्छंद नीवरणच आहे, म्हणून अर्हतमार्गाने त्याचे प्रहाण सांगणारे वचन योग्यच आहे।

1219. Kāmo cāti kilesakāmo ca. Purimadiṭṭhiṃ uttaradiṭṭhi upādiyatīti purimadiṭṭhiṃ ‘‘sassato’’ti gaṇhantī upādiyati, purimadiṭṭhiākāreneva vā uppajjamānā uttaradiṭṭhi teneva purimadiṭṭhiṃ daḷhaṃ karontī taṃ upādiyatīti vuttaṃ. Gosīlagovatādīnīti tathābhūtaṃ diṭṭhimāha. Abhinivesatoti [Pg.176] abhinivesabhāvato, abhinivisanato vā. Attavādamattamevāti attassa abhāvā ‘‘attā’’ti idaṃ vacanamattameva. Upādiyanti daḷhaṃ gaṇhanti. Kathaṃ? Attāti. Attāti hi abhinivisantā vacanameva daḷhaṃ katvā gaṇhantīti attho. Evaṃ attavādamattameva upādiyantīti vuttaṃ. ‘‘Attavādamatta’’nti vā vācāvatthumattamāha. Vācāvatthumattameva hi ‘‘attā’’ti upādiyanti atthassa abhāvāti.

१२१९. काम म्हणजे क्लेशकाम (वासना) होय. 'पूर्वीच्या दृष्टीचे नंतरची दृष्टी उपादान करते' म्हणजे पूर्वीच्या दृष्टीला 'शाश्वत' म्हणून ग्रहण करत तिचे उपादान करते; किंवा पूर्वीच्या दृष्टीच्या स्वरूपानेच उत्पन्न होणारी नंतरची दृष्टी त्याच स्वरूपाने पूर्वीच्या दृष्टीला दृढ करत तिचे उपादान करते, असे म्हटले आहे. 'गोशील-गोव्रत इत्यादी' या शब्दांनी तशा प्रकारच्या (चुकीच्या) दृष्टीला सांगितले आहे. 'अभिनिवेशामुळे' म्हणजे अभिनिवेश भावामुळे किंवा दृढ अभिनिवेश करण्यामुळे. 'केवळ आत्मवादच' म्हणजे आत्म्याचा अभाव असल्यामुळे 'आत्मा' हे केवळ शब्दमात्रच आहे. 'उपादान करतात' म्हणजे दृढतेने ग्रहण करतात. कसे? 'आत्मा' असे. कारण 'आत्मा' असा अभिनिवेश करणारे लोक केवळ शब्दालाच दृढ करून ग्रहण करतात, असा अर्थ आहे. अशा प्रकारे 'केवळ आत्मवादाचेच उपादान करतात' असे म्हटले आहे. किंवा 'आत्मवादमात्र' याने केवळ वाणीचा विषय (वाचावस्तू) असणाऱ्या आत्म्याला सांगितले आहे. कारण आत्म्याचा अभाव असल्यामुळे केवळ वाणीचा विषय असणाऱ्या गोष्टीलाच 'आत्मा' म्हणून ग्रहण करतात.

1221. Dinnanti dānamāha, taṃ aphalattā rūpaṃ viya dānaṃ nāma na hotīti paṭikkhipati. Mahāvijitayaññasadiso yañño mahāyāgo. Āmantetvā havanaṃ dānaṃ āhunaṃ, pāhunānaṃ atithīnaṃ atithikiriyā pāhunaṃ, āvāhādīsu maṅgalatthaṃ dānaṃ maṅgalakiriyā. Paraloke ṭhito imaṃ lokaṃ ‘‘natthī’’ti gaṇhātīti imaṃ lokaṃ avekkhitvā paraloko, parañca avekkhitvā ayaṃ loko hoti gantabbato āgantabbato cāti paralokato idhāgamanassa abhāvā tattheva ucchijjanato cittena paraloke ṭhito imaṃ lokaṃ ‘‘natthī’’ti gaṇhātīti attho veditabbo. Na hi ayaṃ diṭṭhi paraloke nibbattasseva hotīti. Idhaloke ṭhitoti etthāpi ayameva nayo. Ayaṃ vā ettha attho ‘‘saṃsaraṇappadeso idhaloko ca paraloko ca nāma koci natthi saṃsaraṇassa abhāvā tattha tattheva ucchijjanato’’ti. Purimabhavato pacchimabhave upapatanaṃ upapāto, so yesaṃ sīlaṃ, te opapātikā. Te pana cavanakā upapajjanakā hontīti katvā āha ‘‘cavanakaupapajjanakasattā natthīti gaṇhātī’’ti. Anulomappaṭipadanti nibbānānukūlaṃ sīlādippaṭipadaṃ.

१२२१. 'दिन्नं' (दिलेले) याने दानाला म्हटले आहे; ते निष्फळ असल्यामुळे रूपाप्रमाणे 'दान' नावाचे काही नसते, असा तो निषेध करतो. महाविजित राजाच्या यज्ञासारखा यज्ञ म्हणजे 'महायाग' होय. आमंत्रित करून दिलेले दान किंवा हवन म्हणजे 'आहुन' होय. पाहुण्यांचे (अतिथींचे) आदरातिथ्य करणे म्हणजे 'पाहुन' होय. विवाह इत्यादी प्रसंगी मङ्गलासाठी दिलेले दान म्हणजे 'मङ्गलक्रिया' होय. 'परलोकात स्थित असलेला मनुष्य या लोकाला नाही असे मानतो' याचा अर्थ असा समजावा की, या लोकाच्या अपेक्षेने परलोक असतो आणि परलोकाच्या अपेक्षेने हा लोक असतो, कारण तेथे जाणे आणि तेथून येणे होते; परंतु परलोकातून येथे येण्याचा अभाव असल्यामुळे आणि तेथेच उच्छेद (नाश) होत असल्यामुळे, मनाने परलोकात स्थित असलेला मनुष्य या लोकाला 'नाही' असे मानतो. कारण ही दृष्टी केवळ परलोकात जन्मलेल्याचीच असते असे नाही. 'या लोकात स्थित असलेला' यामध्येही हाच नियम आहे. किंवा येथे हा अर्थ आहे: 'संसार करण्याचा प्रदेश असणारा हा लोक आणि परलोक नावाचा कोणताही लोक अस्तित्वात नाही, कारण संसाराचा अभाव आहे आणि त्या त्या जन्मातच उच्छेद होतो.' पूर्व जन्मातून नंतरच्या जन्मात अचानक उत्पन्न होणे म्हणजे 'उपपात' होय, आणि असा स्वभाव ज्यांचा असतो, त्यांना 'औपपातिक' म्हणतात. ते च्युत होणारे (मरणारे) आणि उत्पन्न होणारे असतात, म्हणून म्हटले आहे: 'च्युत होणारे आणि उत्पन्न होणारे प्राणी नाहीत, असे मानतो.' 'अनुलोम प्रतिपदा' म्हणजे निर्वाणास अनुकूल असणारी शील इत्यादींची प्रतिपदा (साधना) होय.

1236. Nippadesatova gahitoti iminā yaṃ āsavagocchake brahmānaṃ kapparukkhādīsu rāgassa ca diṭṭhirāgassa ca asaṅgahaṇena nīvaraṇagocchake ca kāmacchandassa anāgāmimaggena pahātabbatādassanena sappadesattaṃ vuttaṃ, taṃ nivāritaṃ hoti. Arahattamaggenāti vacanena catūhi maggehi pahātabbatā vuttāti daṭṭhabbaṃ. Na hi purimehi atanukatā mohādayo arahattamaggena pahīyantīti.

१२३६. 'पूर्णपणे (निःप्रदेशतः) ग्रहण केले आहे' या वचनाने, जे आसवगोच्छकात ब्रह्मांच्या कल्पवृक्ष इत्यादींवरील रागाचे आणि दृष्टीयुक्त रागाचे ग्रहण न केल्यामुळे, आणि नीवरणगोच्छकात कामच्छंदाचा अनागामी मार्गाने प्रहाण होतो हे दाखवल्यामुळे जे 'सप्रदेशत्व' (मर्यादितपणा) म्हटले होते, त्याचे निवारण होते. 'अर्हत् मार्गाने' या वचनाने चारही मार्गांनी प्रहाण केले जाणे सांगितले आहे, असे समजावे. कारण पूर्वीच्या मार्गांनी जे मोह इत्यादी कमी केले गेले नाहीत, decorate त्यांचे अर्हत् मार्गाने प्रहाण होत नाही.

1287. Niratiatthenāti pītivirahena, balavanikantivirahena vā. Na hi dukkhāya vedanāya rajjantīti. Ava-saddena avagāhattho adhoattho cāti dvidhā ava-saddassa attho vutto.

१२८७. 'निरती' या अर्थाने म्हणजे प्रीतीचा विरह (अभाव) असल्यामुळे, किंवा बलवान निकंतीचा (आसक्तीचा) विरह असल्यामुळे. कारण दुःखात्मक वेदनेमध्ये कोणी आसक्त होत नाही. 'अव' शब्दाने 'प्रवेश करणे' (अवगाहन) आणि 'खाली' (अधोभाग) असे दोन अर्थ 'अव' शब्दाचे सांगितले आहेत.

1301. Vicikicchāsahagato [Pg.177] moharaṇo pahānekaṭṭhena diṭṭhisampayuttena rāgaraṇena saraṇo, uddhaccasahagato rūparāgaarūparāgasaṅkhātena. Araṇavibhaṅgasutte (ma. ni. 3.333) pana ‘‘yo kāmapaṭisandhisukhino somanassānuyogo hīno gammo pothujjaniko anariyo anatthasaṃhito, sadukkho eso dhammo saupaghāto saupāyāso sapariḷāho micchāpaṭipadā. Tasmā eso dhammo saraṇo’’tiādivacanato phalabhūtadukkhaupaghātaupāyāsapariḷāhasabhāvabhūto micchāpaṭipadābhāvova ‘‘saraṇo’’ti viññāyatīti tehi sabbākusalānaṃ saraṇatā siddhā hotīti.

१३०१. विचिकित्सासहगत (संशयाने युक्त असलेला) मोहरूपी रज (मळ) हा प्रहाण करण्याच्या एकाच अर्थाने दृष्टीसंप्रयुक्त रागरूपी रजासह 'सरज' (मलयुक्त) आहे; आणि उद्धच्चसहगत (औद्धत्ययुक्त) मोहरूपी रज हा रूपराग व अरूपराग नावाच्या रागरूपी रजासह 'सरज' आहे. परंतु अरणाविभंग सुत्तात (म. नि. ३.३३३) 'जो कामसुखाशी संबंधित असणारा सोमनस्याचा अनुयोग आहे, जो हीन, ग्राम्य, पृथग्जनांचा, अनार्य आणि अनर्थकारक आहे, हा धर्म दुःखासह वर्तमान आहे, उपघातासह (पीडा), उपायासासह (त्रास), परिदाहासह (जळजळ) वर्तमान आहे आणि ही मिथ्या प्रतिपदा आहे; त्यामुळे हा धर्म सरज आहे' इत्यादी वचनांमुळे फलरूप असणारे दुःख, उपघात, उपायास आणि परिदाह स्वभावाचा असणारा मिथ्या प्रतिपदेचा भावच 'सरज' आहे असे जाणले जाते. यावरून सर्व अकुशल धर्मांचे 'सरजत्व' (मलयुक्त असणे) सिद्ध होते.

Suttantikadukanikkhepakathāvaṇṇanā

सुत्तन्तिकदुकनिक्खेपकथा वर्णन (स्पष्टीकरण)

1303. Vivecitattāti visuṃ katattā pakāsitattā. Asesetvā khepetīti vajiraṃ attanā patitaṭṭhānaṃ asesetvā khepeti puna apākatikatāāpādanena.

१३०३. 'विवेचितत्वामुळे' म्हणजे वेगळे केल्यामुळे, स्पष्ट केल्यामुळे. 'पूर्णपणे नष्ट करते' म्हणजे वज्र स्वतः पडलेले स्थान काहीही शिल्लक न ठेवता आणि पुन्हा मूळ स्थितीत येऊ न देता नष्ट करते.

1311. Tappatīti vippaṭisārī hoti, anusocati vā.

१३११. 'तपतो (तळमळतो)' म्हणजे पश्चात्ताप होतो किंवा पुन्हा पुन्हा शोक करतो.

1313. Ahanti iti-saddaparena ahaṃ-saddena hetubhūtena yo attho viññāyati, so saṃkathīyati, udīrīyatīti attho. Aññathā hi vuccamānassa vacanena pakāsiyamānassa padatthassa saṅkhādibhāve sabbesaṃ kusalādidhammānaṃ adhivacanāditā siyāti. Bhāvoti sattavevacananti bhaṇanti, dhātuyā vā etaṃ adhivacanaṃ. Dattoti ettāvatā sattapaññattiṃ dassetvā aññampi upādāpaññattiṃ dassetuṃ ‘‘mañco’’tiādimāha. Ahanti ca pavattaṃ adhivacanaṃ vadantena suṇantena ca pubbe gahitasaññena atthappakāsanabhāvena viññāyati. Na hi tasmiṃ aviññāte tadatthavijānanaṃ atthīti visesena adhivacanaṃ ‘‘ñāyatīti samaññā’’ti vuttaṃ. Etassatthassa ahanti idaṃ adhivacananti evaṃ vā saññāgahaṇavasena ñāyati samaññāyati pākaṭā hotīti samaññā. Paññāpīyatīti ahanti idaṃ etassa adhivacananti evaṃ ṭhapīyatīti attho. Voharīyatīti vuccati. Uddheyyanti uddharitabbaṃ. Api nāmasahassatoti anekehipi nāmasahassehīti attho. Sayameva upapatanasīlaṃ nāmaṃ ‘‘opapātikanāma’’nti vuccati.

१३१३. 'मी' (अहं) असे 'इति' शब्द नंतर असणाऱ्या 'अहं' या कारणभूत शब्दाने जो अर्थ जाणला जातो, तो चांगल्या प्रकारे बोलला जातो, उच्चारला जातो, असा अर्थ आहे. कारण अन्यथा (दुसऱ्या प्रकारे अर्थ घेतल्यास) बोलल्या जाणाऱ्या शब्दाने प्रकट होणाऱ्या पदाच्या अर्थाला संज्ञा इत्यादी भाव प्राप्त झाल्यास, सर्व कुशल इत्यादी धर्मांचे ते अधिवाचन (नाव) इत्यादी होईल. 'भाव' हा सत्त्वाचा (प्राण्याचा) समानार्थी शब्द आहे, असे म्हणतात; किंवा हे धातूचे अधिवाचन आहे. 'दत्त' एवढ्या शब्दाने सत्त्वप्रज्ञप्ती दाखवून, दुसरी देखील उपादायप्रज्ञप्ती दाखवण्यासाठी 'मंच' (पलंग) इत्यादी म्हटले आहे. आणि 'मी' असे प्रवृत्त झालेले अधिवाचन बोलणाऱ्याने आणि ऐकणाऱ्याने पूर्वी ग्रहण केलेल्या संज्ञेच्या द्वारे अर्थ प्रकट करण्याच्या भावाने विशेष रूपाने जाणले जाते. कारण ते (अधिवाचन) जाणले न गेल्यावर त्याच्या अर्थाचे ज्ञान होऊ शकत नाही; म्हणून विशेष रूपाने अधिवाचन जाणले जाते म्हणून त्याला 'समज्ञा' (सामान्य संज्ञा) म्हटले आहे. किंवा 'या अर्थाचे 'मी' हे अधिवाचन आहे' अशा प्रकारे संज्ञा ग्रहणाच्या बळाने जाणले जाते, सम्यक प्रकारे जाणले जाते, प्रकट होते म्हणून ती 'समज्ञा' होय. 'प्रज्ञप्त केले जाते' म्हणजे 'मी' हे याचे अधिवाचन आहे अशा प्रकारे प्रस्थापित केले जाते, असा अर्थ आहे. 'व्यवहार केला जातो' म्हणजे म्हटले जाते. 'उद्धेय' म्हणजे उद्धृत करण्यायोग्य. 'हजारो नावांनी देखील' म्हणजे अनेक हजारो नावांनी देखील, असा अर्थ आहे. जे नाव स्वतःच उत्पन्न होण्याच्या स्वभावाचे असते, त्याला 'औपपातिक नाम' असे म्हणतात.

Karīyatīti [Pg.178] kammaṃ, nāmameva kammaṃ nāmakammaṃ. Tathā nāmadheyyaṃ. Karaṇaṭhapanasaddāpi hi kammatthā hontīti. Atha karaṇatthā, karīyati ca ṭhapīyati ca etena attho evaṃnāmoti paññāpīyatīti karaṇaṃ ṭhapanañca nāma hoti. Atha bhāvatthā, ñāpanamattameva karaṇaṃ ṭhapananti ca vuttaṃ. Nāmanirutti nāmabyañjananti nāmamicceva vuttaṃ hoti. Na hi pathavīsaṅkhātaṃ atthappakāramattaṃ nivadati byañjayati vā pathavīti nāmaṃ nivadati byañjayati vā, tasmā anāmassa niruttibyañjanabhāvanivāraṇatthaṃ ‘‘nāmanirutti nāmabyañjana’’nti vuttaṃ. Evaṃ nāmābhilāpoti etthāpi nayo. Ettha pana saṅkhā samaññā paññatti vohāroti catūhi padehi paññāpitabbato paññatti vuttā, itarehi paññāpanato.

जे केले जाते ते 'कर्म' होय. नाम हेच कर्म म्हणजे 'नामकर्म' होय. तसेच 'नामधेय' होय. कारण 'करण' आणि 'स्थापन' हे शब्द देखील कर्म अर्थाचे असतात. जर ते करण अर्थाचे असतील, तर 'ज्याद्वारे केले जाते आणि प्रस्थापित केले जाते, ज्याद्वारे अर्थाला असे नाव दिले जाते' म्हणून 'करण' आणि 'स्थापन' हे नाम होते. जर ते भाव अर्थाचे असतील, तर केवळ 'ज्ञापित करणे' (माहिती देणे) हेच करण आणि स्थापन आहे, असे म्हटले आहे. 'नाम-निरुक्ती' आणि 'नाम-व्यंजन' म्हणजे केवळ 'नाम' असेच म्हटले आहे. कारण पृथ्वी नावाचा केवळ अर्थ प्रकट करणारा भाग बोलत नाही किंवा व्यक्त करत नाही, तर 'पृथ्वी' हे नाव बोलते किंवा व्यक्त करते. म्हणून जे नाम नाही, त्याचे निरुक्ती आणि व्यंजन असणे टाळण्यासाठी 'नाम-निरुक्ती' आणि 'नाम-व्यंजन' असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे 'नामाभिलाप' यामध्येही हाच नियम आहे. परंतु येथे 'संख्या', 'समज्ञा', 'प्रज्ञप्ती' आणि 'व्यवहार' या चार पदांद्वारे जे प्रज्ञप्त करण्यायोग्य (जाणून घेण्यायोग्य) आहे त्याला 'प्रज्ञप्ती' म्हटले आहे, आणि इतरांना 'प्रज्ञापना' (प्रकट करणे) म्हटले आहे.

Tattha ca ‘‘purimā upādāpaññatti uppādavayakiccarahitā lokasaṅketasiddhā, pacchimā nāmapaññatti, yāya purimā paññatti rūpādayo ca sotadvāraviññāṇasantānānantaramuppannena gahitapubbasaṅketena manodvāraviññāṇasantānena gahitāya paññāpīyantī’’ti ācariyā vadanti. Etasmiṃ pana imissā pāḷiyā aṭṭhakathāya ca atthe sati yaṃ vuttaṃ mātikāyaṃ ‘‘vacanamattameva adhikāraṃ katvā pavattā adhivacanā nāma, sahetukaṃ katvā vuccamānā abhilāpā nirutti nāma, pakārena ñāpanato paññatti nāmā’’ti (dha. sa. aṭṭha. 101-108), tena virodho siyā. Na hi uppādavayakiccarahitassa vacanamattaṃ adhikāraṃ katvā pavatti atthi uppādādisahitasseva pavattisabbhāvato, na ca vacanavacanatthavimuttassa nāmassa niddhāretvā sahetukaṃ katvā vuccamānatā atthi, nāpi aniddhāritasabhāvassa padatthassa tena tena pakārena ñāpanaṃ atthīti.

तेथे आणि 'पहिली उपादापञ्ञत्ति ही उत्पाद आणि व्यय (उत्पत्ति आणि विनाश) या कृत्यांपासून रहित असून लोकसंकेताने सिद्ध झालेली आहे; नंतरची नामपञ्ञत्ति आहे, जिच्याद्वारे पहिली पञ्ञत्ति आणि रूप इत्यादी, श्रोतद्वार-विज्ञान-संतानानंतर उत्पन्न झालेल्या आणि पूर्वी ग्रहण केलेल्या संकेतानुसार मनोद्वार-विज्ञान-संतानाने ग्रहण केलेल्या (नामाने) प्रज्ञापित केल्या जातात,' असे आचार्य म्हणतात. परंतु, या पाळी आणि अट्ठकथा यांच्या अर्थाच्या संदर्भात, मातिका (मातृका) मध्ये जे म्हटले आहे की: 'केवळ शब्दालाच (वचनमात्र) मुख्य करून प्रवृत्त होणारे ते अधिवचन होय; सहेतुक (कारणासहित) बोलले जाणारे ते अभिलाप किंवा निरुत्ती होय; आणि विविध प्रकारे प्रज्ञापित (स्पष्ट) करण्यामुळे ते पञ्ञत्ति होय' (धम्मसङ्गणी अट्ठकथा १०१-१०८), याच्याशी विरोध होईल. कारण, उत्पाद-व्यय रहित असलेल्या केवळ शब्दाला मुख्य करून प्रवृत्ती होत नाही, कारण उत्पाद इत्यादींनी युक्त असलेल्या (परमार्थ धर्माचीच) प्रवृत्ती अस्तित्वात असते. तसेच, शब्द आणि शब्दाच्या अर्थापासून मुक्त असलेल्या नामाचे विश्लेषण करून ते सहेतुक सांगितले जाणे शक्य नाही, आणि ज्याचा स्वभाव निश्चित केलेला नाही अशा पदार्थाचे त्या त्या प्रकारे ज्ञान करून देणेही शक्य नाही.

Duvidhā cāyaṃ paññatti yathāvuttappakārāti aṭṭhakathāvacanañca na dissati, aṭṭhakathāyaṃ pana vijjamānapaññattiādayo cha paññattiyova vuttā. Tattha ‘‘rūpaṃ vedanā’’tiādikā vijjamānapaññatti. ‘‘Itthī puriso’’tiādikā avijjamānapaññatti. ‘‘Tevijjo chaḷabhiñño’’tiādikā vijjamānena avijjamānapaññatti. ‘‘Itthisaddo purisasaddo’’tiādikā avijjamānena vijjamānapaññatti. ‘‘Cakkhuviññāṇaṃ sotaviññāṇa’’ntiādikā vijjamānena vijjamānapaññatti. ‘‘Khattiyakumāro brāhmaṇakumāro’’tiādikā avijjamānena avijjamānapaññatti. Na cettha yathāvuttappakārā duvidhā paññatti vuttāti [Pg.179] sakkā viññātuṃ. Vijjamānassa hi saṅkhā…pe… abhilāpo vijjamānapaññatti. Avijjamānassa ca saṅkhādikā avijjamānapaññatti. Tesaṃyeva visesanavisesitabbabhāvena pavattā saṅkhādayo itarāti.

आणि ही पञ्ञत्ति वर सांगितलेल्या प्रकारची दोन प्रकारची आहे, असे अट्ठकथेचे वचन आढळत नाही. परंतु अट्ठकथेमध्ये 'विज्जमानपञ्ञत्ति' इत्यादी सहा प्रकारच्या पञ्ञत्तिच सांगितल्या आहेत. त्यामध्ये, 'रूप, वेदना' इत्यादी 'विज्जमानपञ्ञत्ति' (विद्यमान प्रज्ञप्ती) आहे. 'स्त्री, पुरुष' इत्यादी 'अविज्जमानपञ्ञत्ति' (अविद्यमान प्रज्ञप्ती) आहे. 'तेविज्जो (त्रिविद्य), चळभिञ्ञो (षडभिज्ञ)' इत्यादी 'विद्यमानाद्वारे अविद्यमान प्रज्ञप्ती' (विज्जमानेन अविज्जमानपञ्ञत्ति) आहे. 'स्त्री-शब्द, पुरुष-शब्द' इत्यादी 'अविद्यमानाद्वारे विद्यमान प्रज्ञप्ती' (अविज्जमानेन विज्जमानपञ्ञत्ति) आहे. 'चक्षुविज्ञान, श्रोतविज्ञान' इत्यादी 'विद्यमानाद्वारे विद्यमान प्रज्ञप्ती' (विज्जमानेन विज्जमानपञ्ञत्ति) आहे. 'क्षत्रियकुमार, ब्राह्मणकुमार' इत्यादी 'अविद्यमानाद्वारे अविद्यमान प्रज्ञप्ती' (अविज्जमानेन अविज्जमानपञ्ञत्ति) आहे. आणि येथे वर सांगितलेल्या प्रकारची दोन प्रकारची पञ्ञत्ति सांगितली आहे, असे समजणे शक्य नाही. कारण, विद्यमान (अस्तित्वात असलेल्या) पदार्थाची संज्ञा... पे... अभिलाप ही 'विज्जमानपञ्ञत्ति' होय. आणि अविद्यमान (परमार्थतः अस्तित्वात नसलेल्या) पदार्थाची संज्ञा इत्यादी 'अविज्जमानपञ्ञत्ति' होय. आणि त्यांच्याच विशेषण-विशेष्य भावाने प्रवृत्त होणाऱ्या संज्ञा इत्यादी इतर चार प्रकारच्या पञ्ञत्ति आहेत.

Avijjamānapaññattivacanena paññāpitabbā upādāpaññatti, tassā paññāpanabhūtā nāmapaññatti ca vuttā, itarehi nāmapaññattiyeva yathāvuttāti ce? Na, asiddhattā. Sati hi ujuke purime pāḷianugate atthe ayamattho imāya aṭṭhakathāya vuttoti asiddhametaṃ. Yadi ca sattarathaghaṭādidisākālakasiṇaajaṭākāsakasiṇugghāṭimākāsaākiñcaññāyatanavisayanirodhasamāpattiādippakārā upādāpaññatti avijjamānapaññatti, eteneva vacanena tassā avijjamānatā vuttāti na sā atthīti vattabbā. Yathā ca paññāpitabbato avijjamānānaṃ sattādīnaṃ avijjamānapaññattibhāvo, evaṃ rūpādīnaṃ vijjamānānaṃ paññapetabbato vijjamānapaññattibhāvo āpajjati. Tato ‘‘sabbe dhammā paññattī’’ti paññattipathehi avisiṭṭho paññattidhammaniddeso vattabbo siyā. Athāpi paññāpitabbapaññāpanavisesadassanattho saṅkhādiniddeso, tathāpi ‘‘ekadhammo sabbadhammesu nipatati, sabbadhammā ekadhammasmiṃ nipatantī’’tiādinā paññāpitabbānaṃ paññattipathabhāvassa dassitattā paññāpitabbānaṃ paññattibhāve paññattipathā paññattisaddeneva vuttāti paññattipathapadaṃ na vattabbaṃ siyā, nāpi sakkā paññāpitabbapaññāpanavisesadassanattho saṅkhādiniddesoti vattuṃ saṅkhādisaddānaṃ samānatthattā. Vuttañhi ‘‘maraṇenapi taṃ pahīyati, yaṃ puriso mamidanti maññatī’’ti (mahāni. 41) ettha ‘‘purisoti saṅkhā samaññā…pe… abhilāpo’’ti (mahāni. 41). Tathā ‘‘māgaṇḍiyoti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ saṅkhā samaññā’’tiādi (mahāni. 73). Na ca ‘‘ayaṃ itthannāmo’’ti saṅketaggahaṇaṃ ‘‘rūpaṃ tisso’’tiādivacanaggahaṇañca muñcitvā aññassa asiddhasabhāvassa atthapaññāpane samatthatā sambhavati, tesañca asamatthatā. Yadi hi tesaṃ vinā paññattiyā atthapaññāpane asamatthatā siyā, paññattipaññāpane ca asamatthatāti tassā aññā paññatti vattabbā siyā, tassā tassāti anavatthānaṃ, tato atthavijānanameva na siyā, nāpi saṅketaggahaṇaṃ saṅketassa paññattibhāve ‘‘ayaṃ imassa bhāsitassa attho’’ti vā, ‘‘imassatthassa idaṃ vacanaṃ jotaka’’nti vā. Saññuppādamatte pana saṅketaggahaṇe vacanassa vacanatthavinimuttassa [Pg.180] kappane payojanaṃ natthi. ‘‘Buddhassa bhagavato vohāro lokiye sote paṭihaññati’’ (kathā. 347), ‘‘abhijānāsi no tvaṃ ānanda ito pubbe evarūpaṃ nāmadheyyaṃ sutaṃ yadidaṃ janavasabho’’ti (dī. ni. 2.280), ‘‘nāmañca sāveti koṇḍañño ahaṃ bhagavā’’tiādīhi (saṃ. ni. 1.217) ca paññattiyā vacanabhāvo siddho. Tasmā pāḷiyā aṭṭhakathāya ca aviruddho attho vicāretvā gahetabbo.

जर असे म्हटले की, 'अविज्जमानपञ्ञत्ति या शब्दाने प्रज्ञापित करण्यायोग्य अशी उपादापञ्ञत्ति आणि तिची प्रज्ञापक असणारी नामपञ्ञत्ति सांगितली आहे, आणि इतर पाच शब्दांनी केवळ नामपञ्ञत्तिच सांगितली आहे'? तर ते योग्य नाही, कारण हे सिद्ध होत नाही. कारण, जेव्हा सरळ, पूर्ववर्ती आणि पाळीला अनुसरून असलेला अर्थ स्पष्ट असताना, 'हा अर्थ या अट्ठकथेत सांगितला आहे' असे म्हणणे असिद्ध (अस्पष्ट) आहे. आणि जर सत्त्व (प्राणी), रथ, घट (भांडे), दिशा, काळ, कसिण, अजटाकाश (सामान्य आकाश), कसिणुग्घाटिमाकास (कसिण उघाडलेले आकाश), आकिञ्चञ्ञायतन-विषय, निरोधसमापत्ती इत्यादी प्रकारची उपादापञ्ञत्ति ही अविज्जमानपञ्ञत्ति असेल, तर याच वचनाने तिचे अविद्यमानत्व सांगितले गेल्यामुळे 'ती अस्तित्वात आहे' असे म्हणता येणार नाही. आणि ज्याप्रमाणे प्रज्ञापित करण्यायोग्य असल्यामुळे अविद्यमान असलेल्या सत्त्व इत्यादींचा अविज्जमानपञ्ञत्तिभाव होतो, त्याचप्रमाणे विद्यमान असलेल्या रूप इत्यादींचा प्रज्ञापित करण्यायोग्य असल्यामुळे विज्जमानपञ्ञत्तिभाव प्राप्त होईल. त्यामुळे 'सर्व धर्म पञ्ञत्ति आहेत' अशा प्रकारे पञ्ञत्तिपथांपेक्षा (प्रज्ञप्तीचे मार्ग) भिन्न नसलेला पञ्ञत्तिधम्मनिद्देस (प्रज्ञप्ती धर्माचा निर्देश) सांगावा लागेल. आणि जर असे म्हटले की, प्रज्ञापित करण्यायोग्य (प्रज्ञाप्य) आणि प्रज्ञापक यांच्यातील विशेष भेद दाखवण्यासाठी संज्ञा इत्यादींचा निर्देश केला आहे, तरीही 'एक धर्म सर्व धर्मांमध्ये समाविष्ट होतो, सर्व धर्म एका धर्मामध्ये समाविष्ट होतात' इत्यादी वचनांद्वारे प्रज्ञापित करण्यायोग्य गोष्टींचा पञ्ञत्तिपथभाव दर्शविला गेल्यामुळे, प्रज्ञापित करण्यायोग्य गोष्टींच्या पञ्ञत्तिभावामध्ये पञ्ञत्तिपथ हे 'पञ्ञत्ति' शब्दानेच सांगितले गेले आहे, त्यामुळे 'पञ्ञत्तिपथ' हा शब्द वापरण्याची गरज उरणार नाही. तसेच, संज्ञा इत्यादी शब्दांचे अर्थ समान असल्यामुळे, 'प्रज्ञाप्य आणि प्रज्ञापक यांच्यातील विशेष भेद दाखवण्यासाठी संज्ञा इत्यादींचा निर्देश आहे' असे म्हणणेही शक्य नाही. कारण असे म्हटले आहे की: 'ज्याला मनुष्य हे माझे आहे असे मानतो, ते मरणानेही नष्ट होते' (महानिद्देस ४१), येथे 'पुरुष ही संज्ञा, समञ्ञा... पे... अभिलाप आहे' असे म्हटले आहे. तसेच, 'मागण्डीय हे त्या ब्राह्मणाचे नाव, संज्ञा, समञ्ञा आहे' इत्यादी (महानिद्देस ७३). आणि 'हा या नावाचा आहे' असे संकेतग्रहण आणि 'रूप, तिस्सो' इत्यादी शब्दग्रहण सोडल्यास, दुसऱ्या कोणत्याही असिद्ध स्वभाव असलेल्या पञ्ञत्तीच्या अर्थाचे प्रज्ञापन (ज्ञान) करून देण्याची क्षमता संभवत नाही, आणि त्यांची असमर्थताही सिद्ध होते. कारण जर पञ्ञत्तीशिवाय अर्थाचे प्रज्ञापन करण्यात त्यांची असमर्थता असेल, तर पञ्ञत्तीचे प्रज्ञापन करण्यातही असमर्थता येईल, आणि त्यामुळे त्या पञ्ञत्तीसाठी दुसरी पञ्ञत्ति सांगावी लागेल, तिच्यासाठी आणखी दुसरी, अशा प्रकारे अनवस्था प्रसंग निर्माण होईल, आणि त्यामुळे मूळ अर्थाचे ज्ञानच होणार नाही. तसेच, संकेताचा पञ्ञत्तिभाव असताना, 'हा या बोलण्याचा अर्थ आहे' किंवा 'या अर्थाचा हा शब्द प्रकाशक आहे' असे संकेतग्रहणही होऊ शकणार नाही. परंतु, केवळ संज्ञेच्या उत्पत्तीपुरतेच संकेतग्रहण मानल्यास, शब्दाच्या आणि शब्दाच्या अर्थापासून मुक्त असलेल्या संकेताची कल्पना करण्यात काहीच प्रयोजन नाही. 'बुद्ध भगवंतांचा व्यवहार (वाणी) लौकिक कानांवर आदळतो' (कथावत्थु ३४७), 'हे आनंदा! तू यापूर्वी जनवसभ असे नाव ऐकल्याचे तुला आठवते का?' (दीघनिकाय २.२८०), 'आणि कोंडञ्ञ नाव ऐकवतो की, भगवंता, मी [कोंडञ्ञ] आहे' इत्यादी वचनांवरून पञ्ञत्तीचे वचनरूप असणे (शब्दरूप असणे) सिद्ध होते. म्हणून, पाळी आणि अट्ठकथा यांच्याशी अविरुद्ध (विसंगत नसलेला) अर्थ विचारपूर्वक ग्रहण केला पाहिजे।

Yadi sattādayo avijjamānapaññatti na honti, kā pana avijjamānapaññatti nāmāti? Pakāsito ayamattho ‘‘avijjamānānaṃ sattādīnaṃ saṅkhā…pe… abhilāpo avijjamānapaññattī’’ti. Sattādīnañca avijjamānattā atthitā neva vattabbā, ye ca vadeyyuṃ ‘‘rūpādīni viya avijjamānattā avijjamānatā vuttā, na natthibhāvato’’ti, ayañca vādo hevatthikathāya paṭisiddho, na ca rūpaṃ vedanā na hotīti avijjamānaṃ nāma hoti. Evaṃ sattādayopi yadi atthi, rūpādayo na hontīti avijjamānāti na vattabbā. Yasmā pana yesu rūpādīsu cakkhādīsu ca tathā tathā pavattamānesu ‘‘satto itthī ratho ghaṭo’’tiādikā vicittasaññā uppajjati, saññānulomāni ca adhivacanāni, tehi rūpacakkhādīhi añño sattarathādisaññāvalambito vacanattho vijjamāno na hoti, tasmā sattarathādiabhilāpā ‘‘avijjamānapaññattī’’ti vuccanti, na ca te ‘‘musā’’ti vuccanti lokasamaññāvasena pavattattā. Tato eva te abhilāpā ‘‘sammutisacca’’nti vuccanti. So ca vacanattho sayaṃ avijjamānopi vijjamānassa vacanasseva vasena paññattivohāraṃ labhati, ‘‘sammutisacca’’nti ca vuccati yathāgahitasaññāvasena pavattavacanatthabhāvato. ‘‘Sammutiñāṇaṃ saccārammaṇameva, nāññārammaṇa’’nti (kathā. 434) kathāya ca ‘‘pathavīkasiṇādi cīvarādi ca sammutisaccamhī’’ti imināva adhippāyena vuttanti viññāyati. Yasmā rūpādīsu santānena pavattamānesu ekattaggahaṇavasena te amuñcitvā pavattaṃ sattādiggahaṇaṃ cakkhuviññāṇādīni viya rūpādīsu tesu khandhesu cakkhādīsu ca asantaṃ avijjamānaṃ sattarathādiṃ gaṇhāti, tasmā taṃ parittārammaṇādibhāvena na vattabbanti vuttaṃ. Tathā yaṃ khandhasamūhasantānaṃ ekattena gahitaṃ upādāya ‘‘kalyāṇamitto pāpamitto [Pg.181] puggalo’’ti gahaṇaṃ paññatti ca pavattati, taṃ tadupādānabhūtaṃ puggalasaññāya sevamānassa kusalākusalānaṃ uppatti hotīti ‘‘puggalopi upanissayapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.9) vuttaṃ. Yasmā pana puggalo nāma koci bhāvo natthi, tasmā yathā āpodhātuādīni cittena vivecetvā pathavīdhātu upalabbhati, na evaṃ rūpādayo khandhe vivecetvā puggalo upalabbhati. Paṭisedhitā ca puggalakathāya puggaladiṭṭhi. Vajirāya ca bhikkhuniyā vuttaṃ –

जर प्राणी (सत्त्व) इत्यादी अविद्यमानप्रज्ञप्ती (अस्तित्वात नसलेल्या संकल्पना) नसतील, तर मग अविद्यमानप्रज्ञप्ती म्हणजे काय? 'परमार्थतः अस्तित्वात नसलेल्या प्राणी इत्यादींची संज्ञा... पे... अभिज्ञा (अभिलाप) म्हणजे अविद्यमानप्रज्ञप्ती होय', हा अर्थ स्पष्ट केला गेला आहे. आणि प्राणी इत्यादींच्या अविद्यमानतेमुळे त्यांचे अस्तित्व आहे असे मुळीच म्हणता येत नाही. आणि जे असे म्हणतात की, 'रूप इत्यादींप्रमाणेच (परमार्थतः) अविद्यमान असल्यामुळे त्यांना अविद्यमान म्हटले गेले आहे, पूर्णपणे नसण्याच्या भावामुळे (अस्तित्वहीनतेमुळे) नाही', या वादाचा 'हेवत्थिकथा' मध्ये निषेध केला गेला आहे. आणि रूप हे वेदना नाही म्हणून ते अविद्यमान ठरत नाही. त्याचप्रमाणे, जर प्राणी इत्यादी अस्तित्वात असतील, तर रूप इत्यादी अस्तित्वात नाहीत म्हणून त्यांना अविद्यमान म्हणता येणार नाही. परंतु, ज्या रूप इत्यादी आणि चक्षु इत्यादींच्या त्या त्या प्रकारे प्रवृत्त होत असताना 'प्राणी, स्त्री, रथ, घट' इत्यादी विविध संज्ञा उत्पन्न होतात आणि त्या संज्ञांच्या अनुकूल असे शब्द (अधिवचन) उत्पन्न होतात, त्या रूप, चक्षु इत्यादींपेक्षा वेगळा असा प्राणी, रथ इत्यादी संज्ञांवर अवलंबून असलेला शब्दाचा अर्थ (वाच्य अर्थ) अस्तित्वात नसतो, म्हणून प्राणी, रथ इत्यादी शब्दांना 'अविद्यमानप्रज्ञप्ती' असे म्हटले जाते. आणि लोकव्यवहारानुसार प्रवृत्त झाल्यामुळे त्यांना 'असत्य' (मृषा) म्हटले जात नाही. म्हणूनच त्या शब्दांना 'संमृतिसत्य' असे म्हटले जाते. आणि तो शब्दाचा अर्थ स्वतः अविद्यमान असला तरी, विद्यमान असलेल्या शब्दाच्या प्रभावानेच प्रज्ञप्ती-व्यवहार प्राप्त करतो आणि ग्रहण केलेल्या संज्ञेनुसार प्रवृत्त होणारा शब्दार्थ असल्यामुळे त्याला 'संमृतिसत्य' असेही म्हटले जाते. 'संमृतिज्ञान हे सत्यालंबनच असते, अन्यालम्वन नाही' या कथेमध्ये (कथावत्थु ४३४) 'पठवीकसिण (पृथ्वीकृत्स्न) इत्यादी आणि चीवर इत्यादी संमृतिसत्यामध्ये समाविष्ट आहेत' असे याच अभिप्रायाने म्हटले आहे, असे समजले पाहिजे. कारण, रूप इत्यादींच्या संततीरूपाने प्रवृत्त होत असताना, एकत्वाच्या ग्रहणाने त्यांना न सोडता प्रवृत्त होणारे प्राणी इत्यादींचे ग्रहण (चित्त), चक्षुविज्ञान इत्यादी जसे (आपल्या विषयाला) ग्रहण करतात, तसेच रूप इत्यादी त्या स्कंधांमध्ये आणि चक्षु इत्यादींमध्ये असत्य व अविद्यमान असलेल्या प्राणी, रथ इत्यादींना आलंबन म्हणून ग्रहण करते, म्हणून त्याला परीत्तालंबन (लहान आलंबन) इत्यादी भावाने सांगता येत नाही, असे म्हटले आहे. तसेच, ज्या स्कंधसमूहाच्या संततीला एक रूपाने ग्रहण करून, त्याला अनुसरून 'कल्याणमित्र, पापमित्र, पुद्गल (व्यक्ती)' असे ग्रहण आणि प्रज्ञप्ती प्रवृत्त होते, त्या ग्रहणाचे कारण असलेल्या त्या स्कंधसमूहाचे पुद्गलसंज्ञेने सेवन करणाऱ्या व्यक्तीला कुशल आणि अकुशल धर्मांची उत्पत्ती होते, म्हणून 'पुद्गल देखील उपनिश्रयप्रत्ययाने प्रत्यय (कारण) आहे' असे (पट्ठान १.१.९ मध्ये) म्हटले आहे. परंतु, पुद्गल नावाचा कोणताही प्रत्यक्ष भाव (अस्तित्व) नसल्यामुळे, ज्याप्रमाणे आपोधातू (जलधातू) इत्यादींना मनाने वेगळे करून पठवीधातू (पृथ्वीधातू) उपलब्ध होतो, त्याप्रमाणे रूप इत्यादी स्कंधांना वेगळे करून पुद्गल उपलब्ध होत नाही. आणि पुद्गलकथेमध्ये पुद्गलदृष्टीचा निषेध केला गेला आहे. तसेच वजिरा भिक्खुनींनी देखील म्हटले आहे –

‘‘Kaṃ nu sattoti paccesi, māra diṭṭhigataṃ nu te;

Suddhasaṅkhārapuñjoyaṃ, nayidha sattupalabbhatī’’ti. (saṃ. ni. 1.171;

mahāni. 186;

kathā. 233);

“हे मारा! तू कोणाला 'सत्त्व' (प्राणी) मानत आहेस? ही तुझी केवळ मिथ्यादृष्टीच आहे. हा केवळ शुद्ध संस्कारांचा समूह आहे, येथे कोणताही सत्त्व (प्राणी) उपलब्ध नाही.”

Sattoti pana vacanassa paññattiyā pavattiṃ dassetuṃ sā evamāha –

परंतु, 'सत्त्व' या शब्दाच्या प्रज्ञप्तीची प्रवृत्ती दाखवण्यासाठी त्यांनी असे म्हटले –

‘‘Yathāpi aṅgasambhārā, hoti saddo ratho iti;

Evaṃ khandhesu santesu, hoti sattoti sammutī’’ti. (saṃ. ni. 1.171;

mahāni. 186;

kathā. 233);

“ज्याप्रमाणे विविध अवयवांच्या एकत्र येण्याने 'रथ' हा शब्द प्रवृत्त होतो, त्याचप्रमाणे स्कंध विद्यमान असताना 'सत्त्व' (प्राणी) अशी संमृती (व्यवहार) प्रवृत्त होते.”

Yadi puggalo na vijjati, kathaṃ puggalaggahaṇassa sārammaṇatā siyāti? Avijjamānassapi ārammaṇassa gahaṇato. Avijjamānampi hi parikappitaṃ lokasaññātaṃ vā vijjamānaṃ vā sabhāvabhūtaṃ ārammaṇaṃ gahetvāva uppajjanato sārammaṇatā vuttā. Sārammaṇāti hi vacanaṃ cittacetasikānaṃ ārammaṇena vinā appavattiññeva dīpeti, na tehi gahitassa ārammaṇassa vijjamānataṃ avijjamānataṃ vāti. Ayaṃ saṅkhatāsaṅkhatavinimuttassa atthitāpaṭisedhaṃ sabbathā anuvattantānaṃ vinicchayo.

जर पुद्गल अस्तित्वात नाही, तर पुद्गल ग्रहणाला सालंबनत्व (आलंबनयुक्त असणे) कसे प्राप्त होईल? अविद्यमान असलेल्या आलंबनाचे देखील ग्रहण होत असल्यामुळे (ते सालंबन ठरते). कारण, अविद्यमान असलेले कल्पित किंवा लोकप्रसिद्ध, अथवा विद्यमान असलेले स्वभावभूत आलंबन ग्रहण करूनच (चित्त-चैतसिक) उत्पन्न होत असल्यामुळे त्यांना 'सालंबन' म्हटले गेले आहे. 'सालंबन' हा शब्द चित्त आणि चैतसिकांची आलंबनाशिवाय प्रवृत्ती न होणे एवढेच दर्शवतो, त्यांच्याद्वारे ग्रहण केलेल्या आलंबनाचे अस्तित्व किंवा नास्तित्व दर्शवत नाही. हा संस्कृत आणि असंस्कृत धर्मांपासून मुक्त असलेल्या (प्रज्ञप्तीच्या) अस्तित्वाचा सर्वथा निषेध करणाऱ्या आचार्यांचा निर्णय आहे.

1316. Nāmakaraṇaṭṭhenāti aññaṃ anapekkhitvā sayameva attano nāmakaraṇasabhāvatoti attho. Yañhi parassa nāmaṃ karoti, tassa ca tadapekkhattā aññāpekkhaṃ nāmakaraṇanti nāmakaraṇasabhāvatā na hoti. Tasmā mahājanassa ñātīnaṃ guṇānañca sāmaññanāmādikārakānaṃ nāmabhāvo nāpajjati. Yassa ca aññehi nāmaṃ karīyati, tassa ca nāmakaraṇasabhāvatā natthīti natthiyeva nāmabhāvo, vedanādīnaṃ pana sabhāvasiddhattā vedanādināmassa nāmakaraṇasabhāvato nāmatā vuttā. Pathavīādinidassanena nāmassa sabhāvasiddhataṃyeva nidasseti, na nāmabhāvasāmaññaṃ, niruḷhattā pana nāmasaddo arūpadhammesu eva vutto, na pathavīādīsūti na tesaṃ nāmabhāvo. Mātikāya ca pathavīādīnaṃ nāmatānāpatti [Pg.182] vuttāva. Na hi pathavīādināmaṃ vijahitvā kesādināmehi rūpadhammānaṃ viya vedanādināmaṃ vijahitvā aññena nāmena arūpadhammānaṃ voharitabbena piṇḍākārena pavatti atthīti.

१३१६. ‘नामकर्म अर्थाने’ (नामककरणट्ठेन) म्हणजे दुसऱ्या कशाचीही अपेक्षा न ठेवता स्वतःच स्वतःचे नाव ठेवण्याच्या स्वभावामुळे, असा अर्थ आहे. कारण जे दुसऱ्याचे नाव ठेवते, ते त्या दुसऱ्यावर अवलंबून असल्यामुळे ते 'अन्यापेक्षी नामकरण' ठरते, त्यामुळे त्यात स्वतःचे नामकरण करण्याचा स्वभाव नसतो. म्हणून महाजन, नातेवाईक आणि गुण इत्यादी जे सामान्य नाम इत्यादींचे कर्ते आहेत, त्यांना 'नामत्व' (नाम असण्याचा भाव) प्राप्त होत नाही. आणि ज्याचे नाव इतरांद्वारे ठेवले जाते, त्याच्यामध्ये देखील नामकरण करण्याचा स्वभाव नसतो, म्हणून त्याला देखील नामत्व प्राप्त होत नाही. परंतु वेदना इत्यादींच्या स्वभावसिद्धतेमुळे, वेदना इत्यादी नावांच्या नामकरण स्वभावामुळे त्यांना 'नामत्व' म्हटले गेले आहे. पृथ्वी इत्यादींच्या उदाहरणाने नामाची स्वभावसिद्धताच दर्शवली जाते, नामाचे सामान्यत्व नाही. परंतु 'नाम' हा शब्द अरूप धर्मांमध्येच रूढ असल्यामुळे तो अरूप धर्मांसाठीच वापरला गेला आहे, पृथ्वी इत्यादी रूपधर्मांसाठी नाही, म्हणून त्यांना नामत्व प्राप्त होत नाही. आणि मातृकेमध्ये (मातिका) पृथ्वी इत्यादींना नामत्व प्राप्त न होणे स्पष्टच सांगितले आहे. कारण, ज्याप्रमाणे पृथ्वी इत्यादी नाव सोडून केस इत्यादी नावांनी रूपधर्मांची प्रवृत्ती होते, त्याप्रमाणे वेदना इत्यादी नाव सोडून दुसऱ्या नावाने अरूपधर्मांची व्यवहारासाठी समूह रूपाने प्रवृत्ती होत नाही.

Atha vā rūpadhammā cakkhādayo rūpādayo ca tesaṃ pakāsakapakāsitabbabhāvato vinā nāmena pākaṭā honti, na evaṃ arūpadhammāti adhivacanasamphasso viya nāmāyattagahaṇīyabhāvena ‘‘nāma’’nti vuttā, paṭighasamphassopi na cakkhādīni viya nāmena vinā pākaṭoti ‘‘nāma’’nti vutto. Arūpatāya vā aññanāmasabhāgattā saṅgahitoyaṃ, aññaphassasabhāgattā vā. Vacanatthopi hi ‘‘rūpayatīti rūpaṃ, nāmayatīti nāma’’nti idha pacchimapurimānaṃ sambhavati. Rūpayatīti vināpi nāmena attānaṃ pakāsayatīti attho, nāmayatīti nāmena vinā apākaṭabhāvato attano pakāsakaṃ nāmaṃ karotīti attho. Ārammaṇādhipatipaccayatāyāti satipi rūpassa ārammaṇādhipatipaccayabhāve na paramassāsabhūtaṃ nibbānaṃ viya sātisayaṃ taṃnāmanasabhāvena paccayoti nibbānameva ‘‘nāma’’nti vuttaṃ.

अथवा, रूपधर्म जसे की चक्षु इत्यादी आणि रूप इत्यादी, हे त्यांच्या प्रकाशक आणि प्रकाश्य भावामुळे नावाशिवाय देखील स्पष्ट होतात, परंतु अरूपधर्म (नामधर्म) तसे स्पष्ट होत नाहीत. म्हणून अधिवचन-संस्पर्श (अधिवचनसम्फस्स) प्रमाणे नामाच्या अधीन राहून ग्रहण करण्याच्या स्वभावामुळे त्यांना 'नाम' असे म्हटले गेले आहे. प्रतिघ-संस्पर्श (पटिघसम्फस्स) देखील चक्षु इत्यादींप्रमाणे नावाशिवाय स्पष्ट होत नाही, म्हणून त्याला 'नाम' म्हटले गेले आहे. किंवा अरूपत्वामुळे अथवा इतर नामधर्मांशी समान स्वभाव असल्यामुळे याचा नामामध्ये समावेश केला गेला आहे, किंवा इतर स्पर्शांशी समान स्वभाव असल्यामुळे. कारण 'जे रूपित (प्रकट) करते ते रूप, आणि जे नमित (वाकवते/नावाकडे नेते) करते ते नाम' हा शब्दाचा अर्थ येथे अनुक्रमे रूप आणि नामासाठी संभवतो. 'रूपित करते' म्हणजे नावाशिवाय देखील स्वतःला प्रकट करते, असा अर्थ आहे. 'नमित करते' म्हणजे नावाशिवाय अप्रकट राहण्याच्या स्वभावामुळे स्वतःला प्रकट करणारे नाव धारण करते, असा अर्थ आहे. 'आलंबनाधिपतिप्रत्ययत्वामुळे' म्हणजे रूपाचे आलंबनाधिपतिप्रत्ययत्व असले तरी, परम विसावा असलेल्या निर्वाणाप्रमाणे ते अतिशय रूपाने स्वतःकडे नमित करण्याच्या स्वभावाने प्रत्यय (कारण) ठरत नाही, म्हणून केवळ निर्वाणालाच 'नाम' असे म्हटले गेले आहे.

1318. Vaṭṭamūlasamudācāradassanatthanti sattānaṃ vaṭṭamūlasamudācāro nāma avijjā ca bhavataṇhā ca, taṃdassanatthanti attho. Tattha samudācaratīti samudācāro, vaṭṭamūlameva samudācāro vaṭṭamūlasamudācāro, vaṭṭamūladassanena vaṭṭamūlānaṃ pavatti dassitā hotīti vaṭṭamūlānaṃ samudācārassa dassanatthantipi attho.

१३१८. ‘वट्टमूलसमुदाचारदस्सनत्थं’ (संसारचक्राच्या मुळाच्या प्रवृत्तीचे दर्शन घडवण्याच्या उद्देशाने) याचा अर्थ असा आहे की, प्राण्यांच्या संसारचक्राचे मूळ आणि त्याची प्रवृत्ती (समुदाचार) म्हणजे अविद्या (अविज्जा) आणि भवतण्हा (भवतृष्णा) होय; ते दाखवण्याच्या उद्देशाने (हा शब्द वापरला आहे). त्यामध्ये, जे वारंवार प्रवृत्त होते (उत्पन्न होते) त्याला ‘समुदाचार’ म्हणतात. संसारचक्राचे मूळ हेच समुदाचार आहे, म्हणून त्याला ‘वट्टमूलसमुदाचार’ म्हणतात. संसारचक्राच्या मुळाचे दर्शन घडवल्याने त्या मुळांची प्रवृत्ती (प्रवाह) दर्शवली जाते, म्हणून ‘संसारचक्राच्या मुळांच्या प्रवृत्तीचे दर्शन घडवण्याच्या उद्देशाने’ असाही अर्थ होतो.

1320. Ekekasmiñca attāti ca lokoti ca gahaṇavisesaṃ upādāya ‘‘attā ca loko cā’’ti vuttaṃ. Ekaṃ vā khandhaṃ attato gahetvā aññaṃ attano upabhogabhūto lokoti gaṇhantassa attano attānaṃ ‘‘attā’’ti gahetvā parassa attānaṃ ‘‘loko’’ti gaṇhantassa vā vasena ‘‘attā ca loko cā’’ti vuttaṃ. Taṃ bhavissatīti taṃ dvidhāpi gahitaṃ khandhapañcakaṃ bhavissatīti niviṭṭhā parāmasantīti attho.

१३२०. आणि पाच स्कंधांपैकी प्रत्येक स्कंधामध्ये ‘हा आत्मा आहे’ आणि ‘हा लोक आहे’ अशा ग्रहण करण्याच्या (समजण्याच्या) विशेषाला धरून ‘आत्मा आणि लोक’ (अत्ता च लोको च) असे म्हटले आहे. किंवा एका स्कंधाला आत्मा मानून, इतर स्कंधांना आत्म्याच्या उपभोगाचे साधन असलेला ‘लोक’ मानणाऱ्याच्या दृष्टीने; अथवा स्वतःच्या आत्म्याला ‘आत्मा’ मानून दुसऱ्याच्या आत्म्याला ‘लोक’ मानणाऱ्याच्या दृष्टीने ‘आत्मा आणि लोक’ असे म्हटले आहे. ‘ते होईल’ (तं भविस्सति) याचा अर्थ असा आहे की, दोन्ही प्रकारे ग्रहण केलेले ते पाच स्कंध (भविष्यात) अस्तित्वात राहतील, अशा प्रकारे दृढपणे धरून ठेवणारी (अभिनिवेश करणारी) आणि चुकीच्या पद्धतीने स्पर्श करणारी (परामर्श करणारी) ही दृष्टी आहे.

1332. Saha sikkhitabbo dhammo sahadhammo, tattha bhavaṃ sahadhammikaṃ. Kammatthe vattamānato dovacassasaddato āya-saddaṃ anaññatthaṃ katvā ‘‘dovacassāya’’nti vuttanti adhippāyena ‘‘dubbacassa kamma’’nti āha. Dovacassassa vā ayanaṃ pavatti dovacassāyaṃ. Vacanassa paṭiviruddhavacanaṃ paṭāṇikagahaṇaṃ[Pg.183]. Guṇehi garūsu gāravena vasanaṃ garuvāso. Jātiādīhi jeṭṭhakesu paṭissuṇitabbesu vasanaṃ sajeṭṭhakavāso. Ottappitabbā vā garuno. Hiriyitabbā jeṭṭhakā. Yāya cetanāya dubbaco hoti, sā dovacassatā bhavituṃ arahatīti ‘‘saṅkhārakkhandhoyevā’’ti āha.

१३३२. एकत्र आचरण्याचा (शिकण्याचा) धर्म म्हणजे ‘सहधर्म’ (सहधम्मो) होय, आणि त्या सहधर्मामध्ये जे घडते ते ‘सहधार्मिक’ (सहधम्मिकं) होय. कर्म अर्थामध्ये प्रवृत्त होणाऱ्या ‘दोवचस्स’ (दुर्वचत्व) या शब्दाला ‘आय’ हा प्रत्यय लावून, दुसरा कोणताही अर्थ न करता ‘दोवचस्साय’ असे म्हटले आहे, या अभिप्रायाने ‘दुर्वचनाचे कर्म’ (दुब्बचस्स कम्मं) असे म्हटले आहे. किंवा दुर्वच (कठीण बोलणाऱ्या) व्यक्तीच्या प्रवृत्तीला ‘दोवचस्साय’ म्हणतात. दुसऱ्याच्या बोलण्याच्या विरुद्ध बोलणे म्हणजे ‘पटाणिकग्गहण’ (विरोध करणे) होय. गुणांनी श्रेष्ठ असलेल्या गुरुजनांच्या ठिकाणी आदराने राहणे म्हणजे ‘गुरुवास’ (गरुवासो) होय. जात इत्यादींनी मोठ्या असलेल्या आणि ज्यांचे ऐकणे योग्य आहे अशा व्यक्तींच्या ठिकाणी राहणे म्हणजे ‘सजेष्ठकवास’ (सजेट्ठकवासो) होय. किंवा ज्यांच्याविषयी भय (ओत्तप्प) बाळगले पाहिजे ते ‘गुरु’ होत. ज्यांच्याविषयी लाज (हिरि) बाळगली पाहिजे ते ‘जेष्ठ’ होत. ज्या चेतनेमुळे मनुष्य दुर्वच (कठीण बोलणारा) होतो, ती चेतनाच ‘दुर्वचता’ (दोवचस्सता) असण्यास योग्य आहे, म्हणून ‘तो केवळ संस्कारस्कंधच आहे’ (सङ्खारक्खन्धोयेव) असे म्हटले आहे.

1333. Du-saddena yuttaṃ nāmaṃ dunnāmaṃ. Anupasaṅkamantassapi anusikkhanaṃ sevanāti adhippāyena ‘‘bhajanāti upasaṅkamanā’’ti āha. Sabbatobhāgenāti kāyavācācittehi āvi ceva raho ca.

१३३३. ‘दु’ या शब्दाने युक्त असलेले नाव म्हणजे ‘दुन्नाम’ (वाईट नाव) होय. जवळ न जाताही (दूरूनच) अनुकरण करून शिकणे हीच ‘सेवा’ (सेवना) आहे, या अभिप्रायाने ‘भजना म्हणजे उपसंक्रमणा (जवळ जाणे)’ असे म्हटले आहे. ‘सर्वतोभागाने’ (सब्बतोभागेन) म्हणजे काय, वाचा आणि चित्ताने, प्रत्यक्षपणे आणि अप्रत्यक्षपणे (एकांतात) देखील.

1336. Vinayoti vibhaṅgakhandhakā vuttā. Vatthuvītikkamato pubbe parato ca āpattiṃ āpajjanto nāma na hotīti saha vatthunā āpattiṃ paricchindati. Tenāha ‘‘saha vatthunā…pe… āpattikusalatā nāmā’’ti. Saha kammavācāyāti abbhānatiṇavatthārakakammavācāya ‘‘ahaṃ, bhante, itthannāmaṃ āpattiṃ āpajji’’ntiādikāya ca. Saheva hi kammavācāya āpattivuṭṭhānañca paricchindatīti. Āpattiyā vā kāraṇaṃ vatthu, vuṭṭhānassa kāraṇaṃ kammavācāti kāraṇena saha phalassa jānanavasena ‘‘saha vatthunā saha kammavācāyā’’ti vuttaṃ.

१३३६. ‘विनय’ म्हणजे विभंग आणि खंधक सांगितले आहेत. वस्तूच्या (नियमाच्या) उल्लंघनापूर्वी किंवा नंतर कोणीही आपत्तीला (दोषाला) प्राप्त होत नाही, म्हणून वस्तूच्या सोबतच आपत्तीची मर्यादा निश्चित केली जाते. म्हणूनच म्हटले आहे: ‘वस्तूच्या सोबत... पे... याला आपत्तीकुशलता म्हणतात.’ ‘कर्मवाचेच्या सोबत’ (सह कम्मवाचाय) म्हणजे अब्भान (पुनर्स्थापना) आणि तिणवत्थारक कर्मवाचेच्या वेळी ‘भन्ते, मी अमुक नावाची आपत्ती प्राप्त केली आहे’ इत्यादी शब्दांच्या सोबत. कारण कर्मवाचेच्या सोबतच आपत्तीतून मुक्त होणे (आपत्तिवुट्ठाण) देखील निश्चित केले जाते. किंवा आपत्तीचे कारण ‘वस्तू’ आहे आणि आपत्तीतून मुक्त होण्याचे कारण ‘कर्मवाचा’ आहे; अशा प्रकारे कारणासोबत फळाचे ज्ञान करून घेण्याच्या दृष्टीने ‘वस्तूच्या सोबत, कर्मवाचेच्या सोबत’ असे म्हटले आहे.

1338. Ayamevattho saha parikammenāti ettha vutto. Vuṭṭhānakapaññāyāti vuṭṭhānassa kāraṇabhūtāya parikammapaññāya.

१३३८. हाच अर्थ ‘सह परिकम्मेन’ (परिकर्माच्या सोबत) या पाठामध्ये सांगितला आहे. ‘वुट्ठाणकप्रज्ञेने’ (वुट्ठाणकपञ्ञाय) म्हणजे समाधीतून उठण्याचे कारण असलेल्या परिकर्मप्रज्ञेने (परिकम्मपञ्ञाय) होय.

1340. Dhātuvisayā sabbāpi paññā dhātukusalatā, tadekadesā manasikārakusalatāti adhippāyena purimapadepi uggahamanasikārajānanapaññā vuttā. Purimapade vā vācuggatāya dhātupāḷiyā manasikaraṇaṃ ‘‘manasikāro’’ti vuttaṃ. Tattha uggaṇhantī manasikarontī dhātupāḷiyā atthaṃ suṇantī ganthato ca atthato ca dhārentī ‘‘ayaṃ cakkhudhātu nāmā’’tiādinā sabhāvato aṭṭhārasevāti gaṇanato ca paricchedaṃ jānantī ca paññā uggahapaññādikā vuttā. Pacchimapade pañcavidhāpi sā paññā uggahoti tato ca pavatto aniccādimanasikāro ‘‘uggahamanasikāro’’ti vutto, tassa jānanaṃ pavattanameva, yathā pavattaṃ vā uggahaṃ, evameva pavatto uggahoti jānanaṃ uggahajānanaṃ. Manasikāropi ‘‘evaṃ pavattetabbo evañca pavatto’’ti jānanaṃ manasikārajānanaṃ. Tadubhayampi manasikārakosallanti [Pg.184] vuttaṃ. Uggahopi hi manasikārasampayogato manasikāraniruttiṃ laddhuṃ yuttoti yo ca manasi kātabbo, yo ca manasikaraṇupāyo, sabbo so manasikāroti vattuṃ vaṭṭatīti. Tattha ca kosallaṃ manasikārakusalatāti.

१३४०. धातूंच्या विषयासंबंधीची सर्व प्रकारची प्रज्ञा म्हणजे ‘धातूकुशलता’ (धातुकुसलता) होय. तिचाच एक भाग म्हणजे ‘मनसिकारकुशलता’ होय, या अभिप्रायाने पहिल्या पदामध्ये देखील उद्ग्रह (ग्रहण करणे) आणि मनसिकाराचे ज्ञान करून देणारी प्रज्ञा सांगितली आहे. किंवा पहिल्या पदामध्ये, मुखोद्गत असलेल्या धातूपाळीचे (धातूंच्या पाठाचे) मनन करणे याला ‘मनसिकार’ म्हटले आहे. त्यामध्ये, ग्रहण करणारी, मनन करणारी, धातूपाळीचा अर्थ ऐकणारी, ग्रंथाच्या दृष्टीने आणि अर्थाच्या दृष्टीने धारण करणारी, ‘ही चक्षूधातू आहे’ इत्यादी प्रकारे स्वभावाच्या दृष्टीने आणि अठराच धातू आहेत अशा संख्येच्या दृष्टीने मर्यादा जाणणारी प्रज्ञा म्हणजे ‘उद्ग्रहप्रज्ञा’ (उग्गहपञ्ञा) इत्यादी सांगितली आहे. दुसऱ्या पदामध्ये, ती पाचही प्रकारची प्रज्ञा म्हणजे ‘उद्ग्रह’ होय, आणि त्यानंतर प्रवृत्त होणारा अनित्यता इत्यादींचा मनसिकार म्हणजे ‘उद्ग्रहमनसिकार’ (उग्गहमनसिकारो) असे म्हटले आहे. त्याचे ज्ञान असणे म्हणजे त्याची प्रवृत्ती (सुरुवात) करणेच होय. किंवा जशा प्रकारे उद्ग्रह प्रवृत्त झाला आहे, तशाच प्रकारे तो प्रवृत्त झाला आहे, असे जाणणे म्हणजे ‘उद्ग्रहज्ञान’ (उग्गहजाननं) होय. मनसिकार देखील ‘अशा प्रकारे प्रवृत्त केला पाहिजे आणि अशा प्रकारे तो प्रवृत्त झाला आहे’ असे जाणणे म्हणजे ‘मनसिकारज्ञान’ (मनसिकारजाननं) होय. या दोन्हीलाही ‘मनसिकारकौशल्य’ (मनसिकारकोसल्लं) म्हटले आहे. कारण उद्ग्रह देखील मनसिकाराच्या संप्रयोगामुळे (संबंधामुळे) ‘मनसिकार’ हे नाव मिळवण्यास योग्य आहे. आणि ज्याचे मनात चिंतन केले पाहिजे आणि जे मनन करण्याचे साधन आहे, त्या सर्वांना ‘मनसिकार’ म्हणणे योग्य आहे. आणि त्यामध्ये जे ख्याल आहे, त्याला ‘मनसिकारकुशलता’ म्हणतात.

1342. Tīsupi vā…pe… vaṭṭatīti tassā ca uggahādibhāvo vutto. Sammasanaṃ paññā, sā maggasampayuttā aniccādisammasanakiccaṃ sādheti niccasaññādipajahanato. Manasikāro sammasanasampayutto tatheva aniccādimanasikārakiccaṃ maggasampayutto sādheti. Tenāha ‘‘sammasanamanasikārā lokiyalokuttaramissakā’’ti. Iminā pana paccayena idaṃ hotīti evaṃ avijjādīnaṃ saṅkhārādipaccayuppannassa paccayabhāvajānanaṃ paṭiccasamuppādakusalatāti dasseti.

१३४२. ‘तिन्हींमध्येही... पे... योग्य आहे’ या पाठाने तिचे उद्ग्रह इत्यादी असणे सांगितले आहे. संमर्शन (परीक्षण) ही प्रज्ञा आहे; ती जेव्हा मार्गाशी संप्रयुक्त (युक्त) होते, तेव्हा नित्यसंज्ञा इत्यादींचा त्याग केल्यामुळे अनित्यता इत्यादींच्या संमर्शनाचे कार्य पूर्ण करते. संमर्शनाशी संप्रयुक्त असलेला मनसिकार देखील त्याच प्रकारे अनित्यता इत्यादींच्या मनसिकाराचे कार्य मार्गाशी संप्रयुक्त होऊन पूर्ण करतो. म्हणूनच म्हटले आहे: ‘संमर्शन आणि मनसिकार हे लौकिक आणि लोकोत्तर यांचे मिश्रण आहेत.’ ‘या प्रत्ययामुळे (कारणामुळे) हे होते’ अशा प्रकारे अविद्या इत्यादींच्या संस्कार इत्यादी प्रत्ययोत्पन्न (कारणापासून उत्पन्न झालेल्या) धर्मांचे कारणत्व जाणणे म्हणजे ‘प्रतीत्यसमुत्पादकुशलता’ (पटिच्चसमुप्पादकुसलता) होय, हे दर्शवले आहे.

1344. Ambabījādīni anupādinnakadassanatthaṃ vuttāni. Sotaviññāṇādīnaṃ visabhāgā ananurūpā anuppādakāyeva cakkhādayo ‘‘visabhāgapaccayā’’ti vuttā, tehi anuppajjamānāneva ca sotaviññāṇādīni ‘‘visabhāgapaccayasamuppannadhammā’’ti. Sotaviññāṇena vā visabhāgassa cakkhuviññāṇassa paccayoti visabhāgapaccayo, cakkhāyatanassa visabhāgena sotāyatanena paccayena samuppanno visabhāgapaccayasamuppanno.

१३४४. आंब्याची बी इत्यादी उदाहरणे अनुपादिन्नक (चेतना नसलेले/निर्जीव पदार्थ) दर्शवण्यासाठी दिली आहेत. श्रोत्रविज्ञानाशी विसभागा (भिन्न स्वभावाचे), अनुपयुक्त आणि ते उत्पन्न न करणारे चक्षू इत्यादी इंद्रिय ‘विसभागप्रत्यय’ (विसभागपच्चया) म्हटले आहेत, आणि त्यांच्यापासून उत्पन्न न होणारे श्रोत्रविज्ञान इत्यादी ‘विसभागप्रत्ययसमुत्पन्न धर्म’ (विसभागपच्चयसमुप्पन्नधम्मा) म्हटले आहेत. किंवा श्रोत्रविज्ञानाशी विसभागा (भिन्न) असलेल्या चक्षूविज्ञानाचा जो प्रत्यय (कारण) आहे, त्याला ‘विसभागप्रत्यय’ म्हणतात. चक्षु आयतनाच्या विसभागा (भिन्न) असलेल्या श्रोत्र आयतन रूप प्रत्ययामुळे जे उत्पन्न होते, त्याला ‘विसभागप्रत्ययसमुत्पन्न’ म्हणतात.

1346. Ajjavaniddese ajjavo ajjavatāti ujutā ujukatā icceva vuttaṃ hotīti ajjavamaddavaniddesesu ujukatāmudutāniddesehi visesaṃ maddavaniddese vuttaṃ ‘‘nīcacittatā’’tipadamāha. Tattha ‘‘nīcacittatā mudutā’’ti puna mudutāvacanaṃ nīcacittatāya visesanatthaṃ. Omānopi hi nīcacittatā hoti, na pana mudutāti.

१३४६. आर्जव निर्देशामध्ये (अज्जवनिद्देसे) ‘आर्जव’ आणि ‘आर्जवता’ म्हणजे सरळपणा (उजुता) आणि सरळ असणे (उजुकता) एवढेच सांगितले आहे. म्हणून आर्जव आणि मार्दव निर्देशामध्ये, सरळपणा आणि मृदुता यांच्या निर्देशापेक्षा विशेष असलेला, मार्दव निर्देशात सांगितलेला ‘नीचचित्तता’ (नम्रता) हा शब्द घेतला आहे. त्यामध्ये, ‘नीचचित्तता हीच मृदुता आहे’ असे सांगताना पुन्हा ‘मृदुता’ हा शब्द वापरणे हे नीचचित्ततेचे विशेषण दर्शवण्यासाठी आहे. कारण ओमान (हीनता) देखील नीचचित्तता असते, पण ती मृदुता नसते.

1348. Paresaṃ dukkaṭaṃ duruttañca paṭivirodhākaraṇena attano upari āropetvā vāsenti. Cittassa sakamanatāti cittassa abyāpanno sako manobhāvoti attho. Cittanti vā cittappabandhaṃ ekattena gahetvā tassa antarā uppannena pītisahagatamanena sakamanattaṃ āha. Attamano vā puggalo, tassa bhāvo attamanatā. Sā na sattassāti puggaladiṭṭhinivāraṇattaṃ ‘‘cittassā’’ti vuttaṃ.

१३४८. दुसऱ्यांचे दुष्कृत्य (वाईट वागणे) आणि दुरुक्त (वाईट बोलणे) याला विरोध न करता, ते स्वतःवर घेऊन (सहन करून) राहतात. ‘चित्ताची स्वमनता’ (चित्तस्स सकमनता) याचा अर्थ चित्ताचा अव्यापन्न (द्वेषरहित) असलेला स्वतःचा मनोभाव होय. किंवा ‘चित्त’ या शब्दाने चित्तप्रवाहाला एक मानून, त्याच्यामध्ये उत्पन्न झालेल्या प्रीतीसहगत (आनंदयुक्त) मनाने ‘स्वमनता’ (सकमनत्तं) म्हटले आहे. किंवा जो स्वतःच्या मनाप्रमाणे वागतो तो ‘आत्तमन’ (आनंदी) पुद्गल (व्यक्ती) होय, आणि त्याचा भाव म्हणजे ‘आत्तमनता’ (आनंद) होय. ती (आत्तमनता) कोणत्याही सत्त्वाची (आत्म्याची) नाही, अशा प्रकारे पुद्गलदृष्टीचे (व्यक्ती किंवा आत्मा असल्याच्या चुकीच्या दृष्टीचे) निवारण करण्यासाठी ‘चित्ताची’ (चित्तस्स) असे म्हटले आहे.

1349. Kāyavācāhi [Pg.185] kattabbassa akaraṇena asādiyitabbassa sādiyanena ca manasāpi ācarati eva, indriyasaṃvarādibhedanavasena vā etaṃ vuttanti veditabbaṃ.

१३४९. काया आणि वाचेने करण्यायोग्य असलेल्या कर्तव्याचे अकरण केल्याने (न केल्याने) आणि स्वीकारण्यास अयोग्य असलेल्या (सुवर्ण-रजत इत्यादी) गोष्टींचा स्वीकार (अनुमोदन) केल्याने मनाने सुद्धा आचरण करतोच; किंवा इंद्रियसंवर इत्यादींच्या भेदाच्या (नाशाच्या) प्रभावाने हे म्हटले गेले आहे, असे जाणावे.

1350. Sadosavaṇe rukkhe niyyāsapiṇḍiyo, ahicchattakāni vā uṭṭhitāni ‘‘aṇḍakānī’’ti vadanti. Pheggurukkhassa pana kuthitassa aṇḍāni viya uṭṭhitā cuṇṇapiṇḍiyo gaṇṭhiyo vā ‘‘aṇḍakānī’’ti veditabbā. Padumanāḷaṃ viya sotaṃ ghaṃsayamānā viya pavisantī kakkasā daṭṭhabbā. Kodhena nibbattā tassa parivārabhūtā kodhasāmantā. Pure saṃvaḍḍhanārī porī, sā viya sukumārā mudukā vācā porī viyāti porī. Tatthāti ‘‘bhāsitā hotī’’ti vuttāya kiriyāyātipi yojanā sambhavati, tattha vācāyāti vā. Saṇhavācatātiādinā taṃ vācaṃ pavattayamānaṃ cetanaṃ dasseti.

१३५०. दोषयुक्त (जखम असलेल्या) झाडावरील डिंकाचे गोळे किंवा उगवलेल्या भूछत्रांना (अळिंबीला) लोक 'अंडक' म्हणतात. परंतु कुजलेल्या असार झाडावर अंड्यांसारखे बाहेर आलेले भुश्याचे गोळे किंवा गाठी यांना 'अंडक' समजावे. कमळाच्या देठाप्रमाणे कानाला घासल्यासारखे टोचत प्रवेश करणारे शब्द 'कर्कश' समजावे. क्रोधाने उत्पन्न झालेली आणि त्या क्रोधाची सहचारी असणारी वाणी 'क्रोधसामन्ता' (क्रोधाच्या जवळ असणारी) होय. नगरात वाढलेली स्त्री 'पोरी' (नागरी) म्हटली जाते; तिच्यासारखीच सुकुमार व कोमल असणारी वाणी 'पोरी' (नागरी वाणी) होय. 'तेथे' (तत्थ) याचा संबंध 'बोलली जाते' (भासिता होति) या सांगितलेल्या क्रियेशी जोडणे देखील योग्य ठरते, किंवा तेथे 'वाणीमध्ये' असाही अर्थ होतो. 'सण्हवाचता' (मृदुभाषण) इत्यादी पाठाने ती वाणी प्रवृत्त करणाऱ्या चेतनेला दर्शविले आहे.

1351. Āmisālābhena yaṃ chiddaṃ hoti, taṃ āmisālābhena ‘‘chidda’’nti vuttaṃ. Dveyeva hīti yathāvuttāni āmisadhammālābhehi pavattamānāni chiddāni āha. Gamanasabhāgenāti gamanamaggassa anucchavikadisābhāgena. Saṅgahapakkhe ṭhatvāti saṅgahaṃ karomicceva kathetabbaṃ, na lābhasakkārakāmatādīhīti attho. Avassaṃ kātabbaṃ kiccaṃ, itaraṃ karaṇīyaṃ. Abbhānato aññaṃ āpattivuṭṭhānaṃ ‘‘vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ.

१३५१. आमिष (भौतिक लाभ) न मिळाल्यामुळे जे छिद्र (दोष) निर्माण होते, त्याला आमिष न मिळाल्यामुळे झालेले 'छिद्र' म्हटले आहे. 'दोनच' (द्वेयेव हि) या पाठाने वर सांगितल्याप्रमाणे आमिष आणि धम्माचा लाभ न झाल्यामुळे निर्माण होणाऱ्या छिद्रांना सांगितले आहे. 'गमनसभाग' म्हणजे जाण्याच्या मार्गाला अनुकूल अशा योग्य दिशेने. 'संग्रहपक्षात राहून' (संगहपक्खे ठत्वा) याचा अर्थ असा की, "मी कल्याण (संग्रह) करीन" याच विचाराने धम्म उपदेश करावा, लाभ आणि सत्काराच्या इच्छेने करू नये. जे अवश्य केले पाहिजे ते 'किच्च' (कृत्य) होय, आणि इतर काम 'करणीय' होय. 'अब्भान' (संघातून बाहेर काढणे/पुनर्वसन) व्यतिरिक्त इतर आपत्तीतून (विनयभंगातून) मुक्त होण्याला 'वुट्ठाण' (उत्थान) म्हटले आहे.

1352. Sasambhārakathāti dassanassa kāraṇasahitāti attho, sasambhārassa vā dassanassa kathā sasambhārakathā. Yassa cakkhundriyāsaṃvarassa hetūti vatvā puna ‘‘tassa cakkhundriyassa satikavāṭena pidahanatthāyā’’ti vuttaṃ, na asaṃvarassāti. Tadidaṃ yaṃ cakkhundriyāsaṃvarassa hetu abhijjhādianvāssavanaṃ dassitaṃ, taṃ asaṃvutacakkhundriyasseva hetupavattaṃ dassitanti katvā vuttanti veditabbaṃ, yatvādhikaraṇanti hi yassa cakkhundriyassa kāraṇāti attho. Kassa ca kāraṇāti? Asaṃvutassa. Kiñca asaṃvutaṃ? Yassa cakkhundriyāsaṃvarassa hetu anvāssavanti tadupalakkhitaṃ, tassa saṃvarāyāti ayamatthayojanā.

१३५२. 'ससंभारकथा' म्हणजे दर्शनाच्या (पाहण्याच्या) कारणासह (चक्षुप्रसादासह) असणारी कथा, असा अर्थ आहे; किंवा कारणासह असणाऱ्या दर्शनाची कथा म्हणजे 'ससंभारकथा' होय. "ज्या चक्षुरिंद्रिय असंवराच्या कारणाने" असे म्हणून, पुन्हा "त्या चक्षुरिंद्रियाला स्मृतीरूपी कवाडाने (दाराने) बंद करण्यासाठी" असे म्हटले आहे, "असंवराला बंद करण्यासाठी" असे म्हटले नाही. हे जे चक्षुरिंद्रिय असंवराच्या कारणाने अभिज्झा (लोभ) इत्यादींचा प्रवाह वाहतो असे दाखवले आहे, ते असंवरयुक्त चक्षुरिंद्रियाच्या कारणानेच प्रवृत्त होते, असे दर्शविण्यासाठी म्हटले आहे, असे जाणावे. कारण 'यत्वाधिकरणं' म्हणजे "ज्या चक्षुरिंद्रियाच्या कारणाने", असा अर्थ आहे. आणि "कोणत्या चक्षुरिंद्रियाच्या कारणाने?" तर "असंवरयुक्त चक्षुरिंद्रियाच्या कारणाने." आणि असंवरयुक्त काय आहे? ज्या चक्षुरिंद्रिय असंवराच्या कारणाने (लोभ इत्यादी) वाहतात, त्याद्वारे जे लक्षित होते ते असंवरयुक्त होय. "त्याच्या संवरासाठी (रक्षणासाठी)", अशी ही अर्थाची जुळणी आहे.

Javanakkhaṇe pana dussīlyaṃ vātiādi puna avacanatthaṃ idheva sabbaṃ vuttanti chasu dvāresu yathāsambhavaṃ yojetabbaṃ. Na hi pañcadvāre kāyavacīduccaritasaṅkhātaṃ dussīlyaṃ atthīti. Yathā kintiādinā nagaradvāre asaṃvare sati [Pg.186] taṃsambandhānaṃ gharādīnaṃ asaṃvutatā viya javane asaṃvare sati taṃsambandhānaṃ dvārādīnaṃ asaṃvutatāti evaṃ aññesaṃ saṃvare, aññesaṃ saṃvutatāsāmaññameva nidasseti, na pubbāparasāmaññaṃ anto bahi sāmaññaṃ vā. Sati vā dvārabhavaṅgādike puna uppajjamānaṃ javanaṃ bāhiraṃ viya katvā nagaradvārasamānaṃ vuttaṃ, itarañca antonagaradvārasamānaṃ. Javane vā asaṃvare uppanne tato paraṃ dvārabhavaṅgādīnaṃ asaṃvarahetubhāvāpattito nagaradvārasadisena javanena pavisitvā dussīlyādicorānaṃ dvārabhavaṅgādimūsanaṃ kusalabhaṇḍavināsanaṃ kathitanti daṭṭhabbaṃ.

"परंतु जवनक्षणी दुःशीलता असते" इत्यादी गोष्टी पुन्हा न सांगण्यासाठी येथेच (चक्षुद्वाराच्या संदर्भातच) सर्व काही सांगितले आहे, म्हणून सहाही द्वारांमध्ये योग्यतेनुसार त्याची जुळणी करावी. कारण पंचद्वारांमध्ये कायदुश्चरित आणि वचीदुश्चरित नावाचे दुःशीलत्व नसते. "जसे की..." इत्यादी उदाहरणाने, नगरद्वाराचे रक्षण (संवर) नसताना त्याच्याशी संबंधित असलेल्या घरांचे रक्षण न झाल्यासारखे होते, त्याचप्रमाणे जवनाचा संवर नसताना त्याच्याशी संबंधित असलेल्या द्वारादींचा असंवर होतो. अशा प्रकारे इतरांच्या संवराने इतरांचे रक्षण होण्याच्या केवळ समानतेलाच दर्शविले आहे, पूर्व-अपर (आधी आणि नंतरची) समानता किंवा आत आणि बाहेरची समानता दर्शविलेली नाही. किंवा द्वार, भवांग इत्यादी असताना, पुन्हा उत्पन्न होणाऱ्या जवनाला बाहेरील भागासारखे मानून नगरद्वारासमान म्हटले आहे, आणि इतरांना (द्वार, भवांग इत्यादींना) नगराच्या आतील द्वारासमान म्हटले आहे. किंवा जवनात असंवर उत्पन्न झाल्यावर, त्यानंतर द्वार, भवांग इत्यादींच्या असंवराचे कारण बनण्याची अवस्था येत असल्यामुळे, नगरद्वारासारख्या जवनातून प्रवेश करून दुःशीलता इत्यादी चोरांनी द्वार, भवांग इत्यादींना लुटणे आणि कुशलरूपी धनाचा नाश करणे सांगितले आहे, असे समजावे.

1353. Iminā āhārena nittharaṇatthena atthikabhāvo idamatthikatā. Āhāraparibhoge asantussanāti āhāraparibhogakkhaṇe pavattā asantussanā, davatthādiabhilāsoti attho. Ettha ca asantuṭṭhitā lobho, amattaññutā appaṭisaṅkhā ca mohoti ime dve dhammā ‘‘bhojane amattaññutā’’ti veditabbā.

१३५३. या आहाराने संसारातून पार पडणे (मुक्त होणे) या फायद्यासाठी उपयुक्त असण्याची भावना म्हणजे 'इदमत्थिकता' (या आहाराची उपयुक्तता) होय. 'आहार उपभोगात असंतुष्टता' म्हणजे आहाराचे सेवन करताना निर्माण होणारी असंतुष्टता होय, ज्याचा अर्थ खेळ किंवा मौजमजेसाठी आहाराची अभिलाषा असणे असा आहे. आणि येथे असंतुष्टता म्हणजे 'लोभ' होय, आणि अमात्रज्ञता (प्रमाण न जाणणे) व अप्रतिसंख्यान (विचार न करणे) म्हणजे 'मोह' होय; असे हे दोन धर्म 'भोजनात अमात्रज्ञता' म्हणून जाणावे.

1355. ‘‘Seyyohamasmī’’tiādinā pavattamānova mānamado. Asaddhammasevanāsamatthataṃ nissāya pavatto māno, rāgo eva vā purisamado. Sakkarasappikhīrādīni yojetvā bahalapakkaṃ bhojanaṃ piṇḍarasabhojanaṃ, bahalapakkaṃ vā maṃsarasādibhojanaṃ. Mandanti appaṃ. Ṭhitiyāti ṭhitatthaṃ. Tadatthañca bhuñjanto yasmā ‘‘kāyaṃ ṭhapessāmī’’ti bhuñjati, tasmā ‘‘ṭhapanatthāyā’’ti vuttaṃ. Abhuttapaccayā uppajjanakāti idaṃ khudāya visesanaṃ yassā appavatti bhojanena kātabbā, tassā dassanatthaṃ. Sakalaṃ sāsananti pāḷidhammampi sabbakusalepi saṅgaṇhāti. Abhuttapaccayā uppajjanakavedanā, bhuttapaccayā na uppajjanakavedanāti etāsaṃ ko viseso? Purimā yathāpavattā jighacchānimittā vedanā. Sā hi abhuñjantassa bhiyyo pavattanavasena uppajjatīti. Pacchimāpi khudānimittāva aṅgadāhasūlādivedanā appavattā. Sā hi bhuttapaccayā pubbe anuppannāva na uppajjissati. Vihiṃsānimittatā cetāsaṃ vihiṃsāya viseso.

१३५५. "मी श्रेष्ठ आहे" इत्यादी प्रकारे प्रवृत्त होणारा मान हाच 'मानमद' होय. असद्धर्माचे (मैथुनाचे) सेवन करण्याच्यासामर्थ्यावर अवलंबून असणारा मान, किंवा राग (आसक्ती) हाच 'पुरुषमद' होय. साखर, तूप, दूध इत्यादी मिसळून दाट शिजवलेले भोजन 'पिंडरसभोजन' होय, किंवा दाट शिजवलेले मांसाचे रस इत्यादींचे भोजन होय. 'मंद' म्हणजे थोडे (अल्प). 'स्थितीसाठी' म्हणजे टिकून राहण्यासाठी. आणि त्या टिकून राहण्याच्या हेतूने भोजन करणारा मनुष्य ज्या अर्थी "मी शरीराला टिकवून ठेवीन" या विचाराने भोजन करतो, म्हणून "टिकवून ठेवण्यासाठी" असे म्हटले आहे. 'न जेवल्यामुळे उत्पन्न होणारी' हे 'क्षुधा' (भूक) चे विशेषण आहे; जिची निवृत्ती भोजनाने केली पाहिजे, ती दर्शविण्यासाठी हे विशेषण दिले आहे. 'सकल शासन' या शब्दाने पाळिधम्म आणि सर्व कुशल धर्मांचा संग्रह होतो. न जेवल्यामुळे उत्पन्न होणारी वेदना आणि जेवल्यामुळे उत्पन्न न होणारी वेदना, या वेदनांमध्ये काय फरक आहे? पहिली वेदना ही नेहमीप्रमाणे भूक लागल्यामुळे होणारी वेदना आहे. कारण ती न जेवणाऱ्या व्यक्तीच्या शरीरात अधिक प्रमाणात प्रवृत्त होऊन उत्पन्न होते. दुसरी वेदना देखील भुकेच्या कारणानेच होणारी, परंतु अद्याप उत्पन्न न झालेली अंगदाह (शरीराची जळजळ), पोटदुखी इत्यादी वेदना होय. कारण ती जेवल्यामुळे, पूर्वी उत्पन्न न झालेली वेदना पुढे उत्पन्न होणार नाही. आणि या वेदनांमध्ये पीडा देण्याचे कारण असणे हाच पीडेचा (विहिंसेचा) विशेष फरक आहे.

Yātrāti yāpanā vuttā, pubbepi ‘‘yāpanāyā’’ti vuttaṃ, ko ettha viseso? Pubbe ‘‘yāpanāyāti jīvitindriyayāpanatthāyā’’ti vuttaṃ, idha pana catunnaṃ iriyāpathānaṃ avicchedasaṅkhātā yāpanā yātrāti ayamettha viseso[Pg.187]. Dāyakadeyyadhammānaṃ attano ca pamāṇaṃ ajānitvā paṭiggahaṇaṃ, saddhādeyyavinipātanatthaṃ vā paṭiggahaṇaṃ adhammikapaṭiggahaṇaṃ, yena vā āpattiṃ āpajjeyya. Apaccavekkhitaparibhogo adhammena paribhogo. Anavajje aninditabbe paccaye sāvajjaṃ sanindaṃ paribhogena attānaṃ karoti. Anavajjatā ca bhavissatīti attano pakatiaggibalādiṃ jānitvā ‘‘evaṃ me agarahitabbatā ca bhavissatī’’ti pamāṇayuttaṃ āhāretīti attho.

'यात्रा' म्हणजे यापना (जीवनयात्रा चालवणे) म्हटले आहे. पूर्वी देखील 'यापनेसाठी' असे म्हटले आहे, यात काय फरक आहे? पूर्वी 'यापनेसाठी' म्हणजे 'जीवितेंद्रिय टिकवून ठेवण्यासाठी' असे म्हटले होते, परंतु येथे चार इरियापथांचे (चालणे, उभे राहणे, बसणे, झोपणे यांचे) खंड न पडता चालणे म्हणजे 'यात्रा' होय, हा यात फरक आहे. दाता, दानवस्तू आणि स्वतःचे प्रमाण न जाणता स्वीकार करणे, किंवा श्रद्धेने दिलेल्या दानाचा अपव्यय करण्यासाठी स्वीकार करणे, हे 'अधार्मिक स्वीकार' होय, किंवा ज्याने आपत्ती (विनयभंग) ओढवून घेतली जाईल. न विचार करता (अप्रत्यवेक्षण करता) उपभोग घेणे म्हणजे 'अधर्माने उपभोग घेणे' होय. निर्दोष आणि अनिंदनीय अशा वस्तूचा उपभोगाने स्वतःला सदोष आणि निंदनीय बनवणे होय. "निर्दोषता देखील राहील" याचा अर्थ असा की, स्वतःची नैसर्गिक पचनशक्ती (जठराग्नीचे बल) इत्यादी जाणून, "अशा प्रकारे माझी निंदा होणार नाही" असा विचार करून प्रमाणबद्ध आहार घेणे, असा अर्थ आहे.

Sukho iriyāpathavihāro phāsuvihāro. Ettakañhi bhuñjitvā…pe… pavattantīti iriyāpathānaṃ sukhappavattiyā kāraṇabhūtaṃ bhuñjanaṃ pivanañca iriyāpathehi kāraṇabhāvena gahitattā tehi sādhitaṃ viya vuttaṃ. ‘‘Abhutvā udakaṃ pive’’ti likhanti, ‘‘bhutvānā’’ti pana pāṭho. Punapi hi appasseva anujānanavasena –

सुखकारक इरियापथात विहार करणे म्हणजे 'फासुविहार' (सुखविहार) होय. "एवढे जेवून...पे... चालतात" हे वचन इरियापथांच्या सुखकारक प्रवृत्तीचे कारण असणारे जेवण आणि पाणी पिणे, इरियापथांद्वारे कारणभावाने ग्रहण केले गेल्यामुळे, त्यांच्याद्वारेच साध्य झाल्यासारखे म्हटले आहे. काही लोक "न जेवता पाणी प्यावे" (अभुत्वा उदकं पिवे) असे लिहितात, परंतु "जेवून" (भुत्वान) असा पाठ आहे. कारण पुन्हा देखील थोड्या प्रमाणातच अनुमती देण्याच्या उद्देशाने -

‘‘Kappiyaṃ taṃ ce chādeti, cīvaraṃ idamatthikaṃ;

Alaṃ phāsuvihārāya.

“जर ते कप्पिय (योग्य) वस्तूला झाकत असेल, तर हे चीवर उपयुक्त आहे; हे सुखाने राहण्यासाठी (फासुविहारासाठी) पुरेसे आहे.”

‘‘Pallaṅkena nisinnassa, jaṇṇuke nābhivassati;

Alaṃ phāsuvihārāyā’’ti. (theragā. 984-985) –

“पद्मासन घालून (पल्लङ्काने) बसलेल्याचे गुडघे पाऊस ओले करत नाही; हे सुखाने राहण्यासाठी (फासुविहारासाठी) पुरेसे आहे.”

Āha.

असे धम्मसेनापती म्हणाले.

Bhojanānisaṃsoti yathāvuttehi aṭṭhahaṅgehi samannāgatassa bhojanassa agarahitabbatā sukhavihāro ca ānisaṃsoti attho. Yuttassa niddosassa bhojanassa parimāṇassa ca vasena jānanaṃ yuttapamāṇajānanaṃ nāma.

'भोजनानिसंसो' (भोजनाचे फायदे) म्हणजे आधी सांगितलेल्या आठ अंगांनी युक्त असलेल्या भोजनाची अनिंदनीयता (निंदा न करण्याजोगे असणे) आणि सुखविहार (सुखाने राहणे) हाच फायदा (आनिसंस) आहे, असा अर्थ आहे. योग्य आणि निर्दोष भोजनाच्या प्रमाणाचे ज्ञान असणे याला 'युत्तपमाणजानन' (योग्य प्रमाणाचे ज्ञान) असे म्हणतात.

1356. Vināsaṃ pattiyā naṭṭhā, paṭipakkhehi abhibhūtattā muṭṭhā ca sati yassa, so naṭṭhamuṭṭhassati, tassa bhāvo naṭṭhamuṭṭhassatitā.

१३५६. ज्याची स्मृती (सती) विनाशाप्रत गेल्यामुळे नष्ट झाली आहे आणि विरोधी घटकांनी (प्रतिपक्षांनी) ग्रासल्यामुळे लुप्त झाली आहे, त्याला 'नट्ठमुट्ठस्सती' (नष्ट-लुप्तस्मृती असलेला) म्हणतात; आणि त्याची ती अवस्था म्हणजे 'नट्ठमुट्ठस्सतिता' (नष्ट-लुप्तस्मृती असण्याची अवस्था) होय.

1368. Visuddhippattanti maggaphalasīlaṃ vuccati. Lokuttaradhammāvāti lokuttarasatiādidhammāva. Sīlasampadā pana rūpārūpāvacarā natthīti sambhavato yojetabbā.

१३६८. 'विसुद्धिप्पत्तं' (विशुद्धीला प्राप्त) या शब्दाने मार्ग-फल-शील म्हटले जाते. 'लोकुत्तरधम्मा वा' म्हणजे लोकोत्तर स्मृती (सती) इत्यादी धर्मच होत. परंतु, रूपावचर आणि अरूपावचर शीलसंपदा नसल्यामुळे, शक्यतेनुसार (कामावचर किंवा लोकोत्तर रूपाने) तिचे योजन करावे.

1373. Bhogūpakaraṇehi [Pg.188] sabhogo. Catunnaṃ saccānaṃ anulomanti catusaccappaṭivedhassa anulomanti attho. ‘‘Saccāna’’nti hi paṭivijjhitabbehi paṭivedho vutto, catusaccappaṭivedhassa vā upanissayabhūtaṃ paṭivijjhitabbānaṃ catunnaṃ saccānaṃ anulomanti vuttaṃ.

१३७३. उपभोग्य साधनांनी युक्त असणे म्हणजे 'सभोग' (भोगयुक्त). 'चतुन्नं सच्चानं अनुलोमं' म्हणजे चार आर्यसत्यांच्या साक्षात्काराला (चतुसच्चपटिवेधाला) अनुकूल असणे, असा अर्थ आहे. कारण 'सच्चानं' (सत्यांचे) या शब्दाने साक्षात्कृत होणाऱ्या सत्यांच्या साक्षात्काराला (पटिवेधाला) म्हटले आहे; किंवा चार आर्यसत्यांच्या साक्षात्कारासाठी उपनिषय (प्रबळ कारण) असलेल्या, साक्षात्कृत होणाऱ्या चार सत्यांना अनुकूल असणाऱ्या (विपस्सना ज्ञानाला) 'अनुलोम' असे म्हटले आहे.

1378. ‘‘Mama gharaṃ dhuraṃ katvā bhikkhaṃ pavisathā’’ti diyyamānaṃ dhurabhattanti vadanti. Niccabhattādi vā aññepi āṇāpetvā sayaṃ dhuraṃ hutvā dinnaṃ dhurabhattaṃ.

१३७८. “माझ्या घराला मुख्य (धुर) मानून भिक्षेसाठी प्रवेश करावा” असे म्हणून दिले जाणारे भोजन म्हणजे 'धुरभत्त' (मुख्य भोजन) असे म्हणतात. किंवा नित्यभोजन (निच्चभत्त) इत्यादींसाठी इतरांना आज्ञा देऊन, स्वतः मुख्य (धुर) होऊन दिलेले भोजन म्हणजे 'धुरभत्त' होय.

1379. Paṭivāseti nāmāti nivatteti nāma osakketi nāma.

१३७९. 'पटिवासेति' (किंवा पटिनेवाति) म्हणजे मागे फिरवणे (निवत्तेति) किंवा मागे हटणे (ओसक्केति).

1380. Pubbe nivutthakkhandhāti purimajātīsu santatipariyāpanne khandhe āha. Khandhapaṭibaddhanti vatthābharaṇayānagāmajanapadādi. Khayasamayeti maggakkhaṇaṃ āha.

१३८०. 'पुब्बे निवत्थक्खन्धा' (पूर्वी निवास केलेले स्कंध) या शब्दाने पूर्वजन्मांतील संततीमध्ये समाविष्ट असलेल्या स्कंधांना म्हटले आहे. 'खन्धपटिबद्धं' (स्कंधांशी संबंधित) म्हणजे वस्त्र, अलंकार, वाहन, गाव, जनपद इत्यादी. 'खयसमये' (क्षयसमयी) या शब्दाने मार्गक्षणाला (मग्गक्खण) म्हटले आहे.

1381. Adhimuccanaṭṭhenāti aniggahitapakkhandanasaṅkhātena yathāsukhaṃ pavattanaṭṭhena.

१३८१. 'अधिमुच्चनट्ठेन' (अधिमुक्ति किंवा दृढ विश्वासाच्या अर्थाने) म्हणजे न रोखता (अविना अडथळा) प्रवृत्त होणे किंवा सुखाने प्रवृत्त होण्याच्या अर्थाने.

1382. Khīṇānaṃ anto avasānaṃ niṭṭhitabhāvo khīṇanto, khīṇānaṃ vā ādikālo, tasmiṃ khīṇante. Esa nayo niruddhantetiādīsu.

१३८२. क्षीण झालेल्या क्लेशांचा अंत, समाप्ती किंवा पूर्णता म्हणजे 'खीणन्त' (क्षीण-अंत) होय; किंवा क्षीण झालेल्या क्लेशांचा आरंभकाळ म्हणजे 'खीणन्त' होय, आणि त्या क्षीणतेच्या अंती. हाच नियम 'निरुद्धन्त' (निरुद्ध-अंत) इत्यादी शब्दांच्या बाबतीतही जाणावा.

Dukanikkhepakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

दुकनिक्खेपकथा-वर्णन समाप्त झाले.

Nikkhepakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.

निक्षेपकंड-वर्णन समाप्त झाले.

4. Aṭṭhakathākaṇḍaṃ

४. अट्ठकथाकंड

Tikaatthuddhāravaṇṇanā

तिक-अत्थुद्धार-वर्णन

1384. Nayamagganti [Pg.189] suttantabhājanīyādinayagamanaṃ anulomādinayagamanañca. Tampi hi ettha atthesu nicchitesu sukhaṃ samānenti. Pañhuddhāranti ekūnapaññāsāya ekūnapaññāsāya navasu navasu ca pañhesu labbhamānassa uddharaṇaṃ, tesuyeva labbhamānānaṃ gaṇanānaṃ ṭhapanaṃ gaṇanācāro. Atthuddhāranti ‘‘ime nāma cittuppādādayo atthā kusalādikā’’ti uddharaṇaṃ. Kaṇṇikaṃ kaṇṇikanti cittuppādakaṇḍarūpakaṇḍesu vibhatte pasaṭe dhamme ‘‘catūsu bhūmīsu kusalaṃ dvādasākusalacittuppādā’’tiādinā rāsirāsivasena saha ganthetvāti attho. Ghaṭagocchakā kaṇṇikavevacanāneva. Ettha pana catūsu bhūmīsu kusalanti ekavacananiddeso catubhūmakānaṃ kusalaphassādīnaṃ kusalabhāve ekattūpagamanato. Cittuppādakaṇḍarūpakaṇḍesu catubhūmicittuppādādivasena viññātadhammassa vasenāyaṃ atthuddhāradesanā āraddhāti tattha yaṃ catūsu bhūmīsu kusalaṃ vibhattaṃ yāva viññātaṃ, ime dhammā kusalāti attho.

१३८४. 'नयमग्ग' (नयमार्ग) म्हणजे सुत्तन्तभाजनिय इत्यादी पद्धतींचा मार्ग आणि अनुलोम इत्यादी पद्धतींचा मार्ग होय. कारण येथे अर्थ निश्चित झाल्यावर ते देखील सहजपणे जुळवून घेता येते. 'पञ्हुद्धार' (प्रश्नोद्धार) म्हणजे एकोणपन्नास-एकोणपन्नास आणि नऊ-नऊ प्रश्नांमध्ये मिळणाऱ्या उत्तरांचे प्रकटीकरण करणे, आणि त्या प्रश्नांमध्येच मिळणाऱ्या संख्यांची मांडणी करणे म्हणजे 'गणनाचार' (संख्यांची मांडणी) होय. 'अत्थुद्धार' (अर्थोद्धार) म्हणजे “हे चित्तुप्पाद (चित्तोत्पाद) इत्यादी अर्थ कुशल इत्यादी आहेत” असे स्पष्ट करणे होय. 'कण्णिकं कण्णिकं' (कणिका-कणिका) म्हणजे चित्तुप्पादकंड आणि रूपकंड यांमध्ये विभागलेल्या व पसरलेल्या धर्मांना “चार भूमींमधील कुशल, बारा अकुशल चित्तुप्पाद” इत्यादी समूहांच्या (राशींच्या) रूपाने एकत्र गुंफणे, असा अर्थ आहे. 'घटगोच्छक' हे 'कण्णिक' शब्दाचेच समानार्थी शब्द आहेत. परंतु, येथे “चार भूमींमधील कुशल” (चतूसु भूमीसु कुसलं) असा एकवचनी निर्देश केला आहे, कारण चार भूमींमधील कुशल स्पर्श इत्यादींचा कुशलभावामध्ये एकात्मतेने समावेश होतो. चित्तुप्पादकंड आणि रूपकंड यांमध्ये चार भूमींमधील चित्तुप्पाद इत्यादींच्या द्वारे ज्याने धर्म जाणले आहेत, अशा व्यक्तीच्या उद्देशाने हा अर्थोद्धार उपदेश सुरू केला आहे; म्हणून त्या चित्तुप्पादकंड व रूपकंड यांमध्ये चार भूमींमधील जे कुशल विभागले गेले आहे आणि जेथपर्यंत जाणले गेले आहे, “हे धर्म कुशल आहेत” असा याचा अर्थ आहे.

Yadipi kusalattikavitthāro pubbe viññāto, tathāpi tattha dhammā samayavasena phassādisabhāvavasena ca vibhattā bhinnā viññātā, na pana ekasmiṃ lakkhaṇe samānetvā, tasmā tattha vuttaṃ samayādibhedaṃ vajjetvā sabbabhedabhinnānaṃ ekasmiṃ kusalādilakkhaṇe samānetvā bodhanatthaṃ idha kusalattikaniddeso puna vibhatto. Ettha ca ekavacanena kusalaniddesaṃ katvā bahuvacanena nigamanassa kāraṇaṃ vuttameva. Yadi dhammānaṃ kusalatte ekattūpagamanaṃ, kasmā ekavacanena pucchāpi na katā? Uddese kusala-saddassa dhammavisesanabhāvato tabbisesanānaṃ dhammānaṃ pucchitattā tesañca aniddhāritasaṅkhāvisesattā, niddese pana catūhi bhūmīhi vitthārato viññātāhi kusale visesetvā dassetīti yuttaṃ ‘‘catūsu bhūmīsu kusala’’nti ekattaṃ netvā vacanaṃ. Kusalapadañhi ettha padhānaṃ, tañca visesitabbānapekkhaṃ kusalākārameva attano sabhāve ṭhitaṃ gahetvā pavattamānaṃ ekattameva upādāya pavattati, na bhedanti.

जरी कुशल-त्रिकाचा (कुसलत्तिक) विस्तार पूर्वी (चित्तुप्पादकांडात) जाणला गेला असला, तरी तेथे धर्म हे समयाच्या (प्रसंगाच्या) आधारे आणि स्पर्श इत्यादी स्वभावाच्या आधारे विभागलेले व भिन्न रूपाने जाणले गेले होते, परंतु एकाच लक्षणात (अनवज्ज-सुखविपाक लक्षणात) एकत्र करून जाणले गेले नव्हते. म्हणून, तेथे सांगितलेले समयादी भेद वगळून, सर्व भेदांनी भिन्न असलेल्या कुशलांना एकाच कुशल इत्यादी लक्षणात एकत्र करून समजवण्यासाठी येथे (अट्ठकथाकांडात) कुशल-त्रिकाचा निर्देश पुन्हा विभागून सांगितला आहे. आणि येथे एकवचनाने कुशल-निर्देश करून बहुवचनाने समारोप (निगमन) करण्याचे कारण आधीच सांगितले आहे. जर धर्मांच्या कुशलत्वामध्ये एकात्मता प्राप्त होते, तर एकवचनाने प्रश्न का विचारला गेला नाही? कारण उद्देशात (मातिकेमध्ये) 'कुशल' हा शब्द धर्मांचे विशेषण असल्यामुळे, आणि त्या विशेषणाने युक्त असलेल्या धर्मांविषयी विचारले गेले असल्यामुळे, तसेच त्यांची संख्याविशेष अजून निश्चित न झाल्यामुळे (एकवचनाने प्रश्न विचारला गेला नाही). परंतु निर्देशात मात्र, विस्ताराने जाणलेल्या चार भूमींच्या द्वारे कुशलाला विशेषित करून दाखवले जाते, म्हणून “चार भूमींमधील कुशल” (चतूसु भूमीसु कुसलं) असे एकात्मतेने सांगणे योग्य आहे. कारण येथे 'कुशल' हा शब्द प्रधान आहे, आणि तो विशेष्य असलेल्या धर्मांची अपेक्षा न ठेवता, केवळ स्वतःच्या स्वभावात स्थित असलेल्या कुशलत्वाच्या आकारालाच (लक्षणालाच) ग्रहण करून प्रवृत्त होतो, म्हणून तो एकात्मतेलाच घेऊन प्रवृत्त होतो, भेदाला नाही, असे जाणावे.

1385. Dvādasa [Pg.190] akusalacittuppādāti etthāpi paṭhamākusalacittuppādo samayaphassādivasena bhedaṃ anāmasitvā somanassasahagatadiṭṭhigatasampayuttacittuppādabhāve ekattaṃ netvā vutto, evaṃ yāva dvādasamoti ‘‘dvādasa akusalacittuppādā’’ti vuttaṃ. Evaṃ catūsu bhūmīsu vipākotiādīsupi yathāyogaṃ yojetabbaṃ. Cittuppādāti ettha uppajjati etthāti uppādo, kiṃ uppajjati? Cittaṃ, cittassa uppādo cittuppādoti evaṃ avayavena samudāyopalakkhaṇavasena attho sambhavati. Evañhi sati cittacetasikarāsi cittuppādoti siddho hoti. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘cittameva uppādo cittuppādo’’ti aññassuppajjanakassa nivattanatthaṃ cittaggahaṇaṃ kataṃ, cittassa anuppajjanakabhāvanivattanatthaṃ uppādaggahaṇaṃ, cittuppādakaṇḍe vā ‘‘cittaṃ uppannaṃ hotī’’ti cittassa uppajjanakabhāvo pākaṭoti katvā ‘‘cittameva uppādo’’ti vuttaṃ, cittassa anuppajjanakassa nivattetabbassa sabbhāvā uppādaggahaṇaṃ katanti veditabbaṃ. Ayañcattho ‘‘dvepañcaviññāṇānī’’tiādīsu viya cittappadhāno niddesoti katvā vuttoti daṭṭhabbo.

१३८५. “बारा अकुशल चित्तुप्पाद” (द्वादस अकुसलचित्तुप्पादा) यामध्ये देखील पहिल्या अकुशल चित्तुप्पादाला समय, स्पर्श इत्यादींच्या आधारे होणाऱ्या भेदांचा उल्लेख न करता, 'सोमनस्ससहगत-दिट्ठिगतसंपयुत्त' (सोमनस्यसहगत दृष्टीगतसंप्रयुक्त) चित्तुप्पादाच्या रूपात एकात्मतेने सांगितले आहे; याचप्रमाणे बाराव्या अकुशल चित्तापर्यंत “बारा अकुशल चित्तुप्पाद” असे म्हटले आहे. याचप्रमाणे “चार भूमींमधील विपाक” (चतूसु भूमीसु विपाको) इत्यादींमध्ये देखील योग्यतेनुसार योजन करावे. 'चित्तुप्पाद' (चित्तोत्पाद) यामध्ये - “येथे उत्पन्न होते” म्हणून तो 'उप्पाद' (उत्पाद) होय. काय उत्पन्न होते? चित्त. चित्ताचा उत्पाद म्हणजे 'चित्तुप्पाद' होय. अशा प्रकारे अवयवाच्या (चेतसिकाच्या) द्वारे समुदायाचे (चित्त आणि चेतसिकांचे) लक्षण दर्शवण्याच्या पद्धतीने हा अर्थ संभवतो. असे असल्यास, चित्त आणि चेतसिकांचा समूह म्हणजे 'चित्तुप्पाद' हे सिद्ध होते. परंतु अट्ठकथेमध्ये मात्र, “चित्त हेच उत्पाद म्हणजे चित्तुप्पाद” असे म्हटले आहे, जेणेकरून चित्ताव्यतिरिक्त इतर उत्पन्न होणाऱ्या (रूपादी) गोष्टींचे निवारण व्हावे, म्हणून 'चित्त' हा शब्द घेतला आहे; आणि चित्ताच्या अनुत्पादकत्वाचे (उत्पन्न न होण्याच्या भावाचे) निवारण करण्यासाठी 'उप्पाद' हा शब्द घेतला आहे. किंवा चित्तुप्पादकंडात “चित्त उत्पन्न होते” या वाक्याने चित्ताचा उत्पादकभाव स्पष्ट झाला आहे, म्हणून “चित्त हेच उत्पाद” असे म्हटले आहे; आणि उत्पन्न न होणाऱ्या चित्ताचे निवारण करण्यासाठी 'उप्पाद' हा शब्द घेतला आहे, असे जाणावे. आणि हा अर्थ “द्विपञ्चविञ्ञाणानि” (द्विपंचविज्ञान) इत्यादींप्रमाणे चित्तप्रधान निर्देश असल्यामुळे सांगितला आहे, असे पाहावे।

1420. Chasu dvāresūti ettha pañcadvāre vattabbameva natthi, manodvārepi parittārammaṇameva javanaṃ tadārammaṇasaṅkhātaṃ bhavaṅgaṃ anubandhati. Tañhi parittassa kammassa vipāko, vipāko ca iṭṭhāniṭṭhārammaṇānubhavanaṃ, kammānurūpo ca vipāko hotīti parittakammavipāko parittārammaṇasseva anubhavanaṃ hoti. Tasmā sabbaṃ tadārammaṇaṃ ‘‘parittārammaṇa’’nti vuttaṃ. Yadi evaṃ mahaggatavipākopi mahaggatānubhavanameva āpajjatīti ce? Na, samādhippadhānassa kammassa appanāppattassa saññāvasārammaṇassa tādiseneva vipākena bhavitabbattā. Tasmā samādhi sukhānubhavanabhūto, sopi kammānurūpatoyeva kammārammaṇo hotīti daṭṭhabbo. Kammānurūpato eva ca tadārammaṇaṃ parittārammaṇampi mahaggatajavanaṃ nānubandhati. Tato eva paṭisandhiādibhūto kāmāvacaravipāko kammanimittampi parittameva ārammaṇaṃ karoti, na mahaggataṃ appamāṇaṃ vā. Yasmā pana vuttaṃ ‘‘mahaggatārammaṇo dhammo parittārammaṇassa dhammassa kammapaccayena paccayo, appamāṇārammaṇo dhammo parittārammaṇassa dhammassa kammapaccayena paccayo’’ti, na ca mahaggatappamāṇavipāko parittārammaṇo atthi, idha ca sabbakāmāvacaravipākānaṃ parittārammaṇatāva vuttā, tasmā kammānurūpato mahaggatappamāṇārammaṇampi [Pg.191] parittakammaṃ yadi paṭisandhiṃ deti, kammagatinimittārammaṇameva deti. Pavattivipākampi rūpādiparittārammaṇamevāti veditabbaṃ. Khīṇāsavānaṃ vāsanāvasena sativippayuttahasanaṃ pavattamānaṃ parittesveva pavattati, na itaresu kilesavirahe tādisahasanapaccayabhāvābhāvato. Tasmā tassa parittārammaṇatā vuttā. Khīṇāsavānaṃ asakkaccadānādīni ādarākaraṇavaseneva veditabbāni, na kosajjādiakusalavasena. Paṭippassaddhasabbussukkā hi te uttamapurisāti. Tesaṃ ādarākaraṇañca nirussukkatā evāti veditabbā.

१४२०. "सहा दवारांमध्ये" याविषयी पंचद्वाराच्या बाबतीत काही विशेष सांगण्याची गरजच नाही. मनोद्वाराच्या बाबतीतही, परित्त (कामावचर) आलंबन असलेल्या जवनाच्या मागे तदारंमण नावाचे भवांग अनुगमन करते. कारण ते (तदारंमण) परित्त कर्माचा विपाक आहे. आणि विपाक म्हणजे इष्ट व अनिष्ट आलंबनाचा अनुभव घेणे होय. तसेच विपाक कर्माच्या अनुरूपच असतो, म्हणून परित्त कर्माचा विपाक केवळ परित्त आलंबनाचाच अनुभव घेणारा असतो. म्हणूनच सर्व तदारंमणांना 'परित्त-आलंबन' असे म्हटले आहे. जर असे असेल, तर mahaggata विपाक देखील केवळ mahaggata आलंबनाचाच अनुभव घेणारा असावा, असे जर म्हटले तर? नाही, कारण समाधीची प्रधानता असलेल्या, अप्पनावस्थेला प्राप्त झालेल्या आणि संज्ञेच्या प्रभावाने आलंबन घेणाऱ्या mahaggata कर्माचा विपाक देखील तसाच (त्या कर्मासारखाच) असणे योग्य आहे. म्हणून समाधीच्या सुखाचा अनुभव घेणारा तो विपाक देखील कर्माच्या अनुरूपच कर्माचे आलंबन घेणारा असतो, असे जाणावे. आणि कर्माच्या अनुरूपतेमुळेच, तदारंमण हे परित्त आलंबन असणारे असले तरी mahaggata जवनाच्या मागे जात नाही. म्हणूनच प्रतिसंधी इत्यादी स्वरूपातील कामावचर विपाक हा कर्मनिमित्ताला देखील केवळ परित्त आलंबनच बनवतो, mahaggata किंवा अप्पमाण (लोकोत्तर) आलंबन बनवत नाही. परंतु ज्याअर्थी असे म्हटले आहे की, "mahaggata आलंबन असलेला धर्म हा परित्त आलंबन असलेल्या धर्माला कर्मप्रत्ययाने प्रत्यय होतो, आणि अप्पमाण आलंबन असलेला धर्म हा परित्त आलंबन असलेल्या धर्माला कर्मप्रत्ययाने प्रत्यय होतो", आणि mahaggata किंवा अप्पमाण विपाक हा परित्त आलंबन असणारा नसतो, आणि येथे सर्व कामावचर विपाकांचे केवळ परित्त आलंबन असणेच सांगितले आहे, म्हणून कर्माच्या अनुरूपतेनुसार, mahaggata किंवा अप्पमाण आलंबन असणारे देखील परित्त कर्म जर प्रतिसंधी देत असेल, तर ते केवळ कर्म किंवा गतिनिमित्त आलंबनच देते. प्रवृत्ती विपाक देखील केवळ रूप इत्यादी परित्त आलंबन असणाराच असतो, असे जाणावे. क्षीणासवांचे (अर्हतांचे) वासनेच्या प्रभावाने होणारे स्मृति-विप्रयुक्त हास्य केवळ परित्त आलंबनांच्या बाबतीतच प्रवृत्त होते, इतरांच्या बाबतीत नाही; कारण क्लेशांचा अभाव असल्यामुळे तशा हास्याला कारणीभूत असणाऱ्या गोष्टींचा अभाव असतो. म्हणूनच त्याचे परित्त आलंबन असणे सांगितले आहे. क्षीणासवांचे अनादरपूर्वक दान देणे इत्यादी कृत्ये केवळ आदर न करण्याच्या (निरुत्सुकतेच्या) प्रभावानेच जाणावीत, आळस इत्यादी अकुशलाच्या प्रभावाने नाही. कारण ते सर्व प्रकारच्या चिंता व व्याकुळतेपासून मुक्त झालेले उत्तम पुरुष आहेत. त्यांचे आदर न करणे हे केवळ निरुत्सुकता आहे, असे जाणावे।

1421. Atipaguṇānanti vacanaṃ nirādarassa ñāṇavippayuttapaccavekkhaṇassa visayadassanaṃ, na tassevāti visayaniyamanaṃ. Ñāṇasampayuttassapi hi atipaguṇānaṃ visayatā suṭṭhutaraṃ hoti eva. Yathā paguṇaṃ ganthaṃ sajjhāyanto dve tayo vācanāmagge gatepi na sallakkheti ñāṇavippayuttasatimantena sajjhāyitattā, evaṃ paguṇajjhānesupi pavatti hotīti āha ‘‘atipaguṇāna’’ntiādi. Kasiṇanimittādipaññattīti pubbe dassitaṃ sabbaṃ upādāpaññattimāha. Taṃ pana rūpādayo viya avijjamāno vijjamāno ca atthoti ācariyā vadanti. Sammutisacce pana vuccamānānaṃ kasiṇanimittādi vācāvatthumattato vacanavohāreneva paññattīti vuccati. Tassa hi paññāpanaṃ avijjamānapaññattīti tassa avijjamānattaṃ aṭṭhakathāyaṃ vuttanti. Avijjamānampi pana taṃ vijjamānamiva gahetvā pavattamānāya saññāya parittādīsu ‘‘ayaṃ nāma dhammo ārammaṇa’’nti na sakkā vattuṃ te eva dhamme upādāya pavattamānāyapi dhammesveva aṭṭhānato. Tasmā sā sasampayuttā parittādiārammaṇāti na vattabbāti vuttā. Navattabbārammaṇāti idaṃ pana vacanaṃ yathāgahitākārassa saññāvisayassa navattabbataṃ sandhāya navattabbaṃ ārammaṇaṃ etesanti navattabbārammaṇā, cittuppādāti aññapadatthasamāsaṃ katvā aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ.

१४२१. "अतिपगुणानं" (अतिशय सराव झालेल्या) हे वचन अनादरयुक्त ज्ञान-विप्रयुक्त प्रत्यावेक्षणाच्या विषयाचे दर्शन घडवणारे आहे, केवळ त्याचाच विषय आहे असे विषयाचे नियमन करणारे नाही. कारण ज्ञान-संप्रयुक्त चित्तासाठी देखील अतिशय सराव झालेल्या गोष्टींचा विषय असणे अधिक चांगल्या प्रकारे शक्य असतेच. ज्याप्रमाणे एखाद्या पाठाचा चांगला सराव असलेला मनुष्य त्याचे पठण करताना, ज्ञान-विप्रयुक्त स्मृतीच्या प्रभावाने पठण केल्यामुळे, दोन किंवा तीन ओळी निघून गेल्या तरी त्याचे विशेष लक्ष जात नाही, त्याचप्रमाणे सराव झालेल्या ध्यानांच्या बाबतीतही प्रवृत्ती होते, म्हणून "अतिपगुणानं" इत्यादी म्हटले आहे. "कसिणनिमित्तादिपञ्ञत्ति" या शब्दाने पूर्वी दर्शवलेली सर्व उपादा-प्रज्ञप्ती सांगितली आहे. परंतु आचार्य म्हणतात की, रूप इत्यादींप्रमाणे ती अविद्यमान आणि विद्यमान अर्थ स्वरूपाची असते. संवृति-सत्यामध्ये सांगितले जाणारे कसिण-निमित्त इत्यादी केवळ वाणीचे विषय असल्यामुळे केवळ व्यावहारिक भाषेच्या दृष्टीने 'प्रज्ञप्ती' म्हटले जाते. कारण त्याचे प्रज्ञापन हे 'अविद्यमान प्रज्ञप्ती' आहे, आणि त्याचे अविद्यमान असणे अट्ठकथेमध्ये सांगितले आहे. परंतु अविद्यमान असूनही त्याला विद्यमान असल्यासारखे ग्रहण करून प्रवृत्त होणाऱ्या संज्ञेच्या द्वारे, परित्त इत्यादींमध्ये "हा अमुक धर्म आलंबन आहे" असे म्हणता येत नाही; कारण त्या धर्मांचा आश्रय घेऊन प्रवृत्त होत असूनही ती संज्ञेच्या पातळीवर त्या धर्मांवर स्थिर राहत नाही. म्हणूनच ती संप्रयुक्त धर्मांसह 'परित्त इत्यादी आलंबन असणारी' असे म्हणता येत नाही, असे म्हटले आहे. "न वक्तब्ब-आलंबन" हे वचन ज्या प्रकारे ग्रहण केले आहे त्या संज्ञेच्या विषयाच्या अकथनीयतेला उद्देशून म्हटले आहे. "ज्यांचे आलंबन अकथनीय आहे ते 'न-वक्तब्ब-आलंबन' चित्तोत्पाद होत" असा अन्यपदार्थ समास करून अट्ठकथेमध्ये सांगितले आहे।

Catupaññāsacittuppādānaṃ rūpassa ca vasena pañcapaṇṇāsāya. Kevalanti vinā parāmasanena. Aniṭṭhaṅgatavasenāti anicchayagamanavasena, anicchayaṃ vā dveḷhaṃ gato cittuppādo aniṭṭhaṅgato, tenākārena pavatti ‘‘aniṭṭhaṅgatavasena pavattī’’ti vuttā. Nānārammaṇesu cittassa vikkhipanaṃ vikkhepo. Anavaṭṭhānaṃ avūpasamo. Gotrabhuvodāne gotrabhūti gahetvā ‘‘gotrabhukāle’’ti āha.

चौपन्न चित्तोत्पाद आणि रूप यांच्याद्वारे पंचावन्न (कामावचर धर्मांच्या) बाबतीत. 'केवलं' म्हणजे परामर्शाशिवाय. 'अनिठ्ठंगतवसेन' म्हणजे अनिर्णयाकडे जाण्याच्या प्रभावाने; किंवा जो चित्तोत्पाद अनिर्णयाला किंवा दुविधतेला प्राप्त झाला आहे तो 'अनिठ्ठंगत' होय. त्या प्रकारे प्रवृत्त होण्याला "अनिठ्ठंगतवसेन प्रवृत्ती" असे म्हटले आहे. विविध आलंबनांमध्ये चित्ताचे विखुरणे म्हणजे 'विक्षेप' होय. अस्थिरता म्हणजे 'अव्युपशम' होय. गोत्रभू आणि वोदान यांना 'गोत्रभू' असे ग्रहण करून "गोत्रभू काळात" असे म्हटले आहे।

Sabbatthapādakacatutthanti [Pg.192] idha sabbattha-saddo sāmiattho daṭṭhabbo, sabbesu vā vipassanādīsu pādakaṃ kāraṇaṃ sabbatthapādakanti phalassa visayabhāvena niddeso. Ākāsakasiṇacatutthanti paricchedākāsakasiṇacatutthamāha. Tañhi rūpāvacaraṃ, na itaranti. Kusalatopi dvādasavidhaṃ kiriyatopīti catuvīsatividhatā vuttā hoti. Vaṭṭassapi pādakaṃ hotiyevāti kusalaṃ kiriyañca ekato katvā sabbatthapādakaṃ vuttanti kiriyajjhānassa avaṭṭapādakattā sāsaṅkaṃ vadati. Mahaggatacitte samodahatīti idaṃ ‘‘so evaṃ samāhite citte’’tiādinā nayena vuttaṃ pākaṭaṃ pādakajjhānacittaṃ parikammehi gahetvā citte rūpakāyaṃ adhiṭṭhānacittena samodahatīti katvā vuttaṃ. Pādakajjhānacittaṃ rūpakāye samodahatīti idampi yathāvuttaṃ pādakajjhānacittaṃ ārammaṇaṃ katvā cittasantānaṃ rūpakāye samodahitaṃ tadanugatikaṃ katvā adhiṭṭhātīti katvā vuttaṃ, idaṃ pana adhiṭṭhānadvayaṃ adissamānakāyataṃ dissamānakāyatañca āpādeti. Gantukāmatāparikammavasena taṃsampayuttāya saññāya sukhasaññālahusaññābhāvato gamanampi nipphādetīti daṭṭhabbaṃ.

"सब्बत्थपादकचतुत्थं" यामध्ये 'सब्बत्थ' हा शब्द स्वामी-अर्थात जाणावा. किंवा सर्व विपश्यना इत्यादींमध्ये जे पायाभूत कारण असते ते 'सब्बत्थपादक' होय; हा फळाच्या विषयभावाने केलेला निर्देश आहे. "आकासकसिणचतुत्थं" याने परिच्छेदाकाश-कसिण चतुर्थ ध्यान सांगितले आहे. कारण ते रूपावचर आहे, इतर नाही. कुशलतेच्या दृष्टीने देखील बारा प्रकारचे आणि क्रियेच्या दृष्टीने देखील मिळून चोवीस प्रकारची विविधता सांगितली आहे. "संसारासाठी देखील पादक असतेच" असे म्हणून, कुशल आणि क्रिया ध्यानाला एकत्र करून 'सब्बत्थपादक' म्हटले आहे; कारण क्रिया ध्यान हे संसाराचे पादक नसल्यामुळे शंका उपस्थित करून असे म्हटले आहे. "महग्गत चित्तामध्ये समाविष्ट करतो" हे "तो अशा प्रकारे समाहित चित्त असताना" इत्यादी पद्धतीने सांगितलेले प्रसिद्ध पादक-ध्यान चित्त परिकर्मांच्या द्वारे ग्रहण करून, चित्तामध्ये रूपकायाला अधिष्ठान चित्ताने समाविष्ट करतो, या अर्थाने म्हटले आहे. "पादक-ध्यान चित्त रूपकायामध्ये समाविष्ट करतो" हे देखील पूर्वोक्त पादक-ध्यान चित्ताला आलंबन बनवून, चित्त-संतानाला रूपकायामध्ये समाविष्ट करून, त्याला अनुगामी बनवून अधिष्ठान करतो, या अर्थाने म्हटले आहे; आणि हे दोन्ही प्रकारचे अधिष्ठान अदृश्य शरीरत्व आणि दृश्य शरीरत्व प्राप्त करून देते. जाण्याच्या इच्छेच्या परिकर्माच्या प्रभावाने, त्याच्याशी संप्रयुक्त असलेल्या संज्ञेमध्ये सुख-संज्ञा आणि लघु-संज्ञा निर्माण होत असल्यामुळे, ते गमनाची क्रिया देखील साध्य करते, असे जाणावे।

Sotāpannassa cittanti sotāpannassa pāṭipuggalikaṃ maggaphalacittanti veditabbaṃ. Mārādīnañhi bhagavato cittajānanaṃ vuttanti cetopariyañāṇalābhī kasmā sāsavacittaṃ na jānissatīti. Chinnavaṭumakā chinnasaṃsāravaṭṭā buddhā. Maggaphalanibbānapaccavekkhaṇatopīti ettha maggaphalapaccavekkhaṇāni tāva pubbenivāsānussatiñāṇena maggaphalesu ñātesu pavattanti, nibbānapaccavekkhaṇañca nibbānārammaṇesu appamāṇadhammesu ñātesūti maggādipaccavekkhaṇāni pubbenivāsānussatiñāṇassa appamāṇārammaṇataṃ sādhentīti veditabbāni. ‘‘Appamāṇā khandhā pubbenivāsānussatiñāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo’’icceva (paṭṭhā. 2.12.58) hi vuttaṃ, na nibbānanti. Tasmā pubbenivāsānussatiñāṇena eva maggaphalapaccavekkhaṇakicce vuccamānepi nibbānapaccavekkhaṇatā na sakkā vattuṃ, aṭṭhakathāyaṃ pana tassapi nibbānārammaṇatā anuññātāti dissati. Kāmāvacarenibbattissatīti nibbattakkhandhajānanamāha. Nibbānadhātuyā parinibbāyissatīti nibbānārammaṇehi maggaphalehi kilesaparinibbānabhūtehi parinibbāyissatīti attho sambhavati.

‘सोतापन्नाचे चित्त’ म्हणजे सोतापन्नाचे वैयक्तिक असलेले मार्गचित्त व फळचित्त असे समजावे. कारण मार इत्यादींना भगवंतांच्या चित्ताचे ज्ञान असल्याचे सांगितले आहे, तर मग चेतोपरियज्ञान प्राप्त असलेला पुरुष इतरांच्या सास्रव चित्ताला (आसवयुक्त चित्ताला) का बरे जाणणार नाही? ‘छिन्नवटुमक’ म्हणजे ज्यांनी संसाराचे चक्र छिन्न (नष्ट) केले आहे असे बुद्ध होत. ‘मार्ग, फळ आणि निर्वाण यांच्या प्रत्यवेक्षणामुळे’ याविषयी – येथे प्रथम पूर्वेनिवासानुस्मृतिज्ञानाने मार्ग व फळ जाणले असता मार्ग-फळ प्रत्यवेक्षणे प्रवृत्त होतात, आणि निर्वाण प्रत्यवेक्षण हे निर्वाण आलंबन असलेल्या अप्रमाण (लोकोत्तर) धर्मांचे ज्ञान झाल्यावर प्रवृत्त होते; म्हणून मार्ग इत्यादींचे प्रत्यवेक्षण हे पूर्वेनिवासानुस्मृतिज्ञानाच्या अप्रमाण-आलंबनत्वाला सिद्ध करते, असे समजावे. कारण “अप्रमाण स्कंध हे पूर्वेनिवासानुस्मृतिज्ञानाचे आलंबनप्रत्ययाने प्रत्यय होतात” असेच म्हटले आहे, निर्वाण नव्हे. म्हणून पूर्वेनिवासानुस्मृतिज्ञानानेच मार्ग-फळ प्रत्यवेक्षणाचे कार्य सांगितले जात असले तरी, निर्वाण प्रत्यवेक्षणत्व सांगता येत नाही; परंतु अट्ठकथेमध्ये त्याचेही (पूर्वेनिवासानुस्मृतिज्ञानाचेही) निर्वाण-आलंबनत्व मान्य केले असल्याचे दिसून येते. “कामावचरामध्ये उत्पन्न होईल” या वचनाने उत्पन्न होणाऱ्या स्कंधांचे ज्ञान सांगितले आहे. “निर्वाणधातूने परिनिर्वाण पावेल” याचा अर्थ असा संभवतो की, निर्वाण आलंबन असलेल्या आणि क्लेश-परिनिर्वाणरूप असलेल्या मार्ग व फळांच्या द्वारे तो परिनिर्वाण पावेल.

1429. Asahajātattāti [Pg.193] asampayuttattāti attho. Na hi arūpadhammānaṃ arūpadhammehi sahajātatā sampayogato aññā atthīti. ‘‘Aññadhammārammaṇakāle’’ti vuttaṃ, maggārammaṇakālepi pana garuṃ akaraṇe maggādhipatibhāvena navattabbatā yojetabbā.

१४२९. ‘असहजातत्वामुळे’ याचा अर्थ ‘असंप्रयुक्तत्वामुळे’ (न जोडले गेल्यामुळे) असा आहे. कारण अरूप धर्मांची (नामधर्मांची) इतर अरूप धर्मांशी सहजातता ही संप्रयोगाव्यतिरिक्त दुसरी कोणतीही नसते. “इतर धर्मांच्या आलंबन काळात” असे म्हटले आहे. परंतु मार्ग आलंबन काळातही (मार्गाला) आदरणीय (गुरू) न केल्यास, मार्गाधिपतिभावाने ते सांगता येत नाही, असे योजावे.

1433. Niyogāti niyogatoti imamatthaṃ sandhāya ‘‘niyamenā’’ti āha, niyogavanto vā niyogā, niyatāti attho. Cittuppādakaṇḍe hi bodhitesu cittuppādesu ekantena anāgatārammaṇo koci natthīti.

१४३३. ‘नियोगा’ म्हणजे नियोगाने (नियमितपणे जोडलेले असणे). हा अर्थ लक्षात घेऊन “नियमाने” असे म्हटले आहे. किंवा जे नियोगयुक्त आहेत ते ‘नियोग’ होत, म्हणजेच ‘नियत’ (निश्चित) असा अर्थ आहे. कारण चित्तोत्पादकांडात स्पष्ट केलेल्या चित्तोत्पादांमध्ये एकांताने (निश्चितपणे) अनागत-आलंबन असलेला कोणताही चित्तोत्पाद नाही.

1434. Kammaṃ vā kammanimittaṃ vā ārabbha pavattiyaṃ atītārammaṇāvāti vuttaṃ, kammanimittaṃ pana ārabbha pavattiyaṃ paccuppannārammaṇabhāvañca paṭisandhiyā paṭiccasamuppādavibhaṅgavaṇṇanāyaṃ vakkhati. Tasmā idaṃ manodvāracutiyaṃ atītakammanimittaṃ manodvāre āpāthagataṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Satadārammaṇāya cutiyā pañcacittakkhaṇāvasiṭṭhāyuke gatinimitte paṭisandhiyā pavattāya cattāri bhavaṅgāni paccuppannārammaṇāni, itarattha ca cha sandhāyāha ‘‘tato paraṃ bhavaṅgakāle cā’’ti. Yadā hi gatinimittārammaṇe javane pavatte anuppanne eva tadārammaṇe cuti hoti rūpāvacarārūpāvacarasattassa viya kāmadhātuṃ upapajjantassa, tadā paṭisandhito parāni cha bhavaṅgāni paccuppannārammaṇāni hontīti. Diṭṭhisampayuttehi assādanādīni saparāmāsāneva daṭṭhabbāni. Paṇṇattinibbānārammaṇānañca javanānaṃ purecārikakāleti yesaṃ purecārikakāle ekantena āvajjanāya atītādiārammaṇabhāvena navattabbatā, tesaṃ vasena nayaṃ dasseti. Nibbānārammaṇānampi javanānaṃ purecārikakāle sā tathā na vattabbā, na pana ekantena maggaphalavīthīsu tassā anibbānārammaṇattā.

१४३४. “कर्म किंवा कर्मनिमित्ताला अनुसरून प्रवृत्तीमध्ये ते अतीत-आलंबनच असतात” असे म्हटले आहे. परंतु कर्मनिमित्ताला अनुसरून प्रवृत्तीमध्ये आणि प्रतिसंधीमध्ये प्रत्युत्पन्न-आलंबनत्व असणे हे पटिच्चसमुप्पादविभंगवर्णनेमध्ये (अट्ठकथाकार स्वतः) सांगतील. म्हणून हे वचन मनोद्वारच्युतीमध्ये मनोद्वारासमोर आलेल्या अतीत कर्मनिमित्ताला उद्देशून म्हटले आहे, असे समजावे. तदारंभासह (तदालंबनासह) होणाऱ्या च्युतीमध्ये, पाच चित्तक्षणशिल्लक राहिलेल्या गतिनिमित्तामध्ये प्रतिसंधी प्रवृत्त झाली असता चार भवंगे प्रत्युत्पन्न-आलंबन असतात; आणि इतर ठिकाणी सहा भवंगे असतात, हे लक्षात घेऊन “त्यानंतर भवंगकाळात” असे म्हटले आहे. कारण जेव्हा गतिनिमित्त आलंबन असलेले जवन प्रवृत्त झाले असता, तदालंबन उत्पन्न होण्यापूर्वीच च्युती होते – जसे रूपावचर व अरूपावचर प्राण्यांचे कामधातूमध्ये उत्पन्न होताना होते – तेव्हा प्रतिसंधीनंतरचे सहा भवंग प्रत्युत्पन्न-आलंबन असतात, असे समजावे. दृष्टीसंप्रयुक्त चित्तांनी होणारे आस्वादन इत्यादी हे सपरामास (परामर्शयुक्त) च समजावे. “प्रज्ञप्ति आणि निर्वाण आलंबन असलेल्या जवनांच्या पूर्वगामी काळात” या वचनाने, ज्यांच्या पूर्वगामी काळात एकांताने आवर्जनाचे अतीत इत्यादी आलंबनत्व सांगता येत नाही, त्यांच्याद्वारे पद्धत दर्शविली आहे. निर्वाण आलंबन असलेल्या जवनांच्या पूर्वगामी काळातही ती (आवर्जना) तशी (अतीत इत्यादी आलंबन असलेली) सांगता येत नाही; परंतु एकांताने नव्हे, कारण मार्ग-फळ विथींमध्ये तिचे अनिर्वाण-आलंबनत्व असते.

Ime gandhāti nanu paccuppannā gandhā gahitā, kathaṃ ettha anāgatārammaṇatā hotīti? ‘‘Aṭṭhārasavassādhikāni dve vassasatāni mā sussiṃsū’’ti pavattito, anāgate mā sussiṃ sūti hi anāgataṃ gandhaṃ gahetvā pavattatīti adhippāyo. Cittavasena kāyaṃ pariṇāmento abhimukhībhūtaṃ tadā vijjamānameva kāyaṃ ārammaṇaṃ karotīti paccuppannārammaṇaṃ adhiṭṭhānacittaṃ hoti. Tathā attano kāyassa dīgharassāṇuthūlanīlādibhāvāpādanavasena aññassa ca pāṭihāriyassa karaṇe yojetabbaṃ[Pg.194]. Etthantare ekadvesantativārā veditabbāti etthantare pavattā rūpasantatiarūpasantativārā ekadvesantativārā nāmāti veditabbāti attho. Atiparittasabhāvautuādisamuṭṭhānā vā ‘‘ekadvesantativārā’’ti vuttā. Ubhayametaṃ paccuppannanti addhāpaccuppannaṃ hontaṃ etaṃ ubhayaṃ hotīti attho. Saṃhīratīti taṇhādiṭṭhābhinandanāhi ākaḍḍhīyati.

“हे गंध” या वचनाने प्रत्युत्पन्न (वर्तमान) गंधच ग्रहण केले आहेत ना, मग येथे अनागत-आलंबनत्व (भविष्यातील आलंबनत्व) कसे काय होते? अशी शंका येते. “अठरा वर्षांपेक्षा अधिक दोनशे वर्षे हे गंध सुकू नयेत” अशा प्रकारे चित्त प्रवृत्त झाल्यामुळे, भविष्यात “सुकू नयेत” असे म्हणून अनागत गंधाला ग्रहण करून चित्त प्रवृत्त होते, असा अट्ठकथाकारांचा अभिप्राय आहे. चित्ताच्या प्रभावाने शरीराला वळवणारा पुरुष, समोर असलेल्या आणि त्या वेळी विद्यमान असलेल्या शरीरालाच आलंबन करतो, म्हणून अधिष्ठानचित्त हे प्रत्युत्पन्न-आलंबन असते. त्याचप्रमाणे स्वतःच्या शरीराला लांब, आखूड, लहान, मोठे, निळे इत्यादी रूपांमध्ये आणण्याच्या बाबतीत आणि इतर प्रातिहार्य (चमत्कार) करण्याच्या बाबतीतही हेच योजावे. “या दरम्यान एक किंवा दोन संततीवार समजावेत” याचा अर्थ असा की, या दरम्यान प्रवृत्त होणारे रूपसंतती आणि अरूपसंततीचे वार हे ‘एक-दोन संततीवार’ म्हणून समजावेत. किंवा अत्यंत लहान स्वभावाच्या ऋतू इत्यादींमुळे उत्पन्न होणाऱ्या संततींना ‘एक-दोन संततीवार’ म्हटले आहे. “हे दोन्ही प्रत्युत्पन्न आहेत” याचा अर्थ असा की, अद्धाप्रत्युत्पन्न (काळाच्या दृष्टीने वर्तमान) असलेले हे दोन्ही आहेत. ‘संहीरती’ (आकर्षिले जाते) म्हणजे तृष्णा, दृष्टी आणि अभिनंदनाद्वारे ओढले जाते.

Kecīti abhayagirivāsinoti vadanti, te pana cittassa ṭhitikkhaṇaṃ na icchantīti ‘‘ṭhitikkhaṇe vā paṭivijjhatī’’ti na vattabbaṃ siyā. Tathā ye ‘‘iddhimassa ca parassa ca ekakkhaṇe vattamānaṃ cittaṃ uppajjatī’’ti vadanti, tesaṃ ‘‘ṭhitikkhaṇe vā bhaṅgakkhaṇe vā paṭivijjhatī’’ti vacanaṃ na sameti. Na hi tasmiṃ khaṇadvaye uppajjamānaṃ paracittena saha ekakkhaṇe uppajjati nāmāti. Ṭhitibhaṅgakkhaṇesu ca uppajjamānaṃ ekadesaṃ paccuppannārammaṇaṃ, ekadesaṃ atītārammaṇaṃ āpajjati. Yañca vuttaṃ ‘‘parassa cittaṃ jānissāmīti rāsivasena mahājanassa citte āvajjite’’ti, ettha ca mahājano attanā pare aneke puggalāti paresaṃ cittaṃ jānissāmīti āvajjanappavatti vattabbā siyā. Athāpi parassāti mahājanassāti attho sambhaveyya, tathāpi tassa puggalasseva vā cittarāsiṃ āvajjitvā ekassa paṭivijjhanaṃ ayuttaṃ. Na hi rāsiāvajjanaṃ ekadesāvajjanaṃ hotīti. Tasmā tehi ‘‘mahājanassa citte āvajjite’’tiādi na vattabbaṃ.

‘केची’ (काही आचार्य) म्हणजे अभयगिरिवासी असे म्हणतात. परंतु ते चित्ताचा स्थितिक्षण मानत नसल्यामुळे, “स्थितिक्षणात प्रतिवेध करतो (जाणतो)” असे म्हणणे योग्य होणार नाही. त्याचप्रमाणे जे असे म्हणतात की, “ऋद्धिमंत आणि इतर व्यक्ती यांचे चित्त एकाच क्षणात वर्तमान काळामध्ये उत्पन्न होते”, त्यांचे “स्थितिक्षणात किंवा भंगक्षणात प्रतिवेध करतो” हे वचन सुसंगत ठरत नाही. कारण त्या दोन क्षणांमध्ये उत्पन्न होणारे चित्त हे दुसऱ्याच्या चित्तासह एकाच क्षणात उत्पन्न होते असे म्हणता येत नाही. आणि स्थितिक्षण व भंगक्षण यांमध्ये उत्पन्न होणारे चित्त हे एका अंशाने प्रत्युत्पन्न-आलंबन आणि एका अंशाने अतीत-आलंबन बनते. आणि जे म्हटले आहे की, “दुसऱ्याचे चित्त जाणीन अशा उद्देशाने समूहाच्या रूपाने महाजनाच्या चित्ताचे आवर्जन केले असता”, येथे ‘महाजन’ म्हणजे स्वतःव्यतिरिक्त इतर अनेक व्यक्ती होत; म्हणून “इतरांच्या चित्ताला जाणीन” अशी आवर्जनाची प्रवृत्ती सांगावी लागेल. जरी ‘परस्स’ (दुसऱ्याचे) याचा अर्थ ‘महाजनाचे’ असा संभवत असला, तरीही त्या व्यक्तीच्या चित्तसमूहाचे आवर्जन करून एकाच चित्ताचा प्रतिवेध करणे अयोग्य आहे. कारण समूहाचे आवर्जन करणे हे एका भागाचे आवर्जन करणे नव्हे. म्हणून त्यांनी “महाजनाच्या चित्ताचे आवर्जन केले असता” इत्यादी म्हणू नये.

Yaṃ pana te vadanti ‘‘yasmā iddhimassa ca parassa ca ekakkhaṇe cittaṃ uppajjatī’’ti, tatthāyaṃ adhippāyo siyā – cetopariyañāṇalābhī parassa cittaṃ ñātukāmo pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya atītādivibhāgaṃ akatvā cittasāmaññena ‘‘imassa cittaṃ jānāmī’’ti parikammaṃ katvā puna pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya sāmaññeneva cittaṃ āvajjitvā tiṇṇaṃ catunnaṃ vā parikammānaṃ anantarā cetopariyañāṇena paracittaṃ paṭivijjhati vibhāveti rūpaṃ viya dibbacakkhunā. Tato paraṃ pana kāmāvacaracittehi sarāgādivavatthānaṃ hoti nīlādivavatthānaṃ viya. Tattha dibbacakkhunā diṭṭhahadayavatthurūpassa sattassa abhimukhībhūtassa cittasāmaññena cittaṃ āvajjayamānaṃ āvajjanaṃ abhimukhībhūtaṃ vijjamānaṃ cittaṃ ārammaṇaṃ katvā cittaṃ āvajjeti. Parikammāni ca taṃ taṃ vijjamānaṃ cittaṃ cittasāmaññeneva ārammaṇaṃ [Pg.195] katvā cittajānanaparikammāni hutvā pavattanti. Cetopariyañāṇaṃ pana vijjamānaṃ cittaṃ paṭivijjhantaṃ vibhāventaṃ tena saha ekakkhaṇe eva uppajjati. Tattha yasmā santānassa santānaggahaṇato ekattavasena āvajjanādīni cittantveva pavattāni, tañca cittameva, yaṃ cetopariyañāṇena vibhāvitaṃ, tasmā samānākārappavattito na aniṭṭhe maggaphalavīthito aññasmiṃ ṭhāne nānārammaṇatā āvajjanajavanānaṃ hoti. Paccuppannārammaṇañca parikammaṃ paccuppannārammaṇassa cetopariyañāṇassa āsevanapaccayoti siddhaṃ hoti. Atītattiko ca evaṃ abhinno hoti. Aññathā santatipaccuppanne addhāpaccuppanne ca paccuppannanti idha vuccamāne atītānāgatānañca paccuppannatā āpajjeyya, tathā ca sati ‘‘paccuppanno dhammo paccuppannassa dhammassa anantarapaccayena paccayo’’tiādi vattabbaṃ siyā, na ca taṃ vuttaṃ. ‘‘Atīto dhammo paccuppannassa dhammassa anantarapaccayena paccayo, purimā purimā atītā khandhā pacchimānaṃ pacchimānaṃ paccuppannānaṃ khandhānaṃ anantara…pe… anulomaṃ gotrabhussā’’tiādivacanato (paṭṭhā. 2.18.5) pana addhāsantatipaccuppannesveva anantarātītā cattāro khandhā atītāti viññāyanti, na ca abhidhammamātikāya āgatassa paccuppannapadassa addhāsantatipaccuppannapadatthatā katthaci pāḷiyaṃ vuttā. Tasmā tehi iddhimassa ca parassa ca ekakkhaṇe cittuppattiyā cetopariyañāṇassa paccuppannārammaṇatā vuttā. Yadā pana ‘‘yaṃ imassa cittaṃ pavattaṃ, taṃ jānāmi. Yaṃ bhavissati, taṃ jānissāmī’’ti vā ābhogaṃ katvā pādakajjhānasamāpajjanādīni karoti, tadā āvajjanaparikammāni cetopariyañāṇañca atītānāgatārammaṇāneva honti āvajjaneneva vibhāgassa katattā.

परंतु ते (आचार्य) जे म्हणतात की, 'ज्याअर्थी ऋद्धिवान (सिद्धी प्राप्त) व्यक्तीचे आणि दुसऱ्या व्यक्तीचे चित्त एकाच क्षणी उत्पन्न होते', त्याविषयी असा अभिप्राय असावा – चेतोपरियज्ञान (दुसऱ्यांच्या मनाचे ज्ञान) प्राप्त केलेली व्यक्ती दुसऱ्याचे चित्त जाणून घेण्याची इच्छा धरून, पादकध्यान (मूलभूत ध्यान) समापन्न करून (त्यात प्रवेश करून) व त्यातून उठून, भूतकाळ इत्यादींचे वर्गीकरण न करता, सामान्य चित्ताने 'मी याच्या चित्ताला जाणतो' असे परिकर्म (पूर्वतयारी) करते. त्यानंतर पुन्हा पादकध्यानात समापन्न होऊन व त्यातून उठून, सामान्य चित्तानेच चित्ताचे आवर्जन (लक्ष केंद्रित) करून, तीन किंवा चार परिकर्मांनंतर चेतोपरियज्ञानाने दुसऱ्याच्या चित्ताचा वेध घेते (ते स्पष्टपणे जाणते), ज्याप्रमाणे दिव्यचक्षूने रूप पाहिले जाते. त्यानंतर मात्र कामावचर चित्तांद्वारे, निळ्या रंगाच्या वर्गीकरणाप्रमाणे, सरागी (रागयुक्त) इत्यादी चित्तांचे वर्गीकरण होते. तेथे दिव्यचक्षूने ज्याचे हृदयवस्तू रूप पाहिले गेले आहे अशा समोर उपस्थित असलेल्या प्राण्याच्या सामान्य चित्ताने चित्ताचे आवर्जन करणारे आवर्जन चित्त, समोर उपस्थित असलेल्या विद्यमान चित्ताला आलंबन (विषय) करून चित्ताचे आवर्जन करते. आणि परिकर्म चित्ते देखील त्या त्या विद्यमान चित्ताला सामान्य चित्तानेच आलंबन करून चित्त जाणून घेण्याची परिकर्मे होऊन प्रवृत्त होतात. चेतोपरियज्ञान मात्र विद्यमान चित्ताचा वेध घेत व ते स्पष्ट करत, त्याच चित्तासह एकाच क्षणी उत्पन्न होते. तेथे ज्याअर्थी चित्तसंततीच्या ग्रहणामुळे एकत्वाच्या रूपाने आवर्जन इत्यादी चित्त म्हणूनच प्रवृत्त होतात, आणि चेतोपरियज्ञानाने जे स्पष्ट केले जाते ते देखील चित्तच असते; म्हणून समान प्रकारे प्रवृत्त होत असल्यामुळे, अनिष्ट अशा मार्ग-फल वीथीव्यतिरिक्त इतर कोणत्याही ठिकाणी आवर्जन व जवन चित्तांचे आलंबन वेगवेगळे (नानारंमणी) होत नाही. आणि वर्तमान आलंबन असलेले परिकर्म हे वर्तमान आलंबन असलेल्या चेतोपरियज्ञानाचा आसेवनप्रत्यय (पुनरावृत्ती प्रत्यय) आहे, हे सिद्ध होते. आणि अशा प्रकारे अतीत-त्रिक (भूतकाळाचा गट) अभिन्न (अबाधित) राहतो. अन्यथा, येथे 'वर्तमान' असे म्हटले असता जर संतती-वर्तमान आणि अद्धा-वर्तमान (कालावधी-वर्तमान) अभिप्रेत धरले, तर भूतकाळ आणि भविष्यकाळालाही वर्तमानत्व प्राप्त होईल. आणि तसे झाल्यास, 'वर्तमान धर्म हा वर्तमान धर्माचा अनंतरप्रत्ययाने प्रत्यय (कारण) होतो' इत्यादी म्हणावे लागेल, परंतु तसे म्हटलेले नाही. परंतु, 'अतीत धर्म हा वर्तमान धर्माचा अनंतरप्रत्ययाने प्रत्यय होतो, पूर्वीचे पूर्वीचे अतीत स्कंध हे नंतरच्या नंतरच्या वर्तमान स्कंधांचे अनंतर...पे... अनुलोम हे गोत्रभूचे होते' इत्यादी वचनावरून अद्धा-वर्तमान आणि संतती-वर्तमान यामध्येच अनंतर-अतीत (लगेचच भूतकाळात गेलेले) चार स्कंध 'अतीत' म्हणून ओळखले जातात. आणि अभिधम्म-मातिकेमध्ये आलेल्या 'पच्चुप्पन्न' (वर्तमान) या पदाचा अर्थ अद्धा-वर्तमान किंवा संतती-वर्तमान असा आहे, असे पाळीमध्ये कोठेही म्हटलेले नाही. म्हणून, त्यांनी ऋद्धिवान व्यक्तीच्या आणि दुसऱ्या व्यक्तीच्या एकाच क्षणी चित्त उत्पन्न होण्यामुळे चेतोपरियज्ञानाचे वर्तमान-आलंबनत्व सांगितले आहे. परंतु जेव्हा 'याच्या मनात जे चित्त प्रवृत्त झाले आहे, ते मी जाणतो; जे भविष्यकाळात होईल, ते मी जाणीन' असा विचार (आभोग) करून पादकध्यान समापत्ती इत्यादी करतो, तेव्हा आवर्जन, परिकर्म आणि चेतोपरियज्ञान हे अतीत आणि अनागत (भूत आणि भविष्य) आलंबन असलेलेच असतात, कारण आवर्जनानेच त्याचे वर्गीकरण केलेले असते.

Ye pana ‘‘iddhimā parassa cittaṃ jānitukāmo āvajjeti, āvajjanaṃ khaṇapaccuppannaṃ ārammaṇaṃ katvā teneva saha nirujjhati, tato cattāri pañca vā javanāni. Yesaṃ pacchimaṃ iddhicittaṃ, sesāni kāmāvacarāni, tesaṃ sabbesampi tadeva niruddhaṃ cittamārammaṇaṃ hoti, na ca tāni nānārammaṇāni honti, addhāvasena paccuppannārammaṇattā’’ti idaṃ vacanaṃ nissāya ‘‘āvajjanajavanānaṃ paccuppannātītārammaṇabhāvepi nānārammaṇattābhāvo viya ekadviticatupañcacittakkhaṇānāgatesupi cittesu āvajjitesu āvajjanajavanānaṃ yathāsambhavaṃ anāgatapaccuppannātītārammaṇabhāvepi nānārammaṇatā na [Pg.196] siyā, tena catupañcacittakkhaṇānāgate āvajjite anāgatārammaṇaparikammānantaraṃ khaṇapaccuppannārammaṇaṃ cetopariyañāṇaṃ siddha’’nti vadanti, tesaṃ vādo ‘‘anāgatārammaṇo dhammo paccuppannārammaṇassa dhammassa āsevanapaccayena paccayo, paccuppannārammaṇo dhammo atītārammaṇassa dhammassa āsevanapaccayena paccayo’’ti imesaṃ pañhānaṃ anuddhaṭattā gaṇanāya ca ‘‘āsevane tīṇī’’ti vuttattā na sijjhati. Na hi kusalakiriyamahaggataṃ anāsevanaṃ atthīti.

परंतु जे (आचार्य) या वचनाचा आधार घेऊन म्हणतात की, 'ऋद्धिवान व्यक्ती दुसऱ्याचे चित्त जाणून घेण्याच्या इच्छेने आवर्जन करते; ते आवर्जन क्षण-वर्तमान चित्ताला आलंबन करून त्याच चित्तासह निरुद्ध (नष्ट) होते. त्यानंतर चार किंवा पाच जवने उत्पन्न होतात. ज्यांचे शेवटचे चित्त ऋद्धिचित्त असते आणि उर्वरित कामावचर चित्ते असतात, त्या सर्वांचे आलंबन तेच निरुद्ध झालेले चित्त असते; आणि अद्धा (कालावधी) च्या नियमानुसार वर्तमान आलंबन असल्यामुळे ती वेगवेगळ्या आलंबनाची (नानारंमणी) होत नाहीत.' या वचनाचा आधार घेऊन ते म्हणतात की, 'ज्याप्रमाणे आवर्जन आणि जवन चित्तांचे वर्तमान व अतीत आलंबनत्व असतानाही वेगवेगळ्या आलंबनांचा अभाव असतो, त्याचप्रमाणे एक, दोन, तीन, चार किंवा पाच चित्तक्षण भविष्यकाळात असलेल्या चित्तांचे आवर्जन केले असता, आवर्जन आणि जवन चित्तांचे यथासंभव अनागत, वर्तमान आणि अतीत आलंबनत्व असतानाही वेगवेगळ्या आलंबनांचे अस्तित्व असणार नाही. त्यामुळे चार किंवा पाच चित्तक्षण भविष्यकाळात असलेल्या चित्ताचे आवर्जन केले असता, अनागत-आलंबन असलेल्या परिकर्मानंतर क्षण-वर्तमान आलंबन असलेले चेतोपरियज्ञान सिद्ध होते.' त्यांचा हा वाद 'अनागत-आलंबन असलेला धर्म हा वर्तमान-आलंबन असलेल्या धर्माचा आसेवनप्रत्ययाने प्रत्यय होतो, आणि वर्तमान-आलंबन असलेला धर्म हा अतीत-आलंबन असलेल्या धर्माचा आसेवनप्रत्ययाने प्रत्यय होतो' या प्रश्नांचे (समस्यांचे) निराकरण न केल्यामुळे आणि गणनेमध्ये 'आसेवनात तीन' असे म्हटल्यामुळे सिद्ध होत नाही. कारण आसेवन नसलेले कोणतेही कुशल, क्रिया किंवा महग्गत चित्त अस्तित्वात नसते.

Etassa ca vādassa nissayabhāvo āvajjanajavanānaṃ khaṇapaccuppannaniruddhārammaṇatāvacanassa na sijjhati, yaṃ pavattaṃ yaṃ pavattissatīti vā visesaṃ akatvā gahaṇe āvajjanassa anāgataggahaṇabhāvaṃ, tadabhāvā javanānampi vattamānaggahaṇābhāvañca sandhāyeva tassa vuttattā. Tadā hi bhavaṅgacalanānantaraṃ abhimukhībhūtameva cittaṃ ārabbha āvajjanā pavattatīti. Jānanacittassapi vattamānārammaṇabhāve āvajjanajānanacittānaṃ sahaṭṭhānadosāpattiyā rāsiekadesāvajjanapaṭivedhe sampattasampattāvajjanajānane ca aniṭṭhe ṭhāne āvajjanajavanānaṃ nānārammaṇabhāvadosāpattiyā ca yaṃ vuttaṃ ‘‘khaṇapaccuppannaṃ cittaṃ cetopariyañāṇassa ārammaṇaṃ hotī’’ti, taṃ ayuttanti paṭikkhipitvā yathāvuttadosānāpattikālavaseneva addhāsantatipaccuppannārammaṇattā nānārammaṇatābhāvaṃ disvā āvajjanajavanānaṃ vattamānataṃ niruddhārammaṇabhāvo vuttoti, tampi vacanaṃ purimavādino nānujāneyyuṃ. Tasmiñhi sati āvajjanā kusalānantiādīsu viya aññapadasaṅgahitassa anantarapaccayavidhānato ‘‘paccuppannārammaṇā āvajjanā atītārammaṇānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena paccayo’’ti vattabbaṃ siyā, na ca vuttanti.

आणि या वादाचा आधार—म्हणजे आवर्जन व जवन चित्तांचे क्षण-वर्तमान आणि निरुद्ध आलंबनत्व असल्याचे सांगणारे वचन—सिद्ध होत नाही. कारण 'जे प्रवृत्त झाले आहे' किंवा 'जे प्रवृत्त होईल' असा कोणताही विशेष भेद न करता ग्रहण केल्यास, आवर्जनाचे अनागत-ग्रहण नसणे आणि त्याच्या अभावामुळे जवनांचे देखील वर्तमान-ग्रहण नसणे, याच गोष्टीचा विचार करून ते वचन सांगितले गेले आहे. कारण त्यावेळी भवंगचलनानंतर समोर उपस्थित असलेल्या चित्तालाच आरंभ करून आवर्जन प्रवृत्त होते. जर जाणणाऱ्या चित्ताचे (अभिज्ञा चित्ताचे) देखील वर्तमान आलंबनत्व मानले, तर आवर्जन आणि जाणणारे चित्त एकाच वेळी अस्तित्वात असण्याचा दोष (सहस्थानदोष) प्राप्त होईल; तसेच चित्तसमूहाच्या एका भागाचे आवर्जन व प्रतिवेध करताना, आणि प्राप्त झालेल्या आलंबनाचे आवर्जन व ज्ञान करताना, अनिष्ट अशा ठिकाणी आवर्जन व जवन चित्तांचे आलंबन वेगवेगळे असण्याचा दोष प्राप्त होईल. म्हणून 'क्षण-वर्तमान चित्त हे चेतोपरियज्ञानाचे आलंबन होते' हे जे म्हटले आहे, ते अयुक्त (अयोग्य) आहे असे नाकारून, पूर्वोक्त दोष प्राप्त न होणाऱ्या काळाच्या प्रभावानेच अद्धा-वर्तमान आणि संतती-वर्तमान आलंबन असल्यामुळे वेगवेगळ्या आलंबनांचा अभाव पाहून, आवर्जन व जवन चित्तांचे वर्तमानत्व आणि निरुद्ध आलंबनत्व सांगितले गेले आहे. परंतु हे वचन देखील पूर्ववादी (पहिले आचार्य) मान्य करणार नाहीत. कारण तसे मानल्यास, 'आवर्जन हे कुशलांचे...' इत्यादी वचनांप्रमाणे, दुसऱ्या पदात समाविष्ट असलेल्या धर्मासाठी अनंतरप्रत्ययाचे विधान असल्यामुळे, 'वर्तमान आलंबन असलेले आवर्जन हे अतीत आलंबन असलेल्या स्कंधांचा अनंतरप्रत्ययाने प्रत्यय होतो' असे म्हणावे लागेल, परंतु तसे म्हटलेले नाही.

Kasmā panevaṃ cetopariyañāṇassa paccuppannārammaṇatā vicāritā, nanu ‘‘atīto dhammo paccuppannassa dhammassa, anāgato dhammo paccuppannassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti etesaṃ vibhaṅgesu ‘‘atītā khandhā iddhividhañāṇassacetopariyañāṇassa pubbenivāsānussatiñāṇassa yathākammūpagañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.18.2), ‘‘anāgatā khandhā iddhividhañāṇassa cetopariyañāṇassa anāgataṃsañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.17.3-4), uppannattike ca ‘‘anuppannākhandhā, uppādino [Pg.197] khandhā iddhividhañāṇassa cetopariyañāṇassa anāgataṃsañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo’’ti cetopariyañāṇaggahaṇaṃ katvā ‘‘paccuppanno dhammo paccuppannassā’’ti etassa vibhaṅge ‘‘paccuppannā khandhā iddhividhañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.18.3), uppannattike ca ‘‘uppannā khandhā iddhividhañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.17.2) ettakasseva vuttattā ‘‘paccuppannacitte cetopariyañāṇaṃ nappavattatī’’ti viññāyati. Yadi hi pavatteyya, purimesu viya itaresu ca cetopariyañāṇaggahaṇaṃ kattabbaṃ siyāti? Saccaṃ kattabbaṃ, nayadassanavasena panetaṃ saṃkhittanti aññāya pāḷiyā viññāyati. ‘‘Atītārammaṇo dhammo paccuppannārammaṇassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo (paṭṭhā. 2.19.20), anāgatārammaṇo dhammo paccuppannārammaṇassa. Paccuppannārammaṇo dhammo paccuppannārammaṇassā’’ti (paṭṭhā. 2.19.22) etesañhi vibhaṅgesu ‘‘cetopariyañāṇena atītārammaṇapaccuppannacittasamaṅgissa cittaṃ jānāti. Atītārammaṇā paccuppannā khandhā cetopariyañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.19.22), ‘‘cetopariyañāṇena anāgatārammaṇapaccuppannacittasamaṅgissa cittaṃ…pe… cetopariyañāṇena paccuppannārammaṇapaccuppannacittasamaṅgissa cittaṃ jānāti. Paccuppannārammaṇā paccuppannā khandhā cetopariyañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.19.21) cetopariyañāṇassa paccuppannārammaṇe pavatti vuttāti. Tenevāyaṃ vicāraṇā katāti veditabbā.

परंतु, चेतोपरियज्ञानाची (इतरांच्या चित्ताचे ज्ञान करून घेण्याच्या ज्ञानाची) वर्तमानकालीन आलंबनता अशा प्रकारे का विचारात घेतली गेली आहे? कारण, 'अतीत धम्म...' इत्यादींच्या विभंगांमध्ये 'अतीत स्कंध हे इद्धिविधज्ञान, चेतोपरियज्ञान, पुब्बेनिवासानुस्सतिज्ञान आणि यथाकम्मूपगज्ञान यांच्या आवर्जनासाठी आलंबनप्रत्ययाने प्रत्यय होतात' असे, आणि 'अनागत स्कंध हे इद्धिविधज्ञान, चेतोपरियज्ञान आणि अनागतंसज्ञान यांच्या आवर्जनासाठी आलंबनप्रत्ययाने प्रत्यय होतात' असे, तसेच उत्पन्नतिकामध्ये 'अनुत्पन्न स्कंध आणि उत्पादनशील स्कंध हे इद्धिविधज्ञान, चेतोपरियज्ञान आणि अनागतंसज्ञान यांच्या आवर्जनासाठी आलंबनप्रत्ययाने प्रत्यय होतात' असे चेतोपरियज्ञानाचे ग्रहण करून; 'प्रत्युत्पन्न धम्म हा प्रत्युत्पन्नाचा...' याच्या विभंगामध्ये 'प्रत्युत्पन्न स्कंध हे इद्धिविधज्ञानाच्या आवर्जनासाठी आलंबनप्रत्ययाने प्रत्यय होतात' असे, आणि उत्पन्नतिकामध्ये 'उत्पन्न स्कंध हे इद्धिविधज्ञानाच्या आवर्जनासाठी आलंबनप्रत्ययाने प्रत्यय होतात' असे केवळ एवढेच म्हटल्यामुळे 'प्रत्युत्पन्न चित्तामध्ये चेतोपरियज्ञान प्रवृत्त होत नाही' असे समजून येते की नाही? कारण जर ते प्रवृत्त झाले असते, तर पूर्वीप्रमाणेच इतरांमध्येही चेतोपरियज्ञानाचे ग्रहण करायला हवे होते, नाही का? हे सत्य आहे की ते करायला हवे होते, परंतु पद्धती दाखवण्याच्या उद्देशाने (नयदर्शनवशाने) हे संक्षेपात सांगितले आहे, असे इतर पाळीवरून समजून येते. कारण 'अतीतालंबन धम्म हा प्रत्युत्पन्नालंबन धम्माचा आलंबनप्रत्ययाने प्रत्यय होतो... अनागतालंबन धम्म... प्रत्युत्पन्नालंबन धम्म...' इत्यादींच्या विभंगांमध्ये 'चेतोपरियज्ञानाने अतीतालंबनयुक्त प्रत्युत्पन्नचित्त असलेल्या व्यक्तीच्या चित्ताला जाणतो. अतीतालंबन असलेले प्रत्युत्पन्न स्कंध हे चेतोपरियज्ञानाच्या आवर्जनासाठी आलंबनप्रत्ययाने प्रत्यय होतात' आणि 'चेतोपरियज्ञानाने अनागतालंबनयुक्त प्रत्युत्पन्नचित्त असलेल्या व्यक्तीच्या चित्ताला... पे०... चेतोपरियज्ञानाने प्रत्युत्पन्नालंबनयुक्त प्रत्युत्पन्नचित्त असलेल्या व्यक्तीच्या चित्ताला जाणतो. प्रत्युत्पन्नालंबन असलेले प्रत्युत्पन्न स्कंध हे चेतोपरियज्ञानाच्या आवर्जनासाठी आलंबनप्रत्ययाने प्रत्यय होतात' अशा प्रकारे चेतोपरियज्ञानाची प्रत्युत्पन्नालंबनामध्ये प्रवृत्ती सांगितली आहे. त्यामुळेच हा विचार (चर्चा) केला गेला आहे, असे जाणावे.

Tesanti tesu dvīsu ñāṇesūti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Kusalā khandhāti iddhividhapubbenivāsānāgataṃsañāṇāpekkho bahuvacananiddeso, na cetopariyañāṇayathākammūpagañāṇāpekkhoti. Tesaṃ catukkhandhārammaṇabhāvassa asādhakoti ce? Na, aññattha ‘‘avitakkavicāramattā khandhā ca vicāro ca cetopariyañāṇassa pubbenivāsānussatiñāṇassa anāgataṃsañāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.6.72) ‘‘savitakkasavicārā khandhā ca vitakko ca cetopariyañāṇassa pubbenivāsānussatiñāṇassa anāgataṃsañāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.6.69) ca vuttattā cetopariyañāṇāpekkhopi bahuvacananiddesoti imassatthassa siddhito. Evamapi [Pg.198] yathākammūpagañāṇassa ‘‘avitakkavicāramattā khandhā ca vicāro cā’’tiādīsu avuttattā catukkhandhārammaṇatā na sijjhatīti? Na, tattha avacanassa aññakāraṇattā. Yathākammūpagañāṇena hi kammasaṃsaṭṭhā cattāro khandhā kammappamukhena gayhanti. Tañhi yathā cetopariyañāṇaṃ purimaparikammavasena savitakkādivibhāgaṃ sarāgādivibhāgañca cittaṃ vibhāveti, na evaṃ savibhāgaṃ vibhāveti, kammavaseneva pana samudāyaṃ vibhāvetīti ‘‘avitakkavicāramattā khandhā ca vicāro cā’’tiādike vibhāgakaraṇe taṃ na vuttaṃ, na catukkhandhānārammaṇatoti. Idaṃ pana avacanassa kāraṇanti. Keci tatthāpi ‘‘pubbenivāsānussatiñāṇassa yathākammūpagañāṇassa anāgataṃsañāṇassā’’ti paṭhanti eva. Na hi taṃ kusalākusalavibhāgaṃ viya savitakkādivibhāgaṃ kammaṃ vibhāvetuṃ asamatthaṃ. Duccaritasucaritabhāvavibhāvanampi hi lobhādialobhādisampayogavisesavibhāvanaṃ hotīti.

'तेसं' (त्यांचे) हे पद 'त्या दोन ज्ञानांमध्ये' या अर्थाने निर्धारण अर्थी षष्ठी विभक्तीचे रूप आहे. 'कुसला खन्धा' (कुशल स्कंध) हा बहुवचनी निर्देश इद्धिविधज्ञान, पुब्बेनिवासज्ञान आणि अनागतंसज्ञान यांना अनुसरून आहे, चेतोपरियज्ञान आणि यथाकम्मूपगज्ञान यांना अनुसरून नाही. जर असे म्हटले की, यामुळे त्यांच्या चार स्कंधांच्या आलंबनभावाची सिद्धी होत नाही? तर तसे नाही, कारण इतर ठिकाणी 'अवितक्कविचारमत्त स्कंध आणि विचार हे चेतोपरियज्ञान, पुब्बेनिवासानुस्सतिज्ञान आणि अनागतंसज्ञान यांच्यासाठी आलंबनप्रत्ययाने प्रत्यय होतात' आणि 'सवितक्कसविचार स्कंध आणि वितर्क हे चेतोपरियज्ञान, पुब्बेनिवासानुस्सतिज्ञान आणि अनागतंसज्ञान यांच्यासाठी आलंबनप्रत्ययाने प्रत्यय होतात' असे म्हटल्यामुळे, चेतोपरियज्ञानाला अनुसरूनही बहुवचनी निर्देश सिद्ध होतो. तरीही, यथाकम्मूपगज्ञानाचा 'अवितक्कविचारमत्त स्कंध आणि विचार...' इत्यादींमध्ये उल्लेख नसल्यामुळे, त्याची चार स्कंधांची आलंबनता सिद्ध होत नाही का? नाही, कारण तेथे उल्लेख न करण्याचे कारण वेगळे आहे. कारण यथाकम्मूपगज्ञानाद्वारे कर्माशी संसृष्ट असलेले चार स्कंध हे कर्माला प्राधान्य देऊन ग्रहण केले जातात. कारण जसे चेतोपरियज्ञान हे पूर्वपरिकर्माच्या प्रभावाने सवितर्क इत्यादी विभागांसह आणि सरागादी (रागयुक्त इत्यादी) विभागांसह चित्ताला स्पष्ट करते, तसे हे (यथाकम्मूपगज्ञान) सविभागाला स्पष्ट करत नाही, तर केवळ कर्माच्या प्रभावानेच स्कंधसमुदायाला स्पष्ट करते. म्हणूनच 'अवितक्कविचारमत्त स्कंध आणि विचार...' इत्यादी विभाग करणाऱ्या वचनांमध्ये त्याचा उल्लेख केलेला नाही, चार स्कंध आलंबन नसल्यामुळे नाही. हेच तेथे उल्लेख न करण्याचे कारण आहे, असे जाणावे. काही आचार्य तेथेही 'पुब्बेनिवासानुस्सतिज्ञानाचे, यथाकम्मूपगज्ञानाचे आणि अनागतंसज्ञानाचे...' असाच पाठ वाचतात. कारण ते (यथाकम्मूपगज्ञान) कुशल-अकुशल विभागाप्रमाणे सवितर्क इत्यादी विभागांनुसार कर्माचे स्पष्टीकरण करण्यास असमर्थ नाही. कारण दुश्चरित आणि सुचरित भावाचे स्पष्टीकरण करणे म्हणजेच लोभ-अलोभ इत्यादींच्या संप्रयोगाच्या विशेषांचे स्पष्टीकरण करणेच असते.

1435. Niyakajjhattapariyāyassa abhāvenāti sabhāvadhammattā kenaci pariyāyena niyakajjhattaṃ ahontaṃ sabbathā bahiddhābhāveneva ‘‘ekantabahiddhā’’ti vuttaṃ, na asabhāvadhammattā bahiddhāpi ahontaṃ kasiṇādi viya niyakajjhattamattassa asambhavato. Asabhāvadhammattā eva hi kasiṇādiajjhattadhammabhūto ca koci bhāvo na hotīti ajjhattattike na vuttanti adhippāyo. Taṃ sabbaṃ ākiñcaññāyatanādi atītārammaṇattike ‘‘navattabbārammaṇa’’nti vuttanti sambandho. Ettha ca vuttanti anuññātattā vacanatoti etehi kāraṇehi pakāsitanti attho.

१४३५. 'नियकज्झत्तपरियायस्य अभावेन' (स्वतःच्या आंतरिक पर्यायाच्या अभावामुळे) याचा अर्थ असा की, स्वभावधम्म (वास्तविक धर्म) असल्यामुळे कोणत्याही पर्यायाने स्वतःचे आंतरिक (नियकज्झत्त) न होऊ शकणारे आणि सर्व प्रकारे बाह्यभाव असल्यामुळेच त्याला 'एकांतबहिद्धा' (पूर्णपणे बाह्य) म्हटले गेले आहे. अस्वभावधम्म (अवास्तविक धर्म) असल्यामुळे बाह्य देखील नसलेल्या कसिण (कृत्स्न) इत्यादींप्रमाणे केवळ स्वतःचे आंतरिक असणे असंभव असल्यामुळे तसे म्हटलेले नाही. कारण अस्वभावधम्म असल्यामुळेच कसिण इत्यादी हे आंतरिक धर्म बनले तरी कोणताही परमार्थ स्वभाव (भाव) होत नाहीत, म्हणूनच त्यांना अध्यात्मतिकामध्ये (अज्झत्ततिक) सांगितले नाही, असा अभिप्राय आहे. ते सर्व आकिंचन्यायतन इत्यादी अतीतालंबनतिकामध्ये 'नवत्तब्बारम्मण' (अवाच्य आलंबन) असे म्हटले आहे, असा संबंध आहे. आणि येथे 'वृत्तं' (म्हटले आहे) हे पद 'अनुज्ञातत्वामुळे' आणि 'वचनामुळे' या कारणांनी स्पष्ट केले आहे, असा अर्थ आहे.

Idāni tanti ‘‘etañhi ākiñcaññāyatana’’nti vuttaṃ ākiñcaññāyatanaṃ taṃ-saddena ākaḍḍhitvā vadati. Yo panāyamettha attho vutto ‘‘ākiñcaññāyatanaṃ ekampi idha vuccamānaṃ atītārammaṇattike tena sahekārammaṇatampi sandhāya kāmāvacarakusalādīnaṃ navattabbārammaṇatāya vuttattā idhāpi tesaṃ navattabbārammaṇabhāvaṃ dīpetīti katvā tasmiṃ vutte tānipi vuttāneva honti, tasmā visuṃ na vuttānī’’ti, tamaññe nānujānanti. Na hi īdisaṃ lesavacanaṃ aṭṭhakathākaṇḍe atthi. Yadi siyā, parittārammaṇattike yesaṃ samānārammaṇānaṃ parittādiārammaṇatā navattabbatā ca vuttā. Puna atītārammaṇattike tesu ekameva vatvā aññaṃ na vattabbaṃ siyā. Tathā vedanāttike samānavedanānaṃ yesaṃ sukhāya vedanāya sampayuttatā [Pg.199] vuttā, tesu ekameva pītittike sukhasahagataniddese vatvā aññaṃ na vattabbaṃ siyā. Evaṃ upekkhāsahagataniddesādīsu yojetabbaṃ. Lesena pana vinā aṭṭhakathākaṇḍe atthuddhārassa katattā ākiñcaññāyatanassa viya kāmāvacarakusalādīnampi ajjhattārammaṇattike navattabbatāya sati tānipi navattabbānīti vattabbāni, na pana vuttāni. Tasmā abhāvanāsāmaññepi yāya abhāvanāniṭṭhappavattiyā ākiñcaññāyatanaṃ pavattamānaṃ navattabbaṃ jātaṃ, tassā pavattiyā abhāvena tāni navattabbānīti na vuttāni. Gahaṇavisesanimmitāneva hi kasiṇādīni sabhāvato avijjamānānīti tadārammaṇānaṃ bahiddhāgahaṇavasena bahiddhārammaṇatā vuttā. Ākiñcaññāyatanaṃ pana na bahiddhāgahaṇabhāvena pavattati, nāpi ajjhattaggahaṇabhāvena pavattatīti navattabbanti vuttaṃ. Yena pana gahaṇākārena ākiñcaññāyatanaṃ pavattati, na tena sabbaññutaññāṇampi pavattati. Yadi pavatteyya, tampi ākiñcaññāyatanameva bhaveyya. Yathā hi kilesānaṃ gocaraṃ pavattivisesañca sabbaṃ jānantaṃ sabbaññutaññāṇaṃ na yathā te gaṇhanti, tathā gaṇhāti tassapi kilesabhāvāpattito, evaṃ ākiñcaññāyatanassa ca pavattanākāraṃ yathāsabhāvato jānantaṃ taṃ ākiñcaññāyatanamiva na gaṇhāti, kimaṅgaṃ pana aññanti. Tena kāmāvacarakusalānaṃ navattabbatā na vuttāti. Ayaṃ ‘‘ākiñcaññāyatanassa visayabhūto apagamo nāma eko attho atthī’’ti anicchantānaṃ ācariyānaṃ vinicchayo.

आता 'तम्' (त्याला) या शब्दाने 'एतञ्हि आकिञ्चञ्ञायतनम्' असे म्हटलेले आकिञ्चञ्ञायतन ओढून घेऊन (त्याचा निर्देश करून) सांगतात. परंतु येथे जो हा अर्थ सांगितला आहे की - 'जरी येथे एकाच आकिञ्चञ्ञायतनाचा उल्लेख केला असला, तरी अतीत-आरम्मण त्रिकामध्ये त्याच्याशी समान आलंबन असण्याच्या स्थितीचा संदर्भ घेऊन, कामावचर कुशल इत्यादींच्या 'न वक्तव्य' आलंबनत्वामुळे येथेही त्यांच्या 'न वक्तव्य' आलंबनभावाला दर्शवितात; म्हणून ते (आकिञ्चञ्ञायतन) म्हटले असता ते (कामावचर कुशल इत्यादी) देखील म्हटल्यासारखेच होतात, म्हणून त्यांना वेगळे सांगितले नाही' - या मताला इतर आचार्य मान्यता देत नाहीत. कारण अशा प्रकारचे लेशवचन (अंशतः किंवा सूचक विधान) अट्ठकथा खंडात नाही. जर असे असते, तर परित्त-आरम्मण त्रिकामध्ये ज्या समान आलंबन असणाऱ्या चित्तांचे परित्त इत्यादी आलंबनत्व आणि 'न वक्तव्य'त्व सांगितले आहे, पुन्हा अतीत-आरम्मण त्रिकामध्ये त्यांच्यापैकी एकाचाच उल्लेख करून दुसऱ्याचा उल्लेख न करणे योग्य झाले असते. त्याचप्रमाणे वेदना त्रिकामध्ये समान वेदना असणाऱ्या ज्या धर्मांचे 'सुखाय वेदनाय सम्प्रयुक्तत्व' सांगितले आहे, त्यांच्यापैकी एकाचाच पीति त्रिकातील 'सुखसहगत' निर्देशात उल्लेख करून दुसऱ्याचा उल्लेख न करणे योग्य झाले असते. याचप्रमाणे उपेक्खासहगत निर्देश इत्यादींमध्येही योजना करावी. परंतु, लेशवचनाशिवाय (सूचक विधानाशिवाय) अट्ठकथा खंडात अर्थाचा उद्धार (स्पष्टीकरण) केलेला असल्यामुळे, आकिञ्चञ्ञायतनाप्रमाणेच कामावचर कुशल इत्यादींचेही अध्यात्म-आरम्मण त्रिकामध्ये 'न वक्तव्य'त्व असताना, त्यांनाही 'न वक्तव्य' असेच म्हटले पाहिजे होते, परंतु तसे म्हटलेले नाही. म्हणून, अभाव-सामान्यता (अभावाची समानता) असली तरीही, ज्या अभावाच्या अंतिम प्राप्तीमुळे प्रवृत्त होणारे आकिञ्चञ्ञायतन हे 'न वक्तव्य' ठरते, त्या प्रवृत्तीच्या अभावामुळे त्यांना (कामावचर कुशल इत्यादींना) 'न वक्तव्य' असे म्हटलेले नाही. कारण ग्रहण करण्याच्या विशेष पद्धतीमुळे निर्माण झालेली कसिण इत्यादी आलंबने स्वभावाने अविद्यमान (अस्तित्वात नसलेली) असतात, म्हणून त्यांचे ग्रहण करणाऱ्या चित्तांना बाह्यग्रहणाच्या अपेक्षेने 'बहिद्धा-आरम्मण' (बाह्य आलंबन असणारे) म्हटले आहे. परंतु आकिञ्चञ्ञायतन हे बाह्यग्रहणाच्या रूपाने प्रवृत्त होत नाही आणि अध्यात्मग्रहणाच्या रूपानेही प्रवृत्त होत नाही, म्हणून त्याला 'न वक्तव्य' असे म्हटले आहे. परंतु ज्या ग्रहण करण्याच्या आकाराने (पद्धतीने) आकिञ्चञ्ञायतन प्रवृत्त होते, त्या आकाराने सर्वज्ञताज्ञान देखील प्रवृत्त होत नाही. जर ते प्रवृत्त झाले असते, तर ते देखील आकिञ्चञ्ञायतनच झाले असते. कारण ज्याप्रमाणे क्लेशांचे गोचर (विषय) आणि प्रवृत्तीचा विशेष या सर्वांना जाणणारे सर्वज्ञताज्ञान, ते क्लेश ज्या प्रकारे ग्रहण करतात त्या प्रकारे ग्रहण करत नाही, कारण तसे केल्यास त्यालाही क्लेशभाव प्राप्त होईल; त्याचप्रमाणे आकिञ्चञ्ञायतनाच्या प्रवृत्तीचा आकार यथास्वभावाने जाणणारे ते सर्वज्ञताज्ञान आकिञ्चञ्ञायतनाप्रमाणे ग्रहण करत नाही, मग इतर ज्ञानांची काय कथा? त्यामुळे कामावचर कुशलांचे 'न वक्तव्य'त्व सांगितले नाही. हा 'आकिञ्चञ्ञायतनाचा विषय असणारा अपगम (अभाव) नावाचा एक अर्थ आहे' हे न मानणाऱ्या आचार्यांचा निर्णय आहे.

Vipākaṃ pana na kassaci ārammaṇaṃ hotīti vipākaṃ ākāsānañcāyatanaṃ vipākādīsu viññāṇañcāyatanesu na kassaci ārammaṇaṃ hotīti attho, tathā ākiñcaññāyatanañca nevasaññānāsaññāyatanassa. Yathā hi vipākattike vipākadhammadhammanevavipākanavipākadhammadhammamūlakesu pañhesu ‘‘ākāsānañcāyatanakusalaṃ viññāṇañcāyatanakusalassa ārammaṇapaccayena paccayo, ākiñcaññāyatanakusalaṃ nevasaññānāsaññāyatanakusalassa, tathā vipākassa kiriyassa. Ākāsānañcāyatanakiriyaṃ viññāṇañcāyatanakiriyassa. Ākiñcaññāyatanakiriyaṃ nevasaññānāsaññāyatanakiriyassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.406, 410) vuttaṃ, na [Pg.200] tathā vipākadhammamūlakesu ‘‘ākāsānañcāyatanaākiñcaññāyatanavipākā viññāṇañcāyatananevasaññānāsaññāyatanavipākakusalakiriyānaṃ ārammaṇapaccayena paccayo’’ti vuttā. Vipākato vuṭṭhahitvā cittassa abhinīhārāsambhavatoti vipākaṃ ārammaṇaṃ katvā abhinīhārāsambhavatoti attho. Vipākassa hi ārammaṇaṃ katvā natthi abhinīhāroti.

परंतु 'विपाक कोणाचेही आलंबन होत नाही' याचा अर्थ असा की, विपाक असणारे आकासानञ्चायतन हे विपाक इत्यादी विञ्ञाणञ्चायतनांपैकी कोणाचेही आलंबन होत नाही; त्याचप्रमाणे आकिञ्चञ्ञायतन हे नेवसञ्ञानासञ्ञायतनाचे आलंबन होत नाही. कारण ज्याप्रमाणे विपाक त्रिकामध्ये विपाकधम्म-धम्म आणि नेवविपाक-नविपाकधम्म-धम्म मूलक प्रश्नांमध्ये - 'आकासानञ्चायतन कुशल हे विञ्ञाणञ्चायतन कुशलाचा आलंबनप्रत्ययाने प्रत्यय आहे, आकिञ्चञ्ञायतन कुशल हे नेवसञ्ञानासञ्ञायतन कुशलाचा, त्याचप्रमाणे विपाकाचा आणि क्रियेचा. आकासानञ्चायतन क्रिया हे विञ्ञाणञ्चायतन क्रियेचा, आकिञ्चञ्ञायतन क्रिया हे नेवसञ्ञानासञ्ञायतन क्रियेचा आलंबनप्रत्ययाने प्रत्यय आहे' असे म्हटले आहे, त्याप्रमाणे विपाकधम्म मूलक प्रश्नांमध्ये 'आकासानञ्चायतन आणि आकिञ्चञ्ञायतन विपाक हे विञ्ञाणञ्चायतन आणि नेवसञ्ञानासञ्ञायतन विपाक, कुशल व क्रियेचे आलंबनप्रत्ययाने प्रत्यय आहेत' असे म्हटलेले नाही. 'विपाकातून उठून चित्ताचा अभिनिहार (प्रवृत्ती) संभवत नसल्यामुळे' याचा अर्थ असा की, विपाकाला आलंबन करून अभिनिहार संभवत नाही. कारण विपाकाला आलंबन करून कोणताही अभिनिहार (ध्यान प्रवृत्ती) होत नाही.

Attano khandhādīnīti arūpakkhandhe ‘‘khandhā’’ti gahetvā ādi-saddena rūpaṃ gaṇhāti. Ajjhattaṃ vā gayhamānaṃ ahanti paññattiṃ ādi-saddena gaṇhāti. Esa nayo paresaṃ khandhādiggahaṇe ca. Puna paññattiggahaṇena kasiṇavihārādianindriyabaddhupādāyapaññattimāha. Ādi-saddena vā ahaṃ paraṃ paṇṇattiggahaṇe sabbaṃ upādāyapaññattiṃ. Kammādīsu kammaṃ ajjhattaṃ, kammanimittaṃ ubhayaṃ, gatinimittaṃ bahiddhāti daṭṭhabbaṃ. Attano sarīre eva kimi hutvā nibbattamānassa gatinimittampi ajjhattaṃ siyā. Mallikāya kummāsaṃ dadamānāya rañño aggamahesiṭṭhānalābhaṃ, santatimahāmattassa hatthikkhandhagatassa arahattappattiṃ, sumanamālākārassa ca pupphamuṭṭhinā pūjentassa paccekabodhisacchikiriyaṃ nissāya bhagavā sitaṃ pātvākāsi.

'स्वतःचे स्कंध इत्यादी' यामध्ये अरूप स्कंधांना 'स्कंध' असे घेऊन 'इत्यादी' (आदि) शब्दाने रूपाचे ग्रहण केले जाते. किंवा अध्यात्म रूपाने ग्रहण केल्या जाणाऱ्या 'मी' या प्रज्ञप्तीला 'इत्यादी' शब्दाने ग्रहण केले जाते. हाच नियम इतरांच्या स्कंध इत्यादींच्या ग्रहणातही लागू होतो. पुन्हा 'प्रज्ञप्ती'च्या ग्रहणाने कसिण, विहार इत्यादी अनिन्द्रियबद्ध उपादाय प्रज्ञप्ती सांगितली आहे. किंवा 'आदि' शब्दाने 'मी', 'दुसरा' या प्रज्ञप्तींच्या ग्रहणात सर्व उपादाय प्रज्ञप्तींचे ग्रहण होते. कर्म इत्यादींमध्ये कर्म हे अध्यात्म (अंतर्गत) आहे, कर्मनिमित्त हे दोन्ही (अध्यात्म व बहिद्धा) आहे, आणि गतिनिमित्त हे बहिद्धा (बाह्य) आहे असे समजावे. स्वतःच्या शरीरातच कीटक (किडा) होऊन उत्पन्न होणाऱ्या व्यक्तीचे गतिनिमित्त देखील अध्यात्म असू शकते. कण्णमास (उकडलेले जव) दान देणाऱ्या मल्लिका देवीला राजाची पट्टराणी (अग्रमहिषी) पद मिळणे, हत्तीच्या पाठीवर बसलेल्या संतती महामात्याला अर्हत्त्व प्राप्त होणे, आणि फुलांच्या मुठीने पूजा करणाऱ्या सुमन मालाकाराला प्रत्येकबोधीचा साक्षात्कार होणे - या गोष्टींचा आधार घेऊन भगवंतांनी स्मितहास्य प्रकट केले.

Imasmiṃ tike okāsaṃ labhantīti parittārammaṇātītārammaṇattikesu aladdhokāsāni navattabbānīti vuttāni, idha pana navattabbāni na honti, ajjhattādīsu ekārammaṇataṃ labhantīti attho. Etāni hi pañca sabbatthapādakākāsālokakasiṇacatutthānaṃ kasiṇārammaṇattā, brahmavihāracatutthassa paññattiārammaṇattā, ānāpānacatutthassa nimittārammaṇattā bahiddhārammaṇānīti. Sakāyacittānanti sakakāyacittānaṃ, tena payojanaṃ natthi, tasmā na taṃ ajjhattārammaṇanti attho. Anindriyabaddhassa vā rūpassāti ettha ‘‘tissannaṃ vā paññattīna’’nti idampi vā-saddena āharitabbaṃ, nayadassanaṃ vā etaṃ daṭṭhabbaṃ. Īdise hi kāle bahiddhārammaṇanti.

या त्रिकामध्ये 'अवकाश (संधी) मिळवतात' याचा अर्थ असा की, परित्त-आरम्मण आणि अतीत-आरम्मण त्रिकामध्ये संधी न मिळाल्यामुळे ज्यांना 'न वक्तव्य' म्हटले गेले होते, ते येथे 'न वक्तव्य' होत नाहीत, तर अध्यात्म इत्यादींमध्ये एकाच आलंबनाची स्थिती प्राप्त करतात. कारण हे पाच (ध्यान) - सर्वगामी पादक, आकाशकसिण व आलोककसिण यांच्या चतुर्थ ध्यानांचे कसिण आलंबन असल्यामुळे; ब्रह्मविहार चतुर्थ ध्यानाचे प्रज्ञप्ती आलंबन असल्यामुळे; आणि आनापान चतुर्थ ध्यानाचे निमित्त आलंबन असल्यामुळे - बहिद्धा-आरम्मण (बाह्य आलंबन असणारे) असतात. 'सकायचित्तानाम्' म्हणजे स्वतःचे शरीर व चित्त; त्याने काही प्रयोजन नाही, म्हणून ते अध्यात्म-आरम्मण (अंतर्गत आलंबन) नाही असा अर्थ आहे. 'अनिन्द्रियबद्ध रूपाचे किंवा' यामध्ये 'किंवा तीन प्रज्ञप्तींचे' हे देखील 'वा' (किंवा) शब्दाने ग्रहण करावे, किंवा हे नयदर्शन (पद्धतीचे प्रदर्शन) आहे असे समजावे. कारण अशा वेळी ते बहिद्धा-आरम्मण (बाह्य आलंबन) असते.

Tikaatthuddhāravaṇṇanā niṭṭhitā.

त्रिक-अर्थोद्धार-वर्णना समाप्त झाली.

Dukaatthuddhāravaṇṇanā

दुक-अर्थोद्धार-वर्णना

1473. Māno [Pg.201] …pe… ekadhāvāti idaṃ avuttappakāradassanavasena vuttaṃ, aññathā māno kāmarāgāvijjāsaññojanehi ekato uppajjatīti dvidhāti vattabbo siyā. Esa nayo bhavarāgādīsu. Tathā vicikicchāti ettha tathāti etassa ekadhāvāti attho.

१४७३. 'मान... पे... एक प्रकारे' हे न सांगितलेल्या प्रकाराचे दर्शन घडवण्यासाठी म्हटले आहे. अन्यथा, 'मान हा कामराग आणि अविद्या या संयोजनांसोबत एकत्र उत्पन्न होतो' म्हणून त्याला 'दोन प्रकारे' म्हटले गेले असते. हाच नियम भवरोग इत्यादींमध्येही लागू होतो. त्याचप्रमाणे 'विचिकित्सा' यामध्ये 'तथा' (त्याचप्रमाणे) याचा अर्थ 'एक प्रकारे' असा आहे.

1511. Sasaṅkhārikesūti idaṃ kāmacchandanīvaraṇassa tīhi nīvaraṇehi saddhiṃ uppajjanaṭṭhānadassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ, na niyamato tattha tassa tehi uppattidassanatthaṃ thinamiddhassa aniyatattā. Heṭṭhimaparicchedenāti uddhaccassa sabbākusale uppajjanato uddhaccasahagate dve, aññesu thinamiddhakukkuccavirahe tīṇi heṭṭhimantato uppajjantīti katvā ‘‘dve tīṇī’’ti vuttanti attho. Yattakānaṃ pana ekato uppattiyaṃ nīvaraṇā ceva nīvaraṇasampayuttā cāti ayamattho sambhavati, heṭṭhimantena tesaṃ dassanatthaṃ ‘‘dve’’ti vuttaṃ. Tato uddhampi pavattiyaṃ ayamattho sambhavati evāti dassanatthaṃ ‘‘tīṇī’’ti vuttaṃ. Dve tīṇīti ca dve vā tīṇi vāti aniyamaniddesoti cattāri vā pañca vātipi viññāyati. Yattha sahuppatti, tattha nīvaraṇā ceva nīvaraṇasampayuttā ca hontīti etassa vā lakkhaṇassa dassanametanti. Yattha cattāri pañca ca uppajjanti, tattha cāyamattho sādhito hoti. Evañca katvā kilesagocchake ca ‘‘dve tayo’’ti vuttaṃ. Lakkhaṇadassanavasena hi kilesā ceva kilesasampayuttā ca vuttā, na sabbesaṃ sambhavantānaṃ sarūpena dassanavasenāti.

१५११. "ससंखारिकेसु" (ससंखारिक चित्तांमध्ये) हे कामच्छन्द-नीवरणाचे इतर तीन नीवरणांसह (थिनमिद्ध, उद्धच्च आणि अविज्जा) उत्पन्न होण्याचे केवळ स्थान दर्शविणारे आहे असे समजावे. थिनमिद्ध हे अनियत (अनिश्चित) असल्याने, तेथे त्या कामच्छन्द-नीवरणाची त्या तीन नीवरणांसह नियमाने उत्पत्ती दर्शविण्यासाठी हे नाही. "हेट्ठिमपरिच्छेदेन" (कनिष्ठ मर्यादेने) म्हणजे उद्धच्च (औद्धत्य) हे सर्व अकुशल चित्तांमध्ये उत्पन्न होत असल्याने, उद्धच्चसहगत चित्तात दोन नीवरणे उत्पन्न होतात; आणि थिनमिद्ध व कुक्कुच्च विरहित इतर अकुशल चित्तांमध्ये कनिष्ठ मर्यादेने तीन नीवरणे उत्पन्न होतात, म्हणून "दोन किंवा तीन" असे म्हटले आहे, हा याचा अर्थ आहे. परंतु, जितक्या नीवरणांच्या एकत्र उत्पत्तीमध्ये "नीवरणे आणि नीवरण-संप्रयुक्त" हा अर्थ संभवतो, त्यांची कनिष्ठ मर्यादेने उत्पत्ती दर्शविण्यासाठी "दोन" असे म्हटले आहे. त्याहून अधिक प्रमाणात प्रवृत्तीमध्येही हाच अर्थ संभवतो, हे दर्शविण्यासाठी "तीन" असे म्हटले आहे. "दोन किंवा तीन" हा अनियम-निर्देश (अनिश्चित निर्देश) असल्याने, "चार किंवा पाच" असाही अर्थ समजला जातो. जेथे सह-उत्पत्ती (एकत्र उत्पत्ती) होते, तेथे नीवरणे आणि नीवरण-संप्रयुक्त दोन्ही असतात, हे लक्षण दर्शविण्यासाठी हे आहे. जेथे चार आणि पाच नीवरणे उत्पन्न होतात, तेथेही हा अर्थ सिद्ध होतो. असे मानूनच किलेसगोच्छकामध्ये (क्लेशगुच्छकात) देखील "दोन किंवा तीन" असे म्हटले आहे. कारण, लक्षणाच्या प्रदर्शनाद्वारे "क्लेश आणि क्लेश-संप्रयुक्त" असे म्हटले आहे, सर्व संभवणाऱ्या क्लेशांच्या स्वरूपाच्या प्रदर्शनाद्वारे नाही.

Yadi uddhaccaṃ sabbākusale uppajjati, kasmā vuttaṃ ‘‘uddhaccanīvaraṇaṃ uddhaccasahagate cittuppāde uppajjatī’’ti? Suttante vuttesu pañcasu nīvaraṇesu aññanīvaraṇarahitassa uddhaccassa visayavisesadassanatthaṃ. Chaṭṭhaṃ pana nīvaraṇaṃ abhidhamme itarehi sahagatanti tassa aññanīvaraṇarahitassa na koci visayaviseso atthi, attanā sahagatehi vinā uppajjanaṭṭhānābhāvā tadupalakkhitassa cittuppādassa abhāvā ca nattheva visayaviseso, tasmā ‘‘taṃ sabbākusale uppajjatī’’ti vuttaṃ. Uddhaccasahagato pana vuttacittuppādo sesadhammānaṃ uddhaccānuvattanabhāvena tadupalakkhito uddhaccassa visayaviseso, tasmā sabbākusale uppajjamānaṃ uddhaccaṃ sāmaññena ‘‘uddhaccanīvaraṇa’’nti [Pg.202] gahetvāpi taṃ attano visayavisesena pakāsetuṃ ‘‘uddhaccasahagate cittuppāde uppajjatī’’ti āha. Evañca pakāsanaṃ visayavisesesu lobhadomanassasahagatasasaṅkhārikavicikicchuddhaccasahagatesu pañca nīvaraṇāni vavatthapetvā tesaṃ byāpakabhāvena chaṭṭhaṃ pakāsetuṃ katanti veditabbaṃ.

जर उद्धच्च (औद्धत्य) सर्व अकुशल चित्तांमध्ये उत्पन्न होते, तर "उद्धच्च-नीवरण हे उद्धच्चसहगत चित्तोत्पादामध्ये उत्पन्न होते" असे का म्हटले आहे? सुत्तान्तामध्ये सांगितलेल्या पाच नीवरणांपैकी, इतर नीवरणांशिवाय असणाऱ्या उद्धच्चाचे विशिष्ट क्षेत्र (विषयविशेष) दर्शविण्यासाठी असे म्हटले आहे. परंतु, अभिधम्मातील सहावे नीवरण (अविज्जा) हे इतरांसह उत्पन्न होते; त्यामुळे इतर नीवरणांशिवाय असणाऱ्या त्या अविज्जेचे कोणतेही विशिष्ट क्षेत्र नाही, कारण स्वतःसह उत्पन्न होणाऱ्यांशिवाय तिच्या उत्पत्तीचे कोणतेही स्थान नाही आणि तिच्याद्वारे लक्षित असणारा कोणताही चित्तोत्पाद अस्तित्वात नाही. म्हणूनच, "ते सर्व अकुशल चित्तांमध्ये उत्पन्न होते" असे म्हटले आहे. परंतु, उल्लेखिलेला उद्धच्चसहगत चित्तोत्पाद हा इतर धम्मांच्या उद्धच्चाचे अनुकरण करण्याच्या स्वभावामुळे, त्याच्याद्वारे लक्षित असणारा उद्धच्चाचा विशिष्ट विषय (क्षेत्र) आहे. म्हणून, सर्व अकुशल चित्तांमध्ये उत्पन्न होणाऱ्या उद्धच्चाला सामान्यतः "उद्धच्च-नीवरण" असे गृहीत धरूनही, त्याला त्याच्या स्वतःच्या विशिष्ट क्षेत्राद्वारे प्रकट करण्यासाठी "ते उद्धच्चसहगत चित्तोत्पादामध्ये उत्पन्न होते" असे म्हटले आहे. आणि हे प्रकटीकरण लोभसहगत, दोमनस्ससहगत, ससंखारिक, विचिकिच्छासहगत आणि उद्धच्चसहगत या विशिष्ट क्षेत्रांमध्ये पाच नीवरणांचे वर्गीकरण करून, त्यांच्यामध्ये व्यापक असण्याच्या स्वरूपात सहावे नीवरण (अविज्जा) प्रकट करण्यासाठी केले गेले आहे, असे समजावे.

Keci pana ‘‘uddhaccasahagateti sāmaññena sabbaṃ uddhaccaṃ ‘uddhacca’nti gahetvā tena sahagate cittuppāde’’ti vadanti, ayaṃ panattho na bahumato dvādasamacittuppādassa viya sabbākusalacittuppādānaṃ uddhaccena anupalakkhitattā, sati ca upalakkhitatte ‘‘aṭṭhasu lobhasahagatesū’’tiādīsu viya aññesaṃ cittuppādānaṃ nivattanatthaṃ ‘‘dvādasasu uddhaccasahagatesū’’ti vattabbattā. Uddhaccānupalakkhitattā pana sabbākusalānaṃ avijjānīvaraṇaṃ viya idampi ‘‘sabbākusalesu uppajjatī’’ti vattabbaṃ siyā, na pana vuttaṃ, tasmā vuttanayeneva attho veditabbo. Yasmā ca avijjānīvaraṇaṃ viya uddhaccanīvaraṇañca sabbākusalesu uppajjati, tasmā nikkhepakaṇḍe ‘‘kāmacchandanīvaraṇaṃ uddhaccanīvaraṇena nīvaraṇañceva nīvaraṇasampayuttañcā’’tiādi vuttaṃ. Tena ekasmiṃyeva cittuppāde uddhaccanīvaraṇaṃ uppajjatīti aggahetvā adhippāyo maggitabboti.

परंतु काही आचार्य म्हणतात की, "येथे 'उद्धच्चसहगत' यामध्ये सामान्यतः सर्व उद्धच्चाला 'उद्धच्च' असे गृहीत धरून, त्याच्याशी सहगत असणाऱ्या चित्तोत्पादामध्ये (सर्व अकुशल चित्तांमध्ये)" असा अर्थ घ्यावा. परंतु हा अर्थ बहुमान्य नाही; कारण बाराव्या चित्तोत्पादाप्रमाणे सर्व अकुशल चित्तोत्पाद हे उद्धच्चाद्वारे लक्षित होत नाहीत. आणि जर ते लक्षित झाले असते, तर "आठ लोभसहगत चित्तांमध्ये" इत्यादींप्रमाणे इतर चित्तोत्पादांचे निवारण करण्यासाठी "बारा उद्धच्चसहगत चित्तांमध्ये" असे म्हणायला हवे होते. परंतु सर्व अकुशल चित्त हे उद्धच्चाद्वारे लक्षित होत नसल्याने, अविज्जा-नीवरणाप्रमाणे हे देखील "सर्व अकुशल चित्तांमध्ये उत्पन्न होते" असे म्हणायला हवे होते, परंतु तसे म्हटलेले नाही. म्हणून, आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच याचा अर्थ समजून घ्यावा. आणि ज्याप्रमाणे अविज्जा-नीवरण, त्याचप्रमाणे उद्धच्च-नीवरण देखील सर्व अकुशल चित्तांमध्ये उत्पन्न होते, म्हणूनच निक्खेपकण्डामध्ये "कामच्छन्द-नीवरण हे उद्धच्च-नीवरणासह नीवरण देखील आहे आणि नीवरण-संप्रयुक्त देखील आहे" इत्यादी म्हटले आहे. त्यामुळे, "उद्धच्च-नीवरण केवळ एकाच चित्तोत्पादामध्ये उत्पन्न होते" असे न मानता, त्याचा खरा अभिप्राय शोधला पाहिजे.

Kilesagocchake lobhādīni dasa kilesavatthūni iminā anukkamena idheva abhidhamme āgatāni. Tasmā idheva vuttassa uddhaccakilesassa attanā saha vuttehi kilesehi rahitassa visayaviseso natthīti visayavisesena pakāsanaṃ akatvā ‘‘uddhaccañca ahirikañca anottappañca sabbākusalesu uppajjatī’’ti vuttaṃ. Kilesā ceva saṃkiliṭṭhapadaniddese yasmā saṃkiliṭṭhapadaṃ kilesasampayuttapadena asamānatthaṃ kevalaṃ malena upatāpitataṃ vibādhitatañca dīpeti, tasmā kilesā ceva kilesasampayuttapadaniddesena samānaṃ niddesaṃ akatvā ‘‘teva kilesā kilesā ceva saṃkiliṭṭhā cā’’ti vuttaṃ.

किलेसगोच्छकामध्ये (क्लेशगुच्छकात) लोभ इत्यादी दहा क्लेशवस्तू (किलेसवत्थु) याच अनुक्रमाने याच अभिधम्मात आल्या आहेत. म्हणून, येथे सांगितलेल्या उद्धच्च-क्लेशाचे, स्वतःसह सांगितलेल्या क्लेशांशिवाय कोणतेही विशिष्ट क्षेत्र नसल्याने, विशिष्ट क्षेत्राद्वारे प्रकटीकरण न करता "उद्धच्च, अहिरिक आणि अनोत्तप्प हे सर्व अकुशल चित्तांमध्ये उत्पन्न होतात" असे म्हटले आहे. 'किलेसा चेव संकिळिट्ठा' (क्लेश आणि संक्लिष्ट) या पदाच्या निर्देशामध्ये, 'संकिळिट्ठ' हे पद 'किलेससंप्रयुक्त' या पदाशी समान अर्थाचे नसून, ते केवळ मळाने (अशुद्धतेने) तप्त होणे आणि पीडित होणे हा अर्थ दर्शविते; म्हणून 'किलेसा चेव किलेससंपयुत्ता' या निर्देशासारखा समान निर्देश न करता, "तेच क्लेश हे क्लेश देखील आहेत आणि संक्लिष्ट देखील आहेत" असे म्हटले आहे.

1577. Dve tayo kilesāti ettha ‘‘dve tayoti hetugocchakādīsu vuttādhikāravasena ruḷhiyā vutta’’nti keci vadanti. Yadi atthaṃ anapekkhitvā ruḷhiyā vucceyya, ganthagocchake ca ‘‘yattha dve tayo ganthā [Pg.203] ekato uppajjantī’’ti vattabbaṃ siyā. Yañca vadanti ‘‘yattha dve tayo aññehi ekato uppajjantīti imassatthassa sambhavato ekato-saddo kilesagocchake sātthako, na hetugocchakādīsu tena vināpi adhippāyavijānanato’’ti, tampi na, hetugocchakādīsupi nānāuppattiyaṃ hetū ceva hetusampayuttādiggahaṇanivāraṇatthattā ekato-saddassa, tasmā ruḷhīanvatthakathāropanañca vajjetvā yathāvutteneva nayena attho veditabboti. Lobho chadhātiādinā lobhapaṭighamohānaṃ aññehi ekato uppattidassaneneva tesampi lobhādīhi ekato uppatti dassitāti veditabbā. Sesaṃ uttānatthamevāti.

१५७७. "दोन किंवा तीन क्लेश" याविषयी काही आचार्य म्हणतात की, "हेतुगोच्छक इत्यादींमध्ये सांगितलेल्या अधिकाराच्या प्रभावामुळे रूढीने (परंपरेने) 'दोन किंवा तीन' असे म्हटले आहे." जर अर्थाचा विचार न करता केवळ रूढीने असे म्हटले असते, तर गंथगोच्छकामध्ये (ग्रंथगुच्छकात) देखील "जेथे दोन किंवा तीन ग्रंथ (गाठी) एकत्र उत्पन्न होतात" असे म्हणायला हवे होते. आणि जे "जेथे दोन किंवा तीन इतरांसह एकत्र उत्पन्न होतात, हा अर्थ संभवत असल्याने 'एकतो' (एकत्र) हा शब्द किलेसगोच्छकामध्ये अर्थपूर्ण आहे, परंतु हेतुगोच्छक इत्यादींमध्ये त्याशिवायही अभिप्राय समजत असल्याने तो तेथे अर्थपूर्ण नाही" असे म्हणतात, ते देखील योग्य नाही. कारण हेतुगोच्छक इत्यादींमध्ये देखील वेगवेगळ्या उत्पत्तीच्या वेळी 'हेतू आणि हेतु-संप्रयुक्त' इत्यादींचे ग्रहण रोखण्यासाठी 'एकतो' हा शब्द आहे. म्हणून, रूढी आणि अन्वत्थ-कथा (यथार्थ अर्थाचा आरोप) या दोन्हीचा त्याग करून, आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच याचा अर्थ समजून घ्यावा. "लोभ सहा प्रकारचा आहे" इत्यादींद्वारे लोभ, पटिघ (प्रतिघ) आणि मोह यांची इतरांसह एकत्र उत्पत्ती दर्शविण्यानेच, त्या इतरांची देखील लोभ इत्यादींसह एकत्र उत्पत्ती दर्शविली गेली आहे, असे समजावे. उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

Aṭṭhakathākaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.

अट्ठकथाकण्ड-वण्णना (अट्टकथाकांड-वर्णन) समाप्त झाली.

Cattāri ca sahassāni, puna tīṇi satāni ca;

Aṭṭhasāliniyā ete, padā līnatthajotakā.

चार हजार आणि पुन्हा तीनशे; अट्ठसालिनीचे हे शब्द गुप्त अर्थाचे प्रकटीकरण करणारे आहेत.

Dhammamittoti nāmena, sakkaccaṃ abhiyācito;

Ānandoiti nāmena, katā ganthā subuddhināti.

धम्ममित्त नावाच्या भिक्खूने आदरपूर्वक विनंती केल्यावरून, आनंद नावाच्या सुबुद्ध आचार्यांनी हा ग्रंथ रचला आहे.

Iti aṭṭhasāliniyā līnatthapadavaṇṇanā

अशा प्रकारे, अट्ठसालिनीच्या गुप्त अर्थाच्या पदांचे स्पष्टीकरण (लीनत्थपदवण्णना) समाप्त झाले.

Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā samattā.

धम्मसंगणी-मूलटीका समाप्त झाली.


မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
PáliAṭṭhakathāṬīkāOutro
1101 Ofensas Graves (Pārājika)
1102 Ofensas Leves (Pācittiya)
1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga)
1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga)
1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)
1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1
1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2
1203 Comentário das Ofensas Leves
1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya
1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya
1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya
1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1
1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2
1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3
1401 Texto das Duas Matrizes
1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya
1403 Subcomentário de Vajirabuddhi
1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1
1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2
1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1
1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2
1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas
1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior
1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1
1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2
1412 Texto da Aplicação das Regras
1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental

8401 Caminho da Purificação - Vol. 1
8402 Caminho da Purificação - Vol. 2
8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1
8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2
8405 História da Origem do Caminho da Purificação

8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita)
8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita)
8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita)
8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita)
8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita)
8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita)
8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita)
8413 Elucidação da Etimologia
8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo
8415 Texto do Subcomentário Elucidativo
8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições
8417 Subcomentário da Saudação
8418 Grande Texto de Saudação
8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais
8420 Saudação com Recitação
8421 Oferenda de Lótus
8422 Ornamento dos Vencedores
8423 Mel dos Versos
8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda
8425 Pequena Crônica dos Livros
8427 Crônica do Ensinamento
8426 Grande Crônica
8429 Gramática de Moggallāna
8428 Gramática de Kaccāyana
8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras
8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes
8432 Realização das Formas das Palavras
8433 Comentário de Moggallāna
8434 Texto sobre a Realização da Aplicação
8435 Texto sobre a Origem dos Versos
8436 Texto do Dicionário Iluminado
8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado
8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão
8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão
8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra
8446 Ética do Poeta
8447 Coleção de Ética
8445 Ética do Dhamma
8444 Grande Ética Secreta
8441 Ética do Mundo
8442 Ética dos Suttas
8443 Ética do Herói
8450 Ética de Cāṇakya
8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens
8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções
8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes
8452 Texto sobre a Purificação dos Limites
8453 Canto de Vessantara
8454 Explicação do Comentário de Moggallāna
8455 Crônica das Estupas
8456 Crônica da Relíquia do Dente
8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos
8458 Crônica das Relíquias
8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla
8460 História do Vencedor
8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores
8462 Versos da Panela de Óleo
8463 Subcomentário de Milinda
8464 Cacho de Flores de Palavras
8465 Realização das Palavras
8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática
8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana
8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha
2102 Grande Seção - Dīgha
2103 Seção de Pāthika - Dīgha
2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha
2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha
2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1
2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima
3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima
3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima
3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1
3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2
3203 Comentário dos Cinquenta Médios
3204 Comentário dos Cinquenta Superiores
3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais
3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios
3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta
4102 Seção das Causas - Saṃyutta
4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta
4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta
4105 Grande Seção - Saṃyutta
4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta
4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara
5102 Grupos de Dois - Aṅguttara
5103 Grupos de Três - Aṅguttara
5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara
5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara
5106 Grupos de Seis - Aṅguttara
5107 Grupos de Sete - Aṅguttara
5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara
5109 Grupos de Nove - Aṅguttara
5110 Grupos de Dez - Aṅguttara
5111 Grupos de Onze - Aṅguttara
5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.
5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha)
6102 Versos do Dhamma (Dhammapada)
6103 Exclamações Inspiradas (Udāna)
6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka)
6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta)
6106 Histórias das Mansões Celestiais
6107 Histórias dos Fantasmas
6108 Versos dos Monges Anciãos
6109 Versos das Monjas Anciãs
6110 Histórias Passadas - Vol. 1
6111 Histórias Passadas - Vol. 2
6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa)
6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka)
6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6116 Grande Exposição (Mahāniddesa)
6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa)
6118 Caminho da Discriminação Analítica
6119 O Guia (Nettippakaraṇa)
6120 As Perguntas de Milinda
6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)
6201 Comentário da Pequena Leitura
6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1
6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2
6204 Comentário do Udāna
6205 Comentário do Itivuttaka
6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1
6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2
6208 Comentário das Histórias das Mansões
6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas
6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1
6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2
6212 Comentário dos Versos das Monjas
6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1
6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2
6215 Comentário da História dos Budas
6216 Comentário do Cesto das Condutas
6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3
6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4
6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5
6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6
6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7
6224 Comentário da Grande Exposição
6225 Comentário da Pequena Exposição
6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1
6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2
6228 Comentário do Guia
6301 Subcomentário do Guia
6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī)
7102 Análise (Vibhaṅga)
7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā)
7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti)
7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu)
7106 O Livro dos Pares - Vol. 1
7107 O Livro dos Pares - Vol. 2
7108 O Livro dos Pares - Vol. 3
7109 Condições de Originação - Vol. 1
7110 Condições de Originação - Vol. 2
7111 Condições de Originação - Vol. 3
7112 Condições de Originação - Vol. 4
7113 Condições de Originação - Vol. 5
7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos
7202 Comentário que Dissipa a Confusão
7203 Comentário dos Cinco Tratados
7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos
7302 Subcomentário Principal da Análise
7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados
7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos
7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados
7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma
7307 Compêndio do Abhidhamma
7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma
7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канонКомментарииСубкомментарииДругое
1101 Параджика-пали
1102 Пачиттия-пали
1103 Махавагга-пали (Виная)
1104 Чулавагга-пали
1105 Паривара-пали
1201 Параджиканда-аттхакатха-1
1202 Параджиканда-аттхакатха-2
1203 Пачиттия-аттхакатха
1204 Махавагга-аттхакатха (Виная)
1205 Чулавагга-аттхакатха
1206 Паривара-аттхакатха
1301 Сараттхадипани-тика-1
1302 Сараттхадипани-тика-2
1303 Сараттхадипани-тика-3
1401 Двематика-пали
1402 Винаясангаха-аттхакатха
1403 Ваджирабуддхи-тика
1404 Вимативинодани-тика-1
1405 Вимативинодани-тика-2
1406 Винаяланкара-тика-1
1407 Винаяланкара-тика-2
1408 Канкхавитаранипурана-тика
1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая
1410 Винаявиниччая-тика-1
1411 Винаявиниччая-тика-2
1412 Пачиттиядийоджана-пали
1413 Кхуддасиккха-муласиккха

8401 Висуддхимагга-1
8402 Висуддхимагга-2
8403 Висуддхимагга-махатика-1
8404 Висуддхимагга-махатика-2
8405 Висуддхимагга-ниданакатха

8406 Дигханикая (пу-ви)
8407 Мадджхиманикая (пу-ви)
8408 Самъюттаникая (пу-ви)
8409 Ангуттараникая (пу-ви)
8410 Винаяпитака (пу-ви)
8411 Абхидхаммапитака (пу-ви)
8412 Аттхакатха (пу-ви)
8413 Нируттидипани
8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха
8415 Анудипанипатха
8416 Паттхануддеса дипанипатха
8417 Намаккаратика
8418 Махапанамапатха
8419 Лаккханато буддхатхоманагатха
8420 Сутавандана
8421 Камаланджали
8422 Джиналанкара
8423 Паджамадху
8424 Буддхагунагатхавали
8425 Чулагантхавамса
8427 Сасанавамса
8426 Махавамса
8429 Моггалланабьякарана
8428 Каччаянабьякарана
8430 Садданитиппакарана (падамала)
8431 Садданитиппакарана (дхатумала)
8432 Падарупасиддхи
8433 Могалланапанчика
8434 Пайогасиддхипатха
8435 Вуттодаяпатха
8436 Абхидханаппадипикапатха
8437 Абхидханаппадипикатика
8438 Субодхаланкарапатха
8439 Субодхаланкаратика
8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара
8446 Кавидаппананити
8447 Нитиманджари
8445 Дхамманити
8444 Махараханити
8441 Локанити
8442 Суттантанити
8443 Сурассатинити
8450 Чанакьянити
8448 Нарадаккхадипани
8449 Чатурараккхадипани
8451 Расавахини
8452 Симависодханипатха
8453 Вессантарагити
8454 Моггаллана вуттививаранапанчика
8455 Тхупавамса
8456 Датхавамса
8457 Дхатупатхавиласиния
8458 Дхатувамса
8459 Хаттхаванагаллавихаравамса
8460 Джиначаритая
8461 Джинавамсадипа
8462 Телакатахагатха
8463 Милидатика
8464 Падаманджари
8465 Падасадхана
8466 Саддабиндупакарана
8467 Каччаянадхатуманджуса
8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали
2102 Махавагга-пали (Дигха)
2103 Патхикавагга-пали
2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха
2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха)
2203 Патхикавагга-аттхакатха
2301 Силаккхандхавагга-тика
2302 Махавагга-тика (Дигха)
2303 Патхикавагга-тика
2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1
2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали
3102 Мадджхимапаннаса-пали
3103 Упарипаннаса-пали
3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1
3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2
3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха
3204 Упарипаннаса-аттхакатха
3301 Мулапаннаса-тика
3302 Мадджхимапаннаса-тика
3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали
4102 Ниданавагга-пали
4103 Кхандхавагга-пали
4104 Салаятанавагга-пали
4105 Махавагга-пали (Самъютта)
4201 Сагатхавагга-аттхакатха
4202 Ниданавагга-аттхакатха
4203 Кхандхавагга-аттхакатха
4204 Салаятанавагга-аттхакатха
4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)
4301 Сагатхавагга-тика
4302 Ниданавагга-тика
4303 Кхандхавагга-тика
4304 Салаятанавагга-тика
4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали
5102 Дуканипата-пали
5103 Тиканипата-пали
5104 Чатукканипата-пали
5105 Панчаканипата-пали
5106 Чхакканипата-пали
5107 Саттаканипата-пали
5108 Аттхакадинипата-пали
5109 Наваканипата-пали
5110 Дасаканипата-пали
5111 Экадасаканипата-пали
5201 Экаканипата-аттхакатха
5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха
5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха
5204 Аттхакадинипата-аттхакатха
5301 Экаканипата-тика
5302 Дука-тика-чатукканипата-тика
5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика
5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали
6102 Дхаммапада-пали
6103 Удана-пали
6104 Итивуттака-пали
6105 Суттанипата-пали
6106 Виманаваттху-пали
6107 Петаваттху-пали
6108 Тхерагатха-пали
6109 Тхеригатха-пали
6110 Ападана-пали-1
6111 Ападана-пали-2
6112 Буддхавамса-пали
6113 Чарияпитака-пали
6114 Джатака-пали-1
6115 Джатака-пали-2
6116 Маханиддеса-пали
6117 Чуланиддеса-пали
6118 Патисамбхидамагга-пали
6119 Неттиппакарана-пали
6120 Милиндапаньха-пали
6121 Петакопадеса-пали
6201 Кхуддакапатха-аттхакатха
6202 Дхаммапада-аттхакатха-1
6203 Дхаммапада-аттхакатха-2
6204 Удана-аттхакатха
6205 Итивуттака-аттхакатха
6206 Суттанипата-аттхакатха-1
6207 Суттанипата-аттхакатха-2
6208 Виманаваттху-аттхакатха
6209 Петаваттху-аттхакатха
6210 Тхерагатха-аттхакатха-1
6211 Тхерагатха-аттхакатха-2
6212 Тхеригатха-аттхакатха
6213 Ападана-аттхакатха-1
6214 Ападана-аттхакатха-2
6215 Буддхавамса-аттхакатха
6216 Чарияпитака-аттхакатха
6217 Джатака-аттхакатха-1
6218 Джатака-аттхакатха-2
6219 Джатака-аттхакатха-3
6220 Джатака-аттхакатха-4
6221 Джатака-аттхакатха-5
6222 Джатака-аттхакатха-6
6223 Джатака-аттхакатха-7
6224 Маханиддеса-аттхакатха
6225 Чуланиддеса-аттхакатха
6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1
6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2
6228 Неттиппакарана-аттхакатха
6301 Неттиппакарана-тика
6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали
7102 Вибханга-пали
7103 Дхатукатха-пали
7104 Пуггалапаннятти-пали
7105 Катхаваттху-пали
7106 Ямака-пали-1
7107 Ямака-пали-2
7108 Ямака-пали-3
7109 Паттхана-пали-1
7110 Паттхана-пали-2
7111 Паттхана-пали-3
7112 Паттхана-пали-4
7113 Паттхана-пали-5
7201 Дхаммасангани-аттхакатха
7202 Саммохивинодани-аттхакатха
7203 Панчапакарана-аттхакатха
7301 Дхаммасангани-мулатика
7302 Вибханга-мулатика
7303 Панчапакарана-мулатика
7304 Дхаммасангани-анутика
7305 Панчапакарана-анутика
7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо
7307 Абхидхамматтхасангахо
7308 Абхидхаммаватара-пуранатика
7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi