Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

Abhidhammapiṭake

ในพระอภิธรรมปิฎก

Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā

มูลฎีกาธัมมสังคณี

Vīsatigāthāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยคาถา ๒๐ บท

1. Dhammasaṃvaṇṇanāyaṃ [Pg.1] satthari paṇāmakaraṇaṃ dhammassa svākkhātabhāvena satthari pasādajananatthaṃ, satthu ca avitathadesanabhāvappakāsanena dhamme pasādajananatthaṃ. Tadubhayappasādā hi dhammasampaṭipatti mahato ca atthassa siddhi hotīti. Atha vā ratanattayapaṇāmavacanaṃ attano ratanattayapasādassa viññāpanatthaṃ, taṃ pana viññūnaṃ cittārādhanatthaṃ, taṃ aṭṭhakathāya gāhaṇatthaṃ, taṃ sabbasampattinipphādanatthanti. Idaṃ pana ācariyena adhippetappayojanaṃ antarāyavisosanaṃ. Vakkhati hi ‘‘nipaccakārassetassa…pe… asesato’’ti. Ratanattayapaṇāmakaraṇañhi antarāyakarāpuññavighātakarapuññavisesabhāvato maṅgalabhāvato bhayādiupaddavanivāraṇato ca antarāyavisosane samatthaṃ hoti. Kathaṃ panetassāpuññavighātakarādibhāvo vijānitabboti? ‘‘Yasmiṃ mahānāma samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hotī’’tiādivacanato (a. ni. 6.10; 11.11), ‘‘pūjā ca pūjaneyyānaṃ, etaṃ maṅgalamuttama’’nti (khu. pā. 5.3; su. ni. 262) ca, ‘‘evaṃ buddhaṃ sarantānaṃ, dhammaṃ saṅghañca bhikkhavo. Bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā, lomahaṃso na hessatī’’ti (saṃ. ni. 1.249) ca vacanatoti.

๑. การนอบน้อมพระศาสดาในอรรถกถาธรรมสังคณีนี้ เพื่อให้เกิดความเลื่อมใสในพระศาสดาด้วยความเป็นพระธรรมที่ตรัสไว้ดีแล้ว และเพื่อยังความเลื่อมใสในพระธรรมให้เกิดด้วยการประกาศความเป็นพระศาสดาผู้ทรงแสดงไม่ผิดพลาด เพราะว่าการปฏิบัติธรรมและความสำเร็จแห่งประโยชน์อันยิ่งใหญ่ ย่อมมีได้เพราะความเลื่อมใสทั้งสองนั้น. อีกอย่างหนึ่ง ถ้อยคำนอบน้อมพระรัตนตรัยนี้ เพื่อประกาศความเลื่อมใสในพระรัตนตรัยของตน, ส่วนการประกาศนั้น เพื่อยังจิตของวิญญูชนทั้งหลายให้ยินดี, การยังจิตให้ยินดีนั้น เพื่อให้รับเอาอรรถกถาไว้, การรับเอาอรรถกถานั้น เพื่อยังความสำเร็จทั้งปวงให้บังเกิด. อนึ่ง ประโยชน์ที่อาจารย์ประสงค์นี้คือการขจัดอันตราย. เพราะท่านจักกล่าวว่า "ของบุคคลผู้มีความนอบน้อมนี้... โดยไม่เหลือ" ดังนี้. การนอบน้อมพระรัตนตรัยย่อมสามารถในการขจัดอันตรายได้ เพราะความเป็นบุญพิเศษที่กำจัดอกุศลอันกระทำซึ่งอันตราย, เพราะความเป็นมงคล, และเพราะป้องกันอุปัทวันตรายมีภัยเป็นต้นได้. ก็ความเป็นบุญพิเศษที่กำจัดอกุศลเป็นต้นนี้ พึงทราบได้อย่างไร? พึงทราบได้จากพระดำรัสมีอาทิว่า "ดูกรมหานามะ สมัยใดอริยสาวกระลึกถึงพระตถาคต, สมัยนั้นจิตของเธอไม่ถูกราคะกลุ้มรุม" (อ. นิ. 6.10; 11.11), และจากพระดำรัสว่า "การบูชาบุคคลที่ควรบูชา, นั่นเป็นมงคลอันสูงสุด" (ขุ. ปา. 5.3; สุ. นิ. 262), และจากพระดำรัสว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุทั้งหลายระลึกถึงพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์อย่างนี้แล้ว ภัยก็ดี ความสะดุ้งกลัวก็ดี ความขนพองสยองเกล้าก็ดี จักไม่มี" (สํ. นิ. 1.249) ดังนี้.

Tattha yassa satthuno paṇāmaṃ kattukāmo, tassa guṇavisesadassanatthaṃ ‘‘karuṇā viyā’’tiādimāha. Guṇavisesavā hi paṇāmāraho [Pg.2] hoti, paṇāmārahe ca kato paṇāmo vuttappayojanasiddhikarova hotīti. Bhagavato ca desanā vinayapiṭake karuṇāppadhānā, suttantapiṭake paññākaruṇāppadhānā. Teneva ca kāraṇena vinayapiṭakassa saṃvaṇṇanaṃ karontena karuṇāppadhānā bhagavato thomanā katā, āgamasaṃvaṇṇanañca karontena ubhayappadhānā, abhidhammadesanā pana paññāppadhānāti katvā paññāppadhānameva thomanaṃ karonto ‘‘karuṇā viya sattesū’’ti karuṇaṃ upamābhāvena gahetvā paññāya thometi.

ในบรรดาบทเหล่านั้น อาจารย์กล่าวคำมีอาทิว่า "เหมือนพระกรุณา" เพื่อแสดงคุณวิเศษของพระศาสดาที่ตนประสงค์จะนอบน้อม. เพราะผู้มีคุณวิเศษย่อมควรแก่การนอบน้อม, และการนอบน้อมที่กระทำแก่ผู้ควรแก่การนอบน้อม ย่อมยังประโยชน์ที่กล่าวไว้ให้สำเร็จได้. อนึ่ง พระธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคในพระวินัยปิฎกมีพระกรุณาเป็นประธาน, ในพระสุตตันตปิฎกมีพระปัญญาและพระกรุณาเป็นประธาน. ด้วยเหตุนั้นแล เมื่ออาจารย์ทำอรรถกถาพระวินัยปิฎก จึงได้ทำคำสรรเสริญพระผู้มีพระภาคที่มีพระกรุณาเป็นประธาน, และเมื่อทำอรรถกถาพระสูตร จึงได้ทำคำสรรเสริญที่มีทั้งสองเป็นประธาน, ส่วนพระอภิธรรมเทศนามีพระปัญญาเป็นประธาน ดังนี้แล้ว เมื่อจะสรรเสริญพระปัญญาเป็นประธานเท่านั้น จึงถือเอาพระกรุณาโดยความเป็นอุปมาว่า "เหมือนพระกรุณาในสัตว์ทั้งหลาย" แล้วสรรเสริญด้วยพระปัญญา.

Tattha karuṇā viyāti nidassanavacanametaṃ, yassa yathā karuṇā sabbesu sattesu pavattittha, evaṃ sabbesu ñeyyadhammesu paññāpi pavattitthāti attho. Sattesūti visayanidassanametaṃ. Paññāti nidassetabbadhammanidassanaṃ. Yassāti tadadhiṭṭhānapuggalanidassanaṃ. Mahesinoti tabbisesanaṃ. Ñeyyadhammesūti paññāvisayanidassanaṃ. Sabbesūti tabbisesanaṃ. Pavattitthāti kiriyānidassanaṃ. Yathārucīti vasībhāvanidassanaṃ.

ในบรรดาบทเหล่านั้น คำว่า "เหมือนพระกรุณา" นี้เป็นบทแสดงตัวอย่าง, มีอรรถว่า พระปัญญาก็ได้เป็นไปในธรรมที่ควรรู้ทั้งปวง เหมือนพระกรุณาของพระองค์ได้เป็นไปในสัตว์ทั้งปวงฉะนั้น. คำว่า "ในสัตว์ทั้งหลาย" นี้เป็นบทแสดงวิสัย. คำว่า "พระปัญญา" นี้เป็นบทแสดงธรรมที่พึงแสดง. คำว่า "ของพระองค์" นี้เป็นบทแสดงบุคคลผู้เป็นที่ตั้งแห่งพระปัญญานั้น. คำว่า "พระมหามุนี" นี้เป็นบทวิเสสนะของบุคคลนั้น. คำว่า "ในธรรมที่ควรรู้" นี้เป็นบทแสดงวิสัยของพระปัญญา. คำว่า "ทั้งปวง" นี้เป็นบทวิเสสนะของธรรมที่ควรรู้. คำว่า "ได้เป็นไปแล้ว" นี้เป็นบทแสดงกิริยา. คำว่า "ตามความพอพระทัย" นี้เป็นบทแสดงความเป็นผู้มีวสี.

Tattha kiratīti karuṇā, paradukkhaṃ vikkhipati apanetīti attho. Rūpādīsu sattā visattāti sattā. Tassā pana paññattiyā khandhasantāne niruḷhabhāvato nicchandarāgāpi ‘‘sattā’’ti vuccanti. Pajānātīti paññā, yathāsabhāvaṃ pakārehi paṭivijjhatīti attho. Yassāti aniyamanaṃ. ‘‘Tassa pāde namassitvā’’ti etena niyamanaṃ veditabbaṃ. Mahesīti mahante sīlakkhandhādayo esi gavesīti mahesi. Ñātabbāti ñeyyā, sabhāvadhāraṇādinā atthena dhammā. Tattha ‘‘ñeyyā’’ti vacanena dhammānaṃ añeyyattaṃ paṭikkhipati. ‘‘Dhammā’’ti vacanena ñeyyānaṃ sattajīvādibhāvaṃ paṭikkhipati. Ñeyyā ca te dhammā cāti ñeyyadhammā. Sabbesūti anavasesapariyādānaṃ. Tena aññātābhāvaṃ dasseti. Pavattitthāti uppajjittha. Yathārucīti yā yā ruci yathāruci, rucīti ca icchā, kattukāmatā sā. Yā yā pavattā tappabhedā, yathā vā ruci tathā, rucianurūpaṃ pavattā ‘‘yathāruci pavattitthā’’ti vuccati. Yathā yathā vā ruci pavattā, tathā tathā pavattā paññā ‘‘yathāruci pavattitthā’’ti vuccati.

ในบรรดาบทเหล่านั้น ที่ชื่อว่า กรุณา เพราะอรรถว่า ย่อมซัดไป, มีอรรถว่า ย่อมซัดไป คือ กำจัดเสียซึ่งทุกข์ของผู้อื่น. ชื่อว่า สัตว์ เพราะอรรถว่า ข้องอยู่ คือ ติดใจอยู่ในรูปเป็นต้น. อนึ่ง แม้ผู้ปราศจากฉันทราคะก็เรียกว่า "สัตว์" เพราะความเป็นบทที่ตั้งมั่นแล้วในขันธสันดานนั้น. ชื่อว่า ปัญญา เพราะอรรถว่า รู้ทั่ว, มีอรรถว่า ย่อมแทงตลอดตามสภาวะด้วยอาการทั้งหลาย. คำว่า "ของพระองค์" นี้เป็นบทไม่กำหนด. พึงทราบความเป็นบทกำหนดด้วยบทว่า "ขอนอบน้อมพระบาทของพระองค์นั้น". ชื่อว่า พระมหามุนี เพราะทรงแสวงหา คือ ทรงค้นหาซึ่งศีลขันธ์เป็นต้นอันยิ่งใหญ่. ชื่อว่า ธรรมที่ควรรู้ คือ ธรรมที่พึงรู้, ชื่อว่า ธรรม เพราะอรรถว่า ทรงไว้ซึ่งสภาวะเป็นต้น. ในที่นั้น ด้วยคำว่า "ที่ควรรู้" ย่อมคัดค้านความเป็นสภาวะที่มิใช่สิ่งที่พึงรู้. ด้วยคำว่า "ธรรม" ย่อมคัดค้านความเป็นสัตว์และเป็นชีวะเป็นต้นของธรรมที่ควรรู้. ธรรมเหล่านั้นเป็นธรรมที่ควรรู้ด้วย จึงชื่อว่า "ธรรมที่ควรรู้". คำว่า "ทั้งปวง" เป็นการถือเอาโดยไม่เหลือ. ด้วยบทนั้นย่อมแสดงความไม่มีสภาวะที่มิได้รู้. คำว่า "ได้เป็นไปแล้ว" คือ เกิดขึ้นแล้ว. คำว่า "ตามความพอพระทัย" คือ ความพอพระทัยใดๆ ชื่อว่า ตามความพอพระทัย, และคำว่า ความพอพระทัย คือ ความจำนง, ความพอพระทัยนั้นคือความใคร่เพื่อจะทำ. พระปัญญาใดๆ ที่เป็นไปแล้ว มีประเภทนั้นๆ, หรือว่า ความพอพระทัยเป็นประการใด (พระปัญญาก็เป็นไป) เป็นประการนั้น, พระปัญญาที่เป็นไปตามสมควรแก่ความพอพระทัย เรียกว่า "ได้เป็นไปตามความพอพระทัย". หรือว่า ความพอพระทัยเป็นไปโดยประการใดๆ พระปัญญาที่เป็นไปแล้วโดยประการนั้นๆ เรียกว่า "ได้เป็นไปตามความพอพระทัย".

Tattha bhagavati pavattāva karuṇā bhagavato paññāya nidassananti gahetabbā. Sā hi asādhāraṇā mahākaruṇā, na aññā. Yassāti ca karuṇāpaññānaṃ ubhinnampi ādhārapuggalanidassanaṃ. Na hi nirādhārā karuṇā atthīti [Pg.3] ‘‘karuṇā’’ti vutte tadādhārabhūto puggalo nidassetabbo hoti, so ca idha añño vutto natthi, na ca āsannaṃ vajjetvā dūrassa gahaṇe payojanaṃ atthīti ‘‘yassā’’ti nidassitapuggalova karuṇāya ādhāro. Tena idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘yassa attano karuṇā viya paññāpi pavattitthā’’ti. Kathaṃ pana karuṇā sattesu pavattittha yathā paññāpi dhammesu pavattitthāti? Niravasesato yathāruci ca. Bhagavato hi karuṇā kañci sattaṃ avajjetvā sabbesu sattesu niravasesesu pavattati, pavattamānā ca rucivasena ekasmiṃ anekesu ca aññehi asādhāraṇā pavattati. Na hi aññesaṃ ‘‘mahoghapakkhandānaṃ sattānaṃ natthañño koci oghā uddhatā aññatra mayā’’ti passantānaṃ karuṇokkamanaṃ hoti yathā bhagavatoti. Paññāpi bhagavato sabbesu dhammesu niravasesesu pavattati, pavattamānā ca ekasmiṃ anekesu ca dhammesu sabhāvakiccādijānanena anāvaraṇā asādhāraṇā pavattati yathāruci, yathā ca passantassa bhagavato karuṇā yathāruci pavattati. Taṃ sabbaṃ paṭisambhidāmagge mahākaruṇāñāṇavibhaṅgavasena jānitabbaṃ, paññāya ca yathāruci pavatti sesāsādhāraṇañāṇavibhaṅgādivasena. Paññāgahaṇena ca tīsu kālesu appaṭihatañāṇaṃ catusaccañāṇaṃ catupaṭisambhidāñāṇaṃ, karuṇāgahaṇena mahākaruṇāsamāpattiñāṇassa gahitattā taṃ vajjetvā aññāni asādhāraṇañāṇāni catuvesārajjañāṇaṃ dasabalāni cha abhiññā catucattālīsa ñāṇavatthūni sattasattati ñāṇavatthūnīti evamādayo aneke paññāppabhedā saṅgayhanti, tasmā tassā tassā paññāya pavattivasena yathāruci pavatti veditabbā. Tenāha ‘‘karuṇā viya…pe… yathārucī’’ti.

ในข้อนั้น พึงถือเอาว่า กรุณาที่เกิดขึ้นในพระผู้มีพระภาค เป็นเครื่องแสดงปัญญาของพระผู้มีพระภาค. กรุณานั้นแลเป็นมหากรุณาที่ไม่ทั่วไป ไม่ใช่กรุณาอื่น. และคำว่า ‘ยัสสา’ (ของพระองค์ใด) เป็นเครื่องแสดงบุคคลผู้เป็นที่ตั้งของกรุณาและปัญญาทั้งสอง. เพราะกรุณาที่ไม่มีที่ตั้งย่อมไม่มี เมื่อกล่าวว่า ‘กรุณา’ จึงต้องแสดงบุคคลผู้เป็นที่ตั้งของกรุณานั้น และในที่นี้ก็ไม่ได้กล่าวถึงบุคคลอื่นไว้ และไม่มีประโยชน์ในการละทิ้งสิ่งที่อยู่ใกล้แล้วไปถือเอาสิ่งที่อยู่ไกล เพราะฉะนั้น บุคคลที่แสดงด้วยคำว่า ‘ยัสสา’ นั่นแหละเป็นที่ตั้งของกรุณา. ด้วยเหตุนั้น จึงเป็นอันกล่าวว่า ‘ปัญญาของพระองค์ใดก็เกิดขึ้นเหมือนกรุณาของพระองค์นั้น’. ก็กรุณาเกิดขึ้นในสัตว์ทั้งหลายอย่างไร เหมือนปัญญาก็เกิดขึ้นในธรรมทั้งหลายอย่างไร? โดยไม่เหลือและตามความพอใจ. เพราะกรุณาของพระผู้มีพระภาคย่อมเกิดขึ้นในสัตว์ทั้งปวงโดยไม่เหลือ โดยไม่ละทิ้งสัตว์ใดๆ เลย และเมื่อเกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้นในสัตว์ตัวเดียวและในสัตว์หลายตัวโดยไม่ทั่วไปกับผู้อื่นตามความพอใจ. เพราะการก้าวลงสู่กรุณาของผู้อื่นย่อมไม่เป็นไปเหมือนของพระผู้มีพระภาค ผู้ทรงเห็นว่า ‘สัตว์ทั้งหลายผู้ตกไปในห้วงน้ำใหญ่ ไม่มีใครอื่นจะยกขึ้นจากห้วงน้ำได้นอกจากเรา’. ปัญญาของพระผู้มีพระภาคก็ย่อมเกิดขึ้นในธรรมทั้งปวงโดยไม่เหลือ และเมื่อเกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้นในธรรมอย่างเดียวและในธรรมหลายอย่างโดยไม่ปิดบัง ไม่ทั่วไปกับผู้อื่น ด้วยการรู้สภาวะและกิจเป็นต้น ตามความพอใจ เหมือนกรุณาของพระผู้มีพระภาคผู้ทรงเห็นย่อมเกิดขึ้นตามความพอใจ. สิ่งทั้งหมดนั้นพึงทราบโดยนัยแห่งการจำแนกมหากรุณาญาณในปฏิสัมภิทามรรค และการเกิดขึ้นของปัญญาตามความพอใจ พึงทราบโดยนัยแห่งการจำแนกญาณที่ไม่ทั่วไปที่เหลือเป็นต้น. และด้วยการถือเอาปัญญา ย่อมสงเคราะห์อัปปฏิหตญาณในกาลทั้งสาม จตุสัจจญาณ จตุปฏิสัมภิทาญาณ และด้วยการถือเอากรุณา ย่อมสงเคราะห์มหากรุณาสมาปัตติญาณ เว้นญาณนั้นแล้ว ญาณที่ไม่ทั่วไปอื่นๆ มีจตุเวสารัชชญาณ ทศพลญาณ อภิญญา ๖ ญาณวัตถุ ๔๔ ญาณวัตถุ ๗๗ เป็นต้น ประเภทแห่งปัญญาอันมากมายเหล่านี้ย่อมสงเคราะห์ได้ เพราะฉะนั้น การเกิดขึ้นของปัญญานั้นๆ ตามความพอใจ พึงทราบโดยนัยแห่งการเกิดขึ้นของปัญญานั้นๆ. ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘เหมือนกรุณา...เป... ตามความพอใจ’.

Tattha karuṇāgahaṇena mahābodhiyā mūlaṃ dasseti. Mahādukkhasambādhappaṭipannañhi sattanikāyaṃ disvā ‘‘tassa natthañño koci saraṇaṃ, ahametaṃ mutto mocessāmī’’ti karuṇāya sañcoditamānaso abhinīhāraṃ dīpaṅkarassa bhagavato pādamūle katvā bodhisambhāre samodhānetvā anupubbena sambodhiṃ pattoti karuṇā mahābodhiyā mūlanti. Sattesūti etena mahābodhiyā payojanaṃ dasseti. Sattā hi mahābodhiṃ payojenti. Sattasantāraṇatthañhi sabbaññutā abhipatthitā. Yathāha –

ในข้อนั้น ด้วยการถือเอากรุณา ย่อมแสดงรากเหง้าแห่งมหาโพธิ. เพราะพระองค์ทรงเห็นหมู่สัตว์ผู้ตกอยู่ในความบีบคั้นแห่งทุกข์ใหญ่แล้ว ทรงมีพระทัยอันกรุณาชักนำว่า ‘ไม่มีใครอื่นเป็นที่พึ่งของสัตว์นั้น เราผู้หลุดพ้นแล้ว จักปลดเปลื้องสัตว์นี้’ ทรงกระทำอภินิหารที่แทบพระบาทของพระผู้มีพระภาคทีปังกร สั่งสมโพธิสมภาร แล้วบรรลุสัมโพธิญาณโดยลำดับ เพราะฉะนั้น กรุณาจึงเป็นรากเหง้าแห่งมหาโพธิ. ด้วยคำว่า ‘ในสัตว์ทั้งหลาย’ นี้ ย่อมแสดงประโยชน์แห่งมหาโพธิ. เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมยังมหาโพธิให้สำเร็จ. เพราะสัพพัญญุตญาณอันปรารถนาแล้วก็เพื่อประโยชน์แก่การโปรดสัตว์นั่นเอง. เหมือนที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘Kiṃ [Pg.4] me ekena tiṇṇena, purisena thāmadassinā;

Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā, santāressaṃ sadevaka’’nti. (bu. vaṃ. 2. 56);

‘เราผู้ข้ามพ้นแล้วคนเดียว ผู้เห็นกำลัง จะมีประโยชน์อะไร? เราบรรลุสัพพัญญุตญาณแล้ว จักโปรดโลกพร้อมทั้งเทวโลก’ ดังนี้. (ขุ. พุทธ. ๒. ๕๖)

Paññāgahaṇena mahābodhiṃ dasseti. Sabbaññutāya hi padaṭṭhānabhūtaṃ maggañāṇaṃ, maggañāṇapadaṭṭhānañca sabbaññutaññāṇaṃ ‘‘mahābodhī’’ti vuccatīti. Ñeyyadhammesu sabbesūti etena santāretabbānaṃ sattānaṃ abhiññeyyapariññeyyapahātabbabhāvetabbasacchikātabbe khandhāyatanadhātusaccindriyapaṭiccasamuppādasatipaṭṭhānādibhede kusalādibhede ca sabbadhamme dasseti. Pavattittha yathārucīti etena paṭivedhapaccavekkhaṇapubbaṅgamadesanāñāṇappavattidīpanena payojanasampattiṃ dasseti. Sabbadhammānañhi paṭivedhañāṇaṃ bodhipallaṅke ahosi. Maggañāṇameva hi tanti. Paccavekkhaṇañāṇañca visesena ratanagharasattāhe ahosi. Evaṃ paṭividdhapaccavekkhitānaṃ dhammānaṃ dhammacakkappavattanādīsu desanāñāṇaṃ ahosi, visesena ca paṇḍukambalasilāyaṃ sattappakaraṇadesanāyanti. Desanāñāṇena ca desento bhagavā sattesu hitapaṭipattiṃ paṭipajjatīti. Etena sabbena attahitapaṭipattiṃ parahitapaṭipattiñca dasseti. Mahābodhidassanena hi attahitapaṭipatti, itarehipi parahitapaṭipatti dassitāti. Tena attahitapaṭipannādīsu catūsu puggalesu bhagavato catutthapuggalabhāvaṃ dasseti, tena ca anuttaradakkhiṇeyyabhāvaṃ niratisayapaṇāmārahabhāvañca attano ca kiriyāya khettaṅgatabhāvaṃ dasseti.

ด้วยการถือเอาปัญญา ย่อมแสดงมหาโพธิ. เพราะมรรคญาณอันเป็นที่ตั้งแห่งสัพพัญญุตญาณ และสัพพัญญุตญาณอันมีมรรคญาณเป็นที่ตั้ง ย่อมเรียกว่า ‘มหาโพธิ’ ดังนี้. ด้วยคำว่า ‘ในธรรมทั้งปวงอันพึงรู้’ นี้ ย่อมแสดงธรรมทั้งปวงมีขันธ์ อายตนะ ธาตุ สัจจะ อินทรีย์ ปฏิจจสมุปบาท สติปัฏฐาน เป็นต้น อันพึงรู้ยิ่ง อันพึงกำหนดรู้ อันพึงละ อันพึงเจริญ อันพึงทำให้แจ้ง และมีกุศลเป็นต้น ของสัตว์ทั้งหลายอันพึงโปรด. ด้วยคำว่า ‘เกิดขึ้นตามความพอใจ’ นี้ ย่อมแสดงความสำเร็จแห่งประโยชน์ ด้วยการแสดงการเกิดขึ้นแห่งเทศนาญาณอันมีการแทงตลอดและการพิจารณาเป็นเบื้องหน้า. เพราะญาณในการแทงตลอดธรรมทั้งปวงเกิดขึ้นที่โพธิบัลลังก์. เพราะมรรคญาณนั่นเองคือญาณนั้น. และญาณในการพิจารณาเกิดขึ้นโดยเฉพาะในสัปดาห์แห่งเรือนแก้ว. ญาณในการแสดงธรรมของธรรมทั้งหลายที่แทงตลอดและพิจารณาแล้วอย่างนี้ เกิดขึ้นในการประกาศพระธรรมจักรเป็นต้น และโดยเฉพาะในการแสดงพระอภิธรรม ๗ คัมภีร์บนบัณฑุกัมพลศิลา. และพระผู้มีพระภาคเมื่อทรงแสดงธรรมด้วยญาณในการแสดงธรรม ย่อมทรงปฏิบัติตามประโยชน์ในสัตว์ทั้งหลาย. ด้วยสิ่งทั้งหมดนี้ ย่อมแสดงการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนและการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น. เพราะด้วยการแสดงมหาโพธิ คือการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตน และด้วยสิ่งอื่นก็แสดงการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น. ด้วยเหตุนั้น ย่อมแสดงความเป็นบุคคลที่ ๔ ของพระผู้มีพระภาคในบุคคล ๔ จำพวก มีผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนเป็นต้น และด้วยเหตุนั้น ย่อมแสดงความเป็นทักขิไณยบุคคลผู้ยอดเยี่ยม ความเป็นผู้ควรแก่การกราบไหว้ที่ไม่มีอะไรยิ่งกว่า และความเป็นผู้ถึงความเป็นนาแห่งกิริยาของตน.

Ettha ca karuṇāgahaṇena lokiyesu mahaggatabhāvappattāsādhāraṇaguṇadīpanato sabbalokiyaguṇasampatti bhagavato dassitā hoti, paññāgahaṇenapi sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānamaggañāṇadīpanato sabbalokuttaraguṇasampatti. Karuṇāvacanena ca upagamanaṃ nirupakkilesaṃ, paññāvacanena apagamanaṃ dasseti. Upagamanaṃ dassento ca loke sañjātasaṃvaḍḍhabhāvaṃ dasseti, apagamanaṃ dassento lokena anupalittataṃ. ‘‘Karuṇā viya sattesū’’ti ca lokasamaññānurūpaṃ bhagavato pavattiṃ dasseti, ‘‘ñeyyadhammesu sabbesu yathāruci paññā pavattitthā’’ti etena samaññāya anatidhāvanaṃ. Sabbadhammasabhāvānavabodhe hi sati samaññaṃ atidhāvitvā ‘‘satto jīvo atthī’’ti parāmasanaṃ hotīti. Sabbesañca buddhaguṇānaṃ karuṇā ādi tannidānabhāvato, paññā pariyosānaṃ tato [Pg.5] uttarikaraṇīyābhāvato. Ādipariyosānadassanena ca sabbe buddhaguṇā dassitāva honti. Karuṇāgahaṇena ca sīlakkhandhapubbaṅgamo samādhikkhandho dassito hoti. Karuṇānidānañhi sīlaṃ tato pāṇātipātādiviratippavattito tassā ca jhānattayasampayogato. Paññāvacanena paññākkhandho. Sīlañca sabbabuddhaguṇānaṃ ādi, samādhi majjhaṃ, paññā pariyosānanti evampi ādimajjhapariyosānakalyāṇā sabbe buddhaguṇā dassitā honti.

ในที่นี้ ด้วยการถือเอาพระกรุณา ความสมบูรณ์แห่งโลกิยคุณทั้งปวงของพระผู้มีพระภาค เป็นอันแสดงแล้ว เพราะเป็นเครื่องส่องคุณอันไม่สาธารณะที่ถึงความเป็นมหัคคตะในโลกิยธรรมทั้งหลาย และแม้ด้วยการถือเอาพระปัญญา ความสมบูรณ์แห่งโลกุตตรคุณทั้งปวง เป็นอันแสดงแล้ว เพราะเป็นเครื่องส่องมรรคญาณอันเป็นที่ตั้งแห่งสัพพัญญุตญาณ. ด้วยคำว่าพระกรุณา แสดงถึงการเข้าถึงอันปราศจากอุปกิเลส และด้วยคำว่าพระปัญญา แสดงถึงการออกไป. เมื่อแสดงการเข้าถึง ก็แสดงถึงความเป็นผู้เกิดและเจริญในโลก เมื่อแสดงการออกไป ก็แสดงถึงความเป็นผู้ไม่แปดเปื้อนด้วยโลก. และด้วยคำว่า 'พระกรุณาเหมือนในสัตว์ทั้งหลาย' แสดงถึงความเป็นไปของพระผู้มีพระภาคอันสมควรแก่สมัญญาของโลก และด้วยคำว่า 'พระปัญญาได้เป็นไปในธรรมที่ควรรู้ทั้งปวงตามความพอใจ' แสดงถึงการไม่ล่วงเลยสมัญญา. เพราะเมื่อยังไม่รู้แจ้งสภาวะของธรรมทั้งปวง ย่อมมีการยึดถือว่า 'สัตว์มีอยู่ ชีวะมีอยู่' โดยล่วงเลยสมัญญาไป. และพระกรุณาเป็นเบื้องต้นแห่งพุทธคุณทั้งปวง เพราะเป็นเหตุเกิดของพุทธคุณเหล่านั้น พระปัญญาเป็นที่สุด เพราะไม่มีกิจอื่นที่จะพึงทำยิ่งไปกว่านั้น. ด้วยการแสดงเบื้องต้นและที่สุด พุทธคุณทั้งปวงก็เป็นอันแสดงแล้ว. และด้วยการถือเอาพระกรุณา แสดงถึงกองสมาธิอันมีกองศีลเป็นเบื้องหน้า. เพราะศีลมีพระกรุณาเป็นเหตุเกิด เพราะการงดเว้นจากการฆ่าสัตว์เป็นต้นย่อมเป็นไปจากศีลนั้น และเพราะความประกอบด้วยฌาน ๓ แห่งศีลนั้น. ด้วยคำว่าพระปัญญา แสดงถึงกองปัญญา. และศีลเป็นเบื้องต้นแห่งพุทธคุณทั้งปวง สมาธิเป็นท่ามกลาง ปัญญาเป็นที่สุด ด้วยประการฉะนี้ พุทธคุณทั้งปวงอันงามในเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุด ก็เป็นอันแสดงแล้ว.

2. Evaṃ saṅkhepena sabbabuddhaguṇehi bhagavantaṃ thometvā yassā saṃvaṇṇanaṃ kattukāmo, tāya abhidhammadesanāya aññehi asādhāraṇāya thometuṃ ‘‘dayāya tāyā’’tiādimāha. Tassā pana desanāya nidānañca samuṭṭhānañca dassetuṃ ‘‘dayāya tāyā’’tiādi vuttaṃ. Nidānañca duvidhaṃ abbhantaraṃ bāhirañcāti. Abbhantaraṃ karuṇā, bāhiraṃ desakālādi. Samuṭṭhānaṃ desanāpaññā. Tattha abbhantaranidānaṃ dassento ‘‘dayāya tāya sattesu, samussāhitamānaso’’ti āha. Tattha dayāti karuṇā adhippetā. Tāya hi samussāhito abhidhammakathāmaggaṃ sampavattayīti. Tāyāti ayaṃ ta-saddo pubbe vuttassa paṭiniddeso hoti.

๒. เมื่อสรรเสริญพระผู้มีพระภาคด้วยพุทธคุณทั้งปวงโดยย่ออย่างนี้แล้ว ผู้ใคร่จะทำความพรรณนาแห่งพระเทศนาใดอันไม่สาธารณะแก่ผู้อื่น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ทยายะ ตายะ' เพื่อสรรเสริญพระอภิธรรมเทศนานั้น. อนึ่ง เพื่อแสดงเหตุและสมุฏฐานแห่งพระเทศนานั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ทยายะ ตายะ'. เหตุมีสองอย่าง คือภายในและภายนอก. เหตุภายในคือพระกรุณา เหตุภายนอกคือเวลาและสถานที่เทศนาเป็นต้น. สมุฏฐานคือปัญญาในการแสดงธรรม. ในเหตุเหล่านั้น เมื่อแสดงเหตุภายใน จึงกล่าวว่า 'ทยายะ ตายะ สัตเตสุ, สะมุสสาหิตะมานะโส' (มีพระทัยอันพระกรุณานั้นยังให้บันดาลขึ้นในสัตว์ทั้งหลาย). ในคำนั้น คำว่า ทยา หมายถึงพระกรุณา. เพราะพระผู้มีพระภาคมีพระทัยอันพระกรุณานั้นยังให้บันดาลขึ้น จึงทรงยังหนทางแห่งการแสดงอภิธรรมให้เป็นไป. คำว่า ตายะ นี้ เป็นคำอ้างถึงสิ่งที่กล่าวมาแล้วในเบื้องต้น.

Purimagāthāya ca padhānabhāvena paññā niddiṭṭhā, tabbisesanabhāvena karuṇā. Sā hi tassā nidassanabhūtā appadhānā taṃ visesetvā vinivattā, tasmā ‘‘tāyā’’ti paṭiniddesaṃ nārahati. Yā ca padhānabhūtā paññā, sā desanāya samuṭṭhānaṃ, na samussāhinīti tassā ca paṭiniddeso na yuttoti? Paññāya tāva paṭiniddeso na yuttoti suvuttametaṃ, karuṇāya pana paṭiniddeso no na yutto ‘‘dayāya tāyā’’ti dvinnaṃ padānaṃ samānādhikaraṇabhāvato. Samānādhikaraṇānañhi dvinnaṃ padānaṃ rūpakkhandhādīnaṃ viya visesanavisesitabbabhāvo hoti. Rūpa-saddo hi aññakkhandhanivattanatthaṃ vuccamāno visesanaṃ hoti, khandha-saddo ca nivattetabbagahetabbasādhāraṇavacanabhāvato visesitabbo, evamidhāpi ‘‘dayāya tāyā’’ti dvinnaṃ padānaṃ ekavibhattiyuttānaṃ samānādhikaraṇabhāvato visesanavisesitabbabhāvo hoti. Tattha dayā samussāhinīti padhānā, nivattetabbagahetabbasādhāraṇavacanañcidaṃ. Tasmā ‘‘dayāyā’’ti visesitabbavacanametaṃ, tassa ca yathā visesanaṃ hoti ‘‘tāyā’’ti [Pg.6] idaṃ vacanaṃ, tathā tassa paṭiniddesabhāvo yojetabbo. Na hi paññāpaṭiniddesabhāve dayāvisesanaṃ ta-saddo hoti, karuṇāpaṭiniddesabhāve ca hotīti. Padhānañca paññaṃ vajjetvā ‘‘dayāyā’’ti etena sambajjhamāno ‘‘tāyā’’ti ayaṃ ta-saddo appadhānāya karuṇāya paṭiniddeso bhavitumarahati. Ayamettha attho – yāya dayāya samussāhito, na sā yā kāci, sabbaññutaññāṇassa pana nidassanabhūtā mahākaruṇā, tāya samussāhitoti.

ในคาถาก่อน พระปัญญาถูกระบุโดยความเป็นประธาน และพระกรุณาโดยความเป็นวิเสสนะ (คุณบท). เพราะพระกรุณานั้นเป็นเครื่องแสดงของพระปัญญานั้น เป็นอัปปธาน (ไม่เป็นประธาน) เมื่อขยายความพระปัญญานั้นแล้วก็กลับไป จึงไม่ควรเป็นคำอ้างถึงด้วยคำว่า 'ตายะ'. และพระปัญญาที่เป็นประธานนั้น เป็นสมุฏฐานแห่งการแสดงธรรม ไม่ใช่เป็นเครื่องบันดาลใจ เหตุไฉนคำอ้างถึงพระปัญญานั้นจึงไม่สมควรเล่า? คำว่า 'คำอ้างถึงพระปัญญาไม่สมควร' นี้กล่าวไว้ดีแล้ว. แต่คำอ้างถึงพระกรุณานั้นไม่ใช่ว่าไม่สมควร เพราะคำว่า 'ทยายะ ตายะ' เป็นคำสองบทที่มีสมานาธิกรณ์ (มีวิภัตติเดียวกัน). เพราะคำสองบทที่มีสมานาธิกรณ์กัน ย่อมมีภาวะเป็นวิเสสนะและวิเสสิตัพพะ (นามบทที่ถูกขยาย) เหมือนรูปขันธ์เป็นต้น. คำว่า รูป เมื่อกล่าวเพื่อกันขันธ์อื่น ย่อมเป็นวิเสสนะ และคำว่า ขันธ์ เป็นคำสามัญที่พึงกันออกและพึงถือเอา จึงเป็นวิเสสิตัพพะ. แม้ในที่นี้ก็เช่นกัน คำว่า 'ทยายะ ตายะ' ซึ่งเป็นคำสองบทที่มีวิภัตติเดียวกัน มีสมานาธิกรณ์กัน ย่อมมีภาวะเป็นวิเสสนะและวิเสสิตัพพะ. ในคำนั้น ทยา เป็นประธานเพราะเป็นเครื่องบันดาลใจ และเป็นคำสามัญที่พึงกันออกและพึงถือเอา. เพราะฉะนั้น คำว่า 'ทยายะ' นี้เป็นวิเสสิตัพพะ และคำว่า 'ตายะ' นี้เป็นวิเสสนะของคำนั้นฉันใด ก็พึงประกอบภาวะที่เป็นคำอ้างถึงของคำนั้นฉันนั้น. เพราะในภาวะที่เป็นคำอ้างถึงพระปัญญา ต-ศัพท์ ย่อมไม่เป็นวิเสสนะของ ทยา แต่ในภาวะที่เป็นคำอ้างถึงพระกรุณา ย่อมเป็น. และ ต-ศัพท์ นี้ เมื่อละพระปัญญาที่เป็นประธานแล้ว มาสัมพันธ์กับคำว่า 'ทยายะ' ย่อมควรเป็นคำอ้างถึงพระกรุณาที่เป็นอัปปธาน. อรรถในที่นี้คือ พระผู้มีพระภาคมีพระทัยอันพระกรุณาใดบันดาลขึ้น พระกรุณานั้นไม่ใช่กรุณาใดๆ แต่เป็นมหากรุณาอันเป็นเครื่องแสดงแห่งสัพพัญญุตญาณ พระองค์มีพระทัยอันมหากรุณานั้นบันดาลขึ้น.

Kathaṃ pana karuṇā ‘‘dayā’’ti ñātabbā, nanu vuttaṃ ‘‘dayāpanno’’ti etassa aṭṭhakathāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 1.8) ‘‘mettacittataṃ āpanno’’ti, tasmā dayā mettāti yujjeyya, na karuṇāti? Yadi evaṃ ‘‘adayāpanno’’ti etassa aṭṭhakathāyaṃ ‘‘nikkaruṇataṃ āpanno’’ti vuttanti dayā mettāti ca na yujjeyya, tasmā dayā-saddo yattha yattha pavattati, tattha tattha adhippāyavasena yojetabbo. Dayā-saddo hi anurakkhaṇatthaṃ antonītaṃ katvā pavattamāno mettāya ca karuṇāya ca pavattatīti no na yujjati. Evañhi aṭṭhakathānaṃ avirodho hotīti. Karuṇā ca desanāya nidānabhāvena vuttā, na mettā ‘‘accantameva hi taṃ samayaṃ bhagavā karuṇāvihārena vihāsī’’ti (dī. ni. aṭṭha. 1.1; ma. ni. aṭṭha. 1.1 mūlapariyāyasuttavaṇṇanā; saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.1; a. ni. aṭṭha. 1.1.1) evamādīsu, tasmā idha karuṇāva dayāvacanena gahitāti veditabbā. Sā hi samussāhinī, na mettā, mettā pana paññāgatikapavattinī hotīti.

ก็พระกรุณาพึงทราบว่าเป็น ทยา ได้อย่างไร? มิใช่หรือว่าในอรรถกถาของคำว่า 'ทยาปันโน' (ที. สี. อ. ๑.๘) กล่าวไว้ว่า 'ถึงความเป็นผู้มีจิตประกอบด้วยเมตตา' เพราะฉะนั้น คำว่า ทยา จึงควรหมายถึงเมตตา ไม่ใช่กรุณา? ถ้าเป็นเช่นนั้น ในอรรถกถาของคำว่า 'อทยาปันโน' ก็กล่าวไว้ว่า 'ถึงความเป็นผู้ไม่มีกรุณา' ดังนั้น คำว่า ทยา จึงไม่ควรหมายถึงเมตตา (อย่างเดียว). เพราะฉะนั้น ทยา-ศัพท์ พึงประกอบความหมายตามอัธยาศัยในที่ที่คำนั้นเป็นไป. เพราะ ทยา-ศัพท์ เมื่อเป็นไปโดยมีความหมายว่าเพื่อการอนุรักษ์แฝงอยู่ภายใน ย่อมเป็นไปได้ทั้งในเมตตาและกรุณา ย่อมไม่ขัดกัน. ด้วยประการฉะนี้ อรรถกถาทั้งหลายจึงไม่ขัดแย้งกัน. และพระกรุณาถูกกล่าวว่าเป็นเหตุแห่งการแสดงธรรม ไม่ใช่เมตตา ดังที่กล่าวไว้ในที่ทั้งหลายมีอาทิว่า 'ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคทรงอยู่ด้วยกรุณาวิหารโดยแท้' (ที. สี. อ. ๑.๑; ม. มู. อ. ๑.๑ อรรถกถามูลปริยายสูตร; สํ. ส. อ. ๑.๑.๑; อ. อ. อ. ๑.๑.๑). เพราะฉะนั้น ในที่นี้พึงทราบว่าพระกรุณานั่นแหละถูกถือเอาด้วยคำว่า ทยา. เพราะพระกรุณานั้นเป็นเครื่องบันดาลใจ ไม่ใช่เมตตา ส่วนเมตตานั้นเป็นไปโดยมีปัญญาเป็นเครื่องนำไป.

‘‘Sattesū’’ti kasmā evaṃ vuttaṃ, nanu ‘‘tāyā’’ti etena vacanena sattavisayā karuṇā gahitāti? No na gahitā, purimagāthāya pana ‘‘sattesu karuṇā yathāruci pavattitthā’’ti sappadesasattavisayā nippadesasattavisayā ca sabbā vuttā, idha pana nippadesasattavisayataṃ gahetuṃ ‘‘sattesū’’ti nippadesasattavisayabhūtā dassitā. Tena sabbasattavisayāya karuṇāya samussāhito abhidhammakathāmaggaṃ devānaṃ sampavattayi, na devavisayāya eva, tasmā sabbasattahitatthaṃ abhidhammakathāmaggaṃ devānaṃ sampavattayi, na devānaṃyeva atthāyāti ayamattho dassitova hoti. Atha vā ‘‘sattesū’’ti idaṃ na dayāya ālambananidassanaṃ, samussāhanavisayo pana etena dassito. Abhidhammakathāmaggappavattanatthañhi bhagavā karuṇāya na devesuyeva samussāhito[Pg.7], sabbabodhaneyyesu pana sattesu samussāhito sabbesaṃ atthāya pavattattā, tasmā sattesu samussāhitamānasoti sattesu visayabhūtesu nimittabhūtesu vā samussāhitamānaso uyyojitacittoti attho daṭṭhabbo.

คำว่า ‘ในสัตว์ทั้งหลาย’ นี้ ทำไมจึงกล่าวอย่างนี้ ก็คำว่า ‘ด้วยความกรุณานั้น’ มิใช่หรือที่ความกรุณาอันมีสัตว์เป็นอารมณ์ถูกถือเอาไว้แล้ว? ไม่ใช่ ไม่ได้ถูกถือเอาไว้ แต่ในคาถาก่อน ความกรุณาอันมีสัตว์เป็นอารมณ์ทั้งที่มีขอบเขตและไม่มีขอบเขตทั้งหมด ได้ถูกกล่าวไว้แล้วว่า ‘ความกรุณาในสัตว์ทั้งหลายได้เป็นไปตามความพอใจ’ ส่วนในที่นี้ เพื่อจะถือเอาความเป็นอารมณ์คือสัตว์โดยไม่มีส่วนเหลือ จึงแสดงคำว่า ‘ในสัตว์ทั้งหลาย’ อันเป็นความมีสัตว์เป็นอารมณ์โดยไม่มีส่วนเหลือ. ด้วยเหตุนั้น พระองค์ทรงมีพระทัยถูกกระตุ้นด้วยความกรุณาอันมีสัตว์ทั้งปวงเป็นอารมณ์ จึงทรงแสดงหนทางแห่งการแสดงพระอภิธรรมแก่เหล่าเทพ ไม่ใช่เฉพาะแก่เหล่าเทพเท่านั้น เพราะฉะนั้น ความหมายนี้จึงถูกแสดงไว้แล้วว่า พระองค์ทรงแสดงหนทางแห่งการแสดงพระอภิธรรมแก่เหล่าเทพ เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่สัตว์ทั้งปวง ไม่ใช่เพื่อประโยชน์ของเหล่าเทพเท่านั้น. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า ‘ในสัตว์ทั้งหลาย’ นี้ ไม่ใช่การแสดงอารมณ์ของความเอ็นดู แต่เป็นเครื่องแสดงขอบเขตของการกระตุ้น. เพราะว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระทัยถูกกระตุ้นด้วยความกรุณา เพื่อการแสดงหนทางแห่งการแสดงพระอภิธรรม ไม่ใช่เฉพาะในเหล่าเทพเท่านั้น แต่ทรงมีพระทัยถูกกระตุ้นในสัตว์ทั้งหลายผู้ควรแก่การตรัสรู้ทั้งปวง เพราะเป็นไปเพื่อประโยชน์ของสัตว์ทั้งปวง เพราะฉะนั้น พึงเห็นความหมายว่า ‘ทรงมีพระทัยถูกกระตุ้นในสัตว์ทั้งหลาย’ คือทรงมีพระทัยถูกกระตุ้น หรือทรงมีพระทัยถูกชักชวนในสัตว์ทั้งหลายผู้เป็นอารมณ์ หรือผู้เป็นนิมิต.

Evaṃ abbhantaranidānaṃ dassetvā bāhiranidānaṃ dassento ‘‘pāṭihīrāvasānamhī’’tiādimāha. Tattha yasmiṃ kāle bhagavatā abhidhammakathāmaggo pavattito, taṃ dassetuṃ ‘‘pāṭihīrāvasānamhi vasanto’’ti vuttaṃ. ‘‘Avasānamhi vasanto tidasālaye’’ti vacanato yassāvasānamhi tidasālaye vasi, taṃ kaṇḍambamūle kataṃ yamakapāṭihāriyaṃ idha ‘‘pāṭihīra’’nti vuttaṃ, na bodhimūlādīsu kataṃ pāṭihāriyaṃ, nāpi ādesanānusāsaniyoti viññāyati, pākaṭattā ca āsannattā ca tadeva gahitanti daṭṭhabbaṃ. Pāṭihāriyapadassa vacanatthaṃ (udā. aṭṭha. 1; itivu. aṭṭha. nidānavaṇṇanā) ‘‘paṭipakkhaharaṇato rāgādikilesāpanayanato pāṭihāriya’’nti vadanti, bhagavato pana paṭipakkhā rāgādayo na santi ye haritabbā. Puthujjanānampi hi vigatupakkilese aṭṭhaṅgaguṇasamannāgate citte hatapaṭipakkhe iddhividhaṃ pavattati, tasmā tattha pavattavohārena ca na sakkā idha ‘‘pāṭihāriya’’nti vattuṃ. Sace pana mahākāruṇikassa bhagavato veneyyagatā ca kilesā paṭipakkhā, tesaṃ haraṇato ‘‘pāṭihāriya’’nti vuttaṃ, evaṃ sati yuttametaṃ. Atha vā bhagavato ca sāsanassa ca paṭipakkhā titthiyā, tesaṃ haraṇato pāṭihāriyaṃ. Te hi diṭṭhiharaṇavasena diṭṭhippakāsane asamatthabhāvena ca iddhiādesanānusāsanīhi haritā apanītā hontīti. Atha vā paṭīti ayaṃ saddo ‘‘pacchā’’ti etassa atthaṃ bodheti ‘‘tasmiṃ paṭipaviṭṭhamhi, añño āgañchi brāhmaṇo’’tiādīsu (su. ni. 985; cūḷani. pārāyanavagga, vatthugāthā 4) viya, tasmā samāhite citte vigatupakkilese ca katakiccena pacchā haritabbaṃ pavattetabbanti paṭihāriyaṃ, attano vā upakkilesesu catutthajjhānamaggehi haritesu pacchā haraṇaṃ paṭihāriyaṃ, iddhiādesanānusāsaniyo ca vigatupakkilesena katakiccena ca sattahitatthaṃ puna pavattetabbā, haritesu ca attano upakkilesesu parasattānaṃ upakkilesaharaṇāni hontīti paṭihāriyāni bhavanti, paṭihāriyameva pāṭihāriyaṃ. Paṭihāriye vā iddhiādesanānusāsanisamudāye bhavaṃ ekekaṃ pāṭihāriyanti vuccati. Paṭihāriyaṃ [Pg.8] vā catutthajjhānaṃ maggo ca paṭipakkhaharaṇato, tattha jātaṃ, tasmiṃ vā nimittabhūte, tato vā āgatanti pāṭihāriyaṃ. Pāṭihāriyameva idha ‘‘pāṭihīra’’nti vuttaṃ. Avasānamhi vasantoti etehi kālaṃ nidasseti. Pāṭihīrakaraṇāvasānena hi tidasālayavāsena ca paricchinno abhidhammakathāmaggappavattanassa kāloti. Tidasālayeti desaṃ nidasseti. So hi abhidhammakathāmaggappavattanassa deso tattha vasantena pavattitattāti.

เมื่อแสดงเหตุภายในอย่างนี้แล้ว จึงแสดงเหตุภายนอก โดยกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ในเวลาสิ้นสุดแห่งปาฏิหาริย์’. ในคำเหล่านั้น เพื่อแสดงกาลที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงหนทางแห่งการแสดงพระอภิธรรม จึงกล่าวว่า ‘เมื่อประทับอยู่ ในเวลาสิ้นสุดแห่งปาฏิหาริย์’. ตามนัยแห่งคำว่า ‘เมื่อประทับอยู่ ในเวลาสิ้นสุดแห่งปาฏิหาริย์ในเทวโลก’ ปาฏิหาริย์ที่กระทำ ณ โคนต้นมะม่วงคัณฑามพฤกษ์ ซึ่งพระองค์ประทับอยู่ในเทวโลก ในเวลาสิ้นสุดแห่งปาฏิหาริย์นั้น ได้ถูกกล่าวไว้ในที่นี้ว่า ‘ปาฏิหาริย์’ ไม่ใช่ปาฏิหาริย์ที่กระทำ ณ โคนต้นโพธิ์เป็นต้น และไม่ใช่ปาฏิหาริย์คืออาเทศนาและอนุสาสนี พึงทราบว่า ปาฏิหาริย์นั้นเองถูกถือเอาไว้ เพราะเป็นที่ปรากฏและอยู่ใกล้. อรรถของบทว่า ‘ปาฏิหาริย์’ (ในอรรถกถาอุทาน 1; อรรถกถาอิติวุตตกะ วรรณนานิทาน) ท่านกล่าวว่า ‘ปาฏิหาริย์’ เพราะนำออกซึ่งปฏิปักษ์ คือนำออกซึ่งกิเลสมีราคะเป็นต้น. แต่ปฏิปักษ์มีราคะเป็นต้นที่ควรจะนำออกนั้น ไม่มีแก่พระผู้มีพระภาคเจ้า. แม้ของปุถุชน อิทธิวิธีก็ย่อมเป็นไปในจิตที่ปราศจากอุปกิเลส ประกอบด้วยคุณมีองค์ 8 และมีปฏิปักษ์ถูกกำจัดแล้ว เพราะฉะนั้น จึงไม่สามารถกล่าวคำว่า ‘ปาฏิหาริย์’ ในที่นี้ด้วยโวหารที่ใช้ในที่นั้นได้. แต่ถ้ากิเลสที่อยู่ในเหล่าเวไนยชนเป็นปฏิปักษ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงมีพระมหากรุณา แล้วกล่าวว่า ‘ปาฏิหาริย์’ เพราะนำกิเลสเหล่านั้นออก ถ้าเป็นอย่างนี้ก็สมควร. อีกอย่างหนึ่ง พวกเดียรถีย์เป็นปฏิปักษ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าและพระศาสนา การนำพวกเดียรถีย์เหล่านั้นออกเป็นปาฏิหาริย์. เพราะว่าพวกเดียรถีย์เหล่านั้นถูกนำออก ถูกขจัดออกไปแล้วด้วยอิทธิปาฏิหาริย์ อาเทศนาปาฏิหาริย์ และอนุสาสนีปาฏิหาริย์ โดยการนำทิฏฐิออก และโดยความไม่สามารถในการประกาศทิฏฐิ. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า ‘ปฏิ’ นี้ ย่อมแสดงอรรถว่า ‘ภายหลัง’ เหมือนในคำมีอาทิว่า ‘เมื่อพราหมณ์นั้นเข้าไปแล้ว พราหมณ์อื่นก็มา’ (สุ.นิ. 985; จูฬนิ. ปารายนวรรค, วัตถุคาถา 4) เพราะฉะนั้น พึงยังสิ่งที่ควรจะนำออกภายหลังให้เป็นไปในจิตที่ตั้งมั่น ปราศจากอุปกิเลส และทำกิจแล้ว จึงเป็นปฏิหาริย์ หรือการนำออกซึ่งอุปกิเลสของตนด้วยมรรคแห่งจตุตถฌานภายหลัง เป็นปฏิหาริย์ และอิทธิปาฏิหาริย์ อาเทศนาปาฏิหาริย์ อนุสาสนีปาฏิหาริย์ ก็ควรจะยังให้เป็นไปอีกเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่สัตว์ทั้งหลาย โดยผู้ที่ปราศจากอุปกิเลสและทำกิจแล้ว และเมื่ออุปกิเลสของตนถูกนำออกแล้ว การนำออกซึ่งอุปกิเลสของสัตว์อื่นก็ย่อมมี จึงเป็นปฏิหาริย์ทั้งหลาย ปฏิหาริย์นั่นแหละคือปาฏิหาริย์. หรือแต่ละอย่างที่เกิดในกองแห่งอิทธิปาฏิหาริย์ อาเทศนาปาฏิหาริย์ และอนุสาสนีปาฏิหาริย์ ก็เรียกว่าปาฏิหาริย์. หรือจตุตถฌานและมรรคเป็นปฏิหาริย์ เพราะนำออกซึ่งปฏิปักษ์ สิ่งที่เกิดในจตุตถฌานและมรรคนั้น หรือสิ่งที่เกิดในจตุตถฌานและมรรคอันเป็นนิมิตนั้น หรือสิ่งที่มาจากจตุตถฌานและมรรคนั้น ก็เป็นปาฏิหาริย์. ปาฏิหาริย์นั่นแหละ ในที่นี้เรียกว่า ‘ปาฏิหีระ’. ด้วยคำว่า ‘เมื่อประทับอยู่ ในเวลาสิ้นสุด’ เหล่านี้ ย่อมแสดงกาล. เพราะว่ากาลแห่งการแสดงหนทางแห่งการแสดงพระอภิธรรมถูกกำหนดด้วยการสิ้นสุดแห่งการกระทำปาฏิหาริย์ และด้วยการประทับอยู่ในเทวโลก. คำว่า ‘ในเทวโลก’ ย่อมแสดงสถานที่. เพราะว่าสถานที่แห่งการแสดงหนทางแห่งการแสดงพระอภิธรรมนั้น คือสถานที่ที่พระองค์ประทับอยู่และทรงแสดง.

3. Tatthāpi desavisesadassanatthaṃ ‘‘pāricchattakamūlamhī’’tiādi vuttaṃ. Yugandhareti sītapabbatesveko dvecattālīsayojanasahassubbedho, ādicco ca tadubbedhamaggacārī, so sati sambhave yathā yugandhare sobheyya, evaṃ sobhamāno nisinnoti attho.

๓. แม้ในที่นั้น เพื่อแสดงสถานที่อันเป็นพิเศษ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ที่โคนต้นปาริจฉัตตกะ’. คำว่า ‘ที่ภูเขายุคันธร’ หมายถึง ภูเขายุคันธรเป็นหนึ่งในบรรดาภูเขาที่หนาวเย็น มีความสูง 42,000 โยชน์ และพระอาทิตย์ก็โคจรไปตามทางที่สูงเท่าภูเขานั้น ความหมายคือ พระองค์ประทับนั่งอย่างสง่างาม เหมือนพระอาทิตย์จะสง่างามอยู่บนภูเขายุคันธร เมื่อเป็นไปได้.

4-5. Idāni puggale dhammapaṭiggāhake apadisanto ‘‘cakkavāḷasahassehī’’tiādimāha. Sabbasoti samantato āgamma sabbehi disābhāgehi, sannivesavasena vā samantato sanniviṭṭhehi dasahi cakkavāḷasahassehīti adhippāyo, na sabbaso cakkavāḷasahassehi dasahi dasahīti. Evaṃ sati cattālīsacakkavāḷasahassehi adhikehi vā āgamanaṃ vuttaṃ siyā, na cetaṃ adhippetanti. Samantato sannisinnenāti vā yojetabbaṃ. Samaṃ, sammā vā nisinnena sannisinnena, aññamaññaṃ abyābādhetvā bhagavati gāravaṃ katvā sotaṃ odahitvā nisajjadose vajjitabbe vajjetvā nisinnenāti attho. Mātaraṃ pamukhaṃ katvā sannisinnena devānaṃ gaṇena parivāritoti vā, mātaraṃ pamukhaṃ katvā abhidhammakathāmaggaṃ sampavattayīti vā yojanā kātabbā.

๔-๕. บัดนี้ เมื่อจะระบุถึงบุคคลผู้รับพระธรรมเทศนา จึงกล่าวคำเริ่มต้นว่า 'cakkavāḷasahassehi' (ด้วยหมื่นจักรวาล) เป็นต้น. คำว่า Sabbaso (โดยประการทั้งปวง) มีอธิบายว่า มาจากโดยรอบ คือจากทิศทั้งปวง หรือว่า ด้วยหมื่นจักรวาล 10 แห่งที่ตั้งอยู่โดยรอบตามการตั้งอยู่, ไม่ใช่ด้วยหมื่นจักรวาล 10 แห่ง 10 แห่ง โดยประการทั้งปวง. เพราะเมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จะเป็นอันว่ากล่าวถึงการมาด้วยจักรวาล 4 หมื่น หรือมากกว่านั้น และนั่นก็ไม่ใช่ความประสงค์. หรือพึงประกอบความว่า 'samantato sannisinnena' (ผู้นั่งประชุมกันโดยรอบ). คำว่า Sannisinnena (ผู้นั่งประชุมกัน) หมายถึง ผู้นั่งโดยสม่ำเสมอ หรือนั่งโดยชอบ คือนั่งไม่เบียดเบียนกันและกัน กระทำความเคารพในพระผู้มีพระภาค เงี่ยโสตลงสดับ เว้นโทษที่ควรเว้นในการนั่ง. หรือพึงประกอบความว่า 'แวดล้อมด้วยหมู่เทพที่นั่งประชุมกันโดยมีพระมารดาเป็นประธาน' หรือ 'ทรงยังกระแสแห่งพระอภิธรรมเทศนาให้เป็นไปโดยมีพระมารดาเป็นประธาน'.

Idāni desanāya samuṭṭhānaṃ dassento ‘‘tassā paññāya tejasā’’ti āha. Yā sā ādimhi karuṇāya upamitā sabbañeyyadhammānaṃ yathāsabhāvajānanasamatthā, tesaṃ desetabbappakārajānanasamatthā, bodhetabbapuggalānaṃ āsayādhimuttiyādivibhāvanasamatthā ca paññā, tassā ca yathāvuttabalayogatoti attho. Tena sabbaññutaññāṇameva abhidhammakathāya samuṭṭhānabhāve samatthaṃ, nāññanti imamatthaṃ dīpento abhidhammakathāya asādhāraṇabhāvaṃ dasseti. Maggoti upāyo. Khandhāyatanādīnaṃ kusalādīnañca dhammānaṃ avabodhassa, saccappaṭivedhasseva vā upāyabhāvato ‘‘abhidhammakathāmaggo’’ti vutto. Pabandho [Pg.9] vā ‘‘maggo’’ti vuccati. So hi dīghattā maggo viyāti maggo, tasmā abhidhammakathāpabandho ‘‘abhidhammakathāmaggo’’ti vutto. Devānaṃ gaṇena parivāritoti vatvā puna devānanti vacanaṃ tesaṃ gahaṇasamatthataṃ dīpeti. Na hi asamatthānaṃ bhagavā desetīti.

บัดนี้ เมื่อจะแสดงเหตุเกิดแห่งเทศนา จึงกล่าวว่า 'tassā paññāya tejasā' (ด้วยเดชแห่งปัญญานั้น). ปัญญาใดที่เปรียบด้วยพระกรุณาในเบื้องต้น เป็นปัญญาที่สามารถรู้ธรรมที่ควรรู้ทั้งปวงตามสภาวะ สามารถรู้ประเภทแห่งธรรมที่พึงแสดงเหล่านั้น และสามารถจำแนกอัธยาศัยและอธิมุตติเป็นต้นของบุคคลที่พึงโปรดได้, ความหมายคือ ด้วยการประกอบด้วยกำลังตามที่กล่าวมานั้นแห่งปัญญานั้น. ด้วยคำนั้น ท่านแสดงความที่พระอภิธรรมเทศนาเป็นของไม่ทั่วไป (แก่ผู้อื่น) โดยชี้ให้เห็นว่า พระสัพพัญญุตญาณเท่านั้นที่สามารถเป็นเหตุเกิดแห่งพระอภิธรรมเทศนาได้ ไม่ใช่สิ่งอื่น. คำว่า Maggo (มรรค) หมายถึง อุบาย. เรียกว่า 'abhidhammakathāmaggo' (กระแสแห่งพระอภิธรรมเทศนา) เพราะความเป็นอุบายแห่งการตรัสรู้ธรรมมีขันธ์และอายตนะเป็นต้น และธรรมมีกุศลเป็นต้น หรือเพราะความเป็นอุบายแห่งการแทงตลอดสัจจะนั่นเอง. หรือความสืบเนื่อง (แห่งเทศนา) เรียกว่า 'maggo'. เพราะความสืบเนื่องนั้นยาวเหมือนหนทาง จึงชื่อว่ามรรค, เพราะฉะนั้น ความสืบเนื่องแห่งพระอภิธรรมเทศนา จึงเรียกว่า 'abhidhammakathāmaggo'. เมื่อกล่าวว่า 'แวดล้อมด้วยหมู่เทพ' แล้ว การกล่าวคำว่า 'แห่งเทพทั้งหลาย' ซ้ำอีก ย่อมแสดงถึงความสามารถในการรับฟังของเทพเหล่านั้น. เพราะพระผู้มีพระภาคย่อมไม่ทรงแสดงแก่ผู้ที่ไม่สามารถจะรับได้.

6. Evaṃ karuṇāpaññāmukhehi guṇehi bhagavato abhidhammakathāmaggappavattanena ca hitappaṭipattiyā paramapaṇāmārahataṃ dassetvā idāni adhippetaṃ paṇāmaṃ karonto āha ‘‘tassa pāde namassitvā’’ti. Bhagavato thomaneneva ca dhammassa svākkhātatā saṅghassa ca suppaṭipannatā dassitā hoti tappabhavassa anaññathābhāvato, tasmā paṇāmārahaṃ tañca ratanadvayaṃ paṇamanto ‘‘saddhammañcassa…pe… cañjali’’nti āha. Tattha yasmā buddho ‘‘sadevake loke tathāgato vandanīyo’’ti, saṅgho ca ‘‘suppaṭipanno…pe… añjalikaraṇīyo’’ti (a. ni. 6.10) vutto, tasmā ‘‘tassa pāde namassitvā, katvā saṅghassa cañjali’’nti vuttaṃ. Dhammo pana svākkhātatādiguṇayutto tathānussaraṇena pūjetabbo hoti ‘‘tameva dhammaṃ sakkatvā garuṃkatvā upanissāya vihareyya’’nti (saṃ. ni. 1.173; a. ni. 4.21) vacanato, kāyavācācittehi sabbathā pūjetabbo, tasmā ‘‘saddhammañcassa pūjetvā’’ti vuttaṃ. Sirīmatoti ettha sirīti paññāpuññānaṃ adhivacananti vadanti. Atha vā puññanibbattā sarīrasobhaggādisampatti katapuññe nissayati, katapuññehi vā nissīyatīti ‘‘sirī’’ti vuccati, sā ca atisayavatī bhagavato atthīti sirīmā, bhagavā, tassa sirīmato.

๖. เมื่อแสดงความเป็นผู้ควรแก่การนอบน้อมอย่างยิ่ง ด้วยพระคุณมีพระกรุณาและพระปัญญาเป็นประธาน และด้วยการยังกระแสแห่งพระอภิธรรมเทศนาให้เป็นไปเพื่อการปฏิบัติเกื้อกูลของพระผู้มีพระภาคอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะกระทำการนอบน้อมตามที่ประสงค์ จึงกล่าวว่า 'tassa pāde namassitvā' (นอบน้อมพระบาทของพระองค์นั้น). และด้วยการชมเชยพระผู้มีพระภาคเท่านั้น ย่อมเป็นอันแสดงความที่พระธรรมเป็นธรรมอันพระองค์ตรัสไว้ดีแล้ว และความที่พระสงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้วด้วย เพราะความที่พระธรรมและพระสงฆ์นั้นมีพระองค์เป็นต้นกำเนิดและไม่เป็นอย่างอื่น, เพราะฉะนั้น เมื่อจะนอบน้อมพระรัตนตรัยแม้อีก 2 ประการที่ควรแก่การนอบน้อมนั้น จึงกล่าวว่า 'saddhammañcassa...pe... cañjaliṃ' (และบูชาพระสัทธรรมของพระองค์...เป...กระทำอัญชลี). ในคำนั้น เพราะพระพุทธเจ้าถูกกล่าวว่า 'พระตถาคตเป็นผู้ควรแก่การกราบไหว้ในโลกพร้อมทั้งเทวดา', และพระสงฆ์ถูกกล่าวว่า 'เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว...เป...เป็นผู้ควรแก่การทำอัญชลี' (องฺ. ฉกฺก. 6.10), เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'นอบน้อมพระบาทของพระองค์นั้น กระทำอัญชลีแก่พระสงฆ์'. ส่วนพระธรรมที่ประกอบด้วยคุณมีพระธรรมอันพระองค์ตรัสไว้ดีแล้วเป็นต้น เป็นสิ่งที่พึงบูชาด้วยการระลึกถึงตามความเป็นจริง ตามพระดำรัสที่ว่า 'พึงสักการะเคารพพระธรรมนั้นแหละ อาศัยอยู่' (สํ. ส. 1.173; องฺ. จตุกฺก. 4.21), คือพึงบูชาโดยประการทั้งปวงด้วยกาย วาจา และใจ, เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'บูชาพระสัทธรรมของพระองค์'. ในคำว่า Sirīmato นี้ ท่านกล่าวว่า คำว่า สิริ เป็นชื่อของปัญญาและบุญ. อีกอย่างหนึ่ง ความถึงพร้อมด้วยความงามแห่งสรีระเป็นต้นที่เกิดจากบุญ ย่อมอาศัยอยู่ในบุคคลผู้ทำบุญ หรืออันบุคคลผู้ทำบุญอาศัยใช้สอย จึงเรียกว่า 'สิริ', และสิรินั้นมีอยู่ในพระผู้มีพระภาคอย่างยิ่ง เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงชื่อว่า 'ผู้มีสิริ', ของพระผู้มีพระภาคผู้มีสิรินั้น.

7. Nipaccakārassāti paṇāmakiriyāya. Ānubhāvenāti balena. Sosetvāti sukkhāpetvā antaradhāpetvā atthaṃ pakāsayissāmīti sambandho. Antarāyeti atthappakāsanassa upaghātake. Asesatoti nissese sakale.

๗. คำว่า Nipaccakārassā หมายถึง แห่งการกระทำความนอบน้อม. คำว่า Ānubhāvena หมายถึง ด้วยกำลัง. คำว่า Sosetvā (ทำให้แห้งแล้ว) มีความเชื่อมโยงกับคำว่า 'จะประกาศเนื้อความ' โดยหมายถึง ทำให้เหือดแห้งไป คือทำให้หายไป. คำว่า Antarāye หมายถึง สิ่งที่ขัดขวางการประกาศเนื้อความ. คำว่า Asesato หมายถึง โดยไม่เหลือ คือทั้งหมด.

8. Idāni abhidhammassa gambhīratthattā atthappakāsanassa dukkarabhāvaṃ dīpetuṃ ‘‘visuddhācārasīlenā’’tiādinā abhiyācanaṃ dasseti. Thullaccayādivisuddhiyā visuddhācāro, pārājikasaṅghādisesavisuddhiyā visuddhasīlo. Cārittavārittavisuddhiyā [Pg.10] vā visuddhācārasīlo, tena. Sakkaccanti cittiṃ katvā. Abhiyācitoti abhimukhaṃ yācito. Tena anādariyaṃ atthappakāsane kātuṃ asakkuṇeyyaṃ dasseti.

๘. บัดนี้ เพื่อแสดงความยากลำบากในการประกาศเนื้อความ เพราะความที่พระอภิธรรมมีเนื้อความลึกซึ้ง จึงแสดงการอ้อนวอนด้วยคำมีอาทิว่า 'visuddhācārasīlena' (ด้วยอาจาระและศีลอันบริสุทธิ์). ชื่อว่ามีอาจาระบริสุทธิ์ เพราะความบริสุทธิ์จากอาบัติถุลลัจจัยเป็นต้น, ชื่อว่ามีศีลบริสุทธิ์ เพราะความบริสุทธิ์จากอาบัติปาราชิกและสังฆาทิเสสเป็นต้น. หรือชื่อว่ามีอาจาระและศีลบริสุทธิ์ เพราะความบริสุทธิ์แห่งจาริตศีลและวาริตศีล, ด้วยอาจาระและศีลนั้น. คำว่า Sakkaccaṃ หมายถึง กระทำความเคารพ. คำว่า Abhiyācito หมายถึง ถูกอ้อนวอนต่อหน้า. ด้วยคำนั้น ท่านแสดงถึงความไม่สามารถจะกระทำความไม่เอื้อเฟื้อในการประกาศเนื้อความได้.

9. Idāni yassa atthaṃ pakāsetukāmo, taṃ dassetuṃ ‘‘yaṃ devadevo’’tiādimāha. Tattha yanti abhidhammaṃ. Devadevoti visuddhisammutiupapattidevānaṃ devo. Loke hi ye ‘‘saraṇaṃ parāyaṇa’’nti gantabbā gatibhūtā, te ‘‘devā’’ti vuccanti, bhagavā ca sabbadevānaṃ gatibhūtoti. Nayatoti saṅkhepato. Samācikkhīti sammā ācikkhi yathā thero bujjhati. Veneyyasatte vinetīti vināyako, nāyakavirahito vā, sayambhūti attho.

๙. บัดนี้ เพื่อแสดงเนื้อความที่ประสงค์จะประกาศ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'yaṃ devadevo' (พระอภิธรรมใดที่เทพยิ่งกว่าเทพ). ในคำนั้น คำว่า Yaṃ หมายถึง พระอภิธรรม. คำว่า Devadevo หมายถึง เทพของวิสุทธิเทพ สมมติเทพ และอุปปัตติเทพ. ด้วยว่าในโลก ชนเหล่าใดที่ผู้คนพึงไปหาว่าเป็นที่พึ่ง เป็นที่ไปถึง ชนเหล่านั้นเรียกว่า 'เทพ', และพระผู้มีพระภาคเป็นที่ไปถึงของเทพทั้งปวง. คำว่า Nayato หมายถึง โดยย่อ. คำว่า Samācikkhi หมายถึง ตรัสบอกโดยชอบ คือเพื่อให้พระเถระเข้าใจ. ชื่อว่า Vināyako เพราะย่อมแนะนำเวไนยสัตว์, หรือชื่อว่า วินายกะ เพราะเป็นผู้ปราศจากผู้นำอื่นยิ่งกว่า คือเป็นพระสยัมภู.

10-12. Yañcāti yañca abhidhammaṃ bhikkhūnaṃ payirudāhāsīti sambandho. Payirudāhāsīti kathesi. Itīti iminā anukkamena. ‘‘Yo dhārito’’ti yanti upayogavasena vutto yaṃ-saddo dhāritoti paccattena sambajjhamāno paccattavasena pariṇamati, tasmā yo dhārito, yo ca saṅgīto, tassa atthaṃ pakāsayissāmīti yojanā kātabbā. Vedena paññāya īhati pavattatīti vedeho, tena muninā. Abhiṇhasoti bahuso. Abhidhammassāti etaṃ ‘‘atthaṃ pakāsayissāmī’’ti etena yojetabbaṃ. Idāni yo atthappakāsanassa nissayo, taṃ dassetuṃ ‘‘ādito’’tiādimāha. Tattha āditoti ādimhi paṭhamasaṅgītiyaṃ.

๑๐-๑๒. คำว่า "ยัญจ" มีความสัมพันธ์กับคำว่า "ยัญจ อภิธัมมัง ภิกขูนัง ปยิรุทาหาสิ" (ซึ่งพระอภิธรรมใด พระองค์ทรงแสดงแก่ภิกษุทั้งหลาย). คำว่า "ปยิรุทาหาสิ" หมายถึง ทรงแสดงแล้ว. คำว่า "อิติ" (ดังนี้) หมายถึง โดยลำดับนี้. คำว่า "โย ธาริโต" (อันใดทรงจำไว้) นั้น คำว่า "ยัง" ที่กล่าวโดยเป็นอุปโยค (กรรม) เมื่อสัมพันธ์กับคำว่า "ธาริโต" โดยเป็นปัจจัตตะ (ประธาน) ย่อมแปรไปโดยเป็นปัจจัตตะ (ประธาน) เพราะฉะนั้น พึงประกอบความว่า "เราจักประกาศอรรถแห่งพระอภิธรรมใดที่ทรงจำไว้ และที่สังคายนาไว้". คำว่า "เวเทโห" หมายถึง ผู้ดำเนินไป (อีหติ) ด้วยเวทะ (ความรู้) คือปัญญา, โดยพระมุนีนั้น. คำว่า "อภิณหโส" หมายถึง บ่อยๆ. คำว่า "อภิธัมมัสสะ" (แห่งพระอภิธรรม) นี้ พึงประกอบกับคำว่า "อัตถัง ปะกาสะยิสสามิ" (จักประกาศอรรถ). บัดนี้ เพื่อแสดงซึ่งที่อาศัยแห่งการประกาศอรรถใด จึงกล่าวคำว่า "อาทิโต" (ในเบื้องต้น) เป็นต้น. ในคำเหล่านั้น คำว่า "อาทิโต" หมายถึง ในเบื้องต้น คือในการสังคายนาครั้งที่หนึ่ง.

13. Yā aṭṭhakathā saṅgītā, kassa pana sā aṭṭhakathāti? Aññassa vuttassa abhāvā ‘‘yassa atthaṃ pakāsayissāmī’’ti vuttaṃ, adhikāravasena ‘‘tassa abhidhammassā’’ti viññāyati. Saṅgītāti atthaṃ pakāsetuṃ yuttaṭṭhāne ‘‘ayaṃ etassa attho, ayaṃ etassa attho’’ti saṅgahetvā vuttā, pacchāpi ca dutiyatatiyasaṅgītīsu anusaṅgītā.

๑๓. อรรถกถาใดที่สังคายนาไว้, อรรถกถานั้นเป็นของใครเล่า? เพราะไม่มีการกล่าวถึงสิ่งอื่น จึงกล่าวว่า "เราจักประกาศอรรถแห่งพระอภิธรรมใด" โดยเป็นอำนาจแห่งอธิการ (เรื่องที่กำลังกล่าวถึง) จึงพึงทราบว่า "แห่งพระอภิธรรมนั้น". คำว่า "สังคีตา" (สังคายนาแล้ว) หมายถึง กล่าวรวบรวมไว้ในที่ที่ควรประกาศอรรถว่า "อรรถนี้เป็นของบทนี้, อรรถนี้เป็นของบทนี้" และสังคายนาสืบต่อมาในการสังคายนาครั้งที่สองและสามด้วย.

14-16. Abhisaṅkhatāti racitā. Tatoti aṭṭhakathāto. Tantinayānuganti tantigatiṃ anugataṃ. Bhāsanti māgadhabhāsaṃ. Nikāyantaraladdhīhīti antarantarā anuppavesitāhi. Asammissanti avokiṇṇaṃ. Anākulanti sanikāyepi anāvilaṃ paricchinnaṃ. Asammisso anākulo ca yo mahāvihāravāsīnaṃ atthavinicchayo, taṃ dīpayanto atthaṃ pakāsayissāmīti[Pg.11]. Etena tipiṭakacūḷanāgattherādīhi vutto theravādopi saṅgahito hoti. Atha vā tambapaṇṇibhāsaṃ apanetvā māgadhabhāsañca āropetvā pakāsiyamāno yo abhidhammassa attho asammisso anākuloyeva ca hoti mahāvihāravāsīnañca vinicchayabhūto, taṃ atthaṃ ‘‘eso mahāvihāravāsīnaṃ vinicchayo’’ti dīpayanto pakāsayissāmi. Tappakāsaneneva hi so tathā dīpito hotīti.

๑๔-๑๖. คำว่า "อภิสังขตา" หมายถึง รจนาไว้แล้ว. คำว่า "ตโต" (จากนั้น) หมายถึง จากอรรถกถา. คำว่า "ตันตินยานุคัง" หมายถึง เป็นไปตามแนวแห่งพระบาลี. คำว่า "ภาสัง" หมายถึง ภาษามาคธ. คำว่า "นิกายันตรลัทธีหิ" หมายถึง ด้วยลัทธิของนิกายอื่นที่แทรกเข้ามาเป็นครั้งคราว. คำว่า "อสัมมิสสัง" หมายถึง ไม่ปะปนกัน. คำว่า "อนากุลัง" หมายถึง ไม่สับสน คือกำหนดได้ชัดเจนแม้ในนิกายของตน. เราจักประกาศอรรถโดยแสดงซึ่งอรรถวินิจฉัยของพระมหาวิหารวาสีทั้งหลายที่ไม่ปะปนและไม่สับสน. ด้วยเหตุนี้ พระเถรวาทที่กล่าวโดยพระติปิฏกจุฬนาคเถระเป็นต้น ก็ย่อมสงเคราะห์เข้าไว้ด้วย. อีกอย่างหนึ่ง เราจักประกาศอรรถแห่งพระอภิธรรมใดที่ประกาศโดยการนำภาษาลังกาออกไป และนำภาษามาคธเข้ามาใส่ ซึ่งเป็นอรรถที่ไม่ปะปนและไม่สับสน และเป็นวินิจฉัยของพระมหาวิหารวาสีทั้งหลาย โดยแสดงว่า "นี่คือวินิจฉัยของพระมหาวิหารวาสีทั้งหลาย". เพราะการประกาศนั้นนั่นเอง อรรถนั้นจึงชื่อว่าถูกแสดงแล้วอย่างนั้น.

17. Tosayanto vicakkhaṇeti vicakkhaṇe tosayanto gahetabbaṃ gahetvānāti evaṃ yojetvā ‘‘gahetabbaṭṭhāneyeva gahitaṃ suṭṭhu kata’’nti evaṃ tosayantoti atthaṃ vadanti. Evaṃ sati gahetabbaggahaṇeneva tosanaṃ kataṃ, na aññena atthappakāsanenāti etaṃ āpajjeyya. Tosayanto atthaṃ pakāsayissāmīti evaṃ pana yojanāya sati gahetabbaggahaṇaṃ aññañca sabbaṃ atthappakāsanaṃ hotīti sabbena tena tosanaṃ kataṃ hoti, tasmā tosayanto atthaṃ pakāsayissāmīti yuttarūpā.

๑๗. คำว่า "โตสะยันโต วิจักขเณ" (ยังผู้ฉลาดให้ยินดี) นั้น พวกอาจารย์กล่าวอรรถว่า "ยังผู้ฉลาดให้ยินดี" โดยประกอบความว่า "เมื่อถือเอาสิ่งที่ควรถือเอาแล้ว" ดังนี้ว่า "สิ่งที่ถือเอาในที่ที่ควรถือเอาเท่านั้น ทำได้ดีแล้ว" ดังนี้ จึงยังผู้ฉลาดให้ยินดี. เมื่อเป็นเช่นนี้ การยังผู้ฉลาดให้ยินดีก็ทำได้ด้วยการถือเอาสิ่งที่ควรถือเอาเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยการประกาศอรรถอื่น ดังนี้ พึงถึงซึ่งข้อนี้. แต่เมื่อมีการประกอบความว่า "เราจักประกาศอรรถโดยยังผู้ฉลาดให้ยินดี" ดังนี้ การถือเอาสิ่งที่ควรถือเอา และการประกาศอรรถอื่นทั้งหมด ย่อมเป็นการยังผู้ฉลาดให้ยินดีด้วยสิ่งนั้นทั้งหมด เพราะฉะนั้น การประกอบความว่า "โตสะยันโต อัตถัง ปะกาสะยิสสามิ" (เราจักประกาศอรรถโดยยังผู้ฉลาดให้ยินดี) จึงเหมาะสม.

18-20. Idāni yaṃ atthappakāsanaṃ kattukāmo, tassa mahattaṃ pariharituṃ ‘‘kammaṭṭhānānī’’tiādimāha. Atthavaṇṇananti ettha vaṇṇanā nāma vivaritvā vitthāretvā vacanaṃ. Itīti ‘‘apanetvā tato bhāsa’’nti evamādinā yathādassitappakārena. Iti sotūnaṃ ussāhuppādanassa hetuṃ dasseti. Abhidhammakathanti abhidhammaṭṭhakathaṃ. Nisāmethāti suṇātha. Idāni avassaṃ ayaṃ sotabbāyevāti daḷhaṃ ussāhento āha ‘‘dullabhā hi ayaṃ kathā’’ti.

๑๘-๒๐. บัดนี้ เพื่อรักษาความสำคัญของการประกาศอรรถใดที่ประสงค์จะทำ จึงกล่าวคำว่า "กัมมัฏฐานานิ" (กรรมฐานทั้งหลาย) เป็นต้น. ในคำว่า "อัตถวัณณนัง" (การพรรณนาอรรถ) นี้ คำว่า "วัณณนา" หมายถึง การกล่าวโดยเปิดเผยและขยายความ. คำว่า "อิติ" (ดังนี้) หมายถึง โดยประการที่แสดงไว้แล้ว มีคำว่า "อัปปะเนตวา ตะโต ภาสัง" (นำภาษาจากนั้นออกไป) เป็นต้น. ดังนี้ ย่อมแสดงเหตุแห่งการยังความอุตสาหะให้เกิดขึ้นแก่ผู้ฟัง. คำว่า "อภิธัมมะกะถัง" (เรื่องพระอภิธรรม) หมายถึง อภิธัมมัตถกถา. คำว่า "นิสาเมถะ" (จงฟัง) หมายถึง จงฟัง. บัดนี้ เมื่อเร่งเร้าอย่างหนักแน่นว่า "เรื่องนี้พึงฟังอย่างแน่นอน" จึงกล่าวว่า "เรื่องนี้หายากแท้".

Vīsatigāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาคาถา ๒๐ จบลงแล้ว.

Nidānakathāvaṇṇanā

การพรรณนานิทานกถา

Aṭṭhasāliniṃ tāva vaṇṇentehi ācariyehi tassā sanniveso vibhāvetabbo. Tasmā idaṃ vuccati –

เมื่ออาจารย์ทั้งหลายพรรณนาอรรถสาลินีอยู่ พึงแสดงการจัดวาง (สันนิวาส) ของอรรถสาลินีนั้น. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวคำนี้ว่า –

‘‘Vacanattho paricchedo, sanniveso ca pāḷiyā;

Sāgarehi tathā cintā, desanāhi gambhīratā.

"อรรถแห่งบท การกำหนด การจัดวางแห่งพระบาลี ความคิดด้วยสาครทั้งหลาย ความลึกซึ้งด้วยเทศนาทั้งหลาย.

‘‘Desanāya [Pg.12] sarīrassa, pavattiggahaṇaṃ tathā;

Therassa vācanāmagga-tappabhāvitatāpi ca.

"การถือเอาการเป็นไปแห่งกายแห่งเทศนา และความเป็นไปตามแนวการสาธยายของพระเถระนั้นด้วย.

‘‘Paṭivedhā tathā buddha-vacanādīhi ādito;

Ābhidhammikabhāvassa, sādhanaṃ sabbadassino.

"การแทงตลอด และการยังความเป็นผู้รู้แจ้งอภิธรรมของพระสัพพัญญูให้สำเร็จด้วยพุทธพจน์เป็นต้นในเบื้องต้น.

‘‘Vinayenātha gosiṅga-suttena ca mahesinā;

Bhāsitattassa saṃsiddhi, nidānena ca dīpitā.

"ความสำเร็จแห่งการที่พระมเหสีทรงแสดงไว้ด้วยพระวินัยและโคสิงคสูตร และแสดงไว้ด้วยนิทาน.

‘‘Pakāsetvā imaṃ sabbaṃ, paṭiññātakathā katā;

Aṭṭhasāliniyā etaṃ, sannivesaṃ vibhāvaye’’ti.

"เมื่อประกาศทั้งหมดนี้แล้ว เรื่องที่ปฏิญญาไว้ก็สำเร็จแล้ว พึงแสดงการจัดวางนี้ในอรรถสาลินี."

Vacanatthavijānanena viditābhidhammasāmaññatthassa abhidhammakathā vuccamānā sobheyyāti abhidhammaparijānanameva ādimhi yuttarūpanti tadatthaṃ pucchati ‘‘tattha kenaṭṭhena abhidhammo’’ti. Tattha tatthāti ‘‘abhidhammassa atthaṃ pakāsayissāmī’’ti yadidaṃ vuttaṃ, tasmiṃ. ‘‘Yassa atthaṃ pakāsayissāmī’’ti paṭiññātaṃ, so abhidhammo kenaṭṭhena abhidhammoti attho. Tatthāti vā ‘‘abhidhammakatha’’nti etasmiṃ vacane yo abhidhammo vutto, so kenaṭṭhena abhidhammoti attho. Dhammātirekadhammavisesaṭṭhenāti ettha dhammo atireko dhammātireko, suttantādhikā pāḷīti attho. Dhammo viseso dhammaviseso dhammātisayo, vicittā pāḷīti attho, dhammātirekadhammavisesā eva attho dhammātirekadhammavisesaṭṭho. Dvinnampi atthānaṃ abhidhammasaddassa atthabhāvena sāmaññato ekavacananiddeso kato. Tasmāti yasmā ‘‘abhikkamanti, abhikkantavaṇṇā’’tiādīsu viya atirekavisesaṭṭhadīpako abhisaddo, tasmā ayampi dhammo dhammātirekadhammavisesaṭṭhena ‘‘abhidhammo’’ti vuccatīti sambandho.

เพราะว่าเมื่อรู้ความหมายทั่วไปของพระอภิธรรมด้วยการรู้ความหมายของบทแล้ว เรื่องพระอภิธรรมที่กล่าวอยู่ย่อมงดงาม เพราะฉะนั้น การรู้พระอภิธรรมเท่านั้นจึงเหมาะสมในเบื้องต้น จึงถามถึงความหมายนั้นว่า "ในคำเหล่านั้น พระอภิธรรมเป็นอภิธรรมด้วยอรรถว่าอะไร?" คำว่า "ตัตถะ ตัตถะ" (ในคำเหล่านั้น) หมายถึง ในคำที่กล่าวไว้ว่า "เราจักประกาศอรรถแห่งพระอภิธรรม". พระอภิธรรมใดที่ปฏิญญาไว้ว่า "เราจักประกาศอรรถแห่งพระอภิธรรมนั้น" พระอภิธรรมนั้นเป็นอภิธรรมด้วยอรรถว่าอะไร? ดังนี้คือความหมาย. หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า "ตัตถะ" (ในคำเหล่านั้น) หมายถึง ในคำว่า "อภิธัมมะกะถา" (เรื่องพระอภิธรรม) พระอภิธรรมใดที่กล่าวไว้ พระอภิธรรมนั้นเป็นอภิธรรมด้วยอรรถว่าอะไร? ดังนี้คือความหมาย. ในคำว่า "ธัมมาติเรกธัมมวิเสสัฏเฐนะ" (ด้วยอรรถว่าธรรมอันยิ่งและธรรมอันวิเศษ) นี้ คำว่า "ธัมโม อติเรโก" (ธรรมอันยิ่ง) คือ "ธัมมาติเรโก" (ธรรมอันยิ่ง), หมายถึง พระบาลีที่ยิ่งกว่าพระสูตร. คำว่า "ธัมโม วิเสโส" (ธรรมอันวิเศษ) คือ "ธัมมวิเสโส" (ธรรมอันวิเศษ) คือ "ธัมมาติสะโย" (ธรรมอันประเสริฐ), หมายถึง พระบาลีที่วิจิตร, อรรถว่าธรรมอันยิ่งและธรรมอันวิเศษนั่นเอง คืออรรถว่าธรรมอันยิ่งและธรรมอันวิเศษ. การกล่าวด้วยเอกพจน์ได้ทำไว้โดยความหมายทั่วไปของการเป็นอรรถของคำว่า "อภิธรรม" ของอรรถทั้งสอง. เพราะฉะนั้น เพราะอภิศัพท์เป็นเครื่องแสดงอรรถว่ายิ่งและวิเศษ เหมือนในคำว่า "อภิกกมันติ" (ก้าวล่วงไป) "อภิกกันตะวัณณา" (มีวรรณะอันงามยิ่ง) เป็นต้น เพราะฉะนั้น ธรรมนี้ก็ชื่อว่า "อภิธรรม" ด้วยอรรถว่าธรรมอันยิ่งและธรรมอันวิเศษ ดังนี้คือความสัมพันธ์.

Tattha siyā – ‘‘abhikkamanti, abhikkantavaṇṇā’’ti ettha dhātusaddassa purato payujjamāno abhisaddo kiriyāya atirekavisesabhāvadīpako hotīti yuttaṃ upasaggabhāvato, dhammasaddo pana na dhātusaddoti etasmā purato abhisaddo payogameva nārahati. Athāpi payujjeyya, kiriyāvisesakā upasaggā, na ca dhammo kiriyāti dhammassa atirekavisesabhāvadīpanaṃ na yuttanti? No na yuttaṃ. Aññassapi hi upasaggassa adhātusaddā [Pg.13] purato payujjamānassa akiriyāyapi atirekavisesabhāvadīpakassa dassanatoti etamatthaṃ vibhāvetuṃ atichattādiudāharaṇaṃ dassento āha ‘‘yathā’’tiādi. Evamevāti yathā chattātirekachattavisesādiatthena atichattādayo honti atisaddassa upasaggassa adhātusaddassapi purato payujjamānassa akiriyāya ca tabbhāvadīpakattā, evamayampi dhammo dhammātirekadhammavisesaṭṭhena ‘‘abhidhammo’’ti vuccati abhi-saddassa upasaggassa adhātusaddassapi purato payujjamānassa akiriyāya ca tabbhāvadīpakattāti adhippāyo.

ในเรื่องนั้น พึงมีคำถามว่า – ในคำว่า “อภิกฺกมนฺติ” (ก้าวไป) และ “อภิกฺกนฺตวณฺณา” (มีวรรณะงามยิ่ง) นี้ อภิศัพท์ที่ใช้ข้างหน้าธาตุศัพท์ ย่อมเป็นเครื่องแสดงความเป็นส่วนพิเศษยิ่งของกิริยา ย่อมสมควรเพราะเป็นอุปสัค แต่ธรรมศัพท์ไม่ใช่ธาตุศัพท์ เพราะเหตุนั้น อภิศัพท์จึงไม่ควรใช้ข้างหน้าเลย ถึงแม้จะใช้ อุปสัคทั้งหลายเป็นเครื่องวิเศษของกิริยา และธรรมก็ไม่ใช่กิริยา เพราะเหตุนั้น การแสดงความเป็นส่วนพิเศษยิ่งของธรรมจึงไม่สมควรใช่ไหม? ไม่ใช่ว่าไม่สมควร เพราะว่า แม้อุปสัคอื่นที่ใช้ข้างหน้าอธาตุศัพท์ ก็ปรากฏเป็นเครื่องแสดงความเป็นส่วนพิเศษยิ่งของอากิริยา (สิ่งที่ไม่ใช่กิริยา) ได้ เพราะเหตุนั้น เพื่อจะแสดงอรรถนี้ จึงยกตัวอย่าง “อติฉตฺต” (ร่มอันยิ่ง) เป็นต้น มาแสดงแล้วกล่าวว่า “ยถา” (เหมือนอย่าง) เป็นต้น เหมือนอย่างนั้นแล คือ เหมือนอย่างที่คำว่า “อติฉตฺต” เป็นต้น ย่อมเป็นไปโดยอรรถว่า ร่มอันยิ่ง ร่มอันพิเศษยิ่ง เพราะอติศัพท์ซึ่งเป็นอุปสัคที่ใช้ข้างหน้าอธาตุศัพท์ ก็เป็นเครื่องแสดงความเป็นส่วนพิเศษยิ่งของอากิริยาได้ ฉันใด ธรรมนี้ก็เหมือนกัน ย่อมถูกเรียกว่า “อภิธรรม” โดยอรรถว่า ธรรมอันยิ่ง ธรรมอันพิเศษยิ่ง เพราะอภิศัพท์ซึ่งเป็นอุปสัคที่ใช้ข้างหน้าอธาตุศัพท์ ก็เป็นเครื่องแสดงความเป็นส่วนพิเศษยิ่งของอากิริยาได้ ฉันนั้น นี้เป็นอธิบาย.

Ekadeseneva vibhattāti ‘‘katame ca, bhikkhave, pañcakkhandhā? Rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho. Katamo ca, bhikkhave, rūpakkhandho? Yaṃ kiñci rūpaṃ atītā…pe… santike vā, ayaṃ vuccati rūpakkhandho’’tievamādinā (saṃ. ni. 3.48; vibha. 2) uddesaniddesamatteneva vibhattā, ‘‘tattha katamaṃ rūpaṃ atīta’’ntievamādinā (vibha. 3) paṭiniddesassa abhidhammabhājanīyassa pañhapucchakassa ca abhāvā na nippadesena. Abhidhammaṃ patvā pana…pe… nippadesatova vibhattā, tasmā ayampi dhammo dhammātirekadhammavisesaṭṭhena ‘‘abhidhammo’’ti vuccati nippadesānaṃ tiṇṇampi nayānaṃ atirekapāḷibhāvato visesapāḷibhāvato cāti adhippāyo. Suttante bāvīsatiyā indriyānaṃ ekato anāgatattā indriyavibhaṅge suttantabhājanīyaṃ natthi. ‘‘Avijjāpaccayā saṅkhārā sambhavantī’’tiādinā paṭiccasamuppāde tassa tassa paccayadhammassa paccayuppannadhammānaṃ paccayabhāvo uddiṭṭho, uddiṭṭhadhammānañca kusalādibhāvo pucchitvā vissajjetabbo, na cettha ‘‘avijjāsaṅkhārā’’ti evaṃ vutto uddeso atthīti pañhapucchakaṃ natthi. Suttante pañca sikkhāpadāni uddiṭṭhāni pāṇātipātā veramaṇītiādīni. Sā pana veramaṇī yadi sabhāvakiccādivasena vibhajīyeyya, ‘‘ārati viratī’’tiādinā abhidhammabhājanīyameva hoti. Athāpi cittuppādavasena vibhajīyeyya, tathāpi abhidhammabhājanīyameva hoti. Añño pana veramaṇīnaṃ vibhajitabbappakāro natthi, yena pakārena suttantabhājanīyaṃ vattabbaṃ siyā. Tasmā sikkhāpadavibhaṅge suttantabhājanīyaṃ natthi.

จำแนกโดยส่วนเดียว คือ ในพระสูตรจำแนกโดยการยกหัวข้อและอธิบายเท่านั้น ด้วยบทมีอาทิว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ขันธ์ ๕ เป็นไฉน? รูปขันธ์…ฯลฯ…วิญญาณขันธ์. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปขันธ์เป็นไฉน? รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต…ฯลฯ…หรือปัจจุบัน นี้เรียกว่ารูปขันธ์” ดังนี้ (สํ. นิ. 3.48; วิภงฺค. 2) ไม่ได้จำแนกโดยไม่เหลือส่วน เพราะไม่มีการอธิบายซ้ำ (ปฏินิทเทส) ไม่มีอภิธรรมภาชนีย์ และไม่มีการถามปัญหา ด้วยบทมีอาทิว่า “ในรูปนั้น รูปที่เป็นอดีตเป็นไฉน” ดังนี้ (วิภงฺค. 3) แต่เมื่อถึงอภิธรรมแล้ว…ฯลฯ…จำแนกโดยไม่เหลือส่วนเลย เพราะเหตุนั้น ธรรมนี้ก็ถูกเรียกว่า “อภิธรรม” โดยอรรถว่า ธรรมอันยิ่ง ธรรมอันพิเศษยิ่ง เพราะเป็นพระบาลีอันยิ่ง เป็นพระบาลีอันพิเศษยิ่งของนัยทั้ง ๓ ที่ไม่เหลือส่วน นี้เป็นอธิบาย. ในพระสูตร อินทรีย์ ๒๒ ไม่ได้มาพร้อมกัน เพราะเหตุนั้น ในอินทริยวิภังค์จึงไม่มีสุตตันตภาชนีย์. ในปฏิจจสมุปบาท ด้วยบทมีอาทิว่า “เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายย่อมเกิด” ดังนี้ ได้แสดงความเป็นปัจจัยของปัจจัยธรรมนั้นๆ แก่ปัจจยุปปันนธรรมทั้งหลาย และธรรมที่แสดงแล้วนั้น พึงถามและตอบความเป็นกุศลเป็นต้น แต่ในที่นี้ไม่มีการยกหัวข้อที่กล่าวไว้ว่า “อวิชชาสังขาร” ดังนี้ เพราะเหตุนั้น จึงไม่มีการถามปัญหา. ในพระสูตร ได้แสดงสิกขาบท ๕ มีปาณาติปาตา เวรมณี (เจตนาเครื่องงดเว้นจากการฆ่าสัตว์) เป็นต้น. แต่เวรมณีนั้น หากจะจำแนกโดยความเป็นสภาวะและกิจเป็นต้น ก็ย่อมเป็นอภิธรรมภาชนีย์เท่านั้น ด้วยบทมีอาทิว่า “อารติ วิรติ” (ความงดเว้น ความเว้นขาด) เป็นต้น. ถึงแม้จะจำแนกโดยอาศัยจิตตุปบาท ก็ย่อมเป็นอภิธรรมภาชนีย์เท่านั้น. ส่วนการจำแนกเวรมณีอย่างอื่นที่พึงกล่าวว่าเป็นสุตตันตภาชนีย์นั้น ไม่มี. เพราะเหตุนั้น ในสิกขาบทวิภังค์จึงไม่มีสุตตันตภาชนีย์.

Vacanatthato abhidhamme ñāte paricchedato ñāpetuṃ āha ‘‘pakaraṇaparicchedato’’tiādi. Katipayāva pañhavārā avasesāti dhammahadayavibhaṅge anāgatā hutvā mahādhammahadaye āgatā dhammahadayavibhaṅgavacanavasena [Pg.14] avasesā katipayāva pañhavārāti attho. Ettheva saṅgahitāti ‘‘apubbaṃ natthī’’ti vuttaṃ. Appamattikāva tanti avasesāti dhammahadayavibhaṅge anāgantvā mahādhammahadaye āgatatantito yadi pathavīādīnaṃ vitthārakathā mahādhātukathā rūpakaṇḍadhātuvibhaṅgādīsu, atha dhātukathāya vitthārakathā dhātukathāya anāgantvā mahādhātukathāya āgatatanti appamattikāvāti adhippāyo.

เมื่ออภิธรรมเป็นที่รู้แล้วโดยอรรถแห่งบท เพื่อให้รู้โดยปริจเฉท จึงกล่าวว่า “โดยปริจเฉทแห่งปกรณ์” เป็นต้น. คำว่า “ปัญหาพารเหลืออยู่เพียงเล็กน้อย” คือ ปัญหาพารที่ไม่ได้มาในธัมมหทัยวิภังค์ แต่มาในมหาธัมมหทัยนั้น เป็นปัญหาพารที่เหลืออยู่เพียงเล็กน้อยโดยคำกล่าวของธัมมหทัยวิภังค์ นี้เป็นอรรถ. คำว่า “สงเคราะห์ไว้ในที่นี้เท่านั้น” คือ กล่าวว่า “ไม่มีของใหม่”. คำว่า “พระบาลีเหลืออยู่เพียงเล็กน้อย” คือ หากเรื่องราวพิสดารของปฐวีเป็นต้น มีอยู่ในมหาธาตุกถา รูปกัณฑธาตุวิภังค์เป็นต้น ซึ่งเป็นพระบาลีที่ไม่ได้มาในธัมมหทัยวิภังค์ แต่มาในมหาธัมมหทัย และเรื่องราวพิสดารของธาตุกถา ซึ่งเป็นพระบาลีที่ไม่ได้มาในธาตุกถา แต่มาในมหาธาตุกถา ก็เป็นพระบาลีเพียงเล็กน้อย นี้เป็นอธิบาย.

Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘sāvakabhāsitattā chaḍḍetha na’’nti, taṃ buddhabhāsitabhāvadassanena paṭisedhetuṃ ‘‘sammāsambuddho hī’’tiādimāha. Catūsu pañhesūti ‘‘upalabbhati nupalabbhatī’’ti paṭiññāya gahitāya paṭikkhepagahaṇatthaṃ ‘‘yo saccikaṭṭho’’ti vuttaṃ saccikaṭṭhaṃ nissayaṃ katvā upādāya pavattā dvepi pañcakā eko pañho, ‘‘sabbatthā’’ti sarīraṃ sabbaṃ vā desaṃ upādāya pavattā eko, ‘‘sabbadā’’ti kālamupādāya eko, ‘‘sabbesū’’ti yadi khandhāyatanādayo gahitā, te upādāya pavattā, atha pana ‘‘yo saccikaṭṭho sabbattha sabbadā’’ti etehi na koci saccikaṭṭho deso kālo vā aggahito atthi, te pana sāmaññavasena gahetvā anuyogo kato, na bhedavasenāti bhedavasena gahetvā anuyuñjituṃ ‘‘sabbesū’’ti vuttā saccikaṭṭhadesakālappadese upādāya ca pavattā ekoti etesu catūsu. Dvinnaṃ pañcakānanti ettha ‘‘puggalo upalabbhati…pe… micchā’’ti ekaṃ, ‘‘puggalo nupalabbhati…pe… micchā’’ti (kathā. 18) ekaṃ, ‘‘tvaṃ ce pana maññasi…pe… idaṃ te micchā’’ti (kathā. 3) ekaṃ, ‘‘ese ce dunniggahite…pe… idaṃ te micchā’’ti ekaṃ, ‘‘na hevaṃ niggahetabbe, tena hi yaṃ niggaṇhāsi…pe… sukatā paṭipādanā’’ti (kathā. 10) ekanti evaṃ niggahakaraṇaṃ, paṭikammakaraṇaṃ, niggahassa suniggahabhāvaṃ icchato paṭiññāṭhapanena paṭikammaveṭhanaṃ, paṭikammassa duppaṭikammabhāvaṃ icchato taṃnidassanena niggahassa dunniggahabhāvadassanena niggahanibbeṭhanaṃ, aniggahabhāvāropanādinā chedoti ayaṃ eko pañcako, yo aṭṭhakathāyaṃ anulomapañcakapaṭikammacatukkaniggahacatukkaupanayanacatukkanigamanacatukka nāmehi sakavādipubbapakkhe anulomapaccanīkapañcakoti vutto, paravādipubbapakkhe ca evameva paccanīyānulomapañcakoti vutto. Evaṃ dve pañcakā veditabbā. Evaṃ sesapañhesupīti aṭṭha pañcakā aṭṭhamukhā vādayuttīti [Pg.15] vuttā. Yuttīti upāyo, vādassa yutti vādayutti, vādappavattanassa upāyoti attho.

ส่วนคำที่กล่าวว่า ‘อย่าทิ้งเพราะเป็นคำที่สาวกกล่าว’ นั้น ท่านกล่าวคำมีอาทิว่า ‘เพราะพระสัมมาสัมพุทธเจ้า’ เพื่อปฏิเสธคำนั้นด้วยการแสดงว่า (คำนั้น) เป็นคำที่พระพุทธเจ้าตรัสแล้ว. ในปัญหา ๔ อย่างนั้น ปัญจกะ ๒ อย่างที่ดำเนินไปโดยอาศัยสัจจิกัตถะที่กล่าวว่า ‘สัจจิกัตถะใด’ เพื่อต้องการถือเอาการปฏิเสธในคำปฏิญญาที่รับไว้ว่า ‘บุคคลย่อมมีอยู่ หรือย่อมไม่มีอยู่’ จัดเป็นปัญหาหนึ่ง. คำว่า ‘ในที่ทั้งปวง’ เป็นปัญหาหนึ่งที่ดำเนินไปโดยอาศัยกายทั้งหมดหรือประเทศทั้งหมด. คำว่า ‘ในกาลทั้งปวง’ เป็นปัญหาหนึ่งที่ดำเนินไปโดยอาศัยกาล. คำว่า ‘ในสิ่งทั้งปวง’ นั้น หากถือเอาขันธ์และอายตนะเป็นต้น ก็เป็นปัญหาที่ดำเนินไปโดยอาศัยสิ่งเหล่านั้น แต่ถ้าหากว่าไม่มีสัจจิกัตถะ ประเทศ หรือกาลใดๆ ที่ไม่ถูกถือเอาด้วยคำว่า ‘สัจจิกัตถะใด ในที่ทั้งปวง ในกาลทั้งปวง’ เหล่านี้ และการสอบสวนนั้นกระทำไปโดยถือเอาโดยสามัญ ไม่ใช่โดยการจำแนก ดังนั้น เพื่อสอบสวนโดยการจำแนก คำว่า ‘ในสิ่งทั้งปวง’ จึงกล่าวถึงปัญหาหนึ่งที่ดำเนินไปโดยอาศัยสัจจิกัตถะ ประเทศ กาล และส่วนต่างๆ ในปัญหา ๔ อย่างนี้. ในปัญจกะ ๒ อย่างนั้น คำว่า ‘บุคคลย่อมมีอยู่...เป...ผิด’ เป็นอย่างหนึ่ง, คำว่า ‘บุคคลย่อมไม่มีอยู่...เป...ผิด’ (กถาวัตถุ ๑๘) เป็นอย่างหนึ่ง, คำว่า ‘ถ้าท่านสำคัญ...เป...ข้อนี้ของท่านผิด’ (กถาวัตถุ ๓) เป็นอย่างหนึ่ง, คำว่า ‘ถ้าข้อนี้ยากที่จะข่ม...เป...ข้อนี้ของท่านผิด’ เป็นอย่างหนึ่ง, คำว่า ‘ไม่พึงข่มอย่างนี้ เพราะฉะนั้น ท่านข่มสิ่งใด...เป...การปฏิบัติทำดีแล้ว’ (กถาวัตถุ ๑๐) เป็นอย่างหนึ่ง. การทำนิคคหะ, การทำปฏิกัมมะ, การพันปฏิกัมมะด้วยการตั้งปฏิญญาของผู้ปรารถนาความเป็นนิคคหะที่ข่มได้ดี, การแก้ความข่มด้วยการแสดงความเป็นนิคคหะที่ข่มได้ยากด้วยการแสดงปฏิกัมมะนั้นของผู้ปรารถนาความเป็นปฏิกัมมะที่แก้ได้ยาก, และการตัดบทด้วยการยกความเป็นอานิคคหะเป็นต้นขึ้นแสดง นี้เป็นปัญจกะหนึ่ง ซึ่งในอรรถกถาเรียกว่า อนุปโลมปัญจกะ ปฏิกัมมจตุกกะ นิคคหจตุกกะ อุปนยจตุกกะ นิคมนจตุกกะ ในฝ่ายบุรพภาคของสกวาที และในฝ่ายบุรพภาคของปรวาทีก็เรียกว่า ปัจจนียานุโลมปัญจกะ เช่นเดียวกัน. พึงทราบปัญจกะ ๒ อย่างอย่างนี้. แม้ในปัญหาที่เหลือก็เช่นกัน ปัญจกะ ๘ อย่าง เรียกว่า วาทะยุตติมีหน้า ๘. คำว่า ยุตติ คือ อุบาย, วาทะยุตติ คือ อุบายแห่งวาทะ, อธิบายว่า เป็นอุบายในการดำเนินวาทะ.

Anulomapaccanīkapañcake ādiniggahaṃ dassetvā paccanīyānulomapañcake ca ādiniggahameva dassetvā mātikaṃ dīpetuṃ ‘‘sā panesā’’tiādimāha. Puggaloti attā satto jīvo. Upalabbhatīti paññāya upagantvā labbhati. Saccikaṭṭhaparamaṭṭhenāti māyāmarīciādayo viya nābhūtākārena, anussavādīhi gahetabbā viya na anuttamatthabhāvena, atha kho bhūtena uttamatthabhāvena upalabbhatīti pucchati. Itaro tādisaṃ icchanto paṭijānāti. Puna yo saccikaṭṭhaparamaṭṭhena upalabbhati, so saccikaṭṭhaparamaṭṭhato añño tadādhāro, aññatra vā tehi, tesaṃ vā ādhārabhūto, anañño vā tato ruppanādisabhāvato sappaccayādisabhāvato vā upalabbhamāno āpajjatīti anuyuñjati ‘‘yo saccikaṭṭho…pe… paramaṭṭhenā’’ti. Itaro puggalassa rūpādīhi aññattaṃ anaññattañca anicchanto ‘‘na heva’’nti paṭikkhipati. Puna sakavādī paṭiññāya ekattāpannaṃ appaṭikkhipitabbaṃ paṭikkhipatīti katvā niggahaṃ āropento āha ‘‘ājānāhi niggaha’’nti. ‘‘Puggalo nupalabbhatī’’ti puṭṭho sakavādī puggaladiṭṭhiṃ paṭisedhento ‘‘āmantā’’ti paṭijānāti. Puna itaro yo saccikaṭṭhena nupalabbhati puggalo, so saccikaṭṭhaparamaṭṭhato añño vā anañño vā nupalabbhatīti āpajjati aññassa pakārassa abhāvāti anuyuñjati ‘‘yo saccikaṭṭho…pe… paramaṭṭhenā’’ti. Yasmā pana puggalo sabbena sabbaṃ nupalabbhati, tasmā tassa aññattānaññattānuyogo ananuyogo puggalaladdhiṃ paṭisedhentassa anāpajjanatoti ‘‘na heva’’nti paṭikkhipati. Itaro paṭiññāya āpajjanalesameva passanto aviparītaṃ atthaṃ asambujjhantoyeva niggahaṃ āropeti ‘‘ājānāhi niggaha’’nti.

ท่านกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ก็ปัญจกะนั้น’ เพื่อแสดงมาติกา โดยแสดงการข่มในเบื้องต้นในอนุปโลมปัจจนียปัญจกะ และแสดงการข่มในเบื้องต้นในปัจจนียานุโลมปัญจกะด้วย. คำว่า บุคคล คือ อัตตา สัตว์ ชีวะ. คำว่า ย่อมมีอยู่ คือ ย่อมได้โดยการเข้าถึงด้วยปัญญา. คำว่า โดยสัจจิกัตถปรมัตถ์นั้น ท่านถามว่า ‘ย่อมมีอยู่โดยความเป็นจริงอันสูงสุด’ คือ ไม่ใช่โดยอาการที่ไม่เป็นจริงเหมือนมายาและพยับแดดเป็นต้น, ไม่ใช่โดยความเป็นสภาวะที่มิใช่อรรถอันสูงสุดเหมือนสิ่งที่พึงถือเอาด้วยอนุสสาวะเป็นต้น, แต่ย่อมมีอยู่โดยความเป็นอรรถอันสูงสุดที่เป็นจริง. ฝ่ายตรงข้ามผู้ปรารถนาเช่นนั้น ย่อมปฏิญญา. อีกอย่าง บุคคลใดมีอยู่โดยสัจจิกัตถปรมัตถ์ บุคคลนั้นย่อมถึงซึ่งความเป็นอื่นจากสัจจิกัตถปรมัตถ์ มีสัจจิกัตถปรมัตถ์นั้นเป็นที่อาศัย, หรือเป็นอื่นจากสัจจิกัตถปรมัตถ์เหล่านั้น, หรือเป็นที่อาศัยของสัจจิกัตถปรมัตถ์เหล่านั้น, หรือไม่เป็นอื่นจากสัจจิกัตถปรมัตถ์นั้น โดยความเป็นสภาวะที่มีความสลายไปเป็นต้น หรือโดยความเป็นสภาวะที่มีปัจจัยเป็นต้น เมื่อมีอยู่ดังนี้ ท่านจึงสอบสวนว่า ‘สัจจิกัตถะใด...เป...โดยปรมัตถ์’. ฝ่ายตรงข้ามผู้ไม่ปรารถนาความเป็นอื่นและความไม่เป็นอื่นของบุคคลจากรูปเป็นต้น ย่อมปฏิเสธว่า ‘ไม่เป็นอย่างนั้น’. อีกอย่าง สกวาทีกล่าวว่า ‘จงรู้การข่ม’ โดยยกนิคคหะขึ้น เพราะถือว่าฝ่ายตรงข้ามปฏิเสธสิ่งที่ถึงความเป็นอันเดียวกันกับปฏิญญา ซึ่งไม่ควรปฏิเสธ. สกวาทีถูกถามว่า ‘บุคคลย่อมไม่มีอยู่’ ย่อมปฏิญญาว่า ‘ใช่’ โดยปฏิเสธปุคคลทิฏฐิ. อีกอย่าง บุคคลใดไม่มีอยู่โดยสัจจิกัตถะ บุคคลนั้นย่อมถึงซึ่ง (ภาวะที่ว่า) ไม่มีอยู่โดยความเป็นอื่นจากสัจจิกัตถปรมัตถ์ หรือไม่เป็นอื่นจากสัจจิกัตถปรมัตถ์ เพราะไม่มีประเภทอื่น ท่านจึงสอบสวนว่า ‘สัจจิกัตถะใด...เป...โดยปรมัตถ์’. แต่เพราะบุคคลไม่มีอยู่โดยประการทั้งปวง ดังนั้น การสอบสวนความเป็นอื่นและความไม่เป็นอื่นของบุคคลนั้น จึงไม่เป็นการสอบสวน และเพราะไม่ถึง (ความผิด) สำหรับผู้ปฏิเสธปุคคลลัทธิ ท่านจึงปฏิเสธว่า ‘ไม่เป็นอย่างนั้น’. ฝ่ายตรงข้ามเห็นเพียงเลศแห่งการถึง (ความผิด) ตามปฏิญญาเท่านั้น โดยไม่เข้าใจเนื้อความที่ไม่คลาดเคลื่อนนั่นเอง ย่อมยกนิคคหะขึ้นว่า ‘จงรู้การข่ม’.

Itīti yaṃ disvā mātikā ṭhapitā, evaṃ desitattāti adhippāyo. Yathā kinti yena pakārena buddhabhāsitaṃ nāma jātaṃ, taṃ nidassanaṃ kinti attho. Yatonidānanti yaṃkāraṇā chaajjhattikabāhirāyatanādinidānanti attho. Papañcasaññāsaṅkhāti taṇhāmānadiṭṭhipapañcasampayuttā saññākoṭṭhāsā. Samudācarantīti ajjhācaranti. Ettha ceti etesu āyatanādīsu taṇhāmānadiṭṭhīhi abhinanditabbaṃ abhivaditabbaṃ ajjhositabbañca natthi ce[Pg.16]. Nanu natthiyeva, kasmā ‘‘natthi ce’’ti vuttanti? Saccaṃ natthi, appahīnābhinandanābhivadanajjhosānānaṃ pana puthujjanānaṃ abhinanditabbādippakārāni āyatanādīni hontīti tesaṃ na sakkā ‘‘natthī’’ti vattuṃ, pahīnābhinandanādīnaṃ pana sabbathā natthīti ‘‘natthi ce’’ti vuttaṃ. Esevantoti abhinandanādīnaṃ natthibhāvakaro maggo tappaṭippassaddhibhūtaṃ phalaṃ vā rāgānusayādīnaṃ anto avasānaṃ, appavattīti attho.

คำว่า 'อิติ' มีอธิบายว่า มาติกาอันพระผู้มีพระภาคทรงตั้งไว้แล้วด้วยทรงเห็นว่าดังนี้ และทรงแสดงไว้แล้วอย่างนี้. คำว่า 'ยถา กินติ' มีอธิบายว่า 'การแสดงนั้นอย่างไร' คือ 'ด้วยอาการใด ชื่อว่าพุทธภาษิตเกิดขึ้นแล้ว'. คำว่า 'ยโตนิทานัง' มีอธิบายว่า 'เพราะเหตุใด' คือมีอายตนะภายในและภายนอก ๖ เป็นต้นเป็นนิทาน. คำว่า 'ปปัญจสัญญาสังขา' คือส่วนแห่งสัญญาที่ประกอบด้วยปปัญจะคือตัณหา มานะ ทิฏฐิ. คำว่า 'สมุทาจารันติ' คือ 'อัชฌาจารันติ' (ย่อมเป็นไป). คำว่า 'เอตถะ เจ' คือ ถ้าไม่มีสิ่งที่ควรเพลิดเพลิน ควรกล่าวถึง ควรยึดมั่นด้วยตัณหา มานะ ทิฏฐิ ในอายตนะเป็นต้นเหล่านั้น. (มีปัญหาว่า) ก็ไม่มีอยู่แล้วมิใช่หรือ เพราะเหตุไรจึงตรัสว่า 'ถ้าไม่มี'? (ตอบว่า) จริงอยู่ ไม่มี แต่สำหรับปุถุชนผู้ยังละความเพลิดเพลิน ความกล่าวถึง ความยึดมั่นไม่ได้ อายตนะเป็นต้นเหล่านั้นย่อมเป็นสิ่งที่ควรเพลิดเพลินเป็นต้น เพราะฉะนั้นจึงไม่สามารถกล่าวแก่ปุถุชนเหล่านั้นได้ว่า 'ไม่มี'. แต่สำหรับผู้ละความเพลิดเพลินเป็นต้นได้แล้ว ย่อมไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า 'ถ้าไม่มี'. คำว่า 'เอเสวันโต' คือ มรรคที่ทำให้ความเพลิดเพลินเป็นต้นไม่มี หรือผลที่เป็นเครื่องระงับความเพลิดเพลินเป็นต้นนั้น เป็นที่สุด เป็นความสิ้นสุดแห่งราคานุสัยเป็นต้น มีอธิบายว่า ไม่เป็นไป.

Jānaṃ jānātīti sabbaññutaññāṇena jānitabbaṃ jānāti. Na hi padesañāṇavā jānitabbaṃ sabbaṃ jānātīti. Passaṃ passatīti dibbacakkhupaññācakkhudhammacakkhubuddhacakkhusamantacakkhusaṅkhātehi pañcahi cakkhūhi passitabbaṃ passati. Atha vā jānaṃ jānātīti yathā aññe savipallāsā kāmarūpapariññāvādino jānantāpi vipallāsavasena jānanti, na evaṃ bhagavā, bhagavā pana pahīnavipallāsattā jānanto jānātiyeva, diṭṭhidassanassa ca abhāvā passanto passatiyevāti attho. Cakkhubhūtoti paññācakkhumayattā sattesu ca taduppādanato lokassa cakkhubhūto. Ñāṇabhūtoti etassa ca evameva attho daṭṭhabbo. Dhammā bodhipakkhiyā. Brahmā maggo, tehi uppannattā lokassa ca taduppādanato tabbhūto. Vattāti catusaccadhamme vadatīti vattā. Pavattāti ciraṃ saccappaṭivedhaṃ pavattento vadatīti pavattā. Atthassa ninnetāti atthaṃ uddharitvā dassetā, paramatthaṃ vā nibbānaṃ pāpayitā. Amatassa dātāti amatasacchikiriyaṃ sattesu uppādento amataṃ dadātīti amatassa dātā. Bodhipakkhiyadhammānaṃ tadāyattabhāvato dhammassāmī. Suvaṇṇāliṅganti suvaṇṇamayaṃ āliṅgaṃ khuddakamudiṅgaṃ. Supupphitasatapattapadumamiva sassirikaṃ sasobhaṃ supupphitasatapattasassirikaṃ.

คำว่า 'ชานัง ชานาติ' คือ ย่อมรู้สิ่งที่ควรรู้ด้วยสัพพัญญุตญาณ. เพราะว่าผู้มีญาณเฉพาะส่วน ย่อมไม่รู้สิ่งที่ควรรู้ทั้งหมด. คำว่า 'ปัสสัง ปัสสติ' คือ ย่อมเห็นสิ่งที่ควรเห็นด้วยจักษุ ๕ ประการ คือ ทิพยจักษุ ปัญญาจักษุ ธรรมจักษุ พุทธจักษุ และสมันตจักษุ. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า 'รู้ก็รู้' (ชานัง ชานาติ) เหมือนอย่างชนเหล่าอื่นผู้มีความคลาดเคลื่อน ผู้กล่าวถึงการกำหนดรู้กามและรูป แม้รู้ก็รู้ด้วยอำนาจแห่งความคลาดเคลื่อน พระผู้มีพระภาคไม่เป็นอย่างนั้น แต่พระผู้มีพระภาคทรงละความคลาดเคลื่อนได้แล้ว เมื่อทรงรู้ก็ย่อมรู้ทีเดียว และเพราะไม่มีทิฏฐิและทัสสนะ เมื่อทรงเห็นก็ย่อมเห็นทีเดียว มีอธิบายดังนี้. คำว่า 'จักขุภูโต' คือ เพราะเป็นสภาพเป็นปัญญาจักษุ และเพราะทรงยังปัญญาจักษุนั้นให้เกิดขึ้นในสัตว์ทั้งหลาย จึงเป็นจักษุของโลก. คำว่า 'ญาณภูโต' พึงเห็นอธิบายของคำนี้ก็อย่างนี้เหมือนกัน. ธรรมทั้งหลายคือโพธิปักขิยธรรม พรหมคือมรรค เพราะเกิดขึ้นด้วยธรรมเหล่านั้น และเพราะทรงยังธรรมเหล่านั้นให้เกิดขึ้นแก่โลก จึงเป็นสภาพนั้น. คำว่า 'วัตตา' คือ ชื่อว่าผู้กล่าว เพราะกล่าวซึ่งจตุราริยสัจธรรม. คำว่า 'ปวัตตา' คือ ชื่อว่าผู้ยังให้เป็นไป เพราะยังการแทงตลอดสัจจะให้เป็นไปตลอดกาลนาน. คำว่า 'อัตถัสสะ นินเนตา' คือ ผู้ยกประโยชน์ขึ้นแสดง หรือผู้ยังพระนิพพานอันเป็นปรมัตถ์ให้ถึง. คำว่า 'อะมะตัสสะ ทาตา' คือ ชื่อว่าผู้ให้ซึ่งอมตะ เพราะยังการกระทำให้แจ้งซึ่งอมตะให้เกิดขึ้นในสัตว์ทั้งหลาย จึงชื่อว่าให้ซึ่งอมตะ. เป็นเจ้าของแห่งธรรม เพราะโพธิปักขิยธรรมทั้งหลายมีธรรมนั้นเป็นที่อาศัย. คำว่า 'สุวัณณาลึงคัง' คือ ตะโพนน้อยอันทำด้วยทอง. มีสิริ มีความงาม เหมือนดอกบัวร้อยกลีบที่บานสะพรั่ง มีสิริเหมือนดอกบัวร้อยกลีบที่บานสะพรั่ง.

Anumoditakālato paṭṭhāya…pe… buddhabhāsitaṃ nāma jātanti etena anumodanā buddhabhāsitabhāvassa kāraṇanti ayamattho vutto viya dissati, evañca sati kathāvatthussa buddhabhāsitabhāvo na siyā ananumoditattā, tasmā evamettha attho daṭṭhabbo – ‘‘mahākaccāyano evaṃ vibhajissatī’’ti disvā bhagavā mātikaṃ nikkhipitvā vihāraṃ paviṭṭho, tatheva ca thero bhagavatā dinnanayena ṭhapitamātikāya vibhajīti buddhabhāsitaṃ nāma jātaṃ, taṃ pana anumodanāya pākaṭaṃ jātanti etamatthaṃ sandhāya ‘‘evaṃ satthārā…pe… nāma jāta’’nti vuttanti.

คำว่า 'ตั้งแต่เวลาที่ทรงอนุโมทนาเป็นต้นไป...ชื่อว่าพุทธภาษิตเกิดขึ้นแล้ว' ด้วยคำนี้ อธิบายว่า การอนุโมทนาเป็นเหตุแห่งความเป็นพุทธภาษิต ย่อมปรากฏเหมือนกล่าวไว้แล้ว และเมื่อเป็นเช่นนั้น ความเป็นพุทธภาษิตของกถาวัตถุจะไม่พึงมี เพราะไม่ได้อนุโมทนา เพราะฉะนั้น พึงเห็นอธิบายในเรื่องนี้อย่างนี้ว่า พระผู้มีพระภาคทรงเห็นว่า 'พระมหากัจจายนะจักจำแนกอย่างนี้' แล้วทรงวางมาติกาไว้ เสด็จเข้าสู่พระวิหารแล้ว และพระเถระก็ได้จำแนกมาติกาที่ทรงตั้งไว้แล้วตามนัยที่พระผู้มีพระภาคประทานให้ ชื่อว่าพุทธภาษิตเกิดขึ้นแล้ว แต่พุทธภาษิตนั้นปรากฏขึ้นด้วยการอนุโมทนา คำว่า 'เอวัง สัตถารา...ชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว' นี้ ตรัสหมายถึงอธิบายนี้.

Idāni [Pg.17] pāḷiyā sannivesaṃ dassetuṃ ‘‘tattha dhammasaṅgaṇīpakaraṇe’’tiādimāha. Kāmāvacarakusalato aṭṭhāti kāmāvacarakusale cattāro khandhe gahetvā tato aṭṭha cittāni uddharati. Paṭhamā vibhattītipi vadanti. Ekūnanavuti cittānīti yattha etāni cittāni vibhattāni, te pāḷippadesā ‘‘ekūnanavuti cittānī’’ti vuttā. Tesañca samudāyo cittavibhatti, tasmā upapannametaṃ ‘‘ekūnanavuti cittāni cittavibhattī’’ti. Mātikañca uddisitvā tattha ekekaṃ padaṃ uddharitvā yasmā cittāni vibhattāni, tasmā mātikāpi cittavibhattiantogadhāyevāti cittuppādakaṇḍaṃ mātikāpadabhājanīyavasena duvidhanti idampi vacanaṃ yujjati.

บัดนี้ เพื่อแสดงการจัดวางแห่งบาลี จึงตรัสคำมีอาทิว่า 'ในพระธรรมสังคณีปกรณ์นั้น'. คำว่า 'อัฏฐะ' (แปด) จากกุศลที่เป็นกามาวจร คือ ย่อมยกจิต ๘ ดวงขึ้นจากกุศลที่เป็นกามาวจร โดยถือเอาขันธ์ ๔. บางพวกก็กล่าวว่า เป็นวิภัตติที่ ๑. คำว่า 'เอกูนนะวะติ จิตตานิ' คือ บาลีบทเหล่านั้นที่จิต ๘๙ ดวงถูกจำแนกไว้ ถูกเรียกว่า 'จิต ๘๙'. และการรวมกันของจิตเหล่านั้นคือจิตตวิภัตติ เพราะฉะนั้น คำว่า 'จิต ๘๙ คือจิตตวิภัตติ' นี้จึงสมควร. และเพราะจิตทั้งหลายถูกจำแนกไว้ โดยยกมาติกาขึ้นแสดง และยกบทแต่ละบทในมาติกานั้นขึ้นแสดง เพราะฉะนั้น มาติกาก็รวมอยู่ในจิตตวิภัตติด้วย. คำว่า 'จิตตุปปาทกัณฑ์มี ๒ อย่าง โดยเป็นมาติกาและบทภาชนีย์' นี้ก็สมควร.

Mūlatoti ‘‘tīṇi kusalamūlānī’’tiādinā (dha. sa. 985) kusalādīnaṃ mūlavasena saṅkhipitvā vacanaṃ. ‘‘Vedanākkhandho’’tiādinā khandhato. ‘‘Kāyakamma’’ntiādinā dvārato. ‘‘Sukhabhūmiyaṃ kāmāvacare’’tiādinā (dha. sa. 988) bhūmito. Atthoti hetuphalaṃ. Dhammoti hetu. ‘‘Tīṇi kusalamūlāni tīṇi akusalamūlānī’’tiādinā (dha. sa. 985-986) hetuvasena saṅgaho dhammato nikkhepo. ‘‘Taṃsampayutto, taṃsamuṭṭhānā tadekaṭṭhā ca kilesā’’tiādinā (dha. sa. 985-986) hetuphalavasena saṅgaho atthato nikkhepo. Atha vā dhammoti bhāsito. Atthoti bhāsitattho. ‘‘Tayo kusalahetū’’ti (dha. sa. 1059) dhammo. ‘‘Tattha katame tayo kusalahetū alobho’’tiādi (dha. sa. 1060) attho, so ca dhammo. ‘‘Tattha katamo alobho’’tiādi (dha. sa. 1061) atthoti evaṃ atthadhammavasena nikkhepo veditabbo. Nāmatoti ‘‘tīṇi kusalamūlānī’’ti vuttadhammānaṃ alobhotiādināmavasena. Liṅgatoti uddiṭṭhassa ekasseva dhammassa ‘‘alobho alubbhanā alubbhitatta’’nti (dha. sa. 1061) purisādiliṅgavasena nikkhepo.

โดยมูล คือ การกล่าวโดยย่อด้วยอำนาจแห่งมูลของกุศลเป็นต้นว่า “กุศลมูล ๓” เป็นต้น (ธ.ส. ๙๘๕) โดยขันธ์ คือ โดยขันธ์ว่า “เวทนาขันธ์” เป็นต้น โดยทวาร คือ โดยทวารว่า “กายกรรม” เป็นต้น โดยภูมิ คือ โดยภูมิว่า “ในสุขภูมิ ในกามาวจร” เป็นต้น (ธ.ส. ๙๘๘) อัตถะ คือ ผลของเหตุ ธรรม คือ เหตุ การสงเคราะห์โดยอำนาจแห่งเหตุว่า “กุศลมูล ๓ อกุศลมูล ๓” เป็นต้น (ธ.ส. ๙๘๕-๙๘๖) เป็นการวางบทโดยธรรม การสงเคราะห์โดยอำนาจแห่งเหตุและผลว่า “กิเลสทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยกุศลมูลนั้น มีกุศลมูลนั้นเป็นสมุฏฐาน และมีที่ตั้งอันเดียวกันกับกุศลมูลนั้น” เป็นต้น (ธ.ส. ๙๘๕-๙๘๖) เป็นการวางบทโดยอัตถะ อีกนัยหนึ่ง ธรรม คือ พระบาลีที่ตรัสไว้ อัตถะ คือ เนื้อความที่ตรัสไว้ คำว่า “กุศลเหตุ ๓” (ธ.ส. ๑๐๕๙) เป็นธรรม คำว่า “ในกุศลเหตุ ๓ นั้น กุศลเหตุ ๓ เป็นไฉน คือ อโลภะ” เป็นต้น (ธ.ส. ๑๐๖๐) เป็นอัตถะ และอัตถะนั้นก็เป็นธรรมด้วย คำว่า “ในอโลภะนั้น อโลภะเป็นไฉน” เป็นต้น (ธ.ส. ๑๐๖๑) เป็นอัตถะ พึงทราบการวางบทโดยอำนาจแห่งอัตถะและธรรมอย่างนี้ โดยนาม คือ ด้วยอำนาจแห่งนามมีอโลภะเป็นต้น ของธรรมที่กล่าวไว้ว่า “กุศลมูล ๓” โดยลิงค์ คือ เป็นการวางบทของธรรมอย่างเดียวที่ยกขึ้นแสดงว่า “อโลภะ ความไม่โลภ ภาวะแห่งความไม่โลภ” (ธ.ส. ๑๐๖๑) ด้วยอำนาจแห่งลิงค์มีปุริสลิงค์เป็นต้น

Gaṇanacāranti gaṇanappavattiṃ. Samānentīti samānaṃ karonti pūrenti, tathā samānetabbanti etthāpi. ‘‘Vijjābhāgino avijjābhāgino’’ti (dha. sa. dukamātikā 101) evamādīsu ettha viññātesu ābhidhammikattherā suttantaṃ suṇantā cintentā ca suttantesu ‘‘vijjābhāgino’’tiādīsu āgatesu atthassa viññātattā na kilamantīti etamatthaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ābhidhammikattherānaṃ…pe… akilamatthaṃ ṭhapitā’’ti.

คณนาจาร คือ การดำเนินไปของการนับ สมาเนนติ คือ ทำให้เสมอกัน ทำให้เต็ม แม้ในคำว่า สมาเนตัพพัง นี้ก็เช่นกัน ในคำว่า “มีส่วนแห่งวิชชา มีส่วนแห่งอวิชชา” เป็นต้น (ธ.ส. ทุกมาติกา ๑๐๑) ในที่นี้ เมื่อพระเถระผู้เป็นอภิธรรมิกะทั้งหลายได้รู้ความหมายแล้ว ฟังและพิจารณาสูตรทั้งหลาย เมื่อความหมายในคำว่า “มีส่วนแห่งวิชชา” เป็นต้น ที่มาในสูตรทั้งหลายเป็นที่รู้แล้ว ย่อมไม่ลำบาก คำนี้กล่าวอ้างถึงความหมายนั้นว่า “เพื่อความไม่ลำบากของพระเถระผู้เป็นอภิธรรมิกะทั้งหลาย...เป...ตั้งไว้แล้ว”

Anamataggoti [Pg.18] aññātaggo. Khandhantaranti khandhanānattaṃ, khandhameva vā. Gahetuṃ asakkuṇeyyattā saṇhaṃ, sukhumāya paññāya gahetabbato sukhumañca dhammaṃ saṇhasukhumadhammaṃ. Balavatā ñāṇavegena pavattattā balavato ñāṇavegassa nimittabhāvato ca balavaṃ. Gambhīrameva gambhīragataṃ, gambhīrāni vā gatāni gamanāni etassa santīti gambhīragataṃ. Yathānupubbanti yathānupubbena. Nikhilenāti niravasesena desitaṃ, pañcakhilarahitena vā bhagavatā desitaṃ. Rūpagataṃvāti hatthagataṃ rūpaṃ viya cakkhunā. ‘‘Paṭivedhañāṇena samantapaṭṭhānaṃ yo passati, so attheva, no natthī’’ti attānaṃ sandhāya thero vadatīti.

อนมตัคคะ คือ มีเบื้องต้นและเบื้องปลายอันรู้ไม่ได้ ขันธันตระ คือ ความต่างกันแห่งขันธ์ หรือขันธ์นั่นเอง สัณหะ คือ ละเอียด เพราะไม่สามารถจะถือเอาได้ สุขุมะ คือ ละเอียด เพราะพึงถือเอาด้วยปัญญาอันละเอียด ธรรมอันละเอียดและสุขุม ชื่อว่าสัณหสุขุมธรรม พละ คือ มีกำลัง เพราะเป็นไปโดยกำลังแห่งญาณอันมีกำลัง และเพราะเป็นนิมิตแห่งกำลังแห่งญาณอันมีกำลัง ชื่อว่าพละ คัมภีรคตะ คือ ลึกซึ้ง หรือมีทางไปอันลึกซึ้ง ยถานุปุพพะ คือ ตามลำดับ นิขิเลนะ คือ ทรงแสดงโดยไม่เหลือ หรือพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงโดยปราศจากขีละ ๕ รูปคตังวะ คือ เหมือนรูปที่อยู่ในมือ (ที่เห็น) ด้วยตา พระเถระกล่าวอ้างถึงตนเองว่า “ผู้ใดเห็นสมันตปัฏฐานด้วยปัญญาเครื่องแทงตลอด ผู้นั้นย่อมมีอยู่ ไม่ใช่ไม่มี”

Khuddakavatthuvibhaṅge āgatesu ekādhikesu aṭṭhasu kilesasatesu aṭṭhasatataṇhāvicaritāni apanetvā sesā dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo ca uppannānuppannabhāvena diguṇitāni diyaḍḍhakilesasahassāni dasādhikāni honti, appakaṃ pana ūnamadhikaṃ vā na gaṇanūpagaṃ hotīti ‘‘diyaḍḍhakilesasahassa’’nti vuttaṃ. Itaresaṃ atītādibhāvāmasanā aggahaṇaṃ khepane daṭṭhabbaṃ.

ในกิเลส ๘๐๑ ที่มาในขุททกวัตถุวิภังค์ เมื่อเว้นตัณหาวิจริต ๑๐๘ ที่เหลือคือทิฏฐิ ๖๒ และที่คูณด้วย ๒ โดยความเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นแล้วและยังไม่เกิดขึ้น ย่อมเป็นกิเลส ๑,๕๑๐ แต่ส่วนที่น้อยหรือมากไปเล็กน้อยไม่นับรวม จึงกล่าวว่า “กิเลส ๑,๕๐๐” พึงเห็นการไม่ถือเอาการพิจารณาโดยความเป็นอดีตเป็นต้นของกิเลสอื่นในการทำให้สิ้นไป

Mecakapaṭāti nīlanibhā paṭā. Cittasamuṭṭhānā vaṇṇadhātūti cittapaccayautusamuṭṭhānā vaṇṇadhātūti attho gahetabbo. Kasmā? Na hi cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ bahi nigacchatīti, cittasamuṭṭhānarūpaparamparāya āgatattā pana evaṃ vuttaṃ. Atha vā cittasamuṭṭhānā vaṇṇadhātūti ettha paccayautusaddānaṃ lopaṃ katvā soyeva pubbe vutto attho suvaṇṇatā sussaratā viya. Ettha hi ‘‘sussaratā’’ti upādinnakādhikāre āgataṃ, na ca saddo upādinnako atthi, tasmā upādinnakarūpaoṭṭhatāluādinissayattā evaṃ vuttanti, evametthāpi cittapaccayautusamuṭṭhānaṃ sandhāya ‘‘cittasamuṭṭhānā vaṇṇadhātū’’ti vadati.

เมจกปฏะ คือ ผ้ามีสีเขียวคล้ำ จิตตสมุฏฐานา วรรณธาตุ คือ พึงถือเอาความหมายว่า วรรณธาตุที่เกิดจากจิตและอุตุที่เป็นปัจจัย เพราะเหตุไร? เพราะรูปที่เกิดจากจิตย่อมไม่ออกไปภายนอก แต่คำนี้กล่าวไว้เช่นนั้นเพราะมาโดยลำดับแห่งรูปที่เกิดจากจิต อีกนัยหนึ่ง ในคำว่า จิตตสมุฏฐานา วรรณธาตุ นี้ เมื่อลบคำว่า ปัจจัย และ อุตุ เสีย ความหมายที่กล่าวไว้ก่อนหน้านั้นก็คือ ความเป็นทองคำ ความมีเสียงไพเราะ ในที่นี้ คำว่า “สุสสรตา” มาในอธิการแห่งอุปาทินนกะ แต่เสียงไม่ใช่อุปาทินนกะ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวไว้เช่นนั้นเพราะอาศัยรูปที่เป็นอุปาทินนกะมีริมฝีปากและเพดานเป็นต้น แม้ในที่นี้ก็เช่นกัน กล่าวถึงจิตตปัจจัยอุตุสมุฏฐานะว่า “จิตตสมุฏฐานา วรรณธาตุ”

Kāyasakkhinti paccakkhaṃ. Dantāvaraṇanti oṭṭhadvayaṃ. Mukhādānanti mukhavivaraṃ. Siliṭṭhanti saṃgataṃ susaṇṭhitaṃ. Sare nimittaṃ gahetvāti ‘‘dhammo eso vuccatī’’ti dhammassaravasena nimittaṃ gahetvā, na kilesānubyañjanavasena. Ekappahārenāti ettha pahāroti divasassa tatiyo bhāgo vuccati. Evaṃ santeti pubbe vuttamaggahetvā vācanāmaggassa therappabhavattavacanameva gahetvā tena purimavacanañca paṭikkhipanto codeti.

กายสักขี คือ ประจักษ์ ทันตาวรณะ คือ ริมฝีปากทั้งสอง มุขาธานะ คือ ช่องปาก สิลิตถะ คือ ประกอบกันดี ตั้งอยู่ดี สเร นิมิตตัง คเหตวา คือ ถือนิมิตโดยเสียงแห่งธรรมว่า “นี้ชื่อว่าธรรม” ไม่ใช่โดยอนุพยัญชนะแห่งกิเลส เอกัปปหาเรนะ ในที่นี้ คำว่า ปหาโร หมายถึง ส่วนที่สามของวัน เมื่อเป็นเช่นนั้น คือ ไม่ถือเอาทางที่กล่าวไว้ก่อน แต่ถือเอาคำที่กล่าวว่าทางแห่งการสวดมีพระเถระเป็นต้นเดิม แล้วคัดค้านคำก่อนหน้านั้นจึงถาม

Tenetametassāti [Pg.19] vinayassa. Attatthaparatthādibhedeti yo taṃ suttaṃ sajjhāyati suṇāti vāceti cinteti deseti, suttena saṅgahito sīlādiattho tassapi hoti, tena parassa sādhetabbato parassapi hotīti tadubhayaṃ taṃ suttaṃ sūceti dīpeti. Tathā diṭṭhadhammikasamparāyikatthe lokiyalokuttarattheti evamādibhede atthe ādisaddena saṅgaṇhāti. Atthasaddo cāyaṃ hitapariyāyavacanaṃ, na bhāsitatthavacanaṃ. Yadi siyā, suttaṃ attanopi bhāsitatthaṃ sūceti parasuttassapīti ayamattho siyā, suttena ca yo attho pakāsito, so tasseva hotīti na tena parattho sūcito hoti, tena ca sūcetabbassa paratthassa nivattetabbassa abhāvā attaggahaṇaṃ na kattabbaṃ, attatthaparatthavinimuttassa bhāsitatthassa abhāvā ādiggahaṇañca na kattabbaṃ, tasmā yathāvuttassa atthassa sutte asambhavato suttādhārassa puggalassa vasena attatthaparatthā vuttā.

คำว่า 'เอตัสสะ' (ของสิ่งนี้) ในที่นี้หมายถึงวินัย. ผู้ใดสาธยาย ฟัง บอก พิจารณา แสดงพระสูตรนั้น, อัตถะมีศีลเป็นต้นที่พระสูตรรวบรวมไว้ ย่อมมีแก่ผู้นั้นด้วย, เพราะผู้อื่นพึงทำให้สำเร็จได้ด้วยพระสูตรนั้น อัตถะจึงมีแก่ผู้อื่นด้วย, พระสูตรนั้นย่อมแสดงและชี้แจงประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่นทั้งสองอย่างนั้น. อนึ่ง พระสูตรนั้นย่อมรวบรวมอัตถะมีประเภทต่างๆ มีอัตถะอันเป็นทิฏฐธัมมิกัตถะ (ประโยชน์ในปัจจุบัน) และสัมปรายิกัตถะ (ประโยชน์ในภายหน้า) อัตถะอันเป็นโลกิยะและโลกุตตระ เป็นต้น ด้วยคำว่า 'อาทิ' (เป็นต้น). และคำว่า 'อัตถะ' นี้ เป็นคำที่ใช้ในความหมายว่า 'ประโยชน์' ไม่ใช่ความหมายว่า 'เนื้อความที่กล่าวแล้ว'. ถ้าเป็นเช่นนั้น (คือถ้า 'อัตถะ' หมายถึงเนื้อความที่กล่าวแล้ว) ความหมายก็จะกลายเป็นว่า 'พระสูตรย่อมแสดงเนื้อความที่กล่าวแล้วของตนเอง และของพระสูตรอื่นด้วย', และเนื้อความใดที่พระสูตรประกาศไว้ เนื้อความนั้นย่อมเป็นของพระสูตรนั้นเอง, ดังนั้นประโยชน์ผู้อื่นจึงไม่ถูกแสดงด้วยพระสูตรนั้น, และเพราะไม่มีประโยชน์ผู้อื่นที่พึงแสดง และไม่มีประโยชน์ผู้อื่นที่พึงกันออก จึงไม่ควรถือเอาคำว่า 'อัตตะ' (ตน), และเพราะไม่มีเนื้อความที่กล่าวแล้วที่พ้นจากประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่น จึงไม่ควรถือเอาคำว่า 'อาทิ' (เป็นต้น), เพราะฉะนั้น ประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่นจึงถูกกล่าวไว้โดยอาศัยบุคคลผู้เป็นที่ตั้งแห่งพระสูตร เพราะอัตถะที่กล่าวมานั้นเป็นไปไม่ได้ในพระสูตร.

Atha vā suttaṃ anapekkhitvā ye attatthādayopi atthappabhedā vuttā niddese (mahāni. 69; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85) ‘‘attattho parattho ubhayattho diṭṭhadhammiko attho samparāyiko attho uttāno attho gambhīro attho guḷho attho paṭicchanno attho neyyo attho nīto attho anavajjo attho nikkileso attho vodāno attho paramattho attho’’ti, te suttaṃ sūcetīti attho. Atha vā ‘‘attanā ca appiccho hotī’’ti attatthaṃ, ‘‘appicchakathañca paresaṃ kattā hotī’’ti paratthaṃ sūcetīti. Evaṃ ‘‘attanā ca pāṇātipātā paṭivirato hotī’’tiādisuttāni (a. ni. 4.99) yojetabbāni. Vinayābhidhammehi ca visesetvā suttasaddassa attho vattabbo, tasmā veneyyajjhāsayavasappavattāya desanāya attahitaparahitādīni sātisayaṃ pakāsitāni honti, na āṇādhammasabhāvavasappavattāyāti idameva ‘‘atthānaṃ sūcanato sutta’’nti vuttaṃ.

อีกนัยหนึ่ง อัตถะประเภทต่างๆ มีประโยชน์ตนเป็นต้น ที่กล่าวไว้ในนิทเทส (มหานิทเทส 69; จูฬนิทเทส โมฆราชมาณวกปุจฉานิทเทส 85) โดยไม่คำนึงถึงพระสูตรว่า 'อัตถะคือประโยชน์ตน ประโยชน์ผู้อื่น ประโยชน์ทั้งสอง ประโยชน์ในปัจจุบัน ประโยชน์ในภายหน้า อัตถะตื้น อัตถะลึก อัตถะเร้น อัตถะปกปิด อัตถะที่พึงนำไป อัตถะที่นำไปแล้ว อัตถะไม่มีโทษ อัตถะไม่มีกิเลส อัตถะบริสุทธิ์ อัตถะคือปรมัตถ์' เหล่านั้น พระสูตรย่อมแสดงอัตถะเหล่านั้น. อีกนัยหนึ่ง พระสูตรย่อมแสดงประโยชน์ตนว่า 'ตนเองเป็นผู้มีความปรารถนาน้อย' และแสดงประโยชน์ผู้อื่นว่า 'เป็นผู้กล่าวถ้อยคำเรื่องความปรารถนาน้อยแก่ผู้อื่น'. พึงประกอบพระสูตรมี 'ตนเองงดเว้นจากการฆ่าสัตว์' เป็นต้น (อ. อังคุตตรนิกาย 4.99) ด้วยนัยนี้. และพึงกล่าวความหมายของคำว่า 'สูตร' โดยจำแนกจากวินัยและอภิธรรม, เพราะฉะนั้น ประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่นเป็นต้น จึงถูกประกาศอย่างยิ่งยวดด้วยการแสดงที่ดำเนินไปตามอัธยาศัยของเวไนยบุคคล, ไม่ใช่ด้วยการแสดงที่ดำเนินไปตามสภาพแห่งอาณาธรรม (ธรรมที่เป็นคำสั่ง), ด้วยเหตุนี้เองจึงกล่าวว่า 'สูตรคือสิ่งที่แสดงซึ่งอัตถะ'.

Sutte ca āṇādhammasabhāvā veneyyajjhāsayaṃ anuvattanti, na vinayābhidhammesu viya veneyyajjhāsayo āṇādhammasabhāve anuvattati, tasmā veneyyānaṃ ekantahitapaṭilābhasaṃvattanikā suttantadesanā hotīti ‘‘suvuttā cettha atthā’’tiādi vuttaṃ. Pasavatīti phalati[Pg.20]. ‘‘Suttāṇā’’ti etassa atthaṃ pakāsetuṃ ‘‘suṭṭhu ca ne tāyatī’’ti vuttaṃ. Attatthaparatthādividhānesu ca suttassa pamāṇabhāvo tesañca saṅgāhakattaṃ yojetabbaṃ, tadatthappakāsane padhānattā suttassa itarehi visesanañca. Etanti ‘‘atthānaṃ sūcanato’’tiādikaṃ atthavacanaṃ. Etassāti suttassa.

และในพระสูตร สภาพแห่งอาณาธรรมย่อมเป็นไปตามอัธยาศัยของเวไนยบุคคล, ไม่เหมือนในวินัยและอภิธรรมที่อัธยาศัยของเวไนยบุคคลเป็นไปตามสภาพแห่งอาณาธรรม, เพราะฉะนั้น การแสดงพระสูตรจึงเป็นไปเพื่อการได้ประโยชน์อันเป็นส่วนเดียวแก่เวไนยบุคคล, ด้วยเหตุนี้จึงกล่าวว่า 'อัตถะทั้งหลายในที่นี้กล่าวไว้ดีแล้ว' เป็นต้น. คำว่า 'ปสวติ' (ย่อมให้เกิด) หมายถึง 'ย่อมให้ผล'. เพื่อแสดงความหมายของคำว่า 'สุตตาณา' (คุ้มครองดี) จึงกล่าวว่า 'ย่อมคุ้มครองบุคคลเหล่านั้นอย่างดี'. และพึงประกอบความเป็นประมาณของพระสูตร และความเป็นเครื่องรวบรวมของพระสูตร ในการจัดแจงประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่นเป็นต้น, และการจำแนกพระสูตรจากปิฎกอื่น เพราะพระสูตรเป็นประธานในการประกาศอัตถะเหล่านั้น. คำว่า 'เอตัง' (สิ่งนี้) หมายถึงคำอธิบายอัตถะมี 'เพราะแสดงซึ่งอัตถะ' เป็นต้น. คำว่า 'เอตัสสะ' (ของสิ่งนี้) หมายถึงของพระสูตร.

Abhikkamantīti ettha abhi-saddo kamanassa vuddhibhāvaṃ atirekattaṃ dīpeti. Abhikkantenāti ca ettha kantiyā adhikattaṃ visesabhāvanti yuttaṃ kiriyāvisesakattā upasaggassa. Abhiññātā, abhirājā, abhivinayeti ettha lakkhaṇapūjitaparicchinnesu rattiādīsu abhi-saddo vattatīti kathametaṃ yujjeyyāti? Lakkhaṇakaraṇañāṇapūjanaparicchedakiriyādīpanato tāhi ca kiriyāhi rattirājavinayānaṃ yuttattā. Bhāvanāpharaṇavuddhīhi vuddhimanto. Ārammaṇādīhīti ārammaṇasampayuttakammadvārapaṭipadādīhi. Avisiṭṭhanti aññamaññavisiṭṭhesu vinayasuttantābhidhammesu avisiṭṭhaṃ samānaṃ piṭakasaddanti attho. Yathāvuttenevāti ‘‘evaṃ duvidhatthenā’’tiādinā nayena.

ในคำว่า 'อภิกกมนฺติ' (ย่อมก้าวไปข้างหน้า) คำว่า 'อภิ' ย่อมแสดงความเป็นความเจริญและความยิ่งยวดของการก้าวไป. และในคำว่า 'อภิกฺกนฺเตน' (โดยผู้ก้าวไปข้างหน้า) คำว่า 'อภิ' ย่อมแสดงความเป็นความยิ่งยวดและความพิเศษของการก้าวไป, ซึ่งเหมาะสมเพราะเป็นอุปสรรคที่ขยายกริยา. ในคำว่า 'อภิญญาตา' (รู้ยิ่ง), 'อภิราชา' (พระราชาผู้ยิ่งใหญ่), 'อภิวินัย' (วินัยอันยิ่ง) คำว่า 'อภิ' ย่อมใช้ในความหมายว่า 'ลักษณะที่ถูกกำหนด, บูชา, หรือจำแนก' ในสิ่งที่มีลักษณะเหล่านั้น, เหตุไฉนจึงเหมาะสมเช่นนั้น? เพราะแสดงการกระทำคือการกำหนดลักษณะ, ความรู้, การบูชา, การจำแนก, และเพราะราตรี, ราชา, วินัย ย่อมเหมาะสมกับการกระทำเหล่านั้น. ผู้มีความเจริญด้วยการเจริญ, การแผ่ไป, และความเจริญ. คำว่า 'อารัมมณาทิ' (มีอารมณ์เป็นต้น) หมายถึง มีอารมณ์, สัมปยุตต์, กรรม, ทวาร, ปฏิปทา เป็นต้น. คำว่า 'อวิสิฏฐัง' (ไม่พิเศษ) หมายถึง คำว่า 'ปิฎก' ที่ไม่พิเศษ คือเสมอกันในวินัย, สุตตันตะ, อภิธรรม ซึ่งมีความพิเศษแตกต่างกัน. คำว่า 'ยถาพุทฺเตเนว' (ด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง) หมายถึง ด้วยนัยมี 'ด้วยอัตถะสองอย่างอย่างนี้' เป็นต้น.

Kathetabbānaṃ atthānaṃ desakāyattena āṇādividhinā atisajjanaṃ pabodhanaṃ desanā. Sāsitabbapuggalagatena yathāparādhādinā sāsitabbabhāvena anusāsanaṃ vinayanaṃ sāsanaṃ. Kathetabbassa saṃvarāsaṃvarādino atthassa kathanaṃ vacanapaṭibaddhakaraṇaṃ kathā. Bheda-saddo visuṃ visuṃ yojetabbo ‘‘desanābhedaṃ sāsanabhedaṃ kathābhedañca yathārahaṃ paridīpaye’’ti. Bhedanti nānattaṃ, nānākaraṇanti attho. Sikkhā ca pahānāni ca gambhīrabhāvo ca sikkhāpahānagambhīrabhāvaṃ, tañca paridīpaye. Yanti pariyattiādiṃ. Yathāti upārambhādihetu pariyāpuṇanādippakārehi.

การแสดง คือการชี้แจง การทำให้รู้แจ้ง ซึ่งอัตถะที่พึงกล่าว ด้วยวิธีมีอาณา (คำสั่ง) เป็นต้น โดยความเป็นผู้แสดง. การสั่งสอน คือการแนะนำ การฝึกฝน โดยความเป็นผู้พึงสั่งสอน ซึ่งบุคคลที่พึงสั่งสอน ตามความผิดเป็นต้น. การกล่าว คือการกระทำที่ผูกพันด้วยถ้อยคำ ซึ่งอัตถะที่พึงกล่าว มีสังวรและอสังวรเป็นต้น. คำว่า 'เภทะ' พึงประกอบแยกกันว่า 'พึงแสดงความแตกต่างของการแสดง ความแตกต่างของการสั่งสอน และความแตกต่างของการกล่าว ตามสมควร'. คำว่า 'เภทัง' (ความแตกต่าง) หมายถึง ความหลากหลาย, การทำให้แตกต่าง. พึงแสดงความลึกซึ้งของการศึกษาและการละ ซึ่งได้แก่ การศึกษา, การละ, และความเป็นความลึกซึ้ง. คำว่า 'ยํ' หมายถึง ปริยัติเป็นต้น. คำว่า 'ยถา' (อย่างไร) หมายถึง ด้วยเหตุมีอุปารัมภะ (การตำหนิ) เป็นต้น และด้วยอาการมีปริยัติ (การเล่าเรียน) เป็นต้น.

Tīsupi cetesu ete dhammatthadesanāpaṭivedhāti ettha tantiattho tantidesanā tantiatthapaṭivedho ca tantivisayā hontīti vinayapiṭakādīnaṃ atthadesanāpaṭivedhādhārabhāvo yutto, piṭakāni pana tantiyoyevāti dhammādhārabhāvo kathaṃ yujjeyyāti? Tantisamudāyassa avayavatantiyā ādhārabhāvato, dhammādīnañca dukkhogāhabhāvato tehi vinayādayo gambhīrāti vinayādīnañca catubbidho gambhīrabhāvo vutto, tasmā ‘‘dhammādayo eva dukkhogāhattā gambhīrā, na [Pg.21] vinayādayo’’ti na codetabbametaṃ. Tattha paṭivedhassa dukkarabhāvato dhammatthānaṃ, desanāñāṇassa dukkarabhāvato desanāya ca dukkhogāhabhāvo veditabbo. Paṭivedhassa pana uppādetuṃ asakkuṇeyyattā tabbisayañāṇuppattiyā ca dukkarabhāvato dukkhogāhatā veditabbā.

ในหัวข้อทั้ง ๓ เหล่านี้ การแทงตลอดธรรมะ อรรถะ และเทศนาเหล่านี้ ในที่นี้ อรรถแห่งคัมภีร์ เทศนาแห่งคัมภีร์ และการแทงตลอดอรรถแห่งคัมภีร์ ย่อมเป็นอารมณ์แห่งคัมภีร์ ความที่วินัยปิฎกเป็นต้น เป็นที่รองรับอรรถะ เทศนา และการแทงตลอด ย่อมสมควร แต่ปิฎกทั้งหลายเป็นคัมภีร์นั่นเอง ความที่ปิฎกเป็นที่รองรับธรรมะ จะสมควรได้อย่างไร? เพราะความที่คัมภีร์ส่วนย่อย เป็นที่รองรับของคัมภีร์รวม และเพราะความที่ธรรมะเป็นต้น หยั่งลงได้ยาก วินัยเป็นต้นเหล่านั้นจึงลึกซึ้ง และความลึกซึ้ง ๔ ประการของวินัยเป็นต้น ก็ได้กล่าวไว้แล้ว เพราะฉะนั้น ไม่ควรจะคัดค้านว่า "ธรรมะเป็นต้นเท่านั้นที่ลึกซึ้งเพราะหยั่งลงได้ยาก ไม่ใช่วินัยเป็นต้น" ในที่นั้น ความที่ธรรมะและอรรถะหยั่งลงได้ยาก เพราะการแทงตลอดเป็นสิ่งที่ทำได้ยาก และความที่เทศนาหยั่งลงได้ยาก เพราะญาณในเทศนาเป็นสิ่งที่ทำได้ยาก พึงทราบ ส่วนความที่การแทงตลอดหยั่งลงได้ยาก เพราะไม่สามารถทำให้เกิดขึ้นได้ และเพราะการเกิดขึ้นของญาณในอารมณ์นั้นเป็นสิ่งที่ทำได้ยาก พึงทราบ

Hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidāti etena vacanatthena dhammassa hetubhāvo kathaṃ ñātabboti? ‘‘Dhammapaṭisambhidā’’ti etassa samāsapadassa avayavapadatthaṃ dassentena ‘‘hetumhi ñāṇa’’nti vuttattā. ‘‘Dhamme paṭisambhidā’’ti ettha hi ‘‘dhamme’’ti etassa atthaṃ dassentena ‘‘hetumhī’’ti vuttaṃ, ‘‘paṭisambhidā’’ti etassa ca atthaṃ dassentena ‘‘ñāṇa’’nti, tasmā hetudhammasaddā ekatthā ñāṇapaṭisambhidāsaddā cāti imamatthaṃ dassentena sādhito dhammassa hetubhāvo. Atthassa hetuphalabhāvo ca evameva daṭṭhabbo. Yathādhammanti ettha dhamma-saddo hetuṃ hetuphalañca sabbaṃ gaṇhāti. Sabhāvavācako hesa, na pariyattihetubhāvavācako, tasmā yathādhammanti yo yo avijjāsaṅkhārādidhammo, tasmiṃ tasminti attho. Dhammābhilāpoti atthabyañjanako aviparītābhilāpo. Etena ‘‘tatra dhammaniruttābhilāpe ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā’’ti (vibha. 718-720) ettha vuttadhammaniruttiṃ dasseti. Anulomādivasena vā kathananti etena tassā dhammaniruttiyā abhilāpaṃ kathanaṃ tassa vacanassa pavattanaṃ dasseti. Adhippāyoti etena ‘‘desanāti paññattī’’ti etaṃ vacanaṃ dhammaniruttābhilāpaṃ sandhāya vuttaṃ, na tabbinimuttaṃ paññattiṃ sandhāyāti dasseti.

ญาณในเหตุ คือ ธัมมปฏิสัมภิทา ด้วยอรรถแห่งคำนี้ ความที่ธรรมะเป็นเหตุ จะพึงทราบได้อย่างไร? เพราะมีการกล่าวว่า "ญาณในเหตุ" โดยแสดงอรรถแห่งบทที่เป็นส่วนประกอบของบทสมาสว่า "ธัมมปฏิสัมภิทา" ในคำว่า "ธัมเม ปฏิสัมภิทา" นี้ คำว่า "ธัมเม" นั้น ได้กล่าวว่า "ในเหตุ" โดยแสดงอรรถของคำนั้น และคำว่า "ปฏิสัมภิทา" นั้น ได้กล่าวว่า "ญาณ" โดยแสดงอรรถของคำนั้น เพราะฉะนั้น ความที่ธรรมะเป็นเหตุ จึงสำเร็จได้ด้วยการแสดงอรรถนี้ว่า คำว่า "เหตุ" และ "ธรรมะ" มีอรรถอย่างเดียวกัน และคำว่า "ญาณ" และ "ปฏิสัมภิทา" ก็มีอรรถอย่างเดียวกัน ความเป็นผลของเหตุแห่งอรรถะ ก็พึงเห็นได้ด้วยนัยนี้เช่นกัน ในคำว่า "ยถาธัมมัง" นี้ คำว่า "ธรรมะ" ย่อมรวบรวมเหตุและผลของเหตุทั้งหมด คำนี้เป็นคำที่แสดงสภาวะ ไม่ใช่คำที่แสดงความเป็นเหตุแห่งปริยัติ เพราะฉะนั้น คำว่า "ยถาธัมมัง" จึงหมายถึง ธรรมะใดๆ มีอวิชชา สังขารเป็นต้น ธรรมะนั้นๆ ธัมมาภิลาปะ คือ การกล่าวที่ไม่ผิดเพี้ยน ซึ่งแสดงอรรถะ ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงธัมมนิรุตติที่กล่าวไว้ในที่นี้ว่า "ญาณในการกล่าวธัมมนิรุตติในที่นั้น คือ นิรุตติปฏิสัมภิทา" (วิภังค์ 718-720) หรือการกล่าวโดยอนุโลมเป็นต้น ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงการกล่าว การพูด และการดำเนินไปของคำนั้น ซึ่งเป็นธัมมนิรุตตินั้น อธิปปายะ (ความมุ่งหมาย) ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงว่า คำว่า "เทศนา คือ บัญญัติ" นี้ กล่าวโดยอ้างถึงธัมมนิรุตตาภิลาปะ ไม่ได้กล่าวโดยอ้างถึงบัญญัติที่พ้นจากธัมมนิรุตตาภิลาปะนั้น

So ca lokiyalokuttaroti evaṃ vuttaṃ abhisamayaṃ yena pakārena abhisameti, yañca abhisameti, yo ca tassa sabhāvo, tehi pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘visayato asammohato ca atthādianurūpaṃ dhammādīsu avabodho’’ti āha. Tattha hi visayato atthādianurūpaṃ dhammādīsu avabodho avijjādidhammasaṅkhārādiatthatadubhayapaññāpanārammaṇo lokiyo abhisamayo. Asammohato atthādianurūpaṃ dhammādīsu avabodho nibbānārammaṇo maggasampayutto yathāvuttadhammatthapaññattīsu sammohaviddhaṃsano lokuttaro abhisamayoti. Abhisamayato aññampi paṭivedhatthaṃ dassetuṃ ‘‘tesaṃ tesaṃ vā’’tiādimāha. ‘‘Paṭivedhanaṃ [Pg.22] paṭivedho’’ti iminā hi vacanatthena abhisamayo, paṭivijjhīyatīti paṭivedhoti iminā taṃtaṃrūpādidhammānaṃ aviparītasabhāvo ca paṭivedhoti yujjati.

อภิสมัยนั้นเป็นโลกิยะและโลกุตตระ เพื่อทำให้ปรากฏชัดด้วยอาการที่อภิสมัยนั้นย่อมตรัสรู้ และสิ่งที่อภิสมัยนั้นตรัสรู้ และสภาวะของอภิสมัยนั้น จึงกล่าวว่า "การตรัสรู้ในธรรมะเป็นต้นที่สมควรแก่อรรถะเป็นต้น โดยอารมณ์และโดยไม่หลงผิด" ในที่นั้น การตรัสรู้ในธรรมะเป็นต้นที่สมควรแก่อรรถะเป็นต้น โดยอารมณ์ คือ โลกิยอภิสมัยที่มีอวิชชาเป็นต้น ซึ่งเป็นธรรมะ สังขารเป็นต้น ซึ่งเป็นอรรถะ และการบัญญัติทั้งสองนั้นเป็นอารมณ์ การตรัสรู้ในธรรมะเป็นต้นที่สมควรแก่อรรถะเป็นต้น โดยไม่หลงผิด คือ โลกุตตรอภิสมัยที่มีพระนิพพานเป็นอารมณ์ ประกอบด้วยมรรค ซึ่งทำลายความหลงผิดในบัญญัติธรรมะและอรรถะที่กล่าวมาแล้ว เพื่อแสดงอรรถแห่งการแทงตลอดอย่างอื่นนอกเหนือจากอภิสมัย จึงกล่าวคำว่า "หรือของธรรมะเหล่านั้นๆ" เป็นต้น ด้วยอรรถแห่งคำว่า "การแทงตลอด คือ ปฏิเวธ" นี้ ย่อมหมายถึงอภิสมัย และด้วยคำว่า "สิ่งที่ถูกแทงตลอด คือ ปฏิเวธ" นี้ ย่อมสมควรว่า สภาวะที่ไม่ผิดเพี้ยนของธรรมะมีรูปเป็นต้นเหล่านั้นๆ ก็คือปฏิเวธ

Yathāvuttehi dhammādīhi piṭakānaṃ gambhīrabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘idāni yasmā etesu piṭakesū’’tiādimāha. Yo cetthāti etesu taṃtaṃpiṭakagatesu dhammādīsu yo paṭivedho etesu ca piṭakesu tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ yo aviparītasabhāvoti yojetabbo. Dukkhogāhatā ca vuttanayeneva veditabbā. Ayaṃ panettha viseso ‘‘aviparītasabhāvasaṅkhāto paṭivedho dubbiññeyyatāya eva dukkhogāho’’ti.

เพื่อแสดงความลึกซึ้งของปิฎกทั้งหลายด้วยธรรมะเป็นต้นที่กล่าวมาแล้ว จึงกล่าวคำว่า "บัดนี้ เพราะในปิฎกเหล่านั้น" เป็นต้น คำว่า "โย เจตถะ" นี้ พึงประกอบความว่า การแทงตลอดใดในธรรมะเป็นต้นที่อยู่ในปิฎกนั้นๆ และสภาวะที่ไม่ผิดเพี้ยนของธรรมะเหล่านั้นๆ ในปิฎกเหล่านั้น และความที่หยั่งลงได้ยาก ก็พึงทราบด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง ข้อแตกต่างในที่นี้คือ "การแทงตลอดอันนับว่าเป็นสภาวะที่ไม่ผิดเพี้ยน ย่อมหยั่งลงได้ยากเพราะความที่รู้ได้ยากนั่นเอง"

Yanti pariyattiduggahaṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Atthanti bhāsitatthaṃ payojanatthañca. Na upaparikkhantīti na vicārenti. Na nijjhānaṃ khamantīti nijjhānapaññaṃ na khamanti, nijjhāyitvā paññāya disvā rocetvā na gahetabbā hontīti adhippāyo. Itīti evaṃ etāya pariyattiyā vādappamokkhānisaṃsā attano upari parehi āropitavādassa niggahassa pamokkhappayojanā hutvā dhammaṃ pariyāpuṇanti. Vādappamokkhoti vā nindāpamokkho. Yassa catthāyāti yassa ca sīlādiparipūraṇassa anupādāvimokkhassa vā atthāya. Dhammaṃ pariyāpuṇantīti ñāyena pariyāpuṇantīti adhippāyo. Assāti assa dhammassa. Nānubhontīti na vindanti. Tesaṃ te dhammā duggahitattā upārambhamānadappamakkhapalāsādihetubhāvena dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattanti. Bhaṇḍāgāre niyutto bhaṇḍāgāriko, bhaṇḍāgāriko viyāti bhaṇḍāgāriko, dhammaratanānupālako. Aññaṃ atthaṃ anapekkhitvā bhaṇḍāgārikasseva sato pariyatti bhaṇḍāgārikapariyatti.

คำว่า "ยํ" นี้ กล่าวโดยอ้างถึงการถือเอาปริยัติผิด คำว่า "อรรถัง" นี้ หมายถึงอรรถที่กล่าวไว้และอรรถที่เป็นประโยชน์ คำว่า "น อุปปริกขนฺติ" คือ ไม่พิจารณา คำว่า "น นิจฺฌานํ ขมนฺติ" คือ ไม่ยอมรับปัญญาที่พิจารณา หมายความว่า ไม่ควรยึดถือโดยการพิจารณา เห็นด้วยปัญญา และพอใจ คำว่า "อิติ" คือ ด้วยปริยัตินี้ ย่อมเล่าเรียนธรรมะ โดยมีอานิสงส์คือการพ้นจากวาทะ เป็นประโยชน์ในการพ้นจากการตำหนิของผู้อื่นที่กล่าวหาตน หรือ วาทัปปะโมกข์ คือ การพ้นจากการนินทา คำว่า "ยสฺส จตฺถาย" คือ เพื่อประโยชน์แห่งการบำเพ็ญศีลเป็นต้น หรือเพื่อประโยชน์แห่งอนุปาทาวิโมกข์ คำว่า "ธมฺมํ ปริยาปุณนฺติ" หมายความว่า ย่อมเล่าเรียนธรรมะโดยถูกวิธี คำว่า "อสฺส" คือ ของธรรมะนั้น คำว่า "นานุภวนฺติ" คือ ไม่ประสบ ธรรมะเหล่านั้นของบุคคลเหล่านั้น เพราะถูกถือเอาผิด ย่อมเป็นเหตุแห่งการตำหนิ ความถือตัว ความมัวเมา ความลบหลู่ และความแข่งดีเป็นต้น ย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เป็นประโยชน์ เพื่อความทุกข์สิ้นกาลนาน ผู้ที่ถูกแต่งตั้งในคลัง คือ ภัณฑาคาริกะ (เจ้าหน้าที่คลัง) ภัณฑาคาริกะ คือ ผู้ดูแลรัตนธรรมะ ปริยัติที่ไม่ได้มุ่งหวังอรรถะอื่นใด นอกจากความเป็นภัณฑาคาริกะเท่านั้น คือ ภัณฑาคาริกปริยัติ

Tāsaṃyevāti avadhāraṇaṃ pāpuṇitabbānaṃ chaḷabhiññācatupaṭisambhidānaṃ vinaye pabhedavacanābhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Verañjakaṇḍe hi tisso vijjāva vibhattāti. Dutiye tāsaṃyevāti avadhāraṇaṃ catasso paṭisambhidā apekkhitvā kataṃ, na tisso vijjā. Tā hi chasu abhiññāsu antogadhāti sutte vibhattāyevāti. Ñatvā saṅgayhamānanti yojanā. Tesanti tesaṃ piṭakānaṃ. Sabbampīti sabbampi buddhavacanaṃ.

การกำหนดว่า “เฉพาะเหล่านั้น” กล่าวหมายถึงการไม่มีคำจำแนกอภิญญา ๖ และปฏิสัมภิทา ๔ ที่พึงบรรลุในพระวินัย ก็ในเวรัญชกัณฑ์ วิชชา ๓ เท่านั้นที่จำแนกไว้ ในที่สอง การกำหนดว่า “เฉพาะเหล่านั้น” ทำโดยมุ่งปฏิสัมภิทา ๔ ไม่ใช่วิชชา ๓ ก็วิชชาเหล่านั้นสงเคราะห์เข้าในอภิญญา ๖ จำแนกไว้แล้วในพระสูตรนั่นเอง พึงประกอบความว่า “เมื่อรู้แล้วจึงสังคายนา” บทว่า “เตสํ” คือของพระปิฎกเหล่านั้น บทว่า “สัพพัมปิ” คือพระพุทธพจน์ทั้งหมด

Atthānulomanāmato anulomiko. Anulomikattaṃyeva vibhāvetuṃ ‘‘kasmā panā’’tiādi vuttaṃ. Ekanikāyampīti ekasamūhampi. Poṇikā [Pg.23] ca cikkhallikā ca khattiyā, tesaṃ nivāso poṇikanikāyo cikkhallikanikāyo ca. Evaṃ dhammakkhandhato caturāsīti dhammakkhandhasahassānīti buddhavacanapiṭakādīni niṭṭhāpetvā anekacchariyapātubhāvapaṭimaṇḍitāya saṅgītiyā paṭhamabuddhavacanādiko sabbo vuttappabhedo aññopi uddānasaṅgahādibhedo saṅgītiyā ñāyatīti etassa dassanatthaṃ ‘‘evametaṃ sabbampī’’tiādi āraddhaṃ. Ayaṃ abhidhammo piṭakato abhidhammapiṭakantiādinā piṭakādibhāvadassaneneva majjhimabuddhavacanabhāvo tathāgatassa ca ādito ābhidhammikabhāvo dassitoti veditabbo.

เพราะมีชื่อว่าอนุโลมตามอรรถ จึงเป็นอนุโลม เพื่อแสดงความเป็นอนุโลมนั่นเอง จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ก็เพราะเหตุไร” บทว่า “เอกนิกายัมปิ” คือแม้หมู่เดียว กษัตริย์ชื่อโปณิกะและจิกขัลลิกะ ที่อยู่ของกษัตริย์เหล่านั้นชื่อโปณิกนิกายและจิกขัลลิกนิกาย อย่างนี้แล พระพุทธพจน์มีพระปิฎกเป็นต้น ๘๔,๐๐๐ พระธรรมขันธ์ เมื่อสำเร็จแล้ว ด้วยการสังคายนาที่ประดับด้วยการปรากฏแห่งอัศจรรย์หลายอย่าง พระพุทธพจน์ทั้งหมดมีปฐมพุทธพจน์เป็นต้น มีประเภทที่กล่าวแล้ว และมีประเภทอื่นมีอุททานสังคหะเป็นต้น ย่อมปรากฏด้วยการสังคายนา เพื่อแสดงเนื้อความนั้น จึงเริ่มคำมีอาทิว่า “พระพุทธพจน์ทั้งหมดนี้อย่างนี้” พระอภิธรรมนี้ โดยความเป็นพระปิฎก มีอาทิว่า “พระอภิธรรมปิฎก” ด้วยการแสดงความเป็นพระปิฎกเป็นต้นนั่นเอง ความเป็นพระพุทธพจน์ในท่ามกลาง และความเป็นผู้ทรงแสดงพระอภิธรรมของพระตถาคตแต่แรก ย่อมเป็นอันแสดงแล้ว ดังนี้ พึงทราบ

Ettha siyā ‘‘yadi tathāgatabhāsitabhāvo abhidhammassa siddho siyā, majjhimabuddhavacanabhāvo ca siddho bhaveyya, so eva ca na siddho’’ti tassa vinayādīhi buddhabhāsitabhāvaṃ sādhetuṃ vatthuṃ dassento ‘‘taṃ dhārayantesu bhikkhūsū’’tiādimāha. Sabbasāmayikaparisāyāti sabbanikāyikaparisāya pañcapi nikāye pariyāpuṇantiyā. Na uggahitanti sakalassa vinayapiṭakassa anuggahitattā āha. Vinayamattaṃ uggahitanti vibhaṅgadvayassa uggahitattā āha. Vinayaṃ avivaṇṇetukāmatāya ‘‘abhidhammaṃ pariyāpuṇassū’’ti bhaṇantassa anāpattiṃ, abhidhamme anokāsakataṃ bhikkhuṃ pañhaṃ pucchantiyā pācittiyañca vadantena bhagavatā abhidhammassa buddhabhāsitabhāvo dīpito buddhabhāsitehi suttādīhisaha vacanato, bāhirakabhāsitesu ca īdisassa vacanassa abhāvā.

ในอรรถกถาแห่งนี้ พึงมีคำถามว่า “ถ้าความเป็นพระพุทธพจน์ที่พระตถาคตตรัสแล้วของพระอภิธรรมพึงสำเร็จ ความเป็นพระพุทธพจน์ในท่ามกลางก็พึงสำเร็จ แต่ความเป็นพระพุทธพจน์นั้นนั่นแหละไม่สำเร็จ” เพื่อยังความเป็นพระพุทธพจน์ที่พระพุทธเจ้าตรัสแล้วของพระอภิธรรมนั้นให้สำเร็จด้วยพระวินัยเป็นต้น จึงแสดงเรื่อง แล้วกล่าวคำมีอาทิว่า “ในภิกษุทั้งหลายผู้ทรงจำพระอภิธรรมนั้น” บทว่า “สัพพสามยิกปริสาย” คือด้วยบริษัทผู้รู้ทั่วถึงธรรมทั้งปวง ผู้เรียนจบพระนิกายทั้ง ๕ บทว่า “น อุคคหิตํ” กล่าวเพราะยังไม่เรียนจบพระวินัยปิฎกทั้งหมด บทว่า “วินยมัตตํ อุคคหิตํ” กล่าวเพราะเรียนจบวิภังค์ทั้งสอง ด้วยความไม่ประสงค์จะติเตียนพระวินัย ความที่ภิกษุผู้กล่าวว่า “จงเรียนพระอภิธรรม” ไม่มีอาบัติ และความที่ภิกษุณีผู้ถามปัญหาภิกษุผู้ไม่ทำโอกาสในพระอภิธรรม มีอาบัติปาจิตตีย์ พระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว ความเป็นพระพุทธพจน์ที่พระพุทธเจ้าตรัสแล้วของพระอภิธรรม ย่อมเป็นอันแสดงแล้ว โดยเป็นไปพร้อมกับพระสูตรเป็นต้นที่พระพุทธเจ้าตรัสแล้ว และเพราะไม่มีคำเช่นนี้ในคำที่ภายนอกตรัสแล้ว

Itopi balavataraṃ ābhidhammikassa sādhukāradānena vicikicchāvicchedassa katattā. Kammato aññaṃ kammaṃ kammantaraṃ, taṃ kāmāvacarādiṃ rūpāvacarādibhāvena, kaṇhavipākādiṃ sukkavipākādibhāvena kathento āloḷeti.

ยิ่งกว่านั้น เพราะการให้สาธุการแก่พระอภิธรรมิกะ ย่อมเป็นการตัดความสงสัย กรรมอื่นจากกรรม คือกรรมอันตร กรรมนั้นมีกามวจรเป็นต้น โดยความเป็นรูปาวจรเป็นต้น มีวิบากดำเป็นต้น โดยความเป็นวิบากขาวเป็นต้น เมื่อกล่าว ย่อมทำให้ปั่นป่วน

Jinacakketi jinasāsane. Visaṃvādetīti vippalambheti. Bhedakaravatthūsu ekasminti ‘‘bhāsitaṃ lapitaṃ tathāgatena abhāsitaṃ alapitaṃ tathāgatenāti dīpetī’’ti ekasmiṃ sandissati. Uttaripi evaṃ vattabbo…pe… na aññesaṃ visayo…pe… nidānakiccaṃ nāma natthīti apākaṭānaṃ kāladesadesakaparisānaṃ pākaṭabhāvakaraṇatthaṃ tadupadesasahitena nidānena bhavitabbaṃ, aññesaṃ avisayattā desako pākaṭo, okkantikālādīnaṃ pākaṭattā kālo ca, devaloke desitabhāvassa pākaṭattā desaparisā ca pākaṭāti kiṃ nidānakiccaṃ siyāti.

บทว่า “ชินจักเก” คือในพระศาสนาของพระชินเจ้า บทว่า “วิสํวาเทติ” คือย่อมหลอกลวง ในวัตถุเป็นที่ตั้งแห่งการแตกแยกอย่างหนึ่ง ย่อมปรากฏในวัตถุอย่างหนึ่งว่า “ย่อมแสดงว่าคำที่พระตถาคตตรัสแล้วและตรัสบอกแล้ว ไม่ใช่คำที่พระตถาคตตรัสแล้วและตรัสบอกแล้ว” แม้ในเบื้องบนก็พึงกล่าวอย่างนี้...ฯลฯ...ไม่ใช่วิสัยของผู้อื่น...ฯลฯ...ชื่อว่ากิจแห่งนิทานไม่มี เพื่อทำให้กาล เทศะ และบริษัทผู้แสดงที่ไม่ปรากฏ ให้ปรากฏ พึงมีนิทานพร้อมด้วยคำแนะนำนั้น เพราะไม่ใช่วิสัยของผู้อื่น ผู้แสดงจึงปรากฏ และเพราะกาลมีกาลแห่งการหยั่งลงเป็นต้นปรากฏ กาลจึงปรากฏ และเพราะความเป็นธรรมที่แสดงแล้วในเทวโลกปรากฏ เทศะและบริษัทจึงปรากฏ ดังนี้ กิจแห่งนิทานพึงมีอะไร

Yattha [Pg.24] khandhādayo nippadesena vibhattā, so abhidhammo nāma, tasmā tassa nidānena khandhādīnaṃ nippadesatopi paṭividdhaṭṭhānena bhavitabbanti adhippāyena thero ‘‘mahābodhinidāno abhidhammo’’ti dasseti. ‘‘So evaṃ pajānāmi sammādiṭṭhipaccayāpi vedayita’’ntiādinā (saṃ. ni. 5.12) nayena paccayādīhi vedanaṃ upaparikkhanto khandhādipadesānaṃ vedanākkhandhādīnaṃ vasena vihāsi. Dhammeti kusalādiaraṇante.

ธรรมที่ขันธ์เป็นต้นจำแนกโดยไม่มีส่วนเหลือ ชื่อว่าพระอภิธรรม เพราะฉะนั้น นิทานของพระอภิธรรมนั้น พึงเป็นที่แทงตลอดโดยไม่มีส่วนเหลือของขันธ์เป็นต้น ด้วยอัธยาศัยนี้ พระเถระจึงแสดงว่า “พระอภิธรรมมีมหาโพธิเป็นนิทาน” ด้วยนัยมีอาทิว่า “เราย่อมรู้เวทนาแม้มีสัมมาทิฏฐิเป็นปัจจัยอย่างนี้” (สํ. นิ. ๕.๑๒) เมื่อพิจารณาเวทนาด้วยปัจจัยเป็นต้น ทรงอยู่โดยความเป็นเวทนาขันธ์เป็นต้น แห่งบทมีขันธ์เป็นต้น บทว่า “ธัมเม” คือในธรรมมีกุศลเป็นต้นจนถึงอรณะ

Dhammaṃ parivattentoti sāṭṭhakathaṃ pāḷiṃ parivattento etaṃ paravādīcodanaṃ patvā ‘‘ayaṃ paravādī’’tiādimāha. Amhādisesu nidānaṃ jānantesu paṭisaraṇesu vijjamānesu appaṭisaraṇo araññe kandanto viya nidānasabbhāve sakkhibhūtesupi amhesu vijjamānesu asakkhikaṃ aḍḍaṃ karonto viya hoti, nidānassa atthibhāvampi na jānāti, nanu etaṃ nidānanti kathento evamāha. Ekamevāti desanānidānameva ajjhāsayānurūpena desitattā. Dve nidānānīti adhigantabbadesetabbadhammānurūpena desitattā. Abhidhammādhigamassa mūlaṃ adhigamaṃ nidetīti adhigamanidānaṃ. Bodhiabhinīhārasaddhāyāti yāya saddhāya dīpaṅkaradasabalassa santike bodhiyā cittaṃ abhinīhari paṇidhānaṃ akāsi.

บทว่า “ธัมมํ ปริวัตเตนโต” คือเมื่อพลิกพระบาลีพร้อมด้วยอรรถกถา เมื่อถึงการโจทของปรวาทีนี้ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ปรวาทีนี้” เมื่อพวกเราผู้รู้ซึ่งนิทาน ผู้เป็นที่พึ่ง มีอยู่ ย่อมเป็นเหมือนผู้ไม่มีที่พึ่งร้องไห้อยู่ในป่า ย่อมเป็นเหมือนผู้ทำคดีที่ไม่มีพยาน เมื่อพวกเราผู้เป็นพยานในความเป็นนิทานมีอยู่ ย่อมไม่รู้ความมีอยู่ของนิทาน เมื่อกล่าวว่า “นิทานนี้ไม่ใช่หรือ” จึงกล่าวอย่างนี้ บทว่า “เอกเมว” คือนิทานแห่งการแสดงเท่านั้น เพราะแสดงไปตามอัธยาศัย บทว่า “ทฺเว นิทานานิ” คือเพราะแสดงไปตามธรรมที่พึงบรรลุและพึงแสดง ย่อมแสดงการบรรลุอันเป็นรากเหง้าแห่งการบรรลุพระอภิธรรม ชื่อว่าอธิคมนิทาน บทว่า “โพธิอภินีหารสัทธาย” คือด้วยศรัทธาใด พระโพธิสัตว์ทรงตั้งจิตอธิษฐานเพื่อโพธิในสำนักของพระทีปังกรทศพล

Sumedhakathāvaṇṇanā

อรรถกถาสุเมธกถา

Caturo ca asaṅkhiyeti (bu. vaṃ. aṭṭha. 2.1-2) uddhaṃ ārohanavasena atikkamitvā amaraṃ nāma nagaraṃ ahosīti vacanasesayojanā kātabbā. Dasahīti hatthiassarathabherīsaṅkhamudiṅgavīṇāgītasammatāḷehi ‘‘asnātha pivatha khādathā’’ti dasamena saddena. Te pana ekadesena dassetuṃ ‘‘hatthisadda’’ntiādi vuttaṃ. Hatthisaddanti karaṇatthe upayogo daṭṭhabbo. Bherīsaṅkharathānañca saddehi avivittanti vā ghositanti vā yojetabbaṃ. Hatthisaddanti vā hatthisaddavantaṃ nagaraṃ. Khādatha pivatha cevāti iti-saddo ñātatthattā appayutto daṭṭhabbo.

พึงประกอบความที่เหลือแห่งบทว่า "สี่อสงไขย" (อ้างอิงจาก พุทฺธวํสอฏฺฐกถา 2.1-2) ก้าวล่วงขึ้นไปเบื้องบน เป็นเมืองชื่ออมระ. ด้วยเสียงสิบอย่าง คือ เสียงช้าง, ม้า, รถ, กลอง, สังข์, มุทิงค์, พิณ, เพลงขับ, ฉิ่ง และเสียงที่สิบว่า "จงบริโภค จงดื่ม จงเคี้ยว". แต่เสียงเหล่านั้น เพื่อแสดงเพียงบางส่วน จึงกล่าวคำว่า "เสียงช้าง" เป็นต้น. คำว่า "เสียงช้าง" พึงเห็นว่าเป็นการใช้ทุติยาวิภัตติในอรรถแห่งตติยาวิภัตติ (กรณะ). และด้วยเสียงกลอง สังข์ รถ พึงประกอบว่าไม่ว่างเปล่า หรือว่ากึกก้อง. หรือว่า "เสียงช้าง" คือเมืองที่มีเสียงช้าง. คำว่า "จงเคี้ยว จงดื่ม" พึงเห็นว่าอิติสัพพ์ (คำว่า "ดังนี้") ไม่ได้ใช้ เพราะความหมายเป็นที่รู้กันอยู่แล้ว.

Sabbaṅgasampannaṃ uyyānapokkharaṇīādisampannattā. Lakkhaṇeti itthilakkhaṇe purisalakkhaṇe ca. Itihāseti porāṇe. Sadhammeti attano tevijjadhamme ca yaññavidhiādike ca. Pāraminti pārañāṇaṃ pārādhigamaṃ gato. Cintesahanti cintesiṃ ahaṃ sumedhabhūtoti satthā vadati. Atthi [Pg.25] hehitīti so vijjamāno bhavissati. Na hetuyeti abhavituṃ. Evamevāti evamevaṃ. Na gavesatīti na gantuṃ esati na icchati nānugacchati vā. Dhoveti dhovante. Serīti sāyattiko. Sayaṃvasīti savaso. Mahācorasamo viyāti kāyasārāgavasena duccaritānesanehi kusalabhaṇḍacchedanā. Nāthāti nāthavanto. Pañcadosavivajjitanti evamādikassa attho kesuci aṭṭhakathāpotthakesu likhitoti katvā na vakkhāma.

คำว่า "สมบูรณ์ด้วยองค์ทุกอย่าง" เพราะสมบูรณ์ด้วยสวน สระโบกขรณี เป็นต้น. คำว่า "ในลักษณะ" คือในลักษณะของหญิงและลักษณะของชาย. คำว่า "ในอิติหาสะ" คือในเรื่องเก่าแก่. คำว่า "ในสัทธรรม" คือในธรรมอันเป็นไตรวิชชาของตน และในพิธีบูชา เป็นต้น. คำว่า "ถึงฝั่ง" คือถึงความรู้ในฝั่ง ถึงการบรรลุฝั่ง. คำว่า "เราคิดแล้ว" พระศาสดาตรัสว่า "เราผู้เป็นสุเมธดาบสได้คิดแล้ว". คำว่า "จักมีอยู่" คือสิ่งนั้นจักมีอยู่. คำว่า "ไม่ใช่เพื่อเหตุ" คือเพื่อความไม่เป็น. คำว่า "อย่างนั้นนั่นแล" คืออย่างนั้นนั่นแล. คำว่า "ไม่แสวงหา" คือไม่ปรารถนาจะไป ไม่ต้องการ หรือไม่ติดตาม. คำว่า "ย่อมชำระ" คือเมื่อกำลังชำระ. คำว่า "เป็นอิสระ" คือเป็นผู้มีอำนาจในตน. คำว่า "เป็นผู้มีอำนาจในตน" คือเป็นผู้มีอำนาจในตน. คำว่า "เหมือนมหาโจร" คือการตัดขาดซึ่งทรัพย์อันเป็นกุศล ด้วยการแสวงหาทุจริต อันเกิดจากความกำหนัดในกาย. คำว่า "มีที่พึ่ง" คือผู้มีที่พึ่ง. คำว่า "เว้นจากโทษห้าประการ" ความหมายของคำเป็นต้นอย่างนี้ มีเขียนไว้ในอรรถกถาบางเล่มแล้ว เพราะฉะนั้น เราจักไม่กล่าว.

Sāsaneti ettha tāpasasāsanaṃ jhānābhiññā ca. Vasībhūtassa sato. Mayi evaṃbhūte dīpaṅkaro jino uppajji. Sodheti jano. Añjasaṃ vaṭumāyananti pariyāyavacanehi maggameva vadati. Mā naṃ akkamitthāti ettha nanti padapūraṇamatte nipāto. Ghātiyāmahanti ettha ca a-iti ca haṃ-iti ca nipātā, ahaṃ-iti vā eko nipāto sānunāsiko kato. Āhutīnanti dakkhiṇāhutīnaṃ. Manti mama, maṃ vā abrvi.

คำว่า "ในศาสนา" ในที่นี้คือศาสนาของดาบส และฌานอภิญญา. เมื่อเป็นผู้มีวสีอยู่. เมื่อเราเป็นเช่นนี้ พระชินเจ้าทีปังกรได้อุบัติขึ้น. ชนย่อมชำระ. คำว่า "ทางตรง" "ทางใหญ่" ย่อมกล่าวถึงหนทางนั่นเอง ด้วยคำที่เป็นไวพจน์. คำว่า "อย่าเหยียบย่ำเขา" ในที่นี้ คำว่า "นัง" เป็นนิบาตเพียงเพื่อเติมบท. คำว่า "เราจักฆ่า" ในที่นี้ คำว่า "อะ" และ "หัง" เป็นนิบาต หรือคำว่า "อะหัง" เป็นนิบาตตัวเดียวที่ทำเป็นสระมีเสียงนาสิก. คำว่า "แห่งอาหุติ" คือแห่งทักขิณาหุติ. คำว่า "มัง" คือของฉัน หรือกล่าวว่า "ซึ่งฉัน".

Kappe atikkamitvā vuttepi bodhimhi mātādisaṃkittane saṅgaṇhituṃ ‘‘bodhi tassa bhagavato’’tiādimāha. Sukhenāti uttamena sukhena. Asamoti tāpasehi asamo. Abhiññāsukhatopi visiṭṭhaṃ īdisaṃ buddhattabyākaraṇajaṃ sukhaṃ alabhiṃ. Yāti yāni nimittāni. Ābhujatīti āvattati. Abhiravantīti saddaṃ karonti. Chuddhāti nikkhantā. Nuddhaṃsatīti na uddhaṃ gacchati. Ubhayanti ubhayavacanaṃ. Dhuvasassatanti ekantasassataṃ, aviparītamevāti attho. Āpannasattānanti gabbhinīnaṃ. Yāvatādasa disā, tattha. Dhammadhātuyāti dhammadhātuyaṃ, sabbesu dhammesu vicināmīti attho.

แม้เมื่อกล่าวว่าล่วงกัปไปแล้ว เพื่อสงเคราะห์การพรรณนาถึงมารดาเป็นต้นในโพธิ จึงตรัสคำว่า "โพธิของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น" เป็นต้น. คำว่า "ด้วยความสุข" คือด้วยความสุขอันสูงสุด. คำว่า "ไม่มีใครเสมอ" คือไม่มีใครเสมอด้วยดาบสทั้งหลาย. เราได้ความสุขเช่นนี้ อันเกิดจากการพยากรณ์พุทธภาวะ ซึ่งประเสริฐกว่าความสุขจากอภิญญา. คำว่า "ใด" คือนิมิตทั้งหลายใด. คำว่า "ย่อมงอ" คือย่อมหมุนกลับ. คำว่า "ย่อมบันลือ" คือย่อมทำเสียง. คำว่า "ถูกทอดทิ้ง" คือออกไปแล้ว. คำว่า "ไม่ฟุ้งขึ้น" คือไม่ไปเบื้องบน. คำว่า "ทั้งสอง" คือคำว่าทั้งสอง. คำว่า "เที่ยงแท้ยั่งยืน" คือเที่ยงแท้ยั่งยืนโดยส่วนเดียว ความว่าไม่ผิดไปเลย. คำว่า "แห่งสัตว์ผู้ถึงแล้ว" คือแห่งหญิงมีครรภ์. ตลอดทิศทั้งสิบ ในที่นั้น. คำว่า "ในธรรมธาตุ" คือในธรรมธาตุ ความว่าเราย่อมเลือกเฟ้นในธรรมทั้งปวง.

Yassa sampuṇṇo, taṃ vamateva udakaṃ nissesaṃ. Eteti ekissāpi dānapāramitāya anekappakāratāya bahuvacananiddeso kato. Paṭilaggitaṃ rakkhatīti vacanaseso, bhummatthe vā upayogo. Catūsu bhūmīsūti pātimokkhādīsu saṃvarabhūmīsu. Advejjhamānasoti kadāci khamanaṃ kadāci akkhamanaṃ, kassaci khamanaṃ kassaci akkhamananti evaṃ dvedhābhāvaṃ anāpannamānaso hutvā. Saccassa vīthi nāma diṭṭhādi ca adiṭṭhādi ca yathābhūtaṃva vatthu. Adhiṭṭhānanti kusalasamādānādhiṭṭhānaṃ, samādinnesu kusalesu acalatā adhiṭṭhānaṃ nāma. Pathaviyā upekkhanaṃ nāma vikārānāpatti. Aññatrāti aññaṃ. Sabhāvarasalakkhaṇeti ettha bhāvoti aviparītatā vijjamānatā, saha bhāvena sabhāvo, aviparīto attano bodhiparipācanakiccasaṅkhāto [Pg.26] raso, anavajjavatthupariccāgādisaṅkhātaṃ lakkhaṇañca sabhāvarasalakkhaṇaṃ, tato sammasato. Dhammatejenāti ñāṇatejena. Calatāti calatāya kampanatāya. Sesīti sayi. Mā bhāthāti mā bhāyittha. Sabbītiyoti sabbā ītiyo upaddavā taṃ vivajjantu.

น้ำเต็มแล้วแก่ผู้ใด ผู้นั้นย่อมคายน้ำออกจนหมดสิ้น. คำว่า "เหล่านี้" เป็นการกล่าวด้วยพหูพจน์ เพราะทานบารมีแม้เพียงอย่างเดียวมีหลายประเภท. คำว่า "ย่อมรักษาซึ่งสิ่งที่ติดอยู่" เป็นบทที่เหลือแห่งคำ หรือเป็นการใช้ทุติยาวิภัตติในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ. คำว่า "ในภูมิทั้งสี่" คือในภูมิแห่งสังวรมีปาติโมกข์เป็นต้น. คำว่า "มีใจไม่สอง" คือเป็นผู้มีใจไม่ถึงความเป็นสองอย่างนี้ว่า บางคราวอดทน บางคราวไม่อดทน, อดทนต่อบางคน ไม่อดทนต่อบางคน. ชื่อว่า "วิถีแห่งสัจจะ" คือวัตถุที่เห็นแล้วเป็นต้น และที่ยังไม่เห็นเป็นต้น ตามความเป็นจริง. คำว่า "อธิษฐาน" คือการอธิษฐานในการสมาทานกุศล, ความไม่หวั่นไหวในกุศลที่สมาทานแล้ว ชื่อว่าอธิษฐาน. ชื่อว่า "การวางเฉยของแผ่นดิน" คือการไม่ถึงความแปรปรวน. คำว่า "เว้น" คืออื่น. คำว่า "ลักษณะแห่งรสและสภาวะ" ในที่นี้ คำว่า "ภาวะ" คือความไม่ผิดเพี้ยน ความมีอยู่, สภาวะคือพร้อมด้วยภาวะ, รสคือความไม่ผิดเพี้ยน อันนับว่าเป็นกิจในการบ่มโพธิของตน, และลักษณะอันนับว่าเป็นการบริจาควัตถุที่ไม่มีโทษเป็นต้น ชื่อว่าลักษณะแห่งรสและสภาวะ, เมื่อพิจารณาจากลักษณะนั้น. คำว่า "ด้วยเดชแห่งธรรม" คือด้วยเดชแห่งญาณ. คำว่า "ความหวั่นไหว" คือด้วยความหวั่นไหว ด้วยความสั่นสะเทือน. คำว่า "นอนแล้ว" คือนอนแล้ว. คำว่า "อย่ากลัวเลย" คือพวกท่านอย่ากลัวเลย. คำว่า "อุปัทวะทั้งปวง" คืออุปัทวะทั้งหลายทั้งปวง จงเว้นเขาเสีย.

Sumedhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาเรื่องสุเมธดาบสจบลงแล้ว.

Pavacchatīti deti. Yogenāti upāyena. Samiṃsūti sannipatiṃsu. Appattamānasāti appattaarahattā bhikkhū garahitā bhavanti. Rittāti suññā antarahitā. Sālakalyāṇī nāma eko rukkho. Buddhacakkavattikāleyeva kira ekāheneva uppajjati.

คำว่า "ย่อมให้" คือย่อมให้. คำว่า "ด้วยโยคะ" คือด้วยอุบาย. คำว่า "ประชุมกันแล้ว" คือประชุมกันแล้ว. คำว่า "มีใจยังไม่ถึง" คือภิกษุทั้งหลายผู้ยังไม่บรรลุพระอรหัตย่อมถูกตำหนิ. คำว่า "ว่างเปล่า" คือว่างเปล่า หายไปแล้ว. ชื่อว่า "สาละกัลยาณี" คือต้นไม้ต้นหนึ่ง. ได้ยินว่า ย่อมเกิดขึ้นในสมัยแห่งพระพุทธเจ้าผู้เป็นจักรพรรดิเท่านั้น ย่อมเกิดขึ้นในวันเดียวเท่านั้น.

Liṅgasampattīti purisaliṅgatā. Hetūti tihetukapaṭisandhitā. Guṇasampattīti abhiññāsamāpattilābhitā. Adhikāroti buddhānaṃ sakkārakaraṇaṃ. Chandatāti buddhattappattiyaṃ chandasamāyogo. Sabbaṅgasampannāti aṭṭhaṅgāni samodhānetvā katapaṇidhānā. Pakkhikāti pīṭhasappikā. Paṇḍakāti ubhayaliṅgarahitā. Bodhisattā ca brahmalokūpapattipaṭhamakappikesu kālesu ubhayaliṅgarahitā honti, na pana paṇḍakapariyāpannāti etamatthaṃ dassetuṃ ‘‘pariyāpannā na bhavantī’’ti vuttaṃ, yathāvuttesu vā dosesu sabbesu pariyāpannā na bhavanti, bodhisattesu vā pariyāpannā tadantogadhā, paricchinnasaṃsārattā vā pariyāpannā bodhisattā ubhatobyañjanapaṇḍakā na bhavantīti attho. Sabbattha suddhagocarā yasmā, tasmā micchādiṭṭhiṃ na sevanti. Micchādiṭṭhinti natthikāhetukākiriyadiṭṭhiṃ. Bhavābhaveti khuddake ceva mahante ca bhave. Bhojaputteti luddake. Lagananti saṅgo. Aññathāti līnatā. Gāmaṇḍalāti gāmadārakā. Rūpanti vippakāraṃ. Ayaṃ tāva nidānakathā yāya abhidhammassa buddhabhāsitatāsiddhīti atthayojanā kātabbā.

ความสมบูรณ์แห่งเพศ คือความเป็นเพศชาย. เหตุ คือการปฏิสนธิด้วยไตรเหตุ. ความสมบูรณ์แห่งคุณ คือการได้อภิญญาและสมาบัติ. อธิการ คือการกระทำสักการะแก่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย. ฉันทตา คือการประกอบด้วยฉันทะในการบรรลุความเป็นพระพุทธเจ้า. ผู้สมบูรณ์ด้วยองค์ทุกอย่าง คือผู้ที่ตั้งปณิธานโดยรวบรวมองค์ ๘. ปักขิกะ คือคนง่อย (ผู้คลานด้วยตั่ง). บัณเฑาะก์ คือผู้ปราศจากเพศทั้งสอง. พระโพธิสัตว์ทั้งหลายในกาลแห่งการอุบัติในพรหมโลกและในกาลแห่งปฐมกัป ย่อมปราศจากเพศทั้งสอง แต่ไม่จัดว่าเป็นบัณเฑาะก์. เพื่อแสดงความหมายนั้น จึงกล่าวว่า "ไม่จัดเข้า" หรือว่าไม่จัดเข้าในโทษทั้งปวงที่กล่าวมาแล้ว หรือว่าคำว่า "จัดเข้า" ในพระโพธิสัตว์ทั้งหลาย หมายถึง "รวมอยู่ในนั้น" หรือว่าพระโพธิสัตว์ทั้งหลายไม่เป็นบัณเฑาะก์และอุภโตพยัญชนก เพราะมีสังสารวัฏอันจำกัด. เพราะเป็นผู้มีโคจรบริสุทธิ์ในที่ทั้งปวง ฉะนั้นจึงไม่เสพมิจฉาทิฏฐิ. มิจฉาทิฏฐิ คือนัตถิกทิฏฐิ อเหตุกทิฏฐิ และอกิริยทิฏฐิ. ภวาภพ คือภพน้อยและภพใหญ่. โภชบุตร คือนายพราน. ลคันนะ คือความข้อง. อัญญถา คือความหดหู่. คามมณฑล คือเด็กชาวบ้าน. รูป คือความวิปริต. พึงประกอบความหมายว่า "นี่คือเรื่องราวเบื้องต้นที่ทำให้ความสำเร็จแห่งความเป็นพุทธภาษิตของพระอภิธรรมปรากฏ."

Nidānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนานิทานกถาจบลงแล้ว.

1. Cittuppādakaṇḍaṃ

๑. กัณฑ์ว่าด้วยจิตตุปบาท.

Tikamātikāpadavaṇṇanā

การพรรณนาบทติกมาติกา.

Idāni [Pg.27] paṭiññātakathaṃ kātuṃ ‘‘idāni iti me…pe… kathanokāso sampatto’’tiādimāha. Ito paṭṭhāyāti kusaladhammapadato paṭṭhāya.

บัดนี้ เพื่อจะกล่าวเรื่องที่ปฏิญญาไว้ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "บัดนี้ โอกาสแห่งการกล่าวของข้าพเจ้า... ถึงแล้ว." ตั้งแต่บัดนี้เป็นต้นไป คือตั้งแต่บทว่ากุศลธรรมเป็นต้นไป.

1. Sabbapadehi laddhanāmoti tīsupi padesu vedanāsaddassa vijjamānattā tena laddhanāmo sabbapadehi laddhanāmo hoti. Nanu sukhāya vedanāya sampayuttā dhammāti cattāri padāni, evaṃ sesesupīti dvādasetāni padāni, na tīṇīti vedanāsaddassa padattayāvayavattaṃ sandhāya ‘‘sabbapadehī’’ti vucceyya, na yuttaṃ. ‘‘Vedanāyā’’ti hi visuṃ padaṃ na kassaci padassa avayavo hoti, nāpi sukhādipadabhāvaṃ bhajatīti tena laddhanāmo kathaṃ sabbapadehi laddhanāmo siyāti? Adhippetappakāratthagamakassa padasamudāyassa padattā. Pajjati avabujjhīyati etenāti hi padaṃ, ‘‘sukhāya vedanāya sampayuttā dhammā’’ti etena ca padasamudāyena yathādhippeto attho samatto viññāyati, tasmā so padasamudāyo ‘‘pada’’nti vuccati. Evaṃ itarepi veditabbā. Tasmā tesaṃ tiṇṇaṃ samudāyānaṃ avayavena laddhanāmo sabbapadehi laddhanāmoti yutto.

๑. ชื่อที่ได้จากบททั้งปวง คือชื่อที่ได้เพราะมีคำว่าเวทนาอยู่ในบททั้งสามนั้น จึงเป็นชื่อที่ได้จากบททั้งปวง. จริงอยู่ บทว่า "ธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา" นี้มี ๔ บท, แม้ในบทที่เหลือก็เช่นกัน จึงมี ๑๒ บท ไม่ใช่ ๓ บท. หากจะกล่าวว่า "จากบททั้งปวง" โดยหมายถึงความเป็นส่วนประกอบในบททั้งสามของคำว่าเวทนา ก็ไม่สมควร. เพราะคำว่า "เวทนายะ" เป็นบทแยกต่างหาก ไม่เป็นส่วนประกอบของบทใดๆ และไม่ถึงความเป็นบทมีสุขเป็นต้น. เมื่อเป็นเช่นนี้ ชื่อที่ได้จากคำนั้น จะเป็นชื่อที่ได้จากบททั้งปวงได้อย่างไร? (ตอบว่า) เพราะความเป็นบทของหมู่บทที่ทำให้เข้าถึงอรรถตามที่ประสงค์. เพราะบท คือสิ่งที่ทำให้บรรลุหรือรู้แจ้ง. และด้วยหมู่บทว่า "ธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา" นี้ ความหมายตามที่ประสงค์ย่อมเป็นที่รู้แจ้งโดยสมบูรณ์. ฉะนั้น หมู่บทนั้นจึงเรียกว่า "บท". แม้บทอื่นๆ ก็พึงทราบอย่างนี้. ฉะนั้น ชื่อที่ได้จากส่วนประกอบของหมู่บททั้งสามนั้น จึงสมควรที่จะเป็นชื่อที่ได้จากบททั้งปวง.

Ganthato ca atthato cāti ettha hetupadasahetukapadādīhi sambandhattā ganthato ca hetuatthasahetukatthādīhi sambandhattā atthato ca aññamaññasambandho veditabbo. Sahetukahetusampayuttadukā hi hetuduke hetūhi sambandhattā hetudukasambandhā, hetusahetukaduko hetudukasahetukadukasambandho ubhayekapadavasena. Tathā hetuhetusampayuttaduko hetudukahetusampayuttadukasambandho, nahetusahetukaduko ekadvipadavasena hetudukasahetukadukasambandhoti. Kaṇṇikā viyāti pupphamayakaṇṇikā viya. Ghaṭā viyāti pupphahatthakādīsu pupphādīnaṃ samūho viya. Kaṇṇikāghaṭādīsu hi pupphādīni vaṇṭādīhi aññamaññasambandhāni hontīti tathāsambandhatā etesaṃ dukānaṃ vuttā. Dukasāmaññatoti aññehi hetudukādīhi dukavasena samānabhāvā. Aññehīti sārammaṇadukādīhi. Asaṅgahito padeso yesaṃ atthi, te sappadesā. Yesaṃ pana natthi, te nippadesā.

ในคำว่า "โดยคัมภีร์และโดยอรรถ" นี้ พึงทราบความสัมพันธ์ซึ่งกันและกัน โดยคัมภีร์เพราะสัมพันธ์กับบทว่าเหตุและบทว่าสเหตุกะเป็นต้น และโดยอรรถเพราะสัมพันธ์กับอรรถว่าเหตุและอรรถว่าสเหตุกะเป็นต้น. จริงอยู่ สเหตุกทุกะและเหตุสัมปยุตตทุกะ ชื่อว่ามีความสัมพันธ์กับเหตุทุกะ เพราะสัมพันธ์กับเหตุทั้งหลายในเหตุทุกะ. สเหตุกทุกะเป็นความสัมพันธ์ระหว่างเหตุทุกะกับสเหตุกทุกะ โดยอำนาจแห่งบทเดียวทั้งสอง. เช่นเดียวกัน เหตุเหตุสัมปยุตตทุกะ เป็นความสัมพันธ์ระหว่างเหตุทุกะกับเหตุสัมปยุตตทุกะ. นเหตุสเหตุกทุกะ เป็นความสัมพันธ์ระหว่างเหตุทุกะกับสเหตุกทุกะ โดยอำนาจแห่งบทหนึ่งและสองบท. เหมือนขั้วดอกไม้ คือเหมือนขั้วที่ทำด้วยดอกไม้. เหมือนพุ่มดอกไม้ คือเหมือนหมู่แห่งดอกไม้เป็นต้นในกำดอกไม้เป็นต้น. เพราะในขั้วและพุ่มดอกไม้เป็นต้น ดอกไม้เป็นต้นย่อมสัมพันธ์กันและกันด้วยก้านเป็นต้น. ฉะนั้น ความสัมพันธ์เช่นนั้นจึงกล่าวไว้สำหรับทุกะเหล่านี้. โดยความเป็นสามัญแห่งทุกะ คือความเป็นสภาพที่เสมอกันโดยความเป็นทุกะกับทุกะอื่นๆ มีเหตุทุกะเป็นต้น. คำว่า อื่นๆ คือสารัมมณทุกะเป็นต้น. ธรรมเหล่าใดมีส่วนที่ไม่ได้สงเคราะห์ไว้ ธรรมเหล่านั้นชื่อว่าสัปปเทส (มีส่วนเหลือ). ส่วนธรรมเหล่าใดไม่มี ธรรมเหล่านั้นชื่อว่านิปปเทส (ไม่มีส่วนเหลือ).

‘‘Kacci [Pg.28] nu bhoto kusala’’nti evaṃ pucchitamevatthaṃ pākaṭaṃ katvā pucchituṃ ‘‘kacci bhoto anāmaya’’nti vuttaṃ, tasmā kusalasaddo anāmayattho hoti. Bāhitikasutte (ma. ni. 2.361) bhagavato kāyasamācārādayo vaṇṇentena dhammabhaṇḍāgārikena ‘‘yo kho, mahārāja, kāyasamācāro anavajjo’’ti kusalo kāyasamācāro vutto. Na hi bhagavato sukhavipākaṃ kammaṃ atthīti sabbasāvajjarahitā kāyasamācārādayo kusalāti vuttā. Kusalesu dhammesūti ca bodhipakkhiyadhammā ‘‘kusalā’’ti vuttā. Te ca vipassanāmaggaphalasampayuttā na ekantena sukhavipākāyevāti anavajjattho kusalasaddo. Aṅgapaccaṅgānanti kusalasaddayogena bhummatthe sāmivacanaṃ, aṅgapaccaṅgānaṃ vā nāmakiriyāpayojanādīsūti attho. Naccagītassāti ca sāmivacanaṃ bhummatthe, naccagītassa visesesūti vā yojetabbaṃ. Kusalānaṃ dhammānaṃ samādānahetu evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhatīti puññavipākanibbattakakammaṃ ‘‘kusala’’nti vuttaṃ. Dhammā hontīti suññadhammattā sabhāvamattā hontīti attho. Evaṃ dhammesu dhammānupassīti etthāpi suññatattho dhammasaddo daṭṭhabbo.

เพื่อจะถามความหมายที่ถามแล้วอย่างนี้ว่า "ท่านผู้เจริญ ท่านยังสบายดีหรือ" ให้ชัดเจน จึงกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ท่านไม่มีโรคภัยไข้เจ็บหรือ" ฉะนั้น คำว่ากุศลจึงมีความหมายว่าความไม่มีโรค. ในพาหิติกสูตร (ม.ม. ๑๓/๓๙๔) พระธรรมภัณฑาคาริกเมื่อพรรณนากายสมาจารเป็นต้นของพระผู้มีพระภาค ได้กล่าวว่า "ดูกรมหาบพิตร กายสมาจารใดแลไม่มีโทษ" กายสมาจารนั้นชื่อว่ากุศล. เพราะกรรมที่มีวิบากเป็นสุขของพระผู้มีพระภาคไม่มี. ฉะนั้น กายสมาจารเป็นต้นที่ปราศจากโทษทั้งปวงจึงชื่อว่ากุศล. และในคำว่า "ในกุศลธรรมทั้งหลาย" นั้น โพธิปักขิยธรรมทั้งหลายชื่อว่ากุศล. และธรรมเหล่านั้นที่สัมปยุตด้วยวิปัสสนา มรรค และผล ไม่ได้มีวิบากเป็นสุขโดยส่วนเดียว. ฉะนั้น คำว่ากุศลจึงมีความหมายว่าไม่มีโทษ. ในคำว่า "อังคปัจจังคานัง" นั้น เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งสัตตมี โดยประกอบกับคำว่ากุศล หรือมีความหมายว่าในชื่อ การกระทำ และประโยชน์เป็นต้นของอวัยวะน้อยใหญ่. และในคำว่า "นัจจคีตัสสะ" นั้น เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งสัตตมี หรือพึงประกอบความหมายว่าในประเภทต่างๆ ของการฟ้อนรำและการขับร้อง. เพราะเหตุแห่งการสมาทานกุศลธรรมทั้งหลาย บุญนี้ย่อมเจริญอย่างนี้. กรรมที่ยังวิบากแห่งบุญให้เกิดขึ้นจึงชื่อว่ากุศล. คำว่า "ธรรมทั้งหลายย่อมมี" หมายถึงย่อมมีเพียงสภาวะ เพราะเป็นสภาวะที่ว่างเปล่า. แม้ในคำว่า "พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย" นี้ ก็พึงเห็นว่าคำว่าธรรมมีความหมายว่าว่างเปล่า.

Salayanti…pe… viddhaṃsentīti ettha purimassa purimassa pacchimaṃ pacchimaṃ atthavacanaṃ. Atha vā salanassa atthadīpanāni calanādīni tīṇi tadaṅgappahānādīhi yojetabbāni. Appahīnabhāvena santāne sayamānā akusalā dhammā rāgādiasucisampayogato nānāvidhadukkhahetuto ca kucchitena ākārena sayanti. Ñāṇavippayuttānampi ñāṇaṃ upanissayapaccayo hotīti sabbepi kusalā dhammā kusena ñāṇena pavattetabbāti kusalā. Uppannaṃsānuppannaṃsabhāgesu saṅgahitattā ubhayabhāgagataṃ saṃkilesapakkhaṃ pahānānuppādanehi lunanti sammappadhānadvayaṃ viya.

คำว่า สลยันติ...ล...วิทธังเสนติ ในที่นี้ คำอธิบายความหมายของคำก่อนๆ คือคำหลังๆ อีกอย่างหนึ่ง คำอธิบายความหมายของการสั่นไหว (สลนะ) ๓ อย่าง มีการเคลื่อนไหว (จลนะ) เป็นต้น พึงประกอบด้วยการละด้วยองค์นั้นๆ (ตทังคปหานะ) เป็นต้น อกุศลธรรมทั้งหลายที่ยังไม่ถูกละ ย่อมสถิตอยู่ในสันดานด้วยอาการอันน่ารังเกียจ เพราะประกอบด้วยสิ่งไม่สะอาดมีราคะเป็นต้น และเพราะเป็นเหตุแห่งทุกข์นานาชนิด แม้แก่ธรรมที่ปราศจากญาณ ญาณก็เป็นอุปนิสสยปัจจัยได้ เพราะฉะนั้น กุศลธรรมทั้งปวงพึงให้เป็นไปด้วยญาณอันฉลาด (กุสะ) จึงชื่อว่ากุศล เพราะถูกสงเคราะห์อยู่ในส่วนที่เกิดขึ้นแล้วและส่วนที่ยังไม่เกิดขึ้น จึงตัดกิเลสฝ่ายที่อยู่ในส่วนทั้งสองด้วยการละและการไม่ให้เกิดขึ้น เหมือนสัมมัปปธาน ๒ อย่างฉะนั้น

Sattādigāhakānaṃ cittānaṃ gocarā sattādayo viya paññāya upaparikkhiyamānā na nissabhāvā, kintu attano sabhāvaṃ dhārentīti dhammā. Na ca dhāriyamānasabhāvā añño dhammo nāma atthi. Na hi ruppanādīhi aññe rūpādayo, kakkhaḷādīhi ca aññe pathavīādayo dhammā vijjantīti. Aññathā pana avabodhetuṃ na sakkāti nāmavasena viññātāviññāte sabhāvadhamme aññe viya katvā ‘‘attano sabhāvaṃ dhārentī’’ti [Pg.29] vuttaṃ. Sappaccayadhammesu visesaṃ dassento ‘‘dhārīyanti vā paccayehī’’ti āha. Dhārīyantīti upadhārīyanti, lakkhīyantīti attho.

ธรรมทั้งหลาย เมื่อปัญญาพิจารณาอยู่ ย่อมไม่ไร้สภาพ เหมือนสัตว์เป็นต้นซึ่งเป็นอารมณ์ของจิตที่ยึดถือสัตว์เป็นต้น แต่ย่อมทรงไว้ซึ่งสภาพของตน จึงชื่อว่าธรรม อนึ่ง ธรรมอื่นนอกจากสภาพที่ถูกทรงไว้ ย่อมไม่มี เพราะว่า รูปเป็นต้นอื่นจากความแตกสลาย (รุปปนะ) เป็นต้น และปฐวีเป็นต้นอื่นจากความแข็งกระด้าง (กักขฬะ) เป็นต้น ย่อมไม่มี แต่เพราะไม่สามารถจะรู้แจ้งได้ด้วยประการอื่น จึงกล่าวว่า 'ทรงไว้ซึ่งสภาพของตน' โดยทำสภาพธรรมที่รู้แจ้งและไม่รู้แจ้งโดยชื่อให้เหมือนเป็นสิ่งอื่น เมื่อแสดงความพิเศษในธรรมที่มีปัจจัย จึงกล่าวว่า 'หรือถูกปัจจัยทรงไว้' คำว่า ธาริยันติ คือ อุปธาริยันติ หมายถึง ถูกกำหนดรู้ (หรือถูกทำเครื่องหมายไว้)

Akusalāti kusalapaṭisedhanamattaṃ kusalābhāvamattavacanaṃ tadaññamattavacanaṃ vā etaṃ na hoti, kintu tappaṭipakkhavacananti dassetuṃ ‘‘mittapaṭipakkhā amittā viyā’’tiādi vuttaṃ. Tappaṭipakkhavacanatā ca abyākatatatiyarāsivacanena viññāyati. Yadi hi kusalābhāvamattavacanaṃ akusalasaddo, tena na koci dhammo vuttoti abyākatavacaneneva ca tatiyo rāsi vutto na siyā, kusalā ceva dhammā abyākatā cāti dukovāyaṃ āpajjati, na tiko, evañca sati akusalavacanena na koci attho. Atha siyā, ‘‘anabyākatā’’ti ca vattabbaṃ siyā kusalānaṃ viya abyākatānañca abhāvamattasambhavā, tasmā abhāvamattavacane abyākatabhāvamattaṃ viya kusalābhāvamattaṃ akusalaṃ na koci rāsīti ‘‘abyākatā’’ti tatiyo rāsi na siyā. Tatiyarāsibhāvena ca abyākatā vuttāti akusalo ca eko rāsīti viññāyati. Tasmā nābhāvavacanatā, sabhāvadhāraṇādiatthena dhammasaddena samānādhikaraṇabhāvato ca akusalasaddassa kusalābhāvamattavacanatā na hoti, nāpi tadaññamattavacanatā tatiyarāsivacanato eva. Yadi hi kusalehi aññe akusalā cetasikehi aññe acetasikā viya, kusalākusalavacanehi sabbesaṃ dhammānaṃ saṅgahitattā asaṅgahitassa tatiyarāsissa abhāvā cetasikaduko viya ayañca duko vattabbo siyā ‘‘kusalā dhammā akusalā dhammā’’ti, na ‘‘abyākatā’’ti tatiyo rāsi vattabbo, vutto ca so, tasmā na tadaññamattavacanaṃ akusalasaddo, pārisesena tappaṭipakkhesu a-kārassa payogadassanato loke ‘‘amittā’’ti sāsane ‘‘alobho’’ti idhāpi tappaṭipakkhavacanatā akusalasaddassa siddhā, tattha niruḷhattā ca na itaravacanatā, tappaṭipakkhabhāvo ca viruddhasabhāvattā tappaheyyabhāvato ca veditabbo, na kusalavināsanato. Na hi kusalā akusalehi pahātabbā, mahābalavatāya pana kusalāyeva payoganipphāditā sadānusayite akusale tadaṅgavikkhambhanasamucchedavasena pajahantīti.

คำว่า อกุศล นี้ ไม่ใช่เพียงคำปฏิเสธกุศล ไม่ใช่เพียงคำแสดงความไม่มีกุศล หรือไม่ใช่เพียงคำแสดงสิ่งอื่นจากกุศล แต่เป็นคำแสดงสภาวะที่เป็นปฏิปักษ์ เพื่อแสดงความหมายนี้ จึงกล่าวว่า 'เหมือนอมิตรเป็นปฏิปักษ์ต่อมิตร' เป็นต้น ความเป็นคำแสดงสภาวะที่เป็นปฏิปักษ์นั้น พึงทราบด้วยการกล่าวถึงราศีที่ ๓ คือ อัพยากตะ ถ้าหากคำว่า อกุศล เป็นเพียงคำแสดงความไม่มีกุศล ก็จะไม่มีสภาวธรรมใดถูกกล่าวถึงด้วยคำนั้น และราศีที่ ๓ ก็จะไม่ถูกกล่าวถึงด้วยคำว่า อัพยากตะ นี้ก็จะกลายเป็นทวิกะ คือมีแต่กุศลธรรมและอัพยากตธรรม ไม่ใช่ตริกะ และเมื่อเป็นเช่นนั้น คำว่า อกุศล ก็จะไม่มีความหมายใดๆ หากเป็นเช่นนั้น ก็พึงกล่าวว่า 'อนัพยากตะ' ด้วย เพราะความไม่มีอัพยากตะก็เป็นไปได้เหมือนความไม่มีกุศล เพราะฉะนั้น ในกรณีที่เป็นคำแสดงความไม่มี ความไม่มีกุศลก็ไม่ใช่ราศีใดๆ เหมือนความไม่มีอัพยากตะ ดังนั้น ราศีที่ ๓ คือ อัพยากตะ ก็จะไม่มี แต่เพราะอัพยากตะถูกกล่าวถึงในฐานะเป็นราศีที่ ๓ จึงพึงทราบว่า อกุศลก็เป็นราศีหนึ่ง เพราะฉะนั้น จึงไม่ใช่คำแสดงความไม่มี และเพราะคำว่า อกุศล มีฐานะเดียวกันกับคำว่า ธรรม โดยอรรถว่าทรงไว้ซึ่งสภาพเป็นต้น จึงไม่ใช่คำแสดงความไม่มีกุศล และก็ไม่ใช่เพียงคำแสดงสิ่งอื่นจากกุศล เพราะมีการกล่าวถึงราศีที่ ๓ อยู่แล้ว หากอกุศลเป็นสิ่งอื่นจากกุศล เหมือนอเจตสิกเป็นสิ่งอื่นจากเจตสิก และเพราะธรรมทั้งปวงถูกสงเคราะห์ด้วยคำว่า กุศลและอกุศล จึงไม่มีราศีที่ ๓ ที่ไม่ถูกสงเคราะห์ นี้ก็พึงกล่าวว่าเป็นทวิกะ เหมือนเจตสิกทวิกะ คือ 'กุศลธรรม อกุศลธรรม' ไม่พึงกล่าวว่า 'อัพยากตะ' เป็นราศีที่ ๓ แต่ก็มีการกล่าวถึงราศีที่ ๓ นั้น เพราะฉะนั้น คำว่า อกุศล จึงไม่ใช่เพียงคำแสดงสิ่งอื่นจากกุศล โดยส่วนที่เหลือ ย่อมเห็นการใช้ อ-อักษร ในความหมายที่เป็นปฏิปักษ์ในโลก เช่น 'อมิตร' ในพระศาสนา เช่น 'อโลภะ' ในที่นี้ก็สำเร็จความเป็นคำแสดงสภาวะที่เป็นปฏิปักษ์ของคำว่า อกุศล และเพราะเป็นคำที่ใช้จนแพร่หลาย จึงไม่ใช่คำแสดงความหมายอื่น ความเป็นปฏิปักษ์นั้น พึงทราบโดยความเป็นสภาพที่ขัดแย้งกัน และโดยความเป็นสิ่งที่พึงละ ไม่ใช่โดยการทำลายกุศล เพราะกุศลไม่พึงถูกอกุศลละ แต่กุศลที่ถูกทำให้เกิดขึ้นด้วยความพยายามอันมีกำลังมากเท่านั้น ย่อมละอกุศลที่นอนเนื่องอยู่เสมอ ด้วยอำนาจแห่งตทังคปหาน วิกขัมภนปหาน และสมุจเฉทปหาน

Na [Pg.30] byākatāti akathitā. Kathaṃ panete akathitā honti, nanu ‘‘sukhāya vedanāya sampayuttā’’tiādīhi tikadukapadehi cakkhuviññāṇādivacanehi phassādivacanehi ca kathitāti? No na kathitā, tāni pana vacanāni idha anadhippetāni avuttattā ananuvattanato. Na hi ‘‘sukhāya vedanāya sampayuttā dhammā’’tiādiṃ vatvā ‘‘abyākatā’’ti vuttaṃ, tasmā na tāni idha anuvattantīti tabbacanīyabhāvena akathitatā na hoti, kusalākusalavacanāni pana idha vuttattā anuvattantīti tabbacanīyabhāvena akathitatā ñāyatīti ‘‘kusalākusalabhāvena akathitāti attho’’ti āha. Na byākatāti vā avipākā, abyākatavacaneneva ca avipākatthā ñāyanti. Na hi bhagavato vacanaṃ ñāpakasādhanīyaṃ, āsayānusayacariyādikusalena bhagavatā yesaṃ avabodhanatthaṃ dhammā vuttā tesaṃ vacanānantaraṃ tadatthapaṭivedhato, pacchimehi pana yathā tesaṃ avabodhanatthaṃ bhagavatā taṃ taṃ vacanaṃ vuttaṃ, yathā ca tehi tadattho paṭividdho, taṃ sabbaṃ ācariye payirupāsitvā sutvā veditabbaṃ hoti, tasmā kāraṇaṃ avatvā ‘‘kusalākusalabhāvena akathitāti attho’’ti āha. Yo ca vadeyya ‘‘akusalavipākabhāvena akathitattā, kusalā abyākatāti āpajjanti, kusalavipākabhāvena akathitattā akusalāpī’’ti, sopi ‘‘aññāpakasādhanīyavacano bhagavā’’ti nivāretabbo anuvattamānavacanavacanīyabhāvena akathitassa ca abyākatabhāvato. Na hi avipākavacanaṃ vuttaṃ kusalavacanañca avuttaṃ, yato avipākavacanassa adhikatabhāvo kusalassa ca tabbacanīyabhāvena akathitabhāvo siyā, tasmā na kusalānaṃ abyākatatā, evaṃ akusalānañca anabyākatabhāve yojanā kātabbā.

คำว่า อัพยากตะ คือ ไม่ได้กล่าวไว้ แต่ธรรมเหล่านี้ไม่ได้กล่าวไว้ได้อย่างไรเล่า ก็มิใช่หรือว่าธรรมเหล่านี้ถูกกล่าวไว้แล้วด้วยบทในติกะและทุกะมีคำว่า 'สัมปยุตด้วยสุขเวทนา' เป็นต้น ด้วยคำว่า จักขุวิญญาณเป็นต้น และด้วยคำว่า ผัสสะเป็นต้น? ไม่ใช่ว่าไม่ได้กล่าวไว้ แต่คำเหล่านั้นในที่นี้ไม่เป็นที่ประสงค์ เพราะไม่ได้กล่าวไว้ จึงไม่สืบเนื่องกัน เพราะมิได้ตรัสคำว่า 'ธรรมทั้งหลายสัมปยุตด้วยสุขเวทนา' เป็นต้น แล้วตรัสว่า 'อัพยากตะ' เพราะฉะนั้น คำเหล่านั้นจึงไม่สืบเนื่องกันในที่นี้ ความที่ไม่ได้กล่าวไว้โดยความเป็นคำที่ควรกล่าวถึงจึงไม่มี แต่คำว่า กุศลและอกุศลนั้น เมื่อกล่าวไว้ในที่นี้แล้วย่อมสืบเนื่องกัน เพราะฉะนั้น ความที่ไม่ได้กล่าวไว้โดยความเป็นคำที่ควรกล่าวถึงจึงเป็นที่รู้ได้ ท่านจึงกล่าวว่า 'อธิบายว่า ไม่ได้กล่าวไว้โดยความเป็นกุศลและอกุศล' อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อัพยากตะ คือ ไม่มีวิบาก และความหมายว่าไม่มีวิบากนั้น ย่อมรู้ได้ด้วยคำว่า อัพยากตะ นั่นเอง เพราะพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคไม่จำต้องอาศัยเหตุผลอื่นมาพิสูจน์ แต่เพราะธรรมทั้งหลายที่พระผู้มีพระภาคผู้ทรงฉลาดในอัธยาศัย อนุสัย และจริยาเป็นต้น ตรัสไว้เพื่อความรู้แจ้งของสัตว์เหล่าใด สัตว์เหล่านั้นย่อมแทงตลอดอรรถนั้นได้ทันทีที่ตรัสคำนั้น ส่วนชนในภายหลังพึงเข้าไปนั่งใกล้ครูบาอาจารย์แล้วฟังและรู้แจ้งสิ่งทั้งปวงนั้นว่า พระผู้มีพระภาคตรัสคำนั้นๆ เพื่อความรู้แจ้งของสัตว์เหล่านั้นอย่างไร และสัตว์เหล่านั้นแทงตลอดอรรถนั้นได้อย่างไร เพราะฉะนั้น ท่านจึงไม่กล่าวเหตุผลไว้ แต่กล่าวว่า 'อธิบายว่า ไม่ได้กล่าวไว้โดยความเป็นกุศลและอกุศล' อนึ่ง ผู้ใดพึงกล่าวว่า 'เพราะไม่ได้กล่าวไว้โดยความเป็นอกุศลวิบาก กุศลทั้งหลายจึงเป็นอัพยากตะ และเพราะไม่ได้กล่าวไว้โดยความเป็นกุศลวิบาก อกุศลทั้งหลายก็เป็นอัพยากตะ' ผู้นั้นก็พึงถูกห้ามว่า 'พระผู้มีพระภาคมีพระดำรัสที่ไม่จำต้องอาศัยเหตุผลอื่นมาพิสูจน์' และเพราะความที่ไม่ได้กล่าวไว้โดยความเป็นคำที่ควรกล่าวถึงของคำที่สืบเนื่องกัน จึงเป็นอัพยากตะ เพราะมิได้ตรัสคำว่า ไม่มีวิบาก และมิได้ตรัสคำว่า กุศล เพราะเหตุที่คำว่า ไม่มีวิบากมีความสำคัญเป็นประธาน และคำว่า กุศลมีความที่ไม่ได้กล่าวไว้โดยความเป็นคำที่ควรกล่าวถึง เพราะฉะนั้น กุศลทั้งหลายจึงไม่เป็นอัพยากตะ พึงประกอบความในความที่อกุศลทั้งหลายไม่เป็นอัพยากตะด้วยอาการอย่างนี้

Atha vā vi-saddo virodhavacano, ā-saddo abhimukhabhāvappakāsano, tasmā attano paccayehi aññamaññavirodhābhimukhā katā, lakkhaṇavirodhato vināsakavināsitabbato cāti byākatā, kusalākusalā. Na byākatāti abyākatā. Te hi lakkhaṇato kusalākusalā viya viruddhā na honti. Na hi avipākatā dukkhavipākatā viya sukhavipākatāya sukhavipākatā viya ca dukkhavipākatāya sukhadukkhavipākatāhi virujjhatīti nāpi te kiñci pajahanti, na ca te kenaci pahātabbāti ayamettha attanomati.

อีกอย่างหนึ่ง คำว่า วิ เป็นคำแสดงความขัดแย้ง คำว่า อา เป็นคำแสดงความเป็นไปเฉพาะหน้า เพราะฉะนั้น ธรรมทั้งหลายที่ถูกกระทำให้เป็นไปเฉพาะหน้าแห่งความขัดแย้งกันและกันด้วยปัจจัยของตน เพราะความขัดแย้งกันแห่งลักษณะ และเพราะความเป็นของที่พึงทำลายและเป็นของที่พึงถูกทำลาย ชื่อว่า พยากตะ ได้แก่ กุศลและอกุศล คำว่า อัพยากตะ คือ ไม่ใช่พยากตะ เพราะธรรมเหล่านั้นโดยลักษณะไม่ขัดแย้งกันเหมือนกุศลและอกุศล เพราะความที่ไม่มีวิบากไม่ขัดแย้งกับสุขวิบากเหมือนทุกขวิบาก และไม่ขัดแย้งกับทุกขวิบากเหมือนสุขวิบากด้วยสุขทุกขวิบากทั้งหลาย และธรรมเหล่านั้นก็มิได้ละอะไรๆ และก็ไม่พึงถูกใครๆ ละ นี่เป็นความเห็นของตนในอรรถนี้

Anavajjasukhavipākalakkhaṇāti [Pg.31] ettha natthi etesaṃ avajjanti anavajjā, garahitabbabhāvarahitā niddosāti attho. Tena nesaṃ agarahitabbabhāvaṃ dasseti, na gārayhavirahamattaṃ. Aññepi atthi niddosā abyākatāti anavajjavacanamattena tesampi kusalatāpattidosaṃ disvā taṃ pariharituṃ sukhavipākavacanaṃ āha. Avajjapaṭipakkhā vā idha anavajjāti vuttā, na bāhitikasutte (ma. ni. 2.361) viya paṭippassaddhāvajjā virahitāvajjamattā vā, tasmā anavajjavacanena avajjavināsanabhāvo dassito. Abyākatehi pana visiṭṭhaṃ kusalākusalānaṃ sādhāraṇaṃ savipākatālakkhaṇanti tasmiṃ lakkhaṇe visesadassanattaṃ sukhavipākavacanaṃ avoca. Siddho hi purimeneva akusalābyākatehi kusalānaṃ visesoti. Sukho vipāko etesanti sukhavipākā. Tena kusalākusalānaṃ sāmaññe vipākadhammabhāve sukhavipākavipaccanasabhāvaṃ dasseti, na tesaṃ sukhavipākasabbhāvameva. Anavajjā ca te sukhavipākā cāti anavajjasukhavipākā. Kusalā lakkhīyanti etenāti lakkhaṇaṃ, anavajjasukhavipākalakkhaṇaṃ etesanti anavajjasukhavipākalakkhaṇā. Nanu te eva kusalā anavajjasukhavipākā, kathaṃ te sayameva attano lakkhaṇaṃ hontīti? Viññātāviññātasaddatthabhāvena lakkhaṇalakkhitabbabhāvayuttito. Kusalasaddatthavasena hi aviññātā kusalā lakkhitabbā honti, anavajjasukhavipākasaddatthabhāvena viññātā lakkhaṇanti yuttametaṃ. Atha vā lakkhīyatīti lakkhaṇaṃ, sabhāvo. Anavajjasukhavipākā ca te lakkhaṇañcāti anavajjasukhavipākalakkhaṇā, anavajjasukhavipākā hutvā lakkhiyamānā sabhāvā kusalā nāmāti attho.

ในคำว่า อนวัชชสุขวิปากลักขณะ นี้ คำว่า อนวัชชะ คือ ไม่มีโทษของธรรมเหล่านั้น อธิบายว่า ปราศจากความเป็นของที่ควรติเตียน ไม่มีโทษ ด้วยคำนั้น ท่านแสดงความเป็นของไม่ควรติเตียนของธรรมเหล่านั้น ไม่ใช่เพียงความปราศจากของที่ควรติเตียนเท่านั้น ธรรมอื่นที่เป็นอัพยากตะก็มีที่ไม่มีโทษ ท่านเห็นโทษที่ธรรมเหล่านั้นจะพึงถึงความเป็นกุศลด้วยเพียงคำว่า อนวัชชะ จึงกล่าวคำว่า สุขวิบาก เพื่อป้องกันโทษนั้น อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อนวัชชะ ในที่นี้กล่าวถึงธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อโทษ ไม่ใช่ธรรมที่มีโทษระงับไปแล้ว หรือธรรมที่ปราศจากโทษเท่านั้น เหมือนในพาหิติกสูตร (ม.อุ. ๑๔/๓๖๑/๒๙๐) เพราะฉะนั้น ด้วยคำว่า อนวัชชะ จึงแสดงความเป็นเครื่องกำจัดโทษ แต่ลักษณะที่มีวิบากเป็นธรรมดา ซึ่งเป็นลักษณะทั่วไปของกุศลและอกุศลนั้น เป็นลักษณะพิเศษกว่าอัพยากตะ ท่านจึงกล่าวคำว่า สุขวิบาก เพื่อแสดงความพิเศษในลักษณะนั้น เพราะความพิเศษของกุศลจากอกุศลและอัพยากตะนั้นสำเร็จแล้วด้วยคำก่อนหน้านี้ วิบากของธรรมเหล่านั้นเป็นสุข ชื่อว่า สุขวิบาก ด้วยคำนั้น ท่านแสดงสภาวะที่ให้ผลเป็นสุขวิบากในความเป็นธรรมมีวิบากเป็นธรรมดาโดยทั่วไปของกุศลและอกุศล ไม่ใช่แสดงเพียงความเป็นสุขวิบากของธรรมเหล่านั้นเท่านั้น ธรรมเหล่านั้นไม่มีโทษด้วย และมีสุขวิบากด้วย ชื่อว่า อนวัชชสุขวิบาก กุศลทั้งหลายถูกกำหนดรู้ได้ด้วยสิ่งนี้ สิ่งนี้ชื่อว่า ลักษณะ ธรรมเหล่านั้นมีอนวัชชสุขวิบากเป็นลักษณะ ชื่อว่า อนวัชชสุขวิปากลักขณะ ก็กุศลเหล่านั้นนั่นแหละเป็นอนวัชชสุขวิบาก ไฉนกุศลเหล่านั้นจึงเป็นลักษณะของตนเองเล่า? เพราะประกอบด้วยความเป็นลักษณะและเป็นของที่ถูกกำหนดรู้ได้ด้วยความเป็นอรรถของศัพท์ที่รู้แล้วและยังไม่รู้ เพราะโดยอรรถของศัพท์ว่า กุศล กุศลทั้งหลายที่ยังไม่รู้ย่อมเป็นของที่ถูกกำหนดรู้ได้ และโดยความเป็นอรรถของศัพท์ว่า อนวัชชสุขวิบาก กุศลทั้งหลายที่รู้แล้วย่อมเป็นลักษณะ ข้อนี้สมควรแล้ว อีกอย่างหนึ่ง สิ่งที่ถูกกำหนดรู้ได้ ชื่อว่า ลักษณะ คือ สภาวะ ธรรมเหล่านั้นไม่มีโทษด้วย และมีสุขวิบากด้วย และเป็นลักษณะด้วย ชื่อว่า อนวัชชสุขวิปากลักขณะ อธิบายว่า สภาวะที่ถูกกำหนดรู้ได้ว่าเป็นอนวัชชสุขวิบาก ชื่อว่า กุศล

Atha vā anavajjavacanena anavajjattaṃ āha, sukhavipākavacanena sukhavipākattaṃ, tasmā anavajjañca sukhavipāko ca anavajjasukhavipākaṃ, taṃ lakkhaṇaṃ etesaṃ karaṇatthe ca kammatthe ca lakkhaṇasadde sabhāvabhūtanti anavajjasukhavipākalakkhaṇā, anavajjasukhavipākasabhāvena lakkhiyamānā taṃsabhāvavanto ca kusalāti vuttaṃ hoti. Tattha anavajjavacanena pavattisukhataṃ kusalānaṃ dasseti, sukhavipākavacanena vipākasukhataṃ. Purimañhi attano pavattisabhāvavasena lakkhaṇatāvacanaṃ, pacchimaṃ kālantare vipākuppādanasamatthatāyāti. Tathā purimena kusalānaṃ attasuddhiṃ dasseti[Pg.32], pacchimena visuddhavipākataṃ. Purimena ca kusalaṃ akusalasabhāvato nivatteti, pacchimena abyākatasabhāvato savipākattadīpakattā pacchimassa. Purimena vā vajjapaṭipakkhabhāvadassanato kiccaṭṭhena rasena akusalaviddhaṃsanarasataṃ dīpeti, pacchimena sampattiatthena iṭṭhavipākarasataṃ. Purimena ca upaṭṭhānākāraṭṭhena paccupaṭṭhānena vodānapaccupaṭṭhānataṃ dasseti, pacchimena phalatthena sukhavipākapaccupaṭṭhānataṃ. Purimena ca yonisomanasikāraṃ kusalānaṃ padaṭṭhānaṃ vibhāveti. Tato hi te anavajjā jātāti. Pacchimena kusalānaṃ aññesaṃ padaṭṭhānabhāvaṃ dasseti. Te hi sukhavipākassa kāraṇaṃ hontīti. Ettha ca sukhavipākasadde sukhasaddo iṭṭhapariyāyavacananti daṭṭhabbo. Iṭṭhacatukkhandhavipākā hi kusalā, na sukhavedanāvipākāva. Saṅkhāradukkhopasamasukhavipākatāya ca sambhavo eva natthi. Na hi taṃvipākoti. Yadi pana vipākasaddo phalapariyāyavacanaṃ, nissandavipākena iṭṭharūpenāpi sukhavipākatā yojetabbā.

อีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคตรัสความที่กุศลไม่มีโทษด้วยคำว่า ‘ไม่มีโทษ’ ตรัสความที่กุศลมีวิบากเป็นสุขด้วยคำว่า ‘มีวิบากเป็นสุข’ เพราะฉะนั้น สิ่งที่ไม่มีโทษและมีวิบากเป็นสุข ชื่อว่า ‘อนวัชชสุขวิปากะ’ (ไม่มีโทษและมีวิบากเป็นสุข) สภาวะนั้นเป็นลักษณะของกุศลเหล่านั้น และบทว่า ‘ลักษณะ’ ในอรรถว่าเครื่องกระทำและในอรรถว่าสิ่งที่ถูกกระทำ เป็นสภาวะนั่นเอง ดังนั้น กุศลทั้งหลายจึงชื่อว่า ‘อนวัชชสุขวิปากลักขณะ’ คือมีลักษณะที่ไม่มีโทษและมีวิบากเป็นสุข หมายความว่า กุศลทั้งหลายนั้นถูกกำหนดด้วยสภาวะที่ไม่มีโทษและมีวิบากเป็นสุข และมีสภาวะเช่นนั้นด้วย. ในคำนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความสุขในการเป็นไปของกุศลทั้งหลายด้วยคำว่า ‘ไม่มีโทษ’ และทรงแสดงความสุขในวิบากด้วยคำว่า ‘มีวิบากเป็นสุข’ เพราะคำแรกเป็นคำที่แสดงลักษณะโดยความเป็นสภาวะของการเป็นไปของตน ส่วนคำหลังแสดงความสามารถในการยังวิบากให้เกิดขึ้นในกาลอื่น. อนึ่ง ด้วยคำแรกทรงแสดงความบริสุทธิ์แห่งตนของกุศลทั้งหลาย ด้วยคำหลังทรงแสดงความที่วิบากบริสุทธิ์. และด้วยคำแรกทรงห้ามกุศลจากสภาวะของอกุศล ด้วยคำหลังทรงห้ามจากสภาวะของอัพยากฤต เพราะคำหลังแสดงความมีวิบาก. อีกอย่างหนึ่ง ด้วยคำแรกทรงแสดงความที่กุศลเป็นฝ่ายตรงข้ามกับโทษ จึงทรงแสดงรสคือการทำลายอกุศลโดยอรรถแห่งกิจ ด้วยคำหลังทรงแสดงรสคือวิบากที่น่าปรารถนาโดยอรรถแห่งความสำเร็จ. และด้วยคำแรกทรงแสดงอาการปรากฏคือความผ่องแผ้วโดยอรรถแห่งอาการปรากฏ ด้วยคำหลังทรงแสดงอาการปรากฏคือวิบากที่เป็นสุขโดยอรรถแห่งผล. และด้วยคำแรกทรงแสดงโยนิโสมนสิการว่าเป็นปทัฏฐานของกุศลทั้งหลาย เพราะกุศลเหล่านั้นเกิดขึ้นโดยไม่มีโทษจากโยนิโสมนสิการนั้น. ด้วยคำหลังทรงแสดงความเป็นปทัฏฐานของกุศลทั้งหลายแก่สิ่งอื่น เพราะกุศลเหล่านั้นเป็นเหตุแห่งวิบากที่เป็นสุข. ในคำว่า ‘สุขวิบาก’ นี้ พึงทราบว่าคำว่า ‘สุข’ เป็นคำไวพจน์ของคำว่า ‘น่าปรารถนา’ เพราะกุศลทั้งหลายมีวิบากเป็นขันธ์ ๔ ที่น่าปรารถนา ไม่ใช่วิบากที่เป็นสุขเวทนาเท่านั้น. และความที่วิบากเป็นสุขเพราะความสงบแห่งสังขารทุกข์นั้นไม่มีทางเป็นไปได้เลย เพราะนั่นไม่ใช่วิบาก. แต่ถ้าคำว่า ‘วิบาก’ เป็นคำไวพจน์ของคำว่า ‘ผล’ ก็พึงประกอบความที่วิบากเป็นสุขด้วยรูปที่น่าปรารถนาอันเป็นนิสสันดวิบากด้วย.

Sāvajjadukkhavipākalakkhaṇāti ettha ca vuttavidhianusārena attho ca yojanā ca yathāsambhavaṃ veditabbā. Vipākārahatā kusalākusalānaṃ lakkhaṇabhāvena vuttā, tabbhāvena akathitā abyākatā avipākārahasabhāvā hontīti āha ‘‘avipākalakkhaṇā abyākatā’’ti. Yatheva hi sukhadukkhavipākārahā sukhadukkhavipākāti evaṃlakkhaṇatā kusalākusalānaṃ vuttā, evamidhāpi avipākārahā avipākāti evaṃlakkhaṇatā abyākatānaṃ vuttā. Tasmā ‘‘ahosi kammaṃ nāhosi kammavipāko na bhavissati kammavipāko natthi kammavipāko, atthi kammaṃ natthi kammavipāko na bhavissati kammavipāko, bhavissati kammaṃ na bhavissati kammavipāko’’ti (paṭi. ma. 1.234) evaṃpakārānaṃ kusalākusalānaṃ kusalākusalabhāvānāpatti abyākatabhāvāpatti vā na hoti. Na hi te sukhadukkhavipākārahā na honti vipākadhammattā, avipākārahā vā na honti avipākadhammattābhāvāti.

ในคำว่า ‘สวัชชทุกขวิปากลักขณะ’ (มีลักษณะมีโทษและมีวิบากเป็นทุกข์) นี้ พึงทราบอรรถและการประกอบความตามวิธีที่กล่าวมาแล้วตามสมควร. ความที่กุศลและอกุศลควรแก่วิบากนั้นถูกกล่าวโดยความเป็นลักษณะ. อัพยากฤตทั้งหลายซึ่งไม่ได้ถูกกล่าวโดยความเป็นเช่นนั้น ย่อมมีสภาวะไม่ควรแก่วิบาก ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘อัพยากฤตทั้งหลายมีลักษณะไม่มีวิบาก’. เหมือนอย่างที่กุศลและอกุศลถูกกล่าวว่ามีลักษณะเช่นนี้ คือควรแก่วิบากที่เป็นสุขและทุกข์ จึงชื่อว่ามีวิบากเป็นสุขและทุกข์ ฉันใด ในที่นี้ อัพยากฤตทั้งหลายก็ถูกกล่าวว่ามีลักษณะเช่นนี้ คือไม่ควรแก่วิบาก จึงชื่อว่าไม่มีวิบาก ฉันนั้น. เพราะฉะนั้น กุศลและอกุศลที่มีประเภทดังนี้ว่า ‘กรรมมีอยู่ แต่วิบากของกรรมไม่มี วิบากของกรรมจักไม่มี วิบากของกรรมไม่มี, กรรมมีอยู่ แต่วิบากของกรรมไม่มี วิบากของกรรมจักไม่มี, กรรมจักมี แต่วิบากของกรรมจักไม่มี’ (ปฏิสัมภิทามรรค ๑.๒๓๔) ย่อมไม่ถึงความเป็นกุศลและอกุศล หรือไม่ถึงความเป็นอัพยากฤต. เพราะกุศลและอกุศลเหล่านั้นย่อมไม่เป็นผู้ไม่ควรแก่วิบากที่เป็นสุขและทุกข์ เพราะเป็นธรรมที่มีวิบาก, หรือย่อมไม่เป็นผู้ไม่ควรแก่วิบาก เพราะไม่มีความเป็นธรรมที่ไม่มีวิบาก.

Kusalāti vā dhammāti vātiādīnīti kusaladhammapadāni dve, akusaladhammapadāni dve, abyākatadhammapadāni dveti. Ekatthanānatthānīti visuṃ visuṃ dvinnaṃ dvinnaṃ aññamaññāpekkhaṃ ekatthanānatthataṃ codeti, na channaṃ. Dosamettha vattukāmo codako pucchatīti ñatvā ācariyo āha ‘‘kiñcetthā’’ti. Ettha [Pg.33] ekatthanānatthatāyaṃ kiñci vattabbaṃ asamattā te codanā, avasiṭṭhaṃ tāva brūhīti vuttaṃ hoti. Yadi ekatthāni indasakkasaddānaṃ viya saddamatte eva bhedo, evaṃ kusaladhammasaddānaṃ, na attheti. Yathā ‘‘indo sakko’’ti vutte ‘‘indo indo’’ti vuttasadisaṃ hoti, evaṃ ‘‘kusalā dhammā’’ti idaṃ vacanaṃ ‘‘kusalā kusalā’’ti vuttasadisaṃ hoti. Evaṃ itaresupi ‘‘akusalā akusalā’’ti vuttasadisatā ‘‘abyākatā abyākatā’’ti vuttasadisatā ca yojetabbā. Atha nānatthāni, indakuverasaddānaṃ viya saddato atthato ca kusaladhammasaddānaṃ bhedo, tathā akusaladhammasaddādīnanti chahi padehi catūhi padehi ca cha cattāro ca atthā bhinnā vuttāti kusalattikādīnaṃ kusalachakkādibhāvo, hetudukādīnañca hetucatukkādibhāvo āpajjatīti.

บทว่า ‘กุศล’ หรือ ‘ธรรม’ เป็นต้น หมายถึง บทว่า ‘กุศลธรรม’ มี ๒ บท, บทว่า ‘อกุศลธรรม’ มี ๒ บท, บทว่า ‘อัพยากตธรรม’ มี ๒ บท. ในคำว่า ‘มีอรรถเดียวกันหรือมีอรรถต่างกัน’ นี้ ผู้ท้วงถามประสงค์จะถามถึงความมีอรรถเดียวกันหรือมีอรรถต่างกัน โดยแยกเป็นคู่ๆ ที่อาศัยซึ่งกันและกัน ไม่ใช่ทั้ง ๖ บท. อาจารย์ทราบว่าผู้ท้วงถามประสงค์จะกล่าวโทษในเรื่องนี้ จึงกล่าวว่า ‘มีอะไรในเรื่องนี้?’ หมายความว่า การท้วงถามของท่านยังไม่สมบูรณ์ในเรื่องความมีอรรถเดียวกันหรือมีอรรถต่างกันนี้ จงกล่าวส่วนที่เหลือไปก่อน. ถ้ามีอรรถเดียวกัน เหมือนคำว่า ‘อินทะ’ และ ‘สักกะ’ ที่มีความต่างกันเพียงแค่เสียงเท่านั้น คำว่า ‘กุศลธรรม’ ก็เป็นเช่นนั้น ไม่มีความต่างกันในอรรถ. เหมือนอย่างที่เมื่อกล่าวว่า ‘อินทะ สักกะ’ ก็เหมือนกล่าวว่า ‘อินทะ อินทะ’ ฉันใด คำว่า ‘กุศลธรรม’ นี้ก็เหมือนกล่าวว่า ‘กุศล กุศล’ ฉันนั้น. พึงประกอบความเช่นเดียวกันในบทอื่นๆ ด้วยว่าเหมือนกล่าวว่า ‘อกุศล อกุศล’ และเหมือนกล่าวว่า ‘อัพยากฤต อัพยากฤต’. ถ้ามีอรรถต่างกัน เหมือนคำว่า ‘อินทะ’ และ ‘กุเวระ’ ที่มีความต่างกันทั้งโดยเสียงและโดยอรรถ คำว่า ‘กุศลธรรม’ เป็นต้น ก็มีความต่างกันเช่นนั้น. ดังนั้น จึงกล่าวว่า อรรถ ๖ และ ๔ ย่อมต่างกันด้วยบท ๖ และบท ๔ จึงถึงความเป็นกุศลฉักกะเป็นต้นของกุศลติกะเป็นต้น และถึงความเป็นเหตุจตุกกะเป็นต้นของเหตุทุกะเป็นต้น.

Nanu tiṇṇaṃ dhammasaddānaṃ tiṇṇaṃ indasaddānaṃ viya rūpābhedā atthābhedoti chakkabhāvo na bhavissati, tasmā evamidaṃ vattabbaṃ siyā ‘‘tikadukānaṃ catukkatikabhāvo āpajjatī’’ti, na vattabbaṃ, tiṇṇaṃ dhammasaddānaṃ ekatthānaṃ tiṇṇaṃ indasaddānaṃ viya vacane payojanābhāvā vuttānaṃ tesaṃ māsasaddānaṃ viya abhinnarūpānañca atthabhedo upapajjatīti, evamapi yathā eko māsasaddo abhinnarūpo kālaṃ aparaṇṇavisesaṃ suvaṇṇamāsañca vadati, evaṃ dhammasaddopi eko bhinne atthe vattumarahatīti kālādīnaṃ māsapadatthatāya viya tabbacanīyabhinnatthānaṃ dhammapadatthatāya abhedoti catukkatikabhāvo eva āpajjatīti, nāpajjati ekassa saddassa jātiguṇakiriyābhinnānaṃ anabhidhānato. Na hi māsa-saddo eko jātibhinnānaṃ kālādīnaṃ antarena sarūpekasesaṃ vācako hoti. Idha ca yadi sarūpekaseso kato siyā, dutiyo tatiyo ca dhamma-saddo na vattabbo siyā, vutto ca so, tasmā kusalādi-saddā viya abhinnakusalādijātīsu rūpasāmaññepi māsa-saddā viya tayo vinivattaaññajātīsu vattamānā tayo dve ca dhamma-saddā āpannāti tikadukānaṃ chakkacatukkabhāvo eva āpajjatīti.

มิใช่ว่า ความเป็นหมวด ๖ จะไม่พึงมี เพราะความที่รูปไม่ต่างกันและเนื้อความไม่ต่างกัน เหมือนศัพท์ว่า 'อินทะ' ๓ ศัพท์ และศัพท์ว่า 'ธรรม' ๓ ศัพท์หรอกหรือ? เพราะฉะนั้น ในเรื่องนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'ความเป็นหมวด ๔ และหมวด ๓ ย่อมถึงแก่หมวด ๓ (ติกะ) และหมวด ๒ (ทุกะ)' (แต่) ไม่พึงกล่าวเช่นนั้น เพราะไม่มีประโยชน์ในการกล่าวศัพท์ว่า 'ธรรม' ๓ ศัพท์ที่มีเนื้อความเดียวกัน เหมือนการกล่าวศัพท์ว่า 'อินทะ' ๓ ศัพท์ (แต่) เนื้อความที่ต่างกันย่อมเป็นไปได้แก่ศัพท์ว่า 'มาสะ' เหล่านั้นที่กล่าวแล้วซึ่งมีรูปไม่ต่างกัน แม้ฉันใด ศัพท์ว่า 'มาสะ' ศัพท์เดียวที่มีรูปไม่ต่างกัน ย่อมกล่าวถึงกาล พืชวิเศษ (ถั่วราชมาส) และมาสกทองคำ ฉันนั้น แม้ศัพท์ว่า 'ธรรม' ศัพท์เดียว ก็ควรกล่าวเนื้อความที่ต่างกันได้ ฉันนั้น ความเป็นหมวด ๔ และหมวด ๓ นั่นเองย่อมถึง เพราะความที่ศัพท์ว่า 'ธรรม' มีเนื้อความไม่ต่างกัน โดยความเป็นเนื้อความของศัพท์ว่า 'ธรรม' ที่มีเนื้อความต่างกันตามที่ควรกล่าวนั้น เหมือนความเป็นเนื้อความของศัพท์ว่า 'มาสะ' มีกาลเป็นต้น (แต่ความจริงแล้ว) ย่อมไม่ถึง (เช่นนั้น) เพราะศัพท์เดียวไม่สามารถกล่าวถึงสิ่งที่ต่างกันโดยชาติ คุณ และกิริยาได้ จริงอยู่ ศัพท์ว่า 'มาสะ' ศัพท์เดียว ย่อมไม่เป็นตัวกล่าวถึงกาลเป็นต้นที่ต่างกันโดยชาติ โดยเว้นจากสรูปเอกเสส และในที่นี้ หากมีการทำสรูปเอกเสส ศัพท์ว่า 'ธรรม' ที่สองและที่สามก็ไม่พึงกล่าว แต่ศัพท์นั้นก็ถูกกล่าวไว้ เพราะฉะนั้น ศัพท์ว่า 'ธรรม' ๓ ศัพท์ และ ๒ ศัพท์ แม้จะมีรูปเสมอกันในชาติของกุศลเป็นต้น เหมือนศัพท์ว่า 'กุศล' เป็นต้น (แต่) ก็เป็นไปในชาติอื่นที่แยกจากกัน ๓ อย่าง เหมือนศัพท์ว่า 'มาสะ' (๓ ศัพท์) ความเป็นหมวด ๖ และหมวด ๔ นั่นเอง ย่อมถึงแก่หมวด ๓ (ติกะ) และหมวด ๒ (ทุกะ)

Padānañca asambandhoti kusaladhammapadānaṃ aññamaññaṃ tathā akusaladhammapadānaṃ abyākatadhammapadānañca asambandho āpajjatīti attho. Dvinnaṃ dvinnañhi icchito sambandho, na sabbesaṃ channaṃ catunnaṃ vā aññamaññanti. Idaṃ pana kasmā codeti, nanu nānatthatte sati atthantaradassanatthaṃ vuccamānesu dhamma-saddesu kusalākusalābyākata-saddānaṃ [Pg.34] viya asambandho vutto yutto evāti? Saccametaṃ, asambandhaṃ pana siddhaṃ katvā purimacodanā katā ‘‘tikadukānaṃ chakkacatukkabhāvo āpajjatī’’ti, idha pana taṃ asambandhaṃ sādhetuṃ idaṃ coditanti veditabbaṃ. Atha vā evamettha yojanā kātabbā – yadi pana chakkacatukkabhāvaṃ na icchasi, padānaṃ sambandhena bhavitabbaṃ yathāvuttanayena, so ca samānavibhattīnaṃ dvinnaṃ dvinnaṃ sambandho ekatthatte sati yujjeyya, tvaṃ pana nānatthataṃ vadasīti padānañca te asambandho āpajjati, neva nāpajjatīti. Niyamanattho ca-saddo. Pubbāpara…pe… nippayojanāni nāma hontīti chakkacatukkabhāvaṃ anicchantassa, nānatthataṃ pana icchantassāti adhippāyo. Avassañca sambandho icchitabbo pubbāparavirodhāpattitoti dassetuṃ ‘‘yāpi cesā’’tiādimāha. Pucchā hi padavipallāsakaraṇena dhammā eva kusalāti kusaladhamma-saddānaṃ idha uddiṭṭhānaṃ ekatthataṃ dīpeti, tava ca nānatthataṃ vadantassa neva hi dhammā kusalāti katvā tāyapi pucchāya virodho āpajjati, vuccati ca tathā sā pucchāti na nānatthatā yujjati.

คำว่า 'และบททั้งหลายไม่สัมพันธ์กัน' ความว่า ย่อมถึงความไม่สัมพันธ์กันแห่งบทว่า 'กุศล' และ 'ธรรม' ต่อกันและกัน และบทว่า 'อกุศล' และ 'ธรรม' บทว่า 'อัพยากตะ' และ 'ธรรม' ก็เช่นนั้น เพราะความสัมพันธ์ที่ต้องการคือความสัมพันธ์กันของบทคู่หนึ่งๆ ไม่ใช่ความสัมพันธ์ของบททั้ง ๖ หรือทั้ง ๔ ต่อกันและกันทั้งหมด แต่เพราะเหตุไรท่านจึงคัดค้านข้อนี้? มิใช่ว่า เมื่อมีความหมายต่างกัน ความไม่สัมพันธ์กันของศัพท์ว่า 'ธรรม' ที่กล่าวเพื่อแสดงความหมายอื่น เหมือนความไม่สัมพันธ์กันของศัพท์ว่า 'กุศล' 'อกุศล' และ 'อัพยากตะ' ย่อมเป็นสิ่งที่ถูกต้องหรอกหรือ? ข้อนี้จริง แต่การคัดค้านก่อนหน้านี้ที่ว่า 'ความเป็นหมวด ๖ และหมวด ๔ ย่อมถึงแก่หมวด ๓ และหมวด ๒' นั้น ทำขึ้นโดยถือว่าความไม่สัมพันธ์กันนั้นสำเร็จแล้ว แต่ในที่นี้พึงทราบว่า ข้อนี้ถูกคัดค้านเพื่อพิสูจน์ความไม่สัมพันธ์กันนั้น อีกนัยหนึ่ง พึงประกอบความในที่นี้อย่างนี้ว่า หากท่านไม่ต้องการความเป็นหมวด ๖ และหมวด ๔ บททั้งหลายก็พึงมีความสัมพันธ์กันตามนัยที่กล่าวมาแล้ว และความสัมพันธ์ของบท ๒ บทที่มีวิภัตติเสมอกันนั้น ย่อมสมควรเมื่อมีความหมายเดียวกัน แต่ท่านกลับกล่าวว่ามีความหมายต่างกัน บททั้งหลายของท่านจึงถึงความไม่สัมพันธ์กันอย่างแน่นอน จะว่าไม่ถึงก็หามิได้ และ 'จ' ศัพท์ มีอรรถว่ากำหนด อธิบายว่า สำหรับผู้ไม่ต้องการความเป็นหมวด ๖ และหมวด ๔ แต่ต้องการความหมายที่ต่างกัน (บทเหล่านั้น) ย่อมชื่อว่าเป็นสิ่งที่ไร้ประโยชน์ (เพราะขัดแย้งกัน) ทั้งเบื้องต้นและเบื้องปลาย... เป็นต้น และเพื่อแสดงว่าความสัมพันธ์นั้นเป็นสิ่งที่ต้องยอมรับอย่างแน่นอน เพราะมิฉะนั้นจะเกิดความขัดแย้งกันระหว่างเบื้องต้นและเบื้องปลาย ท่านจึงกล่าวคำว่า 'แม้คำถามนี้ใด' เป็นต้น เพราะคำถามโดยการสลับบทว่า 'ธรรมทั้งหลายนั่นเองเป็นกุศล' ย่อมแสดงความเป็นอันเดียวกัน (มีเนื้อความเดียวกัน) ของบทว่า 'กุศล' และ 'ธรรม' ที่ระบุไว้ในที่นี้ และเมื่อท่านกล่าวว่ามีความหมายต่างกัน ความขัดแย้งกับคำถามนั้นย่อมมีขึ้น เพราะถือว่า 'ธรรมทั้งหลายไม่ใช่กุศล' และคำถามนั้นก็ถูกกล่าวไว้เช่นนั้น เพราะฉะนั้น ความเป็นความหมายต่างกันจึงไม่สมควร

Aparo nayoti ‘‘kusalā dhammā’’tiādīnaṃ dvinnaṃ dvinnaṃ ekatthattameva tiṇṇaṃ dhammasaddānaṃ ekatthanānatthattehi codeti. Tiṇṇaṃ dhammānaṃ ekattātiādimhi yathā tīhi inda-saddehi vuccamānānaṃ indatthānaṃ indabhāvena ekattā tato anaññesaṃ sakkapurindadasahassakkhasaddatthānaṃ ekattaṃ, evaṃ tiṇṇaṃ dhamma-saddatthānaṃ dhammabhāvena ekattā tato anaññesaṃ kusalākusalābyākata-saddatthānaṃ ekattaṃ āpajjatīti attho. Dhammo nāma bhāvoti sabhāvadhāraṇādinā atthena dhammoti vutto, so ca sabhāvasseva hoti, nāsabhāvassāti iminā adhippāyena vadati. Hotu bhāvo, tato kinti? Yadi tiṇṇaṃ dhammasaddānaṃ nānatthatā, tīsu dhammesu yo koci eko dhammo bhāvo, tato anaññaṃ kusalaṃ akusalaṃ abyākataṃ vā ekekameva bhāvo. Bhāvabhūtā pana dhammā aññe dve abhāvā hontīti tehi anaññe kusalādīsu dve ye keci abhāvā. Yopi ca so eko dhammo bhāvoti gahito, sopi samānarūpesu tīsu dhammasaddesu ayameva bhāvattho hotīti niyamassa abhāvā aññassa bhāvatthatte sati abhāvo hotīti tato anaññassapi abhāvattaṃ āpannanti kusalādīnaṃ sabbesampi abhāvattāpatti hoti. Na hi indassa amanussatte tato anaññesaṃ sakkādīnaṃ manussattaṃ atthīti.

อีกนัยหนึ่ง ย่อมคัดค้านความเป็นอันเดียวกันและความต่างกันของเนื้อความแห่งศัพท์ว่า 'ธรรม' ๓ ศัพท์ โดยความที่บทคู่หนึ่งๆ ในคำว่า 'กุศลธรรม' เป็นต้น มีเนื้อความเดียวกันนั่นเอง ในคำว่า 'เพราะความที่ธรรม ๓ อย่างเป็นอันเดียวกัน' เป็นต้น มีอธิบายว่า เหมือนความที่เนื้อความของศัพท์ว่า 'สักกะ' 'ปุรินทะ' และ 'ทสสหัสสักขะ' ซึ่งไม่ต่างจากเนื้อความของศัพท์ว่า 'อินทะ' เป็นอันเดียวกัน โดยความเป็นอินทะแห่งเนื้อความของศัพท์ว่า 'อินทะ' ทั้งหลายที่กล่าวอยู่ด้วยศัพท์ว่า 'อินทะ' ๓ ศัพท์ ฉันใด ความเป็นอันเดียวกันของเนื้อความแห่งศัพท์ว่า 'กุศล' 'อกุศล' และ 'อัพยากตะ' ซึ่งไม่ต่างจากเนื้อความของศัพท์ว่า 'ธรรม' ย่อมถึง (ความเป็นอันเดียวกัน) โดยความเป็นธรรมแห่งเนื้อความของศัพท์ว่า 'ธรรม' ๓ ศัพท์ ฉันนั้น ที่ชื่อว่า 'ธรรม' เพราะอรรถว่า 'สภาวะ' (สภาพ) คือการทรงไว้ซึ่งสภาวะเป็นต้น และสภาวะนั้นย่อมมีแก่สภาวะเท่านั้น ไม่ใช่มีแก่อสภาวะ ท่านกล่าวด้วยอรรถาธิบายนี้ (ฝ่ายค้านกล่าวว่า) 'จงเป็นสภาวะเถิด แล้วจะเกิดอะไรขึ้น?' (วิสัชนาว่า) หากศัพท์ว่า 'ธรรม' ๓ ศัพท์ มีเนื้อความต่างกัน ในธรรม ๓ อย่างนั้น ธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งเป็นสภาวะ กุศล อกุศล หรืออัพยากตะ อย่างใดอย่างหนึ่งที่ไม่ต่างจากธรรมนั้น ก็เป็นสภาวะเพียงอย่างเดียว ส่วนธรรมทั้งหลายที่เหลืออีก ๒ อย่างซึ่งเป็นสภาวะ (ในตัวมันเอง) ก็จะกลายเป็นอสภาวะไป และกุศลเป็นต้น ๒ อย่างใดๆ ที่ไม่ต่างจากธรรมเหล่านั้น ก็จะเป็นอสภาวะไปด้วย แม้ธรรมหนึ่งเดียวที่ถูกยึดถือว่าเป็นสภาวะนั้น เมื่อไม่มีข้อกำหนดว่า 'ในศัพท์ว่าธรรม ๓ ศัพท์ที่มีรูปเสมอกันนี้ เนื้อความที่เป็นสภาวะนี้ย่อมมีได้เฉพาะในศัพท์นี้เท่านั้น' เมื่อเนื้อความของศัพท์อื่นเป็นสภาวะ (ศัพท์นี้) ก็ย่อมเป็นอสภาวะไป เพราะฉะนั้น เมื่อไม่ต่างจากอสภาวะนั้น ความเป็นอสภาวะก็ย่อมถึงแก่ธรรมนั้นด้วย จึงเป็นอันว่าย่อมถึงความเป็นอสภาวะแก่กุศลเป็นต้นแม้ทั้งหมด จริงอยู่ เมื่อความเป็นมนุษย์ไม่มีแก่พระอินทร์ ความเป็นมนุษย์ย่อมไม่มีแก่ศัพท์ว่า 'สักกะ' เป็นต้นที่ไม่ต่างจากพระอินทร์นั้น

Nanu [Pg.35] evamapi ekassa bhāvattaṃ vinā aññesaṃ abhāvattaṃ na sakkā vattuṃ, tattha ca ekeneva bhāvena bhavitabbanti niyamābhāvato tiṇṇampi bhāvatte siddhe tehi anaññesaṃ kusalādīnampi bhāvattaṃ siddhaṃ hotīti? Na hoti tiṇṇaṃ dhamma-saddānaṃ nānatthabhāvassa anuññātattā. Na hi tiṇṇaṃ bhāvatte nānatthatā atthi, anuññātā ca sā tayāti. Nanu tiṇṇaṃ dhammānaṃ abhāvattepi nānatthatā na siyāti? Mā hotu nānatthatā, tava pana nānatthataṃ paṭijānantassa ‘‘eso doso’’ti vadāmi, na pana mayā nānatthatā ekatthatā vā anuññātāti kuto me virodho siyāti. Atha vā abhāvattaṃ āpannehi dhammehi anaññe kusalādayopi abhāvā eva siyunti idaṃ vacanaṃ aniyamena ye keci dve dhammā abhāvattaṃ āpannā, tehi anaññesaṃ kusalādīsu yesaṃ kesañci dvinnaṃ kusalādīnaṃ abhāvattāpattiṃ sandhāya vuttaṃ ekassa bhāvattā. Yampi vuttaṃ ‘‘tehi ca añño kusalaparopi abhāvo siyā’’ti, taṃ aniyamadassanatthaṃ vuttaṃ, na sabbesaṃ abhāvasādhanatthaṃ. Ayañhi tattha attho akusalaparassa vā abyākataparassa vā dhammassa bhāvatte sati tehi añño kusalaparopi abhāvo siyāti.

มิใช่ว่า แม้เมื่อเป็นอย่างนี้ ก็ไม่สามารถจะกล่าวถึงความไม่มีอยู่ของสิ่งอื่น โดยเว้นจากความเป็นอยู่ของสิ่งหนึ่งได้หรือ? และในเรื่องนั้น เพราะไม่มีกฎเกณฑ์ว่าต้องมีอยู่ด้วยความเป็นอยู่เพียงอย่างเดียว เมื่อความเป็นอยู่ของทั้งสามอย่างสำเร็จแล้ว ความเป็นอยู่ของกุศลธรรมเป็นต้นที่มิใช่อื่นจากสิ่งเหล่านั้น ก็ย่อมสำเร็จด้วยมิใช่หรือ? ไม่เป็นเช่นนั้น เพราะความเป็นต่างกันแห่งความหมายของศัพท์ว่า "ธรรม" ทั้งสามอย่างนั้น ได้รับการยอมรับแล้ว. ก็ความเป็นต่างกันแห่งความหมายย่อมไม่มีในความเป็นอยู่ของทั้งสามอย่างนั้น และความเป็นต่างกันนั้น ท่านก็ยอมรับแล้วมิใช่หรือ? มิใช่ว่า แม้เมื่อธรรมทั้งสามไม่มีอยู่ ความเป็นต่างกันแห่งความหมายก็ไม่พึงมีหรือ? ขอความเป็นต่างกันแห่งความหมายอย่ามีเลย แต่ข้าพเจ้ากล่าวว่า "นี่คือโทษ" แก่ท่านผู้ยอมรับความเป็นต่างกันแห่งความหมายนั้น แต่ข้าพเจ้ามิได้ยอมรับความเป็นต่างกันแห่งความหมายหรือความเป็นความหมายเดียวกันเลย ดังนั้น ความขัดแย้งจะพึงมีแก่ข้าพเจ้าได้อย่างไร? อีกอย่างหนึ่ง คำกล่าวที่ว่า "กุศลธรรมเป็นต้นที่มิใช่อื่นจากธรรมทั้งหลายที่ถึงซึ่งความเป็นไม่มีอยู่ ก็พึงเป็นความไม่มีอยู่เท่านั้น" นี้ กล่าวโดยไม่กำหนดตายตัว โดยหมายถึงการถึงซึ่งความเป็นไม่มีอยู่ของกุศลธรรมสองอย่างใดๆ ในบรรดากุศลธรรมเป็นต้นที่มิใช่อื่นจากธรรมสองอย่างใดๆ ที่ถึงซึ่งความเป็นไม่มีอยู่ เพราะความเป็นอยู่ของสิ่งหนึ่ง. อนึ่ง คำที่กล่าวว่า "และกุศลธรรมอื่นจากสิ่งเหล่านั้นก็พึงเป็นความไม่มีอยู่" นั้น กล่าวเพื่อแสดงความไม่กำหนดตายตัว ไม่ใช่เพื่อพิสูจน์ความไม่มีอยู่ของทั้งหมด. ความหมายในเรื่องนั้นคือ เมื่อธรรมที่เป็นอกุศลหรือธรรมที่เป็นอัพยากตะมีอยู่ กุศลธรรมอื่นจากสิ่งเหล่านั้นก็พึงเป็นความไม่มีอยู่.

Sabbametaṃ akāraṇanti ettha kāraṇaṃ nāma yutti. Kusalakusalasaddānaṃ viya ekantaekatthataṃ, kusalarūpacakkhuma-saddānaṃ viya ekantanānatthatañca vikappetvā yāyaṃ punarutti chakkacatukkāpatti asambandhavirodhābhāvāpatti dosāropanayutti vuttā, sabbā sā ayutti, tathā ekatthanānatthatābhāvatoti vuttaṃ hoti. Yā yā anumati yathānumati anumatiyā anumatiyā vohārasiddhito. Anumatiyā anurūpaṃ vā yathānumati, yathā anumati pavattā, tathā tadanurūpaṃ vohārasiddhitoti attho. Anumati hi visesanavisesitabbābhāvato accantamabhinnesu katthaci kiriyāguṇādipariggahavisesena avivaṭasaddatthavivaraṇatthaṃ pavattā yathā ‘‘sakko indo purindado’’ti. Katthaci accantaṃ bhinnesu yathā ‘‘dhavo khadiro palāso ca ānīyantū’’ti. Katthaci visesanavisesitabbabhāvato bhedābhedavantesu seyyathāpi ‘‘nīluppalaṃ paṇḍitapuriso’’ti, tāya tāya anumatiyā tadanurūpañca te te vohārā siddhā. Tasmā ihāpi kusaladhamma-saddānaṃ visesanavisesitabbabhāvato visesatthasāmaññatthapariggahena samāne atthe bhedābhedayutte pavatti anumatāti [Pg.36] tāya tāya anumatiyā tadanurūpañca siddho eso vohāro. Tasmā vuttaṃ ‘‘sabbametaṃ akāraṇa’’nti.

คำว่า "ทั้งหมดนี้ไม่มีเหตุผล" ในที่นี้ คำว่า "เหตุผล" หมายถึง ยุติ (ความสมเหตุสมผล). การที่กล่าวถึงยุติในการกล่าวโทษว่ามีการกล่าวซ้ำซาก การถึงซึ่งข้อผิดพลาด ๖ หรือ ๔ ประการ การไม่เกี่ยวข้องกัน การขัดแย้งกัน และการถึงซึ่งความเป็นไม่มีอยู่ ซึ่งถูกกำหนดขึ้นโดยการแยกแยะความเป็นความหมายเดียวกันโดยเด็ดขาดเหมือนศัพท์ว่า "กุศล" และ "อกุศล" หรือความเป็นความหมายต่างกันโดยเด็ดขาดเหมือนศัพท์ว่า "กุศล" "รูป" และ "จักขุ" ทั้งหมดนั้นเป็นอายุตติ (ความไม่สมเหตุสมผล) คือกล่าวว่าไม่มีความเป็นความหมายเดียวกันหรือความหมายต่างกันอย่างนั้น. การอนุญาตใดๆ ย่อมสำเร็จตามการอนุญาต เพราะความสำเร็จแห่งโวหารด้วยการอนุญาตนั้นๆ. หรือ "ตามการอนุญาต" (ยถานุมติ) คือตามความเหมาะสมกับการอนุญาต, ความหมายคือ โวหารย่อมสำเร็จตามความเหมาะสมนั้นๆ ตามที่การอนุญาตดำเนินไป. แท้จริงแล้ว การอนุญาตย่อมดำเนินไปเพื่ออธิบายความหมายของศัพท์ที่ยังไม่เปิดเผย โดยการกำหนดลักษณะพิเศษ เช่น กิริยาหรือคุณ ในบางกรณีที่ไม่มีภาวะเป็นบทวิเสสนะและบทวิเสสยะในสิ่งที่ไม่แตกต่างกันเลย เช่น "สักกะ อินทะ ปุรินททะ". ในบางกรณีที่แตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง เช่น "จงนำต้นธวะ ต้นขทิระ และต้นปลาสมา". ในบางกรณีที่มีทั้งความแตกต่างและความไม่แตกต่างกัน เพราะมีภาวะเป็นบทวิเสสนะและบทวิเสสยะ เช่น "อุบลสีน้ำเงิน" "บัณฑิตบุรุษ" โวหารนั้นๆ ย่อมสำเร็จด้วยการอนุญาตนั้นๆ และตามความเหมาะสมกับการอนุญาตนั้น. เพราะฉะนั้น ในที่นี้ การดำเนินไปของศัพท์ว่า "กุศล" และ "ธรรม" ที่มีความเป็นไปในความหมายเดียวกันอันประกอบด้วยความแตกต่างและความไม่แตกต่าง โดยการกำหนดความหมายพิเศษและความหมายทั่วไป เพราะมีภาวะเป็นบทวิเสสนะและบทวิเสสยะ ย่อมได้รับการอนุญาต ดังนั้น โวหารนี้จึงสำเร็จตามการอนุญาตนั้นๆ และตามความเหมาะสมกับการอนุญาตนั้น. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "ทั้งหมดนี้ไม่มีเหตุผล".

Attano attano atthavisesaṃ tassa dīpentīti attanā pariggahitaṃ attanā vuccamānaṃ anavajjasukhavipākādikusalādibhāvaṃ dhamma-saddassa dīpenti tadatthassa tabbhāvadīpanavasenāti adhippāyo. Na hi dhamma-saddo kusalādibhāvo hotīti. Imināvāti ‘‘dhamma-saddo pariyattiādīsu dissatī’’tiādinā ‘‘attano sabhāvaṃ dhārentī’’tiādinā ca nayena. So hi sabbattha samāno, na kusala-saddo ārogyādīsu dissatīti ‘‘kucchite salayantī’’tiādiko, so ca visesanayo ‘‘ito paraṃ visesamattameva vakkhāmā’’ti etena apanītoti daṭṭhabbo. Na hi kusalādivisesaṃ gahetvā pavattā sukhāya vedanāya sampayuttātiādayo visesāti.

คำว่า "แสดงความหมายพิเศษของตนๆ แก่สิ่งนั้น" หมายถึง แสดงความเป็นกุศลเป็นต้น อันมีวิบากเป็นสุขไม่มีโทษเป็นต้น ซึ่งตนเองกำหนดไว้และกล่าวถึงด้วยตนเอง แก่ศัพท์ว่า "ธรรม" โดยนัยแห่งการแสดงความเป็นเช่นนั้นของความหมายนั้น. แท้จริงแล้ว ศัพท์ว่า "ธรรม" ย่อมไม่เป็นความเป็นกุศลเป็นต้น. คำว่า "ด้วยนัยนี้" หมายถึง ด้วยนัยที่ว่า "ศัพท์ว่า ธรรม ปรากฏในปริยัติเป็นต้น" และด้วยนัยที่ว่า "ทรงไว้ซึ่งสภาวะของตน" เป็นต้น. แท้จริงแล้ว ศัพท์นั้นย่อมเสมอกันในทุกที่ ส่วนศัพท์ว่า "กุศล" ที่ปรากฏในความหมายว่าความไม่มีโรคเป็นต้น เช่น "ย่อมกำจัดสิ่งที่น่ารังเกียจ" เป็นต้นนั้น ไม่เป็นเช่นนั้น และพึงทราบว่านัยพิเศษนั้นถูกยกเลิกไปแล้วด้วยคำว่า "จากนี้ไป เราจะกล่าวแต่ลักษณะพิเศษเท่านั้น". แท้จริงแล้ว ลักษณะพิเศษทั้งหลาย เช่น "ประกอบด้วยสุขเวทนา" เป็นต้น ที่ดำเนินไปโดยถือเอาลักษณะพิเศษของกุศลเป็นต้นนั้น ไม่ใช่ลักษณะพิเศษ (ที่ประสงค์ในที่นี้).

2. Sukhassa ca pahānāti ettha sukhindriyaṃ ‘‘sukha’’nti vuttaṃ, tañca sukhavedanāva hotīti ‘‘sukhavedanāyaṃ dissatī’’ti vuttaṃ, na pana ‘‘tisso imā, bhikkhave, vedanā sukhā vedanā’’tievamādīsu (saṃ. ni. 4.249 ādayo) sukha-saddo viya sukhavedanāsaddena samānatthattā. Ayañhi sukhindriyattho sukha-saddo kāyasukhanaṃ kāyānuggahaṃ sātavisesaṃ gahetvā pavatto, na pana sukhā vedanā ‘‘yaṃ kiñci vedanaṃ vedeti sukhaṃ vā (ma. ni. 1.409), yo sukhaṃ dukkhato’’tievamādīsu (saṃ. ni. 4.253) sukha-saddo viya sātasāmaññaṃ gahetvā pavattoti. Yasmiṃ sati sukhahetūnaṃ pavatti, taṃ sukhamūlaṃ. Buddhuppāde ca kāmasamatikkamādike virāge ca sati sukhahetūnaṃ puññapassaddhiādīnaṃ pavatti hotīti taṃ ‘‘sukhamūlaṃ sukha’’nti vuttaṃ. Sukhassa ca ārammaṇattā ‘‘rūpaṃ sukha’’nti vuttaṃ. Puññānīti yadidaṃ vacanaṃ, taṃ sukhassa ca adhivacanaṃ iṭṭhavipākassa adhivacanaṃ tadatthassa iṭṭhavipākavipaccanatoti attho. Sukhapaccayānaṃ rūpādīnaṃ iṭṭhānaṃ ṭhānaṃ okāso saggā nandanañcāti ‘‘sukhā saggā sukhaṃ nandana’’nti vuttaṃ. Diṭṭhadhammeti imasmiṃ attabhāve. Sukhavihārāti paṭhamajjhānavihārādī. Nīvaraṇādibyābādharahitattā ‘‘abyābajjhā’’ti vuttā. Sabbasaṅkhāradukkhanibbāpanato taṃnirodhattā vā ‘‘nibbānaṃ sukha’’nti vuttaṃ. Ādi-saddena ‘‘adukkhamasukhaṃ santaṃ, sukhamicceva bhāsita’’nti adukkhamasukhe. ‘‘Dvepi mayā, ānanda, [Pg.37] vedanā vuttā pariyāyena sukhā vedanā dukkhā vedanā’’ti (saṃ. ni. 4.267) sukhopekkhāsu ca iṭṭhāsūti evamādīsu pavatti saṅgahitā.

๒. ในคำว่า 'การละสุข' นี้ สุขินทรีย์ถูกเรียกว่า 'สุข' และสุขินทรีย์นั้นเป็นสุขเวทนาเท่านั้น จึงถูกเรียกว่า 'ปรากฏในสุขเวทนา' แต่ไม่ใช่เพราะคำว่า 'สุข' มีความหมายเหมือนกับคำว่า 'สุขเวทนา' เหมือนในประโยคว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๓ อย่างเหล่านี้ คือ สุขเวทนา' เป็นต้น (สํ. นิ. 4.249 เป็นต้น) เพราะคำว่า 'สุข' ในความหมายของสุขินทรีย์นี้ เป็นไปโดยถือเอาความสุขกาย ความอนุเคราะห์กาย และความเอิบอิ่มเป็นพิเศษ แต่ไม่ใช่เป็นไปโดยถือเอาความเอิบอิ่มทั่วไป เหมือนคำว่า 'สุข' ในประโยคว่า 'เวทนาใดๆ ที่เสวย สุขก็ดี' (ม. นิ. 1.409), 'ผู้ใดเห็นสุขโดยความเป็นทุกข์' เป็นต้น (สํ. นิ. 4.253) เมื่อสิ่งใดมีอยู่ การเป็นไปแห่งเหตุทั้งหลายแห่งสุขย่อมมี สิ่งนั้นชื่อว่าสุขมูล เมื่อมีการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้า และเมื่อมีความคลายกำหนัดในการก้าวล่วงกามเป็นต้น การเป็นไปแห่งเหตุแห่งสุข คือ บุญและความสงบระงับเป็นต้น ย่อมมี เพราะเหตุนั้น สิ่งนั้นจึงถูกเรียกว่า 'สุขมูลคือสุข' และเพราะรูปเป็นอารมณ์ของสุข จึงถูกเรียกว่า 'รูปคือสุข' คำว่า 'บุญ' นี้ เป็นชื่อของสุข และเป็นชื่อของวิบากที่น่าปรารถนา มีความหมายว่า เพราะความที่บุญนั้นให้ผลเป็นวิบากที่น่าปรารถนา สถานที่อันเป็นที่ตั้งของรูปเป็นต้นที่น่าปรารถนา อันเป็นปัจจัยแห่งสุข คือ สวรรค์และสวนนันทวัน จึงถูกเรียกว่า 'สวรรค์เป็นสุข สวนนันทวันเป็นสุข' คำว่า 'ในทิฏฐธรรม' หมายถึง ในอัตภาพนี้ คำว่า 'สุขวิหาร' หมายถึง ปฐมฌานวิหารเป็นต้น เพราะปราศจากความเบียดเบียนคือนิวรณ์เป็นต้น จึงถูกเรียกว่า 'อัพยาพัชฌา' (ความไม่เบียดเบียน) เพราะดับทุกข์แห่งสังขารทั้งปวง หรือเพราะเป็นที่ดับสังขารนั้น จึงถูกเรียกว่า 'นิพพานเป็นสุข' ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' ย่อมสงเคราะห์การเป็นไปในอทุกขมสุข ที่กล่าวว่า 'อทุกขมสุขที่สงบ เรียกว่าสุขนั่นเอง' และในอุเบกขาที่เป็นสุขและในอารมณ์ที่น่าปรารถนา ดังที่กล่าวว่า 'ดูกรอานนท์ เวทนา ๒ อย่าง คือ สุขเวทนา และทุกขเวทนา เรากล่าวโดยปริยาย' (สํ. นิ. 4.267) เป็นต้น

Dukkhavatthūti dukkhassa okāso. Attano paccayehi uppajjamānampi hi taṃ dukkhaṃ jātiādīsu vijjamānesu tabbatthukaṃ hutvā uppajjati. Dukkhapaccayeti dukkhahetumhi, dukkhassa janaketi attho. Dukkhapaccayaṭṭhāneti dukkhajanakakammassa sahāyabhūtānaṃ aniṭṭharūpādipaccayānaṃ ṭhāne. Paccayasaddo hi janake janakasahāye ca pavattatīti. Ādi-saddena ‘‘yadaniccaṃ taṃ dukkha’’ntiādinā (saṃ. ni. 3.15, 45-46, 76) saṅkhāradukkhādīsu pavatti daṭṭhabbā. Sampayutte vatthuñca karajakāyaṃ sukhayati laddhassāde anuggahite karotīti sukhā. Sukhāti vedanāsaddamapekkhitvā sukhabhāvamattassa appakāsanena napuṃsakaliṅgatā na katā. Sabhāvato saṅkappato ca yaṃ iṭṭhaṃ, tadanubhavanaṃ iṭṭhākārānubhavanaṃ vā iṭṭhānubhavanaṃ.

คำว่า 'ทุกขวัตถุ' หมายถึง โอกาสแห่งทุกข์ เพราะทุกข์นั้น แม้เกิดขึ้นด้วยปัจจัยของตน ก็ย่อมเกิดขึ้นโดยมีชาติเป็นต้นเป็นวัตถุ ในเมื่อชาติเป็นต้นมีอยู่ คำว่า 'ทุกขปัจจัย' หมายถึง ในเหตุแห่งทุกข์ คือ ธรรมผู้ให้เกิดทุกข์ คำว่า 'ในที่ตั้งแห่งทุกขปัจจัย' หมายถึง ในที่ตั้งแห่งปัจจัยมีรูปเป็นต้นที่ไม่น่าปรารถนา ซึ่งเป็นสหายของกรรมที่ให้เกิดทุกข์ เพราะคำว่า 'ปัจจัย' ย่อมเป็นไปในธรรมผู้ให้เกิด และในสหายของธรรมผู้ให้เกิด ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' พึงเห็นการเป็นไปในสังขารทุกข์เป็นต้น ดังที่กล่าวว่า 'สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์' เป็นต้น (สํ. นิ. 3.15, 45-46, 76) และธรรมที่สัมปยุตและกายที่เกิดจากกรรม ย่อมทำให้เป็นสุข คือย่อมทำความเอิบอิ่มในรสที่ได้รับแล้ว จึงเรียกว่า 'สุขา' คำว่า 'สุขา' นี้ ไม่ได้ทำเป็นนปุงสกลิงค์ เพราะไม่ได้แสดงเพียงสภาวะคือความสุข โดยมุ่งถึงคำว่า 'เวทนา' สิ่งใดน่าปรารถนาโดยสภาพและโดยความดำริ การเสวยสิ่งนั้น หรือการเสวยโดยอาการที่น่าปรารถนา เรียกว่า 'อิฏฐานุภวนะ' (การเสวยอารมณ์ที่น่าปรารถนา)

Samanti avisamaṃ. Samā ekībhāvūpagatā viya yuttā, samaṃ vā saha yuttāti yojetabbaṃ. Ekuppādāti eko samāno uppādo etesanti ekuppādā, samānapaccayehi sahuppattikāti attho. Sahuppattikānaṃ rūpārūpānañca aññamaññasampayuttatā āpajjeyyāti ‘‘ekanirodhā’’ti vuttaṃ, ye samānuppādā samānanirodhā ca, te sampayuttāti rūpārūpānaṃ aññamaññasampayogo nivārito hoti. Evamapi avinibbhogarūpānaṃ aññamaññasampayuttatā āpajjeyyāti ‘‘ekavatthukā’’ti vuttaṃ, ye ekuppādā ekanirodhā ekavatthukā ca, te sampayuttāti. Evamapi avinibbhogarūpesu ekaṃ mahābhūtaṃ sesamahābhūtopādārūpānaṃ nissayapaccayo hotīti tena tāni ekavatthukānīti, cakkhādinissayabhūtāni vā bhūtāni ekaṃ vatthu etesu sannissitanti ekavatthukānīti kappentassa tesaṃ sampayuttatāpatti siyāti tannivāraṇatthaṃ ‘‘ekārammaṇā’’ti vuttaṃ, ye ekuppādā…pe… ekārammaṇā ca honti, te sampayuttāti. Paṭilomato vā ekārammaṇāti vutte ekavīthiyañca pañcaviññāṇasampaṭicchanānaṃ nānāvīthiyaṃ parasantāne ca ekasmiṃ ārammaṇe uppajjamānānaṃ bhinnavatthukānaṃ sampayuttatā āpajjeyyāti ‘‘ekavatthukā’’ti vuttaṃ, ye ekavatthukā hutvā ekārammaṇā, te sampayuttāti. Evamapi sampaṭicchanasantīraṇādīnaṃ sampayuttatā āpajjeyyāti ‘‘ekanirodhā’’ti vuttaṃ, ye ekanirodhā [Pg.38] hutvā ekavatthukā ekārammaṇā, te sampayuttāti. Kiṃ pana nānuppādāpi evaṃ tividhalakkhaṇā honti, atha ekuppādā evāti vicāraṇāya ekuppādā eva evaṃ tividhalakkhaṇā hontīti dassanatthaṃ ‘‘ekuppādā’’ti vuttaṃ.

คำว่า 'สม' หมายถึง ไม่แปลกกัน พึงประกอบความว่า 'สม' คือ ประกอบกันเหมือนถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน หรือประกอบกันพร้อมกัน คำว่า 'เอกุปปาทา' หมายถึง สิ่งเหล่านี้มีอุปบาทอันเดียวกัน คือ มีการเกิดขึ้นพร้อมกันด้วยปัจจัยเดียวกัน เพราะเมื่อรูปและอรูปที่เกิดพร้อมกันพึงถึงความเป็นสัมปยุตแก่กันและกัน จึงกล่าวว่า 'เอกนิโรธา' (มีนิโรธเดียวกัน) สิ่งใดมีอุปบาทเดียวกันและมีนิโรธเดียวกัน สิ่งนั้นเป็นสัมปยุต ดังนี้ การสัมปยุตกันและกันของรูปและอรูปจึงถูกห้ามไว้ แม้ดังนี้ หากอวินิพโภครูปพึงถึงความเป็นสัมปยุตกันและกัน จึงกล่าวว่า 'เอกวัตถุกา' (มีวัตถุเดียวกัน) สิ่งใดมีอุปบาทเดียวกัน มีนิโรธเดียวกัน และมีวัตถุเดียวกัน สิ่งนั้นเป็นสัมปยุต แม้ดังนี้ ในอวินิพโภครูป มหาภูตหนึ่งย่อมเป็นนิสสยปัจจัยแก่มหาภูตที่เหลือและอุปาทารูป เพราะเหตุนั้น สิ่งเหล่านั้นจึงมีวัตถุเดียวกัน หรือมหาภูตทั้งหลายที่เป็นที่อาศัยของจักขุเป็นต้น หรือว่าวัตถุอย่างหนึ่งอาศัยอยู่ในมหาภูตเหล่านั้น เมื่อบุคคลกำหนดว่าสิ่งเหล่านั้นมีวัตถุเดียวกัน ความเป็นสัมปยุตของสิ่งเหล่านั้นพึงมีได้ เพื่อห้ามความนั้น จึงกล่าวว่า 'เอการัมมณา' (มีอารมณ์เดียวกัน) สิ่งใดมีอุปบาทเดียวกัน...ลฯ...และมีอารมณ์เดียวกัน สิ่งนั้นเป็นสัมปยุต หรือโดยปฏิโลม เมื่อกล่าวว่า 'เอการัมมณา' หากความเป็นสัมปยุตแห่งปัญจวิญญาณและสัมปฏิจฉนะที่เกิดขึ้นในวิถีเดียวกัน หรือในวิถีต่างกัน ในสันดานอื่น และมีวัตถุต่างกัน แต่เกิดขึ้นในอารมณ์เดียวกัน พึงมี จึงกล่าวว่า 'เอกวัตถุกา' (มีวัตถุเดียวกัน) สิ่งใดมีวัตถุเดียวกันและมีอารมณ์เดียวกัน สิ่งนั้นเป็นสัมปยุต แม้ดังนี้ หากความเป็นสัมปยุตแห่งสัมปฏิจฉนะและสันตีรณะเป็นต้น พึงมี จึงกล่าวว่า 'เอกนิโรธา' (มีนิโรธเดียวกัน) สิ่งใดมีนิโรธเดียวกัน มีวัตถุเดียวกัน และมีอารมณ์เดียวกัน สิ่งนั้นเป็นสัมปยุต ในการพิจารณาว่า สิ่งที่ไม่มีอุปบาทเดียวกันก็มีลักษณะ ๓ อย่างนี้ หรือว่าเฉพาะสิ่งที่มีอุปบาทเดียวกันเท่านั้น เพื่อแสดงว่า เฉพาะสิ่งที่มีอุปบาทเดียวกันเท่านั้นที่มีลักษณะ ๓ อย่างนี้ จึงกล่าวว่า 'เอกุปปาทา'

3. Vipakkabhāvamāpannānaṃ arūpadhammānanti yathā sālibījādīnaṃ phalāni taṃsadisāni nibbattāni vipakkāni nāma honti, vipākaniruttiñca labhanti, na mūlaṅkurapattakhandhanāḷāni, evaṃ kusalākusalānaṃ phalāni arūpadhammabhāvena sārammaṇabhāvena sukkakaṇhādibhāvena ca taṃsadisāni vipakkabhāvamāpannānīti vipākaniruttiṃ labhanti, na rūpadhammā kammanibbattāpi kammāsadisāti dassetuṃ vuttaṃ. Jātijarāsabhāvāti jāyanajīraṇasabhāvā. Vipākapakatikāti vipaccanapakatikā. Vipaccanasabhāvatā ca anupacchinnāvijjātaṇhāmānasantāne sabyāpāratā, tena abhiññādikusalānaṃ bhāvanāyapahātabbādiakusalānañca vipākānuppādanepi vipākadhammatā siddhā hoti. Vipakkabhāvanti cettha bhāva-saddena sabhāvo eva vutto. Taṃ yathāvuttaṃ vipakkasabhāvaṃ dutiyassa vuttaṃ vipaccanasabhāvañca gahetvā ‘‘ubhayasabhāvapaṭikkhepavasenā’’ti āha.

๓. อรูปธรรมทั้งหลายที่ถึงซึ่งความเป็นวิบากนั้น เหมือนผลของข้าวสาลีเป็นต้นที่เกิดขึ้นคล้ายคลึงกับสิ่งนั้น ชื่อว่าวิบาก และย่อมได้ชื่อว่าวิบาก ไม่ใช่ราก หน่อ ใบ ลำต้น และปล้อง ฉันใด ผลของกุศลและอกุศลทั้งหลายก็ฉันนั้น ย่อมได้ชื่อว่าวิบาก เพราะถึงซึ่งความเป็นวิบากที่คล้ายคลึงกับสิ่งนั้น โดยความเป็นอรูปธรรม โดยความเป็นธรรมที่มีอารมณ์ โดยความเป็นธรรมขาวและดำเป็นต้น ที่กล่าวมานี้ก็เพื่อแสดงว่า รูปธรรมทั้งหลายแม้มีกรรมเป็นสมุฏฐานก็ไม่คล้ายคลึงกับกรรม คำว่า "ชาติชราสภาวะ" คือมีสภาพเกิดและแก่ คำว่า "วิปากปกติกา" คือมีปกติให้ผล และความเป็นสภาพที่ให้ผลนั้น คือการมีกิจในสันดานที่อวิชชา ตัณหา และมานะยังไม่ขาด ด้วยเหตุนั้น แม้ในกรณีที่กุศลมีอภิญญาเป็นต้น และอกุศลที่มีภาวนาปหาตัพพะเป็นต้น ไม่ให้ผล ก็ยังชื่อว่ามีวิบากธรรมเป็นอันสำเร็จแล้ว ในคำว่า "วิปักกภาวัง" นี้ คำว่า "ภาวะ" หมายถึงสภาพนั่นเอง ท่านกล่าวว่า "โดยการปฏิเสธสภาพทั้งสอง" โดยถือเอาสภาพแห่งวิบากที่กล่าวมาแล้ว และสภาพแห่งการให้ผลที่กล่าวไว้ในลำดับที่สอง

4. Upetena ādinnā upādinnā. Kiṃ pana taṃ upetaṃ, kena ca upetaṃ, kathañca upetaṃ, ke ca tena ādinnāti? Sati ca lokuttarānaṃ kesañci ārammaṇabhāve tannivattanatthaṃ upetasaddasambandhinā upaya-saddena vuccamānāhi catubbidhupādānabhūtāhi taṇhādiṭṭhīhi upetaṃ, tehi ca ārammaṇakaraṇavasena upetaṃ, na samannāgamavasena. Sati ca sabbatebhūmakadhammānaṃ upādānārammaṇatte yehi vipākakaṭattārūpāni amhehi nibbattattā amhākaṃ etāni phalānīti gaṇhantehi viya ādinnāni, tāni tebhūmakakammāni kammabhāvena ekattaṃ upanetvā upetanti idha gahitāni. Tehi ca nibbattāni vipākakaṭattārūpāni upādinnā dhammāti sabbametaṃ dassetuṃ ‘‘ārammaṇakaraṇavasenā’’tiādi vuttaṃ. Ayañca atthanayo yathāsambhavaṃ yojetabbo, na vacanānupubbenāti. Etthāha – yadi ārammaṇakaraṇavasena taṇhādiṭṭhīhi upetena ādinnā upādinnā, sabbatebhūmakadhammā ca taṇhādīnaṃ ārammaṇā honti, na ca upetasaddo kamme eva niruḷho, tena kammasseva gahaṇe kāraṇaṃ natthi, tasmā sabbatebhūmakadhammapaccayuppannānaṃ [Pg.39] avijjādihetūhi nibbattānaṃ saṅkhārādiphalānaṃ upādinnattaṃ āpajjati tesampi tehiphalabhāvena gahitattā. Upa-saddena ca upetatāmattaṃ jotitaṃ, na ārammaṇakaraṇaṃ samannāgamanivattakaṃ, ādinna-saddena ca gahitatāmattaṃ vuttaṃ, na kammasamuṭṭhānatāviseso. Tasmā sabbapaccayuppannānaṃ upādinnattaṃ āpajjatīti? Nāpajjati bodhaneyyajjhāsayavasena desanāpavattito. Yesañhi bodhanatthaṃ ‘‘upādinnā’’ti etaṃ vuttaṃ, te teneva vacanena yathāvuttappakāre dhamme bujjhiṃsu, etarahi pana tāvatā bujjhituṃ asakkontena sutvā tadattho veditabboti esā atthavibhāvanā katā ‘‘kammunā’’ti.

๔. สิ่งที่ถูกยึดมั่นด้วยสิ่งที่เข้าไปถึงแล้ว ชื่อว่าอุปาทินนะ ก็สิ่งนั้นคืออะไร เข้าไปถึงด้วยอะไร เข้าไปถึงอย่างไร และใครยึดมั่นสิ่งนั้น? เมื่อโลกุตตรธรรมบางอย่างเป็นอารมณ์ เพื่อป้องกันสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า "อุปิตะ" (สิ่งที่เข้าไปถึงแล้ว) ด้วยคำว่า "อุปะ" ซึ่งสัมพันธ์กับคำว่า "อุปิตะ" อันได้แก่ตัณหาและทิฏฐิที่เป็นอุปาทาน ๔ อย่าง และเข้าไปถึงโดยความเป็นอารมณ์ ไม่ใช่โดยความพรั่งพร้อม และเมื่อธรรมในภูมิสามทั้งหมดเป็นอารมณ์แห่งอุปาทาน กรรมในภูมิสามเหล่านั้นที่ยึดมั่นแล้ว เหมือนกับผู้ที่ยึดมั่นว่า "วิบากและกัตตัตตารูปเหล่านี้เกิดขึ้นจากเรา จึงเป็นผลของเรา" กรรมเหล่านั้นถูกนำมาเป็นอันเดียวกันโดยความเป็นกรรม จึงถูกถือว่าเป็น "อุปิตะ" ในที่นี้ และวิบากและกัตตัตตารูปที่เกิดขึ้นจากกรรมเหล่านั้น ชื่อว่าอุปาทินนธรรม คำทั้งหมดนี้กล่าวมาเพื่อแสดงว่า "โดยความเป็นอารมณ์" เป็นต้น และนัยแห่งความหมายนี้พึงประกอบตามสมควร ไม่ใช่ตามลำดับคำ ในที่นี้มีผู้กล่าวว่า – หากว่าสิ่งที่ถูกยึดมั่นด้วยสิ่งที่เข้าไปถึงแล้วด้วยตัณหาและทิฏฐิโดยความเป็นอารมณ์ ชื่อว่าอุปาทินนะ และธรรมในภูมิสามทั้งหมดก็เป็นอารมณ์ของตัณหาเป็นต้น และคำว่า "อุปิตะ" ก็ไม่ได้หมายถึงกรรมโดยเฉพาะ ด้วยเหตุนั้นจึงไม่มีเหตุผลที่จะถือเอาเฉพาะกรรม ดังนั้น ผลของสังขารเป็นต้นที่เกิดขึ้นจากเหตุมีอวิชชาเป็นต้น ซึ่งเป็นธรรมที่เกิดขึ้นจากปัจจัยทั้งหมด ก็ย่อมถึงความเป็นอุปาทินนะ เพราะสิ่งเหล่านั้นก็ถูกยึดมั่นโดยความเป็นผล และด้วยคำว่า "อุปะ" ก็เพียงแต่แสดงความเป็นสิ่งที่เข้าไปถึงเท่านั้น ไม่ใช่การทำเป็นอารมณ์ที่ปฏิเสธความพรั่งพร้อม และด้วยคำว่า "อาทินนะ" ก็เพียงแต่กล่าวถึงความเป็นสิ่งที่ถูกยึดมั่นเท่านั้น ไม่ใช่ลักษณะพิเศษของการเกิดขึ้นจากกรรม ดังนั้น ธรรมที่เกิดขึ้นจากปัจจัยทั้งหมดก็ย่อมถึงความเป็นอุปาทินนะใช่หรือไม่? ไม่ถึง เพราะการแสดงธรรมดำเนินไปตามอัธยาศัยของผู้ที่พึงรู้ เพราะผู้ที่พึงรู้ที่คำว่า "อุปาทินนะ" นี้กล่าวมาเพื่อการรู้ของเขา ย่อมรู้ธรรมตามที่กล่าวมาแล้วด้วยคำนั้น แต่ในปัจจุบันนี้ ผู้ที่ไม่สามารถรู้ได้ด้วยเพียงเท่านั้น เมื่อได้ฟังแล้วพึงรู้ความหมายนั้น การจำแนกความหมายนี้จึงได้ทำไว้ว่า "ด้วยกรรม"

Ayaṃ pana aparo attho daṭṭhabbo – upa-saddo upetaṃ dīpeti. Ayañhi upa-saddo samāse payujjamāno ‘‘atimālā’’tiādīsu ati-saddo viya atikkamanaṃ sasādhanaṃ upagamanaṃ sasādhanaṃ vadati, upagamanañca upādānaupayo, tena upagataṃ upetaṃ. Kiṃ pana tanti? Yaṃ asati upādāne na hoti, taṃ ‘‘upādānapaccayā bhavo’’ti evaṃ vuttaṃ tebhūmakakammaṃ paccayabhāvena purimajātuppannena upādānena upagatattā ‘‘upeta’’nti vuccati. Na hi koci anupaggamma anicchanto kammaṃ karotīti. Tena upetena kammunā punabbhavassa ādānaṃ hoti. Kammunā hi sāsavena sattā ādiyanti punabbhavaṃ, tasmā ādātabbabhāvena pākaṭo punabbhavo. So ca upapattibhavo tebhūmakavipākakaṭattārūpasaṅgaho ‘‘bhavapaccayā jātī’’ti ettha jātivacane samavaruddhoti upādinnavacanena upapattibhavo vuccati, upapattibhavo ca tebhūmakavipākakaṭattārūpānīti dhātukathāyaṃ pakāsitametaṃ. Tasmā upetena ādinnāti te eva dhammā vuccantīti siddho ayamatthoti. Upādinna-saddassa atthaṃ vatvā taṃ vissajjetvā upādāniya-saddassa visuṃ upādinnasaddānapekkhaṃ atthaṃ vattuṃ ‘‘ārammaṇabhāvaṃ upagantvā’’tiādimāha. Tasmā eva avisesetvā ‘‘upādānassa ārammaṇapaccayabhūtānametaṃ adhivacana’’nti vuttaṃ. Taṃ pana upādāniyaṃ upādinnaṃ anupādinnanti duvidhaṃ. Tasmā taṃ visesanena dassento ‘‘upādinnā ca te upādāniyā cā’’tiādimāha.

อนึ่ง พึงเห็นความหมายอื่นอีกว่า – คำว่า "อุปะ" แสดงถึงสิ่งที่เข้าไปถึงแล้ว เพราะคำว่า "อุปะ" นี้เมื่อใช้ในสมาส ย่อมกล่าวถึงการก้าวล่วงพร้อมด้วยเครื่องมือ และการเข้าไปถึงพร้อมด้วยเครื่องมือ เหมือนคำว่า "อติ" ในคำว่า "อติมาลา" เป็นต้น และการเข้าไปถึงนั้นคือการเข้าถึงอุปาทาน ด้วยเหตุนั้น สิ่งที่เข้าไปถึงแล้วจึงชื่อว่า "อุปิตะ" ก็สิ่งนั้นคืออะไร? สิ่งที่ไม่มีเมื่อไม่มีอุปาทาน สิ่งนั้นคือกรรมในภูมิสามที่กล่าวไว้ว่า "ภพมีอุปาทานเป็นปัจจัย" ซึ่งเข้าไปถึงแล้วด้วยอุปาทานที่เกิดขึ้นในชาติก่อนโดยความเป็นปัจจัย จึงเรียกว่า "อุปิตะ" เพราะไม่มีใครทำกรรมโดยไม่เข้าไปถึงและไม่ปรารถนา ด้วยกรรมที่เข้าไปถึงแล้วนั้น ย่อมมีการยึดถือภพใหม่ เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมยึดถือภพใหม่ด้วยกรรมที่เป็นไปกับอาสวะ ด้วยเหตุนั้น ภพใหม่จึงปรากฏโดยความเป็นสิ่งที่พึงยึดถือ และภพคือการอุบัติอันเป็นที่รวมของวิบากและกัตตัตตารูปในภูมิสามนั้น ย่อมรวมอยู่ในคำว่า "ชาติ" ในประโยคว่า "ภพมีชาติเป็นปัจจัย" ด้วยเหตุนั้น ภพคือการอุบัติจึงเรียกว่า "อุปาทินนะ" ด้วยคำว่า "อุปาทินนะ" และภพคือการอุบัติคือวิบากและกัตตัตตารูปในภูมิสาม สิ่งนี้ได้แสดงไว้ในธาตุกถา ด้วยเหตุนั้น เมื่อกล่าวว่า "สิ่งที่ถูกยึดมั่นด้วยสิ่งที่เข้าไปถึงแล้ว" จึงหมายถึงธรรมเหล่านั้นนั่นเอง ความหมายนี้จึงสำเร็จแล้ว หลังจากกล่าวความหมายของคำว่า "อุปาทินนะ" และอธิบายแล้ว เพื่อจะกล่าวความหมายของคำว่า "อุปาทานิยะ" โดยเฉพาะ โดยไม่ขึ้นกับคำว่า "อุปาทินนะ" จึงกล่าวว่า "เข้าไปถึงความเป็นอารมณ์" เป็นต้น ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวโดยไม่แยกแยะว่า "คำนี้เป็นชื่อของธรรมที่เป็นอารมณ์ปัจจัยของอุปาทาน" แต่อุปาทานิยะนั้นมีสองอย่าง คืออุปาทินนะและอนุปาทินนะ ด้วยเหตุนั้น เพื่อแสดงสิ่งนั้นโดยการจำแนก จึงกล่าวว่า "สิ่งเหล่านั้นเป็นทั้งอุปาทินนะและอุปาทานิยะ" เป็นต้น

5. Saṃkilesoti dasa kilesavatthūni vuccanti. Saṃkiliṭṭhāti tehi vibādhitā upatāpitā ca. Te pana yasmā saṃkilesasampayuttā ekuppādādīhi ninnānattā ekībhāvamiva gatā visādīhi viya sappiādayo vidūsitā [Pg.40] malīnā vibādhitā upatāpitā ca nāma honti, tasmā āha ‘‘saṃkilesena samannāgatā saṃkiliṭṭhā’’ti. Saṃkilesaṃ arahantīti saṃkilesassa ārammaṇabhāvena taṃ laddhuṃ arahantīti attho. Ārammaṇabhāvānatikkamanatoti etena saṃkilesānatikkamanameva dasseti, vatthayugikasuṅkasālikasaddānaṃ viya saṃkilesika-saddassa pavatti veditabbā.

๕. คำว่า สังกิเลส ได้แก่ กิเลสวัตถุ ๑๐ อย่าง. คำว่า สังกิลิฏฐะ ได้แก่ ธรรมที่ถูกกิเลสเหล่านั้นเบียดเบียนและทำให้เดือดร้อน. ก็เพราะธรรมเหล่านั้นประกอบด้วยสังกิเลส มีความเกิดขึ้นเป็นต้นอย่างเดียวกัน ไม่มีความต่างกัน ย่อมถึงความเป็นอันเดียวกัน เหมือนเนยใสเป็นต้นที่ถูกยาพิษเป็นต้นทำให้เสียไป ย่อมชื่อว่าเศร้าหมอง ถูกเบียดเบียน และทำให้เดือดร้อน ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “สังกิลิฏฐะ คือ ธรรมที่ประกอบด้วยสังกิเลส”. คำว่า สังกิเลสัง อรหันติ หมายความว่า ควรได้สังกิเลสนั้นโดยความเป็นอารมณ์ของสังกิเลส. ด้วยคำว่า “ไม่ล่วงเลยความเป็นอารมณ์” นี้ ย่อมแสดงถึงการไม่ล่วงเลยสังกิเลสเท่านั้น พึงทราบการใช้คำว่า สังกิเลสิกะ เหมือนคำว่า วัตถุยุกิกะ และ สุงกสาลิกะ.

6. Saha vitakkena hontīti vacanaseso yojetabbo avuccamānassapi bhavati-atthassa viññāyamānattā. Mattāti pamāṇavācakaṃ ekaṃ padanti gahetvā ‘‘vicārova mattā etesa’’nti attho vutto. Aññattha avippayogīsu vitakkavicāresu vicārova etesaṃ mattā, tato uddhaṃ vitakkena sampayogaṃ na gacchantīti attho. Ayamaparo attho – matta-saddo visesanivattiattho. Savitakkasavicārā dhammā hi vitakkavisiṭṭhena vicārena savicārā, ete pana vicāramattena vitakkasaṅkhātavisesarahitena, tasmā ‘‘vicāramattā’’ti vuccanti, vicāramattavantoti attho. Vicāramattavacanena avitakkatte siddhe avitakkānaṃ aññesampi atthibhāvajotanatthaṃ avitakkavacanaṃ. Avitakkā hi vicāramattā ca santi avicārā cāti nivattetabbā gahetabbā ca honti, tesu avuccamānesu nivattetabbagahetabbassa adassitattā vicāramattāvaavitakkāti āpajjeyyāti. Visesanavisesitabbabhāvo pana yathākāmaṃ hotīti sāmaññena avitakkabhāvena saha vicāramattatāya dhammavisesanabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘avitakkavicāramattā’’ti padānukkamo kato.

๖. พึงประกอบบทที่เหลือว่า “ย่อมเป็นไปพร้อมด้วยวิตก” เพราะถึงแม้ไม่ได้กล่าวไว้ ก็พึงทราบความหมายว่า “ย่อมมี”. คำว่า มัตตะ เป็นบทที่แสดงประมาณ จึงถือเอาความหมายว่า “วิจารเท่านั้นเป็นประมาณของธรรมเหล่านั้น” ดังนี้. ในที่อื่น วิตกและวิจารที่ไม่มีการพลัดพรากกัน วิจารเท่านั้นเป็นประมาณของธรรมเหล่านั้น หมายความว่า ธรรมเหล่านั้นไม่ประกอบด้วยวิตกยิ่งไปกว่านั้น. อีกนัยหนึ่ง คำว่า มัตตะ มีความหมายว่า “เว้นจากคุณวิเศษ”. ธรรมที่เป็นสวิตกสวิจาร ย่อมเป็นสวิจารด้วยวิจารที่ประกอบด้วยวิตก แต่ธรรมเหล่านี้เป็นเพียงวิจารเท่านั้น ปราศจากคุณวิเศษที่ชื่อว่าวิตก ฉะนั้น จึงเรียกว่า “วิจารมัตตะ” หมายความว่า มีเพียงวิจารเท่านั้น. เมื่อความเป็นอวิตกสำเร็จด้วยคำว่า “วิจารมัตตะ” แล้ว การกล่าวคำว่า “อวิตก” ก็เพื่อแสดงว่ามีธรรมอื่นที่เป็นอวิตกอยู่ด้วย. เพราะธรรมที่เป็นอวิตกนั้น มีทั้งที่เป็นวิจารมัตตะและที่เป็นอวิจาร ซึ่งพึงละและพึงถือเอา หากไม่กล่าวถึงธรรมเหล่านั้น ก็จะไม่แสดงถึงสิ่งที่พึงละและพึงถือเอา และจะกลายเป็นว่า “วิจารมัตตะเท่านั้นเป็นอวิตก” ไป. ส่วนความเป็นบทขยายและบทที่ถูกขยายนั้น ย่อมเป็นไปตามความพอใจ ฉะนั้น เพื่อแสดงความเป็นคุณบทของธรรมด้วยความเป็นอวิตกพร้อมกับความเป็นวิจารมัตตะโดยทั่วไป จึงเรียงลำดับบทว่า “อวิตกวิจารมัตตะ” ดังนี้.

Atha vā savicārā duvidhā savitakkā avitakkā ca, tesu avitakke nivattetuṃ ādipadaṃ vuttaṃ. Avicārā ca duvidhā savitakkā avitakkā ca, tesu savitakke nivattetuṃ tatiyapadaṃ vuttaṃ. Ye pana dvīhipi nivattitā avitakkā savitakkā ca savicārā avicārā ca, tesu aññataradassanaṃ vā kattabbaṃ siyā ubhayadassanaṃ vā. Ubhayadassane kariyamāne yadi ‘‘savitakkasavicārā’’ti vucceyya, ādipadatthatāva āpajjati. Atha ‘‘avitakkaavicārā’’ti vucceyya, antapadatthatā. Atha pana ‘‘avitakkasavicārā savitakkaavicārā’’ti vucceyya, ajjhattabahiddhānaṃ viya atthantarābhāvo vā saṅkaradoso vā ekasseva savitakkāvitakkatāsavicārāvicāratāvirodho vā āpajjeyya, tasmā [Pg.41] aññataradassanena itarampi pakāsetuṃ avitakkavacanena dvippakāresu vattabbesu savitakkaavicāre nivattetvā avitakkasavicāre dassento āha ‘‘avitakkavicāramattā’’ti. Atha vā vitakkābhāvena ete vicāramattā, na vicārato aññassa kassaci dhammassa abhāvāti dassetuṃ avitakkavacanena vicāramattā visesitā.

อีกนัยหนึ่ง ธรรมที่เป็นสวิจารมี ๒ อย่าง คือ สวิตกะ และ อวิตกะ ในธรรมเหล่านั้น บทแรก (สวิตกะ) กล่าวไว้เพื่อละอวิตกะ. และธรรมที่เป็นอวิจารมี ๒ อย่าง คือ สวิตกะ และ อวิตกะ ในธรรมเหล่านั้น บทที่สาม (อวิตกะ) กล่าวไว้เพื่อละสวิตกะ. ส่วนธรรมที่ถูกละด้วยบททั้งสอง คือ อวิตกะและสวิตกะ และสวิจารและอวิจาร ในธรรมเหล่านั้น พึงแสดงอย่างใดอย่างหนึ่ง หรือพึงแสดงทั้งสองอย่าง. หากแสดงทั้งสองอย่าง ถ้ากล่าวว่า “สวิตกสวิจาร” ก็จะกลายเป็นความหมายของบทแรก. ถ้ากล่าวว่า “อวิตกอวิจาร” ก็จะกลายเป็นความหมายของบทสุดท้าย. แต่ถ้ากล่าวว่า “อวิตกสวิจาร สวิตกอวิจาร” ก็จะเกิดความไม่มีความหมายอื่น หรือความผิดพลาดในการปะปนกัน หรือความขัดแย้งกันของความเป็นสวิตกอวิตกและสวิจารอวิจารในสิ่งเดียวกัน เหมือนกับภายในและภายนอก ฉะนั้น เพื่อแสดงอีกอย่างหนึ่งด้วยการแสดงอย่างใดอย่างหนึ่ง จึงละสวิตกอวิจารในธรรม ๒ ประเภทที่พึงกล่าวถึงด้วยคำว่า “อวิตก” แล้วแสดงอวิตกสวิจาร จึงตรัสว่า “อวิตกวิจารมัตตะ”. อีกนัยหนึ่ง ธรรมเหล่านี้เป็นวิจารมัตตะเพราะไม่มีวิตก และเพื่อแสดงว่าไม่มีธรรมอื่นใดนอกจากวิจาร จึงขยายคำว่า “วิจารมัตตะ” ด้วยคำว่า “อวิตก”.

7. Upekkhatīti vedayamānāpi majjhattavedanā sukhākāre dukkhākāre ca udāsinā hotīti attho. Atha vā upetā yuttā sukhadukkhānaṃ aviruddhā ikkhā anubhavanaṃ upekkhā. Visesadassanavasenāti nānattadassanavasena. Yadi hi pītisahagatā eva sukhasahagatā siyuṃ, ‘‘pītisahagatā’’ti eteneva siddhattā ‘‘sukhasahagatā’’ti idaṃ na vattabbaṃ siyā, ‘‘sukhasahagatā’’ti vā vuccamāne ‘‘pītisahagatā’’ti na vattabbaṃ, tato tikaṃ pūrentena dukkhasahagatapadaṃ vattabbaṃ siyā, evañca sati ‘‘vedanāttiko evāya’’nti vuttavacanaṃ āpajjati, tasmā ‘‘pītisahagatā’’ti vatvā ‘‘sukhasahagatā’’ti vadanto pītivippayuttampi sukhaṃ atthīti tatiyajjhānakāyaviññāṇasampayuttaṃ sukhaṃ sappītikasukhato bhinnaṃ katvā dassetīti adhippāyo. Atha vā pītisukhānaṃ dubbiññeyyanānattānaṃ nānattadassanatthaṃ ayaṃ tiko vutto. ‘‘Pītisahagatā’’ti ettha hi sukhekadeso saṅgahito, na pīti. ‘‘Sukhasahagatā’’ti ettha pīti saṅgahitā, na sukhaṃ. Pītivippayuttasukhasahagatā ca purimena asaṅgahitā pacchimena saṅgahitāti siddho pītisukhānaṃ visesoti.

๗. คำว่า อุเปกขติ หมายความว่า เวทนาที่เป็นกลางๆ แม้กำลังเสวยอารมณ์ ก็ย่อมเป็นอุเบกขาในลักษณะแห่งสุขและลักษณะแห่งทุกข์. อีกนัยหนึ่ง อุเบกขา คือ การเห็น การประสบ ที่เข้าถึง ที่ประกอบ ที่ไม่ขัดแย้งกับสุขและทุกข์. โดยนัยแห่งการแสดงความพิเศษ หมายถึง โดยนัยแห่งการแสดงความแตกต่างกัน. หากธรรมที่สหรคตด้วยปีติเท่านั้นเป็นธรรมที่สหรคตด้วยสุขไซร้ เมื่อเป็นเช่นนั้น การกล่าวว่า “สหรคตด้วยปีติ” ก็จะสำเร็จด้วยบทนี้แล้ว ไม่พึงกล่าวคำว่า “สหรคตด้วยสุข” หรือเมื่อกล่าวว่า “สหรคตด้วยสุข” ก็ไม่พึงกล่าวว่า “สหรคตด้วยปีติ” จากนั้น เพื่อให้ครบไตรบท ก็พึงกล่าวบทว่า “สหรคตด้วยทุกข์” และเมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จะกลายเป็นคำกล่าวที่ว่า “นี้เป็นเพียงไตรบทแห่งเวทนา” ฉะนั้น การกล่าวว่า “สหรคตด้วยปีติ” แล้วกล่าวว่า “สหรคตด้วยสุข” จึงมีอัธยาศัยเพื่อแสดงว่า สุขที่ปราศจากปีติก็มีอยู่ คือสุขในตติยฌานและสุขที่ประกอบด้วยกายวิญญาณ โดยทำให้แตกต่างจากสุขที่มีปีติ. อีกนัยหนึ่ง ไตรบทนี้กล่าวไว้เพื่อแสดงความแตกต่างกันของปีติและสุข ซึ่งยากที่จะรู้ความแตกต่างกัน. ในคำว่า “สหรคตด้วยปีติ” นี้ ส่วนหนึ่งของสุขถูกสงเคราะห์ไว้ ไม่ใช่ปีติ. ในคำว่า “สหรคตด้วยสุข” นี้ ปีติถูกสงเคราะห์ไว้ ไม่ใช่สุข. และธรรมที่สหรคตด้วยสุขที่ปราศจากปีติ ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยบทแรก แต่ถูกสงเคราะห์ด้วยบทหลัง ฉะนั้น ความพิเศษของปีติและสุขจึงสำเร็จแล้ว.

8. Nibbānaṃ dassanatoti nibbānārammaṇataṃ sandhāyāha. Atha vā dhammacakkhu punappunaṃ nibbattanena bhāvanābhāvaṃ appattaṃ dassanaṃ nāma, dhammacakkhu ca pariññādikiccakaraṇena catusaccadhammadassanaṃ tadatisayo, tasmā natthettha gotrabhussa dassanabhāvāpattīti. Ubhayapaṭikkhepavasenāti dvīhi padehi vuttadhammapaṭikkhepavasena, na pahāyakapaṭikkhepavasena. Tathā hi sati dassanabhāvanāhi añño samucchedavasena pahāyako atthi, tena pahātabbā neva dassanena na bhāvanāya pahātabbāti ayamattho āpajjati, na ca añño pahāyako atthi aññehi vikkhambhitānañca punappavattisabbhāvā, nāpi pahātabbā tatiyapadena saṅgayhanti, kintu [Pg.42] appahātabbā evāti. Tasmā pahātabbapadaṃ paccekaṃ yojetvā neva dassanena pahātabbā na bhāvanāya pahātabbāti dassanena bhāvanāya pahātabbehi aññe gahitāti veditabbā.

๘. คำว่า "นิพพานัง ทัสสนะโต" ท่านกล่าวหมายถึงการมีนิพพานเป็นอารมณ์ อีกอย่างหนึ่ง การเห็นที่ยังไม่ถึงภาวะแห่งภาวนาด้วยการเกิดขึ้นซ้ำๆ ของธรรมจักษุ ชื่อว่า "ทัสสนะ" (การเห็น) และธรรมจักษุนั้นเป็นการเห็นธรรมคืออริยสัจสี่ด้วยการทำกิจมีการกำหนดรู้เป็นต้น ซึ่งเป็นสิ่งที่ยิ่งกว่านั้น เพราะฉะนั้น การเห็นของโคตรภูจึงไม่ถึงภาวะแห่งการเห็นในที่นี้ คำว่า "โดยประการแห่งการปฏิเสธทั้งสอง" หมายถึงโดยประการแห่งการปฏิเสธธรรมที่กล่าวด้วยสองบท ไม่ใช่โดยประการแห่งการปฏิเสธตัวผู้ละ เพราะถ้าเป็นเช่นนั้น จะมีผู้ละอื่นที่ละด้วยการตัดขาดนอกจากการเห็นและการภาวนา และอรรถก็จะพึงถึงว่า "ธรรมที่พึงละเหล่านั้นไม่พึงละด้วยการเห็นและไม่พึงละด้วยการภาวนา" แต่ก็ไม่มีผู้ละอื่นอีก เพราะธรรมที่ถูกข่มไว้ด้วยอย่างอื่นก็ยังกลับเกิดขึ้นได้อีก ทั้งธรรมที่พึงละก็ไม่ได้ถูกสงเคราะห์ด้วยบทที่สาม แต่เป็นธรรมที่ไม่พึงละเท่านั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า พึงนำบทว่า "พึงละ" มาประกอบทีละบทว่า "ไม่พึงละด้วยการเห็น และไม่พึงละด้วยการภาวนา" ดังนี้ จึงเป็นอันสงเคราะห์ธรรมอื่นจากที่พึงละด้วยการเห็นและการภาวนา

9. Evamatthaṃ aggahetvāti atthāyuttito ca saddāyuttito ca aggahetabbataṃ dasseti. Dassanabhāvanāhi appahātabbahetumattesu hi gayhamānesu ahetukā asaṅgahitāti yathādhippetassa atthassa aparipuṇṇattā atthāyutti, pahātabbasaddassa niccasāpekkhatte ca sati na sambandhīsaddato pahāyakato aññaṃ paṭisedhaṃ apekkhamānassa hetusaddena samāso upapajjatīti saddāyutti ca veditabbā. Evamattho gahetabboti pahātabba-saddaṃ paṭisedhena ayojetvā yesaṃ aññapadatthe samāso, tabbisesanaṃ atthīti idaṃ paṭisedhena yojetvā dassanabhāvanāhi pahātabbo hetu etesaṃ nevatthīti attho gahetabboti vuttaṃ hoti. Evañca sati yathādhippetattho sabbo saṅgahitoti. Atthāyutti mā hotu, saddo pana idhāpi na yutto. Ekantayogīnaṃ atthi-saddameva hi apekkhamānānaṃ ubhinnaṃ pahātabbahetu-saddānaṃ samāso yutto, na paṭisedhaṃ apekkhamānānanti, tasmā gahetabbatthadassanamattaṃ etaṃ kataṃ, saddo pana yathā yujjati, tathā yojetabbo. Evaṃ pana yujjati – pahātabbo hetu etesaṃ atthīti pahātabbahetukā. Kena pahātabboti? Dassanena bhāvanāya ca. Tayidaṃ pahātabbahetukapadaṃ dassanabhāvanāpadehi visuṃ visuṃ yojetvā tehi yuttena ye dassanena pahātabbahetukā neva honti, bhāvanāya pahātabbahetukā ca na hontīti paṭisedhañca visuṃ visuṃ yojetvā te neva dassanena na bhāvanāya pahātabbahetukāti vuccanti. Nevavipākanavipākadhammadhammavacanaṃ viya hi purimapadadvayasaṅgahitadhammapaṭisedhanena tadaññadhammanidassanametaṃ hoti, na ahetukapadaṃ viya hetuvirahappakāsanenāti. Evañca katvā dve paṭisedhā yuttā honti.

๙. คำว่า "ไม่พึงถือเอาอรรถอย่างนี้" ท่านแสดงถึงความไม่พึงถือเอาทั้งโดยความไม่สมควรแห่งอรรถและโดยความไม่สมควรแห่งศัพท์ เพราะเมื่อสงเคราะห์เฉพาะเหตุที่ไม่พึงละด้วยการเห็นและการภาวนา อเหตุกธรรมก็จะไม่ถูกสงเคราะห์ ซึ่งเป็นความไม่สมควรแห่งอรรถ เพราะอรรถที่มุ่งหมายไม่บริบูรณ์ และพึงทราบว่า ความไม่สมควรแห่งศัพท์ก็คือ เมื่อบทว่า "พึงละ" มีความต้องการอยู่เสมอ การสมาสกับบทว่า "เหตุ" ย่อมไม่สมควรสำหรับบทที่ต้องการการปฏิเสธอื่นจากบทที่เกี่ยวข้องคือผู้ละ คำว่า "พึงถือเอาอรรถอย่างนี้" หมายถึงว่า พึงถือเอาอรรถว่า "เหตุที่พึงละด้วยการเห็นและการภาวนาไม่มีแก่ธรรมเหล่านี้" โดยไม่ประกอบบทว่า "พึงละ" กับบทปฏิเสธ แต่ประกอบบทว่า "มี" ซึ่งเป็นวิเสสนะของบทที่สมาสกันในอรรถแห่งบทอื่นนั้น เข้ากับบทปฏิเสธ เมื่อเป็นเช่นนี้ อรรถที่มุ่งหมายทั้งหมดก็เป็นอันสงเคราะห์ได้ ความไม่สมควรแห่งอรรถอย่าได้มีเลย แต่ศัพท์ในที่นี้ก็ไม่สมควร เพราะการสมาสของบทว่า "เหตุที่พึงละ" ทั้งสองบท ย่อมสมควรแก่บทที่ต้องการเพียงบทว่า "มี" ซึ่งประกอบกันอย่างเด็ดขาด ไม่ใช่บทที่ต้องการบทปฏิเสธ เพราะฉะนั้น การแสดงอรรถที่พึงถือเอานี้จึงเป็นเพียงการแสดงเท่านั้น ส่วนศัพท์นั้นพึงประกอบให้สมควร แต่ย่อมสมควรอย่างนี้ว่า "เหตุที่พึงละมีแก่ธรรมเหล่านี้" ชื่อว่า "มีเหตุที่พึงละ" พึงละด้วยอะไร? ด้วยการเห็นและการภาวนา บทว่า "มีเหตุที่พึงละ" นี้ พึงนำมาประกอบกับบทว่า "ด้วยการเห็น" และ "ด้วยการภาวนา" แยกกัน และนำบทปฏิเสธมาประกอบแยกกันกับบทที่ประกอบกันนั้นว่า "ธรรมเหล่าใดไม่มีเหตุที่พึงละด้วยการเห็น และไม่มีเหตุที่พึงละด้วยการภาวนา" ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า "ไม่มีเหตุที่พึงละด้วยการเห็นและด้วยการภาวนา" เพราะคำนี้เป็นการแสดงธรรมอื่นจากการปฏิเสธธรรมที่สงเคราะห์ด้วยบทสองบทแรก เหมือนคำว่า "เนววิปากะนะวิปากธัมมะธัมมะ" ไม่ใช่เป็นการประกาศความไม่มีเหตุเหมือนบทว่า "อเหตุกะ" เมื่อทำอย่างนี้ การปฏิเสธสองอย่างย่อมสมควร

Hetuyeva hi tesaṃ natthi, yo dassanabhāvanāhi pahātabbo siyāti purimasmiñhi atthe hetūnaṃ dassanabhāvanāhi pahātabbatā paṭikkhittā, paṭikkhepo ca pahātabbāsaṅkāsabbhāve hoti, pahātabbāsaṅkā ca hetumhi sati siyā, tesaṃ pana ahetukānaṃ hetuyeva natthi, yo dassanabhāvanāhi pahātabbo siyā, tadabhāvā pahātabbāsaṅkā [Pg.43] natthīti taṃnivāraṇattho paṭikkhepo na sambhavati, tasmā ‘‘nevadassanena na bhāvanāya pahātabbo hetu etesa’’nti evaṃ ahetukānaṃ gahaṇaṃ na bhaveyyāti attho. Atha vā itarathā hi ahetukānaṃ aggahaṇaṃ bhaveyyāti atthassa pākaṭattā na kāraṇasādhanīyo esoti gahetabbatthasseva kāraṇaṃ vadanto ‘‘hetuyeva hi tesaṃ natthī’’tiādimāha. Tesañhi nevadassanena na bhāvanāyapahātabbahetukapadavacanīyānaṃ yo dassanabhāvanāhi pahātabbo siyā, so evaṃpakāro hetu natthi. Te hi anekappakārā sahetukā ahetukā cāti, tasmā nevadassanena na bhāvanāya pahātabbo hetu etesaṃ atthīti ayamattho gahetabboti attho.

เพราะเหตุเท่านั้นไม่มีแก่ธรรมเหล่านั้น ซึ่งเป็นเหตุที่พึงละด้วยการเห็นและการภาวนา เพราะในอรรถก่อน การที่เหตุพึงละด้วยการเห็นและการภาวนาถูกปฏิเสธ และการปฏิเสธย่อมมีเมื่อมีความสงสัยว่าพึงละ และความสงสัยว่าพึงละย่อมมีเมื่อมีเหตุ แต่สำหรับอเหตุกธรรมเหล่านั้น เหตุที่พึงละด้วยการเห็นและการภาวนาไม่มีเลย เมื่อไม่มีเหตุ ความสงสัยว่าพึงละก็ไม่มี เพราะฉะนั้น การปฏิเสธเพื่อป้องกันความสงสัยนั้นจึงไม่เป็นไปได้ เพราะฉะนั้น อรรถว่า "การสงเคราะห์อเหตุกธรรมด้วยบทว่า 'เหตุที่พึงละด้วยการเห็นและด้วยการภาวนาไม่มีแก่ธรรมเหล่านี้' ย่อมไม่พึงมี" อีกอย่างหนึ่ง เพราะอรรถปรากฏว่า "ถ้าเป็นอย่างอื่น การสงเคราะห์อเหตุกธรรมย่อมไม่พึงมี" ฉะนั้น จึงไม่จำเป็นต้องแสดงเหตุผลนี้ ท่านจึงกล่าวถึงเหตุผลของอรรถที่พึงถือเอาเท่านั้นว่า "เพราะเหตุเท่านั้นไม่มีแก่ธรรมเหล่านั้น" เป็นต้น เพราะเหตุที่พึงละด้วยการเห็นและการภาวนา ซึ่งเป็นเหตุที่พึงกล่าวด้วยบทว่า "ไม่มีเหตุที่พึงละด้วยการเห็นและด้วยการภาวนา" นั้น ไม่มีเหตุประเภทนั้น ธรรมเหล่านั้นมีหลายประเภท คือ สเหตุกธรรมและอเหตุกธรรม เพราะฉะนั้น อรรถว่า "เหตุที่พึงละด้วยการเห็นและด้วยการภาวนาไม่มีแก่ธรรมเหล่านี้" จึงเป็นอรรถที่พึงถือเอา

10. Taṃ ārammaṇaṃ katvāti idaṃ catukiccasādhanavasena ārammaṇakaraṇaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Aññathā gotrabhuphalapaccavekkhaṇādīnampi apacayagāmitā āpajjeyyāti. Atha vā hetubhāvena apacayaṃ nibbānaṃ gacchantīti apacayagāmino. Nibbānassa hi anibbattaniyattepi samudayappahānasamudayanirodhānaṃ adhigamaadhigantabbabhāvato hetuhetuphalabhāvo magganibbānānaṃ yujjati. Yathāha ‘‘dukkhanirodhe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’ti (vibha. 719). Atthoti hi hetuphalaṃ. Dhammoti hetūti. Purimapacchimānaṃ purime sasampayuttā vuttā, pacchime kevalā. Purime viya pana pacchime atthepi ariyamaggasīsena sabbalokuttarakusalacittuppādā gahetabbā. Dutiye atthavikappe ‘‘ācayaṃ gāmino’’ti vattabbe anunāsikalopo katoti daṭṭhabbo. Ācinantīti vā ācayā, ācayā hutvā gacchanti pavattantītipi attho daṭṭhabbo.

๑๐. พึงทราบว่า คำว่า "กระทำสิ่งนั้นให้เป็นอารมณ์" นี้ ท่านกล่าวหมายถึงการกระทำอารมณ์โดยประการแห่งการยังกิจสี่ให้สำเร็จ มิฉะนั้น แม้โคตรภูและผลสมาบัติเป็นต้น ก็จะพึงถึงความเป็นไปเพื่อความเสื่อม อีกอย่างหนึ่ง ธรรมที่ไปสู่นิพพานอันเป็นความเสื่อมด้วยความเป็นเหตุ ชื่อว่า "อปจยคามี" (ไปสู่ความเสื่อม) เพราะถึงแม้นิพพานจะไม่มีการเกิดขึ้น แต่ความเป็นเหตุและผลของมรรคและนิพพานก็ย่อมสมควร เพราะการบรรลุและการพึงบรรลุซึ่งการละสมุทัยและการดับสมุทัย ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า "ญาณในความดับทุกข์เป็นอรรถปฏิสัมภิทา, ญาณในปฏิปทาที่ยังสัตว์ให้ถึงความดับทุกข์เป็นธรรมปฏิสัมภิทา" (วิภังค์ 719) คำว่า "อรรถ" คือผลของเหตุ คำว่า "ธรรม" คือเหตุ ในบทต้นและบทหลัง บทต้นกล่าวถึงธรรมที่ประกอบกัน ส่วนบทหลังกล่าวถึงธรรมล้วนๆ แต่ในอรรถหลังก็พึงสงเคราะห์โลกุตตรกุศลจิตทั้งหมดด้วยหัวข้ออริยมรรค เหมือนในอรรถแรก ในอรรถวิกัลป์ที่สอง พึงทราบว่ามีการลบพยัญชนะนาสิกะในที่ที่พึงกล่าวว่า "อาจะยัง คามิโน" อีกอย่างหนึ่ง ธรรมที่สั่งสม ชื่อว่า "อาจะยะ" พึงทราบอรรถว่า "เป็นอาจะยะแล้วย่อมไป ย่อมเป็นไป"

11. Satta pana sekkhā sikkhanasīlāti sekkhā, tesaṃ imeti sekkhā, aññāsādhāraṇā maggaphalattayadhammā. Sayameva sikkhantīti sikkhanasīlānametaṃ nidassanaṃ. Ye hi dhammā sikkhanti, te sikkhanasīlā hontīti. Akkharattho pana sikkhā etesaṃ sīlanti sekkhāti. Na sekkhāti yattha sekkhabhāvāsaṅkā atthi, tatthāyaṃ paṭisedhoti lokiyanibbānesu [Pg.44] asekkhabhāvānāpatti daṭṭhabbā. Sīlasamādhipaññāsaṅkhātā hi sikkhā attano paṭipakkhakilesehi vippamuttā parisuddhā upakkilesānaṃ ārammaṇabhāvampi anupagamanato etā sikkhāti vattuṃ yuttā aṭṭhasu maggaphalesu vijjanti, tasmā catumaggaheṭṭhimaphalattayadhammā viya arahattaphaladhammāpi tāsu sikkhāsu jātāti ca, taṃsikkhāsamaṅgino arahato itaresaṃ viya sekkhatte sati sekkhassa eteti ca, sikkhā sīlaṃ etesanti ca sekkhāti āsaṅkitabbā siyunti tadāsaṅkānivattanatthaṃ ‘‘asekkhā’’ti yathāvuttasekkhabhāvapaṭisedho kato. Arahattaphale hi pavattamānā sikkhā pariniṭṭhitasikkhākiccattā na sikkhākiccaṃ karonti, kevalaṃ sikkhāphalabhāveneva pavattanti, tasmā tā na sikkhāvacanaṃ arahanti, nāpi taṃsamaṅgino sekkhavacanaṃ, na ca taṃsampayuttā sikkhanasīlāti sikkhāsu jātātiādiatthehi aggaphaladhammā sekkhā na honti, heṭṭhimaphalesu pana sikkhā sakadāgāmimaggavipassanādīnaṃ upanissayabhāvato sikkhākiccaṃ karontīti sikkhāvacanaṃ arahanti, taṃsamaṅgino ca sekkhavacanaṃ, taṃsampayuttā ca sikkhanasīlavuttīti tattha dhammā yathāvuttehi atthehi sekkhā honti eva.

๑๑. ส่วนพระเสกขะ ๗ จำพวก ชื่อว่าเสกขะ เพราะมีปกติศึกษา, ธรรมคือมรรคและผล ๓ ที่ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่นเหล่านี้ ชื่อว่าเสกขะของท่านเหล่านั้น. คำว่า ย่อมศึกษาเอง นี้ เป็นเครื่องแสดงถึงบุคคลผู้มีปกติศึกษา. ด้วยว่าธรรมเหล่าใดศึกษา ธรรมเหล่านั้นย่อมชื่อว่ามีปกติศึกษา. ส่วนอรรถโดยพยัญชนะว่า สิกขาเป็นปกติของท่านเหล่านั้น ชื่อว่าเสกขะ. บทว่า ไม่เป็นเสกขะ นี้ เป็นการปฏิเสธในที่ที่มีความสงสัยในความเป็นเสกขะ, พึงเห็นว่าเป็นการไม่ถึงความเป็นอเสกขะในโลกิยะและนิพพาน. ด้วยว่าสิกขาอันนับว่าศีล สมาธิ ปัญญา หลุดพ้นแล้วจากกิเลสที่เป็นปฏิปักษ์ของตน บริสุทธิ์แล้ว เพราะไม่ถึงแม้ความเป็นอารมณ์ของอุปกิเลสทั้งหลาย สิกขาเหล่านี้ควรเรียกว่าสิกขา ย่อมมีอยู่ในมรรคและผล ๘. เพราะฉะนั้น ธรรมคืออรหัตตผลก็เกิดแล้วในสิกขาเหล่านั้น เหมือนธรรมคือมรรค ๔ และผล ๓ เบื้องต่ำ. และเมื่อความเป็นเสกขะมีอยู่แก่พระอรหันต์ผู้ประกอบด้วยสิกขาเหล่านั้น เหมือนบุคคลเหล่าอื่น และสิกขาเป็นปกติของท่านเหล่านั้น พึงสงสัยว่าชื่อว่าเสกขะ. เพื่อห้ามความสงสัยนั้น จึงได้ปฏิเสธความเป็นเสกขะที่กล่าวแล้วอย่างนั้นว่า อเสกขะ. ด้วยว่าสิกขาที่กำลังเป็นไปอยู่ในอรหัตตผล เพราะมีกิจแห่งสิกขาอันสำเร็จแล้ว ย่อมไม่กระทำกิจแห่งสิกขา ย่อมเป็นไปเพียงโดยความเป็นผลแห่งสิกขาเท่านั้น. เพราะฉะนั้น สิกขาเหล่านั้นจึงไม่ควรแก่คำว่าสิกขา และผู้ประกอบด้วยสิกขาเหล่านั้นก็ไม่ควรแก่คำว่าเสกขะ และธรรมที่สัมปยุตด้วยสิกขาเหล่านั้นก็ไม่ชื่อว่ามีปกติศึกษา. ด้วยอรรถมีคำว่าเกิดแล้วในสิกขาเป็นต้น ธรรมคือผลอันเลิศจึงไม่เป็นเสกขะ. แต่สิกขาในผลเบื้องต่ำ เพราะความเป็นอุปนิสัยแก่สกทาคามิมรรคและวิปัสสนาเป็นต้น ย่อมกระทำกิจแห่งสิกขา จึงควรแก่คำว่าสิกขา และผู้ประกอบด้วยสิกขาเหล่านั้นก็ควรแก่คำว่าเสกขะ และธรรมที่สัมปยุตด้วยสิกขาเหล่านั้นก็ชื่อว่ามีปกติศึกษา. ในที่นั้น ธรรมทั้งหลายย่อมเป็นเสกขะด้วยอรรถที่กล่าวแล้วอย่างนั้นนั่นแล.

Sekkhāti vā apariyositasikkhā dassitā. Anantarameva ‘‘asekkhā’’ti vacanaṃ pariyositasikkhānaṃ dassananti na lokiyanibbānānaṃ asekkhatāpatti. Vuddhippattā vā sekkhāti etasmiṃ atthe sekkhadhammesu eva kesañci vuddhippattānaṃ asekkhatā āpajjati, tena arahattamaggadhammā vuddhippattā ca yathāvuttehi ca atthehi sekkhāti katvā asekkhā āpannāti? Na, taṃsadisesu tabbohārā. Arahattamaggato hi ninnānākaraṇaṃ arahattaphalaṃ ṭhapetvā pariññādikiccakaraṇaṃ vipākabhāvañca, tasmā te eva sekkhā dhammā arahattaphalabhāvaṃ āpannāti sakkā vattuṃ, kusalasukhato ca vipākasukhaṃ santataratāya paṇītataranti vuddhippattā ca te dhammā hontīti asekkhāti vuccantīti.

หรือว่า บทว่า เสกขะ แสดงถึงสิกขาที่ยังไม่จบสิ้น. คำว่า อเสกขะ ในลำดับถัดมานั่นแล เป็นการแสดงถึงท่านผู้มีสิกขาอันจบสิ้นแล้ว ดังนั้น จึงไม่ใช่การถึงความเป็นอเสกขะของโลกิยะและนิพพาน. หรือว่า ในอรรถว่า เสกขะ คือผู้ถึงความเจริญแล้วนี้ ความเป็นอเสกขะย่อมถึงแก่ธรรมที่เป็นเสกขะบางประการที่ถึงความเจริญแล้ว. ด้วยเหตุนั้น ธรรมคืออรหัตตมรรคที่ถึงความเจริญแล้ว และเป็นเสกขะด้วยอรรถตามที่กล่าวแล้ว จึงกลายเป็นอเสกขะไปหรือ? ไม่ใช่, เพราะมีการเรียกขานเช่นนั้นในธรรมที่คล้ายคลึงกัน. ด้วยว่า อรหัตตผลเว้นจากการกระทำกิจมีการกำหนดรู้เป็นต้น และความเป็นวิบากแล้ว ก็ไม่มีความแตกต่างจากอรหัตตมรรค. เพราะฉะนั้น จึงอาจกล่าวได้ว่า ธรรมที่เป็นเสกขะเหล่านั้นนั่นแล ถึงความเป็นอรหัตตผล. และเพราะวิบากสุขสงบกว่าและประณีตกว่ากุศลสุข ธรรมเหล่านั้นจึงเป็นธรรมที่ถึงความเจริญแล้ว และถูกเรียกว่า อเสกขะ.

12. Kilesavikkhambhanāsamatthatādīhi parittā. ‘‘Kilesa…pe… tāyā’’ti atthattayampi kusalesu yujjati, vipākakiriyesu dīghasantānatāva. Pamāṇakarehi vā oḷārikehi kāmataṇhādīhi paricchinnā parittā. Tehi aparicchinnattā sukhumehi rūpataṇhādīhi paricchinnā pamāṇamahattaṃ gatāti mahaggatā. Aparicchinnā appamāṇā.

๑๒. ชื่อว่า ปริตตะ เพราะความไม่สามารถในการข่มกิเลสเป็นต้น. แม้อรรถ ๓ ประการ มีคำว่า กิเลส... เป็นต้น... ด้วยความ... ย่อมประกอบได้ในกุศลทั้งหลาย, ส่วนในวิบากและกิริยา (ประกอบได้) เพียงความสืบต่อที่ยาวนานเท่านั้น. หรือชื่อว่า ปริตตะ เพราะถูกกำหนดด้วยกามตัณหาเป็นต้นอันหยาบซึ่งเป็นตัวทำประมาณ. ชื่อว่า มหัคคตะ เพราะไม่ถูกกำหนดด้วยกามตัณหาเป็นต้นเหล่านั้น แต่ถูกกำหนดด้วยรูปตัณหาเป็นต้นอันละเอียด จึงถึงความเป็นใหญ่โดยประมาณ. ชื่อว่า อัปปมาณะ เพราะไม่ถูกกำหนด.

14. Atappakaṭṭhenāti [Pg.45] divasampi paccavekkhiyamānā lokuttaradhammā tittiṃ na janenti samāpajjiyamānāpi phaladhammāti.

๑๔. ด้วยอรรถว่าไม่ทำให้อิ่ม (ไม่น่าเบื่อ) คือ โลกุตตรธรรมทั้งหลาย แม้จะพิจารณาอยู่ตลอดทั้งวัน ก็ไม่ทำให้เกิดความอิ่ม แม้ธรรมคือผลที่บุคคลกำลังเข้าสมาบัติอยู่ (ก็เช่นกัน).

15. Mātughātādīsu pavattamānāpi hitasukhaṃ icchantāva pavattantīti te dhammā hitasukhāvahā me bhavissantīti āsīsitā honti, tathā asubhāsukhāniccānattesu subhādivipariyāsadaḷhatāya ānantariyakammaniyatamicchādiṭṭhīsu pavatti hotīti te dhammā asubhādīsu subhādiviparītappavattikā honti. Micchāsabhāvāti musāsabhāvā. Anekesu ānantariyesu katesu yaṃ tattha balavaṃ, taṃ vipaccati, na itarānīti ekantavipākajanakatāya niyatatā na sakkā vattunti ‘‘vipākadāne satī’’tiādimāha. Tattha khandhabhedānantaranti cutianantaraṃ. Cuti hi maraṇaniddese (vibha. 193) ‘‘khandhānaṃ bhedo’’ti vuttāti. Etena vacanena sati phaladāne cutianantaro eva, na añño etesaṃ phalakāloti phalakālaniyameneva niyatatā vuttā hoti, na phaladānaniyamenāti niyataphalakālānaṃ aññesampi upapajjavedanīyānaṃ diṭṭhadhammavedanīyānampi niyatatā āpajjati, tasmā vipākadhammadhammānaṃ paccayantaravikalatādīhi avipaccamānānampi attano sabhāvena vipākadhammatā viya balavatā ānantariyena vipāke dinne avipaccamānānampi ānantariyānaṃ phaladāne niyatasabhāvā ānantariyasabhāvā ca pavattīti attano sabhāvena phaladānaniyameneva niyatatā ānantariyatā ca veditabbā. Avassañca niyatasabhāvā ānantariyasabhāvā ca tesaṃ pavattīti sampaṭicchitabbametaṃ aññassa balavato ānantariyassa abhāve cutianantaraṃ ekantena phaladānato.

๑๕. แม้บุคคลเมื่อกำลังเป็นไปในการฆ่ามารดาเป็นต้น ก็ย่อมเป็นไปโดยปรารถนาประโยชน์สุขนั่นเอง คือธรรมเหล่านั้นย่อมเป็นสิ่งที่บุคคลหวังไว้ว่า ธรรมเหล่านี้จักนำประโยชน์สุขมาให้แก่เรา. ในทำนองเดียวกัน ความเป็นไปย่อมมีในอนันตริยกรรมและนิยตมิจฉาทิฏฐิ เพราะความแน่นแฟ้นแห่งความวิปลาสว่าเป็นของงามเป็นต้น ในสิ่งที่ไม่งาม ไม่เป็นสุข ไม่เที่ยง และไม่ใช่ตัวตน. ธรรมเหล่านั้นจึงมีความเป็นไปตรงกันข้ามว่าเป็นของงามเป็นต้นในสิ่งที่ไม่งามเป็นต้น. คำว่า มีสภาพเป็นมิจฉา คือมีสภาพเป็นเท็จ. เมื่อบุคคลกระทำอนันตริยกรรมหลายอย่าง กรรมใดในบรรดากรรมเหล่านั้นที่มีกำลัง กรรมนั้นย่อมให้ผล กรรมอื่นหาให้ผลไม่. เพราะเหตุนั้น จึงไม่อาจกล่าวถึงความแน่นอนโดยความเป็นผู้ยังวิบากให้เกิดโดยส่วนเดียวได้ ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า เมื่อมีการให้ผลวิบาก. ในคำนั้น คำว่า ต่อจากความแตกแห่งขันธ์ คือต่อจากจุติ. เพราะจุติ ท่านเรียกว่า ความแตกแห่งขันธ์ ในนิเทศแห่งมรณะ (วิภังค์ 193). ด้วยคำนี้ เมื่อมีการให้ผล กาลแห่งผลของกรรมเหล่านั้นย่อมเป็นลำดับต่อจากจุติเท่านั้น ไม่ใช่กาลอื่น. ท่านกล่าวความแน่นอนด้วยความแน่นอนแห่งกาลให้ผลเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยความแน่นอนแห่งการให้ผล. (มิฉะนั้น) ความแน่นอนย่อมถึงแก่กรรมอื่นที่มีกาลให้ผลแน่นอน แม้ที่เป็นอุปปัชชเวทนียกรรมและทิฏฐธรรมเวทนียกรรมด้วย. เพราะฉะนั้น พึงทราบความแน่นอนและความเป็นอนันตริยกรรม ด้วยความแน่นอนแห่งการให้ผลโดยสภาพของตนเท่านั้น เหมือนความเป็นธรรมที่มีสภาพให้ผลวิบากโดยสภาพของตน แม้ของธรรมที่มีสภาพให้ผลวิบากแต่ยังไม่ให้ผลเพราะขาดปัจจัยอื่นเป็นต้น. และเมื่ออนันตริยกรรมที่มีกำลังให้ผลแล้ว ความเป็นไปของอนันตริยกรรมที่เหลือซึ่งยังไม่ให้ผล ก็ยังมีสภาพแน่นอนและมีสภาพเป็นอนันตริยกรรมในการให้ผล. และพึงยอมรับข้อนี้ว่า ความเป็นไปของกรรมเหล่านั้นมีสภาพแน่นอนและมีสภาพเป็นอนันตริยกรรมแน่นอน เพราะเมื่อไม่มีอนันตริยกรรมอื่นที่มีกำลังกว่า ย่อมให้ผลโดยส่วนเดียวในลำดับต่อจากจุติ.

Nanu evaṃ aññesampi upapajjavedanīyānaṃ aññasmiṃ vipākadāyake asati cutianantarameva ekantena phaladānato ānantariyasabhāvā niyatasabhāvā ca pavatti āpajjatīti? Nāpajjati asamānajātikena cetopaṇidhivasena upaghātakena ca nivattetabbavipākattā anantarekantaphaladāyakattābhāvā, na pana ānantariyakānaṃ paṭhamajjhānādīnaṃ dutiyajjhānādīni viya asamānajātikaṃ phalanivattakaṃ atthi sabbānantariyakānaṃ avīciphalattā, na ca heṭṭhupapattiṃ icchato sīlavato cetopaṇidhi viya uparūpapattijanakakammaphalaṃ ānantariyakaphalaṃ nivattetuṃ samattho [Pg.46] cetopaṇidhi atthi anicchantasseva avīcipātanato, na ca ānantariyakopaghātakaṃ kiñci kammaṃ atthi, tasmā tesaṃyeva anantarekantavipākajanakasabhāvā pavattīti.

ก็ไฉนเล่า ความเป็นอนันตริยะและความเป็นสภาวะที่แน่นอน ย่อมถึงการเป็นไปอย่างนี้ แม้ในกรรมที่ให้ผลในภพหน้าอื่นๆ เมื่อไม่มีกรรมอื่นที่จะให้ผล ก็ย่อมให้ผลทันทีที่จุติ เพราะให้ผลโดยส่วนเดียว มิใช่หรือ? ย่อมไม่เป็นไป เพราะวิบากเป็นสิ่งที่พึงให้งดเว้นได้ด้วยอำนาจแห่งเจตนาปณิธานที่ไม่เสมอกันโดยชาติและด้วยกรรมที่ตัดรอน และเพราะไม่มีสภาวะที่ให้ผลโดยส่วนเดียวทันที แต่ว่าไม่มีผลอันไม่เสมอกันโดยชาติที่จะให้งดเว้นได้ เหมือนทุติยฌานเป็นต้นของปฐมฌานเป็นต้น สำหรับอนันตริยกรรมทั้งหลาย เพราะอนันตริยกรรมทั้งปวงมีอเวจีเป็นผล และไม่มีเจตนาปณิธานที่สามารถจะงดเว้นผลของอนันตริยกรรมได้ เหมือนเจตนาปณิธานของท่านผู้มีศีลที่ปรารถนาการอุบัติในภพเบื้องต่ำ (สามารถงดเว้น) ผลกรรมที่ยังการอุบัติในภพเบื้องสูงให้เกิด เพราะย่อมยังสัตว์ผู้แม้ไม่ปรารถนาให้ตกอเวจีได้ และไม่มีกรรมอะไรๆ ที่ตัดรอนอนันตริยกรรมได้ เพราะฉะนั้น การเป็นไปของกรรมเหล่านั้นนั่นแหละ ย่อมมีสภาพยังวิบากให้เกิดโดยส่วนเดียวทันที

Anekāni ca ānantariyakāni katāni ekante vipāke sanniyatattā uparatāvipaccanasabhāvāsaṅkattā nicchitāni sabhāvato niyatāneva. Cutianantaraṃ pana phalaṃ anantaraṃ nāma tasmiṃ anantare niyuttāni tannibbattanena anantarakaraṇasīlāni anantarappayojanāni cāti sabhāvato ānantariyakāneva ca honti. Tesu pana samānasabhāvesu ekena vipāke dinne itarāni attanā kattabbassa kiccassa teneva katattā na dutiyaṃ tatiyampi ca paṭisandhiṃ karonti, na samatthatāvighātattāti natthi tesaṃ niyatānantariyatānivattīti. Na hi samānasabhāvaṃ samānasabhāvassa samatthataṃ vihanatīti. Ekassa pana aññānipi upatthambhakāni hontīti daṭṭhabbānīti. Sammā sabhāvāti saccasabhāvā.

อนันตริยกรรมหลายอย่างที่ทำแล้ว เพราะเป็นกรรมที่แน่นอนในวิบากโดยส่วนเดียว เพราะไม่มีความสงสัยในสภาพที่ไม่กลับให้ผล ย่อมเป็นกรรมที่แน่นอนโดยสภาพนั่นเอง แต่ผลที่เกิดทันทีที่จุติ ชื่อว่า อนันตระ กรรมทั้งหลายที่ประกอบอยู่ในอนันตระนั้น มีปกติทำอนันตระให้เกิดด้วยการยังอนันตระนั้นให้สำเร็จ และมีอนันตระเป็นประโยชน์ ย่อมเป็นอนันตริยกรรมโดยสภาพนั่นเอง แต่ในกรรมเหล่านั้นที่มีสภาพเสมอกัน เมื่อกรรมหนึ่งให้วิบากแล้ว กรรมที่เหลือย่อมไม่ทำปฏิสนธิที่สองและที่สาม เพราะกิจที่ตนพึงทำนั้น กรรมนั้นได้ทำแล้ว และเพราะความสามารถไม่ถูกทำลาย การงดเว้นความเป็นอนันตริยะที่แน่นอนของกรรมเหล่านั้นจึงไม่มี ก็หามิได้ เพราะสภาพที่เสมอกันย่อมไม่ทำลายความสามารถของสภาพที่เสมอกัน แต่ในกรรมหนึ่ง กรรมอื่นๆ ก็เป็นอุปถัมภกได้ พึงเห็นอย่างนี้ คำว่า สัมมาสภาวะ คือ สภาพที่เป็นจริง

16. Paripuṇṇamaggakiccattā cattāro ariyamaggāva idha ‘‘maggā’’ti vuttā. Paccayaṭṭhenāti maggapaccayaṭṭhena. Nikkhepakaṇḍepi hi ye maggapaccayaṃ labhanti, na pana sayaṃ maggapaccayabhāvaṃ gacchanti, te maggahetukāti dassetuṃ ‘‘ariyamaggasamaṅgissa maggaṅgāni ṭhapetvā’’tiādi (dha. sa. 1039) vuttaṃ. Yo pana tattheva ‘‘ariyamaggasamaṅgissa alobho adoso amoho, ime dhammā maggahetū’’ti ādinayo vutto, taṃ dassetuṃ ‘‘maggasampayuttā vā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Ariyamaggasamaṅgissa sammādiṭṭhi maggo ceva hetu cā’’tiādinā pana vuttanayaṃ dassetuṃ ‘‘sammādiṭṭhi saya’’ntiādimāha. Tattha pana asaṅgahitasaṅgaṇhanavasena paṭipāṭiyā tayo nayā vuttā, hetubahutāvasena tatiyo nayo idha dutiyo vutto.

๑๖. เพราะมีกิจแห่งมรรคบริบูรณ์ อริยมรรค ๔ นั่นแหละ ในที่นี้ตรัสเรียกว่า "มรรค" คำว่า โดยความเป็นปัจจัย คือ โดยความเป็นมรรคปัจจัย ก็ในนิกเขปกัณฑ์ เพื่อแสดงว่า ธรรมเหล่าใดได้มรรคปัจจัย แต่ไม่ถึงความเป็นมรรคปัจจัยด้วยตนเอง ธรรมเหล่านั้นเป็นมรรคเหตุ จึงตรัสคำมีอาทิว่า "เว้นองค์มรรคของบุคคลผู้ประกอบด้วยอริยมรรค" (ธ.ส. 1039) ส่วนนัยมีอาทิว่า "อโลภะ อโทสะ อโมหะ ของบุคคลผู้ประกอบด้วยอริยมรรค ธรรมเหล่านี้เป็นมรรคเหตุ" ที่ตรัสไว้ในที่นั้นนั่นแหละ เพื่อแสดงนัยนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า "หรือสัมปยุตด้วยมรรค" ส่วนเพื่อแสดงนัยที่ตรัสไว้ด้วยคำมีอาทิว่า "สัมมาทิฏฐิของบุคคลผู้ประกอบด้วยอริยมรรค เป็นทั้งมรรคและเหตุ" จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "สัมมาทิฏฐิด้วยตนเอง" แต่ในที่นั้น โดยการสงเคราะห์ธรรมที่ยังไม่สงเคราะห์ ตรัสไว้ ๓ นัยตามลำดับ นัยที่ ๓ โดยความเป็นเหตุมาก ในที่นี้ตรัสเป็นนัยที่ ๒

Abhibhavitvā pavattanaṭṭhenāti sahajātādhipatipi pubbābhisaṅkhāravasena jeṭṭhakabhāve pavattamāno sahajāte attano vase anuvattayamāno te abhibhavitvā pavattati, ārammaṇādhipatipi tadārammaṇe dhamme tatheva attānaṃ anuvattayamāno te dhamme abhibhavitvā ārammaṇabhāvena pavattati, na paccuppannabhāvena, tasmā adhipatidvayampi saṅgahitanti veditabbaṃ. ‘‘Maggo adhipati etesa’’nti ayañca attho nikkhepakaṇḍe udāharaṇavasena [Pg.47] āgataṃ atthanayaṃ gahetvā vutto. Yasmā pana paṭṭhāne (paṭṭhā. 2.16.11) ‘‘maggādhipatiṃ dhammaṃ paṭicca maggādhipati dhammo uppajjati nādhipatipaccayā, maggādhipatī khandhe paṭicca maggādhipati adhipatī’’ti vuttaṃ, tasmā maggo adhipati maggādhipatīti ayampi attho pāḷiyaṃ sarūpekasesavasena samānasaddatthavasena vā saṅgahitoti veditabbo.

คำว่า โดยความเป็นไปโดยครอบงำ แม้สหชาตาธิปติ โดยอำนาจแห่งบุพพาภิสังขาร เมื่อเป็นไปในความเป็นใหญ่ ยังสหชาตให้เป็นไปในอำนาจของตน ย่อมเป็นไปโดยครอบงำสหชาตเหล่านั้น แม้อารัมมณาธิปติ ในธรรมที่เป็นอารมณ์นั้น ยังตนให้เป็นไปตามอำนาจอย่างนั้นนั่นแหละ ครอบงำธรรมเหล่านั้น ย่อมเป็นไปโดยความเป็นอารมณ์ ไม่ใช่โดยความเป็นปัจจุบัน เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า อธิปติทั้งสองก็สงเคราะห์เข้าแล้ว คำว่า "มรรคเป็นอธิปติของธรรมเหล่านั้น" และอรรถนี้ กล่าวไว้โดยถือเอานัยแห่งอรรถที่มาแล้วโดยยกตัวอย่างในนิกเขปกัณฑ์ แต่เพราะในปัฏฐาน (ปัฏฐาน 2.16.11) ตรัสไว้ว่า "ธรรมที่เป็นมรรคอธิปติ อาศัยธรรมที่เป็นมรรคอธิปติ ธรรมที่เป็นมรรคอธิปติย่อมเกิดขึ้น ไม่ใช่อธิปติปัจจัย ขันธ์ที่เป็นมรรคอธิปติ อาศัยอธิปติที่เป็นมรรคอธิปติ" เพราะฉะนั้น คำว่า มรรคเป็นอธิปติ และ มรรคอธิปติ อรรถนี้ก็พึงทราบว่าสงเคราะห์เข้าแล้วในบาลี โดยอำนาจแห่งสรูปเอกเสส หรือโดยอำนาจแห่งอรรถของศัพท์ที่เสมอกัน

17. Anuppannāti etena sabbo uppannabhāvo paṭisiddho, na uppannadhammabhāvo evāti tena uppannā vigatā atītāpi na saṅgahitāti daṭṭhabbā. Yadi hi saṅgahitā siyuṃ, ‘‘anuppanno dhammo uppannassa dhammassa anantarapaccayena paccayo’’tievamādi vucceyya, na tu vuttanti. Anāgatāni vipākakaṭattārūpāni atīte anāgate vā kamme purimanipphanne eva uppajjissanti, nānipphanneti pariniṭṭhitakāraṇekadesāneva honti, tasmā tāni ‘‘avassaṃ uppajjissantīti uppādino dhammā’’ti vuccanti.

๑๗. ด้วยบทว่า อนุปปันนะ นี้ สภาพที่เกิดขึ้นแล้วทั้งปวงถูกปฏิเสธแล้ว ไม่ใช่เฉพาะสภาพแห่งธรรมที่เกิดขึ้นแล้วเท่านั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว ล่วงไปแล้ว และเป็นอดีต ก็ไม่สงเคราะห์เข้าแล้ว ก็ถ้าหากสงเคราะห์เข้าแล้วไซร้ พึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ธรรมที่ยังไม่เกิด เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เกิดแล้ว ด้วยอนันตรปัจจัย" แต่ก็ไม่ได้กล่าวไว้ วิบาก กตัตตารูป ที่ยังไม่เกิด ในกรรมที่เป็นอดีตหรืออนาคต ย่อมเกิดขึ้นในกรรมที่สำเร็จแล้วในกาลก่อนเท่านั้น ไม่ใช่ในกรรมที่ยังไม่สำเร็จ ย่อมเป็นส่วนหนึ่งแห่งเหตุที่สำเร็จแล้วเท่านั้น เพราะฉะนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงถูกเรียกว่า "อุปปาทิโน ธัมมา" คือ ธรรมที่จะต้องเกิดขึ้นอย่างแน่นอน

18. Attano sabhāvanti kakkhaḷaphusanādisabhāvaṃ.

๑๘. คำว่า อัตตโนสภาวะ คือ สภาพมีการกระทบที่แข็งกระด้างเป็นต้น

20. Evaṃ pavattamānāti evaṃ cakkhādibhāvena phusanādibhāvena ca ekasantatipariyāpannatāvasena pavattamānā. Attānaṃ adhi ajjhattāti adhi-saddo samāsavisaye adhikāratthaṃ pavattiatthañca gahetvā pavattatīti attānaṃ adhikicca uddissa pavattā ajjhattā. Tenāti yassa jhānā vuṭṭhahitvā ajjhattaṃ bahiddhā ajjhattabahiddhā ca suññataṃ āneñjañca manasikaroto ajjhattasuññatādīsu cittaṃ na pakkhandati na pasīdati na santiṭṭhati nādhimuccati, yo ca itiha tattha sampajāno, tena bhikkhunā. Tasmiṃyeva purimasmiṃ samādhinimitteti paṭhamajjhānādisamādhinimitte. Ajjhattamevāti jhānagocare kasiṇādimhi. Cittaṃ saṇṭhapetabbanti paṭhamajjhānādicittaṃ saṇṭhapetabbaṃ. Ajjhattaratoti gocarajjhatte nibbāne rato, samādhigocare kammaṭṭhāne vā rato. ‘‘Samāhito eko santusito tamāhu bhikkhu’’nti (dha. pa. 362) gāthāseso.

๒๐. ชื่อว่าย่อมเป็นไปอย่างนี้ คือย่อมเป็นไปโดยความเป็นอันสงเคราะห์เข้าในสันดานเดียวกัน ด้วยความเป็นจักขุเป็นต้น และด้วยความเป็นผัสสะเป็นต้นอย่างนี้. ชื่อว่า 'อธิอัชฌัตตา' บทว่า 'อธิ' ในเรื่องสมาส ย่อมเป็นไปโดยถือเอาซึ่งอธิการัตถะ (ความหมายว่ากล่าวถึง) และปวัตติอัตถะ (ความหมายว่าความเป็นไป) ฉะนั้น อัชฌัตตา (ภายใน) จึงเป็นไปโดยปรารภตนเอง มุ่งหมายตนเอง. ด้วยเหตุนั้น ภิกษุใดออกจากฌานแล้ว เมื่อมนสิการสุญญตาและอเนญชาภายใน ภายนอก และทั้งภายในภายนอก จิตย่อมไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งมั่น ไม่น้อมไปในสุญญตาภายในเป็นต้น และภิกษุใดเป็นผู้มีสัมปชัญญะในเรื่องนั้น โดยภิกษุนั้น (พึงกระทำดังนี้). ชื่อว่า 'ในสมาธินิมิตอันเป็นก่อนนั้นเอง' คือในสมาธินิมิตมีปฐมฌานเป็นต้น. ชื่อว่า 'ภายในนั่นเอง' คือในกสิณเป็นต้นอันเป็นโคจรของฌาน. ชื่อว่า 'พึงตั้งจิตไว้' คือพึงตั้งจิตมีปฐมฌานเป็นต้นไว้. ชื่อว่า 'ยินดีในภายใน' คือยินดีในนิพพานอันเป็นโคจรภายใน หรือยินดีในกรรมฐานอันเป็นโคจรของสมาธิ. เป็นส่วนที่เหลือของคาถาว่า 'ผู้มีจิตตั้งมั่น ผู้เดียว ผู้สันโดษ บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า เป็นภิกษุ' (ธรรมบท 362).

Ajjhattaṃ sampasādananti ettha jhānaṃ sakasantatipariyāpannattā ‘‘ajjhatta’’nti vuttanti niyakajjhattattho ajjhatta-saddo hoti. Ajjhattanti sakasantatiniyakaṃ. Ajjhatte bhavā ajjhattikāti niyakajjhattesupi abbhantarā cakkhādayo vuccanti. Ettha pana ajjhattika-saddo cakkhādīsu pavattamāno dassito[Pg.48], na ajjhattasaddo, atthi ca ajjhattaajjhattikasaddānaṃ bahiddhābāhira-saddānaṃ viya viseso. Ajjhattikasaddo hi saparasantānikesu sabbesu cakkhādīsu rūpādīsu bāhira-saddo viya pavattati, ajjhatta-saddo pana sakasantānikesveva cakkhurūpādīsu tato aññesveva bahiddhā-saddo viya pavattatīti tasmā saddato atthato ca asamānattā na idamettha udāharaṇaṃ yuttanti. Ayaṃ panettha adhippāyo daṭṭhabbo – ajjhatte bhavā ajjhattikāti ayañhi vacanattho. Yañca ajjhatte bhavaṃ, tena ajjhatteneva bhavitabbaṃ, tena taṃvācakassa ajjhatta-saddassa ajjhattika-saddassa ca samānatthatā. Ubhinnampi saddānaṃ samānatthabhāvato ajjhattajjhatte pavattamāne ajjhattika-sadde ajjhatta-saddo tattha pavattoti sakkā vattunti.

ชื่อว่า 'การยังจิตให้ผ่องใสในภายใน' ในที่นี้ ฌานถูกกล่าวว่า 'อัชฌัตตะ' เพราะเป็นอันสงเคราะห์เข้าในสันดานของตน บทว่า 'อัชฌัตตะ' ย่อมมีความหมายว่าภายในของตน. ชื่อว่า 'อัชฌัตตะ' คือสิ่งที่เนื่องด้วยสันดานของตน. ชื่อว่า 'อัชฌัตติกา' คือสิ่งที่เกิดในภายใน แม้ในภายในของตน ก็ถูกเรียกว่าตาเป็นต้นอันเป็นภายใน. แต่ในที่นี้ บทว่า 'อัชฌัตติกะ' ถูกแสดงว่าย่อมเป็นไปในตาเป็นต้น ไม่ใช่อัชฌัตตะ-สัททะ และมีความแตกต่างกันระหว่างบทว่า 'อัชฌัตตะ' และ 'อัชฌัตติกะ' เหมือนกับบทว่า 'พหิทธา' และ 'พาหิระ'. เพราะว่าบทว่า 'อัชฌัตติกะ' ย่อมเป็นไปในตาเป็นต้น รูปเป็นต้นทั้งหมดที่เนื่องด้วยสันดานของตนและของผู้อื่น เหมือนกับบทว่า 'พาหิระ' แต่บทว่า 'อัชฌัตตะ' ย่อมเป็นไปในตาและรูปเป็นต้นที่เนื่องด้วยสันดานของตนเท่านั้น เหมือนกับบทว่า 'พหิทธา' ที่เป็นไปในสิ่งอื่นจากนั้นเท่านั้น เพราะเหตุนั้น เมื่อไม่เสมอกันโดยศัพท์และโดยอรรถ ตัวอย่างนี้จึงไม่สมควรในที่นี้. แต่ในที่นี้ พึงเห็นอธิบายดังนี้ เพราะว่าอรรถแห่งคำว่า 'อัชฌัตติกา' คือสิ่งที่เกิดในภายใน และสิ่งใดเกิดในภายใน สิ่งนั้นก็พึงเป็นภายในนั่นเอง ด้วยเหตุนั้น บทว่า 'อัชฌัตตะ' และบทว่า 'อัชฌัตติกะ' ซึ่งเป็นคำกล่าวถึงสิ่งนั้น จึงมีความหมายเสมอกัน เพราะความเป็นอันมีอรรถเสมอกันของบททั้งสอง จึงอาจกล่าวได้ว่า เมื่อบทว่า 'อัชฌัตติกะ' เป็นไปในภายใน บทว่า 'อัชฌัตตะ' ก็ชื่อว่าเป็นไปในภายในนั้นด้วย.

Ayaṃ kho panānanda, vihāroti vihārasuññatāsutte (ma. ni. 3.187) saṅgaṇikārāmatāya rūpādiratiyā ca ādīnavaṃ vatvā tappaṭipakkhavihāradassanatthaṃ vuttaṃ. Ajjhattaṃ suññatanti visayabhūtaṃ issariyaṭṭhānabhūtaṃ suññataṃ, suññatāphalasamāpattinti attho. Cittissarā hi buddhā bhagavanto dhammaṃ desentāpi yaṃ muhuttaṃ tuṇhī bhavitabbaṃ hoti, taṃ muhuttaṃ phalasamāpattiṃ samāpajjanti, pageva aññasmiṃ kāle, tasmā sabbatthāpi issariyānaṃ bahulaṃ phalasamāpattiyaṃ issariyassa pavattanato phalasamāpatti ‘‘issariyaṭṭhāna’’nti vuttā. Arahattaphalādhigamena vā tathāgatānaṃ issariyaṃ nibbattaṃ taṃjanakeneva maggenāti taṃ tesaṃ issariyaṭṭhānaṃ. Visayo ca anaññatthabhāvova yathā ‘‘ākāse sakuṇā udake macchā’’ti, buddhā ca aññattha dissamānāpi vivekapabbhāratāya phalasamāpattininnāva, tena tassā tassā kiriyāya anantaraṃ phalasamāpattiyaṃyeva bhavantīti sā tesaṃ visayo, tabbisayatā ca saccakasuttena (ma. ni. 1.364 ādayo) dīpetabbā.

ชื่อว่า 'ดูกรอานนท์ วิหารนี้แล' ในวิหารสุญญตาสูตร (ม. อุ. 187) ตรัสโทษของการยินดีในหมู่คณะ และการยินดีในรูปเป็นต้นแล้ว ตรัสเพื่อแสดงวิหารอันเป็นปฏิปักษ์ต่อสิ่งนั้น. ชื่อว่า 'สุญญตาภายใน' คือสุญญตาอันเป็นอารมณ์ เป็นฐานะแห่งความเป็นใหญ่ อรรถว่าสุญญตาผลสมาบัติ. เพราะว่าพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคเจ้าทั้งหลายผู้เป็นอิสระแห่งจิต แม้เมื่อทรงแสดงธรรมอยู่ ในขณะใดที่พึงทรงนิ่งอยู่ ในขณะนั้นก็ทรงเข้าผลสมาบัติ จะกล่าวไปไยในกาลอื่น เพราะเหตุนั้น เพราะความเป็นไปแห่งความเป็นใหญ่ในผลสมาบัติเป็นส่วนมากในที่ทั้งปวงของพระผู้เป็นอิสระทั้งหลาย ผลสมาบัติจึงถูกเรียกว่า 'อิสสริยัฏฐานะ' (ฐานะแห่งความเป็นใหญ่). หรือความเป็นใหญ่ของพระตถาคตทั้งหลายเกิดขึ้นด้วยการบรรลุอรหัตตผล ด้วยมรรคอันเป็นเครื่องให้เกิดผลนั้นนั่นเอง สิ่งนั้นเป็นฐานะแห่งความเป็นใหญ่ของพระองค์. และวิสัยคือความเป็นอันไม่ไปในที่อื่นนั่นเอง เหมือนนกในอากาศ ปลาในน้ำ และพระพุทธเจ้าทั้งหลาย แม้จะทรงปรากฏในที่อื่น ก็ทรงน้อมไปในผลสมาบัติด้วยความเป็นผู้หนักในวิเวกนั่นเอง ด้วยเหตุนั้น หลังจากกิริยานั้นๆ ก็ทรงอยู่ในผลสมาบัติเท่านั้น สิ่งนั้นเป็นวิสัยของพระองค์ และความเป็นวิสัยนั้น พึงแสดงด้วยสัจจกสูตร (ม. มู. 364 เป็นต้น).

22. Yesaṃ daṭṭhabbabhāvo atthi, te sanidassanā. Cakkhuviññāṇagocarabhāvova daṭṭhabbabhāvo, tassa rūpāyatanā anaññattepi aññehi dhammehi rūpāyatanaṃ visesetuṃ aññaṃ viya katvā ‘‘saha nidassanenāti sanidassanā’’ti vuttaṃ. Dhammasabhāvasāmaññena hi ekībhūtesu dhammesu yo nānattakaro sabhāvo, so añño viya katvā upacarituṃ yutto[Pg.49]. Evañhi atthavisesāvabodho hotīti. Sayañca nissayavasena ca sampattānaṃ asampattānañca paṭimukhabhāvo aññamaññapatanaṃ paṭihananabhāvo, yena byāpārādivikārapaccayantarasahitesu cakkhādīnaṃ visayesu vikāruppatti.

๒๒. สิ่งใดมีความเป็นอันพึงเห็น สิ่งนั้นชื่อว่ามีนิทัสสนะ (มีเครื่องแสดง). ความเป็นโคจรของจักขุวิญญาณนั่นเอง คือความเป็นอันพึงเห็น แม้รูปายตนะนั้นจะไม่ต่างจากธรรมอื่น แต่เพื่อจะจำแนกรูปายตนะจากธรรมอื่น จึงทำเหมือนเป็นสิ่งอื่น จึงกล่าวว่า 'มีนิทัสสนะ' คือมีเครื่องแสดงพร้อม. เพราะว่าในธรรมทั้งหลายที่เป็นอันเดียวกันโดยสามัญลักษณะของธรรม สภาพใดเป็นเครื่องทำให้ต่างกัน สภาพนั้นสมควรที่จะยกขึ้นกล่าวเหมือนเป็นสิ่งอื่น เพราะว่าอย่างนี้ การรู้แจ้งอรรถพิเศษย่อมมี. และความเป็นอันเฉพาะหน้าของสิ่งที่ถึงพร้อมและไม่ถึงพร้อม โดยอาศัยตนเองและโดยอาศัยที่ตั้ง คือความเป็นอันกระทบกันและกัน ซึ่งเป็นเหตุให้เกิดความแปรปรวนในอารมณ์ของตาเป็นต้น ที่ประกอบด้วยปัจจัยอื่นอันเป็นความแปรปรวนมีอาการเป็นต้น.

Tikamātikāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาบทมาติกาหมวดสาม จบแล้ว.

Dukamātikāpadavaṇṇanā

การพรรณนาบทมาติกาหมวดสอง

1-6. Mūlaṭṭhenāti suppatiṭṭhitabhāvasādhanena mūlabhāvena, na paccayamattaṭṭhena hetudhammā hetū dhammāti samāsāsamāsaniddesabhāvo dvinnaṃ pāṭhānaṃ viseso. Tathevāti sampayogatova. Sahetukānaṃ hetusampayuttabhāvato ‘‘sampayogato’’ti vuttanti veditabbaṃ, na sahasaddassa sampayogatthattā. Saha-saddo pana ekapuñje uppādato yāva bhaṅgā sahetukānaṃ hetūhi samānadesagahaṇānaṃ hetuādisabbhāvaṃ dīpeti, sampayutta-saddo ekuppādādivasena saha hetūhi ekībhāvupagamanaṃ, tato eva ca dvinnaṃ dukānaṃ nānattaṃ veditabbaṃ. Dhammanānattābhāvepi hi padatthanānattena dukantaraṃ vuccati. Na hi hetudukasaṅgahitehi dhammehi aññe sahetukadukādīhi vuccanti, te eva pana sahetukāhetukādibhāvato sahetukadukādīhi vuttā. Evaṃ sahetukadukasaṅgahitā eva hetusampayuttavippayuttabhāvato hetusampayuttadukena vuttā. Na hi dhammānaṃ avuttatāpekkhaṃ dukantaravacananti natthi punaruttidoso. Desetabbappakārajānanañhi desanāvilāso tathā desanāñāṇañcāti. Tena dhammānaṃ tappakāratā vuttā hoti. Sakalekadesavasena paṭhamadukaṃ dutiyatatiyehi saddhiṃ yojetvā catutthādayo tayo dukā vuttā. Sakalañhi paṭhamadukaṃ dutiyadukekadesena sahetukapadena tatiyadukekadesena hetusampayuttapadena ca yojetvā yathākkamaṃ catutthapañcamadukā vuttā, tathā paṭhamadukekadesaṃ nahetupadaṃ sakalena dutiyadukena yojetvā chaṭṭhaduko vutto. Idampi sambhavatīti etena avuttampi sambhavavasena dīpitanti dasseti. Sambhavo hi gahaṇassa kāraṇanti. Yathā hetusahetukāti idaṃ sambhavatīti katvā gahitaṃ, evaṃ hetuahetukāti idampi sambhavatīti katvā gahetabbamevāti evaṃ aññatthāpi yojetabbaṃ.

๑-๖. โดยอรรถว่ารากเหง้า คือโดยความเป็นรากเหง้าอันเป็นเครื่องยังภาวะที่ตั้งมั่นให้สำเร็จ ไม่ใช่โดยอรรถว่าเป็นเพียงปัจจัย ความที่บทว่า “ธรรมทั้งหลายเป็นเหตุ” และ “เหตุทั้งหลายเป็นธรรม” มีการแสดงโดยการสมาสและไม่สมาส เป็นความต่างกันของบททั้งสอง. โดยนัยนั้นนั่นแหละ คือโดยสัมปยุตตภาวะนั่นเอง. พึงทราบว่า ที่กล่าวว่า “โดยสัมปยุตตภาวะ” นั้น เพราะธรรมที่มีเหตุเป็นสัมปยุตต์กับเหตุ ไม่ใช่เพราะสหศัพท์มีอรรถว่าสัมปยุตต์. ส่วนสหศัพท์ย่อมแสดงความเป็นเหตุเป็นต้นของธรรมที่มีเหตุ ซึ่งมีการถือเอาโอกาสเสมอกันกับเหตุ ตั้งแต่การเกิดขึ้นในกองเดียวกันจนถึงการแตกดับ. ศัพท์ว่า “สัมปยุตต์” ย่อมแสดงการถึงความเป็นอันเดียวกันกับเหตุโดยมีอุปปาทะเป็นต้นอย่างเดียวกัน. เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ พึงทราบความต่างกันของทุกะทั้งสอง. ถึงแม้จะไม่มีความต่างกันแห่งธรรม แต่ก็กล่าวถึงทุกะอื่นด้วยความต่างกันแห่งอรรถของบท. ธรรมทั้งหลายที่สงเคราะห์เข้าในเหตุทุกะ ไม่ใช่ถูกเรียกว่า “ธรรมมีเหตุ” เป็นต้น ด้วยธรรมอื่น, แต่ธรรมเหล่านั้นนั่นแหละถูกเรียกว่า “ธรรมมีเหตุ” เป็นต้น เพราะความเป็นธรรมมีเหตุและไม่มีเหตุเป็นต้น. อย่างนี้ ธรรมทั้งหลายที่สงเคราะห์เข้าในสเหตุกทุกะนั่นแหละ ถูกกล่าวด้วยเหตุสัมปยุตตทุกะ เพราะความเป็นเหตุสัมปยุตต์และเหตุวิปปยุตต์. การกล่าวถึงทุกะอื่น ไม่ใช่การมุ่งถึงความที่ธรรมทั้งหลายยังไม่ได้กล่าวไว้ จึงไม่มีโทษคือการกล่าวซ้ำ. เพราะการรู้ประเภทที่ควรแสดงนั่นแหละ คือความวิจิตรแห่งการแสดง และญาณในการแสดง. ด้วยเหตุนั้น ความเป็นประเภทนั้นของธรรมทั้งหลายจึงถูกกล่าวไว้. ทุกะ ๓ อย่างมีทุกะที่ ๔ เป็นต้น ถูกกล่าวไว้โดยการประกอบทุกะที่ ๑ เข้ากับทุกะที่ ๒ และ ๓ โดยส่วนทั้งหมดและส่วนหนึ่ง. เพราะทุกะที่ ๑ ทั้งหมด ถูกประกอบเข้ากับบทว่า “มีเหตุ” ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของทุกะที่ ๒ และกับบทว่า “สัมปยุตต์ด้วยเหตุ” ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของทุกะที่ ๓ ตามลำดับ จึงกล่าวทุกะที่ ๔ และ ๕. อย่างนั้น บทว่า “ไม่เป็นเหตุ” ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของทุกะที่ ๑ ถูกประกอบเข้ากับทุกะที่ ๒ ทั้งหมด จึงกล่าวทุกะที่ ๖. ด้วยบทว่า “สิ่งนี้ก็เป็นไปได้” นี้ ย่อมแสดงว่า สิ่งที่ยังไม่ได้กล่าวไว้ก็ถูกแสดงโดยความเป็นไปได้. เพราะความเป็นไปได้นั่นแหละเป็นเหตุแห่งการถือเอา. เหมือนอย่างที่บทว่า “เหตุและมีเหตุ” นี้ ถูกถือเอาโดยความเป็นไปได้, อย่างนั้น บทว่า “เหตุและไม่มีเหตุ” นี้ ก็พึงถือเอาโดยความเป็นไปได้เช่นกัน, พึงประกอบในที่อื่นด้วยอย่างนี้.

Evaṃ [Pg.50] paṭhamadukaṃ dutiyatatiyadukesu dutiyapadehi yojetvā ‘‘hetū ceva dhammā ahetukā ca, ahetukā ceva dhammā na ca hetū, hetū ceva dhammā hetuvippayuttā ca, hetuvippayuttā ceva dhammā na ca hetū’’ti ye dve dukā kātabbā, tesaṃ sambhavavaseneva saṅgahaṃ dassetvā kho pana-padena aparesampi dukānaṃ saṅgahaṃ dassetuṃ ‘‘tatra yadeta’’ntiādimāha. Tatrāti pāḷiyaṃ. Ayaṃ atirekatthoti idāni yaṃ vakkhati, tamatthamāha. Tattha pana aññepi aññathāpīti etesaṃ visuṃ pavattiyā dve dukā dassitā, saha pavattiyā pana ayampi duko veditabbo ‘‘hetū ceva dhammā hetusampayuttāpi hetuvippayuttāpī’’ti, etesu pana pañcasu dukesu dutiyadukena tatiyaduko viya, catutthadukena pañcamaduko viya ca chaṭṭhadukena ninnānatthattā ‘‘na hetu kho pana dhammā hetusampayuttāpi hetuvippayuttāpī’’ti ayaṃ duko na vutto. Dassitaninnānatthanayo hi so purimadukehīti. Itaresu catūsu hetū ceva ahetukadukena samānatthattā hetū ceva hetuvippayuttaduko, hetusahetukadukena samānatthattā hetuhetusampayuttaduko ca nahetuhetusampayuttaduko viya na vattabbo. Tesu pana dvīsu pacchimaduke ‘‘hetū kho pana dhammā sahetukā’’ti padaṃ catutthaduke paṭhamapadena ninnānākaraṇattā na vattabbaṃ, ‘‘hetū kho pana dhammā ahetukā’’ti padaṃ ‘‘hetū ceva dhammā ahetukā’’ti etena ninnānattā na vattabbaṃ. Avasiṭṭhe pana ekasmiṃ duke ‘‘ahetukā ceva dhammā na ca hetū’’ti padaṃ chaṭṭhaduke dutiyapadena ekatthattā na vattabbaṃ. Idāni ‘‘hetū ceva dhammā ahetukā cā’’ti idamevekaṃ padaṃ avasiṭṭhaṃ, na ca ekena padena duko hotīti tañca na vuttanti. Catutthaduke dutiyapadena pana samānatthassa chaṭṭhaduke paṭhamapadassa vacanaṃ dukapūraṇatthaṃ, etena vā gatidassanena sabbassa sambhavantassa saṅgaho katoti daṭṭhabbo. Tathā hi sabbo sambhavaduko paṭhamaduke dutiyatatiyadukapakkhepena dassito, tesu ca paṭhamadukapakkhepenāti.

อย่างนี้ เมื่อประกอบทุกะที่ ๑ เข้ากับบทที่ ๒ ในทุกะที่ ๒ และ ๓ แล้ว เพื่อแสดงการสงเคราะห์ทุกะ ๒ คู่ที่ควรทำ คือ “ธรรมทั้งหลายเป็นเหตุและไม่มีเหตุ” และ “ธรรมทั้งหลายไม่มีเหตุและไม่เป็นเหตุ”, “ธรรมทั้งหลายเป็นเหตุและวิปปยุตต์จากเหตุ” และ “ธรรมทั้งหลายวิปปยุตต์จากเหตุและไม่เป็นเหตุ” โดยความเป็นไปได้นั่นเอง และเพื่อแสดงการสงเคราะห์ทุกะอื่น ๆ ด้วยบทว่า “โข ปน” จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ตตฺร ยเทตํ”. บทว่า “ตตฺร” ในบาลี. บทว่า “อยํ อติเรกตฺโถ” นี้ กล่าวถึงอรรถที่เกินไปที่จักกล่าวต่อไปนี้. ในที่นั้น ทุกะ ๒ อย่างถูกแสดงโดยการเป็นไปต่างหากของบทว่า “อัญเญปิ” และ “อัญญถาปิ”. ส่วนโดยการเป็นไปพร้อมกัน ทุกะนี้ก็พึงทราบว่า “ธรรมทั้งหลายเป็นเหตุและสัมปยุตต์ด้วยเหตุบ้าง วิปปยุตต์จากเหตุบ้าง”. แต่ในทุกะ ๕ อย่างนี้ ทุกะนี้คือ “ธรรมทั้งหลายไม่เป็นเหตุและสัมปยุตต์ด้วยเหตุบ้าง วิปปยุตต์จากเหตุบ้าง” ไม่ได้กล่าวไว้ เพราะมีความหมายไม่ต่างกันกับทุกะที่ ๓ โดยทุกะที่ ๒, กับทุกะที่ ๕ โดยทุกะที่ ๔, และกับทุกะที่ ๖. เพราะนัยแห่งความไม่ต่างกันนั้นถูกแสดงไว้แล้วด้วยทุกะก่อน ๆ. ในทุกะ ๔ อย่างที่เหลือ ทุกะว่า “ธรรมทั้งหลายเป็นเหตุและวิปปยุตต์จากเหตุ” ไม่ควรกล่าวเหมือนทุกะว่า “ธรรมทั้งหลายไม่เป็นเหตุและสัมปยุตต์ด้วยเหตุ” เพราะมีความหมายเสมอกันกับทุกะว่า “ธรรมทั้งหลายเป็นเหตุและไม่มีเหตุ”. และทุกะว่า “ธรรมทั้งหลายเป็นเหตุและสัมปยุตต์ด้วยเหตุ” ไม่ควรกล่าวเหมือนทุกะว่า “ธรรมทั้งหลายไม่เป็นเหตุและสัมปยุตต์ด้วยเหตุ” เพราะมีความหมายเสมอกันกับทุกะว่า “เหตุและมีเหตุ”. แต่ในทุกะ ๒ อย่างสุดท้าย บทว่า “เหตุทั้งหลายแลเป็นธรรมมีเหตุ” ไม่ควรกล่าว เพราะทำให้ไม่ต่างกันกับบทแรกในทุกะที่ ๔. บทว่า “เหตุทั้งหลายแลเป็นธรรมไม่มีเหตุ” ไม่ควรกล่าว เพราะไม่ต่างกันกับบทว่า “ธรรมทั้งหลายเป็นเหตุและไม่มีเหตุ” นี้. ส่วนในทุกะที่เหลืออีกหนึ่ง บทว่า “ธรรมทั้งหลายไม่มีเหตุและไม่เป็นเหตุ” ไม่ควรกล่าว เพราะมีความหมายเดียวกันกับบทที่สองในทุกะที่ ๖. บัดนี้ บทว่า “ธรรมทั้งหลายเป็นเหตุและไม่มีเหตุ” นี้เท่านั้นที่เหลืออยู่, และทุกะไม่เป็นด้วยบทเดียว จึงไม่ได้กล่าวไว้. ส่วนการกล่าวบทแรกในทุกะที่ ๖ ซึ่งมีความหมายเดียวกันกับบทที่สองในทุกะที่ ๔ นั้น เพื่อให้ทุกะสมบูรณ์, หรือพึงทราบว่า การสงเคราะห์สิ่งที่อาจเป็นไปได้ทั้งหมดได้ทำไว้แล้วด้วยการแสดงแนวทางนี้. เพราะทุกะที่อาจเป็นไปได้ทั้งหมดถูกแสดงไว้แล้วโดยการแทรกทุกะที่ ๒ และ ๓ เข้าไปในทุกะที่ ๑, และโดยการแทรกทุกะที่ ๑ เข้าไปในทุกะเหล่านั้น.

7-13. Samānakālena asamānakālena kālavimuttena ca paccayena nipphannānaṃ paccayāyattānaṃ paccayabhāvamattena tesaṃ paccayānaṃ atthitaṃ dīpetuṃ sappaccayavacanaṃ, na sahetukavacanaṃ viya samānakālānameva, nāpi sanidassanaṃ viya taṃsabhāvassa anatthantarabhūtassa. Saṅkhata-saddo pana sametehi [Pg.51] nipphāditabhāvaṃ dīpetīti ayametesaṃ viseso dukantaravacane kāraṇaṃ. Ettha ca appaccayā asaṅkhatāti bahuvacananiddeso avinicchitatthaparicchedadassanavasena mātikāṭhapanato katoti veditabbo. Uddesena hi kusalādisabhāvānaṃ dhammānaṃ atthitāmattaṃ vuccati, na paricchedoti aparicchedena bahuvacanena uddeso vuttoti. Rūpanti rūpāyatanaṃ pathaviyādi vā. Purimasmiṃ atthavikappe rūpāyatanassa asaṅgahitatā āpajjatīti ruppanalakkhaṇaṃ vā rūpanti ayaṃ atthanayo vutto. Tattha rūpanti ruppanasabhāvo. Na lujjati na palujjatīti yo gahito tathā na hoti, so lokoti taṃgahaṇarahitānaṃ lokuttarānaṃ natthi lokatā. Dukkhasaccaṃ vā loko, tattha teneva lokasabhāvena viditāti lokiyā.

๗-๑๓. คำว่า สัปปัจจัย (มีปัจจัย) นั้น เพื่อแสดงความมีอยู่ของปัจจัยเหล่านั้น โดยความเป็นปัจจัยเท่านั้น ของธรรมทั้งหลายที่สำเร็จแล้วด้วยปัจจัย และอาศัยปัจจัย ซึ่งเป็นปัจจัยที่เกิดพร้อมกันบ้าง ไม่เกิดพร้อมกันบ้าง และพ้นจากกาลบ้าง ไม่เหมือนคำว่า สเหตุกะ (มีเหตุ) ที่หมายถึงเฉพาะสิ่งที่เกิดพร้อมกันเท่านั้น และก็ไม่เหมือนคำว่า สนิทัสสนะ (มีเครื่องแสดง) ที่หมายถึงสิ่งที่มีสภาพไม่ต่างกันกับสิ่งนั้น ส่วนคำว่า สังขตะ (อันปัจจัยปรุงแต่ง) ย่อมแสดงความเป็นสิ่งที่ปัจจัยที่มาประชุมกันปรุงแต่งแล้ว นี้เป็นความพิเศษของคำเหล่านี้ ซึ่งเป็นเหตุในการกล่าวถึงในระหว่างแห่งทุกะ ในที่นี้ พึงทราบว่า การแสดงด้วยพหูพจน์ว่า อัปปัจจัย อสังขตะ (ไม่มีปัจจัย ไม่ถูกปรุงแต่ง) นั้น ทำไปโดยการตั้งมาติกา (แม่บท) โดยแสดงการกำหนดขอบเขตแห่งอรรถที่ยังไม่แน่นอน เพราะโดยการยกขึ้นแสดงนั้น กล่าวถึงเพียงความมีอยู่ของธรรมทั้งหลายที่มีสภาพเป็นกุศลเป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่การกำหนดขอบเขต ดังนั้น การยกขึ้นแสดงจึงกล่าวด้วยพหูพจน์โดยไม่มีการกำหนดขอบเขต คำว่า รูป นั้น คือ รูปายตนะ หรือ ปฐวีเป็นต้น ในกรณีที่ตีความหมายแรกนั้น ย่อมเกิดความไม่สงเคราะห์รูปายตนะ ดังนั้น จึงกล่าวอรรถนัยนี้ว่า รูป คือ สิ่งที่มีลักษณะอันถูกย่ำยี ในที่นั้น คำว่า รูป คือ สภาพที่ถูกย่ำยี สิ่งใดที่ถูกยึดถือว่าไม่แตกสลาย ไม่พินาศ แต่ไม่เป็นเช่นนั้น สิ่งนั้นคือ โลก ดังนั้น โลกุตตระทั้งหลายที่ปราศจากการยึดถือนั้น จึงไม่มีความเป็นโลก หรือว่า ทุกขสัจจ์ คือ โลก ในที่นั้น ผู้ที่รู้แจ้งด้วยสภาพแห่งโลกนั้นเอง ชื่อว่า โลกิยะ

Evaṃ sante cakkhuviññāṇena vijānitabbassa rūpāyatanassa teneva navijānitabbassa saddāyatanādikassa ca nānattā dvinnampi padānaṃ atthanānattato duko hoti. Evaṃ pana duke vuccamāne dukabahutā āpajjati, yattakāni viññāṇāni, tattakā dukā vuttā samattā ṭhapetvā sabbadhammārammaṇāni viññāṇāni. Tesu ca dukassa pacchedo āpajjati, tathā ca sati ‘‘kenacī’’ti padaṃ sabbaviññāṇasaṅgāhakaṃ na siyā, niddesena ca viruddhaṃ idaṃ vacanaṃ. Yo ca tattha ‘‘ye te dhammā cakkhuviññeyyā, na te dhammā sotaviññeyyāti ayaṃ duko na hotī’’ti paṭisedho kato, so ca kathaṃ yujjeyya. Na hi samatthā aṭṭhakathā pāḷiṃ paṭisedhetunti, na ca kenaci-saddassa tenevāti ayaṃ padattho sambhavati, ‘‘kenacī’’ti etassa ādipadassa aniyamitaṃ yaṃ kiñci ekaṃ padattho, taṃ vatvā vuccamānassa ‘‘kenacī’’ti dutiyapadassa yaṃ kiñci aparaṃ aniyamitaṃ padatthoti lokasiddhametaṃ, tatheva ca niddeso pavatto, na cettha viññātabbadhammabhedena dukabhedo samatto āpajjati yattakā viññātabbā, tattakā dukāti, tasmā natthi dukabahutā. Na hi ekaṃyeva viññātabbaṃ kenaci viññeyyaṃ kenaci na viññeyyañca, kintu aparampi aparampīti sabbaviññātabbasaṅgahe duko samatto hoti, evañca sati ‘‘kenacī’’ti padaṃ aniyamena sabbaviññāṇasaṅgāhakanti siddhaṃ hoti, viññāṇanānattena ca viññātabbaṃ bhinditvā ayaṃ duko vutto, na viññātabbānaṃ atthantaratāyāti. Etassa pana dukassa nikkheparāsiniddeso dukasaṅgahitadhammekadesesu [Pg.52] dukapadadvayappavattidassanavasena pavatto. Atthuddhāraniddeso niravasesadukasaṅgahitadhammadassanavasenāti veditabbo.

เมื่อเป็นเช่นนี้ ย่อมเกิดทุกะ (คู่) ขึ้น เพราะความต่างกันแห่งอรรถของบททั้งสอง คือ รูปายตนะที่พึงรู้ด้วยจักขุวิญญาณ และสัททายตนะเป็นต้นที่จักขุวิญญาณนั้นเองไม่พึงรู้ แต่เมื่อกล่าวทุกะเช่นนี้ ย่อมเกิดความมีทุกะมาก คือ ทุกะทั้งหลายที่กล่าวมานั้นมีจำนวนเท่ากับวิญญาณทั้งหลาย โดยเว้นวิญญาณที่เป็นอารมณ์ของธรรมทั้งปวง และในทุกะเหล่านั้น ย่อมเกิดการตัดขาดของทุกะ และเมื่อเป็นเช่นนั้น คำว่า ‘ด้วยบางสิ่ง’ ก็จะไม่สงเคราะห์วิญญาณทั้งปวง และคำกล่าวนี้ก็ขัดแย้งกับนิทเทส และการปฏิเสธที่ทำไว้ในที่นั้นว่า ‘ธรรมเหล่าใดพึงรู้ด้วยจักขุวิญญาณ ธรรมเหล่านั้นไม่พึงรู้ด้วยโสตวิญญาณ นี้ไม่เป็นทุกะ’ นั้น จะสมเหตุสมผลได้อย่างไร เพราะอรรถกถาไม่สามารถปฏิเสธพระบาลีได้ และอรรถของบทว่า ‘ด้วยบางสิ่ง’ ที่ว่า ‘ด้วยสิ่งนั้นเอง’ ก็ไม่เป็นไปได้ อรรถของบทแรกคือ ‘ด้วยบางสิ่ง’ คือสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ไม่กำหนด เมื่อกล่าวเช่นนั้น อรรถของบทที่สองคือ ‘ด้วยบางสิ่ง’ คือสิ่งอื่นใดสิ่งหนึ่งที่ไม่กำหนด นี้เป็นที่รู้กันในโลก และนิทเทสก็เป็นไปเช่นนั้น และในที่นี้ การแบ่งทุกะโดยความต่างกันแห่งธรรมที่พึงรู้ ก็ไม่สมบูรณ์ว่า ธรรมที่พึงรู้มีเท่าใด ทุกะก็มีเท่านั้น ดังนั้น จึงไม่มีความมีทุกะมาก เพราะธรรมที่พึงรู้สิ่งเดียวเท่านั้น ไม่ใช่ว่าพึงรู้ด้วยบางสิ่ง และไม่พึงรู้ด้วยบางสิ่ง แต่เป็นสิ่งอื่นอีกและสิ่งอื่นอีก ดังนั้น ทุกะจึงสมบูรณ์ในการสงเคราะห์ธรรมที่พึงรู้ทั้งปวง และเมื่อเป็นเช่นนี้ คำว่า ‘ด้วยบางสิ่ง’ ก็สำเร็จว่าสงเคราะห์วิญญาณทั้งปวงโดยไม่กำหนด และทุกะนี้กล่าวโดยจำแนกธรรมที่พึงรู้ด้วยความต่างกันแห่งวิญญาณ ไม่ใช่ด้วยความต่างกันแห่งอรรถของธรรมที่พึงรู้ ส่วนนิกเขปราสินิทเทสของทุกะนี้ เป็นไปโดยแสดงการใช้บทคู่ของทุกะในธรรมบางส่วนที่สงเคราะห์เข้าในทุกะ พึงทราบว่า อัตถุทธารนิทเทส เป็นไปโดยแสดงธรรมที่สงเคราะห์เข้าในทุกะทั้งหมดโดยไม่เหลือ

14-19. Cakkhutopi…pe… manatopīti cakkhuviññāṇādivīthīsu tadanugatamanoviññāṇavīthīsu ca kiñcāpi kusalādīnampi pavatti atthi, kāmāsavādayo eva pana vaṇato yūsaṃ viya paggharaṇakaasucibhāvena sandanti, tasmā te eva ‘‘āsavā’’ti vuccanti. Tattha hi paggharaṇakaasucimhi niruḷho āsavasaddoti. Dhammato yāva gotrabhunti tato paraṃ maggaphalesu appavattito vuttaṃ. Ete hi ārammaṇakaraṇavasena dhamme gacchantā tato paraṃ na gacchantīti. Nanu tato paraṃ bhavaṅgādīnipi gacchantīti ce? Na, tesampi pubbe ālambitesu lokiyadhammesu sāsavabhāvena antogadhattā tato paratābhāvato. Ettha ca gotrabhuvacanena gotrabhuvodānaphalasamāpattipurecārikaparikammāni vuttānīti veditabbāni, paṭhamamaggapurecārikameva vā gotrabhu avadhinidassanabhāvena gahitaṃ, tato paraṃ maggaphalasamānatāya pana aññesu maggesu maggavīthiyaṃ phalasamāpattivīthiyaṃ nirodhānantarañca pavattamānesu phalesu nibbāne ca pavatti nivāritā āsavānanti veditabbā. Savantīti gacchanti. Duvidho hi avadhi abhividhivisayo anabhividhivisayo ca. Abhividhivisayaṃ kiriyā byāpetvā pavattati ‘‘ābhavaggā bhagavato yaso gato’’ti, itaraṃ bahi katvā ‘‘āpāṭaliputtā vuṭṭho devo’’ti. Ayañca ā-kāro abhividhiattho idha gahitoti ‘‘antokaraṇattho’’ti vuttaṃ.

๑๔-๑๙. คำว่า ‘จากตา...ฯลฯ...จากใจ’ นั้น แม้ว่ากุศลเป็นต้นก็ย่อมเป็นไปในจักขุวิญญาณวิถีเป็นต้น และในมโนวิญญาณวิถีที่ตามมานั้น แต่กามอาสวะเป็นต้นเท่านั้น ย่อมไหลไปโดยความเป็นของไม่สะอาดที่ไหลออก เหมือนน้ำเหลืองจากแผล ดังนั้น สิ่งเหล่านั้นจึงถูกเรียกว่า ‘อาสวะ’ เพราะในที่นั้น คำว่า อาสวะ เป็นชื่อที่ใช้เรียกกันมาในความหมายของสิ่งไม่สะอาดที่ไหลออก ที่กล่าวว่า ‘โดยธรรมจนถึงโคตรภู’ นั้น เพราะอาสวะไม่เป็นไปในมรรคและผลหลังจากนั้น เพราะอาสวะเหล่านี้ย่อมเป็นไปในธรรมโดยความเป็นอารมณ์ และไม่เป็นไปหลังจากนั้น ถ้าถามว่า ‘ก็ภวังค์เป็นต้นก็เป็นไปหลังจากนั้นมิใช่หรือ?’ ตอบว่า ‘ไม่ใช่’ เพราะภวังค์เป็นต้นเหล่านั้นก็สงเคราะห์เข้าในธรรมที่เป็นโลกิยะที่เคยเป็นอารมณ์มาก่อนโดยความเป็นสาสวะ จึงไม่มีความเป็นไปหลังจากนั้น ในที่นี้ พึงทราบว่า ด้วยคำว่า ‘โคตรภู’ นั้น หมายถึง โคตรภู โวทาน และปริกรรมที่เป็นเบื้องต้นของผลสมาบัติ หรือว่า โคตรภูที่เป็นเบื้องต้นของปฐมมรรคเท่านั้น ถูกถือเอาโดยความเป็นเครื่องแสดงขอบเขต ส่วนหลังจากนั้น พึงทราบว่า การเป็นไปของอาสวะถูกห้ามไว้ในมรรคอื่น ๆ ในมรรควิถี ในผลสมาบัติวิถี ในผลทั้งหลายที่เกิดขึ้นหลังจากนิโรธ และในนิพพาน เพราะความเสมอกันกับมรรคและผล คำว่า ‘สวันติ’ (ย่อมไหลไป) คือ ‘ย่อมเป็นไป’ ขอบเขตมีสองอย่าง คือ ขอบเขตที่รวมเข้าด้วย (อภิวิธิ) และขอบเขตที่ไม่รวมเข้าด้วย (อนภิวิธิ) ขอบเขตที่รวมเข้าด้วยนั้น กิริยาย่อมแผ่ไปถึง เช่น ‘พระยศของพระผู้มีพระภาคเจ้าแผ่ไปจนถึงภวัคคะ’ ส่วนอีกอย่างหนึ่งนั้น ย่อมเว้นออกไป เช่น ‘ฝนตกจนถึงเมืองปาฏลีบุตร’ และอักษร ‘อา’ นี้ ถูกถือเอาในความหมายที่รวมเข้าด้วยในที่นี้ จึงกล่าวว่า ‘มีความหมายว่ารวมเข้าข้างใน’

Cirapārivāsiyaṭṭho ciraparivutthatā purāṇabhāvo. Ādi-saddena ‘‘purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati bhavataṇhāyā’’ti (a. ni. 10.62) idaṃ suttaṃ saṅgahitaṃ. Avijjāsavabhavāsavānañca ciraparivutthatāya dassitāya tabbhāvabhāvīnaṃ kāmāsavadiṭṭhāsavānañca ciraparivutthatā dassitā hoti. Aññesupi yathāvutte dhamme okāsañca ārammaṇaṃ katvā pavattamānesu mānādīsu vijjamānesu attattaniyādiggāhavasena abhibyāpanaṃ madakaraṇavasena āsavasadisatā ca etesaṃyeva, nāññesanti etesveva āsavasaddo niruḷho daṭṭhabbo. Āyataṃ vā savanti phalantīti āsavā[Pg.53]. Na hi kiñci saṃsāradukkhaṃ āsavehi vinā uppajjamānaṃ atthīti. Ārammaṇabhāvena ye dhammā vaṇo viya āsave paggharanti, te asampayoge atabbhāvepi saha āsavehīti sāsavā, āsavavantoti attho.

ความเป็นผู้ที่อยู่มานาน, ความเป็นผู้ที่อยู่คลุกคลีมานาน, ความเป็นของเก่า. ด้วยบทว่า 'เป็นต้น' นี้ พระสูตรที่ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เบื้องต้นของภวตัณหาไม่ปรากฏ' (อ. อํ. 10.62) นี้ ย่อมสงเคราะห์เข้าไว้. เมื่อความเป็นผู้ที่อยู่คลุกคลีมานานของอวิชชาสวะและภวาสวะแสดงแล้ว ความเป็นผู้ที่อยู่คลุกคลีมานานของกามสวะและทิฏฐาสวะ ซึ่งมีอยู่เพราะความมีอยู่แห่งอาสวะเหล่านั้น ก็ย่อมแสดงแล้วด้วย. แม้ในธรรมอื่น ๆ ที่กล่าวมาแล้ว ซึ่งเป็นไปโดยทำโอกาสและอารมณ์ให้เป็นไป ในมานะเป็นต้นที่มีอยู่ การแผ่ไปครอบคลุมโดยการยึดถือว่า 'อัตตา' 'ของอัตตา' เป็นต้น และความเป็นเหมือนอาสวะโดยการทำให้มัวเมา ย่อมมีแก่ธรรมเหล่านี้เท่านั้น ไม่ใช่แก่ธรรมอื่น ๆ เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าศัพท์ว่า 'อาสวะ' นี้ เป็นคำที่ตั้งขึ้นเฉพาะในธรรมเหล่านี้เท่านั้น. หรือว่า ธรรมเหล่าใด ย่อมไหลไป ย่อมให้ผลไปตลอดกาลนาน ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า 'อาสวะ'. เพราะว่า ทุกข์ในสังสารวัฏย่อมไม่มีอะไรเกิดขึ้นได้โดยปราศจากอาสวะ. ธรรมเหล่าใด ย่อมไหลออกเหมือนแผล โดยความเป็นอารมณ์ ธรรมเหล่านั้น แม้ไม่ประกอบกัน แม้ไม่เป็นสภาวะนั้น ก็ชื่อว่า 'สาสวะ' คือ 'มีอาสวะ' โดยความเป็นไปพร้อมกับอาสวะ มีความหมายว่า มีอาสวะ.

Osānaduke ‘‘no āsavā kho panā’’ti avatvā ‘‘āsavavippayuttā kho panā’’ti vacanaṃ sāsavānaṃ sahetukānaṃ viya sampayuttehi taṃsahitatā na hotīti dassanatthaṃ. Evaṃ sesagocchakesupi yathāsambhavaṃ vippayuttaggahaṇe payojanaṃ daṭṭhabbaṃ. Apica ‘‘no āsavā kho pana dhammā sāsavā’’ti idaṃ padaṃ catutthaduke dutiyapadena ninnānaṃ, na ca ekena duko hoti, tasmā āsavavippayuttapadameva gahetvā osānadukayojanā ñāyāgatāti katā. Hetugocchake pana hetuvippayuttānaṃ sahetukatā natthīti te gahetvā dukayojanāya asakkuṇeyyattā nahetupadaṃ gahetvā osānadukayojanā katā. Ye vā pana paṭhame duke dutiyassa pakkhepe eko, tatiyassa dve, paṭhamassa dutiye eko, tatiye dve, dutiyassa tatiye eko, dutiye ca tatiyassa ekoti aṭṭha dukā labbhanti, tesu tīhi itare ca nayato dassitāti veditabbā. Esa nayo sesagocchakesupi.

ในทุกะสุดท้าย การกล่าวว่า 'ธรรมทั้งหลายที่วิปปยุตจากอาสวะ' แทนที่จะกล่าวว่า 'ธรรมทั้งหลายที่ไม่ใช่อาสวะ' นั้น เพื่อแสดงว่า ความที่ธรรมเหล่านั้นจะอยู่ร่วมกับอาสวะเหมือนธรรมที่สัมปยุตกันนั้นไม่มี. พึงทราบประโยชน์ในการถือเอาบทว่า 'วิปปยุต' ในโคจฉกะที่เหลือตามสมควรอย่างนี้. อนึ่ง บทว่า 'ธรรมทั้งหลายที่ไม่ใช่อาสวะ แต่เป็นสาสวะ' นี้ ย่อมไม่ต่างจากบทที่สองในจตุตถทุกะ และทุกะย่อมไม่สำเร็จด้วยบทเดียว เพราะฉะนั้น การถือเอาบทว่า อาสววิปปยุต เท่านั้น จึงเป็นการประกอบทุกะสุดท้ายที่ทำไปตามหลักการ. ส่วนในเหตุโคจฉกะ เพราะธรรมที่วิปปยุตจากเหตุไม่มีความเป็นสเหตุกะ จึงไม่สามารถนำธรรมเหล่านั้นมาประกอบเป็นทุกะได้ จึงถือเอาบทว่า นเหตุ ทำการประกอบทุกะสุดท้าย. อนึ่ง ทุกะ 8 อย่างย่อมได้ คือ ในทุกะที่หนึ่ง มีการรวมเข้ากับบทที่สอง 1 อย่าง, กับบทที่สาม 2 อย่าง; ในบทที่สองของทุกะที่หนึ่ง มีการรวมเข้ากับบทที่สอง 1 อย่าง, กับบทที่สาม 2 อย่าง; ในบทที่สามของทุกะที่สอง มีการรวมเข้ากับบทที่สอง 1 อย่าง, และในบทที่สองของบทที่สาม 1 อย่าง. พึงทราบว่า ในทุกะเหล่านั้น 3 อย่างได้แสดงโดยนัยอื่น ๆ แล้ว. นัยนี้พึงทราบในโคจฉกะที่เหลือด้วย.

20-25. Kilesakammavipākavaṭṭānaṃ paccayabhāvena tattha saṃyojenti, satipi aññesaṃ tappaccayabhāve na vinā saṃyojanāni tesaṃ tappaccayabhāvo atthi, orambhāgiyuddhambhāgiyasaṅgahitehi ca taṃtaṃbhavanibbattakakammaniyamo bhavaniyamo ca hoti, na ca upacchinnasaṃyojanassa katānipi kammāni bhavaṃ nibbattentīti. Saṃyojetabbāti vā saṃyojaniyā, saṃyojane niyuttāti vā. Dūragatassapi ākaḍḍhanato nissarituṃ appadānavasena bandhanaṃ saṃyojanaṃ, ganthakaraṇaṃ saṅkhalikacakkalakānaṃ viya paṭibaddhatākaraṇaṃ vā ganthanaṃ gantho, saṃsilisakaraṇaṃ yojanaṃ yogoti ayametesaṃ visesoti veditabbo. Dhammānaṃ sabhāvakiccavisesaññunā pana bhagavatā sampayuttesu ārammaṇesu tappaccayesu ca tehi tehi nipphādiyamānaṃ taṃ taṃ kiccavisesaṃ passantena te te dhammā tathā tathā āsavasaṃyojanaganthādivasena vuttāti ‘‘kimatthaṃ eteyeva dhammā evaṃ vuttā, kasmā ca vuttā eva puna vuttā’’ti na codetabbametaṃ.

(ข้อ 20-25) ธรรมเหล่านั้นย่อมผูกสัตว์ไว้ในวัฏฏะคือ กิเลส กรรม และวิบาก โดยความเป็นปัจจัย. แม้เมื่อธรรมอื่นจะเป็นปัจจัยแห่งวัฏฏะนั้น แต่ความเป็นปัจจัยแห่งวัฏฏะนั้นย่อมไม่มีหากปราศจากสังโยชน์. และด้วยสังโยชน์ที่สงเคราะห์เข้าในโอรัมภาคิยะและอุทธัมภาคิยะ ย่อมมีการกำหนดกรรมที่ยังภพนั้น ๆ ให้เกิด และมีการกำหนดภพ. และกรรมแม้ที่บุคคลผู้มีสังโยชน์ขาดแล้วทำไว้ ย่อมไม่ยังภพให้เกิด. หรือว่า ธรรมที่พึงถูกผูกไว้ ชื่อว่า สังโยชนิยะ, หรือว่า ธรรมที่ประกอบไว้ในสังโยชน์. การผูกสัตว์ไว้โดยการดึงเข้ามาแม้จากที่ไกล และโดยการไม่ยอมให้หลุดพ้นไป ชื่อว่า สังโยชน์. การทำเป็นปม หรือการทำให้ติดขัดกันเหมือนโซ่ตรวนและห่วงโซ่ ชื่อว่า คันถะ. การทำให้ติดแน่นกัน ชื่อว่า โยคะ. พึงทราบว่านี้คือความแตกต่างของธรรมเหล่านี้. แต่พระผู้มีพระภาคผู้ทรงรู้ลักษณะและกิจพิเศษของธรรมทั้งหลาย ทรงเห็นกิจพิเศษนั้น ๆ ที่ธรรมเหล่านั้นกระทำให้สำเร็จในธรรมที่สัมปยุตกัน ในอารมณ์ และในปัจจัยเหล่านั้น จึงตรัสธรรมเหล่านั้นโดยความเป็นอาสวะ สังโยชน์ คันถะ เป็นต้น ตามลำดับ. เพราะฉะนั้น ไม่ควรคัดค้านในเรื่องนี้ว่า 'ทำไมธรรมเหล่านี้เท่านั้นจึงตรัสไว้อย่างนี้, และทำไมที่ตรัสแล้วจึงตรัสอีก'.

26-37. Ganthaniyāti [Pg.54] ettha ayamañño attho ‘‘ganthakaraṇaṃ ganthanaṃ, ganthane niyuttāti ganthaniyā, ganthayituṃ sakkuṇeyyā, ganthayituṃ arahantīti vā ganthaniyā’’ti. Evaṃ oghaniyādīsupi daṭṭhabbaṃ. Tenātikkamatīti etaṃ dhātvatthaṃ gahetvā oghaniyāti padasiddhi katā.

(ข้อ 26-37) ในบทว่า 'คันถนิยะ' นี้ มีความหมายอีกอย่างหนึ่งว่า 'การทำเป็นปม ชื่อว่า คันถนะ, ธรรมที่ประกอบไว้ในการทำเป็นปม ชื่อว่า คันถนิยะ, หรือว่า ธรรมที่สามารถทำให้เป็นปมได้, ธรรมที่ควรทำให้เป็นปม ชื่อว่า คันถนิยะ'. ในบทว่า 'โอฆนิยะ' เป็นต้น ก็พึงทราบอย่างนี้. การสำเร็จรูปบทว่า 'โอฆนิยะ' นั้น ทำโดยถือเอาอรรถของธาตุว่า 'ย่อมก้าวล่วงด้วยธรรมนั้น'.

50-54. Dhammasabhāvaṃ aggahetvā parato āmasantīti parāmāsā. Paratoti niccādito. Āmasantīti sabhāvapaṭisedhena parimajjanti.

(ข้อ 50-54) ธรรมทั้งหลายที่ย่อมลูบคลำโดยความเป็นอย่างอื่น โดยไม่ยึดถือสภาวะของธรรม ชื่อว่า ปรามาส. คำว่า 'โดยความเป็นอย่างอื่น' คือ โดยความเป็นของเที่ยงเป็นต้น. คำว่า 'ย่อมลูบคลำ' คือ ย่อมลูบคลำโดยการปฏิเสธสภาวะ.

55-68. Sabhāvato vijjamānaṃ avijjamānaṃ vā vicittasaññāya saññitaṃ ārammaṇaṃ aggahetvā appavattito ālambamānā dhammā sārammaṇā. Cintanaṃ gahaṇaṃ ārammaṇūpaladdhi. Cetasi niyuttā, cetasā saṃsaṭṭhā vā cetasikā. Dubbiññeyyanānattatāya ekībhāvamivupagamanaṃ nirantarabhāvupagamanaṃ. Yesaṃ rūpānaṃ cittaṃ sahajātapaccayo hoti, tesaṃ cittassa ca suviññeyyanānattanti nirantarabhāvānupagamanaṃ veditabbaṃ. Ekato vattamānāpīti api-saddo ko pana vādo ekato avattamānāti etamatthaṃ dīpeti. Idamettha vicāretabbaṃ – avinibbhogarūpānaṃ kiṃ aññamaññaṃ saṃsaṭṭhatā, udāhu visaṃsaṭṭhatāti? Visuṃ ārammaṇabhāvena suviññeyyanānattattā na saṃsaṭṭhatā, nāpi visaṃsaṭṭhatā saṃsaṭṭhāti anāsaṅkanīyasabhāvattā. Catunnañhi khandhānaṃ aññamaññaṃ saṃsaṭṭhasabhāvattā rūpanibbānehipi so saṃsaṭṭhabhāvo atthi natthīti siyā āsaṅkā, tasmā tesaṃ itarehi, itaresañca tehi visaṃsaṭṭhasabhāvatā vuccati, na pana rūpānaṃ rūpehi katthaci saṃsaṭṭhatā atthīti tadāsaṅkābhāvato visaṃsaṭṭhatā ca rūpānaṃ rūpehi na vuccatīti. Esa hi tesaṃ sabhāvoti. Cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānādipadesu saṃsaṭṭhasamuṭṭhānādisaddā cittasaddāpekkhāti paccekaṃ cittasaddasambandhattā cittasaṃsaṭṭhā ca te cittasamuṭṭhānā cāti paccekaṃ yojetvā attho vutto. Upādiyantevāti bhūtāni gaṇhanti eva, nissayanti evāti attho. Yathā bhūtāni upādiyanti gayhanti nissīyanti, na tathā etāni gayhanti nissīyanti, tasmā upādā. Atha vā bhūtāni amuñcitvā tesaṃ vaṇṇanibhādibhāvena gahetabbato upādā.

๕๕-๖๘. ธรรมทั้งหลายที่หน่วงเหนี่ยวอารมณ์ โดยไม่ถือเอาอารมณ์ที่มีอยู่โดยสภาวะ หรือไม่มีอยู่โดยสภาวะ ที่ถูกกำหนดด้วยสัญญาอันวิจิตร โดยไม่เป็นไป ชื่อว่า สารัมมณา (มีอารมณ์). การคิด การยึดถือ คือ การเข้าถึงอารมณ์. ธรรมที่ประกอบในใจ หรือระคนกับใจ ชื่อว่า เจตสิก. การเข้าถึงความเป็นอันเดียวกัน การเข้าถึงภาวะที่ต่อเนื่องกัน เพราะมีความต่างกันที่รู้ได้ยาก. พึงทราบว่า การไม่เข้าถึงภาวะที่ต่อเนื่องกัน เพราะมีความต่างกันที่รู้ได้ง่าย ของจิตนั้น และรูปทั้งหลายที่จิตเป็นปัจจัยเกิดร่วมกัน. คำว่า “แม้เป็นไปพร้อมกัน” นี้ ศัพท์ว่า “อปี” ย่อมแสดงอรรถว่า “จะกล่าวไปไยถึงธรรมที่ไม่เป็นไปพร้อมกันเล่า”. พึงพิจารณาในข้อนี้ว่า รูปที่แยกกันไม่ได้นั้น มีความระคนกันเอง หรือไม่ระคนกัน? เพราะมีความต่างกันที่รู้ได้ง่ายโดยความเป็นอารมณ์ต่างหาก จึงไม่ระคนกัน และก็ไม่ใช่ไม่ระคนกัน เพราะมีสภาพที่ไม่ควรสงสัยว่าระคนกัน. เพราะขันธ์ ๔ มีสภาพระคนกันเอง จึงอาจมีข้อสงสัยว่า ภาวะที่ระคนกันนั้นมีอยู่หรือไม่มีอยู่แม้ในรูปและนิพพาน ดังนั้น จึงกล่าวว่า รูปเหล่านั้นไม่ระคนกับขันธ์อื่น และขันธ์อื่นก็ไม่ระคนกับรูปเหล่านั้น แต่ไม่กล่าวว่ารูประคนกับรูปในที่ใดๆ เพราะไม่มีข้อสงสัยนั้น และไม่กล่าวว่ารูปไม่ระคนกับรูป. เพราะนั่นเป็นสภาพของรูปเหล่านั้น. ในบทว่า “จิตตสังคัฏฐสมุฏฐาน” เป็นต้น ศัพท์ว่า “สังคัฏฐสมุฏฐาน” เป็นต้น ย่อมอาศัยศัพท์ว่า “จิตต” เพราะฉะนั้น จึงกล่าวอรรถโดยประกอบศัพท์ว่า “จิตต” เข้ากับแต่ละบทว่า “ธรรมเหล่านั้นระคนกับจิตด้วย เกิดจากจิตด้วย”. คำว่า “อุปาทิยันเตว” หมายความว่า ย่อมยึดถือ ย่อมอาศัยภูตรูปนั่นเอง. ภูตรูปย่อมถูกยึดถือ ถูกอาศัยอย่างไร ธรรมเหล่านี้ย่อมไม่ถูกยึดถือ ไม่ถูกอาศัยอย่างนั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า อุปาทา. อีกอย่างหนึ่ง ภูตรูปย่อมถูกยึดถือโดยความเป็นสีและรัศมีเป็นต้นของภูตรูปเหล่านั้น โดยไม่ละภูตรูปเหล่านั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า อุปาทา.

75-82. Saṃkiliṭṭhattike vuttanayenāti saṃ-saddaṃ apanetvā kilisantīti kilesātiādinā nayena.

๗๕-๘๒. ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในสังขิลิฏฐติกะ คือ โดยการนำศัพท์ว่า “สัง” ออก แล้วกล่าวด้วยนัยมีอาทิว่า “ย่อมทำให้เศร้าหมอง ชื่อว่ากิเลส”.

83-100. Kāmāvacarādīsu [Pg.55] ayamaparo attho – kāmataṇhā kāmo, evaṃ rūpārūpataṇhā rūpaṃ arūpañca. Ārammaṇakaraṇavasena tāni yattha avacaranti, te kāmāvacarādayoti. Evañhi sati aññabhūmīsu uppajjamānānaṃ akāmāvacarāditā kāmāvacarāditā ca nāpajjatīti siddhaṃ hoti. Nikkhepakaṇḍepi ‘‘etthāvacarā’’ti vacanaṃ avīciparanimmitaparicchinnokāsāya kāmataṇhāya ārammaṇabhāvaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ, tadokāsatā ca taṇhāya tanninnatāya veditabbā. Yadi pariyāpannasaddassa antogadhāti ayamattho, maggādidhammānañca lokuttarantogadhattā pariyāpannatā āpajjati. Na hi ‘‘pariyāpannā’’ti ettha tebhūmakagahaṇaṃ atthīti? Nāpajjati sabbadā pavattamānassa paccakkhassa lokassa vasena pariyāpannanicchayato. Atha vā paricchedakārikāya taṇhāya paricchinditvā āpannā paṭipannā gahitāti pariyāpannā.

๘๓-๑๐๐. ในบทว่า “กามาวจร” เป็นต้น มีอรรถอื่นอีกดังนี้ คือ กามตัณหาเป็นกาม, ฉันใด รูปตัณหาและอรูปตัณหาก็เป็นรูปและอรูป ฉันนั้น. ธรรมเหล่านั้นย่อมท่องเที่ยวไปในภูมิใด โดยความเป็นอารมณ์ ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า “กามาวจร” เป็นต้น. เมื่อเป็นเช่นนี้ ธรรมที่เกิดขึ้นในภูมิอื่น ก็ไม่เป็นอกามาวจรเป็นต้น และไม่เป็นกามาวจรเป็นต้น ดังนี้ ย่อมสำเร็จ. พึงทราบว่า แม้ในนิกเขปกัณฑ์ คำว่า “เอตถาวจร” นี้ กล่าวหมายถึงความเป็นอารมณ์ของกามตัณหา ซึ่งมีโอกาสที่ถูกกำหนดโดยอเวจีและปรนิมมิตวสวัตดี และพึงทราบว่า ความเป็นโอกาสนั้นของตัณหา ย่อมเป็นไปตามความโน้มเอียงของตัณหานั้น. ถ้าอรรถของศัพท์ว่า “ปริยาปันนะ” คือ “อันสงเคราะห์เข้าแล้ว” ธรรมมีมรรคเป็นต้น ก็ย่อมเป็นปริยาปันนะ เพราะสงเคราะห์เข้าในโลกุตตระ. ก็ในบทว่า “ปริยาปันนา” นี้ ไม่มีการยึดถือไตรภูมิใช่ไหม? ไม่เป็นเช่นนั้น เพราะการกำหนดปริยาปันนะ ย่อมเป็นไปตามโลกที่ปรากฏอยู่เฉพาะหน้า. อีกอย่างหนึ่ง ธรรมที่ถูกตัณหาผู้กระทำการกำหนด กำหนดแล้ว เข้าถึงแล้ว ปฏิบัติแล้ว ยึดถือแล้ว ชื่อว่า “ปริยาปันนะ”.

Anīya-saddo bahulā kattuabhidhāyakoti vaṭṭacārakato niyyantīti niyyānīyā, nī-kārassa rassattaṃ ya-kārassa ca ka-kārattaṃ katvā ‘‘niyyānikā’’ti vuttaṃ, niyyānakaraṇasīlā vā niyyānikā. Uttaritabbassa aññassa niddiṭṭhassa abhāvā niddisiyamānā sauttarā dhammāva uttaritabbāti ‘‘attāna’’nti āha. Rāgādīnanti rāgādīnaṃ dasannaṃ kilesānaṃ sabbaniyatākusalānaṃ vā. Tehi nānappakāradukkhanibbattakehi abhibhūtā sattā kandanti akandantāpi kandanakāraṇabhāvato. Yasmā pana pahānekaṭṭhatāvasena ca ‘‘saraṇā’’ti āha, tasmā ‘‘rāgādīna’’nti vacanena rāgadosamohāva gahitāti ñāyati. Raṇa-saddo vā rāgādireṇūsu niruḷho daṭṭhabbo, raṇaṃ vā yuddhaṃ, ‘‘kāmā te paṭhamā senā’’ti (su. ni. 438; mahāni. 28, 68, 149; cūḷani. nandamāṇavapucchāniddesa 47) evamādikā ca akusalā senā ariyamaggayuddhena jetabbattā sayuddhattā ‘‘saraṇā’’ti vuccantīti. Araṇavibhaṅgasutte (ma. ni. 3.323 ādayo) pana sadukkhā saupaghātā saupāyāsā sapariḷāhā micchāpaṭipadābhūtā kāmasukhānuyogādayo ‘‘saraṇā’’ti vuttāti dukkhādīnaṃ raṇabhāvo tannibbattakasabhāvānaṃ akusalānaṃ saraṇatā ca veditabbā.

ศัพท์ว่า “อนียะ” โดยมากเป็นเครื่องแสดงผู้กระทำ เพราะฉะนั้น ธรรมที่นำสัตว์ออกจากวัฏฏะ ชื่อว่า “นิยยานียะ” โดยการทำ “นี” ให้เป็นเสียงสั้น และทำ “ยะ” ให้เป็น “กะ” จึงกล่าวว่า “นิยยานิกะ” หรือธรรมที่มีปกติกระทำซึ่งการนำออก ชื่อว่า “นิยยานิกะ”. เพราะไม่มีสิ่งอื่นที่ควรยิ่งกว่าที่แสดงไว้ ธรรมทั้งหลายที่มีธรรมอื่นยิ่งกว่าที่กำลังแสดงอยู่นั่นแหละ ควรยิ่งกว่า จึงกล่าวว่า “อัตตานัง” (ตน). คำว่า “ราคาทีนัง” หมายถึง กิเลส ๑๐ ประการมีราคะเป็นต้น หรืออกุศลกรรมบถ ๑๐ ประการที่แน่นอนทั้งหมด. สัตว์ทั้งหลายที่ถูกกิเลสเหล่านั้น ซึ่งยังทุกข์มีประการต่างๆ ให้เกิดขึ้น ครอบงำแล้ว ย่อมร้องไห้ แม้ไม่ร้องไห้ ก็เพราะเป็นเหตุแห่งการร้องไห้. แต่เพราะกล่าวว่า “สรณะ” (มีรณะ) โดยความเป็นธรรมอันเดียวกับการละ เพราะฉะนั้น จึงพึงทราบว่า ด้วยคำว่า “ราคาทีนัง” นี้ ย่อมถือเอาเฉพาะราคะ โทสะ โมหะ เท่านั้น. อีกอย่างหนึ่ง ศัพท์ว่า “รณะ” พึงทราบว่าใช้ในความหมายของธุลีมีราคะเป็นต้น หรือ “รณะ” คือ การรบ, และอกุศลเสนามีอาทิว่า “กามเป็นเสนาที่หนึ่งของท่าน” (สุ. นิ. ๔๓๘; มหานิ. ๒๘, ๖๘, ๑๔๙; จูฬนิ. นันทมาณวกปุจฉานิเทศ ๔๗) เป็นต้น ย่อมถูกเรียกว่า “สรณะ” เพราะเป็นสิ่งที่ควรชนะด้วยการรบด้วยอริยมรรค และเพราะเป็นการรบ. แต่ในอรณวิภังคสูตร (ม. นิ. ๓.๓๒๓ เป็นต้น) กามสุขัลลิกานุโยคเป็นต้น ซึ่งเป็นมิจฉาปฏิปทา มีทุกข์ มีความเบียดเบียน มีความคับแค้น มีความเร่าร้อน ย่อมถูกเรียกว่า “สรณะ” เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ความเป็นรณะของทุกข์เป็นต้น และความเป็นสรณะของอกุศลทั้งหลายที่มีสภาพยังทุกข์เหล่านั้นให้เกิดขึ้น.

Piṭṭhidukā samattā.

ปิฏฐิทุกะ จบแล้ว.

Suttantikadukamātikāpadavaṇṇanā

อธิบายบทมาติกาในสุตตันติกทุกะ.

101-108. Vijjārāsantogadhadhammā [Pg.56] vijjāsabhāgatāya tadekadese vijjākoṭṭhāse vattantīti vuttā. Vajirassa yattha taṃ patati, tattha abhejjaṃ nāma kiñci maṇipāsāṇādi natthi, na ca tena gamanamaggo viruhati, evameva arahattamaggena yattha so uppajjati, tasmiṃ santāne abhejjo kileso nāma natthi, na ca bhinno puna viruhatīti vajirupamatā veditabbā. Tadupacārena bālā yathā ‘‘mañcā ghosantī’’ti. Kaṇhābhijātīti apāyā vuccanti manussesu ca dobhaggiyaṃ. Tapanassa vā dukkhassa hitāti tapaniyā.

๑๐๑-๑๐๘. ธรรมทั้งหลายที่สงเคราะห์เข้าในกองแห่งวิชชา ย่อมเป็นไปในส่วนหนึ่งแห่งวิชชานั้น ในส่วนแห่งวิชชา เพราะมีความเป็นส่วนแห่งวิชชา ดังนี้ ได้กล่าวไว้แล้ว. พึงทราบว่า อุปมาด้วยเพชร คือ เพชรนั้นตกไปในที่ใด สิ่งใดๆ มีแก้วมณีและหินเป็นต้น ที่ไม่แตก ไม่มีในที่นั้น และทางที่เพชรนั้นไปก็ไม่ถูกขัดขวาง ฉันใด อรหัตตมรรคเกิดขึ้นในสันดานใด กิเลสที่ไม่อาจทำลายได้ ไม่มีในสันดานนั้น และกิเลสที่ถูกทำลายแล้วก็ไม่เกิดขึ้นอีก ฉันนั้น. ด้วยอุปจาระนั้น คนพาลย่อมกล่าวว่า “เตียงร้อง” ฉันใด. คำว่า “กัณหาภิชาติ” หมายถึง อบาย และความอับโชคในหมู่มนุษย์. อีกอย่างหนึ่ง ธรรมที่เกื้อกูลแก่ความเร่าร้อน หรือแก่ทุกข์ ชื่อว่า “ตปนียะ”.

Dāsādīsupi sirivaḍḍhakādisaddā viya atathattā vacanamattameva adhikāraṃ katvā pavattā adhivacanā. Yasmā pana adhivacananiruttipaññattipadāni samānatthāni, sabbañca vacanaṃ adhivacanādibhāvaṃ bhajati, tasmā tesupi vacanavisesesu visesena pavattehi adhivacanādisaddehi sabbāni vacanāni atthappakāsanasāmaññena vuttānīti etenādhippāyena ayaṃ atthayojanā katāti veditabbā. Atha vā adhi-saddo uparibhāge, upari vacanaṃ adhivacanaṃ. Kassa upari? Pakāsetabbassa atthassāti viditovāyamattho. Adhīnaṃ vā vacanaṃ adhivacanaṃ. Kena adhīnaṃ? Atthena. Tathā taṃtaṃatthappakāsane nicchitaṃ, niyataṃ vā vacanaṃ nirutti. Pathavīdhātupurisāditaṃtaṃpakārena ñāpanato paññattīti evaṃ adhivacanādipadānaṃ sabbavacanesu pavatti veditabbā. Aññathā sirivaḍḍhakadhanavaḍḍhakappakārānameva abhilāpānaṃ adhivacanatā, abhisaṅkharontīti evaṃpakārānameva niddhāraṇavacanānaṃ niruttitā, takko vitakkoti evaṃpakārānameva ekamevatthaṃ tena tena pakārena ñāpentānaṃ paññattitā ca āpajjeyyāti.

แม้ในพวกทาสเป็นต้น คำว่า “สิริวัฑฒกะ” (ผู้เจริญด้วยสิริ) เป็นต้น ก็เป็นอธิวจนะ (คำเรียก) ที่ใช้ไปโดยถือเอาเพียงคำพูดเท่านั้นเป็นใหญ่ เพราะไม่ใช่เป็นอย่างนั้นจริง (คือไม่ใช่ผู้เจริญด้วยสิริจริง) แต่เพราะบทว่า อธิวจนะ นิรุตติ และปัญญัติ มีความหมายเสมอกัน และคำพูดทั้งปวงย่อมถึงความเป็นอธิวจนะเป็นต้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า อรรถโยชนา (การประกอบความหมาย) นี้ ท่านทำไว้ด้วยอัธยาศัยนี้ว่า แม้ในคำพูดเหล่านั้น คำพูดทั้งปวงก็ถูกกล่าวโดยความเป็นเครื่องประกาศอรรถโดยทั่วไป ด้วยคำว่า อธิวจนะเป็นต้น ที่ใช้ไปโดยพิเศษในคำพูดพิเศษเหล่านั้น. อีกอย่างหนึ่ง อธิศัพท์ (คำว่า อธิ) อยู่ในส่วนเบื้องบน คำพูดที่อยู่เบื้องบน ชื่อว่า อธิวจนะ. เบื้องบนของอะไร? เบื้องบนของอรรถที่พึงประกาศ ดังนี้ ความหมายนี้เป็นที่รู้กันแล้ว. หรือว่า คำพูดที่ขึ้นอยู่ ชื่อว่า อธิวจนะ. ขึ้นอยู่ด้วยอะไร? ด้วยอรรถ. อนึ่ง คำพูดที่แน่นอน หรือที่กำหนดไว้ในการประกาศอรรถนั้นๆ ชื่อว่า นิรุตติ. เพราะการให้รู้ด้วยอาการนั้นๆ เช่น ธาตุดิน บุรุษ เป็นต้น ชื่อว่า ปัญญัติ. พึงทราบว่า การใช้ไปแห่งบทว่า อธิวจนะเป็นต้น ในคำพูดทั้งปวงเป็นอย่างนี้. มิฉะนั้นแล้ว ความเป็นอธิวจนะก็จะพึงมีแก่คำพูดชนิดที่ว่า สิริวัฑฒกะ (ผู้เจริญด้วยสิริ) ธนวัฑฒกะ (ผู้เจริญด้วยทรัพย์) เป็นต้น เท่านั้น, ความเป็นนิรุตติก็จะพึงมีแก่คำพูดที่กำหนดแน่นอนชนิดที่ว่า “อภิสังขรณ์” (ปรุงแต่ง) เป็นต้น เท่านั้น, และความเป็นปัญญัติก็จะพึงมีแก่คำพูดที่ให้รู้ความหมายอย่างเดียวกันด้วยอาการนั้นๆ ชนิดที่ว่า “ตักกะ (ตรึก) คือ วิตักกะ (ความตรึก)” เป็นต้น เท่านั้น.

109-118. Phasso vedanāti sabbadāpi arūpadhammānaṃ phassādināmakattā pathaviyādīnaṃ kesakumbhādināmantarāpatti viya nāmantarānāpajjanato ca sadā attanāva katanāmatāya catukkhandhanibbānāni nāmakaraṇaṭṭhena nāmaṃ. Namanaṃ avinābhāvato ārammaṇābhimukhatā, namanahetubhūtatā nāmanaṃ. Atha vā adhivacanasamphasso viya adhivacanaṃ nāmamantarena ye anupacitabodhisambhārānaṃ gahaṇaṃ na gacchanti, te nāmāyattaggahaṇā nāmaṃ. Rūpaṃ pana vināpi nāmasādhanaṃ attano ruppanasabhāvena gahaṇaṃ upayātīti rūpaṃ.

๑๐๙-๑๑๘. ผัสสะ เวทนา เป็นต้น ชื่อว่า นาม เพราะธรรมอันไม่มีรูปทั้งหลายมีผัสสะเป็นต้น ย่อมมีชื่ออยู่เสมอ และเพราะไม่ถึงซึ่งชื่ออื่น เหมือนการถึงชื่ออื่นของปฐวีธาตุเป็นต้นว่า ผม หม้อ เป็นต้น และเพราะนามทั้งหลายมีขันธ์ 4 และนิพพาน ย่อมมีชื่อที่ตนเองทำไว้เสมอ ด้วยอรรถว่า เป็นเครื่องกระทำชื่อ. การน้อมไป คือ การมุ่งตรงต่ออารมณ์ เพราะความเป็นของไม่พรากจากกัน, ความเป็นเหตุแห่งการน้อมไป ชื่อว่า นามนะ. อีกอย่างหนึ่ง อธิวจนะ (คำเรียก) เหมือนอธิวจนสัมผัส (สัมผัสทางคำเรียก) ชนเหล่าใดผู้ยังไม่สั่งสมโพธิสมภาร ย่อมไม่ถึงการกำหนดรู้ได้ด้วยนาม (ชื่อ) ชนเหล่านั้นมีการกำหนดรู้ขึ้นอยู่กับนาม เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า นาม. ส่วนรูปนั้น แม้ไม่มีเครื่องกระทำนาม ก็ย่อมถึงการกำหนดรู้ได้ด้วยสภาพที่แตกสลายของตนเอง เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า รูป.

119-123. Ito [Pg.57] pubbe parikammaṃ pavattaṃ, ito paraṃ bhavaṅgaṃ, majjhe samāpattīti evaṃ samāpattīnaṃ appanāparicchedapaññā samāpattikusalatā. Vuṭṭhāne kusalabhāvo pubbe vuṭṭhāne paricchedakaraṇañāṇaṃ. Lakkhaṇādivasena aniccādivasena ca manasi karaṇaṃ manasikāro.

๑๑๙-๑๒๓. ก่อนหน้านี้ ปริกรรม (การเตรียม) ย่อมเป็นไป, หลังจากนี้ ภวังค์ (จิตที่ดำรงภพ) ย่อมเป็นไป, ตรงกลางคือ สมาบัติ (การเข้าถึงฌาน) ดังนี้ ปัญญาที่กำหนดรู้การเข้าถึงฌาน (อัปปนา) ของสมาบัติทั้งหลาย ชื่อว่า สมาบัติกุสลตา (ความฉลาดในสมาบัติ). ความเป็นผู้ฉลาดในการออกจากฌาน คือ ญาณที่กระทำการกำหนดรู้ในการออกจากฌานก่อน. การกระทำไว้ในใจโดยเป็นลักษณะเป็นต้น และโดยเป็นอนิจจะ (ไม่เที่ยง) เป็นต้น ชื่อว่า มนสิการ.

124-134. Sucisīlatā soraccaṃ. Sā hi sobhanakammaratatāti. Sammodakassa, sammodako vā mudubhāvo sammodakamudubhāvo, saṇhavācatā. ‘‘Aguttadvāratā’’ti vutte kesu dvāresūti na paññāyatīti ‘‘indriyesū’’ti vuttaṃ. Sampajānātīti sampajāno, tassa bhāvo sampajaññaṃ. Tadapi ñāṇaṃ yasmā sampajānāti, tasmā ‘‘sampajānātīti sampajañña’’nti āha. Appaṭisaṅkhāne nimitte visaye vā. Vīriyasīsenāti vīriyapāmokkhena. Uppannaṃ balanti vīriyopatthambhena hi kusalabhāvanā balavatī thirā uppajjatīti tathā uppannā balavatī kusalabhāvanā balavanto satta bojjhaṅgātipi vuccanti. Kasiṇanimittaṃ viya saññāṇaṃ viya saviggahaṃ viya ca suṭṭhu upalakkhetabbākāraṃ ‘‘nimitta’’nti vuccati. Samatho ca evaṃ ākāroti ‘‘nimitta’’nti vutto. Tathā hi so paccavekkhantena paccavekkhaṇato gayhatīti. Uddhaccamiva cittaṃ na vikkhipatīti, vikkhepapaṭikkhepo vā avikkhepo.

๑๒๔-๑๓๔. ความมีศีลบริสุทธิ์ คือ โสรัจจะ (ความเสงี่ยม) เพราะโสรัจจะนั้นแล เป็นความยินดีในการงานอันดีงาม. ความอ่อนโยนที่ยังความยินดีให้เกิด หรือความอ่อนโยนที่ยังความยินดีให้เกิด ชื่อว่า สัมโมทกมุทุภาวะ (ความอ่อนโยนที่ยังความยินดีให้เกิด), คือ วาจาอ่อนหวาน. เมื่อกล่าวว่า “ความไม่คุ้มครองทวาร” ย่อมไม่ปรากฏว่า ในทวารไหน? เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “ในอินทรีย์ทั้งหลาย”. ผู้รู้พร้อม ชื่อว่า สัมปชัญญะ, ภาวะของผู้รู้พร้อม ชื่อว่า สัมปชัญญะ. แม้ญาณนั้น เพราะรู้พร้อม เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “รู้พร้อม ชื่อว่า สัมปชัญญะ”. ในนิมิตหรืออารมณ์ที่ไม่ได้พิจารณา. ด้วยศีรษะแห่งวิริยะ คือ ด้วยวิริยะเป็นประธาน. ชื่อว่า กำลังที่เกิดขึ้น เพราะการเจริญกุศลที่เข้มแข็งและมั่นคง ย่อมเกิดขึ้นด้วยการอุปถัมภ์ของวิริยะ เพราะฉะนั้น การเจริญกุศลที่เข้มแข็งที่เกิดขึ้นอย่างนั้น จึงเรียกว่า โพชฌงค์ 7 ที่มีกำลัง. อาการที่พึงกำหนดรู้ได้ดี เหมือนกสิณนิมิต เหมือนเครื่องหมาย เหมือนรูปกาย ชื่อว่า นิมิต. สมถะก็มีอาการอย่างนี้ จึงเรียกว่า นิมิต. เพราะสมถะนั้น ย่อมถูกผู้พิจารณาจับได้ด้วยการพิจารณา. จิตไม่ฟุ้งซ่านเหมือนอุทธัจจะ (ความฟุ้งซ่าน), หรือการห้ามความฟุ้งซ่าน ชื่อว่า อวิกเขปะ (ความไม่ฟุ้งซ่าน).

135-142. Sīlameva punappunaṃ āseviyamānaṃ lokiyaṃ lokuttarampi sīlaṃ paripūretīti ‘‘sīlaparipūraṇato’’ti vuttaṃ. Sīlassa sampadāti kāraṇasīlampi phalasīlampi sampannasamudāyassa ekadesavasena vuttaṃ. Atha vā ‘‘katame ca thapati akusalā sīlā? Akusalaṃ kāyakammaṃ akusalaṃ vacīkammaṃ pāpako ājīvo’’ti (ma. ni. 2.264) vuttattā sabbampi kusalākusalaṃ ‘‘sīla’’nti gahetvā tattha kusalasīlaṃ niddhāretvā ‘‘sīlasampadā’’ti vuttaṃ. Evaṃ diṭṭhisampadāpi veditabbā.

๑๓๕-๑๔๒. ศีลนั่นแหละ เมื่อเสพอยู่บ่อยๆ ย่อมยังศีลทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระให้บริบูรณ์ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “เพราะความบริบูรณ์แห่งศีล”. ความถึงพร้อมแห่งศีล คือ ศีลที่เป็นเหตุและศีลที่เป็นผล ก็ถูกกล่าวโดยส่วนหนึ่งของหมู่ที่ถึงพร้อม. อีกอย่างหนึ่ง เพราะมีการกล่าวไว้ว่า “คฤหบดี ศีลอกุศลเป็นไฉน? อกุศลกรรมทางกาย อกุศลกรรมทางวาจา อาชีวะชั่ว” (ม.อุ. 2.264) จึงถือเอาทั้งกุศลและอกุศลทั้งหมดว่า “ศีล” แล้วกำหนดเอาเฉพาะกุศลศีลในนั้น จึงกล่าวว่า “สีลสัมปทา” (ความถึงพร้อมแห่งศีล). พึงทราบว่า ทิฏฐิสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งทิฏฐิ) ก็เป็นอย่างนี้.

Diṭṭhivisuddhi kho pana yathādiṭṭhissa ca padhānanti kammassakatañāṇādisaṅkhātā diṭṭhivisuddhi cevāti paṭipāṭiyā diṭṭhivisuddhi diṭṭhivisuddhi kho panāti ca padadvayassa samānattā paññā. Yathādiṭṭhissāti nibbattitappakāradiṭṭhissa nibbattetabbapadhānānurūpadiṭṭhissa vā yathādiṭṭhipavattakiriyassa vā. Saṃvegoti sahottappaṃ ñāṇaṃ, ottappameva vā. Samattaṃ tussanaṃ titti [Pg.58] santuṭṭhi, natthi etassa santuṭṭhīti asantuṭṭhi, asantuṭṭhissa bhāvo asantuṭṭhitā. Vīriyappavāhe pavattamāne antarā eva paṭigamanaṃ nivattanaṃ paṭivānaṃ, taṃ assa atthīti paṭivānī, na paṭivānī appaṭivānī, tassa bhāvo appaṭivānitā. Vimuccanaṃ nāma ārammaṇe adhimuttatā kilesehi sabbasaṅkhārehi ca nissaṭatā ca. Paṭisandhivasenāti kilesānaṃ taṃtaṃmaggavajjhānaṃ uppannamagge khandhasantāne puna saṃdahanavasena. Anuppādabhūteti taṃtaṃphale. Anuppādapariyosāneti anuppādakaro maggo anuppādo, tassa pariyosāne.

อนึ่ง ทิฏฐิวิสุทธิ (ความบริสุทธิ์แห่งทิฏฐิ) เป็นประธานของผู้มีทิฏฐิอย่างนั้น คือ ทิฏฐิวิสุทธิที่นับเนื่องด้วยกัมมัสสกตาญาณ (ญาณว่าสัตว์มีกรรมเป็นของตน) เป็นต้น และบททั้งสองคือ “ทิฏฐิวิสุทธิ” และ “ทิฏฐิวิสุทธิแล” มีความหมายเสมอกันโดยลำดับ จึงเป็นปัญญา. คำว่า “ของผู้มีทิฏฐิอย่างนั้น” คือ ของผู้มีทิฏฐิที่เกิดขึ้นแล้วอย่างนั้น หรือของผู้มีทิฏฐิที่สมควรแก่ประธานที่พึงให้เกิดขึ้น หรือของผู้มีการกระทำที่ดำเนินไปตามทิฏฐิ. สังเวคะ (ความสลดใจ) คือ ญาณที่ประกอบด้วยโอตตัปปะ (ความละอายต่อบาป) หรือโอตตัปปะนั่นเอง. ความยินดี ความอิ่ม ความพอใจที่สมบูรณ์ ชื่อว่า สันตุฏฐิ (ความสันโดษ), ความไม่สันโดษ เพราะไม่มีความสันโดษนี้ ชื่อว่า อสันตุฏฐิ (ความไม่สันโดษ), ภาวะของความไม่สันโดษ ชื่อว่า อสันตุฏฐิตา (ความเป็นผู้ไม่สันโดษ). การถอยกลับ การหยุดยั้งในระหว่างที่กระแสแห่งวิริยะกำลังดำเนินไป ชื่อว่า ปฏิวานะ (การถอยกลับ), ผู้มีการถอยกลับนั้น ชื่อว่า ปฏิวานี, ผู้ไม่ถอยกลับ ชื่อว่า อัปปฏิวานี, ภาวะของผู้ไม่ถอยกลับ ชื่อว่า อัปปฏิวานิตา (ความเป็นผู้ไม่ถอยกลับ). วิมุจจนะ (ความหลุดพ้น) คือ ความน้อมใจไปในอารมณ์ และความหลุดพ้นจากกิเลสและสังขารทั้งปวง. โดยความเป็นปฏิสนธิ คือ โดยการเชื่อมต่อกิเลสที่พึงละด้วยมรรคต่างๆ เข้ากับขันธสันดานอีกครั้งในมรรคที่เกิดขึ้นแล้ว. คำว่า “เป็นผู้ไม่เกิดขึ้น” คือ ในผลนั้นๆ. คำว่า “ในที่สุดแห่งความไม่เกิดขึ้น” คือ มรรคที่กระทำความไม่เกิดขึ้น ชื่อว่า อนุปปาทะ (ความไม่เกิดขึ้น), ในที่สุดแห่งอนุปปาทะนั้น.

Suttantikadukamātikāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายบทมาติกาหมวด 2 แห่งสุตตันตะ จบแล้ว.

Dukamātikāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายบทมาติกาหมวด 2 จบแล้ว.

Kāmāvacarakusalapadabhājanīyavaṇṇanā

คำอธิบายการจำแนกบทกุศลในกามภูมิ.

1. ‘‘Ye vā pana…pe… arūpino dhammā’’ti idaṃ ‘‘phasso hotī’’ti evamādikaṃ viya na visuṃ ‘‘tepi hontī’’ti hoti-saddena sambandhaṃ katvā vuttaṃ, uddiṭṭhāvasese ca pana gahetvā ‘‘ime dhammā kusalā’’ti appetuṃ vuttanti appanāya avarodhitaṃ. Evañca katvā niddesepi etassa padabhājanīyaṃ na vuttanti. Sarūpena pana adassitattā ‘‘atthī’’ti vatvā dutiyena hoti-saddena sambandho niddeso ca na kato, saṅkhepena pana uddisitvā saṅkhepeneva ye vā pana dhammā niddiṭṭhāti etassa dhammassa uddese avarodho yutto. Dhammaniddese ca niddesāvasāne vuttassāti.

๑. คำว่า "เย วา ปน...เป... อรูปิโน ธัมมา" นี้ ไม่ได้ตรัสไว้โดยแยกต่างหากว่า "ธรรมเหล่านั้นก็มี" (เตปิ โหนติ) โดยทำความสัมพันธ์กับ "โหติ-สัททะ" (คำว่า โหติ) เหมือนคำว่า "ผัสโส โหติ" (ผัสสะย่อมมี) เป็นต้น แต่ทรงรวบรวมธรรมที่เหลือจากที่ระบุไว้แล้ว (คือ เย วา ปน) เข้าไว้ด้วยกัน เพื่อให้จบลงว่า "ธรรมเหล่านี้เป็นกุศล" (อิเม ธัมมา กุสลา) จึงถูกรวมเข้าไว้ในการสรุป (อัปปนา) ด้วยเหตุนี้ ในนิเทศจึงไม่ได้ตรัสปทภาชนีย์ของบทนี้ไว้ แต่เพราะไม่ได้แสดงโดยสภาวะของตน (สรูปะ) จึงไม่ได้ทรงทำความสัมพันธ์กับ "โหติ-สัททะ" ตัวที่สอง และไม่ได้ทรงทำนิเทศโดยละเอียด โดยตรัสว่า "อัตถิ" (มีอยู่) แต่ทรงระบุไว้โดยย่อแล้ว และทรงแสดง "เย วา ปน ธัมมา" โดยย่อแล้ว ดังนั้น การรวมธรรมนี้ไว้ในอุเทศจึงสมควร และการรวมไว้ในธรรมนิเทศที่ตรัสไว้ในตอนท้ายของนิเทศนั้น (เป็นความเห็นของเรา)

Pucchāparicchedavacaneneva pucchābhāve viññāte pucchāvisesañāpanatthaṃ āha ‘‘ayaṃ kathetukamyatāpucchā’’ti. Pañcavidhā hīti mahāniddese (mahāni. 150; cūḷani. puṇṇakamāṇavapucchāniddesa 12; mettagūmāṇavapucchāniddesa 18) āgatā pucchā dasseti. Lakkhaṇanti ñātuṃ icchito yo koci sabhāvo. Aññātanti yena kenaci ñāṇena aññātabhāvaṃ āha. Adiṭṭhanti dassanabhūtena ñāṇena paccakkhaṃ viya adiṭṭhataṃ. Atulitanti ‘‘ettakaṃ ida’’nti tulābhūtāya paññāya atulitataṃ. Atīritanti tīraṇabhūtāya paññāya akatañāṇakiriyāsamāpanataṃ. Avibhūtanti ñāṇassa apākaṭabhāvaṃ[Pg.59]. Avibhāvitanti ñāṇena apākaṭīkatabhāvaṃ. Adiṭṭhaṃ jotīyati etāyāti adiṭṭhajotanā. Anumatiyā pucchā anumatipucchā. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave’’tiādipucchāya hi ‘‘kā tumhākaṃ anumatī’’ti anumati pucchitā hoti. Kathetukamyatāti kathetukamyatāya.

เมื่อทราบความเป็นคำถามด้วยคำระบุขอบเขตของคำถาม (ปุจฉาปริจเฉท) แล้ว เพื่อให้ทราบความพิเศษของคำถาม จึงตรัสว่า "นี่คือ กเถตุกัมยตาปุจฉา" (คำถามที่ประสงค์จะแสดง) ด้วยบทว่า "ปัญจวิธา หิ" ทรงแสดงคำถามที่มาในมหานิเทศ "ลักษณะ" คือ สภาวะใดๆ ที่ประสงค์จะรู้ ด้วยบทว่า "อัญญาตะ" ตรัสถึงความเป็นสภาพที่ยังไม่ถูกรู้ด้วยญาณใดๆ ด้วยบทว่า "อทิฏฐะ" ตรัสถึงความเป็นสภาพที่ยังไม่ถูกเห็นด้วยญาณที่เป็นเครื่องเห็นประดุจการเห็นต่อหน้า (ปัจจักษ์) ด้วยบทว่า "อตุลิตะ" ตรัสถึงความเป็นสภาพที่ยังไม่ถูกชั่ง (พิจารณา) ด้วยปัญญาที่เป็นประดุจตราชูว่า "สิ่งนี้มีประมาณเท่านี้" ด้วยบทว่า "อตีริตะ" ตรัสถึงความเป็นสภาพที่ยังไม่ทำให้การทำกิจของญาณที่เป็นเครื่องวินิจฉัยสำเร็จลง ด้วยบทว่า "อวิภูตะ" ตรัสถึงความไม่ปรากฏชัดแก่ญาณ ด้วยบทว่า "อวิภาวิตะ" ตรัสถึงความเป็นสภาพที่ยังไม่ถูกทำให้ปรากฏชัดด้วยญาณ "อทิฏฐโชตนา" คือ คำถามที่ทำให้สภาพที่ยังไม่ถูกเห็นปรากฏขึ้น "อนุมติปุจฉา" คือ คำถามเพื่อขอความเห็น เพราะในคำถามว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน" เป็นต้น ทรงถามความเห็นว่า "ความเห็นของพวกเธอเป็นอย่างไร" "กเถตุกัมยตา" คือ ด้วยความประสงค์จะแสดง

Pabhedato dhammānaṃ desananti mātikādesanaṃ āha. Tattha hi purato kusalādike pabhede vatvā pacchato dhammā vuttāti ‘‘pabhedavantadassanattha’’nti niddesaṃ āha. Idaṃ vuttaṃ hoti – mātikāya savisesanā dhammā vuttā, te ca visesitabbattā padhānā, padhānañca itikattabbatāya yujjatīti dhammānameva padhānānaṃ pucchitabbatā vissajjitabbatā ca hoti, tasmā te pucchitabbe dassetuṃ ‘‘katame dhammā’’ti vuttaṃ, te pana visesavanto pucchitāti dassetuṃ puna ‘‘kusalā’’ti vuttanti evaṃ pabhedavantadassanatthaṃ ayaṃ padānukkamo katoti. ‘‘Ime dhammā kusalā’’ti vissajjanepi evameva yojanā kātabbā. ‘‘Pabhedato dhammānaṃ desanaṃ dīpetvā’’ti etassa atthaṃ vivarituṃ ‘‘imasmiñhī’’tiādimāha. Anekappabhedā desetabbāti sambandho. Tasmāti avohāradesanato dhammānameva desetabbattā tesañca ghanavinibbhogapaṭisambhidāñāṇāvahanato pabhedavantānaṃ desetabbattā ‘‘kusalā…pe… dīpetvā’’ti etena sambandho. Evameva hi yathāvuttadīpanassa hetuṃ sakāraṇaṃ pakāsetuṃ puna ‘‘dhammāyevā’’tiādi vuttanti. Dhammāti sāmaññamattavacanena samūhādighanavasena ekattaggahaṇaṃ hotīti ekattavinibbhogakaraṇaṃ ghanavinibbhogañāṇaṃ āvahati pabhedadesanā, tathā kusalādidhammānaṃ abyākatādiatthānañca dīpanato dhammapaṭisambhidādiñāṇañca āvahati. ‘‘Pabhedavantadassanattha’’nti etaṃ vivarituṃ ‘‘idāni ye tenā’’tiādimāha. Pabheda…pe… yujjati itikattabbatāyuttassa visesanattā. Atha vā uddeso dhammappadhāno, pucchā saṃsayitappadhānā, na ca dhammabhāvo saṃsayito, kusalādibhedo pana saṃsayitoti nicchitasaṃsayitavasenāyaṃ padānukkamo kato.

ด้วยคำว่า "การแสดงธรรมโดยประเภท" (ปเภทโต ธัมมานัง เทสนา) จึงตรัสถึงมาติกาเทศนา เพราะในมาติกาเทศนานั้น ทรงแสดงประเภทมีกุศลเป็นต้นไว้ข้างหน้า แล้วจึงตรัสคำว่า "ธัมมา" ไว้ข้างหลัง ด้วยบทว่า "เพื่อแสดงธรรมที่มีประเภท" (ปเภทวันตทัสสนัตถัง) จึงตรัสถึงนิเทศ (หรือปทภาชนีย์) อธิบายว่า ในมาติกาได้ตรัสธรรมที่มีวิเสสนะ (บทขยาย) ไว้ ธรรมเหล่านั้นเป็นประธานเพราะเป็นวิเสสยะ (บทที่ถูกขยาย) และธรรมที่เป็นประธานย่อมสมควรแก่ความเป็นสิ่งที่ควรทำอย่างนี้ (อิติกัตตัพพตา - คือการถามและการตอบ) ดังนั้น ความเป็นสิ่งที่ควรถูกถามและควรถูกตอบจึงมีแก่ธรรมที่เป็นประธานเท่านั้น เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงธรรมที่ควรถูกถามเหล่านั้น จึงตรัสว่า "กตเม ธัมมา" แต่เพื่อแสดงว่าธรรมเหล่านั้นที่มีวิเสสนะถูกถาม จึงตรัสซ้ำว่า "กุสลา" ลำดับบทนี้จึงถูกจัดทำขึ้นเพื่อแสดงธรรมที่มีประเภทด้วยประการฉะนี้ แม้ในการตอบว่า "อิเม ธัมมา กุสลา" ก็พึงทำการประกอบ (โยชนา) เช่นเดียวกัน เพื่ออธิบายความหมายของบทว่า "แสดงการแสดงธรรมโดยประเภท..." จึงตรัสคำว่า "อิมัสสมิญหิ" เป็นต้น มีความสัมพันธ์ว่า "ธรรมมีประเภทมากมายควรถูกแสดง" เพราะฉะนั้น จึงมีความสัมพันธ์กับบทว่า "กุสลา...เป... ทีเปตวา" เพราะเป็นการแสดงที่ไม่ใช่โวหารเทศนา (ไม่ใช่สุตตันตเทศนา) และเพราะธรรม (ปรมัตถ์) เท่านั้นที่ควรถูกแสดง และเพราะธรรมเหล่านั้นนำมาซึ่งฆนวินิพโภคญาณและปฏิสัมภิทาญาณ จึงควรแสดงธรรมที่มีประเภท เพื่อแสดงเหตุพร้อมด้วยปัจจัยของการแสดงตามที่กล่าวมาแล้ว จึงตรัสซ้ำว่า "ธัมมา เอว" เป็นต้น ด้วยคำว่า "ธัมมา" ซึ่งเป็นเพียงคำสามัญ ย่อมมีการยึดถือความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันด้วยอำนาจแห่งความหนาแน่นมีกลุ่มก้อน (สมูหฆนะ) เป็นต้น ดังนั้น การแสดงประเภทจึงนำมาซึ่งฆนวินิพโภคญาณซึ่งเป็นการทำลายความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน อีกทั้งยังนำมาซึ่งธรรมปฏิสัมภิทาญาณเป็นต้น เพราะเป็นการแสดงธรรมมีกุศลเป็นต้น (เหตุ) และอรรถมีอัพยากฤตเป็นต้น (ผล) เพื่ออธิบายบทว่า "เพื่อแสดงธรรมที่มีประเภท" จึงตรัสคำว่า "อิทานิ เย เตน" เป็นต้น เพราะความเป็นวิเสสนะของธรรมที่สมควรแก่ความเป็นสิ่งที่ควรทำอย่างนี้ เมื่อแสดงธรรมที่มีประเภทไว้ก่อน หรือเมื่อแสดงประเภทในภายหลัง ย่อมสมควร อีกนัยหนึ่ง อุเทศ (มาติกา) มีธรรมเป็นประธาน ปัญหา (คำถาม) มีสิ่งที่สงสัยเป็นประธาน และความเป็นธรรมไม่เป็นที่สงสัย แต่ประเภทมีกุศลเป็นต้นเป็นที่สงสัย ลำดับบทนี้จึงถูกจัดทำขึ้นด้วยอำนาจแห่งสิ่งที่ตัดสินแล้ว (ธรรม) และสิ่งที่สงสัย (กุศลเป็นต้น)

Etthāti etasmiṃ vacane. Kimatthamāha bhagavāti taṃ dassetuṃ āha ‘‘samaye niddisi citta’’nti. Pariyosāneti samaye cittaniddesassa ‘‘yasmiṃ…pe… ārabbhā’’ti etassa pariyosāne. Tasmiṃ samayeti tasmiṃ cittuppādasamaye[Pg.60]. Cittena samayaṃ niyametvāna atha pacchā bodhetunti sambandho. Vijjamānepi bhojanagamanādisamayanānatte samavāyādinānatte ca yathāvuttacittaniyamitā visesitā aññasmiṃ samaye yathādhippetānaṃ phassādīnaṃ abhāvā cittaniyamite samaye phassādayo bodhetuṃ visesanameva tāva cittaṃ dassetuṃ samaye cittaṃ niddisīti attho. Visesitabbopi hi samayo attano upakāratthaṃ visesanabhāvaṃ āpajjati, visesanabhūtañca cittaṃ tadupakāratthaṃ visesitabbabhāvanti. Santatighanādīnaṃ ayaṃ viseso – purimapacchimānaṃ nirantaratāya ekībhūtānamiva pavatti santatighanatā, tathā phassādīnaṃ ekasamūhavasena dubbiññeyyakiccabhedavasena ekārammaṇatāvasena ca ekībhūtānamiva pavatti samūhādighanatāti.

คำว่า "เอตถะ" คือ ในพระดำรัสนี้ เพื่อแสดงว่าพระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ยัสสมิง สะมะเย..." ด้วยวัตถุประสงค์ใด จึงตรัสว่า "ทรงแสดงจิตในสมัย" (สะมะเย นิททิสิ จิตตัง) "ปริโยสาเน" คือ ในตอนท้ายของนิเทศแห่งจิตในสมัยว่า "ยัสสมิง...เป... อารัพภา" "ตัสสมิง สะมะเย" คือ ในสมัยที่จิตเกิดขึ้นนั้น มีความสัมพันธ์ว่า "กำหนดสมัยด้วยจิตแล้ว เพื่อให้ทราบในภายหลัง" แม้จะมีความต่างกันของสมัยมีการกินและการไปเป็นต้น และความต่างกันของสมวายะ (การประชุมกันของเหตุปัจจัย) เป็นต้น แต่เพราะไม่มีธรรมมีผัสสะเป็นต้นตามที่ประสงค์ในสมัยอื่นนอกจากสมัยที่ถูกกำหนดด้วยจิตตามที่กล่าวมา เพื่อให้ทราบธรรมมีผัสสะเป็นต้นในสมัยที่ถูกกำหนดด้วยจิตนั้น จึงทรงแสดงจิตซึ่งเป็นเพียงวิเสสนะก่อน เพื่อแสดงจิตในสมัย (ที่เป็นวิเสสยะ) อธิบายว่า แม้สมัยที่เป็นวิเสสยะ (บทที่ถูกขยาย) ก็ถึงความเป็นวิเสสนะ (บทขยาย) เพื่อประโยชน์แก่ตน และจิตที่เป็นวิเสสนะ ก็ถึงความเป็นวิเสสยะ เพื่อประโยชน์แก่สมัยนั้น ความต่างกันของสันตติฆนะเป็นต้นนี้คือ การเกิดขึ้นของจิตดวงก่อนและดวงหลังที่ไม่มีระหว่างคั่นประดุจเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน เรียกว่า สันตติฆนะ อีกทั้งการเกิดขึ้นของธรรมมีผัสสะเป็นต้น โดยความเป็นกลุ่มก้อนเดียวกัน โดยความต่างแห่งกิจที่รู้ได้ยาก และโดยความเป็นอารมณ์เดียวกัน ประดุจเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน เรียกว่า สมูหาทิฆนะ

Kālañca samayañcāti yuttakālañca paccayasāmaggiñca. Khaṇoti okāso. Tathāgatuppādādiko hi maggabrahmacariyassa okāso tappaccayapaṭilābhahetuttā. Khaṇo eva ca samayo. Yo ‘‘khaṇo’’ti ca ‘‘samayo’’ti ca vuccati, so ekovāti attho. Mahāsamayoti mahāsamūho. Samayopi khoti sikkhāparipūraṇassa hetupi. Samayappavādaketi diṭṭhippavādake. Tattha hi nisinnā titthiyā attano attano samayaṃ pavadantīti. Atthābhisamayāti hitapaṭilābhā. Abhisametabboti abhisamayo, abhisamayo attho abhisamayaṭṭhoti pīḷanādīni abhisamitabbabhāvena ekībhāvaṃ upanetvā vuttāni, abhisamayassa vā paṭivedhassa visayabhūto attho abhisamayaṭṭhoti tāneva tathā ekattena vuttāni. Tattha pīḷanaṃ dukkhasaccassa taṃsamaṅgino hiṃ sanaṃ avipphārikatākaraṇaṃ. Santāpo dukkhadukkhatādibhāvena santāpanaṃ paridahanaṃ.

"กาลและสมยะ" หมายถึง เวลาที่เหมาะสมและความพร้อมเพรียงแห่งปัจจัย "ขณะ" หมายถึง โอกาส จริงอยู่ การอุบัติขึ้นของพระตถาคตเป็นต้น เป็นโอกาสแห่งมรรคพรหมจรรย์ เพราะเป็นเหตุแห่งการได้ซึ่งปัจจัยนั้น ขณะนั่นเองชื่อว่าสมยะ โอกาสใดที่เรียกว่า "ขณะ" และเรียกว่า "สมยะ" โอกาสนั้นเป็นอันเดียวกัน นี้เป็นอรรถ "มหาสมยะ" หมายถึง หมู่ใหญ่ "สมยะ" ก็เป็นเหตุแห่งการบำเพ็ญสิกขาให้บริบูรณ์ด้วย "สมยัปปวาทกะ" หมายถึง ในที่ที่กล่าวซึ่งทิฏฐิ (ความเห็น) โดยต่าง ๆ จริงอยู่ พวกเดียรถีย์ที่นั่งอยู่ในอารามของมัลลิกา ย่อมกล่าวซึ่งทิฏฐิของตน ๆ โดยต่าง ๆ "อัตถาภิสมัย" หมายถึง เพราะได้ซึ่งประโยชน์ "อภิสมัย" คือสิ่งที่พึงแทงตลอด อภิสมัยอรรถคืออรรถที่พึงแทงตลอด เช่น ปีฬนะ (การบีบคั้น) เป็นต้น ซึ่งกล่าวไว้โดยนำเข้าสู่ความเป็นอันเดียวกันด้วยความเป็นสภาพที่พึงแทงตลอด หรืออภิสมัยอรรถคืออรรถที่เป็นอารมณ์แห่งญาณที่แทงตลอด อรรถเหล่านั้นนั่นแลกล่าวไว้ด้วยความเป็นอันเดียวกันอย่างนั้น ในอรรถเหล่านั้น "ปีฬนะ" คือการเบียดเบียนผู้ประกอบด้วยทุกขสัจ และการกระทำซึ่งความเป็นสภาพที่ไม่แผ่ไป "สันตาปะ" คือการยังให้เร่าร้อนอย่างแรงและการเผารอบด้วยความเป็นทุกขทุกขตาเป็นต้น

‘‘Idhā’’ti vacanaṃ akusalesu abyākatesu ca kesuci khaṇassa asambhavato. Nanu kusalānañca navamena khaṇena vinā uppatti hotīti? No na hoti, na pana navamo eva khaṇo, catucakkānipi khaṇoti vuttāni. Sabbantimena paricchedena attasammāpaṇidhikhaṇamantarena natthi kusalassa uppattīti khaṇo idha gahito. Indriyavisayamanasikārādhīnaṃ viññāṇanti evamādi sādhāraṇaphalaṃ daṭṭhabbaṃ. Navamoti aṭṭhakkhaṇe upādāya vuttaṃ. Catucakkaṃ vattatīti puna patirūpadesavāsādisampatti catucakkaṃ viparivattatīti [Pg.61] attho. Okāsabhūtānīti attano nibbattiyā ‘‘idāni uppajjantu kusalānī’’ti anumatidānaṃ viya bhūtāni.

คำว่า "ในที่นี้" (อิทะ) เพราะขณะไม่พึงมีในอกุศลและอัพยากฤตบางอย่าง กุศลย่อมเกิดขึ้นได้โดยปราศจากขณะที่ ๙ มิใช่หรือ? ไม่ใช่ว่าจะไม่เกิดขึ้น แต่ขณะไม่ใช่เพียงขณะที่ ๙ เท่านั้น แม้จักร ๔ อย่างก็ถูกเรียกว่าขณะ ด้วยการกำหนดที่สุดทั้งหมด การเกิดขึ้นแห่งกุศลย่อมไม่มีเว้นขณะแห่งอัตตสัมมาปณิธิ เพราะเหตุนั้น ขณะจึงถูกถือเอาในที่นี้ พึงเห็นวิญญาณอันมีอินทรีย์ อารมณ์ มนสิการเป็นต้นเป็นของอาศัย เป็นผลร่วมกันอย่างนี้เป็นต้น คำว่า "ที่ ๙" กล่าวไว้โดยอ้างอิงอักขณะ ๘ "จักร ๔ ย่อมหมุนไป" หมายถึง อีกครั้งหนึ่ง จักร ๔ แห่งสมบัติคือการอยู่ในปฏิรูปประเทศเป็นต้น ย่อมหมุนเวียนไป "เป็นโอกาส" หมายถึง เป็นประดุจการอนุญาตเพื่อการเกิดขึ้นของตนว่า "บัดนี้ กุศลทั้งหลายจงเกิดขึ้นเถิด"

Cittakāloti dhammeneva satā kālo visesito, na tassa pavattittha pavattissati pavattatīti etena avatthāvisesena, nāpi tassa vijānanakiccena, tasmā evaṃvidhe dhamme upādāya paññattoti vutto. Kamappavattā visesā eva paṭipāṭīti bījabhāvo ca paṭipāṭīti vattumarahatīti iminādhippāyena ‘‘bījakāloti dhammapaṭipāṭiṃ upādāya paññatto’’ti āha. Dhammapaṭipāṭiṃ vāti aṭṭhakalāpadhamme sandhāyāha. Sañcitā viya gayhamānakālā eva kālasañcayo, yathā vā tathā vā kāloti ekaṃ sabhāvaṃ gahetvā abhinivesaṃ karontassa tadabhinivesanisedhanatthaṃ ‘‘so panesa sabhāvato avijjamānattā paññattimattako’’ti āha. Ñatvā viññeyyoti sambandho. Itaro pana hetūti esa samayo paccayova viññeyyo. Etthāti etasmiṃ adhikāre na hetuhetu sādhāraṇahetu cāti attho. Samavāyo paccayasāmaggī, hetu pana ekeko paccayoti ayametesaṃ viseso veditabbo. Cakkhuviññāṇādīnaṃ anekapaccayadassanena taṃtaṃdvārikānaṃ kusalānañca tappaccayataṃ dasseti.

ในบทว่า "จิตตกาล" กาลถูกทำให้พิเศษด้วยธรรมคือจิตที่ปรากฏอยู่เท่านั้น ไม่ได้ถูกทำให้พิเศษด้วยลักษณะพิเศษแห่งภาวะของจิตนั้นว่า "เคยเกิดขึ้นแล้ว" "จักเกิดขึ้น" "กำลังเกิดขึ้น" และไม่ได้ถูกทำให้พิเศษด้วยกิจคือการรู้ของจิตนั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "บัญญัติไว้โดยอ้างอิงธรรมที่มีลักษณะเช่นนี้" ลักษณะพิเศษที่เกิดขึ้นตามลำดับนั่นเองเป็นลำดับ ด้วยอัธยาศัยนี้ว่า "ความเป็นเมล็ดพืชก็ควรกล่าวว่าเป็นลำดับ" จึงกล่าวว่า "พืชกาลบัญญัติไว้โดยอ้างอิงธรรมปฏิปาฏิ" คำว่า "ธรรมปฏิปาฏิ" กล่าวไว้โดยอ้างอิงอัฏฐกะกะลาปธรรม กาลที่ถูกถือเอาประดุจถูกรวมกันนั่นเองชื่อว่ากาลสัญจยะ เพื่อห้ามความยึดมั่นของผู้กระทำอภินิเวสโดยถือเอาสภาวะอันหนึ่งว่า "กาล" ไม่ว่าจะเป็นอย่างไรก็ตาม จึงกล่าวว่า "แต่กาลนั้นเป็นเพียงบัญญัติ เพราะไม่มีอยู่โดยสภาวะ" "รู้แล้วพึงรู้" นี้เป็นความสัมพันธ์แห่งบท แต่สมยะนี้คือเหตุอื่น พึงรู้ว่าเป็นปัจจัยเท่านั้น ในที่นี้ (ในการแสดงอรรถแห่งสมยะนี้) ไม่ใช่เหตุที่เป็นเหตุและสาธารณเหตุ นี้เป็นอรรถ สมวายะคือความพร้อมเพรียงแห่งปัจจัย แต่เหตุคือปัจจัยแต่ละอย่าง ความพิเศษของสมวายะและเหตุเหล่านั้น พึงทราบ ด้วยการแสดงปัจจัยหลายอย่างของจักขุวิญญาณเป็นต้น ย่อมแสดงความเป็นปัจจัยของกุศลที่เกิดในทวารนั้น ๆ

Pariggaho kato aṭṭhakathācariyehi. Ekakāraṇavādoti pakatikāraṇavādo, issarakāraṇavādo vā. Aññamaññāpekkhoti avayavānaṃ aññamaññāpekkhatāya samudāyo vutto. Apekkhā ca yāva sahāyakāraṇasamāgamo na hoti, tāva phalassa anipphādanaṃ samāgame nipphādanasamatthassa nipphādanañca. Samāgamo ca yesu yujjamānesu nibyāpāresupi phalassa pavatti, tesaṃ sabbhāvoti.

การถือเอาถูกกระทำโดยพระอรรถกถาจารย์ "เอกการณวาทะ" หมายถึง วาทะที่ถือว่าปรกติเป็นเหตุ หรือวาทะที่ถือว่าพระอิศวรเป็นเหตุ "อัญญมัญญเปกขะ" หมายถึง หมู่ถูกกล่าวไว้ด้วยความเป็นสภาพที่ส่วนประกอบทั้งหลายอาศัยซึ่งกันและกัน และอเปกขาคือตราบใดที่การรวมกันของเหตุที่เป็นสหายยังไม่เกิดขึ้น ตราบนั้นการยังผลให้เกิดขึ้นไม่ได้ และการยังผลให้เกิดขึ้นได้ของเหตุส่วนประกอบที่สามารถยังผลให้เกิดขึ้นได้เมื่อมีการรวมกัน และสมาคมคือความเป็นสภาพที่มีอยู่จริงของเหตุเหล่านั้น เมื่อเหตุเหล่านั้นประกอบกัน แม้จะไม่มีการกระทำเพื่อยังผลให้เกิด ผลก็ย่อมเกิดขึ้น

Asāmaggī…pe… pattitoti cakkhurūpālokamanasikārānaṃ asamavetānaṃ cakkhuviññāṇassa ahetubhāve sati samavetānañca taṃsabhāvāvinivattito hetubhāvānāpattitoti attho. Na hi sabhāvantaraṃ aññena sahitaṃ sabhāvantaraṃ hotīti. Ekasminti andhasate ekekasmiṃ andheti adhippāyo. Aññathā yathārutavasena atthe gayhamāne ekassa andhassa dassanāsamatthatā sabbesampi na hoti, nāpi ekassa asamatthatāya sabbesampi asamatthatā vuttā, kintu sabbesaṃ visuṃ asamatthatāya evāti upamāvacanaṃ na yujjeyya, nāpi upamopamitabbasambandho. Na [Pg.62] hi upamitabbesu cakkhādīsu ekassa asamatthatāya sabbesampi asamatthatā vuttā, kintu sabbesaṃ visuṃ asamatthatāya sahitānaṃ asamatthatāti. Andhasataṃ passatīti ca andhasataṃ sahitaṃ passatīti adhippāyo aññathā vuttanayena upamitabbāsamānatāpattito. Sādhā…pe… ṭhitabhāvoti yesu vijjamānesu phalappavatti tesaṃ samodhāne, yathā pavattamānesu tesu phalappavatti, tathā pavattimāha. Na yesaṃ kesañci anekesaṃ samodhānamattaṃ sāmaggī. Na hi saddagandharasaphoṭṭhabbasamodhānaṃ cakkhuviññāṇassa, kaṭṭhakapālapāsāṇasamodhānaṃ vā sotaviññāṇassa hetūti. Tanti taṃ dassanaṃ. Asā…pe… siddhoti nāyamattho sādhetabbo visuṃ ahetūnaṃ cakkhādīnaṃ sahitānaṃ hetubhāvassa paccakkhasiddhattāti attho. Na hi paccakkhasiddhe yuttimagganaṃ yuttanti.

ในบทว่า "อสามัคคี...ถึงแล้ว" หมายถึง เมื่อจักขุปสาท รูป แสงสว่าง มนสิการ ที่ไม่พร้อมเพรียงกัน ไม่เป็นเหตุแห่งจักขุวิญญาณ และเพราะไม่กลับจากสภาพที่ไม่เป็นเหตุนั้นของสิ่งที่พร้อมเพรียงกัน จึงไม่ถึงความเป็นเหตุ นี้เป็นอรรถ จริงอยู่ สภาวะอื่นที่ประกอบกับสภาวะอื่น ย่อมไม่เป็นสภาวะอื่น ในบทว่า "ในคนตาบอดร้อยคน คนตาบอดแต่ละคน" นี้เป็นอัธยาศัยของพระอรรถกถาจารย์ หากถือเอาอรรถตามที่กล่าวไว้โดยตรง การไม่สามารถเห็นของคนตาบอดคนเดียว ย่อมไม่เป็นของคนตาบอดทั้งหมด และไม่ได้กล่าวถึงการไม่สามารถเห็นของคนตาบอดทั้งหมดด้วยการไม่สามารถเห็นของคนตาบอดคนเดียว แต่เพราะการไม่สามารถเห็นของแต่ละคนต่างหากนั่นเอง คำอุปมานั้นย่อมไม่สมควร และความสัมพันธ์ระหว่างอุปมาและอุปไมยก็ไม่เกิดขึ้น จริงอยู่ ในอุปไมยคือจักขุเป็นต้น ไม่ได้กล่าวถึงการไม่สามารถยังจักขุวิญญาณให้เกิดขึ้นได้ของธรรมทั้งหมดด้วยการไม่สามารถยังจักขุวิญญาณให้เกิดขึ้นได้ของธรรมแต่ละอย่าง แต่กล่าวถึงการไม่สามารถยังจักขุวิญญาณให้เกิดขึ้นได้ของธรรมที่ประกอบกันด้วยการไม่สามารถยังจักขุวิญญาณให้เกิดขึ้นได้ของจักขุเป็นต้นทั้งหมดต่างหาก และในบทว่า "คนตาบอดร้อยคนย่อมเห็น" นี้เป็นอัธยาศัยว่า "คนตาบอดร้อยคนรวมกันย่อมไม่เห็น" หากเป็นอย่างอื่น ย่อมถึงความเป็นสภาพที่ไม่เหมือนกับอุปไมยด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว ในบทว่า "สาธา...ฐิตภาโว" หมายถึง การเกิดขึ้นของผลเมื่อเหตุเหล่านั้นมีอยู่ ในการรวมกันของเหตุเหล่านั้น สังคหกาจารย์กล่าวถึงการเกิดขึ้นอย่างนั้น เมื่อเหตุเหล่านั้นดำเนินไป ผลย่อมเกิดขึ้น การรวมกันของปัจจัยหลายอย่างที่ไม่จำกัด ไม่ใช่สามัคคี จริงอยู่ การรวมกันของสัททารมณ์ คันธารมณ์ รสารมณ์ โผฏฐัพพารมณ์ ย่อมไม่เป็นเหตุแห่งจักขุวิญญาณ หรือการรวมกันของท่อนไม้ เศษหม้อ หิน ย่อมไม่เป็นเหตุแห่งโสตวิญญาณ บทว่า "ตํ" คือการเห็นนั้น ในบทว่า "อสา...สำเร็จแล้ว" อรรถนี้ไม่พึงทำให้สำเร็จด้วยเหตุผล เพราะความเป็นเหตุของจักขุเป็นต้นที่ไม่เป็นเหตุต่างหาก แต่เมื่อประกอบกันแล้ว เป็นสิ่งที่สำเร็จด้วยประจักษ์ นี้เป็นอรรถ จริงอยู่ การแสวงหาเหตุผลในสิ่งที่สำเร็จด้วยประจักษ์ ย่อมไม่สมควร

Manussattādīnaṃ khaṇāvayavānaṃ sāmaggī khaṇasāmaggī, taṃ vinā so navamacakkasampattisaṅkhāto khaṇo natthi. Sā eva hi khaṇasāmaggī so khaṇoti attho. Khaṇa…pe… dīpeti attano dullabhatāyāti attho. Khaṇattho vā samayasaddo khaṇasaṅkhāto samayoti vutto. So yasmiṃ dullabhe khaṇe satīti imassatthassa vibhāvanavasena tadāyattāya kusaluppattiyā dullabhabhāvaṃ dīpeti. Etenupāyena samavāya…pe… vuttiṃ dīpetīti ettha ito paresu ca yojanā tassa tassa taṃtaṃdīpane kātabbā.

การรวมกันของส่วนประกอบแห่งขณะมีมนุสสัตตะเป็นต้น เรียกว่า ขณสามัคคี (ความพร้อมเพรียงแห่งขณะ) ปราศจากขณสามัคคีนั้น ขณะที่เรียกว่าความถึงพร้อมแห่งจักร ๔ อันเป็นขณะที่ ๙ ย่อมไม่มี แท้จริง ขณสามัคคีนั้นนั่นแหละ คือขณะนั้น ดังนี้เป็นอรรถ บทว่า ขณ...เป...ย่อมแสดงความเป็นของที่หาได้ยากของตน ดังนี้เป็นอรรถ หรือว่า สมยศัพท์ที่มีความหมายว่าขณะ ถูกกล่าวว่า สมยะที่ชื่อว่าขณะ สมยศัพท์นั้น ย่อมแสดงความเป็นของที่หาได้ยากแห่งการเกิดขึ้นของกุศลที่อาศัยขณะนั้น ด้วยอำนาจการทำให้แจ่มแจ้งซึ่งอรรถนี้ว่า 'เมื่อขณะที่หาได้ยากนั้นมีอยู่' ด้วยอุบายนี้ การประกอบความในบทว่า 'ย่อมแสดงความเป็นไป...เป...ด้วยสมวายะ' และในบทที่เหลือจากนี้ พึงกระทำในการแสดงอรรถพิเศษนั้นๆ ของสมยะนั้นๆ

Tassa purisassāti ‘‘seyyathāpi bhikkhave cattāro daḷhadhammā dhanuggahā sikkhitā katahatthā katupāsanā catuddisā ṭhitā assu, atha puriso āgaccheyya ‘ahaṃ imesaṃ…pe… katupāsanānaṃ kaṇḍe khitte khitte appatiṭṭhite pathaviyaṃ gahetvā āharissāmī’’’ti (saṃ. ni. 2.228) evaṃ vuttajavanapurisassa. Tāva parittakoti gamanassādānaṃ devaputtānaṃ heṭṭhupariyāyena paṭimukhaṃ dhāvantānaṃ sirasi pāde ca baddhakhuradhārāsannipātato ca parittataro kālo. Kālasaṅkhāto samayo cittaparicchinno vuccamāno teneva paricchedakacittena ‘‘evaṃ paritto aha’’nti attano parittataṃ dīpeti. Yathā cāhaṃ, evaṃ sabbo kusalacittappavattikāloti tassa parittataṃ dīpeti. Saddassa dīpanā vuttanayānusārena veditabbā.

บทว่า ตัสสะ ปุริสัสสะ (ของบุรุษนั้น) หมายถึงบุรุษผู้รวดเร็วตามที่ตรัสไว้ว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนายธนูผู้มีธนูอันมั่นคง ๔ คน ผู้ฝึกหัดมาดีแล้ว ผู้เชี่ยวชาญมือ ผู้ผ่านการฝึกซ้อมมาแล้ว ยืนอยู่ในทิศทั้ง ๔ ลำดับนั้น มีบุรุษคนหนึ่งมากล่าวว่า เราจักรับลูกศรที่นายธนูผู้มีธนูอันมั่นคง...เป...ผู้ผ่านการฝึกซ้อมมาแล้วเหล่านี้ ยิงไปแล้วๆ ก่อนที่จะตกถึงพื้นดิน แล้วนำมาให้' (สํ. นิ. 2.228) กาลนั้นสั้นยิ่งกว่ากาลที่คมมีดโกนซึ่งผูกไว้ที่ศีรษะและเท้าของเหล่าเทพบุตรผู้ยินดีในการวิ่ง ผู้วิ่งสวนทางกันโดยสลับล่างบนมาบรรจบกัน สมยะที่ชื่อว่ากาลซึ่งถูกกำหนดด้วยจิต เมื่อถูกกล่าวอยู่ ย่อมแสดงความสั้นของตนด้วยจิตที่เป็นตัวกำหนดนั้นเองว่า 'เราสั้นเพียงเท่านี้' และย่อมแสดงความสั้นของกาลนั้นว่า 'เราสั้นฉันใด กาลแห่งการเป็นไปของกุศลจิตทั้งหมดก็สั้นฉันนั้น' การแสดงความหมายของศัพท์พึงทราบตามนัยที่กล่าวมาแล้ว

Pakativādīnaṃ [Pg.63] mahato viya aṇuvādīnaṃ dviaṇukassa viya ca ekasseva. Hetu…pe… vuttitaṃ dīpetīti paccayāyattavuttidīpanato tapparabhāvā hetusaṅkhātassa parāyattavuttidīpanatā vuttā. Sati pana paccayāyattabhāve paccayasāmaggīāyattatā samavāyasaṅkhātena dīpiyatīti atapparabhāvato tassa taṃdīpanatā na vuttā. Anena samayena kattubhūtena, anena samayena vā karaṇabhūtena bhagavatā paṭisedhitoti attho. Esa nayo purimāsu dīpanāsu.

เหมือนกับมหา (สติปัญญา) ของพวกปรกติวาที และเหมือนกับทวิอณุกะของพวกอณุวาที ซึ่งเป็นสิ่งเดียวเท่านั้น บทว่า เหตุ...เป...ย่อมแสดงความเป็นไปนั้น เพราะการแสดงความเป็นไปที่อาศัยปัจจัย และเพราะความเป็นผู้ยิ่งใหญ่ (มีความสำคัญยิ่ง) ในการแสดงความเป็นไปที่อาศัยปัจจัยนั้น จึงกล่าวถึงการแสดงความเป็นไปที่อาศัยปัจจัยอื่นของสมยะที่ชื่อว่าเหตุ แต่เมื่อความเป็นไปที่อาศัยปัจจัยมีอยู่ ความเป็นไปที่อาศัยความพร้อมเพรียงแห่งปัจจัย ย่อมถูกแสดงด้วยสมยะที่ชื่อว่าสมวายะ เพราะเหตุนั้น การแสดงความเป็นไปที่อาศัยปัจจัยอื่นนั้นของสมยะนั้นจึงไม่ถูกกล่าว เพราะความเป็นผู้ไม่ยิ่งใหญ่ (ไม่มีความสำคัญยิ่ง) ในการแสดงนั้น ด้วยสมยะนี้ที่เป็นกัตตุการก หรือด้วยสมยะนี้ที่เป็นกรณการก พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามแล้ว ดังนี้เป็นอรรถ นัยนี้พึงทราบในคำอธิบายก่อนๆ

Adhikaraṇavasenāti ādhāravasena. Etthāti kālasamūhasaṅkhāte samaye gahiteti attho. Kālopi hi cittaparicchinno sabhāvato avijjamānopi ādhārabhāveneva saññāto ‘‘adhikaraṇa’’nti vutto taṃkhaṇappavattānaṃ tato pubbe parato ca abhāvā. Bhāvoti kiriyā. Kiriyāya kiriyantaralakkhaṇaṃ bhāvenabhāvalakkhaṇaṃ. Yathā gāvīsu duyhamānāsu gato, duddhāsu āgatoti dohanakiriyā gamanakiriyāya lakkhaṇaṃ hoti, evamihāpi ‘‘yasmiṃ samaye tasmiṃ samaye’’ti ca vutte satīti ayamattho viññāyamāno eva hoti aññakiriyāsambandhābhāvena padatthassa sattāvirahābhāvatoti samayassa sattākiriyāya cittuppādakiriyā phassādibhavanakiriyā ca lakkhīyatīti ubhayattha samayasadde bhummaniddeso kato lakkhaṇabhūtabhāvayuttoti.

บทว่า อธิกรณวเสนะ (โดยอำนาจแห่งอธิกรณ์) หมายถึงโดยอำนาจแห่งที่ตั้ง บทว่า เอตถะ (ในที่นี้) หมายถึงเมื่อสมยะที่ชื่อว่ากาลและสมูหะถูกถือเอาแล้ว แท้จริง กาลที่ถูกกำหนดด้วยจิต แม้ไม่มีอยู่โดยสภาวะ ก็ถูกกำหนดว่าเป็นอธิกรณ์ด้วยความเป็นที่ตั้งนั่นเอง เพราะธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นในขณะนั้น ย่อมไม่มีก่อนและหลังขณะนั้น บทว่า ภาโว (ความเป็น) คือกิริยา การที่กิริยาหนึ่งเป็นเครื่องหมายของอีกกิริยาหนึ่ง เรียกว่า ภาเวนภาวลักขณะ เหมือนอย่างในตัวอย่างว่า 'เมื่อแม่โคทั้งหลายกำลังถูกรีด เขาก็ไป, เมื่อแม่โคทั้งหลายถูกรีดเสร็จแล้ว เขาก็มา' กิริยาการรีดนมเป็นเครื่องหมายของกิริยาการไป ฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น เมื่อกล่าวว่า 'ในสมัยใด ในสมัยนั้น' อรรถว่า 'มีอยู่' (สติ) นี้ ย่อมเป็นที่รู้ได้เอง เพราะไม่มีความเกี่ยวข้องกับกิริยาอื่น และเพราะไม่มีการปราศจากกิริยา 'มีอยู่' (สัตตา) ของเนื้อความแห่งบท ดังนั้น กิริยาการเกิดขึ้นแห่งจิต และกิริยาการเกิดขึ้นแห่งผัสสะเป็นต้น ย่อมถูกหมายรู้ด้วยกิริยา 'มีอยู่' ของสมยะ ดังนั้น การระบุด้วยสัตตมีวิภัตติในสมยศัพท์ทั้งสองแห่ง จึงถูกกระทำโดยประกอบด้วยภาวะที่เป็นเครื่องหมาย

Uddānatoti uddesato saṅkhepato. Kilesakāmo vatthukāmabhāvaṃ bhajanto kāmanīyavasena bhajati, na kāmanavasenāti kāmanavasena kilesakāmo eva hoti, na vatthukāmo. Duvidhopesoti vacanena duvidhassapi sahitassa avacaraṇappadesaṃ saṅgaṇhāti. Tena vatthukāmasseva pavattideso rūpārūpadhātudvayaṃ apanītaṃ hoti. Nanu ca duvidhopi sahito rūpārūpadhātūsu pavattati rūpārūpāvacaradhammānaṃ vatthukāmattā tadārammaṇānaṃ rūpārūparāgānañca kilesakāmabhāvasiddhitoti? Taṃ na, bahalakilesassa kāmarāgassa kilesakāmabhāvena idha saṅgahitattā. Evañca katvā rūpārūpadhātūsu pavattamānesu kāmāvacaradhammesu nikanti idha na saṅgahitā sukhumattā. ‘‘Uddānato dve kāmā’’ti sabbakāme uddisitvāpi hi ‘‘duvidhopeso’’ti ettha tadekadesabhūtā aññamaññasahitatāparicchinnā kāmarāgatabbatthukadhammāva saṅgahitāti, niravaseso [Pg.64] vā kilesakāmo kāmarāgo kāmataṇhārūpataṇhāarūpataṇhānirodhataṇhābhedo idha pavattatīti anavasesappavattitaṃ sandhāya ‘‘duvidhopeso’’ti vuttaṃ, vatthukāmopi ca appako idhāpi na vattati rūpārūpāvacaravipākamatto, tathāpi paripuṇṇavatthukāmattā kāmāvacaradhammāva idha gahitā. Evañca katvā sasatthāvacaropamā yuttā hoti. ‘‘Rūpūpapattiyā maggaṃ bhāvetī’’ti (dha. sa. 163; vibha. 625) ettha rūpabhavo uttarapadalopaṃ katvā ‘‘rūpa’’nti vutto, evamidhāpi uttarapadalopo daṭṭhabbo. Aññathā hi cittaṃ kāmāvacarāvacaranti vucceyyāti. Ārammaṇakaraṇavasenātiādike ‘‘kāmo’’ti sabbaṃ taṇhamāha, tasmā ‘‘kāmañcesā’’tiādi vuttaṃ, ‘‘kāme avacāretīti kāmāvacāra’’nti vattabbe cā-saddassa rassattaṃ kataṃ.

บทว่า อุทฺทานโต (โดยอุททาน) หมายถึงโดยอุทเทส โดยสังเขป กิเลสกามเมื่อเข้าถึงความเป็นวัตถุกาม ย่อมเข้าถึงโดยความเป็นสิ่งที่น่าใคร่ ไม่ใช่โดยความเป็นผู้ใคร่ ดังนั้น โดยความเป็นผู้ใคร่ กิเลสกามเท่านั้นย่อมเป็นกาม ไม่ใช่วัตถุกาม ด้วยคำว่า 'ทุวิธเปโส' (กามแม้นี้ก็มี ๒ อย่าง) ย่อมรวบรวมเอาภูมิที่เป็นที่ท่องเที่ยวไปของกามทั้งสองที่ประกอบกัน ด้วยเหตุนั้น ภูมิทั้งสองคือรูปธาตุและอรูปธาตุ ซึ่งเป็นที่เกิดของวัตถุกามเท่านั้น จึงถูกยกเว้น ก็กามทั้งสองที่ประกอบกัน ย่อมเป็นไปในรูปธาตุและอรูปธาตุไม่ใช่หรือ? เพราะรูปาวจรธรรมและอรูปาวจรธรรมเป็นวัตถุกาม และเพราะรูปราคะและอรูปราคะที่มีธรรมเหล่านั้นเป็นอารมณ์ สำเร็จเป็นกิเลสกามไม่ใช่หรือ? ข้อนั้นไม่จริง เพราะกามราคะซึ่งเป็นกิเลสอย่างหยาบ ถูกรวบรวมไว้ในที่นี้โดยความเป็นกิเลสกาม และเมื่อเป็นเช่นนี้ ความยินดีในกามาวจรธรรมที่เกิดขึ้นในรูปธาตุและอรูปธาตุ จึงไม่ถูกรวบรวมไว้ในที่นี้ เพราะมีความละเอียดอ่อน แท้จริง แม้จะกล่าวถึงกามทั้งหมดโดยสังเขปในบทว่า 'อุททานโต ทเว กามา' (กามสองอย่างโดยอุททาน) แต่ในบทว่า 'ทุวิธเปโส' นี้ กามราคะและธรรมที่เป็นวัตถุของกามราคะนั้น ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของกามเหล่านั้น และถูกกำหนดด้วยความเป็นสิ่งที่ประกอบกันและกันเท่านั้น จึงถูกรวบรวมไว้ หรือว่า กิเลสกามที่ไม่มีส่วนเหลือ คือ กามราคะ กามตัณหา รูปตัณหา อรูปตัณหา และนิโรธตัณหา ย่อมเป็นไปในกามภพนี้ ดังนั้น จึงกล่าวคำว่า 'ทุวิธเปโส' โดยมุ่งหมายถึงความเป็นไปโดยไม่เหลือเศษ และวัตถุกามเพียงเล็กน้อย คือ รูปาวจรวิบากและอรูปาวจรวิบาก ก็ไม่เป็นไปในกามภพนี้เช่นกัน ถึงกระนั้น กามาวจรธรรมเท่านั้นก็ถูกรวบรวมไว้ในที่นี้ เพราะความเป็นวัตถุกามที่สมบูรณ์ และเมื่อเป็นเช่นนี้ อุปมาที่เกี่ยวกับเขตของตน (สสัตถาวจโรปมา) จึงเหมาะสม ในบทว่า 'ย่อมเจริญมรรคเพื่อการอุบัติในรูปภพ' (ธ. ส. 163; วิภงฺค. 625) บทว่า รูปภวะ ถูกกล่าวว่า 'รูป' โดยการลบอุตตรบท (บทหลัง) ฉันใด ในที่นี้ก็พึงเห็นการลบอุตตรบทฉันนั้น เพราะถ้าไม่เป็นเช่นนั้น จิตก็จะถูกกล่าวว่า 'กามาวจราวจร' ในบทว่า 'โดยอำนาจแห่งอารมณ์และกรณะ' เป็นต้น ศัพท์ว่า 'กามะ' หมายถึงตัณหาทั้งหมด ดังนั้น จึงกล่าวคำว่า 'กามญฺเจส' เป็นต้น และเมื่อควรกล่าวว่า 'กามาวจร' เพราะ 'ย่อมยังกามให้ท่องเที่ยวไป' ก็ได้มีการทำสระ อา ใน จา-ศัพท์ ให้เป็นรัสสะ

Ruḷhisaddenāti ñāṇasampayuttesu ruḷhena saddena, ñāṇasampayuttesu vā pavattitvā anavajjasukhavipākatāya taṃsadisesu ñāṇavippayuttesu ruḷhena saddena. Atha vā kiñci nimittaṃ gahetvā satipi aññasmiṃ taṃnimittayutte kismiñcideva visaye sammutiyā cirakālatāvasena nimittavirahepi pavatti ruḷhi nāma yathā ‘‘mahiyaṃ setīti mahiṃso, gacchantīti gāvo’’ti, evaṃ kusalasaddassapi ruḷhibhāvo veditabbo. Paññāniddese ‘‘kosalla’’nti abhidhamme (dha. sa. 16) vuttaṃ, tassa ca bhāvā kusalasaddappavattīti kosallayogā kusalanti ayaṃ abhidhammapariyāyo hoti. Kusalanti kusalabhāvaṃ āha.

คำว่า "รุฬหีสัททะ" (ศัพท์ที่ใช้โดยรุฬหี) หมายถึง ด้วยศัพท์ที่ปรากฏเด่นชัดในจิตที่เป็นกุศลประกอบด้วยปัญญา หรืออีกนัยหนึ่ง ด้วยศัพท์ที่ถูกนำมาใช้โดยอุปมาในจิตที่ไม่ประกอบด้วยปัญญาซึ่งคล้ายกับจิตประกอบด้วยปัญญา เพราะเป็นผลวิบากที่ไม่มีโทษและเป็นสุข หลังจากที่เกิดขึ้นในจิตประกอบด้วยปัญญาแล้ว อีกนัยหนึ่ง การที่ศัพท์ใดศัพท์หนึ่งเกิดขึ้นโดยอาศัยนิมิต (เหตุแห่งการเกิดของศัพท์) บางอย่าง แล้วแม้ในอรรถอื่นที่ประกอบด้วยนิมิตนั้น หรือแม้ในอรรถเดิมที่ปราศจากนิมิตนั้น ก็ยังคงใช้ศัพท์นั้นได้โดยสมมติเพราะความที่กาลเวลาล่วงเลยไปนาน เรียกว่า "รุฬหี" เช่น "ผู้ที่นอนบนพื้นดิน" จึงเรียกว่า "มหิงสะ" (ควาย) "ผู้ที่ไป" จึงเรียกว่า "คาวะ" (โค) ฉันใด แม้ศัพท์ว่า "กุสละ" ก็พึงทราบว่ามีภาวะเป็นรุฬหีฉันนั้น ในปัญญาณิเทศ พระอภิธรรมได้กล่าวไว้ว่า "โกสัลละ" (ความฉลาด) และเพราะความมีอยู่ของโกสัลละนั้น การเกิดขึ้นของศัพท์ว่า "กุสละ" จึงเป็นไปได้ ดังนั้น "โกสัลละโยคา กุสลัง" (กุศลเพราะประกอบด้วยความฉลาด) นี้เป็นนัยแห่งพระอภิธรรม ศัพท์ว่า "กุสละ" กล่าวถึงภาวะแห่งกุศล.

Vipākādīnaṃ avajjapaṭipakkhatā natthīti kusalameva anavajjalakkhaṇaṃ vuttaṃ. Anavajjalakkhaṇamevāti sukhavipākasabhāvassa lakkhaṇabhāvanivāraṇatthaṃ avadhāraṇaṃ kataṃ, taṃnivāraṇañca tassa paccupaṭṭhānataṃ vatthukāmatāya kataṃ. Sampattiatthena rasena vodānabhāvarasaṃ. Phalaṭṭhena paccupaṭṭhānena iṭṭhavipākapaccupaṭṭhānaṃ. Sabhāvo kakkhaḷādiphusanādiko asādhāraṇo. Sāmaññaṃ sādhāraṇo aniccādisabhāvo. Idha ca kusalalakkhaṇaṃ sabbakusalasādhāraṇasabhāvattā sāmaññaṃ daṭṭhabbaṃ, akusalādīhi asādhāraṇatāya sabhāvo vā. Upaṭṭhānākāroti gahetabbabhāvena ñāṇassa upaṭṭhahanākāro. Phalaṃ pana attano kāraṇaṃ paṭicca tappaṭibimbabhāvena, paṭimukhaṃ vā upaṭṭhātīti paccupaṭṭhānaṃ.

เพราะวิบากเป็นต้นไม่มีความเป็นปฏิปักษ์ต่อโทษ จึงกล่าวว่ากุศลเท่านั้นมีลักษณะที่ไม่มีโทษ. การกำหนดด้วยศัพท์ "เอวะ" (เท่านั้น) ในบทว่า "อนวัชชลักขณะเมวะ" (มีลักษณะที่ไม่มีโทษเท่านั้น) นั้น กระทำไปเพื่อห้ามความเป็นลักษณะของภาวะแห่งสุขวิบาก และการห้ามนั้นก็กระทำไปเพราะความประสงค์จะกล่าวถึงความเป็นปัจจุปัฏฐานของสุขวิบากนั้น. ด้วยรสที่มีอรรถว่าความสำเร็จ จึงมีรสคือภาวะแห่งความบริสุทธิ์. ด้วยปัจจุปัฏฐานที่มีอรรถว่าผล จึงมีปัจจุปัฏฐานคืออิฏฐวิบาก (ผลที่น่าปรารถนา). สภาวะคือความแข็งกระด้างเป็นต้น และการสัมผัสเป็นต้น ซึ่งไม่ทั่วไป (กับสิ่งอื่น). สามัญญะคือภาวะที่ไม่เที่ยงเป็นต้น ซึ่งทั่วไป (กับสิ่งอื่น). ในที่นี้ ลักษณะของกุศลพึงเห็นว่าเป็นสามัญญลักษณะ เพราะเป็นสภาวะที่ทั่วไปแก่กุศลทั้งปวง หรือเป็นสภาวลักษณะเพราะไม่ทั่วไปกับอกุศลเป็นต้น. "อุปัฏฐานาการะ" (อาการปรากฏ) คืออาการที่ปรากฏแก่ญาณโดยภาวะที่พึงยึดถือได้. ส่วนผลนั้น เรียกว่า "ปัจจุปัฏฐานะ" เพราะอาศัยเหตุของตนแล้วปรากฏเป็นเงาของเหตุนั้น หรือปรากฏตรงหน้า.

Vijānātīti [Pg.65] saññāpaññākiccavisiṭṭhaṃ visayaggahaṇaṃ āha. Sabbacittasādhāraṇattā yattha yattha yathā yathā attho labbhati, tattha tattha tathā tathā gahetabboti. Yaṃ āsevanapaccayabhāvena cinoti, yañca kammunā abhisaṅkhatattā citaṃ, taṃ tathā ‘‘citta’’nti vuttaṃ. Yaṃ pana tathā na hoti, taṃ parittakiriyadvayaṃ antimajavanañca labbhamānacintanavicittatādivasena ‘‘citta’’nti veditabbaṃ. Hasituppādo pana aññajavanagatikova. Cittānaṃ panāti vicitrānanti attho. Tadantogadhattā hi samudāyavohārena avayavopi ‘‘citta’’nti vuccati yathā pabbatanadīsamuddādiekadesesu diṭṭhesu pabbatādayo diṭṭhāti vuccantīti. Caraṇaṃ nāma gahetvā caritabbacittapaṭo. Rūpānīti bimbāni.

บทว่า "วิชานาติ" (ย่อมรู้แจ้ง) กล่าวถึงการรับอารมณ์ที่พิเศษกว่ากิจของสัญญา (การจำได้) และปัญญา (การรู้ชัด). เพราะเป็นธรรมที่ทั่วไปแก่จิตทั้งปวง ในจิตใดๆ อรรถใดๆ พึงได้ด้วยอาการใดๆ ในจิตนั้นๆ อรรถนั้นๆ ก็พึงถือเอาด้วยอาการนั้นๆ. จิตใดที่สั่งสมด้วยอาเสวนปัจจัย (ปัจจัยคือการเสพคุ้น) และวิบากจิตใดที่ถูกกรรมปรุงแต่งแล้ว จิตนั้นเรียกว่า "จิตตะ" (จิต) ด้วยอาการนั้น. ส่วนจิตใดที่ไม่เป็นเช่นนั้น จิตที่เป็นกามาวจรกิริยา ๒ ดวง และชวนะสุดท้าย พึงทราบว่าเป็น "จิตตะ" ด้วยอำนาจแห่งความวิจิตรของการคิดที่พึงได้เป็นต้น. ส่วนหสิตุปปาทจิต (จิตที่ทำให้เกิดการยิ้ม) นั้น มีคติเหมือนชวนะอื่นๆ. บทว่า "จิตตานัง ปะนะ" (ส่วนจิตทั้งหลาย) มีอรรถว่า "วิจิตร" (หลากหลาย). เพราะเป็นส่วนหนึ่งของจิตเหล่านั้น แม้ส่วนย่อยก็เรียกว่า "จิตตะ" ด้วยโวหารรวมกัน เหมือนเมื่อเห็นส่วนหนึ่งของภูเขา แม่น้ำ มหาสมุทรเป็นต้น ก็กล่าวว่า "เห็นภูเขาเป็นต้น" ฉันนั้น. "จะระณะ" (จรณะ) คือแผ่นภาพที่ถือเที่ยวไป. "รูปานิ" (รูปทั้งหลาย) คือภาพ.

Ajjhattikanti indriyabaddhaṃ vadati. Cittakatamevāti cittassa mūlakāraṇataṃ sandhāya vuttaṃ. Kammassa hetaṃ cittaṃ kāraṇanti. Taṃ pana atthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘kāyakammādibheda’’ntiādimāha. Liṅganānattanti saṇṭhānanānattaṃ, bhinnasaṇṭhānaṅgapaccaṅgavato sarīrassa vā nānattaṃ. Vohāravasena itthipurisādibhāvena voharitabbesu patthanāvisesā uppajjanti, tato kammavisesā. Evamidaṃ kammanānattaṃ vohāranānattato hoti. Apā…pe… kāditāti evamādīsu ādi-saddehi gatiyā upapattiyā attabhāve lokadhammesu ca nānākaraṇāni suttāgatāni saṅgaṇhāti.

บทว่า "อัชฌัตติกัง" (ภายใน) กล่าวถึงอัตภาพที่ผูกพันด้วยอินทรีย์. บทว่า "จิตตะกะตะเมวะ" (อันจิตกระทำแล้วเท่านั้น) กล่าวโดยอ้างถึงความเป็นมูลเหตุของจิต. เพราะจิตนี้เป็นเหตุของกรรม. เพื่อแสดงอรรถนั้นให้ชัดเจน จึงกล่าวบทว่า "กายกรรมเป็นต้นมีประเภทต่างๆ" เป็นต้น. "ลิงคานานัตตะ" (ความต่างกันแห่งเพศ) คือความต่างกันแห่งสัณฐาน หรือความต่างกันแห่งร่างกายที่มีอวัยวะน้อยใหญ่มีสัณฐานต่างกัน. โดยโวหาร ความปรารถนาพิเศษย่อมเกิดขึ้นในสิ่งที่พึงเรียกขานด้วยโวหารว่าเป็นหญิงเป็นชายเป็นต้น จากนั้นกรรมพิเศษย่อมเกิดขึ้น. ด้วยประการฉะนี้ ความต่างกันแห่งกรรมนี้ย่อมมีได้จากความต่างกันแห่งโวหาร. ในบทว่า "อะปา...เป...กาทิตา" เป็นต้น ด้วยศัพท์ "อาทิ" (เป็นต้น) ทั้งสี่นั้น ย่อมรวบรวมความต่างกันที่มาในพระสูตรในคติ ในอุปบัติ (ภพที่เกิดจากกรรม) ในอัตภาพ และในโลกธรรม.

Kammanānattādivasenāti ettha kusalākusalavasena kammanānattaṃ veditabbaṃ. Visadisasabhāvatā hi nānattanti. Kusalakammassa dānādivasena kāyasucaritādibhāvena ca puthuttaṃ, akusalakammassa ca macchariyādīhi kāyaduccaritādīhi ca puthuttaṃ veditabbaṃ. Bahuppakāratā hi puthuttanti. Annadānādivasena dānādīnaṃ pāṇātipātāviratiādivasena kāyasucaritādīnaṃ āvāsamacchariyādivasena macchariyādīnaṃ pāṇātipātādivasena kāyaduccaritādīnañca pabhedo veditabbo. Ekekassa hi pakārassa bhedo pabhedoti. Nānattādīnaṃ vavatthānaṃ tathā tathā vavatthitatā nicchitatā. Etenupāyena liṅganānattādīni veditabbāni. Kammanānattādīhi nibbattāni hi tānīti.

ในบทว่า "กัมมะนานัตตาทิวเสนะ" (โดยอำนาจแห่งความต่างกันแห่งกรรมเป็นต้น) พึงทราบความต่างกันแห่งกรรมโดยอำนาจแห่งกุศลกรรมและอกุศลกรรม. เพราะความเป็นสภาวะที่ไม่เหมือนกันนั่นแหละคือความต่างกัน. พึงทราบความเป็นพหุ (ความมาก) ของกุศลกรรมโดยอำนาจแห่งทานเป็นต้น และโดยภาวะแห่งกายสุจริตเป็นต้น และพึงทราบความเป็นพหุของอกุศลกรรมโดยอำนาจแห่งมัจฉริยะเป็นต้น และโดยกายทุจริตเป็นต้น. เพราะความเป็นประเภทที่หลากหลายนั่นแหละคือความเป็นพหุ. พึงทราบปเภท (ความแยกย่อย) ของทานเป็นต้นโดยอำนาจแห่งการให้ข้าวเป็นต้น ของกายสุจริตเป็นต้นโดยอำนาจแห่งการงดเว้นจากการฆ่าสัตว์เป็นต้น ของมัจฉริยะเป็นต้นโดยอำนาจแห่งอาวาสมัจฉริยะเป็นต้น และของกายทุจริตเป็นต้นโดยอำนาจแห่งการฆ่าสัตว์เป็นต้น. เพราะความแยกย่อยของประเภทแต่ละอย่างนั่นแหละคือปเภท. การกำหนดความต่างกันเป็นต้น คือการกำหนดที่แน่นอนด้วยอาการอย่างนั้นๆ. ด้วยอุบายนี้ พึงทราบความต่างกันแห่งเพศเป็นต้น. เพราะสิ่งเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นจากความต่างกันแห่งกรรมเป็นต้น.

Paccuppannassa liṅgassa kammato pavattiṃ tadanukkamena paccuppannakammassa nipphattiñca dassetvā tato anāgataliṅganānattādinipphattidassanena saṃsāraṃ ghaṭento ‘‘kammanānākaraṇaṃ paṭiccā’’tiādimāha. Tattha purimena kammavacanena [Pg.66] avijjāsaṅkhārā, liṅgādivacanena viññāṇādīni bhavapariyosānāni, gatiādivacanena jātijarāmaraṇāni gahitānīti daṭṭhabbāni. Tattha gatīti nirayādayo pañca gatiyo vuccanti, tāsaṃ nānākaraṇaṃ apadādibhāvo. Tā hi tathā bhinnāti. Upapattīti gomahiṃsādikhattiyādicātumahārājikādiupapattiyo, tāsaṃ nānākaraṇaṃ uccāditā. Khattiyo eva hi ekacco kulabhogaissariyādīhi ucco hoti, ekacco nīco. Tehi eva hīnatāya hīno, padhānabhāvaṃ nītatāya paṇīto, aḍḍhatāya sugato, daliddatāya duggato. Kulavasena vā uccanīcatā, issariyavasena hīnapaṇītatā, bhogavasena sugataduggatatā yojetabbā. Suvaṇṇadubbaṇṇatāti odātasāmādivaṇṇasuddhiasuddhivasena vuttaṃ. Sujātadujjātatāti nigrodhaparimaṇḍalādiārohapariṇāhehi lakkhaṇehi vā attabhāvaparipuṇṇāparipuṇṇajātatāvasena. Susaṇṭhitadussaṇṭhitatāti aṅgapaccaṅgānaṃ saṇṭhānavasena.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประสงค์จะเชื่อมโยงสังสารวัฏด้วยการแสดงการเกิดขึ้นของลักษณะปัจจุบันอันเกิดจากกรรมในอดีต และการสำเร็จของกรรมปัจจุบันโดยลำดับนั้น แสดงแล้ว จากนั้นด้วยการแสดงความสำเร็จของความแตกต่างของลักษณะในอนาคตเป็นต้น อันเกิดจากกรรมปัจจุบัน จึงตรัสว่า “เพราะอาศัยความแตกต่างแห่งกรรม” เป็นต้น (เพื่อแสดงองค์ปฏิจจสมุปบาท จึงตรัสคำว่า “ในบรรดา” เป็นต้น) ในบรรดาคำว่า กรรมและลักษณะเป็นต้นนั้น ด้วยคำว่า “กรรม” ในเบื้องต้น พึงทราบว่า อวิชชาและสังขารถูกถือเอาแล้ว ด้วยคำว่า “ลักษณะเป็นต้น” พึงทราบว่า วิญญาณเป็นต้นจนถึงภพ (องค์ปฏิจจสมุปบาท) ถูกถือเอาแล้ว และด้วยคำว่า “คติเป็นต้น” (ด้วยคำว่า “เป็นต้น” พึงถือเอาอุปปัตติเป็นต้น) พึงทราบว่า ชาติ ชรา มรณะ ถูกถือเอาแล้ว ในบรรดาคติเป็นต้นนั้น คติ 5 อย่างมีนรกเป็นต้น เรียกว่า “คติ” ความแตกต่างของคติเหล่านั้นคือการเป็นสัตว์ไม่มีเท้าเป็นต้น เพราะคติเหล่านั้นแตกต่างกันด้วยความแตกต่างของการเป็นสัตว์ไม่มีเท้าเป็นต้น อุปปัตติ (การอุบัติ) คือการอุบัติในชาติโค กระบือเป็นต้น, ชาติกษัตริย์เป็นต้น, ชาติจาตุมหาราชิกาเป็นต้น (ด้วยคำว่า โค กระบือเป็นต้น แสดงถึงชาติเทวดา) ความแตกต่างของการอุบัติเหล่านั้นคือการเป็นผู้สูงส่งเป็นต้น เพราะกษัตริย์บางคน (แม้จะเป็นกษัตริย์เหมือนกัน) ย่อมสูงส่งด้วยตระกูล โภคะ อำนาจเป็นต้น บางคนย่อมต่ำต้อย ด้วยสิ่งเหล่านั้นนั่นเอง เพราะความเป็นผู้ต่ำต้อยจึงเป็นผู้เลวทราม เพราะถูกนำไปสู่ความเป็นประธานจึงเป็นผู้ประณีต เพราะความมั่งคั่งจึงเป็นผู้ไปดี เพราะความยากจนจึงเป็นผู้ไปชั่ว หรือพึงประกอบความสูงต่ำด้วยตระกูล, ความเลวทรามประณีตด้วยอำนาจ, ความไปดีไปชั่วด้วยโภคะ คำว่า “ความเป็นผู้มีผิวพรรณดีและผิวพรรณทราม” ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งความบริสุทธิ์และไม่บริสุทธิ์ของวรรณะมีสีขาวและสีทองเป็นต้น คำว่า “ความเป็นผู้เกิดดีและเกิดชั่ว” ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งการเกิดที่สมบูรณ์และไม่สมบูรณ์ของอัตภาพ ด้วยสัดส่วนและรูปร่างมีร่างกายกลมเหมือนต้นไทรเป็นต้น หรือด้วยลักษณะมีมือและเท้าเป็นต้น คำว่า “ความเป็นผู้มีสัณฐานดีและสัณฐานทราม” ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งสัณฐานของอวัยวะน้อยใหญ่

Aparampi vuttaṃ ajjhattikacittassa yathāvuttassa cittakatabhāvasādhakaṃ suttaṃ ‘‘kammato’’tiādi. Kammañhi cittato nibbattanti tato nipphajjamānaṃ sabbampi cittaṃ cittakatamevāti sādheti. Kammanibbattato liṅgato pavattamānaliṅgasaññā mūlakāraṇato kammato āsannakāraṇato liṅgato ca pavattā hotīti ‘‘kammato…pe… pavattare’’ti āha. Atha vā liṅgañca saññā ca liṅgasaññā, tā yathāsaṅkhyaṃ kammato liṅgato ca pavattareti attho. Saññāto bhedaṃ gacchantīti te itthipurisādiliṅgasaññāto itthipurisādivohārabhedaṃ dhammā gacchanti, tathā tathā voharitabbāti attho. Imāya gāthāya atītapaccuppannaddhapaṭiccasamuppādavasena cittakataṃ cittaṃ dassitaṃ.

พระสูตรที่ตรัสไว้ว่า “กรรมเป็นต้น” ซึ่งเป็นเครื่องยังความเป็นสิ่งที่จิตกระทำแล้วของผลอันวิจิตรภายในที่กล่าวมาแล้ว (คือความแตกต่างของกรรม ลักษณะ สัญญา และโวหารเป็นต้นภายใน ในคติมีเทวดา มนุษย์ นรก และสัตว์เดรัจฉานเป็นต้น) นั้น ก็มีอีก เพราะกรรมเกิดขึ้นจากจิต และผลอันวิจิตรทั้งหมดที่สำเร็จจากกรรมนั้น ก็เป็นสิ่งที่จิตกระทำแล้วเท่านั้น ย่อมยังความหมายนี้ให้สำเร็จ สัญญาที่เกิดจากลักษณะอันเกิดจากกรรม ย่อมเกิดขึ้นเพราะกรรมซึ่งเป็นมูลเหตุ และเพราะลักษณะซึ่งเป็นเหตุใกล้ชิด จึงตรัสว่า “เพราะกรรม...ย่อมเป็นไป” อีกนัยหนึ่ง ลักษณะและสัญญาเรียกว่า ลิงคสัญญา (สัญญาในลักษณะ) สิ่งเหล่านั้นย่อมเป็นไปตามลำดับเพราะกรรมและเพราะลักษณะ นี้คือความหมาย คำว่า “ย่อมถึงความแตกต่างจากสัญญา” หมายความว่า ธรรมเหล่านั้นย่อมถึงความแตกต่างแห่งโวหารมีหญิงชายเป็นต้น เพราะสัญญาในลักษณะมีหญิงชายเป็นต้น พึงเรียกขานอย่างนั้นๆ นี้คือความหมาย ด้วยคาถาบทนี้ ผลอันวิจิตรที่จิตกระทำแล้วถูกแสดงไว้ด้วยอำนาจแห่งปฏิจจสมุปบาทในอดีตกาลและปัจจุบันกาล

Loko eva pajātattā pajāti purimapādassa vivaraṇaṃ pacchimapādo daṭṭhabbo. Yathā rathassa āṇi nibandhanā, evaṃ sattalokarathassa kammaṃ nibandhananti upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ. Imāya ca gāthāya addhadvayavasena cittassa kammaviññāṇakatatā dassitā. Kittinti parammukhā kittanaṃ patthaṭayasataṃ. Pasaṃsanti sammukhā pasaṃsanaṃ thutiṃ. Kammanānākaraṇanti kammato nibbattanānākaraṇaṃ kammajehi anumiyamānaṃ kammasseva vā nānākaraṇaṃ.

สัตว์โลกนั่นเอง เพราะเกิดโดยต่างกันด้วยกรรม จึงชื่อว่า ปชา (หมู่สัตว์) ดังนั้น พึงทราบว่า บาทสุดท้ายที่ว่า “หมู่สัตว์ย่อมเป็นไปเพราะกรรม” เป็นคำอธิบายของบาทแรกที่ว่า “โลกย่อมเป็นไปเพราะกรรม” พึงทราบการเปรียบเทียบว่า เหมือนกับสลักเพลาเป็นเครื่องผูกรัดล้อรถไม่ให้หลุดฉันใด กรรมก็เป็นเครื่องผูกรัดรถคือสัตว์โลกฉันนั้น และด้วยคาถาบทที่สองนี้ ความเป็นสิ่งที่กรรมวิญญาณกระทำแล้วของผลอันวิจิตรถูกแสดงไว้ด้วยอำนาจแห่งกาลสองคืออดีตและปัจจุบัน คำว่า “กิตติ” คือการกล่าวสรรเสริญลับหลัง (ย่อมได้ซึ่งความมีชื่อเสียงแผ่ไป) คำว่า “ปสังสันติ” คือการสรรเสริญต่อหน้า (ย่อมได้ซึ่งการสรรเสริญ) คำว่า “ความแตกต่างแห่งกรรม” คือความแตกต่างของผลที่เกิดจากกรรม หรืออีกนัยหนึ่งคือความแตกต่างของกรรมนั่นเองที่พึงอนุมานได้ด้วยผลที่เกิดจากกรรม

Kammassakāti [Pg.67] kammasayā. Kammassa dāyaṃ tena dātabbaṃ ādiyantīti kammadāyādā. Aṇḍajādīnañca yonīnaṃ kammato nibbattattā kammameva yoni attabhāvapaṭilābhanimittaṃ etesanti kammayonī. Bandhanaṭṭhena kammaṃ bandhu etesanti kammabandhū.

คำว่า “กรรมัสสกะ” คือมีกรรมเป็นที่อาศัย เพราะย่อมรับมรดกที่กรรมนั้นควรให้ จึงชื่อว่า “กรรมทายาท” และเพราะโยนิมีอัณฑชะเป็นต้นของสัตว์เหล่านี้ ย่อมเกิดขึ้นเพราะกรรม กรรมนั่นเองจึงเป็นโยนิ เป็นเหตุแห่งการได้อัตภาพของสัตว์เหล่านี้ จึงชื่อว่า “กรรมโยนิ” เพราะกรรมเป็นเครื่องผูกรัดสัตว์เหล่านี้ จึงชื่อว่า “กรรมพันธุ” (มีกรรมเป็นเผ่าพันธุ์)

Cittassāti kammaviññāṇassa. Tassa pana aladdhokāsatā aññena kammena paṭibāhitattā tadavipaccanokāse puggalassa nibbattattā ca veditabbā. Vijjamānampi aparāpariyavedanīyakammaviññāṇaṃ kālagatipayogādisahakārīpaccayavikalatāya avasesapaccayavekallaṃ daṭṭhabbaṃ. Ekaccacittanti cittena kattabbacitrena ekaccabhūtaṃ tena kattabbacitramāha.

คำว่า “จิตตัสสะ” หมายถึง กรรมวิญญาณ อนึ่ง พึงทราบว่า การที่กรรมวิญญาณนั้นไม่ได้โอกาส (ที่จะให้ผล) เป็นเพราะถูกกรรมอื่นขัดขวางไว้ และเพราะบุคคลผู้ทำกรรมนั้นไปเกิดในสถานที่ที่กรรมนั้นไม่สามารถให้ผลได้ แม้กรรมวิญญาณที่เป็นอปรปริยเวทนียกรรมที่ยังมีอยู่ ก็พึงทราบว่าขาดปัจจัยที่เหลือ เพราะขาดปัจจัยร่วมที่ให้ผลมีกาล คติ และปโยคะเป็นต้น คำว่า “เอกัจจจิตต์” หมายถึงผลอันวิจิตรบางส่วนที่กรรมวิญญาณควรจะกระทำ ด้วยคำนั้นจึงตรัสถึงผลอันวิจิตรที่กรรมวิญญาณควรจะกระทำ

Anubhavitvā bhavitvā ca apagataṃ bhūtāpagataṃ. Anubhūtabhūtatā hi bhūtatāsāmaññena bhūtasaddena vuttā. Sāmaññameva hi upasaggena visesīyatīti. Anubhūtasaddo ca kammavacanicchābhāvato anubhavakavācako daṭṭhabbo. Vikappagāhavasena rāgādīhi tabbipakkhehi ca akusalaṃ kusalañca ārammaṇarasaṃ anubhavati, na vipāko kammavegakkhittattā, nāpi kiriyā ahetukānaṃ atidubbalatāya sahetukānañca khīṇakilesassa chaḷaṅgupekkhāvato uppajjamānānaṃ atisantavuttittā. Ettha ca purimanaye kusalākusalameva vattuṃ adhippāyavasena ‘‘bhūtāpagata’’nti vuttaṃ. Yaṃ ‘‘uppannānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā’’ti (saṃ. ni. 5.651-662; vibha. 390-391) ettha uppannanti gahetvā taṃsadisānaṃ pahānaṃ, vuddhi ca vuttā, pacchimanaye pana ca-saddena kusalākusalañca ākaḍḍhitvā sabbaṃ saṅkhataṃ vuttaṃ bhūtāpagatabhāvābhidhānādhippāyena.

ธรรมสังขตะที่ดับไปแล้วหลังจากได้เสวยแล้วและเกิดขึ้นแล้ว เรียกว่า “ภูตาปคตะ” ธรรมที่ได้เสวยแล้วและเกิดขึ้นแล้ว ถูกกล่าวด้วยคำว่า “ภูตะ” เพียงคำเดียว เพราะมีความเป็นภูตะเสมอกัน เพราะความทั่วไปแห่งกิริยาภาวะเท่านั้น ถูกทำให้พิเศษด้วยอุปสรรค “อนุ” และพึงทราบว่า คำว่า “อนูภูตสัททะ” ในที่นี้หมายถึงผู้เสวย เพราะไม่มีความประสงค์จะกล่าวถึงความหมายของกรรม อกุศลและกุศลย่อมเสวยรสแห่งอารมณ์ด้วยอำนาจแห่งการยึดถือโดยวิกัป (การตรึกตรอง) ด้วยราคะเป็นต้น (อกุศลเจตสิก) และด้วยธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อราคะเป็นต้น (อโลภะเป็นต้น) วิบากย่อมไม่เสวย (รสแห่งอารมณ์) เพราะถูกแรงกรรมผลักดัน กิริยาจิตก็ไม่เสวย (รสแห่งอารมณ์) เพราะอเหตุกกิริยาจิตอ่อนกำลังมาก และเพราะสเหตุกกิริยาจิตที่เกิดขึ้นในสันดานของพระอรหันต์ผู้มีกิเลสสิ้นแล้ว ผู้มีอุเบกขาในองค์ 6 ย่อมเป็นไปอย่างสงบยิ่ง และในสองนัยนี้ (คือ นัยที่ 1 และ นัยที่ 2) ในนัยแรก คำว่า “ภูตาปคตะ” ตรัสไว้โดยความประสงค์จะกล่าวถึงกุศลและอกุศลเท่านั้น ในบทว่า “เพื่อละอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว เพื่อความตั้งมั่นแห่งกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว” เมื่อถือเอาคำว่า “เกิดขึ้นแล้ว” จึงกล่าวถึงการละและการเจริญของกุศลและอกุศลที่คล้ายคลึงกัน ส่วนในนัยหลัง ด้วยคำว่า “และ” ได้ดึงเอากุศลและอกุศลเข้ามาด้วย และด้วยความประสงค์จะกล่าวถึงความเป็นภูตาปคตะ จึงกล่าวถึงสังขตธรรมทั้งหมด (รวมทั้งกุศลและอกุศล) ว่าเป็น “ภูตาปคตะ”

Vipaccituṃ okāsakaraṇavasena uppatitaṃ atītakammañca tato uppajjituṃ āraddho anāgato vipāko ca ‘‘okāsakatuppanna’’nti vutto. Yaṃ uppannasaddena vināpi viññāyamānaṃ uppannaṃ, taṃ sandhāya ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, sañcetanikāna’’ntiādi (a. ni. 10.217, 219) vuttaṃ. Tāsu tāsu bhūmīsūti manussadevādiattabhāvasaṅkhātesu upādānakkhandhesu. Tasmiṃ tasmiṃ santāne anuppattianāpāditatāya asamūhataṃ. Ettha ca laddhabhūmikaṃ ‘‘bhūmiladdha’’nti vuttaṃ aggiāhito viya. Okāsakatuppannasaddepi ca okāso kato etenāti, okāso kato etassāti ca duvidhatthepi evameva katasaddassa paranipāto veditabbo.

กรรมในอดีตที่เกิดขึ้นราวกับกระโดดข้ามมาด้วยอำนาจแห่งการให้โอกาสเพื่อจะให้ผลสุกงอม และวิบากในอนาคตที่เริ่มพยายามเพื่อจะเกิดขึ้นเพราะกรรมนั้น ถูกกล่าวว่า "โอกาสกตุปปันนะ" อนึ่ง กรรมที่เกิดขึ้นแล้วซึ่งเป็นที่รู้ได้แม้ไม่มีคำว่า "อุปปันนะ" นั้น พระผู้มีพระภาคตรัสอ้างถึงกรรมนั้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่กล่าวซึ่งเจตนา" เป็นต้น คำว่า "ในภูมิทั้งหลายนั้นๆ" หมายถึงในอุปาทานขันธ์ทั้งหลายที่นับว่าเป็นอัตภาพของมนุษย์ เทวดาเป็นต้น ที่ยังไม่ถูกมรรคถอนออกด้วยความเป็นสิ่งที่ยังไม่ถึงซึ่งการไม่เกิดขึ้นอีกในขันธสันดานนั้นๆ ในบทว่า "ภูมิ ลัทธุปปันนัง" นี้ อกุศลที่มีภูมิที่ได้แล้วถูกกล่าวว่า "ภูมิ ลัทธะ" เหมือนไฟที่นำมาบูชาแล้ว อนึ่ง ในคำว่า "โอกาสกตุปปันนะ" ก็เช่นกัน พึงทราบการวางคำว่า "กตะ" ไว้ข้างหลังในอรรถสองประการนี้ว่า "กรรมนี้ได้ทำโอกาสแล้ว" และ "โอกาสได้ถูกทำเพื่อวิบากนี้แล้ว"

Sabbadā [Pg.68] avattamānampi gamiyacittaṃ paṭipakkhapaccavekkhaṇāya avikkhambhitattā ‘‘uppanna’’nti vuttaṃ. Antaradhāpetīti vikkhambhikā ānāpānassati vikkhambheti. Antarāyevāti bhūmiladdhe sabhūmiyaṃ abbocchinne vicchinditvāti attho. Anatītaṃ ananāgatañca khaṇattayekadesagatampi uppajjamānaṃ ‘‘khaṇattayagata’’nti vuttaṃ. Desanāya padhānena gahito attho ‘‘sīsa’’nti vuccati. Lokiyadhammañhi desetabbaṃ patvā desanāya cittaṃ pubbaṅgamaṃ hoti, dhammasabhāvaṃ vā sandhāyetaṃ vuttaṃ. Akusalāti sabbepi akusalā dhammā vuttā. Cetanāti keci. Akusalabhāgiyāti rāgādayo ekantaakusalā. Akusalapakkhikāti phassādayopi tappakkhikā. Mano tesaṃ dhammānaṃ paṭhamaṃ uppajjatīti sahajātopi mano sampayutte saṅgaṇhitvā adhipatibhāvena pavattamāno paṭhamaṃ uppanno viya hotīti evaṃ vutto. Sampayuttāpi tadanuvattanatāya anvadeva akusalā dhammāti vuttā, anantarapaccayamanaṃ vā sandhāya manopubbaṅgamatā vuttā. Cittena nīyatīti abhisaṅkhāraviññāṇaṃ sandhāyāha, taṇhāsampayuttaṃ vā. Pabhassaranti sabhāvapaṇḍarataṃ sandhāyāha. Arakkhiteti satiyā anunayapaṭighādīhi arakkhite, rāgādīhi byāpanne, tehi eva avassute. Cittassa pubbaṅgamabhāvasādhane aññamaññaṃ baladānavasena suttānurakkhaṇaṃ, idha vā upasaṃhatānaṃ ābhidhammikehi viññātānaṃ cirakālappavattivasena veditabbaṃ.

แม้จิตของผู้ต้องการเดินทางที่ไม่ได้กำลังเป็นไปอยู่ตลอดเวลา ก็ถูกกล่าวว่า "อุปปันนะ" เพราะยังไม่ถูกขจัดออกด้วยการพิจารณาฝ่ายตรงข้ามกับการเดินทาง คำว่า "อันตรธาเปติ" หมายถึง อานาปานัสสติที่ขจัดออก ย่อมขจัดออกได้ คำว่า "อันตราเยวะ" หมายถึง กิเลสที่ได้ภูมิแล้ว ย่อมตัดขาดในอุปาทานขันธ์ 5 ที่เป็นที่เกิดของตนก่อนที่จะขาดสายไป จิตที่กำลังเกิดขึ้นซึ่งไม่เป็นอดีต ไม่เป็นอนาคต และเป็นส่วนหนึ่งของขณะสาม ก็ถูกกล่าวว่า "ขณัตตยคตะ" อรรถที่ถูกถือเอาโดยความเป็นประธานแห่งพระธรรมเทศนา ถูกเรียกว่า "สีสะ" เพราะเมื่อถึงโลกิยธรรมที่ควรแสดงตามลำดับแห่งเทศนา จิตย่อมเป็นประธานแห่งเทศนา หรือพระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้โดยอ้างถึงความเป็นหัวหน้าของธรรมคือจิต ธรรมทั้งหลายที่เป็นอกุศลทั้งหมดถูกกล่าวว่า "อกุศล" บางท่านกล่าวว่า "เจตนา" ราคะเป็นต้นที่เป็นอกุศลโดยส่วนเดียวถูกกล่าวว่า "อกุศลภาคิยะ" ผัสสะเป็นต้นก็เป็นพวกเดียวกับอกุศล คำว่า "มโนย่อมเกิดขึ้นก่อนธรรมเหล่านั้น" หมายถึง แม้มโนที่เกิดพร้อมกัน เมื่อรวบรวมธรรมที่สัมปยุตต์แล้วเป็นไปโดยความเป็นใหญ่ ย่อมเป็นเหมือนเกิดขึ้นก่อนดังนี้ จึงถูกกล่าวไว้ ธรรมที่สัมปยุตต์ก็ถูกกล่าวว่า "อกุศลธรรมย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับจิตเท่านั้น" เพราะความเป็นไปตามจิตนั้น หรือความเป็นประธานของมโนถูกกล่าวโดยอ้างถึงมโนที่เป็นอนันตรปัจจัย คำว่า "ถูกนำไปโดยจิต" พระผู้มีพระภาคตรัสโดยอ้างถึงอภิสังขารวิญญาณ หรือจิตที่สัมปยุตต์ด้วยตัณหา คำว่า "ประภัสสร" พระผู้มีพระภาคตรัสโดยอ้างถึงความเป็นธรรมชาติที่บริสุทธิ์ผ่องใส คำว่า "อารักขิตะ" หมายถึง เมื่อไม่ถูกรักษาด้วยสติจากอนุสัยปฏิฆะเป็นต้น เมื่อถูกราคะเป็นต้นครอบงำ เมื่อถูกราคะเป็นต้นนั้นเองซึมซาบ ในการทำให้ความเป็นประธานของจิตสำเร็จลง พึงทราบการรักษาพระสูตรซึ่งกันและกันด้วยอำนาจแห่งการให้กำลัง หรือในที่นี้พึงทราบการรักษาพระสูตรที่พระอภิธรรมิกะทั้งหลายรู้แล้วซึ่งถูกนำมาแสดงโดยความเป็นไปตลอดกาลนาน

Katarapaññaṃ tvantiādi na pāḷiāruḷhaṃ, evaṃ bhagavā pucchatīti aṭṭhakathāyameva vuttaṃ. Paññā pana kimatthiyāti idampi ekaṃ suttaṃ. ‘‘Abhiññatthā pariññatthā pahānatthā’’ti tassa vissajjanaṃ.

คำว่า "เธอมีปัญญาเช่นไร" เป็นต้น ไม่ได้ขึ้นสู่พระบาลี ถูกกล่าวไว้ในอรรถกถาเท่านั้นว่า "พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า 'ดูก่อนภิกษุ เธอมีปัญญาเช่นไร'" คำว่า "ปัญญาเป็นไปเพื่อประโยชน์อะไร" นี้ก็เป็นพระสูตรหนึ่ง คำตอบของปัญหานั้นคือ "เพื่ออภิญญา เพื่อปริญญา เพื่อปหานะ"

Sātanti sabhāvavasena vuttaṃ, madhuranti madhuraṃ viyāti upamāvasena. Ponobbhavikāti punabbhavakaraṇasīlā. Tatratatrābhinandanato nandī, nandibhūto rāgo nandirāgo, nandirāgabhāvena sahagatāti nandirāgasahagatāti na ettha sampayogavasena sahagatabhāvo atthīti sahagatasaddo taṇhāya nandirāgabhāvaṃ joteti. Nandirāgabhūtāti cassa attho. Nissayeti pādake. Rūpārūpārammaṇānanti pathavīkasiṇādiākāsādiārammaṇānaṃ. Saṃsaṭṭheti khīrodakaṃ viya samodite ekībhāvamiva gate. Sahajāteti sampayuttasahajāte, na sahajātamatte. Idhāpīti ‘‘imasmimpi pade ayameva attho adhippeto’’ti imissā aṭṭhakathāya yathādassitasaṃsaṭṭhasaddo [Pg.69] sahajāte adhippetoti. Arūpaṃ rūpenāti paṭisandhikkhaṇe vatthunā. Ukkaṭṭhaniddesoti anavasesasaṅgahena kato atisayaniddeso.

คำว่า "สาตะ" ถูกกล่าวโดยความเป็นธรรมชาติ คำว่า "มธุระ" ถูกกล่าวโดยอุปมาว่า "เหมือนรสหวาน" คำว่า "โปโนพภวิกา" หมายถึง มีปกติทำภพใหม่ เพราะความยินดีอย่างยิ่งในอารมณ์นั้นๆ หรือในภพนั้นๆ จึงชื่อว่า "นันทิ" ราคะที่เกิดขึ้นเพราะความยินดี ชื่อว่า "นันทิราคะ" คำว่า "นันทิราคะสหคตา" หมายถึง ตัณหาที่เกิดพร้อมด้วยความเป็นนันทิราคะ ในที่นี้ไม่มีความเป็นสหคตะโดยสัมปโยคะ ดังนั้น คำว่า "สหคตะ" จึงแสดงความเป็นนันทิราคะของตัณหา และอรรถของบทว่า "นันทิราคะสหคตา" นี้คือ "ตัณหาใดที่เกิดขึ้นเพราะความเป็นนันทิราคะ" คำว่า "นิสสยะ" พึงทราบในอรรถว่า "รากฐาน" คำว่า "รูปารูปารัมมณานัง" หมายถึง อารมณ์ทั้งหลายมีปฐวีกสิณเป็นต้น และอารมณ์ทั้งหลายมีอากาสบัญญัติเป็นต้น คำว่า "สังสัฏฐะ" พึงทราบในอรรถว่า "ที่ผสมกันเหมือนน้ำกับนม ที่ถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน" คำว่า "สหชาตะ" หมายถึง สัมปยุตตสหชาตะ ไม่ใช่เพียงสหชาตะเท่านั้น คำว่า "อิทาปิ" หมายถึง ในอรรถกถานี้ คำว่า "สังสัฏฐะ" ที่แสดงไว้แล้วนั้น มีอรรถว่า "สหชาตะ" ดังนี้ พึงทราบว่า "ในบทนี้ก็มีอรรถนี้เป็นที่ประสงค์" คำว่า "อรูปัง รูเปนาติ" หมายถึง ในขณะปฏิสนธิกับวัตถุ คำว่า "อุกกัฏฐนิเทศ" หมายถึง การแสดงที่ยิ่งยวดที่ทำขึ้นโดยการรวบรวมลักษณะทั้งสี่โดยไม่เหลือ

Anābhaṭṭhatāyevāti ‘‘diṭṭhaṃ suta’’ntiādīsu diṭṭhatādayo viya abhāsitabbatā anābhaṭṭhatā. Sabbākārena sadisassa dutiyacittassa sasaṅkhārikatāvacanena imassa asaṅkhārikatā viññāyati, tasmā abhāsitabbatāya na gahitoti attho yujjati. Adhippāyo pana pāḷiyaṃ abhāsitattā eva tattha desetabbabhāvena na gahito na saṅgahito na tassatthassa abhāvāti. Atha vā pāḷiyaṃ anābhaṭṭhatāya eva aṭṭhakathāyaṃ na gahito na tassattho vutto. Niyametvāvāti parato evaṃvidhasseva sasaṅkhārikabhāvavacanato idha tadavacaneneva asaṅkhārikabhāvaṃ niyametvā.

คำว่า "อนาภฏฐตา" หมายถึง ความไม่ควรแสดง เหมือนความเป็นทิฏฐะเป็นต้นในบทบาลีมี "ทิฏฐัง สุตัง" เป็นต้น เพราะการตรัสถึงความเป็นสสังขาริกะของจิตมหากุศลที่สองซึ่งเหมือนกันทุกประการ จึงเป็นที่รู้ได้ถึงความเป็นอสังขาริกะของจิตมหากุศลแรกนี้ เพราะฉะนั้น อรรถที่ว่า "ไม่ถูกถือเอาเพราะความไม่ควรแสดง" จึงสมเหตุสมผล แต่ความหมายคือ เพราะไม่ได้แสดงไว้ในพระบาลี จึงไม่ถูกถือเอา ไม่ถูกรวบรวมโดยความเป็นบทที่ควรแสดงในพระบาลีนั้น ไม่ใช่เพราะไม่มีอรรถนั้น พึงทราบดังนี้ หรืออีกนัยหนึ่ง เพราะไม่ได้แสดงไว้ในพระบาลี จึงไม่ถูกถือเอาในอรรถกถา และอรรถของคำว่า "อสังขาริกะ" นั้นก็ไม่ได้ถูกอรรถกถาจารย์อธิบายไว้ คำว่า "นิยเมตวา" หมายถึง เพราะการตรัสถึงความเป็นสสังขาริกะของจิตมหากุศลที่สองซึ่งมีประเภทเช่นนี้ในภายหลัง จึงทรงกำหนดความเป็นอสังขาริกะในบทบาลีที่แสดงจิตมหากุศลแรกนี้ด้วยการไม่ตรัสถึงความเป็นสสังขาริกะนั้นเอง

Manoviññāṇanti ettha dvāraṃ vatthūti vuttaṃ, dvārena vā taṃsahāyabhūtaṃ hadayavatthu vuttaṃ. Sarasabhāvenāti sakiccabhāvena. Avijjā hi saṅkhārānaṃ paccayabhāvakiccā, aññāsādhāraṇo vā rasitabbo viññātabbo bhāvo sarasabhāvo, avijjāsabhāvo saṅkhārasabhāvoti evamādiko. ‘‘Sarasasabhāvenā’’tipi pāṭho, soyeva attho. Avijjāpaccayāti vā sarasena, saṅkhārāti sabhāvena.

ในบทว่า "มโนวิญญาณ" นี้ ทวารถูกกล่าวว่าเป็นวัตถุ หรืออีกนัยหนึ่ง หทัยวัตถุที่เป็นสหายของทวารนั้นถูกกล่าวโดยทวาร คำว่า "สรสะภาเวนะ" หมายถึง ด้วยความเป็นกิจของตน เพราะอวิชชามีกิจคือความเป็นปัจจัยแก่สังขารทั้งหลาย หรืออีกนัยหนึ่ง ภาวะที่ควรลิ้มรส ควรรู้ ที่ไม่ทั่วไปกับธรรมอื่น ชื่อว่า "สรสะภาวะ" คือ อวิชชาภาวะ สังขารภาวะ เป็นต้น มีบทว่า "สรสะสะภาเวนะ" ด้วย อรรถก็อย่างเดียวกัน หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า "อวิชชาปัจจัย" โดยกิจของตน คำว่า "สังขาร" โดยธรรมชาติของตน

Ekasamuṭṭhānāditā rūpadhammesu eva yojetabbā tesu tabbohārabāhullato. Atītādibhāvo rūpārūpadhammesu, cittacetasikanibbānānampi vā yathāsabhāvaṃ ekadvinakutocisamuṭṭhānatā yojetabbā. Anāpāthagatāti cakkhādīnaṃ agocaragatā sukhumarajādirūpaṃ viya vatthuparittatāya tattāyoguḷe patitodakabindurūpaṃ viya khaṇaparittatāya atidūratāya accāsannāditāya atītānāgatatāya ca. Visayo anaññatthabhāvena, gocaro ca tattha caraṇena vutto, tabbisayanicchayena mano paṭisaraṇaṃ. Ayamattho siddho hoti aññathā tesaṃ dhammārammaṇabhāvena ‘‘nesaṃ gocaravisayaṃ paccanubhotī’’ti vacanassa anupapattito. Dibbacakkhudibbasotaiddhividhañāṇehi yathāvuttanayena anāpāthagatāni rūpādīni ālambiyamānāni na dhammārammaṇanti katthaci vuccamānāni diṭṭhāni, itarathā ca diṭṭhāni ‘‘dibbena cakkhunā rūpaṃ passatī’’tiādīsūti.

ความเป็นแห่งเอกสมุฏฐานเป็นต้น พึงประกอบในรูปธรรมทั้งหลายเท่านั้น เพราะความที่การเรียกขานมีเอกสมุฏฐานเป็นต้นนั้นมีมากในรูปธรรมเหล่านั้น. ความเป็นแห่งอดีตเป็นต้น พึงประกอบในรูปธรรมและอรูปธรรม หรือความเป็นแห่งเอกสมุฏฐาน, ทวิสมุฏฐาน, นกุโตจิสมุฏฐาน พึงประกอบตามสมควรแก่สภาพในจิต, เจตสิก, นิพพานด้วย. อนาปาถคตะ คือ ไม่ถึงความเป็นอารมณ์อันเป็นโคจรแห่งจักขุเป็นต้น เพราะความที่วัตถุมีประมาณน้อย เหมือนรูปปรมาณูและตัชชารีรูปเป็นต้นอันละเอียด เพราะความที่ขณะมีประมาณน้อย เหมือนรูปหยาดน้ำที่ตกลงบนก้อนเหล็กที่ร้อนจัด เพราะความไกลเกินไป เพราะความใกล้เกินไปเป็นต้น และเพราะความเป็นอารมณ์อดีตและอนาคต. วิสัย อันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า เพราะความที่ไม่อยู่ในอารมณ์อื่น และโคจร อันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า เพราะความที่เกิดขึ้นมากในอารมณ์นั้น. เพราะการตัดสินอารมณ์นั้น มโนจึงเป็นที่พึ่ง. อรรถนี้สำเร็จแล้ว เพราะถ้ามิฉะนั้นแล้ว คำว่า "ย่อมเสวยอารมณ์อันเป็นโคจรของอารมณ์เหล่านั้น" ย่อมไม่สมควร เพราะความเป็นธรรมารมณ์ของรูปารมณ์เป็นต้นเหล่านั้น. รูปารมณ์เป็นต้นที่ไม่อยู่ในวิสัยอันเป็นโคจร ซึ่งถูกอารมณ์ด้วยทิพยจักขุ ทิพยโสต และอิทธิวิธญาณ ตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั้น ไม่ปรากฏว่าถูกกล่าวว่าเป็นธรรมารมณ์ในที่ใดที่หนึ่ง แต่ปรากฏว่าถูกกล่าวในที่อื่น เช่น "ย่อมเห็นรูปด้วยทิพยจักขุ" เป็นต้น.

Āpāthamāgacchati [Pg.70] manasā pañcaviññāṇehi ca gahetabbabhāvūpagamanena. Ghaṭṭetvāti paṭimukhabhāvāpāthaṃ gantvā. Sarabhāṇakassa osārakassa. Pakatiyā diṭṭhādivasena āpāthagamanañca bhojanapariṇāmautubhojanavisesaussāhādīhi kalyaṃ, rogino vātādīhi ca upaddutaṃ vā kāyaṃ anuvattantassa jāgarassa bhavaṅgassa calanapaccayānaṃ kāyikasukhadukkhautubhojanādiupanissayānaṃ cittapaṇidahanasadisāsadisasambandhadassanādipaccayānaṃ, suttassa ca supinadassane dhātukkhobhādipaccayānaṃ vasena veditabbaṃ. Adiṭṭhassa asutassa anāgatabuddharūpādino pasādadātukāmatāvatthussa taṃsadisatāsaṅkhātena diṭṭhasutasambandheneva. Na kevalaṃ taṃsadisatāva ubhayasambandho, kintu tabbipakkhatā tadekadesatā taṃsampayuttatādiko ca veditabbo. Kenaci vutte kismiñci sute avicāretvā saddahanaṃ saddhā, sayameva taṃ vicāretvā rocanaṃ ruci, ‘‘evaṃ vā evaṃ vā bhavissatī’’ti ākāravicāraṇaṃ ākāraparivitakko, vicārentassa katthaci diṭṭhiyā nijjhānakkhamanaṃ diṭṭhinijjhānakkhanti.

ย่อมถึงอาปาถะด้วยมโนวิญญาณและปัญจวิญญาณ เพราะการเข้าถึงความเป็นสิ่งที่พึงถือเอา. กระทบแล้ว คือ ถึงอาปาถะอันเป็นภาวะที่เผชิญหน้า. ของสารภาณกะผู้ยังบาลีให้ลง. และการถึงอาปาถะโดยปกติด้วยอำนาจแห่งทิฏฐะเป็นต้น พึงทราบด้วยอำนาจแห่งปัจจัยอันยังภวังค์ของผู้ตื่นให้ไหว คือ อุปนิสัยอันเป็นปัจจัยมีกายิกสุข กายิกทุกข์ ฤดู โภชนะเป็นต้น อันเป็นไปตามกายที่สมบูรณ์ด้วยการย่อยอาหาร ฤดูที่เหมาะสม โภชนะพิเศษ ความเพียรเป็นต้น หรือกายที่ถูกลมเป็นต้นเบียดเบียนของผู้มีโรค และด้วยอำนาจแห่งปัจจัยมีจิตตั้งมั่น การเห็นอารมณ์ที่เหมือนกัน ไม่เหมือนกัน และการเห็นอารมณ์ที่เกี่ยวข้องกับอารมณ์นั้นเป็นต้น และด้วยอำนาจแห่งปัจจัยมีธาตุพิการเป็นต้น ในการเห็นฝันของผู้หลับ. ของรูปพระพุทธเจ้าในอนาคตเป็นต้น อันไม่เคยเห็น ไม่เคยได้ยิน อันเป็นวัตถุแห่งความเลื่อมใสและความปรารถนาจะให้ทาน ย่อมถึงอาปาถะด้วยความเกี่ยวข้องกับทิฏฐะและสุตะ อันนับว่าเป็นความเหมือนกันกับทิฏฐะและสุตะนั้นเท่านั้น. ความเหมือนกันกับทิฏฐะและสุตะนั้นเท่านั้น ไม่ใช่อุภยสัมพันธะ แต่พึงทราบว่าความเป็นปฏิปักษ์ต่ออารมณ์ทิฏฐะและสุตะนั้น ความเป็นส่วนหนึ่งของอารมณ์ทิฏฐะและสุตะนั้น และความเป็นสิ่งที่ประกอบด้วยอารมณ์ทิฏฐะและสุตะนั้นเป็นต้น ก็เป็นอุภยสัมพันธะด้วย. เมื่อมีใครกล่าว หรือเมื่อได้ยินเรื่องใดเรื่องหนึ่ง การเชื่อโดยไม่พิจารณา คือ ศรัทธา. การชอบใจโดยพิจารณาเรื่องนั้นด้วยตนเอง คือ รุจิ. การพิจารณาลักษณะว่า "จะเป็นอย่างนี้ หรือจะเป็นอย่างนั้น" คือ อาการปริวิตก. การชอบใจด้วยการพิจารณาด้วยปัญญาในอรรถใดอรรถหนึ่งของผู้พิจารณา คือ ทิฏฐินิชฌานักขันติ.

Gerukaharitālañjanādidhātūsu. Subhanimittaṃ subhaggahaṇassa nimittaṃ. Taṃ subhanimittattā rañjanīyattā ca lobhassa vatthu. Niyamitassa cittassa vasena niyamitavasena. Evamitaresu dvīsu. Ābhogo ābhujitaṃ. Lūkhapuggalā dosabahulā. Adosabahulā siniddhapuggalā. Tadadhimuttatāti pītininnacittatā. Imehi…pe… veditabbo pītiyā somanassavippayogāsambhavatoti adhippāyo.

ในธาตุทั้งหลายมีเกรุกะ หริตาล อัญชนะเป็นต้น. สุภนิมิต คือ นิมิตแห่งการถือเอาว่าเป็นของงาม. อารมณ์นั้นเป็นวัตถุแห่งโลภะ เพราะความเป็นเหตุแห่งการถือเอาว่าเป็นของงาม และเพราะความเป็นสิ่งที่น่ากำหนัด. ด้วยอำนาจแห่งจิตที่กำหนดไว้แล้ว ด้วยอำนาจที่กำหนดไว้. ในปริณามิตสมุทาจารอีกสองอย่างก็เช่นเดียวกัน. อาโภคะ คือ การน้อมใจ. บุคคลผู้หยาบกระด้าง คือ ผู้มีโทสะมาก. บุคคลผู้ละเอียดอ่อน คือ ผู้มีอโทสะมาก. ตทธิมุตตตา คือ ความที่จิตน้อมไปในปีติ. อธิปรายว่า พึงทราบด้วยเหตุเหล่านี้ว่า ความเป็นไปพร้อมด้วยโสมนัสในกุศลจิตนี้ เพราะความเป็นไปไม่ได้ของการไม่ประกอบด้วยปีติและโสมนัส.

Jīvitavuttiyā āyatanabhāvato hatthārohādisippameva sippāyatanaṃ. Kasivāṇijjādikammameva kammāyatanaṃ. Āyuvedādivijjā eva vijjāṭṭhānaṃ. Abyāpajjeti domanassabyāpādarahite rūpabhave. Dhammapadāti dhammakoṭṭhāsā. Pilavantīti upaṭṭhahanti padissanti. Yogāti bhāvanābhiyogā samādhito. Vatthuvisadakiriyāti ajjhattikabāhirānaṃ vatthūnaṃ nimmalabhāvakiriyā. Saddhādīnaṃ indriyānaṃ aññamaññānativattanaṃ indriyasamattapaṭipādanatā. Gambhīrānaṃ ñāṇena caritabbānaṃ, gambhīrañāṇena vā caritabbānaṃ suttantānaṃ paccavekkhaṇā gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇā.

เพราะความเป็นเหตุแห่งการเลี้ยงชีพ ศิลปะมีหัตถาโรหะเป็นต้นนั่นแหละ คือ ศิลปายตนะ. การงานมีกสิกรรมและพาณิชยกรรมเป็นต้นนั่นแหละ คือ กัมมายตนะ. วิชามีอายุรเวทเป็นต้นนั่นแหละ คือ วิชชาฐานะ. อัพยาปัชชะ คือ ในรูปภพที่ปราศจากโทมนัสพยาบาท. ธรรมบท คือ กองแห่งธรรม. ย่อมปรากฏ คือ ย่อมตั้งมั่น ย่อมปรากฏแก่ญาณ. โยคะ คือ สมาธิอันเป็นเหตุแห่งการประกอบความเพียรในการภาวนาอย่างยิ่ง. วัตถุวิสทกิริยา คือ การกระทำวัตถุทั้งหลายอันเป็นภายในและภายนอกให้บริสุทธิ์. การไม่ก้าวล่วงซึ่งกันและกันแห่งอินทรีย์ทั้งหลายมีศรัทธาเป็นต้น คือ อินทรียสมัตตปฏิปาทนตา. การพิจารณาสูตรทั้งหลายอันลึกซึ้ง อันพึงประพฤติด้วยญาณ หรืออันพึงประพฤติด้วยญาณอันลึกซึ้ง คือ คัมภีรญาณจริยปัจจเวกขณา.

Vaṃsoti anukkamo. Tantīti santati. Paveṇīti sambandho. Sabbametaṃ cārittakiriyāpabandhassa vacanaṃ. Cārittasīlattā sīlamayaṃ. ‘‘Dassāmī’’ti vacībhedena vatthussa pariṇatattā tato paṭṭhāya dānaṃ āraddhaṃ nāma hoti[Pg.71], yato tassa attano pariṇāmanādīsu āpatti hoti. Vijjamānavatthusmiṃ cintanakālato paṭṭhāya dānaṃ āraddhanti tattha dānamayaṃ kusalaṃ hotīti adhippāyo. Na hi dānavatthuṃ avijjamānakampi saṅkharontassa kusalaṃ na hotīti. Taṃ pana dānamayassa pubbabhāgoti tadeva bhajeyya, vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ. Kulavaṃsādivasenāti udāharaṇamattamevetaṃ. Attanā samādinnavattavasena sappurisavattagāmajanapadavattādivasena ca cārittasīlatā veditabbā.

วงศ์ คือ ลำดับ. ตันติ คือ ความสืบต่อ. ปเวณี คือ ความเกี่ยวข้อง. คำเหล่านี้ทั้งหมดเป็นคำที่แสดงถึงความสืบต่อแห่งการกระทำอันเป็นจารีต. เพราะความเป็นจารีตศีล จึงเป็นสีลมัย. เพราะความที่วัตถุสำเร็จแล้วด้วยการเปล่งวาจาว่า "เราจะให้" ตั้งแต่นั้นไป ทานชื่อว่าเริ่มแล้ว เพราะเหตุที่ย่อมมีอาบัติในการน้อมวัตถุนั้นมาสู่ตนเป็นต้น. อธิปรายว่า ทานชื่อว่าเริ่มแล้วตั้งแต่เวลาที่คิดในวัตถุที่มีอยู่ กุศลอันเป็นทานมัยย่อมมีในวัตถุนั้น. จริงอยู่ กุศลย่อมมีแก่ผู้จัดแจงวัตถุทานแม้ที่ยังไม่มี. แต่กุศลนั้นเป็นส่วนเบื้องต้นของทานมัย พึงเข้าถึงทานมัยนั้นเท่านั้น ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถา. คำว่า "ด้วยอำนาจแห่งวงศ์ตระกูลเป็นต้น" นี้เป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น. พึงทราบจารีตศีลด้วยอำนาจแห่งวัตรที่ตนสมาทานไว้ และด้วยอำนาจแห่งวัตรของสัปบุรุษ วัตรของชาวบ้านชาวชนบทเป็นต้น.

Savatthukanti bheriādivatthusahitaṃ katvā. Vijjamānakavatthunti bheriādivatthuṃ. Dhammassavanaghosanādīsu ca savatthukaṃ katvā saddassa dānaṃ saddavatthūnaṃ ṭhānakaraṇānaṃ sasaddappavattikaraṇamevāti tassa cintanaṃ vijjamānavatthupariccāgo veditabbo. Bhājetvā dassesi dhammarājā idha ca rūpārammaṇādibhāvaṃ, aññattha ca ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, puññakiriyavatthūnī’’ti (dī. ni. 3.305) dānamayādibhāvaṃ, aparattha ca ‘‘katame dhammā kusalā? Tīṇi…pe… taṃsamuṭṭhānaṃ kāyakamma’’ntiādinā kāyakammādibhāvañca vadanto. Apariyāpannā cāti paramatthato avijjamānattā aññāyatanattā ca asaṅgahitā.

สวัตถุกะ คือ การกระทำพร้อมด้วยวัตถุมีกลองเป็นต้น. วัตถุที่มีอยู่ คือ วัตถุมีกลองเป็นต้น. และการให้เสียงในเวลาประกาศการฟังธรรมเป็นต้น โดยกระทำพร้อมด้วยวัตถุ คือ การกระทำฐานกรณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งเสียงให้เป็นไปพร้อมด้วยเสียงนั่นเอง เพราะฉะนั้น การคิดของบุคคลผู้ประกาศการฟังธรรมนั้น พึงทราบว่าเป็นการบริจาควัตถุที่มีอยู่. พระธรรมราชาทรงจำแนกแสดงไว้ โดยตรัสถึงความเป็นรูปารมณ์เป็นต้นในที่นี้ และความเป็นทานมัยเป็นต้นในที่อื่นว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย บุญกิริยาวัตถุ ๓ ประการเหล่านี้" และความเป็นกายกรรมเป็นต้นในที่อื่นอีกว่า "ธรรมทั้งหลายที่เป็นกุศลเป็นไฉน? กายกรรมอันเกิดจากธรรมเหล่านั้น ๓ ประการ..." อปริยาปันนะ คือ ธรรมทั้งหลายที่ไม่สงเคราะห์เข้าด้วยธัมมายตนะ เพราะไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ และเพราะเป็นอายตนะอื่น.

Paribhogaraso paribhogapaccayaṃ pītisomanassaṃ. Ayaṃ pana rasasamānatāvasena gahaṇaṃ upādāya rasārammaṇanti vutto, na sabhāvato. Sabhāvena pana gahaṇaṃ upādāya pītisomanassaṃ dhammārammaṇameva hotīti ‘‘sukhā vedanā dhammārammaṇa’’nti vuttaṃ. Ārammaṇameva nibaddhanti rūpārammaṇaṃ…pe… dhammārammaṇanti evaṃ niyametvā vuttaṃ. Kammassa anibaddhattāti kammassa aniyatattā. Yathā hi rūpādīsu ekārammaṇaṃ cittaṃ anaññārammaṇaṃ hoti, na evaṃ kāyadvārādīsu ekadvārikakammaṃ aññasmiṃ dvāre nuppajjati, tasmā kammassa dvāraniyamarahitattā dvārampi kammaniyamarahitanti idha ārammaṇaṃ viya niyametvā na vuttaṃ. Vinā ārammaṇena anuppajjanatoti etassapi cattho ‘‘yathā kāyakammādīsu ekaṃ kammaṃ tena dvārena vinā aññasmiṃ dvāre carati, na evaṃ rūpādīsu ekārammaṇaṃ cittaṃ tenārammaṇena vinā ārammaṇantare uppajjatī’’ti veditabbo. Na hi yathā vacīdvāre uppajjamānampi ‘‘kāyakamma’’nti vuccati, evaṃ saddārammaṇe uppajjamānaṃ ‘‘rūpārammaṇa’’nti vuccati.

รสแห่งการบริโภคคือปีติโสมนัสที่มีการบริโภคเป็นปัจจัย. แต่รสนี้ถูกกล่าวว่าเป็นรสารมณ์โดยอาศัยการถือเอาด้วยอำนาจความที่สม่ำเสมอกับรส ไม่ใช่โดยสภาวะ. แต่โดยสภาวะแล้ว เมื่ออาศัยการถือเอา ปีติโสมนัสย่อมเป็นธรรมารมณ์เท่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวไว้ว่า "สุขเวทนาเป็นธรรมารมณ์". อารมณ์เท่านั้นที่แน่นอน จึงกล่าวไว้โดยกำหนดอย่างนี้ว่า รูปารมณ์...เป็นต้น...ธรรมารมณ์. ที่ว่า "เพราะความที่กรรมไม่แน่นอน" นั้น คือเพราะความที่กรรมไม่เที่ยง. จริงอยู่ จิตที่มีอารมณ์เดียวในรูปเป็นต้น ย่อมไม่มีอารมณ์อื่นฉันใด กรรมที่มีทวารเดียวในกายทวารเป็นต้น ย่อมไม่เกิดในทวารอื่นก็หามิได้ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น เพราะความที่กรรมปราศจากการกำหนดด้วยทวาร แม้ทวารก็ปราศจากการกำหนดด้วยกรรม จึงไม่ได้กล่าวไว้โดยกำหนดเหมือนอารมณ์ในที่นี้. อรรถของบทว่า "เพราะไม่เกิดโดยปราศจากอารมณ์" นั้น พึงทราบว่า "กรรมอย่างหนึ่งในกายกรรมเป็นต้น ย่อมเที่ยวไปในทวารอื่นโดยเว้นทวารนั้นฉันใด จิตที่มีอารมณ์เดียวในรูปเป็นต้น ย่อมไม่เกิดในอารมณ์อื่นโดยเว้นอารมณ์นั้นก็หามิได้" ดังนี้. จริงอยู่ แม้กรรมที่เกิดขึ้นในวจีทวาร ย่อมกล่าวว่าเป็น "กายกรรม" ได้ฉันใด จิตที่เกิดขึ้นในสัททารมณ์ ย่อมไม่กล่าวว่าเป็น "รูปารมณ์" ฉันนั้น.

Kāmāvacarakusalaṃ

กุศลที่เป็นกามาวจร

Kāyakammadvārakathāvaṇṇanā

อธิบายเรื่องกายกรรมทวาร

Imassa [Pg.72] panatthassāti kammadvārānaṃ aññamaññasmiṃ aniyatatāya ‘‘dvāre caranti kammānī’’tiādinā pakāsanatthaṃ. Pañca viññāṇānīti ettha chaṭṭhassa viññāṇassa tassa ca dvārassa anuddeso dvāradvāravantānaṃ sahābhāvā. Niyatarūparūpavasena catusamuṭṭhānikakāyā vuttāti saddassa vikārarūpādīnañca asaṅgaho.

แต่ในอรรถนี้ เพื่อประกาศความที่กรรมทวารทั้งหลายไม่แน่นอนในกันและกัน ด้วยคำมีว่า "กรรมทั้งหลายย่อมเที่ยวไปในทวาร" เป็นต้น. ในบทว่า "ปัญจวิญญาณ" นี้ การไม่ระบุถึงวิญญาณที่ ๖ และทวารของวิญญาณนั้น เป็นเพราะความไม่มีอยู่ร่วมกันของทวารและธรรมที่มีทวาร. ที่กล่าวว่า "กายที่มีสมุฏฐาน ๔ โดยอำนาจแห่งรูปที่แน่นอน" นั้น เป็นการไม่สงเคราะห์สัททรูปและวิการรูปเป็นต้น.

Paṭhamajavanasamuṭṭhitā vāyodhātu yadipi tasmiṃ khaṇe rūpānaṃ desantaruppattihetubhāvena cāletuṃ na sakkoti, tathāpi viññattivikārasahitāva sā veditabbā. Dasasu hi disāsu yaṃ disaṃ gantukāmo aṅgapaccaṅgāni vā khipitukāmo, taṃdisābhimukhāneva rūpāni sā santhambheti sandhāreti cāti tadabhimukhabhāvavikāravatī hoti, adhippāyasahabhāvī ca vikāro viññattīti. Evañca katvā āvajjanassapi viññattisamuṭṭhāpakabhāvo yathādhippāyavikārarūpuppādanena upapanno hoti, yato bāttiṃsa cittāni rūpiriyāpathaviññattijanakāni vuttānīti. Yojanaṃ gato, dasayojanaṃ gatoti vattabbataṃ āpajjāpeti anekasahassavāraṃ uppannā.

วาโยธาตุที่เกิดจากชวนะแรก ถึงแม้ในขณะนั้นจะไม่สามารถทำให้รูปทั้งหลายเคลื่อนไหวได้ด้วยความเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นในที่อื่น ถึงกระนั้นก็พึงทราบว่าวาโยธาตุนั้นย่อมประกอบด้วยวิการคือวิญญัติเท่านั้น. จริงอยู่ วาโยธาตุนั้นย่อมค้ำจุนและทรงรูปทั้งหลายที่มุ่งหน้าไปยังทิศนั้นเท่านั้น ซึ่งบุคคลปรารถนาจะไปในทิศใดทิศหนึ่งในทิศทั้ง ๑๐ หรือปรารถนาจะเหวี่ยงอวัยวะน้อยใหญ่ไป เพราะเหตุนั้นจึงมีวิการคือความเป็นผู้มุ่งหน้าไปยังทิศนั้น และวิการที่เกิดพร้อมกับความตั้งใจนั้นชื่อว่าวิญญัติ. และเมื่อเป็นเช่นนี้ ความเป็นผู้ยังวิญญัติให้เกิดขึ้นได้ของอาวัชชนะ ย่อมสมควรด้วยการยังวิการรูปให้เกิดขึ้นตามความตั้งใจ เพราะเหตุที่สมควรอย่างนั้น จึงกล่าวไว้ว่า จิต ๓๒ ดวงยังรูปทั่วไป อิริยาบถ และวิญญัติให้เกิดขึ้นได้. วาโยธาตุที่เกิดขึ้นหลายพันครั้ง ย่อมยังให้ถึงซึ่งความเป็นผู้ควรกล่าวว่า "ไป ๑ โยชน์, ไป ๑๐ โยชน์" ดังนี้.

Vāyodhātuyā…pe… paccayo bhavitunti thambhanacalanesu vāyodhātuyā paccayo bhavituṃ samattho cittasamuṭṭhānamahābhūtānaṃ eko ākāraviseso atthi, ayaṃ viññatti nāma. Tesañhi tadākārattā vāyodhātu thambheti cāleti cāti. Na cittasamuṭṭhānāti etena paramatthato abhāvaṃ dasseti. Na hi rūpaṃ appaccayaṃ atthi, na ca nibbānavajjo attho nicco atthīti. Viññattitāyāti viññattivikāratāya. Cittasamuṭṭhānabhāvo viya mahābhūtavikāratāya upādārūpabhāvo ca adhippetoti veditabbo.

ที่ว่า "วาโยธาตุ...เป็นปัจจัย" นั้น คือมีลักษณะพิเศษอย่างหนึ่งของมหาภูตรูปที่เกิดจากจิต ซึ่งสามารถเป็นปัจจัยในการค้ำจุนและการเคลื่อนไหวของวาโยธาตุได้ ลักษณะพิเศษนี้ชื่อว่าวิญญัติ. จริงอยู่ เพราะความเป็นผู้มีลักษณะพิเศษนั้น วาโยธาตุย่อมค้ำจุนและย่อมเคลื่อนไหวได้ ดังนี้. ด้วยบทว่า "ไม่ใช่เกิดจากจิต" นี้ ย่อมแสดงความไม่มีโดยปรมัตถ์. จริงอยู่ รูปที่ไม่มีปัจจัยย่อมไม่มี และปรมัตถ์ที่เที่ยงเว้นนิพพานก็ไม่มี. ที่ว่า "ด้วยความเป็นวิญญัติ" นั้น คือด้วยความเป็นวิการคือวิญญัติ. พึงทราบว่าประสงค์เอาความเป็นจิตตสมุฏฐาน เหมือนที่ประสงค์เอาความเป็นอุปาทารูปด้วยความเป็นวิการของมหาภูตรูป.

Kāyikakaraṇanti kāyadvārappavattaṃ cittakiriyaṃ, adhippāyanti attho. Kāreti maññeti etena vaṇṇaggahaṇānusārena gahitāya viññattiyā yaṃ karaṇaṃ viññātabbaṃ, tassa vijānanena viññattiyā viññātattaṃ dasseti. Na hi viññattirahitesu rukkhacalanādīsu ‘‘idamesa kāretī’’ti vijānanaṃ hotīti. Cakkhuviññāṇassa hi rūpe abhinipātamattaṃ kiccaṃ, na adhippāyasahabhuno calanavikārassa gahaṇaṃ. Cittassa pana lahuparivattitāya cakkhuviññāṇavīthiyā [Pg.73] anantaraṃ manoviññāṇena viññātampi calanaṃ cakkhunā diṭṭhaṃ viya maññanti avisesaviduno, tasmā yathā nīlābhinipātavasappavattāya cakkhuviññāṇavīthiyā nīlanti pavattāya manoviññāṇavīthiyā ca antaraṃ na viññāyati, evaṃ aviññāyamānantarena manodvāraviññāṇena gahite tasmiṃ cittena saheva anuparivatte kāyathambhanavikāracopanasaṅkhāte ‘‘idamesa kāreti, ayamassa adhippāyo’’ti vijānanaṃ hoti.

ที่ว่า "กายิกกรณะ" นั้น คือกิริยาของจิตที่เกิดขึ้นในกายทวาร, อรรถว่า "ความตั้งใจ" ดังนี้. ด้วยบทว่า "ย่อมทำ ย่อมสำคัญ" นี้ ย่อมแสดงความเป็นของที่ถูกรู้ของวิญญัติ ด้วยการรู้กิริยาที่พึงรู้ด้วยวิญญัติที่ถูกรู้โดยคล้อยตามการรับรู้สี. จริงอยู่ ในสิ่งทั้งหลายที่ปราศจากวิญญัติ มีการเคลื่อนไหวของต้นไม้เป็นต้น การรู้ว่า "สิ่งนี้ย่อมทำสิ่งนี้" ย่อมไม่มี. จริงอยู่ กิจของจักขุวิญญาณในรูปารมณ์เป็นเพียงการเข้าไปกระทบ ไม่ใช่การรับรู้วิการคือการเคลื่อนไหวที่เกิดพร้อมกับความตั้งใจ. แต่เพราะจิตมีการเปลี่ยนแปลงรวดเร็ว ผู้ไม่รู้ความแตกต่างย่อมสำคัญว่า การเคลื่อนไหวที่ถูกรู้ด้วยมโนวิญญาณในลำดับจากจักขุวิญญาณวิถีนั้น เหมือนที่เห็นด้วยจักขุ. เพราะเหตุนั้น ฉันใดที่ความแตกต่างระหว่างจักขุวิญญาณวิถีที่เกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งการเข้าไปกระทบในอารมณ์สีเขียว และมโนวิญญาณวิถีที่เกิดขึ้นว่า "สีเขียว" ย่อมไม่อาจรู้ได้ ฉันนั้น เมื่อมโนทวารวิญญาณรับรู้วิการรูปนั้นที่ชื่อว่าวิการคือการค้ำจุนและการเคลื่อนไหวของกาย ซึ่งเกิดขึ้นตามลำดับพร้อมกับจิต โดยมีความแตกต่างที่ไม่อาจรู้ได้แล้ว การรู้ว่า "บุคคลนี้ย่อมทำสิ่งนี้, นี่คือความตั้งใจของเขา" ย่อมมี.

Tālapaṇṇādirūpāni disvā tadanantarappavattāya manodvāravīthiyā aviññāyamānantarāya tālapaṇṇādīnaṃ udakādisahacārippakārataṃ saññāṇākāraṃ gahetvā udakādiggahaṇaṃ viya. Ettha udakaṃ bhavissatītiādinā ca udakādisambandhanākārena rūpaggahaṇānusāraviññāṇena yaṃ udakādi viññātabbaṃ, tassa vijānanena tadākārassa viññātatā vuttāti daṭṭhabbā. Etassa pana kāyikakaraṇaggahaṇassa udakādiggahaṇassa ca purimasiddhasambandhaggahaṇaṃ upanissayo hotīti daṭṭhabbaṃ. Atha pana nālambitāpi viññatti kāyikakaraṇaggahaṇassa ca paccayo purimasiddhasambandhaggahaṇopanissayavasena sādhippāyavikārabhūtavaṇṇaggahaṇānantaraṃ pavattamānassa adhippāyaggahaṇassa adhippāyasahabhūvikārābhāve abhāvato, evaṃ sati vaṇṇaggahaṇānantarena udakādiggahaṇeneva tālapaṇṇādisaññāṇākāro viya vaṇṇaggahaṇānantarena adhippāyaggahaṇeneva viññatti pākaṭā hotīti ‘‘idañcidañca esa kāreti maññe’’ti adhippāyavijānaneneva viññattiyā viññātatā vuttā.

เมื่อเห็นรูปทั้งหลายมีใบตาลเป็นต้นแล้ว ย่อมถือเอาอาการคือเครื่องหมายแห่งน้ำเป็นต้น ซึ่งเป็นลักษณะที่ประกอบกับน้ำเป็นต้น ด้วยมโนทวารวิถีที่เกิดขึ้นในลำดับแห่งการเห็นนั้น ซึ่งมีความพิเศษที่ไม่อาจรู้ได้ (คือไม่อาจรู้ความพิเศษจากจักขุวิญญาณวิถี) เหมือนการถือเอาน้ำเป็นต้น (หรือเหมือนการรู้ซึ่งน้ำเป็นต้น). ในบทนี้ พึงทราบว่า ความเป็นสิ่งที่รู้ได้ซึ่งอาการนั้น ได้ถูกกล่าวไว้แล้ว ด้วยการรู้ซึ่งน้ำเป็นต้นใดที่พึงรู้ ด้วยมโนวิญญาณที่คล้อยตามการรับรู้รูป ด้วยอาการคือความเกี่ยวข้องกับน้ำเป็นต้น ด้วยบทว่า 'จักเป็นน้ำ' เป็นต้น. อนึ่ง พึงทราบว่า การรับรู้ความสัมพันธ์ที่สำเร็จแล้วก่อน เป็นอุปนิสัยแห่งการรับรู้การกระทำทางกายนี้ และการรับรู้น้ำเป็นต้นนี้. อีกอย่างหนึ่ง วิญญัติแม้ไม่เป็นอารมณ์ ก็เป็นปัจจัยแก่การรับรู้การกระทำทางกาย ด้วยอำนาจแห่งอุปนิสัยของการรับรู้ความสัมพันธ์ที่สำเร็จแล้วก่อน เพราะเมื่อไม่มีวิการที่พร้อมด้วยความตั้งใจ ก็ย่อมไม่มีการรับรู้ความตั้งใจที่กำลังเป็นไปในลำดับแห่งการรับรู้สีที่ประกอบด้วยวิการที่พร้อมด้วยความตั้งใจ. เมื่อเป็นเช่นนั้น วิญญัติย่อมปรากฏด้วยการรับรู้ความตั้งใจนั่นเอง ในลำดับแห่งการรับรู้สี เหมือนอาการคือเครื่องหมายของใบตาลเป็นต้น ปรากฏด้วยวิถีแห่งการรับรู้น้ำเป็นต้นนั่นเอง ในลำดับแห่งการรับรู้สีของใบตาลเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ความเป็นสิ่งที่รู้ได้แห่งวิญญัติ ได้ถูกกล่าวไว้แล้วด้วยการรู้ความตั้งใจนั่นเอง ด้วยบทว่า 'สิ่งนี้และสิ่งนี้ เขาทำแล้ว ฉันคิดว่า'.

Ayaṃ no paharitukāmoti adhippāyavijānanena viññattiyā pākaṭabhāvaṃ dasseti. Na hi tadapākaṭabhāve adhippāyavijānanaṃ hotīti. Sammukhī…pe… yeva nāma hotīti asammukhībhūtatāya anāpāthagatānaṃ rūpādīnaṃ cakkhuviññeyyādibhāvo viya sabhāvabhūtaṃ taṃ dvidhā viññattibhāvaṃ sādheti. Paraṃ bodhetukāmatāya vināpi abhikkamanādippavattanena so cittasahabhūvikāro adhippāyaṃ viññāpeti, sayañca viññāyatīti dvidhāpi viññattiyevāti veditabbā.

บทว่า 'ผู้นี้ใคร่จะประหารเรา' ย่อมแสดงถึงความเป็นสภาพที่ปรากฏแห่งวิญญัติด้วยการรู้ความตั้งใจ. จริงอยู่ เพราะเมื่อวิญญัตินั้นไม่ปรากฏ การรู้ความตั้งใจย่อมไม่มี. ด้วยบทว่า 'ย่อมเป็น' เป็นต้น ย่อมให้สำเร็จซึ่งความเป็นวิญญัตินั้นโดยสองนัย คือ วิญญัติเพราะยังผู้อื่นให้รู้ และวิญญัติเพราะตนเองถูกรู้ ซึ่งเป็นสภาพแท้จริง เหมือนความเป็นจักขุวิญเญยยะเป็นต้น (ที่ถูกให้สำเร็จแล้ว) ของรูปเป็นต้นที่ไม่ได้มาสู่คลอง เพราะความเป็นสิ่งที่ไม่ได้เป็นปัจจุบัน. วิการรูปนั้นที่เกิดพร้อมกับจิต ย่อมยังความตั้งใจให้รู้ ด้วยการยังการก้าวไปข้างหน้าเป็นต้นให้เป็นไป แม้ปราศจากความประสงค์จะให้ผู้อื่นรู้. และวิการรูปนั้นเองย่อมถูกรู้. ดังนี้ พึงทราบว่า โดยสองนัยก็เป็นวิญญัติเท่านั้น.

Tasmiṃ dvāre siddhāti tena dvārena viññātabbabhāvato teneva dvārena nāmalābhato tasmiṃ dvāre pākaṭabhāvavasena siddhā. Kusalaṃ vā akusalaṃ vāti ṭhapetabbaṃ. Kasmā? Yasmā paravādino avipākassa kammabhāvo [Pg.74] na siddho, itarassa pana siddhoti viññattisamuṭṭhāpakānaṃ ekādasannaṃ kiriyacittānaṃ vasena tikaṃ pūretvā ṭhapetabbaṃ.

บทว่า 'สำเร็จแล้วในทวารนั้น' นั้น หมายถึงสำเร็จแล้วในทวารนั้น ด้วยอำนาจแห่งความเป็นสิ่งที่ปรากฏในทวารนั้น เพราะความเป็นสิ่งที่พึงรู้ด้วยทวารนั้น และเพราะได้ชื่อว่ากายกรรมด้วยทวารนั้นนั่นเอง. พึงตั้งไว้ว่า 'กุศลหรืออกุศล'. เพราะเหตุไร? เพราะตามความเห็นของปรวาที ความเป็นกรรมแห่งกิริยาจิตที่ไม่มีวิบากไม่สำเร็จ แต่ตามความเห็นของสกวาทีสำเร็จแล้ว. เพราะเหตุนั้น พึงตั้งไว้โดยให้เต็มซึ่งติกะ ด้วยอำนาจแห่งกิริยาจิต ๑๑ ดวงที่ยังวิญญัติให้เกิดขึ้น (คือ มโนทวาราวัชชนจิต, หสิตุปปาทจิต, มหากิริยาจิต ๘, กิริยาอภิญญาจิต).

Dvāre caranti kammānīti ettha ayamadhippāyo – yadi dvārā dvārantaracārino honti, dvārasambhedā kammasambhedopīti kāyakammaṃ kāyakammadvāranti aññamaññavavatthānaṃ na siyā, kammānampi kammantaracaraṇe eseva nayo. Yadi pana dvārānampi dvārabhāvena kammantaracaraṇaṃ kammānañca dvārantaracaraṇaṃ na siyā, suṭṭhutaraṃ kammadvāravavatthānaṃ siyā. Na pana kammānaṃ dvārantare acaraṇaṃ atthi, kintu dvāre aññasmiñca caranti kammāni aññānipi. Yasmā pana dvāre dvārāni na caranti, tasmā advāracārīhi dvārehi kāraṇabhūtehi kammāni dvārantare carantānipi vavatthitāni. Na kevalaṃ kammāneva, tehi pana dvārānipīti evaṃ kammadvārāni aññamaññaṃ vavatthitāni ‘‘yebhuyyenavuttitāya tabbahulavuttitāya cā’’ti vuccamānāya vavatthānayuttiyā. Tattha dvārāpekkhattā kammānaṃ kāyakammādibhāvassa advāracārīhi dvārehi vavatthānaṃ hoti, na pana dvārantaracārīhi kammehi dvārānaṃ avavatthānaṃ kammānapekkhakāyadvārādibhāvehi dvārehi vavatthitānaṃ kāyakammādīnaṃ kāyakammadvārādivavatthānakarattā. Atha vā dvārantare carantānipi kāyādīhi upalakkhitāneva caranti pāṇātipātādīnaṃ evaṃsabhāvattā āṇattihatthavikārādīhi vuccamānassapi kāyādīhi sādhetabbasabhāvāvabodhato, tasmā na kammantarassa attani carantassapi dvārantaraṃ sanāmaṃ deti, nāpi kammaṃ dvārassa, taṃtaṃdvārameva pana kammassa kammañca dvārantare carantampi attanoyeva dvārassa nāmaṃ detīti siddhaṃ aññamaññavavatthānaṃ. Pubbe pana dvāresu anibaddhatā kammānaṃ dvārantaracaraṇameva sandhāya vuttā, na etaṃ vavatthānanti.

ในคาถานี้ที่ว่า 'กรรมทั้งหลายย่อมเป็นไปในทวาร' เป็นต้น นี้เป็นความประสงค์ของพระอรรถกถาจารย์ว่า: ถ้าทวารทั้งหลายย่อมเป็นไปในทวารอื่น (โดยความเป็นทวารอื่น) เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะการปะปนกันแห่งทวารทั้งหลาย การปะปนกันแห่งกรรมทั้งหลายก็ย่อมมี. เพราะเหตุนั้น การกำหนดชื่อซึ่งกันและกันว่า 'กายกรรม' 'กายกรรมทวาร' ก็ไม่พึงมี. แม้ในการเป็นไปในกรรมอื่นของกรรมทั้งหลาย นัยนี้ก็เช่นกัน. แต่ถ้าการเป็นไปในทวารอื่นโดยความเป็นทวารของทวารทั้งหลาย และการเป็นไปในทวารอื่นของกรรมทั้งหลายไม่พึงมี การกำหนดชื่อกรรมทวารก็พึงมีได้ดีกว่า. แต่การเป็นไปในทวารอื่นของกรรมทั้งหลายย่อมไม่มี, หากแต่กรรมทั้งหลายย่อมเป็นไปในทวารอื่นด้วย และกรรมอื่นก็ย่อมเป็นไปในทวารนั้นด้วย. แต่เพราะทวารทั้งหลายย่อมไม่เป็นไปในทวาร, เพราะเหตุนั้น กรรมทั้งหลายแม้เป็นไปในทวารอื่น ก็ถูกกำหนดชื่อแล้วด้วยทวารทั้งหลายที่เป็นเหตุ ซึ่งไม่เป็นไปในทวาร. ไม่เพียงแต่กรรมทั้งหลายเท่านั้น (ถูกกำหนดชื่อแล้ว) แต่ทวารทั้งหลายก็ด้วย. ดังนี้ กรรมทวารทั้งหลายจึงถูกกำหนดชื่อซึ่งกันและกัน ด้วยเหตุผลในการกำหนดชื่อที่กล่าวว่า 'เพราะความเป็นไปโดยส่วนมาก และเพราะความเป็นไปโดยมากยิ่ง'. ในทวารและกรรมเหล่านั้น เพราะกรรมทั้งหลายอาศัยทวาร ความเป็นกายกรรมเป็นต้นของกรรมทั้งหลายจึงถูกกำหนดชื่อด้วยทวารทั้งหลายที่ไม่เป็นไปในทวาร. อนึ่ง ทวารทั้งหลายก็ถูกกำหนดชื่อด้วยกรรมทั้งหลายที่ไปในทวารอื่นด้วย เพราะทวารทั้งหลายที่ถูกกำหนดชื่อแล้วด้วยกายทวารเป็นต้นที่ไม่ต้องอาศัยกรรม ย่อมเป็นผู้กระทำการกำหนดชื่อกายกรรมทวารเป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง กรรมทั้งหลายแม้เป็นไปในทวารอื่น ก็ย่อมถูกกำหนดไว้แล้วด้วยกายทวารเป็นต้นเท่านั้น เพราะปาณาติบาตเป็นต้นมีสภาพเช่นนั้น และเพราะการรู้แจ้งซึ่งสภาพที่พึงให้สำเร็จด้วยกายทวารเป็นต้น แม้สิ่งที่ถูกกล่าวด้วยอาณัติและวิการแห่งมือเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น กรรมอื่นแม้เป็นไปในตน ก็ไม่ให้ชื่อทวารอื่น, กรรมก็ไม่ให้ชื่อทวาร, แต่ทวารนั้นๆ นั่นเองย่อมให้ชื่อแก่กรรม และกรรมแม้เป็นไปในทวารอื่น ก็ย่อมให้ชื่อแก่ทวารของตนเอง. ดังนี้ การกำหนดชื่อซึ่งกันและกันจึงสำเร็จแล้ว. แต่ก่อนหน้านี้ การที่กรรมทั้งหลายไม่ผูกพันในทวาร ได้ถูกกล่าวไว้โดยมุ่งหมายถึงการเป็นไปในทวารอื่นเท่านั้น, ไม่ได้กล่าวถึงการกำหนดชื่อนี้.

Tatthāti tesu dvārakammesu. Kāyakammassa uppajjanaṭṭhānanti taṃsahajātā viññattiyeva vuccati. Kiñcāpi hi sā tassa kenaci pakārena paccayo na hoti, tathāpi kammassa visesikā viññatti taṃsahajātā hotīti tassa uppattiṭṭhānabhāvena vuttā yathāvuttaniyamena aññavisesanassa kammassa visesanantare uppattiabhāvā. Kāyena pana katattāti kāyaviññattiṃ janetvā tāya jīvitindriyupacchedādinipphādanato attano nipphattivasena ‘‘kāyena kataṃ kamma’’nti vuttaṃ. Kāraṇabhūto hi panettha kāyoti.

บทว่า 'ในกรรมทวารเหล่านั้น' นั้น หมายถึงในกรรมทวารเหล่านั้น. บทว่า 'เป็นที่เกิดแห่งกายกรรม' นั้น วิญญัตินั่นเองที่เกิดพร้อมกับกรรมนั้นถูกกล่าว. จริงอยู่ แม้วิญญัตินั้นจะไม่เป็นปัจจัยแก่กรรมนั้นโดยประการใดประการหนึ่ง ถึงกระนั้น วิญญัติที่เป็นเครื่องจำแนกกรรม ย่อมเกิดพร้อมกับกรรมนั้น เพราะเหตุนั้น จึงถูกกล่าวโดยความเป็นที่เกิดแห่งกรรมนั้น เพราะไม่มีการเกิดขึ้นของกรรมอื่นที่ถูกจำแนกในที่จำแนกอื่น ตามกฎที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า 'เพราะกระทำด้วยกาย' นั้น ถูกกล่าวว่า 'กรรมที่ทำด้วยกาย' ด้วยอำนาจแห่งความสำเร็จของกรรมนั้นเอง เพราะยังกายวิญญัติให้เกิดแล้ว และด้วยกายวิญญัตินั้น ยังการตัดชีวิตินทรีย์เป็นต้นให้สำเร็จ. จริงอยู่ ในกรรมนี้ กาย (คือ กายวิญญัติ) ย่อมเป็นเหตุ.

Aññamaññaṃ [Pg.75] vavatthitāti ettha kammunā kāyo kāyakammadvāranti evaṃ vavatthito, na kāyo icceva. Yathā sūcikammunā sūcikammakaraṇanti vavatthitā, na sūci icceva, tathā idampi daṭṭhabbaṃ. Aññamaññaṃ vavatthitāti ca aññamaññaṃ visesitāti attho. Evaṃ santeti yathāvuttaṃ vavatthānaniyamaṃ aggahetvā ‘‘dvāre caranti kammānī’’tiādivacanameva gahetvā codeti. Tattha evaṃ santeti kammānaṃ dvāracaraṇe aññamaññena ca vavatthāne nāmalābhe visesane satīti attho.

ในบทว่า "Aññamaññaṃ vavatthitā" นี้ กายถูกกำหนดชื่อว่าเป็นกายกรรมทวารด้วยกรรมอย่างนี้ ไม่ใช่เพียงแค่กายเท่านั้น เหมือนอย่างที่การกระทำด้วยเข็มถูกกำหนดชื่อว่าเป็นการกระทำด้วยเข็ม ไม่ใช่เพียงแค่เข็มเท่านั้น ฉันใด พึงเห็นข้อนี้ฉันนั้น และบทว่า "Aññamaññaṃ vavatthitā" นี้ มีความหมายว่า "อันจำแนกกันและกัน" บทว่า "Evaṃ sante" นี้ ย่อมคัดค้านโดยถือเอาแต่คำว่า "กรรมทั้งหลายย่อมเป็นไปในทวาร" เป็นต้น โดยไม่ถือเอากฎการกำหนดชื่อที่กล่าวมาแล้ว ในบทว่า "Evaṃ sante" นั้น มีความหมายว่า เมื่อกรรมทั้งหลายเป็นไปในทวาร และมีการกำหนดชื่อและการได้ชื่อด้วยกันและกัน และมีการจำแนกกันและกัน

Kāyakammadvārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายเรื่องกายกรรมทวารจบลงแล้ว

Vacīkammadvārakathāvaṇṇanā

การอธิบายเรื่องวจีกรรมทวาร

Catūhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgatāti ettha subhāsitabhāsanasaṅkhātā apisuṇavācā, dhammabhāsanasaṅkhāto asamphappalāpo, piyabhāsanasaṅkhātā apharusavācā, saccabhāsanasaṅkhāto amusāvādo cāti etā vācā tathāpavattā cetanā daṭṭhabbā. Sahasaddā panāti tassa vikārassa saddena saha sambhūtattā vuttaṃ. Cittānuparivattitāya pana so na yāva saddabhāvīti daṭṭhabbo, vitakkavipphārasaddo na sotaviññeyyoti pavattena mahāaṭṭhakathāvādena cittasamuṭṭhānasaddo vināpi viññattighaṭṭanena uppajjatīti āpajjati. ‘‘Yā tāya vācāya viññattī’’ti (dha. sa. 636) hi vacanato asotaviññeyyasaddena saha viññattiyā uppatti natthīti viññāyatīti.

ในบทว่า "Catūhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgatā" นี้ พึงเห็นเจตนาที่เกิดขึ้นอย่างนั้นว่าเป็นวาจาเหล่านี้ คือ วาจาไม่ส่อเสียด อันนับว่าเป็นการกล่าววาจาสุภาษิต, วาจาไม่เพ้อเจ้อ อันนับว่าเป็นการกล่าวธรรม, วาจาอ่อนหวาน อันนับว่าเป็นการกล่าววาจาที่น่ารัก, และวาจาไม่โกหก อันนับว่าเป็นการกล่าววาจาจริง ส่วนคำว่า "พร้อมด้วยเสียง" (Sahasaddā) นั้น กล่าวไว้เพราะวิการรูปนั้นเกิดขึ้นพร้อมกับเสียง แต่พึงเห็นว่าวิการรูปนั้นไม่ตั้งอยู่นานเท่ากับความมีอยู่ของเสียง เพราะเป็นไปตามจิต ย่อมเกิดความหมายว่า เสียงที่เกิดจากวิตกวิปผาระไม่เป็นโสตวิญเญยยะ ด้วยวาทะของมหาอรรถกถาที่กล่าวว่า เสียงที่เกิดจากจิตย่อมเกิดขึ้นได้แม้ไม่มีการกระทบด้วยวิญญัติ เพราะเหตุที่พระบาลีว่า "วิญญัติใดด้วยวาจานั้น" (ธ.ส. 636) ย่อมรู้ได้ว่า การเกิดขึ้นของวิญญัติพร้อมกับเสียงที่ไม่เป็นโสตวิญเญยยะนั้นไม่มี

Cittasamuṭṭhānaṃ saddāyatananti ettha ca na koci cittasamuṭṭhāno saddo asaṅgahito nāma atthīti adhippāyena mahāaṭṭhakathāvādaṃ paṭisedheti. Chabbidhena rūpasaṅgahādīsu hi ‘‘sotaviññeyya’’nti ‘‘diṭṭhaṃ suta’’nti ettha ‘‘suta’’nti ca na koci saddo na saṅgayhatīti. Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana viññattisahajameva jivhātālucalanādikaravitakkasamuṭṭhitaṃ sukhumasaddaṃ ‘‘dibbasotena sutvā ādisatī’’ti sutte paṭṭhāne ca oḷārikasaddaṃ sandhāya ‘‘sotaviññāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti vuttanti iminā adhippāyena asotaviññeyyatā vuttā siyā. Saddo [Pg.76] ca asotaviññeyyo cāti viruddhametanti pana paṭikkhepo veditabbo. Viññattipaccayā ghaṭṭanā viññattighaṭṭanā. Viññatti eva vā. Ghaṭṭanākārappavattabhūtavikāro hi ‘‘ghaṭṭanā’’ti vutto. Saṅghaṭṭanena saheva saddo uppajjati, na pubbāparabhāvena. Pathavīdhātuyāti idaṃ vāyodhātuyā viya cālanaṃ pathavīdhātuyā saṅghaṭṭanaṃ kiccaṃ adhikanti katvā vuttaṃ, vikārassa ca tappaccayabhāvo vuttanayeneva veditabbo. Tabbikārānañhi bhūtānaṃ aññamaññassa paccayabhāvoti. Aññampi sabbaṃ vidhānaṃ kāyaviññattiyaṃ viya veditabbaṃ.

และในบทว่า "Cittasamuṭṭhānaṃ saddāyatanaṃ" นี้ ย่อมคัดค้านวาทะของมหาอรรถกถาด้วยความประสงค์ว่า ไม่มีเสียงใดที่เกิดจากจิตที่ไม่ถูกสงเคราะห์ เพราะในฉัพพิธรูปสังคหะเป็นต้น ในบทว่า "sotaviññeyyaṃ" และ "diṭṭhaṃ sutaṃ" นี้ คำว่า "sutaṃ" นั้น ไม่มีเสียงใดที่ไม่ถูกสงเคราะห์ แต่ในมหาอรรถกถา พึงกล่าวว่า ความไม่เป็นโสตวิญเญยยะนั้น กล่าวไว้ด้วยความประสงค์นี้ว่า เสียงละเอียดที่เกิดจากวิตกที่ทำความเคลื่อนไหวของลิ้นและเพดานเป็นต้น ซึ่งเกิดขึ้นพร้อมกับวิญญัติเท่านั้น พระสูตรได้กล่าวไว้ว่า "ได้ยินด้วยทิพยโสตแล้วแสดง" และในปัฏฐานก็กล่าวถึงเสียงหยาบว่า "เป็นปัจจัยแก่วิญญาณทางหูด้วยอารัมมณปัจจัย" แต่พึงทราบว่าการคัดค้านนี้ เพราะถือว่า "เสียงก็มี และไม่เป็นโสตวิญเญยยะด้วย" เป็นสิ่งที่ขัดแย้งกัน การกระทบที่เกิดจากวิญญัติคือวิญญัติฆฏฏนะ หรือวิญญัติเองนั่นแหละ เพราะวิการของมหาภูตรูปที่เกิดขึ้นด้วยอาการแห่งการกระทบนั้นแล ชื่อว่า "ฆฏฏนะ" เสียงย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับการกระทบกัน ไม่ใช่ด้วยความเป็นไปก่อนหลัง คำว่า "ในปฐวีธาตุ" นี้ กล่าวไว้โดยถือว่าการกระทบกันเป็นกิจสำคัญของปฐวีธาตุ เหมือนการเคลื่อนไหวเป็นกิจสำคัญของวาโยธาตุ และพึงทราบความเป็นปัจจัยของการกระทบนั้นแก่รูปวิการด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว เพราะมหาภูตรูปที่มีวิการรูปเหล่านั้นย่อมเป็นปัจจัยแก่กันและกัน พึงทราบการจัดแจงอื่นๆ ทั้งหมดเหมือนในกายวิญญัติ

Tisamuṭṭhānikakāyaṃ…pe… na labbhati. Na hi cālanaṃ upādinnaghaṭṭananti. Cālanañhi desantaruppādanaparamparatā, ghaṭṭanaṃ paccayavisesena bhūtakalāpānaṃ āsannataruppādoti. Upatthambhanakiccampi natthīti upatthambhanena vinā paṭhamacittasamuṭṭhānāpi ghaṭṭanākārena pavattatīti ghaṭṭanatthaṃ upatthambhanena payojanaṃ natthi, laddhāsevanena citteneva ghaṭṭanassa balavabhāvato cāti adhippāyo. Upatthambhanaṃ natthi atthīti vicāretvā gahetabbaṃ.

บทว่า "Tisamuṭṭhānikakāyaṃ..." เป็นต้นนี้ ไม่ได้กล่าวไว้ในวจีกรรมทวารกถานี้ เพราะการเคลื่อนไหวไม่ใช่การกระทบของรูปที่ถูกยึดถือ (อุปาทินนรูป) เพราะการเคลื่อนไหวคือการเกิดขึ้นต่อเนื่องกันในที่อื่น ส่วนการกระทบคือการเกิดขึ้นใกล้ชิดยิ่งของกลุ่มมหาภูตรูปด้วยปัจจัยพิเศษ ความประสงค์คือ กิจแห่งการอุปถัมภ์ก็ไม่มี เพราะแม้รูปที่เกิดจากจิตดวงแรกก็ย่อมเป็นไปในอาการแห่งการกระทบได้โดยไม่มีการอุปถัมภ์ ดังนั้นจึงไม่มีประโยชน์จากการอุปถัมภ์เพื่อการกระทบ และเพราะการกระทบมีกำลังมากด้วยจิตที่ได้เสพแล้ว พึงพิจารณาแล้วถือเอาว่ามีการอุปถัมภ์หรือไม่

Vacīkammadvārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายเรื่องวจีกรรมทวารจบลงแล้ว

Manokammadvārakathāvaṇṇanā

การอธิบายเรื่องมโนกรรมทวาร

Ayaṃ nāma cetanā kammaṃ na hotīti na vattabbāti idaṃ yassa dvāraṃ mano, taṃdassanatthaṃ vuttaṃ. Kappetīti ‘‘tvaṃ phusanaṃ karohi, tvaṃ vedayita’’nti evaṃ kappentaṃ viya pavattatīti attho. Pakappanañca tadeva. Kiṃ piṇḍaṃ karotīti āyūhanatthavasena pucchati. Phassādidhamme hi avippakiṇṇe katvā sakiccesu pavattanaṃ āyūhanaṃ, tattheva byāpāraṇaṃ cetayanaṃ, tathākaraṇaṃ abhisaṅkharaṇanti. Tebhūmakasseva gahaṇaṃ lokuttarakammassa kammakkhayakarattā.

คำว่า "เจตนาชื่อนี้ไม่เป็นกรรม ไม่ควรกล่าว" นี้ กล่าวไว้เพื่อแสดงเจตนาธรรมที่มีมโนเป็นทวาร บทว่า "Kappeti" มีความหมายว่า ย่อมเป็นไปเหมือนจัดแจงว่า "เธอจงทำผัสสะ, เธอจงเสวยเวทนา" อย่างนี้ และปะกัปปนะก็คือสิ่งนั้นเอง ถามด้วยความหมายว่า "ย่อมทำอะไรให้เป็นก้อน" (Kiṃ piṇḍaṃ karoti) ด้วยอำนาจแห่งความหมายว่าการประมวลมา (อายูหนะ) เพราะการทำให้ผัสสะเป็นต้นไม่กระจัดกระจายแล้วให้เป็นไปในกิจของตนนั้นคืออายูหนะ การขวนขวายในกิจนั้นเองคือเจตยนะ การกระทำอย่างนั้นคืออภิสังขรณะ การถือเอาเฉพาะกรรมที่เป็นไปในภูมิ 3 เพราะโลกุตตรกรรมเป็นกรรมที่ทำให้กรรมสิ้นไป

Manokammadvārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายเรื่องมโนกรรมทวารจบลงแล้ว

Kammakathāvaṇṇanā

การอธิบายเรื่องกรรม

Cetayitvā [Pg.77] kammaṃ karotīti ettha yasmā purimacetanāya cetayitvā sanniṭṭhānakammaṃ karoti, tasmā cetanāpubbakaṃ kammaṃ taṃcetanāsabhāvamevāti cetanaṃ ahaṃ kammaṃ vadāmīti attho. Atha vā samānakālattepi kāraṇakiriyā pubbakālā viya vattuṃ yuttā, phalakiriyā ca aparakālā viya. Yasmā ca cetanāya cetayitvā kāyavācāhi copanakiriyaṃ manasā ca abhijjhādikiriyaṃ karoti, tasmā tassā kiriyāya kārikaṃ cetanaṃ ahaṃ kammaṃ vadāmīti attho. Kāye vāti kāyaviññattisaṅkhāte kāye vā. Satīti dharamāne, anirodhite vā. Kāyasamuṭṭhāpikā cetanā kāyasañcetanā. Ettha ca sukhadukkhuppādakena kammena bhavitabbaṃ, cetanā ca sukhadukkhuppādikā vuttāti tassā kammabhāvo siddho hoti. Sañcetaniyanti sañcetanasabhāvavantaṃ. Samiddhittherena ‘‘sañcetaniyaṃ, āvuso…pe… manasā sukhaṃ so vedayatī’’ti (ma. ni. 3.300; kathā. 539) avibhajitvā byākato. Sukhavedanīyantiādinā pana vibhajitvā byākātabbo so pañho, tasmā sammā byākato nāma na hoti. Itaradvayepi eseva nayo. Yathā pana suttāni ṭhitāni, tathā copanakiriyānissayabhūtā kāyavācā abhijjhādikiriyānissayo ca manodvārāni, yāya pana cetanāya tehi kāyādīhi karaṇabhūtehi copanābhijjhādikiriyaṃ karonti vāsiādīhi viya chedanādiṃ, sā cetanā kammanti dvārappavattiyampi kammadvārābhedanañca kammadvāravavatthānañca dissati, evañca sati ‘‘kāyena ce kataṃ kamma’’ntiādigāthāyo (dha. sa. aṭṭha. 1 kāyakammadvāra) ativiya yujjanti.

ในคำว่า 'เจตนาแล้วกระทำกรรม' นั้น เพราะเหตุที่บุคคลเจตนาแล้วด้วยเจตนาในเบื้องต้น ย่อมกระทำกรรมที่เป็นเครื่องตัดสิน ฉะนั้น กรรมที่มีเจตนาเป็นประธานนั้น มีเจตนานั้นเป็นสภาพนั่นเอง เพราะเหตุนั้น เราจึงกล่าวเจตนาว่าเป็นกรรม ดังนี้เป็นอรรถ. อีกอย่างหนึ่ง แม้มีกาลเสมอกัน แต่กิริยาที่เป็นเหตุควรกล่าวเหมือนกิริยาในกาลก่อน และกิริยาที่เป็นผลก็ควรกล่าวเหมือนกิริยาในกาลหลัง. เพราะเหตุที่บุคคลเจตนาแล้วด้วยเจตนา ย่อมกระทำกิริยาที่เป็นเครื่องชักชวนด้วยกายและวาจา และกระทำกิริยาคืออภิชฌาเป็นต้นด้วยใจ ฉะนั้น เราจึงกล่าวเจตนาที่เป็นเครื่องกระทำกิริยานั้นว่าเป็นกรรม ดังนี้เป็นอรรถ. ในคำว่า 'ในกาย' หมายถึงในกายอันนับว่าเป็นกายวิญญัติ. ในคำว่า 'มีอยู่' หมายถึงเมื่อยังดำรงอยู่ หรือเมื่อยังไม่ดับไป. เจตนาที่เป็นเครื่องยังกายวิญญัติให้เกิดขึ้น ชื่อว่า กายสัญเจตนา. และในพระบาลีนี้ พึงเป็นกรรมที่เป็นเครื่องยังสุขและทุกข์ให้เกิดขึ้น และพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้แล้วว่า เจตนาเป็นเครื่องยังสุขและทุกข์ให้เกิดขึ้น ฉะนั้น ความเป็นกรรมของเจตนานั้นจึงสำเร็จแล้ว. ในคำว่า 'สัญเจตนีย์' หมายถึงมีสภาพเป็นสัญเจตนา. พระสมิทธิเถระได้พยากรณ์โดยไม่จำแนกไว้ว่า 'อาวุโส สัญเจตนีย์... เขาเสวยสุขด้วยใจ' (ม.อุ. 3.300; กถา. 539). แต่ปัญหาข้อนั้นควรพยากรณ์โดยจำแนกด้วยบทว่า 'สุขเวทนีย์' เป็นต้น ฉะนั้น จึงไม่ชื่อว่าพยากรณ์โดยชอบ. ในอีกสองอย่างที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. อนึ่ง สุตตะทั้งหลายตั้งอยู่โดยประการใด กายและวาจาอันเป็นที่อาศัยแห่งกิริยาที่เป็นเครื่องชักชวน และใจอันเป็นที่อาศัยแห่งกิริยาคืออภิชฌาเป็นต้น ก็เป็นทวารโดยประการนั้น. อนึ่ง เจตนาใดที่บุคคลกระทำกิริยาที่เป็นเครื่องชักชวนและกิริยาคืออภิชฌาเป็นต้นด้วยกายเป็นต้นเหล่านั้น อันเป็นเครื่องมือ เหมือนการตัดเป็นต้นด้วยมีดเป็นต้น เจตนานั้นชื่อว่ากรรม. แม้เมื่อกรรมเกิดขึ้นในทวาร การจำแนกกรรมและทวารก็ปรากฏชัด. เมื่อเป็นเช่นนี้ คาถาเป็นต้นว่า 'กรรมที่บุคคลกระทำด้วยกาย' (ธ.ส.อ. 1 กายกรรมทวาร) ย่อมสมควรอย่างยิ่ง.

Lokuttaramaggo idha lokiyakammakathāyaṃ anadhippetopi bhajāpiyamāno tīṇi kammāni bhajati. Manena dussīlyanti kāyikavācasikavītikkamavajjaṃ sabbaṃ akusalaṃ saṅgaṇhāti, micchādiṭṭhisaṅkappavāyāmasatisamādhiṃ vā. Tampi cetaṃ ‘‘manasā saṃvaro sādhū’’ti (saṃ. ni. 1.116; dha. pa. 361) vuttassa saṃvarassa paṭipakkhavasena vuttaṃ, na sīlavipattivasena. Na hi sā mānasikā atthīti maggasseva bhajāpanaṃ mahāvisayattā. Bojjhaṅgā hi manokammameva bhajeyyuṃ, na ca na sakkā maggabhajāpaneneva tesaṃ bhajāpanaṃ viññātunti.

โลกุตตรมรรค แม้ไม่เป็นที่ประสงค์ในกัมมกถาที่เป็นโลกีย์นี้ แต่เมื่อถูกนำเข้ามา ย่อมเข้าถึงกรรม ๓ อย่าง. ในคำว่า 'ทุศีลด้วยใจ' ย่อมสงเคราะห์อกุศลทั้งหมดอันเป็นโทษที่ล่วงละเมิดทางกายและวาจา หรือสงเคราะห์มิจฉาทิฏฐิ มิจฉาสังกัปปะ มิจฉาวายามะ มิจฉาสติ มิจฉาสมาธิ. อนึ่ง คำนี้กล่าวไว้โดยเป็นปฏิปักษ์กับสังวรที่ตรัสไว้ว่า 'สังวรด้วยใจเป็นความดี' (สํ.ส. 1.116; ธ.ป. 361) ไม่ได้กล่าวโดยเป็นสีลวิบัติ. เพราะสีลวิบัติทางใจนั้นไม่มี. การนำมรรคเข้ามาเท่านั้น เป็นเพราะมีอารมณ์กว้างขวางกว่า. เพราะโพชฌงค์ทั้งหลายย่อมเข้าถึงแต่มโนกรรมเท่านั้น และการนำโพชฌงค์เหล่านั้นเข้ามาก็สามารถรู้ได้ด้วยการนำมรรคเข้ามานั่นเอง.

Kammapathaṃ [Pg.78] appattānampi taṃtaṃdvāre saṃsandanaṃ avarodhanaṃ dvārantare kammantaruppattiyampi kammadvārābhedanañca dvārasaṃsandanaṃ nāma. ‘‘Tividhā, bhikkhave, kāyasañcetanā akusalaṃ kāyakamma’’ntiādinā (kathā. 539) kammapathappattāva sanniṭṭhāpakacetanā kammanti vuttāti purimacetanā sabbā kāyakammaṃ na hotīti vuttaṃ. Āṇāpetvā…pe… alabhantassāti āṇattehi amāritabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ, vacīduccaritaṃ nāma hoti akammapathabhāvatoti adhippāyo. ‘‘Ime sattā haññantū’’ti pavattabyāpādavasena cetanāpakkhikā vā bhavanti kāyakammavohāralābhā. Abbohārikā vā manokammavohāravirahā. Sasambhārapathavīādīsu āpādayo ettha nidassanaṃ.

แม้กรรมที่ยังไม่ถึงกรรมบถ การเกี่ยวเนื่องกันในทวารนั้นๆ (คือการรวมกัน) และการไม่แตกแยกกันของกรรมและทวาร แม้เมื่อกรรมอื่นเกิดขึ้นในทวารอื่น ก็ชื่อว่า ทวารสังสันทะ. เพราะเหตุที่เจตนาที่เป็นเครื่องตัดสินที่ถึงกรรมบถเท่านั้น ถูกกล่าวว่าเป็นกรรม ด้วยบทว่า 'ภิกษุทั้งหลาย กายสัญเจตนาที่เป็นอกุศลมี ๓ อย่าง' เป็นต้น (กถา. 539) ฉะนั้น เจตนาในเบื้องต้นทั้งหมดจึงไม่เป็นกายกรรม ดังนี้ได้กล่าวไว้แล้ว. ในคำว่า 'สั่งให้... ไม่ได้' นั้น กล่าวโดยอ้างถึงการที่ผู้ถูกสั่งไม่ได้ฆ่า (คือการฆ่าไม่สำเร็จ). ความหมายคือ เป็นวจีทุจริตเพราะไม่ถึงกรรมบถ. ด้วยอำนาจแห่งพยาบาทที่เกิดขึ้นว่า 'ขอสัตว์เหล่านี้จงถูกฆ่าเถิด' เจตนาเหล่านั้นย่อมเป็นฝ่ายเจตนา เพราะได้ชื่อว่ากายกรรม หรือเป็นอัพโพหาริกะ เพราะปราศจากชื่อว่ามโนกรรม. น้ำเป็นต้นในแผ่นดินที่มีองค์ประกอบเป็นต้น เป็นตัวอย่างในเรื่องอัพโพหาริกะนี้.

Kulumbassāti gabbhassa, kulasseva vā. Tissopi saṅgītiyo āruḷhatāya ananujānanato ‘‘tava suttassā’’ti vuttaṃ. Dasavidhā iddhi paṭisambhidāmagge iddhikathāya gahetabbā. Bhāvanāmayanti adhiṭṭhāniddhiṃ sandhāya vadati. Ghaṭabhedo viya parūpaghāto, udakavināso viya iddhivināso ca hotīti upamā saṃsandati. Tava pañhoti bhāvanāmayāya parūpaghāto hotīti vutto ñāpetuṃ icchito attho. Āthabbaṇiddhi vijjāmayiddhi hoti. Sattame padeti maṇḍalādito sattame pade.

ในคำว่า 'ของกุลุมพะ' หมายถึงของครรภ์ หรือของตระกูลเท่านั้น ดังนี้เป็นอรรถที่พึงเห็น. เพราะไม่ประสงค์จะอนุญาตให้ขึ้นสู่สังคีติทั้งสาม จึงกล่าวว่า 'ของสูตรของท่าน'. อิทธิ ๑๐ อย่าง พึงถือเอาจากอิทธิกถาในปฏิสัมภิทามรรค. ในคำว่า 'ภาวนามัย' กล่าวโดยอ้างถึงอธิษฐานอิทธิ. อุปมาว่า การทำลายผู้อื่นย่อมมีเหมือนการทำลายหม้อ และการทำลายอิทธิย่อมมีเหมือนการทำลายน้ำ ย่อมเข้ากันได้กับอุปเมยยะ. ในคำว่า 'ปัญหาของท่าน' หมายถึงอรรถที่ประสงค์จะให้ผู้อื่นรู้ว่า การทำลายผู้อื่นย่อมมีด้วยภาวนามยอิทธิ ดังนี้ได้กล่าวไว้แล้ว. อาถัพพณอิทธิเป็นวิชชามยอิทธิ. ในคำว่า 'ในก้าวที่เจ็ด' หมายถึงในก้าวที่เจ็ดจากวงกลมเป็นต้น.

Vacanantarena gametabbatthaṃ neyyatthaṃ, sayameva gamitabbatthaṃ nītatthaṃ. Kiriyato samuṭṭhāti, udāhu akiriyatoti tenādhippetaṃ sampajānamusāvādaṃ sandhāya pucchati, na uposathakkhandhake vuttaṃ. Tattha avuttameva hi so anariyavohāraṃ vuttanti gahetvā voharatīti. Vācāgiranti vācāsaṅkhātaṃ giraṃ, vācānuccāraṇaṃ vā.

อรรถที่พึงรู้ด้วยคำอื่น ชื่อว่า เนยยัตถะ. อรรถที่พึงรู้ด้วยตนเองตามพระบาลีนั้น ชื่อว่า นีตัตถะ. ในปัญหาว่า 'เกิดขึ้นจากกิริยา หรือไม่เกิดขึ้นจากกิริยา' นั้น ท่านวิกัณฑวาทีนั้นถามโดยอ้างถึงสัมปชานมุสาวาทที่ท่านประสงค์ ไม่ได้ถามถึงสัมปชานมุสาวาทที่ตรัสไว้ในอุโบสถขันธกะ. เพราะท่านวิกัณฑวาทีนั้นถือเอาอนริยวาทะที่ไม่ได้ตรัสไว้ในอุโบสถขันธกะว่าเป็นสิ่งที่ตรัสไว้แล้ว จึงกล่าว. ในคำว่า 'วาจากิระ' หมายถึงเสียงอันนับว่าเป็นวาจา หรือการเปล่งวาจาซ้ำๆ.

Khandasivādayo seṭṭhāti khandāti kumārā. Sivāti mahessarā, micchādiṭṭhiyā nidassanatthamidaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Natthikadiṭṭhādayo eva hi kammapathappattā kammanti. Cetanā panettha abbohārikāti kāyadvāre vacīdvāre ca samuṭṭhitāpi kāyakammaṃ vacīkammanti ca vohāraṃ na labhati abhijjhādippadhānattā. ‘‘Tividhā, bhikkhave, manosañcetanā akusalaṃ manokamma’’nti pana vacanato sabhāveneva sā manokammaṃ, na abhijjhādipakkhikattāti ‘‘abhijjhādipakkhikāvā’’ti na vuttaṃ. Imasmiṃ pana ṭhāne kāyaṅgavācaṅgāni acopetvā cintanakāle cetanāpi cetanāsampayuttadhammāpi manodvāre [Pg.79] eva samuṭṭhahanti, tasmā cetanāya abbohārikabhāvo kathañci natthīti adhippāyo.

ในคำว่า 'ขันธะและสีวะเป็นต้นเป็นผู้ประเสริฐ' นั้น ขันธะคือเทพกุมาร. สีวะคือพระมเหศวร. พึงเห็นว่าคำนี้กล่าวไว้เพื่อแสดงมิจฉาทิฏฐิ. เพราะทิฏฐิของพวกนัตถิกะเป็นต้นเท่านั้นที่ถึงกรรมบถแล้วเป็นกรรม. อนึ่ง เจตนาในที่นี้เป็นอัพโพหาริกะ คือแม้เกิดขึ้นในกายทวารและวจีทวาร ก็ไม่ได้รับชื่อว่ากายกรรมและวจีกรรม เพราะอภิชฌาเป็นต้นเป็นประธาน. อนึ่ง เพราะเหตุที่กล่าวว่า 'ภิกษุทั้งหลาย มโนสัญเจตนาที่เป็นอกุศลมี ๓ อย่าง' เป็นต้น ฉะนั้น เจตนานั้นโดยสภาพของมันเองจึงเป็นมโนกรรม ไม่ใช่เพราะเป็นฝ่ายอภิชฌาเป็นต้น จึงไม่ได้กล่าวว่า 'เป็นฝ่ายอภิชฌาเป็นต้น'. แต่ในที่นี้ เมื่อไม่ชักชวนกายและวาจา ในขณะที่คิด เจตนาก็ดี ธรรมที่ประกอบด้วยเจตนาก็ดี ย่อมเกิดขึ้นในมโนทวารเท่านั้น ฉะนั้น ความเป็นอัพโพหาริกะของเจตนาจึงไม่มีโดยประการใดประการหนึ่ง ดังนี้เป็นความประสงค์.

‘‘Tividhā, bhikkhave, kāyasañcetanā kusalaṃ kāyakamma’’ntiādivacanato (kathā. 539) pāṇātipātādipaṭipakkhabhūtā tabbirativisiṭṭhā cetanāva pāṇātipātaviratiādikā hontīti ‘‘cetanāpakkhikā vā’’ti vuttaṃ, na ‘‘viratipakkhikā’’ti. Rakkhatīti avināsetvā katheti. Bhindatīti vināsetvā katheti.

เพราะพระดำรัสเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย กายสัญเจตนาที่เป็นกุศลกายกรรมมี ๓ อย่าง" (คาถา ๕๓๙) เจตนาที่วิเศษด้วยการงดเว้นจากปาณาติบาตเป็นต้น ซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อปาณาติบาตเป็นต้นนั่นเอง ย่อมเป็นปาณาติปาตวิรติเป็นต้น ดังนั้นจึงตรัสว่า "เป็นฝ่ายเจตนา" ไม่ใช่ "เป็นฝ่ายวิรติ" คำว่า "รักษา" หมายถึง กล่าวโดยไม่ทำลาย คำว่า "ทำลาย" หมายถึง กล่าวโดยทำลาย

Kammakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาเรื่องกรรมจบแล้ว

Cakkhuviññāṇadvāranti cakkhuviññāṇassa dvāraṃ. Cakkhu ca taṃ viññāṇadvārañcāti vā cakkhuviññāṇadvāraṃ. Cakkhu viññāṇadvāranti vā asamāsaniddeso. Taṃ pana cakkhumeva. Esa nayo sesesupi. ‘‘Cakkhunā saṃvaro sādhū’’tiādikāya (dha. pa. 360) gāthāya pasādakāyacopanakāyasaṃvare ekajjhaṃ katvā kāyena saṃvaro vutto, taṃ idha bhinditvā aṭṭha saṃvarā, tappaṭipakkhabhāvena asaṃvarā aṭṭha kathitā. Sīlasaṃvarādayopi pañceva saṃvarā sabbadvāresu uppajjamānāpi, tappaṭipakkhabhāvena dussīlyādīni asaṃvarāti vuttāni. Tattha dussīlyaṃ pāṇātipātādicetanā. Muṭṭhassaccaṃ satipaṭipakkhā akusalā dhammā. Pamādanti keci. Sītādīsu paṭigho akkhanti. Thinamiddhaṃ kosajjaṃ.

คำว่า "จักขุวิญญาณทวาร" คือ ทวารของจักขุวิญญาณ หรือว่า จักขุนั้นเป็นทวารของวิญญาณด้วย จึงเรียกว่า จักขุวิญญาณทวาร หรือว่า เป็นการแสดงบทที่ไม่ใช่สมาสว่า "จักขุ" และ "วิญญาณทวาร" แต่จักขุวิญญาณทวารนั้นคือจักขุประสาทนั่นเอง นัยนี้พึงทราบในทวารที่เหลือด้วย ในคาถาเป็นต้นว่า "การสำรวมด้วยจักขุเป็นความดี" (ธ.ป. ๓๖๐) ได้ตรัสกายสังวรโดยรวมปสาทกายสังวรและโจปนกายสังวรเข้าด้วยกัน ในอรรถกถานี้ ได้แยกสังวรนั้นออกเป็น ๘ อย่าง และได้กล่าวอสังวร ๘ อย่าง โดยเป็นปฏิปักษ์ต่อสังวรเหล่านั้น แม้สีลสังวรเป็นต้น ก็เป็นสังวร ๕ อย่างเท่านั้น แม้จะเกิดขึ้นในทวารทั้งปวง และได้กล่าวทุศีลเป็นต้นว่าเป็นอสังวร โดยเป็นปฏิปักษ์ต่อสังวรเหล่านั้น ในบรรดาอสังวรเหล่านั้น ทุศีลคือเจตนาปาณาติบาตเป็นต้น ความหลงลืมสติคืออกุศลธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อสติ บางท่านกล่าวว่าคือความประมาท ความขัดเคืองในความหนาวเป็นต้น คือ อักขันติ (ความไม่อดทน) ถีนมิทธะคือความเกียจคร้าน

Vinā vacīdvārena suddhaṃ kāyadvārasaṅkhātanti idaṃ vacīdvārasallakkhitassa musāvādādinopi kāyadvāre pavattisabbhāvā asuddhatā atthīti taṃnivāraṇatthaṃ vuttaṃ. Na hi taṃ kāyakammaṃ hoti. Suddhavacīdvāropalakkhitaṃ pana vacīkammameva hotīti. Ettha asaṃvaroti etena suddhakāyadvārena upalakkhito asaṃvaro dvārantare uppajjamānopi vutto. Dvārantarānupalakkhitaṃ sabbaṃ taṃdvārikākusalañceti veditabbaṃ. Evañca katvā kammapathasaṃsandane ‘‘copanakāyaasaṃvaradvāravasena uppajjamāno asaṃvaro akusalaṃ kāyakammameva hotī’’tiādi ‘‘akusalaṃ kāyakammaṃ copanakāyaasaṃvaradvāravasena vacīasaṃvaravasena ca uppajjatī’’tiādinā saha aviruddhaṃ hoti. Asaṃvaro hi dvārantare [Pg.80] uppajjamānopi sadvāre evāti vuccati, sadvāravasena uppannoti ca, kammaṃ aññadvāre aññadvāravasena cāti evaṃ aviruddhaṃ.

คำว่า "กายทวารที่บริสุทธิ์ปราศจากวจีทวาร" นี้ กล่าวไว้เพื่อป้องกันความไม่บริสุทธิ์ เพราะว่าแม้กรรมมีมุสาวาทเป็นต้นที่กำหนดด้วยวจีทวาร ก็มีการเกิดขึ้นในกายทวาร เพราะกรรมนั้นไม่เป็นกายกรรม แต่เป็นวจีกรรมที่กำหนดด้วยวจีทวารที่บริสุทธิ์เท่านั้น ในที่นี้ คำว่า "อสังวร" นี้ หมายถึงอสังวรที่กำหนดด้วยกายทวารที่บริสุทธิ์ แม้จะเกิดขึ้นในทวารอื่น (คือวจีทวาร) และพึงทราบว่าอกุศลทั้งหมดที่เกิดขึ้นในทวารนั้น ซึ่งไม่ได้กำหนดด้วยทวารอื่น (เช่น วจีทวาร) ก็ถูกกล่าวถึงด้วย และเมื่อเป็นเช่นนี้ ในบทว่าด้วยการเชื่อมโยงกรรมบท คำกล่าวเป็นต้นว่า "อสังวรที่เกิดขึ้นโดยอาศัยโจปนกายอสังวรทวาร ย่อมเป็นอกุศลกายกรรมเท่านั้น" ย่อมไม่ขัดแย้งกับคำกล่าวเป็นต้นว่า "อกุศลกายกรรมย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยโจปนกายอสังวรทวารและวจีอสังวรทวาร" เพราะอสังวรนั้น แม้จะเกิดขึ้นในทวารอื่น ก็เรียกว่าเกิดขึ้นในทวารของตนเอง และเรียกว่าเกิดขึ้นโดยอาศัยทวารของตนเอง ส่วนกรรมนั้น แม้จะเกิดขึ้นในทวารอื่น ก็เรียกว่าเกิดขึ้นโดยอาศัยทวารอื่น ด้วยประการฉะนี้ จึงไม่ขัดแย้งกัน

Atha vā etthāti suddhaṃ asuddhanti etaṃ avicāretvā etasmiṃ copaneti vuttaṃ hoti. Evaṃ sati dvārantaropalakkhitaṃ kammapathabhāvappattatāya vacīmanokammaṃ copanakāyaasaṃvaradvāre uppannaṃ, sesaṃ sabbaṃ taṃdvāruppannākusalaṃ viya ‘‘copanakāyaasaṃvaro’’ti vuccati. Kammapathabhāvappattiyā dvārantaruppannaṃ kāyakammañca tathā na vuccatīti kammapathasaṃsandanavirodho siyā, tadavirodhaṃ tattheva vakkhāma. Sīlasaṃvarādayo pañca nikkhepakaṇḍe āvi bhavissanti. Tattha ñāṇasaṃvare paccayasannissitasīlassa, vīriyasaṃvare ca ājīvapārisuddhiyā antogadhatā daṭṭhabbā.

อีกนัยหนึ่ง คำว่า "ในที่นี้" นี้ หมายถึงกล่าวว่า "ในโจปนกายอสังวรนี้" โดยไม่พิจารณาว่าบริสุทธิ์หรือไม่บริสุทธิ์ เมื่อเป็นเช่นนี้ วจีกรรมและมโนกรรมที่เกิดขึ้นในโจปนกายอสังวรทวาร ซึ่งกำหนดด้วยทวารอื่น (คือวจีทวารและมโนทวาร) และถึงความเป็นกรรมบท ส่วนอกุศลที่เหลือทั้งหมดที่เกิดขึ้นในทวารนั้น ก็จะถูกเรียกว่า "โจปนกายอสังวร" เหมือนกัน และกายกรรมที่เกิดขึ้นในทวารอื่น (คือวจีทวาร) ซึ่งถึงความเป็นกรรมบท ก็จะไม่ถูกเรียกว่า "โจปนกายอสังวร" เช่นนั้น จึงอาจเกิดความขัดแย้งกับการเชื่อมโยงกรรมบทได้ เราจะกล่าวถึงความไม่ขัดแย้งนั้นในบทนั้นเอง สีลสังวรเป็นต้น ๕ อย่าง จะปรากฏในนิกเขปกัณฑ์ ในบรรดาสังวร ๕ อย่างนั้น พึงเห็นว่าปัจจยสันนิสสิตศีลรวมอยู่ในญาณสังวร และอาชีวปาริสุทธิศีลรวมอยู่ในวิริยสังวร

Akusalakammapathakathāvaṇṇanā

การพรรณนาเรื่องอกุศลกรรมบถ

Saraseneva ca patanasabhāvassa pāṇassa antarā eva atīva pātanaṃ atipāto, saṇikaṃ patituṃ adatvāva sīghaṃ pātananti attho. Atikkamma vā satthādīhi abhibhavitvā pātanaṃ atipāto. Payogavatthumahantatādīhi mahāsāvajjatā tehi paccayehi uppajjamānāya cetanāya balavabhāvato. Yathāvuttapaccayavipariyāyepi taṃtaṃpaccayehi uppajjamānāya cetanāya balavābalavavaseneva appasāvajjamahāsāvajjatā veditabbā. Iddhimayo kammavipākajiddhimayo dāṭhākoṭikādīnaṃ viya.

คำว่า "อติปาตะ" คือ การทำให้สัตว์ผู้มีสภาพจะล้มลงเองโดยธรรมชาติ ล้มลงอย่างรวดเร็วก่อนที่อายุขัยจะสิ้นสุดลง หรือหมายถึงการทำให้ล้มลงอย่างรวดเร็วโดยไม่ปล่อยให้ล้มลงช้าๆ หรือว่า "อติปาตะ" คือการทำให้ล้มลงโดยการข่มขี่ด้วยศาสตราเป็นต้น ความเป็นกรรมมีโทษมาก (มหาสาวชชตา) เกิดขึ้นเพราะความยิ่งใหญ่ขององค์ประกอบในการกระทำ (ปโยควัตถุมหันตตา) เป็นต้น และเพราะเจตนาที่เกิดขึ้นด้วยปัจจัยเหล่านั้นมีกำลังมาก แม้ในกรณีที่ปัจจัยที่กล่าวมาแล้วกลับกัน (คือปัจจัยเหล่านั้นไม่ยิ่งใหญ่) ก็พึงทราบความเป็นกรรมมีโทษน้อย (อัปปสาวชชตา) และกรรมมีโทษมาก (มหาสาวชชตา) โดยอาศัยกำลังและความไม่กำลังของเจตนาที่เกิดขึ้นด้วยปัจจัยนั้นๆ คำว่า "อิทธิมัย" คือการใช้ฤทธิ์ที่เกิดจากวิบากกรรม เหมือนอย่างของพระเจ้าทาฐาโกฏิกะเป็นต้น

Gottarakkhitā sagottehi rakkhitā. Dhammarakkhitā sahadhammikehi rakkhitā. Sasāmikā sārakkhā. Yassā gamane raññā daṇḍo ṭhapito, sā saparidaṇḍā. Atthabhañjakoti kammapathappattaṃ vuttaṃ. Kammapathakathā hesāti. Attano santakaṃ adātukāmatāyātiādi musāvādasāmaññato vuttaṃ. Hasādhippāyena visaṃvādanapurekkhārasseva musāvādo. Suññabhāvanti pītivirahitatāya rittataṃ. Atthavipannatāya na hadayaṅgamā. Aggaṇhanteti asaddahante kammapathabhedo na hoti. Yo koci pana samphappalāpo dvīhi sambhārehi sijjhatīti. Attano pariṇāmanaṃ cittenevāti veditabbaṃ. Micchā passatīti vitathaṃ passati.

คำว่า "โคตรารักขิตา" คือหญิงสาวที่ถูกญาติพี่น้องร่วมโคตรคุ้มครอง คำว่า "ธัมมารักขิตา" คือหญิงสาวที่ถูกผู้ประพฤติธรรมร่วมกันคุ้มครอง คำว่า "สสามิกา" คือหญิงสาวที่มีเจ้าของ (สามี) คุ้มครอง หญิงสาวที่พระราชาได้กำหนดโทษไว้ในการไปมาของนาง ผู้นั้นเรียกว่า "สปริทัณฑา" (ผู้มีโทษติดตัว) คำว่า "อรรถภัญชกะ" นี้ กล่าวถึงวิสํวาทนะที่ถึงความเป็นกรรมบถ เพราะนี่เป็นเรื่องของกรรมบถ คำกล่าวเป็นต้นว่า "ด้วยความไม่ต้องการจะให้ของของตน" นี้ กล่าวไว้โดยความเสมอเหมือนกันของมุสาวาท มุสาวาทจะเกิดขึ้นเฉพาะแก่บุคคลที่มีความตั้งใจจะทำให้คลาดเคลื่อนด้วยความประสงค์จะหัวเราะเท่านั้น คำว่า "สุญญภาวะ" คือความว่างเปล่าเพราะปราศจากความรักใคร่ เพราะความวิบัติแห่งอรรถ (ความหมาย) จึงไม่เป็นที่จับใจ คำว่า "อัคคัณหันเต" คือเมื่อไม่เชื่อ กรรมบถย่อมไม่แตก แต่สัมผัปปลาปะใดๆ ย่อมสำเร็จด้วยองค์ประกอบสองอย่าง พึงทราบว่าการน้อมนำมาเป็นของตน ย่อมสำเร็จด้วยใจเท่านั้น คำว่า "มิจฉาปัสสติ" คือเห็นผิด

Koṭṭhāsatoti [Pg.81] phassapañcamakādīsu cittaṅgakoṭṭhāsesu ye koṭṭhāsā honti, tatoti attho. Nanu ca cetanā kammapathesu na vuttāti paṭipāṭiyā sattannaṃ kammapathabhāvo na yuttoti? Na, avacanassa aññahetuttā. Na hi cetanāya akammapathattā kammapatharāsimhi avacanaṃ, kadāci pana kammapatho hoti, na sabbadāti kammapathabhāvassa aniyatattā avacanaṃ. Yadā pana kammapatho hoti, tadā kammapatharāsisaṅgaho na nivāritoti. ‘‘Pañca sikkhāpadā parittārammaṇā evā’’ti etena adinnādānādīnaṃ sattārammaṇabhāvavirodhaṃ ‘‘sattasaṅkhāte saṅkhāre eva ārabbha pavattito’’ti sayameva pariharissati. ‘‘Natthi sattā opapātikā’’ti pavattamānā diṭṭhi tebhūmakadhammavisayāvāti saṅkhārārammaṇatā vuttā. Vipākanissandaphalāni yathākkamaṃ nirayādivipākaduggatatādīni.

คำว่า โกฏฐาสโต นี้ มีความหมายว่า โดยส่วนแห่งองค์ของจิตมีผัสสปัญจมกะเป็นต้นที่มีอยู่. ก็เจตนาท่านไม่ได้กล่าวไว้ในกรรมบถทั้งหลายมิใช่หรือ? เมื่อเป็นเช่นนั้น ความเป็นกรรมบถของธรรม ๗ ประการตามลำดับก็ไม่สมควรไม่ใช่หรือ? (นี่คือคำค้าน) ไม่ใช่ เพราะการไม่กล่าวถึงนั้นมีเหตุอื่น. จริงอยู่ การไม่กล่าวถึงเจตนาในหมวดกรรมบถนั้น ไม่ใช่เพราะเจตนาไม่เป็นกรรมบถ แต่เพราะบางครั้งเจตนาเป็นกรรมบถ ไม่ใช่เป็นกรรมบถเสมอไป การไม่กล่าวถึงจึงเป็นเพราะความเป็นกรรมบถของเจตนานั้นไม่แน่นอน. แต่เมื่อใดเจตนาเป็นกรรมบถ เมื่อนั้นการสงเคราะห์เจตนาเข้าในหมวดกรรมบถก็ไม่ถูกห้าม. ด้วยคำว่า "สิกขาบท ๕ มีปริตตารมณ์เท่านั้น" นี้ ท่านอรรถกถาจารย์เองจักแก้ความขัดแย้งเรื่องความเป็นสัตตารมณ์ของอทินนาทานเป็นต้น โดยกล่าวว่า "เกิดขึ้นโดยปรารภสังขารที่นับว่าเป็นสัตว์นั่นเอง". ทิฏฐิที่เกิดขึ้นว่า "สัตว์โอปปาติกะไม่มี" นั้น มีอารมณ์เป็นธรรมในไตรภูมิเท่านั้น จึงกล่าวว่ามีสังขารเป็นอารมณ์. ผลวิบากและผลนิสสันท์ตามลำดับคือ วิบากในนรกเป็นต้น และความเป็นผู้มีทุคติเป็นต้น.

Akusalakammapathakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายเรื่องอกุศลกรรมบถจบลงแล้ว.

Kusalakammapathakathāvaṇṇanā

การอธิบายเรื่องกุศลกรรมบถ.

Pāṇātipātādīhi pana viratiyoti etaṃ yāhi viratīhi sampayuttā cetanā ‘‘kāyavacīkammānī’’ti vuccanti, tāsañca kammapathabhāvo yuttoti katvā vuttaṃ. Tathā hi vakkhati ‘‘paṭipāṭiyā satta cetanāpi vaṭṭanti viratiyopī’’ti. Allasasamaṃsanti jīvamānakasasamaṃsaṃ. Voropetā hutvā nābhijānāmi. Dussīlyādārammaṇā tadārammaṇā. Jīvitindriyādiārammaṇā kathaṃ dussīlyādīni pajahantīti taṃ dassetuṃ ‘‘yathā panā’’tiādi vuttaṃ. Anabhijjhā…pe… viramantassāti abhijjhaṃ pajahantassāti attho. Na hi manoduccaritā virati atthi anabhijjhādīheva tappahānato.

คำว่า วิรติจากปาณาติบาตเป็นต้นนี้ กล่าวไว้โดยถือว่าเจตนาที่ประกอบด้วยวิรติใดๆ ถูกเรียกว่า "กายกรรมและวจีกรรม" และความเป็นกรรมบถของวิรติเหล่านั้นก็สมควร. ด้วยว่าท่านจักกล่าวว่า "เจตนา ๗ อย่างก็นับเข้า วิรติทั้งหลายก็นับเข้าตามลำดับ". คำว่า อัลลสสมังสะ หมายถึง เนื้อกระต่ายที่ยังมีชีวิตอยู่. คำว่า ข้าพเจ้าไม่จำได้ว่าเคยปลงชีวิตแล้ว. อารมณ์ของทุสสีลยะเป็นต้น เป็นอารมณ์ของกุศลกรรมบถเหล่านั้น. เพื่อแสดงว่ากุศลกรรมบถที่มีชีวิตินทรีย์เป็นต้นเป็นอารมณ์ ละทุสสีลยะเป็นต้นได้อย่างไร จึงกล่าวคำว่า "ยถา ปนา" เป็นต้น. คำว่า อนภิชฌา...เป...วิรมันตัสสะ หมายถึง ผู้ละอภิชฌา. จริงอยู่ วิรติจากมโนทุจริตไม่มี เพราะการละมโนทุจริตนั้นสำเร็จได้ด้วยอนภิชฌาเป็นต้นนั่นเอง.

Kammapathasaṃsandanakathāvaṇṇanā

การอธิบายเรื่องกรรมบถสังสนทนา.

Kammapathappattānaṃ dussīlyādīnaṃ asaṃvarānaṃ tathā duccaritānañca akusalakammapathehi kammapathappattānameva ca susīlyādīnaṃ saṃvarānaṃ tathā sucaritānañca kusalakammapathehi atthato nānattābhāvadassanaṃ. Atha vā tesaṃ phassadvārādīhi avirodhabhāvena dīpanaṃ kammapathasaṃsandananti keci vadanti[Pg.82], tadetaṃ vicāretabbaṃ. Na hi pañcaphassadvārapañcaasaṃvaradvārapañcasaṃvaradvāresu uppannānaṃ asaṃvarānaṃ saṃvarānañca kammapathatā atthi pāṇātipātādīnaṃ parasantakavatthulobhaparasattārammaṇabyāpādaahetukadiṭṭhiādīnañca tesu dvāresu anuppattito. Tividhakaāyaduccaritādīni ca kammapathāti pākaṭā evāti kiṃ tesaṃ kammapathehi nānattābhāvadassanena, na ca duccaritānaṃ sucaritānañca phassadvārādivasena uppatti dīpitā, nāpi asaṃvarānaṃ saṃvarānañca yato tesaṃ phassadvārādīhi avirodhabhāvena dīpanā siyā, kevalaṃ pana phassadvārādivasena uppannānaṃ asaṃvarānaṃ saṃvarānañca kāyakammāditā dīpitā. Yadi ca ettakaṃ kammapathasaṃsandanaṃ, ‘‘akusalaṃ kāyakammaṃ pañcaphassadvāravasena nuppajjatī’’tiādi kammapathasaṃsandanaṃ na siyā. Esāpi chaphassadvārādīhi avirodhadīpanāti ce, vuttameva pakārantarena dassetuṃ ‘‘atha vā’’ti na vattabbaṃ. Samuccayatthe ca atha vā-sadde kammapathappattāneva dussīlyādīni kāyakammādināmehi vadantehi manokammassa chaphassadvāravasena uppatti na vattabbā. Na hi taṃ cakkhudvārādivasena uppajjatīti. Yadi ca kammapathappattā eva asaṃvarādayo gahitā, duccaritehi aññesaṃ asaṃvarānaṃ abhāvā tesañca taṃtaṃkammabhāvassa vuttattā ‘‘copanakāyaasaṃvaradvāravasena uppanno asaṃvaro akusalaṃ kāyakammameva hotī’’tiādi na vattabbaṃ siyā. Vuccamāne hi tasmiṃ saṅkaro siyā, vacīmanokammānipi hi kāyadvāre uppajjanti, tathā sesadvāresupi kammantarānīti.

การแสดงความไม่มีความต่างกันโดยอรรถของอสังวรมีทุสสีลยะเป็นต้นที่ถึงความเป็นกรรมบถ และทุจริตทั้งหลาย กับอกุศลกรรมบถ และของสังวรมีสุสีลยะเป็นต้นที่ถึงความเป็นกรรมบถ และสุจริตทั้งหลาย กับกุศลกรรมบถ. หรืออีกนัยหนึ่ง บางท่านกล่าวว่า การแสดงความไม่ขัดแย้งกันของธรรมเหล่านั้นกับผัสสทวารเป็นต้น เรียกว่า กรรมบถสังสนทนา คำกล่าวนั้นควรพิจารณา. เพราะความเป็นกรรมบถของอสังวรและสังวรที่เกิดขึ้นในผัสสทวาร ๕ อสังวรทวาร ๕ และสังวรทวาร ๕ ไม่มีอยู่ เนื่องจากปาณาติบาตเป็นต้น อภิชฌาคือความโลภในของผู้อื่น พยาบาทที่มีสัตว์อื่นเป็นอารมณ์ และอเหตุกทิฏฐิเป็นต้น ไม่ได้เกิดขึ้นในทวารเหล่านั้น. อนึ่ง กายทุจริต ๓ อย่างเป็นต้น ก็เป็นกรรมบถที่ปรากฏชัดอยู่แล้ว การแสดงความไม่ต่างกันของกายทุจริตเหล่านั้นกับกรรมบถจะมีประโยชน์อะไร? อีกทั้งการเกิดขึ้นของทุจริตและสุจริตโดยผัสสทวารเป็นต้นก็ไม่ได้แสดงไว้ และแม้การเกิดขึ้นของอสังวรและสังวรก็ไม่ได้แสดงไว้ ซึ่งจะทำให้มีการแสดงความไม่ขัดแย้งกันของสิ่งเหล่านั้นกับผัสสทวารเป็นต้นได้. แต่เพียงความเป็นกายกรรมเป็นต้นของอสังวรและสังวรที่เกิดขึ้นโดยผัสสทวารเป็นต้นเท่านั้นที่แสดงไว้. และหากกรรมบถสังสนทนามีเพียงเท่านี้ คำกล่าวที่ว่า "อกุศลกายกรรมไม่เกิดขึ้นโดยผัสสทวาร ๕" เป็นต้น ก็จะไม่ใช่กรรมบถสังสนทนา. หากกล่าวว่า แม้คำนี้ก็เป็นการแสดงความไม่ขัดแย้งกับฉผัสสทวารเป็นต้นแล้ว ก็ไม่ควรกล่าวว่า "หรืออีกนัยหนึ่ง" เพื่อแสดงประเภทที่กล่าวไว้แล้วด้วยประเภทอื่น. อนึ่ง เมื่อคำว่า อถ วา มีความหมายว่า "และ" อรรถกถาจารย์ผู้กล่าวทุสสีลยะเป็นต้นที่ถึงความเป็นกรรมบถด้วยชื่อกายกรรมเป็นต้น ก็ไม่ควรกล่าวถึงการเกิดขึ้นของมโนกรรมโดยฉผัสสทวาร เพราะมโนกรรมนั้นไม่ได้เกิดขึ้นโดยจักขุทวารเป็นต้น. และหากอสังวรเป็นต้นที่ถึงความเป็นกรรมบถเท่านั้นถูกถือเอาไว้ ก็ไม่ควรกล่าวคำว่า "อสังวรที่เกิดขึ้นโดยอสังวรทวารแห่งกายที่ไหว เป็นอกุศลกายกรรมนั่นเอง" เป็นต้น เพราะไม่มีอสังวรอื่นนอกจากทุจริต และเพราะความเป็นกรรมนั้นๆ ของอสังวรเหล่านั้นได้กล่าวไว้แล้ว. เพราะหากกล่าวเช่นนั้น ความปะปนกันก็จะเกิดขึ้น เพราะวจีกรรมและมโนกรรมก็เกิดขึ้นที่กายทวารได้เช่นกัน และกรรมอื่นๆ ก็เกิดขึ้นที่ทวารที่เหลือได้เช่นกัน.

Atha pana dvārantare uppajjamānaṃ kammantarampi taṃdvārikakammameva siyā, ‘‘tividhaṃ kāyaduccaritaṃ akusalaṃ kāyakammamevā’’tiādi, ‘‘akusalaṃ kāyakammaṃ copanakāyaasaṃvaradvāravasena vācāasaṃvaradvāravasena ca uppajjatī’’tiādi ca virujjheyya. Duccaritānañhi aññadvāracaraṇaṃ atthi, na cassa dvārantaruppannaṃ kammantaraṃ hotīti. Tasmā heṭṭhā kammapathappattānaṃ eva kāyakammādibhāvassa vuttattā sesānañca taṃtaṃdvāruppannānaṃ kusalākusalānaṃ dvārasaṃsandane taṃtaṃdvārapakkhikabhāvassa katattā idha kammapathaṃ appattānañca cetanābhāvato akammānañca asaṃvarānaṃ saṃvarānañca bhajāpiyamānānaṃ kammapathānaṃ viya kāyakammāditādīpanaṃ, kammapathappattānaṃ tividhakāyaduccaritādīnaṃ tividhakāyasucaritādīnañca dvārantaracaraṇepi kāyakammādibhāvāvijahanadīpanaṃ, yathāpakāsitānañca kammapathabhāvaṃ pattānaṃ [Pg.83] apattānañca akusalakāyakammādīnañca kusalakāyakammādīnañca phassadvārādīhi uppattipakāsanañca kammapathasaṃsandanaṃ nāma. Kasmā? Akammapathānaṃ kammapathesu kammapathānañca akammapathesu samānanāmatāvasena, kammapathānaṃ kammapathesu sāmaññanāmāvijahanavasena, ubhayesañca uppattivasena dvāresu ettha saṃsanditattā.

อนึ่ง หากกรรมอื่นที่เกิดขึ้นในทวารอื่นพึงเป็นกรรมประจำทวารนั้นเท่านั้นไซร้ คำว่า “กายทุจริต ๓ อย่างเป็นอกุศลกายกรรมเท่านั้น” เป็นต้น และคำว่า “อกุศลกายกรรมเกิดขึ้นโดยอาศัยทวารแห่งกายอสังวรที่เป็นการเคลื่อนไหว และโดยอาศัยทวารแห่งวจีอสังวร” เป็นต้น ก็จะขัดแย้งกัน เพราะว่าการประพฤติทุจริตในทวารอื่นมีอยู่ แต่กรรมอื่นที่เกิดขึ้นในทวารอื่นนั้นหาได้มีแก่ทุจริตนั้นไม่ เพราะฉะนั้น ในบทว่า ทวารสังสันทะที่กล่าวไว้ข้างต้น ได้กล่าวถึงความเป็นกายกรรมเป็นต้นของกรรมที่ถึงกรรมบทแล้วเท่านั้น และได้กล่าวถึงความเป็นส่วนแห่งทวารนั้นๆ ของกุศลและอกุศลที่เกิดขึ้นในทวารนั้นๆ ที่เหลือแล้ว ในบทว่า กรรมปถสังสันทะนี้ การแสดงความเป็นกายกรรมเป็นต้น เหมือนกรรมบททั้งหลายที่ถูกนำมาสงเคราะห์เข้า คือ อสังวรและสังวรที่ยังไม่ถึงกรรมบท และไม่เป็นกรรม (ในฐานะกรรมบท) เพราะเป็นเพียงสภาวะแห่งเจตนา และการแสดงการไม่ละทิ้งความเป็นกายกรรมเป็นต้น แม้เมื่อกายทุจริต ๓ อย่างเป็นต้น และกายสุจริต ๓ อย่างเป็นต้น ที่ถึงกรรมบทแล้วเกิดขึ้นในทวารอื่น และการแสดงการเกิดขึ้นของอกุศลกายกรรมเป็นต้น และกุศลกายกรรมเป็นต้น ที่ถึงกรรมบทและยังไม่ถึงกรรมบทตามที่ได้แสดงไว้แล้ว โดยอาศัยผัสสทวารเป็นต้น ชื่อว่า กรรมปถสังสันทะ เพราะเหตุใด? เพราะในที่นี้มีการประมวลกัน (สังสันทะ) โดยความเป็นชื่อเดียวกันของอกรรมบทในกรรมบท และของกรรมบทในอกรรมบท โดยความเป็นชื่อสามัญที่ไม่ละทิ้งของกรรมบทในกรรมบท และโดยการเกิดขึ้นของทั้งสองในทวารทั้งหลาย

Tattha tividhakammadvāravasena uppannānaṃ kammānaṃ ñātakammabhāvatāya taṃtaṃkammabhāvassa avacanīyattā kammadvāresu tesaṃ uppattiyā ca vuttattā pañcaviññāṇadvāravasena asaṃvarādīnaṃ uppattipariyāyavacanābhāvato ca kammadvāraviññāṇadvārāni virajjhitvā ‘‘pañcaphassadvāravasena hi uppanno’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati sukhaṃ vā’’tiādinā ‘‘cakkhusamphassapaccayā vedanākkhandho atthi kusalo’’tiādinā ca pañcaphassadvāravasena asaṃvarādīnaṃ uppattipariyāyo vutto, na ca ‘‘yamidaṃ cakkhuviññāṇapaccayā’’tiādivacanaṃ atthīti. Vuttampi cetaṃ ‘‘cakkhuviññāṇasahajāto hi phasso cakkhusamphasso’’tiādi (dha. sa. 1 kammakathā; mahāni. aṭṭha. 86). Tena hi asaṃvarānaṃ saṃvarānañca cakkhusamphassādīhi asahajātattā manosamphassasahajātānañca cakkhusamphassadvārādivasena uppatti dīpitāti. ‘‘So hi kāyadvāre copanaṃ patto akusalaṃ kāyakammaṃ hotī’’tiādinā ‘‘copanakāyaasaṃvaradvāravasena uppanno akusalaṃ kāyakammameva hotī’’tiādinā ca vacīkammādīnañca kammapathappattānaṃ asaṃvarabhūtānaṃ kāyakammādibhāve āpanne ‘‘catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ akusalaṃ vacīkammameva hotī’’tiādinā apavādena nivatti daṭṭhabbā. Evañca katvā pubbe dassitesu asaṃvaravinicchayesu dutiyavinicchayesu ca na koci virodho. Na hi vacīkammādibhūto copanakāyaasaṃvaro kāyakammādi hotīti.

ในกรรมปถสังสันทะนั้น เพราะความเป็นกรรมที่รู้กันอยู่แล้วของกรรมที่เกิดขึ้นโดยอาศัยกรรมทวาร ๓ อย่าง จึงไม่จำเป็นต้องกล่าวถึงความเป็นกรรมนั้นๆ และเพราะได้กล่าวถึงการเกิดขึ้นของกรรมเหล่านั้นในกรรมทวารแล้ว และเพราะไม่มีคำกล่าวถึงลำดับแห่งการเกิดขึ้นของอสังวรเป็นต้น โดยอาศัยวิญญาณทวาร ๕ อย่าง จึงเว้นกรรมทวารและวิญญาณทวารแล้วกล่าวว่า “เกิดขึ้นโดยอาศัยผัสสทวาร ๕ อย่าง” เป็นต้น ด้วยคำว่า “สุขใดเกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย” เป็นต้น และด้วยคำว่า “เวทนาขันธ์ที่เป็นกุศลมีอยู่เพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย” เป็นต้น ได้กล่าวถึงลำดับแห่งการเกิดขึ้นของอสังวรเป็นต้น โดยอาศัยผัสสทวาร ๕ อย่างแล้ว และไม่มีคำว่า “สิ่งใดเกิดขึ้นเพราะจักขุวิญญาณเป็นปัจจัย” เป็นต้น แม้คำนี้ก็กล่าวไว้แล้วว่า “ผัสสะที่เกิดพร้อมกับจักขุวิญญาณ ชื่อว่า จักขุสัมผัส” เป็นต้น เพราะเหตุนั้น การเกิดขึ้นของอสังวรและสังวรที่ไม่ได้เกิดพร้อมกับจักขุสัมผัสเป็นต้น และของอสังวรและสังวรที่เกิดพร้อมกับมโนสัมผัสเท่านั้น โดยอาศัยจักขุสัมผัสทวารเป็นต้น จึงเป็นอันแสดงไว้แล้ว ด้วยคำว่า “อสังวรนั้นเมื่อถึงการเคลื่อนไหวในกายทวาร ย่อมเป็นอกุศลกายกรรม” เป็นต้น และด้วยคำว่า “อกุศลกายกรรมเกิดขึ้นโดยอาศัยทวารแห่งกายอสังวรที่เป็นการเคลื่อนไหวเท่านั้น” เป็นต้น เมื่อวจีกรรมเป็นต้นที่ถึงกรรมบทและเป็นอสังวรนั้นถึงความเป็นกายกรรมเป็นต้นแล้ว การระงับ (ชื่อว่ากายกรรมเป็นต้น) พึงทราบได้ด้วยคำยกเว้นว่า “วจีทุจริต ๔ อย่างเป็นอกุศลวจีกรรมเท่านั้น” เป็นต้น เมื่อทำดังนี้แล้ว จึงไม่มีความขัดแย้งใดๆ ในอสังวรวินิจฉัยที่แสดงไว้ก่อนหน้านี้ และในวินิจฉัยที่สอง เพราะกายอสังวรที่เป็นการเคลื่อนไหวซึ่งเป็นวจีกรรมเป็นต้นนั้น ไม่เป็นกายกรรมเป็นต้น

Akusalaṃ manokammaṃ pana chaphassadvāravasena uppajjati, taṃ kāyavacīdvāresu copanaṃ pattaṃ akusalaṃ kāyavacīkammaṃ hotīti ettha kiṃ taṃ akusalaṃ manokammaṃ nāma, heṭṭhā dassitanayena ca kāyavacīdvāresu uppannaṃ tividhaṃ manoduccaritaṃ copanaṃ appattaṃ sabbākusalañca. Yadi evaṃ tassa kāyavacīkammabhāvo natthīti ‘‘copanappattaṃ kāyavacīkammaṃ hotī’’ti na yujjatīti[Pg.84]? No na yujjati copanappattaṃ kāye vācāya ca akusalaṃ kammaṃ hotīti atthasiddhito. Kammaṃ pana hontaṃ kiṃ kammaṃ hotīti? Manokammameva hotīti. Idaṃ vuttaṃ hoti – copanappattaṃ akusalaṃ kāyadvāre vacīdvāre ca manokammaṃ hotīti. Atha vā taṃ-saddassa manokammena sambandhaṃ akatvā chaphassadvāravasena yaṃ uppajjati, tanti yathāvuttauppādamattaparicchinnena sambandho kātabbo. Kiṃ pana tanti? Kammakathāya pavattamānattā kammanti viññāyati, tañca manosamphassadvāre uppajjamānampi tividhaṃ kammaṃ hotīti. Yathā taṃ hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘kāyavacīdvāresu copanaṃ patta’’ntiādimāha. Tattha niyamassa akatattā copanappatti upalakkhaṇabhāvena kāyavacīkammanāmasādhikāva, na pana sabbampi copanappattaṃ kāyavacīkammameva, nāpi kusalapakkhe copanaṃ appattaṃ kāyavacīkammaṃ na hotīti ayamattho siddhova hotīti.

ส่วนอกุศลมโนกรรมย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยผัสสทวาร ๖ อย่าง ในที่นี้ คำว่า “อกุศลมโนกรรมนั้น เมื่อถึงการเคลื่อนไหวในกายทวารและวจีทวาร ย่อมเป็นอกุศลกายกรรมและวจีกรรม” นั้น อกุศลมโนกรรมนั้นคืออะไร? คือมโนทุจริต ๓ อย่างที่เกิดขึ้นในกายทวารและวจีทวารตามนัยที่แสดงไว้ข้างต้น และอกุศลทั้งหมดที่ยังไม่ถึงการเคลื่อนไหว หากเป็นเช่นนั้น ความเป็นกายกรรมและวจีกรรมของมโนกรรมนั้นย่อมไม่มี ดังนั้นคำว่า “กรรมที่ถึงการเคลื่อนไหวเป็นกายกรรมและวจีกรรม” จึงไม่สมควรหรือ? หามิได้ มิใช่ไม่สมควร แต่สมควร เพราะความหมายนี้สำเร็จแล้วว่า กรรมที่เป็นอกุศลที่ถึงการเคลื่อนไหว ย่อมมีอยู่ในกายและวาจา แต่เมื่อเป็นกรรมแล้ว เป็นกรรมอะไร? เป็นมโนกรรมเท่านั้น นี่คือสิ่งที่กล่าวไว้ คือ อกุศลที่ถึงการเคลื่อนไหวในกายทวารและวจีทวาร ย่อมเป็นมโนกรรม อีกนัยหนึ่ง ไม่ต้องเชื่อมโยงคำว่า “ตัง” เข้ากับคำว่า “มโนกรรม” แต่พึงเชื่อมโยงกับธรรมที่เกิดขึ้นโดยอาศัยผัสสทวาร ๖ อย่าง ซึ่งถูกกำหนดด้วยเพียงการเกิดขึ้นตามที่กล่าวไว้เท่านั้น อนึ่ง ธรรมนั้นคืออะไร? เพราะกำลังดำเนินอยู่ในกรรมกถา จึงทราบว่าเป็นกรรม และกรรมนั้นแม้เกิดขึ้นในมโนสัมผัสทวาร ก็เป็นกรรม ๓ อย่าง เพื่อแสดงว่ากรรมนั้นเป็นอย่างไร จึงกล่าวคำว่า “ถึงการเคลื่อนไหวในกายทวารและวจีทวาร” เป็นต้น ในที่นั้น เพราะไม่ได้ทำการกำหนด (ด้วยเอวศัพท์) การถึงการเคลื่อนไหวจึงเป็นเพียงเครื่องหมายที่ทำให้ชื่อกายกรรมและวจีกรรมสำเร็จเท่านั้น แต่กรรมทั้งหมดที่ถึงการเคลื่อนไหวก็หาใช่เป็นกายกรรมและวจีกรรมเท่านั้นไม่ และในฝ่ายกุศล กรรมที่ยังไม่ถึงการเคลื่อนไหวก็ไม่ใช่ว่าจะไม่เป็นกายกรรมและวจีกรรม ความหมายนี้จึงเป็นอันสำเร็จแล้ว

Atha vā tanti taṃ chaphassadvāravasena uppajjamānaṃ manokammanti sabbaṃ manasāpi nipphajjamānaṃ kammaṃ manokammanti codakādhippāyena gahetvā vadati, na pubbe dassitamanokammanti. Yo hi parassa adhippāyo ‘‘manasā nipphattito sabbena manokammeneva bhavitabbaṃ, na kāyavacīkammenā’’ti, taṃ nivattetvā kammattayaniyamaṃ dassetuṃ idamāraddhaṃ ‘‘taṃ kāyavacīdvāresu copanaṃ patta’’ntiādi. Ettha ca saṅkarābhāvo purimanayeneva veditabbo. Atha vā kammanti avisesena kammasaddamattena sambandhaṃ katvā yathāvutto kammappabhedo yathā hoti, taṃ pakāraṃ dasseti. Asaṅkaro ca vuttanayova. Yaṃ pana vadanti ‘‘kāyavacīkammasahajātā abhijjhādayo yadā cetanāpakkhikā honti, tadā tāni manokammāni kāyavacīkammāni hontī’’ti, tañca na, cetanāpakkhikānaṃ manokammattābhāvā. Abbohārikatte ca manokammatā suṭṭhutaraṃ natthi. Vuttampi cetaṃ ‘‘abbohārikā vā’’ti. Tasmā manokammassa kāyavacīkammatā na vattabbā. Abhijjhādikiriyākārikāya eva cetanāya sampayuttā abhijjhādayo manokammaṃ, na pāṇātipātādikāyavacīkiriyākārikāyāti bhiyyopi tesaṃ manokammatāti na tesaṃ manokammānaṃ sataṃ kāyavacīkammatā vattabbāti. Evaṃ kammānaṃ dvāresu dvārānañca kammesu aniyatattā dvāranibandhanaṃ na kataṃ. Idāni akatepi ca dvāranibandhane yesaṃ dvārānaṃ vasena idaṃ cittaṃ uppajjati, tesaṃ taṃtaṃdvārakammapathānañca vasena uppattiyā yathābhaṭṭhapāḷiyā vuttāya [Pg.85] ca dīpanatthaṃ ‘‘tattha kāmāvacara’’ntiādimāha. Cittaṃ tividhakammadvāravasena uppajjatīti idaṃ manokammadvārabhūtassa tena sabhāvena uppattiṃ gahetvā vuttaṃ. Yathā vā cittaṃ cittādhipateyyanti sampayuttavasena vuccati, evamidhāpīti veditabbaṃ. Copanadvayarahitassa manopabandhassa manokammadvārabhāve pana vattabbameva natthi.

อีกอย่างหนึ่ง (สังคหกาโร) กล่าวโดยถือเอาความประสงค์ของผู้ทักท้วงว่า คำว่า 'ตันติ' (ในที่นี้หมายถึง) มโนกรรมที่เกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งทวารคือผัสสะทั้ง ๖ ทั้งหมดนั้น แม้กรรมที่สำเร็จด้วยใจก็เรียกว่ามโนกรรม ไม่ได้กล่าวถึงมโนกรรมที่แสดงไว้ในนัยก่อน เพราะว่า ความประสงค์ของผู้อื่นที่ว่า 'กรรมทั้งหมดที่สำเร็จด้วยใจ ควรเป็นมโนกรรมเท่านั้น ไม่ใช่กายกรรมวจีกรรม' นั้น เพื่อจะระงับความประสงค์นั้นและแสดงการกำหนดกรรม ๓ อย่าง จึงได้เริ่มคำว่า 'กรรมนั้นถึงซึ่งความไหว (โจรปนะ) ในกายทวารและวจีทวาร' เป็นต้น ในนัยนี้ ความไม่มีการปะปนกันของกรรมพึงทราบโดยนัยก่อนหน้านี้ อีกอย่างหนึ่ง การทำความเกี่ยวข้องกับคำว่า 'กรรม' โดยไม่จำเพาะเจาะจง เพียงแค่คำว่า 'กรรม' นั้น ย่อมแสดงประเภทของกรรมที่กล่าวมาแล้วว่าเกิดขึ้นอย่างไร ความไม่มีการปะปนกันก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้ว แต่คำที่กล่าวว่า 'เมื่ออภิชฌาเป็นต้นที่เกิดพร้อมกับกายกรรมและวจีกรรมเป็นฝ่ายเจตนา อภิชฌาเป็นต้นเหล่านั้นย่อมเป็นมโนกรรมและกายกรรมวจีกรรม' นั้นไม่ถูกต้อง เพราะอภิชฌาเป็นต้นที่เป็นฝ่ายเจตนาไม่มีความเป็นมโนกรรม และเมื่อเป็นอัพโพหาริก (ไม่ปรากฏชัด) ความเป็นมโนกรรมก็ยิ่งไม่มี คำว่า 'เป็นอัพโพหาริก' นี้ก็ถูกกล่าวไว้แล้ว เพราะฉะนั้น ไม่ควรกล่าวว่ามโนกรรมเป็นกายกรรมวจีกรรม อภิชฌาเป็นต้นที่ประกอบด้วยเจตนาซึ่งเป็นผู้กระทำกิริยาคืออภิชฌาเป็นต้นเท่านั้น เป็นมโนกรรม ไม่ใช่เจตนาที่ประกอบด้วยการกระทำกิริยาทางกายและวาจา เช่น ปาณาติบาตเป็นต้น เพราะฉะนั้น ความเป็นมโนกรรมของอภิชฌาเป็นต้นเหล่านั้นจึงมีมากยิ่งขึ้น ไม่ควรกล่าวว่าอภิชฌาเป็นต้นเหล่านั้นซึ่งเป็นมโนกรรม เป็นกายกรรมวจีกรรม ด้วยประการฉะนี้ เพราะกรรมไม่แน่นอนในทวารทั้งหลาย และทวารทั้งหลายก็ไม่แน่นอนในกรรมทั้งหลาย จึงไม่ได้มีการผูกมัดทวารไว้เป็นประจำ บัดนี้ แม้จะไม่ได้มีการผูกมัดทวารไว้เป็นประจำ แต่เพื่อแสดงการเกิดขึ้นของจิตนี้โดยอาศัยทวารเหล่านั้น และการเกิดขึ้นของกรรมบถในทวารนั้นๆ โดยอาศัยทวารเหล่านั้น ตามที่กล่าวไว้ในพระบาลีที่ยกมาเพื่อแสดง สังคหกาโรจึงกล่าวคำว่า 'ในกามวจรนั้น' เป็นต้น คำว่า 'จิตเกิดขึ้นโดยอาศัยกรรมทวาร ๓ อย่าง' นี้ กล่าวไว้โดยถือเอาการเกิดขึ้นของจิตซึ่งเป็นมโนกรรมทวารโดยสภาพนั้นๆ อีกอย่างหนึ่ง เหมือนกับที่คำว่า 'จิต' ในบทว่า 'จิตตาธิปเตยยะ' (จิตเป็นอธิบดี) กล่าวโดยนัยแห่งสัมปยุตธรรม ฉันใด ในบทนี้ก็พึงทราบฉันนั้น แต่ในความเป็นมโนกรรมทวารของมโนปพันธะ (กระแสแห่งใจ) ที่ปราศจากความไหว (โจรปนะ) ๒ อย่างนั้น ไม่ต้องกล่าวถึงเลย

Kammapathasaṃsandanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาความสอดคล้องแห่งกรรมบถจบแล้ว

Dvārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาเรื่องทวารจบแล้ว

Ayaṃ yojanāti ‘‘rūpārammaṇaṃ vā…pe… dhammārammaṇaṃ vā’’ti etena saha ‘‘yaṃ yaṃ vā panā’’ti etassa ayaṃ sambandhoti attho. Ko panāyaṃ sambandhoti? Yena vacanāni aññamaññaṃ sambajjhanti, taṃ pubbāparavacane payojanaṃ sambandho. Idha ca sabbārammaṇatādidassanaṃ ‘‘rūpārammaṇaṃ vā…pe… dhammārammaṇaṃ vā’’ti etassa anantaraṃ ‘‘yaṃ yaṃ vā panā’’ti etassa vacane payojanaṃ yojanā daṭṭhabbaṃ. Tattha ‘‘rūpārammaṇaṃ vā…pe… dhammārammaṇaṃ vā ārabbhā’’ti ettakena āpannaṃ dosaṃ dassetvā tannivattanavasena ‘‘yaṃ yaṃ vā panā’’ti etassa payojanaṃ dassetuṃ ‘‘heṭṭhā’’tiādimāha. Dutiye atthavikappe ‘‘yaṃ yaṃ vāpanā’’ti etena appadhānampi rūpādiṃ ākaḍḍhati. Na hi padhānassa cittassa attanoyeva ārammaṇabhāvo atthīti. Heṭṭhā vuttanayenāti sabbārammaṇatādinayena. ‘‘Heṭṭhā gahitameva gahitanti vatvā tassa vacane payojanaṃ dassetuṃ ‘rūpaṃ vā…pe… idaṃ vā idaṃ vā ārabbhā’ti kathetuṃ idaṃ vutta’’nti vuttaṃ. Tattha idaṃ vā idaṃ vāti etaṃ sabbārammaṇatādiṃ sandhāya kathitanti veditabbaṃ.

คำว่า 'อายัง โยชนา' (การประกอบนี้) หมายความว่า การเชื่อมโยงนี้เป็นความสัมพันธ์ระหว่างบทว่า 'รูปารัมมณัง วา... ธัมมารัมมณัง วา' กับบทว่า 'ยัง ยัง วา ปนา' ความสัมพันธ์นี้คืออะไร? คำตอบคือ ประโยชน์ที่ทำให้คำว่า 'รูปารัมมณัง วา' เป็นต้น และคำว่า 'ยัง ยัง วา ปนา' เชื่อมโยงกัน เป็นความสัมพันธ์ระหว่างคำหน้าและคำหลัง และในอรรถกถานี้ การแสดงความเป็นสัพพารัมมณะเป็นต้น เป็นประโยชน์ในการกล่าวบทว่า 'ยัง ยัง วา ปนา' หลังจากบทว่า 'รูปารัมมณัง วา... ธัมมารัมมณัง วา' พึงทราบว่านี่คือโยชนา ในอรรถกถานั้น (สังคหกาโร) ได้แสดงโทษที่เกิดขึ้นจากบทเพียงเท่านี้ว่า 'รูปารัมมณัง วา... อารัพภา' (โดยไม่มี 'ยัง ยัง วา ปนา') แล้วเพื่อแสดงประโยชน์ของบทว่า 'ยัง ยัง วา ปนา' โดยการระงับโทษนั้น จึงกล่าวคำว่า 'เบื้องล่าง' เป็นต้น ในอรรถวิกัปที่สอง บทว่า 'ยัง ยัง วา ปนา' ย่อมดึงเอารูปารมณ์เป็นต้นที่ไม่ใช่ประธานมาด้วย เพราะจิตซึ่งเป็นประธานนั้นไม่มีความเป็นอารมณ์ของตนเอง โดยนัยที่กล่าวไว้ข้างล่าง คือโดยนัยแห่งสัพพารัมมณะเป็นต้น ในมหาอรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า 'เมื่อกล่าวว่าสิ่งที่ถูกถือเอาไว้ข้างล่างนั้นถูกถือเอาไว้แล้ว เพื่อแสดงประโยชน์ในการกล่าวบทว่า 'ยัง ยัง วา ปนา' จึงกล่าวคำว่า 'รูปัง วา... อิทัง วา อิทัง วา อารัพภา' นี้' ในมหาอรรถกถานั้น พึงทราบว่าคำว่า 'อิทัง วา อิทัง วา' นี้กล่าวโดยอ้างถึงสัพพารัมมณะเป็นต้น

Dhammuddesavārakathā

เรื่องการแสดงธรรมโดยย่อ

Phassapañcamakarāsivaṇṇanā

การพรรณนาหมวดธรรมที่มีผัสสะเป็นที่ ๕

Ācariyānanti revatācariyassa. Na panetaṃ sārato daṭṭhabbaṃ. Na hi phassādīnaṃ kāmāvacarādibhāvadassanatthaṃ idamāraddhaṃ, kintu tasmiṃ samaye phassādisabhāvadassanatthanti.

คำว่า 'อาจริยานัง' (ของอาจารย์ทั้งหลาย) หมายถึงของพระอาจารย์เรวตะ แต่คำนี้ไม่ควรถือเอาโดยความเป็นสาระ เพราะคำนี้ไม่ได้เริ่มขึ้นเพื่อแสดงความเป็นกามวจรเป็นต้นของผัสสะเป็นต้น แต่เริ่มขึ้นเพื่อแสดงสภาวะของผัสสะเป็นต้นในขณะนั้น

Cittassa paṭhamābhinipātattāti sabbe cetasikā cittāyattā cittakiriyābhāvena vuccantīti phasso ‘‘cittassa paṭhamābhinipāto’’ti vutto. Kāmaṃ [Pg.86] uppannaphasso puggalo cittacetasikarāsi vā ārammaṇena phuṭṭho phassasahajātāya vedanāya taṃsamakālameva vedeti, phasso pana obhāsassa padīpo viya vedanādīnaṃ paccayaviseso hotīti purimakālo viya vutto. Gopānasīnaṃ upari tiriyaṃ ṭhapitakaṭṭhaṃ pakkhapāso. Kaṭṭhadvayādi viya ekadesena ekapassena anallīyamānopi rūpena saha phassassa sāmaññaṃ anallīyamānaṃ saṅghaṭṭanameva, na visayabhāvo, saṅghaṭṭanañca phassassa cittārammaṇānaṃ sannipatanabhāvo eva. Vatthārammaṇasannipātena sampajjatīti saṅghaṭṭanasampattiko phasso. Pāṇidvayassa sannipāto viya cittārammaṇasannipāto phasso cittassa ārammaṇe sannipatitappavattiyā paccayo hotīti kiccaṭṭheneva rasena saṅghaṭṭanaraso. Tathā paccayabhāvo hi tassa phassassa saṅghaṭṭanakiccanti. Yathā hi pāṇiyā pāṇimhi saṅghaṭṭanaṃ tabbisesabhūtā rūpadhammā, evaṃ cittassa ārammaṇe saṅghaṭṭanaṃ tabbisesabhūto eko cetasikadhammo daṭṭhabbo. Citteyevāti etena cetasikasabhāvataṃ vatthārammaṇehi asaṃsaṭṭhaṃ saṅghaṭṭanaṃ vedanāya dasseti, na pana vatthunissayataṃ paṭikkhipati. Tassa phassassa kāraṇabhūto tadanurūpo samannāhāro tajjāsamannāhāro. Indriyassa tadabhimukhabhāvo āvajjanāya ca ārammaṇakaraṇaṃ visayassa parikkhatatā abhisaṅkhatatā viññāṇassa visayabhāvakaraṇanti attho.

คำว่า Cittassa paṭhamābhinipātattā มีอธิบายว่า เจตสิกทั้งปวงถูกเรียกว่าเป็นไปตามจิต เพราะมีสภาพเป็นกิริยาของจิต ฉะนั้น ผัสสะจึงถูกเรียกว่า 'การตกไปครั้งแรกของจิต' (ในอารมณ์) แม้บุคคลผู้มีผัสสะเกิดขึ้นแล้ว หรือกองแห่งจิตและเจตสิกที่ถูกอารมณ์กระทบแล้ว ย่อมเสวยอารมณ์ด้วยเวทนาที่เกิดพร้อมกับผัสสะในเวลาเดียวกันนั้นเอง แต่ผัสสะเป็นปัจจัยพิเศษของเวทนาเป็นต้น เหมือนประทีปเป็นปัจจัยพิเศษของแสงสว่าง ฉะนั้น จึงถูกเรียกว่าเหมือนกาลก่อน (คือเกิดก่อน) ไม้ที่วางขวางอยู่บนขื่อเรียกว่าปักขปาสะ (ไม้กลอน) แม้จะไม่ติดกันโดยส่วนเดียวหรือข้างเดียวเหมือนไม้สองท่อนเป็นต้น แต่ความเสมอกันของผัสสะกับรูป (อารมณ์) ก็คือการกระทบกันโดยไม่ติดกันนั่นเอง ไม่ใช่ความเป็นอารมณ์ และการกระทบกันของผัสสะนั้น ก็คือสภาพที่จิตและอารมณ์มาประชุมกันนั่นเอง ผัสสะย่อมสำเร็จด้วยการประชุมกันของวัตถุและอารมณ์ ฉะนั้น ผัสสะจึงมีรสคือการกระทบกันที่สำเร็จ ผัสสะคือการประชุมกันของจิตและอารมณ์ เหมือนการประชุมกันของมือสองข้าง เป็นปัจจัยแก่ความเป็นไปแห่งการประชุมกันในอารมณ์ของจิต ฉะนั้น จึงมีรสคือการกระทบกันโดยอรรถแห่งกิจ ความเป็นปัจจัยอย่างนั้นเป็นกิจคือการกระทบกันของผัสสะนั้น เหมือนการกระทบกันของมือกับมือ เป็นรูปธรรมที่เป็นเหตุพิเศษของการกระทบกันนั้น ฉันใด พึงเห็นว่าการกระทบกันของจิตในอารมณ์ ก็เป็นเจตสิกธรรมอย่างหนึ่งที่เป็นเหตุพิเศษของการกระทบกันนั้น ฉันนั้น ด้วยบทว่า Citteyeva นี้ ย่อมแสดงความเป็นสภาพแห่งเจตสิกคือการกระทบของเวทนาที่ไม่ปะปนกับวัตถุและอารมณ์ แต่ก็มิได้ปฏิเสธความเป็นที่อาศัยของวัตถุ การมนสิการที่เหมาะสมซึ่งเป็นเหตุของผัสสะนั้น เรียกว่า ตัชชาสมันนาหาระ ความหมายคือ ความที่อินทรีย์มุ่งตรงต่ออารมณ์นั้น และการทำอารมณ์ให้เป็นอารมณ์ของอาวัชชนะ เป็นความที่อารมณ์ถูกจัดแจงปรุงแต่งให้เป็นอารมณ์ของวิญญาณ

Sukhavedanāyameva labbhati assādabhāvatoti adhippāyo. Vissavitāyāti arahatāya. Anekatthattā hi dhātūnaṃ arahattho vipubbo susaddo. Vissavaṃ vā sajanaṃ vasitā kāmakāritā vissavitā. Ārammaṇarasekadesameva anubhavantīti idaṃ phusanādikiccaṃ ekadesānubhavanamiva hotīti katvā vuttaṃ. Vedayitasabhāvo eva hi anubhavananti. Phusanādibhāvena vā ārammaṇaggahaṇaṃ ekadesānubhavanaṃ, vedayitabhāvena gahaṇaṃ yathākāmaṃ sabbānubhavanaṃ. Evaṃ sabhāvāneva tāni gahaṇānīti na vedanāya viya phassādīnampi yathāsakakiccakaraṇena sāmibhāvānubhavanaṃ codetabbaṃ. Ayaṃ idhāti etena pañcasu vedanāsu imasmiṃ citte adhippetaṃ somanassavedanaṃ vadati, tasmā asomanassavedanaṃ apanetvā gahitāya somanassavedanāya samānā iṭṭhākārasambhogarasatā vuttāti veditabbā.

ความหมายคือ ย่อมได้ในสุขเวทนาเท่านั้น เพราะมีสภาพเป็นที่น่าพอใจ (อัสสาทะ) ด้วยบทว่า Vissavitāyāti หมายถึง ด้วยความเป็นผู้ควร เพราะธาตุทั้งหลายมีอรรถมาก สุสัททะที่มี วิ-อักษรอยู่หน้า (วิสสวะ) จึงมีอรรถว่าควร (อรหะ) อีกนัยหนึ่ง วิสสวะ คือความสามารถ ความเป็นผู้มีวสี หรือความเป็นผู้ทำได้ตามปรารถนา เรียกว่า วิสสวิตา ที่กล่าวว่า 'เสวยอารมณ์เพียงบางส่วน' นี้ ถูกกล่าวโดยหมายถึงกิจมีผุสสนะเป็นต้นนี้ เป็นเสมือนการเสวยเพียงบางส่วน เพราะสภาพแห่งเวทนานั่นแหละคือการเสวย (จริงๆ) อีกนัยหนึ่ง การรับอารมณ์ด้วยสภาพมีผุสสนะเป็นต้น เป็นการเสวยเพียงบางส่วน การรับอารมณ์ด้วยสภาพแห่งเวทนา เป็นการเสวยทั้งหมดตามปรารถนา การรับอารมณ์เหล่านั้นมีสภาพอย่างนี้เท่านั้น ฉะนั้น ไม่ควรคัดค้านว่าผัสสะเป็นต้นก็มีการเสวยโดยความเป็นเจ้าของด้วยการทำกิจของตนๆ เหมือนเวทนา ด้วยบทว่า Ayaṃ idha นี้ ย่อมกล่าวถึงโสมนัสสเวทนาที่ประสงค์ในจิตนี้ ในบรรดาเวทนา ๕ ฉะนั้น พึงทราบว่า ท่านกล่าวถึงความเป็นรสคือการเสวยอารมณ์ที่น่าปรารถนาที่เสมอกันของโสมนัสสเวทนาทั้งหมดที่รับไว้โดยคัดเอาอโสมนัสสเวทนาออกไป

Nimittena [Pg.87] punasañjānanakiccā paccābhiññāṇarasā. Punasañjānanassa paccayo punasañjānanapaccayo, tadeva nimittaṃ puna…pe… nimittaṃ, tassa karaṇaṃ puna…pe… karaṇaṃ. Punasañjānanapaccayabhūtaṃ vā nimittakaraṇaṃ puna…pe… karaṇaṃ, tadassā kiccanti attho. Punasañjānanapaccayanimittakaraṇaṃ nimittakārikāya nimittena sañjānantiyā ca sabbāya saññāya samānaṃ veditabbaṃ. Ñāṇameva anuvattati, tasmā abhinivesakārikā viparītaggāhikā ca na hotīti adhippāyo. Etenupāyena samādhisampayuttāya aciraṭṭhānatā ca na hotīti daṭṭhabbā.

สัญญาที่มีกิจคือการจำได้อีกครั้งด้วยนิมิต มีรสคือการจำได้หมายรู้ (ปจจาภิญญาณ) ปัจจัยของการจำได้อีกครั้ง ชื่อว่า ปุนสัญชานนปัจจัย นิมิตนั้นเองคือ...นิมิต การกระทำนิมิตนั้นคือ...การกระทำ อีกนัยหนึ่ง การกระทำนิมิตอันเป็นปัจจัยของการจำได้อีกครั้งคือ...การกระทำ นั่นเป็นกิจของสัญญานั้น นี้คืออรรถ การกระทำนิมิตอันเป็นปัจจัยของการจำได้อีกครั้ง พึงทราบว่าเสมอกันกับสัญญาทั้งปวงที่ทำนิมิตและจำได้ด้วยนิมิต ญาณเท่านั้นย่อมเป็นไปตาม ฉะนั้น จึงไม่เป็นสภาพที่กระทำความยึดมั่น (ผิดๆ) และไม่เป็นสภาพที่ยึดถือผิด นี้คืออธิบาย ด้วยอุบายนี้ พึงทราบว่าความที่สัญญาที่ประกอบด้วยสมาธิจะไม่ตั้งอยู่นานนั้นย่อมไม่มี (คือย่อมตั้งอยู่นาน)

Abhisandahatīti pabandhati pavatteti. Cetanābhāvo byāpārabhāvo. Diguṇussāhāti na diguṇaṃ vīriyayogaṃ sandhāya vuttaṃ, attano eva pana byāpārakiccassa mahantabhāvaṃ dīpeti. Ussāhanabhāvenāti ādarabhāvena. Sā hi sayaṃ ādarabhūtā sampayutte ādarayatīti.

บทว่า Abhisandahati หมายถึง ผูกพัน หรือให้เป็นไป สภาพแห่งเจตนาคือสภาพแห่งความพยายาม (พยาปาระ) บทว่า Diguṇussāhā มิได้กล่าวโดยหมายถึงการประกอบด้วยวิริยะสองเท่า แต่แสดงถึงความเป็นกิจใหญ่แห่งความพยายามของตนเอง ด้วยบทว่า Ussāhanabhāvena หมายถึง ด้วยความเป็นผู้เอื้อเฟื้อ (อาทระ) เพราะเจตนานั้นเองเป็นสภาพที่เอื้อเฟื้อแล้ว ย่อมทำให้สัมปยุตตธรรมทั้งหลายเอื้อเฟื้อ (ในอารมณ์)

Vijānanaṃ ārammaṇassa upaladdhi. Sandahanaṃ cittantarassa anuppabandhanaṃ. Cakkhunā hi diṭṭhanti cakkhunā daṭṭhabbaṃ. Yathā ‘‘diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññāta’’nti daṭṭhabbādi vuccati, evamidhāpi veditabbaṃ. Cakkhunā hītiādīsu cakkhunā…pe… manasā dvārenāti attho. Nagaraguttikassa viya cittassa ārammaṇavibhāvanamattaṃ upadhāraṇamattaṃ upaladdhimattaṃ kiccaṃ, ārammaṇapaṭivedhanapaccābhiññāṇādi pana kiccaṃ paññāsaññādīnanti veditabbaṃ. Purimaniddiṭṭhanti samayavavatthāne niddiṭṭhaṃ. Bhāvento viya na na uppajjati, kintu uppajjatīti dassetuṃ ‘‘cittaṃ hotī’’ti vuttanti etaṃ hoti-saddassa uppajjati-saddassa ca samānatthatte sati yujjeyya, tadatthatte ca tattha uppannaṃ hotīti na vucceyya. Na hi yuttaṃ uppannaṃ uppajjatīti vattuṃ. Cittassa ca uppannatā samayavavatthāne vuttā evāti kiṃ tassa puna uppattidassanena. Yena ca samayavavatthānaṃ kataṃ, tassa niddeso na na sakkā kātunti kiṃ taṃ niddesatthaṃ uddesena dutiyena, niddeseneva ca phassādīhi ca aññattaṃ cittassa sijjhatīti kiṃ tadatthena puna vacanena, aññappayojanattā pana purimassa cittavacanassa pacchimaṃ vuttaṃ. Purimañhi samayavavatthānatthameva vuttaṃ, na vavatthitasamaye vijjamānadhammadassanatthaṃ, itarañca tasmiṃ samaye vijjamānadhammadassanatthaṃ vuttaṃ, na samayavavatthānatthaṃ, na ca aññadatthaṃ vacanaṃ aññadatthaṃ vadati, na ca lesena vuttoti katvā mahākāruṇiko atthaṃ pākaṭaṃ na karotīti.

การรับรู้อารมณ์คือการได้อารมณ์ (อุปะลัทธิ) ซึ่งเป็นการรู้ที่แตกต่างจากการรู้ของสัญญาและปัญญา. สันธหนะคือการผูกพันจิตดวงอื่นให้ต่อเนื่องไม่ขาดสาย. คำว่า "เห็นด้วยตา" หมายถึงสิ่งที่ควรเห็นด้วยจักขุปสาท. เหมือนกับที่กล่าวว่า "สิ่งที่เห็นแล้ว ได้ยินแล้ว ทราบแล้ว รู้แจ้งแล้ว" (ทิฏฐัง สุตัง มุตัง วิญญาตัง) หมายถึงสิ่งที่ควรเห็นเป็นต้นฉันใด ในบทว่า "ด้วยตา" เป็นต้นนี้ ก็พึงทราบฉันนั้น. ในบทว่า "ด้วยตา" เป็นต้นนั้น หมายถึงด้วยจักขุทวาร...ด้วยมโนทวาร. หน้าที่ของจิตนั้น เพียงแค่ทำให้ปรากฏซึ่งอารมณ์, เพียงแค่จดจำ, เพียงแค่รับรู้ เหมือนกับคนเฝ้าเมืองที่เพียงแค่ทำให้คนทั้งหลายที่เข้ามาปรากฏ. ส่วนหน้าที่ของการแทงตลอดอารมณ์ การจำได้หมายรู้ เป็นต้น เป็นหน้าที่ของปัญญาและสัญญาเป็นต้น พึงทราบดังนี้. คำว่า "ที่แสดงไว้ก่อน" หมายถึงจิตที่แสดงไว้ในบทกำหนดกาล. คำว่า "จิตย่อมมี" ที่กล่าวไว้ เพื่อแสดงว่า จิตนั้นไม่ได้ไม่เกิดขึ้นเหมือนผู้บำเพ็ญ (ภาเวนฺโต) แต่เกิดขึ้นจริง. คำอรรถกถานี้ ถ้าคำว่า "มี" (โหติ) และคำว่า "เกิดขึ้น" (อุปฺปชฺชติ) มีความหมายเดียวกัน ก็สมควรอยู่. แต่ถ้ามีความหมายเดียวกัน ก็ไม่ควรกล่าวว่า "เกิดขึ้นแล้วย่อมมี" ในบทกำหนดกาลนั้น. เพราะไม่สมควรที่จะกล่าวว่า "สิ่งที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเกิดขึ้น". และเพราะความเป็นจิตที่เกิดขึ้นแล้ว ได้กล่าวไว้แล้วในบทกำหนดกาลนั้น การแสดงการเกิดขึ้นอีกครั้งของจิตนั้นจะมีประโยชน์อะไร? อีกทั้ง การกำหนดกาลได้กระทำด้วยจิตใด การแสดงรายละเอียดของจิตนั้นก็ไม่ใช่ว่าจะทำไม่ได้. ดังนั้น การกล่าว "จิตย่อมมี" ด้วยบทอุทเทสที่สอง เพื่อประโยชน์ในการแสดงรายละเอียดนั้น จะมีประโยชน์อะไร? อีกทั้ง ด้วยบทนิเทศนั้นเอง ความแตกต่างของจิตจากผัสสะเป็นต้น ก็สำเร็จแล้ว. ดังนั้น การกล่าวซ้ำด้วยคำว่า "จิตย่อมมี" ซึ่งมีประโยชน์ในการแสดงความแตกต่างจากผัสสะเป็นต้นนั้น จะมีประโยชน์อะไร? แต่คำว่า "จิต" ที่กล่าวไว้ก่อนนั้น มีประโยชน์อย่างอื่น (นอกเหนือจากที่อรรถกถาแสดงไว้) จึงได้กล่าวคำว่า "จิตย่อมมี" ในภายหลัง. เพราะคำว่า "จิต" ที่กล่าวไว้ก่อนนั้น กล่าวไว้เพื่อประโยชน์ในการกำหนดกาลเท่านั้น ไม่ได้กล่าวไว้เพื่อประโยชน์ในการแสดงธรรมที่มีอยู่ในกาลที่กำหนดแล้ว. ส่วนคำว่า "จิต" ที่กล่าวไว้ภายหลังนั้น กล่าวไว้เพื่อประโยชน์ในการแสดงธรรมที่มีอยู่ในกาลนั้น ไม่ได้กล่าวไว้เพื่อประโยชน์ในการกำหนดกาล. และคำที่มีประโยชน์อย่างหนึ่ง ย่อมไม่แสดงประโยชน์อย่างอื่น. และไม่ใช่ว่าพระผู้มีพระภาคผู้ทรงมีพระมหากรุณาธิคุณยิ่งใหญ่จะไม่ทรงกระทำเนื้อความให้ปรากฏชัดเพียงเพราะตรัสไว้โดยย่อ

Phassapañcamakarāsivaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาผัสสปัญจมกะราสี (กองธรรมมีผัสสะเป็นที่ ๕) จบลงแล้ว.

Jhānaṅgarāsivaṇṇanā

การพรรณนาฌานังคะราสี (กองธรรมที่เป็นองค์ฌาน)

Vitakketīti [Pg.88] dhammato aññassa kattunivattanatthaṃ dhammameva kattāraṃ niddisati. Tassa pana vasavattibhāvanivāraṇatthaṃ ‘‘vitakkanaṃ vā’’ti bhāvaniddeso. Rūpaṃ rūpanti pathavī pathavīti vā ākoṭento viya hotīti ākoṭanalakkhaṇo. Ādito, abhimukhaṃ vā hananaṃ āhananaṃ, parito, parivattetvā vā āhananaṃ pariyāhananaṃ. Vicārato oḷārikaṭṭhena vicārasseva pubbaṅgamaṭṭhena anuravato oḷāriko tassa ca pubbaṅgamo ghaṇṭābhighāto viya hoti vitakko. So yathā ghaṇṭābhighāto paṭhamābhinipāto hoti, evaṃ ārammaṇābhimukhaniropanaṭṭhena paṭhamābhinipāto hoti. Vipphāravāti vicalanayutto. Anuppabandhena pavattiyanti upacāre vā appanāyaṃ vā santānena pavattiyaṃ. Tattha hi vitakko niccalo hutvā ārammaṇaṃ anupavisitvā pavattati. Maṇḍalanti khalamaṇḍalaṃ.

คำว่า "วิตักเกติ" (ย่อมตรึก) แสดงธรรมคือวิตกนั่นเองว่าเป็นผู้กระทำ เพื่อป้องกันไม่ให้มีผู้กระทำอื่นจากธรรมคือวิตก. ส่วนการแสดงด้วยภาวสาธนะว่า "วิตักกะ" (การตรึก) นั้น เพื่อป้องกันความเป็นผู้มีอำนาจเหนือ (ของวิตกนั้น). วิตกมีลักษณะคือการเคาะอารมณ์ เหมือนกับการเคาะว่า "รูป รูป" หรือ "ปฐวี ปฐวี". การเคาะในเบื้องต้น หรือการเคาะตรงหน้า เรียกว่า อาหนนะ. การเคาะโดยรอบ หรือการเคาะโดยหมุนไปรอบๆ เรียกว่า ปริยาหนนะ. วิตกนั้นหยาบกว่าวิจาร เพราะมีความหยาบในการยึดอารมณ์ และเพราะเป็นเบื้องหน้าของวิจาร เหมือนเสียงระฆังที่ถูกตีครั้งแรก ซึ่งหยาบกว่าเสียงกังวานและเป็นเบื้องหน้าของเสียงกังวานนั้น. เหมือนเสียงระฆังที่ถูกตีครั้งแรกย่อมเป็นการกระทบครั้งแรก ฉันใด วิตกนั้นก็ย่อมเป็นการกระทบครั้งแรก เพราะความเป็นผู้ตั้งอารมณ์ไว้ตรงหน้า. คำว่า "วิปผารวะ" หมายถึงประกอบด้วยการเคลื่อนไหวเป็นพิเศษ. คำว่า "เกิดขึ้นโดยไม่ขาดสาย" หมายถึงการเกิดขึ้นอย่างต่อเนื่องในขณะแห่งอุปจาระหรืออัปปนา. เพราะในขณะนั้น วิตกย่อมไม่หวั่นไหว เข้าไปสู่อารมณ์อย่างต่อเนื่องแล้วย่อมเป็นไป. คำว่า "มณฑล" หมายถึงลานนวดข้าว.

Piṇayatīti tappeti, vaḍḍheti vā. Pharaṇarasāti paṇītarūpehi kāyassa byāpanarasā. Udaggabhāvo odagyaṃ. Khuddikā lahuṃ lomahaṃsanamattaṃ katvā bhinnā na puna uppajjati. Khaṇikā bahulaṃ uppajjati. Ubbegato pharaṇā niccalattā ciraṭṭhitikattā ca paṇītatarā. Passaddhiyā nimittabhāvena gabbhaṃ gaṇhantī. Appanāsampayuttāva pīti appanāsamādhipūrikāti katvā sā ṭhapitā. Itarā dve khaṇikopacārasamādhipūrikā pītī.

คำว่า "ปิณยติ" หมายถึงย่อมยังให้ยินดี หรือย่อมยังให้เจริญ. คำว่า "ผรณรส" หมายถึงมีกิจคือการแผ่ไปทั่วกายด้วยรูปอันประณีต. ความเป็นผู้มีจิตใจร่าเริง เรียกว่า โอทัคคะ. ปีติเล็กน้อย (ขุททิกาปีติ) ย่อมแตกดับไปอย่างรวดเร็ว เพียงแค่ทำให้ขนลุก แล้วไม่เกิดขึ้นอีก. ปีติชั่วขณะ (ขณิกาปีติ) ย่อมเกิดขึ้นบ่อยครั้ง. ผรณาปีติประณีตกว่าอุพเพคาปีติ เพราะไม่หวั่นไหวและเพราะตั้งอยู่ได้นาน. (ผรณาปีติ) ย่อมรับครรภ์ (คือปัสสัทธิ) โดยความเป็นนิมิตของปัสสัทธิ. ปีติที่ประกอบด้วยอัปปนาเท่านั้น ย่อมยังอัปปนาสมาธิให้บริบูรณ์. ด้วยเหตุนี้ ปีติที่ยังอัปปนาสมาธิให้บริบูรณ์นั้นจึงถูกละไว้. ส่วนปีติอีกสองอย่าง (คือขณิกาปีติและอุปจารปีติ) ย่อมยังขณิกสมาธิและอุปจารสมาธิให้บริบูรณ์.

Samādhicittenāti samādhisahitacittena. Avisāro attano eva avisaraṇasabhāvo. Avikkhepo sampayuttānaṃ avikkhittatā. Yena sampayuttā avikkhittā honti, so dhammo avikkhepoti. Visesatoti yebhuyyena. Sukhavirahitopi hi atthi samādhīti. Padīpanidassanena santānaṭṭhitibhāvaṃ samādhissa dasseti.

คำว่า "ด้วยจิตที่เป็นสมาธิ" หมายถึงด้วยจิตที่ประกอบด้วยสมาธิ. อวิสาระคือสภาพที่ไม่ฟุ้งซ่านของตนเองเท่านั้น. อวิกเขปะคือความเป็นธรรมที่ไม่ฟุ้งซ่านของธรรมที่ประกอบกัน. ธรรมใดที่ธรรมที่ประกอบกันไม่ฟุ้งซ่าน ธรรมนั้นชื่อว่าอวิกเขปะ. คำว่า "โดยเฉพาะ" หมายถึงโดยส่วนมาก. เพราะสมาธิที่ปราศจากสุข (เช่น จตุตถฌาน) ก็มีอยู่. (อรรถกถา) แสดงความเป็นที่ตั้งแห่งกระแสจิตของสมาธิด้วยการยกตัวอย่างประทีป.

Jhānaṅgarāsivaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาฌานังคะราสี (กองธรรมที่เป็นองค์ฌาน) จบลงแล้ว.

Indriyarāsivaṇṇanā

การพรรณนาอินทริยราสี (กองธรรมที่เป็นอินทรีย์)

Saddahanti etāyāti saddahanakiriyāya pavattamānānaṃ dhammānaṃ tattha ādhipaccabhāvena saddhāya paccayataṃ dasseti. Tassā hi dhammānaṃ tathāpaccayabhāve [Pg.89] sati ‘‘puggalo saddahatī’’ti vohāro hoti. Pasādanīyaṭṭhānesu pasādassa paṭipakkhabhūtaṃ akusalaṃ assaddhiyaṃ micchādhimokkho ca. Pasādabhūto nicchayo vatthugato adhimokkhalakkhaṇaṃ, na yevāpanakādhimokkhoti. Indaṭṭhaṃ kāretīti ‘‘maṃ antarena tumhākaṃ adhimuccanaṃ natthi, mayā saddahathā’’ti viya attānaṃ anuvatteti sampayuttadhamme. Evaṃ sesesupi. Pakkhandananti saṃsīdanaṃ. Paṅko kaddamato ghanībhūto hoti. Paṇakaṃ picchilaṃ udakamalaṃ. Pītaṃ udakaṃ. Okappanalakkhaṇāti anupavisitvā evametanti kappanalakkhaṇā. Akalusabhāvo akālusiyaṃ, anāvilabhāvoti attho. Buddhādivatthūni saddheyyāni. Sappurisūpasevanasaddhammasavanayonisomanasikāradhammānudhammapaṭipattiyo sotāpattiyaṅgāni. Kusaladhammānaṃ ādāne hattho viya, sabbasampattinipphādane vittaṃ viya, amatakasiphalaphalane bījaṃ viya daṭṭhabbā.

คำว่า "ย่อมเชื่อด้วยศรัทธานี้" แสดงความเป็นปัจจัยของศรัทธาโดยความเป็นใหญ่แก่ธรรมที่ประกอบกันที่เกิดขึ้นด้วยการเชื่อนั้น ในลักษณะแห่งอธิโมกข์นั้น. เพราะเมื่อศรัทธามีความเป็นปัจจัยเช่นนั้นแก่ธรรมทั้งหลาย ย่อมมีการเรียกขานว่า "บุคคลย่อมเชื่อ". อกุศลที่เป็นปฏิปักษ์ต่อความเลื่อมใสในวัตถุที่ควรเลื่อมใส (เช่น พระพุทธเจ้าเป็นต้น) ชื่อว่า อัสสัทธิยะ (ความไม่เชื่อ) และมิจฉาอธิโมกข์ (ความตั้งใจผิด) ก็ชื่อว่าอัสสัทธิยะ. ความตัดสินใจที่เกิดขึ้นในวัตถุอันเป็นที่ตั้ง (เช่น พระพุทธเจ้าเป็นต้น) ซึ่งเป็นสภาพแห่งความเลื่อมใส เป็นลักษณะของอธิโมกข์ ไม่ใช่อธิโมกข์ที่เป็นเยวาปนกธรรม. คำว่า "ย่อมกระทำความเป็นใหญ่" หมายถึงย่อมยังธรรมที่ประกอบกันให้เป็นไปตามตน เหมือนกับว่า (ศรัทธา) กล่าวว่า "ถ้าไม่มีเรา การตัดสินใจของท่านทั้งหลายก็ไม่มี ท่านทั้งหลายจงเชื่อด้วยเราเถิด". ในอินทรีย์ที่เหลือ (เช่น วิริยินทรีย์เป็นต้น) ก็เช่นกัน. คำว่า "ปักขันทะนะ" หมายถึงการหยั่งลง. โคลน (ปังกะ) ย่อมข้นกว่าโคลน (กัททมะ). ปณกะคือตะไคร่น้ำที่เหนียวเหนอะหนะ. น้ำที่ควรดื่ม. คำว่า "มีลักษณะคือการตัดสินใจ" หมายถึงมีลักษณะคือการเข้าไปตั้งมั่นในวัตถุที่ควรเชื่อแล้วตัดสินใจว่า "สิ่งนี้เป็นอย่างนี้". อกาลุสิยะคือสภาพที่ไม่ขุ่นมัว, หมายถึงสภาพที่ไม่ขุ่นมัว. วัตถุมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น (คือ พระธรรม พระสงฆ์ กรรม และผลของกรรม) ชื่อว่า สัทเธยยะ (สิ่งที่ควรเชื่อ). การคบหาสัตบุรุษ การฟังพระสัทธรรม การทำในใจโดยแยบคาย และการปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม เป็นองค์แห่งโสดาปัตติมรรค. พึงทราบว่า (ศรัทธา) เหมือนมือในการรับกุศลธรรมทั้งหลาย, เหมือนทรัพย์ที่เป็นทุนในการยังสมบัติทั้งปวงให้สำเร็จ, เหมือนเมล็ดพืชในการยังผลแห่งอมตเกษตรให้เกิด.

Vīrabhāvoti yena vīro nāma hoti, so dhammoti attho. Anubalappadānaṃ paggaho. Maggo gantabbo hoti, maggo gato, kammaṃ kattabbaṃ, kammaṃ kataṃ, appamattako ābādho uppanno, gilānā vuṭṭhito hoti aciravuṭṭhito gelaññā, gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caranto na labhati lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ, labhati…pe… pāripūrinti etāni anurūpapaccavekkhaṇāsahitāni aṭṭha vīriyārambhavatthūni taṃmūlakāni vā paccavekkhaṇāni.

อรรถว่า ภาวะของผู้กล้าหาญ คือธรรมที่เป็นเหตุให้บุคคลชื่อว่าผู้กล้าหาญ. การให้กำลังที่สมควร ชื่อว่า ปัคคหะ. หนทางที่พึงไป, หนทางที่ไปแล้ว, การงานที่พึงทำ, การงานที่ทำแล้ว, อาพาธเล็กน้อยเกิดขึ้น, ลุกขึ้นจากความป่วยไข้แล้ว และเป็นผู้ลุกขึ้นจากความป่วยไข้ได้ไม่นาน, เที่ยวบิณฑบาตในบ้านหรือนิคม ไม่ได้ความเต็มเปี่ยมแห่งโภชนะที่หยาบหรือประณีตตามต้องการ, ได้ (อาหาร) พอเพียง ดังนี้ เหตุ 8 ประการเหล่านี้ คือ หนทางที่พึงไปเป็นต้น พร้อมด้วยการพิจารณาที่สมควร เป็นวิริยารัมภวัตถุ (วัตถุแห่งการปรารภความเพียร) หรือเป็นการพิจารณาที่มีเหตุนั้นเป็นมูล.

Cirakatādiārammaṇaṃ upagantvā ṭhānaṃ, anissajjanaṃ vā ārammaṇassa upaṭṭhānaṃ. Udake alābu viya ārammaṇaṃ pilavitvā gantuṃ appadānaṃ pāsāṇassa viya niccalassa ārammaṇassa ṭhapanaṃ sāraṇaṃ asammuṭṭhatākaraṇaṃ apilāpanaṃ. Apilāpe karoti apilāpeti. Gatiyoti nipphattiyo sambhavato phalato ca. Aparo nayoti rasādidassanatthaṃ āraddhaṃ. Sammosapaccanīkaṃ kiccaṃ asammoso, na sammosābhāvamattaṃ. Satiyā vatthubhūtā kāyādayo kāyādisatipaṭṭhānā, satiyoyeva vā purimā pacchimānaṃ padaṭṭhānaṃ.

การตั้งอยู่โดยเข้าถึงอารมณ์ที่ทำไว้นานเป็นต้น หรือการไม่ทิ้งอารมณ์ ชื่อว่า อุปัฏฐานะ. การไม่ให้อารมณ์ลอยไปเหมือนน้ำเต้าในน้ำ การตั้งอารมณ์ให้มั่นคงเหมือนก้อนหิน ชื่อว่า สารณะ (การทำให้ระลึกได้), การทำให้ไม่หลงลืม ชื่อว่า อปิลาปนะ (ความไม่ลอยหายไป). ทำให้ไม่ลอย. อรรถว่า ความสำเร็จทั้งหลาย โดยเหตุที่เป็นแดนเกิดและโดยผล. คำว่า นัยอื่น ปรารภเพื่อแสดงรสเป็นต้น. กิจที่เป็นปฏิปักษ์ต่อความหลงลืม ชื่อว่า อสัมโมสะ, ไม่ใช่เพียงแค่ไม่มีความหลงลืม. กายาเป็นต้นที่เป็นวัตถุแห่งสติ ชื่อว่า กายาทิสติปัฏฐาน, หรือสติในเบื้องต้นนั่นเอง เป็นปทัฏฐานของสติในเบื้องปลาย.

Vikkhepassa uddhaccassa. Paññāpetīti pakārehi jānāpeti. Ekālokā hotīti vipassanupakkilesobhāsaṃ sandhāyāha. Manate vijānāti etenāti vā mano, evañca katvā ‘‘manañca paṭicca dhamme cā’’ti (ma. ni. 1.204, 400; 3.421, 425) kāraṇabhāvena [Pg.90] mano vutto. Sabbo hi mano attano anantarassa viññāṇassa kāraṇanti. Vijānātīti paricchinnopaladdhivasena jānāti, na saññāpaññā viya sañjānanapaṭivijjhanavasena.

แห่งวิกเขปะ (ความฟุ้งซ่าน) แห่งอุทธัจจะ (ความฟุ้งซ่าน). อรรถว่า ทำให้รู้ด้วยประการต่างๆ. คำว่า มีแสงสว่างอย่างเดียว ย่อมมีอยู่ ดังนี้ ตรัสหมายถึงแสงสว่างอันเป็นวิปัสสนูปกิเลส. หรือ มโน คือธรรมชาติที่รู้ (อารมณ์) ด้วยสิ่งนี้, และเมื่อเป็นเช่นนี้ มโนจึงถูกกล่าวโดยความเป็นเหตุในพระบาลีว่า "อาศัยมโนและธรรมทั้งหลาย". เพราะมโนทั้งปวงเป็นเหตุแห่งวิญญาณที่เกิดในลำดับแห่งตน. อรรถว่า รู้โดยการได้อารมณ์ที่กำหนดแยกแยะไว้, ไม่ใช่รู้โดยการจำได้หมายรู้และการแทงตลอดเหมือนสัญญาและปัญญา.

Pītisomanassasampayogatoti vutte yena yogā sumano hoti, taṃ somanassanti vuccatīti pītiyā ca somanassabhāvo āpajjati, tasmā vināpi kāyena vatthunā sātavedanāsampayogatoti yojetabbaṃ. Evañca nippītikaṃ somanassañca saṅgahitaṃ hoti, pītiupalakkhitaṃ vā somanassaṃ sappītikaṃ nippītikañca somanassanti attho daṭṭhabbo.

เมื่อกล่าวว่า "ประกอบด้วยปีติและโสมนัส" เพราะการประกอบด้วยธรรมใด บุคคลย่อมเป็นผู้มีใจดี ธรรมนั้นชื่อว่า โสมนัส ดังนี้ และความเป็นโสมนัสของปีติย่อมเกิดขึ้น, เพราะฉะนั้น พึงประกอบความว่า "ประกอบด้วยสาตเวทนา (เวทนาที่น่าพอใจ) แม้ไม่มีกายวัตถุ". และเมื่อเป็นเช่นนี้ โสมนัสที่ไม่มีปีติก็ย่อมสงเคราะห์ได้, หรือโสมนัสที่ปีติกำหนดหมายไว้ เป็นโสมนัสที่มีปีติและไม่มีปีติ ดังนี้ พึงทราบอรรถ.

Pavattasantatādhipateyyanti pavattasaṅkhātāya santatiyā adhipatibhūtaṃ. Jīvitindriyassa hi attano vijjamānakkhaṇe anupālentassa anantarañca sānupālanānaṃ uppattiyā hetubhūtassa vasena pavattaṃ ciraṭṭhitikaṃ hoti, taṃtaṃkammavisesena visesayuttaṃ yāva cuti avisesena vā yāva parinibbānaṃ avicchinnaṃ pavattati jīvamānatāvisesayuttañcāti rūpārūpajīvitindriyānaṃ samānalakkhaṇādiṃ vattuṃ ‘‘attanā avinibhuttadhammāna’’nti āha. Anupāletabbānaṃ atthikkhaṇeyeva. Asati hi anupāletabbe uppalādimhi kiṃ udakaṃ anupāleyyāti. Tassa tassāti anupālanādikassa. Sādhanatoti sādhanena. Taṃsādhanañca jīvamānavisesapaccayabhāvato.

ความเป็นใหญ่แห่งสันตติที่ดำเนินไป คือเป็นใหญ่แห่งสันดานที่ชื่อว่าดำเนินไป. เพราะชีวิตินทรีย์นั้น เมื่ออุปถัมภ์ธรรมทั้งหลายที่ควรบำรุงรักษาที่เกิดต่อจากตน ในขณะที่ตนมีอยู่ และเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของธรรมเหล่านั้น ย่อมทำให้ขันธสันดานที่ดำเนินไปตั้งอยู่ได้นาน, และประกอบด้วยความพิเศษด้วยกรรมพิเศษนั้นๆ ย่อมดำเนินไปไม่ขาดสายจนถึงจุติ หรือโดยไม่พิเศษ ย่อมดำเนินไปไม่ขาดสายจนถึงปรินิพพาน และประกอบด้วยความพิเศษแห่งความเป็นผู้มีชีวิต. เพื่อกล่าวลักษณะที่เสมอกันเป็นต้นของรูปชีวิตินทรีย์และอรูปชีวิตินทรีย์ จึงกล่าวว่า "ธรรมทั้งหลายที่แยกจากกันไม่ได้กับตน". ในขณะที่ธรรมที่ควรบำรุงรักษามีอยู่เท่านั้น. เพราะเมื่อธรรมที่ควรบำรุงรักษา เช่น ดอกบัวเป็นต้น ไม่มีอยู่ น้ำจะบำรุงรักษาอะไรได้เล่า. แห่งการบำรุงรักษาเป็นต้นนั้นๆ. อรรถว่า ด้วยการทำให้สำเร็จ. และการทำให้สำเร็จนั้น ย่อมเป็นไปโดยความเป็นเหตุแห่งความพิเศษแห่งความเป็นผู้มีชีวิต.

Indriyarāsivaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาหมวดอินทรีย์จบลงแล้ว.

Maggaṅgarāsivaṇṇanā

การพรรณนาหมวดองค์มรรค

Sammāti aviparītaniyyānikabhāvena. Pasatthatā ca evameva daṭṭhabbā.

อรรถว่า "โดยชอบ" คือโดยความเป็นสภาพที่ไม่วิปริตและเป็นนิยยานิกธรรม (ธรรมที่นำออกจากทุกข์). และความเป็นที่สรรเสริญก็พึงทราบอย่างนี้เหมือนกัน.

Balarāsivaṇṇanā

การพรรณนาหมวดพละ.

Assaddhiyeti assaddhiyakāraṇā. Ubhayapadavasenāti saddhāpadaṃ balapadanti evamādipadadvayavasena. Niyakajjhattaṃ jātiādisamuṭṭhānaṃ etissāti ajjhattasamuṭṭhānā. Garunā kismiñci vutte gāravavasena patissavanaṃ patissavo, saha patissavena sappatissavaṃ, patissavabhūtaṃ taṃsabhāgañca yaṃkiñci [Pg.91] gāravanti attho. Jātiādimahattapaccavekkhaṇena uppajjamānā ca hirī tattha gāravavasena pavattatīti ‘‘sappatissavalakkhaṇā’’ti vuccati. Vajjaṃ bhāyati tañca bhayato passatīti vajjabhīrukabhayadassāvī. Evaṃsabhāvaṃ ottappaṃ. Hirī pāpadhamme gūthaṃ viya passati, ottappaṃ uṇhaṃ viya. Dāyajjaṃ navalokuttaradhammādi. Ajjhattasamuṭṭhānāditā ca hirīottappānaṃ tattha tattha pākaṭabhāvena vuttā, na pana tesaṃ kadāci aññamaññaṃ vippayogā. Na hi lajjanaṃ nibbhayaṃ pāpabhayaṃ vā alajjanaṃ hotīti.

อรรถว่า "ในความไม่มีศรัทธา" คือโดยเหตุแห่งความไม่มีศรัทธา. อรรถว่า "โดยอาศัยบททั้งสอง" คือโดยอาศัยบทสองบทมีบทว่า ศรัทธา และบทว่า พละ เป็นต้นอย่างนี้. หิริที่มีชาติเป็นต้นเป็นสมุฏฐานภายในของตน. เมื่อครูบาอาจารย์กล่าวสิ่งใดสิ่งหนึ่ง การรับฟังด้วยความเคารพ ชื่อว่า ปฏิสสวะ, การประกอบด้วยปฏิสสวะ ชื่อว่า สัปปฏิสสวะ, อรรถว่า ความเคารพอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นปฏิสสวะและมีสภาพเช่นเดียวกับปฏิสสวะนั้น. และหิริที่เกิดขึ้นด้วยการพิจารณาความยิ่งใหญ่ของชาติเป็นต้น ย่อมเป็นไปโดยความเคารพในสิ่งนั้น จึงถูกเรียกว่า "มีลักษณะแห่งสัปปฏิสสวะ". กลัวโทษ และเห็นโทษโดยความเป็นภัย จึงชื่อว่า ผู้กลัวโทษและเห็นภัยในโทษ. โอตตัปปะมีสภาพเช่นนี้. หิริย่อมเห็นบาปธรรมเหมือนอุจจาระ, โอตตัปปะย่อมเห็นบาปธรรมเหมือนไฟร้อน. ทายัชชะ (มรดก) คือโลกุตตรธรรม 9 ประการเป็นต้น. และความเป็นเหตุเกิดภายในเป็นต้นของหิริและโอตตัปปะ ถูกกล่าวไว้อย่างชัดเจนในที่นั้นๆ, แต่ที่กล่าวไว้อย่างนั้น ไม่ใช่เพราะธรรมทั้งสองนั้นพรากจากกันในบางครั้ง. เพราะความละอายที่ไม่มีความกลัว (โอตตัปปะ) หรือความกลัวบาปที่ไม่มีความละอาย (หิริ) ย่อมไม่มี.

Mūlarāsivaṇṇanā

การพรรณนาหมวดมูล

Agedho anabhijjhanaṃ anabhikaṅkhanaṃ. Anallīno bhāvo adhippāyo etassāti anallīnabhāvo, evañhi upamāya sameti. Anukūlamitto anuvattako. Vinayarasoti vinayanaraso. Adoso dussīlyamalassāti idaṃ dussīlyassa dosasamuṭṭhānataṃ dosūpanissayatañca sandhāya vuttaṃ. Abhāvanāyāti ‘‘tattha jātānaṃ dhammānaṃ anativattanaṭṭhena bhāvanāindriyānaṃ ekarasaṭṭhena bhāvanā tadupagavīriyavāhanaṭṭhena bhāvanā āsevanaṭṭhena bhāvanā’’ti evaṃ vuttāya paññāsādhanāya bhāvanāya appavatti, tappaṭipakkhabhūtā vā akusalā abhāvanā. Nigguṇepi guṇaggahaṇaṃ adhikaggahaṇaṃ. Vijjamānampi guṇaṃ viddhaṃsetvā gahaṇaṃ ūnaggahaṇaṃ. Catuvipallāsaggahaṇaṃ viparītaggahaṇaṃ.

อเคธะ คือความไม่ละโมบ, การไม่ปรารถนา. อรรถว่า ความไม่ติดข้องเป็นความประสงค์ของอโลภะนี้, เพราะเมื่อเป็นเช่นนี้ ย่อมเข้ากันได้กับอุปมา. อนุกูลมิตร คือมิตรที่คล้อยตามในทุกสิ่ง. อรรถว่า "รสแห่งวินัย" คือมีกิจคือการกำจัด. คำว่า "อโทสะเป็นมลทินแห่งทุศีล" นี้ กล่าวหมายถึงความเป็นเหตุเกิดจากโทสะและความเป็นที่อาศัยอันยิ่งใหญ่ของโทสะแห่งทุศีล. อรรถว่า "ในอภาวนา" คือความไม่เป็นไปแห่งภาวนาที่เป็นเครื่องทำให้ปัญญาสำเร็จ ที่กล่าวไว้ดังนี้ว่า "ภาวนาโดยความเป็นสภาพที่ไม่ล่วงเลยธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นในภาวนานั้น, ภาวนาโดยความเป็นสภาพที่มีวิมุตติรสเป็นรสเดียวของอินทรีย์ทั้งหลาย, ภาวนาโดยความเป็นสภาพที่นำไปซึ่งความเพียรที่เข้าถึงธรรมเหล่านั้นไป, ภาวนาโดยความเป็นสภาพที่เสพคุ้น", หรืออกุศลธรรมทั้งหลายที่เป็นปฏิปักษ์ต่อภาวนานั้น ชื่อว่า อภาวนา. การถือเอาคุณในผู้ที่ไม่มีคุณ ชื่อว่า อธิกัคคหณะ (การถือเอาเกิน). การกำจัดคุณที่มีอยู่แล้วถือเอา ชื่อว่า อูนัคคหณะ (การถือเอาขาด). การถือเอาวิปลาส 4 ประการ ชื่อว่า วิปรีตัคคหณะ (การถือเอาผิด).

Yāthāvasabhāveti ‘‘ettako etassa guṇo, ettako doso’’ti guṇadosānaṃ sabhāve ‘‘jarādhammo jīrati, taṃ kutettha labbhā mā jīrī’’ti evamādipaccavekkhaṇasambhavato. Alobhena ca gahaṭṭhānaṃ khettavatthādīsu vivādābhāvato. Amohena pabbajitānaṃ diṭṭhigatavivādābhāvato. Kāmarāgābhinivesavinibandhā hi gahaṭṭhā gahaṭṭhehi vivadanti, diṭṭhirāgābhinivesavinibandhā samaṇā samaṇehīti. Rāgavasena mittasanthavo dosavasena virodho ca tabbisesena upagamāpagamā, ārammaṇe vā rūpādimhi anurodhavirodhā. Amajjhattabhāvassa paṭighānunayasaṅkhātassa mohena pavatti. Sukhavipariṇāme dukkhasamāyoge ca paṭighapavattiyaṃ vedanāpariggaho na sijjhatīti adosānubhāvena vedanāsatipaṭṭhānaṃ sijjhati. Dibbavihārassāti catunnaṃ jhānānaṃ. Ariyavihāro phalasamāpatti. Mohena avicārento udāsīnapakkhesupi sattasaṅkhāresu sabbesu [Pg.92] abhisaṅgaṃ karotīti amūḷhassa tadabhāvo veditabbo. Dukkhadassanassa āsannapaṭipakkhattā dosassa tappaṭipakkhena adosena dukkhadassanaṃ hoti.

การพิจารณาตามความเป็นจริงว่า "คุณของผู้นี้มีประมาณเท่านี้ โทษมีประมาณเท่านี้" ในสภาวะของคุณและโทษนั้น และเพราะความเป็นไปได้ของการพิจารณาเช่นนี้ว่า "ธรรมที่มีความแก่เป็นธรรมดา ย่อมแก่ไป จะพึงได้ที่ไหนเล่าว่าอย่าแก่เลยในธรรมที่มีความแก่เป็นธรรมดานี้" และเพราะความไม่มีการวิวาทกันในเรื่องไร่นาเป็นต้นของคฤหัสถ์ทั้งหลายด้วยอโลภะ และเพราะความไม่มีการวิวาทกันในทิฏฐิของบรรพชิตทั้งหลายด้วยอโมหะ เพราะว่าคฤหัสถ์ทั้งหลายที่ถูกผูกมัดด้วยกามราคะอันเป็นอภินิเวส ย่อมวิวาทกับคฤหัสถ์ทั้งหลาย และสมณะทั้งหลายที่ถูกผูกมัดด้วยทิฏฐิราคะอันเป็นอภินิเวส ย่อมวิวาทกับสมณะทั้งหลาย การผูกมิตรกันด้วยอำนาจราคะ และการเป็นปฏิปักษ์กันด้วยอำนาจโทสะ และการเข้าหาและการจากไปโดยเฉพาะอย่างยิ่ง หรือการคล้อยตามและการเป็นปฏิปักษ์ในอารมณ์มีรูปเป็นต้นด้วยอำนาจราคะและโทสะ ความเป็นผู้ไม่เป็นกลางอันนับว่าความขัดเคืองและความคล้อยตาม ย่อมเป็นไปด้วยโมหะ เพราะเมื่อสุขแปรปรวนไป และเมื่อประสบกับทุกข์ การกำหนดรู้เวทนาในขณะที่โทสะเกิดขึ้น ย่อมไม่สำเร็จ เพราะอานุภาพของอโทสะ เวทนาสติปัฏฐานจึงสำเร็จ คำว่า "ทิพยวิหาร" หมายถึง ฌานทั้งสี่ อริยวิหารคือผลสมาบัติ เพราะผู้ไม่พิจารณาด้วยโมหะ ย่อมทำความยึดมั่นอย่างยิ่งในสัตตสังขารทั้งปวงที่เป็นฝ่ายอุเบกขา ดังนั้น พึงทราบว่าความไม่มีความยึดมั่นนั้นย่อมมีแก่ผู้ไม่หลง และเพราะการเห็นทุกข์เป็นปฏิปักษ์ใกล้ของโทสะ การเห็นทุกข์จึงมีได้ด้วยอโทสะซึ่งเป็นปฏิปักษ์ของโทสะนั้น

Kammapatharāsivaṇṇanā

การพรรณนากองแห่งกรรมบถ

Sukhādīni attano na byāpādeti na vināseti parassa cāti daṭṭhabbaṃ. Kammapathatātaṃsabhāgatāhi kammapathavasena.

พึงทราบว่า ย่อมไม่ทำให้สุขเป็นต้นของตนและของผู้อื่นถึงความพินาศ ไม่ทำลาย เพราะความเป็นกรรมบถและความเป็นธรรมที่มีส่วนเสมอกับกรรมบถนั้น โดยความเป็นกรรมบถ

Passaddhādiyugalavaṇṇanā

การพรรณนาคู่แห่งปัสสัทธิเป็นต้น

Daratho sārambho, dukkhadomanassapaccayānaṃ uddhaccādikānaṃ kilesānaṃ catunnaṃ vā khandhānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Uddhaccappadhānā kilesā uddhaccādikilesā, uddhaccaṃ vā ādiṃ katvā sabbakilese saṅgaṇhāti. Suvaṇṇavisuddhi viyāti yathā suvaṇṇavisuddhi alaṅkāravikativiniyogakkhamā, evaṃ ayampi hitakiriyāviniyogakkhamā.

คำว่า "ทรถะ" คือการเบียดเบียนทำลายอย่างยิ่ง ชื่อนี้เป็นชื่อของกิเลสทั้งหลายมีอุทธัจจะ (ความฟุ้งซ่าน) เป็นต้น ซึ่งมีทุกข์และโทมนัสเป็นปัจจัย หรือเป็นชื่อของขันธ์ทั้งสี่ กิเลสที่มีอุทธัจจะเป็นประธาน เรียกว่า อุทธัจจาทิกิเลส หรือรวมกิเลสทั้งปวงโดยมีอุทธัจจะเป็นต้น คำว่า "เปรียบเหมือนทองบริสุทธิ์" คือ เหมือนทองบริสุทธิ์ที่เหมาะสมกับการนำไปใช้ทำเครื่องประดับที่ประดิษฐ์ขึ้นเป็นพิเศษ ฉันใด กายกัมมัญญตาและจิตตกัมมัญญตานี้ก็เหมาะสมกับการนำไปใช้ในการทำประโยชน์ ฉันนั้น

Samaṃ, samantato vā pakārehi jānanaṃ sampajaññaṃ. Cetiyavandanādiatthaṃ abhikkamādīsu atthānatthapariggaṇhanaṃ sātthakasampajaññaṃ. Sati ca atthe sappāyāsappāyarūpādipariggaṇhanaṃ sappāyasampajaññaṃ. Gocaragāmābhikkamanādīsu kammaṭṭhānāvijahanaṃ gocarasampajaññaṃ. Abhikkamanādīnaṃ dhātuādivasena pavicayo asammohasampajaññaṃ. Sabbakammaṭṭhānabhāvanānuyuttānaṃ sabbayogīnaṃ sabbadā upakārakā ime dve dhammā pāripanthakaharaṇato bhāvanāvaḍḍhanato ca. Yathāha ‘‘dve dhammā bahukārā sati ca sampajaññañcā’’ti (dī. ni. 3.352). Yuge naddhā viyāti yuganaddhā, aññamaññaṃ nimittabhāvena samaṃ pavattāti attho. ‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ bhāvetī’’ti (a. ni. 4.170; paṭi. ma. 2.1) hi sutte etesaṃ yuganaddhatā vuttā. Sabbakusaladhammesu līnuddhaccābhāvo etehi dvīhi samaṃ yuttehīti ‘‘vīriyasamādhiyojanatthāyā’’ti āha, yogavacanatthāyāti attho.

การรู้โดยสม่ำเสมอ หรือการรู้โดยรอบด้านด้วยอาการต่างๆ เรียกว่า สัมปชัญญะ การกำหนดรู้ประโยชน์และไม่ใช่ประโยชน์ในการก้าวไปเป็นต้น อันมีวัตถุประสงค์เพื่อการไหว้พระเจดีย์เป็นต้น เรียกว่า สัตถกสัมปชัญญะ และเมื่อมีประโยชน์ การกำหนดรู้รูปารมณ์ที่สบายและไม่สบายเป็นต้น เรียกว่า สัปปายสัมปชัญญะ การไม่ละกรรมฐานในการเข้าไปสู่หมู่บ้านบิณฑบาตเป็นต้น เรียกว่า โคจรสัมปชัญญะ การพิจารณาโดยความเป็นธาตุเป็นต้นในการก้าวไปเป็นต้น เรียกว่า อสัมโมหสัมปชัญญะ ธรรมสองประการนี้ย่อมเป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่โยคีทั้งปวงผู้ประกอบความเพียรในกรรมฐานภาวนาทั้งปวงตลอดเวลา เพราะเป็นเครื่องกำจัดนิวรณ์กิเลสอันเป็นเครื่องผูกมัดโดยรอบ และเพราะเป็นเครื่องเพิ่มพูนภาวนา ดังที่พระองค์ตรัสว่า "ธรรมสองประการมีอุปการะมาก คือ สติและสัมปชัญญะ" คำว่า "ยุกคนัทธะ" คือเหมือนถูกเทียมด้วยแอก หมายถึงธรรมทั้งหลายที่ดำเนินไปพร้อมกันโดยมีซึ่งกันและกันเป็นนิมิต เพราะในพระสูตรที่ตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุย่อมเจริญสมถวิปัสสนาที่ประกอบกันเป็นคู่" ได้กล่าวถึงความเป็นคู่กันของสมถะและวิปัสสนาเหล่านี้ไว้ ความไม่มีความหดหู่และความฟุ้งซ่านในกุศลธรรมทั้งปวง ย่อมมีได้ด้วยวิริยะและสมาธิสองประการนี้ที่ประกอบกันอย่างสม่ำเสมอ ดังนั้นจึงตรัสว่า "เพื่อประโยชน์แก่การประกอบวิริยะและสมาธิ" หมายถึงเพื่อประโยชน์แก่การกล่าวถึงการประกอบกัน

Yevāpanakavaṇṇanā

การพรรณนาโยวาปนกะ

Rūpābhāvenāti ruppanābhāvena. Dhammāti etassa attho sabhāvato upalabbhamānāti. Mettāpubbabhāgoti appanāppattāya mettāya pubbabhāgo[Pg.93], parikammamettā etasmiṃ citte atthīti attho. Virativasenāti vacīpavattiyā na pūreti, kintu viratiyogenāti attho. Apaṇṇakaṅgānīti aviraddhaṅgāni. Yathā tathā vā ārammaṇe vinicchayanaṃ adhimuccanaṃ. Na hi anadhimuccanto pāṇātipātādīsu dānādīsu vā pavattati, saddhā pana pasādanīyesu pasādādhimokkhoti ayametesaṃ viseso. Dārakassa viya ito cito ca saṃsappanassa karissāmi na karissāmīti avinicchayassa paṭipakkhakiriyā asaṃsappanaṃ. Purimamanatoti bhavaṅgato. Visadisaṃ vīthijavanaṃ manaṃ karotīti manasikārasāmaññena vīthijavanapaṭipādake dasseti. Tesu dhammesūti cittacetasikadhammesu. Atadārammaṇattepi hi tesu samappavattesu udāsīnabhāvato tatramajjhattatāti vuccati. Alīnānuddhatappavattipaccayattā ūnādhikanivāraṇarasā. Kāyaduccaritādivatthūnanti pāṇādīnaṃ. Amaddanā maddanapaṭipakkhabhāvova.

คำว่า "เพราะไม่มีรูป" คือเพราะไม่มีความแปรปรวน ความหมายของคำว่า "ธัมมา" คือสิ่งที่ปรากฏโดยสภาวะ คำว่า "เมตตาปุพพภาคะ" คือเมตตาที่เป็นส่วนเบื้องต้นของเมตตาที่ถึงอัปปนา หมายความว่าเมตตาที่เป็นบริกรรมย่อมมีอยู่ในจิตดวงนี้ คำว่า "โดยความเป็นวิรติ" คือไม่ทำให้บริบูรณ์ด้วยการเป็นไปแห่งวาจา แต่ทำให้บริบูรณ์ด้วยการประกอบด้วยวิรติ คำว่า "อปัณณกังคะ" คือองค์แห่งจิตที่ไม่ผิดพลาด การตัดสินใจในอารมณ์โดยความเป็นจริงหรือไม่จริง เรียกว่า อธิโมกข์ เพราะผู้ที่ไม่ตัดสินใจ ย่อมไม่เป็นไปในปาณาติบาตเป็นต้น หรือในทานเป็นต้น แต่ศรัทธาคือการตัดสินใจด้วยความเลื่อมใสในวัตถุที่ควรเลื่อมใส นี้คือความแตกต่างของอธิโมกข์และศรัทธาเหล่านี้ การไม่ซัดส่าย คือการกระทำที่เป็นปฏิปักษ์ต่อความไม่ตัดสินใจว่า "เราจะทำหรือไม่ทำ" ซึ่งซัดส่ายไปมาเหมือนเด็ก คำว่า "จิตดวงก่อน" คือจากภวังคจิต ย่อมทำจิตที่เป็นวิถีชวนะที่ไม่เหมือนกัน ด้วยความหมายของคำว่า "ทำจิตที่ไม่เหมือนกัน" นี้ ย่อมแสดงถึงมโนสิการที่นำไปสู่วิถีชวนะโดยความเสมอกันแห่งมโนสิการ คำว่า "ในธรรมเหล่านั้น" คือในจิตและเจตสิกธรรมทั้งหลาย เพราะแม้จะไม่มีอารมณ์เป็นจิตและเจตสิกเหล่านั้น แต่เพราะความเป็นกลางในจิตและเจตสิกเหล่านั้นที่ดำเนินไปพร้อมกัน จึงเรียกว่า ตัตรมัชฌัตตตา (ความเป็นกลางในธรรมนั้นๆ) เพราะเป็นปัจจัยแห่งการเป็นไปโดยไม่หดหู่และไม่ฟุ้งซ่าน จึงมีกิจคือการห้ามความหย่อนและความเกิน คำว่า "วัตถุแห่งกายทุจริตเป็นต้น" คือสิ่งมีชีวิตเป็นต้น คำว่า "อมัททนา" คือความเป็นปฏิปักษ์ต่อการเบียดเบียนทำลาย

Taṃtaṃrāsikiccavasena vibhāgarahitā avibhattikā. Etthāti etesu savibhattikesu dutiyaṭṭhānādīsupi bhājiyamānesu apubbaṃ natthīti attho. Padaṃ pūritanti jhānādipadaṃ pañcakādivasena pūritaṃ. Pañca hi aṅgāni jhānapadassa attho, tesu ekasmiñca ūne jhānapadaṃ ūnaṃ hotīti. Padasamūho padakoṭṭhāso vā taṃ tameva vā padaṃ, avuttaṃ hāpitaṃ nāma hotīti vuttaṃ ‘‘pūrita’’nti. Vuttasmiññeva vuccamāne anekesaṃ purisasaddānaṃ viya koci sambandho natthīti maññamāno āha ‘‘ananusandhikā kathā’’ti. Antarantarā vuttasmiññeva vuccamāne anukkamena dhammā kathitā na hontīti āha ‘‘uppaṭipāṭiyā’’ti. Phassapañcamakarāsi sabbacittuppādasādhāraṇavasena catukkhandhatappaccayasaṅgahavasena ca vutto. Yathāvuttesu pana rāsīsu ekarāsikiccassapi abhāvā chandādayo yevāpanakavasena vuttā. Vuttānampi ca dhammānaṃ yathā vedanādīnaṃ jhānaṅgādibhāvo vutto, na evaṃ sovacassatākalyāṇamittatādiviseso vuttoti tassa saṅgaṇhanatthaṃ keci dhamme visuṃ ṭhapetvā te ca tañca visesaṃ ‘‘ye vā panā’’ti āha. Veneyyajjhāsayavasena vā sāvasese dhamme vatvā ‘‘ye vā panā’’ti vuttaṃ.

ธรรมทั้งหลายที่ปราศจากการจำแนกโดยอำนาจแห่งกิจของราศีนั้นๆ ชื่อว่าอวิภัตติกะ. อรรถว่า แม้เมื่อธรรมสวิภัตติกะเหล่านี้ถูกจำแนกในทุติยฐานเป็นต้น ก็ไม่มีสิ่งใหม่. บทว่า 'ทำให้เต็มแล้ว' หมายถึง บทว่าฌานเป็นต้นถูกทำให้เต็มโดยอำนาจแห่งหมวดห้าเป็นต้น. จริงอยู่ องค์ห้าเป็นอรรถของบทว่าฌาน, และเมื่อองค์หนึ่งในองค์เหล่านั้นขาดไป บทว่าฌานก็ย่อมขาดไปโดยอรรถ. หมู่แห่งบท หรือส่วนแห่งธรรม หรือบทนั้นๆ นั่นเอง ชื่อว่าบท. ที่ไม่ได้กล่าวชื่อว่าถูกละทิ้ง ดังนี้จึงกล่าวว่า 'ทำให้เต็มแล้ว'. ผู้สำคัญว่า เมื่อกล่าวซ้ำซึ่งธรรมที่กล่าวแล้วนั่นเอง ย่อมไม่มีความเกี่ยวเนื่องบางอย่าง เหมือนศัพท์ว่าบุรุษทั้งหลายมากมาย จึงกล่าวว่า 'เป็นเรื่องที่ไม่มีความต่อเนื่อง'. และเมื่อกล่าวซ้ำซึ่งธรรมที่กล่าวแล้วนั่นเองในระหว่าง ธรรมทั้งหลายย่อมไม่ถูกกล่าวโดยลำดับ ดังนี้จึงกล่าวว่า 'โดยไม่เป็นไปตามลำดับ'. ผัสสปัญจมกราศีถูกกล่าวแล้วโดยอำนาจแห่งการทั่วไปแก่จิตตุปบาททั้งปวง และโดยอำนาจแห่งการสงเคราะห์ขันธ์สี่และปัจจัยของขันธ์นั้น. แต่เพราะไม่มีกิจของราศีหนึ่งในราศีทั้งหลายที่กล่าวแล้วนั้นๆ ธรรมทั้งหลายมีฉันทะเป็นต้นจึงถูกกล่าวโดยอำนาจแห่งเยวาปนกะ. และเหมือนอย่างที่ความเป็นฌานังคะเป็นต้นของเวทนาเป็นต้นถูกกล่าวแล้ว แต่ความพิเศษมีโสวจัสสตาและกัลยาณมิตตตาเป็นต้นไม่ได้ถูกกล่าว เพื่อประโยชน์แก่การสงเคราะห์ความพิเศษนั้น จึงละทิ้งธรรมบางอย่างไว้โดยต่างหาก และกล่าวธรรมเหล่านั้นและความพิเศษนั้นว่า 'เยวาปนะ'. หรืออีกนัยหนึ่ง กล่าวธรรมทั้งหลายที่มีส่วนเหลือโดยอำนาจแห่งอัธยาศัยของเวไนยแล้ว จึงกล่าวว่า 'เยวาปนะ'.

Yevāpanakavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายเยวาปนกะจบแล้ว.

Dhammuddesavārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายเรื่องธัมมุทเทสวาระจบแล้ว.

Kāmāvacarakusalaṃ

กุศลที่เป็นกามาวจร

Niddesavārakathāvaṇṇanā

คำอธิบายเรื่องนิเทศวาระ

2. Phusanakavasenāti [Pg.94] sante asantepi visaye āpāthagate cittassa sannipatanavasena ‘‘cittaṃ mano’’tiādīsu (dha. sa. 6, 17) viya kiccavisesaṃ, ‘‘mānasa’’ntiādīsu (dha. sa. 6, 17) viya samāne atthe saddavisesaṃ, ‘‘paṇḍara’’ntiādīsu (dha. sa. 6, 17) viya guṇavisesaṃ, ‘‘cetasikaṃ sāta’’ntiādīsu (dha. sa. 2, 18) viya nissayavisesaṃ, ‘‘cittassa ṭhitī’’tiādīsu (dha. sa. 15, 24) viya aññassa avatthābhāvavisesaṃ, ‘‘alubbhanā’’tiādīsu (dha. sa. 32) viya aññassa kiriyābhāvavisesaṃ, ‘‘alubbhitatta’’ntiādīsu (dha. sa. 32) viya aññassa kiriyābhāvabhūtatāvisesantiādikaṃ anapekkhitvā dhammamattadīpanaṃ sabhāvapadaṃ. Phusantassa hi cittassa phusanakiriyā phusanākāro. Samphusanāti ārammaṇasamāgamaphusanā, na paṭilābhasamphusanā. Samphusitassa ārammaṇena samāgatassa cittassa bhāvo samphusitattaṃ. Yasmiṃ sati cittaṃ samphusitanti vuccati, so tassa bhāvo. Evaṃ aññesupi bhāvaniddesesu daṭṭhabbaṃ.

๒. บทว่า Phusanakavasenā ความว่า สภาวบทที่แสดงเพียงสภาวธรรม โดยไม่คำนึงถึงความพิเศษแห่งกิจ เหมือนการแสดงแยกเป็นสองบทว่า 'จิต มโน' เป็นต้น ในบทบาลีมี 'จิต มโน' เป็นต้น เมื่ออารมณ์ที่มีอยู่จริงและแม้ที่ไม่มีอยู่จริงมาสู่คลอง โดยอำนาจแห่งการประจวบกันของจิต; หรือความพิเศษแห่งศัพท์ เหมือนการแสดงว่า 'มานัส' เป็นต้น ในบทมี 'มานัส' เป็นต้น ในอรรถที่เหมือนกัน; หรือความพิเศษแห่งคุณ เหมือนการแสดงว่า 'บัณฑระ' เป็นต้น ในบทมี 'บัณฑระ' เป็นต้น; หรือความพิเศษแห่งที่อาศัย เหมือนการแสดงว่า 'เจตสิก' เป็นต้น ในบทมี 'เจตสิก สาทะ' เป็นต้น; หรือความพิเศษแห่งการไม่มีภาวะที่เป็นขณะของธรรมอื่น เหมือนการแสดงว่า 'ฐิติของจิต' เป็นต้น ในบทมี 'ฐิติของจิต' เป็นต้น; หรือความพิเศษแห่งภาวะที่เป็นอาการของการไม่ต้องการของธรรมอื่น เหมือนการแสดงว่า 'อลุพภนา' เป็นต้น ในบทมี 'อลุพภนา' เป็นต้น; หรือความพิเศษแห่งภาวะที่เป็นนิมิตแห่งการเป็นไปที่ปรากฏของธรรมอื่น เหมือนการแสดงว่า 'อลุพภิตัตตะ' เป็นต้น ในบทมี 'อลุพภิตัตตะ' เป็นต้น. จริงอยู่ การกระทำแห่งการกระทบ หรืออาการแห่งการกระทบของจิตที่กระทบอารมณ์. บทว่า Samphusanā หมายถึง การกระทบเมื่อถึงซึ่งการรวมกับอารมณ์ ไม่ใช่สัมผัสที่เป็นการได้มา. ภาวะของจิตที่กระทบเมื่อถึงซึ่งการรวมกับอารมณ์ ชื่อว่าสัมผุสิตัตตะ. ภาวะใดเมื่อมีอยู่ จิตถูกเรียกว่าสัมผุสิตะ ภาวะนั้นเป็นภาวะของจิตที่ชื่อว่าสัมผุสิตะ. พึงเห็นด้วยวิธีนี้แม้ในบทที่แสดงด้วยศัพท์ว่าภาวะอื่นๆ.

Aparassa vevacanassa, aparena vā purimatthassa dīpanā aparadīpanā. ‘‘Paṇḍiccaṃ kosalla’’nti evamādayo paññāvisesā nānākāle labbhamānāpi ekasmiṃ citte labbhanti. Ekasmiñca visese itarepi anugatā hontīti dassetuṃ tathā vibhatti atthato vibhatti hoti atthanānattena katattā. Atha vā yathā ‘‘kodho kujjhanā kujjhitatta’’nti (dha. sa. 1066) sabhāvākārabhāvaniddesehi kodhoti evamākārova attho vutto, na evamidha, idha pana paṇḍitādibhāvākārabhinno attho vuttoti idaṃ vibhattigamanaṃ atthavasena hoti. Samphusitattanti etthāpi na ‘‘phasso’’ti evamākārova attho vutto. Samphassoti evamākāro pana vuttoti atthato vibhattigamananti vuttaṃ.

การแสดงไวพจน์อื่น หรือการแสดงอรรถก่อนด้วยไวพจน์อื่น ชื่อว่าอประทีปนา. ความพิเศษแห่งปัญญา มีบัณฑิตจะ โกสัลละ เป็นต้นเหล่านี้ แม้เมื่อได้มาในกาลต่างๆ ก็ย่อมได้มาในจิตดวงเดียว. และเพื่อแสดงว่าแม้ความพิเศษอื่นๆ ก็ย่อมติดตามไปในความพิเศษอย่างเดียว การจำแนกเช่นนั้นจึงเป็นการจำแนกโดยอรรถ เพราะถูกกระทำด้วยความเป็นผู้มีอรรถไม่เหมือนกัน. หรืออีกนัยหนึ่ง เหมือนอย่างที่อรรถที่เป็นอาการเท่านั้นถูกกล่าวว่า 'โกธะ' ด้วยนิเทศแห่งสภาวะ อาการ และภาวะ มี 'โกธะ กุชฌนา กุชฌิตัตตะ' เป็นต้น แต่ในปัญญานิเทศนี้ไม่ได้กล่าวอย่างนั้น แต่ในปัญญานิเทศนี้อรรถที่แตกต่างกันโดยอาการแห่งความเป็นบัณฑิตเป็นต้นถูกกล่าวแล้ว เพราะเหตุนั้น การถึงซึ่งการจำแนกนี้จึงเป็นไปโดยอำนาจแห่งอรรถ. แม้ในบทว่าสัมผุสิตัตตะนี้ อรรถที่เป็นอาการเท่านั้นก็ไม่ได้ถูกกล่าวว่า 'ผัสสะ'. แต่เพราะอาการอย่างนี้ว่า 'สัมผัส' ถูกกล่าวแล้ว เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'เป็นการถึงซึ่งการจำแนกโดยอรรถ'.

Doso byāpādoti uddesepi nāmanānattena nānābhūto uddiṭṭho. Niddesepi teneva nānattena niddiṭṭho. Ekova khandho hotīti ekena khandhasaddena vattabbataṃ sandhāyāha. Cetanāti saṅkhārakkhandhaṃ dasseti tappamukhattā. Asaddhammāti asataṃ, asanto vā dhammā, na vā saddhammāti asaddhammāti asaddhammavacanīyabhāvena ekībhūtopi asaddhammo kodhagarutādivisiṭṭhena saddhammagarutāpaṭikkhepanānattena nānattaṃ gatoti ‘‘cattāro’’ti [Pg.95] vuttaṃ. Na saddhammagarutāti vuccamānā vā asaddhammagarutā asaddhammagarutābhāvena ekībhūtāpi kodhādivisiṭṭhapaṭikkhepanānattena nānattaṃ gatā. Paṭipakkho vā paṭikkhipīyati tena, sayaṃ vā paṭikkhipatīti paṭikkhepoti vuccatīti saddhammagarutāpaṭikkhepanānattena asaddhammagarutā asaddhammā vā nānattaṃ gatā. Alobhotiādīnaṃ phassādīhi nānattaṃ lobhādivisiṭṭhena paṭikkhepena lobhādipaṭipakkhena vā veditabbaṃ. Alobhādosāmohānaṃ aññamaññanānattaṃ yathāvuttena paṭikkhepanānattena yojetabbaṃ. Padatthassa padantarena vibhāvanaṃ padatthuti. Tena hi taṃ padaṃ mahatthanti dīpitaṃ hoti alaṅkatañcāti. Atthavisesābhāvepi ābharaṇavasena ca ādaravasena ca puna vacanaṃ daḷhīkammaṃ.

บทว่า 'โทสะ พยาบาท' แม้ในอุเทศก็ถูกแสดงโดยเนื้อหาแล้วว่าเป็นโกธะที่แตกต่างกัน เพราะความเป็นผู้มีชื่อไม่เหมือนกัน. แม้ในนิเทศก็ถูกแสดงโดยละเอียดแล้วด้วยความเป็นผู้มีชื่อไม่เหมือนกันนั้นเอง. ผู้รวบรวมกล่าวโดยอ้างถึงความเป็นผู้ควรกล่าวได้ด้วยศัพท์ว่าขันธ์หนึ่งว่า 'เป็นขันธ์เดียว'. ด้วยบทว่า 'เจตนา' ย่อมแสดงสังขารขันธ์ เพราะความเป็นผู้มีเจตนาเป็นประธาน. บทว่า 'อสัทธรรม' หมายถึง ธรรมของอสัตบุรุษ หรือธรรมที่ไม่ควรสรรเสริญ หรือธรรมที่ไม่ใช่สัทธรรม. อสัทธรรมนั้น แม้เมื่อเป็นอันเดียวกันด้วยความเป็นผู้มีอรรถที่ศัพท์ว่าอสัทธรรมกล่าวถึง ก็ถึงซึ่งความเป็นผู้แตกต่าง เพราะความเป็นผู้มีความแตกต่างแห่งการปฏิเสธสัทธรรมครุตาที่ถูกทำให้พิเศษด้วยโกธครุตาเป็นต้น ดังนี้จึงกล่าวว่า 'สี่'. หรืออีกนัยหนึ่ง อสัทธรรมครุตาที่ถูกกล่าวว่า 'ไม่เป็นสัทธรรมครุตา' แม้เมื่อเป็นอันเดียวกันด้วยความเป็นอสัทธรรมครุตา ก็ถึงซึ่งความเป็นผู้แตกต่าง เพราะความเป็นผู้มีความแตกต่างแห่งการปฏิเสธที่ถูกทำให้พิเศษด้วยโกธะเป็นต้น. หรืออีกนัยหนึ่ง ปฏิปักษ์นั้นย่อมถูกปฏิเสธด้วยปฏิปักษ์นั้น หรือปฏิปักษ์นั้นเองย่อมปฏิเสธ ดังนี้จึงกล่าวว่า 'ปฏิเขปะ'. ดังนี้ อสัทธรรมครุตา หรืออสัทธรรมทั้งหลายก็ถึงซึ่งความเป็นผู้แตกต่าง เพราะความเป็นผู้มีความแตกต่างแห่งการปฏิเสธสัทธรรมครุตา. ความแตกต่างของบทมีอโลภะเป็นต้นจากบทมีผัสสะเป็นต้น พึงทราบด้วยการปฏิเสธที่ถูกทำให้พิเศษด้วยโลภะเป็นต้น หรือด้วยปฏิปักษ์ของโลภะเป็นต้น. ความแตกต่างกันและกันของอโลภะ อโทสะ อโมหะ พึงประกอบด้วยปฏิเขปนานัตตะที่กล่าวแล้วนั้นๆ. การทำให้ปรากฏชัดซึ่งอรรถของบทก่อนด้วยบทอื่น ชื่อว่าปทัตถุติ. เพราะด้วยบทอื่นนั้น บทก่อนนั้นถูกแสดงแล้วว่ามีอรรถมาก และถูกประดับแล้ว. แม้เมื่อไม่มีความพิเศษแห่งอรรถ การกล่าวซ้ำอีกครั้งโดยอำนาจแห่งการประดับ และโดยอำนาจแห่งความเคารพ (ต่อผู้ฟัง) ชื่อว่าทฬหีกรรม.

3. Tajjanti tassa phalassa anucchavikaṃ. Na kevalaṃ niddisiyamānaṃ sātameva adhikataṃ, atha kho yathāniddiṭṭhāni ārammaṇānipīti ‘‘tehi vā’’tiādi vuttaṃ. Tassa vā jātā kāraṇabhāvena phassatthaṃ pavattāti tajjā. Taṃsamaṅgīpuggalaṃ, sampayuttadhamme vā attani sādayatīti sātaṃ da-kārassa ta-kāraṃ katvā. Suṭṭhu khādati, khaṇati vā dukkhanti sukhaṃ.

๓. คำว่า "ตัชชันติ" หมายถึง เหมาะสมกับผลนั้น. ไม่ใช่เพียงความสุขที่ถูกระบุไว้เท่านั้นที่ถูกนำมากล่าวถึง (อธิกตะ) แต่แท้จริงแล้ว อารมณ์ทั้งหลายที่ถูกระบุไว้แล้วก็ถูกนำมากล่าวถึงด้วย ด้วยเหตุนี้จึงกล่าวว่า "เตหิ วา" เป็นต้น. หรืออีกนัยหนึ่ง "ตัชชา" หมายถึง มโนวิญญาณธาตุที่เกิดขึ้นโดยมีเหตุเป็นความสุขนั้น เพื่อประโยชน์แก่ผัสสะ. หรืออีกนัยหนึ่ง ธรรมที่ทำให้บุคคลผู้ประกอบด้วยความสุขนั้น หรือธรรมที่สัมปยุตกัน ย่อมยินดีในตน ด้วยเหตุนี้จึงเรียกว่า "สาตะ" โดยเปลี่ยนอักษร "ท" เป็น "ต". "สุขะ" หมายถึง การเสวย (เคี้ยว) ทุกข์อย่างดี หรืออีกนัยหนึ่ง การขุดทำลายทุกข์.

5. Pāsoti rāgapāso. So hi nirāvaraṇattā antalikkhacaro. Akusalampi paṇḍaranti vuttaṃ, ko pana vādo kusalanti adhippāyo. Tañhi paṇḍarato nikkhantaṃ sayañca paṇḍaranti. Atha vā sabbampi cittaṃ sabhāvato paṇḍarameva, āgantukopakkilesavodānehi pana sāvajjānavajjānaṃ upakkiliṭṭhavisuddhataratā hontīti. Dāruppamāṇesu silādīsu khandhapaññattiyā abhāvā kiñci nimittaṃ anapekkhitvā dārumhi pavattā khandhapaññattīti ‘‘paṇṇattimattaṭṭhenā’’ti vuttaṃ. Taṃ-saddena manoviññāṇadhātuyeva vucceyya niddisitabbattāti na tassā tajjatā. Tehi ārammaṇehi jātā tajjāti ca vuccamāne samphassajatā na vattabbā. Na hi so ārammaṇaṃ, nāpi visesapaccayo. ‘‘Tiṇṇaṃ saṅgati phasso’’ti viññāṇameva phassassa visesapaccayoti vuttoti tasmā na viññāṇaṃ visesapaccayabhūtaṃ samphassajatāya tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajāpaññattiṃ labhati, na ca tadeva tassa kāraṇabhāvena phalabhāvena ca vuccamānaṃ suviññeyyaṃ hotīti. Kiṃ vā etena, yathā bhagavatā vuttā taṃsabhāvāyeva te dhammāti na evaṃvidhesu kāraṇaṃ maggitabbaṃ.

๕. คำว่า "ปาสะ" คือ บ่วงคือราคะ. บ่วงคือราคะนั้นย่อมเที่ยวไปในอากาศได้ เพราะไม่มีเครื่องกั้น. แม้อกุศลก็ยังถูกกล่าวว่า "บัณฑระ" (ขาวสะอาด) แล้วไฉนเล่ากุศลจะไม่ถูกกล่าวเช่นนั้น? นี่คือความประสงค์ของอาจารย์อรรถกถา. เพราะกุศลนั้นออกจากภวังคจิตที่บริสุทธิ์ และตัวมันเองก็บริสุทธิ์. หรืออีกนัยหนึ่ง จิตทั้งหมดโดยสภาพแล้วย่อมบริสุทธิ์ แต่เพราะอุปกิเลสที่เป็นอาคันตุกะและเจตสิกที่เป็นโวทาน จึงทำให้จิตที่เป็นสาวัชชะ (อกุศล) และอนวัชชะ (กุศล, อัพยากตะ) มีความเศร้าหมองและบริสุทธิ์ยิ่งขึ้น. เพราะไม่มีบัญญัติชื่อว่า "ขันธ์" ในสิ่งที่มีขนาดเท่าท่อนไม้หรือก้อนหินเป็นต้น จึงกล่าวว่า "โดยเป็นเพียงบัญญัติ" โดยไม่คำนึงถึงนิมิตใดๆ ที่บัญญัติชื่อว่า "ขันธ์" ในท่อนไม้. หากกล่าวว่าด้วยคำว่า "ตัง" หมายถึงมโนวิญญาณธาตุเท่านั้น เพราะเป็นสิ่งที่ควรระบุถึง เช่นนั้นแล้ว ความเป็น "ตัชชา" ของมโนวิญญาณธาตุนั้นย่อมไม่เป็นไปได้. และหากกล่าวว่า "ตัชชา" คือมโนวิญญาณธาตุที่เกิดขึ้นเพราะอารมณ์เหล่านั้น ก็ไม่ควรกล่าวว่า "สัมผัสชะ". เพราะผัสสะนั้นไม่ใช่อารมณ์ และก็ไม่ใช่ปัจจัยพิเศษ (ของมโนวิญญาณธาตุ). เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสว่า "การประชุมกันของธรรมสามอย่างคือผัสสะ" และตรัสว่าวิญญาณเท่านั้นเป็นปัจจัยพิเศษของผัสสะ. ดังนั้น วิญญาณซึ่งเป็นปัจจัยพิเศษ จึงไม่ได้รับบัญญัติว่า "ตัชชามโนวิญญาณธาตุสัมผัสชา" โดยความเป็นสัมผัสชะ. และหากกล่าวว่าวิญญาณนั้นเองเป็นทั้งเหตุและผลของผัสสะ ก็จะไม่เป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่าย. หรืออีกนัยหนึ่ง การแสวงหาเหตุในเรื่องนี้มีประโยชน์อะไร? เพราะธรรมเหล่านั้นเป็นไปตามสภาพที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว จึงไม่ควรแสวงหาเหตุในธรรมที่มีลักษณะเช่นนี้.

7. Evaṃ [Pg.96] takkanavasena lokasiddhenāti adhippāyo. Evañcevañca bhavitabbanti vividhaṃ takkanaṃ kūpe viya udakassa ārammaṇassa ākaḍḍhanaṃ vitakkanaṃ.

๗. คำว่า "โดยเป็นไปตามการตรึกที่ปรากฏในโลก" นี่คือความประสงค์. การตรึกที่หลากหลายว่า "ควรเป็นอย่างนั้นอย่างนี้" คือการดึงอารมณ์เข้ามา เหมือนการดึงน้ำขึ้นจากบ่อ เรียกว่า "วิตักกะ".

8. Samantato caraṇaṃ vicaraṇaṃ.

๘. การเที่ยวไปโดยรอบ เรียกว่า "วิจารณะ".

9. Attamanatāti ettha atta-saddena na cittaṃ vuttaṃ. Na hi cittassa mano atthīti. Attamanassa pana puggalassa bhāvo attamanatāti vatvā puna puggaladiṭṭhinisedhanatthaṃ ‘‘cittassā’’ti vuttaṃ.

๙. ในคำว่า "อัตตมนตา" นี้ คำว่า "อัตตะ" ไม่ได้หมายถึงจิต. เพราะจิตไม่มีใจ (คือจิตอีกดวง) อยู่ในตัวมันเอง. แต่กล่าวว่า "อัตตมนตา" คือความเป็นแห่งบุคคลผู้มีใจยินดี. และเพื่อห้ามความเห็นว่าเป็นบุคคล (ปุคคลาธิษฐาน) จึงกล่าวว่า "ของจิต" อีกครั้ง.

11. Na balavatī, kasmā avaṭṭhiti vuttāti? Ekaggacittena pāṇavadhādikaraṇe tathā avaṭṭhānamattabhāvato. Virūpaṃ, vividhaṃ vā saṃharaṇaṃ vikiraṇaṃ visāhāro, saṃharaṇaṃ vā sampiṇḍanaṃ, tadabhāvo visāhāro.

๑๑. เหตุใดจึงกล่าวว่า "อวัฏฐิติ" (ความตั้งมั่น) แม้จะไม่ใช่เอกัคคตาที่มีกำลัง? เพราะเป็นเพียงการตั้งมั่นในการกระทำปาณาติบาตเป็นต้น ด้วยจิตที่มีอารมณ์เดียว (จิตที่ตั้งมั่น) ในลักษณะที่สามารถทำให้สำเร็จได้. "วิสาหาระ" คือ การรวบรวมที่ผิดรูป หรือหลากหลาย หรือการกระจัดกระจาย. หรืออีกนัยหนึ่ง "สังหรณะ" คือการรวมธรรมที่สัมปยุตกันเข้าด้วยกัน, การไม่มีการรวมนั้นเรียกว่า "วิสาหาระ".

12. Aññasmiṃ pariyāyeti aññasmiṃ kāraṇe. Samānādhikaraṇabhāvo dvinnaṃ bahūnaṃ vā padānaṃ ekasmiṃ atthe pavatti.

๑๒. ในคำว่า "อัญญัสมิง ปริยายะ" นี้ หมายถึงในเหตุอื่น. "สมานาธิกรณภาวะ" คือ การที่บทสองบทหรือหลายบทเป็นไปในอรรถเดียวกัน.

13. Ārambhati cāti āpajjati ca. Uddhaṃ yamanaṃ uyyāmo. Dhuranti nipphādetuṃ āraddhaṃ kusalaṃ, paṭiññaṃ vā.

๑๓. คำว่า "อารัมภติ จ" หมายถึง ย่อมถึงอาบัติด้วย. "อุยาโม" คือ การพยายามขึ้นไปข้างบน. "ธุระ" คือ กุศลที่เริ่มกระทำเพื่อให้สำเร็จ หรือคำปฏิญาณ.

14. Tiṇṇanti buddhādīnaṃ. Citte ārammaṇassa upaṭṭhānaṃ jotanañca satiyevāti tassā etaṃ lakkhaṇaṃ.

๑๔. คำว่า "ติณณัง" หมายถึง ของพระพุทธเจ้าเป็นต้น (คือพระรัตนตรัย). การปรากฏของอารมณ์ในจิต และการทำให้สว่าง (ให้ปรากฏชัด) นั้นคือสติเท่านั้น ด้วยเหตุนี้ การปรากฏและการทำให้สว่างนี้จึงเป็นลักษณะของสติ.

16. Pāsāṇasakkharavālikādirahitā bhūmi saṇhāti ‘‘saṇhaṭṭhenā’’ti vuttaṃ.

๑๖. แผ่นดินที่ปราศจากหิน กรวด ทราย เป็นต้น ย่อมละเอียดอ่อน ด้วยเหตุนี้จึงกล่าวว่า "โดยความเป็นของละเอียดอ่อน".

19. Ayantīti ekakammanibbattamanussādisantatiavicchedavasena pavattanti. Kusalākusalesupi hi jīvitaṃ indriyapaccayabhāvena sampayutte pavattayamānameva tadavicchedassa paccayo hoti.

๑๙. คำว่า "อายันติ" หมายถึง ย่อมเป็นไปโดยความไม่ขาดสายของสันตติของมนุษย์เป็นต้นที่เกิดจากกรรมเดียว. เพราะชีวิตินทรีย์ในกุศลและอกุศลธรรมทั้งหลาย ย่อมเป็นปัจจัยแห่งความไม่ขาดสายของธรรมเหล่านั้น โดยความเป็นอินทรียปัจจัยที่ยังธรรมที่สัมปยุตให้เป็นไป.

30. Yaṃ hirīyatīti hirīyati-saddena vutto bhāvo yaṃ-saddena vuccatīti yanti bhāvanapuṃsakaṃ vā etaṃ daṭṭhabbaṃ. Hiriyitabbenāti ca hetuatthe karaṇavacanaṃ yujjati.

๓๐. ในคำว่า "ยัง หิรียติ" นี้ ภาวะที่ถูกกล่าวด้วยคำว่า "หิรียติ" ย่อมถูกกล่าวด้วยคำว่า "ยัง" ด้วยเหตุนี้ คำว่า "ยัง" นี้จึงควรทราบว่าเป็นภาวนปุงสกลิงค์ หรือเป็นวิเสสนะที่มีนปุงสกลิงค์ที่ควรประกอบกับกิริยา. และในคำว่า "หิริยิตัพเพนะ" นี้ วจนะที่เป็นกรณะย่อมสมควรในอรรถแห่งเหตุ.

32. Alubbhanakavasenāti [Pg.97] ettha alubbhanameva alubbhanakanti bhāvaniddeso daṭṭhabbo.

๓๒. ในคำว่า "อลุพภนกวเสนะ" นี้ การไม่โลภนั่นเองเรียกว่า "อลุพภนกะ" ควรทราบว่าเป็นภาวนิเทศ.

33. Abyāpajjoti byāpādena dukkhena domanassasaṅkhātena dosena viya na byāpādetabbotipi attho yujjati.

๓๓. ในบทว่า "อัพยาปัชโช" นี้ อรรถว่า "ไม่ควรเบียดเบียนด้วยทุกข์คือโทมนัสที่ทำลายจิตอย่างยิ่ง เหมือนโทสะ" ก็สมควร.

42-43. Thinamiddhādipaṭipakkhabhāvena kusaladhamme aniccādimanasikāre ca sīghaṃ sīghaṃ parivattanasamatthatā lahupariṇāmatā, avijjānīvaraṇānañhi taṇhāsaṃyojanānaṃ sattānaṃ akusalappavatti pakatibhūtāti na tattha lahupariṇāmatāya attho. Tesañca bhāvo garutāyevāti tabbidhurasabhāvānaṃ lahutā daṭṭhabbā. Sā hi pavattamānā sīghaṃ bhavaṅgavuṭṭhānassa paccayo hoti.

คำว่า "ลหุปริณามตา" คือ ความสามารถในการเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วในการกระทำกุศลกรรมและการมนสิการอนิจจังเป็นต้น โดยความเป็นปฏิปักษ์ต่อถีนมิทธะเป็นต้น. เพราะการเป็นไปของอกุศลเป็นธรรมชาติของสัตว์ทั้งหลายผู้มีอวิชชาเป็นนิวรณ์และตัณหาเป็นสังโยชน์ ด้วยเหตุนี้ ความเป็นลหุปริณามตาจึงไม่มีประโยชน์ในอกุศลนั้น. และภาวะของอกุศลเหล่านั้นคือความหนัก (ครุตา) นั่นเอง ด้วยเหตุนี้ จึงควรทราบว่าความเบา (ลหุตา) เป็นสภาพตรงกันข้ามกับความหนักนั้น. เพราะเมื่อลหุตาเกิดขึ้น ย่อมเป็นปัจจัยให้จิตออกจากภวังค์ได้อย่างรวดเร็ว.

44-45. Ye ca dhammā mohasampayuttā viya avipannalahutā, tesañca kusalakaraṇe appaṭighāto mudutā. Appaṭighātena mudutādirūpasadisatāya arūpadhammānampi mudutā maddavatātiādi vuttaṃ.

และธรรมเหล่าใดมีความเบาที่ไม่วิบัติ (ไม่บกพร่อง) เหมือนอกุศลธรรมที่ประกอบด้วยโมหะ. และการไม่กระทบกระทั่ง (ไม่ขัดขวาง) ในการกระทำกุศลของธรรมเหล่านั้น คือ "มุทุตา". เพราะการไม่กระทบกระทั่ง และเพราะความเป็นเหมือนรูปที่มีมุทุตาเป็นต้น จึงกล่าวถึงนามธรรมทั้งหลายว่า "มุทุตา มัททวตา" เป็นต้น.

46-47. Sinehavasena kilinnaṃ atimudukaṃ cittaṃ akammaññaṃ hoti vilīnaṃ viya suvaṇṇaṃ, mānādivasena atithaddhañca atāpitaṃ viya suvaṇṇaṃ, yaṃ panānurūpamudutāyuttaṃ, taṃ kammaññaṃ hoti yuttamaddavaṃ viya suvaṇṇaṃ. Tasseva mudukassa yo kammaññākāro, sā kammaññatāti mudutāvisiṭṭhā kammaññatā veditabbā.

จิตที่อ่อนนุ่มเกินไปจนเปียกชุ่มด้วยอำนาจแห่งตัณหา ย่อมไม่ควรแก่การงาน (กุศล) เหมือนทองที่ละลายแล้ว. และจิตที่แข็งกระด้างเกินไปเพราะอำนาจแห่งมานะเป็นต้น ก็ไม่ควรแก่การงาน เหมือนทองที่ยังไม่ถูกเผา. แต่จิตที่ประกอบด้วยความอ่อนนุ่มที่เหมาะสม ย่อมควรแก่การงาน เหมือนทองที่อ่อนนุ่มพอดี. อาการที่จิตที่อ่อนนุ่มนั้นควรแก่การงาน นั่นแหละคือ "กัมมัญญตา" ด้วยเหตุนี้ จึงควรทราบว่า "กัมมัญญตา" เป็นสิ่งที่พิเศษด้วย "มุทุตา".

50-51. Paccosakkanabhāvena pavattaṃ akusalameva paccosakkanaṃ. Ekavīsati anesanā nāma vejjakammaṃ karoti, dūtakammaṃ karoti, pahiṇakammaṃ karoti, gaṇḍaṃ phāleti, arumakkhanaṃ deti, uddhaṃvirecanaṃ deti, adhovirecanaṃ deti, natthutelaṃ pacati, cakkhutelaṃ pacati, veḷudānaṃ deti, paṇṇadānaṃ deti, pupphadānaṃ deti, phaladānaṃ deti, sinānadānaṃ deti, dantakaṭṭhadānaṃ deti, mukhodakadānaṃ deti, cuṇṇadānaṃ deti, mattikādānaṃ deti, cāṭukakammaṃ karoti, muggasūpiyaṃ, pāribhaṭyaṃ, jaṅghapesaniyaṃ dvāvīsatimaṃ dūtakammena sadisaṃ, tasmā ekavīsati. Cha agocarā vesiyāgocaro, vidhavā, thullakumārī, paṇḍaka, pānāgāra, bhikkhunīagocaroti. Saṅkhepatoti sarūpena anuddiṭṭhattā ‘‘tattha katamo chando’’tiādi na [Pg.98] sakkā vattunti ‘‘yo chando chandikatā’’tiādiniddesaṃ saṅkhipitvā ‘‘ye vā panā’’ti niddeso katoti attho.

อกุศลจิตที่เกิดขึ้นด้วยความเป็นผู้ถอยกลับนั่นแหละชื่อว่าปัจโจสักกนะ (การถอยกลับ) อเนสนา 21 อย่าง คือ ทำการรักษาโรค, ทำการเป็นทูต (ไปในที่ไกล), การรับใช้ไปในที่ใกล้, ผ่าฝี, ให้ยาสำหรับทาแผล, ให้ยาถ่ายข้างบน (ยาสำรอก), ให้ยาถ่ายข้างล่าง (ยาถ่าย), ปรุงน้ำมันหยอดจมูก, ปรุงน้ำมันหยอดตา, ให้ไม้ไผ่, ให้ใบไม้, ให้ดอกไม้, ให้ผลไม้, ให้เครื่องอาบน้ำ, ให้ไม้สีฟัน, ให้น้ำล้างหน้า, ให้ผงทาหน้า, ให้ดินผง, ทำการประจบสอพลอ, พูดจาเหมือนแกงถั่ว (คือพูดเท็จมากจริงน้อย), การรับใช้ประคบประหงมเด็ก, การรับใช้ด้วยแข้งขา เป็นอย่างที่ 22 แต่เหมือนกับการเป็นทูต ดังนั้นจึงมี 21 อย่าง อโคจร 6 อย่าง คือ โคจรของหญิงแพศยา, หญิงหม้าย, หญิงสาวใหญ่, บัณเฑาะก์, โรงสุรา, โคจรของภิกษุณี คำว่า "โดยย่อ" นี้ หมายความว่า เพราะไม่ได้แสดงโดยสภาวะในบทอุเทศ จึงไม่สามารถกล่าวคำว่า "ในสมัยนั้น ฉันทะเป็นไฉน" เป็นต้นได้ ดังนั้นจึงย่อบทนิเทศที่ว่า "ฉันทะใด ความเป็นผู้มีฉันทะ" เป็นต้น แล้วแสดงเป็น "เย วา ปนา" ดังนี้

Niddesavārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายเรื่องนิเทศวาร จบแล้ว

Koṭṭhāsavāravaṇṇanā

คำอธิบายโกฏฐาสวาร

58-120. Niddesavāre pucchādīnaṃ paccekaṃ anekattepi pucchādibhāvena ekattaṃ upanetvā catuparicchedatā vuttā. Cattāro dveti evamādikaṃ saṅkhipitvā saha vā gahaṇaṃ saṅgaho. Ṭhapetvā yevāpanaketi saṅgahetabbe sandhāya vuttaṃ. Te hi visuṃ visuṃ uddiṭṭhattā niddiṭṭhattā ca vippakiṇṇāti saṅgahetabbā honti, na yevāpanakā saṅgahagamaneneva tathā avippakiṇṇattā. Yasmā pana saṅkhārakkhandhapariyāpannā honti, tasmā taṃniddese akhandhabhāvanivāraṇatthaṃ yevāpanātveva vuttāti na yevāpanakā ṭhapetabbāti. Paccayasaṅkhātenāti āhārapaccayasaṅkhātenāti vuttaṃ hoti. Atha vā ‘‘hetu paccayo’’ti etesu dvīsu janako hetu upatthambhako paccayoti evaṃ visesavantesu paccayasaṅkhātena. Yathā hi kabaḷīkārāhāro ojaṭṭhamakarūpāharaṇena rūpakāyaṃ upatthambheti, evamimepi vedanādiāharaṇena nāmakāyanti. Tathā ca hontīti sādhāraṇe sahajātādipaccaye sandhāyāha. Aññathā cāti aññena ca ekenākārena paccayā hontiyevāti āhārāti vuccantīti attho. Tasmā āharaṇakiccarahitānaṃ hetuadhipatiādīnaṃ natthi āhārabhāvappasaṅgo. Tisso ca vedanā āharatītiādi yathāsambhavavasena vuttaṃ, na imasmiṃyeva citte phassādivasena. Tayo ca bhaveti kāmādibhavabhūtaṃ viññāṇaṃ visesena, avisesena ca pañcupādānakkhandhe.

ในนิเทศวาร แม้ว่าคำถามเป็นต้นจะมีมากมายแต่ละอย่าง แต่เมื่อนำมารวมเป็นอันเดียวกันด้วยความเป็นคำถามเป็นต้นแล้ว จึงกล่าวถึงความเป็น 4 ปริจเฉท คำว่า "จัตตาโร ทเว" เป็นต้นนี้ ย่อรวมกัน หรืออีกนัยหนึ่ง การรวมกันเรียกว่า สังคหะ คำว่า "เว้นเย วา ปนา" นี้ กล่าวโดยมุ่งหมายถึงธรรมที่ควรสงเคราะห์ แท้จริง ธรรมเหล่านั้น (ที่เกิน 50 อย่าง) เพราะถูกแสดงโดยสภาวะแต่ละอย่าง และถูกแสดงโดยละเอียด จึงกระจัดกระจายไปเป็นพิเศษ ดังนั้นจึงควรสงเคราะห์ แต่เย วา ปนา ไม่เป็นเช่นนั้น เพราะถึงการสงเคราะห์นั่นเอง จึงไม่กระจัดกระจายไปเป็นพิเศษ แต่เพราะเย วา ปนา เหล่านั้นสงเคราะห์เข้าในสังขารขันธ์ ดังนั้นในนิเทศของสังขารขันธ์นั้น เพื่อป้องกันความเป็นผู้ไม่ใช่ขันธ์ จึงกล่าวว่า "เย วา ปนา" เท่านั้น ดังนั้นเย วา ปนา จึงไม่ควรเว้น นี่คือความประสงค์ของฎีกาจารย์ คำว่า "ด้วยความเป็นปัจจัย" นี้ หมายถึง "ด้วยความเป็นอาหารปัจจัย" หรืออีกนัยหนึ่ง ในสองอย่างนี้ คือ เหตุ และ ปัจจัย เหตุคือผู้ยังผลให้เกิด ปัจจัยคือผู้สนับสนุน ในเหตุที่มีความพิเศษเช่นนี้ ด้วยความเป็นปัจจัย (ที่สนับสนุน) เหมือนกับกวฬิงการาหาร อุปถัมภ์รูปกายด้วยการนำโอชาฐมกรูปมาฉันใด นามอาหารเหล่านี้ คือ ผัสสะ เจตนา วิญญาณ ก็อุปถัมภ์นามกายด้วยการนำผลคือเวทนาเป็นต้นมาฉันนั้น คำว่า "และเป็นเช่นนั้น" นี้ กล่าวโดยมุ่งหมายถึงปัจจัยที่เกิดร่วมกันเป็นต้น ซึ่งเป็นสาธารณะ คำว่า "และด้วยประการอื่น" นี้ หมายความว่า ปัจจัยเหล่านั้นย่อมเป็นปัจจัยด้วยอาการอื่นอีกอย่างหนึ่ง (คือการอุปถัมภ์) ดังนั้นจึงเรียกว่า อาหาร ดังนั้น จึงไม่มีการติดข้องในความเป็นอาหารของเหตุ อธิบดีเป็นต้น ซึ่งปราศจากกิจในการนำผลคือเวทนาเป็นต้นมา คำว่า "เวทนา 3 ย่อมนำมา" เป็นต้นนี้ กล่าวโดยสมควรแก่กรณี ไม่ได้กล่าวเฉพาะในจิตดวงนี้เท่านั้นด้วยอำนาจของผัสสะเป็นต้น คำว่า "ภพ 3" นี้ หมายถึง วิญญาณที่เกิดขึ้นในกามภพเป็นต้น โดยเฉพาะ (คือปฏิสนธิวิญญาณ) และโดยทั่วไปแล้ว ย่อมนำอุปาทานขันธ์ 5 มา

Ārammaṇaṃ upagantvā nijjhāyanaṃ cintanaṃ upanijjhāyanaṃ. Hetvaṭṭhenāti upāyatthena, na mūlatthena. Pubbabhāge gato paṭipanno nānākkhaṇiko aṭṭhaṅgiko maggo lokuttarakkhaṇeva saha pavatto yathāgatamaggoti vutto. Vipassanākkhaṇato pubbeva kāyakammādīnaṃ suparisuddhatāya aṭṭhaṅgikamaggupanissayassa ‘‘ariyo aṭṭhaṅgiko maggo bhāvanāpāripūriṃ gacchatī’’ti [Pg.99] (ma. ni. 3.431) evaṃ vuttena pariyāyena pubbabhāgamaggassa aṭṭhaṅgikatā yathāgatavacanena dīpitā, na ekakkhaṇe aṭṭhannaṃ aṅgānaṃ sabbhāvāti evamassapi pariyāyadesanatā veditabbā. Vijānanameva cittavicittatāti ‘‘cittavicittaṭṭhena ekova dhammo viññāṇakkhandho’’ti āha. Cattāro khandhā hontītiādīsu vedanākkhandhādīnaṃ saṅgahe katepi puna ‘‘eko vedanākkhandho hotī’’tiādivacanaṃ na aneke vedanākkhandhādayo jātiniddesena idha vuttāti dassanatthaṃ. Indriyesu ca ekassa jātiniddesabhāve paṭikkhitte aññesaṃ indriyānaṃ āhārādīnañca tappaṭikkhepo kato hotīti pubbaṅgamassa manindriyasseva katoti daṭṭhabbo.

การเข้าไปสู่อารมณ์แล้วพิจารณา คือการรู้ ชื่อว่าอุปนิชฌานะ คำว่า "โดยความเป็นเหตุ" นี้ หมายถึง "โดยความเป็นอุบาย" ไม่ใช่ "โดยความเป็นมูล" มรรคมีองค์ 8 ที่ปฏิบัติไปในส่วนเบื้องต้น (ของโลกุตตรมรรค) ซึ่งเกิดขึ้นในขณะต่างๆ กัน ชื่อว่า "ยถาคตมรรค" ซึ่งเกิดขึ้นพร้อมกันในขณะแห่งโลกุตตระเท่านั้น เพราะกายกรรมเป็นต้นบริสุทธิ์ดีแล้วก่อนหน้าขณะแห่งวิปัสสนา มรรคมีองค์ 8 อันเป็นอุปนิสัยของอริยมรรคมีองค์ 8 ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา ด้วยปริยายที่กล่าวมานี้ ความเป็นมรรคมีองค์ 8 ของปุพพภาควิปัสสนามรรค จึงถูกแสดงด้วยคำว่า "ยถาคตะ" ไม่ใช่เพราะองค์ 8 มีอยู่พร้อมกันในขณะเดียวกัน ดังนั้น พึงทราบว่านี่เป็นการแสดงโดยปริยายของเทศนาที่สองนี้ด้วย การรู้แจ้งนั่นแหละคือความวิจิตรของจิต ดังนั้นจึงกล่าวว่า "วิญญาณขันธ์เป็นธรรมอย่างเดียวเท่านั้น โดยอรรถว่ามีความวิจิตรแห่งจิต" ในบทบาลีที่ว่า "ขันธ์ 4 ย่อมมี" เป็นต้น แม้จะมีการสงเคราะห์เวทนาขันธ์เป็นต้นแล้ว แต่คำว่า "เวทนาขันธ์มีหนึ่ง" เป็นต้นอีกครั้งนี้ มีประโยชน์เพื่อแสดงว่า เวทนาขันธ์เป็นต้นจำนวนมากไม่ได้ถูกกล่าวถึงในสังคหะวารนี้โดยการแสดงตามชาติ และเมื่อปฏิเสธความเป็นชาติของอินทรีย์หนึ่ง (คือมนินทรีย์) แล้ว การปฏิเสธนั้นย่อมมีผลต่ออินทรีย์อื่นและอาหารเป็นต้นด้วย ดังนั้น พึงทราบว่าการปฏิเสธนั้นทำไปเพื่อมนินทรีย์ซึ่งเป็นประธานเท่านั้น

Koṭṭhāsavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายโกฏฐาสวาร จบแล้ว

Suññatavāravaṇṇanā

คำอธิบายสุญญตวาร

121-145. Etthāti etasmiṃ yathāvutte samaye, etesu vā dhammesu. Bhāvoti satto, yo koci vā attho.

คำว่า "ในที่นี้" หมายถึง ในสมัยที่กล่าวมาแล้วนี้ หรือในธรรมเหล่านี้ คำว่า "ภาวะ" หมายถึง สัตว์ หรือเนื้อความ (สิ่ง) อย่างใดอย่างหนึ่ง

Dutiyacittādivaṇṇanā

คำอธิบายทุติยจิตเป็นต้น

146. Sappayogenāti līnassa cittassa ussāhanapayogasahitena. Saupāyenāti kusalassa karaṇākaraṇesu ādīnavānisaṃsapaccavekkhaṇaṃ parehi ussāhananti evamādiupāyasahitena.

๑๔๖. คำว่า "ด้วยการประกอบ" นี้ หมายถึง พร้อมด้วยความเพียรเพื่อกระตุ้นจิตที่หดหู่ คำว่า "ด้วยอุบาย" นี้ หมายถึง พร้อมด้วยอุบายมีการพิจารณาเห็นโทษและอานิสงส์ในการทำและไม่ทำกุศล และการกระตุ้นจากผู้อื่นเป็นต้น

156-159. Mahāaṭṭhakathāyaṃ anuññātā nātisamāhitāya bhāvanāyāti yevāpanakehipi nibbisesataṃ dasseti.

ในมหาอรรถกถาได้อนุญาตไว้ว่า "ในเวลาแห่งภาวนาที่ยังไม่ตั้งมั่นดี" ด้วยการอนุญาตเช่นนี้ จึงแสดงความไม่แตกต่างกันแม้ด้วยเย วา ปนา ทั้งหลาย

Puññakiriyavatthādikathāvaṇṇanā

คำอธิบายเรื่องปุญญกิริยาวัตถุเป็นต้น

Apaciti eva apacitisahagataṃ puññakiriyāvatthu yathā ‘‘nandirāgasahagatā’’ti. Apaciti vā cetanāsampayuttakadhammā kāyavacīkiriyā vā, taṃsahitā cetanā apacitisahagataṃ. Hitapharaṇenāti desake mettāpharaṇena, ‘‘evaṃ me hitaṃ bhavissatī’’ti pavattena hitacittena vā. Kammassakatāñāṇaṃ [Pg.100] diṭṭhijukammaṃ. Niyamalakkhaṇanti mahapphalatāniyamassa lakkhaṇaṃ. Sīlamaye saṅgahaṃ gacchanti cārittavasena. Anavajjavatthuṃ pariccajanto viya abbhanumodamānopi parassa sampattiyā modatīti abbhanumodanā dānamaye saṅgahitā. Bhāventopīti asamattabhāvanaṃ sandhāyāha. Samattā hi appanā hotīti. Aṭṭheva koṭṭhāse katvāti ekassa sattassa ekasmiṃ khaṇe uppannamekaṃ paṭhamacittaṃ dassetvā aññāni tādisāni adassentena sabbāni tāni sarikkhaṭṭhena ekīkatāni honti, tathā sesānipīti evaṃ aṭṭha katvā.

อัปปจิติ (การอ่อนน้อม) นั่นเอง ชื่อว่าอัปปจิติสหคตบุญกิริยาวัตถุ เหมือนในคำว่า 'นันทิราคสหคตา' (ซึ่งคำว่า สหคต ไม่มีอรรถพิเศษ). อีกนัยหนึ่ง ธรรมที่สัมปยุตด้วยเจตนาอันเป็นเหตุแห่งการอ่อนน้อม ชื่อว่าอัปปจิติ. หรือกายประโยคและวจีประโยคอันเป็นการอ่อนน้อม ชื่อว่าอัปปจิติ. เจตนาที่เกิดร่วมกับธรรมที่สัมปยุตนั้น หรือเจตนาที่เกิดร่วมกับกายประโยคและวจีประโยคนั้น ชื่อว่าอัปปจิติสหคต. คำว่า 'ด้วยการแผ่ประโยชน์' คือ ด้วยการแผ่เมตตาในบุคคลผู้แสดงธรรม หรืออีกนัยหนึ่ง ด้วยจิตที่มุ่งประโยชน์ที่เกิดขึ้นว่า 'เมื่อเราฟังธรรมอย่างนี้ ประโยชน์จักมีแก่เรา'. กัมมัสสกตาญาณ ชื่อว่าทิฏฐิชุกรรม. คำว่า 'มีการกำหนดเป็นลักษณะ' คือ เป็นเครื่องหมายแห่งการกำหนดแน่นอนว่ามีผลมาก. (ธรรมเหล่านั้น) ย่อมสงเคราะห์เข้าในสีลมยบุญกิริยาวัตถุด้วยอำนาจแห่งจารีตศีล. แม้บุคคลผู้พลอยยินดีอย่างยิ่งในความถึงพร้อมของผู้อื่น เหมือนบุคคลผู้สละวัตถุที่ไม่มีโทษ (ย่อมบันเทิงใจ) ชื่อว่าการอนุโมทนา สงเคราะห์เข้าในทานมัย. คำว่า 'เมื่อเจริญอยู่' ทรงหมายถึงภาวนาที่ยังไม่เสร็จสิ้น เพราะภาวนาที่เสร็จสิ้นแล้วคืออัปปนา. คำว่า 'กระทำให้เป็น 8 ส่วน' คือ ทรงแสดงมหากุศลจิตดวงที่ 1 ดวงเดียวที่เกิดขึ้นในขณะหนึ่งของสัตว์ผู้หนึ่ง เมื่อไม่ทรงแสดงจิตดวงอื่นที่เหมือนกันนั้น จิตเหล่านั้นทั้งหมดจึงถูกทำให้เป็นอันเดียวกันโดยอรรถว่าเหมือนกัน แม้จิตที่เหลือ (ดวงที่ 2 เป็นต้น) ก็เช่นเดียวกัน จึงรวมเป็น 8 ส่วน.

Kāmāvacarakusalavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนากามาวจรกุศล จบแล้ว.

Rūpāvacarakusalaṃ

รูปาวจรกุศล

Catukkanayo

จตุกกนัย

Paṭhamajjhānakathāvaṇṇanā

คำพรรณนาปฐมฌานกถา

160. Uttarapadalopaṃ katvā rūpabhavo rūpanti vutto. Jhānassa amaggabhāvepi sati maggavacanaṃ aññamaggabhāvanivāraṇatthanti imasmiṃ atthe maggaggahaṇassa payojanaṃ vuttaṃ, na sabbassa kusalajjhānassa maggabhāvoti. Tattha maggassa bhāvanāya samayavavatthānassa katattā amaggabhāvanāsamaye pavattānaṃ phassādīnaṃ kusalabhāvo na dassito siyā, tasmā sabbassa maggabhāvo dassetabboti. Ito añño maggo natthīti evaṃ aññabhūmikavidhuro sati paccayantare rūpūpapattijanakasabhāvo vipākadhammasabhāvo viya vipākadhammavasena sabbasamāno maggasaddena vuttoti dassetīti veditabbaṃ. Kusalaṃ dānanti alobho daṭṭhabbo. Atha vā cetanā dānaṃ, taṃ vajjetvā itare dve cetanāsampayuttakāti vuttā. Vaṭṭantīti maggabhāvato jhānavacanena saṅgahetvā maggoti vattuṃ vaṭṭantīti attho. Okappanāti saddahanā. Aññattha diṭṭhaṃ atthaṃ pariccajitvā ‘‘janeti vaḍḍhetī’’ti ayamattho kasmā vuttoti nirupasaggassa aññattha evamatthasseva diṭṭhattāti imamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘puna caparaṃ udāyī’’ti (ma. ni. 2.246 ādayo) suttamāhaṭaṃ. Kesañci ariyānaṃ ariyamaggena siddhāni aññāni ca jhānāni bhāvanāsabhāvānevāti tesupi bhāventena samayavavatthānaṃ ijjhatīti.

๑๖๐. รูปภพ ถูกเรียกว่า 'รูป' โดยการลบบทหลัง (คือคำว่า ภพ) ออกไป. แม้ฌานจะไม่ใช่ทาง (มรรค) แต่การใช้คำว่า 'มรรค' ก็เพื่อห้ามความเป็นมรรคของธรรมอื่น. ในอรรถนี้ ประโยชน์ของการใช้คำว่า 'มรรค' (ในพระบาลีว่า มคฺคํ ภาเวติ) ถูกกล่าวไว้แล้วว่า มิใช่ว่าทรงแสดงความเป็นมรรคของกุศลฌานทั้งหมด. ในกรณีนั้น เพราะมีการกำหนดสมัยด้วยการเจริญมรรค (ฌานที่เป็นเหตุ) ความเป็นกุศลของผัสสะเป็นต้นที่เกิดขึ้นในสมัยที่เจริญฌานที่ไม่ใช่มรรค (ฌานที่ไม่เป็นเหตุให้เกิดในรูปภพ) ก็อาจไม่ถูกแสดงไว้. เพราะฉะนั้น จึงควรแสดงความเป็นมรรคของฌานทั้งหมด. พึงทราบว่า ทรงแสดงอรรถนี้ว่า 'มรรคอื่นจากนี้ไม่มี' ดังนี้ ฌานที่มีสภาวะให้เกิดปฏิสนธิในรูปภพ ซึ่งเป็นสภาวะของวิบากธรรม (กุศลที่ให้ผล) เมื่อมีปัจจัยอื่นคืออวิชชาและตัณหาอยู่ ซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อธรรมที่เกิดในภูมิอื่น ถูกเรียกว่า 'มรรค' ด้วยคำว่ามรรค ซึ่งเสมอเหมือนกันในฌานทั้งหมด โดยความเป็นวิบากธรรม. อโลภะ พึงทราบว่าเป็น 'กุศลทาน'. หรืออีกนัยหนึ่ง เจตนาคือทาน. เว้นเจตนาทานนั้นแล้ว ธรรมอีก 2 ประการ (ศรัทธาและหิริ) ถูกเรียกว่า 'เจตนาสัมปยุต'. คำว่า 'ย่อมควร' หมายความว่า เพราะความเป็นมรรค จึงควรที่จะเรียกว่า 'มรรค' โดยรวบรวมเข้าด้วยคำว่า 'ฌาน'. คำว่า 'โอคัปปนะ' คือ ความเชื่อมั่น. การละอรรถที่เห็นในที่อื่นแล้ว เหตุใดจึงกล่าวอรรถนี้ว่า 'ย่อมให้เกิด ย่อมให้เจริญ'? เพราะบทว่า ภาเวติ ที่ไม่มีอุปสรรค ในที่อื่นก็เห็นแต่อรรถคือการให้เกิดและการให้เจริญนี้เท่านั้น เพื่อแสดงอรรถนี้ให้ชัดเจน จึงนำพระสูตรว่า 'ปุนะ จะปะรัง อุทายี' มาแสดง. ฌานที่สำเร็จด้วยอริยมรรคของพระอริยบุคคลบางจำพวก และฌานอื่น ๆ (ที่สำเร็จด้วยปฏิปทา) ล้วนมีสภาวะเป็นภาวนา (คือสภาวะที่ทำให้เกิดขึ้นและเจริญขึ้นในสันดาน) ทั้งสิ้น. ดังนั้น การกำหนดสมัยด้วยการเจริญฌานเหล่านั้นย่อมสำเร็จ.

Nissaranti [Pg.101] niggacchanti etena, ettha vāti nissaraṇaṃ. Ke niggacchanti? Kāmā. Tesaṃ kāmānaṃ nissaraṇaṃ pahānanti attho. Evañhi ‘‘kāmāna’’nti kattari sāmivacanaṃ yujjati. Vatthukāmehipīti vatthukāmehi viviccevātipi attho yujjatīti evaṃ yujjamānatthantarasamuccayattho pi-saddo, na kilesakāmasamuccayattho. Kasmā? Imasmiṃ atthe kilesakāmānaṃ dutiyapadena vivekassa vuttattā. Akusalasaddena yadipi kilesakāmā, athāpi sabbākusalā gahitā, sabbathā pana kilesakāmehi viveko vuttoti āha ‘‘dutiyena kilesakāmehi vivekavacanato’’ti. Kāmaguṇādhigamahetupi pāṇātipātādiasuddhappayogo hotīti tabbivekena payogasuddhi vibhāvitā. Taṇhāsaṃkilesasodhanena āsayaposanaṃ.

ชื่อว่า 'นิสสรณะ' เพราะเป็นเครื่องออกไป หรือเป็นที่ออกไปจากสิ่งนี้. อะไรออกไป? กามทั้งหลาย. อรรถคือ เป็นเครื่องออกไป เป็นเครื่องละกามเหล่านั้น. เมื่อเป็นเช่นนี้ คำว่า 'กามทั้งหลาย' (กามนัง) จึงควรเป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งกัตตา. คำว่า 'ปิ' ในบทว่า 'วัตถุกาเมหิปิ' มีอรรถรวบรวมอรรถอื่นที่สมควรว่า 'สงัดแล้วจากวัตถุกามทั้งหลายนั่นเทียว' มิใช่มีอรรถรวบรวมกิเลสกาม. เพราะเหตุใด? เพราะในอรรถนี้ การสงัดจากกิเลสกามถูกกล่าวไว้แล้วด้วยบทที่สอง (คือ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธรรมเมหิ). แม้กิเลสกามจะถูกถือเอาด้วยศัพท์ว่า อกุศล แต่ก็ถือเอาอกุศลทั้งหมดด้วย. แต่การสงัดจากกิเลสกามโดยประการทั้งปวงถูกแสดงไว้แล้ว (สังคหกาจารย์) จึงกล่าวว่า 'เพราะบทที่สองเป็นคำกล่าวถึงการสงัดจากกิเลสกาม'. แม้เพราะเหตุแห่งการได้มาซึ่งกามคุณ การประกอบกรรมที่ไม่สะอาด มีปาณาติบาตเป็นต้น ย่อมมีได้ ดังนั้น ความบริสุทธิ์แห่งประโยคจึงถูกแสดงไว้ด้วยการสงัดจากกามเหล่านั้น หรือการทำอาสยะให้บริสุทธิ์ด้วยการชำระตัณหาสังกิเลส.

Aññesampi cāti diṭṭhimānādīnaṃ phassādīnañca. Upari vuccamānāni jhānaṅgāni uparijjhānaṅgāni, tesaṃ attano vipaccanīkānaṃ paṭipakkhabhāvadassanatthaṃ tappaccanīkanīvaraṇavacanaṃ. Byāpādavivekavacanena ‘‘anatthaṃ me acarī’’tiādiāghātavatthubhedavisayassa dosassa mohādhikānaṃ thinamiddhādīnaṃ vivekavacanena paṭicchādanavasena dukkhādipubbantādibhedavisayassa mohassa vikkhambhanaviveko vutto. Kāmarāgabyāpādatadekaṭṭhathinamiddhādivikkhambhanakañcedaṃ sabbākusalapaṭipakkhasabhāvattā sabbakusalānaṃ tena sabhāvena sabbākusalānaṃ pahānaṃ hontampi kāmarāgādivikkhambhanasabhāvamevāti taṃsabhāvattā avisesetvā nīvaraṇākusalamūlādīnaṃ vikkhambhanaviveko vutto hotīti āha.

คำว่า 'และแม้ธรรมอื่น ๆ' คือ ทิฏฐิ มานะ เป็นต้น และผัสสะ เป็นต้น. องค์ฌานที่จะกล่าวถึงข้างหน้า เรียกว่า อุปริฌานังคะ. การกล่าวถึงนิวรณ์ที่เป็นปฏิปักษ์ต่อองค์ฌานเหล่านั้น ก็เพื่อแสดงความเป็นปฏิปักษ์ที่ละนิวรณ์ที่เป็นปฏิปักษ์ต่อตน. ด้วยคำกล่าวถึงการสงัดจากพยาบาท (คือบทว่า วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธรรมเมหิ) การสงัดด้วยการข่มโทสะที่มีอารมณ์เป็นอาฆาตวัตถุต่าง ๆ มีคำว่า 'เขาได้ทำความพินาศแก่เรา' เป็นต้น และด้วยคำกล่าวถึงการสงัดจากนิวรณ์มีถีนมิทธะเป็นต้นที่มีโมหะมาก การสงัดด้วยการข่มโมหะที่มีอารมณ์เป็นทุกข์เป็นต้น และปุพพันตะเป็นต้น (คืออวิชชา 8 สถาน) โดยอำนาจแห่งการปกปิด จึงถูกกล่าวไว้. ฌานนี้เป็นเครื่องข่มกามราคะ พยาบาท และอกุศลมีถีนมิทธะเป็นต้นที่ตั้งอยู่ในอารมณ์เดียวกัน. แม้ว่ากุศลทั้งหมดจะมีสภาวะเป็นปฏิปักษ์ต่ออกุศลทั้งหมด และด้วยสภาวะที่เป็นปฏิปักษ์นั้นย่อมเป็นการละอกุศลทั้งหมดได้ก็ตาม แต่ฌานนี้ก็มีสภาวะเป็นการข่มกามราคะเป็นต้นเท่านั้น. เพราะมีสภาวะเช่นนั้น (สังคหกาจารย์) จึงกล่าวว่า ทรงแสดงการสงัดด้วยการข่มนิวรณ์และอกุศลมูลเป็นต้น โดยไม่เจาะจง.

Vitakkassa kiccavisesena thirabhāvappatte paṭhamajjhānasamādhimhi paccanīkadūrībhāvakatena thirabhāvena taṃsadisesu vitakkarahitesu dutiyajjhānādisamādhīsu ca appanāti aṭṭhakathāvohāroti vitakkassa appanāyogo vutto, aññathā vitakkova appanāti tassa taṃsampayogo na siyāti. Attho…pe… daṭṭhabbo jhānasamaṅgino vitakkavicārasamaṅgitādassanena jhānasseva savitakkasavicārabhāvassa vuttattā.

ในปฐมฌานสมาธิที่ถึงความมั่นคงด้วยกิจพิเศษของวิตก (คือการยกอารมณ์) และในทุติยฌานสมาธิเป็นต้นที่ปราศจากวิตกซึ่งคล้ายคลึงกับปฐมฌานนั้น ด้วยความมั่นคงที่กระทำให้ห่างไกลจากนิวรณ์ที่เป็นปฏิปักษ์ มีโวหารของอรรถกถาเรียกว่า 'อัปปนา'. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวถึงการประกอบด้วยอัปปนาของวิตก. หากเป็นโดยประการอื่น (คือตามโวหารพระบาลี) วิตกนั่นเองคืออัปปนา การประกอบด้วยอัปปนาของวิตกนั้นก็จะไม่พึงมี. พึงทราบอรรถ... แม้ในฌานวิภังคปกรณ์นั้นโดยนัยนี้เช่นกัน เพราะด้วยการแสดงความเป็นผู้ประกอบด้วยวิตกและวิจารของบุคคลผู้พรั่งพร้อมด้วยฌาน จึงชื่อว่าทรงแสดงความเป็นสวิตักกะสวิจาระของฌานนั่นเอง.

Vivekajaṃ pītisukhanti ettha purimasmiṃ atthe vivekajanti jhānaṃ. Pītisukhasaddato ca atthiatthavisesavato assa, asmiṃ vāti ettha a-kāro vutto. Dutiye pītisukhameva vivekajaṃ. Vivekajaṃpītisukhanti ca aññapadatthe samāso paccattaniddesassa ca alopo kato, lope vā [Pg.102] sati ‘‘vivekajapītisukha’’nti pāṭhoti ayaṃ viseso. Gaṇanānupubbatāti gaṇanānupubbatāya, gaṇanānupubbatāmattaṃ vā paṭhamanti vacananti attho. Niccādivipallāsappahānena maggo asammohato aniccādilakkhaṇāni paṭivijjhatīti lakkhaṇūpanijjhānaṃ. Asammosadhammaṃ nibbānaṃ aviparītalakkhaṇattā anaññathābhāvato tathalakkhaṇaṃ.

ในบทว่า “วิเวกชัง ปีติสุขัง” นี้ ในอรรถเบื้องต้น คำว่า “วิเวกชะ” คือ ฌาน และจากศัพท์ว่า “ปีติสุขะ” ในอรรถว่า “มีอยู่” ซึ่งเป็นอรรถพิเศษของฌานนั้น หรือในฌานนี้ อักษร “อ” ถูกกล่าวไว้ ในอรรถที่สอง ปีติสุขนั่นแหละชื่อว่า “วิเวกชะ” และในบทว่า “วิเวกชัง ปีติสุขัง” นี้ มีสมาสในอรรถของบทอื่น และมีการไม่ลบวิภัตติที่แสดงความเป็นประธาน หรือเมื่อมีการลบ บทว่า “วิเวกชะ ปีติสุขัง” ก็เป็นบทบาลี นี้คือความพิเศษ บทว่า “คณนานุปุพพตา” คือความเป็นไปตามลำดับนับ หรือคำว่า “ปฐม” เป็นเพียงคำที่แสดงความเป็นไปตามลำดับนับ นี้คืออรรถ มรรคย่อมแทงตลอดลักษณะมีอนิจจะ (ความไม่เที่ยง) เป็นต้น ด้วยการละวิปัลลาสมีนิจจะ (ความเที่ยง) เป็นต้น และด้วยความเป็นผู้ไม่หลง จึงชื่อว่า “ลักขณูปนิชฌาน” พระนิพพานมีสภาพไม่เลือนหาย เพราะมีลักษณะไม่วิปริต เพราะไม่เป็นอย่างอื่น จึงมีลักษณะเป็นเช่นนั้น (ไม่ผิดเพี้ยน)

Dutiyajjhānakathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยทุติยฌาน

161-2. Vitakkavicārānaṃ vūpasamāti etena yehi vitakkavicārehi paṭhamajjhānassa oḷārikatā, tesaṃ samatikkamā dutiyajjhānassa samadhigamo, na sabhāvato anoḷārikānaṃ phassādīnaṃ samatikkamāti ayamattho dīpito hoti. Evaṃ ‘‘pītiyā ca virāgā’’tiādīsu nayo. Tasmā vitakkavicārapītisukhasamatikkamavacanāni oḷārikoḷārikaṅgasamatikkamā dutiyādiadhigamaparidīpakānīti tesaṃ ekadesabhūtaṃ vitakkavicārasamatikkamavacanaṃ taṃdīpakanti vuttaṃ. Atha vā vitakkavicāravūpasamavacaneneva taṃsamatikkamā dutiyādhigamadīpakena pītivirāgādivacanānaṃ pītiyādisamatikkamā tatiyādiadhigamadīpakatā hotīti tassa taṃdīpakatā vuttā.

ด้วยบทว่า “วิตักกวิจารูปสมะ” นี้ วิตกวิจารเหล่าใดเป็นเหตุให้ปฐมฌานมีความหยาบ การก้าวล่วงวิตกวิจารเหล่านั้นเป็นเหตุให้บรรลุทุติยฌาน ไม่ใช่การก้าวล่วงผัสสะเป็นต้นซึ่งโดยสภาพแล้วไม่หยาบ นี้คืออรรถที่แสดงไว้ อย่างนี้ ในบทว่า “ปีติยา จ วิราคา” เป็นต้น ก็มีนัยเดียวกัน เพราะฉะนั้น บทที่กล่าวถึงการก้าวล่วงวิตก วิจาร ปีติ สุข เป็นเครื่องแสดงการบรรลุทุติยฌานเป็นต้น ด้วยการก้าวล่วงองค์ฌานที่หยาบ ดังนั้น บทที่กล่าวถึงการก้าวล่วงวิตกวิจารซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของบทเหล่านั้น จึงถูกกล่าวว่าเป็นเครื่องแสดงอรรถนั้น อีกนัยหนึ่ง ด้วยบทว่า “วิตักกวิจารูปสมะ” นั่นเอง ซึ่งเป็นเครื่องแสดงการบรรลุทุติยฌานด้วยการก้าวล่วงวิตกวิจารนั้น บทที่กล่าวถึงการคลายปีติเป็นต้น ก็เป็นเครื่องแสดงการบรรลุตติยฌานเป็นต้นด้วยการก้าวล่วงปีติเป็นต้น ดังนั้น บทนั้นจึงถูกกล่าวว่าเป็นเครื่องแสดงอรรถนั้น

Nīlavaṇṇayogato nīlavatthaṃ viyāti nīlayogato vatthaṃ nīlaṃ viyāti adhippāyo. Yena sampasādanena yogā jhānaṃ sampasādanaṃ, tasmiṃ dassite ‘‘sampasādanaṃ jhāna’’nti samānādhikaraṇaniddeseneva taṃyogā jhāne taṃsaddappavatti dassitāti avirodho yutto. Ekodibhāve kathanti ekodimhi dassite ‘‘ekodibhāvaṃ jhāna’’nti samānādhikaraṇaniddeseneva jhānassa ekodivaḍḍhanatā vuttā hotīti. Ekodibhāvanti panidaṃ uddharitvā ekodissa niddeso na kattabbo siyāti ekodibhāvasaddo eva samādhimhi pavatto sampasādanasaddo viya jhānamhi pavattatīti yuttaṃ.

บทว่า “นีลวัณณโยคโต นีลวัตถัง วิยะ” (เหมือนผ้าสีครามเพราะประกอบด้วยสีคราม) มีความหมายว่า “เหมือนผ้าเป็นสีครามเพราะประกอบด้วยสีคราม” นี้คือความประสงค์ (ของอรรถกถาจารย์) ฌานชื่อว่า “สัมปสาทนะ” เพราะประกอบด้วยสัมปสาทนะใด เมื่อสัมปสาทนะนั้นถูกแสดงไว้ (ในวิภังคบาลี) ด้วยการแสดงแบบสมานาธิกรณะว่า “สัมปสาทนะคือฌาน” นั่นเอง การใช้ศัพท์ “สัมปสาทนะ” ในฌานเพราะประกอบด้วยสัมปสาทนะนั้น ก็ถูกแสดงไว้แล้ว ดังนั้นจึงสมควรที่ไม่มีความขัดแย้งกัน ในบทว่า “เอกโวทิภาวะ” จะเป็นอย่างไร? นี้คือคำถาม เมื่อเอกโวทิภาวะถูกแสดงไว้ (ในบาลี) ด้วยการแสดงแบบสมานาธิกรณะว่า “เอกโวทิภาวะคือฌาน” นั่นเอง ความที่ฌานเป็นเครื่องเพิ่มพูนเอกโวทิภาวะ ก็ถูกกล่าวไว้แล้ว แต่คำว่า “เอกโวทิภาวะ” นี้ เมื่อยกขึ้นมาแล้ว การแสดงความหมายของเอกโวทิภาวะโดยละเอียดก็ไม่ควรทำใช่ไหม? นี้คือคำถามค้าน คำว่า “เอกโวทิภาวะ” ซึ่งใช้ในอรรถว่าสมาธิ ก็ใช้ในอรรถว่าฌานได้เหมือนคำว่า “สัมปสาทนะ” ดังนั้นจึงสมควร

Appitāti gamitā vināsaṃ. Dutiyajjhānādiadhigamupāyadīpakena ajjhattasampasādanatāya cetaso ekodibhāvatāya ca hetudīpakena avitakkāvicārabhāvahetudīpakena ca vitakkavicāravūpasamavacaneneva vitakkavicārābhāvo dīpitoti kiṃ puna avitakkaavicāravacanena katenāti? Na, adīpitattā. Na hi vitakkavicāravūpasamavacanena vitakkavicārānaṃ appavatti vuttā hoti. Vitakkavicāresu hi taṇhāpahānañca etesaṃ [Pg.103] vūpasamanaṃ. Ye ca saṅkhāresu taṇhāpahānaṃ karonti, tesu maggesu pahīnataṇhesu phalesu ca saṅkhārappavatti hoti, evamidhāpi vikkhambhitavitakkavicārataṇhassa dutiyajjhānassa vitakkavicārasampayogo purimena na nivārito siyāti taṃnivāraṇatthaṃ āvajjitukāmatādiatikkamova tesaṃ vūpasamoti dassanatthañca ‘‘avitakkaṃ avicāra’’nti vuttaṃ.

บทว่า “อัปปิตา” (มอบให้แล้ว) คือถึงซึ่งความพินาศ ด้วยบทที่แสดงอุบายแห่งการบรรลุทุติยฌานเป็นต้น ด้วยบทที่แสดงเหตุแห่งความเป็นสัมปสาทนะภายในและความเป็นเอกโวทิภาวะแห่งจิต และด้วยบทที่แสดงเหตุแห่งความเป็นอวิตักกะอวิจาระ ด้วยบทว่า “วิตักกวิจารูปสมะ” นั่นเอง ความไม่มีวิตกวิจารก็ถูกแสดงไว้แล้ว แล้วจะมีประโยชน์อะไรอีกด้วยบทว่า “อวิตักกัง อวิจารัง” ที่ทำขึ้นมาอีก? คำถามค้านนั้นไม่สมควร เพราะยังไม่ได้แสดงไว้ (ด้วยบทว่า “วิตักกวิจารูปสมะ”) เพราะว่า ด้วยบทว่า “วิตักกวิจารูปสมะ” ความไม่เป็นไปแห่งวิตกวิจารไม่ได้ถูกกล่าวไว้ เพราะว่าในวิตกวิจารทั้งหลาย การละตัณหา ก็คือการสงบระงับของวิตกวิจารเหล่านั้น มรรคเหล่าใดกระทำซึ่งการละตัณหาในสังขารทั้งหลาย ในมรรคเหล่านั้น และในผลทั้งหลายที่ตัณหาถูกละแล้ว สังขารก็ยังเป็นไปอยู่ เช่นเดียวกันในฌานนี้ ทุติยฌานที่ตัณหาในวิตกวิจารถูกข่มไว้แล้ว การประกอบด้วยวิตกวิจารก็ยังไม่ถูกห้ามด้วยบทก่อน (คือ “วิตักกวิจารูปสมะ”) เพื่อห้ามการประกอบนั้น และเพื่อแสดงว่าการก้าวล่วงความปรารถนาที่จะพิจารณาเป็นต้นนั่นแหละคือการสงบระงับของวิตกวิจารเหล่านั้น จึงได้กล่าวว่า “อวิตักกัง อวิจารัง”

Tatiyajjhānakathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยตติยฌาน

163. Parisuddhapakati khīṇāsavapakati nikkilesatā. Upekkhānimittanti ettha līnuddhaccapakkhapātarahitaṃ majjhattaṃ vīriyaṃ ‘‘upekkhā’’ti vuttaṃ, tadeva taṃ ākāraṃ gahetvā pavattetabbassa tādisassa vīriyassa nimittabhāvato upekkhānimittaṃ. Paṭhamajjhānappaṭilābhatthāya nīvaraṇe…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattipaṭilābhatthāya ākiñcaññāyatanasaññaṃ paṭisaṅkhāsantiṭṭhanāpaññāsaṅkhārupekkhāsu ñāṇanti imā aṭṭha samāpattivasena uppajjanti. Sotāpattimaggapaṭilābhatthāya uppādaṃ pavattaṃ nimittaṃ āyūhanaṃ paṭisandhiṃ gatiṃ nibbattiṃ upapattiṃ jātiṃ jarāmaraṇasokaparidevadukkhadomanassaupāyāse. Sotāpattiphalasamāpattatthāya uppādaṃ…pe… upāyāse…pe… arahattamaggapaṭilābhatthāya uppādaṃ…pe… upāyāse. Arahattaphalasamāpattatthāya…pe… suññatavihārasamāpattatthāya…pe… animittavihārasamāpattatthāya uppādaṃ pavattaṃ āyūhanaṃ paṭisandhiṃ…pe… paṭisaṅkhāsantiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇanti imā dasa vipassanāvasena uppajjanti.

๑๖๓. สภาพที่บริสุทธิ์ สภาพของพระขีณาสพ คือความเป็นผู้ไม่มีกิเลส ในบทว่า “อุเปกขานิมิตตะ” นี้ วิริยะที่เป็นกลาง ปราศจากการตกไปในฝ่ายแห่งความหดหู่และความฟุ้งซ่าน ถูกเรียกว่า “อุเบกขา” วิริยะนั้นเองเมื่อถือเอาอาการนั้น (คือความเป็นกลาง) ย่อมเป็นนิมิต (เครื่องหมาย) ของวิริยะเช่นนั้นที่พึงให้เป็นไป จึงชื่อว่า “อุเปกขานิมิตตะ” เพื่อการได้ปฐมฌานในนิวรณ์ทั้งหลาย... (ละไว้)... เพื่อการได้เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ในอากิญจัญญายตนสัญญา การพิจารณาตั้งมั่นด้วยปัญญาในสังขารุเปกขาญาณ ญาณ ๘ ประการเหล่านี้ ย่อมเกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งสมาบัติ เพื่อการได้โสดาปัตติมรรค การเกิดขึ้น การเป็นไป นิมิต การปรุงแต่ง การปฏิสนธิ คติ การบังเกิด การอุบัติ ชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาส เพื่อการได้โสดาปัตติผลสมาบัติ การเกิดขึ้น... (ละไว้)... อุปายาส... (ละไว้)... เพื่อการได้อรหัตตมรรค การเกิดขึ้น... (ละไว้)... อุปายาส เพื่อการได้อรหัตตผลสมาบัติ... (ละไว้)... เพื่อการได้สุญญตวิหารสมาบัติ... (ละไว้)... เพื่อการได้อนิมิตตวิหารสมาบัติ การเกิดขึ้น การเป็นไป การปรุงแต่ง การปฏิสนธิ... (ละไว้)... การพิจารณาตั้งมั่นด้วยปัญญาในสังขารุเปกขาญาณ ญาณ ๑๐ ประการเหล่านี้ ย่อมเกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งวิปัสสนา

Yadatthi yaṃ bhūtanti khandhapañcakaṃ, taṃ muñcitukamyatāñāṇena pajahati. Diṭṭhasovatthikattayassa sappalakkhaṇavicinane viya diṭṭhalakkhaṇattayassa bhūtassa saṅkhāralakkhaṇavicinane upekkhaṃ paṭilabhati. Anābhogarasāti paṇītasukhepi tasmiṃ avanati paṭipakkhakiccāti attho. Nāmakāyena cetasikasukhaṃ kāyikasukhahetu rūpasamuṭṭhāpanena kāyikasukhañca jhānasamaṅgī paṭisaṃvedetīti vuccati. Phuṭattā byāpitattā. Yathā hi udakena phuṭasarīrassa tādise nātipaccanīke vātādike phoṭṭhabbe phuṭṭhe sukhaṃ uppajjati, evaṃ etehi phuṭasarīrassapi.

บทว่า “ยทัตถิ ยัง ภูตัง” (สิ่งใดมีอยู่ สิ่งใดเป็นอยู่) คือขันธ์ ๕ ย่อมละขันธ์ ๕ นั้นด้วยมุญจิตุกัมยตาญาณ (ญาณที่ปรารถนาจะพ้น) เหมือนกับการพิจารณาลักษณะของงูที่มีเครื่องหมาย ๓ อย่างที่เห็นแล้ว ย่อมได้อุเบกขาในการพิจารณาลักษณะของสังขารของขันธ์ ๕ ที่มีลักษณะ ๓ อย่างที่เห็นแล้ว บทว่า “อนาโภครสะ” (มีรสแห่งความไม่ใส่ใจ) มีอรรถว่า แม้ในสุขอันประณีตนั้น (คือตติยฌานสุข) ก็มีกิจตรงกันข้ามกับการน้อมใจไป (คือไม่มีตัณหาที่น้อมใจไป) ผู้ประกอบด้วยฌานย่อมเสวยสุขทางใจด้วยนามกาย (เจตสิก) และสุขทางกายด้วยการยังรูปอันเป็นเหตุแห่งสุขทางกายให้เกิดขึ้น นี้ถูกกล่าวไว้ เพราะแผ่ไปทั่ว เพราะซ่านไปทั่ว เหมือนอย่างที่ แก่ผู้มีกายอันน้ำแผ่ไปทั่ว เมื่อผัสสะมีลมเป็นต้นที่ไม่เป็นปฏิปักษ์อย่างยิ่งเช่นนั้นถูกต้องแล้ว สุขย่อมเกิดขึ้น ฉันใด แม้แก่ผู้มีกายอันรูปเหล่านี้แผ่ไปทั่ว (สุขก็ย่อมเกิดขึ้น) ฉันนั้น

Catutthajjhānakathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยจตุตถฌาน

165. Avibhūtapaccupaṭṭhānāti [Pg.104] sukhadukkhāni viya avibhūtākārā piṭṭhipāsāṇagatamigamaggo viya tadanumātabbāvibhūtākāropaṭṭhānā.

๑๖๕. คำว่า Avibhūtapaccupaṭṭhānā ความว่า มีอาการไม่ปรากฏชัดเหมือนสุขและทุกข์ มีการปรากฏโดยอาการที่ไม่ปรากฏชัดซึ่งพึงอนุมานได้ด้วยสุขและทุกข์นั้น เหมือนทางเดินของเนื้อบนหลังแผ่นหิน

Catukkanayavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายจตุกกนัยจบแล้ว

Pañcakanayavaṇṇanā

การอธิบายปัญจกนัย

167. Yassā pana dhammadhātuyāti sabbaññutaññāṇassa. Tena hi dhammānaṃ ākārabhedaṃ ñatvā tadanurūpaṃ desanaṃ niyāmetīti. Ettha ca pañcakanaye dutiyajjhānaṃ catukkanaye dutiyajjhānapakkhikaṃ katvā vibhattaṃ ‘‘yasmiṃ…pe… maggaṃ bhāveti avitakkaṃ vicāramattaṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyajjhānaṃ upasampajja viharatī’’ti. Kasmā? Ekattakāyanānattasaññīsattāvāsaphalatāya dutiyajjhānena samānaphalattā paṭhamajjhānasamādhito jātattā ca. Paṭhamajjhānameva hi kāmehi akusalehi ca vivittanti tadabhāvā na idha ‘‘vivicceva kāmehi vivicca akusalehī’’ti sakkā vattuṃ, nāpi ‘‘vivekaja’’nti. Suttantadesanāsu ca pañcakanaye dutiyatatiyajjhānāni dutiyajjhānameva bhajanti vitakkavūpasamā vicāravūpasamā avitakkattā avicārattā cāti.

๑๖๗. คำว่า Yassā pana dhammadhātuyā ความว่า แห่งพระสัพพัญญุตญาณ ด้วยว่าพระผู้มีพระภาคทรงทราบความต่างแห่งอาการของธรรมทั้งหลายด้วยพระสัพพัญญุตญาณนั้นแล้ว จึงทรงกำหนดเทศนาให้เหมาะสมกับอาการที่ต่างกันนั้น ในปัญจกนัยนี้ ทรงจำแนกทุติยฌานโดยทำให้เป็นส่วนแห่งทุติยฌานในจตุกกนัยว่า 'ในสมัยใด... เจริญมรรค... บรรลุทุติยฌานที่ไม่มีวิตก มีเพียงวิจาร เกิดจากสมาธิ มีปีติและสุขอยู่' เพราะเหตุไร? เพราะมีผลเสมอกับทุติยฌานในจตุกกนัย โดยความเป็นผลคือสัตตาวาสภูมิที่มีกายเป็นอย่างเดียวกันแต่มีสัญญาต่างกัน และเพราะเกิดจากสมาธิในปฐมฌาน จริงอยู่ ปฐมฌานนั่นเองสงัดแล้วจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลาย เพราะความไม่มีกามและอกุศลธรรมเหล่านั้น ในทุติยฌานนี้จึงไม่อาจกล่าวได้ว่า 'สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม' และไม่อาจกล่าวได้ว่า 'เกิดจากวิเวก' และในพระสูตรทั้งหลาย ทุติยฌานและตติยฌานในปัญจกนัย ย่อมเข้าถึงความเป็นทุติยฌานนั่นเองในจตุกกนัย เพราะความระงับไปแห่งวิตก เพราะความระงับไปแห่งวิจาร เพราะความเป็นสภาวะที่ไม่มีวิตกและไม่มีวิจาร

Paṭipadācatukkavaṇṇanā

การอธิบายปฏิปทาจตุกกะ

176-180. Tassa tassa jhānassa upacāranti nīvaraṇavitakkavicāranikantiyādīnaṃ vūpasamā thirabhūto kāmāvacarasamādhi. Tadanudhammatāti tadanurūpatābhūtā, sā pana tadassādasaṅkhātā tadassādasampayuttakkhandhasaṅkhātā vā micchāsatīti vadanti. Avigatanikantikā taṃtaṃpariharaṇasatītipi vattuṃ vaṭṭatīti evañca katvā ‘‘satiyā vā nikantiyā vā’’ti vikappo kato. Āgamanavasenāpi ca paṭipadā hontiyevāti idaṃ kadāci dutiyādīnaṃ paṭhamādiāgamanakatapaṭipadataṃ sandhāya vuttaṃ. Api-saddo hi anekantikataṃ dīpeti, etassa anekantikattā eva ca pāḷiyaṃ ekekasmiṃ jhāne catasso paṭipadā cattāri ārammaṇāni soḷasakkhattukañca visuṃ visuṃ yojitaṃ. Aññathā ekekasmiṃ paṭipadādimhi nava nava jhānāni yojetabbāni siyunti.

๑๗๖-๑๘๐. คำว่า Tassa tassa jhānassa upacāraṃ ความว่า กามาวจรสมาธิที่ตั้งมั่นเพราะความสงบระงับแห่งนิวรณ์ วิตก วิจาร และนิกันติ (ความใคร่ในฌาน) เป็นต้น คำว่า Tadanudhammatā ความว่า ความเป็นสภาวะที่เหมาะสมกับฌานนั้น แต่ท่านผู้รู้ทั้งหลายกล่าวว่า ความเป็นสภาวะที่เหมาะสมนั้น คือมิจฉาสติที่เรียกว่าความเพลิดเพลินในฌานนั้น หรือที่เรียกว่านามขันธ์ ๔ ที่สัมปยุตด้วยความเพลิดเพลินในฌานนั้น หรือจะกล่าวว่า ได้แก่สัมมาสติที่ประคองรักษาฌานนั้นๆ ซึ่งยังมีนิกันติไม่ปราศไปแล้ว ดังนี้ก็ได้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงทำวิกัปไว้ว่า 'ด้วยสติ หรือด้วยนิกันติ' อนึ่ง คำว่า 'ปฏิปทาทั้งหลายย่อมมีได้แม้ด้วยอำนาจแห่งอาคมนะ' นี้ ท่านกล่าวหมายถึงความเป็นผู้มีปฏิปทาที่ทำด้วยการบรรลุปฐมฌานเป็นต้นของทุติยฌานเป็นต้นในบางคราว จริงอยู่ อปิศัพท์ แสดงความไม่แน่นอน เพราะความไม่แน่นอนแห่งอาคมนะนี้เอง ในบาลีท่านจึงประกอบปฏิปทา ๔ อารมณ์ ๔ และฌาน ๑๖ ครั้ง แยกกันไว้ในฌานแต่ละอย่าง มิฉะนั้นแล้ว ในปฏิปทาเป็นต้นแต่ละอย่าง พึงประกอบฌานอย่างละ ๙

Ārammaṇacatukkavaṇṇanā

การอธิบายอารัมมณจตุกกะ

181. Appaguṇanti [Pg.105] pañcahi vasitāhi avasīkataṃ.

๑๘๑. คำว่า Appaguṇanti ความว่า อันบุคคลยังไม่ทำให้ชำนาญด้วยวสี ๕ ประการ

Ārammaṇapaṭipadāmissakavaṇṇanā

การอธิบายอารัมมณปฏิปทามิสสกะ

186. Heṭṭhāti soḷasakkhattukato pubbe. Ye keci jhānaṃ uppādenti nāmāti vacanena ye katādhikārā sekkhā maggeneva uppāditajjhānā, tesaṃ jhānāni maggapaṭibaddhatāya suddhikanavakasaṅgahitānīti veditabbāni. Na hi te uppādenti nāmāti.

๑๘๖. คำว่า Heṭṭhā ความว่า ในกาลก่อนแต่ฌาน ๑๖ ครั้ง พึงทราบว่า ด้วยคำว่า 'บุคคลเหล่าใดเหล่าหนึ่งย่อมยังฌานให้เกิดขึ้น' ฌานทั้งหลายของพระเสขะผู้มีอธิการอันทำไว้แล้ว ผู้มีฌานอันเกิดขึ้นด้วยมรรคนั่นเอง ย่อมถูกสงเคราะห์เข้าด้วยสุทธกนวกะ เพราะความที่ฌานเหล่านั้นผูกพันกับมรรค เพราะว่าพระเสขะเหล่านั้น ชื่อว่าย่อมไม่ยังฌานให้เกิดขึ้นโดยความพยายามแยกต่างหาก

Kasiṇakathāvaṇṇanā

การอธิบายกสิณกถา

203. Nirodhapādakatāvacanena āruppapādakatā ca dassitā. Khippadassanaṃ khippābhiññatā khippanisantibhāvo.

๒๐๓. ด้วยคำที่กล่าวถึงความเป็นบาทแห่งนิโรธสมาบัติ ท่านแสดงถึงความเป็นบาทแห่งอรูปสมาบัติด้วย คำว่า Khippadassana ความว่า ความเป็นผู้มีอภิญญาเร็ว คือความเป็นผู้มีความเห็นประจักษ์เร็ว

Abhibhāyatanakathāvaṇṇanā

การอธิบายอภิภายตนกถา

204. Aññampīti kevalaṃ kasiṇāyatanasaṅkhātameva ahutvā abhibhāyatanasaṅkhātampi pavattatīti satipi abhibhāyatanānaṃ kasiṇāyatanatte kasiṇāyatanabhāvato añño abhibhāyatanabhāvo kasiṇanimittābhibhavanakabhāvanānimittanānattatoti dasseti. Tattha abhibhavatīti abhibhu, parikammaṃ, ñāṇaṃ vā. Abhibhu āyatanaṃ etassāti abhibhāyatanaṃ, jhānaṃ. Abhibhavitabbaṃ vā ārammaṇasaṅkhātaṃ āyatanaṃ etassāti abhibhāyatanaṃ, jhānaṃ. Ārammaṇābhibhavanato abhibhu ca taṃ āyatanañca yogino sukhavisesānaṃ adhiṭṭhānabhāvato manāyatanadhammāyatanabhāvato cātipi sasampayuttaṃ jhānaṃ abhibhāyatanaṃ. Maggappaṭibaddhatāya tadā samāpattito vuṭṭhitassa ābhogo pubbabhāgabhāvanāvasena jhānakkhaṇe pavattaṃ abhibhavanākāraṃ gahetvā pavatto vuttoti daṭṭhabbo. Āgamesu pana ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni. Appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni. Ajjhattaṃ arūpasaññī eko…pe… parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni. Appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti (dī. ni. 2.173; ma. ni. 2.249; a. ni. 8.65) imesaṃ catunnaṃ abhibhāyatanānaṃ āgatattā āgamaṭṭhakathāsu [Pg.106] (dī. ni. aṭṭha. 2.173; ma. ni. aṭṭha. 2. 249-250; a. ni. aṭṭha. 3.8.65) ‘‘vaṇṇavasena ābhoge vijjamānepi parittaappamāṇavaseneva imāni abhibhāyatanāni desitānī’’ti vuttaṃ. Parittaappamāṇatā hi abhibhavanassa kāraṇaṃ vaṇṇābhoge satipi asatipi. Tattha ca vaṇṇābhogarahitāni sahitāni ca sabbāni parittāni ‘‘suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti vuttāni, tathā appamāṇānīti daṭṭhabbāni. Atthi hi eso pariyāyo parittāni abhibhuyya tāni ce kadāci vaṇṇavasena ābhujitāni honti suvaṇṇadubbaṇṇāni abhibhuyyāti. Idha pana nippariyāyadesanattā vaṇṇābhogarahitāni visuṃ vuttāni sahitāni ca. Atthi hi ubhayattha abhibhavanavisesoti.

๒๐๔. ด้วยคำว่า Aññampi ท่านแสดงว่า รูปาวจรธรรมไม่เป็นเพียงสิ่งที่เรียกว่ากสิณายตนะเท่านั้น แต่ยังเป็นสิ่งที่เรียกว่าอภิภายตนะด้วย แม้เมื่ออภิภายตนะทั้งหลายมีความเป็นกสิณายตนะอยู่ แต่ความเป็นอภิภายตนะก็ต่างจากความเป็นกสิณายตนะ เพราะความต่างกันแห่งภาวนานิมิตที่ครอบงำกสิณนิมิต ในคำว่า อภิภายตนะ นั้น ธรรมที่ครอบงำอารมณ์ ชื่อว่า อภิภู ได้แก่ บริกรรม หรือญาณ อายตนะคืออภิภูของฌานนี้มีอยู่ เพราะฉะนั้น ฌานนี้จึงชื่อว่า อภิภายตนะ อีกนัยหนึ่ง อายตนะคืออารมณ์ที่พึงครอบงำของฌานนี้มีอยู่ เพราะฉะนั้น ฌานนี้จึงชื่อว่า อภิภายตนะ อีกอย่างหนึ่ง ฌานพร้อมด้วยสัมปยุตธรรม ชื่อว่า อภิภายตนะ เพราะเป็นอภิภูด้วยเนื่องจากครอบงำอารมณ์ และเป็นอายตนะด้วยเนื่องจากเป็นที่ตั้งแห่งความสุขพิเศษของโยคี และเนื่องจากความเป็นมนายตนะและธรรมายตนะ พึงทราบว่า เพราะความที่ฌานผูกพันกับมรรค อาโภคะของโยคีผู้พ้นจากสมาบัติในขณะนั้น ท่านกล่าวว่า เป็นไปโดยถือเอาอาการที่ครอบงำซึ่งเป็นไปในขณะแห่งฌานด้วยอำนาจแห่งบุพพภาคภาวนา แต่ในพระสูตรทั้งหลาย เพราะอภิภายตนะ ๔ เหล่านี้มาแล้วในบาลี ในอรรถกถาพระสูตรจึงกล่าวว่า 'แม้เมื่อมีการใส่ใจโดยอำนาจแห่งวรรณะอยู่ แต่อภิภายตนะเหล่านี้ท่านก็แสดงไว้ด้วยอำนาจแห่งอารมณ์ที่เล็กน้อยและหาประมาณมิได้เท่านั้น' เพราะความเป็นอารมณ์ที่เล็กน้อยและหาประมาณมิได้ เป็นเหตุแห่งการครอบงำ ไม่ว่าจะมีหรือไม่มีการใส่ใจในวรรณะก็ตาม และในพระสูตรนั้น อารมณ์ที่เล็กน้อยทั้งหมด ทั้งที่ปราศจากการใส่ใจในวรรณะและที่ประกอบด้วยการใส่ใจในวรรณะ ท่านเรียกว่า 'มีวรรณะดีและมีวรรณะเลว' พึงทราบว่าอารมณ์ที่หาประมาณมิได้ก็เช่นเดียวกัน จริงอยู่ ปริยายนี้มีอยู่ว่า 'ครอบงำอารมณ์ที่เล็กน้อยแล้ว หากอารมณ์เหล่านั้นถูกใส่ใจโดยอำนาจแห่งวรรณะในบางคราว ก็ชื่อว่าครอบงำรูปที่มีวรรณะดีและมีวรรณะเลว' แต่ในพระอภิธรรมนี้ เพราะเป็นการแสดงโดยนิปปริยาย ท่านจึงกล่าวแยกอารมณ์ที่ปราศจากการใส่ใจในวรรณะและที่ประกอบด้วยการใส่ใจในวรรณะไว้ต่างหากกัน เพราะว่าในอารมณ์ทั้งสองอย่างนั้น มีความต่างกันแห่งการครอบงำอยู่

Tattha ca pariyāyadesanattā vimokkhānampi abhibhavanapariyāyo atthīti ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī’’ti abhibhāyatanadvayaṃ vuttaṃ, tatiyacatutthaabhibhāyatanesu dutiyavimokkho vaṇṇābhibhāyatanesu tatiyavimokkho ca abhibhavanappavattito saṅgahito, idha pana nippariyāyadesanattā vimokkhābhibhāyatanāni asaṅkarato dassetuṃ vimokkhe vajjetvā abhibhāyatanāni kathitāni. Sabbāni ca vimokkhakiccāni vimokkhadesanāya vuttāni, tadetaṃ ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī’’ti āgatassa abhibhāyatanadvayassa abhibhāyatanesu avacanato ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīnañca sabbavimokkhakiccasādhāraṇavacanabhāvato vavatthānaṃ katanti viññāyati.

ในพระสูตรนั้น เพราะทรงแสดงโดยปริยาย จึงมีปริยายแห่งการครอบงำแม้วิโมกข์ทั้งหลายด้วยเหตุนั้น อภิภายตนะ ๒ อย่างที่ตรัสไว้ว่า "มีสัญญาในรูปภายใน" นั้น วิโมกข์ที่ ๒ ในอภิภายตนะที่ ๓ และที่ ๔ และวิโมกข์ที่ ๓ ในวรรณาภิภายตนะทั้งหลาย ย่อมสงเคราะห์เข้าไว้แล้ว เพราะมีการครอบงำเกิดขึ้น แต่ในพระอภิธรรมปาฬินี้ เพราะทรงแสดงโดยไม่เป็นปริยาย เพื่อจะแสดงวิโมกข์และอภิภายตนะทั้งหลายโดยไม่ปะปนกัน จึงตรัสอภิภายตนะทั้งหลาย โดยเว้นวิโมกข์ทั้งหลายไว้ และฌานที่มีวิโมกขกิจทั้งหมดก็ตรัสไว้ในวิโมกขเทศนา การกำหนดแยกแยะนั้น พึงทราบว่ากระทำไว้แล้ว เพราะไม่ได้กล่าวอภิภายตนะ ๒ อย่างที่มาในพระสูตรว่า "มีสัญญาในรูปภายใน" เป็นต้น ในอภิภายตนะที่มาในพระอภิธรรม และเพราะบทว่า "มีรูป เห็นรูป" เป็นต้น เป็นบทที่เกี่ยวข้องกับฌานที่มีวิโมกขกิจทั้งหมด พึงทราบด้วยประการฉะนี้

Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyatoti idaṃ katthacipi ‘‘ajjhattaṃ rūpāni passatī’’ti avatvā sabbattha yaṃ vuttaṃ ‘‘bahiddhā rūpāni passatī’’ti, tassa kāraṇavacanaṃ. Tena yaṃ aññahetukaṃ, taṃ tena hetunā vuttaṃ. Yaṃ pana desanāvilāsahetukaṃ ajjhattaṃ arūpasaññitāya eva idha vacanaṃ, na tassa aññaṃ kāraṇaṃ maggitabbanti dasseti. Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyatā ca bahiddhārūpānaṃ viya avibhūtattā, desanāvilāso ca yathāvuttavavatthānavasena veditabbo. Suvaṇṇadubbaṇṇānīti eteneva siddhattā nīlādiabhibhāyatanāni na vattabbānīti ce? Na, nīlādīsu katādhikārānaṃ nīlādibhāvasseva abhibhavanakāraṇattā. Na hi tesaṃ parisuddhāparisuddhavaṇṇaparittatā tadappamāṇatā vā abhibhavanakāraṇaṃ, atha kho nīlādibhāvo evāti.

คำนี้ (ที่ว่ารูปภายในไม่ควรครอบงำ) เป็นคำที่กล่าวถึงเหตุของคำที่ตรัสไว้ในปาฬิบททั้งปวงว่า "เห็นรูปภายนอก" โดยไม่ตรัสว่า "เห็นรูปภายใน" ในปาฬิบทใดบทหนึ่ง ด้วยเหตุนั้น คำใดที่มีเหตุอื่น (นอกจากการแสดงที่วิจิตร) คำนั้นก็ตรัสไว้ด้วยเหตุนั้น แต่คำใดในพระอภิธรรมปาฬินี้ที่มีเหตุคือการแสดงที่วิจิตร ซึ่งเป็นอรูปสัญญาภายในนั่นเอง ไม่ควรแสวงหาเหตุอื่นของการตรัสคำนั้น ดังนี้แสดงไว้ และการไม่ควรครอบงำของรูปภายในนั้น เพราะไม่ปรากฏชัดเหมือนรูปภายนอก และการแสดงที่วิจิตรนั้น พึงทราบโดยอำนาจแห่งการกำหนดแยกแยะที่กล่าวมาแล้ว ถ้าพึงถามว่า "อภิภายตนะสีเขียวเป็นต้นไม่ควรกล่าวหรือ? เพราะสำเร็จแล้วด้วยบทว่า 'รูปงามและรูปไม่งาม' นี้เอง" ตอบว่า "ไม่ใช่" เพราะความเป็นสีเขียวเป็นต้นนั่นเอง เป็นเหตุแห่งการครอบงำของโยคีผู้มีอธิการกระทำไว้แล้วในสีเขียวเป็นต้น จริงอยู่ ความเป็นสีบริสุทธิ์และไม่บริสุทธิ์ที่เล็กน้อย หรือความเป็นสีบริสุทธิ์และไม่บริสุทธิ์ที่มีประมาณมากของกสิณสีเขียวเป็นต้นเหล่านั้น ไม่ใช่เหตุแห่งการครอบงำ แต่ความเป็นสีเขียวเป็นต้นนั่นเอง ดังนี้ พึงจำไว้

Abhibhāyatanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาอภิภายตนกถาจบแล้ว

Vimokkhakathāvaṇṇanā

การพรรณนาวิโมกขกถา

248. Rūpīti [Pg.107] yenāyaṃ sasantatipariyāpannena rūpena samannāgato, taṃ yassa jhānassa hetubhāvena visiṭṭhaṃ rūpaṃ hoti. Yena visiṭṭhena rūpīti vucceyya, tadeva sasantatipariyāpannarūpanimittaṃ jhānamiva paramatthato rūpībhāvasādhakanti daṭṭhabbaṃ. Kasiṇadesanā jhānānameva kasiṇabhāvena pavattā abhidhamme, sutte pana ārammaṇānanti ‘‘abhidhammavasenā’’ti vuttaṃ.

๒๔๘. ในบทว่า "มีรูป" นี้ พึงทราบว่า โยคีผู้มีชื่อว่า "มีรูป" นี้ ประกอบแล้วด้วยรูปใด ซึ่งเป็นรูปที่สงเคราะห์เข้าในสันดานของตน รูปนั้นเป็นรูปที่วิเศษโดยความเป็นเหตุของฌานใด ด้วยรูปที่วิเศษใด พึงกล่าวว่า "มีรูป" อารัมมณนิมิตคือรูปที่สงเคราะห์เข้าในสันดานของตนนั้นเอง ย่อมยังความเป็นผู้มีรูปให้สำเร็จโดยปรมัตถ์ เหมือนฌาน กสิณเทศนาในพระอภิธรรม ย่อมเป็นไปโดยความเป็นกสิณของฌานทั้งหลายนั่นเอง แต่ในพระสูตร ย่อมเป็นไปของอารมณ์ทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น จึงตรัสไว้ว่า "โดยอำนาจแห่งพระอภิธรรม"

Vimokkhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาวิโมกขกถาจบแล้ว

Brahmavihārakathāvaṇṇanā

การพรรณนาพรหมวิหารกถา

251. Somanassadomanassarahitaṃ aññāṇameva aññāṇupekkhā. Kilesodhīnaṃ maggodhīhi ajitattā anodhijinassa. Sattamabhavādito uddhaṃ pavattavipākassa ajitattā avipākajinassa. Niddosabhāvenāti nippaṭighabhāvena. Ekassapi sattassa appaṭibhāganimittattā paricchedaggahaṇaṃ natthi, na ca sammutisaccavasena pavattaṃ sattaggahaṇaṃ paricchinnarūpādiggahaṇaṃ hotīti appanāppattiyāpi aparāmāsasattaggahaṇamuddhabhūtānaṃ mettādīnaṃ ekasattārammaṇānampi appamāṇagocaratā vuttāti veditabbā.

๒๕๑. อวิชชาที่ปราศจากโสมนัสและโทมนัส ชื่อว่าอัญญาณุเปกขา ของอนธิชินะ (ผู้ยังไม่ชนะขอบเขตกิเลส) เพราะยังไม่ชนะขอบเขตกิเลสด้วยขอบเขตแห่งมรรค ของอวิปากชินะ (ผู้ยังไม่ชนะวิบาก) เพราะยังไม่ชนะวิบากที่เกิดขึ้นภายหลังตั้งแต่ภพที่ ๗ เป็นต้นไป โดยความเป็นผู้ไม่มีโทษ คือโดยความเป็นผู้ไม่มีปฏิฆะ (ไม่มีโทสะ) พึงทราบว่า แม้ของสัตว์เพียงคนเดียว ก็ไม่มีการยึดถือขอบเขต เพราะไม่มีปฏิภาคนิมิต และการยึดถือว่าเป็นสัตว์ที่เกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งสมมติสัจจะ ไม่ใช่การยึดถือรูปเป็นต้นที่ถูกกำหนดขอบเขต เพราะเหตุนั้น แม้เพราะถึงอัปปนา ความเป็นอัปปมาณโคจรของพรหมวิหารมีเมตตาเป็นต้น ซึ่งเป็นเลิศในการยึดถือสัตว์โดยไม่ยึดมั่นด้วยตัณหาและทิฏฐิ แม้มีสัตว์เพียงคนเดียวเป็นอารมณ์ ก็ตรัสไว้แล้ว ดังนี้ พึงทราบ

Brahmavihārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาพรหมวิหารกถาจบแล้ว

Asubhakathāvaṇṇanā

การพรรณนาอสุภกถา

263. Uddhaṃ dhumātattā uddhumātaṃ. Setarattehi paribhinnaṃ vimissitaṃ nīlaṃ vinīlaṃ, purimavaṇṇavipariṇāmabhūtaṃ vā nīlaṃ vinīlaṃ. Saṅghāṭo aṅgānaṃ susambaddhatā. Ārammaṇassa dubbalatā paṭipakkhabhāvena cittaṃ ṭhapetuṃ asamatthatā. Attani ānisaṃsadassananīvaraṇarogavūpasamānaṃ yathākkamaṃ pupphachaḍḍakavamanavirecanaupamā yojetabbā. Paṭikūlamanasikārasāmaññena asubhehi kesādīhi paṭikūlajjhānassa gahaṇaṃ sivathikāvaṇṇajjhānassa ca. Tampi hi paṭikūlamanasikāravaseneva uppajjatīti, sivathikappakārāni vā sivathikāvaṇṇāni.

๒๖๓. ซากศพที่พองขึ้น ชื่อว่าอุทธุมาตกะ เพราะมีความพองขึ้นภายหลังความตาย ซากศพสีคล้ำที่ปะปนด้วยสีขาวและสีแดง ชื่อว่าวินีลกะ หรืออีกนัยหนึ่ง ซากศพสีคล้ำที่แปรเปลี่ยนไปจากสีเดิม ชื่อว่าวินีลกะ สังฆาตะ คือความที่อวัยวะทั้งหลายประกอบกันดี ความอ่อนกำลังของอสุภารมณ์ คือความไม่สามารถที่จะตั้งจิตไว้โดยความเป็นข้าศึก อุปมาด้วยการทิ้งดอกไม้ และอุปมาด้วยการอาเจียนและถ่าย พึงประกอบตามลำดับกับการเห็นอานิสงส์ในตน และการสงบโรคคือนิวรณ์ การยึดถือฌานที่มีปฏิกูลเป็นอารมณ์ด้วยอสุภะมีผมเป็นต้น และฌานที่มีสีในป่าช้าเป็นอารมณ์ ย่อมเป็นไป เพราะฌานที่มีสีในป่าช้านั้นก็ย่อมเกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งปฏิกูลมนสิการเท่านั้น หรืออีกนัยหนึ่ง ซากศพ ๙ ชนิดที่อยู่ในป่าช้า ชื่อว่าสิวถิกาวรรณะ

Asubhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาอสุภกถาจบแล้ว

Rūpāvacarakusalakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนารูปาวจรกุศลกถาจบแล้ว

Arūpāvacarakusalakathāvaṇṇanā

การพรรณนาอรูปาวจรกุศลกถา

265. Sabbākārenāti [Pg.108] evaṃ rūpanimittaṃ daṇḍādānasambhavadassanādinā sabbena rūparūpanimittesu tadārammaṇajjhānesu dosadassanākārena, rūpādīsu nikantippahānaanāvajjitukāmatādinā vā. Virāgāti jigucchanā. Āneñjābhisaṅkhāravacanādīhi āneñjatā ‘‘santā ime cunda ariyassa vinaye vimokkhā’’tiādinā santavimokkhatā ca vuttā. Dosadassanapaṭipakkhabhāvanāvasena paṭighasaññānaṃ suppahīnattā mahatāpi saddena arūpasamāpattito na vuṭṭhāti. Tathā pana na suppahīnattā sabbarūpasamāpattito vuṭṭhānaṃ siyā, paṭhamajjhānaṃ pana appakampi saddaṃ na sahatīti taṃ samāpannassa saddo kaṇṭakoti vuttaṃ.

๒๖๕. โดยอาการทั้งปวง คือโดยอาการแห่งการเห็นโทษในรูปธรรมและรูปนิมิตทั้งหลาย และในฌานที่มีรูปธรรมเป็นอารมณ์ (อภิญญา) และฌานที่มีรูปนิมิตเป็นอารมณ์ ซึ่งเกิดขึ้นเพราะเหตุแห่งรูปนิมิต มีการเห็นความควรที่จะถือไม้เท้าเป็นต้น หรืออีกนัยหนึ่ง โดยอาการมีการละความยินดี ความไม่ปรารถนาที่จะพิจารณาเป็นต้นในรูปธรรมเป็นต้น วิราคะ คือเพราะความรังเกียจ และความเป็นอานัญจะก็ตรัสไว้แล้วด้วยการตรัสว่า "อานัญชาภิสังขาร" เป็นต้น และความเป็นสันตวิโมกข์ก็ตรัสไว้แล้วด้วยการตรัสว่า "จุนทะ ธรรมเหล่านี้เป็นวิโมกข์ที่สงบในพระวินัยของพระอริยะ" เป็นต้น เพราะปฏิฆสัญญาถูกละได้โดยดีแล้วโดยอำนาจแห่งการเห็นโทษของรูป และอรูปภาวนาที่เป็นข้าศึกต่อรูป จึงไม่ออกจากอรูปสมาบัติแม้ด้วยเสียงที่ดัง แต่โดยนัยตรงกันข้าม เพราะยังละไม่ได้โดยดีโดยอาการนั้น จึงพึงมีการออกจากรูปสมาบัติทั้งหมด แต่ปฐมฌานนั้น ย่อมทนเสียงแม้เพียงเล็กน้อยไม่ได้ เพราะเหตุนั้น เสียงจึงเป็นเหมือนเสี้ยนหนามของบุคคลผู้เข้าถึงปฐมฌานนั้น ดังนี้ ตรัสไว้แล้ว

Āruppabhāvanāya abhāve cutito uddhaṃ uppattirahānaṃ rūpasaññāpaṭighasaññānaṃ yāva attano vipākappavatti, tāva anuppattidhammatāpādanena samatikkamo atthaṅgamo ca vutto. Nānattasaññāsu pana yā tasmiṃ bhave na uppajjanti, tā anokāsatāya na uppajjanti, na āruppabhāvanāya nivāritattā. Anivāritattā ca kāci uppajjanti. Tasmā tāsaṃ amanasikāro anāvajjanaṃ apaccavekkhaṇaṃ, javanapaṭipādakena vā bhavaṅgamanassa antare akaraṇaṃ appavesanaṃ vuttaṃ, tena ca nānattasaññāmanasikārahetūnaṃ rūpānaṃ samatikkamā samādhissa thirabhāvaṃ dasseti. Rūpasamatikkamābhāveneva hi rūpasamāpattīsu ‘‘nānattasaññānaṃ amanasikārā’’ti ekassa avacananti. Ko ānisaṃso, na hi sabbassādavatthurahite ākāse pavattitasaññāya ānisaṃso dissatīti vuttaṃ hoti. Rūpasaññāsamatikkamanādikaṃ vacanaṃ ānisaṃsassa pakāsanaṃ, na attho.

ท่านกล่าวว่า การก้าวล่วงและการดับไปแห่งรูปสัญญาและปฏิฆสัญญาที่ควรจะเกิดขึ้นในกาลภายหลังแต่จุติจากภพนี้ ตราบเท่าที่วิบากของตน (อรูปฌาน) ยังดำเนินอยู่ ชื่อว่ามีได้ด้วยการทำรูปสัญญาและปฏิฆสัญญาเหล่านั้นให้มีสภาวะไม่เกิดขึ้นในเมื่อมีความไม่มี (แห่งสัญญาเหล่านั้น) ด้วยอรูปภาวนา ส่วนในนานัตตสัญญา (สัญญาที่ต่างกัน) สัญญาใดไม่เกิดขึ้นในภพนั้น สัญญาเหล่านั้นไม่เกิดขึ้นเพราะไม่มีโอกาสที่จะเกิดขึ้น ไม่ใช่เพราะอรูปภาวนาห้ามไว้ และบางสัญญา (เช่น กามาวจรกุศลสัญญา 27 อย่างที่กล่าวไว้ในอรรถกถา) ก็เกิดขึ้นได้เพราะไม่ได้ถูกห้ามไว้ เพราะฉะนั้น การไม่มนสิการ การไม่อาวรรณะ การไม่พิจารณาซึ่งสัญญาเหล่านั้น หรืออีกนัยหนึ่งตามอรรถกถา คือ การไม่กระทำ การไม่นำเข้าซึ่งนานัตตสัญญาเหล่านั้นในระหว่างภวังคจิตที่ยังให้ชวนวิถีเกิดขึ้น ท่านจึงกล่าวไว้ และด้วยบทว่า "นานัตตสัญญาอมนสิการ" นั้น ย่อมแสดงถึงความมั่นคงแห่งสมาธิ เพราะการก้าวล่วงรูปอันเป็นเหตุแห่งการมนสิการนานัตตสัญญา เพราะเหตุที่ไม่มีการก้าวล่วงรูป จึงไม่มีการกล่าวถึง "นานัตตสัญญาอมนสิการ" ในรูปสมาบัติเพียงบทเดียว ท่านถามว่า อานิสงส์คืออะไร? (ตอบว่า) เพราะอานิสงส์ของสัญญาที่เกิดขึ้นในอากาสอันปราศจากวัตถุอันน่าเพลิดเพลินทั้งปวง ย่อมไม่ปรากฏ ดังนี้ คำกล่าวว่า "การก้าวล่วงรูปสัญญา" เป็นต้นนั้น เป็นการประกาศอานิสงส์ ไม่ใช่ตัวอรรถะ (ความหมายหลัก)

Aññatthāti suttesu. Tattha hi parittakasiṇugghāṭanepi rūpavivekamattaggahaṇena paricchedassa aggahaṇato anantapharaṇatā ca vuttā, idha pana anantapharaṇatāsabbhāvepi ugghāṭitakasiṇavasena parittānantatā hotīti dassanatthaṃ ‘‘ananto ākāso’’ti na vuttanti adhippāyo. Samayavavatthāpanajhānavisesanenevettha attho, na paṭipattiyāti tadavacanaṃ.

คำว่า "ในที่อื่น" หมายถึงในพระสูตรทั้งหลาย ในพระสูตรนั้น แม้ในการเพิกกสิณอันเล็กน้อย ก็ได้กล่าวถึงความเป็นอนันตผรณา (การแผ่ไปไม่มีที่สุด) ไว้แล้ว เพราะการถือเอาเพียงความสงัดจากรูปเป็นอารมณ์ โดยไม่ถือเอาขอบเขต (โดยรอบ) เป็นอารมณ์ แต่ในพระอภิธรรมปิฎกนี้ แม้จะมีความเป็นอนันตผรณาอยู่จริง แต่เพื่อแสดงว่ามีความเป็นปริตตะและอนันตะโดยอาศัยกสิณที่เพิกออกแล้ว จึงไม่ได้กล่าวว่า "อากาสไม่มีที่สุด" ดังนี้เป็นความประสงค์ของพระอรรถกถาจารย์ ในที่นี้ (พระอภิธรรม) มีความต้องการเพียงการกำหนดสมัยและการจำแนกฌานเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยปฏิปทา (แนวทางปฏิบัติ) เพราะฉะนั้นจึงไม่มีการกล่าวถึงคำนั้น

266. Paṭhamāruppaviññāṇaṃ [Pg.109] attano pharaṇākāreneva anantanti manasikātabbattā ‘‘ananta’’nti vuttaṃ. Ugghāṭabhāvo ugghāṭimaṃ.

๒๖๖. ปฐมารูปปวิญญาณ (วิญญาณในอากาสานัญจายตนฌาน) ท่านกล่าวว่าเป็น "อนันตะ" เพราะพึงมนสิการว่าเป็นอนันตะด้วยอาการแผ่ไปของตนเองเท่านั้น (คือการแผ่ไปโดยไม่ยึดอารมณ์รอบข้าง แต่ยึดเพียงบัญญัติแห่งอากาสที่ว่างเปล่าจากรูปว่าเป็นอนันตะ) ภาวะที่เพิกออก (คือบัญญัติแห่งอากาสที่เป็นที่เกิดแห่งกสิณที่ถูกเพิกออก) เรียกว่า อุคฆาฏิมา

267. Akiñcananti viññāṇassa kiñci pakāraṃ aggahetvā sabbena sabbaṃ vibhāvanaṃ āha.

๒๖๗. คำว่า "อากิญจนะ" หมายถึง การกล่าวถึงความไม่มีโดยประการทั้งปวง โดยไม่ถือเอาอาการแม้เพียงเล็กน้อยของปฐมารูปปวิญญาณ

268. Yāyāti saṅkhārāvasesasaññāya. Taṃ tāva paṭipattiṃ. Āvajjissāmītiādinā tanninnāvajjanādipavattiyā abhāvaṃ dasseti, na tadatikkamanatthāya āvajjanabhāvanāpavattiyā. Nāsaññāti saññābhāvo ca etissā atthīti attho. Samūhagahaṇavasena pavattaṃ kalāpasammasanaṃ. Phassādiekekadhammagahaṇavasena pavattā anupadadhammavipassanā.

๒๖๘. คำว่า "ยา" (ใด) หมายถึง สัญญาอันละเอียดที่เหลือจากสังขารอันหยาบ (บทว่า) "ปฏิปทานั้น" (หมายถึงเพื่อแสดงปฏิปทานั้นก่อน) ด้วยบทว่า "อาวัชชิสสามิ" (เราจักคำนึงถึง) เป็นต้น ย่อมแสดงถึงการไม่มีอยู่แห่งการเกิดขึ้นของอาวัชชนะเป็นต้นที่น้อมไปสู่ตติยอรูปฌานนั้น ไม่ใช่แสดงถึงการไม่มีอยู่แห่งการเกิดขึ้นของอาวัชชนะภาวนาเพื่อก้าวล่วงตติยอรูปฌานนั้น คำว่า "นาสัญญี" (ไม่ใช่สัญญา) มีความหมายว่า สัญญาภาวะก็มีอยู่แก่สัญญานี้ การพิจารณาที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจการถือเอาเป็นกลุ่ม (คือการยึดเอาขันธ์ 4 ที่เป็นนามรวมกันเป็นอารมณ์) เรียกว่า กลาปสัมมสนะ วิปัสสนาที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจการถือเอาธรรมะทีละอย่าง เช่น ผัสสะ เป็นต้น เรียกว่า อนุปทธรรมวิปัสสนา

Ākāse pavattitaviññāṇātikkamato tatiyā. Tadatikkamato hi tasseva vibhāvanaṃ hoti. Dutiyāruppaviññāṇavibhāvane hi tadeva atikkantaṃ siyā, na tassa ārammaṇaṃ, na cārammaṇe dosaṃ disvā anārammaṇassa vibhāvanātikkamo yujjati. Pāḷiyañca ‘‘viññāṇañcāyatanasamāpattiṃ sato samāpajjitvā tato vuṭṭhahitvā taññeva viññāṇaṃ abhāvetī’’ti (cūḷani. upasīvamāṇavapucchāniddesa 39) ttaṃ, na vuttaṃ ‘‘taññeva viññāṇañcāyatanaṃ abhāvetī’’ti, ‘‘taññeva abhāvetī’’ti vā. ‘‘Anantaṃ viññāṇanti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajjā’’ti (vibha. 508) ettha pana dvayaṃ vuttaṃ ārammaṇañca viññāṇaṃ viññāṇañcāyatanañca. Tasmiṃ dvaye yena kenaci yato vā vuṭṭhito, teneva paṭṭhānaniddiṭṭhena taṃsaddassa sambandhe āpanne viññāṇañcāyatanassa nivattanatthaṃ viññāṇavacanaṃ, tasmā paṭhamāruppaviññāṇasseva abhāvanātikkamo vutto. Tannissitanti tena nissitaṃ. Taṃ maṇḍapalaggaṃ anissāya tena vinābhūte vivitte bahi okāse ṭhānaṃ viya ākāsalaggaviññāṇassa viveke tadapagame tatiyāruppassa ṭhānaṃ.

ตติยอรูปสมาบัติ (อากิญจัญญายตนฌาน) มีได้เพราะการก้าวล่วงวิญญาณที่เกิดขึ้นในอากาส เพราะการก้าวล่วงอารมณ์นั้น ย่อมเป็นการกำจัดอารมณ์นั้นเอง จริงอยู่ ในการกำจัดทุติยอรูปปวิญญาณ วิญญาณนั้นเองพึงเป็นสภาพที่ก้าวล่วงแล้ว แต่อารมณ์ของวิญญาณนั้นหาเป็นเช่นนั้นไม่ และการเห็นโทษในอารมณ์แล้วก้าวล่วงเพื่อกำจัดอารัมมณิกฌาน (ฌานที่มีอารมณ์) ที่ไม่ใช่อารมณ์นั้น ย่อมไม่สมควร และในพระบาลี (ในจุลลนิทเทส) ก็กล่าวไว้ว่า "เมื่อระลึกได้ถึงวิญญาณัญจายตนสมาบัติแล้วเข้าสมาบัติ ออกจากสมาบัตินั้นแล้ว ย่อมทำให้วิญญาณนั้นเองไม่มี" ไม่ได้กล่าวว่า "ย่อมทำให้วิญญาณัญจายตนะนั้นเองไม่มี" หรือ "ย่อมทำให้สิ่งนั้นเองไม่มี" แต่ในบทว่า "อนันตัง วิญญาณันติ วิญญาณัญจายตนัง อุปสัมปัชชา" นี้ ท่านกล่าวถึงทั้งสองอย่าง คือ อารมณ์ที่เป็นวิญญาณ และวิญญาณัญจายตนฌานที่เป็นอารัมมณิกฌาน ในสองอย่างนั้น เมื่อความเกี่ยวข้องกับคำว่า "ตัง" (นั้น) มาถึงแก่ฌานใดฌานหนึ่งที่บุคคลออกจากแล้ว หรือแก่ฌานนั้นเองที่ระบุไว้เป็นประธาน ท่านจึงกล่าวคำว่า "วิญญาณ" เพื่อห้ามวิญญาณัญจายตนฌาน เพราะฉะนั้น การก้าวล่วงโดยการทำให้ไม่มีจึงถูกกล่าวถึงเฉพาะปฐมารูปปวิญญาณเท่านั้น คำว่า "ตัณณิสสิตัง" (อาศัยสิ่งนั้น) หมายถึง สิ่งที่อาศัยสิ่งนั้น เปรียบเหมือนการยืนอยู่ในที่ว่างภายนอกศาลาที่สงัดจากชายผู้อาศัยศาลาและสงัดจากชายผู้นั้น ฉันใด การตั้งอยู่ของตติยอรูปฌานในความสงัดจากปฐมารูปปวิญญาณที่ติดอยู่ในอากาส ในเมื่อปฐมารูปปวิญญาณนั้นปราศไปแล้ว ก็ฉันนั้น

Arūpāvacarakusalakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาอรูปาวจรกุศลจบแล้ว

Tebhūmakakusalavaṇṇanā

การพรรณนาเตภูมกะกุศล

269. Ime [Pg.110] tāva chandādhipateyye pañca nayāti chandādhipateyyanaye ante purimanayānaṃ taṃnayābhimukhappavattiṃ sandhāya vuttaṃ, ayaṃ pana pakāro na pāḷianugato. Na hi pāḷiyaṃ suddhikanayādayo vatvā vīriyādhipateyyādinayā vuttāti. Mahāpakaraṇe sattahi mahāvārehi anulomādinayavicittehi hīnattiko vibhatto. Tattha ca majjhimadhammekadesabhūtā ime vīsati lokiyamahānayāti katvā ‘‘tattha vibhattā’’ti vuttaṃ, na etena kamena imesaṃ nayānaṃ tattha āgatattā.

๒๖๙. คำว่า "นัย 5 ประการเหล่านี้ในฉันทาธิปไตย" ท่านกล่าวหมายถึงการเป็นไปมุ่งหน้าต่อนัยนั้นของนัยก่อนๆ ในตอนท้ายแห่งฉันทาธิปไตยนัย แต่ประเภทนี้ไม่เป็นไปตามพระบาลี เพราะในพระบาลี ท่านไม่ได้กล่าววิริยาธิปไตยนัยเป็นต้น หลังจากกล่าวสุทธิกนัยเป็นต้นแล้ว ในมหาปกรณ์ (ปัฏฐาน) ท่านจำแนกหีนติกะด้วยมหาวาระ 7 อย่างที่วิจิตรด้วยนัยมีอนุลมเป็นต้น และในหีนติกะนั้น ท่านกล่าวว่า "จำแนกไว้ในนั้น" โดยทำไว้ในใจว่า มหานัยโลกิยะ 20 ประการเหล่านี้เป็นส่วนหนึ่งของมัชฌิมธรรม ไม่ใช่เพราะนัยเหล่านี้มาในหีนติกะนั้นตามลำดับนี้

Evametesaṃ vibhattaṭṭhānaṃ dassetvā idāni etasmiṃ tebhūmakakusalakathāvasānaṭṭhāne aṭṭhārasakammadvāradassanatthaṃ ‘‘imasmiṃ pana ṭhāne’’tiādimāha. Atha vā hīnapaṇītehi vinivattetvā majjhimarāsiantogadhabhāvaṃ dassentena etesaṃ tebhūmakakusalanayānaṃ hīnattike vibhāgo kato. ‘‘Imasmiṃ pana ṭhāne’’tiādikassa yathāvuttova sambandho. Hīnattike majjhimarāsimhi ye savipākā vaṭṭanissiteneva dānādivasena pavattitā, te hīnāti kātabbā. Ye vivaṭṭanissitena dānādivasena pavattitā, te paṇītāti kātabbā. Avipākā majjhimāti kātabbā. Avipākattā ca tesu majjhimarāsiṃ ṭhapetvā itare dve ekantavaṭṭanissitā nava, vivaṭṭupanissayabhūtā ca navāti aṭṭhārasa kammadvārāni, kammāni ca tāni tassa tassa phalassa kāraṇabhāvena dvārāni cāti kammadvārāni. Tattha tattha vā cittāni kammadvārānīti āha. Taṃtaṃdvārāni vā kāyādīni. Aṭṭhārasa khattiyā ca abhabbā hīnahīnattayādayo nava, bhabbā ca paṇītapaṇītattayādayo navāti kammānurūpeneva veditabbā. Evaṃ brāhmaṇādayo devā ca yojetabbā. Aṭṭhacattālīsa gottacaraṇāni tesaññeva khattiyādīnaṃ bhedā. ‘‘Kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti…pe… cittādhipateyya’’nti (dha. sa. 269-270) evaṃ vutto cittassa cittādhipateyyabhāvo, cittacetasikasamudāye samayavavatthāpako cittasaddo pavattoti ‘‘sampayuttadhammānaṃ vasena vutto’’ti āha.

พระสังคหกาจารย์แสดงตำแหน่งที่จำแนกแล้วของธรรมเหล่านั้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อต้องการแสดงกรรมทวาร ๑๘ ในที่อันเป็นที่สุดแห่งกถาว่าด้วยกุศลอันเป็นไปในภูมิ ๓ นี้ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘imasmiṃ pana ṭhāne’ (ก็ในที่นี้) เป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงแสดงความเป็นไปในภายในแห่งกองมัชฌิมะ โดยทรงให้เว้นจากธรรมที่เป็นหีนและปณีตะ ได้ทรงกระทำการจำแนกนัยแห่งกุศลอันเป็นไปในภูมิ ๓ เหล่านี้ในหีนัตติกะ ความสัมพันธ์ของคำมีอาทิว่า ‘imasmiṃ pana ṭhāne’ นั้น เป็นไปตามที่กล่าวแล้วนั่นแล ในหีนัตติกะ ในกองมัชฌิมะ ธรรมเหล่าใดที่ยังมีวิบาก เป็นไปโดยอาศัยวัฏฏะเท่านั้น ด้วยอำนาจแห่งทานเป็นต้น ธรรมเหล่านั้นพึงกำหนดว่าเป็นหีนธรรม ธรรมเหล่าใดที่อาศัยวิวัฏฏะ เป็นไปด้วยอำนาจแห่งทานเป็นต้น ธรรมเหล่านั้นพึงกำหนดว่าเป็นปณีตธรรม ส่วนธรรมที่ไม่มีวิบาก พึงกำหนดว่าเป็นมัชฌิมธรรม และเพราะความเป็นธรรมที่ไม่มีวิบาก ในบรรดาธรรมเหล่านั้น เว้นกองมัชฌิมะเสียแล้ว อีก ๒ ส่วน คือ ธรรมที่อาศัยวัฏฏะโดยส่วนเดียว ๙ อย่าง และธรรมที่เป็นอุปนิสสัยแห่งวิวัฏฏะ ๙ อย่าง รวมเป็นกรรมทวาร ๑๘ กรรมเหล่านั้นด้วย และเป็นทวารเพราะความเป็นเหตุแห่งผลนั้นๆ ด้วย จึงชื่อว่ากรรมทวาร อีกอย่างหนึ่ง พระสังคหกาจารย์กล่าวว่า จิตในที่นั้นๆ ชื่อว่ากรรมทวาร อีกอย่างหนึ่ง กายทวารเป็นต้นนั้นๆ ชื่อว่ากรรมทวาร ขัตติยะ ๑๘ จำพวก คือ อภัพพบุคคลมีหีนหีนัตติกะเป็นต้น ๙ จำพวก และภัพพบุคคลมีปณีตปณีตัตติกะเป็นต้น ๙ จำพวก พึงทราบโดยสมควรแก่กรรมนั่นแล พราหมณ์เป็นต้น และเทวดาทั้งหลายก็พึงประกอบอย่างนี้ โคตรจรณะ ๔๘ เป็นความแตกต่างของขัตติยะเป็นต้นเหล่านั้นนั่นเอง ความเป็นจิตตาธิปไตยของจิตที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า ‘กุศลจิตอันเป็นไปในกามภูมิเกิดขึ้นแล้ว... เป็นจิตตาธิปไตย’ ดังนี้ จิตตศัพท์ที่ทำหน้าที่กำหนดแบ่งเวลาในหมู่แห่งจิตและเจตสิก เป็นไปแล้ว พระสังคหกาจารย์จึงกล่าวว่า ‘ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งสัมปยุตตธรรม’

Tebhūmakakusalavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนากุศลอันเป็นไปในภูมิ ๓ จบแล้ว

Lokuttarakusalavaṇṇanā

การพรรณนากุศลที่เป็นโลกุตตระ

277. Lokaṃ [Pg.111] taratīti etena lokasamatikkamapaṭipattimāha. Uttaratīti etena lokassantagamanaṃ phale patiṭṭhānaṃ phalaṃ. Samatikkammātiādinā nibbānaṃ. Samatikkammāti hi nissaritvā. Abhibhuyyāti visaṃyuttaṃ hutvāti attho. Tividhopi cattho maggādīsu ekekasmiṃ yojetabbo, maggeyeva vā idha tassa adhippetattā. Ekacittakkhaṇikanti ekamaggassa dve vāre anuppattiṃ sandhāyāha. Aññamaññaṃ dhammānaṃ anativattanādisādhikāya paññāya vaḍḍheti. ‘‘Niyyātīti niyyānīya’’nti vattabbe ī-kārassa rassattaṃ ya-kārassa ca ka-kāraṃ katvā ‘‘niyyānika’’nti vuttaṃ. Niyyāti etenāti niyyānaṃ, niyyānameva niyyānikaṃ venayiko viya. Ettha ‘‘neyyānika’’nti vattabbe i-kārassa e-kārattaṃ akatvā vuttaṃ.

๒๗๗. ด้วยบทว่า ‘lokaṃ tarati’ นี้ พระสังคหกาจารย์กล่าวถึงมรรคอันเป็นปฏิปทาเครื่องก้าวล่วงโลก ด้วยบทว่า ‘uttarati’ นี้ กล่าวถึงผลอันเป็นที่ตั้งในความเป็นผลแห่งการถึงที่สุดแห่งโลก ด้วยบทมีอาทิว่า ‘samatikkamma’ นี้ กล่าวถึงพระนิพพาน เพราะบทว่า ‘samatikkamma’ มีอรรถว่า ออกไปแล้ว บทว่า ‘abhibhuyya’ มีอรรถว่า เป็นผู้ปราศจากการประกอบแล้ว และอรรถทั้ง ๓ ประการนี้ พึงประกอบในมรรคเป็นต้นแต่ละอย่าง หรือพึงประกอบในมรรคเท่านั้น เพราะในที่นี้ประสงค์เอาพระมรรคนั้น คำว่า ‘ekacittakkhaṇikaṃ’ นี้ พระสังคหกาจารย์กล่าวหมายถึงการไม่เกิดขึ้น ๒ วาระของมรรคเดียว ย่อมเจริญด้วยปัญญาอันยังความสำเร็จมีการไม่ล่วงเลยกันแห่งธรรมทั้งหลายเป็นต้น เมื่อควรจะกล่าวว่า ‘niyyānīya’ เพราะอรรถว่า ย่อมออกไป (niyyāti) แต่กลับทำสระอีให้เป็นรัสสะ และทำพยัญชนะยะให้เป็นกะ แล้วกล่าวว่า ‘niyyānika’ ย่อมออกไปได้ด้วยธรรมชาตินี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่านิยยานะ นิยยานะนั่นเองชื่อว่านิยยานิกะ เหมือนคำว่า ‘venayika’ ฉะนั้น ในที่นี้ เมื่อควรจะกล่าวว่า ‘neyyānika’ แต่ไม่ได้ทำสระอิให้เป็นสระเอ แล้วกล่าวไว้

Phalanti cittacetasikarāsi vuccati, taṃ aññamaññaṃ sampayuttānaṃ dhammānaṃ attano avayavabhūtānaṃ nissayo hoti. Phalañāṇaṃ vā phalaṃ, sammādiṭṭhiādayo aṅgāni vā. Lokuttarabhāveti lokaṃ uttiṇṇabhāve. Tena phalanibbānāni saṅgaṇhāti. Tesu yaṃ bhavati phalaṃ, taṃ ‘‘bhūmī’’ti vuccati. Yathā vā kammanibbattā kāmabhavādayo taṃsamaṅgino nissayabhāvena ‘‘bhūmī’’ti vuccanti, evaṃ maggena nibbattaṃ phalaṃ ariyasāvakassa kālena kālaṃ samāpajjitabbatāya nissayabhāvato ‘‘bhūmī’’ti vuccati, tatoyeva ariyā cirataraṃ tiṭṭhanti. Samucchedavivekavasenāti ettha apāyagamanīyānaṃ accantasamucchedo itaresañca vijjutobhāsena viya tamassa samucchedo daṭṭhabbo. Lokiyajjhānampi puthujjanassa ariyassa ca akatādhikārassa na vinā paṭipadāya ijjhati, katādhikārassa pana ariyassa maggeneva samijjhanato vipākānaṃ viya kusalena tathā samiddhassa ariyamaggena sadisatāya abhāvato atabbipākattā ca na maggapaṭipadā tassa jhānassa paṭipadāti sakkā vattunti tattha tathā garuṃ katvā paṭipadāhi eva desanā na katā, yathāvuttajjhānasaṅgahatthaṃ suddhikadesanāpi katā.

หมู่แห่งจิตและเจตสิก ชื่อว่าผล ผลนั้นเป็นที่อาศัยแห่งสัมปยุตตธรรมทั้งหลายที่เป็นส่วนประกอบของตน อีกอย่างหนึ่ง ผลญาณชื่อว่าผล หรือองค์มีสัมมาทิฏฐิเป็นต้นชื่อว่าผล บทว่า ‘lokuttarabhāve’ คือ ในความเป็นสภาพที่ข้ามพ้นโลกแล้ว ด้วยบทนั้น ย่อมสงเคราะห์ผลและนิพพาน ในบรรดาผลและนิพพานเหล่านั้น ผลใดมีอยู่ ผลนั้นชื่อว่า ‘ภูมิ’ อีกอย่างหนึ่ง ตามนัยอรรถกถา กามภพเป็นต้นที่เกิดจากกรรม ชื่อว่า ‘ภูมิ’ เพราะเป็นที่อาศัยของบุคคลผู้ประกอบด้วยกามภพนั้น ฉันใด ผลที่เกิดจากมรรคก็ชื่อว่า ‘ภูมิ’ เพราะเป็นที่อาศัยของพระอริยสาวกโดยความเป็นธรรมที่พึงเข้าสมาบัติเป็นครั้งคราว ฉันนั้น เพราะเหตุนั้นนั่นแล พระอริยบุคคลทั้งหลายจึงดำรงอยู่ได้นาน ในบทว่า ‘samuccheda...’ เป็นต้นนี้ พึงทราบการตัดขาดโดยสิ้นเชิงซึ่งอกุศลธรรมที่นำไปสู่อบาย และการตัดขาดซึ่งอกุศลธรรมที่เหลือ เหมือนแสงสว่างแห่งสายฟ้ากำจัดความมืด แม้โลกียฌานก็ไม่สำเร็จแก่ปุถุชนและพระอริยบุคคลผู้มิได้กระทำอธิการไว้ โดยปราศจากปฏิปทา แต่โลกียฌานนั้นย่อมสำเร็จแก่พระอริยบุคคลผู้กระทำอธิการไว้แล้วด้วยมรรคเท่านั้น เหมือนความสำเร็จแห่งวิบากทั้งหลายด้วยกุศล ฉะนั้น เพราะความไม่มีสภาพที่เสมอด้วยอริยมรรคของโลกียฌานที่สำเร็จแล้วอย่างนั้น และเพราะความเป็นธรรมที่มิใช่ผลของมรรคนั้น จึงไม่สามารถจะกล่าวได้ว่า ‘ปฏิปทาแห่งมรรคเป็นปฏิปทาแห่งฌานนั้น’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงมิได้ทรงแสดงพระธรรมเทศนาโดยทรงยกปฏิปทาขึ้นเป็นใหญ่ในที่นั้นอย่างนั้น แต่เพื่อจะสงเคราะห์ฌานตามที่กล่าวแล้ว จึงทรงแสดงสุทธิกเทศนาไว้ด้วย

Idha pana kassaci vinā paṭipadāya asiddhito garuṃ katvā dassetuṃ ‘‘dukkhapaṭipada’’ntiādi vuttaṃ. Yo koci vāroti sakiṃ dvikkhattuṃ tikkhattuṃ catukkhattuṃ anekakkhattunti evamādīsu vikkhambhanavāresu yo koci. Sakiṃ dvikkhattuñca vikkhambhanavārā sukhā paṭipadā eva, na ca tato uddhaṃ sukhā paṭipadā [Pg.112] hotīti tikkhattuṃ vikkhambhanavāraṃ dukkhā paṭipadāti rocesuṃ aṭṭhakathācariyā. Tasmiṃ tathārocite tato paresu catukkhattuṃ vikkhambhanavārādīsu vattabbameva natthīti. Rūpārūpānaṃ lakkhaṇādīhi paricchinditvā gahaṇaṃ rūpārūpapariggaho, nāmarūpamattametaṃ, na añño koci sattādikoti vavatthāpanaṃ nāmarūpavavatthāpanaṃ. Pariggahitarūpārūpassa maggapātubhāvadandhatā ca nāmarūpavavatthāpanādīnaṃ kicchasiddhito siyāti na rūpārūpapariggahakicchatāya eva dukkhapaṭipadatā vattabbāti ce? Taṃ na, nāmarūpavavatthāpanādīnaṃ paccanīkakilesamandatāya sukhasiddhiyampi tathāsiddhavipassanāsahagatānaṃ indriyānaṃ mandatāya maggapātubhāvadandhabhāvato.

แต่ในโลกุตตรเทศนานี้ เพราะความไม่สำเร็จโดยปราศจากปฏิปทาแห่งโลกุตตรฌานบางอย่าง พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสคำมีอาทิว่า ‘dukkhappaṭipadaṃ’ เป็นต้น เพื่อแสดงโดยยกปฏิปทาขึ้นเป็นใหญ่ คำว่า ‘yo koci vāro’ คือ วาระใดวาระหนึ่งในบรรดาวาระแห่งการข่มกิเลส มีครั้งเดียว สองครั้ง สามครั้ง สี่ครั้ง หรือหลายครั้งเป็นต้น วาระแห่งการข่มกิเลสครั้งเดียวและสองครั้ง เป็นสุขาปฏิปทาเท่านั้น และสุขาปฏิปทาย่อมไม่มีในลำดับที่ยิ่งกว่านั้น เพราะเหตุนั้น พระอรรถกถาจารย์ทั้งหลายจึงพอใจวาระแห่งการข่มกิเลสสามครั้งว่าเป็นทุกขาปฏิปทา เมื่อวาระนั้นถูกกำหนดไว้อย่างนั้นแล้ว ในวาระแห่งการข่มกิเลสสี่ครั้งเป็นต้นที่ยิ่งกว่านั้น ก็ไม่มีคำที่จะต้องกล่าวอีก การถือเอาโดยการกำหนดรูปและอรูปด้วยลักษณะเป็นต้น ชื่อว่ารูปารูปปริคคหะ การกำหนดว่า ‘นี้เป็นเพียงนามรูปเท่านั้น ไม่มีสัตว์เป็นต้นอื่นใด’ ชื่อว่านามรูปววัตถาปนะ ความเชื่องช้าแห่งการปรากฏของมรรคแก่บุคคลผู้กำหนดรูปและอรูปแล้ว ย่อมมีได้เพราะความสำเร็จได้ยากแห่งนามรูปววัตถาปนญาณเป็นต้น หากมีคำค้านว่า ‘ไม่ควรกล่าวความเป็นทุกขาปฏิปทาเพราะความยากแห่งรูปารูปปริคคหะเท่านั้น’ คำค้านนั้นไม่ถูก เพราะความเชื่องช้าแห่งการปรากฏของมรรคมีได้เพราะความอ่อนกำลังของอินทรีย์ทั้งหลายที่เกิดร่วมกับวิปัสสนาที่สำเร็จแล้วอย่างนั้น แม้ในคราวที่สำเร็จได้ง่ายเพราะความเบาบางของกิเลสที่เป็นปฏิปักษ์ต่อนามรูปววัตถาปนญาณเป็นต้น

Rūpārūpaṃ pariggahetvāti akicchenapi pariggahetvā. Kicchena pariggahite vattabbameva natthi. Evaṃ sesesupi. Imaṃ vāraṃ rocesunti kalāpasammasanāvasāne udayabbayānupassanāya vattamānāya uppannassa vipassanupakkilesassa tikkhattuṃ vikkhambhanena kicchatāvāraṃ dukkhā paṭipadāti rocesuṃ etadantattā paṭipadāya. Etassa akicchattepi purimānaṃ kicchatte dukkhapaṭipadatā vuttanayāvāti na paṭisiddhāti daṭṭhabbaṃ. Yathāvuttaṃ vā sabbaṃ rūpārūpapariggahādikicchataṃ tikkhattuṃ vikkhambhanavāratāvasena ‘‘imaṃ vāra’’nti āha. Yassa pana sabbattha akicchatā, tassa sukhā paṭipadā veditabbā.

คำว่า “รุปารูปัง ปริคคเหตวาติ” หมายถึง แม้กำหนดถือเอารูปและอรูปไว้โดยไม่ยาก. เมื่อกำหนดถือเอาไว้โดยยาก ก็ไม่ต้องกล่าวถึงเลย. แม้ในญาณที่เหลือก็เช่นกัน. พวกท่านชอบวาระนี้ว่า เป็นทุกขาปฏิปทา ซึ่งเป็นวาระแห่งความยาก ด้วยการข่มวิปัสสนูปกิเลสที่เกิดขึ้นในอุทยัพพยานุปัสสนาที่กำลังดำเนินไปในที่สุดแห่งกลาปสัมมสนญาณถึงสามครั้ง เพราะปฏิปทานั้นมีความข่มวิปัสสนูปกิเลสนิกันติเป็นที่สุด. พึงทราบว่า แม้ในความไม่ยากของวาระนี้ และในความยากของญาณก่อนๆ ความเป็นทุกขาปฏิปทาก็ไม่ถูกห้าม เพราะเป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้ว. หรือว่า ความยากทั้งหมดในการกำหนดถือเอารูปและอรูปเป็นต้นที่กล่าวมานั้น ท่านกล่าวว่า “วาระนี้” ด้วยอำนาจแห่งวาระของการข่มสามครั้ง. แต่สำหรับผู้ใดมีความไม่ยากในทุกกรณี พึงทราบว่าปฏิปทานั้นเป็นสุขาปฏิปทา.

Musāvādādīnaṃ visaṃvādanādikiccatāya lūkhānaṃ apariggāhakānaṃ paṭipakkhabhāvato pariggāhakasabhāvā sammāvācā. Sā siniddhabhāvato sampayuttadhamme pariggaṇhāti sammāvācāpaccayasubhāsitasotārañca janaṃ. Kāyikakiriyākiccaṃ kattabbaṃ samuṭṭhāpeti, sayañca samuṭṭhahanaṃ ghaṭanaṃ hotīti sammākammantasaṅkhātā viratipi samuṭṭhānasabhāvāti vuttā. Sampayuttadhammānaṃ vā ukkhipanaṃ samuṭṭhahanaṃ kāyikakiriyāya bhārukkhipanaṃ viya, jīvamānassa sattassa, sampayuttadhammānaṃ vā suddhi vodānaṃ ājīvasseva vā jīvitindriyavuttiyā.

สัมมาวาจามีสภาพสงเคราะห์ไว้ได้ เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อวจีทุจริตมีมุสาวาทเป็นต้น ซึ่งมีกิจคือการทำให้คลาดเคลื่อนเป็นต้น เป็นคำหยาบ และไม่สงเคราะห์ไว้. สัมมาวาจานั้น เพราะความเป็นผู้ละเอียดอ่อน ย่อมสงเคราะห์ธรรมที่สัมปยุตต์ไว้ และย่อมสงเคราะห์หมู่ชนผู้ฟังคำพูดที่กล่าวดีอันมีสัมมาวาจาเป็นเหตุไว้. สัมมากัมมันตะย่อมยังกิจคือการกระทำทางกายที่พึงกระทำตั้งขึ้น และสัมมากัมมันตะเองก็เป็นการลุกขึ้น การประมวลมา เพราะเหตุนั้น วิรติที่นับว่าสัมมากัมมันตะจึงถูกกล่าวว่ามีสภาพยังให้ตั้งขึ้น. หรือว่า การยกขึ้น การยังให้ตั้งขึ้นดีซึ่งธรรมที่สัมปยุตต์ เหมือนการยกภาระด้วยการกระทำทางกาย, หรือว่า ความบริสุทธิ์ของสัตว์ที่ยังมีชีวิตอยู่, หรือความบริสุทธิ์ของธรรมที่สัมปยุตต์ ชื่อว่าโวทาน, หรือความบริสุทธิ์ของอาชีวะนั่นเอง เพื่อความเป็นไปแห่งชีวิตินทรีย์.

283. Maggasannissitanti paramatthamaggasabhāvattā maggāvayavabhāvena samudāyasannissitanti attho.

๒๘๓. คำว่า “มัคคสัณณิสสิต” หมายถึง ธรรมที่อาศัยหมู่ เพราะมีสภาพเป็นปรมัตถมรรค และเป็นส่วนหนึ่งของมรรค.

285. Patiṭṭhānaṃ kilesavasena, āyūhanaṃ abhisaṅkhāravasena. Taṇhāvasena vā patiṭṭhānaṃ, diṭṭhivasena āyūhanaṃ. Bodhīti yā ayaṃ dhammasāmaggī vuccatīti yojetabbā. Senaṅgarathaṅgādayo viyāti etena [Pg.113] puggalapaññattiyā avijjamānapaññattibhāvaṃ dasseti. Aṅga-saddo kāraṇatthopi hotīti catusaccabodhāya saṃvattantīti bojjhaṅgā. Bujjhantīti bodhiyo, bodhiyo eva aṅgāti ‘‘anubujjhantīti bojjhaṅgā’’ti vuttaṃ. Vipassanādīnaṃ kāraṇānaṃ bujjhitabbānañca saccānaṃ anurūpaṃ paccakkhabhāvena paṭimukhaṃ aviparītatāya sammā ca bujjhantīti evamatthavisesadīpakehi upasaggehi ‘‘anubujjhantī’’tiādi vuttaṃ. Bodhi-saddo hi sabbavisesayuttaṃ bujjhanaṃ sāmaññena saṅgaṇhātīti.

๒๘๕. การตั้งอยู่ย่อมมีด้วยอำนาจแห่งกิเลส, การประมวลมา (สั่งสม) ย่อมมีด้วยอำนาจแห่งอภิสังขาร. หรือว่า การตั้งอยู่ย่อมมีด้วยอำนาจแห่งตัณหา, การประมวลมาย่อมมีด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิ. พึงประกอบความว่า ความพร้อมเพรียงแห่งธรรมใด นี้ถูกเรียกว่าโพธิ. ด้วยบทว่า “เสนาังครถังคาทโย วิยาติ” นี้ ย่อมแสดงความเป็นอวิชชมานบัญญัติแห่งปุคคลบัญญัติ. ศัพท์ว่า “อังคะ” ย่อมมีอรรถว่าเหตุด้วย เพราะเหตุนั้น ธรรมทั้งหลายที่ยังสัตว์ให้เป็นไปเพื่อการรู้แจ้งอริยสัจ ๔ จึงชื่อว่าโพชฌงค์. ธรรมทั้งหลายย่อมรู้แจ้ง เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าโพธิ, ธรรมที่ชื่อว่าโพธินั่นเองเป็นเหตุ เพราะเหตุนั้นจึงถูกกล่าวว่า “อนุพุชฌันตีติ โพชฌงคา” (ธรรมที่รู้แจ้งตามจึงชื่อว่าโพชฌงค์). และธรรมทั้งหลายย่อมรู้แจ้งเหตุทั้งหลายมีวิปัสสนาเป็นต้น และอริยสัจ ๔ อันพึงรู้แจ้ง โดยสมควร โดยความเป็นของประจักษ์ โดยตรง โดยไม่ผิดเพี้ยน และโดยชอบ ด้วยอุปสรรคที่แสดงอรรถพิเศษมี “อนุ” เป็นต้น ดังนี้จึงถูกกล่าวว่า “อนุพุชฌันตีติ” เป็นต้น. จริงอยู่ ศัพท์ว่า “โพธิ” ย่อมรวบรวมการรู้แจ้งที่ประกอบด้วยอรรถพิเศษทั้งหมดโดยทั่วไป.

299. Tiṇṇanti rāgādīnaṃ. Karoti nāma kiṃ duccaritāni anuvattamānāni.

๒๙๙. คำว่า “ติณณัง” หมายถึง ราคะเป็นต้น. ชื่อว่ากระทำอะไร? กระทำทุจริตที่ติดตามมา.

301. Pāṇātipātādinipphāditapaccayānaṃ niccasevanaṃ dhuvapaṭisevanaṃ. Sakiccakoti visuṃ attano kiccavā. Na hotīti atthantarabhāvaṃ paṭikkhipati. Paccayapaṭisevanasāmantajappanairiyāpathappavattanāni pāpicchatānibbattāni tīṇi kuhanavatthūnīti.

๓๐๑. การเสพปัจจัยที่ปาณาติบาตเป็นต้นทำให้สำเร็จเป็นนิตย์ ชื่อว่าการเสพเป็นประจำ. คำว่า “สกิชชโก” หมายถึง มีกิจเฉพาะของตน. บทว่า “นะ โหติ” ย่อมปฏิเสธความเป็นสภาวะอื่น (จากสัมมาวาจาและสัมมากัมมันตะ). พึงจำไว้ว่า วัตถุแห่งกุหนา ๓ อย่าง ที่เกิดขึ้นเพราะความเป็นผู้มีความปรารถนาลามก คือ การเสพปัจจัย, การพูดเลียบเคียง, และการยังอิริยาบถให้เป็นไปดี.

343. Vuṭṭhānagāminīvipassanā saṅkhārupekkhā sānulomā, sā suññato passantī ‘‘suññatā’’ti vuccati, dukkhato passantī taṇhāpaṇidhisosanato ‘‘appaṇihita’’nti. Sā āgamanīyaṭṭhāne maggādhigamatthaṃ āgamanapaṭipadāṭhāne ṭhatvā suññatāppaṇihitanti nāmaṃ deti. Āgamanato nāme laddhe saguṇato ārammaṇato ca nāmaṃ siddhameva hoti, na pana saguṇārammaṇehi nāmalābhe sabbattha āgamanato nāmaṃ siddhaṃ hotīti paripuṇṇanāmasiddhihetuttā saguṇārammaṇehi sabbesampi nāmattayayogo, na āgamanatoti vavatthānakarattā ca nippariyāyadesanāya āgamanatova idha nāmaṃ labhati, na itarehīti vuttaṃ.

๓๔๓. วิปัสสนาที่นำไปสู่การออก คือ สังขารุเปกขาญาณพร้อมด้วยอนุโลมญาณนั้น เมื่อพิจารณาโดยความเป็นของว่างจากอัตตา ก็ถูกเรียกว่า “สุญญตา”, เมื่อพิจารณาโดยความเป็นทุกข์ ก็ถูกเรียกว่า “อัปปณิหิต” เพราะทำให้ตัณหาที่ปรารถนาเหือดแห้ง. วิปัสสนานั้นตั้งอยู่ในที่อันเป็นเหตุให้มรรคเกิดขึ้น เพื่อประโยชน์แก่การบรรลุมรรค ในที่อันเป็นปฏิปทาแห่งการเกิดขึ้น ย่อมให้ชื่อว่าสุญญตาและอัปปณิหิต. เมื่อได้ชื่อเพราะการมา ชื่อนั้นย่อมสำเร็จด้วยคุณของตนและด้วยอารมณ์, แต่ในการได้ชื่อด้วยคุณของตนและอารมณ์นั้น ชื่อที่สำเร็จเพราะการมาไม่เป็นไปในที่ทั้งปวง เพราะเหตุนั้น จึงถูกกล่าวว่า เพราะความเป็นเหตุแห่งความสำเร็จของชื่อที่สมบูรณ์ การประกอบด้วยชื่อ ๓ อย่างย่อมมีได้ในวิโมกขมรรคทั้งปวงด้วยคุณของตนและอารมณ์ แต่ไม่เป็นไปเพราะการมา และเพราะความเป็นผู้กระทำการกำหนด ในนิปปริยายเทศนา ชื่อย่อมได้ในโลกุตตรมรรคนี้เพราะการมาเท่านั้น ไม่ใช่เพราะคุณของตนและอารมณ์อื่น.

350. Animittavipassananti aniccānupassanaṃ. Nimittadhammesūti samūhādighanavasena ca sakiccaparicchedatāya ca sapariggahesu khandhesu. Animittavimokkhoti aniccānupassanamāha. Evaṃsampadamidanti kathamidha upamāsaṃsandanaṃ hoti. Na hi chandacittānaṃ maggasaṅkhātaadhipatibhāvābhāvo viya saddhindriyādhikassa animittavimokkhassa animittabhāvābhāvo atthi, na ca amaggādhipatīnaṃ maggādhipatināmadānābhāvo viya animittassa animittanāmadānābhāvoti sakkā vattuṃ animittavimokkhassa ananimittatāya abhāvato[Pg.114]. Maggo adhipati etesanti ca maggādhipatinoti yutto tattha chandacittehi taṃsampayuttānaṃ maggādhipatibhāvābhāvo. Idha pana maggo animittaṃ etassāti maggānimittoti ayamattho na sambhavatīti na tena amaggena maggassa animittabhāvo na yujjati, kiṃ vā ettha sāmaññaṃ adhippetanti. Amaggaṅgamagganāmābhāvo. Yathā satipi adhipatibhāve chandacittānaṃ na maggādhipatīti magganāmaṃ, na ca tehi maggassa tesaṃ amaggaṅgattā, tathā satipi saddhāya āgamanabhāvena tassā animittanti magganāmaṃ, na ca tāya maggassa tassā amaggaṅgattā. Evaṃ animittavipassanāyapi animittabhāvo nippariyāyena natthīti dīpito hoti.

๓๕๐. คำว่า “อนิมิตตวิปัสสนา” หมายถึง อนิจจานุปัสสนา. คำว่า “นิมิตตธัมเมสุ” หมายถึง ในขันธ์ทั้งหลายที่เป็นไปพร้อมด้วยสรีระ ซึ่งมีการกำหนดด้วยกิจของตนเป็นต้น และด้วยอำนาจแห่งฆนะมีสมูหฆนะเป็นต้น. ในปฏิสัมภิทามรรคกล่าวอนิจจานุปัสสนาว่า “อนิมิตตวิโมกข์”. ในอุปเมยยะนี้ การเปรียบเทียบอุปมานจะเป็นไปได้อย่างไร? จริงอยู่ ความไม่มีความเป็นอธิบดีที่เรียกว่ามรรคของฉันทจิตนั้น ไม่เหมือนความไม่มีความเป็นอนิมิตต์ของอนิมิตตวิโมกข์ที่มีสัทธินทรีย์ยิ่ง, และไม่สามารถกล่าวได้ว่า ความไม่มีการให้ชื่อว่าอนิมิตต์ของอนิมิตตวิโมกข์นั้น เหมือนความไม่มีการให้ชื่อว่ามัคคาธิปติของธรรมที่ไม่ใช่มัคคาธิปติ เพราะความไม่มีความเป็นอนิมิตต์ของอนิมิตตวิโมกข์. และธรรมเหล่านี้มีมรรคเป็นอธิบดี เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่ามัคคาธิปติ, ความไม่มีความเป็นมัคคาธิปติของธรรมที่สัมปยุตต์กับฉันทจิตนั้นจึงสมควร. แต่ในอุปเมยยะนี้ อรรถว่า “มรรคเป็นอนิมิตต์ของวิโมกข์นี้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่ามัคคานิมิตต์” ไม่สมควร เพราะฉะนั้น ความเป็นอนิมิตต์ของมรรคด้วยวิโมกข์ที่ไม่ใช่มรรคนั้นจึงไม่สมควร, หรือว่า ความเหมือนกันอะไรที่ประสงค์ในที่นี้? ความไม่มีชื่อว่ามรรคของสัทธินทรีย์ที่ไม่ใช่มัคคังคะ. เหมือนกับว่า แม้ฉันทจิตจะมีความเป็นอธิบดี แต่ก็ไม่มีชื่อว่ามัคคาธิปติอันเป็นชื่อของมรรค, และมรรคก็ไม่มีชื่อนั้นด้วยฉันทจิตเหล่านั้น เพราะฉันทจิตเหล่านั้นไม่ใช่มัคคังคะ, เช่นเดียวกัน แม้สัทธาจะมีความเป็นเหตุให้มรรคเกิดขึ้น แต่ก็ไม่มีชื่อว่าอนิมิตต์อันเป็นชื่อของมรรค, และมรรคก็ไม่มีชื่อนั้นด้วยสัทธานั้น เพราะสัทธานั้นไม่ใช่มัคคังคะ. ด้วยประการฉะนี้ ความเป็นอนิมิตต์ของอนิมิตตวิปัสสนาก็ถูกแสดงว่าไม่มีโดยนิปปริยาย.

Nanu ca idha jhānaṃ suññatādināmena vuttaṃ, na maggoti ce? Na, maggasampayogato jhānassa suññatādināmakattā. Suttantapariyāyena saguṇārammaṇehi idha abhidhammepi nāmaṃ labhatīti āhaṃsu. Tasmā paṭikkhittā ‘‘na pana labhantī’’ti. Kiṃ kāraṇā? Abhidhamme sarasaṃ anāmasitvā paccanīkatova nāmalābhāti adhippāyo. Yo hi saguṇārammaṇehi nāmalābho, so sarasappadhāno hoti. Saraseneva ca nāmalābhe sabbamaggānaṃ suññatādibhāvoti vavatthānaṃ na siyā. Tasmā abhidhamme satipi dvīhi nāmalābhe paccanīkato nāmavavatthānakaraṃ gahitanti saguṇārammaṇehi suññatāppaṇihitamaggā nāmaṃ na labhantīti āha. Atha vā na pana labhantīti aññanirapekkhehi saguṇārammaṇehi na labhanti. Kiṃ kāraṇā? Abhidhamme sarasapaccanīkehi sahitehi nāmalābhāti attho. Paccanīkañhi vavatthānakaraṃ anapekkhitvā kevalassa sarasassa nāmahetubhāvo abhidhamme natthi avavatthānāpattito. Tasmā attābhinivesapaṇidhipaṭipakkhavipassanānulomā maggā satipi sarasantare paccanīkasahitena sarasena nāmaṃ labhanti. Animittamaggassa pana vipassanā nimittapaṭipakkhā na hoti sayaṃ nimittaggahaṇato nimittaggahaṇānivāraṇāti tadanulomamaggopi na nimittassa paṭipakkho. Yadi siyā, nimittagatavipassanāyapi paṭipakkho siyāti. Tasmā vijjamānopi saraso vavatthānakarapaccanīkābhāvā abhidhamme animittanti nāmadāyako na gahito. Aniccānupassanānulomo pana maggo suddhikapaṭipadānayeyeva saṅgahitoti daṭṭhabbo. Tasmā eva ca so nayo vuttoti. Evanti yaṃ [Pg.115] vakkhati ‘‘aniccato vuṭṭhahantassa maggo animitto hotī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 350), evaṃ āharitvā aṭṭhakathācariyehi so animittamaggo dīpitoti attho.

ก็มิใช่หรือว่า ในที่นี้ (ในเรื่องโลกุตตรฌานนี้) ฌานถูกกล่าวด้วยชื่อมีสุญญตะเป็นต้น แต่มรรคไม่ได้ถูกกล่าว (ด้วยชื่อนั้น) หรือ? หากจะค้านอย่างนี้ (ตอบว่า) ไม่ควรค้าน เพราะฌานมีชื่อว่าสุญญตะเป็นต้น เพราะประกอบกับมรรค ในนัยแห่งพระสูตร เพราะมีอารมณ์อันมีคุณ ในอภิธรรมนี้ (มรรค) ก็ย่อมได้ชื่อดังนี้ พวกอาจารย์ได้กล่าวไว้ ดังนั้น คำว่า 'แต่ (มรรค) ไม่ได้ชื่อ' จึงถูกปฏิเสธ (ในอรรถกถา) เพราะเหตุไร? ความประสงค์ (ของพระอรรถกถาจารย์) คือ ในอภิธรรม การได้ชื่อมีเพราะความเป็นปฏิปักษ์เท่านั้น โดยไม่พิจารณาสรส (สภาวะของตน) เพราะว่าการได้ชื่อใดมีเพราะอารมณ์อันมีคุณ การได้ชื่อนั้นย่อมมีสรสเป็นประธาน และเมื่อการได้ชื่อมีเพราะสรสเท่านั้น การจำแนกชื่อว่าความเป็นสุญญตะเป็นต้นของมรรคทั้งปวงก็จะไม่พึงมี ดังนั้น ในอภิธรรม แม้เมื่อมีการได้ชื่อด้วยเหตุสองประการ (สรสและปฏิปักษ์) แต่ชื่อที่เป็นเครื่องจำแนกถูกถือเอาเพราะความเป็นปฏิปักษ์ (ท่านสังคหการ) จึงกล่าวว่า มรรคที่เป็นสุญญตะและอัปปณิหิตไม่ได้ชื่อเพราะอารมณ์อันมีคุณ อีกอย่างหนึ่ง คำว่า 'แต่ไม่ได้ชื่อ' หมายความว่า ไม่ได้ชื่อเพราะอารมณ์อันมีคุณที่ไม่ต้องอาศัยเหตุอื่น (คือปฏิปักษ์) เพราะเหตุไร? ความหมายคือ ในอภิธรรม การได้ชื่อมีเพราะสรสและปฏิปักษ์ที่ประกอบกัน เพราะว่าในอภิธรรม ความเป็นเหตุแห่งชื่อของสรสล้วนๆ โดยไม่คำนึงถึงปฏิปักษ์ที่เป็นเครื่องจำแนกนั้นไม่มี เพราะจะถึงความไม่สามารถจำแนกได้ ดังนั้น มรรคที่คล้อยตามวิปัสสนาที่เป็นปฏิปักษ์ต่ออัตตาภินิเวสและปณิธิ แม้จะมีสรสอื่นอยู่ ก็ย่อมได้ชื่อเพราะสรสที่ประกอบด้วยปฏิปักษ์ แต่วิปัสสนาของอนิมิตตมรรค (คืออนิจจานุปัสสนา) ไม่เป็นปฏิปักษ์ต่อนิมิต เพราะตัวมันเองยึดถือสังขารนิมิตเป็นอารมณ์ หรือเพราะไม่สามารถห้ามการยึดถือสังขารนิมิตได้ ดังนั้น มรรคที่คล้อยตามวิปัสสนานั้นก็ไม่เป็นปฏิปักษ์ต่อนิมิต หากพึงเป็น (ปฏิปักษ์) วิปัสสนาที่เกี่ยวกับนิมิตก็พึงเป็นปฏิปักษ์ด้วย ดังนั้น แม้สรสที่ปรากฏอยู่ก็ไม่ถูกถือว่าเป็นผู้ให้ชื่อว่าอนิมิตต์ในอภิธรรม เพราะไม่มีปฏิปักษ์ที่เป็นเครื่องจำแนก แต่มรรคที่คล้อยตามอนิจจานุปัสสนา พึงทราบว่าถูกสงเคราะห์ไว้ในนัยแห่งสุทธิกปฏิปทาเท่านั้น และเพราะเหตุนั้น นัยนั้นจึงถูกกล่าวไว้ คำว่า 'อย่างนี้' (ในประโยค) ที่จะกล่าวว่า 'มรรคของผู้ที่ออกจากสังขารโดยความเป็นอนิจจะ ย่อมเป็นอนิมิตต์' ความหมายคือ พระอรรถกถาจารย์ทั้งหลายได้นำมาแสดงอย่างนี้แล้วจึงอธิบายอนิมิตตมรรคนั้นไว้

Vuṭṭhāna…pe… kimārammaṇāti aniccādito vuṭṭhahantassa vuṭṭhānagāminiyā lakkhaṇārammaṇatte sati saṅkhārehi vuṭṭhānaṃ na siyā, saṅkhārārammaṇatte ca lakkhaṇapaṭivedhoti maññamāno pucchati. ‘‘Anicca’’ntiādinā saṅkhāresu pavattamānena ñāṇena lakkhaṇānipi paṭividdhāni honti tadākārasaṅkhāragahaṇatoti āha ‘‘lakkhaṇārammaṇā’’ti. Saṅkhārārammaṇā eva yathāvuttādhippāyena ‘‘lakkhaṇārammaṇā’’ti vuttāti dassento ‘‘lakkhaṇaṃ nāmā’’tiādimāha. Aniccatā dukkhatā anattatāti hi visuṃ gayhamānaṃ lakkhaṇaṃ paññattigatikaṃ paramatthato avijjamānaṃ, avijjamānattā eva parittādivasena navattabbadhammabhūtaṃ. Tasmā visuṃ gahetabbassa lakkhaṇassa paramatthato abhāvā ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti saṅkhāre sabhāvato sallakkhentova lakkhaṇāni sallakkheti nāmāti āha ‘‘yo pana aniccaṃ dukkhamanattāti tīṇi lakkhaṇāni sallakkhetī’’ti. Yasmā ca aniccantiādinā saṅkhārāva dissamānā, tasmā te kaṇṭhe baddhakuṇapaṃ viya paṭinissajjanīyā honti.

คำว่า 'วุฏฐานะ...มีอะไรเป็นอารมณ์' (ถามว่า) เมื่อวุฏฐานคามินีวิปัสสนาของผู้ที่ออกจากสังขารโดยความเป็นอนิจจะเป็นต้น มีลักษณะเป็นอารมณ์ การออกจากสังขารก็จะไม่พึงมี และเมื่อมีสังขารเป็นอารมณ์ การแทงตลอดลักษณะ (ก็จะไม่พึงมี) ผู้ที่คิดอย่างนี้จึงถาม (ตอบว่า) ด้วยญาณที่ดำเนินไปในสังขารโดยความเป็นอนิจจะเป็นต้น แม้ลักษณะทั้งหลายก็เป็นอันถูกแทงตลอดด้วย เพราะการยึดถือสังขารที่มีอาการนั้นๆ เป็นอารมณ์ ดังนั้น (ท่านสังคหการ) จึงกล่าวว่า 'มีลักษณะเป็นอารมณ์' เพื่อแสดงความหมายว่า วิปัสสนาที่มีสังขารเป็นอารมณ์นั่นเอง ถูกกล่าวว่า 'มีลักษณะเป็นอารมณ์' ด้วยความประสงค์ตามที่กล่าวมาแล้ว จึงกล่าวคำว่า 'ลักษณะชื่อว่า' เป็นต้น เพราะว่าลักษณะที่ถูกยึดถือแยกต่างหากว่า อนิจจตา ทุกขตา อนัตตตา ย่อมเป็นไปในทางบัญญัติ ไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ และเพราะไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์นั่นเอง จึงเป็นธรรมที่ไม่ควรกล่าว (ว่าเป็นปริตตะเป็นต้น) ดังนั้น เพราะลักษณะที่พึงยึดถือแยกต่างหากไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ การที่บุคคลกำหนดสังขารโดยสภาวะว่า 'ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา' ชื่อว่าย่อมกำหนดลักษณะทั้งหลาย ดังนั้น (ท่านสังคหการ) จึงกล่าวว่า 'ผู้ใดกำหนดลักษณะสามประการคือไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา' และเพราะสังขารทั้งหลายเท่านั้นที่ปรากฏโดยความเป็นอนิจจะเป็นต้น ดังนั้น สังขารเหล่านั้นจึงเป็นสิ่งที่ควรสลัดทิ้ง เหมือนซากศพที่ผูกติดคอ

Lokuttarakusalaṃ

โลกุตตรกุศล

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā

พรรณนาปกิณณกถา

Tatrāti lokuttarajjhāne. Ajjhattañcāti upaḍḍhagāthāya abhinivisitabbaṃ vuṭṭhātabbaṃ vipassanābhūmiṃ pañcadhā uddisati. Sattaaṭṭhādīni aṅgāni sattaṭṭhaṅgānīti ādisaddassa lopo daṭṭhabbo. Nimittanti yato vuṭṭhānaṃ, tāni nimittapavattāni nimittavacaneneva uddisati. Saṅkhārupekkhāñāṇameva ariyamaggassa bojjhaṅgādivisesaṃ niyameti. Kasmā? Tato tato dutiyādipādakajjhānato uppannassa sasaṅkhārupekkhāñāṇassa pādakajjhānātikkantānaṃ aṅgānaṃ asamāpajjitukāmatāvirāgabhāvanābhāvato itarassa ca atabbhāvato. Tesampi vādesu…pe… vipassanāva niyametīti veditabbā. Kasmā? Vipassanāniyameneva hi paṭhamattheravādepi apādakapaṭhamajjhānapādakamaggā paṭhamajjhānikāva honti, itare ca pādakajjhānavipassanāniyamehi taṃtaṃjhānikā. Evaṃ sesavādesupi vipassanāniyamo yathāsambhavaṃ yojetabbo.

คำว่า 'ในบรรดาฌานนั้น' หมายถึงในโลกุตตรฌาน ด้วยคาถาครึ่งบทว่า 'อัชฌัตตะด้วย' (ท่าน) ย่อมแสดงภูมิแห่งวิปัสสนาที่พึงน้อมใจเข้า (อภินิเวส) และที่พึงออก (วุฏฐานะ) โดย ๕ ประการ (คือ อัชฌัตตะ, พหิทธา, รูป, อรูป, ปัญจขันธ์) พึงทราบว่ามีการลบศัพท์ว่า 'อาทิ' ในคำว่า 'สัตตัฏฐังคานิ' ซึ่งหมายถึงองค์ ๗ หรือ ๘ เป็นต้น คำว่า 'นิมิต' (ท่าน) ย่อมแสดงถึงนิมิตที่ดำเนินไปเหล่านั้นด้วยคำว่า 'นิมิต' เท่านั้น ซึ่งเป็นที่ที่การออกจากนิมิตเหล่านั้น (พึงมี) สังขารุเปกขาญาณเท่านั้นย่อมกำหนดความพิเศษมีโพชฌงค์เป็นต้นของอริยมรรค เพราะเหตุไร? เพราะวิปัสสนาญาณที่เกิดร่วมกับสังขารุเปกขาญาณที่เกิดขึ้นจากปาทกฌานที่สองเป็นต้นนั้นๆ มีวิราคภาวนาคือความที่ใคร่จะไม่เข้าสมาบัติในองค์ฌานที่ล่วงพ้นปาทกฌานไปแล้ว และเพราะญาณอื่นไม่มีภาวะเช่นนั้น พึงทราบว่า แม้ในวาทะของพระเถระเหล่านั้น... วิปัสสนา (วุฏฐานคามินี) เท่านั้นย่อมกำหนด เพราะเหตุไร? เพราะด้วยการกำหนดของวิปัสสนาเท่านั้น แม้ในวาทะของพระเถระองค์แรก มรรคที่ไม่มีปาทกฌานและมรรคที่มีปฐมฌานเป็นปาทกะ ย่อมเป็นปฐมฌานิกะเท่านั้น และมรรคอื่นๆ ย่อมเป็นฌานิกะในฌานนั้นๆ ด้วยการกำหนดของปาทกฌานและวิปัสสนา พึงประกอบการกำหนดของวิปัสสนาในวาทะที่เหลือด้วยตามสมควรอย่างนี้

Pakiṇṇakasaṅkhāreti [Pg.116] pādakajjhānato aññasaṅkhāre. Tena pādakajjhānasaṅkhāresu sammasitesu vattabbameva natthīti dasseti. Tatrāpīti dutiyattheravādepi. Taṃtaṃjhānikatā taṃtaṃsammasitasaṅkhāravipassanāniyamehi hoti. Tatrāpi hi vipassanā taṃtaṃvirāgāvirāgabhāvanābhāvena somanassasahagatā upekkhāsahagatā ca hutvā jhānaṅgādiniyamaṃ maggassa karotīti evaṃ vipassanāniyamo vuttanayeneva veditabbo.

คำว่า 'ในปกิณณกสังขาร' หมายถึงในสังขารอื่นจากปาทกฌาน ด้วยบทนั้น (ท่าน) ย่อมแสดงว่า เมื่อพิจารณาสังขารที่เป็นปาทกฌานแล้ว สิ่งที่ควรกล่าว (ว่ามรรคเป็นปฐมฌานิกะ) นั้นไม่มีเลย คำว่า 'ในบรรดาฌานนั้น' หมายถึงในวาทะของพระเถระองค์ที่สองด้วย ความเป็นฌานิกะในฌานนั้นๆ ย่อมมีด้วยการกำหนดของสังขารที่พิจารณาและวิปัสสนาในฌานนั้นๆ เพราะว่าในวาทะของพระเถระองค์ที่สองนั้น วิปัสสนาเป็นไปพร้อมด้วยโสมนัสและเป็นไปพร้อมด้วยอุเบกขา ด้วยภาวะแห่งวิราคภาวนาและอวิราคภาวนาในองค์ฌานนั้นๆ ย่อมกระทำการกำหนดองค์ฌานเป็นต้นของมรรค พึงทราบการกำหนดของวิปัสสนาตามนัยที่กล่าวมาแล้วอย่างนี้

Tanti taṃtaṃjhānasadisabhavanaṃ. Svāyamattho pādakajjhānasammasitajjhānupanissayehi vinā ajjhāsayamattena asijjhanā upanissayena vinā saṅkappamattena sakadāgāmiphalādīnaṃ asijjhanadīpakena nandakovādena (ma. ni. 3.398 ādayo) dīpetabbo. Tattha hi sotāpannāyapi paripuṇṇasaṅkappabhāvaṃ vadantena bhagavatā yassa yassa upanissayo atthi, tassa tasseva ajjhāsayo niyāmako, nāññassāti tena tena paripuṇṇasaṅkappatā hoti, na tato paraṃ saṅkappasabbhāvepi asijjhanatoti ayamattho dīpito hoti. Evamidhāpi yassa yassa dutiyādijhānikassa maggassa yathāvutto upanissayo atthi, tassa tasseva ajjhāsayo niyāmako, nāññassa satipi tasmiṃ asijjhanato. Imasmiṃ pana vāde pādakasammasitajjhānupanissayasabbhāve ajjhāsayo ekantena hoti, taṃtaṃphalūpanissayasabbhāve taṃtaṃsaṅkappo viyāti tadabhāvābhāvato ajjhāsayo niyametīti vuttaṃ.

คำว่า ตันติ คือ การเกิดขึ้นที่คล้ายกับฌานนั้นๆ. อรรถนี้พึงแสดงด้วยนันทโกวาทสูตร (ม.อุ. 3.398 เป็นต้น) ซึ่งแสดงว่าการไม่สำเร็จแห่งสกทาคามิผลเป็นต้น ด้วยเพียงความดำริ โดยปราศจากอุปนิสัยคือปาทกฌานและสัมมสิตฌาน และการไม่สำเร็จด้วยเพียงอัชฌาสัย โดยปราศจากอุปนิสัยคือปาทกฌานและสัมมสิตฌาน. ในนันทโกวาทสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ตรัสถึงความเป็นผู้มีความดำริบริบูรณ์ของพระโสดาบันบุคคล ได้ทรงแสดงอรรถนี้ไว้ว่า อัชฌาสัยย่อมกำหนดมรรคใดๆ ที่มีอุปนิสัยนั้นๆ เป็นปัจจัย ไม่ใช่มรรคอื่น เพราะฉะนั้น ความดำริบริบูรณ์ย่อมมีด้วยมรรคนั้นๆ เท่านั้น ไม่เกินไปกว่านั้น เพราะถึงแม้มีความดำริปรากฏอยู่ ก็ไม่สำเร็จด้วยเพียงความดำริ. ในปุคคลัชฌาสัยวาทะนี้ก็เช่นกัน อัชฌาสัยย่อมกำหนดมรรคใดๆ ที่เป็นทุติยฌานิกะเป็นต้น ที่มีอุปนิสัยดังกล่าวแล้วนั้นๆ เป็นปัจจัย ไม่ใช่มรรคอื่น เพราะถึงแม้มีอัชฌาสัยนั้นอยู่ ก็ไม่สำเร็จด้วยอัชฌาสัย. อนึ่ง ในวาทะนี้ เมื่อมีอุปนิสัยคือปาทกฌานและสัมมสิตฌานปรากฏอยู่ อัชฌาสัยย่อมมีโดยส่วนเดียว เหมือนความดำริย่อมมีในผลนั้นๆ เมื่อมีอุปนิสัยแห่งผลนั้นๆ ปรากฏอยู่ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า อัชฌาสัยย่อมกำหนด เพราะการไม่มีอัชฌาสัยนั้น ย่อมไม่มีการเกิดขึ้นแห่งมรรคนั้น.

Yasmiṃ pana pādakajjhānaṃ natthīti catutthajjhānikavajjānaṃ pādakāni lokiyajjhānāni sandhāya vuttaṃ. Appanāppatti ca oḷārikaṅgātikkamanupanissayābhāve pañcahi aṅgehi vinā na hotīti ‘‘somanassasahagatamaggo hotī’’ti āha. Upekkhāsahagatamaggoti etena catutthajjhānikatāpi samānā anusayasamugghāṭanasamatthassa na saṅkhārāvasesatāti dasseti. Te ca vādā na virujjhanti ajjhāsayavasena pañcamajjhānikatāya paṭhamādijjhānikatāya ca sambhavatoti adhippāyo. Ajjhāsayo ca sātthako hoti, aññathā pādakasammasitajjhāneheva niyamassa siddhattā ajjhāsayo niyāmako vuccamāno niratthako siyāti. Idha pana aṭṭhasāliniyā niyāmane ekantikaṃ vipassanāsaṅkhātaṃ atthameva uddharitvā ‘‘tesampi vādesu ayaṃ…pe… vipassanāva niyametī’’ti vadantena [Pg.117] tayopete vāde vipassanāva niyametīti dassitaṃ. Taṃtaṃvādānañhi vipassanāsahitānameva siddhi, nāññathāti dassitanti.

อนึ่ง คำว่า 'ไม่มีปาทกฌาน' นั้น ตรัสหมายถึงโลกียฌานที่เป็นบาทฐานของมรรคที่เว้นจากจตุตถฌานิกมรรค. และการเข้าถึงอัปปนาฌานย่อมไม่มีโดยปราศจากองค์ฌาน ๕ เมื่อไม่มีอุปนิสัยคือการก้าวล่วงองค์ฌานที่หยาบ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'มรรคที่สหรคตด้วยโสมนัสย่อมมี'. ด้วยบทว่า 'มรรคที่สหรคตด้วยอุเบกขา' นี้ ย่อมแสดงว่าความเป็นจตุตถฌานิกะของมรรคที่สามารถถอนอนุสัยได้นั้น ย่อมเสมอกัน (กับเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน) แต่ความเป็นสังขารที่เหลืออันละเอียดนั้นไม่เสมอกัน. และวาทะเหล่านั้นย่อมไม่ขัดแย้งกัน เพราะความเป็นปัญจมฌานิกะและปฐมาทิฌานิกะย่อมเป็นไปได้ด้วยอำนาจอัชฌาสัย ดังนี้เป็นอัธยาศัยของอาจารย์อรรถกถา. และอัชฌาสัยย่อมมีประโยชน์ เพราะมิฉะนั้นแล้ว เมื่อการกำหนดมรรคสำเร็จได้ด้วยปาทกฌานและสัมมสิตฌานเท่านั้น การกล่าวว่าอัชฌาสัยเป็นเครื่องกำหนดก็จะเป็นสิ่งไร้ประโยชน์. อนึ่ง ในอรรถสาลินีนี้ เมื่อยกเอาอรรถที่เป็นวิปัสสนาโดยส่วนเดียวมากล่าวในการกำหนดมรรค ท่านสังคหอรรถกถาจารย์ผู้กล่าวว่า 'ในวาทะของพระเถระเหล่านั้น วิปัสสนานี้เท่านั้นย่อมกำหนดมรรค' ได้แสดงไว้ว่า วิปัสสนานั้นเท่านั้นย่อมกำหนดวาทะทั้งสามนี้. เพราะความสำเร็จแห่งวาทะเหล่านั้นย่อมมีได้ก็ต่อเมื่อประกอบด้วยวิปัสสนาเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยประการอื่น ดังนี้ได้แสดงไว้แล้ว.

Pavedhatīti gotrabhussa paccayo bhavituṃ na sakkotīti attho. Yadi pañcamacittakkhaṇe javanaṃ patitaṃ nāma hoti, kathaṃ tadā gotrabhu tadanantarañca maggo javanassa patitakkhaṇe uppajjatīti? Apubbassa javanantarassa patitatābhāvato. Tadeva hi javanaṃ anekakkhattuṃ pavattamānaṃ patitaṃ siyāti, gotrabhu pana ārammaṇantare uppannaṃ apubbaṃ javanaṃ, tathā maggo bhūmantarato cāti. Nanu ca sattamajavanacetanāya balavatāya upapajjavedanīyabhāvo hoti ānantariyatāpīti, tatthāyaṃ adhippāyo siyā ‘‘paṭisandhiyā anantarapaccayabhāvino vipākasantānassa anantarapaccayabhāvena antimajavanacetanāya susaṅkhatattā sā sattamajavanacetanā upapajjavedanīyā ānantarikā ca hoti, na apatitajavanacetanā viya balavatāyā’’ti.

คำว่า 'ปเวธติ' หมายถึง โคตรภูไม่สามารถเป็นปัจจัยได้. หากว่าชวนะตกไปในจิตขณะที่ ๕ แล้ว โคตรภูและมรรคที่เกิดต่อจากนั้นจะเกิดขึ้นในขณะที่ชวนะตกไปได้อย่างไร? เพราะไม่มีการตกไปแห่งชวนะชนิดใหม่. ชวนะเดิมนั่นแหละเมื่อเป็นไปหลายครั้งก็อาจตกไปได้. แต่โคตรภูเป็นชวนะใหม่ที่เกิดขึ้นในอารมณ์อื่น (คือนิพพาน) จากอารมณ์สังขาร. มรรคก็เช่นกัน (เป็นชวนะใหม่) โดยภูมิอื่น (คือโลกุตตรภูมิ). อนึ่ง ด้วยกำลังแห่งเจตนาในชวนะที่ ๗ ความเป็นอุปปัชชเวทนียกรรมและความเป็นอนันตริยกรรมย่อมมีมิใช่หรือ? ในข้อนั้น พึงมีอัธยาศัยดังนี้ว่า ด้วยความเป็นอนันตรปัจจัยแห่งวิบากสันดานที่เป็นอนันตรปัจจัยแห่งปฏิสนธิ เจตนาในชวนะสุดท้ายย่อมเป็นอุปปัชชเวทนียกรรมและอนันตริยกรรม เพราะมีการปรุงแต่งดีแล้ว ไม่ใช่เพราะมีกำลังเหมือนเจตนาในชวนะที่ไม่ตกไป.

Puna anulomaṃ taṃ anubandheyyāti gotrabhussa hi saṅkhārārammaṇatte sati tadapi anulomamevāti purimaanulomaṃ viya taṃ tadapi aññaṃ anulomaṃ anubandheyya, na maggoti maggavuṭṭhānameva ca na bhaveyya attano sadisālambanassa āvajjanaṭṭhāniyassa paccayassa alābhā. Appahīnabhāvena pañcasu upādānakkhandhesu anusayitā kilesā sā bhūmi etehi laddhāti katvā bhūmiladdhā. Vaṭṭaṃ sinonti bandhantīti katvā vaṭṭasetū ca, tesaṃ samugghātakaraṇantipi etadevassa lobhakkhandhādipadālanaṃ vuccati. Tanti pavattaṃ. Ekaṃ bhavanti anāgāmino anekakkhattuñca tattheva upapajjantassa heṭṭhā anāgamanavasena eko bhavoti gahetvā vuttaṃ.

อนึ่ง คำว่า 'โคตรภูนั้นพึงติดตามอนุโลมอื่นไปอีก' นั้น เพราะเมื่อโคตรภูมีสังขารเป็นอารมณ์ โคตรภูนั้นก็เป็นอนุโลมเช่นกัน เพราะฉะนั้น โคตรภูนั้นก็พึงติดตามอนุโลมอื่นไปอีก เหมือนอนุโลมก่อนหน้า ไม่ใช่มรรค และการออกจากมรรคก็จะไม่เกิดขึ้น เพราะไม่ได้รับปัจจัยที่มีอารมณ์เสมอกัน ซึ่งตั้งอยู่ในฐานะแห่งอาวัชชนะของตน. กิเลสที่ยังไม่ถูกละ ซึ่งนอนเนื่องอยู่ในอุปาทานขันธ์ ๕ ชื่อว่า 'ภูมิลัทธะ' เพราะกิเลสเหล่านี้ได้ภูมิคืออุปาทานขันธ์นั้นแล้ว. และชื่อว่า 'วัฏฏเสตุ' เพราะกิเลสเหล่านี้ย่อมผูกพันวัฏฏะ. การตัดกิเลสเหล่านั้นให้ขาดโดยสิ้นเชิง ก็คือการทำลายกองโลภะเป็นต้นของมรรคนั้นนั่นเอง. คำว่า 'ตันติ' คือ ปวัตติ. คำว่า 'เอกัง ภวัง' นั้น กล่าวโดยถือเอาว่า อนาคามีบุคคลผู้ไปเกิดในภพนั้นๆ หลายครั้ง หรือครั้งเดียว ย่อมมีภพเดียว โดยไม่กลับลงมาสู่กามภูมิเบื้องล่าง.

Imassa panatthassāti yathāvuttassa upādinnakapavattato vuṭṭhānassa. Apāyesu sattamabhavato uddhaṃ sugatiyañca vipākadāyakassa abhisaṅkhāraviññāṇassa paccayaghāto sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodho daṭṭhabbo. Dvīsu bhavesūti anāgāmimagge abhāvite sakadāgāmissa kāmadhātuyaṃ ye dve bhavā uppajjeyyuṃ, tesūti attho. Calatīti etena calanasabhāvameva dasseti, na acalanābhāvaṃ, tasmā acalanaṃ dassetvā puna calanaṃ dassetuṃ ‘‘tathāgatassa hī’’tiādimāha. Yepi vā katthaci cattāropi magge samānapaṭipade disvā sabhāvato acalanameva [Pg.118] gaṇheyyuṃ, tesaṃ taṃgahaṇanivāraṇatthaṃ ‘‘calatī’’ti vuttaṃ, na calanāvadhāraṇatthanti yuttaṃ ubhayadassanaṃ. Atha vā yadipi kesañci cattāropi maggā samānapaṭipadā, tathāpi kilesindriyehi sijjhamānā paṭipadā tesaṃ vasena calanapakatikā evāti ‘‘calati’’cceva vuttaṃ, na ‘‘na calatī’’ti.

คำว่า 'อิมัสสะ ปะนัตถัสสาติ' หมายถึง การออกจากปวัตติที่ถูกยึดถือดังกล่าวแล้ว. พึงเห็นว่าการทำลายปัจจัยของอภิสังขารวิญญาณที่ให้ผลในอบายภูมิและในสุคติภูมิหลังจากภพที่ ๗ ขึ้นไปนั้น คือการดับอภิสังขารวิญญาณด้วยโสดาปัตติมรรคญาณ. คำว่า 'ในสองภพ' หมายถึง ภพสองภพใดที่สกทาคามีบุคคลพึงไปเกิดในกามธาตุ เมื่ออนาคามิมรรคยังไม่เจริญแล้ว (คือภพมนุษย์และภพเทวดา) ในภพทั้งสองนั้น. ด้วยบทว่า 'จะละติ' นี้ ย่อมแสดงเพียงสภาพที่หวั่นไหว ไม่ได้แสดงสภาพที่ไม่หวั่นไหว เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงสภาพที่ไม่หวั่นไหวแล้ว จึงกล่าวถึงสภาพที่หวั่นไหวอีกครั้ง โดยเริ่มด้วยคำว่า 'ของพระตถาคต' เป็นต้น. หรืออีกนัยหนึ่ง เพื่อห้ามการยึดถือของบุคคลบางพวกที่เห็นมรรคทั้ง ๔ มีปฏิปทาเสมอกันในอริยบุคคลบางท่าน แล้วยึดถือว่าโดยสภาพแล้วย่อมไม่หวั่นไหวเท่านั้น จึงกล่าวว่า 'จะละติ' ไม่ได้กล่าวเพื่อกำหนดสภาพที่หวั่นไหว เพราะฉะนั้น การแสดงทั้งสองอย่างจึงเหมาะสม. อีกอย่างหนึ่ง ถึงแม้ว่ามรรคทั้ง ๔ ของอริยบุคคลบางท่านมีปฏิปทาเสมอกัน แต่ปฏิปทาที่สำเร็จด้วยกิเลสและอินทรีย์เหล่านั้น ย่อมมีสภาพที่หวั่นไหวโดยธรรมชาติ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'จะละติ' เท่านั้น ไม่ได้กล่าวว่า 'จะไม่หวั่นไหว'.

Lokuttarakusalapakiṇṇakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยเรื่องโลกุตตรกุศลและปกิณณกะ จบแล้ว.

Paṭhamamaggavīsatimahānayavaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยมหานัย ๒๐ แห่งปฐมมรรค

357. Yassa pubbabhāge ‘‘maggaṃ bhāvemī’’ti ajjhāsayo pavatto, so maggaṃ bhāveti. Evaṃ sabbattha ajjhāsayavisesena taṃtaṃbhāvanāviseso daṭṭhabbo.

๓๕๗. บุคคลใดมีความตั้งใจเกิดขึ้นในเบื้องต้นว่า 'เราจักเจริญมรรค' บุคคลนั้นย่อมเจริญมรรค. พึงทราบความพิเศษแห่งภาวนานั้นๆ ด้วยความพิเศษแห่งอัธยาศัยในที่ทั้งปวงอย่างนี้.

358. Chandādhipateyyantiādīsu ekacittakkhaṇe vattamānesu dhammesu kathaṃ chandassa taṃsahajātassa adhipatibhāvo vīriyādīnañcāti? Upanissayavasena. Yassa hi sace chandavato kusalaṃ nipphajjati, ‘‘ahaṃ nipphādessāmī’’ti pavattamānassa kusalaṃ nipphannaṃ, tassa taṃsahajāto chando tena purimupanissayena visiṭṭho sahajātadhamme attano vase vatteti. Tasmiñca pavattamāne te pavattanti, nivattamāne nivattanti, tadanurūpabalā ca honti rājapurisā viyāti. Evaṃ vīriyādīsu. Sesadhammānaṃ pana katthaci vuttappakārappavattisabbhāvepi ataṃsabhāvattā adhipatibhāvo natthīti daṭṭhabbo.

๓๕๘. ในบทว่า 'ฉันทาธิปไตย' เป็นต้น มีปัญหาว่า 'ในธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นในขณะจิตเดียวกัน ฉันทะที่เกิดพร้อมกับธรรมเหล่านั้น และวิริยะเป็นต้น จะเป็นอธิบดีได้อย่างไร?' ตอบว่า 'ด้วยอำนาจแห่งอุปนิสัย' เพราะว่า ถ้ากุศลของบุคคลผู้มีฉันทะสำเร็จลงได้ เมื่อบุคคลนั้นคิดว่า 'เราจักให้สำเร็จ' กุศลก็สำเร็จ ฉันทะที่เกิดพร้อมกับกุศลนั้น ย่อมทำธรรมที่เกิดพร้อมกันให้อยู่ในอำนาจของตน โดยเป็นฉันทะที่พิเศษด้วยอุปนิสัยก่อนหน้านั้น. เมื่อฉันทะนั้นเกิดขึ้น ธรรมเหล่านั้นก็เกิดขึ้น เมื่อฉันทะนั้นดับไป ธรรมเหล่านั้นก็ดับไป และมีกำลังเหมาะสมกัน เหมือนราชบุรุษฉะนั้น. ในวิริยะเป็นต้นก็เช่นเดียวกัน. ส่วนธรรมที่เหลือ แม้จะมีการเกิดขึ้นตามที่กล่าวมาในบางกรณี แต่เพราะไม่มีสภาพที่จะทำธรรมเหล่านั้นให้อยู่ในอำนาจของตน จึงไม่มีความเป็นอธิบดี พึงทราบดังนี้.

Dutiyamaggavaṇṇanā

พรรณนาทุติยมรรค

361. Ā-kārassa rassattaṃ katvā aññindriyaṃ vuttaṃ, ā-kāro ca dhammamariyādattho.

๓๖๑. คำว่า 'อัญญินทรีย์' ท่านกล่าวไว้โดยทำอักษร 'อา' ให้เป็นรัสสะ (เสียงสั้น) และอักษร 'อา' นั้น มีความหมายว่าการกำหนดขอบเขตแห่งธรรม.

Tatiyacatutthamaggavaṇṇanā

พรรณนามรรคที่สามและสี่

362. Maggaṅgāni na pūrenti akiccakattā sammādiṭṭhiyāti adhippāyo. Mārento gacchatīti hi maggo, na cetāya māretabbaṃ atthīti. Mānassa diṭṭhisadisā [Pg.119] pavatti ahamasmīti pavattamānassa diṭṭhiṭṭhāne ṭhānaṃ. Ālokasseva pavattikālo viyāti cirappavattiṃ sandhāyāha. Ekadesasāmaññena hi yathādhippetena upamā hotīti. Khāre vāti kaṭṭhādīnaṃ khāracchārikāyaṃ. Sammadditvāti kiledetvā. Chandoti taṇhā. Anusayoti taṇhā mānānusayo ca. Etasmiñca sutte asamūhatassa gandhassa samugghāṭanaṃ viya asamūhatamānādisamugghātaṃ dassentena aññamaññe kilese pajahatīti dassitanti ānītaṃ, na yathāvuttanayena upamāya vuttattāti daṭṭhabbaṃ. Nirantaraṃ pavattamāne citte tassa saṃkilesavodānakarā sāvajjānavajjā cetasikā uppajjamānā tassaṅgabhūtā avayavā viya hontīti ‘‘cittaṅgavasenā’’ti vuttaṃ.

๓๖๒. อธิบายว่า องค์มรรคทั้งหลายย่อมไม่บริบูรณ์ เพราะสัมมาทิฏฐิไม่มีกิจ (ในการละกิเลส). ด้วยว่า ธรรมที่ชื่อว่ามรรค เพราะอรรถว่าย่อมฆ่า (กิเลส) แล้วไป แต่สำหรับสัมมาทิฏฐินี้ ไม่มีธรรมที่พึงฆ่า. ความเป็นไปของมานะที่คล้ายกับทิฏฐิ คือการตั้งอยู่ในฐานะแห่งทิฏฐิของมานะที่เกิดขึ้นว่า 'เราเป็น'. คำว่า 'เหมือนกาลที่แสงสว่างปรากฏอยู่' ท่านกล่าวหมายถึงการเกิดขึ้นต่อเนื่องยาวนาน. เพราะอุปมานั้นย่อมมีได้ด้วยความเหมือนกันเพียงบางส่วนตามที่ประสงค์. คำว่า 'ในน้ำด่าง' คือในน้ำด่างจากเถ้าไม้เป็นต้น. คำว่า 'สัมมัททิตวา' คือทำให้เปียกชุ่ม. คำว่า 'ฉันทะ' คือตัณหา. คำว่า 'อนุสัย' คือตัณหาและมานานุสัย. และในพระสูตรนี้ (เขมกสูตร) ท่านนำมาอ้างเพื่อแสดงการกำจัดมานะเป็นต้นที่ยังถอนไม่ได้ เหมือนการกำจัดกลิ่นที่ยังถอนไม่ได้ โดยแสดงว่าย่อมละกิเลสเหล่าอื่น (ที่เหลือ) พึงทราบว่ามิใช่กล่าวเพราะอุปมาโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว. เมื่อจิตเกิดขึ้นต่อเนื่องกัน เจตสิกทั้งหลายที่ทำความเศร้าหมองและความผ่องใส ทั้งที่มีโทษและไม่มีโทษ เมื่อเกิดขึ้น ย่อมเป็นเหมือนส่วนประกอบที่เป็นอวัยวะของจิตนั้น จึงเรียกว่า 'โดยอำนาจแห่งองค์ของจิต'.

Lokuttarakusalavaṇṇanā niṭṭhitā.

พรรณนาโลกุตรกุศลจบแล้ว.

Kusalakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

พรรณนากุศลจบแล้ว.

Akusalapadaṃ

บทอกุศล

Dhammuddesavāro

ธัมมุทเทสวาร

Paṭhamacittakathāvaṇṇanā

พรรณนาปฐมจิตตกถา

365. Kusale vuttanayaṃ anugantvā yathānurūpaṃ veditabbatāya ‘‘vuttanayenā’’ti āha. Gantabbābhāvatoti bujjhitabbābhāvato. Diṭṭhiyā gatamattanti diṭṭhiyā gatimattaṃ gahaṇamattaṃ. Āsannakāraṇattā ayonisomanasikārassa visuṃ gahaṇaṃ ekantakāraṇattā ca. Satisaṃvaroti idha sītādīhi phuṭṭhassa appamajjanaṃ khamanaṃ daṭṭhabbaṃ. Pahānasaṃvaroti vīriyasaṃvaro.

๓๖๕. ท่านกล่าวว่า 'ด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว' เพราะพึงทราบตามสมควรโดยดำเนินตามนัยที่กล่าวไว้ในกุศล. คำว่า 'คันตัพพาภาวะโต' คือเพราะไม่มีอรรถที่พึงทราบ. คำว่า 'ทิฏฐิยาคตมัตตัง' คือเพียงการเกิดขึ้นของทิฏฐิ หรือเพียงการยึดถือ. การแยกกล่าวอโยนิโสมนสิการ เพราะเป็นเหตุใกล้และเป็นเหตุแน่นอน. ในที่นี้ พึงทราบว่า 'สติสังวร' คือความอดทนที่ไม่ประมาทของผู้ที่ถูกกระทบด้วยความหนาวเป็นต้น. 'ปหานสังวร' คือวิริยสังวร.

Assādadassananti assādadiṭṭhi. Phalaṭṭhena paccupaṭṭhānena asammāpaṭipattipaccupaṭṭhānomoho, sammāpaṭipattipaṭipakkhabhāvaggahaṇākāro vā. Sabbassa lobhassa abhijjhābhāve satipi visesayuttāya abhijjhāya kammapathappattāya idhuppajjamānāya lakkhaṇādiṃ dassetuṃ ‘‘sā parasampattīna’’ntiādimāha. Attano pariṇāmanassa purecārikā taṇhābhirati abhirati.

คำว่า 'อัสสาททัสสนะ' คืออัสสาททิฏฐิ. โมหะมีอุปัฏฐานคือผลของการปฏิบัติผิด หรือมีอาการที่ยึดถือความเป็นปฏิปักษ์ต่อสัมมาปฏิบัติ. แม้ว่าโลภะทั้งหมดจะมีสภาพเป็นอภิชฌา แต่เพื่อแสดงลักษณะเป็นต้นของอภิชฌาที่ประกอบด้วยความพิเศษ ถึงกรรมบถ และเกิดขึ้นในที่นี้ ท่านจึงกล่าวว่า 'สา ปรสัมปัตตีนัง' เป็นต้น. ตัณหาภิรติ (ความยินดีในตัณหา) ที่เป็นผู้เดินหน้าในการน้อมนำมาสู่ตน ชื่อว่า อภิรติ.

Anupaparikkhā [Pg.120] moho. Mohavasena hi diṭṭhivasena vā avatthusmiṃ sānunayo adhimokkho uppajjatīti. Asatiyacitteti ahirikādīhi ārakkharahitacitte. Satirahitattā satipaṭipakkhattā cāti etena satirahitā satipaṭipakkhā ca akusalā khandhā eva micchāsatīti dasseti. Te pana upanāhādippavattiyaṃ cirakatādisallakkhaṇe paṭusaññāsampayuttā daṭṭhabbā. Sadarathādibhāvo avisesena kilesasampayogato vutto lahutādiekantapaṭipakkhānaṃ thinamiddhādīnaṃ kesañci idha abhāvā. Avūpasamoti asannisinnasabbhāvamāha. Anavaṭṭhānarasanti calanakiccaṃ. Cetaso avūpasameti nipphādetabbe payojane bhummaṃ, avūpasamapaccayabhūtaṃ ārammaṇaṃ vā ‘‘avūpasamo’’ti vuttaṃ.

อนุปปริกขาคือโมหะ. เพราะอธิโมกข์ที่ประกอบด้วยตัณหา (สานุนยอธิโมกข์) ย่อมเกิดขึ้นในวัตถุที่ไม่ควรเชื่อถือ ด้วยอำนาจแห่งโมหะหรือด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิ. คำว่า 'ในจิตที่ไม่มีสติ' คือในจิตที่ปราศจากการรักษาเพราะอหิริกะเป็นต้น. ด้วยบทนี้ ท่านแสดงว่า ขันธ์ที่เป็นอกุศลที่ปราศจากสติและเป็นปฏิปักษ์ต่อสติเท่านั้น ชื่อว่ามิจฉาสติ. ส่วนขันธ์เหล่านั้น พึงทราบว่าเป็นขันธ์ที่ประกอบด้วยสัญญาที่คมกล้า ในการเกิดขึ้นของความผูกโกรธเป็นต้น และในการระลึกถึงเรื่องราวที่ทำมานานเป็นต้น. ความเป็นไปแห่งความเร่าร้อนเป็นต้น กล่าวไว้โดยไม่จำแนกเพราะประกอบด้วยกิเลส เนื่องจากไม่มีถีนมิทธะเป็นต้น ซึ่งเป็นปฏิปักษ์โดยเด็ดขาดต่อลหุตาเป็นต้น ในอกุศลบางอย่างในที่นี้. คำว่า 'อวูปสมะ' ท่านกล่าวถึงสภาพที่ไม่มีความสงบระงับ. คำว่า 'อนวัฏฐานรส' คือมีกิจคือการเคลื่อนไหว. ในบทว่า 'เจตโส อวูปสเม' เป็นสัตตมีวิภัตติในความหมายของประโยชน์ที่ควรให้สำเร็จ หรืออารมณ์ที่เป็นเหตุแห่งความไม่สงบก็เรียกว่า 'อวูปสมะ'.

Dhammuddesavārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

พรรณนาธัมมุทเทสวารกถาจบแล้ว.

Niddesavārakathāvaṇṇanā

พรรณนานิทเทสวารกถา

377. Sahajātadhammesu akampanaṃ na kosajjesu akampanaṃ viya tappaṭipakkhabhāvato daṭṭhabbaṃ, taṃtaṃpāpakiriyāya ussahanavasena pana thiratā tattha akampanaṃ.

๓๗๗. ความไม่หวั่นไหวในธรรมที่เกิดร่วมกัน ไม่พึงเห็นว่าเป็นการไม่หวั่นไหวเพราะความเป็นปฏิปักษ์ต่อความเกียจคร้าน เหมือนความไม่หวั่นไหว (ของวิริยพละ) ในกุศล แต่ความมั่นคงด้วยอำนาจความอุตสาหะในการทำบาปนั้นๆ ต่างหาก ชื่อว่าความไม่หวั่นไหวในธรรมที่เกิดร่วมกันนั้น.

381. Diṭṭhiyā virūpaṃ phanditanti tathā tathā sassatādivasena pavattā diṭṭhi eva vuccati. Tarantīti titthe viya pilavanti. Vipariyesatoti vatthussa viparītato.

๓๘๑. คำว่า 'ทิฏฐิยา วิรูปัง ผันทิตัง' หมายถึงทิฏฐิที่เกิดขึ้นด้วยอาการต่างๆ เช่น ความเป็นสัสสตทิฏฐิเป็นต้นนั่นเอง. คำว่า 'ตรันติ' คือลอยไปเหมือนลอยอยู่ที่ท่า. คำว่า 'วิปริยาสโต' คือโดยความเป็นตรงกันข้ามของวัตถุ.

390. Sabhāvapaṭicchādanavasena pakatiattādiasantagahaṇassa aniccādīnaṃ niccādivisamagahaṇassa ca saññādivipariyesassa nissayattā ‘‘asantaṃ asamañca bujjhatī’’ti vuttaṃ.

๓๙๐. เพราะเป็นที่อาศัยของการยึดถือสิ่งที่ไม่เป็นจริง เช่น ปกติและอัตตาเป็นต้น โดยอำนาจของการปกปิดสภาวะที่แท้จริง และของการยึดถือสิ่งที่ไม่เที่ยงเป็นต้นโดยผิดเพี้ยนว่าเป็นของเที่ยงเป็นต้น และของวิปลาสมีสัญญาเป็นต้น จึงกล่าวว่า 'ย่อมรู้สิ่งที่ไม่เป็นจริงและไม่สมควร'.

Dutiyacittavaṇṇanā

พรรณนาจิตที่สอง

399. Kiñcāpi…pe… parāmasantassa uppajjatīti purimacittena avisesaṃ dasseti. Anussāhanāvasīdanabhāvena saṃhatabhāvo thinaṃ.

๓๙๙. ด้วยคำว่า 'แม้ว่า... ย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้พิจารณา...' ท่านแสดงความไม่แตกต่างจากจิตดวงก่อน. สภาพที่หดหู่ด้วยอาการที่ไม่มีความอุตสาหะและมีความท้อถอย ชื่อว่า ถีน.

Tatiyacittavaṇṇanā

พรรณนาจิตที่สาม

400. Idha mānena saddhiṃ pañca apaṇṇakaṅgānīti avirajjhanakaṅgāni uppattiarahaṅgāni hontīti attho daṭṭhabbo. Mānassa aniyatattā na niyatayevāpanakāti[Pg.121]. Paṭṭhāne hi ‘‘saṃyojanaṃ dhammaṃ paṭicca saṃyojano dhammo uppajjati hetupaccayā’’ti (paṭṭhā. 3.4.1) ettha ‘‘catukkhattuṃ kāmarāgena tikkhattuṃ paṭighena ca māno vicikicchā bhavarāgo tayopete sakadāgāmino saṃyojanānaṃ saṃyojanehi dasavidhā yojanā’’ti dassitāya dasavidhāya yojanāya ‘‘kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭicca mānasaṃyojanaṃ avijjāsaṃyojana’’nti vatvā ‘‘kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭicca avijjāsaṃyojana’’nti ‘‘mānasaṃyojanaṃ paṭicca bhavarāgasaṃyojanaṃ avijjāsaṃyojana’’nti ca vatvā ‘‘bhavarāgasaṃyojanaṃ paṭicca avijjāsaṃyojana’’nti vuttāhi yojanāhi mānassa aniyatabhāvo pakāsito, tathā kilesadukepi. Idha ca vakkhati ‘‘dasavidhā saṃyojanānaṃ yojanā, tathā dasavidhā kilesāna’’nti ca. Unnamanavaseneva sampaggaharaso, na vīriyaṃ viya taṃtaṃkiccasādhane abbhussāhanavasena. Omānassapi attānaṃ avaṃkatvā gahaṇaṃ sampaggahoti daṭṭhabbo.

๔๐๐. พึงทราบอรรถว่า องค์ ๕ ที่ไม่ผิดพลาด คือ องค์ที่ควรเกิดขึ้นพร้อมด้วยมานะในที่นี้ เพราะมานะเป็นอนิยตเจตสิก (เจตสิกที่ไม่แน่นอน) จึงไม่เป็นเยวาปนกเจตสิกที่แน่นอน ในปัฏฐานว่า "ธรรมที่เป็นสังโยชน์ อาศัยธรรมที่เป็นสังโยชน์เกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย" (ปัฏฐาน 3.4.1) ในที่นี้ มานะ วิจิกิจฉา และภวราคะ ทั้งสามนี้ ของพระสกทาคามี โดยการประกอบสังโยชน์ ๑๐ อย่าง ด้วยสังโยชน์ทั้งหลาย ซึ่งแสดงไว้ว่า "การประกอบ ๑๐ อย่าง" โดยกล่าวว่า "สังโยชน์คือกามราคะอาศัยสังโยชน์คือมานะ สังโยชน์คืออวิชชา" และกล่าวว่า "สังโยชน์คือกามราคะอาศัยสังโยชน์คืออวิชชา" และกล่าวว่า "สังโยชน์คือมานะอาศัยสังโยชน์คือภวราคะ สังโยชน์คืออวิชชา" และกล่าวว่า "สังโยชน์คือภวราคะอาศัยสังโยชน์คืออวิชชา" ด้วยการประกอบที่กล่าวมานี้ ความเป็นอนิยตธรรม (ความไม่แน่นอน) ของมานะจึงถูกประกาศไว้แล้ว แม้ในกิเลสทุกะก็เช่นกัน และในที่นี้ก็จะกล่าวว่า "การประกอบสังโยชน์ ๑๐ อย่าง และการประกอบกิเลส ๑๐ อย่าง" มีรสคือการประคองไว้ด้วยอำนาจแห่งการยกตนขึ้นเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยอำนาจแห่งความอุตสาหะในการทำให้กิจนั้นๆ สำเร็จเหมือนวิริยะ พึงทราบว่า แม้โอมานะ (มานะที่ดูถูกตนเอง) ก็คือการประคองไว้โดยการยึดถือตนเองด้วยการลดตนเองลง

Catutthacittavaṇṇanā

คำอธิบายจิตที่ ๔

402. Pariharaṇatthaṃ vikkhittā hutvā ussāhaṃ janentā ‘‘pariharaṇatthaṃ saussāhā’’ti vuttā, tesaṃ.

๔๐๒. ผู้ที่จิตฟุ้งซ่านแล้วยังความอุตสาหะให้เกิดขึ้นเพื่อการหลีกเลี่ยง ถูกกล่าวว่า 'ผู้มีความอุตสาหะเพื่อการหลีกเลี่ยง' ในบุคคลเหล่านั้น

Navamacittavaṇṇanā

คำอธิบายจิตที่ ๙

413. Visappanaaniṭṭharūpasamuṭṭhānavasena attano pavattiākāravasena ca visappanaraso. Doso upayogaphalesu aniṭṭhattā visasaṃsaṭṭhapūtimuttaṃ viya daṭṭhabbo. Anabhiratirasāti evaṃpakāresu paṭikkhepena rasavacanesu taṃtaṃpaṭipakkhakiccagahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Kaṭukākāragati kaṭukañcukatā, attasampatti āvāsādi, parāyattatāya dāsabyaṃ viya daṭṭhabbaṃ. Yathā hi dāsabye sati dāso parāyatto hoti, evaṃ kukkucce sati taṃsamaṅgī. Na hi so attano dhammatāya pavattituṃ sakkoti kusaleti. Atha vā katākatākusalakusalānusocane āyattatāya tadubhayavasena kukkuccena taṃsamaṅgī hotīti dāsabyaṃ viya taṃ hoti.

๔๑๓. มีรสคือการแผ่ซ่านไปทั่วด้วยอำนาจแห่งการเกิดขึ้นของรูปที่ไม่น่าปรารถนาที่แผ่ซ่านไปทั่ว และด้วยอำนาจแห่งอาการที่เป็นไปของโทสะของตน โทสะพึงทราบว่าเหมือนน้ำปัสสาวะเน่าที่เจือด้วยยาพิษ เพราะเป็นอนิฏฐธรรม (สิ่งที่ไม่น่าปรารถนา) ในธรรมที่เป็นเหตุและผล พึงทราบว่าการยึดถือกิจที่เป็นปฏิปักษ์นั้นๆ ในคำกล่าวถึงรสโดยการปฏิเสธในลักษณะเช่นนี้ว่า "มีรสคือความไม่ยินดี" การดำเนินไปในอาการที่ขมขื่นคือความขมขื่น ความสมบูรณ์ของตนคือที่อยู่เป็นต้น พึงทราบว่าเหมือนความเป็นทาสเพราะความเป็นของที่ขึ้นอยู่กับผู้อื่น เพราะเมื่อมีความเป็นทาสอยู่ ทาสย่อมเป็นของที่ขึ้นอยู่กับผู้อื่นฉันใด เมื่อมีกุกกุจจะอยู่ ผู้ประกอบด้วยกุกกุจจะนั้นก็ฉันนั้น เพราะเขาไม่สามารถดำเนินไปตามสภาวะของตนในกุศลได้ อีกนัยหนึ่ง เพราะความเป็นของที่ขึ้นอยู่กับการเศร้าโศกถึงอกุศลที่ทำแล้วและกุศลที่ไม่ได้ทำ ด้วยอำนาจทั้งสองนั้น ผู้ประกอบด้วยกุกกุจจะนั้นจึงเป็นเหมือนความเป็นทาส

418. Viruddhākāroti [Pg.122] viruddhassa puggalassa, cittassa vā ākāro viruddhabhāvo. Tena virujjhanaṃ virodhoti dasseti. Vacananti etaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Sabbameva hi kiccaṃ etena kariyamānaṃ suropitaṃ sujanitaṃ na hotīti. Ropasaddavacanatthameva keci vaṇṇenti. Taṃ appamāṇanti kodhassa tathāpavattanasabhāvābhāvā aññena kenaci kāraṇena paripuṇṇatā siyāti sandhāya vuttaṃ.

๔๑๘. คำว่า "วิรุทธากาโร" หมายถึง อาการของบุคคลผู้ขัดแย้ง หรืออาการของจิตที่ขัดแย้ง คือความเป็นผู้ขัดแย้ง ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า "การขัดแย้งคือวิโรธะ" พึงทราบว่าคำว่า "วจนัง" นี้เป็นเพียงตัวอย่าง เพราะกิจทุกอย่างที่กระทำด้วยโทสะนี้ย่อมไม่เป็นสิ่งที่ตั้งไว้ดีแล้ว ไม่เป็นสิ่งที่เกิดดีแล้ว บางท่านอธิบายว่าคำว่า "โรปะ" มีความหมายว่า "วจนะ" (คำพูด) เท่านั้น คำว่า "ตัง อัปปมาณัง" (คำนั้นไม่เป็นประมาณ) นี้กล่าวโดยมุ่งหมายว่า ความสมบูรณ์ของคำพูดอาจเกิดขึ้นได้ด้วยเหตุอื่นใด ไม่ใช่เพราะไม่มีสภาวะที่โทสะจะดำเนินไปเช่นนั้น

Ekādasamacittavaṇṇanā

คำอธิบายจิตที่ ๑๑

422. Vigatā cikicchāti cikicchituṃ dukkaratāya vuttaṃ, na sabbathā cikicchābhāvā vicikicchāyāti tadatthaṃ dasseti.

๔๒๒. คำว่า "วิคตา จิกิจฉา" กล่าวไว้เพราะความยากที่จะรักษา ไม่ใช่เพราะวิจิกิจฉาไม่มีการรักษาโดยประการทั้งปวง จึงแสดงอรรถนั้น

424. Nicchayābhāvā asaṇṭhahanato cetaso pavattipaccayamattatāya ‘‘pavattiṭṭhitimatta’’nti vuttaṃ.

๔๒๔. เพราะไม่มีการตัดสินใจ และเพราะจิตไม่ตั้งมั่นดี จึงกล่าวว่า "เป็นเพียงความสืบต่อและการตั้งอยู่" ด้วยอำนาจแห่งการเป็นเพียงปัจจัยแห่งความเป็นไปของจิต

425. Ekaṃ ākāraṃ gantuṃ asamatthatāya attano āmukhaṃ sappanato osakkati.

๔๒๕. เพราะไม่สามารถที่จะเข้าถึงอาการอย่างหนึ่งได้ จึงถอยห่างจากอารมณ์ของตน

Dvādasamacittavaṇṇanā

คำอธิบายจิตที่ ๑๒

429. Uddhaccaṃ attano gahitākāre eva ṭhatvā bhamatīti ekārammaṇasmiṃyeva vipphandanaṃ hoti. Vicikicchā pana yadipi rūpādīsu ekasmiññevārammaṇe uppajjati, tathāpi ‘‘evaṃ nu kho, idaṃ nu kho’’ti uppajjamānā ‘‘nanu kho, aññaṃ nu kho’’ti aññaṃ gahetabbākāraṃ apekkhatīti nānārammaṇe calanaṃ hoti.

๔๒๙. อุทธัจจะย่อมหมุนวนอยู่โดยตั้งมั่นอยู่ในอาการที่ตนยึดถือไว้เท่านั้น จึงเป็นการกระสับกระส่ายในอารมณ์เดียว ส่วนวิจิกิจฉานั้น แม้จะเกิดขึ้นในอารมณ์เดียวในรูปารมณ์เป็นต้น แต่เมื่อเกิดขึ้นว่า 'เป็นอย่างนี้หรือหนอ, เป็นสิ่งนี้หรือหนอ' ก็ย่อมมุ่งหวังอาการอื่นที่ควรยึดถือว่า 'ไม่ใช่เช่นนี้หรือหนอ, เป็นอย่างอื่นหรือหนอ' จึงเป็นการหวั่นไหวในอารมณ์ต่างๆ

‘‘Evaṃsampadamidaṃ veditabba’’nti ettāvatā imasmiṃ cittadvaye vuttapakiṇṇakaṃ dassetvā dvādasasu dassetuṃ ‘‘sabbesupī’’tiādimāha. Kusalesupi ārammaṇādhipatiṃ anuddharitvā sahajātādhipatino eva uddhaṭattā idhāpi so eva uddharitabbo siyāti ‘‘sahajātādhipati labbhamānopi na uddhaṭo’’ti vuttaṃ nārammaṇādhipatino alabbhamānattā. Sopi hi aṭṭhasu lobhasahagatesu labbhatīti. Sesopīti vīmaṃsato aññopi sahajātādhipati natthi, yo uddharitabbo siyā. Ārammaṇādhipatimhi vattabbameva natthi. Kañci dhammanti chandādīsu ekampi sahajātaṃ. Kusalattike tāva paṭiccavārādīsu ‘‘na hetupaccayā adhipatipaccayā’’ti ekassapi pañhassa [Pg.123] anuddhaṭattā paṭṭhāne paṭisiddhatā veditabbā. Aññathā hi ‘‘akusalaṃ dhammaṃ paṭicca akusalo dhammo uppajjati na hetupaccayā adhipatipaccayā’’ti (paṭṭhā. 1.1.86) etassa vasena ‘‘eka’’nti vattabbaṃ siyā.

โดยกล่าวว่า "พึงทราบสิ่งอันประกอบด้วยบทอย่างนี้" ด้วยคำกล่าวเพียงเท่านี้ แสดงปกิณณกะที่กล่าวไว้ในจิต ๒ ดวงนี้แล้ว เพื่อแสดงในอกุศลจิต ๑๒ ดวง จึงกล่าวคำว่า "แม้ในทั้งหมด" เป็นต้น แม้ในกุศลจิตก็ไม่ได้ยกอารัมมณาธิปติขึ้น แต่ยกเฉพาะสหชาตาธิปติขึ้นเท่านั้น ในที่นี้ก็พึงยกสหชาตาธิปตินั้นขึ้นเช่นกัน จึงกล่าวว่า "สหชาตาธิปติแม้จะมีอยู่ก็ไม่ได้ยกขึ้น" ไม่ใช่เพราะอารัมมณาธิปติไม่มี เพราะอารัมมณาธิปตินั้นก็ย่อมมีในโลภสหคตจิต ๘ ดวง คำว่า "แม้ที่เหลือ" หมายถึง สหชาตาธิปติอื่นจากวิมังสาธิปติก็ไม่มี ที่ควรจะยกขึ้น ในอารัมมณาธิปติไม่มีอะไรจะกล่าวเลย คำว่า "กิญจิ ธัมมัง" หมายถึง สหชาตาธิปติแม้เพียงอย่างเดียวในฉันทะเป็นต้น พึงทราบว่าในกุสลัตติกะ ในปฏิจจวาระเป็นต้น การที่ไม่ได้ยกปัญหาแม้เพียงข้อเดียวว่า "ไม่เป็นปัจจัยโดยเหตุปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอธิปติปัจจัย" ขึ้นมานั้น เป็นความที่ถูกห้ามไว้ในปัฏฐาน เพราะมิฉะนั้นแล้ว พึงกล่าวว่า "หนึ่ง" โดยอาศัยปัญหาที่ว่า "อกุศลธรรมอาศัยอกุศลธรรมเกิดขึ้น ไม่เป็นปัจจัยโดยเหตุปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอธิปติปัจจัย" (ปัฏฐาน 1.1.86)

Dassanena pahātabbābhāvatoti dassanena pahātabbassa abhāvato, dassanena pahātabbesu vā abhāvato. Etena paṭisandhianākaḍḍhanato dassanena pahātabbesu anāgamananti tattha anāgamanena paṭisandhianākaḍḍhanaṃ sādheti. Anākaḍḍhanato anāgamanaṃ pana sādhetuṃ ‘‘tesu hī’’tiādimāha. Ettheva paṭisandhidānaṃ bhaveyya. Tathā ca sati dassanena pahātabbaṃ siyā apāyagamanīyassa dassanena pahātabbabhāvato. Na cetaṃ dassanena pahātabbaṃ siyā, tasmā dassanena pahātabbavibhaṅge nāgatanti adhippāyo.

คำว่า "ทัสสเนนปหาตัพพาภาวโต" หมายถึง เพราะไม่มีความเป็นธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ หรือเพราะไม่มีอยู่ในธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ ด้วยบทนี้ การไม่นำมาซึ่งปฏิสนธิซึ่งเกิดจากการไม่มาในธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ ย่อมสำเร็จด้วยการไม่มาในธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะนั้น ส่วนการไม่นำมาซึ่งปฏิสนธิเพื่อให้สำเร็จการไม่มานั้น จึงกล่าวคำว่า "เพราะในธรรมเหล่านั้น" เป็นต้น การให้ปฏิสนธิพึงมีได้ในอบายภูมิเหล่านี้เท่านั้น และเมื่อเป็นเช่นนั้น ก็พึงเป็นธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ เพราะอกุศลที่ยังสัตว์ให้ไปสู่อบายทั้งหมดเป็นธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ แต่จิตที่ประกอบด้วยอุทธัจจะนี้ไม่พึงเป็นธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ ฉะนั้นจึงไม่มาในทัสสเนนปหาตัพพวิภังค์ นี้คือความประสงค์

Kathaṃ panetaṃ ñāyati ‘‘paṭisandhianākaḍḍhanato dassanena pahātabbesu anāgamana’’nti? Dassanena pahātabbānaññeva nānākkhaṇikakammapaccayabhāvassa vuttattā. Duvidhā hi akusalā dassanena pahātabbā bhāvanāya pahātabbāti. Tattha bhāvanāya pahātabbacetanānaṃ nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo na vutto, itarāsaññeva vutto. ‘‘Bhāvanāya pahātabbo dhammo neva dassanena na bhāvanāya pahātabbassa dhammassa kammapaccayena paccayo’’ti ettha hi sahajātameva vibhattaṃ, na nānākkhaṇikanti. Tathā paccanīyepi ‘‘bhāvanāya pahātabbo dhammo neva dassanena na bhāvanāya pahātabbassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo…pe… sahajātapaccayena…pe… upanissayapaccayena…pe…. Pacchājātapaccayena paccayo’’ti ettakameva vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘kammapaccayena paccayo’’ti. Itarattha ca vuttaṃ. Uddhaccasahagatā ca cetanā bhāvanāya pahātabbesu eva āgatāti nānākkhaṇikakammapaccayo na siyāti. Yadi siyā, bhāvanāya pahātabbacetanāya ca nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo vucceyya, na tu vutto. Tasmā uddhaccasahagatā nānākkhaṇikakammapaccayabhāve sati dassanena pahātabbesu vattabbā siyā, tadabhāvā na vuttāti. Paṭisandhianākaḍḍhanato tattha anāgatāti ayametthādhippāyo. Nānākkhaṇikakammapaccayāvacanena pana bhāvanāya pahātabbānaṃ pavattivipākatā paṭikkhittā. Pavattivipākassapi hi nānākkhaṇikakammapaccayatā na sakkā nivāretuṃ. Vuttañca [Pg.124] ‘‘sukhāya vedanāya sampayutto dhammo dukkhāya vedanāya sampayuttassa dhammassa kammapaccayena paccayo, nānākkhaṇikā’’tiādi (paṭṭhā. 1.3.56-57). Yadi bhāvanāya pahātabbānaṃ vipākadānaṃ natthi, kathaṃ te vipākadhammadhammā hontīti? Abhiññācittādīnaṃ viya vipākārahasabhāvattā. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘yasmiṃ samaye akusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagataṃ uddhaccasampayuttaṃ…pe… avikkhepo hoti, imesu dhammesu ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā, tesaṃ vipāke ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’ti (vibha. 730-731) idampi tesaṃ vipākārahataññeva sandhāya vuttaṃ siyā. Idaṃ pana ṭhānaṃ suṭṭhu vicāretabbaṃ. Atthi hi ettha vacanokāso. Na hi vipāketi vacanaṃ vipākadhammavacanaṃ viya vipākārahataṃ vadatīti.

เหตุไฉนจึงรู้ความที่อุทธัจจะอันสหรคตด้วยอุเบกขาไม่มาในธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ เพราะไม่ชักนำปฏิสนธิ? เพราะความที่กรรมปัจจัยต่างขณะของธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะเท่านั้นที่ตรัสไว้. อกุศลมี ๒ อย่าง คือ อกุศลที่พึงละด้วยทัสสนะ และอกุศลที่พึงละด้วยภาวนา. ในอกุศล ๒ อย่างนั้น ความที่เจตนาที่พึงละด้วยภาวนาเป็นกรรมปัจจัยต่างขณะนั้นไม่ได้ตรัสไว้ แต่ตรัสไว้เฉพาะเจตนาที่พึงละด้วยทัสสนะเท่านั้น. ในบทว่า ‘ธรรมที่พึงละด้วยภาวนา ไม่เป็นกรรมปัจจัยแก่ธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะและไม่พึงละด้วยภาวนา’ นี้ ตรัสจำแนกไว้เฉพาะกรรมที่เกิดพร้อมกันเท่านั้น ไม่ได้จำแนกกรรมต่างขณะไว้. แม้ในปฏิปักษ์ก็ตรัสไว้เพียงเท่านี้ว่า ‘ธรรมที่พึงละด้วยภาวนา ไม่เป็นอารัมมณปัจจัยแก่ธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะและไม่พึงละด้วยภาวนา…ป. …เป็นสหชาตปัจจัย…ป. …เป็นอุปนิสสยปัจจัย…ป. …เป็นปัจฉาชาตปัจจัย’ ไม่ได้ตรัสว่า ‘เป็นกรรมปัจจัย’. แต่ในที่อื่นตรัสไว้. และเจตนาที่สหรคตด้วยอุทธัจจะมาในธรรมที่พึงละด้วยภาวนาเท่านั้น ฉะนั้นกรรมปัจจัยต่างขณะจึงไม่พึงมี. หากมีอยู่ ความที่เจตนาที่พึงละด้วยภาวนาเป็นกรรมปัจจัยต่างขณะก็พึงตรัสไว้ แต่ไม่ได้ตรัสไว้. เพราะฉะนั้น หากเจตนาที่สหรคตด้วยอุทธัจจะมีความเป็นกรรมปัจจัยต่างขณะ ก็พึงกล่าวไว้ในธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ แต่เพราะไม่มีความเป็นกรรมปัจจัยต่างขณะ จึงไม่ได้กล่าวไว้. ความที่อุทธัจจะนั้นไม่มาในธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ เพราะไม่ชักนำปฏิสนธิ นี้เป็นอัธยาศัยของอรรถกถาจารย์ในที่นี้. อนึ่ง ด้วยการไม่กล่าวถึงกรรมปัจจัยต่างขณะ ความเป็นวิบากในปวัตติกาลของธรรมที่พึงละด้วยภาวนาก็ถูกปฏิเสธแล้ว. เพราะความเป็นกรรมปัจจัยต่างขณะของอุทธัจจะที่มีวิบากในปวัตติกาลนั้น ไม่สามารถห้ามได้. และตรัสไว้ว่า ‘ธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา เป็นกรรมปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยทุกขเวทนา เป็นกรรมต่างขณะ’ เป็นต้น (ปัฏฐาน 1.3.56-57). หากธรรมที่พึงละด้วยภาวนาไม่มีการให้ผลแล้ว ไฉนจึงเป็นธรรมที่มีวิบากเล่า? เพราะมีสภาพที่ควรแก่การให้ผลเหมือนอภิญญาจิตเป็นต้น. อนึ่ง คำที่ตรัสไว้ว่า ‘ในสมัยใด อกุศลจิตเกิดขึ้น สหรคตด้วยอุเบกขา สัมปยุตด้วยอุทธัจจะ…ป. …ไม่มีความฟุ้งซ่าน ในธรรมเหล่านี้ ญาณเป็นธัมมปฏิสัมภิทา ญาณในวิบากของธรรมเหล่านั้นเป็นอัตถปฏิสัมภิทา’ (วิภังค์ 730-731) นี้ก็พึงตรัสไว้โดยอ้างถึงความที่ธรรมเหล่านั้นควรแก่การให้ผลเท่านั้น. แต่ฐานะนี้ควรพิจารณาให้ดี. เพราะในที่นี้มีโอกาสที่จะกล่าวได้. เพราะคำว่า ‘วิบาก’ ไม่ได้กล่าวถึงความที่ควรแก่การให้ผลเหมือนคำว่า ‘วิปากธรรม’ ฉะนั้น.

Akusalapadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อธิบายบทว่า อกุศล จบลงแล้ว.

Abyākatapadaṃ

บทว่า อัพยากตะ

Ahetukakusalavipākavaṇṇanā

อธิบายอเหตุกกุศลวิบาก

431. Tesu vipākābyākatantiādīnaṃ ‘‘bhājetvā dassetuṃ katame dhammā abyākatātiādi āraddha’’nti etena sambandho. Tassāpīti etassa ‘‘uppattiṃ dīpetuṃ kāmā…pe… ādi vutta’’nti etena sambandho. Upacitattāti yathā aññassa vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākābhimukhaṃ hoti tathā vaḍḍhitattā. Rūpādīnaṃ paccayānaṃ aññaviññāṇasādhāraṇattā asādhāraṇena vatthunā cakkhuviññāṇaṃ sotaviññāṇanti nāmaṃ uddhaṭaṃ. Cakkhādīnaṃ tikkhamandabhāve viññāṇānaṃ tikkhamandabhāvā visesapaccayattā ca.

๔๓๑. ในบทเหล่านั้น บทว่า ‘วิปากาพยากตํ’ เป็นต้น มีความสัมพันธ์กับคำว่า ‘จำแนกแสดงว่า ธรรมเหล่าไหนเป็นอัพยากตะ’ เป็นต้น. บทว่า ‘ตัสสาปิ’ มีความสัมพันธ์กับคำว่า ‘เพื่อแสดงความเกิดขึ้น…ป. …ตรัสไว้’ เป็นต้น. บทว่า ‘อุปจิตตัตตา’ หมายถึง เพราะพอกพูนขึ้นแล้วโดยอาการที่ขัดขวางวิบากของกรรมอื่นแล้ว หันหน้าเข้าหาวิบากของตนเอง. เพราะปัจจัยมีรูปเป็นต้นเป็นสาธารณะแก่วิญญาณอื่น จึงทรงยกชื่อว่า จักขุวิญญาณ โสตวิญญาณ เป็นต้น ด้วยวัตถุที่ไม่สาธารณะ. และเพราะความที่จักขุเป็นต้นมีความคมกล้าหรืออ่อน วิญญาณทั้งหลายจึงมีความคมกล้าหรืออ่อน และเพราะเป็นปัจจัยพิเศษ.

Cakkhusannissitañca taṃ rūpavijānanañcāti cakkhusannissitarūpavijānanaṃ. Evaṃlakkhaṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ. Tattha cakkhusannissitavacanena rūpārammaṇaṃ aññaviññāṇaṃ paṭikkhipati. Rūpavijānanavacanena cakkhunissaye phassādayo nivatteti. Cakkhurūpavacanehi ca nissayato ārammaṇato ca vijānanaṃ vibhāveti. Rūpamattassa ārammaṇassa gahaṇaṃ kiccametassāti rūpamattārammaṇarasaṃ. Jhānaṅgavasenāti idaṃ dvipañcaviññāṇavajjesu vijjamānānaṃ upekkhāsukhadukkhekaggatānaṃ jhānaṅgikattā idhāpi taṃsadisānaṃ tadupacāraṃ [Pg.125] katvā vuttaṃ. Na hi jhānapaccayattābhāve jhānaṅgatā atthi. Vuttañhi ‘‘jhānaṅgāni jhānasampayutta…pe… rūpānaṃ jhānapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.3.112). Etesañca jhānapaccayabhāvo paṭikkhitto. Yathāha ‘‘abyākataṃ dhammaṃ paṭicca abyākato dhammo uppajjati na jhānapaccayā. Pañcaviññāṇasahagataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā’’tiādi (paṭṭhā. 1.1.98). Jhānapaccayattābhāvepi vedanācittaṭṭhitīnaṃ upekkhādibhāvato tathābhūtānaṃ vacane aññaṭṭhānābhāvato ca dutiyarāsiniddeso.

จักขุวิญญาณมีลักษณะอย่างนี้ คือ อาศัยจักขุและรู้รูป. ในคำว่า ‘อาศัยจักขุและรู้รูป’ นั้น ด้วยคำว่า ‘อาศัยจักขุ’ ย่อมปฏิเสธวิญญาณอื่นที่มีรูปารมณ์เป็นอารมณ์. ด้วยคำว่า ‘รู้รูป’ ย่อมกันผัสสะเป็นต้นที่อาศัยจักขุ. และด้วยคำว่า ‘จักขุ’ และ ‘รูป’ ย่อมแสดงการรู้ที่แตกต่างจากการรู้ของสัญญาและปัญญา โดยอาศัยและโดยอารมณ์. การรับอารมณ์ที่เป็นรูปเท่านั้นเป็นกิจของจักขุวิญญาณนี้ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ‘มีรสคืออารมณ์ที่เป็นรูปเท่านั้น’. คำว่า ‘โดยอาการแห่งองค์ฌาน’ นี้ ตรัสไว้โดยอุปจาระแก่ธรรมที่คล้ายคลึงกันในทวิปัญจวิญญาณเหล่านี้ เพราะอุเบกขา สุข ทุกข์ และเอกัคคตาที่มีอยู่ในจิตที่เว้นทวิปัญจวิญญาณนั้น เป็นองค์ฌาน. เพราะเมื่อไม่มีความเป็นฌานปัจจัย ความเป็นองค์ฌานก็ไม่มี. ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘องค์ฌานเป็นปัจจัยแก่รูปที่สัมปยุตด้วยฌาน…ป. …ด้วยฌานปัจจัย’ (ปัฏฐาน 1.3.112). และความเป็นฌานปัจจัยของเวทนาและเอกัคคตาที่สัมปยุตด้วยทวิปัญจวิญญาณเหล่านี้ก็ถูกปฏิเสธแล้ว. ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘ธรรมที่เป็นอัพยากตะอาศัยธรรมที่เป็นอัพยากตะเกิดขึ้น ไม่ใช่ด้วยฌานปัจจัย. ขันธ์หนึ่งที่สหรคตด้วยปัญจวิญญาณอาศัยขันธ์สาม’ เป็นต้น (ปัฏฐาน 1.1.98). แม้เมื่อไม่มีความเป็นฌานปัจจัย การแสดงในราศีที่สองก็มีอยู่ เพราะเวทนาและเอกัคคตาที่เป็นที่ตั้งของจิตมีสภาพเป็นอุเบกขาเป็นต้น และเพราะไม่มีที่อื่นที่จะกล่าวถึงธรรมที่มีสภาพเช่นนั้น.

436. Vatthupaṇḍarattāti sayaṃ kaṇhadhammānaṃ appaṭipakkhattā sabhāvaparisuddhānaṃ pasādahadayavatthunissayānaṃ vasena paṇḍarasabhāvaṃ jātanti adhippāyo. Ayaṃ pana nayo catuvokāre na labbhatīti tattha bhavaṅgassa tato nikkhantākusalassa ca paṇḍaratā na siyā, tasmā tattha paṇḍaratāya kāraṇaṃ vattabbaṃ. Sabhāvo vāyaṃ cittassa paṇḍaratāti.

๔๓๖. บทว่า ‘วัตถุปัณฑรตา’ หมายถึง ความที่รูปวัตถุนั้นเองมีสภาพบริสุทธิ์ผ่องใส โดยอาศัยปสาทรูปและหทัยวัตถุซึ่งบริสุทธิ์โดยสภาพ เพราะไม่เป็นปฏิปักษ์ต่ออกุศลธรรมอันดำมืด. แต่วิธีนี้ใช้ไม่ได้ในจตุโวการภูมิ เพราะในภูมิเหล่านั้น ภวังค์และความเป็นอกุศลที่ออกจากภวังค์นั้นจะไม่มีความผ่องใส. เพราะฉะนั้น จึงควรกล่าวเหตุแห่งความผ่องใสในภูมิเหล่านั้น. ความผ่องใสนี้เป็นธรรมชาติของจิตเอง.

439. Idampīti pi-saddo ṭhitimattasahitaṃ pubbe vuttaṃ vicikicchāsahagataṃ apekkhitvā vutto. Pakatiyāti anatikkamanena. Sopi viseso. Kāyappasādaṃ ghaṭṭetvā pasādapaccayesu mahābhūtesu paṭihaññatīti āpāthaṃ gantvā paṭihaññatīti attho. Yathā ca ‘‘rūpaṃ ārabbha uppanna’’nti vutte na ārammaṇuppādānaṃ pubbāparakālatā hoti, evamidhāpi ghaṭṭanapaṭihananesu daṭṭhabbaṃ. Upamāpi ubhayaghaṭṭanadassanatthaṃ vuttā, na nissitanissayaghaṭṭanānaṃ pubbāparatādassanatthaṃ. Ettha ca bahiddhāti etaṃ nidassanamattaṃ. Ajjhattampi hi ārammaṇaṃ hotīti. Viññāṇadhātunissayabhūtehi vā aññaṃ ‘‘bahiddhā’’ti vuttaṃ. Paṭighaṭṭanānighaṃso balavā hoti, tato eva iṭṭhāniṭṭhaphoṭṭhabbasamāyoge sukhadukkhapaccayā dhātuanuggahadhātukkhobhā ciraṃ anuvattanti.

๔๓๙. ในคำว่า Idampīti นี้ ศัพท์ว่า pi ท่านกล่าวโดยหมายถึงวิจิกิจฉาสหคตจิตที่กล่าวไว้ก่อนแล้วซึ่งเกิดพร้อมกับฐิติขณะเท่านั้น. คำว่า Pakatiyā ความว่า โดยไม่ก้าวล่วง (วิตก). แม้ความพิเศษนั้น (ก็มีได้ด้วยอำนาจการกระทบ). คำว่า กระทบกายประสาทแล้ว ย่อมกระทบในมหาภูตรูปทั้งหลายอันเป็นปัจจัยแห่งประสาท ความว่า ถึงคลอง (อารมณ์) แล้วจึงกระทบ. และเมื่อกล่าวว่า "อาศัยรูปเกิดขึ้น" ความเป็นไปก่อนและหลังแห่งการถือเอาอารมณ์และการเกิดขึ้นย่อมไม่มีฉันใด ในการกระทบและการถูกกระทบนี้ก็พึงทราบฉันนั้น. แม้อุปมาท่านก็กล่าวไว้เพื่อแสดงการกระทบทั้งสอง ไม่ใช่เพื่อแสดงความเป็นไปก่อนและหลังแห่งการกระทบของสิ่งที่อาศัยและที่อาศัย. และในที่นี้ คำว่า bahiddhā นี้ เป็นเพียงการยกตัวอย่างเท่านั้น เพราะแม้ภายใน (มหาภูตรูปภายใน) ก็เป็นอารมณ์ได้. หรืออีกนัยหนึ่ง ท่านเรียกมหาภูตรูปอื่นจากมหาภูตรูปที่เป็นที่อาศัยของวิญญาณธาตุ (กายวิญญาณ) ว่า "ภายนอก". การเสียดสีคือการกระทบกันย่อมมีกำลัง เพราะเหตุนั้นเอง เมื่อมีการประจวบกับโผฏฐัพพะที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา การสงเคราะห์ธาตุและการกำเริบของธาตุอันเป็นปัจจัยแห่งสุขและทุกข์จึงเป็นไปติดต่อกันนาน.

455. Aññesaṃ cittānaṃ sabhāvasuññatasabbhāvā manodhātubhāvo āpajjatīti ce? Na, visesasabbhāvā. Cakkhuviññāṇādīnañhi cakkhādinissitatā cakkhādīnaṃ savisayesu dassanādippavattibhāvatā ca viseso. Manoviññāṇassa pana anaññanissayamanopubbaṅgamatāya aññanissayaviññāṇassa anantarapaccayattābhāvena manodvāraniggamanamukhabhāvābhāvato ca sātisayavijānanakiccatā viseso. Tabbisesavirahā manomattā dhātu [Pg.126] manodhātūti tividhā manodhātu eva vuccati, na visesamano. Tasmā ettha mano eva dhātu manodhātūti eva-saddo mattasaddattho daṭṭhabbo. Visesanivattanattho hi so viññāṇassāti. Manodvāraniggamanapavesamukhabhāvato pana manodhātuyā vijānanavisesaviraho daṭṭhabbo, tato eva manoviññāṇantipi na vuccati. Na hi taṃ viññāṇaṃ manato pavattaṃ manaso paccayo, nāpi manaso paccayabhūtaṃ manato pavattaṃ, dassanādīnaṃ pana paccayo, tehi ca pavattaṃ tesaṃ purecaraṃ anucarañcāti. Sammāsaṅkappoti avacanaṃ mahāvipākānaṃ viya janakasadisattābhāvato. Tattha hi tihetukato duhetukampi uppajjamānaṃ sammāsaṅkappatādīhi sadisaṃ sahetukatāyāti. Pañcaviññāṇasoteti ettha yathā paguṇaṃ ganthaṃ sajjhāyanto sajjhāyasote patitaṃ kañci kañci vācanāmaggaṃ na sallakkheti, evaṃ tathāgatassa asallakkhaṇā nāma natthi, na ca pañcaviññāṇasote jhānaṅgābhāvo idha avacanassa kāraṇaṃ. Yadi tadanantaraṃ niddeso taṃsotapatitatā, ito paresaṃ dvinnaṃ manoviññāṇadhātūnaṃ taṃsotapatitatā na siyā. Tasmā pañcaviññāṇānaṃ viya ahetukatāya maggapaccayavirahā ca vijjamānesupi vitakkavicāresu jhānaṅgadhammānaṃ dubbalattā pañcaviññāṇesu viya agaṇanupagabhāvā ca pañcaviññāṇasotapatitatā. Tato eva hi ahetukakiriyattayepi jhānaṅgāni balāni ca saṅgahavāre na uddhaṭāni, jhānapaccayakiccamattato pana paṭṭhāne dubbalānaṃ ettha vitakkādīnaṃ jhānapaccayatā vuttā.

๔๕๕. หากมีผู้ถามว่า "ความเป็นมโนธาตุย่อมถึงแก่จิตเหล่าอื่น (นอกจากอาวัชชนะและสัมปฏิจฉนะ) เพราะความมีอยู่แห่งสภาวะและสุญญตะมิใช่หรือ?" ตอบว่า ไม่ใช่ เพราะความมีอยู่แห่งความพิเศษ. จริงอยู่ ความที่จักขุวิญญาณเป็นต้นอาศัยจักขุวัตถุเป็นต้น และความที่จักขุวัตถุเป็นต้นมีความเป็นไปแห่งกิจมีการเห็นเป็นต้นในอารมณ์ของตน เป็นความพิเศษ (จากมโนธาตุ). ส่วนความพิเศษของมโนวิญญาณ คือ ความเป็นผู้มีกิจคือการรู้แจ้งอันยิ่ง เพราะความที่มโนวิญญาณไม่มีมนัสที่อาศัยวัตถุอื่นเป็นบุพพังคมะ เพราะความไม่มีความเป็นอนันตรปัจจัยแห่งวิญญาณที่อาศัยวัตถุอื่น และเพราะความไม่มีสภาวะเป็นทางออกแห่งมโนทวาร. ธาตุสักว่ารู้ที่ปราศจากความพิเศษนั้น ชื่อว่ามโนธาตุ มโนธาตุ 3 อย่างเท่านั้นท่านเรียกว่ามโนธาตุ ไม่เรียกว่ามโนที่พิเศษ. เพราะฉะนั้น ในที่นี้ (ในคำอธิบายว่า มโนนั่นเองเป็นธาตุ ชื่อว่ามโนธาตุ) พึงทราบว่า eva ศัพท์ มีอรรถเท่ากับ matta ศัพท์. เพราะ eva ศัพท์นั้น มีอรรถเพื่อห้ามความรู้แจ้งที่พิเศษแห่งวิญญาณ. แต่พึงทราบความปราศจากความพิเศษแห่งการรู้แจ้งของมโนธาตุ เพราะความเป็นทางออกและทางเข้าแห่งมโนทวาร เพราะเหตุนั้นเอง จึงไม่เรียกว่ามโนวิญญาณ. ด้วยว่า วิญญาณนั้นเป็นไปจากมโน (อาวัชชนะ) ก็ไม่ใช่ เป็นปัจจัยแห่งมโนก็ไม่ใช่ แม้เป็นปัจจัยแห่งมโนก็ไม่ได้เป็นไปจากมโน แต่เป็นปัจจัยแห่งกิจมีการเห็นเป็นต้น และเป็นไปเพราะกิจมีการเห็นเป็นต้นเหล่านั้น เป็นทั้งผู้ไปข้างหน้าและผู้ไปตามหลังของกิจเหล่านั้น. การไม่ตรัสว่า "สัมมาสังกัปปะ" เพราะความที่ (สัมปฏิจฉนะ) ไม่เหมือนกับชนกกรรม (กุศล) เหมือนอย่างมหาวิบากทั้งหลาย. จริงอยู่ ในมหาวิบากเหล่านั้น แม้จิตที่เป็นทวิเหตุกะเกิดขึ้นจากติเหตุกกุศล ก็ยังชื่อว่าเหมือนกับกุศลที่เป็นชนกด้วยความเป็นสเหตุกะ โดยความเป็นสัมมาสังกัปปะเป็นต้น. ในคำว่า "ในกระแสแห่งปัญจวิญญาณ" นี้ อุปมาเหมือนผู้สาธยายคัมภีร์ที่ตนคล่องแคล่วแล้ว ย่อมไม่กำหนดจดจำทางแห่งการกล่าวบางอย่างที่ตกไปในกระแสแห่งการสาธยายฉันใด ความไม่กำหนดจดจำของพระตถาคตย่อมไม่มีฉันนั้น และการไม่มีองค์ฌานในกระแสแห่งปัญจวิญญาณนี้ ก็ไม่ใช่เหตุแห่งการไม่ตรัส (องค์ฌานในสัมปฏิจฉนะ) นี้. หากว่าการแสดง (สัมปฏิจฉนะ) ในลำดับต่อจากปัญจวิญญาณนั้น คือความเป็นผู้ตกไปในกระแสนั้นไซร้ ความเป็นผู้ตกไปในกระแสนั้นก็ไม่พึงมีแก่มโนวิญญาณธาตุ 2 ดวงที่เกิดภายหลังต่อจากสัมปฏิจฉนะนี้. เพราะฉะนั้น ความเป็นผู้ตกไปในกระแสแห่งปัญจวิญญาณ (ของสัมปฏิจฉนะ) จึงมีได้เพราะความเป็นอเหตุกะเหมือนปัญจวิญญาณ เพราะปราศจากมรรคปัจจัย และเพราะความที่ธรรมคือองค์ฌานไม่มีกำลังแม้เมื่อวิตกวิจารมีอยู่ และเพราะความไม่เข้าถึงการนับ (ว่าเป็นองค์ฌาน) เหมือนในปัญจวิญญาณ. เพราะเหตุนั้นเอง ในอเหตุกกิริยา 3 ท่านจึงไม่ยกองค์ฌานและพละทั้งหลายขึ้นแสดงในสังคหะวาร แต่ในปัฏฐาน ท่านกล่าวความเป็นฌานปัจจัยของวิตกเป็นต้นที่ไม่มีกำลังในสัมปฏิจฉนะเป็นต้นนี้ไว้ เพียงเพื่อแสดงกิจแห่งฌานปัจจัยเท่านั้น.

469. Samānavatthukaṃ anantarapaccayaṃ labhitvā uppajjamānaṃ santīraṇaṃ manodhātuto balavataraṃ hotīti taṃ yathārammaṇaṃ ārammaṇarasaṃ anubhavantaṃ iṭṭhe somanassasahagataṃ hoti, iṭṭhamajjhatte upekkhāsahagataṃ sātisayānubhavattā, tasmā ‘‘ayañhi iṭṭhārammaṇasmiṃ yevā’’tiādi vuttaṃ. Voṭṭhabbanaṃ pana satipi balavabhāve vipākappavattiṃ nivattetvā visadisaṃ manaṃ karontaṃ manasikārakiccantarayogato vipāko viya anubhavanameva na hotīti sabbattha upekkhāsahagatameva hoti, tathā pañcadvārāvajjanaṃ manodvārāvajjanañca kiccavasena apubbattā.

๔๖๙. สันตีรณะที่เกิดขึ้นโดยได้อนันตรปัจจัยที่มีวัตถุเสมอกัน (คือหทยวัตถุเหมือนกับสัมปฏิจฉนะ) ย่อมมีกำลังยิ่งกว่ามโนธาตุ (สัมปฏิจฉนะ) เพราะเหตุนั้น สันตีรณะนั้นเมื่อเสวยรสแห่งอารมณ์ตามอารมณ์ ย่อมเป็นโสมนัสสหคตในอารมณ์ที่น่าปรารถนา และเป็นอุเบกขาสหคตในอารมณ์ที่น่าปรารถนาปานกลาง เพราะมีการเสวยอารมณ์ที่ยิ่งกว่า ด้วยเหตุนี้ท่านจึงกล่าวคำว่า "Ayañhi iṭṭhārammaṇasmiṃ yeva" เป็นต้น. ส่วนโวฏฐัพพนะ แม้จะมีกำลัง แต่เพราะทำชวนจิตที่ไม่เหมือนกันให้เกิดขึ้น โดยห้ามความเป็นไปแห่งวิบาก และเพราะประกอบด้วยกิจอื่นคือมนสิการ จึงไม่ใช่เป็นการเสวยอารมณ์อย่างเดียวเหมือนวิบาก เพราะฉะนั้น โวฏฐัพพนะจึงเป็นอุเบกขาสหคตอย่างเดียวในอารมณ์ทั้งปวง เช่นเดียวกับปัญจทวาราวัชชนะและมโนทวาราวัชชนะ ซึ่งเป็นอุเบกขาสหคตเพราะความเป็นของใหม่โดยอำนาจแห่งกิจ.

Ahetukakusalavipākavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาอเหตุกกุศลวิบาก จบแล้ว.

Aṭṭhamahāvipākacittavaṇṇanā

การพรรณนามหาวิบากจิต 8

498. Alobho [Pg.127] abyākatamūlantiādīsu kusalapakkhe tāva alobhādosānaṃ niddesesu ‘‘yo tasmiṃ samaye alobho alubbhanā…pe… alobho kusalamūla’’nti (dha. sa. 32), ‘‘yo tasmiṃ samaye adoso adussanā…pe… adoso kusalamūla’’nti (dha. sa. 33) ca vuttattā idhāpi taṃniddesesu ‘‘alobho abyākatamūla’’nti ‘‘adoso abyākatamūla’’nti vacanaṃ yujjeyya. Paññindriyādiniddesesu pana ‘‘paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhī’’ti (dha. sa. 34, 37) evaṃ tatthapi vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘amoho kusalamūla’’nti. Tasmā idhāpi ‘‘amoho abyākatamūla’’nti pāṭhena na bhavitabbaṃ siyā. Alobhādosānaṃ viya amohassapi abyākatamūladassanatthaṃ panetaṃ vuttanti veditabbaṃ. Aviññattijanakatoti kāyavacīkammadvāranivāraṇaṃ karoti. Avipākadhammatoti manokammadvāranivāraṇañca. Vipākadhammānañhi kammadvāraṃ vuttanti. Tathā appavattitoti dānādipuññakiriyabhāvena appavattito. Etena puññakiriyavatthubhedameva nivāreti.

๔๙๘. ในคำว่า Alobho abyākatamūlanti เป็นต้น ในนิทเทสแห่งอโลภะและอโดสะในกุศลฝ่ายก่อน ท่านกล่าวไว้ว่า "อโลภะใดในสมัยนั้น ความไม่โลภ... อโลภะเป็นกุศลมูล" และ "อโดสะใดในสมัยนั้น ความไม่ประทุษร้าย... อโดสะเป็นกุศลมูล" แม้ในอพยากตฝ่ายนี้ การกล่าวว่า "อโลภะเป็นอพยากตมูล" และ "อโดสะเป็นอพยากตมูล" ในนิทเทสเหล่านั้น ก็ย่อมควร. แต่ในนิทเทสแห่งปัญญินทรีย์เป็นต้น ท่านกล่าวไว้ในกุศลฝ่ายนั้นอย่างนี้ว่า "ปัญญารัตนะ อโมหะ ธัมมวิจยะ สัมมาทิฏฐิ" แต่ไม่ได้กล่าวว่า "อโมหะเป็นกุศลมูล" เพราะฉะนั้น แม้ในอพยากตฝ่ายนี้ ก็ไม่ควรมีบทบาลีว่า "อโมหะเป็นอพยากตมูล". อย่างไรก็ตาม พึงทราบว่า ท่านกล่าวคำนี้ไว้เพื่อแสดงความเป็นอพยากตมูลแม้แห่งอโมหะ เหมือนอย่างอโลภะและอโดสะ. ด้วยคำว่า "เพราะเป็นผู้ยังอวิญญัติให้เกิด" ย่อมทำการห้ามกายกรรมทวารและวจีกรรมทวาร. ด้วยคำว่า "เพราะมีสภาวะไม่ให้ผล" ย่อมทำการห้ามมโนกรรมทวารด้วย. เพราะท่านกล่าวทวารแห่งกรรมไว้สำหรับกุศลธรรมที่มีสภาวะให้ผล. คำว่า "เพราะไม่เป็นไปอย่างนั้น" คือ เพราะไม่เป็นไปโดยความเป็นบุญกิริยาวัตถุมีทานเป็นต้น ด้วยคำนี้ ท่านย่อมปฏิเสธประเภทแห่งบุญกิริยาวัตถุเท่านั้น.

Balavapaccayehīti payogena vinā nipphannehi ārammaṇādipaccayehi. Asaṅkhārikādīsu hi yena kenaci cittena kamme āyūhite asaṅkhārena appayogena kammakammanimittagatinimittapaccupaṭṭhāne paṭisandhi uppajjamānā asaṅkhārikā hoti, sasaṅkhārena sappayogena kammādipaccupaṭṭhāne sasaṅkhārikā. Bhavaṅgacutiyo pana paṭisandhisadisāva. Tadārammaṇañca kusalākusalāni viya asaṅkhārikaṃ sasaṅkhārikañca daṭṭhabbanti. Etesu balavaṃ dubbalañca vicāretuṃ ‘‘tattha sabbepi sabbaññubodhisattā’’tiādimāha. Kālavasena pana pariṇamatīti appāyukasaṃvattanikakammabahule kāle taṃkammasahitasantānajanitasukkasoṇitapaccayānaṃ taṃmūlakānaṃ candasūriyavisamaparivattādijanitautāhārādivisamapaccayānañca vasena pariṇamati.

คำว่า 'balavapaccayehīti' หมายถึง ด้วยปัจจัยทั้งหลายมีอารมณ์เป็นต้นที่สำเร็จได้โดยปราศจากความเพียรพยายาม (ปโยคะ). แท้จริงแล้ว ในบรรดาอสังขาริกะเป็นต้น เมื่อกรรมถูกกระทำด้วยจิตใดจิตหนึ่ง ในขณะที่กรรม, กรรมนิมิต, คตินิมิต ปรากฏขึ้นโดยปราศจากสังขารและปราศจากความเพียรพยายาม ปฏิสนธิที่เกิดขึ้นย่อมเป็นอสังขาริกปฏิสนธิ. ส่วนในขณะที่กรรมเป็นต้นปรากฏขึ้นโดยมีสังขารและมีความเพียรพยายาม ปฏิสนธิย่อมเป็นสสังขาริกปฏิสนธิ. ภวังคจิตและจุติจิตย่อมเหมือนกับปฏิสนธิจิตนั่นเอง. และพึงทราบว่าตทารัมมณจิตก็เป็นอสังขาริกะและสสังขาริกะเช่นเดียวกับกุศลและอกุศล. เพื่อพิจารณาจิตที่แข็งแรงและอ่อนแอในบรรดาจิตเหล่านี้ จึงกล่าวคำว่า 'ในบรรดาจิตเหล่านั้น พระโพธิสัตว์ผู้เป็นสัพพัญญูทั้งปวง' เป็นต้น. ส่วนคำว่า 'ย่อมเป็นไปตามกาล' นั้น หมายถึง ในกาลที่กรรมที่ทำให้มีอายุสั้นมีมาก ย่อมเป็นไปตามปัจจัยคือน้ำอสุจิและโลหิตที่เกิดจากสันดานที่ประกอบด้วยกรรมนั้น และตามปัจจัยที่ไม่สม่ำเสมอมีอุตุและอาหารเป็นต้นที่เกิดจากการโคจรที่ไม่สม่ำเสมอของพระจันทร์และพระอาทิตย์เป็นต้น ซึ่งมีกรรมนั้นเป็นมูล.

Vipākuddhārakathāvaṇṇanā

คำอธิบายเรื่องการจำแนกวิบาก

Yato yattako ca vipāko hoti, yasmiñca ṭhāne vipaccati, taṃ dassetuṃ vipākuddhārakathā āraddhā. Etthevāti ekāya cetanāya kamme āyūhiteyeva. Duhetukapaṭisandhivasena dvādasakamaggopi hoti[Pg.128], dvādasakappakāropīti attho. Ahetukapaṭisandhivasena ahetukaṭṭhakampi. Asaṅkhārikasasaṅkhārikānaṃ sasaṅkhārikaasaṅkhārikavipākasaṅkaraṃ anicchanto dutiyatthero ‘‘dvādasā’’tiādimāha. Purimassa hi paccayatosasaṅkhārikaasaṅkhārikabhāvo, itaresaṃ kammato. Tatiyo tihetukato duhetukampi anicchanto ‘‘dasā’’tiādimāha.

เพื่อแสดงว่าวิบากมีเท่าใด และย่อมให้ผลในที่ใด จึงได้เริ่มเรื่องการจำแนกวิบาก. คำว่า 'Etthevāti' หมายถึง ด้วยเจตนาเดียวที่กระทำกรรมนั่นเอง. ด้วยอำนาจแห่งทวิเหตุกปฏิสนธิ วิบาก 12 อย่างก็ย่อมมี, หมายถึง วิบาก 12 ประเภทก็ย่อมมี. ด้วยอำนาจแห่งอเหตุกปฏิสนธิ อเหตุกวิบาก 8 อย่างก็ย่อมมี. พระเถระองค์ที่สองไม่ประสงค์ให้มีการปะปนกันของวิบากที่เป็นอสังขาริกะและสสังขาริกะ จึงกล่าวคำว่า '12' เป็นต้น. แท้จริงแล้ว ตามความเห็นของพระเถระองค์ก่อน สสังขาริกะและอสังขาริกะย่อมเป็นไปตามปัจจัย, ส่วนตามความเห็นของพระเถระองค์อื่น ย่อมเป็นไปตามกรรม. พระเถระองค์ที่สามไม่ประสงค์ให้กรรมที่เป็นติเหตุกะให้ผลเป็นทวิเหตุกะด้วย จึงกล่าวคำว่า '10' เป็นต้น.

Imasmiṃ vipākuddhāraṭṭhāne kammapaṭisandhivavatthānatthaṃ sāketapañhaṃ gaṇhiṃsu. Kammavasena vipākassa taṃtaṃguṇadosussadanimittataṃ dassetuṃ ussadakittanaṃ gaṇhiṃsu. Hetukittanaṃ idha paṭhamattherassa adhippāyena vuttaṃ. Dutiyattheravādādīsu visesaṃ tattha tattheva vakkhāmi. Ñāṇassa jaccandhādivipattinimittapaṭipakkhabhāvato tihetukaṃ atidubbalampi samānaṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍhantaṃ duhetukaṃ ākaḍḍheyyāti ‘‘ahetukā na hotī’’ti āha. Yaṃ pana paṭisambhidāmagge sugatiyaṃ jaccandhabadhirādivipattiyā ahetukaupapattiṃ vajjetvā gatisampattiyā sahetukopapattiṃ dassentena ‘‘gatisampattiyā ñāṇasampayutte katamesaṃ aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti’’cceva (paṭi. ma. 1.232) vuttaṃ. Tena ñāṇavippayuttena kammunā ñāṇasampayuttapaṭisandhi na hotīti dīpitaṃ hoti. Aññathā ‘‘sattannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hotī’’ti idampi vucceyya. Tathā hi ‘‘gatisampattiyā ñāṇasampayutte katamesaṃ aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti? Kusalassa kammassa javanakkhaṇe tayo hetū kusalā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti. Tena vuccati kusalamūlapaccayāpi saṅkhārā. Nikantikkhaṇe dve hetū akusalā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti. Tena vuccati akusalamūlapaccayāpi saṅkhārā. Paṭisandhikkhaṇe tayo hetū abyākatā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti. Tena vuccati nāmarūpapaccayāpi viññāṇaṃ, viññāṇapaccayāpi nāmarūpa’’nti vissajjitaṃ ñāṇasampayuttopapattiyaṃ.

ในที่ว่าด้วยการจำแนกวิบากนี้ พระอรรถกถาจารย์แต่ก่อนได้ยกปัญหาของพระสาเกตะขึ้นมา เพื่อกำหนดแยกแยะกรรมและปฏิสนธิ. เพื่อแสดงว่าวิบากมีนิมิตคือความมากเกินไปของกุศลธรรมและอกุศลธรรมต่างๆ ตามอำนาจของกรรม จึงได้ยกคำกล่าวถึงความมากเกินไปขึ้นมา. คำกล่าวถึงเหตุในที่นี้กล่าวไว้ตามความเห็นของพระเถระองค์แรก. ส่วนความแตกต่างในวาทะของพระเถระองค์ที่สองเป็นต้น ข้าพเจ้าจักกล่าวในที่นั้นๆ เอง. เพราะเหตุที่ญาณเป็นปฏิปักษ์กับนิมิตแห่งวิบัติมีคนตาบอดแต่กำเนิดเป็นต้น แม้กรรมที่เป็นติเหตุกะจะอ่อนกำลังอย่างยิ่ง แต่เมื่อดึงปฏิสนธิ ย่อมดึงได้เพียงทวิเหตุกปฏิสนธิเท่านั้น จึงกล่าวว่า 'อเหตุกปฏิสนธิย่อมไม่เกิด'. อนึ่ง พระสารีบุตรผู้แสดงสเหตุกปฏิสนธิในสุคติภูมิ โดยเว้นอเหตุกปฏิสนธิอันเป็นวิบัติมีคนตาบอดแต่กำเนิดและคนหูหนวกเป็นต้น ในปฏิสัมภิทามรรค ได้กล่าวไว้ว่า 'ในคติสมบัติ ญาณสัมปยุตปฏิสนธิ ย่อมเกิดด้วยปัจจัยแห่งเหตุ 8 ประการใด?' ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า ญาณสัมปยุตปฏิสนธิย่อมไม่เกิดด้วยกรรมที่เป็นญาณวิปปยุต. มิฉะนั้นแล้ว ก็พึงกล่าวว่า 'ปฏิสนธิย่อมเกิดด้วยปัจจัยแห่งเหตุ 7 ประการ' นี้ด้วย. ดังที่ได้ตอบไว้ในญาณสัมปยุตปฏิสนธิว่า 'ในคติสมบัติ ญาณสัมปยุตปฏิสนธิ ย่อมเกิดด้วยปัจจัยแห่งเหตุ 8 ประการใด? ในขณะชวนะของกุศลกรรม เหตุ 3 ประการที่เป็นกุศล ย่อมเป็นปัจจัยที่เกิดพร้อมกับเจตนาที่เกิดในขณะนั้น. ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่า สังขารย่อมเกิดด้วยปัจจัยคือรากเหง้าแห่งกุศลด้วย. ในขณะนิกกันติ เหตุ 2 ประการที่เป็นอกุศล ย่อมเป็นปัจจัยที่เกิดพร้อมกับเจตนาที่เกิดในขณะนั้น. ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่า สังขารย่อมเกิดด้วยปัจจัยคือรากเหง้าแห่งอกุศลด้วย. ในขณะปฏิสนธิ เหตุ 3 ประการที่เป็นอัพยากฤต ย่อมเป็นปัจจัยที่เกิดพร้อมกับเจตนาที่เกิดในขณะนั้น. ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่า วิญญาณย่อมเกิดด้วยปัจจัยคือนามรูป, และนามรูปย่อมเกิดด้วยปัจจัยคือวิญญาณ'.

Evaṃ ñāṇavippayuttato ñāṇasampayuttupapattiyā ca vijjamānāya ‘‘gatisampattiyā ñāṇasampayutte katamesaṃ sattannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti? Kusalassa kammassa javanakkhaṇe dve hetū kusalā’’ti vatvā aññattha ca pubbe vuttanayeneva sakkā vissajjanaṃ kātunti. Yathā [Pg.129] pana ‘‘ñāṇasampayutte sattannaṃ hetūnaṃ paccayā’’ti avacanato ñāṇavippayuttato ñāṇasampayuttā paṭisandhi na hoti, evaṃ ‘‘gatisampattiyā ñāṇavippayutte channaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti’’cceva (paṭi. ma. 1.233) vatvā ‘‘sattannaṃ hetūnaṃ paccayā’’ti avacanato ñāṇasampayuttato ñāṇavippayuttāpi paṭisandhi na hotīti āpannaṃ. Etthāpi hi na na sakkā kammanikantikkhaṇesu tayo ca dve ca hetū yojetvā paṭisandhikkhaṇe dve yojetunti. Imassa pana therassa ayamadhippāyo siyā ‘‘kammasarikkhakavipākadassanavasena idha pāṭho sāvaseso kathito’’ti. ‘‘Ñāṇasampayutte aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā’’ti etthāpi pāṭhassa sāvasesatāpattīti ce? Na, dubbalassa duhetukakammassa ñāṇasampayuttavipākadāne asamatthattā. Tihetukassa pana ahetukavipaccane viya duhetukavipaccanepi natthi samatthatāvighātoti. Ārammaṇena vedanā parivattetabbāti santīraṇatadārammaṇe sandhāya vuttaṃ. Vibhāgaggahaṇasamatthatābhāvato hi cakkhuviññāṇādīni iṭṭhaiṭṭhamajjhattesu upekkhāsahagatāneva honti, kāyaviññāṇañca sukhasahagatameva paṭighaṭṭanāvisesenāti.

เช่นนั้นแหละ เมื่อญาณวิปปยุตปฏิสนธิมีอยู่ด้วยญาณวิปปยุตกรรม ก็สามารถตอบได้ด้วยนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้วในที่อื่น โดยกล่าวว่า 'ในคติสมบัติ ญาณสัมปยุตปฏิสนธิ ย่อมเกิดด้วยปัจจัยแห่งเหตุ 7 ประการใด? ในขณะชวนะของกุศลกรรม เหตุ 2 ประการที่เป็นกุศล'. อนึ่ง เพราะไม่ได้กล่าวว่า 'ด้วยปัจจัยแห่งเหตุ 7 ประการในญาณสัมปยุต' ญาณสัมปยุตปฏิสนธิจึงไม่เกิดจากญาณวิปปยุตกรรม. เช่นนั้นแหละ เพราะไม่ได้กล่าวว่า 'ด้วยปัจจัยแห่งเหตุ 7 ประการ' โดยกล่าวว่า 'ในคติสมบัติ ญาณวิปปยุตปฏิสนธิ ย่อมเกิดด้วยปัจจัยแห่งเหตุ 6 ประการ' ญาณวิปปยุตปฏิสนธิจึงไม่เกิดจากญาณสัมปยุตกรรม. แท้จริงแล้ว ในที่นี้ก็ไม่ใช่ว่าจะไม่สามารถนำเหตุ 3 และ 2 ประการมาประกอบในขณะกรรมและนิกกันติ และนำเหตุ 2 ประการมาประกอบในขณะปฏิสนธิได้. แต่ความเห็นของพระเถระรูปนี้อาจเป็นว่า 'ในที่นี้ได้กล่าวบทบาลีไว้โดยมีส่วนที่เหลืออยู่ เพื่อแสดงวิบากที่คล้ายคลึงกับกรรม'. หากมีผู้โต้แย้งว่า 'ในบทบาลีที่ว่า "ด้วยปัจจัยแห่งเหตุ 8 ประการในญาณสัมปยุต" ก็ย่อมมีส่วนที่เหลืออยู่ด้วยมิใช่หรือ?' ตอบว่า 'ไม่ใช่' เพราะกรรมที่เป็นทวิเหตุกะที่อ่อนกำลัง ย่อมไม่สามารถให้ผลเป็นญาณสัมปยุตได้. อนึ่ง การที่กรรมที่เป็นติเหตุกะให้ผลเป็นอเหตุกะ ย่อมไม่มีการขัดขวางความสามารถฉันใด การให้ผลเป็นทวิเหตุกะก็ไม่มีการขัดขวางความสามารถนั้น. คำว่า 'เวทนาพึงเปลี่ยนไปตามอารมณ์' นี้กล่าวโดยอ้างถึงสันตีรณจิตและตทารัมมณจิต. แท้จริงแล้ว เพราะจักขุวิญญาณเป็นต้นไม่มีความสามารถในการแยกแยะอารมณ์ที่แตกต่างกัน จักขุวิญญาณเป็นต้นจึงเป็นอุเบกขาสหคตเท่านั้น, และกายวิญญาณก็เป็นสุขสหคตเท่านั้นด้วยความแตกต่างของการกระทบ.

Visesavatā kālena tadārammaṇapaccayasabbajavanavatā vipākappavattiṃ dassetuṃ ‘‘saṃvarāsaṃvare…pe… upagatassā’’ti vuttaṃ aññakāle pañcaviññāṇādiparipuṇṇavipākappavattiabhāvā. Kakkaṭaka…pe… bhavaṅgotaraṇanti etena idaṃ dasseti – kedāre pūretvā nadīpavesanamaggabhūtaṃ mātikaṃ appavisitvā kakkaṭakamaggādinā amaggena nadīotaraṇaṃ viya cittassa javitvā bhavaṅgappavesanamaggabhūte tadārammaṇe anuppanne maggena vinā bhavaṅgotaraṇanti.

เพื่อแสดงการเป็นไปของวิบากในกาลที่มีความพิเศษและมีชวนะทั้งหมดเป็นปัจจัยแห่งตทาลัมพนะ จึงได้กล่าวไว้ว่า "ในสังวรและอสังวร... เข้าถึงแล้ว" เพราะในกาลอื่นไม่มีการเป็นไปของวิบากที่บริบูรณ์ด้วยปัญจวิญญาณเป็นต้น. คำว่า "ปู... การลงสู่ภวังค์" นี้ ท่านแสดงความหมายนี้ว่า เปรียบเหมือนการลงสู่แม่น้ำโดยทางที่ไม่ใช่ทาง มีทางปูเป็นต้น โดยไม่เข้าสู่เหมืองน้ำที่เป็นทางเข้าสู่แม่น้ำหลังจากที่เติมน้ำในนาให้เต็มแล้วฉันใด การลงสู่ภวังค์โดยไม่มีทาง (คือตทาลัมพนะ) ในเมื่อตทาลัมพนะอันเป็นทางเข้าสู่ภวังค์ไม่เกิดขึ้นหลังจากจิตแล่นไปแล้ว ก็ฉันนั้น.

Etesu tīsu moghavāresu dutiyo upaparikkhitvā gahetabbo. Yadi hi anulome vedanāttike paṭiccavārādīsu ‘‘āsevanapaccayā na magge dve’’ti ‘‘na maggapaccayā āsevane dve’’ti ca vuttaṃ siyā, sopi moghavāro labbheyya. Yadi pana voṭṭhabbanampi āsevanapaccayo siyā, kusalākusalānampi siyā. Na hi āsevanapaccayaṃ laddhuṃ yuttassa āsevanapaccayabhāvī dhammo āsevanapaccayoti avutto atthi. Voṭṭhabbanassa pana kusalākusalānaṃ āsevanapaccayabhāvo avutto. ‘‘Kusalaṃ [Pg.130] dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjati nāsevanapaccayā. Akusalaṃ dhammaṃ…pe… nāsevanapaccayā’’ti (paṭṭhā. 1.1.93) vacanato paṭikkhittova. Athāpi siyā ‘‘asamānavedanānaṃ vasena evaṃ vutta’’nti, evamapi yathā ‘‘āvajjanā kusalānaṃ khandhānaṃ akusalānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.417) vuttaṃ, evaṃ ‘‘āsevanapaccayena paccayoti’’pi vattabbaṃ siyā, jātibhedā na vuttanti ce? Bhūmibhinnassa kāmāvacarassa rūpāvacarādīnaṃ āsevanapaccayabhāvo viya jātibhinnassapi bhaveyyāti vattabbo eva siyā. Abhinnajātikassa ca vasena yathā ‘‘āvajjanā sahetukānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena paccayo’’ti vuttaṃ, evaṃ ‘‘āsevanapaccayena paccayo’’tipi vattabbaṃ siyā, na tu vuttaṃ. Tasmā vedanāttikepi saṅkhittāya gaṇanāya ‘‘āsevanapaccayā na magge ekaṃ, na maggapaccayā āsevane eka’’nti evaṃ gaṇanāya niddhāriyamānāya voṭṭhabbanassa āsevanapaccayattassa abhāvā yathāvuttappakāro dutiyo moghavāro vīmaṃsitabbo.

ในโมฆวาระทั้งสามนี้ วาระที่สองพึงพิจารณาแล้วถือเอา. หากในอนุโลม เวทนาติกะ ปฏิจจวาระเป็นต้น พึงกล่าวว่า "เพราะอาเสวนปัจจัย ในมรรคไม่มี ๒" และ "เพราะไม่ใช่มรรคปัจจัย ในอาเสวนะมี ๒" ไซร้ แม้โมฆวาระนั้นก็พึงได้. หากแม้โวฏฐัพพนะพึงเป็นอาเสวนปัจจัยไซร้ ก็พึงเป็นแม้แก่กุศลและอกุศลทั้งหลาย. จริงอยู่ ธรรมที่เป็นอาเสวนปัจจัยโดยปกติ ซึ่งควรจะได้อาเสวนปัจจัย ที่ชื่อว่าไม่ได้กล่าวว่าเป็นอาเสวนปัจจัยนั้นไม่มีเลย. แต่ความเป็นอาเสวนปัจจัยแก่กุศลและอกุศลทั้งหลายของโวฏฐัพพนะ ท่านไม่ได้กล่าวไว้. เพราะคำว่า "กุศลธรรมอาศัยกุศลธรรมเกิดขึ้นโดยไม่ใช่อาเสวนปัจจัย... อกุศลธรรม... โดยไม่ใช่อาเสวนปัจจัย" เป็นอันปฏิเสธไว้แล้วทีเดียว. หากจะพึงมีคำค้านว่า "ที่กล่าวไว้อย่างนี้ เพราะอำนาจแห่งเวทนาที่ไม่เสมอกัน" แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็พึงกล่าวได้ว่า "เป็นปัจจัยโดยอาเสวนปัจจัย" เหมือนอย่างที่กล่าวว่า "อาวัชชนะเป็นปัจจัยแก่กุศลขันธ์และอกุศลขันธ์โดยอนันตรปัจจัย" พึงกล่าวได้ว่า "เป็นปัจจัยโดยอาเสวนปัจจัย" ด้วย. หากจะกล่าวว่า เพราะความต่างกันแห่งชาติจึงไม่ได้กล่าว? แม้ความต่างกันแห่งชาติก็พึงกล่าวได้แน่นอน เหมือนอย่างความเป็นอาเสวนปัจจัยแห่งกามาวจรธรรมที่ต่างกันโดยภูมิแก่รูปาวจรธรรมเป็นต้น. และโดยอำนาจแห่งธรรมที่มีชาติไม่ต่างกัน พึงกล่าวได้ว่า "เป็นปัจจัยโดยอาเสวนปัจจัย" เหมือนอย่างที่กล่าวว่า "อาวัชชนะเป็นปัจจัยแก่กุศลขันธ์ที่มีเหตุโดยอนันตรปัจจัย" แต่ท่านก็ไม่ได้กล่าวไว้. เพราะฉะนั้น แม้ในเวทนาติกะ เมื่อกำหนดนับด้วยการนับที่ย่อว่า "เพราะอาเสวนปัจจัย ในมรรคมี ๑, เพราะไม่ใช่มรรคปัจจัย ในอาเสวนะมี ๑" เมื่อกำหนดนับอยู่อย่างนี้ วาระที่สองที่เป็นโมฆวาระตามที่กล่าวแล้ว พึงพิจารณาเพราะความไม่มีแห่งความเป็นอาเสวนปัจจัยของโวฏฐัพพนะ.

Voṭṭhabbanaṃ pana vīthivipākasantatiyā āvaṭṭanato āvajjanā, tato visadisassa javanassa karaṇato manasikāro ca. Evañca katvā paṭṭhāne ‘‘voṭṭhabbanaṃ kusalānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena paccayo’’tiādi na vuttaṃ, ‘‘āvajjanā’’icceva vuttaṃ. Tasmā voṭṭhabbanato catunnaṃ vā pañcannaṃ vā javanānaṃ ārammaṇapurejātaṃ bhavituṃ asakkontaṃ rūpādiāvajjanādīnaṃ paccayo bhavituṃ na sakkoti, ayametassa sabhāvoti javanāpāripūriyā dutiyo moghavāro dassetuṃ yutto siyā, ayampi aṭṭhakathāyaṃ anāgatattā suṭṭhu vicāretabbo. Bhavaṅgassa javanānubandhanabhūtattā ‘‘tadārammaṇaṃ bhavaṅga’’nti vuttaṃ. Paṭṭhāne (paṭṭhā. 3.1.102) ca vuttaṃ ‘‘sahetukaṃ bhavaṅgaṃ ahetukassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo’’ti, ‘‘ahetukaṃ bhavaṅgaṃ sahetukassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo’’ti ca. Kusalākusalānaṃ sukhadukkhavipākamatto vipāko na iṭṭhāniṭṭhānaṃ vibhāgaṃ karoti, javanaṃ pana rajjanavirajjanādivasena iṭṭhāniṭṭhavibhāgaṃ karotīti ‘‘ārammaṇarasaṃ javanameva anubhavatī’’ti vuttaṃ.

ส่วนโวฏฐัพพนะนั้น เป็นอาวัชชนะเพราะยังวิถีวิปากสันตติให้หมุนไป และเป็นมนสิการเพราะกระทำชวนะที่ไม่เหมือนกันให้เกิดขึ้นจากวิปากสันตตินั้น. และเมื่อเป็นเช่นนี้ ในปัฏฐานจึงไม่ได้กล่าวว่า "โวฏฐัพพนะเป็นต้นเป็นปัจจัยแก่กุศลขันธ์โดยอนันตรปัจจัย" แต่กล่าวไว้เพียงว่า "อาวัชชนะ" เท่านั้น. เพราะฉะนั้น รูปารมณ์เป็นต้นที่ไม่สามารถเป็นอารัมมณปุเรชาตะแก่ชวนะ ๔ หรือ ๕ ที่เกิดต่อจากโวฏฐัพพนะ จึงไม่สามารถเป็นปัจจัยแก่อาวัชชนะเป็นต้นได้ นี้เป็นสภาวะของอารมณ์นี้. เพราะความไม่บริบูรณ์แห่งชวนะ วาระที่สองที่เป็นโมฆวาระจึงควรแสดงไว้. แม้นัยนี้ก็พึงพิจารณาให้ดีเพราะไม่ได้มาในอรรถกถา. คำว่า "ตทาลัมพนะคือภวังค์" ท่านกล่าวไว้เพราะความที่ตทาลัมพนะเป็นธรรมที่สืบเนื่องต่อจากชวนะ. และในปัฏฐานท่านก็กล่าวไว้ว่า "สเหตุกภวังค์เป็นปัจจัยแก่อเหตุกภวังค์โดยอนันตรปัจจัย" และ "อเหตุกภวังค์เป็นปัจจัยแก่สเหตุกภวังค์โดยอนันตรปัจจัย". วิบากสักว่าเป็นผลสุขและทุกข์ของกุศลและอกุศล ย่อมไม่ทำการจำแนกอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา ส่วนชวนะย่อมทำการจำแนกอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาด้วยอำนาจแห่งความกำหนัดและความคลายกำหนัดเป็นต้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ชวนะเท่านั้นย่อมเสวยรสแห่งอารมณ์".

Avijjamāne kārake kathaṃ āvajjanādibhāvena pavatti hotīti taṃ dassetuṃ pañcavidhaṃ niyāmaṃ nāma gaṇhiṃsu. Niyāmo ca dhammānaṃ sabhāvakiccapaccayabhāvavisesova. Taṃtaṃsadisaphaladānanti tassa tassa attano anurūpaphalassa [Pg.131] dānaṃ. Sadisavipākadānanti ca anurūpavipākadānanti attho. Idaṃ vatthunti ekavacananiddeso ekagāthāvatthubhāvena kato. Jagatippadesoti yathāvuttato aññopi lokappadeso. Kālagatiupadhipayogapaṭibāḷhañhi pāpaṃ na vipacceyya, na padesapaṭibāḷhanti. Sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānapaṭisandhiyādidhammānaṃ niyāmo dasasahassikampanapaccayabhāvo dhammaniyāmo. Ayaṃ idha adhippetoti etena niyāmavasena āvajjanādibhāvo, na kārakavasenāti etamatthaṃ dasseti.

เมื่อไม่มีผู้กระทำ การเป็นไปโดยความเป็นอาวัชชนะเป็นต้นจะมีได้อย่างไร? เพื่อแสดงการเป็นไปนั้น จึงได้ถือเอานิยาม ๕ ประการ. และนิยามคือความพิเศษแห่งสภาวะ กิจ และปัจจัยภาวะของธรรมทั้งหลายนั่นเอง. คำว่า "การให้ผลที่คล้ายกันนั้นๆ" คือการให้ผลที่สมควรแก่ตนนั้นๆ. และคำว่า "การให้วิบากที่คล้ายกัน" มีความหมายว่า การให้วิบากที่สมควรกัน. การระบุด้วยเอกพจน์ว่า "วัตถุนี้" ท่านทำไว้ด้วยความเป็นวัตถุแห่งคาถาบทเดียว. คำว่า "ส่วนของโลก" คือส่วนของโลกแม้อื่นจากที่กล่าวแล้ว. จริงอยู่ บาปที่ถูกกาล สัมปัตติ คติ สัมปัตติ อุปธิ สัมปัตติ และปโยค สัมปัตติ ห้ามไว้ ไม่พึงให้ผล แต่ไม่ใช่ถูกส่วนของโลกห้ามไว้. นิยามแห่งธรรมทั้งหลายมีปฏิสนธิเป็นต้นอันเป็นปทัฏฐานแห่งสัพพัญญุตญาณ คือความเป็นปัจจัยแห่งการหวั่นไหวของหมื่นโลกธาตุ ชื่อว่าธรรมนิยาม. ธรรมนิยามนี้ประสงค์เอาในที่นี้. ด้วยคำนี้ ท่านแสดงเนื้อความนี้ว่า การเป็นไปโดยความเป็นอาวัชชนะเป็นต้น มีได้ด้วยอำนาจแห่งนิยาม ไม่ใช่มีด้วยอำนาจแห่งผู้กระทำ.

Imasmiṃ ṭhāneti soḷasavipākakathāṭhāne. Dvādasahi vāhetabbā nāḷiyantopamā na dvādasannaṃ cittānaṃ ekasmiṃ dvāre ekārammaṇe saha kiccakaraṇavasena vuttā, atha kho dvādasannaṃ ekasmiṃ dvāre sakiccakaraṇamattavasena. Ahetukapaṭisandhijanakasadisajavanānantaraṃ ahetukatadārammaṇaṃ dassento ‘‘catunnaṃ pana duhetukakusalacittānaṃ aññatarajavanassa…pe… patiṭṭhātī’’ti āha. Ahetukapaṭisandhikassa pana tihetukajavane javite paṭisandhidāyakena kammena ahetukassa tadārammaṇassa nibbatti na paṭisedhitā. Evaṃ duhetukapaṭisandhikassapi tihetukānantaraṃ duhetukatadārammaṇaṃ appaṭisiddhaṃ daṭṭhabbaṃ. Paripuṇṇavipākassa ca paṭisandhijanakakammassa vasenāyaṃ vipākavibhāvanā tassā mukhanidassanamattamevāti pavattivipākassa ca ekassa tihetukādikammassa soḷasavipākacittādīni vuttanayena yojetabbāni. Tasmā yena kenaci kammunā ekena anekaṃ tadārammaṇaṃ pavattamānaṃ kammavisesābhāvā yesaṃ taṃ anubandhabhūtaṃ, tesaṃ javanasaṅkhātānaṃ paccayānaṃ visesena visiṭṭhaṃ hotīti javanenāyaṃ tadārammaṇaniyāmo vutto, na nānākammunā nibbattamānassa vasena. Evañca katvā paṭṭhāne (paṭṭhā. 3.1.98) ‘‘sahetuke khandhe aniccato dukkhato anattato vipassati. Kusalākusale niruddhe ahetuko vipāko tadārammaṇatā uppajjatī’’ti ñāṇānantaraṃ ahetukatadārammaṇaṃ, ‘‘kusalākusale niruddhe sahetuko vipāko tadārammaṇatā uppajjatī’’ti akusalānantarañca sahetukatadārammaṇaṃ vuttaṃ, na ca ‘‘taṃ etena therena adassita’’nti katvā tassa paṭisedho kato hotīti.

คำว่า ในที่นี้ หมายถึง ในที่ที่กล่าวถึงวิบาก ๑๖ อย่าง. อุปมาด้วยเครื่องหีบอ้อยที่บุรุษ ๑๒ คนพึงหีบ ไม่ได้กล่าวโดยความเป็นไปแห่งการกระทำกิจร่วมกันของจิต ๑๒ ดวง ในทวารเดียว อารมณ์เดียว แต่กล่าวโดยความเป็นไปแห่งการกระทำกิจของตนเท่านั้นของจิต ๑๒ ดวง ในทวารเดียว. เมื่อแสดงตทาลัมพนะที่เป็นอเหตุกะหลังจากชวนะที่คล้ายกับกรรมที่ให้ปฏิสนธิที่เป็นอเหตุกะ จึงกล่าวว่า “แต่ตทาลัมพนะย่อมตั้งอยู่... ของชวนะอย่างใดอย่างหนึ่งในกุศลจิต ๒ เหตุ ๔ ดวง” แต่สำหรับบุคคลผู้มีปฏิสนธิเป็นอเหตุกะ เมื่อชวนะที่เป็นติเหตุกะแล่นไปแล้ว การเกิดขึ้นของตทาลัมพนะที่เป็นอเหตุกะด้วยกรรมที่ให้ปฏิสนธิก็ไม่ได้ถูกห้าม. เช่นเดียวกัน สำหรับบุคคลผู้มีปฏิสนธิเป็นทุเหตุกะ ตทาลัมพนะที่เป็นทุเหตุกะหลังจากชวนะที่เป็นติเหตุกะก็ไม่ถูกห้าม พึงเห็นดังนี้. การแสดงวิบากนี้โดยอำนาจของกรรมที่ให้ปฏิสนธิซึ่งมีวิบากสมบูรณ์ เป็นเพียงการแสดงเบื้องต้นของวิบากนั้นเท่านั้น และสำหรับกรรมที่เป็นติเหตุกะเป็นต้นอย่างหนึ่งซึ่งมีวิบากในปวัตติกาล พึงประกอบจิตที่เป็นวิบาก ๑๖ ดวงเป็นต้น โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว. เพราะฉะนั้น ตทาลัมพนะหลายอย่างย่อมเป็นไปได้ด้วยกรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง เพราะไม่มีความพิเศษของกรรม ตทาลัมพนะนั้นย่อมเป็นไปตามปัจจัยเหล่านั้น การกำหนดตทาลัมพนะนี้จึงกล่าวไว้ด้วยชวนะที่ชื่อว่าปัจจัยเหล่านั้นย่อมเป็นพิเศษด้วยความพิเศษของชวนะ ไม่ใช่โดยอำนาจของกรรมหลายอย่างที่เกิดขึ้น. และเมื่อเป็นเช่นนี้ ในปัฏฐาน (ปัฏฐาน 3.1.98) กล่าวว่า “ย่อมเห็นขันธ์ที่เป็นสเหตุกะโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา. เมื่อกุศลและอกุศลดับไปแล้ว วิบากที่เป็นอเหตุกะย่อมเกิดขึ้นโดยความเป็นตทาลัมพนะ” ตทาลัมพนะที่เป็นอเหตุกะย่อมเกิดขึ้นหลังจากญาณ และกล่าวตทาลัมพนะที่เป็นสเหตุกะหลังจากอกุศลว่า “เมื่อกุศลและอกุศลดับไปแล้ว วิบากที่เป็นสเหตุกะย่อมเกิดขึ้นโดยความเป็นตทาลัมพนะ” และการห้ามตทาลัมพนะนั้นก็ไม่ได้ทำไว้ โดยถือว่า “พระเถระนี้ไม่ได้แสดงสิ่งนั้น”

Yaṃ [Pg.132] pana javanena…pe… taṃ kusalaṃ sandhāya vuttanti idaṃ kusalassa viya akusalassa sadiso vipāko natthīti katvā vuttaṃ. Sasaṅkhārikāsaṅkhārikaniyamanaṃ pana sandhāya tasmiṃ vutte akusalepi na taṃ na yujjatīti. Aṭṭhānametanti idaṃ niyamitādivasena yoniso ayoniso vā āvaṭṭite ayoniso yoniso vā vavatthāpanassa abhāvaṃ sandhāya vuttaṃ.

ส่วนคำที่กล่าวว่า “ด้วยชวนะ... (ละ)... มุ่งหมายกุศลนั้น” คำนี้กล่าวไว้โดยถือว่า วิบากที่เหมือนกับกุศลนั้นไม่มีสำหรับอกุศล. แต่เมื่อกล่าวถึงการกำหนดความเป็นสสังขาริกะและอสังขาริกะ เมื่อกล่าวถึงสิ่งนั้น แม้ในอกุศลก็ย่อมไม่ขัดแย้งกัน (ย่อมสมควร). คำว่า “สิ่งนี้ไม่เป็นฐานะ” นี้ กล่าวไว้โดยมุ่งหมายถึงการไม่มีการกำหนดแยกแยะว่าแยบคายหรือไม่แยบคาย เมื่อภวังค์ถูกหมุนไปโดยแยบคายหรือไม่แยบคายก็ตาม.

Paṭisiddhanti avacanameva paṭisedhoti katvā vuttaṃ. Kāmataṇhānibbattena kammunā mahaggatalokuttarānubhavanavipāko na hotīti tattha tadārammaṇābhāvo veditabbo. Āpāthagate visaye tanninnaṃ bhavaṅgaṃ āvajjanaṃ uppādetīti āvajjanaṃ visaye ninnattā uppajjati. Bhavaṅgaṃ pana sabbadā savisaye ninnamevāti visayantaraviññāṇassa paccayo hutvāpi tadabhāvā vinā āvajjanena savisaye ninnattāva uppajjati. Ciṇṇattāti āvajjanena vinā bahulaṃ uppannapubbattā. Samudācārattāti āpāthagate visaye paṭisandhivisaye ca bahulaṃ uppāditapubbattā. Ciṇṇattāti vā puggalena āsevitabhāvo vutto. Samudācārattāti sayaṃ bahulaṃ pavattabhāvo. Nirodhassa anantarapaccayaṃ nevasaññānāsaññāyatananti idaṃ tadanantarameva nirodhaphusanaṃ sandhāya vuttaṃ, na arūpakkhandhānaṃ viya nirodhassa anantarapaccayabhāvaṃ. Nevasaññānāsaññāyatanaṃ pana kiñci parikammena vinā uppajjamānaṃ natthi. Parikammāvajjanameva tassa āvajjananti aññassa viya etassapi sāvajjanatāya bhavitabbaṃ.

คำว่า “ถูกห้าม” นี้ กล่าวไว้โดยถือว่า การไม่กล่าวถึงนั่นแหละคือการห้าม. ด้วยกรรมที่เกิดจากกามตัณหา วิบากที่เสวยอารมณ์ที่เป็นมหัคคตะและโลกุตตระย่อมไม่มี พึงทราบว่าไม่มีตทาลัมพนะในอารมณ์นั้น. ในอารมณ์ที่ปรากฏเฉพาะหน้า ภวังค์ที่น้อมไปในอารมณ์นั้นย่อมยังอาวัชชนะให้เกิดขึ้น อาวัชชนะย่อมเกิดขึ้นเพราะน้อมไปในอารมณ์. แต่ภวังค์ย่อมน้อมไปในอารมณ์ของตนเสมอ แม้จะเป็นปัจจัยของวิญญาณที่มีอารมณ์อื่น (คืออาวัชชนะ) เพราะไม่มีอาวัชชนะนั้น ภวังค์ย่อมเกิดขึ้นได้เองเพราะน้อมไปในอารมณ์ของตน. คำว่า “เคยชิน” นี้ (หมายถึง) เพราะเคยเกิดขึ้นบ่อยๆ โดยไม่มีอาวัชชนะ. คำว่า “เคยเป็นไป” นี้ (หมายถึง) เพราะเคยยังให้เกิดขึ้นบ่อยๆ ทั้งในอารมณ์ที่ปรากฏเฉพาะหน้าและในอารมณ์ปฏิสนธิ. หรือคำว่า “เคยชิน” นี้ กล่าวถึงความเป็นสิ่งที่บุคคลเคยเสพแล้วบ่อยๆ. คำว่า “เคยเป็นไป” นี้ (กล่าวถึง) ความเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นบ่อยๆ ด้วยตนเอง. คำว่า “เนวสัญญานาสัญญายตนะเป็นอนันตรปัจจัยของนิโรธ” นี้ กล่าวไว้โดยมุ่งหมายถึงการเข้าถึงนิโรธทันทีหลังจากนั้น ไม่ได้กล่าวถึงความเป็นอนันตรปัจจัยของนิโรธเหมือนอรูปขันธ์. แต่เนวสัญญานาสัญญายตนะบางอย่างที่เกิดขึ้นโดยไม่มีปริกรรมนั้นไม่มี. อาวัชชนะที่เป็นปริกรรมนั่นแหละเป็นอาวัชชนะของเนวสัญญานาสัญญายตนะนั้น จึงพึงเป็นไปโดยมีอาวัชชนะสำหรับเนวสัญญานาสัญญายตนะนี้ด้วย เหมือนกับฌานอื่น.

Ayaṃ panetthādhippāyo daṭṭhabbo – nevasaññānāsaññāyatanassa na nirodhassa anantarapaccayabhāve ninnāditā aññattha diṭṭhā atadatthaparikammabhāve ca uppattiyā, atha ca taṃ tassa anantarapaccayo hoti, tathā ca uppajjati. Evaṃ yathāvuttā manoviññāṇadhātu asatipi nirāvajjanuppattiyaṃ ninnādibhāve nirāvajjanā uppajjatīti. Evañca katvā ‘‘ariyamaggacittaṃ maggānantarāni phalacittānī’’ti idaṃ vuttaṃ. Yadi hi nibbānārammaṇāvajjanābhāvaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ siyā, gotrabhuvodānāni nidassanāni siyuṃ teheva etesaṃ nirāvajjanatāsiddhito. Phalasamāpattikāle ca ‘‘parittārammaṇaṃ mahaggatārammaṇaṃ anulomaṃ phalasamāpattiyā [Pg.133] anantarapaccayena paccayo’’ti vacanato samānārammaṇāvajjanarahitattā ‘‘maggānantarāni phalacittānī’’ti evaṃ phalasamāpatticittāni na vajjetabbāni siyuṃ, gotrabhuvodānāni pana yadipi nibbāne ciṇṇāni samudācārāni ca na honti, ārammaṇantare ciṇṇasamudācārāneva. Phalasamāpatticittāni ca maggavīthito uddhaṃ tadatthaparikammasabbhāvāti tesaṃ gahaṇaṃ na kataṃ, anulomānantarañca phalasamāpatticittaṃ ciṇṇaṃ samudācāraṃ, na nevasaññānāsaññāyatanānantaraṃ maggānantarassa viya tadatthaparikammābhāvāti ‘‘nirodhā vuṭṭhahantassā’’ti tañca nidassanaṃ. Ārammaṇena pana vinā nuppajjatīti idaṃ etassa mahaggatārammaṇattābhāvā pucchaṃ kāretvā ārammaṇaniddhāraṇatthaṃ vuttaṃ.

แต่ในที่นี้ พึงทราบอัธยาศัยดังนี้ – ความน้อมไปเป็นต้นของเนวสัญญานาสัญญายตนะในความเป็นอนันตรปัจจัยของนิโรธนั้น ไม่ได้เห็นในที่อื่น และเพราะการเกิดขึ้นในภาวะที่ไม่มีปริกรรมเพื่อประโยชน์นั้น แต่เนวสัญญานาสัญญายตนะนั้นก็เป็นอนันตรปัจจัยของนิโรธนั้น และย่อมเกิดขึ้นได้เช่นนั้น. เช่นเดียวกัน มโนวิญญาณธาตุที่กล่าวมาแล้ว แม้จะไม่มีความน้อมไปเป็นต้นในการเกิดขึ้นโดยไม่มีอาวัชชนะ ก็ย่อมเกิดขึ้นได้โดยไม่มีอาวัชชนะ. และเมื่อเป็นเช่นนี้ คำว่า “อริยมรรคจิตและผลจิตที่เกิดต่อจากมรรค” นี้จึงกล่าวไว้. หากคำนี้กล่าวไว้โดยมุ่งหมายถึงการไม่มีอาวัชชนะที่มีนิพพานเป็นอารมณ์ โคตรภูและโวทานก็พึงเป็นตัวอย่าง เพราะความเป็นสิ่งที่ไม่มีอาวัชชนะของจิตเหล่านั้นย่อมสำเร็จได้ด้วยโคตรภูและโวทานเหล่านั้น. และในเวลาเข้าผลสมาบัติ ด้วยคำที่กล่าวว่า “อนุโลมที่มีอารมณ์เป็นปริตตะและอารมณ์เป็นมหัคคตะเป็นปัจจัยโดยอนันตรปัจจัยแก่ผลสมาบัติ” เพราะปราศจากอาวัชชนะที่มีอารมณ์เสมอกัน ผลสมาบัติจิตก็ไม่พึงถูกยกเว้นด้วยคำว่า “ผลจิตที่เกิดต่อจากมรรค” เช่นนี้. แต่โคตรภูและโวทานนั้น แม้จะไม่เคยชินและไม่เคยเป็นไปในนิพพาน ก็เคยชินและเคยเป็นไปในอารมณ์อื่นเท่านั้น. และผลสมาบัติจิตย่อมมีปริกรรมเพื่อประโยชน์นั้นหลังจากมรรควิถี การรับเอาผลสมาบัติจิตเหล่านั้นจึงไม่ได้ทำไว้ และผลสมาบัติจิตที่เกิดหลังจากอนุโลมนั้นเคยชินและเคยเป็นไป ไม่ใช่หลังจากเนวสัญญานาสัญญายตนะ เพราะไม่มีปริกรรมเพื่อประโยชน์นั้นเหมือนผลจิตที่เกิดต่อจากมรรค และคำว่า “สำหรับผู้ที่ออกจากนิโรธ” นั้นก็เป็นตัวอย่าง. ส่วนคำว่า “ย่อมไม่เกิดขึ้นโดยไม่มีอารมณ์” นี้ เพราะไม่มีความเป็นอารมณ์ที่เป็นมหัคคตะของมโนวิญญาณธาตุนี้ จึงกล่าวไว้เพื่อกำหนดอารมณ์ โดยให้ตั้งคำถามขึ้น.

Tatthāti vipākakathāyaṃ. Jaccandhapīṭhasappiupamānidassanaṃ vipākassa nissayena vinā appavattidassanatthaṃ. Visayaggāhoti idaṃ cakkhādīnaṃ savisayaggahaṇena cakkhuviññāṇādivipākassa dassanatthaṃ vuttaṃ. Upanissayato cakkhādīnaṃ dassanādiatthato ca tasseva vipākassa dassanatthaṃ ‘‘upanissayamatthaso’’ti vuttaṃ. Hadayavatthumevāti yathā purimacittāni hadayavatthunissitāni ca pasādavatthuanugatāni ca aññārammaṇāni honti, na evaṃ bhavaṅgaṃ, taṃ panetaṃ vatthārammaṇantararahitaṃ kevalaṃ hadayavatthumeva nissāya pavattatīti vuttaṃ hoti. Hadayarūpavatthukanti idhāpi aññavatthānugatanti adhippāyo veditabbo. Makkaṭakassa hi suttārohaṇaṃ viya pasādavatthukaṃ cittaṃ, suttena gamanādīni viya tadanugatāni sesacittānīti. Suttaghaṭṭanamakkaṭakacalanāni viya pasādaghaṭṭanabhavaṅgacalanāni saha hontīti dīpanato ‘‘ekekaṃ…pe… āgacchatī’’tipi dīpeti.

ในวิปากกถานั้น การแสดงอุปมาเรื่องคนตาบอดแต่กำเนิดและคนง่อย มีประโยชน์เพื่อแสดงว่าวิบากนั้นไม่อาจเกิดขึ้นได้หากปราศจากวัตถุรูปที่เป็นที่อาศัย คำว่า "วิสยัคคาหะ" นี้กล่าวไว้เพื่อแสดงถึงวิบากมีจักขุวิญญาณเป็นต้น ด้วยการรับอารมณ์ของตนของวัตถุรูปมีจักขุเป็นต้น และกล่าวว่า "อุปนิสสยมัตตโส" เพื่อแสดงถึงวิบากนั้นเท่านั้น ด้วยอุปนิสสยปัจจัย และด้วยประโยชน์คือการเห็นเป็นต้นของจักขุเป็นต้น คำว่า "หทยวัตถุเท่านั้น" หมายความว่า เหมือนอย่างที่จิตก่อนๆ มีอาวัชชนะเป็นต้น อาศัยหทยวัตถุและเป็นไปตามวัตถุอันเป็นที่อาศัยคือปสาทะ มีอารมณ์อื่น แต่ภวังค์ไม่เป็นเช่นนั้น ภวังค์นั้นปราศจากวัตถุและอารมณ์อื่น อาศัยหทยวัตถุเท่านั้นจึงเกิดขึ้น ในบทนี้ว่า "หทยรูปวัตถุกัง" พึงทราบว่ามีความหมายว่า "เป็นไปตามวัตถุอื่น (คือปสาทวัตถุ)" เหมือนอย่างที่แมงมุมไต่ขึ้นใย จิตที่มีปสาทวัตถุเป็นที่อาศัย (คือปัญจวิญญาณ) และเหมือนอย่างการไปเป็นต้นด้วยใย จิตที่เหลือก็เป็นไปตามปสาทวัตถุนั้น เพราะการแสดงว่า การกระทบใยและการเคลื่อนไหวของแมงมุม กับการกระทบปสาทะและการเคลื่อนไหวของภวังค์ ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกัน จึงแสดงว่า "แต่ละอย่าง...เป็นต้น...ย่อมมา"

Bhavaṅgassa āvaṭṭitakāloti idaṃ dovārikasadisānaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ pādaparimajjakasadisassa āvajjanassa saññādānasadiso anantarapaccayabhāvo eva bhavaṅgāvaṭṭananti katvā vuttaṃ. Vipākamanodhātuādīnaṃ adisvāva sampaṭicchanādikaraṇaṃ gāḷhaggahaṇamattaputhulacaturassabhāvavijānanamattakahāpaṇabhāvavijānanamattakammopanayanamattasāmaññavasena vuttaṃ, na gāḷhaggāhakādīnaṃ kahāpaṇadassanassa abhāvo taṃsamānabhāvo ca sampaṭicchanādīnaṃ adhippetoti veditabbo.

คำว่า "กาลที่ภวังค์หมุนไป" นี้กล่าวไว้โดยถือเอาความว่า การเป็นอนันตรปัจจัยที่เหมือนการให้สัญญาณเท่านั้น คือการหมุนภวังค์ แก่จักขุวิญญาณเป็นต้นที่เหมือนนายประตู และแก่อาวัชชนะที่เหมือนผู้บีบนวดเท้า การกระทำซึ่งการรับเป็นต้นของวิบากมโนธาตุเป็นต้น โดยไม่เห็นอารมณ์นั้น กล่าวไว้โดยความเหมือนกับการรู้สภาพสี่เหลี่ยมกว้างขวางเพียงเล็กน้อยของเด็กคนหนึ่ง, การรู้สภาพเหรียญกษาปณ์เพียงเล็กน้อยของเด็กคนหนึ่ง, และการนำไปใช้ในการค้าขายของมารดาเพียงเล็กน้อย ไม่ได้กล่าวเพราะการไม่เห็นเหรียญกษาปณ์ของเด็กที่จับแน่นเป็นต้น และพึงทราบว่าความเหมือนกับการจับแน่นเป็นต้นนั้น เป็นความหมายของสัมปฏิจฉนะเป็นต้น

Paṇḍaraṃ [Pg.134] etanti paṇḍararūpadassanasāmaññato cakkhuviññāṇameva dassanakiccaṃ sādhetīti dīpanaṃ veditabbaṃ. Evaṃ sotadvārādīsupi yojetabbaṃ savanādivasena. Santāpanavasena guḷasīlo guḷappayojano vā goḷiyako. Upanissayatoti na upanissayapaccayaṃ sandhāya vuttaṃ. Yasmiṃ pana asati yo na hoti, so idha ‘‘upanissayo’’ti adhippeto. Ālokasannissitanti idampi āloke sati sabbhāvaṃ sandhāya vuttaṃ, na upanissayapaccayataṃ. Mandathāmagataṃ nāma kiriyacittassa paccayabhāvaṃ anupagantvā sayameva pavattamānaṃ.

ด้วยบทว่า "ปัณฑรัง เอตัง" พึงทราบการแสดงว่า จักขุวิญญาณเท่านั้นย่อมสำเร็จกิจคือการเห็น เพราะความเหมือนกันในการเห็นรูปารมณ์สีขาว พึงประกอบในโสตทวารเป็นต้นด้วยอำนาจการได้ยินเป็นต้นเช่นกัน ผู้มีปกติทำน้ำอ้อย หรือผู้มีประโยชน์คือน้ำอ้อย ชื่อว่า โคฬิยกะ ด้วยอำนาจการทำให้ร้อนดี คำว่า "อุปนิสสยโต" ไม่ได้กล่าวโดยอ้างถึงอุปนิสสยปัจจัย แต่สิ่งใดเมื่อไม่มีแล้ว สิ่งใดก็ไม่เกิดขึ้น สิ่งนั้นในบทนี้พึงประสงค์ว่าเป็น "อุปนิสสยะ" คำว่า "อาโลกสันนิสสิตัง" นี้ก็กล่าวโดยอ้างถึงการมีอยู่จริงเมื่อมีแสงสว่าง ไม่ใช่อ้างถึงความเป็นอุปนิสสยปัจจัย ภวังค์ที่เกิดขึ้นเองโดยไม่เข้าถึงความเป็นปัจจัยของกิริยาจิต (อาวัชชนะ) ชื่อว่า "มันทถามาคตะ"

Asaṅkhārikasasaṅkhārikesu dosaṃ disvāti na kammassa viruddhasabhāvena vipākena bhavitabbanti asaṅkhārikakammassa sasaṅkhārikavipākesu, sasaṅkhārikakammassa ca asaṅkhārikavipākesu dosaṃ disvā. Ahetukānaṃ pana rūpādīsu abhinipātamattādikiccānaṃ na sasaṅkhārikaviruddho sabhāvoti asaṅkhārikatā natthi, asaṅkhārikaviruddhasabhāvābhāvā nāpi sasaṅkhārikatāti ubhayāvirodhā ubhayenapi tesaṃ nibbattiṃ anujānāti. Cittaniyāmanti tadārammaṇaniyāmaṃ. Kiriyato pañcāti imesaṃ…pe… patiṭṭhātīti kiriyajavanānantarañca tadārammaṇaṃ vuttaṃ. Paṭṭhāne (paṭṭhā. 1.3.94) pana ‘‘kusalākusale niruddhe vipāko tadārammaṇatā uppajjatī’’ti vipākadhammadhammānameva anantarā tadārammaṇaṃ vuttaṃ. Kusalattike ca ‘‘sekkhā vā puthujjanā vā kusalaṃ aniccato’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.406) kusalākusalajavanameva vatvā tadanantaraṃ tadārammaṇaṃ vuttaṃ, na abyākatānantaraṃ, na ca katthaci kiriyānantaraṃ tadārammaṇassa vuttaṭṭhānaṃ dissati. Vijjamāne ca tasmiṃ avacane kāraṇaṃ natthi, tasmā upaparikkhitabbo eso theravādo. Vipphārikañhi javanaṃ nāvaṃ viya nadīsoto bhavaṅgaṃ anubandhatīti yuttaṃ, na pana chaḷaṅgupekkhavato santavuttiṃ kiriyajavanaṃ paṇṇapuṭaṃ viya nadīsototi.

คำว่า "เห็นโทษในอสังขาริกะและสสังขาริกะ" นี้หมายถึง การเห็นโทษในวิบากที่เป็นสสังขาริกะของกรรมที่เป็นอสังขาริกะ และในวิบากที่เป็นอสังขาริกะของกรรมที่เป็นสสังขาริกะ เพราะไม่ควรที่วิบากจะมีสภาพตรงกันข้ามกับกรรม แต่สำหรับอเหตุกวิบากที่มีกิจเพียงการเข้าถึงรูปารมณ์เป็นต้น ไม่มีสภาพที่ตรงกันข้ามกับสสังขาริกกรรม ดังนั้นจึงไม่มีความเป็นอสังขาริกะ และเพราะไม่มีสภาพที่ตรงกันข้ามกับอสังขาริกกรรม จึงไม่มีความเป็นสสังขาริกะ ด้วยเหตุที่ไม่มีความขัดแย้งกันทั้งสองอย่าง จึงอนุญาตให้การเกิดขึ้นของอเหตุกวิบากเหล่านั้นเป็นไปได้ด้วยกรรมทั้งสองอย่าง คำว่า "จิตตนิยาม" หมายถึง "ตทาลัมพณนิยาม" คำว่า "กิริยาโต ปัญจะ...ย่อมตั้งอยู่" นี้กล่าวว่าตทาลัมพณะเกิดขึ้นหลังกิริยาชวนะ แต่ในปัฏฐาน กล่าวว่า "เมื่อกุศลและอกุศลดับไป วิบากย่อมเกิดขึ้นเป็นตทาลัมพณะ" ซึ่งหมายถึงตทาลัมพณะเกิดขึ้นหลังธรรมที่มีสภาวะให้ผลเป็นวิบาก (คือหลังกุศลและอกุศล) เท่านั้น และในกุสลัตติกะ ก็กล่าวถึงกุศลและอกุศลชวนะเท่านั้น โดยกล่าวว่า "พระเสกขะหรือปุถุชน ย่อมเห็นกุศลโดยความเป็นอนิจจะ" เป็นต้น แล้วจึงกล่าวถึงตทาลัมพณะหลังจากนั้น ไม่ได้กล่าวถึงหลังจากอัพยากตธรรม และไม่ปรากฏสถานที่ใดในพระบาลีที่กล่าวถึงตทาลัมพณะหลังจากกิริยาชวนะ และเมื่อมีอยู่แต่ไม่กล่าวถึง ก็ไม่มีเหตุผล ดังนั้นวาทะของพระเถระนี้จึงควรพิจารณา เพราะชวนะที่กระสับกระส่าย ภวังค์ย่อมติดตามไปเหมือนกระแสน้ำในแม่น้ำติดตามเรือ ย่อมสมควร แต่ภวังค์ไม่ติดตามกิริยาชวนะที่สงบระงับของพระอรหันต์ผู้มีอุเบกขา ๖ องค์ เหมือนกระแสน้ำในแม่น้ำไม่ติดตามกระทงใบไม้

Piṇḍajavanaṃ javatīti kusalākusalakiriyajavanāni piṇḍetvā kathitānīti tathā kathitāni javanāni piṇḍitāni viya vuttāni, ekasmiṃ vā tadārammaṇe piṇḍetvā dassitāni hutvā javitāneva vuttāni. Imañca pana piṇḍajavanaṃ vadantena akusalato cattāriyeva upekkhāsahagatāni gahetvā dvādasupekkhāsahagatajavanāni piṇḍitāni viya vuttāni. Paṭṭhāne pana ‘‘kusalaṃ assādeti abhinandati, taṃ ārabbha rāgo uppajjati. Diṭṭhi, vicikicchā[Pg.135], uddhaccaṃ, domanassaṃ uppajjati. Akusale niruddhe vipāko tadārammaṇatā uppajjatī’’ti vuttattā itarāni dve iṭṭhārammaṇe pavattavicikicchuddhaccasahagatānipi kusalavipāke tadārammaṇe piṇḍetabbāni siyuṃ. Tesaṃ pana anantaraṃ ahetukavipākeneva tadārammaṇena bhavitabbaṃ, so ca santīraṇabhāveneva gahitoti apubbaṃ gahetabbaṃ natthi. Ahetuke ca piṇḍetabbaṃ nārahantīti adhippāyena na piṇḍetīti.

คำว่า "ปิณฑชวนะย่อมแล่นไป" นี้กล่าวถึงกุศล อกุศล และกิริยาชวนะ โดยรวมเข้าด้วยกัน ดังนั้น ชวนะที่กล่าวไว้เช่นนั้นจึงเหมือนถูกรวมเข้าด้วยกัน หรือกล่าวถึงชวนะที่ถูกรวมเข้าด้วยกันและแสดงไว้ในตทาลัมพณะนั้น แต่พระมหาทัตตเถระผู้กล่าวปิณฑชวนะนี้ ได้นำเอาอุเบกขาสหคตจิต ๔ ดวงจากอกุศลมากล่าวเหมือนรวมอุเบกขาสหคตชวนะ ๑๒ ดวงเข้าด้วยกัน แต่ในปัฏฐาน เพราะกล่าวว่า "ย่อมลิ้มรส ย่อมเพลิดเพลินกุศล ราคะย่อมเกิดขึ้นปรารภกุศลนั้น ทิฏฐิ วิจิกิจฉา อุทธัจจะ โทมนัสย่อมเกิดขึ้น เมื่ออกุศลดับไป วิบากย่อมเกิดขึ้นเป็นตทาลัมพณะ" ชวนะที่ประกอบด้วยวิจิกิจฉาและอุทธัจจะอีกสองดวงที่เกิดขึ้นในอารมณ์ที่น่าปรารถนา ก็ควรถูกรวมเข้าในตทาลัมพณะที่เป็นกุศลวิบาก แต่หลังจากชวนะเหล่านั้น ควรเป็นตทาลัมพณะที่เป็นอเหตุกวิบากเท่านั้น และอเหตุกวิบากนั้นก็ถูกรวมไว้ในฐานะสันตีรณะแล้ว จึงไม่มีสิ่งใหม่ที่จะต้องนำมาเพิ่ม และด้วยความหมายว่าไม่ควรถูกรวมเข้าในอเหตุกตทาลัมพณะ จึงไม่รวมเข้าด้วยกัน

Tihetukajavanāvasāne panetthāti etasmiṃ dutiyavāde tihetukajavanāvasāne tihetukatadārammaṇaṃ yuttanti dassetuṃ yuttaṃ vadati javanasamānattā, nālabbhamānattā aññassa. Paṭhamattherena akusalānantaraṃ vuttassa ahetukatadārammaṇassa, kusalānantaraṃ vuttassa ca sahetukatadārammaṇassa akusalānantaraṃ uppattiṃ vadantassa hi paṭisandhijanakaṃ tihetukakammaṃ duhetukāhetukaṃ vipākaṃ janayantampi tihetukajavanānantaraṃ na janetīti na ettha kāraṇaṃ dissatīti evaṃ yuttaṃ gahetabbaṃ avuttampīti adhippāyo. Atha vā tasmiṃ tasmiṃ theravāde yena adhippāyena sasaṅkhārāsaṅkhāravidhānādi vuttaṃ, taṃ teneva adhippāyena yuttaṃ gahetabbaṃ, na adhippāyantaraṃ adhippāyantarena āloḷetabbanti attho. Hetusadisamevāti janakakammahetusadisameva. Mahāpakaraṇe āvi bhavissatīti mahāpakaraṇe āgatapāḷiyā pākaṭaṃ uppattividhānaṃ āvi bhavissatīti adhippāyena vadati.

ในวาทะที่สองนี้ เพื่อแสดงว่าตทารัมมณะที่มีเหตุ ๓ ย่อมสมควรในที่สุดแห่งชวนะที่มีเหตุ ๓ จึงกล่าวว่าตทารัมมณะที่สมควรนั้นย่อมเหมือนกับชวนะ เพราะไม่ควรได้ตทารัมมณะอื่น. อนึ่ง ในวาทะนี้ไม่ปรากฏเหตุที่สมควรว่า กรรมที่มีเหตุ ๓ ที่ยังปฏิสนธิให้เกิด แม้ยังวิบากที่เป็นทวิเหตุและอเหตุให้เกิดได้ แต่ไม่สามารถเกิดในลำดับแห่งชวนะที่มีเหตุ ๓ ได้ ดังที่พระเถระองค์แรกกล่าวถึงอเหตุกตทารัมมณะที่เกิดในลำดับแห่งอกุศลชวนะ และสเหตุกตทารัมมณะที่เกิดในลำดับแห่งกุศลชวนะ และพระมหาทัตตเถระกล่าวถึงการเกิดขึ้นในลำดับแห่งอกุศลชวนะ. ดังนั้น แม้ไม่ได้กล่าวไว้ ก็พึงถือเอาตทารัมมณะที่สมควรด้วยวิธีนี้ นี้คือความประสงค์. อีกอย่างหนึ่ง ในวาทะของพระเถระแต่ละองค์นั้น การจัดแจงสังขารและอสังขารเป็นต้นที่กล่าวไว้ด้วยความประสงค์อย่างใด ก็พึงถือเอาตทารัมมณะที่สมควรด้วยความประสงค์นั้นเท่านั้น ไม่พึงปะปนความประสงค์หนึ่งกับความประสงค์อื่น นี้คืออรรถ. คำว่า "เหมือนกับเหตุ" หมายถึง เหมือนกับเหตุของกรรมที่เป็นชนกเท่านั้น. คำว่า "จักปรากฏในคัมภีร์ปัฏฐาน" หมายถึง การจัดแจงการเกิดขึ้นที่ปรากฏชัดด้วยบาลีที่มาในคัมภีร์ปัฏฐาน จักปรากฏอย่างชัดเจน ด้วยความประสงค์ดังนี้ (พระสังคหกาจารย์) กล่าว.

Kāmāvacarakusalavipākakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยกามวจรกุศลวิบาก จบแล้ว.

Rūpāvacarārūpāvacaravipākakathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยรูปาวจรอรูปาวจรวิบาก.

499. Anantarāyenāti parihānipaccayavirahena. Paṭipadādibhedoti paṭipadārammaṇabhedo. Tathā hi dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ jhānaṃ uppādetvā punappunaṃ samāpajjantassa taṃ jhānaṃ taṃpaṭipadameva hoti. Etasmiṃ aparihīne tassa vipāko nibbattamāno tappaṭipadova bhavituṃ arahatīti. Chandādhipateyyādibhāvo pana tasmiṃ khaṇe vijjamānānaṃ chandādīnaṃ adhipatipaccayabhāvena hoti, na āgamanavasena. Tathā hi ekameva [Pg.136] jhānaṃ nānākkhaṇesu nānādhipateyyaṃ hoti. Catutthajjhānasseva hi caturiddhipādabhāvena bhāvanā hoti, tasmā vipākassa āgamanavasena chandādhipateyyāditā na vuttā.

๔๙๙. คำว่า "โดยไม่มีอันตราย" หมายถึง เพราะปราศจากเหตุแห่งความเสื่อม (ของฌาน). คำว่า "ความต่างแห่งปฏิปทาเป็นต้น" หมายถึง ความต่างแห่งปฏิปทาและความต่างแห่งอารมณ์. อธิบายว่า เมื่อบุคคลยังฌานที่มีการปฏิบัติยากและมีปัญญาช้าให้เกิดขึ้นแล้วเข้าซ้ำๆ ฌานนั้นย่อมมีปฏิปทานั้นเอง. เมื่อฌานนี้ไม่เสื่อม วิบากของฌานนั้นเมื่อเกิดขึ้น ก็พึงเป็นวิบากที่มีปฏิปทานั้นเอง. อนึ่ง ความเป็นฉันทาธิปไตยเป็นต้น ย่อมมีเพราะความเป็นอธิปติปัจจัยของฉันทะเป็นต้นที่มีอยู่ในขณะนั้น ไม่ใช่โดยอำนาจแห่งการปฏิบัติที่เป็นเหตุให้ฌานเกิดขึ้น. อธิบายว่า ฌานเดียวเท่านั้นย่อมมีอธิปไตยต่างๆ กันในขณะต่างๆ. การเจริญฌานที่สี่เท่านั้นย่อมมีด้วยความเป็นอิทธิบาท ๔ (เช่น ฉันทิทธิบาท). เพราะเหตุนั้น ความเป็นฉันทาธิปไตยเป็นต้นของวิบากจึงไม่ได้กล่าวไว้โดยอำนาจแห่งฌานที่เป็นเหตุให้เกิดขึ้น.

Rūpāvacarārūpāvacaravipākakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยรูปาวจรอรูปาวจรวิบาก จบแล้ว.

Lokuttaravipākakathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยโลกุตตรวิบาก.

505. Yathā vaṭṭaṃ ācinati, tathā taṇhādīhi abhisaṅkhataṃ lokiyakammaṃ upacitanti vuccati. Lokuttaraṃ pana evaṃ na hotīti tathā na vuttaṃ. Suddhāgamanavasenāti animittāppaṇihitanāmadāyakehi saguṇārammaṇehi vijjamānehipi phalassa suññatanāmadānadīpane aggahitabhāveneva avomissenāti attho. Āgamanato suññatāppaṇihitanāmavato maggassa āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano phalassa nāmattayadānaṃ yojitaṃ, itarassapi pana tatheva yojetabbaṃ. Nayamattadassanañhetaṃ. Saguṇārammaṇehi pana nāmattayavato aniccānupassanānantarassapi maggassa āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano phalassa nāmattayadānaṃ na nivāritanti. Vaḷañjanakaphalasamāpattiyā ca vipassanāgamanavasena nāmalābhe maggassa viya animittanāmalābho na siyā. Yathā pana maggānantarassa viya vaḷañjanakaphalasamāpattiyāpi jhānapaṭipadābhedo hoti, evaṃ suññatādināmalābhe sati animittanāmañca labhatīti. Avūpasantāyāti idaṃ kenaci aññena anantaritattā tādisāya eva saddhāya…pe… paññāya ca anantarapaccayabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Tena chandādayopi attano anantarasadisānaṃ chandādīnaṃ uppādakā adhipatibhūtā adhipatibhūte eva uppādentīti imamatthaṃ dīpeti.

๕๐๕. กรรมที่เป็นโลกีย์ที่ตัณหาเป็นต้น (พึงถือเอาอวิชชาด้วยคำว่า "เป็นต้น") ปรุงแต่งไว้ ย่อมถูกเรียกว่า "สั่งสม" เหมือนการสั่งสมวัฏฏะ ฉันใด. ส่วนโลกุตตรวิบากนั้นไม่ได้เป็นเช่นนั้น เพราะเหตุนั้นจึงไม่ได้กล่าวไว้ด้วยอาการนั้น. คำว่า "โดยอำนาจแห่งการมาโดยบริสุทธิ์" หมายถึง เพราะความเป็นของไม่ถูกถือเอาในที่แสดงการตั้งชื่อว่า "สุญญตา" แก่ผล ด้วยอารมณ์ที่มีคุณ (สคุณารัมมณ์) ที่มีอยู่ แม้เป็นอารมณ์ที่ให้ชื่อว่า "อนิมิตตะ" และ "อัปปณิหิตะ" จึงเป็นของไม่ปะปนกัน นี้คืออรรถ. การตั้งชื่อ ๓ อย่างแก่ผลของตน โดยตั้งอยู่ในฐานะที่เป็นเหตุให้ผลเกิดขึ้น ของมรรคที่มีชื่อว่า "สุญญตา" และ "อัปปณิหิตะ" โดยอำนาจแห่งวิปัสสนาที่เป็นเหตุให้มรรคเกิดขึ้น ได้ถูกประกอบไว้ในอรรถกถาแล้ว. แต่แม้ของมรรคอื่นที่มีชื่อว่า "อนิมิตตะ" ซึ่งต่างจากสุญญตาและอัปปณิหิตะ ก็พึงประกอบ (การตั้งชื่อ ๓ อย่าง) เช่นนั้นเหมือนกัน. จริงอยู่ การประกอบด้วยสุญญตาและอัปปณิหิตะนี้ เป็นเพียงการแสดงแนวทางเท่านั้น. แต่แท้จริงแล้ว การตั้งชื่อ ๓ อย่างแก่ผลของตน โดยตั้งอยู่ในฐานะที่เป็นเหตุให้ผลเกิดขึ้น ของมรรคที่มีชื่อ ๓ อย่าง ซึ่งเกิดในลำดับแห่งอนิจจานุปัสสนา ด้วยสคุณารัมมณ์ ก็ไม่ได้ถูกห้ามไว้. พึงจำไว้ดังนี้. และในการเข้าผลสมาบัติที่ใช้สอย เมื่อมีการได้ชื่อโดยอำนาจแห่งวิปัสสนา (วิปัสสนาที่เป็นเหตุให้ผลเกิดขึ้น) การได้ชื่อว่า "อนิมิตตะ" ย่อมไม่พึงมีเหมือนมรรค. แต่เหมือนผลที่เกิดในลำดับแห่งมรรค (และในการเข้าผลสมาบัติ) ความต่างแห่งฌานและความต่างแห่งปฏิปทาย่อมมีฉันใด เมื่อมีการได้ชื่อว่า "สุญญตา" เป็นต้น ก็ย่อมได้ชื่อว่า "อนิมิตตะ" ด้วยฉันนั้น พึงจำไว้ดังนี้. คำว่า "อะวูปะสันตายะ" นี้กล่าวโดยอ้างอิงความสามารถในการเป็นอนันตรปัจจัยของศรัทธาที่พิจารณาเห็นเช่นนั้นเท่านั้น...และของปัญญา เพราะความเป็นของไม่ถูกคั่นด้วยธรรมอื่นใด. ด้วยบทนั้น ย่อมแสดงอรรถนี้ว่า แม้ฉันทะเป็นต้นที่เป็นอธิปติ ย่อมยังฉันทะเป็นต้นที่เหมือนกับอนันตระของตน ซึ่งเป็นอธิปติให้เกิดเฉพาะวิบากที่เป็นอธิปติเท่านั้น.

555. Kilesasamucchedakassa maggassa sammādiṭṭhiādikassa niyyānikasabhāvassa phalenapi paṭippassaddhakilesena niyyānasabhāveneva bhavitabbaṃ, tasmā phalepi ‘‘maggaṅgaṃ maggapariyāpanna’’nti vuttaṃ. Evañca katvā maggavibhaṅge phalesu ca aṭṭhaṅgiko pañcaṅgiko ca maggo uddhaṭo, evaṃ bojjhaṅgāpīti. Maggaṃ upādāyāti maggasadisatāya maggoti imamatthaṃ sandhāyāha.

๕๕๕. ผลของมรรคที่มีสัมมาทิฏฐิเป็นต้น มีสภาพที่นำออกจากวัฏฏทุกข์ ซึ่งตัดกิเลสได้โดยสิ้นเชิง ก็พึงมีสภาพที่นำออกจากวัฏฏทุกข์เท่านั้น เพราะมีกิเลสที่สงบระงับแล้วด้วยปฏิปัสสัทธิปหาน. เพราะเหตุนั้น แม้ในผลจึงตรัสไว้ว่า "เป็นองค์มรรค เป็นส่วนแห่งมรรค". และเมื่อทำดังนี้ ในมรรควิภังค์และในผลทั้งหลาย มรรคที่มีองค์ ๘ และมีองค์ ๕ ก็ได้ทรงยกขึ้นแสดงแล้ว แม้โพชฌงค์ทั้งหลายก็เช่นกัน พึงจำไว้ดังนี้. คำว่า "อาศัยมรรค" กล่าวโดยอ้างอิงอรรถนี้ว่า เพราะความเป็นของเหมือนมรรค จึงชื่อว่ามรรค.

Lokuttaravipākakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยโลกุตตรวิบาก จบแล้ว.

Akusalavipākakathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยอกุศลวิบาก.

556. Iṭṭhaiṭṭhamajjhattesu [Pg.137] viya na aniṭṭhaaniṭṭhamajjhattesu santīraṇaviseso atthi, aniṭṭhārammaṇameva pana adhimattaṃ mandañca evaṃ dvidhā vuttaṃ.

๕๕๖. ในอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาและอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาปานกลาง ไม่มีสันตีรณะพิเศษเหมือนในอารมณ์ที่น่าปรารถนาและอารมณ์ที่น่าปรารถนาปานกลาง. แต่อารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนานั้นเอง ได้ถูกกล่าวไว้เป็นสองอย่างคือ อารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาอย่างยิ่ง และอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาอย่างอ่อน.

Akusalavipākakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยอกุศลวิบาก จบแล้ว.

Kiriyābyākataṃ

กิริยาอัพยากฤต.

Manodhātucittavaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยมโนธาตุจิต.

566. Vātapupphanti moghapupphaṃ. Taṃ acchinnepi rukkhe na phalati, chinnarukkhapupphaṃ pana acchinne phaleyya. Evaṃ acchinnabhavamūlassapi pavattamānaṃ yaṃ na phalati, taṃ vātapupphasadisaṃ. Itarasseva pana pavattamānaṃ chinnarukkhapupphasadisaṃ. Tañhi acchinne bhavamūle phaleyyāti.

๕๖๖. คำว่า "ดอกลม" หมายถึง ดอกไม้ที่ไร้ผล. ดอกไม้นั้นแม้ต้นไม้ไม่ได้ถูกตัด ก็ไม่เกิดผล. ส่วนดอกไม้ของต้นไม้ที่ถูกตัดแล้ว ถ้าต้นไม้ไม่ได้ถูกตัด ก็พึงเกิดผล. ฉันใด อาวัจชนะสองที่เกิดขึ้นในสันดานของปุถุชนและเสกขะผู้มีรากเหง้าแห่งภพยังไม่ถูกตัด (คืออวิชชาและตัณหายังไม่ขาด) ซึ่งไม่เกิดผล ก็เหมือนดอกลม ฉันนั้น. แต่กิริยาชวนะที่เกิดขึ้นเฉพาะในสันดานของพระอรหันต์ผู้มีรากเหง้าแห่งภพที่ถูกตัดแล้ว ซึ่งต่างจากผู้มีรากเหง้าแห่งภพที่ยังไม่ถูกตัด ย่อมเหมือนดอกไม้ของต้นไม้ที่ถูกตัดแล้ว. (เพราะเหตุไร กิริยาชวนะนั้นจึงเหมือนดอกไม้ของต้นไม้ที่ถูกตัดแล้ว เฉพาะในสันดานของพระอรหันต์อื่นเท่านั้น) เพราะเหตุว่า ถ้ากิริยาชวนะนั้นไม่ได้ตัดรากเหง้าแห่งภพ (คืออวิชชาและตัณหา) ก็พึงเกิดผล.

Kiriyamanoviññāṇadhātucittavaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยกิริยามโนวิญญาณธาตุจิต.

568. Loluppataṇhā pahīnāti imassa cittassa paccayabhūtā purimā pavatti dassitā. Idaṃ pana cittaṃ vicāraṇapaññārahitanti kevalaṃ somanassamattaṃ uppādentassa hotīti. Evaṃ cetiyapūjādīsupi daṭṭhabbaṃ. Vattaṃ karontoti idaṃ vattaṃ karontassa phoṭṭhabbārammaṇe kāyadvāracittappavattiṃ sandhāya vuttaṃ. Pañcadvārānugataṃ hutvā labbhamānaṃ sandhāya pañcadvāre eva vā loluppataṇhāpahānādipaccavekkhaṇahetubhūtaṃ idameva pavattiṃ sandhāya tattha tattha ‘‘iminā cittena somanassito hotī’’ti vuttanti ‘‘evaṃ tāva pañcadvāre labbhatī’’ti āha. Atītaṃsādīsu appaṭihataṃ ñāṇaṃ vatvā ‘‘imehi tīhi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato sabbaṃ kāyakammaṃ ñāṇānuparivattī’’tiādivacanato (mahāni. 156 atthato samānaṃ) ‘‘bhagavato idaṃ uppajjatī’’ti vuttavacanaṃ vicāretabbaṃ. Ahetukassa mūlābhāvena suppatiṭṭhitatā natthīti balabhāvo aparipuṇṇo, tasmā uddesavāre ‘‘samādhibalaṃ hoti, vīriyabalaṃ hotī’’ti na vuttaṃ. Tato eva hi ahetukānaṃ saṅgahavāre jhānaṅgāni ca na uddhaṭāni. Teneva imasmimpi ahetukadvaye balāni anuddesāsaṅgahitāni. Yasmā pana vīriyassa vijjamānattā sesāhetukehi [Pg.138] balavaṃ, yasmā ca ettha vitakkādīnaṃ jhānapaccayamattatā viya samādhivīriyānaṃ balamattatā atthi, tasmā niddesavāre ‘‘samādhibalaṃ vīriyabala’’nti vatvā ṭhapitaṃ. Yasmā pana neva kusalaṃ nākusalaṃ, tasmā sammāsamādhi micchāsamādhīti, sammāvāyāmo micchāvāyāmoti ca na vuttanti adhippāyo. Evaṃ sati mahākiriyacittesu ca etaṃ na vattabbaṃ siyā, vuttañca, tasmā sammā, micchā vā niyyānikasabhāvābhāvato maggapaccayabhāvaṃ appattā samādhivāyāmā idha tathā na vuttāti daṭṭhabbā.

๕๖๘. ด้วยบทว่า “โลลุปปตัณหาอันบุคคลละได้แล้ว” นั้น ได้แสดงถึงความเป็นไปของกิริยาชวนจิตดวงก่อน ซึ่งเป็นปัจจัยแห่งหสิตุปปาทจิตดวงนี้แล้ว. แต่จิตดวงนี้ปราศจากปัญญาเครื่องพิจารณา (เพราะหสิตุปปาทจิตไม่ประกอบด้วยปัญญาเจตสิก) จึงเป็นเพียงโสมนัสที่เกิดขึ้นแก่พระอรหันต์ผู้ยังโสมนัสให้เกิดขึ้นเท่านั้น พึงทราบดังนี้. แม้ในเจดีย์บูชาเป็นต้น ก็พึงทราบอย่างนี้ (คือหลังจากมหากิริยาชวนวิถีที่อารมณ์เจดีย์บูชาเป็นต้นเกิดขึ้นก่อนแล้ว หสิตุปปาทชวนวิถีนี้จึงเกิดขึ้น). คำว่า “เมื่อกระทำวัตร” นี้ กล่าวโดยอ้างถึงความเป็นไปของจิตทางกายทวารในอารมณ์ผัสสะของบุคคลผู้กระทำวัตร. หรือกล่าวโดยอ้างถึงหสิตุปปาทจิตที่ได้มาโดยเป็นไปตามปัญจทวาร หรือกล่าวโดยอ้างถึงความเป็นไปของหสิตุปปาทจิตนี้เอง ซึ่งเป็นเหตุแห่งการพิจารณาการละโลลุปปตัณหาเป็นต้นในปัญจทวารนั้นๆ ว่า “บุคคลย่อมมีโสมนัสด้วยจิตนี้” ดังนี้ สังคหกาจารย์จึงกล่าวว่า “พึงได้ในปัญจทวารดังนี้”. คำที่กล่าวว่า “หสิตุปปาทจิตนี้ย่อมเกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาคเจ้า” พึงพิจารณาโดยอ้างถึงพระดำรัสเบื้องต้นว่า “พระญาณอันไม่ถูกขัดขวางในอารมณ์อันเป็นอดีตเป็นต้น” และ “กายกรรมทั้งปวงของพระพุทธเจ้าผู้ประกอบด้วยธรรม ๓ ประการเหล่านี้ ย่อมเป็นไปตามพระญาณ” เป็นต้น (มหา. ๑๕๖ มีความหมายเท่ากัน). เพราะอเหตุกจิตไม่มีมูลราก จึงไม่มีความตั้งมั่นดี ความเป็นกำลังจึงไม่บริบูรณ์. เพราะฉะนั้น ในอุเทศวาระจึงไม่กล่าวว่า “สมาธิพละย่อมมี, วิริยพละย่อมมี”. เพราะเหตุที่ไม่มีความตั้งมั่นดีนั้นเอง ในสังคหวาระจึงไม่ยกฌานังคะทั้งหลายขึ้นแสดงสำหรับอเหตุกจิตทั้งหลาย. และเพราะเหตุที่ไม่มีความตั้งมั่นดีนั้นเอง ในอเหตุกจิต ๒ ดวงนี้ ก็ไม่แสดงพละทั้งหลายไว้ในอุเทศวาระและไม่สงเคราะห์ไว้ในสังคหวาระ. แต่เพราะวิริยะมีอยู่ จึงมีกำลังยิ่งกว่าอเหตุกจิตที่เหลือ (จากหสิตุปปาทจิต). และเพราะในหสิตุปปาทจิตนี้ มีความเป็นเพียงปัจจัยแห่งฌานของวิตกเป็นต้น เหมือนมีความเป็นเพียงกำลังของสมาธิและวิริยะ. เพราะฉะนั้น ในนิเทศวาระจึงกล่าวและตั้งไว้ว่า “สมาธิพละ วิริยพละ”. แต่เพราะไม่เป็นทั้งกุศลและอกุศล เพราะฉะนั้น จึงไม่กล่าวว่า “สัมมาสมาธิ มิจฉาสมาธิ” และ “สัมมาวายามะ มิจฉาวายามะ” ดังนี้ เป็นความประสงค์ของอาจารย์อรรถกถา. ถ้าเป็นเช่นนั้น คำนี้ก็ไม่ควรกล่าวในมหากิริยาจิตทั้งหลาย แต่ก็กล่าวไว้แล้ว (ในพระบาลีปัจจุบันนี้ เพราะมีการย่อไว้ จึงจะอธิบายว่า สิ่งที่กล่าวในกุศลจิต พึงทราบว่ากล่าวในกิริยาจิตด้วย โดยคำว่า “กุสลนิเทศ วุตตนเยเนว เวทิตัพพา”). เพราะฉะนั้น สมาธิและวายามะทั้งหลาย ที่ไม่ถึงความเป็นปัจจัยแห่งมรรค เพราะไม่มีสภาพเป็นเครื่องนำออกไป ไม่ว่าจะเป็นสัมมาหรือมิจฉา จึงไม่กล่าวไว้ในหสิตุปปาทจิตนี้อย่างนั้น พึงทราบดังนี้.

574. Indriyaparopariyattaāsayānusayasabbaññutānāvaraṇañāṇāni imassānantaraṃ uppajjamānāni yamakapāṭihāriyamahākaruṇāsamāpattiñāṇāni ca imassa anantaraṃ uppannaparikammānantarāni iminā āvajjitārammaṇeyeva pavattantīti āha ‘‘cha…pe… gaṇhantī’’ti. Mahāvisayattā mahāgajo viya mahantanti mahāgajaṃ.

๕๗๔. พระญาณทั้งหลายคือ อินทริยปโรปริยัตตญาณ อาสยานุสยญาณ สัพพัญญุตญาณ อนาวรณญาณ ที่เกิดขึ้นในลำดับแห่งมโนทวาราวัชชนจิตนี้ และยมกปาฏิหาริยญาณ มหากรุณาสมาปัตติญาณ ที่เกิดขึ้นในลำดับแห่งปริกรรมที่เกิดขึ้นในลำดับแห่งมโนทวาราวัชชนจิตนี้ ย่อมเป็นไปในอารมณ์ที่อาวัชชนจิตนี้พิจารณาแล้วเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ย่อมยึดถือ...หก” เป็นต้น. เพราะมีอารมณ์กว้างขวาง จึงยิ่งใหญ่ดุจช้างสาร ฉะนั้นจึงชื่อว่า “มหาคชะ”.

Rūpāvacarārūpāvacarakiriyacittavaṇṇanā

พรรณนาถึงรูปาวจรกิริยาจิตและอรูปาวจรกิริยาจิต

577. Idāni yāni kiriyāni jātāni, tāni veditabbānīti evaṃ yojanā kātabbā. Attabhāvoti pañcakkhandhā vuccanti.

๕๗๗. บัดนี้ กิริยาจิตทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้วเหล่านั้น พึงทราบดังนี้ พึงประกอบความอย่างนี้. คำว่า “อัตตภาวะ” หมายถึงขันธ์ ๕.

Cittuppādakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.

พรรณนาจิตตุปปาทกัณฑ์จบแล้ว.

2. Rūpakaṇḍaṃ

๒. รูปกัณฑ์

Uddesavaṇṇanā

พรรณนาอุเทศ

Idāni [Pg.139] rūpamabyākataṃ bhājetabbaṃ, tañca kenaci samayavavatthānaṃ katvā na sakkā bhājetuṃ. Na hi rūpassa cittuppādena samayavavatthānaṃ sakkā kātuṃ acittasamuṭṭhānasabbhāvato, cittasamuṭṭhānassa ca anekacittasamuṭṭhānatāya rūpasamuṭṭhāpakacittānañca kesañci katthaci asamuṭṭhāpanatāya vavatthānābhāvato, viññattidvayavajjitassa rūpassa acittasahabhubhāvato ca, na ca rūpānaṃ upasampajja viharaṇena samayavavatthānaṃ yujjati mahaggatappamāṇānaṃ jhānānaṃ viya rūpānaṃ upasampajja vihātabbatābhāvā, upādārūpehi ca na yujjati tesaṃ sahajātādipaccayabhāvena appavattanato, nāpi mahābhūtehi yujjati kesañci mahābhūtānaṃ kehici upādārūpehi vinā pavattito asamānakālānañca sabbhāvato. Na hi ‘‘yasmiṃ samaye pathavīdhātu uppannā hoti, tasmiṃ samaye cakkhāyatanaṃ hotī’’ti sakkā vattuṃ sotādinissayabhūtāya pathaviyā cittādisamuṭṭhānāya ca saha cakkhāyatanassa abhāvā. Evaṃ sotāyatanādīsupi yojetabbaṃ.

บัดนี้ รูปอัพยากฤตพึงจำแนก. และรูปอัพยากฤตนั้น ไม่สามารถจำแนกได้ด้วยการกำหนดเวลาด้วยธรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง. เพราะการกำหนดเวลาของรูปด้วยการเกิดขึ้นของจิตนั้นไม่สามารถทำได้ เพราะมีรูปที่ไม่ได้เกิดจากจิต (คือรูปที่เกิดจากอุตุ อาหาร กรรม) ปรากฏอยู่ และเพราะรูปที่เกิดจากจิตนั้นเกิดจากจิตหลายดวง และเพราะจิตบางดวงที่ยังรูปให้เกิดขึ้นไม่สามารถยังรูปให้เกิดขึ้นได้ในภพภูมิและขณะบางอย่าง จึงไม่มีการกำหนดเวลา. และเพราะรูปที่เว้นวิญญัติ ๒ อย่าง ไม่ได้เป็นสภาวะที่เกิดพร้อมกับจิต. และการกำหนดเวลาของรูปด้วยการเข้าถึงอยู่ไม่สมควร เพราะรูปไม่มีสภาพที่พึงเข้าถึงอยู่ได้เหมือนฌานที่เป็นมหัคคตะและอัปปมาณะ. และไม่สมควรด้วยอุปาทารูป เพราะอุปาทารูปเหล่านั้นไม่เป็นไปโดยความเป็นปัจจัยแบบสหชาตะเป็นต้น. และไม่สมควรด้วยมหาภูตรูป เพราะมหาภูตรูปบางอย่างเป็นไปโดยปราศจากอุปาทารูปบางอย่าง และเพราะมีรูปที่มีกาลไม่เสมอกันปรากฏอยู่. ไม่สามารถกล่าวได้ว่า “ในสมัยใด ปฐวีธาตุเกิดขึ้น ในสมัยนั้น จักขายตนะย่อมมี” เพราะจักขายตนะไม่มีพร้อมกับปฐวีธาตุที่เป็นที่อาศัยของโสตายตนะเป็นต้น และที่เกิดจากจิตเป็นต้น (ด้วยคำว่า “เป็นต้น” พึงถือเอาอุตุ อาหาร สมุฏฐาน). พึงประกอบความในโสตายตนะเป็นต้นก็อย่างเดียวกัน.

Mahābhūtehi asamānakālāni viññattiupacayādīnipi tasmiṃ samaye hontīti na sakkā vattunti. Ekasmiñca kāle anekāni kalāpasahassāni uppajjanti pavattanti ca, na arūpadhammānaṃ viya rūpānaṃ kalāpadvayasahābhāvo atthi. Ekasmiñca kalāpe vattamāne eva aññassa nirodho, aññassa cuppatti hotīti sabbathā rūpābyākataṃ samayavavatthānaṃ katvā na sakkā vibhajituṃ. Ekakādīhi pana nayehi na hetuādinā sabhāvena vibhajituṃ sakkāti tathā vibhajanatthaṃ cittuppādakaṇḍe tāva avibhattaṃ abyākataṃ atthīti dassetuṃ samayavavatthānena vinā abyākatassa sabhāvatoyeva niddese ekadesaṃ niddisitvā nigamanakaraṇassa anupapattito ca vibhattañca avibhattañca sabbaṃ saṅgaṇhanto āha ‘‘katame dhammā abyākatā? Kusalā…pe… asaṅkhatā ca dhātu. Ime dhammā abyākatā’’ti. Avibhatte hi vibhajitabbe dassite vibhajanaṃ yuttaṃ ñātuṃ icchāya uppāditāyāti. Ettha pana vipākakiriyābyākataṃ vibhattattā [Pg.140] na vibhajitabbaṃ, asaṅkhatā ca dhātu bhedābhāvato. Yaṃ panettha bhedayuttattā avibhattattā ca vibhajitabbaṃ, taṃ vibhajanto āha ‘‘tattha katamaṃ sabbaṃ rūpa’’ntiādi. Ayamettha pāḷiyojanā.

และไม่สามารถกล่าวได้ว่า วิญญัติและอุปจยะเป็นต้นที่มีกาลไม่เสมอกับมหาภูตรูป ย่อมมีในสมัยนั้น. และในขณะเดียวกัน รูปกลาปเป็นพันๆ ย่อมเกิดขึ้นและย่อมตั้งอยู่มากมาย. ความเป็นไปพร้อมกันของรูปกลาป ๒ อย่าง ย่อมไม่มีเหมือนนามธรรมทั้งหลาย. และเมื่อกลาปหนึ่งกำลังเป็นไปอยู่เท่านั้น ความดับของกลาปอื่นก็ดี ความเกิดขึ้นของกลาปอื่นก็ดี ย่อมมีอยู่. เพราะเหตุนั้น รูปอัพยากฤตจึงไม่สามารถจำแนกได้ด้วยการกำหนดเวลาโดยประการทั้งปวง. แต่สามารถจำแนกได้ด้วยนัยทั้งหลายมีเอกกะเป็นต้น และด้วยสภาวะมีนเหตุเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น เพื่อจำแนกอย่างนั้น และเพื่อแสดงว่าในจิตตุปปาทกัณฑ์มีอัพยากฤตที่ยังไม่ได้จำแนกอยู่ก่อน และเพราะการทำนิคมไม่สมควรเมื่อแสดงส่วนหนึ่งในนิเทศโดยสภาวะของอัพยากฤตโดยปราศจากการกำหนดเวลา และเพราะประสงค์จะสงเคราะห์ทั้งหมด ทั้งวิบากกิริยาอัพยากฤตที่จำแนกแล้วและรูปนิพพานที่ยังไม่ได้จำแนก จึงกล่าวว่า “ธรรมเหล่าไหนเป็นอัพยากฤต? กุศล...เป็นต้น...และอสังขตธาตุ. ธรรมเหล่านี้เป็นอัพยากฤต”. เพราะเมื่อแสดงธรรมที่ยังไม่ได้จำแนกซึ่งควรจำแนกแล้ว การจำแนกย่อมสมควรเมื่อความต้องการที่จะรู้โดยละเอียดเกิดขึ้น. แต่ในบรรดาอัพยากฤตเหล่านี้ วิปากกิริยาอัพยากฤตไม่ควรจำแนกอีก เพราะจำแนกแล้ว. และอสังขตธาตุก็ไม่ควรจำแนกอีก เพราะไม่มีความแตกต่าง. ส่วนรูปอัพยากฤตใดในบรรดาอัพยากฤตเหล่านี้ที่ควรจำแนก เพราะประกอบด้วยความแตกต่างและยังไม่ได้จำแนก บุคคลผู้จำแนกรูปอัพยากฤตนั้นจึงกล่าวว่า “ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น รูปทั้งหมดคืออะไร” เป็นต้น. นี้คือการประกอบความในพระบาลีในมูลฏีกานี้.

Nayaṃ dassetvāti ettha heṭṭhā gahaṇameva nayadassanaṃ. Taṃ vipākesu katvā viññātattā kiriyābyākatesu nissaṭṭhaṃ. Kāmāvacarādibhāvena vattabbassa kiriyābyākatassa vā dassanaṃ, taṃ katvā kāmāvacarātiādikaṃ gahetvā vuttattā nissaṭṭhaṃ. Pañcavīsati rūpānīti pāḷiyaṃ vuttāni dasāyatanāni pañcadasa ca sukhumarūpāni, upacayasantatiyo vā ekanti katvā hadayavatthuñca. Channavutīti cakkhādidasakā satta utusamuṭṭhānādayo tayo aṭṭhakā utucittajā dve saddā ca. Kalāpabhāvena pavattarūparūpāni ‘‘rūpakoṭṭhāsā’’ti vuttāni rūpakalāpakoṭṭhāsabhāvato. Koṭṭhāsāti ca aṃsā, avayavāti attho. Koṭṭhanti vā sarīraṃ, tassa aṃsā kesādayo koṭṭhāsāti aññepi avayavā koṭṭhāsā viya koṭṭhāsā. Nibbānaṃ nippadesato gahitanti sopādisesanirupādisesarāgakkhayādiasaṅkhatādivacanīyabhāvena bhinnaṃ nippadesato gahitaṃ. Atthato hi ekāva asaṅkhatā dhātūti.

ในคำว่า 'แสดงนัย' (นยํ ทสฺเสตฺวา) นี้ การถือเอาในวิบากเบื้องต่ำนั่นเองเป็นการแสดงนัย เมื่อแสดงนัยนั้นในวิบากแล้ว ย่อมเป็นที่รู้กันแล้ว จึงละทิ้งในกิริยาอัพยากฤต หรืออีกนัยหนึ่ง การแสดงกิริยาอัพยากฤตที่ควรกล่าวโดยจำแนกเป็นกามาวจรเป็นต้นนั้น เมื่อกล่าวโดยถือเอาคำว่า 'กามาวจร' เป็นต้นแล้ว จึงละทิ้ง คำว่า 'รูป ๒๕' (ปญฺจวีสติ รูปานิ) นั้น คือ อายตนะ ๑๐ ที่กล่าวไว้ในพระบาลี และสุขุมรูป ๑๕ หรืออีกนัยหนึ่ง เมื่อนับอุปจยะและสันตติเป็นหนึ่ง (คือชาติรูป) และรวมหทัยวัตถุด้วย คำว่า '๙๖' (ฉนฺนวุติ) นั้น คือ ทสกะมีจักขุทสกะเป็นต้น ๗ (๗๐) อัฏฐกะมีอุตุสมุฏฐานอัฏฐกะเป็นต้น ๓ (๒๔) และสัททะที่เกิดจากอุตุและจิต ๒ รูปทั้งหลายที่เกิดขึ้นโดยความเป็นกลาปะ เรียกว่า 'รูปโกฏฐาสะ' เพราะเป็นส่วนหนึ่งของรูปกลาปะ และคำว่า 'โกฏฐาสะ' หมายถึง ส่วน หรือ อวัยวะ หรืออีกนัยหนึ่ง 'โกฏฐะ' คือ ร่างกาย ส่วนต่างๆ ของร่างกายนั้น เช่น ผม เป็นต้น เรียกว่า 'โกฏฐาสะ' แม้อวัยวะอื่นๆ ที่นอกเหนือจากผมเป็นต้น ก็เป็นเช่นเดียวกับโกฏฐาสะ จึงเรียกว่า โกฏฐาสะ คำว่า 'นิพพานถูกถือเอาโดยไม่เหลือ' (นิพฺพานํ นิปฺปเทสโต คหิตํ) นั้น คือ นิพพานที่แตกต่างกันโดยชื่อว่า สอุปาทิเสส นิรุปาทิเสส ราคักขยะเป็นต้น และอสังขตะเป็นต้น ถูกถือเอาโดยไม่เหลือ เพราะโดยอรรถแล้ว เป็นอสังขตธาตุเพียงอย่างเดียวเท่านั้น

584. Sabbanti sakalaṃ cakkavāḷaṃ. Parimaṇḍalaṃ parimaṇḍalasaṇṭhānaṃ, parikkhepato chattiṃsa satasahassāni dasa ceva sahassāni aḍḍhacatutthāni ca yojanasatāni hontīti attho. Ettha ca vaṭṭaṃ ‘‘parimaṇḍala’’nti vuttaṃ. Cattāri nahutānīti cattālīsa sahassāni. Nagavhayāti nagāti avhātabbā nagasaddanāmāti attho.

๕๘๔. คำว่า 'สัพพัง' (สพฺพํ) หมายถึง จักรวาลทั้งหมด คำว่า 'ปริมาณฑละ' (ปริมาณฺฑลํ) คือ มีสัณฐานกลม โดยรอบมี ๓,๖๑๐,๓๕๐ โยชน์ ในคาถานี้ คำว่า 'วัฏฏะ' (วงกลม) ถูกเรียกว่า 'ปริมาณฑละ' (กลม) คำว่า 'จัตตาริ นหุตานิ' (สี่นหุต) คือ สี่หมื่น คำว่า 'นควัย' (นควฺหยา) หมายถึง สิ่งที่ควรเรียกว่า 'นคะ' ซึ่งมีชื่อว่า 'นคสัททะ'

Devadānavādīnaṃ tigāvutādisarīravasena mahantāni pātubhūtāni. Tatthāyaṃ vacanattho – bhūtāni jātāni nibbattāni mahantāni mahābhūtānīti. Anekacchariyadassanena anekābhūtavisesadassanavasena ca māyākāro mahanto bhūtoti mahābhūto. Yakkhādayo jātivaseneva mahantā bhūtāti mahābhūtā. Niruḷho vā ayaṃ mahābhūtasaddo tesu daṭṭhabbo. Pathaviyādayo pana mahābhūtā viya mahābhūtā. Bhūtasaddassa ubhayaliṅgattā napuṃsakatā katā. Mahāparihāratoti ettha vacanatthaṃ vadanto āha ‘‘mahantehi bhūtāni, mahāparihārāni [Pg.141] vā bhūtānī’’ti. Tattha pacchimatthe purimapade uttarapadassa parihārasaddassa lopaṃ katvā ‘‘mahābhūtānī’’ti vuccanti.

เทวดาและทานพเป็นต้น มีร่างกายใหญ่โต ๓ คาวุตเป็นต้น ได้ปรากฏขึ้น ในคำว่า 'มหนฺตานิ ปาตุภูตานิ' นี้ มีวิเคราะห์ว่า 'ภูตทั้งหลายที่เกิดแล้ว ปรากฏแล้ว เป็นใหญ่ ชื่อว่า มหาภูต' เพราะการแสดงสิ่งอัศจรรย์มากมาย และการแสดงสิ่งแปลกประหลาดที่ไม่จริงมากมาย นักมายากลจึงเป็นสัตว์ใหญ่ จึงเรียกว่า 'มหาภูต' ยักษ์เป็นต้น เป็นสัตว์ใหญ่โดยกำเนิด จึงเรียกว่า 'มหาภูต' หรือคำว่า 'มหาภูต' นี้เป็นคำที่ใช้เรียกนักมายากลและยักษ์เป็นต้นมาแต่เดิม ส่วนปฐวีเป็นต้น ก็เป็นเช่นเดียวกับนักมายากลและยักษ์เป็นต้น จึงเรียกว่า 'มหาภูต' เพราะคำว่า 'ภูต' มีสองลิงค์ (ปุงลิงค์และนปุงสกลิงค์) ในที่นี้จึงใช้เป็นนปุงสกลิงค์ ในคำว่า 'มหาปริหาระ' นี้ เมื่อจะกล่าววิเคราะห์ ท่านจึงกล่าวว่า 'ภูตทั้งหลายที่ยิ่งใหญ่' หรือ 'ภูตทั้งหลายที่มีการบริหารมาก' ในความหมายหลังนี้ เมื่อลบคำว่า 'ปริหาระ' ซึ่งเป็นบทหลังของบทหน้า (มหาปริหาระ) ออกแล้ว จึงเรียกว่า 'มหาภูตานิ'

Accimatoti aggissa. Koṭisatasahassaṃ ekaṃ koṭisatasahassekaṃ. Cakkavāḷanti taṃ sabbaṃ āṇākkhettavasena ekaṃ katvā voharanti. Vilīyati khārodakena. Vikīratīti viddhaṃsati. Upādinnakesu vikāraṃ dassento ‘‘patthaddho’’tiādimāha. Kaṭṭhamukhena vāti vā-saddo upamattho. Yathā kaṭṭhamukhasappena daṭṭho patthaddho hoti, evaṃ pathavīdhātuppakopena so kāyo kaṭṭhamukheva hoti, kaṭṭhamukhamukhagato viya patthaddho hotīti attho. Atha vā vā-saddo evasaddassatthe. ‘‘Pathavīdhātuppakopenā’’ti etassa ca parato āharitvā veditabbo. Tatrāyamattho – ‘‘kaṭṭhamukhena daṭṭhopi kāyo pathavīdhātuppakopeneva patthaddho hoti, tasmā pathavīdhātuyā aviyutto so kāyo sabbadā kaṭṭhamukhamukhagato viya hotī’’ti. Atha vā aniyamattho vā-saddo. Tatrāyamattho – ‘‘kaṭṭhamukhena daṭṭho kāyo patthaddho hoti vā na vā hoti mantāgadavasena, pathavīdhātuppakopena pana mantāgadarahito so kāyo kaṭṭhamukhamukhagato viya hoti ekantapatthaddho’’ti. Pūtiyoti kuthito. Mahāvikārāni bhūtānīti mahāvikārāni jātāni, vijjamānānīti vā attho. Ettha ca purimapade uttarapadassa vikārasaddassa lopaṃ katvā ‘‘mahābhūtānī’’ti vuttāni.

คำว่า 'อัจจิมโต' (อจฺจิมโต) หมายถึง ของไฟ คำว่า 'หนึ่งแสนโกฏิ' (โกฏิสตสหสฺสํ เอกํ) เป็น 'โกฏิสตสหสฺเสกํ' โดยสนธิ จักรวาลทั้งหมดนั้น เมื่อนับเป็นหนึ่งโดยความเป็นอาณาเขต จึงเรียกว่า 'จักรวาล' ด้วยเอกพจน์ คำว่า 'วิลียติ' (ละลาย) คือ ละลายด้วยน้ำเค็ม คำว่า 'วิกีรติ' (กระจัดกระจาย) คือ พินาศ เมื่อแสดงความแปรปรวนในมหาภูตที่เป็นอุปาทินนกะ ท่านจึงกล่าวคำว่า 'ปัตถัทโธ' (แข็งกระด้าง) เป็นต้น ในคำว่า 'กัฏฐมุเขน วา' คำว่า 'วา' มีความหมายในเชิงอุปมา คือ ร่างกายที่ถูกงูกัฏฐมุขกัดแล้วย่อมแข็งกระด้างฉันใด ร่างกายนั้นก็แข็งกระด้างเพราะความกำเริบของปฐวีธาตุ เหมือนอยู่ในปากของงูกัฏฐมุขฉันนั้น หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า 'วา' มีความหมายว่า 'เอวะ' (เท่านั้น) และพึงทราบโดยนำมาวางไว้ข้างหลังคำว่า 'ปฐวีธาตุปโกเปน' ในนัยนั้น มีความหมายว่า 'แม้ร่างกายที่ถูกงูกัฏฐมุขกัดแล้ว ก็แข็งกระด้างเพราะความกำเริบของปฐวีธาตุเท่านั้น ดังนั้น ร่างกายนั้นที่แยกจากปฐวีธาตุไม่ได้ ย่อมเป็นเหมือนอยู่ในปากของงูกัฏฐมุขเสมอไป' หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า 'วา' มีความหมายว่า ไม่แน่นอน ในนัยนั้น มีความหมายว่า 'ร่างกายที่ถูกงูกัฏฐมุขกัดแล้ว อาจจะแข็งกระด้างหรือไม่แข็งกระด้างก็ได้ด้วยอำนาจของมนต์และยา แต่เพราะความกำเริบของปฐวีธาตุ ร่างกายนั้นที่ปราศจากมนต์และยา ย่อมแข็งกระด้างอย่างแน่นอน เหมือนอยู่ในปากของงูกัฏฐมุข' คำว่า 'ปูติโย' หมายถึง เน่าเสีย คำว่า 'มหาพิกาเรหิ ภูตานิ' หมายถึง รูปทั้งหลายที่เกิดแล้วมีความแปรปรวนมาก หรือรูปทั้งหลายที่มีอยู่ ในบทว่า 'มหาพิกาเรหิ ภูตานิ' นี้ เมื่อลบคำว่า 'วิการะ' ซึ่งเป็นบทหลังของบทหน้าออกแล้ว จึงเรียกว่า 'มหาภูตานิ'

Pathavītiādinā sabbalokassa pākaṭānipi vipallāsaṃ muñcitvā yathāsabhāvato pariggayhamānāni mahantena vāyāmena vinā na pariggayhantīti pākaṭānipi duviññeyyasabhāvattā ‘‘mahantānī’’ti vuccanti. Tāni hi suviññeyyāni amahantānīti gahetvā ṭhito tesaṃ duppariggahitataṃ disvā ‘‘aho mahantāni etānī’’ti pajānāti. Upādāyāti etena viññāyamānā pacchimakālakiriyā pavattīti katvā ‘‘pavattarūpa’’nti vuttaṃ. Evañhi ‘‘upādāyā’’ti etena paṭiccasamuppannatā vuttā hotīti. Atha vā upādāyati nissayatīti upādāyaṃ, upādāyameva rūpaṃ upādāyarūpaṃ, aññanissayassa ekantanissitassa rūpassetaṃ adhivacanaṃ. Taṃ pana na sattassa, nāpi vedanādino tadabhāvepi bhāvatoti dassetuṃ ‘‘catunnaṃ mahābhūtāna’’ntiādimāha. Bhavati hi nissayarūpānaṃ sāmibhāvoti.

ปฐวีเป็นต้น แม้ปรากฏแก่โลกทั้งปวง แต่เมื่อละความวิปลาสแล้ว ย่อมไม่สามารถกำหนดรู้ได้ตามสภาพที่แท้จริงโดยปราศจากความเพียรอย่างยิ่ง ดังนั้น แม้ปรากฏอยู่ ก็เรียกว่า 'ยิ่งใหญ่' (มหันตานิ) เพราะมีสภาพที่รู้ได้ยาก เพราะผู้ที่ยึดถือว่า 'มหาภูตเหล่านั้นรู้ได้ง่าย ไม่ยิ่งใหญ่' เมื่อเห็นความยากในการกำหนดรู้ของมหาภูตเหล่านั้นแล้ว ย่อมรู้ว่า 'โอ้ มหาภูตเหล่านี้ยิ่งใหญ่จริงหนอ' ด้วยคำว่า 'อุปาทายะ' นี้ กิริยาในกาลภายหลังที่พึงรู้ได้นั้น เมื่อทำให้เป็น 'ปวัตติ' จึงเรียกว่า 'ปวัตติรูป' เมื่อกล่าวเช่นนี้ ก็เป็นการกล่าวถึงความเป็นปฏิจจสมุปบันของรูปด้วยบทว่า 'อุปาทายะ' นี้ หรืออีกนัยหนึ่ง 'อุปาทายะ' คือ สิ่งที่อาศัย เพราะอาศัยอยู่ รูปที่อาศัยอยู่เท่านั้น คือ 'อุปาทายรูป' คำว่า 'อุปาทายรูป' นี้ เป็นชื่อของรูปที่อาศัยสิ่งอื่น (คือมหาภูต) และอาศัยโดยส่วนเดียว แต่รูปนั้นไม่ใช่อุปาทายรูปของสัตว์ และไม่ใช่อุปาทายรูปของเวทนาเป็นต้น เพราะแม้ไม่มีเวทนาเป็นต้น รูปเหล่านั้นก็ยังคงมีอยู่ เพื่อแสดงความหมายนี้ ท่านจึงกล่าวคำว่า 'จตุนฺนํ มหาภูตานํ' เป็นต้น เพราะความเป็นเจ้าของ (ความเป็นใหญ่) ย่อมมีแก่รูปที่เป็นที่อาศัย

Tividharūpasaṅgahavaṇṇanā

อธิบายการสงเคราะห์รูป ๓ อย่าง

585. Pakiṇṇakadukesu [Pg.142] ajjhattikadukaṃ muñcitvā añño sabbadukehi tikavasena yojanaṃ gacchanto natthi, viññattiduko ca yojanaṃ na gacchatīti sabbadukayogīsu ādibhūtaṃ ajjhattikadukameva gahetvā sesehi sabbadukehi yojetvā tikā vuttā. Sakkā hi etena nayena aññesampi dukānaṃ dukantarehi labbhamānā tikayojanā viññātunti.

๕๘๕. ในปกิณณกทุกะทั้งหลาย ไม่มีทุกะอื่นใดที่เว้นอัชฌัตติกทุกะแล้วจะเข้าถึงการประกอบเป็นติกะกับทุกะทั้งปวงได้ และวิญญัตติทุกะก็ไม่เข้าถึงการประกอบเป็นติกะ ดังนั้น ในบรรดาทุกะที่ประกอบกับทุกะทั้งปวง อัชฌัตติกทุกะซึ่งเป็นเบื้องต้นเท่านั้นที่ถูกนำมาประกอบกับทุกะที่เหลือทั้งหมด จึงกล่าวเป็นติกะ เพราะด้วยนัยนี้ การประกอบเป็นติกะที่พึงได้จากทุกะอื่นๆ กับทุกะอื่น ก็สามารถรู้ได้เช่นกัน

Catubbidhādirūpasaṅgahavaṇṇanā

อธิบายการสงเคราะห์รูป ๔ อย่างเป็นต้น

586. Catukkesu ekantacittasamuṭṭhānassa viññattidvayabhāvato viññattidukādīhi samānagatiko cittasamuṭṭhānadukoti tena saha upādādukassa yojanāya labbhamānopi catukko na vutto, tathā sanidassanadukādīnaṃ tena tassa ca oḷārikadūradukehi yojanāya labbhamānā na vuttā, dhammānaṃ vā sabhāvakiccāni bodhetabbākārañca yāthāvato jānantena bhagavatā tena aññesaṃ tassa ca aññehi yojanā na katāti kiṃ ettha kāraṇapariyesanāya, addhā sā yojanā na kātabbā, yato bhagavatā na katāti veditabbā. Aññe pana pakiṇṇakadukā aññehi pakiṇṇakadukehi yojetuṃ yuttā, tehi yojitā eva. Vatthudukādīsu pana sotasamphassārammaṇadukādayo vajjetvā aññehi ārammaṇabāhirāyatanādilabbhamānadukehi upādinnakadukassa upādinnupādāniyadukassa ca yojanāya catukkā labbhanti, cittasamuṭṭhānadukassa ca sabbārammaṇabāhirāyatanādilabbhamānadukehi. Avasesehi pana tesaṃ aññesañca sabbavatthudukādīhi yojanāya na labbhantīti veditabbā.

๕๘๖. ในจตุกกะทั้งหลาย ทุกะที่เกิดจากจิตมีการไปเสมอกับทุกะมีวิญญัติทุกะเป็นต้น เพราะความเป็นแห่งวิญญัติ ๒ ของรูปที่เกิดจากจิตโดยส่วนเดียว เพราะเหตุนั้น จตุกกะที่พึงได้ในการประกอบอุปาทาทุกะพร้อมกับทุกะที่เกิดจากจิตนั้น อันพระผู้มีพระภาคไม่ตรัสแล้ว เช่นนั้น จตุกกะทั้งหลายที่พึงได้ในการประกอบทุกะมีสนิทัสสนทุกะเป็นต้น ด้วยทุกะที่เกิดจากจิตนั้น และด้วยโอฬาริกทุกะและทูรทุกะ อันพระผู้มีพระภาคไม่ตรัสแล้ว หรือว่า การประกอบวิญญัติ ๒ นั้นกับทุกะอื่น และวิญญัติ ๒ นั้นกับทุกะอื่น อันพระผู้มีพระภาคผู้ทรงรู้ซึ่งกิจแห่งปรมัตถธรรมทั้งหลาย และซึ่งอาการที่พึงให้สัตว์รู้โดยความเป็นจริง ไม่ทรงกระทำแล้ว เพราะเหตุนั้น การแสวงหาเหตุในที่นี้มีประโยชน์อะไร แน่นอน การประกอบนั้นไม่พึงกระทำ เพราะเหตุใด อันพระผู้มีพระภาคไม่ทรงกระทำแล้ว เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่าไม่พึงกระทำ ส่วนทุกะปกิณณกะอื่นควรเพื่อประกอบด้วยทุกะปกิณณกะอื่น อันทุกะเหล่านั้นประกอบแล้วเท่านั้น ส่วนในวัตถุทุกะเป็นต้น เว้นทุกะมีโสตสัมผัสสอารมณ์ทุกะเป็นต้น จตุกกะทั้งหลายย่อมได้ในการประกอบอุปาทินนกทุกะและอุปาทินนุปาทานิยทุกะด้วยทุกะที่พึงได้มีอารมณ์ทุกะ, พาหิรายตนทุกะเป็นต้น และจตุกกะทั้งหลายย่อมได้ในการประกอบจิตตสมุฏฐานทุกะด้วยทุกะที่พึงได้มีสัพพารมณ์ทุกะ, พาหิรายตนทุกะเป็นต้น ส่วนด้วยทุกะที่เหลือ จตุกกะทั้งหลายย่อมไม่ได้ในการประกอบทุกะเหล่านั้นและทุกะอื่นด้วยสัพพวัตถุทุกะเป็นต้น พึงทราบ

Uddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

อุทเทสวรรณนาจบแล้ว

Rūpavibhatti

รูปวิภัตติ

Ekakaniddesavaṇṇanā

เอกกนิทเทสวรรณนา

594. Avijjamānavibhāgassa vibhāgābhāvadassanameva niddeso nicchayakaraṇato, tasmā ‘‘sabbaṃ rūpaṃ na hetumevā’’tiādinā vibhāgābhāvāvadhāraṇena [Pg.143] eva-saddena niddesaṃ karoti. Hetuhetūti mūlahetu, hetupaccayahetūti vā ayamattho. Mahābhūtā hetūti ayamevattho mahābhūtā paccayoti etenapi vuttoti. Hetupaccayasaddānaṃ samānatthattā paccayo eva hetu paccayahetu. Yo ca rūpakkhandhassa hetu, so eva tassa paññāpanāya hetūti vutto tadabhāve abhāvato. Atītānāgatapaccuppannānaṃ kammasamādānānaṃ ṭhānaso hetuso vipākanti ettha vijjamānesupi aññesu paccayesu iṭṭhāniṭṭhavipākaniyāmakattā uttamaṃ padhānaṃ kusalākusalaṃ gatiupadhikaālapayogasampattivipattiṭṭhānanipphāditaṃ iṭṭhāniṭṭhārammaṇañca kammamiva padhānattā ‘‘hetū’’ti vuttanti iminā adhippāyena kammārammaṇāni ‘‘uttamahetū’’ti vuttāni. Vakkhati ca ‘‘gatiupadhikālapayogā vipākassa ṭhānaṃ, kammaṃ hetū’’ti. Idha pana kammamiva uttamattā ārammaṇampi hetuvacanaṃ arahatīti ‘‘uttamahetū’’ti vuttaṃ. Saṅkhārānanti puññābhisaṅkhārādīnaṃ avijjā sādhāraṇapaccayattā ‘‘hetū’’ti vuttā. Pharatīti gacchati pāpuṇāti. Paṭikkhepaniddesoti idaṃ mātikāya āgatapaṭikkhepavasena vuttaṃ. Idha pana mātikāya na hetupadādisaṅgahitatā ca rūpassa vuttā taṃtaṃsabhāvattā, avadhāritatā ca anaññasabhāvato.

๕๙๔. การแสดงซึ่งความไม่มีแห่งวิภาคของรูปที่ไม่มีวิภาคปรากฏนั่นเอง ชื่อว่านิทเทส เพราะการกระทำซึ่งความกำหนด เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคย่อมกระทำซึ่งนิทเทสด้วยศัพท์ว่า เอวะ ด้วยการกำหนดซึ่งความไม่มีแห่งวิภาค ด้วยบทว่า “รูปทั้งหมดไม่เป็นเหตุเท่านั้น” เป็นต้น อรรถว่า มูลเหตุ หรืออรรถว่า เหตุที่เป็นปัจจัยนี้ เป็นอรรถแห่งบทว่า เหตุ เหตุ อรรถว่า มหาภูตเป็นเหตุนี้เท่านั้น ตรัสแล้วด้วยบทว่า มหาภูตเป็นปัจจัยดังนี้ เพราะความเป็นแห่งศัพท์ว่า เหตุและปัจจัยที่มีอรรถเสมอกัน ปัจจัยนั่นแหละเป็นเหตุ ปัจจัยเป็นเหตุ และมหาภูตใดเป็นเหตุแห่งรูปขันธ์ มหาภูตนั้นนั่นแหละเป็นเหตุเพื่อบัญญัติซึ่งรูปขันธ์นั้น ตรัสแล้วดังนี้ เพราะความไม่มีแห่งรูปขันธ์ในเมื่อไม่มีแห่งเหตุนั้น ในบทว่า “วิบากโดยเป็นที่ตั้งและโดยเป็นเหตุแห่งกรรมที่สั่งสมไว้ในอดีต อนาคต และปัจจุบัน” นี้ แม้ปัจจัยอื่นมีอยู่ กุศลและอกุศลอันเป็นประธานสูงสุด และอารมณ์อันน่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาที่ปัจจัยคือความถึงพร้อมและความวิบัติแห่งคติ อุปธิ กาล และปโยคะยังให้สำเร็จ ตรัสว่าเป็นเหตุ เพราะความเป็นแห่งกรรมอันเป็นประธานเหมือนกรรม ด้วยอัธยาศัยนี้ กรรมและอารมณ์ ตรัสว่าเป็นอุตตมเหตุ และจักตรัสว่า “คติ อุปธิ กาล และปโยคะเป็นที่ตั้งแห่งวิบาก กรรมเป็นเหตุ” ส่วนในรูปกัณฑ์นี้ อารมณ์ก็ควรซึ่งคำว่า เหตุ เพราะความเป็นแห่งอารมณ์อันสูงสุดเหมือนกรรม เพราะเหตุนั้น ตรัสว่าเป็นอุตตมเหตุ อวิชชา ตรัสว่าเป็นเหตุแห่งสังขารทั้งหลาย มีปุญญาภิสังขารเป็นต้น เพราะอวิชชาเป็นปัจจัยร่วม คำว่า “ย่อมแผ่ไป” คือ ย่อมถึง ย่อมบรรลุ คำว่า ปฏิเขปนิทเทสนี้ ตรัสโดยอำนาจแห่งการปฏิเสธเหตุเป็นต้นที่มาแล้วในมาติกา ส่วนในรูปกัณฑ์นี้ ความที่รูปถูกสงเคราะห์ด้วยบทว่า นเหตุ เป็นต้น ตรัสแล้วในมาติกา เพราะความเป็นแห่งรูปที่มีสภาพนั้นๆ และความที่รูปถูกกำหนดด้วยศัพท์ว่า เอวะ เพราะความที่รูปไม่มีสภาพอื่นจากสภาพนเหตุ

Rūpīduke rūpīpadameva idha ‘‘rūpa’’nti vuttaṃ. Tena rūpīrūpapadānaṃ ekatthatā siddhā hoti ruppanalakkhaṇayuttasseva rūpīrūpabhāvato. Uppannaṃ chahi viññāṇehi viññeyyanti arūpato vidhuraṃ rūpassa sabhāvaṃ dasseti. Na hi arūpaṃ uppannaṃ chahi viññāṇehi viññeyyaṃ yathā rūpaṃ, tena rūpaṃ uppannaṃ chahi viññāṇehi viññeyyaṃ, na arūpanti arūpato nivattetvā rūpe eva etaṃ sabhāvaṃ niyameti, na rūpaṃ etasmiṃ sabhāve. Atthi hi rūpaṃ atītānāgataṃ yaṃ uppannaṃ chahi viññāṇehi viññeyyasabhāvaṃ na hotīti. Etameva ca niyamaṃ puna evasaddena niyameti ‘‘yathāvutto niyamo rūpe atthi eva, arūpe viya na natthī’’ti. Atha vā sabbaṃ rūpanti bhūtupādāyarūpaṃ kālabhedaṃ anāmasitvā ‘‘sabba’’nti vuttaṃ, taṃ sabbaṃ arūpehi samānaviññeyyasabhāvaṃ atītānāgataṃ nivattetuṃ uppannanti etena viseseti, taṃ uppannaṃ sabbaṃ rūpaṃ chahi viññāṇehi viññeyyamevāti attho.

ในรูปีทุกะ บทว่า รูปีนั่นแหละ ตรัสว่า รูป ในรูปกัณฑ์นี้ เพราะเหตุนั้น ความเป็นแห่งบทว่า รูปีและบทว่า รูปที่มีอรรถเสมอกันย่อมสำเร็จ เพราะความเป็นแห่งรูปีและรูปของรูปที่ประกอบด้วยลักษณะคือความแตกสลายเท่านั้น บทว่า “รูปที่เกิดขึ้น พึงรู้ด้วยวิญญาณ ๖” ย่อมแสดงซึ่งสภาพแห่งรูปที่ตรงกันข้ามจากนาม นามที่เกิดขึ้นไม่พึงรู้ด้วยวิญญาณ ๖ เหมือนรูปหามิได้ เพราะเหตุนั้น รูปที่เกิดขึ้นพึงรู้ด้วยวิญญาณ ๖ นามไม่พึงรู้ดังนี้ แยกรูปออกจากนาม ย่อมกำหนดซึ่งสภาพนี้ในรูปเท่านั้น รูปไม่กำหนดในสภาพนี้ เพราะว่ารูปที่เป็นอดีตและอนาคตมีอยู่ ซึ่งไม่เป็นรูปที่เกิดขึ้น (ปัจจุบัน) อันจะมีสภาพที่พึงรู้ด้วยวิญญาณ ๖ และย่อมกำหนดซึ่งการกำหนดนี้อีกด้วยศัพท์ว่า เอวะว่า “การกำหนดที่กล่าวแล้วมีอยู่ในรูปเท่านั้น ไม่เหมือนในนามหามิได้” หรือว่า บทว่า “รูปทั้งหมด” ตรัสว่า “ทั้งหมด” โดยไม่พิจารณาซึ่งความต่างแห่งกาลของภูตรูปและอุปาทายรูป รูปทั้งหมดนั้น เพื่อแยกรูปในอดีตและอนาคตที่มีสภาพที่พึงรู้เสมอกับนาม ย่อมกระทำซึ่งความพิเศษด้วยบทว่า “ที่เกิดขึ้น” นี้ อรรถว่า รูปทั้งหมดที่เกิดขึ้นนั้นพึงรู้ด้วยวิญญาณ ๖ เท่านั้น

Nanu evaṃ rūpāyatanassapi sotaviññāṇādīhi viññeyyatā āpajjatīti? Nāpajjati rūpaṃ sabbaṃ sampiṇḍetvā ekantalakkhaṇadassanavasena ekībhāvena [Pg.144] gahetvā arūpato vidhurassa chahi viññāṇehi viññeyyasabhāvassa dassanato. Paccuppannarūpameva chahi viññāṇehi viññeyyanti etasmiṃ pana niyame ‘‘sabbaṃ rūpa’’nti etthāyaṃ viññeyyabhāvaniyamo na vutto, atha kho paccuppannanti sabbarūpassa ekantalakkhaṇaniyamo dassito na siyā. Pāḷiyañca viññeyyamevāti eva-kāro vutto, na uppannamevāti. Tasmā uppannasseva manoviññeyyaniyamāpatti natthīti kiṃ sotapatitattena, tasmā vuttanayenattho yojetabbo.

ถ้าเป็นอย่างนั้น ความที่รูปายตนะพึงรู้ด้วยโสตวิญญาณเป็นต้น ย่อมถึงมิใช่หรือ? ไม่ถึง เพราะการแสดงซึ่งสภาพที่พึงรู้ด้วยวิญญาณ ๖ ของรูปที่ตรงกันข้ามจากนาม โดยรวบรวมรูปทั้งหมด ถือเอาโดยความเป็นอันเดียวกัน โดยอำนาจแห่งการแสดงซึ่งเอกันตลักษณะ ส่วนในการกำหนดว่า “รูปปัจจุบันเท่านั้นพึงรู้ด้วยวิญญาณ ๖” นี้ การกำหนดซึ่งความเป็นแห่งรูปที่พึงรู้นี้ไม่ตรัสแล้วในบทว่า “รูปทั้งหมด” หรือว่า แต่ว่า ตรัสแล้วในบทว่า “ปัจจุบัน” หรือดังนี้ การกำหนดซึ่งเอกันตลักษณะแห่งรูปทั้งหมดไม่พึงแสดง และในบาลี ศัพท์ว่า เอวะ ตรัสแล้วว่า “พึงรู้เท่านั้น” ไม่ตรัสว่า “ที่เกิดขึ้นเท่านั้น” เพราะเหตุนั้น ความถึงซึ่งการกำหนดความที่รูปที่เกิดขึ้นเท่านั้นพึงรู้ด้วยมโนวิญญาณไม่มีดังนี้ ด้วยความที่รูปตกไปในกระแสแห่งปัญจวิญญาณมีประโยชน์อะไร เพราะเหตุนั้น อรรถพึงประกอบด้วยนัยที่กล่าวแล้วเท่านั้น

Kathaṃvidhanti guṇehi kathaṃ saṇṭhitaṃ. Ñāṇameva ñāṇavatthu. Samānajātikānaṃ saṅgaho, samānajātiyā vā saṅgaho sajātisaṅgaho. Sañjāyanti etthāti sañjāti, sañjātiyā saṅgaho sañjātisaṅgaho, sañjātidesena saṅgahoti attho. Aññamaññopakāravasena avippayogena ca samādhidese jātā sammāsatiādayo samādhikkhandhe saṅgahitā. Yattha ca satiādisahāyavato samādhissa attano kiccakaraṇaṃ, so cittuppādo samādhideso. Sammāsaṅkappassa ca appanābhāvato paṭivedhasadisaṃ kiccanti samānena paṭivedhakiccena diṭṭhisaṅkappā paññakkhandhe saṅgahitā.

อย่างไรด้วยคุณ ตั้งอยู่ดีอย่างไร. ญาณนั่นเองเป็นวัตถุแห่งญาณ. การสงเคราะห์สัตว์ผู้มีชาติเสมอกัน หรือการสงเคราะห์โดยชาติเสมอกัน ชื่อว่าสชาติสังคหะ. เพราะย่อมเกิดดีในที่นี้ จึงชื่อว่าสัญชาติ, การสงเคราะห์โดยสัญชาติ ชื่อว่าสัญชาติสังคหะ, การสงเคราะห์โดยประเทศที่เกิดดี นี้เป็นอรรถ. อนึ่ง สัมมาสติเป็นต้นที่เกิดในประเทศแห่งสมาธิ อันสงเคราะห์แล้วในกองแห่งสมาธิ โดยความเป็นผู้กระทำอุปการะแก่กันและกัน และโดยความเป็นผู้ไม่พลัดพรากกัน. อนึ่ง จิตตุปบาทใดมีการกระทำกิจของสมาธิอันมีสติเป็นต้นเป็นสหาย จิตตุปบาทนั้นชื่อว่าประเทศแห่งสมาธิ. อนึ่ง สัมมาทิฏฐิและสัมมาสังกัปปะ อันสงเคราะห์แล้วในกองแห่งปัญญา ด้วยกิจแห่งการแทงตลอดที่เสมอกัน เพราะความเป็นอัปปนาของสัมมาสังกัปปะ เป็นกิจที่คล้ายกับการแทงตลอด.

Rūpavibhattiekakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

อธิบายเอกกนิทเทสในรูปวิภัตติ จบแล้ว.

Dukaniddeso

ทุกนิทเทส

Upādābhājanīyakathāvaṇṇanā

อธิบายอุปาทาภาชนียกถา

596. Apparajakkhādisattasamūhadassanaṃ buddhacakkhu, chasu asādhāraṇañāṇesu indriyaparopariyattañāṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Sabbasaṅkhatāsaṅkhatadassanaṃ samantacakkhu. ‘‘Dukkhaṃ pariññeyyaṃ pariññāta’’nti (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 15) evamādinā ākārena pavattaṃ ñāṇadassanaṃ ñāṇacakkhu, tampi purimadvayamiva kāmāvacaraṃ. Catusaccadhammadassanaṃ dhammacakkhu. Upatthambhabhūtā catusamuṭṭhānikarūpasantatiyo sambhārā. Saha sambhārehi sasambhāraṃ, sambhāravantaṃ. Sambhavoti āpodhātumeva sambhavasambhūtamāha. Saṇṭhānanti vaṇṇāyatanameva parimaṇḍalādisaṇṭhānabhūtaṃ. Tesaṃ pana visuṃ vacanaṃ tathābhūtānaṃ atathābhūtānañca āpodhātuvaṇṇāyatanānaṃ [Pg.145] yathāvutte maṃsapiṇḍe vijjamānattā. Cuddasasambhāro hi maṃsapiṇḍo. Sambhavassa catudhātunissitehi saha vuttassa dhātuttayanissitatā yojetabbā. Āpodhātuvaṇṇāyatanānameva vā sambhavasaṇṭhānābhāvā visuṃ vuttāti catudhātunissitatā ca na virujjhati. Yaṃ maṃsapiṇḍaṃ setādinā sañjānanto na pasādacakkhuṃ sañjānāti, patthiṇṇatādivisesaṃ vattukāmo ‘‘pathavīpi atthī’’tiādi vuttampi vadati.

๕๙๖. ญาณที่เห็นหมู่สัตว์มีธุลีในดวงตาน้อยเป็นต้น ชื่อว่าพุทธจักษุ พึงทราบว่าเป็นอินทริยปโรปริยัตตญาณในญาณที่ไม่สาธารณะ ๖ อย่าง. ญาณที่เห็นสังขตธรรมและอสังขตธรรมทั้งปวง ชื่อว่าสมันตจักษุ. ญาณทัสสนะที่เกิดขึ้นโดยอาการมีบทว่า 'ทุกข์ควรกำหนดรู้ กำหนดรู้แล้ว' เป็นต้น ชื่อว่าญาณจักษุ, ญาณจักษุนั้นก็เป็นกามาวจรเหมือนจักษุสองอย่างก่อน. ญาณที่เห็นธรรมคืออริยสัจ ๔ ชื่อว่าธรรมจักษุ. รูปสันดานที่เกิดจากสมุฏฐาน ๔ อันเป็นเครื่องอุปถัมภ์ ชื่อว่าสัมภาระ. จักษุใดมีสัมภาระ จักษุนั้นชื่อว่าสสัมภาระ คือมีสัมภาระ. กล่าวว่าอาโปธาตุนั่นเองเป็นสัมภวะ อันเกิดดีโดยความเป็นสัมภวะ. อนึ่ง กล่าวว่าวรรณายตนะนั่นเองเป็นสัณฐาน อันเป็นสัณฐานมีรูปกลมเป็นต้น. ก็การกล่าวแยกซึ่งสัมภวะและสัณฐานเหล่านั้น เพราะอาโปธาตุและวรรณายตนะอันเป็นเช่นนั้นและไม่เป็นเช่นนั้น มีอยู่ในก้อนเนื้อที่กล่าวแล้ว. ก้อนเนื้อนั้นมีสัมภาระ ๑๔ อย่าง. พึงประกอบความเป็นที่อาศัยแห่งธาตุ ๓ ของสัมภวะที่กล่าวแล้วพร้อมด้วยรูปที่อาศัยธาตุ ๔. หรือเพราะอาโปธาตุและวรรณายตนะนั่นเองไม่มีความเป็นสัมภวะและสัณฐาน จึงกล่าวแยกกัน ความเป็นที่อาศัยแห่งธาตุ ๔ ก็ไม่ขัดแย้งกัน. ชนทั้งหลายเมื่อจำก้อนเนื้อนั้นโดยสีขาวเป็นต้น ย่อมไม่จำปสาทจักษุ ประสงค์จะกล่าวถึงความพิเศษมีปัตถินนตาเป็นต้น จึงกล่าวซ้ำซึ่งคำว่า 'ปฐวีก็มีอยู่' เป็นต้น.

Sarīrasaṇṭhānuppattidesabhūteti etena avasesaṃ kaṇhamaṇḍalaṃ paṭikkhipati. Snehamiva sattakkhipaṭalāni byāpetvā ṭhitāheva attano nissayabhūtāhi catūhi dhātūhi katūpakāraṃ taṃnissitehi eva āyuvaṇṇādīhi anupālitaparivāritaṃ tisantatirūpasamuṭṭhāpakehi utucittāhārehi upatthambhiyamānaṃ tiṭṭhati. Sattakkhipaṭalānaṃ byāpanavacanena ca anekakalāpagatabhāvaṃ cakkhussa dasseti. Pamāṇato ūkāsiramattanti ūkāsiramatte padese pavattanato vuttaṃ. Rūpāni manupassatīti ma-kāro padasandhikaro. Atha vā manūti macco. Upakārabhūtehi saṅgahito. Pariyāyenāti catunnaṃ pasādo tesu ekassa dvinnañcātipi vattuṃ yutto samānadhanānaṃ dhanaṃ viyāti etena pariyāyena. Sarīraṃ rūpakkhandho eva. Paṭighaṭṭanameva nighaṃso paṭighaṭṭanānighaṃso. Rūpābhimukhabhāvena cakkhuviññāṇassa nissayabhāvāpattisaṅkhāto paṭighaṭṭanato jāto vā nighaṃso paṭighaṭṭanānighaṃso.

ด้วยบทว่า 'เป็นประเทศที่เกิดแห่งสรีระและสัณฐาน' นี้ ย่อมปฏิเสธวงกลมสีดำที่เหลือ. อนึ่ง จักษุนั้นย่อมตั้งอยู่ อันธาตุ ๔ อันเป็นที่อาศัยของตน ซึ่งตั้งอยู่โดยแผ่ไปทั่วชั้นตา ๗ ชั้น เหมือนน้ำมัน กระทำอุปการะแล้ว อันอายุวรรณะเป็นต้น ซึ่งอาศัยธาตุเหล่านั้นนั่นเอง ตามรักษาแวดล้อมแล้ว อันอุตุ จิต อาหาร อันเป็นเครื่องยังรูปสันดาน ๓ อย่างให้เกิดขึ้น อุปถัมภ์อยู่. และด้วยคำว่า 'แผ่ไปทั่วชั้นตา ๗ ชั้น' นั้น ย่อมแสดงความเป็นไปในกะลาปะเป็นอันมากของจักษุ. คำว่า 'มีประมาณเท่าหัวเหา' นั้น กล่าวแล้วเพราะเป็นไปในประเทศมีประมาณเท่าหัวเหา. ในบทว่า 'ย่อมเห็นรูปทั้งหลาย' นั้น อักษร ม เป็นเครื่องเชื่อมบท. หรือว่าคำว่า 'มนุ' นั้นคือสัตว์. (ปสาทะ) อันมหาภูตรูป ๓ อย่างอันเป็นเครื่องกระทำอุปการะสงเคราะห์แล้ว. โดยปริยายว่า ปสาทะของมหาภูตรูป ๔ อย่าง ในมหาภูตรูปเหล่านั้น ปสาทะของมหาภูตรูปอย่างหนึ่ง และปสาทะของมหาภูตรูปสองอย่าง ก็ควรกล่าวอย่างนี้ เหมือนทรัพย์ของคน ๔ คนผู้มีทรัพย์เสมอกัน ด้วยปริยายนี้. สรีระเป็นรูปขันธ์นั่นเอง. การกระทบกระทั่งนั่นเองชื่อว่าการเสียดสี คือการกระทบกระทั่งและการเสียดสี. หรือการเสียดสีที่เกิดจากการกระทบกระทั่ง อันนับว่าถึงความเป็นที่อาศัยของจักขุวิญญาณ โดยความเป็นผู้มุ่งหน้ารูปารมณ์ ชื่อว่าปฏิฆฏฺฐนานิฆํโส.

Parikappavacanaṃ ‘‘sace āpāthaṃ āgaccheyyā’’ti hetukiriyaṃ, ‘‘passeyyā’’ti phalakiriyañca parikappetvā tena parikappena vacanaṃ. Ettha ca hetukiriyā anekattā avuttāpi viññāyatīti daṭṭhabbā. ‘‘Passe vā’’ti iminā vacanena tīsupi kālesu cakkhuviññāṇassa nissayabhāvaṃ anupagacchantaṃ cakkhuṃ saṅgaṇhāti. Dassane pariṇāyakabhāvo dassanapariṇāyakaṭṭho. Yathā hi issaro ‘‘idañcidañca karothā’’ti vadanto tasmiṃ tasmiṃ kicce sapurise pariṇāyati pavattayati, evamidampi cakkhusamphassādīnaṃ nissayabhāvena te dhamme dassanakicce āṇāpentaṃ viya pariṇāyatīti cakkhūti vuccati. Cakkhatīti hi cakkhu, yathāvuttena nayena ācikkhati pariṇāyatīti attho. Atha vā samavisamāni rūpāni cakkhati ācikkhati, pakāsetīti vā cakkhu. Sañjāyanti etthāti sañjāti. Ke sañjāyanti? Phassādīni[Pg.146]. Tathā samosaraṇaṃ. Cakkhusamphassādīnaṃ attano tikkhamandabhāvānupavattanena indaṭṭhaṃ kāretīti. Niccaṃ dhuvaṃ attāti gahitassapi lujjanapalujjanaṭṭhena. Vaḷañjanti pavisanti etenāti vaḷañjanaṃ, taṃdvārikānaṃ phassādīnaṃ vaḷañjanaṭṭhena.

คำที่กล่าวด้วยการตรึก คือคำที่ตรึกแล้วซึ่งเหตุกิริยาว่า 'ถ้าจักมาสู่คลอง' และผลกิริยาว่า 'จักเห็น' ด้วยการตรึกนั้น. อนึ่ง ในคำตรึกนี้ พึงทราบว่า เหตุกิริยาแม้ไม่ได้กล่าวไว้ก็พึงรู้ได้เพราะมีมาก. ด้วยคำว่า 'พึงเห็น' นี้ ย่อมสงเคราะห์จักษุที่ไม่ถึงความเป็นที่อาศัยของจักขุวิญญาณในกาลทั้ง ๓. ความเป็นผู้เป็นหัวหน้าในการเห็น ชื่อว่าทัสสนปริณายกัตถะ. จริงอยู่ เหมือนพระราชาเมื่อตรัสว่า 'จงทำสิ่งนั้นสิ่งนี้' ย่อมทรงนำหรือย่อมทรงให้เป็นไปซึ่งบุรุษของพระองค์ในกิจนั้นๆ ฉันใด จักษุนี้ก็ฉันนั้น ย่อมนำซึ่งธรรมเหล่านั้นมีจักขุสัมผัสเป็นต้นในกิจแห่งการเห็น โดยความเป็นที่อาศัย เหมือนสั่งการ เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่าจักษุ. จริงอยู่ เพราะย่อมนำไปจึงชื่อว่าจักษุ คือย่อมบอก ย่อมนำไปโดยนัยที่กล่าวแล้ว นี้เป็นอรรถ. หรือว่าย่อมบอก ย่อมแสดงซึ่งรูปารมณ์ที่เสมอกันและไม่เสมอกัน เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าจักษุ. เพราะย่อมเกิดดีในจักษุปสาทะนี้ จึงชื่อว่าสัญชาติ. อะไรย่อมเกิดดี? ผัสสะเป็นต้นย่อมเกิดดี. ฉันนั้น ชื่อว่าสโมสรณะ. ด้วยการเป็นไปตามความคมและความทื่อของจักขุปสาทะของตน ย่อมกระทำความเป็นใหญ่แก่จักขุสัมผัสเป็นต้น นี้เป็นอรรถ. แม้ (จักษุ) ที่ถูกยึดถือว่า 'เที่ยง ยั่งยืน เป็นอัตตา' นั้น (ก็ชื่อว่าจักษุ) โดยอรรถว่าย่อมแตกทำลาย ย่อมแตกทำลายโดยประการต่างๆ. เพราะผัสสะเป็นต้นย่อมใช้สอย ย่อมเข้าถึงด้วยจักษุนี้ จึงชื่อว่าวฬัญชนะ คือโดยอรรถว่า เป็นเครื่องใช้สอยของผัสสะเป็นต้นที่เกิดทางทวารนั้น.

597. Pubbe vutto parikappo eva vikappanattho. Ghaṭṭayamānamevāti pasādassa abhimukhabhāvavisesaṃ gacchantameva.

๕๙๗. การตรึกที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นเองเป็นอรรถแห่งวิกัป. คำว่า 'เมื่อกระทบอยู่เท่านั้น' นั้น คือเมื่อถึงความเป็นพิเศษแห่งการมุ่งหน้าของปสาทะเท่านั้น.

599. Rūpaṃ ārabbha cakkhusamphassādīnaṃ uppattivacaneneva tesaṃ taṃdvārikānaṃ aññesañca rūpaṃ ārabbha uppatti vuttā hoti. Yathā ca tesaṃ rūpaṃ paccayo hoti, tena paccayena uppatti vuttā hotīti adhippāyena ‘‘iminā’’tiādimāha. Tattha cakkhupasādavatthukānaṃ phassādīnanti iminā vacanena tadālambanarūpārammaṇatāya taṃsadisānaṃ manodhātuādīnañca purejātapaccayena uppatti dassitāti daṭṭhabbā. Yattha pana viseso atthi, taṃ dassetuṃ ‘‘cakkhudvārajavanavīthipariyāpannāna’’ntiādimāha. Tāni hi rūpaṃ garuṃ katvā pavattamānassādanābhinandanabhūtāni taṃsampayuttāni ca ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayehi uppajjanti, aññāni ārammaṇapurejātenevāti evaṃ ‘‘ārabbhā’’ti vacanaṃ ārammaṇapaccayato aññapaccayabhāvassapi dīpakaṃ, ārammaṇavacanaṃ ārammaṇapaccayabhāvassevāti ayametesaṃ viseso.

๕๙๙. ด้วยคำกล่าวถึงความเกิดขึ้นแห่งจักขุสัมผัสเป็นต้นว่า “อาศัยรูป” นั่นเอง ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่านั้นที่เป็นไปในทวารนั้น และแห่งธรรมอื่นที่อาศัยรูป ก็เป็นอันตรัสไว้แล้ว ด้วยอัธยาศัยว่า “รูปเป็นปัจจัยแก่ธรรมเหล่านั้นโดยอาการใด ความเกิดขึ้นก็เป็นอันตรัสไว้แล้วด้วยปัจจัยนั้น” จึงกล่าวคำว่า “อิมินา” เป็นต้น ในคำนั้น พึงทราบว่า ด้วยคำว่า “จักขุสัมผัสเป็นต้นอันมีจักขุประสาทเป็นวัตถุ” นี้ ความเกิดขึ้นแห่งมโนธาตุเป็นต้นที่คล้ายคลึงกัน ซึ่งมีรูปรมณ์เป็นอารมณ์ ก็เป็นอันแสดงไว้ด้วยปุเรชาตปัจจัย อนึ่ง เพื่อแสดงความพิเศษที่มีอยู่ จึงกล่าวคำว่า “อันสงเคราะห์เข้าในจักขุทวารชวนวิถี” เป็นต้น เพราะธรรมเหล่านั้นที่เกิดขึ้นโดยกระทำรูปให้เป็นใหญ่ เป็นสภาพแห่งความยินดีและความเพลิดเพลิน และธรรมที่สัมปยุตด้วยธรรมเหล่านั้น ย่อมเกิดขึ้นด้วยอารัมมณาธิปติปัจจัยและอารัมมณูปนิสสยปัจจัย ส่วนธรรมอื่นย่อมเกิดขึ้นด้วยอารัมมณปุเรชาตปัจจัยเท่านั้น ด้วยประการฉะนี้ คำว่า “อารพฺภ” จึงเป็นเครื่องแสดงถึงความเป็นปัจจัยอื่นจากอารัมมณปัจจัยด้วย ส่วนคำว่า “อารัมมณะ” เป็นเครื่องแสดงถึงความเป็นอารัมมณปัจจัยเท่านั้น นี้คือความพิเศษของคำเหล่านี้

600. Suṇātīti sotaviññāṇassa nissayabhāvena suṇāti. Jivhāsaddena viññāyamānā kiriyā sāyananti katvā ‘‘sāyanaṭṭhenā’’ti āha. Kucchitānaṃ dukkhasampayuttaphassādīnaṃ āyoti kāyo, dukkhadukkhavipariṇāmadukkhānaṃ vā. Kāyāyatanassa byāpitāya cakkhupasāde kāyapasādabhāvopi atthi, tena cakkhupasādassa anuviddhattā no byāpitā ca na siyā, vuttā ca sā. Tasmā cakkhupasādassa phoṭṭhabbāvabhāsanaṃ kāyapasādassa ca rūpāvabhāsanaṃ āpannanti lakkhaṇasammissataṃ codeti. Cakkhukāyānaṃ aññanissayattā kalāpantaragatatāya ‘‘aññassa aññattha abhāvato’’ti āha. Rūparasādinidassanaṃ samānanissayānañca aññamaññasabhāvānupagamena aññamaññasmiṃ abhāvo, ko pana vādo asamānanissayānanti dassetuṃ vuttaṃ.

๖๐๐. คำว่า “สุณาติ” นั้น หมายถึงย่อมได้ยินด้วยความเป็นที่อาศัยของโสตวิญญาณ และกล่าวว่า “ด้วยอรรถว่าความยินดี” โดยถือว่ากิริยาที่พึงรู้ด้วยคำว่า “ชิวหา” คือความยินดี คำว่า “กาย” หมายถึงเป็นที่เกิดของผัสสะเป็นต้นที่น่ารังเกียจและสัมปยุตด้วยทุกข์ หรือเป็นที่เกิดของทุกขทุกข์และวิปริณามทุกข์ เพราะการแผ่ไปทั่วของกายายตนะ แม้ความเป็นกายประสาทก็มีอยู่ในจักขุประสาท เพราะกายประสาทนั้นแทงตลอดจักขุประสาท หากไม่มีการแผ่ไปทั่ว ก็ไม่ควรเป็นเช่นนั้น แต่การแผ่ไปทั่วก็เป็นอันกล่าวไว้แล้ว เพราะฉะนั้น จึงถูกโต้แย้งว่ามีการปะปนกันของลักษณะ คือการปรากฏของโผฏฐัพพารมณ์ในจักขุประสาท และการปรากฏของรูปรมณ์ในกายประสาท จึงกล่าวว่า “เพราะไม่มีของสิ่งหนึ่งในอีกสิ่งหนึ่ง” ด้วยเหตุที่จักขุประสาทและกายประสาทมีที่อาศัยต่างกัน และอยู่ในกลาปต่างกัน เพื่อแสดงว่า แม้ธรรมที่มีที่อาศัยเสมอกัน เช่น รูปและรสเป็นต้น ก็ไม่มีซึ่งกันและกัน เพราะไม่เข้าถึงสภาพของกันและกัน แล้วจะกล่าวอะไรถึงธรรมที่มีที่อาศัยไม่เสมอกัน จึงกล่าวการแสดงรูปและรสเป็นต้นไว้

Rūpābhighātāraho [Pg.147] ca so bhūtappasādo cāti rūpābhighātārahabhūtappasādo. Evaṃlakkhaṇaṃ cakkhu. Rūpābhighātoti ca rūpe, rūpassa vā abhighātoti attho. Paripuṇṇāparipuṇṇāyatanattabhāvanibbattakassa kammassa nidānabhūtā kāmataṇhā rūpataṇhā ca tadāyatanikabhavapatthanābhāvato daṭṭhukāmatādivohāraṃ arahatīti dutiyo nayo sabbattha vutto. Tattha daṭṭhukāmatānidānaṃ kammaṃ samuṭṭhānametesanti daṭṭhukāmatānidānakammasamuṭṭhānāni, evaṃvidhānaṃ bhūtānaṃ pasādalakkhaṇaṃ cakkhu, evaṃvidho vā bhūtappasādo daṭṭhukāmatāni…pe… pasādo. Evaṃlakkhaṇaṃ cakkhu. Rūpesu puggalassa vā viññāṇassa vā āviñchanarasaṃ.

คำว่า “รูปาภิฆาตารหภูตัปปสาท” หมายถึงสิ่งที่ควรแก่การกระทบกระทั่งแห่งรูปรมณ์ และเป็นเครื่องยังภูตรูปให้ผ่องใส จักขุมีลักษณะเช่นนี้ คำว่า “รูปาภิฆาต” หมายถึงการกระทบกระทั่งในรูปรมณ์ หรือการกระทบกระทั่งของรูปรมณ์ในจักขุประสาท นัยที่สองกล่าวไว้ในประสาททั้งปวงว่า กามตัณหาและรูปตัณหาซึ่งเป็นเหตุแห่งกรรมที่ยังอัตภาพที่มีอายตนะบริบูรณ์และไม่บริบูรณ์ให้เกิดขึ้น ย่อมควรแก่โวหารว่า “ทัฏฐุกามตา” เป็นต้น เพราะความเป็นแห่งความปรารถนาในภพที่มีอายตนะนั้น ในคำว่า “ทัฏฐุกามตา” เป็นต้นนั้น มหาภูตรูปเหล่านี้มีกรรมอันมีตัณหาคือความอยากเห็นเป็นเหตุเป็นสมุฏฐาน จึงชื่อว่า “ทัฏฐุกามตานิทานกัมมสมุฏฐาน” จักขุมีลักษณะคือการยังมหาภูตรูปที่มีสภาพเช่นนี้ให้ผ่องใส หรือการยังภูตรูปให้ผ่องใสเช่นนี้ ชื่อว่า “ทัฏฐุกามตานิทานกัมมสมุฏฐานภูตัปปสาท” จักขุมีลักษณะเช่นนี้ มีกิจคือการดึงดูดบุคคลหรือจักขุวิญญาณในรูปรมณ์

Kāyo sabbesanti ko ettha viseso, nanu tejādiadhikānañca bhūtānaṃ pasādā sabbesaṃyevāti? Saccametaṃ, idaṃ pana ‘‘sabbesa’’nti vacanaṃ ‘‘samānāna’’nti imamatthaṃ dīpeti anuvattamānassa ekadesādhikabhāvassa nivāraṇavasena vuttattā. Tejādīnanti padīpasaṅkhātassa tejassa obhāsena vāyussa saddena pathaviyā gandhena kheḷasaṅkhātassa udakassa rasenāti purimavāde pacchimavāde ca yathāyogaṃ taṃtaṃbhūtaguṇehi anuggayhabhāvato rūpādiggahaṇe upakaritabbatoti attho. Rūpādīnaṃ adhikabhāvadassanatoti aggimhi rūpassa pabhassarassa vāyumhi saddassa sabhāvena suyyamānassa pathaviyā surabhiādino gandhassa āpe ca rasassa madhurassa visesayuttānaṃ dassanato ‘‘rūpādayo tesaṃ guṇā’’ti paṭhamavādī āha. Tasseva ca ‘‘iccheyyāmā’’tiādinā uttaramāha. Imināvupāyena dutiyavādissapi niggaho hotīti.

คำว่า “กายของทั้งหมด” นี้มีความพิเศษอย่างไร? ความผ่องใสของมหาภูตรูปที่มีเตโชธาตุเป็นต้นที่ยิ่ง ย่อมเป็นของทั้งหมดมิใช่หรือ? คำนี้เป็นจริง แต่คำว่า “ของทั้งหมด” นี้ย่อมแสดงอรรถว่า “ของที่เสมอกัน” เพราะกล่าวไว้โดยนัยแห่งการห้ามความเป็นส่วนเกินที่ตามมา คำว่า “เตโชธาตุเป็นต้น” หมายถึงเพราะได้รับการอุปถัมภ์ด้วยคุณของมหาภูตรูปนั้นๆ ตามสมควร ทั้งในวาทะก่อนและวาทะหลัง เช่น ด้วยแสงสว่างของเตโชธาตุที่เรียกว่าประทีป ด้วยเสียงของวาโยธาตุ ด้วยกลิ่นของปฐวีธาตุ ด้วยรสของอาโปธาตุที่เรียกว่าน้ำลาย จึงควรเป็นประโยชน์ในการรับรู้รูปเป็นต้น เพื่อแสดงความยิ่งของรูปเป็นต้น ปฐมวาทีกล่าวว่า “รูปเป็นต้นเป็นคุณของสิ่งเหล่านั้น” เพราะเห็นรูปที่รุ่งเรืองในไฟ เสียงที่ได้ยินโดยสภาพในลม กลิ่นหอมเป็นต้นในดิน และรสหวานในน้ำที่มีความพิเศษ และได้กล่าวตอบแก่ปฐมวาทีนั้นด้วยคำว่า “เราพึงปรารถนา” เป็นต้น ด้วยอุบายนี้ การข่มทุติยวาทีก็ย่อมมีได้

Atha vā rūpādivisesaguṇehi tejaākāsapathavīāpavāyūhi cakkhādīni katānīti vadantassa kaṇādassa vādaṃ tatiyaṃ uddharitvā taṃ niggahetuṃ ‘‘athāpi vadeyyu’’ntiādi vuttanti daṭṭhabbaṃ. Āsave upalabbhamānopi gandho pathaviyā āposaṃyuttāya kappāsato visadisāyāti na kappāsagandhassa adhikabhāvāpattīti ce? Na, anabhibhūtattā. Āsavehi udakasaṃyuttā pathavī udakena abhibhūtā, na kappāsapathavīti tassāyeva adhikena gandhena bhavitabbanti. Uṇhodakasaññutto ca aggi upalabbhanīyo mahantoti katvā tassa phasso viya vaṇṇopi pabhassaro upalabbhitabboti uṇhodakavaṇṇato agginā anabhisambandhassa sītudakassa vaṇṇo parihāyetha. Tasmāti etassubhayassa abhāvā. Tadabhāvena hi [Pg.148] rūpādīnaṃ tejādivisesaguṇatā nivattitā, taṃnivattanena ‘‘tejādīnaṃ guṇehi rūpādīhi anuggayhabhāvato’’ti idaṃ kāraṇaṃ nivattitanti. Evaṃ paramparāya ubhayābhāvo visesakappanappahānassa kāraṇaṃ hotīti āha ‘‘tasmā pahāyetheta’’ntiādi. Ekakalāpepi rūparasādayo visadisā, ko pana vādo nānākalāpe cakkhādayo bhūtavisesābhāvepīti dassetuṃ rūparasādinidassanaṃ vuttaṃ.

อีกนัยหนึ่ง พึงทราบว่า เพื่อข่มวาทะของกณาทะผู้กล่าวว่า “จักขุเป็นต้นถูกสร้างขึ้นด้วยเตโชธาตุ อากาสธาตุ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ และวาโยธาตุ ซึ่งมีคุณพิเศษคือรูปเป็นต้น” จึงยกวาทะที่สามขึ้นมาแล้วกล่าวคำว่า “อถาปิ วเทยฺยุํ” เป็นต้น หากกล่าวว่า “กลิ่นที่ปรากฏในสุราก็เป็นกลิ่นของปฐวีธาตุที่ประกอบด้วยอาโปธาตุ ซึ่งต่างจากปฐวีธาตุในฝ้าย เหตุใดกลิ่นของฝ้ายจึงไม่ควรมีความยิ่งกว่า?” ไม่ควรกล่าวเช่นนั้น เพราะไม่ถูกครอบงำ ปฐวีธาตุที่ประกอบด้วยน้ำในสุราถูกน้ำครอบงำ แต่ปฐวีธาตุในฝ้ายไม่ถูกน้ำครอบงำ เพราะฉะนั้น กลิ่นที่ยิ่งกว่าจึงควรเป็นของปฐวีธาตุในฝ้ายนั้นเอง ไม่ควรกล่าวเช่นนั้น อนึ่ง ไฟที่ประกอบด้วยน้ำร้อนย่อมปรากฏว่ายิ่งใหญ่ เพราะฉะนั้น สีก็ควรปรากฏว่ารุ่งเรืองเหมือนสัมผัสของน้ำร้อนนั้น สีของน้ำเย็นที่ไม่เกี่ยวข้องกับไฟจึงควรลดลงจากสีของน้ำร้อน เพราะไม่มีทั้งสองประการนี้ ด้วยการไม่มีทั้งสองประการนั้น ความเป็นคุณพิเศษของเตโชธาตุเป็นต้นแห่งรูปเป็นต้นจึงถูกห้ามไว้ ด้วยการห้ามนั้น เหตุที่ว่า “เพราะไม่ได้รับการอุปถัมภ์ด้วยคุณของเตโชธาตุเป็นต้นคือรูปเป็นต้น” นี้จึงถูกห้ามไว้ ด้วยประการฉะนี้ การไม่มีทั้งสองประการสืบต่อกันไปจึงเป็นเหตุแห่งการละทิ้งการกำหนดความพิเศษของมหาภูตรูป จึงกล่าวคำว่า “ตสฺมา ปหายเถต” เป็นต้น เพื่อแสดงว่า แม้ในกลาปเดียวกัน รูปและรสเป็นต้นก็ยังต่างกัน แล้วจะกล่าวอะไรถึงจักขุเป็นต้นในกลาปที่ต่างกัน แม้จะไม่มีความพิเศษของมหาภูตรูป จึงกล่าวการแสดงรูปและรสเป็นต้นไว้

Yadi bhūtaviseso natthi, kiṃ pana cakkhādivisesassa kāraṇanti taṃ dassetuṃ ‘‘yaṃ aññamaññassā’’tiādimāha. Ekampi kammaṃ pañcāyatanikattabhāvapatthanānipphannaṃ cakkhādīnaṃ visesahetuttā ‘‘aññamaññassa asādhāraṇa’’nti ca ‘‘kammaviseso’’ti ca vuttanti daṭṭhabbaṃ. Na hi taṃ yena visesena cakkhussa paccayo, teneva sotassa hoti indriyantarābhāvappattito. ‘‘Paṭisandhikkhaṇe mahaggatā ekā cetanā kaṭattārūpānaṃ kammapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.12.78) vacanena paṭisandhikkhaṇe vijjamānānaṃ sabbesaṃ kaṭattārūpānaṃ ekā cetanā kammapaccayo hotīti viññāyati. Nānācetanāya hi tadā indriyuppattiyaṃ sati parittena ca mahaggatena ca kammunā nibbattitaṃ kaṭattārūpaṃ āpajjeyyāti na cekā paṭisandhi anekakammanibbattā hotīti siddhamekena kammena anekindriyuppatti hotīti. Anallīno nissayo etassāti anallīnanissayo, rūpasaddasaṅkhāto visayo. Gandharasānaṃ nissayā ghānajivhānissaye allīyantīti te nissayavasena allīnā, phoṭṭhabbaṃ sayaṃ kāyanissayaallīnaṃ bhūtattayattā. Dūre…pe… sampatto eva nāma paṭighaṭṭananighaṃsajanakatoti adhippāyo. Saddo pana dhātuparamparāya vāyu viya āgantvā nissayavasena sotanissaye allīyitvā sotaṃ ghaṭṭetvā vavatthānaṃ gacchanto saṇikaṃ vavatthānaṃ gacchatīti vutto. Evaṃ pana saticittasamuṭṭhānaṃ saddāyatanaṃ sotaviññāṇassa kadācipi ārammaṇapaccayo na siyā. Na hi bahiddhā cittasamuṭṭhānuppatti upapajjatīti.

หากไม่มีความพิเศษของมหาภูตรูปแล้ว อะไรเล่าเป็นเหตุแห่งความพิเศษของจักษุเป็นต้น เพื่อแสดงสิ่งนั้น จึงกล่าวคำว่า 'สิ่งที่ไม่ทั่วไปแก่กันและกัน' เป็นต้น พึงทราบว่า แม้กรรมเดียวที่สำเร็จแล้วเพราะปรารถนาอัตภาพที่มีอายตนะ ๕ ก็เป็นเหตุพิเศษของจักษุเป็นต้น จึงถูกกล่าวว่า 'ไม่ทั่วไปแก่กันและกัน' และ 'กรรมพิเศษ' จริงอยู่ กรรมนั้นเป็นปัจจัยแก่จักษุด้วยความพิเศษใด ก็ไม่เป็นปัจจัยแก่โสตด้วยความพิเศษนั้น เพราะถึงความเป็นอินทรีย์อื่น ด้วยคำกล่าวว่า 'ในขณะปฏิสนธิ เจตนาเดียวที่เป็นมหัคคตะ เป็นปัจจัยแก่กตัตตารูปทั้งปวงด้วยกรรมปัจจัย' จึงทราบว่า ในขณะปฏิสนธิ เจตนาเดียวเป็นกรรมปัจจัยแก่กตัตตารูปทั้งปวงที่มีอยู่ จริงอยู่ หากมีการเกิดขึ้นของอินทรีย์ในขณะนั้นด้วยเจตนาที่ต่างกัน กตัตตารูปที่กรรมทำให้เกิดด้วยกรรมที่เป็นกามาวจรและมหัคคตะก็พึงเกิดขึ้น และปฏิสนธิเดียวก็ไม่พึงเกิดจากกรรมหลายอย่าง ดังนั้นจึงสำเร็จว่า การเกิดขึ้นของอินทรีย์หลายอย่างย่อมมีด้วยกรรมเดียว อารมณ์นี้มีที่อาศัยไม่ติดข้อง จึงชื่อว่า 'มีที่อาศัยไม่ติดข้อง' คืออารมณ์ที่นับว่าเป็นรูปารมณ์และสัททารมณ์ ที่อาศัยของคันธารมณ์และรสารมณ์ย่อมติดข้องในที่อาศัยของฆานปสาทและชิวหาปสาท ดังนั้นสิ่งเหล่านั้นจึงติดข้องโดยอำนาจของที่อาศัย ส่วนโผฏฐัพพารมณ์เองก็ติดข้องในที่อาศัยของกายปสาท เพราะเป็นหมู่แห่งภูตรูป ๓ ความประสงค์คือ แม้ตั้งอยู่ในที่ไกล (สูง ๔๒,๐๐๐ โยชน์) แม้ปรากฏอยู่ ก็ชื่อว่าถึงแล้วเท่านั้น เพราะเป็นเหตุให้เกิดการกระทบกระทั่งและการเสียดสี ส่วนเสียงนั้น เหมือนลมที่มาโดยลำดับแห่งธาตุทั้งหลาย ติดข้องในที่อาศัยของโสตปสาทโดยอำนาจของที่อาศัย กระทบโสตปสาทแล้วจึงถึงการกำหนด และถูกกล่าวว่า 'ย่อมถึงการกำหนดช้า' แต่เมื่อเป็นเช่นนี้ สัททายตนะที่เกิดจากจิตก็ไม่พึงเป็นอารัมมณปัจจัยแก่โสตวิญญาณได้เลย เพราะการเกิดขึ้นของรูปที่เกิดจากจิตย่อมไม่เกิดขึ้นภายนอก

Cirena suyyeyyāti kasmā etaṃ vuttaṃ, nanu dūre ṭhitehi rajakādisaddā cirena suyyantīti? Na, dūrāsannānaṃ yathāpākaṭe sadde gahaṇavisesato. Yathā hi dūrāsannānaṃ vacanasadde yathā pākaṭībhūte gahaṇavisesato ākāravisesānaṃ aggahaṇaṃ gahaṇañca hoti, evaṃ rajakādisaddepi āsannassa ādito pabhuti yāvāvasānā kamena pākaṭībhūte [Pg.149] dūrassa cāvasāne majjhe vā piṇḍavasena pavattipākaṭībhūte nicchayagahaṇānaṃ sotaviññāṇavīthiyā parato pavattānaṃ visesato lahukaṃ suto cirena sutoti abhimāno hoti. So pana saddo yattha uppanno, taṃ nissitova attano vijjamānakkhaṇe sotassa āpāthamāgacchati. Dūre ṭhito pana saddo aññattha paṭighosuppattiyā bhājanādicalanassa ca ayokanto viya ayocalanassa paccayo hotīti daṭṭhabbo. Yathā vā ghaṇṭābhighātānujāni bhūtāni anuravassa nissayabhūtāni ghaṭṭanasabhāvāni, evaṃ ghaṭṭanānujāni yāva sotappasādā uppattivasena āgatāni bhūtāni ghaṭṭanasabhāvānevāti taṃnissito saddo nissayavasena dhātuparamparāya ghaṭṭetvā saṇikaṃ vavatthānaṃ gacchatīti vutto. Asukadisāya nāmāti na paññāyeyya. Kasmā? Sotappadesasseva saddassa gahaṇato.

เหตุใดจึงกล่าวคำว่า 'พึงได้ยินช้า' มิใช่หรือว่าเสียงของช่างซักผ้าเป็นต้นที่อยู่ไกลย่อมได้ยินช้า? ไม่ใช่ เพราะความพิเศษของการรับรู้เสียงที่ปรากฏตามลำดับของคนไกลและคนใกล้ จริงอยู่ เหมือนกับว่าในเสียงพูดของคนไกลและคนใกล้ เมื่อปรากฏตามลำดับ ย่อมมีการไม่รับรู้และการรับรู้อักขระพิเศษเพราะความพิเศษของการรับรู้ ฉันใด แม้ในเสียงของช่างซักผ้าเป็นต้น เมื่อปรากฏตามลำดับตั้งแต่ต้นจนจบสำหรับคนใกล้ หรือเมื่อปรากฏเป็นกลุ่มในท่ามกลางหรือตอนท้ายสำหรับคนไกล ย่อมมีความสำคัญผิดว่า 'ได้ยินเร็ว' หรือ 'ได้ยินช้า' เพราะความพิเศษของการรับรู้ที่ตัดสินซึ่งเกิดขึ้นภายหลังโสตวิญญาณวิถี เสียงนั้นเมื่อเกิดขึ้นในที่ใด ก็อาศัยที่นั้นเท่านั้นมาถึงโสตปสาทในขณะที่ตนมีอยู่ แต่พึงทราบว่า เสียงที่ตั้งอยู่ในที่ไกล ย่อมเป็นปัจจัยให้เกิดเสียงสะท้อนในที่อื่น และการเคลื่อนไหวของภาชนะเป็นต้น เหมือนแม่เหล็กเป็นปัจจัยให้เหล็กเคลื่อนไหว หรืออีกนัยหนึ่ง เหมือนมหาภูตที่เกิดตามหลังการกระทบระฆังเป็นที่อาศัยของเสียงที่เกิดต่อเนื่องและมีสภาพกระทบ ฉันใด มหาภูตที่เกิดตามหลังการกระทบที่มาถึงโสตปสาทโดยอำนาจของการเกิดขึ้น ก็มีสภาพกระทบเท่านั้น ดังนั้น เสียงที่อาศัยมหาภูตเหล่านั้นจึงกระทบโดยลำดับแห่งธาตุทั้งสี่โดยอำนาจของที่อาศัย แล้วจึงถึงการกำหนดช้า จึงถูกกล่าวไว้ว่า 'ไม่พึงปรากฏว่าอยู่ในทิศโน้น' เพราะเหตุใด? เพราะการรับรู้เสียงที่ตั้งอยู่ในที่แห่งโสตปสาทเท่านั้น

Visame ajjhāsayo etassāti visamajjhāsayo, ajjhāsayarahitampi cakkhu visamaninnattā visamajjhāsayaṃ viya hotīti ‘‘visamajjhāsaya’’nti vuttaṃ. Cakkhumato vā puggalassa ajjhāsayavasena cakkhu ‘‘visamajjhāsaya’’nti vuttaṃ.

จักษุนี้มีความปรารถนาในอารมณ์ที่ไม่สม่ำเสมอ จึงชื่อว่า 'วิสมัชฌาสยะ' (มีอารมณ์ไม่สม่ำเสมอเป็นที่ปรารถนา) แม้จักษุที่ปราศจากความปรารถนา ก็เหมือนมีความปรารถนาในอารมณ์ที่ไม่สม่ำเสมอ เพราะน้อมไปในอารมณ์ที่ไม่สม่ำเสมอ จึงถูกกล่าวว่า 'วิสมัชฌาสยะ' หรืออีกนัยหนึ่ง จักษุถูกกล่าวว่า 'วิสมัชฌาสยะ' โดยอำนาจความปรารถนาของบุคคลผู้มีจักษุปสาท

Kaṇṇakūpachiddeyeva pavattanato ārammaṇaggahaṇahetuto ca tattheva ‘‘ajjhāsayaṃ karotī’’ti vuttaṃ. Tassa sotassa sotaviññāṇanissayabhāvena saddasavane. Ajaṭākāsopi vaṭṭatīti etassa aṭṭhakathādhippāyena atthaṃ vadanto ‘‘antoleṇasmi’’ntiādimāha. Attano adhippāyena vadanto ‘‘kiṃ etāya dhammatāyā’’tiādimavoca.

ถูกกล่าวว่า 'ย่อมทำความปรารถนา' ในช่องหูนั้นเอง เพราะการเกิดขึ้นในช่องหูเท่านั้น และเพราะเป็นเหตุแห่งการรับรู้อารมณ์ในช่องหู ในการได้ยินเสียงของโสตปสาทนั้นโดยความเป็นที่อาศัยของโสตวิญญาณ ผู้กล่าวอรรถโดยความประสงค์ของพระอรรถกถาจารย์เกี่ยวกับคำว่า 'แม้ช่องว่างที่ไม่ติดข้องก็ใช้ได้' นี้ ได้กล่าวคำว่า 'ในถ้ำ' เป็นต้น ส่วนผู้กล่าวโดยความประสงค์ของตนเอง ได้กล่าวคำว่า 'ด้วยธรรมชาตินี้' เป็นต้น

Vātūpanissayo gandho gocaro etassāti vātūpanissayagandhagocaraṃ. Ettha ca gandhaggahaṇassa vāto upanissayo, tabbohārena pana gandho ‘‘vātūpanissayo’’ti vutto. Atha vā vāto eva upanissayo vātūpanissayo. Kassāti? Ghānaviññāṇassa. So sahakārīpaccayantarabhūto etassa atthīti vātūpanissayo, gandho paccayo.

ฆานนี้มีกลิ่นที่มีลมเป็นที่อาศัยอันยิ่งเป็นอารมณ์โคจร จึงชื่อว่า 'วาตูบนิสสยคันธโคจรัง' ในบทนี้ ลมเป็นที่อาศัยอันยิ่งของการรับรู้กลิ่น แต่กลิ่นถูกกล่าวว่า 'วาตูบนิสสยะ' โดยชื่อเรียกนั้น (คือชื่อของการรับรู้กลิ่น) หรืออีกนัยหนึ่ง ลมเท่านั้นเป็นที่อาศัยอันยิ่ง ชื่อว่า 'วาตูบนิสสยะ' แห่งอะไร? แห่งฆานวิญญาณ ลมที่มีที่อาศัยอันยิ่งนั้นเป็นปัจจัยร่วมอย่างหนึ่งของกลิ่นนี้ จึงชื่อว่า 'วาตูบนิสสยะ' กลิ่นเป็นปัจจัย

Āpo ca sahakārīpaccayantarabhūto kheḷādiko. Tathā pathavī. Gahetabbassa hi phoṭṭhabbassa uppīḷiyamānassa ādhārabhūtā pathavī kāyassa ca phoṭṭhabbena uppīḷiyamānassa nissayabhūtānaṃ ādhārabhūtā sabbadā [Pg.150] phoṭṭhabbagahaṇassa upanissayoti. Uppīḷanena pana vinā phoṭṭhabbagahaṇe kāyāyatanassa nissayabhūtā pathavī upanissayoti daṭṭhabbā. Sabbadāpi ca tassā upanissayabhāvo yutto eva.

อาโปธาตุเป็นปัจจัยร่วมอย่างหนึ่ง คือน้ำลายเป็นต้น ปฐวีธาตุก็เช่นกัน จริงอยู่ ปฐวีธาตุที่เป็นที่ตั้งของโผฏฐัพพารมณ์ที่พึงรับรู้และถูกบีบคั้น และปฐวีธาตุที่เป็นที่ตั้งของมหาภูตที่เป็นที่อาศัยของกายปสาทที่ถูกโผฏฐัพพารมณ์บีบคั้น ย่อมเป็นอุปนิสสยะ (ที่อาศัยอันยิ่ง) ของการรับรู้โผฏฐัพพารมณ์เสมอไป แต่พึงทราบว่า ในการรับรู้โผฏฐัพพารมณ์โดยปราศจากการบีบคั้น ปฐวีธาตุที่เป็นที่อาศัยของกายายตนะเป็นอุปนิสสยะ และความเป็นอุปนิสสยะของปฐวีธาตุนั้นย่อมสมควรเสมอไป

Pañcavaṇṇānanti vacanaṃ tadādhārānaṃ suttānaṃ nānattadassanatthaṃ. Pañcappakārā pañcavaṇṇā. Ekantatoti idaṃ sabbadā uppīḷanena vinibbhujjituṃ asakkuṇeyyānaṃ kalāpantararūpānaṃ sabbhāvā tesaṃ nivattanatthaṃ vuttaṃ. Na hi tāni ekantena avinibhuttāni kalāpantaragatattāti.

คำว่า 'มี ๕ สี' นี้ มีไว้เพื่อแสดงความแตกต่างของด้ายที่เป็นที่อาศัยของสีเหล่านั้น คือด้ายมี ๕ ชนิด มี ๕ สี คำว่า 'โดยส่วนเดียว' นี้ถูกกล่าวเพื่อกันรูปที่อยู่ในกลุ่มอื่นซึ่งไม่สามารถแยกแยะได้ด้วยการบีบคั้นตลอดเวลาออกไป เพราะการมีอยู่ของรูปเหล่านั้น จริงอยู่ รูปเหล่านั้นไม่ใช่สิ่งที่แยกแยะไม่ได้โดยส่วนเดียว เพราะอยู่ในกลุ่มอื่น

616. Vaṇṇanibhāti rūpāyatanameva niddiṭṭhanti tadeva apekkhitvā ‘‘sanidassana’’nti napuṃsakaniddeso kato. Tasmāti nippariyāyarūpānaṃ nīlādīnaṃ phusitvā ajānitabbato dīghādīnañca phusitvā jānitabbato na nippariyāyena dīghaṃ rūpāyatanaṃ. Taṃ taṃ nissāyāti dīghādisannivesaṃ bhūtasamudāyaṃ nissāya. Tathā tathā ṭhitanti dīghādisannivesena ṭhitaṃ vaṇṇasamudāyabhūtaṃ rūpāyatanameva dīghādivohārena bhāsitaṃ. Aññamaññaparicchinnaṃ ekasmiṃ itarassa abhāvā. Visayagocarānaṃ viseso anaññatthabhāvo tabbahulacāritā ca cakkhuviññāṇassa.

๖๑๖. ด้วยบทว่า 'วรรณนิภาติ' ทรงแสดงรูปายตนะเท่านั้น เพราะเหตุนั้น การแสดงด้วยนปุงสกลิงค์ว่า 'สนิทัสสนะ' จึงกระทำโดยอาศัยรูปายตนะนั้นนั่นเอง เพราะเหตุนั้น รูปารมณ์โดยตรงมีสีเขียวเป็นต้น เมื่อสัมผัสแล้วไม่ควรรู้ และรูปมีสัณฐานยาวเป็นต้น เมื่อสัมผัสแล้วควรรู้ สัณฐานยาวจึงไม่เป็นรูปายตนะโดยตรง เพราะอาศัยหมู่แห่งภูตรูปที่มีการรวมกันมีสัณฐานยาวเป็นต้น อาศัยสิ่งนั้นๆ คำว่า 'ตั้งอยู่แล้วอย่างนั้นๆ' คือ รูปายตนะนั่นเอง อันเป็นหมู่แห่งวรรณะที่ตั้งอยู่ด้วยการรวมกันมีสัณฐานยาวเป็นต้น ตรัสแล้วด้วยโวหารมีสัณฐานยาวเป็นต้น อันกันและกันกำหนดแล้ว เพราะไม่มีสีอื่นในสีอันหนึ่ง ความพิเศษแห่งวิสัยและโคจรของจักขุวิญญาณ คือ ความที่ไม่มีในอารมณ์อื่น และความที่มีการเป็นไปมากในรูปารมณ์นั้น

620. Bherisaddādīnañca vāditasaddattā ‘‘vuttāvasesāna’’nti āha. Amanussavacanena na manussehi aññe pāṇino eva gahitā, atha kho kaṭṭhādayopīti adhippāyena ‘‘seso sabbopī’’ti āha. Evaṃ santepi vatthuvisesakittanavasena pāḷiyaṃ anāgato tathā kittetabbo ye vā panāti vuttoti adhippāyo.

๖๒๐. และเพราะเสียงกลองใหญ่เป็นต้นเป็นเสียงที่ถูกตี จึงกล่าวว่า 'ที่เหลือจากที่กล่าวแล้ว' ด้วยคำว่า 'อมนุษย์' ไม่ได้หมายถึงสัตว์มีชีวิตอื่นจากมนุษย์เท่านั้น แต่ด้วยความประสงค์ว่าแม้ฟืนเป็นต้นก็ถูกถือเอา จึงกล่าวว่า 'ที่เหลือทั้งหมด' แม้เมื่อเป็นอย่างนี้ ความประสงค์คือ เสียงทั้งปวงที่ควรกล่าวถึงซึ่งไม่ปรากฏในพระบาลีด้วยอำนาจแห่งการกล่าวถึงวัตถุพิเศษนั้น ตรัสแล้วว่า 'เย วา ปน' (อันใดอันหนึ่ง)

624. Vissagandhoti virūpo maṃsādigandho. Lambilanti madhurambilaṃ.

๖๒๔. คำว่า 'วิสสคันโธ' คือ กลิ่นเนื้อเป็นต้นที่ผิดปกติ (กลิ่นเนื้อเน่าเป็นต้น) คำว่า 'ลัมพิลัง' คือ รสหวานอมเปรี้ยว

632. Sañjānanti etenāti sañjānanaṃ, upalakkhaṇaṃ. Sakena sakena kammacittādinā paccayena samuṭṭhitānipi itthiliṅgādīni indriyasahite sarīre uppajjamānāni taṃtadākārāni hutvā uppajjantīti ‘‘itthindriyaṃ paṭicca samuṭṭhahantī’’ti vuttāni. Itthiliṅgādīsu eva ca adhipatibhāvā etassa indriyatā vuttā, indriyasahite santāne itthiliṅgādiākārarūpapaccayānaṃ aññathā anuppādanato itthiggahaṇassa ca tesaṃ rūpānaṃ paccayabhāvato. Yasmā pana bhāvadasakepi rūpānaṃ itthindriyaṃ na janakaṃ, nāpi anupālakaṃ upatthambhakaṃ vā, na ca aññakalāparūpānaṃ, tasmā taṃ jīvitindriyaṃ viya sakalāparūpānaṃ āhāro [Pg.151] viya vā kalāpantararūpānañca indriyaatthiavigatapaccayoti na vuttaṃ. Esa nayo purisindriyepi. Liṅgādiākāresu rūpesu rūpāyatanassa cakkhuviññeyyattā liṅgādīnaṃ cakkhuviññeyyatā vuttā.

๖๓๒. ย่อมจำได้หมายรู้ด้วยเครื่องหมายนี้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าสัญชานนะ เป็นเครื่องหมาย อิตถีลิงค์เป็นต้น แม้เกิดขึ้นด้วยปัจจัยมีกรรมและจิตเป็นต้นของตนๆ เมื่อเกิดขึ้นในร่างกายที่ประกอบด้วยอินทรีย์ ย่อมเกิดขึ้นโดยมีอาการอย่างนั้นๆ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'เกิดขึ้นเพราะอาศัยอิตถินทรีย์' และเพราะความเป็นอธิบดีในอิตถีลิงค์เป็นต้นนั่นเอง จึงกล่าวความเป็นอินทรีย์ของภาวรูปนี้ เพราะไม่ให้ปัจจัยของรูปทั้งหลายที่มีอาการมีอิตถีลิงค์เป็นต้นเกิดขึ้นด้วยอาการอื่นในสันดานที่ประกอบด้วยอินทรีย์ และเพราะความเป็นปัจจัยของรูปทั้งหลายเหล่านั้นแห่งจิตที่ยึดถือว่าเป็นหญิง แต่เพราะเหตุที่อิตถินทรีย์ไม่เป็นผู้ให้เกิด ไม่เป็นผู้บำรุงรักษา หรือไม่เป็นผู้ค้ำจุนรูปทั้งหลายในภาวทสกะ และไม่เป็นผู้ให้เกิด ไม่เป็นผู้บำรุงรักษา หรือไม่เป็นผู้ค้ำจุนรูปทั้งหลายในกะลาปะอื่น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงไม่ได้ตรัสอินทรีย์นั้นว่าเป็นอินทริยปัจจัย, อินทริยอัตถิปัจจัย, อินทริยอวิคตปัจจัย เหมือนชีวิตินทรีย์แห่งรูปทั้งหลายที่เกิดในกะลาปะของตน หรือเหมือนอาหารรูปแห่งรูปทั้งหลายที่เกิดในกะลาปะอื่น นัยนี้แม้ในปุริสินทรีย์ก็เช่นกัน เพราะรูปายตนะเป็นสิ่งที่จักขุวิญญาณควรรู้ในรูปทั้งหลายที่มีอาการมีลิงค์เป็นต้น จึงกล่าวความเป็นสิ่งที่จักขุวิญญาณควรรู้แห่งลิงค์เป็นต้น

633. Ubhayampi…pe… kusalena patiṭṭhātīti sugatiṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Duggatiyañhi paṭisandhi akusalenevāti tadā uppajjamāno bhāvopi akusaleneva bhaveyya, paṭisandhiyaṃ viya pavattepīti. Tayidaṃ dvayaṃ yasmā santāne saha na pavattati ‘‘yassa itthindriyaṃ uppajjati, tassa purisindriyaṃ uppajjatīti? No’’tiādivacanato (yama. 3.indriyayamaka.188), tasmā ubhatobyañjanakassapi ekamevindriyaṃ hotīti vuttaṃ.

๖๓๓. พึงทราบว่า คำว่า 'ทั้งสองอย่าง...เป็นไปได้ด้วยกุศล' ตรัสโดยอ้างถึงสุคติภพ จริงอยู่ เพราะปฏิสนธิในทุคติภพย่อมเป็นด้วยอกุศลเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ภาวรูปที่เกิดขึ้นในกาลนั้นก็พึงเป็นด้วยอกุศลเท่านั้น เหมือนในกาลแห่งปฏิสนธิ แม้ในกาลแห่งปวัตติก็เช่นกัน อินทรีย์ทั้งสองอย่างนั้น เพราะเหตุที่ย่อมไม่เป็นไปพร้อมกันในสันดานของสัตว์คนหนึ่ง ดังที่ตรัสไว้ในคำว่า 'ยัสสะ อิตถินทริยัง อุปปัชชะติ, ตัสสะ ปุริสินทริยัง อุปปัชชะติ? โน' เป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า แม้ในสันดานของอุภโตพยัญชนก อินทรีย์ย่อมเป็นอันเดียวเท่านั้น

635. Ekantaṃ kāyaviññattiyaṃ kāyavohārassa pavattidassanatthaṃ ‘‘kāyena saṃvaro sādhū’’ti (dha. pa. 361; saṃ. ni. 1.116) sādhakasuttaṃ āhaṭaṃ. Bhāvassa gamanaṃ pakāsanaṃ copanaṃ. Thambhanāti vāyodhātuadhikānaṃ bhūtānaṃ thambhanākāro viññattīti attho. Uddhaṅgamavātādayo viya hi yo vātādhiko kalāpo, tattha bhūtānaṃ viññattiākāratā hotīti. Teneva ‘‘kāyaṃ thambhetvā thaddhaṃ karotīti thambhanā’’ti vāyodhātukiccavasena viññatti vuttā. Tato eva ca ‘‘vāyodhātuyā ākāro kāyaviññattī’’ti ca vattuṃ vaṭṭati, tathā ‘‘pathavīdhātuyā vacīviññattī’’ti pathavīdhātuadhikabhūtavikārato.

๖๓๕. เพื่อประโยชน์แก่การแสดงความเป็นไปแห่งโวหารที่ชื่อว่ากายในกายวิญญัติโดยส่วนเดียว จึงนำสาธกสูตรว่า 'กายสังวรเป็นความดี' มาแสดง ความประสงค์คือ วัตถุอันยังให้รู้และยังให้ปรากฏซึ่งความประสงค์ ชื่อว่าโจปนะ คำว่า 'ถัมภนา' คือ อาการที่ค้ำจุนมหาภูตรูปทั้งหลายที่มีวาโยธาตุเกิน เป็นวิญญัติ นี้เป็นอรรถ จริงอยู่ กะลาปะใดที่มีวาโยธาตุเกิน เหมือนลมที่พัดขึ้นเบื้องบนเป็นต้น ในกะลาปะที่มีวาโยธาตุเกินนั้น ความที่มีอาการเป็นวิญญัติของมหาภูตรูปทั้งหลายย่อมเป็น พึงจำไว้ว่าอย่างนี้ เพราะเหตุนั้นนั่นเอง จึงกล่าววิญญัติด้วยอำนาจแห่งกิจของวาโยธาตุว่า 'ค้ำจุนให้กายตึงมั่น' และเพราะเหตุนั้นนั่นเอง จึงควรกล่าวว่า 'อาการพิเศษของวาโยธาตุคือกายวิญญัติ' เช่นนั้น ก็ควรกล่าวว่า 'อาการพิเศษของปฐวีธาตุคือวจีวิญญัติ' เพราะความเป็นอาการพิเศษของมหาภูตรูปทั้งหลายที่มีปฐวีธาตุเกิน

636. Pabhedagatā vācā evāti tissa phussāti pabhedagatā. Atha vā vacīsaṅkhārehi vitakkavicārehi pariggahitā savanavisayabhāvaṃ anupanītatāya abhinnā tabbhāvaṃ nīyamānā vācā ‘‘vacībhedo’’ti vuccati. Iriyāpathampi upatthambhentīti yathāpavattaṃ iriyāpathaṃ upatthambhenti. Yathā hi abbokiṇṇe bhavaṅge vattamāne aṅgāni osīdanti paviṭṭhāni viya honti, na evaṃ ‘‘dvattiṃsa chabbīsā’’ti vuttesu jāgaraṇacittesu vattamānesu. Tesu pana vattamānesu aṅgāni upatthaddhāni yathāpavattiriyāpathabhāveneva pavattantīti. Khīṇāsavānaṃ cuticittanti visesetvā vuttaṃ, ‘‘kāmāvacarānaṃ pacchimacittassa uppādakkhaṇe yassa cittassa anantarā kāmāvacarānaṃ pacchimacittaṃ uppajjissati, rūpāvacare arūpāvacare pacchimabhavikānaṃ, ye ca rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ upapajjitvā parinibbāyissanti, tesaṃ cavantānaṃ [Pg.152] tesaṃ vacīsaṅkhāro nirujjhissati, no ca tesaṃ kāyasaṅkhāro nirujjhissatī’’ti (yama. 2.saṅkhārayamaka.88) pana vacanato aññesampi cuticittaṃ rūpaṃ na samuṭṭhāpetīti viññāyati. Na hi rūpasamuṭṭhāpakacittassa gabbhagamanādivinibaddhābhāvena kāyasaṅkhārāsamuṭṭhāpanaṃ atthi, na ca yuttaṃ ‘‘cuto ca cittasamuṭṭhānañcassa pavattatī’’ti, nāpi ‘‘cuticittaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpetī’’ti pāḷi atthīti.

๖๓๖. คำว่า 'วาจาที่ถึงซึ่งความแตกต่างนั่นเอง' คือ ที่ถึงซึ่งความแตกต่างอย่าง 'ฟุสสะ' อีกนัยหนึ่ง วาจาที่ยังไม่แตกต่างกันเพราะความเป็นสิ่งที่ยังไม่นำเข้าไปใกล้ซึ่งความเป็นอารมณ์ของโสตวิญญาณ อันวจีสังขารคือวิตกและวิจารยึดถือแล้ว เมื่อถูกนำเข้าไปใกล้ซึ่งความเป็นอารมณ์ของโสตวิญญาณนั้น ย่อมกล่าวว่า 'วจีเภท' คำว่า 'ย่อมค้ำจุนแม้ซึ่งอิริยาบถ' คือ ย่อมค้ำจุนอิริยาบถที่เป็นไปตามปกติ จริงอยู่ เหมือนอย่างที่อวัยวะมีมือและเท้าเป็นต้นย่อมซบเซาลง เหมือนเข้าไปข้างในเมื่อภวังค์ที่ไม่ปะปนกับวิถีจิตเป็นไปอยู่ ไม่เป็นเช่นนั้นเมื่อจิตที่ยังให้ตื่นที่กล่าวแล้วในอรรถกถาว่า 'ทวัตติงสะ ฉัพพีสะ' เป็นไปอยู่ แต่อวัยวะทั้งหลายเมื่อจิตเหล่านั้นเป็นไปอยู่ ย่อมตึงมั่น ย่อมเป็นไปโดยความเป็นอิริยาบถที่เป็นไปตามปกติเท่านั้น พึงจำไว้ว่าอย่างนี้ แม้กล่าวโดยทำเป็นพิเศษว่า 'จิตของพระขีณาสพ' แต่เพราะการตรัสว่า 'ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของจิตสุดท้ายของสัตว์ในกามภพ จิตใดที่จิตสุดท้ายของสัตว์ในกามภพจะเกิดขึ้นต่อจากนั้น ของสัตว์ผู้มีภพสุดท้ายในรูปภพและอรูปภพ และของสัตว์ทั้งหลายที่จะปรินิพพานหลังจากอุบัติในรูปภพและอรูปภพ เมื่อสัตว์เหล่านั้นกำลังจุติ วจีสังขารของสัตว์เหล่านั้นจะดับไป แต่กายสังขารของสัตว์เหล่านั้นจะไม่ดับไป' (ยมก 2.สังขารยมก.88) จึงรู้ว่าจุติจิตของบุคคลอื่นนอกจากพระอรหันต์ก็ไม่ยังรูปให้เกิดขึ้น จริงอยู่ การไม่ให้กายสังขารคืออัสสาสะปัสสาสะเกิดขึ้นย่อมไม่มีด้วยความที่ไม่มีเหตุอันห้ามอัสสาสะปัสสาสะมีอาการเข้าสู่ครรภ์เป็นต้นของจิตที่ยังรูปให้เกิดขึ้น และไม่สมควรที่จะกล่าวว่า 'กำลังจุติและรูปที่เกิดจากจิตของผู้นั้นก็เป็นไป' และพระบาลีว่า 'จุติจิตยังรูปให้เกิดขึ้น' ก็ไม่มี พึงจำไว้ว่าอย่างนี้

637. Na kassatīti na vilekhiyati. Gatanti viññātaṃ. Asamphuṭṭhaṃ catūhi mahābhūtehīti yasmiṃ kalāpe bhūtānaṃ paricchedo, teheva asamphuṭṭhaṃ. Vijjamānepi hi kalāpantarabhūtānaṃ kalāpantarabhūtasamphuṭṭhabhāve taṃtaṃbhūtavivittatā rūpapariyanto ākāsoti yesaṃ yo paricchedo, tehi so asamphuṭṭhova, aññathā paricchinnabhāvo na siyā tesaṃ bhūtānaṃ byāpitabhāvāpattito. Abyāpitā hi asamphuṭṭhatāti.

๖๓๗. "Na kassatīti" หมายถึง ไม่ถูกขีดเขียน. "Gatanti" หมายถึง เป็นที่รู้แล้ว. "Asamphuṭṭhaṃ catūhi mahābhūtehīti" หมายถึง ในรูปกลาปใด การกำหนดขอบเขตของมหาภูตรูปทั้งสี่นั้น ย่อมไม่ถูกมหาภูตรูปเหล่านั้นสัมผัส. แม้ว่ามหาภูตรูปที่อยู่ในกลาปอื่นจะสัมผัสกันอยู่ แต่การที่รูปกลาปมีขอบเขตเป็นอากาสะ คือความสงัดจากมหาภูตรูปเหล่านั้น. ดังนั้น การกำหนดขอบเขตของมหาภูตรูปใดๆ ก็ตาม ย่อมไม่ถูกมหาภูตรูปเหล่านั้นสัมผัสเลย. หากไม่เป็นเช่นนั้น ความเป็นรูปที่ถูกกำหนดขอบเขตก็จะไม่พึงมี เพราะมหาภูตรูปเหล่านั้นจะถึงความเป็นสภาพที่แผ่ซ่านไปทั่ว. เพราะความไม่แผ่ซ่านนั่นเองคือความไม่ถูกสัมผัส.

638. Lahutādīnaṃ aññamaññāvijahanena dubbiññeyyanānattatā vuttāti taṃtaṃvikārādhikarūpehi taṃtaṃnānattappakāsanatthaṃ ‘‘evaṃ santepī’’tiādimāha. Yathāvuttā ca paccayā taṃtaṃvikārassa visesapaccayabhāvato vuttā, avisesena pana sabbe sabbesaṃ paccayāti.

๖๓๘. เพราะรูปมีลหุตาเป็นต้น ไม่ละทิ้งกันและกัน จึงมีความแตกต่างที่รู้ได้ยาก. เพื่อแสดงความแตกต่างเหล่านั้นด้วยรูปที่มีวิการยิ่งขึ้น จึงกล่าวคำว่า "แม้เป็นเช่นนั้น" เป็นต้น. ปัจจัยตามที่กล่าวมาแล้วนั้น ตรัสไว้โดยเป็นปัจจัยพิเศษของวิการรูปนั้นๆ. แต่โดยส่วนทั่วไปแล้ว ปัจจัยทั้งหมดเป็นปัจจัยของรูปทั้งหมด.

641. Ādito cayo ācayo, paṭhamuppatti. Upari cayo upacayo. Pabandho santati. Tattha uddese avuttopi ācayo upacayasaddeneva viññāyatīti ‘‘yo āyatanānaṃ ācayo punappunaṃ nibbattamānānaṃ, sova rūpassa upacayo’’ti āha. Pāḷiyaṃ pana upa-saddo paṭhamattho upariattho ca hotīti ‘‘ādicayo upacayo, uparicayo santatī’’ti ayamattho viññāyatīti. Aññathā hi ācayasaṅkhātassa paṭhamuppādassa avuttatā āpajjeyya.

๖๔๑. การก่อตัวในเบื้องต้นเรียกว่า อาจะยะ คือการเกิดขึ้นครั้งแรก. การก่อตัวในภายหลังเรียกว่า อุปจะยะ. การสืบต่อกันเรียกว่า สันตติ. ในอรรถกถานั้น แม้อาจะยะที่ไม่ได้กล่าวไว้ในบทอุทเทส ก็พึงทราบได้ด้วยคำว่า อุปจะยะนั่นเอง. ดังนั้น จึงกล่าวว่า "การก่อตัวของอายตนะที่เกิดขึ้นซ้ำๆ นั่นแหละคืออุปจะยะของรูป". ส่วนในพระบาลี อุปะศัพท์มีความหมายว่า เบื้องต้น และมีความหมายว่า เบื้องบน. ดังนั้น จึงทราบความหมายนี้ว่า "การก่อตัวในเบื้องต้นคืออุปจะยะ การก่อตัวในภายหลังคือสันตติ". หากไม่เป็นเช่นนั้น ความที่การเกิดขึ้นครั้งแรกที่เรียกว่าอาจะยะไม่ได้ถูกกล่าวถึง ก็จะพึงเกิดขึ้น.

Evanti ‘‘yo āyatanānaṃ ācayo’’tiādiniddesena kiṃ kathitaṃ hoti? Āyatanena ācayo kathito. Ācayūpacayasantatiyo hi nibbattibhāvena ācayo evāti āyatanehi ācayādīnaṃ pakāsitattā tehi ācayo kathito. Āyatanānaṃ ācayādivacaneneva ācayasabhāvāni uppādadhammāni āyatanānīti ācayena taṃpakatikāni [Pg.153] āyatanāni kathitāni. Lakkhaṇañhi uppādo, na rūparūpanti. Tenevādhippāyenāha ‘‘āyatanameva kathita’’nti. Ācayañhi lakkhaṇaṃ kathayantena taṃlakkhaṇāni āyatanāneva kathitāni hontīti. Evampi kiṃ kathitaṃ hotīti āyatanācayehi ācayāyatanehi ācayameva āyatanameva kathentena uddese niddese ca ācayoti idameva avatvā upacayasantatiyo uddisitvā tesaṃ vibhajanavasena āyatanena ācayakathanādinā kiṃ kathitaṃ hotīti adhippāyo. Ācayoti upacayamāha, upacayoti ca santatiṃ. Tadevubhayaṃ yathākkamaṃ vivaranto ‘‘nibbatti vaḍḍhi kathitā’’ti āha. Upacayasantatiyo hi atthato ekattā ācayovāti taduddesavibhajanavasena āyatanena ācayakathanādinā nibbattivaḍḍhiākāranānattaṃ ācayassa kathitanti attho. Imamevatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘atthato hī’’tiādimāha. Yasmā ca ubhayampi etaṃ jātirūpassevādhivacanaṃ, tasmā jātirūpassa lakkhaṇādivisesesu ācayādīsu pavattiādīsu ca ācayādilakkhaṇādiko upacayo, pavattiādilakkhaṇādikā santatīti veditabbāti attho.

"ดังนั้น" ด้วยบทนิเทศที่ว่า "การก่อตัวของอายตนะ" เป็นต้นนี้ กล่าวอะไรไว้? กล่าวอาจะยะด้วยคำว่า อายตนะ. เพราะอาจะยะ อุปจะยะ และสันตติ โดยสภาพแห่งการเกิดขึ้นแล้ว ก็เป็นอาจะยะนั่นเอง. ดังนั้น เมื่ออาจะยะเป็นต้นถูกแสดงด้วยอายตนะ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสอาจะยะด้วยอายตนะเหล่านั้น. เพราะการกล่าวถึงอาจะยะเป็นต้นของอายตนะนั่นเอง อายตนะที่มีสภาวะเป็นอาจะยะ มีสภาวะเป็นธรรมที่เกิดขึ้น จึงถูกกล่าวถึงด้วยคำว่าอาจะยะ. เพราะลักษณะคือการเกิดขึ้น ไม่ใช่ตัวรูป (รูปรูป). ด้วยความประสงค์นั้นเอง จึงกล่าวว่า "อายตนะเท่านั้นที่ถูกกล่าวถึง". เพราะเมื่อตรัสลักษณะคืออาจะยะ ก็ชื่อว่าตรัสอายตนะที่มีลักษณะนั้นนั่นเอง. แม้ดังนี้ ความหมายคือ เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอาจะยะด้วยอายตนะ หรือตรัสอายตนะด้วยอาจะยะ โดยไม่ตรัสคำว่า "อาจะยะ" นี้ในอุทเทสและนิเทศ แต่ตรัสอุปจะยะและสันตติ แล้วทรงจำแนกอุปจะยะและสันตติเหล่านั้นด้วยการกล่าวอาจะยะด้วยอายตนะเป็นต้นนี้ ตรัสอะไรไว้? กล่าวอุปจะยะด้วยคำว่า อาจะยะ และกล่าวสันตติด้วยคำว่า อุปจะยะ. เพื่อเปิดเผยทั้งสองอย่างนั้นตามลำดับ จึงกล่าวว่า "การเกิดขึ้นและการเจริญเติบโตถูกกล่าวไว้แล้ว". เพราะอุปจะยะและสันตติโดยเนื้อแท้แล้วเป็นอันเดียวกันกับอาจะยะ. ดังนั้น ด้วยอำนาจแห่งการจำแนกอุทเทสนั้น ด้วยการกล่าวอาจะยะด้วยอายตนะเป็นต้น จึงมีความหมายว่า ตรัสถึงความต่างกันโดยอาการคือการเกิดขึ้นและการเจริญเติบโตของอาจะยะ. เพื่อแสดงเนื้อความนี้เอง จึงกล่าวคำว่า "โดยเนื้อแท้แล้ว" เป็นต้น. และเพราะทั้งสองอย่างนี้เป็นชื่อเรียกของชาติรูปนั่นเอง. ดังนั้น ในบรรดาอาจะยะเป็นต้นที่เป็นลักษณะพิเศษของชาติรูป และในบรรดาปวัตติเป็นต้น พึงทราบว่า อุปจะยะมีลักษณะเป็นอาจะยะเป็นต้น และสันตติมีลักษณะเป็นปวัตติเป็นต้น.

643. Pakatiniddesāti phalavipaccanapakatiyā niddesā, jarāya pāpuṇitabbaṃ phalameva vā pakati. Na ca khaṇḍiccādīneva jarāti kalalakālato pabhuti purimarūpānaṃ jarāpattakkhaṇe uppajjamānāni pacchimarūpāni paripakkarūpānurūpāni pariṇatapariṇatāni uppajjantīti anukkamena supariṇatarūpaparipākakāle uppajjamānāni khaṇḍiccādisabhāvāni uppajjanti. Tāni udakādimaggesu tiṇarukkhasaṃbhaggatādayo viya paripākagatamaggasaṅkhātesu paripakkarūpesu uppannāni jarāya gatamaggoicceva vuttāni, na jarāti. Aviññāyamānantarajarā avīcijarā. Maraṇe upanayanarasā.

๖๔๓. "ปะกะตินิทเทสะ" หมายถึง คำที่แสดงถึงสภาพปกติที่ทำให้ผลสุกงอม (เช่น อายุสังหานิ เป็นต้น) หรืออีกนัยหนึ่ง ผลที่พึงถึงด้วยชรานั่นเองคือปะกะติ. และชราไม่ใช่เพียงแค่ความฟันหักเป็นต้นเท่านั้น. ตั้งแต่เวลาที่เป็นกลละเป็นต้นไป รูปที่เกิดภายหลังในขณะที่รูปก่อนถึงชรา ย่อมเกิดขึ้นตามลำดับของรูปที่แก่กล้าขึ้นเรื่อยๆ. เมื่อถึงเวลาที่รูปแก่กล้าอย่างยิ่ง (ในทศกาลแห่งความเสื่อมถอย) รูปที่เกิดขึ้นย่อมมีสภาพมีฟันหักเป็นต้น. รูปเหล่านั้นที่เกิดขึ้นในรูปที่แก่กล้าแล้ว ซึ่งเปรียบเสมือนทางที่ชราดำเนินไป เช่นเดียวกับการหักโค่นของหญ้าและต้นไม้ในทางน้ำเป็นต้น ย่อมถูกเรียกว่า "ทางที่ชราดำเนินไป" เท่านั้น ไม่ใช่ตัวชรา. ชราที่รู้ความต่างไม่ได้เรียกว่า อวิจิชรา. ในความตาย มีกิจนำเข้าไป (สู่ความตาย).

644. Taṃ patvāti taṃ attano eva khayavayasaṅkhātaṃ sabhāvaṃ patvā rūpaṃ khīyati veti bhijjati. Pothetvā pātitassa dubbalatā parādhīnatā sayanaparāyaṇatā ca hoti, tathā jarābhibhūtassāti pothakasadisī jarā.

๖๔๔. "ถึงซึ่งสิ่งนั้น" หมายถึง เมื่อถึงซึ่งสภาพแห่งความสิ้นไปและความเสื่อมไปของชรานั้นเอง รูปย่อมสิ้นไป เสื่อมไป แตกสลายไป. ความอ่อนแอ ความที่ต้องพึ่งพิงผู้อื่น และความที่มีการนอนเป็นที่ไปในเบื้องหน้า ย่อมมีแก่ผู้ที่ถูกตีให้ล้มลงฉันใด. ผู้ที่ถูกชราครอบงำก็ฉันนั้น. ดังนั้น ชราจึงเปรียบเสมือนผู้ที่ตีให้ล้มลง.

645. Kattabbatoti kattabbasabhāvato. Visāṇādīnaṃ taracchakheḷatemitānaṃ pāsāṇānaṃ viya thaddhabhāvābhāvato ahivicchikānaṃ viya [Pg.154] savisattābhāvato ca sukhumatā vuttā. Ojālakkhaṇoti ettha aṅgamaṅgānusārino rasassa sāro upatthambhabalakāro bhūtanissito eko viseso ojāti.

๖๔๕. "กัตตัพพะ" หมายถึง โดยสภาพที่พึงกระทำ. เพราะไม่มีสภาพแข็งกระด้างเหมือนเขาและหินเป็นต้นที่ชุ่มด้วยน้ำลายของตัวอึ่ง และเพราะไม่มีสภาพที่มีพิษเหมือนงูและแมงป่อง จึงกล่าวถึงความละเอียดอ่อน. ในคำว่า "โอชะลักษณะ" นี้ โอชะคือลักษณะพิเศษอย่างหนึ่งที่อาศัยภูตรูป เป็นสาระของรสที่ซึมซาบไปตามอวัยวะน้อยใหญ่ และเป็นสิ่งที่ทำให้เกิดกำลังสนับสนุน.

Upādābhājanīyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อุปาทาภาชนียกถาวัณณนา จบแล้ว.

Noupādābhājanīyakathāvaṇṇanā

โนอุปาทาภาชนียกถาวัณณนา

646. Na upādiyatevāti na nissayati eva, kintu nissayati ca nissīyati cāti attho.

๖๔๖. "นอุปาทิยเตวะ" หมายถึง ไม่ใช่เพียงแค่พึ่งพิงเท่านั้น แต่ย่อมพึ่งพิงและถูกพึ่งพิงด้วย.

647. Purimā panāti pañcavidhasaṅgahe pathavīdhātuāpodhātutejodhātuvāyodhātūnaṃ purimuddesavasena vuttaṃ. Phoṭṭhabbāyatananiddese vā vuttānaṃ pathavīdhātuādīnaṃ purimā uddese vuttā āpodhātūti adhippāyo, vuttassa vā phoṭṭhabbāyatanassa atītatāya pacchimatā, anāgatatāya ca āpodhātuyā purimatā vuttāti daṭṭhabbā. Āyūti jīvitindriyaṃ. Kammajatejaṃ usmā. Yaṃ kiñci dhātuṃ…pe… ekappahārena nuppajjatīti ekasmiṃ khaṇe anekāsu pathavīsu āpāthagatāsu tāsu tāsu saha nuppajjati, tathā tejavāyūsu cāti attho. Anekesu ārammaṇesu sannipatitesu ābhujitavasena ārammaṇapasādādhimattatāvasena ca paṭhamaṃ katthaci uppatti dassitā, aññattha ca pana uppatti atthi eva. Sāyaṃ ārammaṇato ārammaṇantarasaṅkanti yena upāyena hoti, tassa vijānanatthaṃ pucchati ‘‘kathaṃ pana cittassa ārammaṇato saṅkanti hotī’’ti.

๖๔๗. คำว่า "ปุริมา ปะนาติ" นั้น พระอรรถกถาจารย์กล่าวไว้ในปัญจวิธสังคหะ โดยนัยแห่งการระบุถึงก่อนแห่งธาตุทั้งหลายมีปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ หรืออีกนัยหนึ่ง ความประสงค์คือ อาโปธาตุที่กล่าวไว้ในอุเทศก่อนของปฐวีธาตุเป็นต้นที่กล่าวไว้ในโผฏฐัพพายตนนิเทศ พึงทราบว่า โผฏฐัพพายตนะที่กล่าวมาแล้วนั้นเป็นภายหลังเพราะเป็นอดีต และอาโปธาตุเป็นเบื้องต้นเพราะเป็นอนาคต คำว่า "อายุ" คือ ชีวิตินทรีย์ เตโชที่เกิดจากกรรมเรียกว่า อุสมา (ความร้อน) ความหมายคือ คำว่า "ธาตุใดๆ...ย่อมไม่เกิดขึ้นพร้อมกันในขณะเดียว" หมายถึง ในขณะเดียวกันนั้น กายวิญญาณย่อมไม่เกิดขึ้นพร้อมกันในปฐวีธาตุหลายอย่างที่ปรากฏอยู่เฉพาะหน้า และในเตโชธาตุและวาโยธาตุก็เช่นเดียวกัน เมื่ออารมณ์หลายอย่างมารวมกัน การเกิดขึ้นในอารมณ์บางอย่างก่อนนั้นแสดงไว้โดยนัยแห่งการน้อมใจไป หรือโดยนัยแห่งความยิ่งของอารมณ์และปสาทะ แต่การเกิดขึ้นในอารมณ์อื่นก็ยังมีอยู่ การเคลื่อนย้ายจากอารมณ์หนึ่งไปสู่อารมณ์อื่นนั้นเกิดขึ้นด้วยวิธีใด เพื่อให้ทราบวิธีนั้น จึงถามว่า "จิตมีการเคลื่อนย้ายจากอารมณ์ได้อย่างไร"

651. Ayapiṇḍiādīsu pathavīdhātu tādisāya āpodhātuyā anābaddhā santī visareyya, tasmā ‘‘tāni āpodhātu ābandhitvā baddhāni karotī’’ti vuttaṃ. Yathā hi yuttappamāṇaṃ udakaṃ paṃsucuṇṇāni ābandhitvā mattikāpiṇḍaṃ katvā ṭhapeti, evaṃ ayopiṇḍiādīsupi tadanurūpapaccayehi tattheva uppannā āpodhātu tathā ābandhitvā ṭhapetīti daṭṭhabbā.

๖๕๑. ในก้อนเหล็กเป็นต้น หากปฐวีธาตุไม่ถูกอาโปธาตุซึ่งมีลักษณะรวมตัวกันเช่นนั้นผูกมัดไว้ ก็จะกระจัดกระจายไป เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "อาโปธาตุผูกมัดสิ่งเหล่านั้นให้รวมกัน" เหมือนอย่างที่น้ำในปริมาณที่เหมาะสมรวมผงดินให้เป็นก้อนดินเหนียวแล้วตั้งไว้ ฉันใด พึงทราบว่าในก้อนเหล็กเป็นต้น อาโปธาตุที่เกิดขึ้นในก้อนนั้นด้วยปัจจัยที่เหมาะสม ก็ผูกมัดให้ตั้งอยู่เช่นนั้นฉันนั้น

Aphusitvā patiṭṭhā hotīti āpodhātuyā aphoṭṭhabbabhāvato vuttaṃ, tathā ‘‘aphusitvāva ābandhatī’’ti. Na hi yathā phoṭṭhabbadhātūnaṃ phoṭṭhabbabhāvena [Pg.155] aññamaññanissayatā, evaṃ phoṭṭhabbāphoṭṭhabbadhātūnaṃ hotīti adhippāyo veditabbo. Avinibbhogavuttīsu hi bhūtesu aññamaññanissayatā aññamaññapaccayabhūtesu na sakkā nivāretuṃ, nāpi sahajātesu avinibbhogatāya ekībhūtesu phusanāphusanāni vicāretuṃ yuttānīti. Na uṇhā hutvā jhāyatīti tejosabhāvataṃyeva paṭikkhipati, na sītattaṃ anujānāti, tejosabhāvapaṭikkhepeneva ca sītattañca paṭikkhittaṃ hoti. Tejo eva hi sītaṃ himapātasamayādīsu sītassa paripācakatādassanato, sītuṇhānañca aññamaññapaṭipakkhabhāvato uṇhena saha na sītaṃ bhūtantaraṃ pavattatīti yujjati. Uṇhakalāpe pana sītassa appavatti sītakalāpe ca uṇhassa dvinnaṃ aññamaññapaṭipakkhattā tejovisesabhāve yujjatīti. Bhāvaññathattanti kharānaṃ guḷādīnaṃ davatā mudutā rasādīnañca davānaṃ kharatā paccayavisesehi omattādhimattapathavīdhātuādikānaṃ uppatti. Lakkhaṇaññathattaṃ kakkhaḷādilakkhaṇavijahanaṃ, taṃ etesaṃ na hoti, omattādhimattatāsaṅkhātaṃ bhāvaññathattaṃyeva hotīti attho.

คำว่า "อผุสิตวา ปะติฏฐา โหติ" กล่าวไว้เพราะอาโปธาตุไม่เป็นโผฏฐัพพารมณ์ และคำว่า "อผุสิตวา วะ อาพันธะติ" ก็เช่นเดียวกัน ความประสงค์ของพระอรรถกถาจารย์พึงทราบว่า ไม่ใช่ว่าธาตุที่เป็นโผฏฐัพพะและธาตุที่ไม่เป็นโผฏฐัพพะจะมีการอาศัยซึ่งกันและกันโดยความเป็นโผฏฐัพพะ เหมือนอย่างที่ธาตุโผฏฐัพพะทั้งสามมีการอาศัยซึ่งกันและกันโดยความเป็นโผฏฐัพพะ เพราะว่าในมหาภูตรูปที่เกิดขึ้นโดยไม่แยกจากกันและเป็นปัจจัยซึ่งกันและกันนั้น ไม่สามารถห้ามการอาศัยซึ่งกันและกันได้ และไม่สมควรที่จะพิจารณาการสัมผัสหรือไม่สัมผัสในรูปที่เกิดร่วมกันซึ่งรวมเป็นหนึ่งเดียวกันเพราะไม่สามารถแยกออกจากกันได้ คำว่า "นะ อุณหา หุตวา ฌายะติ" ปฏิเสธความเป็นเตโชธาตุเท่านั้น ไม่ได้อนุญาตความเป็นความเย็น และด้วยการปฏิเสธความเป็นเตโชธาตุนั้น ความเย็นก็ถูกปฏิเสธไปแล้ว เพราะว่าเตโชธาตุนั่นแหละคือความเย็น (พึงทราบได้อย่างไร) เพราะเห็นว่าเตโชธาตุที่เป็นความเย็นนั้นมีคุณสมบัติในการทำให้สุกทั่วถึงในฤดูหิมะตกเป็นต้น และเพราะความเย็นและความร้อนเป็นปฏิปักษ์กัน จึงไม่สามารถมีมหาภูตรูปอื่นที่เป็นความเย็นพร้อมกับความร้อนได้ ดังนั้นจึงสมเหตุสมผล (ที่กล่าวว่าเตโชธาตุคือความเย็น) อนึ่ง การไม่เกิดขึ้นของความเย็นในกลุ่มรูปที่มีความร้อนมาก และการไม่เกิดขึ้นของความร้อนในกลุ่มรูปที่มีความเย็นมากนั้น สมเหตุสมผลในความเป็นเตโชธาตุพิเศษ เพราะทั้งสองเป็นปฏิปักษ์กัน คำว่า "ภาวัญญะถัตตัง" คือ การเกิดขึ้นของปฐวีธาตุเป็นต้นที่มีประมาณน้อยและประมาณมาก ด้วยปัจจัยพิเศษ เช่น ความเป็นของเหลวและความอ่อนนุ่มของน้ำอ้อยเป็นต้นที่แข็งกระด้าง และความเป็นของแข็งของของเหลวเช่นน้ำอ้อยเป็นต้น "ลักขณัญญะถัตตัง" คือ การละลักษณะความแข็งกระด้างเป็นต้น ซึ่งสิ่งนี้ไม่มีในธาตุเหล่านี้ ความหมายคือ มีแต่ "ภาวัญญะถัตตัง" ที่เรียกว่าความเป็นประมาณน้อยและประมาณมากเท่านั้น

652. Anupādinnādīnaṃyevāti ekantaanupādinnaekantanacittasamuṭṭhānādīnaṃ niddesesu gahaṇesu gahitāti attho. Yaṃ vā panaññampīti pana vacanena purimānampi nakammassakatattābhāvādikaṃ dīpeti. Tā hi anupādinnādinakammassakatattādivacanānaṃ samānatthattā ekena avattabbatte itarenapi avattabbā siyuṃ, vattabbatte vā vattabbā. Tasmā ekantākammajādīsveva gahetabbattā tā anekantesu na gahitāti daṭṭhabbā.

๖๕๒. ความหมายคือ คำว่า "อนุปาทินนาทีนังเยวะ" หมายถึง การรวบรวม (ชรตา และ อนิจจตา) ไว้ในคำอธิบายของบทเอกันตะอนุปาทินนะและบทเอกันตะนะจิตตสมุฏฐานเป็นต้น แม้ว่าความหมายจะเป็นเช่นนั้น แต่คำว่า "ยัง วา ปะนะญญัมปิ" ก็แสดงถึงความไม่มีกรรมเป็นของตนเป็นต้นของรูปก่อนๆ ด้วย เพราะว่า ชรตา และ อนิจจตา เหล่านั้นมีความหมายเดียวกันกับคำว่า "อนุปาทินนะ" เป็นต้น และคำว่า "นกัมมัสสกตัตตา" เป็นต้น ดังนั้น หากคำหนึ่งไม่ควรกล่าว อีกคำหนึ่งก็ไม่ควรกล่าว หรือหากคำหนึ่งควรกล่าว อีกคำหนึ่งก็ควรกล่าว เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ชรตา และ อนิจจตา เหล่านั้นถูกรวบรวมไว้เฉพาะในรูปที่เกิดจากอกรรมโดยส่วนเดียวเท่านั้น ไม่ได้รวบรวมไว้ในรูปที่เป็นอเนกันตะเป็นต้น

666. Ekanta …pe… paññāyati tesaṃ vikārattā, anipphannattā pana tassa uppādo na kenaci sakkā vattunti adhippāyo.

๖๖๖. (วิญญัติสอง) ย่อมปรากฏโดยอาศัยมหาภูตรูปที่เกิดจากจิตโดยส่วนเดียว เพราะเป็นอาการพิเศษของมหาภูตรูปเหล่านั้น อนึ่ง เพราะความเป็นอนิปผันนรูป การเกิดขึ้นของวิญญัตินั้นจึงไม่สามารถกล่าวได้ด้วยประการใดๆ นี่คือความประสงค์ของพระอรรถกถาจารย์

Dukaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายทุกันนิเทศจบลงแล้ว

Catukkaniddesavaṇṇanā

คำอธิบายจตุกกนิเทศ

966. Pacchimapadassāti viññātapadassa. Sabbameva hi rūpaṃ viññātanti tassa abhinditabbattā viññātato aññaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutañca na hotīti pucchaṃ akatvāva vissajjitaṃ. Na hi sakkā viññātato aññaṃ ‘‘katamaṃ rūpaṃ diṭṭha’’nti [Pg.156] pucchitunti adhippāyo. Yathā hi dvīsu uddiṭṭhesu nopādato aññattaṃ sandhāya ‘‘katamaṃ taṃ rūpaṃ upādā’’ti pucchitaṃ, evaṃ diṭṭhādīsu catūsu uddiṭṭhesu sutādīhi tīhipi aññattaṃ sandhāya ‘‘katamaṃ taṃ rūpaṃ diṭṭha’’nti pucchitabbaṃ siyā, tadabhāvo na pucchitaṃ, evaṃ sutādīsupīti. Dassanādiggahaṇavisesato pana diṭṭhādīhi aññassa viññātassa sabbhāvato ca catukko vutto.

๙๖๖. คำว่า "ปัจฉิมะปะทัสสาติ" หมายถึง บทว่า "วิญญาตะ" เพราะว่ารูปทั้งหมดเป็นวิญญาตะ (สิ่งที่รู้ได้) และเพราะวิญญาตะนั้นไม่ควรแยกแยะ จึงไม่มีรูปอื่นนอกจากวิญญาตะที่เป็นทิฏฐะ (สิ่งที่เห็น) สุตะ (สิ่งที่ได้ยิน) และมุตะ (สิ่งที่รู้ด้วยจมูก ลิ้น กาย) ดังนั้นจึงตอบโดยไม่ต้องถาม ความประสงค์คือ ไม่สามารถถามได้ว่า รูปใดเล่าเป็นทิฏฐะ ซึ่งเป็นรูปอื่นจากวิญญาตะ เหมือนอย่างที่เมื่อบทสองบทถูกแสดงโดยย่อแล้ว มีการถามว่า รูปนั้นคืออุปาทารูปอะไร โดยหมายถึงความต่างจากโนปาทารูป ฉันใด เมื่อบทสี่บทคือทิฏฐะเป็นต้นถูกแสดงโดยย่อแล้ว ก็ควรจะถามว่า รูปใดเล่าเป็นทิฏฐะ โดยหมายถึงความต่างจากบทที่เหลือสามบทมีสุตะเป็นต้น ฉันนั้น แต่เพราะไม่มีความต่างนั้น จึงไม่ได้ถาม และในสุตะเป็นต้นก็เช่นเดียวกัน พึงทราบดังนี้ อนึ่ง จตุกกะ (หมวดสี่) ถูกกล่าวไว้เพราะความพิเศษของการรับรู้ด้วยการเห็นเป็นต้น และเพราะมีวิญญาตะอื่นที่แตกต่างจากทิฏฐะเป็นต้น (ซึ่งไม่รวมอยู่ในทิฏฐะ สุตะ มุตะ) ปรากฏอยู่

Pañcakaniddesavaṇṇanā

คำอธิบายปัญจกนิเทศ

969. Tejobhāvaṃ gatanti sabhāveneva tejobhāvaṃ pattanti attho. Vuttassapi aññena pakārena saṅgahārahassa saṅgaṇhanaṃ nayakaraṇaṃ idha daṭṭhabbaṃ, tayidaṃ ‘‘viññāta’’nti catukkapadepi yojetabbaṃ. Phoṭṭhabbassa bhedasabbhāvo aṭṭhake nayo.

๙๖๙. ความหมายของคำว่า "เตโชภาวัง คะตัง" คือ รูปที่ถึงความเป็นเตโชธาตุด้วยสภาพของตนเองเท่านั้น พึงทราบว่า การรวบรวมรูปที่ควรแก่การรวบรวมด้วยประการอื่นที่กล่าวมาแล้วนั้น เป็นการสร้างนัยในรูปกัณฑ์นี้ และนัยที่สร้างขึ้นนี้ก็พึงประกอบเข้ากับบทว่า "วิญญาตะ" ในจตุกกสังคหะด้วย การปรากฏความแตกต่างของโผฏฐัพพรูปเป็นนัยในอัฏฐกสังคหะ

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā

คำอธิบายปกิณณกถา

975. Natthi nīvaraṇāti vacanena middhassapi nīvaraṇassa pahānaṃ vuttaṃ, na ca rūpaṃ pahātabbaṃ, na ca rūpakāyagelaññaṃ munino natthīti sakkā vattuṃ ‘‘piṭṭhi me āgilāyati, tamahaṃ āyamissāmī’’ti (ma. ni. 2.22) vacanato. Saviññāṇakasaddoti viññāṇena pavattito vacīghosādisaddo. Na hi etāni jāyantīti paripaccamānassa rūpassa paripaccanaṃ jarā, khīyamānassa khayo aniccatāti rūpabhāvamattāni etāni, na sayaṃ sabhāvavantānīti sandhāya vuttaṃ. Tathā jāyamānassa jananaṃ jāti, sā ca rūpabhāvova, na sayaṃ sabhāvavatīti ‘‘na pana paramatthato jāti jāyatī’’ti vuttaṃ.

๙๗๕. ด้วยคำว่า "ไม่มีนิวรณ์" นั้น กล่าวถึงการละนิวรณ์แม้ที่เป็นมิทธะ และรูปไม่ควรละ และไม่สามารถกล่าวได้ว่าพระรูปกายของพระมุนีไม่มีความไม่สบาย เพราะพระดำรัสว่า "หลังของเราเมื่อย เราจักเหยียด" ดังนี้. คำว่า "สวิญญาณกสัททะ" คือเสียงพูดเป็นต้นที่วิญญาณยังให้เป็นไป. คำว่า "ธรรมเหล่านี้ย่อมไม่เกิด" นั้น กล่าวโดยอาศัยความหมายว่า การแก่ของรูปที่กำลังแก่เป็นชรา, การสิ้นไปของรูปที่กำลังสิ้นไปเป็นอนิจจตา, ธรรมเหล่านี้เป็นเพียงสภาพของรูป ไม่ใช่ปรมัตถ์ที่มีสภาพเอง. เช่นเดียวกัน การเกิดของรูปที่กำลังเกิดเป็นชาติ, และชาตินั้นเป็นเพียงสภาพของรูป ไม่ใช่ปรมัตถ์ที่มีสภาพเอง ดังนี้ จึงกล่าวว่า "โดยปรมัตถ์แล้ว ชาติย่อมไม่เกิด"

Tesaṃ paccayo etissāti tappaccayā, tappaccayāya bhāvo tappaccayabhāvo, tappaccayabhāvena pavatto vohāro tappaccayabhāvavohāro, taṃ labhati. Abhinibbattitadhammakkhaṇasminti abhinibbattiyamānadhammakkhaṇasminti adhippāyo. Na hi tadā te dhammā na jāyantīti jāyamānabhāvova jātīti yuttā tassā kammādisamuṭṭhānatā taṃnibbattatā ca, na pana tadā te dhammā jīyanti khīyanti ca, tasmā na tesaṃ te jīraṇabhijjanabhāvā cittādisamuṭṭhānā taṃnibbattā cāti vacanaṃ arahanti. Evamapi upādinna-saddo upetena kammunā ādinnataṃ vadati, na nibbattinti upādinnapākabhedānaṃ upādinnatā tesaṃ vattabbāti ce? Na, ādinna-saddassa nibbattivācakattā. Upetena [Pg.157] nibbattañhi upādinnanti paccayānubhāvakkhaṇañca nibbattiñca gahetvāva pavatto ayaṃ vohāro tadā abhāvā jarāmaraṇe na pavattatīti. Paṭiccasamuppannānaṃ dhammānaṃ jarāmaraṇattā tesaṃ uppāde sati jarāmaraṇaṃ hoti, asati na hoti. Na hi ajātaṃ paripaccati bhijjati vā, tasmā jātipaccayataṃ sandhāya ‘‘jarāmaraṇaṃ paṭiccasamuppanna’’nti vuttaṃ.

คำว่า "ตัปปัจจยา" เพราะชาตินี้มีเหตุคือรูปธรรมเหล่านั้น, ความเป็นแห่งชาตินั้นมีเหตุคือรูปธรรมเหล่านั้น ชื่อว่า "ตัปปัจจยภาวะ", โวหารที่ดำเนินไปโดยความเป็นแห่งชาตินั้นมีเหตุคือรูปธรรมเหล่านั้น ชื่อว่า "ตัปปัจจยภาวโวหาร", ย่อมได้ซึ่งโวหารนั้น. ในบทว่า "อภินิพพัตติธัมมักขณัสสมิง" มีอัธยาศัยว่า "ในขณะแห่งอุปบาทของธรรมที่กำลังยังให้เกิด". จริงอยู่ ในขณะแห่งอุปบาทนั้น ธรรมเหล่านั้นย่อมไม่เกิดก็หามิได้, เพราะฉะนั้น ความเป็นแห่งการกำลังเกิดนั่นเองเป็นชาติ, จึงสมควรที่ชาตินั้นมีกรรมเป็นต้นเป็นสมุฏฐานและเกิดเพราะกรรมเป็นต้นเป็นเหตุ. แต่ในขณะแห่งอุปบาทนั้น ธรรมเหล่านั้นย่อมไม่แก่และไม่สิ้นไป, เพราะฉะนั้น ความเป็นแห่งการแก่และการแตกเหล่านั้นของธรรมเหล่านั้นจึงไม่ควรกล่าวว่ามีจิตเป็นต้นเป็นสมุฏฐานและเกิดเพราะจิตเป็นต้น. แม้เป็นอย่างนี้ ศัพท์ว่า "อุปาทินนะ" ย่อมกล่าวถึงความเป็นแห่งการถือเอาด้วยกรรมที่ตัณหาและทิฏฐิเข้าไปยึดถือแล้ว, ไม่ได้กล่าวถึงการเกิด. ถ้าพึงค้านว่า "ความเป็นแห่งอุปาทินนะของชรตาและอนิจจตาอันเกิดจากกรรมที่เป็นอุปาทินนะเหล่านั้นไม่ควรกล่าวหรือ?" ไม่ควรกล่าว, เพราะศัพท์ว่า "อาทินนะ" สามารถกล่าวอรรถว่าการเกิดได้. จริงอยู่ รูปที่เกิดด้วยกรรมที่ตัณหาและทิฏฐิเข้าไปยึดถือแล้ว ชื่อว่า "อุปาทินนะ". เพราะฉะนั้น โวหารว่า "อุปาทินนะ" นี้ที่ดำเนินไปโดยถือเอาทั้งขณะแห่งอานุภาพของเหตุและการเกิดนั้น ย่อมไม่เป็นไปในชราและมรณะในขณะแห่งฐีติและภังคะนั้น เพราะไม่มี. เพราะธรรมทั้งหลายที่อาศัยเหตุเกิดแล้วมีชราและมรณะเป็นสภาพ, เมื่อการเกิดของธรรมเหล่านั้นมีอยู่ ชราและมรณะย่อมมี, เมื่อไม่มีอยู่ ย่อมไม่มี. จริงอยู่ รูปธรรมที่ยังไม่เกิดย่อมไม่แก่หรือย่อมไม่แตก, เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "ชราและมรณะเป็นปฏิจจสมุปปันนะ" โดยอาศัยความเป็นแห่งชาติเป็นเหตุ.

Nissayapaṭibaddhavuttitoti jāyamānaparipaccamānabhijjamānānaṃ jāyamānādibhāvamattattā jāyamānādinissayapaṭibaddhavuttikā jātiādayoti vuttaṃ hoti. Yadi evaṃ upādāyarūpānañca cakkhāyatanādīnaṃ uppādādisabhāvabhūtā jātiādayo taṃnissitā hontīti bhūtanissitānaṃ tesaṃ lakkhaṇānaṃ upādāyabhāvo viya upādāyarūpanissitānaṃ upādāyupādāyabhāvo āpajjatīti ce? Na, bhūtapaṭibaddhaupādāyarūpalakkhaṇānañca bhūtapaṭibaddhabhāvassa avinivattanato. Apica ekakalāpapariyāpannānaṃ rūpānaṃ saheva uppādādippavattito ekassa kalāpassa uppādādayo ekekāva hontīti yathā ekekassa kalāpassa jīvitindriyaṃ kalāpānupālakaṃ ‘‘upādāyarūpa’’nti vuccati, evaṃ kalāpuppādādisabhāvā jātiādayo ‘‘upādāyarūpāni’’cceva vuccanti. Evaṃ vikāraparicchedarūpāni ca yojetabbāni.

คำว่า "นิสสยปฏิพัทธวุตติ" นั้น กล่าวว่า ชาติเป็นต้นมีอาการเป็นไปเนื่องด้วยรูปที่กำลังเกิดเป็นต้นเป็นที่อาศัย เพราะความเป็นเพียงสภาพแห่งรูปที่กำลังเกิด กำลังแก่ และกำลังแตก. ถ้าเป็นอย่างนั้น ชาติเป็นต้นที่เป็นสภาพแห่งการเกิดเป็นต้นของอุปาทายรูปและจักขายตนะเป็นต้น ย่อมอาศัยอุปาทายรูปนั้น, ดังนี้ ความเป็นแห่งอุปาทายุปาทายรูปย่อมถึงแก่ลักขณรูปเหล่านั้นที่อาศัยอุปาทายรูป เหมือนความเป็นแห่งอุปาทายรูปของลักขณรูปเหล่านั้นที่อาศัยมหาภูตรูปหรือ? ไม่ถึง, เพราะความเป็นแห่งการเนื่องด้วยมหาภูตรูปสี่ของลักขณรูปของอุปาทายรูปที่เนื่องด้วยมหาภูตรูปสี่นั้นไม่กลับคืน. อนึ่ง เพราะการเป็นไปแห่งอุปบาทเป็นต้นของรูปที่รวมอยู่ในกะลาปะเดียวกันย่อมเป็นไปพร้อมกันเท่านั้น, อุปบาทเป็นต้นของกะลาปะหนึ่งย่อมมีแต่ละอย่างเท่านั้น, เพราะฉะนั้น เหมือนอย่างที่ชีวิตินทรีย์ที่รักษาซึ่งกะลาปะของกะลาปะแต่ละอย่างเรียกว่า "อุปาทายรูป", ชาติเป็นต้นที่เป็นสภาพแห่งการเกิดเป็นต้นของกะลาปะก็เรียกว่า "อุปาทายรูป" เท่านั้น. เช่นเดียวกัน วิการรูปและปริจเฉทรูปก็พึงประกอบอย่างนี้.

Kammasamuṭṭhānasambandhaṃ utusamuṭṭhānaṃ kammavisesena suvaṇṇadubbaṇṇasusaṇṭhitadussaṇṭhitādivisesaṃ hotīti ‘‘kammapaccaya’’nti vuttaṃ. Kammavipākānubhavanassa kāraṇabhūtaṃ bāhirautusamuṭṭhānaṃ kammapaccayautusamuṭṭhānaṃ. Kammasahāyo paccayo, kammassa vā sahāyabhūto paccayo kammapaccayo, sova utu kammapaccayautu, so samuṭṭhānaṃ etassāti kammapaccayautusamuṭṭhānanti vacanattho. Sīte uṇhe vā kismiñci utumhi samāgate tato suddhaṭṭhakaṃ uppajjati, tassa so utu samuṭṭhānaṃ. Dutiyassa suddhaṭṭhakassa utusamuṭṭhānikapaṭibandhakassa so eva purimo utu paccayo. Tatiyaṃ pana suddhaṭṭhakaṃ purimautusahāyena utunā nibbattattā pubbe vuttanayeneva ‘‘utupaccayautusamuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Evamayaṃ purimo utu tisso santatiyo ghaṭṭeti, tato paraṃ aññautusamāgame aññasantatittayaṃ, tato ca aññena aññanti evaṃ pavatti daṭṭhabbā. Tadetaṃ sītuṇhānaṃ appabahubhāve taṃsamphassassa acirappavattiyā cirappavattiyā [Pg.158] ca veditabbaṃ, anupādinnena dīpanā na santatittayavasena, atha kho meghasamuṭṭhāpakamūlautuvasena pakārantarena daṭṭhabbā, taṃ dassetuṃ ‘‘utusamuṭṭhāno nāma valāhako’’tiādimāha. Rūparūpānaṃ vikārādimattabhāvato aparinipphannatā vuttā. Tesañhi rūpavikārādibhāvato rūpatāti adhippāyo. Rūpavikārādibhāvato eva pana rūpe sati santi, asati na santīti asaṅkhatabhāvanivāraṇatthaṃ parinipphannatā vuttāti.

รูปที่มีอุตุเป็นสมุฏฐานซึ่งมีความเกี่ยวข้องกับรูปที่เกิดจากกรรม ย่อมมีลักษณะพิเศษคือสีดี สีไม่ดี สัณฐานดี สัณฐานไม่ดี เป็นต้น เพราะกรรมพิเศษ, ดังนี้ จึงกล่าวว่า "กรรมปัจจัย". รูปที่เกิดจากอุตุภายนอกที่เป็นเหตุแห่งการเสวยวิบากของกรรม ชื่อว่า "กรรมปัจจยอุตุสมุฏฐาน". เหตุที่มีกรรมเป็นสหาย, หรือเหตุที่เป็นสหายของกรรม ชื่อว่า "กรรมปัจจัย", อุตุนั้นเองเป็นอุตุที่มีกรรมเป็นสหาย, อุตุที่มีกรรมเป็นสหายนั้นเป็นสมุฏฐานของรูปนี้, ดังนี้เป็นอรรถของบทว่า "กรรมปัจจยอุตุสมุฏฐาน". เมื่ออุตุอย่างใดอย่างหนึ่งคือความเย็นหรือความร้อนมาถึงพร้อมกับอุตุภายใน สุทธัฏฐกะกะลาปะย่อมเกิดจากอุตุนั้น, อุตุแรกนั้นเป็นสมุฏฐานของสุทธัฏฐกะกะลาปะนั้น. อุตุแรกนั้นเองเป็นเหตุของสุทธัฏฐกะกะลาปะที่สองที่ผูกพันกับอุตุสมุฏฐานิกรูป. แต่สุทธัฏฐกะกะลาปะที่สามเกิดจากอุตุที่สองที่มีอุตุแรกที่เกิดก่อนเป็นสหาย, จึงกล่าวว่า "อุตุปัจจยอุตุสมุฏฐาน" ด้วยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นเท่านั้น. อุตุแรกนี้ย่อมกระทบสันตติสามสายอย่างนี้, หลังจากนั้นเมื่ออุตุอื่นมารวมกัน ก็มีสันตติสามสายอื่น, หลังจากนั้นเพราะอุตุอื่นก็มีสันตติสามสายอื่น, พึงเห็นความเป็นไปอย่างนี้. การรวมกันของสันตติสามสายนั้นพึงทราบด้วยความเป็นไปแห่งการสัมผัสอุตุนั้นที่ไม่นานและนาน เมื่อความเย็นและความร้อนมีน้อยและมาก. การแสดงด้วยอนุปาทินนรูปไม่ควรทราบด้วยอำนาจแห่งการรวมกันของสันตติสามสาย, แต่พึงทราบด้วยประการอื่นด้วยอำนาจแห่งอุตุที่เป็นมูลเหตุที่ยังเมฆให้เกิด, เพื่อจะแสดงประการอื่นนั้น จึงกล่าวว่า "อุตุสมุฏฐานชื่อว่าเมฆ" เป็นต้น. ความเป็นแห่งอปริณิปผันนรูปกล่าวไว้แล้วเพราะความเป็นเพียงอาการพิเศษเป็นต้นของรูปทั้งหลาย. จริงอยู่ มีอัธยาศัยว่า เพราะความเป็นแห่งอาการพิเศษเป็นต้นของรูปทั้งหลายเหล่านั้น จึงเป็นรูป. แต่เพราะความเป็นแห่งอาการพิเศษเป็นต้นของรูปนั่นเอง เมื่อนิปผันนรูปมีอยู่ อนิปผันนรูปทั้งหลายก็มีอยู่, เมื่อไม่มีอยู่ อนิปผันนรูปทั้งหลายก็ไม่มีอยู่, เพราะฉะนั้น เพื่อประโยชน์แก่การห้ามความเป็นแห่งอสังขตะ จึงกล่าวความเป็นแห่งปริณิปผันนรูปไว้ดังนี้.

Rūpakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.

รูปกัณฑ์วัณณนาจบแล้ว.

3. Nikkhepakaṇḍaṃ

๓. นิกเขปกัณฑ์

Tikanikkhepakathāvaṇṇanā

ติกนิกเขปกถาวัณณนา

985. Sabbesanti [Pg.159] cittuppādavasena rūpāsaṅkhatavasena ca bhinnānaṃ sabbesaṃ phassādicakkhādipadabhājananayena vitthārito. Tattha pana asaṅkhatassa bhedābhāvato asaṅkhatā dhātūtveva padabhājanaṃ daṭṭhabbaṃ. Yevāpanakānaṃ pana sukhumupādāyarūpassa ca indriyavikāraparicchedalakkhaṇarūpupatthambhakabhāvarahitassa hadayavatthussa paduddhārena idha niddesānarahattā niddeso na katoti daṭṭhabbo. Na hi tathāgatassa dhammesu ācariyamuṭṭhi atthīti. Nikkhipitvāti vitthāradesanaṃ ṭhapetvā, apanetvāti attho, vitthāradesanaṃ antogadhaṃ katvāti vā. Gāthāttho nidāne vutto eva.

๙๘๕. คำว่า สัพเพสํ (ทั้งปวง) นั้น ขยายความโดยนัยแห่งการจำแนกบทมีผัสสะเป็นต้นและจักขุเป็นต้น โดยพิสดาร ซึ่งธรรมทั้งปวงที่ต่างกันแล้วด้วยสามารถแห่งความต่างกันแห่งจิตตุปบาทก็ดี ด้วยสามารถแห่งความต่างกันแห่งรูปและอสังขตะก็ดี. อนึ่ง ในจิต เจตสิก นิพพานเหล่านั้น เพราะอสังขตะคือนิพพานไม่มีความต่างกัน บทภาชนะจึงพึงเห็นว่า อสังขตา ธาตุเท่านั้น. อนึ่ง เพราะธรรมทั้งหลายอันเป็นเยวาปนกก็ดี รูปอันละเอียดและเป็นอุปาทายรูปก็ดี หทัยวัตถุอันปราศจากความเป็นอินทริยรูป วิการรูป ปริจเฉทรูป ลักขณรูป และธรรมอันอุปถัมภ์รูปทั้งหลายก็ดี ไม่ควรแก่การแสดงโดยพิสดารในอภิธรรมนี้ ด้วยการยกบทขึ้นแสดง จึงไม่ได้กระทำการแสดงไว้. พึงเห็นอย่างนี้. จริงอยู่ กำมือของอาจารย์ไม่มีในธรรมทั้งหลายอันพระตถาคตควรแสดง. คำว่า นิกฺขิปิตฺวา (เว้นไว้) นั้น มีอรรถว่า เว้นพระธรรมเทศนาอันพิสดารออกไป หรืออีกนัยหนึ่งว่า รวมพระธรรมเทศนาอันพิสดารเข้าไว้ในภายใน. อรรถแห่งคาถาได้กล่าวไว้แล้วในนิทานกถา.

Mūlavasena paccayabhāvo hetupaccayattho. Pabhavati etasmāti pabhavo, so eva ‘‘janako’’ti visesito. Samuṭṭhāti etenāti samuṭṭhānaṃ, tassa visesanaṃ nibbattakanti. Sabbāni vā etāni pariyāyavacanāni. Atthavasenāti kasmā vuttaṃ, nanu kusalamūlānaṃ hetubhāvato dhammavasenāti yuttanti? Saccametaṃ, alobhādīnaṃ pana tiṇṇaṃ samānassa mūlaṭṭhassa vasena dassitataṃ sandhāya ‘‘atthavasenā’’ti vuttaṃ. Iminā dhammoti bhāvo, atthoti dhammakiccaṃ adhippetanti viññāyati. ‘‘Alobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāyā’’tiādivacanato (a. ni. 3.34) tāni kusalamūlāni samuṭṭhānaṃ etassātipi taṃsamuṭṭhānaṃ. Taṃ pana tehi samuṭṭhitaṃ hotīti ‘‘alobhādīhi samuṭṭhita’’nti āha. Te kusalamūlataṃsampayuttā samuṭṭhānaṃ etassātipi attho sambhavati. Ettha pana cetanaṃ ṭhapetvā aññe ‘‘taṃsampayuttā’’ti samuṭṭhānabhāve vattabbā. Tattha mūlehi attano paccayato kusale pariyādiyati, khandhehi sabhāvato, kammehi aññassa nibbattanakiccato. Mūlehi ca kusalānaṃ anavajjatāya hetuṃ dasseti, khandhehi taṃsampayogakataṃ anavajjasabhāvaṃ, kammehi sukhavipākataṃ. Mūlehi vā nidānasampattiyā ādikalyāṇataṃ, khandhehi sabhāvasampattiyā majjhekalyāṇataṃ, kammehi nibbattisampattiyā pariyosānakalyāṇataṃ.

ความเป็นเครื่องอุปการะด้วยความเป็นดุจรากแก้ว ชื่อว่าอรรถแห่งเหตุปัจจัย. ธรรมที่เกิดขึ้นจากเหตุนี้ ชื่อว่าปภวะ, ปภวะนั้นนั่นแลถูกกระทำวิเสสว่า 'ชนกะ'. ธรรมที่ตั้งขึ้นหรือเกิดขึ้นด้วยเหตุนี้ ชื่อว่าสมุฏฐาน, ศัพท์ว่า 'นิพพัตตกะ' เป็นวิเสสนะของสมุฏฐานนั้น. หรือศัพท์เหล่านี้ทั้งหมดเป็นศัพท์ปริยาย. เหตุใดจึงกล่าวว่า 'อัตถวเสนะ' ไม่ควรหรือที่จะกล่าวว่า 'ธัมมวเสนะ' เพราะความเป็นเหตุของกุศลมูลทั้งหลาย? คำนี้จริงอยู่ แต่พระสังคหกาจารย์กล่าวว่า 'อัตถวเสนะ' โดยอาศัยความเป็นธรรมที่แสดงแล้วด้วยสามารถแห่งอรรถคือความเป็นมูลที่เสมอกันของธรรมทั้งสามมีอโลภะเป็นต้น. ด้วยบทนี้ ย่อมรู้ว่า 'ธัมมะ' หมายถึงปรมัตถสภาวะ และ 'อัตถะ' หมายถึงกิจของธรรมทั้งหลาย (เช่น กิจของการเป็นมูล). เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงพระบาลีมี 'อโลโภ นิทานํ กมฺมานํ สมุทายาย' เป็นต้น กุศลมูลเหล่านั้นจึงเป็นที่เกิดขึ้นของกรรมนี้ จึงชื่อว่า 'ตังสามุฏฐานัง'. อนึ่ง กรรมนั้นเกิดขึ้นเพราะอโลภะ อโทสะ อโมหะเหล่านั้น พระสังคหกาจารย์จึงกล่าวว่า 'อโลภาทิหิ สมุฏฐิตัง' (เกิดขึ้นเพราะอโลภะเป็นต้น). อรรถว่า กุศลมูลเหล่านั้นและขันธ์ทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยกุศลมูลเหล่านั้นเป็นที่เกิดขึ้นของกรรมนี้ ก็เป็นไปได้. อนึ่ง ในบทว่า 'ตังสามุฏฐานัง' นี้ เว้นเจตนาแล้ว ธรรมอื่นจากเจตนาควรกล่าวว่าเป็น 'ตังสัมปยุตตะ' ในความเป็นแห่งที่เกิดขึ้น. ในมูล ขันธ์ กรรมเหล่านั้น ด้วยมูลทั้งหลาย ย่อมกำหนดเอากุศลทั้งหลายด้วยสามารถแห่งเหตุของตน. ด้วยขันธ์ทั้งหลาย ย่อมกำหนดเอากุศลทั้งหลายด้วยสามารถแห่งสภาวะ. ด้วยกรรมทั้งหลาย ย่อมกำหนดเอากุศลทั้งหลายด้วยสามารถแห่งกิจอันยังผลอื่นให้เกิดขึ้น. และด้วยมูลทั้งหลาย ย่อมแสดงเหตุแห่งความเป็นธรรมอันไม่มีโทษของกุศลทั้งหลาย. ด้วยขันธ์ทั้งหลาย ย่อมแสดงสภาวะอันไม่มีโทษที่ขันธ์อันสัมปยุตด้วยกุศลมูลนั้นกระทำแล้ว. ด้วยกรรมทั้งหลาย ย่อมแสดงความเป็นธรรมอันมีผลดีอันน่าปรารถนา. หรืออีกนัยหนึ่ง ด้วยมูลทั้งหลาย ย่อมแสดงความเป็นธรรมอันดีในเบื้องต้นด้วยความถึงพร้อมแห่งเหตุ. ด้วยขันธ์ทั้งหลาย ย่อมแสดงความเป็นธรรมอันดีในท่ามกลางด้วยความถึงพร้อมแห่งสภาวะ. ด้วยกรรมทั้งหลาย ย่อมแสดงความเป็นธรรมอันดีในที่สุดด้วยความถึงพร้อมแห่งผลอันสำเร็จแล้ว.

986. Taṃ [Pg.160]…pe… uddhaṃ akusalaṃ nāma natthīti kasmā vuttaṃ, nanu vicikicchuddhaccasahagatamoho atthīti? Saccametaṃ, tena pana vinā taṃsampayuttatā natthīti taṃsampayuttesu gahitesu moho gahito evāti katvā ‘‘tato uddhaṃ natthī’’ti vuttaṃ aññattha abhāvā. Ekasmiṃ ṭhitaṃ ekaṭṭhaṃ, sahajabhāvena ekaṭṭhaṃ sahajekaṭṭhaṃ. Pahātabbanti pahānaṃ, pahānabhāvena ekaṭṭhaṃ pahānekaṭṭhaṃ. Yena hi yaṃ saha pahātabbaṃ, tena taṃ ekasmiṃ puggale ṭhitaṃ hoti, ekasmiṃ samucchinne asamucchinne ca itarassa samucchinnatāya asamucchinnatāya ca vasena aññamaññāvirahitato.

๙๘๖. เหตุใดจึงกล่าวว่า 'ตัง...เป...อุทธัง อกุสลํ นาม นตฺถิ' (อกุศลชื่อนั้น...เป...ขึ้นไปไม่มี) ไม่ใช่หรือว่าโมหะที่เกิดร่วมกับวิจิกิจฉาและอุทธัจจะยังมีอยู่? คำนี้จริงอยู่ แต่เพราะไม่มีความเป็นตังสัมปยุตตะ (ธรรมที่สัมปยุตด้วยโมหะ) หากปราศจากโมหะนั้น เมื่อวิจิกิจฉาและอุทธัจจะที่สัมปยุตด้วยโมหะนั้นถูกถือเอาแล้ว โมหะก็ถูกถือเอาแล้วนั่นเอง ด้วยเหตุนี้จึงกล่าวว่า 'แต่โมหะนั้นขึ้นไปไม่มี' เพราะไม่มีโมหะชนิดนี้ในจิตอื่นจากจิตที่เกิดร่วมกับวิจิกิจฉาและอุทธัจจะ. อกุศลที่ตั้งอยู่ในจิตดวงเดียว หรือในบุคคลคนเดียว ชื่อว่า 'เอกัฏฐะ'. อกุศลที่ตั้งอยู่ในจิตดวงเดียวด้วยความเป็นสหชาติ ชื่อว่า 'สหเชกัฏฐะ'. ธรรมที่ควรละ ชื่อว่า 'ปหานะ'. อกุศลที่ตั้งอยู่ในบุคคลคนเดียวด้วยความเป็นธรรมที่ควรละ ชื่อว่า 'ปหาเนกัฏฐะ'. จริงอยู่ อกุศลใดที่ควรละพร้อมกับอกุศลใด อกุศลนั้นย่อมตั้งอยู่ในบุคคลคนเดียวพร้อมกับอกุศลนั้น เพราะเมื่ออกุศลหนึ่งถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิงหรือไม่ถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิงก็ตาม อกุศลอื่นก็ย่อมไม่ปราศจากกันและกันด้วยสามารถแห่งความเป็นธรรมที่ถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิงหรือไม่ถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิง.

987. Tīṇi lakkhaṇānīti aniccadukkhaanattatā. Nāmakasiṇasattapaññattiyo tisso paññattiyo. Paramatthe amuñcitvā vohariyamānā vihāramañcādikā upādāpaññatti sattapaññattiggahaṇena gahitāti veditabbā, etāni ca lakkhaṇādīni heṭṭhā dvīsu kaṇḍesu viññattiādīni viya na vuttāni, na ca sabhāvadhammāti katvā na labbhantīti vuttāni. Na hi koci sabhāvo kusalattikāsaṅgahitoti vattuṃ yuttanti.

๙๘๗. คำว่า 'ตีณิ ลักขณานิ' (ลักษณะสาม) คือ ความเป็นอนิจจะ ความเป็นทุกข์ ความเป็นอนัตตา. นามบัญญัติ กสิณบัญญัติ สัตตบัญญัติ เป็นบัญญัติสามอย่าง. พึงทราบว่า อุปาทาบัญญัติมีวิหารบัญญัติและมัญจบัญญัติเป็นต้น ที่ถูกเรียกขานโดยไม่ละทิ้งปรมัตถธรรมทั้งหลายนั้น ถูกถือเอาแล้วด้วยการถือเอาศัพท์ว่า สัตตบัญญัติ. และลักษณะเป็นต้นเหล่านี้ไม่ได้กล่าวไว้ในกัณฑ์ทั้งสองเบื้องล่างเหมือนวิญญัติเป็นต้น และไม่เป็นปรมัตถสภาวธรรมทั้งหลาย ด้วยเหตุนี้จึงกล่าวไว้ในอรรถกถาเก่าว่า 'ย่อมไม่ได้'. จริงอยู่ พึงกล่าวว่า ไม่มีปรมัตถสภาวะใดๆ ที่กุสลติกะไม่สงเคราะห์ไว้.

988. Sukhabhūmīti kāmāvacarādayopi yujjanti. Sukhasahagatā hi kāmāvacarādibhūmi sukhabhūmi. Kāmāvacarādibhūmīti ca kāmāvacarāditāya dhammā eva vuccantīti kāmāvacarādicittuppādesūti atthato viññāyati. Evañca katvā ‘‘sukhabhūmiya’’nti vatvā tassā eva vibhāgadassanatthaṃ ‘‘kāmāvacare’’tiādi vuttaṃ. Bhūmi-saddo ca abhidhamme kāmāvacarādīsu niruḷhoti ‘‘catūsu bhūmīsu kusala’’ntiādīsu (dha. sa. 1384) aññabhūmiggahaṇaṃ na hotīti. Pāḷito cāti ‘‘visiṭṭhānaṃ pākāti vipākā’’tiādivacanatthavibhāvanena pāḷito. ‘‘Vipakkabhāvamāpannānaṃ arūpadhammānametaṃ adhivacana’’ntiādinā bhāsitatthavibhāvanena atthato ca. Nāmaparicchedādīhi tikadukānaṃ vavatthānadassanena vā pāḷito, tadatthaviññāpanena atthato.

๙๘๘. ในบทว่า 'สุขภูมิ' นั้น จิตตุปบาทมีกามาวจรเป็นต้นก็ควร. จริงอยู่ ภูมิมีกามาวจรเป็นต้นที่เกิดร่วมกับสุขเวทนา ชื่อว่าสุขภูมิ. และในบทว่า 'กามาวจราทิภูมิ' นั้น เพราะความเป็นที่เกิดแห่งกามตัณหาเป็นต้น ธรรมทั้งหลายคือจิตตุปบาทเท่านั้นที่ถูกกล่าวไว้ ด้วยเหตุนี้จึงรู้โดยอรรถว่าหมายถึงในจิตตุปบาทมีกามาวจรเป็นต้น. และเมื่อกระทำอย่างนี้แล้ว ตรัสว่า 'สุขภูมิ' แล้ว เพื่อประโยชน์แก่การแสดงความจำแนกแห่งสุขภูมินั้นนั่นเอง จึงตรัสพระดำรัสมี 'กามาวจเร' เป็นต้น. และศัพท์ว่า 'ภูมิ' นั้น เป็นศัพท์ที่ปรากฏแล้วในอภิธรรมในจิตตุปบาทมีกามาวจรเป็นต้น ด้วยเหตุนี้ การถือเอาภูมิอื่นจากจิตตุปบาทจึงไม่เป็นไปในพระบาลีมี 'จตูสุ ภูมิสุ กุสลํ' เป็นต้น. และด้วยบาลีนั้นคือ ด้วยการแสดงให้ปรากฏซึ่งอรรถแห่งวจนะมี 'วิสิฏฺฐานํ ปากาติ วิปากา' เป็นต้น ด้วยบาลีก็ดี. ด้วยการแสดงให้ปรากฏซึ่งอรรถอันควรแสดงมี 'วิปักกภาวมปฺปนฺนานํ อรูปธมฺมานเมตํ อธิวจนํ' เป็นต้น ด้วยอรรถก็ดี. หรืออีกนัยหนึ่ง ด้วยการแสดงซึ่งการกำหนดแบ่งแยกติกะและทุกะทั้งหลายด้วยการจำแนกชื่อเป็นต้น ด้วยบาลีก็ดี. ด้วยการยังอรรถแห่งติกะและทุกะเหล่านั้นให้รู้ ด้วยอรรถก็ดี.

991. Sāliphalanti sālipākamāha.

๙๙๑. พระสังคหกาจารย์กล่าวข้าวสาลีที่หุงแล้วว่า 'สาลีผล'.

994. Amhākaṃ mātulattheroti puggalārammaṇassapi upādānassa upādānakkhandhā eva paccayo, na lokuttarā, ko pana vādo khandhārammaṇassa. Tenāha ‘‘aggahitānī’’ti.

๙๙๔. คำว่า 'อัมหากัง มาตุลัตเถโร' (พระมาตุลเถระของเรา) นั้น อุปาทานขันธ์ทั้งหลายอันเป็นอารมณ์แห่งอุปาทานเท่านั้นเป็นปัจจัยของอุปาทานที่มีบุคคลบัญญัติเป็นอารมณ์ โลกุตตระทั้งหลายไม่เป็นปัจจัย. แล้วจะกล่าวอะไรถึงอุปาทานที่มีขันธ์เป็นอารมณ์เล่า? ด้วยเหตุนั้น พระสังคหกาจารย์จึงกล่าวว่า 'อัคคหิตานิ' (ไม่ถูกถือเอา).

998. Yathā [Pg.161] upādānehi aggahetabbā anupādāniyā, evaṃ saṃkilesehi aggahetabbā asaṃkilesikāti katvā ‘‘asaṃ…pe… eseva nayo’’ti āha.

๙๙๘. พระสังคหกาจารย์กล่าวว่า 'อสัง...เป...เอเสวะ นโย' (อสัง...เป...นัยนี้เท่านั้น) โดยทำความเข้าใจว่า ธรรมทั้งหลายที่ไม่ควรถูกถือเอาด้วยอุปาทานทั้งหลาย ชื่อว่าอนุปาทานิยะฉันใด ธรรมทั้งหลายที่ไม่ควรถูกถือเอาด้วยสังขิเลสธรรมทั้งหลาย ก็ชื่อว่าอสังขิเลสิกะฉันนั้น.

1006. Diṭṭhiyā gahito attā na vijjati. Yesu pana vipallatthagāho, te upādānakkhandhāva vijjanti. Tasmā yasmiṃ avijjamānaniccādivipariyāsākāragahaṇaṃ atthi, sova upādānakkhandhapañcakasaṅkhāto kāyo. Tattha niccādiākārassa avijjamānatādassanatthaṃ ruppanādisabhāvasseva ca vijjamānatādassanatthaṃ vijjamāno kāyoti visesetvā vutto, lokuttarā pana na kadāci avijjamānākārena gayhantīti na idaṃ visesanaṃ arahanti. Sakkāye diṭṭhi, satī vā kāye diṭṭhi sakkāyadiṭṭhi. Attanā gahitākārassa avijjamānatāya sayameva satī, na tāya gahito attā attaniyaṃ vāti attho. Ayaṃ panattho sambhavatīti katvā vutto, purimo eva pana padhāno. Dutiye hi diṭṭhiyā vatthu avisesitaṃ hoti. Kāyoti hi khandhapañcake vuccamāne lokuttarāpanayanaṃ natthi. Na hi lokuttaresu kāya-saddo na vattati. Kāyapassaddhiādīsu hi lokuttaresu kāya-saddopi lokuttarakkhandhavācakoti. Sīlenāti suddhiyā ahetubhūtena sīlena. Gahitasamādānanti uppāditaparāmāsova. So hi samādiyanti etena kukkurasīlavatādīnīti ‘‘samādāna’’nti vutto. Tattha avītikkamanīyatāya sīlaṃ, bhattivasena satataṃ caritabbatāya vataṃ daṭṭhabbaṃ.

๑๐๐๖. อัตตาที่ถูกยึดด้วยทิฏฐิ ย่อมไม่มีปรากฏ แต่ว่าอุปาทานขันธ์เหล่านั้น ซึ่งมีการยึดถือที่วิปลาส ย่อมมีปรากฏ เพราะฉะนั้น กายที่นับว่าเป็นอุปาทานขันธ์ ๕ นั้น ย่อมมีการยึดถือโดยอาการวิปลาสมีนิจจะ เป็นต้น ซึ่งไม่มีปรากฏโดยปรมัตถ์ ในอุปาทานขันธ์ ๕ นั้น คำว่า “กายที่มีอยู่” นี้ ตรัสไว้โดยการทำให้พิเศษ เพื่อแสดงความเป็นสิ่งที่ไม่มีอยู่ของอาการมีนิจจะ เป็นต้น และเพื่อแสดงความเป็นสิ่งที่มีอยู่ของสภาพมีการสลายไป เป็นต้น แต่โลกุตตระทั้งหลาย ย่อมไม่ถูกยึดถือด้วยอาการที่ไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ในกาลไหนๆ เพราะฉะนั้น โโลกุตตระทั้งหลายจึงไม่ควรแก่คำวิเสสนะนี้ ทิฏฐิที่เกิดขึ้นในกายอันมีอยู่โดยปรมัตถ์ (ขันธ์ ๕) หรือทิฏฐิที่มีอยู่ในกายอันมีอยู่โดยปรมัตถ์ (ขันธ์ ๕) ชื่อว่าสักกายทิฏฐิ เพราะความเป็นสิ่งที่ไม่มีอยู่ของอาการที่ถูกยึดถือว่าเป็นอัตตา ทิฏฐินั้นเองย่อมมีอยู่ อัตตาหรืออัตตนียะที่ถูกยึดถือด้วยทิฏฐินั้น ย่อมไม่มี นี้คืออรรถะ แต่ว่าอรรถะที่สองนี้ก็เป็นไปได้ จึงตรัสไว้โดยการนึกถึงเช่นนี้ แต่ว่าอรรถะแรกนั่นแหละเป็นประธาน เพราะในอรรถะที่สอง วัตถุของทิฏฐิไม่ได้ถูกทำให้พิเศษ เพราะเมื่อกล่าวถึงคำว่า “กาย” ในขันธ์ ๕ ย่อมไม่มีการยกเว้นโลกุตตระออกไป เพราะคำว่า “กาย” ย่อมไม่ใช้ในโลกุตตระก็หามิได้ เพราะในโลกุตตระทั้งหลาย มีกายปัสสัทธิ เป็นต้น คำว่า “กาย” ก็สามารถแสดงถึงโลกุตตรขันธ์ได้ คำว่า “ด้วยศีล” หมายถึง ด้วยศีลที่ไม่เป็นเหตุแห่งความบริสุทธิ์ (เช่น การประพฤติของสุนัข เป็นต้น) คำว่า “การสมาทานที่ถูกยึดถือ” หมายถึง ปรามาสที่เกิดขึ้นแล้วนั่นเอง เพราะว่าชนทั้งหลายย่อมสมาทานวัตรปฏิบัติของสุนัข เป็นต้น ด้วยปรามาสนั้น จึงตรัสเรียกว่า “สมาทาน” ในศีลและวัตรเหล่านั้น พึงทราบว่า “ศีล” เพราะเป็นสิ่งที่ไม่ควรล่วงละเมิด และพึงทราบว่า “วัตร” เพราะเป็นสิ่งที่ควรประพฤติเป็นประจำโดยอำนาจแห่งการบำเพ็ญ

1007. Idheva tiṭṭhamānassāti imissāyeva indasālaguhāyaṃ tiṭṭhamānassa. Vācuggatakaraṇaṃ uggaho. Atthaparipucchanaṃ paripucchā. Kusalehi saha codanāpariharaṇavasena vinicchayakaraṇaṃ vinicchayo. Bahūnaṃ nānappakārānaṃ sakkāyadiṭṭhīnaṃ avihatattā tā janenti, tāhi janitāti vā puthujjanā. Avighātameva vā jana-saddo vadati. Puthu satthārānaṃ mukhullokikāti ettha puthū janā etesanti puthujjanāti vacanattho. Puthu…pe… avuṭṭhitāti ettha janetabbā, jāyanti vā etthāti janā, gatiyo. Puthū janā etesanti puthujjanā. Ito pare jāyanti etehīti janā, abhisaṅkhārādayo. Te etesaṃ puthū vijjantīti puthujjanā. Abhisaṅkharaṇādiattho eva vā jana-saddo daṭṭhabbo. Rāgaggiādayo santāpā. Te eva sabbepi vā kilesā pariḷāhā. Puthu pañcasu [Pg.162] kāmaguṇesūti ettha jāyatīti jano, ‘‘rāgo gedho’’ti evamādiko. Puthu jano etesanti puthujjanā. Puthūsu vā janā jātā rattāti evaṃ rāgādiattho eva jana-saddo daṭṭhabbo. Palibuddhāti sambaddhā upaddutā vā. Assutavāti etena andhatā vuttāti ‘‘andhaputhujjano vutto’’ti āha.

๑๐๐๗. คำว่า “เมื่อยังคงอยู่ในที่นี้” หมายถึง เมื่อยังคงอยู่ในถ้ำอินทสาลคูหานี้เอง การทำให้ขึ้นปาก หรือการเรียนให้ขึ้นปาก ชื่อว่า อุคคหะ การสอบถามอรรถะซ้ำๆ ชื่อว่า ปริปุจฉา การวินิจฉัยด้วยการโต้ตอบและแก้ปัญหาพร้อมกับบัณฑิตผู้ฉลาด ชื่อว่า วินิจฉัย คำว่า “ปุถุชน” เพราะสักกายทิฏฐิอันมีประการต่างๆ มากมายยังไม่ถูกกำจัด จึงยังให้เกิดสักกายทิฏฐิเหล่านั้น หรือเพราะถูกสักกายทิฏฐิเหล่านั้นทำให้เกิด หรือคำว่า “ชน” ย่อมแสดงอรรถะว่า “ความไม่ถูกกำจัด” นั่นเอง ในบทว่า “ปุถุชน” นี้ อรรถะของคำคือ “ชนทั้งหลายผู้มาก (ผู้คอยจ้องมองดูหน้าศาสดาเป็นอันมาก) มีอยู่แก่สัตว์เหล่านี้” จึงชื่อว่า “ปุถุชน” ในบทว่า “ปุถุชน” นี้ พึงให้เกิด หรือย่อมเกิดในคติเหล่านี้ จึงชื่อว่า “ชน” (คติ) คติที่พึงให้เกิด หรือคติที่เป็นที่เกิดมีมากมายแก่สัตว์เหล่านี้ จึงชื่อว่า “ปุถุชน” ในบทต่อจากนี้ สัตว์ทั้งหลายย่อมเกิดด้วยอภิสังขาร เป็นต้น เหล่านี้ จึงชื่อว่า “ชน” (อภิสังขาร เป็นต้น) อภิสังขาร เป็นต้น เหล่านั้นมีมากมายแก่สัตว์เหล่านี้ จึงชื่อว่า “ปุถุชน” หรือพึงทราบว่า คำว่า “ชน” มีอรรถะว่า “การปรุงแต่ง” เป็นต้น เท่านั้น ไฟคือราคะ เป็นต้น ชื่อว่า สันตาปะ ไฟคือราคะ เป็นต้น เหล่านั้นนั่นแหละ หรือกิเลสทั้งปวง ชื่อว่า ปริฬาหะ ในบทว่า “ปุถุชน” นี้ ราคะ ความโลภ เป็นต้น ย่อมเกิดขึ้น จึงชื่อว่า “ชน” ราคะ เป็นต้น ที่เกิดขึ้นมีมากมายแก่สัตว์เหล่านี้ จึงชื่อว่า “ปุถุชน” หรือพึงทราบว่า คำว่า “ชน” มีอรรถะว่า “สัตว์ทั้งหลายผู้กำหนัดยินดีที่เกิดขึ้นในกามคุณทั้งหลายอันมากมาย” เป็นต้น เท่านั้น คำว่า “ปะลิพุทธะ” หมายถึง ถูกผูกพัน หรือถูกเบียดเบียน ด้วยบทว่า “อัสสุตวา” นี้ ตรัสถึงความเป็นผู้มืดบอดแล้ว จึงกล่าวว่า “ปุถุชนผู้มืดบอด”

Anayeti avaḍḍhiyaṃ. Sabbattha niruttilakkhaṇena padasiddhi veditabbā. Anekesu ca kappasatasahassesu kataṃ jānanti, pākaṭañca karonti upakāraṃ satijananaāmisapaṭiggahaṇādinā paccekasambuddhā, tatheva dukkhitassa sakkaccaṃ kātabbaṃ karonti. Sammāsambuddho pana asaṅkhyeyyaappameyyesupi kataṃ upakāraṃ maggaphalānaṃ upanissayañca jānāti, pākaṭañca karoti, sīho viya ca javaṃ sabbattha sakkaccameva dhammadesanaṃ karoti. Ariyabhāvoti yehi yogato ariyā vuccanti, te maggaphaladhammā daṭṭhabbā. Ariyakaradhammā aniccadassanādayo, vipassiyamānā vā aniccādayo.

คำว่า “อนยะ” หมายถึง การไม่เจริญ ในบททั้งปวง พึงทราบความสำเร็จของบทด้วยลักษณะแห่งนิรุตติ และพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมทรงทราบบุญบารมีที่ได้ทรงบำเพ็ญมาแล้วในแสนกัปป์เป็นอันมาก และทรงกระทำให้ปรากฏด้วยการยังสติให้ระลึกถึงอุปการะ การรับอามิส เป็นต้น เช่นนั้นแหละ ย่อมทรงกระทำกิจที่ควรทำแก่ผู้มีทุกข์ (ผู้ถึงทุกข์) โดยเคารพ แต่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ย่อมทรงทราบอุปการะที่ได้ทรงบำเพ็ญมาแล้ว และอุปนิสัยแห่งมรรคผลในกาลอันนับไม่ได้ประมาณไม่ได้ และทรงกระทำให้ปรากฏ และทรงแสดงธรรมโดยเคารพในที่ทั้งปวง เหมือนราชสีห์ย่อมกระทำความเร็ว คำว่า “อริยภาวะ” พึงทราบว่า มรรคผลธรรมเหล่านั้น ซึ่งเป็นเหตุให้บุคคลชื่อว่า “อริยะ” เพราะประกอบด้วยธรรมเหล่านั้น ธรรมที่กระทำความเป็นอริยะ คือ วิปัสสนาญาณที่เห็นอนิจจะ เป็นต้น หรืออนิจจะ เป็นต้น ที่ถูกวิปัสสนาเห็น

Sotānīti taṇhādiṭṭhikilesaduccaritaavijjāsotāni. ‘‘Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmī’’ti vatvā ‘‘paññāyete pidhīyare’’ti vacanena sotānaṃ saṃvaro pidahanaṃ samucchedañāṇanti viññāyati. Khantīti adhivāsanā, sā ca tathāpavattā khandhā. Paññāti eke, adoso eva vā. Kāyaduccaritādīnanti dussīlyasaṅkhātānaṃ kāyavacīduccaritānaṃ muṭṭhassaccasaṅkhātassa pamādassa abhijjhādomanassānaṃ pāpakānaṃ akkhantiaññāṇakosajjānañca. Anupekkhā saṅkhārehi avivaṭṭanaṃ, sālayatāti attho. Dhammaṭṭhitiyaṃ paṭiccasamuppāde paṭilomabhāvo sassatucchedagāho, tappaṭicchādakamoho vā. Nibbāne paṭilomabhāvo saṅkhāresu rati, nibbānapaṭicchādako moho vā. Saṅkhāranimittaggāhoti yādisassa kilesassa appahīnattā vipassanā saṅkhāranimittaṃ na muñcati, so kileso daṭṭhabbo. Saṅkhāranimittaggahaṇassa atikkamanaṃ vā pahānaṃ.

คำว่า “โสตานิ” หมายถึง กระแสทั้งหลายคือ ตัณหา ทิฏฐิ กิเลสที่เหลือ ทุจริต และอวิชชา เมื่อตรัสว่า “เรากล่าวซึ่งการสำรวมกระแสทั้งหลาย” และด้วยพระดำรัสว่า “กระแสเหล่านั้นย่อมถูกปิดกั้นด้วยปัญญา” จึงพึงทราบว่า การสำรวมกระแสทั้งหลายคือ ตัณหา เป็นต้น คือ การปิดกั้น คือ ญาณที่ตัดขาดโดยสิ้นเชิง คำว่า “ขันติ” หมายถึง อธิวาสนา (การอดทน) หรือการอดทนต่อทุกสิ่ง และอธิวาสนานั้นคือ นามขันธ์ที่เกิดขึ้นด้วยอาการแห่งความอดทนนั้น บางอาจารย์กล่าวว่า “ปัญญา” หรือ “อโทสะ” นั่นเอง คำว่า “กายทุจริตเป็นต้น” หมายถึง กายทุจริต วจีทุจริตที่นับว่าเป็นความทุศีล อภิชฌา โทมนัสที่เป็นอกุศลที่นับว่าเป็นความประมาทที่สติเลือนหายไป และความไม่อดทน อัญญาณ ความเกียจคร้าน การไม่หันกลับจากสังขารทั้งหลาย ชื่อว่า อนุเปกขา อรรถะคือ ความติดข้องในสังขารธรรมทั้งหลาย ในปฏิจจสมุปบาทอันเป็นที่ตั้งแห่งธรรมทั้งหลาย (ผลธรรมมีสังขารเป็นต้น) ความเป็นปฏิโลมคือ สัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ หรือโมหะที่ปิดบังปฏิจจสมุปบาทนั้น ในนิพพาน ความเป็นปฏิโลมคือ ความยินดีในสังขารทั้งหลาย หรือโมหะที่ปิดบังนิพพาน พึงทราบว่า กิเลสเช่นใดที่วิปัสสนาไม่ปล่อยอารมณ์สังขาร เพราะยังละกิเลสนั้นไม่ได้ กิเลสเช่นนั้นชื่อว่า “สังขารนิมิตตัคคาหะ” หรือการก้าวล่วงการยึดถืออารมณ์สังขาร ชื่อว่า การละ

Catunnaṃ ariyamaggānaṃ bhāvitattā accantaṃ appavattibhāvena yaṃ pahānanti yojanā veditabbā. Kena pana pahānanti? Ariyamaggehevāti viññāyamāno ayamattho tesaṃ bhāvitattā appavattivacanena. Samudayapakkhikassāti ettha cattāropi maggā catusaccābhisamayāti katvā tehi pahātabbena [Pg.163] tena tena samudayena saha pahātabbattā samudayasabhāgattā ca saccavibhaṅge ca sabbakilesānaṃ samudayabhāvassa vuttattā ‘‘samudayapakkhikā’’ti diṭṭhiādayo vuccanti. Kāyavācācittānaṃ virūpappavattiyā nayanaṃ apayāpanaṃ, kāyaduccaritādīnaṃ vināsanayanaṃ vā vinayo, tesaṃ vā jimhappavattiṃ vicchinditvā ujukanayanaṃ vinayanaṃ. Eseseti eso so eva, atthato anaññoti attho. Tajjāteti atthato taṃsabhāvova. Sappuriso ariyasabhāvo, ariyo ca sappurisabhāvoti attho.

พึงทราบการประกอบความ (โยชนา) ว่า การละใดที่เป็นไปโดยความไม่เป็นไปอีกอย่างเด็ดขาด เพราะความที่อริยมรรค ๔ อันตนให้เจริญแล้ว. ถามว่า ก็ละด้วยอะไร? ตอบว่า ละด้วยอริยมรรคนั่นเอง เนื้อความนี้พึงทราบได้ด้วยคำว่า "เพราะความที่อริยมรรคเหล่านั้นอันตนให้เจริญแล้วจึงไม่เป็นไปอีก". ในบทว่า "สมุทยปักขิกัสสะ" นี้ มรรคแม้ทั้ง ๔ ชื่อว่าการตรัสรู้สัจจะ ๔ เพราะเหตุนั้น กิเลสมีทิฏฐิเป็นต้น ท่านจึงเรียกว่า "สมุทยปักขิกะ" (ฝ่ายสมุทัย) เพราะต้องละไปพร้อมกับสมุทัยนั้นๆ ที่พึงละด้วยมรรคเหล่านั้น เพราะความเป็นส่วนเดียวกับสมุทัย และเพราะในสัจจวิภังค์ท่านกล่าวถึงความเป็นสมุทัยแห่งกิเลสทั้งปวง. การนำไป การนำออกไปซึ่งความเป็นไปที่ผิดแห่งกาย วาจา และจิต หรือการนำไปสู่ความพินาศแห่งกายทุจริตเป็นต้น ชื่อว่า วินัย. หรือการตัดความประพฤติที่คดแห่งกาย วาจา และจิตเหล่านั้นแล้วนำไปสู่ความตรง ชื่อว่า วินัย. บทว่า "เอเสเสติ" คือ "เอโส โส เอว" (นั่นแหละคือสิ่งนี้) มีความหมายว่า โดยอรรถแล้วไม่แตกต่างกัน. บทว่า "ตัชชาเตติ" โดยอรรถคือมีสภาวะอย่างนั้นนั่นเอง. มีอธิบายว่า สัปบุรุษมีสภาวะเป็นพระอริยะ และพระอริยะก็มีสภาวะเป็นสัปบุรุษ.

Advayanti dvayatārahitaṃ, vaṇṇameva ‘‘accī’’ti gahetvā acciṃ vā ‘‘vaṇṇo evā’’ti tesaṃ ekattaṃ passanto viya yathātakkitaṃ attānaṃ ‘‘rūpa’’nti, yathādiṭṭhaṃ vā rūpaṃ ‘‘attā’’ti gahetvā tesaṃ ekattaṃ passanto daṭṭhabbo. Ettha ca ‘‘rūpaṃ attā’’ti imissā pavattiyā abhāvepi rūpe attaggahaṇaṃ pavattamānaṃ acciyaṃ vaṇṇaggahaṇaṃ viya. Upamāyo ca anaññattādiggahaṇanidassanavaseneva vuttā, na vaṇṇādīnaṃ viya attano vijjamānattassa, attano viya vā vaṇṇādīnaṃ avijjamānattassa dassanatthaṃ.

คำว่า "อทฺวยํ" คือปราศจากความเป็นสอง พึงเห็น (บุคคล) เหมือนผู้เห็นความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันของสีและเปลวไฟ โดยถือเอาสีนั่นแหละว่าเป็นเปลวไฟ หรือถือเอาเปลวไฟนั่นแหละว่าเป็นสี แล้วเห็นอัตตาที่ตนตรึกไว้ว่าเป็นรูป หรือถือเอารูปที่ตนเห็นแล้วว่าเป็นอัตตา แล้วเห็นความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันของรูปและอัตตานั้น. และในที่นี้ แม้จะไม่มีความเป็นไปว่า "รูปเป็นอัตตา" (โดยสภาวะ) แต่การยึดถืออัตตาในรูปก็ยังเป็นไปอยู่ เหมือนการยึดถือสีในเปลวไฟ. อนึ่ง อุปมาทั้งหลายท่านกล่าวไว้ด้วยสามารถแห่งการแสดงการยึดถือว่าไม่เป็นอย่างอื่นเป็นต้นเท่านั้น มิใช่เพื่อแสดงความมีอยู่แห่งอัตตาเหมือนความมีอยู่แห่งสีเป็นต้น หรือเพื่อแสดงความไม่มีอยู่แห่งสีเป็นต้นเหมือนความไม่มีอยู่แห่งอัตตา.

1008. Sarīranipphattiyāti sarīrapāripūriyā. Nicchetuṃ asakkonto vicinanto kicchatīti vicikicchā. Idappaccayānaṃ bhāvoti jātiādisabhāvameva āha, jātiādīnaṃ vā jarāmaraṇādiuppādanasamatthataṃ. Sā pana jātiādivinimuttā natthīti tesaṃyevādhivacanaṃ hoti ‘‘idappaccayatā’’ti.

๑๐๐๘. คำว่า "สรีรนิปผัตติยา" คือด้วยความบริบูรณ์แห่งร่างกาย. ชื่อว่า "วิจิกิจฉา" เพราะอรรถว่า เมื่อไม่สามารถจะตัดสินได้ เมื่อพิจารณาอยู่ย่อมลำบาก. คำว่า "อิทัปปัจจยานัง ภาโว" ท่านกล่าวถึงสภาวะของชาติเป็นต้นนั่นเอง หรือหมายถึงความสามารถในการทำให้เกิดชราและมรณะเป็นต้นของชาติเป็นต้นเหล่านั้น. ก็ความสามารถในการทำให้เกิดชราและมรณะเป็นต้นนั้น ที่แยกออกจากชาติเป็นต้นไม่มี เพราะฉะนั้น คำว่า "อิทัปปัจจยตา" จึงเป็นชื่อของชาติเป็นต้นเหล่านั้นนั่นเอง.

1009. Idha anāgatakilesā ‘‘tadekaṭṭhā kilesā’’ti vuccantīti te dassetuṃ ‘‘imissā ca pāḷiyā’’tiādi āraddhaṃ. Sahajekaṭṭhavasenāti tattha uppannadiṭṭhiyā sahajekaṭṭhavasenāti atthato viññāyati. Taṃsampayuttoti tehi saṃyojanakilesehi sampayuttotipi attho yujjati. Tathā te saṃyojanakilesā samuṭṭhānaṃ etassāti taṃsamuṭṭhānanti vā. Saṃyojanarahitehi ca pana kilesehi sampayuttānaṃ samuṭṭhitānañca sabbhāvato kileseheva yojanā katā.

๑๐๐๙. ในที่นี้ กิเลสที่ยังไม่มาถึง (อนาคตกิเลส) ท่านเรียกว่า "ตเทกัฏฐกิเลส" เพื่อจะแสดงกิเลสเหล่านั้น ท่านจึงเริ่มคำว่า "อิมิสฺสา จ ปาฬิยา" เป็นต้น. คำว่า "สหเชกัฏฐวเสนะ" พึงทราบโดยอรรถว่า ด้วยสามารถแห่งความเป็นธรรมที่เกิดร่วมกันและตั้งอยู่ในที่เดียวกันกับทิฏฐิที่เกิดขึ้นในจิตนั้น. คำว่า "ตังสัมปยุตโต" แม้จะมีอรรถว่า ประกอบด้วยสังโยชน์และกิเลสเหล่านั้น ก็ควร. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า "ตังสัมุฏฐานัง" เพราะสังโยชน์และกิเลสเหล่านั้นเป็นสมุฏฐานของกรรมนี้. อนึ่ง เพราะความมีอยู่แห่งขันธ์ทั้งหลายที่ประกอบกับกิเลสที่พ้นจากความเป็นสังโยชน์ และกรรมทั้งหลายที่ตั้งขึ้นจากกิเลสเหล่านั้น ท่านจึงประกอบความด้วยกิเลสทั้งหลายนั่นเอง.

1011. Saṃyojanādīnaṃ viyāti saṃyojanatadekaṭṭhakilesādīnaṃ yathāvuttānaṃ viya. Tehīti dassanabhāvanāmaggehi. Abhisaṅkhāraviññāṇaṃ kusalākusalaṃ, [Pg.164] nāmarūpañca vipākanti katvā ‘‘kusalādīnampi pahānaṃ anuññāta’’nti āha.

๑๐๑๑. คำว่า "สังโยชนาทีนัง วิยะ" คือ เช่นเดียวกับ (ความเป็นธรรมที่ควรละ) แห่งสังโยชน์และตเทกัฏฐกิเลสเป็นต้นตามที่กล่าวแล้ว. คำว่า "เตหิ" คือ ด้วยทัสสนมรรคและภาวนามรรค. ท่านกล่าวว่า "แม้การละธรรมมีกุศลเป็นต้น ก็ทรงอนุญาตแล้ว" เพราะทำความเข้าใจว่า อภิสังขารวิญญาณเป็นกุศลและอกุศล และนามรูปเป็นวิบาก.

1013. Hetū cevāti ‘‘pahātabbahetukā’’ti etasmiṃ samāsapade ekadesena samāsapadatthaṃ vadati. Ettha ca purimanayena ‘‘ime dhammā dassanenapahātabbahetukā’’ti imeyeva dassanenapahātabbahetukā, na ito aññeti ayaṃ niyamo paññāyati, na ime dassanenapahātabbahetukāyevāti. Tasmā imesaṃ dassanenapahātabbahetukabhāvo aniyato vicikicchāsahagatamohassa ahetukattāti purimanayo vivaraṇīyatthavā hoti. Tasmā purimanayena dhammato dassanenapahātabbahetuke nikkhipitvā atthato nikkhipituṃ dutiyanayo vutto.

๑๐๑๓. คำว่า "เหตู เจวา" ท่านกล่าวถึงอรรถของบทสมาสเพียงส่วนหนึ่งในบทสมาสว่า "ปหาตัพพเหตุกา". และในบทนี้ ตามนัยก่อน การกำหนดว่า "ธรรมเหล่านี้เท่านั้นเป็นธรรมที่มีเหตุอันพึงละด้วยทัสสนะ ธรรมอื่นจากนี้ไม่ใช่" ย่อมปรากฏ แต่การกำหนดว่า "ธรรมเหล่านี้เป็นธรรมที่มีเหตุอันพึงละด้วยทัสสนะเท่านั้น" ไม่ปรากฏ. เพราะฉะนั้น ความเป็นธรรมที่มีเหตุอันพึงละด้วยทัสสนะของธรรมเหล่านี้จึงไม่แน่นอน เพราะโมหะที่เกิดร่วมกับวิจิกิจฉาเป็นอเหตุกะ (ไม่มีเหตุสัมปยุต) ด้วยเหตุนั้น นัยก่อนจึงมีเนื้อความที่ควรเปิดเผย. เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสนัยที่สอง เพื่อจะวางธรรมที่มีเหตุอันพึงละด้วยทัสสนะไว้โดยอรรถ หลังจากที่ทรงวางไว้โดยธรรมตามนัยก่อนแล้ว.

1029. Mahaggatā vā iddhividhādayo. Appamāṇārammaṇā mahaggatā cetopariyapubbenivāsānāgataṃsañāṇasampayuttā.

๑๐๒๙. ธรรมที่เป็นมหัคคตะ คือ อิทธิวิธีเป็นต้น. ธรรมที่เป็นมหัคคตะที่มีอัปปมาณะเป็นอารมณ์ คือ ธรรมที่ประกอบด้วยเจโตปริยญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ และอนาคตังสญาณ.

1035. Anantare niyuttāni, anantaraphalappayojanāni, anantaraphalakaraṇasīlāni vā ānantarikāni. Tāni pana paṭipakkhena anivāraṇīyaphalattā antarāyarahitānīti ‘‘anantarāyena phaladāyakānī’’ti vuttaṃ. Anantarāyāni vā ānantarikānīti niruttivasena padasiddhi veditabbā. Ekasmimpīti pi-saddena anekasmimpi āyūhite vattabbamevanatthīti dasseti. Na ca tesaṃ aññamaññapaṭibāhakattaṃ atthi appaṭipakkhattā, appaṭipakkhatā ca samānaphalattā anubalappadānato ca. ‘‘Natthi hetu natthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāyā’’ti (dī. ni. 1.168) evamādiko ahetukavādo. ‘‘Karoto kho kārayato chindato chedāpayato…pe… karoto na karīyati pāpa’’nti (dī. ni. 1.166) evamādiko akiriyavādo. ‘‘Natthi dinna’’nti (dī. ni. 1.171; ma. ni. 2.94; 3.91) evamādiko natthikavādo. Etesu purimavādo bandhamokkhānaṃ hetuṃ paṭisedheti, dutiyo kammaṃ, tatiyo vipākanti ayametesaṃ viseso. Tañhīti ahetukādiniyatamicchādiṭṭhiṃ, na pana niyatabhāvaṃ appattaṃ.

๑๐๓๕. กรรมทั้งหลายที่ประกอบในลำดับ (แห่งจุติ), กรรมทั้งหลายที่มีผลในลำดับเป็นประโยชน์ หรือกรรมทั้งหลายที่มีปกติกระทำผลในลำดับ ชื่อว่า "อานันตริกะ". แต่กรรมเหล่านั้นชื่อว่าปราศจากอันตราย เพราะมีผลที่กรรมที่เป็นปฏิปักษ์ไม่สามารถห้ามได้ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ให้ผลโดยไม่มีอันตราย". หรือพึงทราบความสำเร็จแห่งบทว่า "อานันตริกะ" คือกรรมที่ไม่มีอันตราย โดยสามารถแห่งนิรุตตินัย. ในบทว่า "เอกสฺมึปิ" ท่านแสดงด้วย "ปิ" ศัพท์ว่า เมื่อพยายามในกรรมแม้มากอย่าง ก็ไม่จำเป็นต้องกล่าวถึง (ความเป็นอานันตริกะ) เลย. และความเป็นธรรมที่ห้ามกันและกันของกรรมเหล่านั้นไม่มี เพราะไม่เป็นปฏิปักษ์กัน และที่ไม่เป็นปฏิปักษ์กันนั้น เพราะมีผลเสมอกัน หรือเพราะความเป็นธรรมที่สนับสนุนกัน. วาทะที่มีอย่างนี้เป็นต้นว่า "ไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย เพื่อความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย" ชื่อว่า "อเหตุกวาทะ". วาทะที่มีอย่างนี้เป็นต้นว่า "เมื่อบุคคลทำเอง ให้ผู้อื่นทำ ตัดเอง ให้ผู้อื่นตัด... เมื่อทำอยู่ ชื่อว่าไม่ทำบาป" ชื่อว่า "อกิริยวาทะ". วาทะที่มีอย่างนี้เป็นต้นว่า "ทานที่ให้แล้วไม่มีผล" ชื่อว่า "นัตถิกวาทะ". ในวาทะเหล่านั้น วาทะแรกปฏิเสธเหตุแห่งการพัวพันและการหลุดพ้น วาทะที่สองปฏิเสธกรรม วาทะที่สามปฏิเสธวิบาก นี้คือความต่างกันของวาทะเหล่านี้. บทว่า "ตํ หิ" คือ มิจฉาทิฏฐิที่ดิ่ง (นิยตมิจฉาทิฏฐิ) มีอเหตุกวาทะเป็นต้น แต่มิใช่ว่ายังไม่ถึงความเป็นสภาพที่แน่นอน.

1039. Paccayaṭṭhenāti maggapaccayasaṅkhātena sampayogavisiṭṭhena paccayabhāvenāti veditabbaṃ. Ettha ca maggaṅgānaṃ ṭhapanaṃ maggapaccayabhāvarahite maggahetuke [Pg.165] dassetuṃ, tena maggahetuke asaṅkarato vavatthapeti. Sace pana koci vadeyya ‘‘ekekaṃ aṅgaṃ ṭhapetvā taṃtaṃsampayuttānaṃ maggahetukabhāvepi ‘maggaṅgāni ṭhapetvā’ti idaṃ vacanaṃ yujjatī’’ti. Evañhi sati tatiyanaye viya idhāpi ‘‘ṭhapetvā’’ti na vattabbaṃ siyā, vuttañcetaṃ, tasmā vuttanayenevattho veditabbo. Maggaṅgāmaggaṅgānañhi sampayuttānaṃ visesadassanattho ayaṃ nayoti. Sesamaggaṅgānaṃ pubbe ṭhapitānanti adhippāyo. Phassādīnañhi purimanayepi maggahetukatā siddhāti.

๑๐๓๙. พึงทราบว่าด้วยความเป็นปัจจัย คือด้วยความเป็นปัจจัยอันวิเศษด้วยสัมปโยคะที่นับว่าเป็นมรรคปัจจัย. ในวิธีที่หนึ่งนี้ การงดเว้นองค์มรรคไว้ ก็เพื่อแสดงมรรคเหตุกธรรมทั้งหลายที่ปราศจากความเป็นมรรคปัจจัย ด้วยการงดเว้นนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงจำแนกมรรคเหตุกธรรมทั้งหลายโดยไม่ปะปนกับองค์มรรคแปด. หากมีใครกล่าวว่า "การงดเว้นองค์มรรคแต่ละองค์แล้ว แม้ในความเป็นมรรคเหตุกะของธรรมที่สัมปยุตด้วยองค์มรรคนั้นๆ คำว่า 'งดเว้นองค์มรรค' นี้ก็สมควรไม่ใช่หรือ?" ถ้าเป็นเช่นนั้น คำว่า "งดเว้น" ก็ไม่ควรกล่าวในวิธีที่หนึ่งนี้ เหมือนในวิธีที่สาม. แต่คำนี้ได้กล่าวไว้แล้ว เพราะฉะนั้น พึงทราบความหมายตามนัยที่กล่าวไว้แล้วเท่านั้น. เพราะวิธีนี้มีประโยชน์เพื่อแสดงความแตกต่างขององค์มรรคและธรรมที่ไม่ใช่องค์มรรคที่สัมปยุตกัน. ความหมายคือ องค์มรรคที่เหลือที่งดเว้นไว้ก่อน. เพราะความเป็นมรรคเหตุกะของผัสสะเป็นต้น ก็สำเร็จแล้วในวิธีที่หนึ่งก่อนหน้านี้.

Sammādiṭṭhiyā dutiyanayepi ṭhapitāya tatiyanaye sahetukabhāvo dassito. Kathaṃ dassito, nanu ariyamaggasamaṅgissa ‘‘alobho adoso ime dhammā maggahetū’’ti (dha. sa. 1039) avatvā ‘‘alobho adoso amoho ime dhammā maggahetū’’ti visuṃ sammādiṭṭhiādike maggahetū dassetvā ‘‘taṃsampayutto…pe… viññāṇakkhandho’’ti (dha. sa. 1039) visuṃ maggahetukānaṃ dassitattā ‘‘maggahetūsu amoho’’ti (dha. sa. 1039) vuttāya sammādiṭṭhiyā maggahetukatā na dassitā siyā? No na dassitā. Yathā hi tīṇi saṃyojanāni dassetvā ‘‘tadekaṭṭho lobho doso moho, ime dhammā dassanena pahātabbahetū’’ti (dha. sa. 1017) visuṃ pahātabbahetū niyametvā ‘‘tadekaṭṭhā ca kilesā’’tiādivacanena (dha. sa. 1017) lobhadosamohā ca aññamaññasahajekaṭṭhā aññamaññasampayuttā saṅkhārakkhandhabhūtā ca dassanenapahātabbahetukāti dassitā honti, evamidhāpi ‘‘alobhādayo ime dhammā maggahetū’’ti nigamitāpi aññamaññasampayuttasaṅkhārakkhandhabhāvato taṃsampayuttasaṅkhārakkhandhavacanena ‘‘maggahetukā’’ti dassitā evāti siddhaṃ hoti, sammādiṭṭhiyāpi amohoti vuttāya maggahetukabhāvadassanaṃ. Sace pana yo dutiyanaye maggo ceva hetu cāti vutto, tato aññasseva aññena asādhāraṇena pariyāyena maggahetubhāvaṃ dassetvā taṃsampayogato sammādiṭṭhiyā maggahetukabhāvadassanattho tatiyanayo siyā. ‘‘Ariyamaggasamaṅgissa alobho adoso ime dhammā maggahetū’’tiādi vattabbaṃ siyā. Yasmā pana ‘‘maggahetū’’ti iminā aññena sādhāraṇena pariyāyena yesaṃ maggahetubhāvo sambhavati, te sabbe ‘‘maggahetū’’ti dassetvā taṃsampayuttānaṃ [Pg.166] tesaṃ aññesañca maggahetukabhāvadassanattho tatiyanayo, tasmā tattha ‘‘amoho’’tipi vuttaṃ. Na hi so maggahetu na hotīti. Ime pana tayopi nayā atthavisesavasena nikkhittattā atthato nikkhepā daṭṭhabbā. Atha vā sarūpena vacanaṃ dhammato nikkhepo, atthena atthatoti evampi yojanā sambhavati. Tattha dutiyatatiyanayā sarūpato hetuhetumantudassanavasena dhammato nikkhepo. Paṭhamanayo tathāadassanato atthena ca maggaṅgataṃsampayuttānaṃ hetuhetumantubhāvāvagamanato atthato nikkhepoti.

ความเป็นสเหตุกะของสัมมาทิฏฐิที่งดเว้นไว้ในวิธีที่สอง ได้แสดงไว้ในวิธีที่สามแล้ว. แสดงไว้อย่างไร? มิใช่หรือว่า ในกรณีของผู้ประกอบด้วยอริยมรรค โดยไม่กล่าวว่า "อโลภะ อโทสะ ธรรมเหล่านี้เป็นมรรคเหตุ" (ธ.ส. 1039) แต่ได้แสดงมรรคเหตุมีสัมมาทิฏฐิเป็นต้นแยกต่างหากว่า "อโลภะ อโทสะ อโมหะ ธรรมเหล่านี้เป็นมรรคเหตุ" แล้วแสดงธรรมที่เป็นมรรคเหตุกะแยกต่างหากว่า "วิญญาณขันธ์ที่สัมปยุตด้วยธรรมนั้น...เป็นต้น" (ธ.ส. 1039) เพราะเหตุที่แสดงแยกต่างหากเช่นนี้ ความเป็นมรรคเหตุกะของสัมมาทิฏฐิที่กล่าวว่า "อโมหะในมรรคเหตุ" (ธ.ส. 1039) จึงไม่แสดงไว้ใช่หรือไม่? ไม่ใช่ว่าไม่ได้แสดงไว้. เหมือนอย่างที่แสดงสังโยชน์สามแล้ว กำหนดเหตุที่ควรละแยกต่างหากว่า "โลภะ โทสะ โมหะ ที่มีอารมณ์เดียวกัน ธรรมเหล่านี้เป็นเหตุที่ควรละด้วยทัสสนะ" (ธ.ส. 1017) แล้วด้วยคำว่า "กิเลสที่มีอารมณ์เดียวกัน" เป็นต้น (ธ.ส. 1017) โลภะ โทสะ โมหะ ที่เป็นสหชาตเอกัฏฐะ สัมปยุตกัน และเป็นสังขารขันธ์ ก็ได้แสดงว่าเป็นเหตุที่ควรละด้วยทัสสนะ ฉันใด ในวิธีนี้ก็ฉันนั้น แม้จะสรุปว่า "อโลภะเป็นต้น ธรรมเหล่านี้เป็นมรรคเหตุ" แต่ด้วยความเป็นสังขารขันธ์ที่สัมปยุตกัน ก็ได้แสดงว่าเป็นมรรคเหตุกะด้วยคำว่า "สังขารขันธ์ที่สัมปยุตด้วยธรรมนั้น" ดังนี้ ความเป็นมรรคเหตุกะของสัมมาทิฏฐิที่กล่าวว่าอโมหะก็สำเร็จแล้ว. หากวิธีที่สามนี้มีประโยชน์เพื่อแสดงความเป็นมรรคเหตุของอโลภะและอโทสะเท่านั้น ซึ่งแตกต่างจากอโมหะที่กล่าวว่าเป็นทั้งมรรคและเหตุในวิธีที่สอง โดยแสดงความเป็นมรรคเหตุด้วยปริยายอื่นที่ไม่ทั่วไป แล้วแสดงความเป็นมรรคเหตุกะของสัมมาทิฏฐิโดยอาศัยการสัมปยุตกับอโลภะและอโทสะนั้น ก็ควรกล่าวว่า "อโลภะ อโทสะ ธรรมเหล่านี้เป็นมรรคเหตุของผู้ประกอบด้วยอริยมรรค" เป็นต้น. แต่เพราะวิธีที่สามนี้มีประโยชน์เพื่อแสดงเหตุทั้งสามทั้งหมดที่ความเป็นมรรคเหตุเป็นไปได้ด้วยปริยายอื่นที่ทั่วไปว่า "มรรคเหตุ" แล้วแสดงความเป็นมรรคเหตุกะของเหตุทั้งสามนั้นที่สัมปยุตกัน และของธรรมอื่นจากเหตุทั้งสามนั้นด้วย เพราะฉะนั้น ในวิธีนั้นจึงกล่าวว่า "อโมหะ" ด้วย. เพราะอโมหะก็เป็นมรรคเหตุ ไม่ใช่ว่าจะไม่เป็น. อนึ่ง วิธีทั้งสามนี้พึงทราบว่าเป็นนิกเขปะโดยอรรถ เพราะถูกจัดวางไว้โดยความแตกต่างแห่งอรรถ. อีกนัยหนึ่ง การกล่าวโดยสภาวะเป็นนิกเขปะโดยธรรม การกล่าวโดยอรรถเป็นนิกเขปะโดยอรรถ การประกอบความหมายเช่นนี้ก็เป็นไปได้. ในบรรดาวิธีเหล่านั้น วิธีที่สองและสามเป็นนิกเขปะโดยธรรม โดยแสดงเหตุและธรรมที่มีเหตุโดยสภาวะ. ส่วนวิธีที่หนึ่งเป็นนิกเขปะโดยอรรถ เพราะไม่ได้แสดงโดยสภาวะเช่นนั้น แต่ทำให้เข้าใจความเป็นเหตุและธรรมที่มีเหตุขององค์มรรคและธรรมที่สัมปยุตกับองค์มรรคโดยอรรถ.

1040. Yasmiṃ sabhāvadhamme ninnapoṇapabbhārabhāvena cittaṃ pavattati, so tassa ārammaṇādhipati veditabbo. Cetopariyañāṇena jānitvā paccavekkhamāno tena paccavekkhamānoti vutto. Etthāpīti etasmimpi aṭṭhakathāvacane, ettha vā paṭṭhāne maggādīni ṭhapetvā aññesaṃ adhipatipaccayabhāvassa avacaneneva paṭikkhepapāḷiyaṃ. Ayamevatthoti attano maggaphalaṃ ṭhapetvāti attho. Vīmaṃsādhipateyyanti padhānena adhipatinā sahajātādhipati nidassito, tayidaṃ nayadassanamattameva hotīti aññopi evaṃpakāro sahajāto maggādhipati nidassito hoti, tasmā vīriyādhipateyyanti ca yojetabbaṃ. Idampi hi atthato vuttamevāti.

๑๐๔๐. พึงทราบว่า ธรรมที่เป็นสภาวะใดที่จิตดำเนินไปโดยความน้อมไป ความโน้มไป ความโอนไป ธรรมนั้นเป็นอารัมมณาธิปติของจิตนั้น. ผู้ที่รู้ด้วยเจโตปริยญาณแล้วพิจารณาอยู่ ถูกกล่าวว่าเป็นผู้พิจารณาด้วยเจโตปริยญาณนั้น. คำว่า "ในที่นี้ด้วย" หมายถึงในคำอรรถกถานี้ด้วย หรือในปัฏฐานนี้ด้วย โดยการงดเว้นมรรคเป็นต้นแล้ว ไม่กล่าวถึงความเป็นอธิปติปัจจัยของธรรมอื่นในปฏิเขปบาลีนี้. ความหมายคือ "ความหมายนี้เอง" คือการงดเว้นมรรคผลของตน. คำว่า "วิมังสาธิปเตยยะ" ได้แสดงสหชาตาธิปติโดยอธิปติที่เป็นประธาน. คำนี้เป็นเพียงการแสดงนัยเท่านั้น เพราะฉะนั้น มรรคอธิปติที่เป็นสหชาตะอย่างอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ก็ถูกแสดงไว้ด้วย เพราะฉะนั้น จึงควรประกอบคำว่า "วิริยาธิปเตยยะ" ด้วย. เพราะคำนี้ก็กล่าวไว้แล้วโดยอรรถ.

1041. Attano sabhāvo attabhāvo. Laddhokāsassa kammassa vipāko kappasahassātikkame uppajjati anekakappasahassāyukānaṃ sattānaṃ, kappasahassātikkamepi vā laddhokāsaṃ yaṃ bhavissati, tadapi laddhokāsamevāti attano vipākaṃ sandhāya vuccati. Natthi nāma na hotīti anuppanno nāma na hotīti adhippāyo. Uppādīsu antogadhattā ‘‘uppādino dhammā’’ti etena vacanena vuccatīti katvā āha ‘‘uppādino dhammā nāma jāto’’ti. Arūpasaṅkhāto attāti arūpabhavaṅgaṃ āha. Tattha ākāsānañcāyatanasaññādimayo attāti hi atthato vohāro pavattoti.

๑๐๔๑. สภาวะของตนคืออัตภาพ. วิบากของกรรมที่มีโอกาสให้ผล ย่อมเกิดขึ้นเมื่อล่วงพ้นพันกัปไปแล้ว สำหรับสัตว์ทั้งหลายที่มีอายุหลายพันกัป หรือกรรมใดที่จะมีโอกาสให้ผลเมื่อล่วงพ้นพันกัปไปแล้ว กรรมนั้นก็มีโอกาสให้ผลเช่นกัน จึงกล่าวโดยอ้างถึงวิบากของกรรมของตน. คำว่า "ไม่มีชื่อว่าไม่เป็น" หมายถึง ไม่มีชื่อว่าไม่เกิดขึ้น. เพราะรวมอยู่ในขณะทั้งสามมีอุปบาทเป็นต้น จึงกล่าวด้วยคำว่า "ธรรมที่เกิดขึ้น" ด้วยเหตุนี้ จึงกล่าวว่า "ธรรมที่เกิดขึ้นชื่อว่าเกิดแล้ว". คำว่า "อัตตาที่นับว่าเป็นอรูป" หมายถึงอรูปภวังค์. เพราะในอรูปภวังค์นั้น คำว่า "อัตตา" ที่มีอากาสานัญจายตนสัญญาเป็นต้น ย่อมเป็นไปโดยอรรถ.

Yadi pana āyū…pe… sabbaṃ vipākaṃ dadeyya, aladdhokāsañca vipākaṃ detīti katvā vipakkavipākañca dadeyya, tato ekasseva kammassa sabbavipākena bhavitabbanti aññassa kammassa okāso na bhaveyya niratthakattā[Pg.167], uppattiyāyeva okāso na bhaveyya, uppannassa vā phaladāne. Atha vā aladdhokāsassa vipākadāne paccayantararahitassapi vipākadānaṃ āpannanti avijjātaṇhādipaccayantarakhepakassa aññassa apacayagāmikammassa kammakkhayakarassa okāso na bhaveyya. Bhāvitepi magge avijjādipaccayantararahitassa ca kammassa vipaccanato samatthatā na siyāti attho. Sabbadā vā vipākappavattiyā eva bhavitabbattā vipākato aññassa pavattiokāso na bhaveyya. Taṃ panāti āyūhitaṃ kammaṃ. Idaṃ pana dhuvavipākassa vipākena adhuvavipākassapi laddhokāsassa vipākaṃ uppādīti dassetuṃ āraddhanti daṭṭhabbaṃ. Aṭṭha samāpattiyo ca balavavirahe aggamaggabhāvanāvirahe ca appahīnasabhāvato dhuvaṃ vipaccantīti dhuvavipākāti vuttā. Āyūhitakamme vuccamāne anuppannaṃ kasmā vuttanti? Yaṃ āyūhitaṃ bhavissati, tatthāpi āyūhita-saddappavattisabbhāvā.

ถ้ากรรมที่เป็นกุศลและอกุศลที่ได้สั่งสมแล้วทั้งหมดพึงให้ผล และกรรมที่ยังไม่ได้โอกาสก็ให้ผล (หมายถึงสามารถให้ผลได้) ด้วยเหตุนี้ กรรมที่มีวิบากสุกงอมแล้ว (หรือให้ผลแล้ว) ก็พึงให้ผลซ้ำอีก ดังนั้น วิบากทั้งหมดพึงเป็นของกรรมเพียงอย่างเดียวเท่านั้น โอกาสของกรรมอื่นก็จะไม่เกิดขึ้น เพราะความเป็นของไร้ประโยชน์ อีกนัยหนึ่ง ในการให้ผลซ้ำของกรรมที่เกิดขึ้นแล้ว โอกาสของการเกิดขึ้นของกรรมอื่นก็จะไม่เกิดขึ้น หรืออีกนัยหนึ่ง ในการให้วิบากของกรรมที่ยังไม่ได้โอกาส การให้วิบากของกรรมที่ปราศจากปัจจัยอื่น เช่น อวิชชา ตัณหา ก็จะพึงเป็นไปได้ ด้วยเหตุนี้ โอกาสของมรรคกรรมอื่นที่ชื่อว่า อปจยคามี ซึ่งกำจัดปัจจัยอื่น เช่น อวิชชา ตัณหา และทำให้กรรมสิ้นไป ก็จะไม่เกิดขึ้น และแม้เมื่อมรรคได้เจริญแล้ว ความสามารถในการทำให้กรรมสิ้นไปก็จะไม่เกิดขึ้น เพราะการให้ผลของกรรมที่ปราศจากปัจจัยอื่น เช่น อวิชชา ยังเป็นไปอยู่ นี่คือความหมาย หรืออีกนัยหนึ่ง เพราะความที่วิบากพึงเกิดขึ้นตลอดเวลา โอกาสของการเกิดขึ้นของกุศล อกุศล และกิริยาจิตอื่นจากวิบากก็จะไม่เกิดขึ้น คำว่า "ตัง ปะนะ" หมายถึงกรรมที่สั่งสมแล้ว และพึงทราบว่าคำกล่าวนี้เริ่มต้นขึ้นเพื่อแสดงว่า วิบากของกรรมที่ให้ผลไม่แน่นอนแต่ได้โอกาสแล้ว เกิดขึ้นด้วยวิบากของกรรมที่ให้ผลแน่นอน และสมาบัติ 8 ทั้งหลาย เมื่อปราศจากกรรมที่เข้มแข็งอื่น หรือปราศจากการเจริญอรหัตตมรรค ก็ยังให้ผลแน่นอน เพราะมีสภาวะที่ยังไม่ถูกละ จึงเรียกว่า "ธุววิบาก" (กรรมที่มีผลแน่นอน) เมื่อกล่าวถึงกรรมที่สั่งสมแล้ว เหตุใดจึงกล่าวถึงกรรมที่ยังไม่เกิดขึ้น? เพราะกรรมใดที่จะสั่งสม (ในอนาคต) แม้ในกรรมนั้นก็มีความสมควรที่จะใช้ศัพท์ว่า "อายูหิตะ" ได้

1050. Upādinnāti ettha na upetena ādinnāti ayamattho, upasaddo pana upasaggamattameva, tasmā upādānārammaṇā upādānehi, aññe ca anabhinivesena ‘‘ahaṃ maggaṃ bhāvayiṃ, mama maggo uppanno’’tiādikena gahaṇena ādinnā icceva upādinnā. Upādinna-saddena vā amaggaphaladhammāyeva vuttā, itarehi maggaphaladhammā cāti veditabbaṃ.

๑๐๕๐. ในคำว่า "อุปาทินนะ" นี้ ความหมายว่า "อันตัณหาและทิฏฐิเข้าไปยึดถือแล้ว" นั้นไม่ใช่ แต่แท้จริงแล้ว บทว่า "อุปะ" เป็นเพียงอุปสรรคเท่านั้น เพราะฉะนั้น ธรรมทั้งหลายที่เป็นอารมณ์ของอุปาทาน (คือโลกียธรรม) อันอุปาทานทั้งหลายยึดถือแล้ว และธรรมอื่น (คือมรรคและผล) ย่อมถูกยึดถือด้วยการถือเอา (ด้วยปัจจเวกขณญาณ) ที่ไม่มีการยึดมั่นถือมั่น เช่น "เราได้เจริญมรรคแล้ว มรรคของเราเกิดขึ้นแล้ว" ด้วยเหตุนี้จึงชื่อว่า "อุปาทินนะ" หรืออีกนัยหนึ่ง พึงทราบว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถึงธรรมที่ไม่ใช่มรรคและผลด้วยศัพท์ว่า "อุปาทินนะ" เท่านั้น ส่วนธรรมที่เป็นมรรคและผลนั้น ตรัสด้วยศัพท์อื่น (เช่น อัชฌัตตัง ปัจจัตตัง) เป็นต้น

Tikanikkhepakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาติกนิกเขปะ จบแล้ว

Dukanikkhepakathāvaṇṇanā

การพรรณนาทุกนิกเขปะ

1062. Mettāyanavasenāti mettāpharaṇavasena. ‘‘Mettayanavasenā’’ti vattabbe dīghaṃ katvā vuttanti daṭṭhabbaṃ. Mettā, medanaṃ vā mettāyanaṃ, tañca sinehavasena. Anudayatīti anudāti vattabbe ‘‘anuddā’’ti da-kārāgamanaṃ katvā vuttaṃ. Anuddāyanākāroti anurakkhaṇākāro. Rakkhaṇañhi dāyanā. Anuddāyitassāti anuddāya ayitassa. ‘‘Jātipi dukkhā’’tiādiṃ suṇantassa savane, aniccādito sammasantassa sammasane, maggenettha sammohaṃ viddhaṃsentassa paṭivedhe, paṭivijjhitvā paccavekkhantassa paccavekkhaṇeti catūsu kālesu dukkhe ñāṇaṃ vattati.

๑๐๖๒. คำว่า "เมตตายนะวะเสนะ" หมายถึงด้วยอำนาจแห่งการแผ่เมตตา พึงทราบว่า คำว่า "เมตตายนะวะเสนะ" นี้กล่าวโดยทำให้เสียงยาว (ทีฆะ) ทั้งที่ควรกล่าวว่า "เมตตยนะวะเสนะ" หรืออีกนัยหนึ่ง ความรักของเมตตาเรียกว่า "เมตตายนะ" และความรักของเมตตานั้นก็คือการเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งความสิเน่หา เพราะตามรักษา จึงเรียกว่า "อนุทา" แต่กลับกล่าวว่า "อนุทธา" โดยมีการลง "ท" อักษรอาคม คำว่า "อนุททานาการ" หมายถึงอาการแห่งการตามรักษา แท้จริงแล้ว การรักษาเรียกว่า "ทายนา" คำว่า "อนุททายิตะ" หมายถึงจิตที่เกิดขึ้นด้วยการตามรักษา ญาณในทุกข์ย่อมเป็นไปในกาลทั้ง 4 คือ ในการฟังของผู้ฟังคำว่า "แม้ชาติก็เป็นทุกข์" เป็นต้น หรือในการพิจารณาของผู้พิจารณาโดยความเป็นอนิจจังเป็นต้น หรือในการแทงตลอดของผู้กำจัดความหลงผิดในทุกขสัจนี้ด้วยมรรค หรือในการพิจารณาของผู้แทงตลอดแล้วพิจารณาด้วยปัจจเวกขณญาณ

1065. Cittassa [Pg.168] saṃrañjanaṃ cittassa sārāgo. Gijjhantīti abhikaṅkhanti. Sañjaṃntīti bandhanti. Lagganaṭṭhenāti saṃvaraṇaṭṭhena, olambanaṭṭhena vā. Tassa tasseva bhavassāti kāmabhavādisaṅkhātassa vipākakaṭattārūpassa abhinibbattiatthaṃ paṭisandhiyā paccayabhāvavasena parikaḍḍhati. Cittamassa bhavantare vidhāvati nibbattati. Taṇhāvipphanditaniveso aṭṭhasatataṇhāvicaritādibhāvena taṇhāpavattiyeva.

๑๐๖๕. ความกำหนัดยินดีอย่างยิ่งของจิตเรียกว่า "จิตตัสสะ สังราคะ" คำว่า "คิชฌันติ" หมายถึงปรารถนาอย่างยิ่ง คำว่า "สัญชันติ" หมายถึงผูกไว้ คำว่า "ลัคคนัตถะ" หมายถึงด้วยอรรถว่ากั้นไว้ (หรือผูกมัด) หรืออีกนัยหนึ่ง ด้วยอรรถว่าห้อยโหน (จึงเรียกว่า "สังคะ") คำว่า "แห่งภพนั้นๆ" หมายถึงเพื่อประโยชน์แก่การเกิดขึ้นของวิบากนามขันธ์และกตัตตารูปที่เรียกว่ากามภพเป็นต้น ย่อมฉุดคร่าไปด้วยอำนาจแห่งความเป็นปัจจัยของการปฏิสนธิ จิตของสัตว์นั้นย่อมแล่นไปและเกิดขึ้นในภพอื่น การดิ้นรนและยึดมั่นในอารมณ์ต่างๆ ของตัณหา คือการเกิดขึ้นของตัณหานั่นเอง ด้วยความเป็นไปแห่งตัณหาวิจริต 108 ประการเป็นต้น

Saritānīti rāgavasena allāni. Taṃsampayuttapītivasena siniddhāni sinehitāni. Visatāti vitthatā. Rūpādīsu tebhūmakadhammesu byāpanavasena visaṭā. Purimavacanameva ta-kārassa ṭa-kāraṃ katvā vuttaṃ. Visālāti vipulā. Visakkatīti parisappati, sahati vā. Ratto hi rāgavatthunā pādena tāliyamānopi sahatīti. Osakkanaṃ, vipphandanaṃ vā visakkananti vadanti. Aniccādiṃ niccādito gaṇhantī visaṃvādikā hoti. Visaṃharatīti tathā tathā kāmesu ānisaṃsaṃ passantī vividhehākārehi nekkhammābhimukhappavattito cittaṃ saṃharati saṅkhipati. Visaṃ vā dukkhaṃ, taṃ harati vahatīti attho. Dukkhanibbattakassa kammassa hetubhāvato visamūlā, visaṃ vā dukkhavedanāmūlaṃ etissāti visamūlā. Dukkhasamudayattā visaṃ phalaṃ etissāti visaphalā. Taṇhāya rūpādikassa dukkhasseva paribhogo hoti, na amatassāti sā ‘‘visaparibhogā’’ti vuttā. Sabbattha niruttivasena padasiddhi veditabbā. Yo panettha padhāno attho, taṃ dassetuṃ puna ‘‘visatā vā panā’’tiādi vuttaṃ. Itthabhāvaññathābhāvanti manussabhāvadevādibhāvabhūtaṃ.

คำว่า "สาริตะ" หมายถึงเปียกชุ่มด้วยอำนาจแห่งราคะ และอ่อนนุ่ม เหนียวแน่นด้วยอำนาจแห่งปีติที่สัมปยุตด้วยราคะนั้น คำว่า "วิสตะ" หมายถึงแผ่ไป (คือแผ่กว้าง) แผ่ไป (วิสฏะ) ด้วยอำนาจแห่งการแผ่ซ่านไปในธรรมที่เป็นไปในภูมิ 3 มีรูปเป็นต้น คำว่า "วิสฏะ" นี้เป็นคำก่อนนั่นเอง (วิสตะ) แต่เปลี่ยนอักษร "ต" เป็น "ฏ" คำว่า "วิสาละ" หมายถึงไพบูลย์ คำว่า "วิสักกะติ" หมายถึงซ่านไปรอบๆ ในอารมณ์ หรืออีกนัยหนึ่ง ตามนัยอรรถกถา หมายถึงอดทน แท้จริงแล้ว ผู้ที่กำหนัดแล้ว แม้ถูกวัตถุแห่งราคะ (ชายหรือหญิง) เตะด้วยเท้า ก็ย่อมอดทน หรืออีกนัยหนึ่ง ท่านกล่าวว่า การถอยกลับ หรือการดิ้นรน ชื่อว่า "วิสักกะนะ" ตัณหาเมื่อถือเอาธรรมมีอนิจจังเป็นต้น โดยความเป็นนิจจังเป็นต้น ย่อมเป็นสภาพที่ทำให้คลาดเคลื่อน (หลอกลวง) คำว่า "วิสังหรติ" หมายถึงตัณหาเมื่อเห็นอานิสงส์ในกามทั้งหลายโดยอาการนั้นๆ ย่อมรวบรวมหรือย่อจิตไว้จากการเป็นไปมุ่งหน้าสู่เนกขัมมะด้วยอาการต่างๆ หรืออีกนัยหนึ่ง "วิสะ" คือทุกข์ ตัณหาย่อมนำไปหรือทรงไว้ซึ่งทุกข์นั้น นี่คือความหมาย เพราะเป็นเหตุแห่งกรรมที่ทำให้เกิดทุกข์ จึงชื่อว่า "วิสมูละ" หรืออีกนัยหนึ่ง เพราะตัณหานี้มีทุกขเวทนาเป็นมูลเหตุ จึงชื่อว่า "วิสมูละ" เพราะเป็นเหตุแห่งทุกขสมุทัย ตัณหานี้จึงมีทุกข์เป็นผล จึงชื่อว่า "วิสผละ" เพราะตัณหาย่อมเสวยแต่ทุกข์มีรูปเป็นต้นเท่านั้น ไม่เสวยอมตะ (นิพพาน) ตัณหานั้นจึงเรียกว่า "วิสปริโภค" พึงทราบการสำเร็จรูปแห่งบทในทุกที่ด้วยอำนาจแห่งนิรุตติ และในบรรดาอรรถเหล่านั้น อรรถใดเป็นประธาน เพื่อแสดงอรรถนั้น จึงกล่าวคำว่า "วิสตา วา ปนา" เป็นต้นอีกครั้ง คำว่า "อิตถภาวะและอัญญถาภาวะ" หมายถึงความเป็นมนุษย์ ความเป็นเทพเป็นต้น

Paṇidhānakavasenāti cittassa rūpādīsu ṭhapanakavasena. Aññopi bandhu taṇhāya eva hoti, so pana abandhupi hoti. Taṇhā pana niccasannissitāti ‘‘pāṭiyekko bandhū’’ti vuttā. Asanatoti byāpanato bhuñjanato ca. Tadubhayaṃ dasseti ‘‘ajjhottharaṇato’’tiādinā. Āsīsanavasenāti icchanavasena. Aññenākārenāti jappanājappitattānaṃ jappāya anaññattadassanākārena. Cittaṃ pariyuṭṭhātīti cittaṃ mūsati. Mārapāsoti mārena gahitatāya rāgo mārapāso.

คำว่า "ปณิธานะวะเสนะ" หมายถึงด้วยอำนาจแห่งการตั้งจิตไว้ในรูปเป็นต้น แม้ญาติอื่น (ที่เป็นสิ่งมีชีวิต) ก็มีได้เพราะตัณหานั่นเอง แต่ญาตินั้น บางครั้งก็ไม่เป็นญาติ แต่ตัณหาเป็นญาติที่อาศัยอยู่เป็นนิจ ด้วยเหตุนี้ จึงเรียกว่า "เป็นญาติเฉพาะตัว" คำว่า "อสนะ" หมายถึงเพราะแผ่ไป และเพราะบริโภค (จึงเรียกว่า "อาสา") แสดงอรรถทั้งสองนั้นด้วยคำว่า "อัชโฌตถรณโต" เป็นต้น คำว่า "อาสีสนะวะเสนะ" หมายถึงด้วยอำนาจแห่งความปรารถนา คำว่า "จิตตัง ปริยุฏฐาติ" หมายถึงย่อมลัก (mūsati) ซึ่งจิต (กุศลจิต) (ธาตุ "มูสะ" หมายถึงการลักขโมย) คำว่า "มารปาสะ" หมายถึงราคะชื่อว่าเป็นบ่วงของมาร เพราะความเป็นสภาพที่มารยึดไว้

1066. Saṅkhāresu uppanno kammapathabhedaṃ na karotīti etena sattesu uppanno aṭṭhānakopo karotīti viññāyati. ‘‘Atthaṃ me nācari[Pg.169], na carati, na carissati, piyassa me manāpassa atthaṃ nācari, na carati, na carissati, appiyassa me amanāpassa anatthaṃ nācari, na carati, na carissatī’’ti uppajjamānopi hi kopo avatthusmiṃ uppannattā aṭṭhānakopo eva bhavituṃ yutto. Āghātentoti hananto. Punaruttidoso paṭisedhitoti dosa-padassa paṭivirodha-padassa ca dvikkhattuṃ āgatattā vuttaṃ. Paṭighassa vā visesanatthaṃ pubbe ‘‘paṭivirodho’’ti, padosādivisesanatthaṃ ‘‘doso’’ti ca vuttaṃ, dussanādivisesanatthaṃ pacchā ‘‘doso’’ti, virodhavisesanatthañca ‘‘paṭivirodho’’ti vuttanti natthi punaruttidoso.

๑๐๖๖. โทสะที่เกิดขึ้นในสังขารทั้งหลาย ย่อมไม่กระทำความแตกต่างแห่งกรรมบถ ดังนี้ ด้วยบทนี้ ย่อมรู้ได้ว่า โทสะที่เกิดขึ้นในสัตว์ทั้งหลาย ย่อมกระทำ (ความแตกต่างแห่งกรรมบถ) โทสะที่เกิดขึ้นแล้วว่า 'สัตว์นี้ไม่เคยประพฤติประโยชน์แก่เรา ไม่ประพฤติอยู่ และจักไม่ประพฤติ' หรือ 'สัตว์นี้ไม่เคยประพฤติประโยชน์แก่บุคคลผู้เป็นที่รักที่ชอบใจของเรา ไม่ประพฤติอยู่ และจักไม่ประพฤติ' หรือ 'สัตว์นี้ไม่เคยประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่บุคคลผู้ไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ชอบใจของเรา ไม่ประพฤติอยู่ และจักไม่ประพฤติ' ดังนี้ แม้เกิดขึ้นแล้ว เพราะเกิดขึ้นในวัตถุอันไม่เป็นเหตุแห่งโทสะ จึงควรเป็นอัฏฐานโกปะ (ความโกรธในฐานะอันไม่ควร) นั่นเอง คำว่า 'อาฆาเตนโต' คือ 'หันนันโต' (เบียดเบียน) คำว่า 'ปฏิเสธโทษของการกล่าวซ้ำ' (ปฏิกเสธิต) นี้ กล่าวไว้เพราะบทว่า 'โทสะ' และบทว่า 'ปฏิวิโรธะ' มาถึงสองครั้ง หรือเพื่อประโยชน์ในการจำแนกปฏิฆะ จึงกล่าวไว้ก่อนว่า 'ปฏิวิโรธะ' และเพื่อประโยชน์ในการจำแนกปโทสะเป็นต้น จึงกล่าวว่า 'โทสะ' และเพื่อประโยชน์ในการจำแนกทุสสนะเป็นต้น จึงกล่าวไว้ภายหลังว่า 'โทสะ' และเพื่อประโยชน์ในการจำแนกวิโรธะ จึงกล่าวว่า 'ปฏิวิโรธะ' ดังนี้ จึงไม่มีโทษของการกล่าวซ้ำ

1091. Aniddhāritaparicchede dhammānaṃ atthitāmattadīpake mātikuddese aparicchedena bahuvacanena uddeso katoti bahuvacaneneva pucchati – ‘‘katame dhammā appaccayā’’ti. Sabhāvasaṅkhāparicchedādivasena hi dhamme ajānantassa vasena uddeso pucchā ca karīyatīti. Tasmā paricchedaṃ akatvā uddiṭṭhā pucchitā ca. Imeti asaṅkhatadhātuto uddhaṃ natthīti dīpanatthaṃ ekampi taṃ niddisitvā bahuvacaneneva nigamanaṃ kataṃ niddesato pubbe bodhaneyyassa ajānanakālaṃ upādāya.

๑๐๙๑. ในมาติกาอุทเทสที่แสดงเพียงความเป็นอยู่ของธรรมทั้งหลาย ซึ่งไม่มีการกำหนดขอบเขต เพราะอุทเทสได้กระทำด้วยพหูพจน์ที่ไม่มีการกำหนดขอบเขต จึงทรงถามด้วยพหูพจน์ว่า 'ธรรมทั้งหลายเหล่าไหนเป็นอัปปัจจัย' (อีกนัยหนึ่ง) เพราะอุทเทสและปุจฉาย่อมกระทำโดยอาศัยบุคคลผู้ฟังที่ไม่รู้ธรรมทั้งหลายโดยการกำหนดขอบเขตแห่งสภาวะและจำนวนเป็นต้น ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงโดยย่อและถามโดยไม่กำหนดขอบเขต เพื่อแสดงความหมายว่า 'ธรรมอันเป็นอัปปัจจัยที่สูงกว่าอสังขตธาตุไม่มี' (คือธรรมเหล่านี้) จึงทรงแสดงอสังขตธรรมนั้นแม้เพียงหนึ่งเดียว โดยอาศัยกาลที่สัตว์ผู้ควรแก่การตรัสรู้ยังไม่รู้ ก่อนนิเทศ แล้วจึงทรงสรุปด้วยพหูพจน์

1101. Kiṃ pana natthi, kiṃ tena na vuttāti yojanā kātabbā. Idameva manoviññeyyanti niyamābhāvo vavatthānābhāvo. Cakkhuviññāṇādiviññeyyameva cakkhādiviññeyyanti pāḷiyaṃ vuttanti manoviññāṇaviññeyyenapi manoviññeyyena bhavitabbanti katvā aṭṭhakathāya ‘‘kiṃ pana manoviññāṇenā’’tiādi vuttaṃ. Kehici viññeyyā kehici aviññeyyāti idaṃ kāmāvacaraṃ manoviññāṇaṃ ārammaṇādivasena bhinditvā yojetabbaṃ. Rūpāvacarādiārammaṇena hi kāmāvacaramanoviññāṇena rūparāgādisampayuttena ca kāmāvacaradhammā na viññeyyā, itarena ca viññeyyā. Evaṃ kāmāvacarānameva ārammaṇānaṃ kesañci saddādīnaṃ rūpārammaṇādīhi aviññeyyatā viññeyyatā ca yojetabbā, tathā dvārabhedavasena. Atha vā somanassasahagatasantīraṇaṃ iṭṭhārammaṇamevāti itaraṃ tena na viññeyyaṃ. Evaṃ upekkhāsahagate kusalavipāke akusalavipāke cāti sabbattha yathāyogaṃ yojetabbaṃ. Rūpāvacarādayo kāmāvacaravipākādīhi aviññeyyā, kecideva viññeyyā [Pg.170] arūpāvacarehīti yojetabbaṃ anuvattamānattā. Nibbānena aviññeyyattāti ‘‘kehici aviññeyyā’’ti imassa padassa atthasambhavamattaṃ sandhāya vuttaṃ, na nibbānassa anuvattamānamanoviññāṇabhāvato.

๑๑๐๑. ควรประกอบความว่า 'ไม่มีหรือ? เพราะไม่มีนั้น จึงไม่ตรัสไว้หรือ?' การไม่มีการกำหนดว่า 'อารมณ์นี้เท่านั้นที่มโนวิญญาณพึงรู้' คือการไม่มีการจัดตั้ง เพราะในพระบาลีตรัสไว้ว่า 'สิ่งที่จักขุวิญญาณเป็นต้นพึงรู้เท่านั้นเป็นสิ่งที่จักขุวิญญาณเป็นต้นพึงรู้' ดังนี้ สิ่งที่มโนวิญญาณพึงรู้ก็ควรเป็นมโนวิญเญยยะ ด้วยเหตุนี้ อรรถกถาจึงกล่าวไว้ว่า 'ก็อะไรเล่าเป็นสิ่งที่มโนวิญญาณพึงรู้' เป็นต้น คำว่า 'บางอย่างพึงรู้ บางอย่างไม่พึงรู้' นี้ ควรประกอบโดยแยกมโนวิญญาณที่เป็นกามาวจรออกตามอำนาจของอารมณ์เป็นต้น เพราะกามาวจรมโนวิญญาณที่มีอารมณ์เป็นรูปาวจรเป็นต้น และกามาวจรมโนวิญญาณที่สัมปยุตต์ด้วยรูปราคะเป็นต้น ย่อมไม่รู้อารมณ์ที่เป็นกามาวจรธรรมทั้งหลาย ส่วนมโนวิญญาณอื่นย่อมรู้ เช่นเดียวกัน ควรประกอบความว่า อารมณ์บางอย่างที่เป็นกามาวจรเท่านั้น เช่น สัททารมณ์เป็นต้น ย่อมไม่พึงรู้ด้วยมโนวิญญาณที่มีรูปารมณ์เป็นต้น และพึงรู้ได้ด้วยมโนวิญญาณอื่น เช่นเดียวกันโดยการแยกทวาร หรืออีกนัยหนึ่ง โสมนัสสหคตสันตีรณะมีอารมณ์เป็นอิฏฐารมณ์เท่านั้น ด้วยเหตุนั้น อารมณ์อื่นย่อมไม่พึงรู้ด้วยโสมนัสสหคตสันตีรณะนั้น เช่นเดียวกันในสันตีรณะที่เป็นอุเบกขาสหคตกุศลวิบากและอกุศลวิบาก ควรประกอบความให้เหมาะสมในมโนวิญญาณทั้งปวง ควรประกอบความว่า รูปาวจรธรรมเป็นต้น ย่อมไม่พึงรู้ด้วยกามาวจรวิบากเป็นต้น อรูปาวจรธรรมบางอย่างเท่านั้นที่อรูปาวจรธรรมทั้งหลายพึงรู้ เพราะเป็นสภาวะที่ดำเนินไปตามลำดับ คำว่า 'เพราะความที่นิพพานไม่สามารถรู้ได้' นี้ สังคหกาจารย์กล่าวไว้โดยมุ่งหมายเพียงความเป็นไปได้ของความหมายของบทว่า 'บางอย่างไม่พึงรู้' ไม่ใช่เพราะนิพพานเป็นสภาวะแห่งมโนวิญญาณที่ดำเนินไปตามลำดับ

1102. Pañcakāmaguṇikarāgoti ukkaṭṭhavasena vuttaṃ. Bhavāsavaṃ ṭhapetvā sabbo lobho kāmāsavoti yuttaṃ siyā. Sassatadiṭṭhisahagato rāgo bhavadiṭṭhisampayuttattā ‘‘bhavāsavo’’ti aṭṭhakathāyaṃ vutto. Bhavāsavo pana ‘‘diṭṭhigatavippayuttesu eva uppajjatī’’ti pāḷiyaṃ vutto. Sopi rāgo kāmāsavo bhavituṃ yutto. Diṭṭhadhammikasamparāyikadukkhānaṃ kāraṇabhūtā kāmāsavādayopi dvidhā vuttā.

๑๑๐๒. คำว่า 'ราคะในกามคุณห้า' นี้ กล่าวไว้โดยนัยแห่งความประเสริฐ พึงกล่าวได้ว่า โลภะทั้งหมด เว้นภวาสวะ เป็นกามาสวะ ราคะที่สหคตด้วยสัสสตทิฏฐิ อรรถกถากล่าวว่าเป็น 'ภวาสวะ' เพราะสัมปยุตต์ด้วยภวทิฏฐิ แต่ในพระบาลีกล่าวไว้ว่า ภวาสวะย่อมเกิดขึ้นในธรรมที่วิปปยุตต์จากทิฏฐิคติเท่านั้น ราคะนั้นก็ควรเป็นกามาสวะ กามาสวะเป็นต้น ซึ่งเป็นเหตุแห่งทุกข์ในปัจจุบันและในสัมปรายภพ ก็กล่าวไว้สองนัย

1103. Kāmāsavaniddese ca kāmesūti kāmarāgadiṭṭhirāgādiārammaṇabhūtesu tebhūmakesu vatthukāmesūti attho sambhavati. Tattha hi uppajjamānā sā taṇhā sabbāpi na kāmacchandādināmaṃ na labhatīti. Kattukamyatāchando akusalepi uppajjati, na pana dhammacchando.

๑๑๐๓. และในกามาสวะนิเทศ คำว่า 'ในกามทั้งหลาย' ย่อมมีความหมายว่า 'ในวัตถุกามทั้งหลายที่เป็นไตรภูมิ ซึ่งเป็นอารมณ์ของกามราคะและทิฏฐิราคะเป็นต้น' ย่อมเป็นไปได้จริง (อีกนัยหนึ่ง) เพราะตัณหานั้นทั้งหมดที่เกิดขึ้นในวัตถุกามที่เป็นไตรภูมินั้น ย่อมได้ชื่อว่ากามฉันทะเป็นต้น ไม่ใช่ว่าจะไม่ได้ ด้วยเหตุนั้น ความหมายนี้จึงเป็นไปได้ กัตตุกัมยตาฉันทะย่อมเกิดขึ้นในอกุศลได้ด้วย แต่ธัมมฉันทะย่อมไม่เกิดขึ้น

1105. Aññaṃ jīvanti gahaṇaṃ yadipi upādānakkhandhesveva pavattati, rūpe…pe… viññāṇe vā pana na patiṭṭhāti. Tato aññaṃ katvā jīvaṃ gaṇhātīti sassatadiṭṭhi hotīti. Brahmādiṃ ekaccaṃ attānaṃ ‘‘hotī’’ti niccato aññañca ‘‘na hotī’’ti aniccato gaṇhantassa ‘‘hoti ca na ca hotī’’ti ekaccasassatadiṭṭhi. ‘‘Hotī’’ti ca puṭṭhe ‘‘nevā’’ti, ‘‘na hotī’’ti ca puṭṭhe ‘‘na’’iti sabbattha paṭikkhipantassa amarāvikkhepadiṭṭhi, amarā anupacchedā, amaramacchasadisī vā vikkhepadiṭṭhīti attho.

๑๑๐๕. การยึดถือว่า 'ชีวะเป็นอย่างอื่น' แม้จะดำเนินไปในอุปาทานขันธ์ห้าเท่านั้น แต่ก็ไม่ตั้งมั่นอยู่ในรูปขันธ์เป็นต้น หรือวิญญาณขันธ์ เพราะกระทำชีวะให้เป็นอย่างอื่นจากอุปาทานขันธ์นั้นแล้วจึงยึดถือชีวะ จึงเป็นสัสสตทิฏฐิ สำหรับบุคคลผู้ยึดถืออัตตาบางอย่าง เช่น พรหมเป็นต้น ว่า 'มีอยู่' โดยความเป็นนิจจัง และยึดถืออัตตาบางอย่างอื่นจากพรหมเป็นต้น ว่า 'ไม่มีอยู่' โดยความเป็นอนิจจัง ย่อมเป็นเอกัจจสัสสตทิฏฐิ เมื่อถูกถามว่า 'มีอยู่หรือ?' ก็ตอบว่า 'เนวะ' (ไม่ใช่ทั้งสองอย่าง) และเมื่อถูกถามว่า 'ไม่มีอยู่หรือ?' ก็ตอบว่า 'นะ' (ไม่) สำหรับบุคคลผู้ปฏิเสธในคำถามทั้งปวง ย่อมเป็นอมราวิกเขปทิฏฐิ อมรา คือ ความไม่ขาดสาย หรืออีกนัยหนึ่ง คือวิกเขปทิฏฐิที่เหมือนปลาอมร

Pañcakāmaguṇiko rāgo kāmāsavoti vuttoti katvā brahmānaṃ vimānādīsu rāgassa diṭṭhirāgassa ca kāmāsavabhāvaṃ paṭikkhipati. Yadi pana lobho kāmāsavabhavāsavavinimutto atthi, so yadā diṭṭhigatavippayuttesu uppajjati, tadā tena sampayutto avijjāsavo āsavavippayuttoti domanassavicikicchuddhaccasampayuttassa viya tassapi āsavavippayuttatā vattabbā siyā ‘‘catūsu diṭṭhigatavippayuttesu lobhasahagatesu cittuppādesu uppanno moho siyā āsavasampayutto siyā āsavavippayutto’’ti. ‘‘Kāmāsavo aṭṭhasu lobhasahagatesu cittuppādesu uppajjatī’’ti, ‘‘kāmāsavaṃ paṭicca diṭṭhāsavo avijjāsavo’’ti [Pg.171] (paṭṭhā. 3.3.1) ca vacanato diṭṭhisahagato rāgo kāmāsavo na hotīti na sakkā vattuṃ. Kilesapaṭipāṭiyāpi āharituṃ vaṭṭatīti āsavānaṃ vacanaṃ pahātabbadassanatthanti katvā te pahāne āhariyamānā pahātabbānampi tesaṃ kilesānaṃ uddesakkamena āharituṃ vaṭṭanti pajahanakānaṃ maggānampīti attho.

เพราะเหตุที่กล่าวว่า ราคะอันประกอบด้วยกามคุณ 5 ชื่อว่า กามาสวะ จึงปฏิเสธความเป็นกามาสวะของราคะและทิฏฐิราคะในวิมานเป็นต้นของพรหมทั้งหลาย แต่ถ้าโลภะที่พ้นจากกามาสวะและภวาสวะยังมีอยู่ เมื่อโลภะนั้นเกิดขึ้นในจิตที่วิปปยุตจากทิฏฐิ (ทิฏฐิคตวิปปยุต) อวิชชาสวะที่สัมปยุตด้วยโลภะนั้นก็เป็นอาสววิปปยุต ดังที่กล่าวถึงความเป็นอาสววิปปยุตของโมหะที่สัมปยุตด้วยโทมนัส วิจิกิจฉา และอุทธัจจะ ฉันใด ก็ควรกล่าวถึงความเป็นอาสววิปปยุตของโมหะที่วิปปยุตจากทิฏฐินั้นด้วยว่า 'โมหะที่เกิดขึ้นในจิตตุปบาท 4 ที่สัมปยุตด้วยโลภะและวิปปยุตจากทิฏฐิ อาจเป็นอาสวสัมปยุต หรืออาจเป็นอาสววิปปยุตก็ได้' เพราะคำกล่าวว่า 'กามาสวะย่อมเกิดขึ้นในจิตตุปบาท 8 ที่สัมปยุตด้วยโลภะ' และ 'อาศัยกามาสวะ ทิฏฐาสวะและอวิชชาสวะย่อมเกิดขึ้น' (ปัฏฐาน 3.3.1) จึงไม่สามารถกล่าวได้ว่า ราคะที่สัมปยุตด้วยทิฏฐิไม่เป็นกามาสวะ การกล่าวถึงอาสวะทั้งหลายนั้นมีประโยชน์เพื่อแสดงกิเลสที่ควรละ เพราะเหตุนั้น เมื่ออาสวะเหล่านั้นถูกนำมากล่าวโดยเหตุแห่งการละ กิเลสเหล่านั้นที่ควรละก็ควรถูกนำมากล่าวตามลำดับแห่งการแสดง และมรรคทั้งหลายที่ละกิเลสเหล่านั้นก็ควรถูกนำมากล่าวตามลำดับแห่งการแสดงด้วย

1121. Paṭhamakamānabhājanīyeti ‘‘seyyohamasmī’’ti mānassa niddese. Tattha hi ‘‘ekacco jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunā mānaṃ jappeti, yo evarūpo māno maññanā…pe… ketukamyatā cittassā’’ti (vibha. 866) seyyassa sadisassa hīnassa ca pavattamāno puggalavisesaṃ anāmasitvā seyyamāno vibhattoti imamatthaṃ sandhāya ‘‘eko māno tiṇṇaṃ janānaṃ uppajjatīti kathito’’ti āha. Na kevalañcāyaṃ paṭhamakamānabhājanīye eva evaṃ kathito, dutiyakatatiyakamānabhājanīyepi kathito evāti nidassanamatthaṃ etaṃ daṭṭhabbaṃ. Atha vā puggale anissāya vuttānaṃ tiṇṇampi mānānaṃ bhājanīyaṃ ‘‘paṭhamakamānabhājanīye’’ti āha. Seyyassa ‘‘seyyohamasmīti māno’’tiādīnañhi puggalaṃ āmasitvā vuttānaṃ navannaṃ mānānaṃ bhājanīyaṃ dutiyakamānabhājanīyaṃ hoti, tassa mānarāsissa puggalaṃ anāmasitvā vuttamānarāsito dutiyatatiyakattāti, athāpi ca yathāvutte dutiyakamānabhājanīye ‘‘ekekassa tayo tayo mānā uppajjantīti kathita’’nti idha vuttāya atthavaṇṇanāya samānadassanatthaṃ ‘‘paṭhamakamānabhājanīye’’ti vuttaṃ. So eva māno idhāgatoti tattha kathito eva attho yujjatīti adhippāyo. Mānakaraṇavasenāti ‘‘seyyo’’tiādikiccakaraṇavasena. Aparāpare upādāyāti idaṃ purimapurimā mānā aparāpare upanissayabhāvena te uppādentā accuggacchantīti imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ. Ketukamyatācittaṃ accuggatabhāvaṃ gacchatīti katvā citteneva visesitaṃ.

๑๑๒๑. คำว่า ปฐมกมานภาชนีย์ นั้น ในการจำแนกมานะที่ว่า 'เราเป็นผู้ประเสริฐ' (เสยโยหมัสมิ) ในปฐมกมานภาชนีย์นั้น บุคคลบางคนย่อมยังมานะให้เกิดขึ้นด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ ด้วยชาติ ด้วยโคตร ด้วยความเป็นผู้มีสกุล ด้วยความมีผิวพรรณผ่องใส ด้วยทรัพย์ ด้วยการศึกษาเล่าเรียน ด้วยการงาน ด้วยศิลปะ ด้วยวิชา ด้วยการสดับ หรือด้วยปฏิภาณ มานะใดมีลักษณะเช่นนี้ คือ ความสำคัญมั่นหมาย... (ละไว้)... ความปรารถนาธงชัยของจิต มานะที่ว่า 'เราประเสริฐ' (เสยยมานะ) ที่เกิดขึ้นในบุคคลผู้ประเสริฐ ผู้เสมอ และผู้เลวทราม โดยไม่พิจารณาถึงความแตกต่างของบุคคลนั้น ได้ถูกจำแนกไว้แล้ว เพื่ออธิบายความหมายนี้ สังคหกาจารย์จึงกล่าวว่า 'มานะอย่างหนึ่งเกิดขึ้นแก่คนสามจำพวก' มานะนี้ไม่ได้ถูกกล่าวไว้เฉพาะในปฐมกมานภาชนีย์เท่านั้น แต่ยังถูกกล่าวไว้ในทุติยกมานภาชนีย์และตติยกมานภาชนีย์ด้วย ดังนั้น พึงทราบว่าคำนี้เป็นเพียงตัวอย่าง อีกนัยหนึ่ง สังคหกาจารย์กล่าวว่า 'ปฐมกมานภาชนีย์' คือ การจำแนกมานะ 3 อย่างที่กล่าวโดยไม่ขึ้นกับบุคคล ส่วนการจำแนกมานะ 9 อย่างที่กล่าวโดยพิจารณาบุคคล (คือ ผู้ประเสริฐ ผู้เสมอ ผู้เลวทราม) เช่น 'มานะว่าเราประเสริฐ' ของผู้ประเสริฐ เป็นต้น นั้น เป็นทุติยกมานภาชนีย์ เพราะมานะกองนั้นเป็นลำดับที่สองจากกองมานะที่กล่าวโดยไม่พิจารณาบุคคล พึงทราบดังนี้ อนึ่ง เพื่อแสดงความสอดคล้องกับอรรถกถาที่กล่าวไว้ในทุติยกมานภาชนีย์ว่า 'มานะ 3 อย่างย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลแต่ละคน' หากสังคหกาจารย์กล่าวว่า 'ปฐมกมานภาชนีย์' มานะนั้นก็มาในอรรถกถานี้ด้วย ดังนั้น ความหมายที่กล่าวไว้ในปฐมกมานภาชนีย์จึงสมเหตุสมผล นี่คือความประสงค์ของอาจารย์อรรถกถา คำว่า 'โดยอาการแห่งการกระทำมานะ' หมายถึง โดยอาการแห่งการกระทำกิจมี 'เราประเสริฐ' เป็นต้น คำว่า 'อาศัยมานะที่ยิ่งๆ ขึ้นไป' (อปราปเร อุปาทายะ) นี้ สังคหกาจารย์กล่าวโดยอ้างอิงความหมายที่ว่า มานะที่เกิดขึ้นก่อนๆ ย่อมยังมานะที่เกิดขึ้นภายหลังให้เกิดขึ้นโดยเป็นอุปนิสัยปัจจัยอันแรงกล้า แล้วย่อมเจริญยิ่งขึ้นไป และเพราะเหตุที่จิตย่อมถึงความเป็นผู้มีจิตฟูขึ้นอย่างยิ่งด้วยมานะที่ปรารถนาความเป็นธงชัยสูงสุด จึงได้จำแนกด้วยจิตเท่านั้น

1126. Akkhamanabhāvappakāsanaṃ khiyyanaṃ. Manena piyakaraṇanti evaṃpakāraṃ pūjanaṃ mānananti vuccatīti attho. Issākaraṇavasenāti lābhādiakkhamanakiccavasena.

๑๑๒๖. การแสดงออกซึ่งความไม่อดทน ชื่อว่า ขิยนะ คำว่า 'การทำความรักด้วยใจ' หมายถึง การบูชาที่มีลักษณะเช่นนี้ ชื่อว่า มานะ นี่คือความหมาย คำว่า 'โดยอาการแห่งการกระทำความริษยา' หมายถึง โดยอาการแห่งกิจคือความไม่อดทนต่อลาภเป็นต้น

1127. Ariyasāvakāti [Pg.172] vacanaṃ ‘‘ariyasāvakānaṃyeva paṭivedho atthi, te ca taṃ na maccharāyantī’’ti paṭivedhadhamme macchariyābhāvadassanatthaṃ. Ganthoti pāḷi. Kathāmaggoti aṭṭhakathāpabandho. Dhammantaranti kusalādidhammaṃ bhinditvā akusalādiṃ attano lolatāya tathāgatabhāsitaṃ titthiyabhāsitaṃ vā karonto ālolessati. Attānaṃ āvikatvāti attānaṃ aññathā santaṃ aññathā pavedayitvā. Yo panāti titthiyo gahaṭṭho vā attano samayassa sadosabhāvaṃ daṭṭhuṃ anicchanto aññāṇena abhinivesena vā.

๑๑๒๗. คำว่า 'อริยสาวก' นั้น มีประโยชน์เพื่อแสดงว่าไม่มีมัจฉริยะในธรรมคือปฏิเวธ เพราะ 'ปฏิเวธมีอยู่เฉพาะแก่อริยสาวกเท่านั้น และอริยสาวกเหล่านั้นย่อมไม่หวงแหนปฏิเวธนั้น' คำว่า 'คันถะ' คือ พระบาลี คำว่า 'กถามรรค' คือ ลำดับแห่งอรรถกถา คำว่า 'ธัมมันตรัง' หมายถึง การทำลายธรรมมีกุศลเป็นต้นให้เป็นอกุศลเป็นต้น หรืออีกนัยหนึ่ง คือ การทำให้พระธรรมที่พระตถาคตตรัสไว้กลายเป็นคำสอนของเดียรถีย์ด้วยความคะนองของตน แล้วย่อมทำให้ปั่นป่วน คำว่า 'เปิดเผยตน' หมายถึง การทำให้ผู้อื่นรู้ว่าตนเป็นอย่างอื่น ทั้งที่ตนเป็นอย่างหนึ่ง คำว่า 'โย ปน' หมายถึง เดียรถีย์หรือคฤหัสถ์ที่ไม่ต้องการเห็นความมีโทษของลัทธิของตน เพราะความไม่รู้หรือเพราะความยึดมั่น

Byāpitumanicchoti viviccho, tassa bhāvo vevicchaṃ. Anādaroti macchariyena dāne ādararahito. Kaṭacchunā gāho bhattassa kaṭacchuggāho, kaṭacchuggāho viya kaṭacchuggāho. Yathā hi kaṭacchuggāho yathāvutte bhatte na saṃpasārayati, evaṃ macchariyampi āvāsādīsūti. Gayhati etenāti vā gāho, kaṭacchu eva gāho kaṭacchuggāho. So yathā saṅkuṭitaggo na saṃpasārayati, evaṃ macchariyampīti. Āvaritvā gahitaṃ aggahitaṃ, tassa bhāvo aggahitattaṃ, macchariyaṃ. ‘‘Āvāsādi parehi sādhāraṇamasādhāraṇaṃ vā mayheva hotū’’ti pavattivasena attasampattiggahaṇalakkhaṇatā, ‘‘mā aññassā’’ti pavattivasena attasampattinigūhaṇalakkhaṇatā ca yojetabbā. Yaṃ pana ‘‘parasantakaṃ gaṇhitukāmo’’ti vuttaṃ, taṃ macchariyassa parasantakalobhassa upanissayabhāvaṃ dassetuṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Yadi hi taṃ macchariyappavattidassanaṃ, parasampattiggahaṇalakkhaṇatā ca vattabbā siyāti.

ผู้ไม่ปรารถนาจะให้แผ่ไป ชื่อว่า วิวิจฉะ ความเป็นเช่นนั้นของผู้นั้น ชื่อว่า เววิจฉะ คำว่า 'อนาทโร' หมายถึง ผู้ปราศจากความเคารพในการให้ทานเพราะมัจฉริยะ การตักข้าวด้วยทัพพี ชื่อว่า กฏัจฉุคคาหะ กฏัจฉุคคาหะเปรียบเหมือนการตักข้าวด้วยทัพพี เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า กฏัจฉุคคาหะ จริงอยู่ การตักข้าวด้วยทัพพีนั้น ย่อมไม่แผ่ไปในข้าวที่กล่าวไว้แล้ว ฉันใด มัจฉริยะก็ฉันนั้น ย่อมไม่แผ่ไปในอาวาสเป็นต้น พึงทราบดังนี้ อีกนัยหนึ่ง คำว่า 'คาหะ' หมายถึง สิ่งที่ใช้ตัก (ข้าว) ด้วยสิ่งนี้ ทัพพีนั้นเองเป็นเครื่องตักข้าว ชื่อว่า กฏัจฉุคคาหะ ทัพพีที่ใช้ตักข้าวนั้นมีปลายงอ ย่อมไม่แผ่ไป ฉันใด มัจฉริยะก็ฉันนั้น (ย่อมไม่แผ่ไปในอาวาสเป็นต้น) พึงทราบดังนี้ สิ่งที่ยึดถือไว้โดยปิดกั้น ชื่อว่า อัคคหิตะ ความเป็นเช่นนั้นของอัคคหิตะนั้น ชื่อว่า อัคคหิตัตตะ คือ มัจฉริยะ พึงประกอบลักษณะแห่งการยึดถือสมบัติของตน โดยอาการที่ว่า 'อาวาสเป็นต้นที่ผู้อื่นพึงใช้ร่วมหรือไม่พึงใช้ร่วม จงเป็นของข้าพเจ้าเท่านั้น' และลักษณะแห่งการปกปิดสมบัติของตน โดยอาการที่ว่า 'อย่าให้เป็นของผู้อื่นเลย' ส่วนคำที่สังคหกาจารย์กล่าวว่า 'ปรารถนาจะยึดถือสมบัติของผู้อื่น' นั้น พึงทราบว่ากล่าวเพื่อแสดงความเป็นอุปนิสัยปัจจัยอันแรงกล้าของความโลภในสมบัติของผู้อื่นของมัจฉริยะ จริงอยู่ หากคำนั้นเป็นการแสดงการเกิดขึ้นของมัจฉริยะ ก็ควรกล่าวถึงลักษณะแห่งการยึดถือสมบัติของผู้อื่นด้วย

1140. Abhijjhākāmarāgānaṃ viseso āsavadvayaekāsavabhāvo siyā, naabhijjhāya noāsavabhāvo cāti noāsavalobhassa sabbhāvo vicāretabbo. Na hi atthi ‘‘āsavo ca noāsavo ca dhammā āsavassa dhammassa āsavassa ca noāsavassa ca dhammassa hetupaccayena paccayo’’ti sattamo ca navamo ca pañho. Gaṇanāya ca ‘‘hetuyā sattā’’ti vuttaṃ, na ‘‘navā’’ti. Diṭṭhisampayutte pana lobhe noāsave vijjamāne sattamanavamāpi pañhavissajjanaṃ labheyyuṃ, gaṇanā ca ‘‘hetuyā navā’’ti vattabbā siyā. Diṭṭhivippayutte ca lobhe noāsave vijjamāne pubbe dassito dosoti.

๑๑๔๐. ความพิเศษของอภิชฌาและกามราคะ คือความเป็นอาสวะสองอย่างและความเป็นอาสวะอย่างเดียว และความเป็นโนอาสวะแห่งอภิชฌานั้นไม่มี ดังนั้นจึงควรพิจารณาความปรากฏอยู่แห่งโลภะที่เป็นโนอาสวะ เพราะว่าปัญหาที่ ๗ และที่ ๙ ที่ว่า 'ธรรมที่เป็นอาสวะและที่เป็นโนอาสวะ เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นอาสวะ และแก่ธรรมที่เป็นอาสวะและที่เป็นโนอาสวะ ด้วยเหตุปัจจัย' นั้นไม่มี และในการนับก็กล่าวว่า 'ด้วยเหตุมี ๗' ไม่ได้กล่าวว่า 'มี ๙' แต่ถ้าหากโลภะที่เป็นโนอาสวะซึ่งสัมปยุตด้วยทิฏฐิมีอยู่ ปัญหาที่ ๗ และที่ ๙ ก็พึงได้การวิสัชนา และในการนับก็ควรจะกล่าวว่า 'ด้วยเหตุมี ๙' และเมื่อโลภะที่เป็นโนอาสวะซึ่งวิปปยุตจากทิฏฐิมีอยู่ โทษตามที่แสดงไว้ก่อนแล้วก็พึงมี

1159. Kāmacchandanīvaraṇaniddese [Pg.173] kāmesūti tebhūmakesu sāsavesu sabbesu vatthukāmesu. Sabbo hi lobho kāmacchandanīvaraṇaṃ. Teneva tassa āruppe uppatti vuttā ‘‘nīvaraṇaṃ dhammaṃ paṭicca nīvaraṇo dhammo uppajjati na purejātapaccayā. Āruppe kāmacchandanīvaraṇaṃ paṭicca uddhaccanīvaraṇaṃ avijjānīvaraṇaṃ. Āruppe kāmacchandanīvaraṇaṃ paṭicca thinamiddhanīvaraṇaṃ uddhaccanīvaraṇaṃ avijjānīvaraṇa’’nti (paṭṭhā. 3.8.1).

๑๑๕๙. ในนิเทศกามฉันทนิวรณ์ คำว่า 'ในกามทั้งหลาย' ได้แก่ ในวัตถุกามทั้งปวงที่เป็นสาสวะซึ่งนับเนื่องในภูมิ ๓ เพราะว่าโลภะทั้งหมดนั้นเป็นกามฉันทนิวรณ์ ด้วยเหตุนั้นเอง การเกิดขึ้นแห่งกามฉันทนิวรณ์นั้นในอรูปภูมิ ท่านจึงกล่าวไว้ว่า 'ธรรมที่เป็นนิวรณ์ อาศัยธรรมที่เป็นนิวรณ์เกิดขึ้น ไม่ใช่ด้วยปุเรชาตปัจจัย ในอรูปภูมิ กามฉันทนิวรณ์ อาศัยอุทธัจจนิวรณ์และอวิชชานิวรณ์เกิดขึ้น ในอรูปภูมิ กามฉันทนิวรณ์ อาศัยถีนมิทธนิวรณ์ อุทธัจจนิวรณ์ และอวิชชานิวรณ์เกิดขึ้น' (ปัฏฐาน ๓.๘.๑)

1162. Iriyāpathikacittanti iriyāpathūpatthambhakaṃ aṭṭhapaññāsavidhaṃ cittaṃ. Tattha pana balavathinamiddhasahagataṃ cittaṃ ‘‘iriyāpathaṃ sandhāretuṃ asakkonta’’nti vuttaṃ. Olīyatīti olambati.

๑๑๖๒. คำว่า 'อิริยาปถิกจิต' คือ จิต ๕๘ ประการที่อุปถัมภ์อิริยาบถ แต่ในบรรดาจิตเหล่านั้น จิตที่เกิดร่วมกับถีนมิทธะอันมีกำลัง ท่านกล่าวว่า 'ไม่สามารถทรงอิริยาบถไว้ได้' คำว่า 'โอลียติ' แปลว่า ห้อยย้อยลง

1163. Onayhatīti chādeti, avattharati vā. Nānārammaṇesu pavattinivāraṇena, vipphārikatānivāraṇeneva vā antosamorodho. Ekaccānanti sirīsādirukkhānaṃ. Rūpakāyeneva siyuṃ, tena sukhappaṭisaṃvedananibbānasacchikiriyānaṃ rūpatāpatti siyāti adhippāyo. Tasmāti ‘‘kāyassā’’ti vacanassa rūpattāsādhakattā. Na hi nāmakāyo supatīti idaṃ thinamiddhasamuṭṭhitarūpehi rūpakāyassa garubhāvappattaṃ aṅgapaccaṅgādīnaṃ saṃsīdanaṃ soppanti sandhāya vuttaṃ, na jāgaraṇacittarahitaṃ bhavaṅgasantatinti. Tassa phalattāti phalūpacārena indriyaṃ viya middhaṃ dassetuṃ middhassa phalattā indriyaniddese viya liṅgādīni middhaniddesepi soppādīni vuttānīti attho.

๑๑๖๓. คำว่า 'โอไนยหติ' แปลว่า ปิดบัง หรือว่า ครอบคลุม การปิดกั้นภายในเกิดขึ้นด้วยการกั้นการเป็นไปในอารมณ์ต่างๆ หรือด้วยการกั้นความแผ่ซ่านนั่นเอง คำว่า 'เอกัจจานัง' หมายถึง ต้นไม้ทั้งหลายมีต้นซึกเป็นต้น (ความประสงค์ของอาจารย์คือ) หากความหลับพึงมีได้ด้วยรูปกายเท่านั้น เมื่อเป็นเช่นนั้น การเสวยความสุขและการทำให้แจ้งซึ่งนิพพาน ก็พึงถึงความเป็นรูปไปด้วย เพราะเหตุนั้น คำว่า 'กายัสสะ' เพราะความเป็นคำที่ไม่สามารถพิสูจน์ความเป็นรูปได้ คำว่า 'นามกายย่อมไม่หลับ' นี้ ท่านกล่าวหมายถึงความทรุดโทรมแห่งอวัยวะน้อยใหญ่ของรูปกายที่ถึงความหนักเพราะรูปทั้งหลายที่มีถีนมิทธะเป็นสมุฏฐาน ซึ่งเรียกว่าความหลับ ไม่ได้หมายถึงภวังคสันตติที่ปราศจากชาคริยจิต คำว่า 'เพราะความเป็นผลของมิทธะนั้น' มีอธิบายว่า เพื่อจะแสดงมิทธะด้วยการกล่าวโดยอุปจารแห่งผล เหมือนอย่างในการแสดงอินทรีย์ ท่านกล่าวถึงเพศเป็นต้นฉันใด ในการแสดงมิทธะ ท่านก็กล่าวถึงความหลับเป็นต้นฉันนั้น เพราะมิทธะเป็นผล

Rūpakāyassa antosamorodho natthīti so nāmakāye vuttoti viññāyati. Tena saha vuttā onāhapariyonāhā ca. Rūpakāyassa vā vipphārikāvipphārikabhāvo nāma attano sabhāvena natthi, nāmakāyassa nāmakāye vipphārike lahuko, avipphārike garukoti avipphārikabhāvena onāhanādi nāmakāyasseva hotīti onāhanādayopi nāmakāye viññāyanti. Tenāha ‘‘na hi rūpaṃ nāmakāyassa onāho…pe… hotī’’ti. Āvaraṇabhāvo viya hi onāhanādibhāvopi nāmakāyasseva hotīti. Itaro adhippāyaṃ ajānanto meghādīhi rūpehi rūpānaṃ onāhanādiṃ passanto ‘‘nanu cā’’tiādimāha. Yadi evanti yadi rūpassa onāhanāditā siddhā, arūpassa na siyā[Pg.174], setubandhādīsu rūpassa āvaraṇaṃ diṭṭhanti āvaraṇampi arūpassa na bhaveyyāti attho.

การปิดกั้นภายในของรูปกายไม่มี ดังนั้นท่านจึงทราบว่าคำนั้นท่านกล่าวไว้ในนามกาย ท่านจึงกล่าวคำว่า โอนาหะและปริโยนาหะไว้พร้อมกับคำนั้น หรืออีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าความแผ่ซ่านและความไม่แผ่ซ่านของรูปกายโดยสภาวะของตนเองนั้นไม่มี เมื่อนามกายแผ่ซ่าน รูปกายก็เบา เมื่อนามกายไม่แผ่ซ่าน รูปกายก็หนัก เพราะเหตุนั้น ความเป็นโอนาหนะเป็นต้นด้วยอำนาจความไม่แผ่ซ่าน จึงมีแก่นามกายเท่านั้น ดังนั้น แม้โอนาหะเป็นต้น ก็พึงทราบว่ามีในนามกาย ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'รูปไม่เป็นโอนาหะ...ฯลฯ...แก่นามกาย' เพราะว่าแม้ความเป็นโอนาหนะเป็นต้น ก็ย่อมมีแก่นามกายเท่านั้น เหมือนความเป็นเครื่องกั้น ส่วนผู้คัดค้านอื่นไม่ทราบความประสงค์ เห็นการปิดบังเป็นต้นของรูปด้วยรูปทั้งหลายมีเมฆเป็นต้น จึงกล่าวคำว่า 'ก็มิใช่หรือ' เป็นต้น คำว่า 'หากเป็นเช่นนั้น' มีอรรถว่า หากความเป็นโอนาหนะเป็นต้นของรูปสำเร็จแล้ว การกั้นของอรูปก็ไม่พึงมี เพราะเห็นการกั้นของรูปในที่ทั้งหลายมีการสร้างเขื่อนเป็นต้น ดังนั้น แม้การกั้นก็ไม่พึงมีแก่อรูป

Surāmerayapānaṃ akusalanti katvā yutto tassa upakkilesabhāvo, surā…pe… pamādaṭṭhānānuyogassa ca akusalattā paññāya dubbalīkaraṇabhāvo yutto, tathāpi parassa adhippāyaṃ anujānitvā surāmerayassa upakkilesatā paññāya dubbalīkaraṇatā ca upakkilesānaṃ paññāya dubbalīkaraṇānañca paccayattā phalavohārena vuttāti dassento āha ‘‘na, paccayaniddesato’’ti. Evameva khoti yathā jātarūpassa ayo lohaṃ tipu sīsaṃ sajjanti pañcupakkilesehi upakkiliṭṭhaṃ jātarūpaṃ na ceva mudu hoti, na ca kammaniyaṃ, na ca pabhassaraṃ pabhaṅgu ca, na ca sammā upeti kammāya, evameva. Paccayaniddesatoti upakkilesapaññādubbalīkaraṇānaṃ paccayabhāvaniddesato, paccaye phalaniddesatoti attho. Sayameva kileso upakkilesaniddesesu niddiṭṭhoti adhippāyo.

การดื่มสุราเมรัยเป็นอกุศล ดังนั้น ความเป็นอุปกิเลสของสุราเมรัยนั้นจึงสมควร และเพราะความประกอบเนืองๆ ในสุราเมรัยมัชชปมาทัฏฐานเป็นอกุศล ความเป็นธรรมที่ทำให้ปัญญาอ่อนกำลังจึงสมควร ถึงกระนั้น เมื่อยอมรับตามความประสงค์ของผู้อื่นแล้ว (ท่านอาจารย์) เมื่อจะแสดงว่า ความเป็นอุปกิเลสของสุราเมรัย และความเป็นธรรมที่ทำให้ปัญญาอ่อนกำลัง ท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจการเรียกผล เพราะเป็นปัจจัยแก่อุปกิเลสทั้งหลายและแก่ธรรมที่ทำให้ปัญญาอ่อนกำลัง จึงกล่าวว่า 'ไม่ใช่ เพราะเป็นการแสดงปัจจัย' คำว่า 'เอวเมวะ โข' มีอธิบายว่า ทองคำที่ถูกอุปกิเลส ๕ อย่าง คือ เหล็ก ทองแดง ดีบุก ตะกั่ว เงิน ทำให้เศร้าหมองแล้ว ย่อมไม่นุ่มนวล ไม่ควรแก่การงาน ไม่ผ่องใส และเปราะไป และไม่เข้าถึงการงานโดยชอบฉันใด ก็ฉันนั้น คำว่า 'เพราะเป็นการแสดงปัจจัย' มีอรรถว่า เพราะเป็นการแสดงความเป็นปัจจัยแห่งอุปกิเลสและธรรมที่ทำให้ปัญญาอ่อนกำลัง และเพราะเป็นการแสดงผลในปัจจัย ความประสงค์คือ มิทธะนั่นเองเป็นกิเลส ท่านจึงแสดงไว้ในอุปกิเลสนิเทศ

Nīvaraṇaṃ hutvāva nīvaraṇasampayutte dassiyamāne na nīvaraṇatādassanattho ārambho, atha kho siddhanīvaraṇabhāvassa nīvaraṇasampayuttatādassanatthoti yathālābhavasena ca asampayuttassa vacanaṃ na yujjati. Yathā hi tiṭṭhantampi carantampīti sippisambukādīsu yathālābhasambhavaṃ taṃ dvayaṃ vuttaṃ, na evaṃ ‘‘thinamiddhanīvaraṇaṃ sampayuttampi asampayuttampī’’ti vacanaṃ atthi, yaṃ yathālābhaṃ sambhaveyyāti. Cittajassāsambhavavacanatoti ‘‘cattattā’’tiādivacanassa jhānakkhaṇe cittajassa thinamiddhassa asambhavavacanabhāvatoti attho, ‘‘cattattā’’tiādivacanena vā asambhavassa vacanato pakāsanatoti attho.

เมื่อจะแสดงนิวรณ์ที่สัมปยุตด้วยนิวรณ์ โดยความเป็นนิวรณ์นั่นเอง การเริ่มต้นไม่ใช่เพื่อต้องการแสดงความเป็นนิวรณ์ แต่เพื่อต้องการแสดงความเป็นนิวรณ์สัมปยุตของถีนมิทธะที่มีความเป็นนิวรณ์สำเร็จแล้ว และการกล่าวถึงธรรมที่ไม่สัมปยุตด้วยอำนาจแห่งการได้มานั้นไม่สมควร เพราะว่า คำว่า 'ยืนอยู่บ้าง เดินอยู่บ้าง' ท่านกล่าวถึงกิริยาทั้งสองนั้นตามที่พึงมีได้ในหอยโข่งและหอยกาบเป็นต้นฉันใด คำว่า 'ถีนมิทธนิวรณ์ที่สัมปยุตบ้าง ไม่สัมปยุตบ้าง' ซึ่งพึงมีได้ตามที่ได้มานั้นไม่มีฉันนั้น คำว่า 'เพราะเป็นคำที่กล่าวถึงความไม่มีแห่งจิตตชรูป' มีอรรถว่า เพราะความเป็นคำที่กล่าวถึงความไม่มีแห่งถีนมิทธะที่เกิดจากจิตในขณะแห่งฌาน ของคำว่า 'จัตตัตตา' เป็นต้น หรือมีอรรถว่า เพราะเป็นการกล่าวแสดงความไม่มีด้วยคำว่า 'จัตตัตตา' เป็นต้น

Kāmesu kho pana…pe… sudiṭṭhoti iminā kāmādīnave aññāṇassa pahānamāha. Taṃ tattha pahānanti taṃ tattha rūpe pahānanti pahānaṃ apekkhitvā ‘‘ta’’nti vuttaṃ, taṃ vinayananti vā attho. Tena rūpassa appahātabbattameva dasseti, na pana ‘‘cha dhamme pahāyā’’tiādīsu middhassa appahātabbatādassanato añño pakāro vutto. Na yathā…pe… vuttanti cha dhammā pañca nīvaraṇāni ca yathā pahātabbāneva hontāni [Pg.175] ‘‘pahātabbānī’’ti vuttāni, na evaṃ rūpaṃ pahātabbameva hontaṃ ‘‘pahātabba’’nti vuttanti attho.

ด้วยคำว่า "สุขิฏฺโฐ" (ในเรื่องกามทั้งหลาย) นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสการละอัญญาณ (ความไม่รู้) ในโทษของกามคุณ คำว่า "ตํ ตตฺถ ปหานํ" (การละในที่นั้น) นั้น เมื่อพิจารณาบทว่า "ปหานํ" (การละ) พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ตํ" (นั้น) ซึ่งหมายถึงการละฉันทราคะในรูปนั้น หรืออีกนัยหนึ่ง ความหมายคือการกำจัดฉันทราคะนั้น ด้วยบทว่า "โย ภิกฺขเว รูเป ฉนฺทราควินโย" เป็นต้นนั้น แสดงถึงความเป็นสิ่งที่รูปไม่ควรละเท่านั้น แต่ในพระบาลีบทว่า "ฉ ธมฺเม ปหาย" เป็นต้น ไม่ได้ตรัสประเภทอื่นที่แสดงถึงความเป็นสิ่งที่มิทธะไม่ควรละ ความหมายคือ ธรรม ๖ ประการ และนิวรณ์ ๕ ประการ เป็นสิ่งที่ควรละโดยแท้ จึงตรัสว่าเป็น "ปหาตัพพะ" (สิ่งที่ควรละ) ฉันใด มิใช่ว่ารูปเป็นสิ่งที่ควรละโดยแท้ จึงตรัสว่าเป็น "ปหาตัพพะ" ฉันนั้น

Aññehi ca suttehīti vuttasuttānaṃ dassanatthaṃ ‘‘tathā hī’’tiādimāha. Kusalappavattiṃ āvarantīti āvaraṇā. Nīvārentīti nīvaraṇā. Cittaṃ abhibhavantā ārohantīti cetaso ajjhāruhā. Āvaraṇādikiccañca arūpasseva yujjati, tathā andhakaraṇādikiccaṃ. Tattha catūsu padesu purimapurimassa pacchimapacchimo attho. Saṃsāradukkhaṃ vighāto, taṃjanakatāya vighātapakkhikaṃ. Cetaso pariyuṭṭhānaṃ ayonisomanasikārato uppatti akusalarāsibhāvo ca arūpasseva hotīti arūpameva middhaṃ.

เพื่อแสดงพระสูตรที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า "อญฺเญหิ จ สุตฺเตหิ" (และด้วยพระสูตรอื่น ๆ) จึงกล่าวคำว่า "ตถา หิ" (จริงอยู่) เป็นต้น สิ่งที่ปิดกั้นการเกิดขึ้นของกุศล จึงชื่อว่า "อาวรณะ" (เครื่องกั้น) สิ่งที่ห้ามกั้น จึงชื่อว่า "นิวรณ์" (เครื่องกั้น) สิ่งที่ครอบงำจิตแล้วย่อมขึ้นสู่จิต จึงชื่อว่า "เจตโส อัชฌารุหา" (สิ่งที่ขึ้นสู่จิต) กิจมีอาวรณะเป็นต้น ย่อมสมควรแก่อรูปธรรมเท่านั้น กิจมีอันธกรณะ (ทำให้มืดบอด) เป็นต้น ก็เช่นกัน ในพระบาลีบทว่า "ถีนมิทฺธนิวรณํ ภิกฺขเว" (ภิกษุทั้งหลาย ถีนมิทธนิวรณ์) เป็นต้นนั้น ใน ๔ บท บทหลังสุดเป็นความหมายของบทก่อนหน้า ทุกข์ในสังสารวัฏชื่อว่า "วิฆาตะ" (ความขัดข้อง) เพราะเป็นเหตุให้เกิดทุกข์นั้น จึงชื่อว่า "วิฆาตปักขิกะ" (เป็นฝ่ายแห่งความขัดข้อง) การครอบงำจิต การเกิดขึ้นเพราะการมนสิการโดยไม่แยบคาย และความเป็นกองแห่งอกุศล ย่อมเป็นไปเพื่ออรูปธรรมเท่านั้น เหตุนั้น มิทธะจึงเป็นอรูปธรรมเท่านั้น

1166. Gaṇabhojanādiakappiyabhojanaṃ kappiyasaññī bhuñjitvā puna jānitvā koci vippaṭisārī hoti, anavajjañca bhikkhudassanacetiyavandanādiṃ vajjasaññī akatvā katvā ca koci assaddho vippaṭisārī hoti. Vatthunti mūlaṃ. Evarūpanti mūlavasena evaṃpakāranti attho. Kukkuccapadaṃ yevāpanakesu ‘‘kucchitaṃ kataṃ kukataṃ, tassa bhāvo’’ti vuttatthameva. Kukkuccāyanākāroti kukkuccabhāvanākāro kukkuccakaraṇākāro kukkuccagamanākāro vā. Etena kukkuccaṃ kiriyabhāvena dasseti. ‘‘Kappati na kappatī’’ti pavattacittuppādova vinayakukkuccaṃ.

๑๑๖๖. บางคนมีความสำคัญว่าอาหารที่ไม่ควร เช่น คณโภชน์ เป็นอาหารที่ควร จึงฉันแล้วภายหลังรู้ว่าไม่ควร ก็เกิดความเดือดร้อนใจ และบางคนมีความสำคัญว่าการเห็นภิกษุ การไหว้เจดีย์เป็นต้น อันไม่มีโทษ เป็นโทษ จึงไม่ทำ หรือทำแล้วก็เกิดความเดือดร้อนใจ และบางคนผู้ไม่มีศรัทธา ทำแล้วก็เกิดความเดือดร้อนใจ คำว่า "วัตถุ" หมายถึง มูลเหตุ คำว่า "เอวรูปํ" หมายถึง มีประเภทอย่างนี้โดยอาศัยมูลเหตุ ความหมายคืออย่างนี้ บทว่า "กุกฺกุจฺจํ" (กุกกุจจะ) ในเยวาปนกธรรม มีความหมายตามที่กล่าวไว้แล้วว่า "กุจฺฉิตํ กตํ กุกตํ, ตสฺส ภาโว" (การกระทำที่น่ารังเกียจ การกระทำที่ชั่ว ความเป็นเช่นนั้น) คำว่า "กุกฺกุจฺจายนาการ" หมายถึง อาการที่ทำให้เกิดกุกกุจจะ อาการที่ทำกุกกุจจะ หรืออาการที่กุกกุจจะดำเนินไป ด้วยบทว่า "กุกฺกุจฺจายนาการ" นี้ แสดงกุกกุจจะโดยความเป็นกิริยา จิตตุปบาทที่เกิดขึ้นว่า "ควรหรือไม่ควร" นั่นแหละคือวินัยกุกกุจจะ

1176. Cittavikkhipanakiccasāmaññena uddhaccaṃ kukkuccañca saha vuttanti veditabbaṃ. Kāmacchandassa anāgāmimaggena pahānaṃ ukkaṭṭhanīvaraṇavasena vuttanti veditabbaṃ. Yadi hi lobho nonīvaraṇo siyā, ‘‘nonīvaraṇo dhammo nīvaraṇassa dhammassa hetupaccayena paccayo’’tiādi vattabbaṃ siyā, na cetaṃ vuttaṃ. Gaṇanāya ca ‘‘hetuyā cattārī’’ti vuttaṃ, na ‘‘navā’’ti. Tasmā sabbo lobho kāmacchandanīvaraṇanti arahattamaggenassa pahānavacanaṃ yuttaṃ.

๑๑๗๖. พึงทราบว่า อุทธัจจะและกุกกุจจะถูกกล่าวไว้พร้อมกัน เพราะมีกิจเหมือนกันคือการฟุ้งซ่านแห่งจิต พึงทราบว่า การละกามฉันทะด้วยอนาคามิมรรค ถูกกล่าวไว้โดยความเป็นกามฉันทนิวรณ์ที่รุนแรง จริงอยู่ หากโลภะไม่ใช่เป็นนิวรณ์ ก็ควรกล่าวว่า "ธรรมที่ไม่เป็นนิวรณ์ เป็นปัจจัยแก่นิวรณ์ด้วยเหตุปัจจัย" เป็นต้น แต่คำนี้ไม่ได้กล่าวไว้ และในคณนาวาระ (หมวดนับ) กล่าวไว้ว่า "ด้วยเหตุ ๔" ไม่ได้กล่าวว่า "๙" เพราะฉะนั้น โลภะทั้งหมดเป็นกามฉันทนิวรณ์ คำกล่าวว่าการละกามฉันทนิวรณ์นั้นด้วยอรหัตตมรรคจึงสมควร

1219. Kāmo cāti kilesakāmo ca. Purimadiṭṭhiṃ uttaradiṭṭhi upādiyatīti purimadiṭṭhiṃ ‘‘sassato’’ti gaṇhantī upādiyati, purimadiṭṭhiākāreneva vā uppajjamānā uttaradiṭṭhi teneva purimadiṭṭhiṃ daḷhaṃ karontī taṃ upādiyatīti vuttaṃ. Gosīlagovatādīnīti tathābhūtaṃ diṭṭhimāha. Abhinivesatoti [Pg.176] abhinivesabhāvato, abhinivisanato vā. Attavādamattamevāti attassa abhāvā ‘‘attā’’ti idaṃ vacanamattameva. Upādiyanti daḷhaṃ gaṇhanti. Kathaṃ? Attāti. Attāti hi abhinivisantā vacanameva daḷhaṃ katvā gaṇhantīti attho. Evaṃ attavādamattameva upādiyantīti vuttaṃ. ‘‘Attavādamatta’’nti vā vācāvatthumattamāha. Vācāvatthumattameva hi ‘‘attā’’ti upādiyanti atthassa abhāvāti.

๑๒๑๙. คำว่า "กาโม จ" หมายถึง กิเลสกามด้วย คำว่า "ปุริมทิฏฺฐึ...อุปาทิยติ" หมายถึง ยึดถือมิจฉาทิฏฐิที่เกิดขึ้นก่อนว่า "เที่ยง" แล้วยึดมั่น หรืออีกนัยหนึ่ง ทิฏฐิที่เกิดขึ้นภายหลังโดยอาการแห่งมิจฉาทิฏฐิที่เกิดขึ้นก่อนนั้นเอง ทำให้มิจฉาทิฏฐิที่เกิดขึ้นก่อนนั้นมั่นคง จึงยึดถือทิฏฐิที่เกิดขึ้นก่อนนั้นอย่างมั่นคง ด้วยบทว่า "โคสีลโควัตตาทีนิ" (การประพฤติเยี่ยงโค เยี่ยงสุนัข เป็นต้น) กล่าวถึงมิจฉาทิฏฐิที่เกิดขึ้นเพราะยึดถือว่าบริสุทธิ์จากกิเลสด้วยวัตรปฏิบัติเยี่ยงโค เยี่ยงสุนัขนั้น คำว่า "อภินิเวสโต" หมายถึง เพราะความเป็นผู้ยึดมั่น หรือเพราะการยึดมั่น คำว่า "อัตตวาทมัตตเมว" หมายถึง เพราะไม่มีอัตตา จึงยึดถือเพียงคำพูดว่า "อัตตา" เท่านั้น ยึดถืออย่างมั่นคง อย่างไร? ยึดถือว่า "อัตตา" จริงอยู่ บุคคลผู้ยึดมั่นว่า "อัตตา" ย่อมยึดถือเพียงคำพูดว่า "อัตตา" ให้มั่นคง ความหมายคืออย่างนี้ ด้วยเหตุนี้ จึงกล่าวว่า "ยึดถือเพียงอัตตวาทะเท่านั้น" หรืออีกนัยหนึ่ง ด้วยบทว่า "อัตตวาทมัตตํ" กล่าวถึงอัตตาที่เป็นเพียงวัตถุแห่งคำพูด จริงอยู่ ย่อมยึดถือเพียงวัตถุแห่งคำพูดว่า "อัตตา" เท่านั้น เพราะไม่มีอัตตา พึงทราบอย่างนี้

1221. Dinnanti dānamāha, taṃ aphalattā rūpaṃ viya dānaṃ nāma na hotīti paṭikkhipati. Mahāvijitayaññasadiso yañño mahāyāgo. Āmantetvā havanaṃ dānaṃ āhunaṃ, pāhunānaṃ atithīnaṃ atithikiriyā pāhunaṃ, āvāhādīsu maṅgalatthaṃ dānaṃ maṅgalakiriyā. Paraloke ṭhito imaṃ lokaṃ ‘‘natthī’’ti gaṇhātīti imaṃ lokaṃ avekkhitvā paraloko, parañca avekkhitvā ayaṃ loko hoti gantabbato āgantabbato cāti paralokato idhāgamanassa abhāvā tattheva ucchijjanato cittena paraloke ṭhito imaṃ lokaṃ ‘‘natthī’’ti gaṇhātīti attho veditabbo. Na hi ayaṃ diṭṭhi paraloke nibbattasseva hotīti. Idhaloke ṭhitoti etthāpi ayameva nayo. Ayaṃ vā ettha attho ‘‘saṃsaraṇappadeso idhaloko ca paraloko ca nāma koci natthi saṃsaraṇassa abhāvā tattha tattheva ucchijjanato’’ti. Purimabhavato pacchimabhave upapatanaṃ upapāto, so yesaṃ sīlaṃ, te opapātikā. Te pana cavanakā upapajjanakā hontīti katvā āha ‘‘cavanakaupapajjanakasattā natthīti gaṇhātī’’ti. Anulomappaṭipadanti nibbānānukūlaṃ sīlādippaṭipadaṃ.

๑๒๒๑. ด้วยบทว่า "ทินฺนํ" (สิ่งที่ให้แล้ว) กล่าวถึงเจตนาในการให้ หรือปฏิเสธว่าทานนั้นไม่มีชื่อว่าทาน เพราะไม่มีผล เหมือนรูป ยัญที่เหมือนยัญของพระเจ้ามหาชิตาวี ชื่อว่า "มหายาค" (การบูชายัญอันยิ่งใหญ่) การบูชาด้วยการเชิญแล้วให้ทาน ชื่อว่า "อาหุนะ" (การบูชา) การทำปฏิสันถารแก่แขกผู้มาเยือน ชื่อว่า "ปาหุนะ" (การต้อนรับแขก) การให้ทานเพื่อความเป็นมงคลในงานมงคลสมรสเป็นต้น ชื่อว่า "มงคลกิริยา" (การกระทำที่เป็นมงคล) บุคคลผู้ตั้งอยู่ในโลกอื่น ย่อมยึดถือโลกนี้ว่า "ไม่มี" ความหมายนี้พึงทราบว่า เมื่อพิจารณาโลกนี้ โลกอื่นย่อมมี และเมื่อพิจารณาโลกอื่น โลกนี้ย่อมมี เพราะเป็นโลกที่ควรไปและควรมา เพราะไม่มีการมาสู่โลกนี้จากโลกอื่น และเพราะขาดไปในโลกนั้นเอง บุคคลผู้ตั้งอยู่ในโลกอื่นด้วยจิต ย่อมยึดถือโลกนี้ว่า "ไม่มี" พึงทราบความหมายนี้ เพราะทิฏฐินี้ไม่ได้มีเฉพาะแก่บุคคลที่เกิดในโลกอื่นเท่านั้น ในบทว่า "อิท โลเก ฐิโต" (ตั้งอยู่ในโลกนี้) ก็มีนัยเดียวกันนี้ หรืออีกนัยหนึ่ง ความหมายในบทว่า "นตฺถิ อยํ โลโก" เป็นต้นนี้คือ สถานที่ที่สัตว์ท่องเที่ยวไป ชื่อว่าโลกนี้และโลกอื่น ไม่มีโลกใด ๆ เพราะไม่มีการท่องเที่ยวไป หรือเพราะขาดไปในภพนั้น ๆ เอง การเกิดขึ้นในภพหลังจากการจุติจากภพก่อน ชื่อว่า "อุปปาตะ" (การอุบัติ) สัตว์ทั้งหลายที่มีการอุบัติเช่นนั้นเป็นปกติ ชื่อว่า "โอปปาติกะ" (โอปปาติกะ) อนึ่ง โอปปาติกะเหล่านั้นเป็นสัตว์ที่จุติจากภพก่อนและเป็นสัตว์ที่เกิดในภพปัจจุบัน ด้วยเหตุนี้ จึงกล่าวว่า "ย่อมยึดถือว่าสัตว์ที่จุติและสัตว์ที่เกิดไม่มี" คำว่า "อนุลอมปฺปฏิปทํ" หมายถึง ปฏิปทามีศีลเป็นต้นที่อนุโลมแก่นิพพาน

1236. Nippadesatova gahitoti iminā yaṃ āsavagocchake brahmānaṃ kapparukkhādīsu rāgassa ca diṭṭhirāgassa ca asaṅgahaṇena nīvaraṇagocchake ca kāmacchandassa anāgāmimaggena pahātabbatādassanena sappadesattaṃ vuttaṃ, taṃ nivāritaṃ hoti. Arahattamaggenāti vacanena catūhi maggehi pahātabbatā vuttāti daṭṭhabbaṃ. Na hi purimehi atanukatā mohādayo arahattamaggena pahīyantīti.

๑๒๓๖. ด้วยบทว่า "นิปฺปเทสโตว คหิโต" (ถูกยึดถือโดยไม่มีส่วนเหลือ) นี้ ความเป็นสัปปเทสะ (ความเป็นสิ่งที่ประกอบด้วยส่วน) ที่กล่าวไว้ในอาสวโคจฉกะ (หมวดอาสวะ) ด้วยการไม่สงเคราะห์ราคะและทิฏฐิราคะของพรหมทั้งหลายในกัปปพฤกษ์เป็นต้น และด้วยการแสดงความเป็นสิ่งที่กามฉันทะควรละด้วยอนาคามิมรรคในนิวรณโคจฉกะ (หมวดนิวรณ์) นั้น ถูกห้ามแล้ว ด้วยคำว่า "อรหตฺตมคฺเคน" (ด้วยอรหัตตมรรค) พึงทราบว่ากล่าวถึงความเป็นสิ่งที่ควรละด้วยมรรค ๔ เพราะเหตุใด? เพราะโมหะเป็นต้นที่ยังไม่ถูกทำให้เบาบางด้วยมรรคก่อน ๆ ย่อมไม่ถูกละด้วยอรหัตตมรรค

1287. Niratiatthenāti pītivirahena, balavanikantivirahena vā. Na hi dukkhāya vedanāya rajjantīti. Ava-saddena avagāhattho adhoattho cāti dvidhā ava-saddassa attho vutto.

๑๒๘๗. คำว่า นิรยะ โดยอรรถว่าปราศจากความยินดี (นิรติ) คือด้วยความปราศจากปีติ หรือด้วยความปราศจากความยินดีอย่างแรงกล้า เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมไม่ยินดีในทุกขเวทนา (คือไม่ยินดีด้วยปีติ) ส่วนคำว่า อวะ (ในคำว่า อวายะ) ท่านกล่าวอรรถไว้ 2 อย่าง คือ อรรถว่าหยั่งลง และอรรถว่าเบื้องต่ำ

1301. Vicikicchāsahagato [Pg.177] moharaṇo pahānekaṭṭhena diṭṭhisampayuttena rāgaraṇena saraṇo, uddhaccasahagato rūparāgaarūparāgasaṅkhātena. Araṇavibhaṅgasutte (ma. ni. 3.333) pana ‘‘yo kāmapaṭisandhisukhino somanassānuyogo hīno gammo pothujjaniko anariyo anatthasaṃhito, sadukkho eso dhammo saupaghāto saupāyāso sapariḷāho micchāpaṭipadā. Tasmā eso dhammo saraṇo’’tiādivacanato phalabhūtadukkhaupaghātaupāyāsapariḷāhasabhāvabhūto micchāpaṭipadābhāvova ‘‘saraṇo’’ti viññāyatīti tehi sabbākusalānaṃ saraṇatā siddhā hotīti.

๑๓๐๑. โมหะอันเป็นธุลีที่เกิดร่วมกับวิจิกิจฉา เป็นสภาพที่มีธุลี (สระณะ) ร่วมกับราคะอันเป็นธุลีที่สัมปยุตด้วยทิฏฐิ เพราะอรรถว่าพึงละได้ด้วยมรรคเดียวกัน, โมหะอันเป็นธุลีที่เกิดร่วมกับอุทธัจจะ เป็นสภาพที่มีธุลีร่วมกับราคะที่กล่าวคือรูปราคะและอรูปราคะ. อนึ่ง ในอรณวิภังคสูตร (ม.อุ. ๑๔/๔๖๑) เพราะพระดำรัสเป็นต้นว่า 'การประกอบเนืองๆ ซึ่งความสุขในโสมนัสของบุคคลผู้มีความสุขในการปฏิสนธิในกามใด เป็นของเลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์, ธรรมนี้เป็นไปกับด้วยทุกข์ เป็นไปกับด้วยความเบียดเบียน เป็นไปกับด้วยความคับแค้นใจ เป็นไปกับด้วยความเร่าร้อน เป็นมิจฉาปฏิปทา. เพราะฉะนั้น ธรรมนี้จึงชื่อว่ามีธุลี (สระณะ)' ดังนี้ จึงทราบว่า ความเป็นมิจฉาปฏิปทาเท่านั้นที่มีสภาวะเป็นทุกข์ ความเบียดเบียน ความคับแค้นใจ และความเร่าร้อนอันเป็นผล ชื่อว่า 'สระณะ' (มีธุลี), ด้วยเหตุเหล่านั้น ความเป็นสภาพมีธุลีของอกุศลทั้งปวงจึงเป็นอันสำเร็จแล้ว.

Suttantikadukanikkhepakathāvaṇṇanā

คำอธิบายการนิเขปบทคู่แห่งสุตตันติกทุกะ

1303. Vivecitattāti visuṃ katattā pakāsitattā. Asesetvā khepetīti vajiraṃ attanā patitaṭṭhānaṃ asesetvā khepeti puna apākatikatāāpādanena.

๑๓๐๓. คำว่า วิเวจิตัตตา ได้แก่ เพราะกระทำให้แยกกัน เพราะกระทำให้ปรากฏ. คำว่า อเสเสตวา เขเปติ ความว่า วชิระย่อมกำจัดสถานที่ที่ตนตกไปไม่ให้เหลือ คือทำให้ไม่กลับเป็นปกติอีก.

1311. Tappatīti vippaṭisārī hoti, anusocati vā.

๑๓๑๑. คำว่า ตัปปะติ ความว่า เป็นผู้มีความเดือดร้อนใจ หรือย่อมเศร้าโศกถึง.

1313. Ahanti iti-saddaparena ahaṃ-saddena hetubhūtena yo attho viññāyati, so saṃkathīyati, udīrīyatīti attho. Aññathā hi vuccamānassa vacanena pakāsiyamānassa padatthassa saṅkhādibhāve sabbesaṃ kusalādidhammānaṃ adhivacanāditā siyāti. Bhāvoti sattavevacananti bhaṇanti, dhātuyā vā etaṃ adhivacanaṃ. Dattoti ettāvatā sattapaññattiṃ dassetvā aññampi upādāpaññattiṃ dassetuṃ ‘‘mañco’’tiādimāha. Ahanti ca pavattaṃ adhivacanaṃ vadantena suṇantena ca pubbe gahitasaññena atthappakāsanabhāvena viññāyati. Na hi tasmiṃ aviññāte tadatthavijānanaṃ atthīti visesena adhivacanaṃ ‘‘ñāyatīti samaññā’’ti vuttaṃ. Etassatthassa ahanti idaṃ adhivacananti evaṃ vā saññāgahaṇavasena ñāyati samaññāyati pākaṭā hotīti samaññā. Paññāpīyatīti ahanti idaṃ etassa adhivacananti evaṃ ṭhapīyatīti attho. Voharīyatīti vuccati. Uddheyyanti uddharitabbaṃ. Api nāmasahassatoti anekehipi nāmasahassehīti attho. Sayameva upapatanasīlaṃ nāmaṃ ‘‘opapātikanāma’’nti vuccati.

๑๓๑๓. คำว่า อะหัง ความว่า อรรถใดที่รู้ได้ด้วยศัพท์ว่า 'อะหัง' ซึ่งมี 'อิติ' ศัพท์อยู่เบื้องหลังอันเป็นเหตุ อรรถนั้นย่อมถูกกล่าวขาน ย่อมถูกเปล่งออกมา. เพราะว่าหากถือเอาโดยอาการอื่น เมื่อเนื้อความของบท (คือกลุ่มขันธ์ ๕) ที่ถูกแสดงด้วยเสียงพูดที่กำลังกล่าวอยู่ มีสภาวะเป็นสังขาเป็นต้น ความเป็นอธิวจนะเป็นต้นก็พึงมีแก่กุศลธรรมเป็นต้นทั้งปวง. ท่านกล่าวกันว่า คำว่า ภาโว เป็นไวพจน์ของคำว่า สัตตะ (สัตว์) หรือคำนี้เป็นชื่อของธาตุ. ท่านแสดงสัตตบัญญัติด้วยคำเพียงเท่านี้ว่า 'ทัตโต' แล้วจึงกล่าวคำว่า 'มัญโจ' (เตียง) เป็นต้น เพื่อแสดงอุปาทาบัญญัติแม้อย่างอื่น. อนึ่ง อธิวจนะที่เป็นไปว่า 'อะหัง' อันผู้กล่าวและผู้ฟังย่อมรู้ได้ด้วยความเป็นสภาพแสดงอรรถตามสัญญาที่รับไว้ก่อน. เพราะเมื่อไม่รู้ศัพท์นั้น การรู้แจ้งอรรถของศัพท์นั้นย่อมไม่มี เพราะฉะนั้น อธิวจนะที่รู้กันเป็นพิเศษ ท่านจึงเรียกว่า 'สมัญญา'. คำว่า ปัญญะปียะติ ความว่า ถูกตั้งไว้ว่า 'คำว่า อะหัง นี้ เป็นชื่อของอรรถนี้'. คำว่า โวหะรียะติ ความว่า ถูกเรียกขาน. คำว่า อุทเธยยัง ความว่า พึงยกขึ้นแสดง. คำว่า อะปิ นามะสะหัสสะโต ความว่า แม้ด้วยพันแห่งชื่อมิใช่น้อย. ชื่อที่เกิดขึ้นเองตามปกติ ท่านเรียกว่า 'โอปปาติกนาม'.

Karīyatīti [Pg.178] kammaṃ, nāmameva kammaṃ nāmakammaṃ. Tathā nāmadheyyaṃ. Karaṇaṭhapanasaddāpi hi kammatthā hontīti. Atha karaṇatthā, karīyati ca ṭhapīyati ca etena attho evaṃnāmoti paññāpīyatīti karaṇaṃ ṭhapanañca nāma hoti. Atha bhāvatthā, ñāpanamattameva karaṇaṃ ṭhapananti ca vuttaṃ. Nāmanirutti nāmabyañjananti nāmamicceva vuttaṃ hoti. Na hi pathavīsaṅkhātaṃ atthappakāramattaṃ nivadati byañjayati vā pathavīti nāmaṃ nivadati byañjayati vā, tasmā anāmassa niruttibyañjanabhāvanivāraṇatthaṃ ‘‘nāmanirutti nāmabyañjana’’nti vuttaṃ. Evaṃ nāmābhilāpoti etthāpi nayo. Ettha pana saṅkhā samaññā paññatti vohāroti catūhi padehi paññāpitabbato paññatti vuttā, itarehi paññāpanato.

สิ่งที่ถูกกระทำชื่อว่า กรรม, ชื่อนั้นแหละเป็นกรรม จึงชื่อว่า นามกรรม. คำว่า นามเธยยะ ก็เช่นเดียวกัน. เพราะแม้คำว่า กะระณะ และ ฐะปะนะ ก็มีอรรถเป็นกรรม (เป็นสิ่งที่ถูกกระทำ). หากมีอรรถเป็นกะระณะ (เครื่องมือ) ชื่อก็คือเครื่องกระทำและเครื่องตั้งไว้ เพราะอรรถถูกทำให้รู้แจ้งด้วยชื่อนี้ว่ามีชื่ออย่างนี้. หากมีอรรถเป็นภาวะ ท่านก็กล่าวว่า กะระณะ และ ฐะปะนะ เป็นเพียงการทำให้รู้แจ้งเท่านั้น. คำว่า นามนิรุตติ และ นามพยัญชนะ ท่านกล่าวหมายถึง 'นาม' นั่นเอง. เพราะสภาวะเพียงการแสดงอรรถที่เรียกว่าปฐวีมิได้บอกหรือแสดงออก แต่ชื่อว่า 'ปฐวี' ต่างหากที่บอกหรือแสดงออก ฉะนั้น เพื่อป้องกันความเป็นนิรุตติและพยัญชนะในสิ่งที่ไม่ใช่นาม ท่านจึงกล่าวว่า 'นามนิรุตติ นามพยัญชนะ'. แม้ในคำว่า นามภิลาปะ ก็นัยนี้เหมือนกัน. แต่ในที่นี้ ท่านกล่าวคำว่า 'บัญญัติ' ด้วยบท ๔ บท คือ สังขา สมัญญา บัญญัติ โวหาร เพราะเป็นสิ่งที่พึงให้รู้แจ้ง (ปัญญะปิตัพพะ) ส่วนบทที่เหลือเป็นเครื่องให้รู้แจ้ง (ปัญญะปะนะ).

Tattha ca ‘‘purimā upādāpaññatti uppādavayakiccarahitā lokasaṅketasiddhā, pacchimā nāmapaññatti, yāya purimā paññatti rūpādayo ca sotadvāraviññāṇasantānānantaramuppannena gahitapubbasaṅketena manodvāraviññāṇasantānena gahitāya paññāpīyantī’’ti ācariyā vadanti. Etasmiṃ pana imissā pāḷiyā aṭṭhakathāya ca atthe sati yaṃ vuttaṃ mātikāyaṃ ‘‘vacanamattameva adhikāraṃ katvā pavattā adhivacanā nāma, sahetukaṃ katvā vuccamānā abhilāpā nirutti nāma, pakārena ñāpanato paññatti nāmā’’ti (dha. sa. aṭṭha. 101-108), tena virodho siyā. Na hi uppādavayakiccarahitassa vacanamattaṃ adhikāraṃ katvā pavatti atthi uppādādisahitasseva pavattisabbhāvato, na ca vacanavacanatthavimuttassa nāmassa niddhāretvā sahetukaṃ katvā vuccamānatā atthi, nāpi aniddhāritasabhāvassa padatthassa tena tena pakārena ñāpanaṃ atthīti.

ในเรื่องนั้น อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า 'บัญญัติแรกคืออุปาทาบัญญัติ เป็นสภาพที่ปราศจากกิจคือความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป สำเร็จขึ้นด้วยสมมติของโลก, บัญญัติหลังคือนามบัญญัติ ซึ่งเป็นเครื่องให้รู้แจ้งอุปาทาบัญญัติก่อนนั้นและรูปธรรมเป็นต้น ด้วยกระแสวิญญาณทางมโนทวารที่รับสมมติที่เคยกำหนดไว้ก่อน ซึ่งเกิดขึ้นลำดับต่อจากกระแสวิญญาณทางโสตทวาร'. แต่เมื่อเนื้อความแห่งพระบาลีและอรรถกถานี้มีอยู่ (ตามวาทะของอาจารย์เหล่านั้น) คำใดที่กล่าวไว้ในอรรถกถามาติกาว่า 'ชื่อที่เป็นไปโดยกระทำเพียงคำพูดให้เป็นที่อาศัย ชื่อว่า อธิวจนะ, ชื่อที่กล่าวโดยกระทำให้มีเหตุ ชื่อว่า อภิลาปะ และ นิรุตติ, ชื่อว่า บัญญัติ เพราะทำให้รู้แจ้งโดยประการต่างๆ' (ธัมมสังคณีอรรถกถา ๑๐๑-๑๐๘) คำนั้นก็พึงขัดกัน. เพราะว่า ความเป็นไปโดยกระทำเพียงคำพูดให้เป็นที่อาศัยของสิ่งที่ปราศจากกิจคือความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปนั้นไม่มี เพราะความมีอยู่แห่งความเป็นไปมีเฉพาะแก่ปรมัตถธรรมที่ประกอบด้วยความเกิดขึ้นเป็นต้นเท่านั้น, และความเป็นชื่อที่ถูกยกขึ้นแสดงโดยกระทำให้มีเหตุของชื่อที่พ้นจากคำพูดและอรรถของคำพูดก็ไม่มี, อีกทั้งการทำให้รู้แจ้งอรรถของบทที่มีสภาวะมิได้ถูกยกขึ้นแสดงโดยประการนั้นๆ ก็ไม่มี.

Duvidhā cāyaṃ paññatti yathāvuttappakārāti aṭṭhakathāvacanañca na dissati, aṭṭhakathāyaṃ pana vijjamānapaññattiādayo cha paññattiyova vuttā. Tattha ‘‘rūpaṃ vedanā’’tiādikā vijjamānapaññatti. ‘‘Itthī puriso’’tiādikā avijjamānapaññatti. ‘‘Tevijjo chaḷabhiñño’’tiādikā vijjamānena avijjamānapaññatti. ‘‘Itthisaddo purisasaddo’’tiādikā avijjamānena vijjamānapaññatti. ‘‘Cakkhuviññāṇaṃ sotaviññāṇa’’ntiādikā vijjamānena vijjamānapaññatti. ‘‘Khattiyakumāro brāhmaṇakumāro’’tiādikā avijjamānena avijjamānapaññatti. Na cettha yathāvuttappakārā duvidhā paññatti vuttāti [Pg.179] sakkā viññātuṃ. Vijjamānassa hi saṅkhā…pe… abhilāpo vijjamānapaññatti. Avijjamānassa ca saṅkhādikā avijjamānapaññatti. Tesaṃyeva visesanavisesitabbabhāvena pavattā saṅkhādayo itarāti.

อนึ่ง คำอรรถกถาที่ว่า 'บัญญัตินี้มี ๒ ประการตามที่กล่าวมาแล้ว' นั้นไม่ปรากฏ แต่ในอรรถกถา (ปุคคลบัญญัติ) ท่านกล่าวบัญญัติไว้ ๖ ประการ มีวิชชมานบัญญัติเป็นต้นเท่านั้น. ในบรรดาบัญญัติเหล่านั้น บัญญัติว่า 'รูป เวทนา' เป็นต้น เป็นวิชชมานบัญญัติ. บัญญัติว่า 'หญิง ชาย' เป็นต้น เป็นอวิชชมานบัญญัติ. บัญญัติว่า 'เตวิชโช (ผู้ได้วิชชา ๓) ฉฬภิญโญ (ผู้ได้อภิญญา ๖)' เป็นต้น เป็นวิชชมาเนนอวิชชมานบัญญัติ. บัญญัติว่า 'อิตถีสัทโท (เสียงหญิง) ปุริสสัทโท (เสียงชาย)' เป็นต้น เป็นอวิชชมาเนนวิชชมานบัญญัติ. บัญญัติว่า 'จักขุวิญญาณัง โสตวิญญาณัง' เป็นต้น เป็นวิชชมาเนนวิชชมานบัญญัติ. บัญญัติว่า 'ขัตติยกุมาร พราหมณกุมาร' เป็นต้น เป็นอวิชชมาเนนอวิชชมานบัญญัติ. และในที่นี้ไม่สามารถจะรู้ได้ว่า ท่านกล่าวบัญญัติ ๒ ประการตามที่กล่าวมาแล้วนั้นไว้. เพราะว่า ชื่อ (สังขา)...เป... การเรียกขาน (อภิลาปะ) ของสิ่งที่มีอยู่ เป็นวิชชมานบัญญัติ. และชื่อเป็นต้นของสิ่งที่ไม่มีอยู่ เป็นอวิชชมานบัญญัติ. ส่วนชื่อเป็นต้นที่ดำเนินไปโดยความเป็นวิเสสนะและวิเสสิตัพพะของบัญญัติทั้งสองนั้นเอง เป็นบัญญัติที่เหลือ (อีก ๔ ประการ).

Avijjamānapaññattivacanena paññāpitabbā upādāpaññatti, tassā paññāpanabhūtā nāmapaññatti ca vuttā, itarehi nāmapaññattiyeva yathāvuttāti ce? Na, asiddhattā. Sati hi ujuke purime pāḷianugate atthe ayamattho imāya aṭṭhakathāya vuttoti asiddhametaṃ. Yadi ca sattarathaghaṭādidisākālakasiṇaajaṭākāsakasiṇugghāṭimākāsaākiñcaññāyatanavisayanirodhasamāpattiādippakārā upādāpaññatti avijjamānapaññatti, eteneva vacanena tassā avijjamānatā vuttāti na sā atthīti vattabbā. Yathā ca paññāpitabbato avijjamānānaṃ sattādīnaṃ avijjamānapaññattibhāvo, evaṃ rūpādīnaṃ vijjamānānaṃ paññapetabbato vijjamānapaññattibhāvo āpajjati. Tato ‘‘sabbe dhammā paññattī’’ti paññattipathehi avisiṭṭho paññattidhammaniddeso vattabbo siyā. Athāpi paññāpitabbapaññāpanavisesadassanattho saṅkhādiniddeso, tathāpi ‘‘ekadhammo sabbadhammesu nipatati, sabbadhammā ekadhammasmiṃ nipatantī’’tiādinā paññāpitabbānaṃ paññattipathabhāvassa dassitattā paññāpitabbānaṃ paññattibhāve paññattipathā paññattisaddeneva vuttāti paññattipathapadaṃ na vattabbaṃ siyā, nāpi sakkā paññāpitabbapaññāpanavisesadassanattho saṅkhādiniddesoti vattuṃ saṅkhādisaddānaṃ samānatthattā. Vuttañhi ‘‘maraṇenapi taṃ pahīyati, yaṃ puriso mamidanti maññatī’’ti (mahāni. 41) ettha ‘‘purisoti saṅkhā samaññā…pe… abhilāpo’’ti (mahāni. 41). Tathā ‘‘māgaṇḍiyoti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ saṅkhā samaññā’’tiādi (mahāni. 73). Na ca ‘‘ayaṃ itthannāmo’’ti saṅketaggahaṇaṃ ‘‘rūpaṃ tisso’’tiādivacanaggahaṇañca muñcitvā aññassa asiddhasabhāvassa atthapaññāpane samatthatā sambhavati, tesañca asamatthatā. Yadi hi tesaṃ vinā paññattiyā atthapaññāpane asamatthatā siyā, paññattipaññāpane ca asamatthatāti tassā aññā paññatti vattabbā siyā, tassā tassāti anavatthānaṃ, tato atthavijānanameva na siyā, nāpi saṅketaggahaṇaṃ saṅketassa paññattibhāve ‘‘ayaṃ imassa bhāsitassa attho’’ti vā, ‘‘imassatthassa idaṃ vacanaṃ jotaka’’nti vā. Saññuppādamatte pana saṅketaggahaṇe vacanassa vacanatthavinimuttassa [Pg.180] kappane payojanaṃ natthi. ‘‘Buddhassa bhagavato vohāro lokiye sote paṭihaññati’’ (kathā. 347), ‘‘abhijānāsi no tvaṃ ānanda ito pubbe evarūpaṃ nāmadheyyaṃ sutaṃ yadidaṃ janavasabho’’ti (dī. ni. 2.280), ‘‘nāmañca sāveti koṇḍañño ahaṃ bhagavā’’tiādīhi (saṃ. ni. 1.217) ca paññattiyā vacanabhāvo siddho. Tasmā pāḷiyā aṭṭhakathāya ca aviruddho attho vicāretvā gahetabbo.

ถ้ากล่าวว่า “ด้วยคำว่าอวิชชมานบัญญัติ อุปาทาบัญญัติที่พึงให้รู้ และนามบัญญัติซึ่งเป็นเครื่องให้รู้ของอุปาทาบัญญัตินั้นถูกกล่าวไว้ และด้วยคำอื่น (นอกจากอวิชชมานบัญญัติ) ก็กล่าวถึงแต่นามบัญญัติเท่านั้นตามที่กล่าวมาแล้วใช่หรือไม่?” ตอบว่า “ไม่ใช่ เพราะความไม่สำเร็จ (ของความหมายนั้น)” เพราะว่าเมื่อมีอยู่ซึ่งความหมายที่ตรงไปตรงมาและสอดคล้องกับบาลีเดิม ความหมายนี้ถูกกล่าวไว้ในอรรถกถานี้ จึงไม่สำเร็จ (ไม่ถูกต้อง) และถ้าอุปาทาบัญญัติประเภทมีสัตว์ รถ หม้อ เป็นต้น ทิศ กาล กสิณ อากาศปกติที่ไม่มีสิ่งรกรุงรัง อากาศที่เพิกกสิณ อากิญจัญญายตนฌานเป็นอารมณ์ นิโรธสมาบัติเป็นต้น เป็นอวิชชมานบัญญัติ ด้วยคำนี้เอง ความไม่มีอยู่จริงของอุปาทาบัญญัตินั้นก็ถูกกล่าวไว้แล้ว จึงไม่ควรกล่าวว่าบัญญัตินั้นมีอยู่ และเช่นเดียวกับที่ความเป็นอวิชชมานบัญญัติของสัตว์เป็นต้นที่ไม่มีอยู่จริง ย่อมเกิดขึ้นเพราะเป็นสิ่งที่พึงให้รู้ ฉันนั้น ความเป็นวิชชมานบัญญัติของรูปเป็นต้นที่มีอยู่จริง ย่อมเกิดขึ้นเพราะเป็นสิ่งที่พึงให้รู้ เพราะเหตุนั้น การแสดงธรรมบัญญัติที่ไม่ต่างจากทางแห่งบัญญัติว่า “ธรรมทั้งปวงเป็นบัญญัติ” พึงกล่าวได้ ถึงแม้ว่าการแสดงการนับเป็นต้น มีประโยชน์เพื่อแสดงความแตกต่างระหว่างบัญญัติที่พึงให้รู้และบัญญัติที่เป็นเครื่องให้รู้ ถึงกระนั้นก็ตาม ด้วยคำว่า “ธรรมอย่างหนึ่งย่อมตกไปในธรรมทั้งปวง, ธรรมทั้งปวงย่อมตกไปในธรรมอย่างหนึ่ง” เป็นต้น เพราะได้แสดงความเป็นทางแห่งบัญญัติของบัญญัติที่พึงให้รู้ไว้แล้ว เมื่อบัญญัติที่พึงให้รู้มีความเป็นบัญญัติ ทางแห่งบัญญัติทั้งหลายก็ถูกกล่าวด้วยคำว่า “บัญญัติ” นั่นเอง คำว่า “ทางแห่งบัญญัติ” ก็ไม่ควรกล่าว และไม่สามารถกล่าวได้ว่า การแสดงการนับเป็นต้นมีประโยชน์เพื่อแสดงความแตกต่างระหว่างบัญญัติที่พึงให้รู้และบัญญัติที่เป็นเครื่องให้รู้ เพราะคำว่า “สังขา” เป็นต้น มีความหมายเหมือนกัน เพราะได้กล่าวไว้แล้วว่า ในพระบาลีว่า “แม้ด้วยความตาย สิ่งใดที่บุรุษสำคัญว่า ‘นี่ของเรา’ สิ่งนั้นย่อมละไป” (มหานิทเทส 41) ในที่นี้ คำว่า “บุรุษ” คือ สังขา สมัญญา...เป็นต้น...อภิลาปะ (มหานิทเทส 41) เช่นเดียวกัน คำว่า “มาคัณฑิยะ” คือ ชื่อ สมัญญา ของพราหมณ์นั้น เป็นต้น (มหานิทเทส 73) และไม่สามารถทำให้ความหมายของบัญญัติที่มีสภาพไม่สำเร็จอย่างอื่นปรากฏได้ หากเว้นเสียจากการกำหนดหมายว่า “นี่ชื่ออย่างนี้” และการรับรู้คำพูดว่า “รูป 3” เป็นต้น และความไม่สามารถของสิ่งเหล่านั้น เพราะว่าถ้าสิ่งเหล่านั้น (การกำหนดหมายและการรับรู้คำพูด) ไม่สามารถทำให้ความหมายปรากฏได้หากปราศจากบัญญัติ และไม่สามารถทำให้บัญญัติปรากฏได้ บัญญัติอื่นของบัญญัตินั้นก็พึงถูกกล่าว ของบัญญัตินั้น ของบัญญัตินั้น ก็จะไม่มีที่สิ้นสุด เพราะเหตุนั้น การรู้ความหมายก็จะไม่เกิดขึ้นเลย และการกำหนดหมายก็จะไม่เกิดขึ้นเมื่อสังเกตมีสภาพเป็นบัญญัติว่า “นี่คือความหมายของคำพูดนี้” หรือ “คำนี้เป็นเครื่องส่องความหมายนี้” แต่ในการกำหนดหมายเพียงเพื่อการเกิดขึ้นแห่งสัญญา (ความจำ) เท่านั้น การสมมติคำพูดที่พ้นจากคำพูดและความหมายของคำพูด ย่อมไม่มีประโยชน์ ด้วยพระบาลีว่า “พระพุทธพจน์ของพระผู้มีพระภาคย่อมกระทบโสตของชาวโลก” (กถาวัตถุ 347) “ดูกรอานนท์ เธอจำได้หรือไม่ว่า แต่ก่อนเธอเคยได้ยินชื่อเช่นนี้ คือ ชนวสภะ” (ทีฆนิกาย มหาวรรค 2.280) และ “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ชื่อโกณฑัญญะ” เป็นต้น (สังยุตตนิกาย สคาถวรรค 1.217) ความเป็นคำพูดของบัญญัติย่อมสำเร็จ เพราะเหตุนั้น ความหมายที่ไม่ขัดแย้งกับบาลีและอรรถกถา พึงพิจารณาแล้วถือเอา

Yadi sattādayo avijjamānapaññatti na honti, kā pana avijjamānapaññatti nāmāti? Pakāsito ayamattho ‘‘avijjamānānaṃ sattādīnaṃ saṅkhā…pe… abhilāpo avijjamānapaññattī’’ti. Sattādīnañca avijjamānattā atthitā neva vattabbā, ye ca vadeyyuṃ ‘‘rūpādīni viya avijjamānattā avijjamānatā vuttā, na natthibhāvato’’ti, ayañca vādo hevatthikathāya paṭisiddho, na ca rūpaṃ vedanā na hotīti avijjamānaṃ nāma hoti. Evaṃ sattādayopi yadi atthi, rūpādayo na hontīti avijjamānāti na vattabbā. Yasmā pana yesu rūpādīsu cakkhādīsu ca tathā tathā pavattamānesu ‘‘satto itthī ratho ghaṭo’’tiādikā vicittasaññā uppajjati, saññānulomāni ca adhivacanāni, tehi rūpacakkhādīhi añño sattarathādisaññāvalambito vacanattho vijjamāno na hoti, tasmā sattarathādiabhilāpā ‘‘avijjamānapaññattī’’ti vuccanti, na ca te ‘‘musā’’ti vuccanti lokasamaññāvasena pavattattā. Tato eva te abhilāpā ‘‘sammutisacca’’nti vuccanti. So ca vacanattho sayaṃ avijjamānopi vijjamānassa vacanasseva vasena paññattivohāraṃ labhati, ‘‘sammutisacca’’nti ca vuccati yathāgahitasaññāvasena pavattavacanatthabhāvato. ‘‘Sammutiñāṇaṃ saccārammaṇameva, nāññārammaṇa’’nti (kathā. 434) kathāya ca ‘‘pathavīkasiṇādi cīvarādi ca sammutisaccamhī’’ti imināva adhippāyena vuttanti viññāyati. Yasmā rūpādīsu santānena pavattamānesu ekattaggahaṇavasena te amuñcitvā pavattaṃ sattādiggahaṇaṃ cakkhuviññāṇādīni viya rūpādīsu tesu khandhesu cakkhādīsu ca asantaṃ avijjamānaṃ sattarathādiṃ gaṇhāti, tasmā taṃ parittārammaṇādibhāvena na vattabbanti vuttaṃ. Tathā yaṃ khandhasamūhasantānaṃ ekattena gahitaṃ upādāya ‘‘kalyāṇamitto pāpamitto [Pg.181] puggalo’’ti gahaṇaṃ paññatti ca pavattati, taṃ tadupādānabhūtaṃ puggalasaññāya sevamānassa kusalākusalānaṃ uppatti hotīti ‘‘puggalopi upanissayapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.9) vuttaṃ. Yasmā pana puggalo nāma koci bhāvo natthi, tasmā yathā āpodhātuādīni cittena vivecetvā pathavīdhātu upalabbhati, na evaṃ rūpādayo khandhe vivecetvā puggalo upalabbhati. Paṭisedhitā ca puggalakathāya puggaladiṭṭhi. Vajirāya ca bhikkhuniyā vuttaṃ –

หากสัตว์เป็นต้นไม่เป็นอวิชชมานบัญญัติ (บัญญัติที่ไม่มีอยู่จริง) แล้ว อวิชชมานบัญญัติชื่อว่าอะไรเล่า? เนื้อความนี้ข้าพเจ้าได้ประกาศไว้แล้วว่า 'การนับ... ฯลฯ ... การเรียกขานสัตว์เป็นต้นที่ไม่มีอยู่จริง (โดยปรมัตถ์) ชื่อว่าอวิชชมานบัญญัติ' และเพราะสัตว์เป็นต้นไม่มีอยู่จริง จึงไม่ควรกล่าวถึงความมีอยู่ของสัตว์เหล่านั้นเลย ส่วนผู้ใดพึงกล่าวว่า 'ความเป็นอวิชชมานะ (ความไม่มีอยู่) ท่านกล่าวไว้เพราะความไม่มีอยู่ของสัตว์เป็นต้น เหมือนรูปเป็นต้น (ที่มีอยู่จริง) ไม่ใช่กล่าวเพราะความไม่มีอยู่โดยสิ้นเชิง' วาทะนี้ถูกห้ามไว้แล้วในเหวัตถิกถา และรูปไม่ใช่ว่าจะเป็นอวิชชมานะ (สิ่งที่ไม่มีอยู่) เพราะเหตุว่ารูปไม่ใช่เวทนา ฉันใด แม้สัตว์เป็นต้นหากมีอยู่จริง ก็ไม่ควรกล่าวว่าเป็นอวิชชมานะ (สิ่งที่ไม่มีอยู่) เพราะเหตุว่ารูปเป็นต้นไม่ใช่สัตว์เหล่านั้น ฉันนั้น แต่เพราะเมื่อรูปเป็นต้นและจักขุเป็นต้นเป็นไปอยู่โดยประการนั้นๆ สัญญาอันวิจิตรว่า 'สัตว์ หญิง รถ หม้อ' เป็นต้น ย่อมเกิดขึ้น และชื่อเรียกทั้งหลายที่คล้อยตามสัญญาก็เกิดขึ้นด้วย อรรถของคำ (สภาวะ) อื่นที่อิงอาศัยสัญญาว่าสัตว์และรถเป็นต้น ซึ่งต่างไปจากรูปและจักขุเป็นต้นเหล่านั้น ย่อมไม่มีอยู่จริง เพราะเหตุนั้น คำเรียกขานว่าสัตว์และรถเป็นต้น จึงชื่อว่า 'อวิชชมานบัญญัติ' และคำเหล่านั้นไม่ชื่อว่าเป็น 'มุสา' (คำเท็จ) เพราะเป็นไปตามความตกลงของโลก (โลกสมัญญา) เพราะเหตุนั้นเอง คำเรียกขานเหล่านั้นจึงชื่อว่า 'สมมติสัจจะ' และอรรถของคำนั้น แม้ตนเองจะไม่มีอยู่จริง ก็ย่อมได้ชื่อว่าเป็นบัญญัติโวหารโดยอาศัยเสียงเรียก (วจนะ) ที่มีอยู่จริงนั่นเอง และชื่อว่า 'สมมติสัจจะ' เพราะเป็นสภาวะแห่งอรรถของคำที่เป็นไปตามอำนาจของสัญญาที่ยึดถือไว้ตามที่ปรากฏ และพึงทราบว่า ในกถาว่า 'สมมติญาณมีสัจจะเป็นอารมณ์เท่านั้น ไม่ใช่อารมณ์อื่น' (กถา. 434) ที่กล่าวว่า 'ปฐวีกสิณเป็นต้น และจีวรเป็นต้น เป็นสมมติสัจจะ' นั้น ท่านกล่าวด้วยอธิบายนี้เอง เพราะเมื่อรูปเป็นต้นเป็นไปอยู่โดยสืบเนื่องกัน การยึดถือว่าเป็นสัตว์เป็นต้นที่เป็นไปโดยไม่ละทิ้งรูปเป็นต้นเหล่านั้น ด้วยอำนาจการยึดถือว่าเป็นหนึ่งเดียว ย่อมยึดถือสัตว์และรถเป็นต้นที่ไม่มีอยู่จริง ไม่ปรากฏอยู่ในขันธ์เหล่านั้นคือรูปเป็นต้นและจักขุเป็นต้น เหมือนอย่างจักขุวิญญาณเป็นต้นยึดถืออารมณ์ ฉะนั้น จึงกล่าวว่าอารมณ์นั้นไม่ควรกล่าวว่าเป็นปริตตารมณ์ (อารมณ์เล็กน้อย) เป็นต้น เช่นเดียวกัน การยึดถือและบัญญัติว่า 'กัลยาณมิตร ปาปมิตร บุคคล' ย่อมเป็นไปโดยอาศัยความสืบเนื่องแห่งหมวดหมู่ขันธ์ที่ถูกยึดถือว่าเป็นหนึ่งเดียว และท่านกล่าวว่า 'แม้บุคคลก็เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย' (ปัฏฐาน 1.1.9) เพราะการเกิดขึ้นแห่งกุศลและอกุศลย่อมมีแก่บุคคลผู้เสพหมวดหมู่ขันธ์นั้นอันเป็นที่ตั้งแห่งการยึดถือด้วยสัญญาว่าเป็นบุคคล แต่เพราะสภาวะที่ชื่อว่าบุคคลไม่มีอยู่จริง ฉะนั้น เหมือนอย่างว่าเมื่อแยกธาตุน้ำเป็นต้นออกด้วยจิตแล้ว ย่อมพบเห็นปฐวีธาตุได้ฉันใด เมื่อแยกขันธ์มีรูปเป็นต้นออกแล้ว จะพบเห็นบุคคลไม่ได้ฉันนั้น และในปุคคลกถาก็ได้ปฏิเสธปุคคลทิฏฐิไว้แล้ว และพระวชิราภิกษุณีก็ได้กล่าวไว้ว่า -

‘‘Kaṃ nu sattoti paccesi, māra diṭṭhigataṃ nu te;

Suddhasaṅkhārapuñjoyaṃ, nayidha sattupalabbhatī’’ti. (saṃ. ni. 1.171;

mahāni. 186;

kathā. 233);

“มารเอ๋ย ท่านยึดถือสิ่งใดว่าเป็นสัตว์? นั่นเป็นเพียงทิฏฐิของท่านเท่านั้น กองสังขารนี้เป็นเพียงกองสังขารล้วนๆ ในกองสังขารนี้จะหาบุคคล (สัตว์) ไม่ได้เลย”

Sattoti pana vacanassa paññattiyā pavattiṃ dassetuṃ sā evamāha –

แต่เพื่อแสดงความเป็นไปแห่งบัญญัติของคำว่า 'สัตว์' พระภิกษุณีนั้นจึงกล่าวอย่างนี้ว่า -

‘‘Yathāpi aṅgasambhārā, hoti saddo ratho iti;

Evaṃ khandhesu santesu, hoti sattoti sammutī’’ti. (saṃ. ni. 1.171;

mahāni. 186;

kathā. 233);

“เหมือนอย่างว่า เพราะการประกอบกันของอวัยวะ (ส่วนประกอบ) ทั้งหลาย เสียงว่า 'รถ' ย่อมมีได้ฉันใด เมื่อขันธ์ทั้งหลายมีอยู่ สมมติว่า 'สัตว์' ก็ย่อมมีได้ฉันนั้น”

Yadi puggalo na vijjati, kathaṃ puggalaggahaṇassa sārammaṇatā siyāti? Avijjamānassapi ārammaṇassa gahaṇato. Avijjamānampi hi parikappitaṃ lokasaññātaṃ vā vijjamānaṃ vā sabhāvabhūtaṃ ārammaṇaṃ gahetvāva uppajjanato sārammaṇatā vuttā. Sārammaṇāti hi vacanaṃ cittacetasikānaṃ ārammaṇena vinā appavattiññeva dīpeti, na tehi gahitassa ārammaṇassa vijjamānataṃ avijjamānataṃ vāti. Ayaṃ saṅkhatāsaṅkhatavinimuttassa atthitāpaṭisedhaṃ sabbathā anuvattantānaṃ vinicchayo.

หากบุคคลไม่มีอยู่จริง การยึดถือบุคคลจะเป็นสภาวะที่มีอารมณ์ (สารัมมณตา) ได้อย่างไร? (ตอบว่า) เพราะมีการยึดถือแม้อารมณ์ที่ไม่มีอยู่จริง ความจริง ความเป็นสภาวะที่มีอารมณ์ ท่านกล่าวไว้เพราะความที่จิตและเจตสิกเกิดขึ้นโดยยึดถืออารมณ์ที่ถูกดำริขึ้น (ปริกัปปิตะ) หรือที่โลกรับรู้กัน (โลกสัญญา) ซึ่งไม่มีอยู่จริง หรืออารมณ์ที่เป็นสภาวะซึ่งมีอยู่จริงนั่นเอง เพราะคำว่า 'สารัมมณะ' (มีอารมณ์) ย่อมแสดงเพียงความไม่เป็นไปของจิตและเจตสิกที่ปราศจากอารมณ์เท่านั้น ไม่ได้แสดงความมีอยู่หรือความไม่มีอยู่ของอารมณ์ที่จิตและเจตสิกเหล่านั้นยึดถือเลย นี้เป็นการวินิจฉัยของพระอาจารย์ทั้งหลายผู้ดำเนินตามการปฏิเสธความมีอยู่ของอรรถคือบัญญัติที่พ้นจากสังขตะและอสังขตะโดยประการทั้งปวง

1316. Nāmakaraṇaṭṭhenāti aññaṃ anapekkhitvā sayameva attano nāmakaraṇasabhāvatoti attho. Yañhi parassa nāmaṃ karoti, tassa ca tadapekkhattā aññāpekkhaṃ nāmakaraṇanti nāmakaraṇasabhāvatā na hoti. Tasmā mahājanassa ñātīnaṃ guṇānañca sāmaññanāmādikārakānaṃ nāmabhāvo nāpajjati. Yassa ca aññehi nāmaṃ karīyati, tassa ca nāmakaraṇasabhāvatā natthīti natthiyeva nāmabhāvo, vedanādīnaṃ pana sabhāvasiddhattā vedanādināmassa nāmakaraṇasabhāvato nāmatā vuttā. Pathavīādinidassanena nāmassa sabhāvasiddhataṃyeva nidasseti, na nāmabhāvasāmaññaṃ, niruḷhattā pana nāmasaddo arūpadhammesu eva vutto, na pathavīādīsūti na tesaṃ nāmabhāvo. Mātikāya ca pathavīādīnaṃ nāmatānāpatti [Pg.182] vuttāva. Na hi pathavīādināmaṃ vijahitvā kesādināmehi rūpadhammānaṃ viya vedanādināmaṃ vijahitvā aññena nāmena arūpadhammānaṃ voharitabbena piṇḍākārena pavatti atthīti.

๑๓๑๖. คำว่า 'โดยอรรถว่าเป็นการกระทำชื่อ' หมายความว่า โดยสภาวะที่เป็นการกระทำชื่อของตนเองนั่นเอง โดยไม่เพ่งเล็งถึงสิ่งอื่น ความจริง สิ่งใดที่กระทำชื่อให้แก่สิ่งอื่น และเพราะสิ่งนั้นต้องเพ่งเล็งถึงสิ่งอื่นนั้น การกระทำชื่อนั้นจึงเป็นการกระทำชื่อที่ต้องเพ่งเล็งถึงสิ่งอื่น สภาวะแห่งการกระทำชื่อ (นามกรณสภาวตา) จึงไม่มี เพราะเหตุนั้น ความเป็นนามจึงไม่ถึงแก่ผู้กระทำสามัญนามเป็นต้น เช่น มหาชน ญาติ และคุณทั้งหลาย และสิ่งใดที่ถูกผู้อื่นกระทำชื่อให้ สภาวะแห่งการกระทำชื่อก็ไม่มีแก่สิ่งนั้น ความเป็นนามจึงไม่มีเลย แต่เพราะเวทนาเป็นต้นสำเร็จได้ด้วยสภาวะของตนเอง ความเป็นนามจึงถูกกล่าวไว้เพราะสภาวะแห่งการกระทำชื่อของชื่อมีเวทนาเป็นต้น ท่านแสดงความสำเร็จด้วยสภาวะของตนเองของนามนั่นเองด้วยการยกตัวอย่างมีปฐวีเป็นต้น ไม่ได้แสดงความเหมือนกันโดยความเป็นนาม แต่เพราะคำว่า 'นาม' เป็นคำที่ใช้กันจนชิน (นิรุฬหะ) ในอรูปธรรมทั้งหลาย ท่านจึงกล่าวคำว่า 'นาม' เฉพาะในอรูปธรรมเท่านั้น ไม่ได้กล่าวในปฐวีเป็นต้น เพราะเหตุนั้น ความเป็นนามจึงไม่มีแก่รูปธรรมเหล่านั้น และในมาติกาก็ได้กล่าวถึงความไม่ถึงความเป็นนามของปฐวีเป็นต้นไว้แล้ว ความจริง การเป็นไปโดยอาการที่เป็นกลุ่มก้อนซึ่งควรเรียกขานด้วยชื่ออื่นโดยละทิ้งชื่อมีเวทนาเป็นต้นของอรูปธรรมทั้งหลาย ย่อมไม่มี เหมือนอย่างการเป็นไปโดยอาการที่เป็นกลุ่มก้อนซึ่งควรเรียกขานด้วยชื่อมีเกสาเป็นต้นโดยละทิ้งชื่อมีปฐวีเป็นต้นของรูปธรรมทั้งหลายมีอยู่

Atha vā rūpadhammā cakkhādayo rūpādayo ca tesaṃ pakāsakapakāsitabbabhāvato vinā nāmena pākaṭā honti, na evaṃ arūpadhammāti adhivacanasamphasso viya nāmāyattagahaṇīyabhāvena ‘‘nāma’’nti vuttā, paṭighasamphassopi na cakkhādīni viya nāmena vinā pākaṭoti ‘‘nāma’’nti vutto. Arūpatāya vā aññanāmasabhāgattā saṅgahitoyaṃ, aññaphassasabhāgattā vā. Vacanatthopi hi ‘‘rūpayatīti rūpaṃ, nāmayatīti nāma’’nti idha pacchimapurimānaṃ sambhavati. Rūpayatīti vināpi nāmena attānaṃ pakāsayatīti attho, nāmayatīti nāmena vinā apākaṭabhāvato attano pakāsakaṃ nāmaṃ karotīti attho. Ārammaṇādhipatipaccayatāyāti satipi rūpassa ārammaṇādhipatipaccayabhāve na paramassāsabhūtaṃ nibbānaṃ viya sātisayaṃ taṃnāmanasabhāvena paccayoti nibbānameva ‘‘nāma’’nti vuttaṃ.

อีกนัยหนึ่ง (ตามแนวอรรถกถา) รูปธรรมทั้งหลาย คือ จักขุเป็นต้น และรูปารมณ์เป็นต้น ย่อมปรากฏได้โดยไม่ต้องอาศัยชื่อ เพราะความเป็นสภาพที่แสดงให้ปรากฏ (เป็นต้น) แต่นามธรรมทั้งหลายย่อมไม่ปรากฏเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น นามธรรมเหล่านั้นจึงถูกเรียกว่า "นาม" เพราะความเป็นสภาพที่พึงยึดถือโดยความเกี่ยวข้องกับชื่อ เหมือนอธิวจนสัมผัส แม้ปฏิฆสัมผัสก็ไม่ปรากฏได้โดยไม่ต้องอาศัยชื่อเหมือนจักขุเป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงถูกเรียกว่า "นาม" อีกนัยหนึ่ง ปฏิฆสัมผัสนี้ถูกสงเคราะห์เข้าในนามแล้ว เพราะความเป็นนามธรรม หรือเพราะความเป็นสภาพที่เหมือนกับนามธรรมอื่น หรือเพราะความเป็นสภาพที่เหมือนกับผัสสะอื่น จริงอยู่ แม้วจนัตถะ (ความหมายของรูปศัพท์) ว่า "รูปยติ" (ย่อมแสดงให้ปรากฏ) จึงชื่อว่า "รูป" และ "นามยติ" (ย่อมทำชื่อ) จึงชื่อว่า "นาม" นี้ ย่อมสมควรแก่รูปที่เกิดภายหลังและนามที่เกิดก่อนในนามรูปทุกะนี้ ความหมายของบทว่า "รูปยติ" คือ ย่อมแสดงตนให้ปรากฏได้แม้ปราศจากชื่อ ความหมายของบทว่า "นามยติ" คือ ย่อมทำชื่อที่แสดงตนให้ปรากฏ เพราะความเป็นสภาพที่ไม่ปรากฏถ้าไม่มีชื่อ บทว่า "อารัมมณาธิปติปัจจยตายะ" คือ แม้รูปจะมีความเป็นอารัมมณาธิปติปัจจัยอยู่ แต่รูปนั้นก็ไม่เป็นปัจจัยโดยสภาพที่ทำให้น้อมไปหาอย่างยิ่งเหมือนพระนิพพานซึ่งเป็นที่พึ่งอันยอดเยี่ยม เพราะเหตุนั้น พระนิพพานเท่านั้นจึงถูกเรียกว่า "นาม"

1318. Vaṭṭamūlasamudācāradassanatthanti sattānaṃ vaṭṭamūlasamudācāro nāma avijjā ca bhavataṇhā ca, taṃdassanatthanti attho. Tattha samudācaratīti samudācāro, vaṭṭamūlameva samudācāro vaṭṭamūlasamudācāro, vaṭṭamūladassanena vaṭṭamūlānaṃ pavatti dassitā hotīti vaṭṭamūlānaṃ samudācārassa dassanatthantipi attho.

๑๓๑๘. บทว่า "วัฏฏมูลสมุทาจารทัสสนัตถัง" คือ รากเหง้าแห่งวัฏฏะที่ย่อมเป็นไปอย่างยิ่งยวดของสัตว์ทั้งหลาย ได้แก่ อวิชชาและภวตัณหา ความหมายว่า เพื่อประโยชน์แก่การแสดงซึ่งรากเหง้าแห่งวัฏฏะที่ย่อมเป็นไปอย่างยิ่งยวดนั้น ในบทว่า "วัฏฏมูลสมุทาจารทัสสนัตถัง" นั้น บทว่า "สมุทาจาโร" คือ ย่อมเป็นไปอย่างยิ่งยวด รากเหง้าแห่งวัฏฏะนั่นเองย่อมเป็นไปอย่างยิ่งยวด ชื่อว่า "วัฏฏมูลสมุทาจาโร" คือ รากเหง้าแห่งวัฏฏะที่ย่อมเป็นไปอย่างยิ่งยวด อีกนัยหนึ่ง ความหมายว่า เพื่อประโยชน์แก่การแสดงซึ่งสมุทาจาระ (ความเป็นไป) ของรากเหง้าแห่งวัฏฏะทั้งหลาย เพราะการเป็นไปของรากเหง้าแห่งวัฏฏะทั้งหลายอันพระผู้มีพระภาคแสดงแล้วด้วยการแสดงซึ่งรากเหง้าแห่งวัฏฏะทั้งหลาย ก็ย่อมเป็นไปได้

1320. Ekekasmiñca attāti ca lokoti ca gahaṇavisesaṃ upādāya ‘‘attā ca loko cā’’ti vuttaṃ. Ekaṃ vā khandhaṃ attato gahetvā aññaṃ attano upabhogabhūto lokoti gaṇhantassa attano attānaṃ ‘‘attā’’ti gahetvā parassa attānaṃ ‘‘loko’’ti gaṇhantassa vā vasena ‘‘attā ca loko cā’’ti vuttaṃ. Taṃ bhavissatīti taṃ dvidhāpi gahitaṃ khandhapañcakaṃ bhavissatīti niviṭṭhā parāmasantīti attho.

๑๓๒๐. อีกนัยหนึ่ง บทว่า "อัตตาและโลก" อันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว โดยอาศัยความพิเศษแห่งการยึดถือว่า "อัตตา" และ "โลก" ในขันธ์แต่ละอย่าง หรือโดยอำนาจของบุคคลผู้ยึดถือขันธ์หนึ่งโดยความเป็นอัตตา แล้วยึดถือขันธ์อื่นว่าเป็นโลกซึ่งเป็นเครื่องบริโภคของอัตตา หรือโดยอำนาจของบุคคลผู้ยึดถืออัตตาของตนว่าเป็น "อัตตา" แล้วยึดถืออัตตาของผู้อื่นว่าเป็น "โลก" บทว่า "ตํ ภวิสฺสติ" คือ ทิฏฐิที่ย่อมพิจารณาผิดอันตั้งมั่นแล้วว่า หมู่แห่งขันธ์ห้านั้นอันบุคคลยึดถือแล้วโดยประการทั้งสองจักเป็นไปดังนี้ มีความหมายดังนี้

1332. Saha sikkhitabbo dhammo sahadhammo, tattha bhavaṃ sahadhammikaṃ. Kammatthe vattamānato dovacassasaddato āya-saddaṃ anaññatthaṃ katvā ‘‘dovacassāya’’nti vuttanti adhippāyena ‘‘dubbacassa kamma’’nti āha. Dovacassassa vā ayanaṃ pavatti dovacassāyaṃ. Vacanassa paṭiviruddhavacanaṃ paṭāṇikagahaṇaṃ[Pg.183]. Guṇehi garūsu gāravena vasanaṃ garuvāso. Jātiādīhi jeṭṭhakesu paṭissuṇitabbesu vasanaṃ sajeṭṭhakavāso. Ottappitabbā vā garuno. Hiriyitabbā jeṭṭhakā. Yāya cetanāya dubbaco hoti, sā dovacassatā bhavituṃ arahatīti ‘‘saṅkhārakkhandhoyevā’’ti āha.

๑๓๓๒. ธรรมที่พึงศึกษาพร้อมกัน ชื่อว่า "สหธรรม" (คืออธิศีลเป็นต้น) สิกขาบทที่เกิดในสหธรรมนั้น ชื่อว่า "สหธัมมิกัง" ด้วยอัธยาศัยที่ตรัสว่า "กรรมของบุคคลผู้ว่ายาก" โดยการทำให้ศัพท์ว่า "อายะ" ไม่มีอรรถอื่น (จากอรรถของบทว่า โทวจัสสะ) หลังศัพท์ว่า "โทวจัสสะ" ซึ่งเป็นไปในอรรถว่ากรรม จึงตรัสว่า "โทวจัสสายะ" อีกนัยหนึ่ง "โทวจัสสายะ" คือ การเป็นไปของการเป็นผู้มีวาจาว่ายาก การกล่าววาจาที่ขัดแย้งกับวาจาที่ผู้อื่นกล่าวแล้ว ชื่อว่า "ปฏานิกคหณะ" การอยู่ในบุคคลผู้ควรเคารพด้วยคุณมีศีลเป็นต้น ด้วยความเคารพ ชื่อว่า "ครุวาสะ" การอยู่ในบุคคลผู้เป็นใหญ่ ผู้ควรเชื่อฟังด้วยชาติเป็นต้น ชื่อว่า "สเชฏฐกวาสะ" อีกนัยหนึ่ง บุคคลผู้ควรสะดุ้งกลัว ชื่อว่า "ครุ" บุคคลผู้ควรละอาย ชื่อว่า "เชฏฐกะ" ด้วยการพิจารณาดังนี้ว่า เจตนาใดที่ทำให้บุคคลเป็นผู้ว่ายาก เจตนานั้นควรเพื่อความเป็นโทวจัสสตา จึงตรัสว่า "สังขารขันธ์นั่นเอง"

1333. Du-saddena yuttaṃ nāmaṃ dunnāmaṃ. Anupasaṅkamantassapi anusikkhanaṃ sevanāti adhippāyena ‘‘bhajanāti upasaṅkamanā’’ti āha. Sabbatobhāgenāti kāyavācācittehi āvi ceva raho ca.

๑๓๓๓. ชื่อที่ประกอบด้วยศัพท์ว่า "ทุ" ชื่อว่า "ทุรนาม" ด้วยอัธยาศัยที่ตรัสว่า "ภชนาติ อุปสงฺกมนา" คือ การศึกษาตามโดยเลียนแบบ (แม้จากที่ไกล) ของบุคคลผู้ไม่เข้าไปหา ชื่อว่า "เสวนา" บทว่า "สัพพโตภาเคนะ" คือ ด้วยกาย วาจา และใจ ทั้งในที่เปิดเผยและในที่ลับ

1336. Vinayoti vibhaṅgakhandhakā vuttā. Vatthuvītikkamato pubbe parato ca āpattiṃ āpajjanto nāma na hotīti saha vatthunā āpattiṃ paricchindati. Tenāha ‘‘saha vatthunā…pe… āpattikusalatā nāmā’’ti. Saha kammavācāyāti abbhānatiṇavatthārakakammavācāya ‘‘ahaṃ, bhante, itthannāmaṃ āpattiṃ āpajji’’ntiādikāya ca. Saheva hi kammavācāya āpattivuṭṭhānañca paricchindatīti. Āpattiyā vā kāraṇaṃ vatthu, vuṭṭhānassa kāraṇaṃ kammavācāti kāraṇena saha phalassa jānanavasena ‘‘saha vatthunā saha kammavācāyā’’ti vuttaṃ.

๑๓๓๖. วิภังค์และขันธกะทั้งหลาย อันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้วว่า "วินัย" เพราะเหตุที่บุคคลผู้ถึงอาบัติทั้งก่อนและหลังกาลที่ล่วงละเมิดวัตถุยังไม่ชื่อว่าถึงอาบัติ จึงย่อมกำหนดอาบัติพร้อมด้วยวัตถุ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "สหะ...เป็นต้น...ชื่อว่าอาปัตติกุสลตา" บทว่า "สหกัมมวาจายะ" คือ ด้วยกรรมวาจามีอัพภานะและติณวัตถารกะเป็นต้น และด้วยวาจามี "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพระองค์ต้องอาบัติชื่อนี้" เป็นต้น จริงอยู่ ย่อมกำหนดการออกจากอาบัติพร้อมกับกรรมวาจาเท่านั้น อีกนัยหนึ่ง เหตุของอาบัติคือวัตถุ เหตุของการออกจากอาบัติคือกรรมวาจา ด้วยอำนาจแห่งการรู้ซึ่งอาบัติอันเป็นผลพร้อมด้วยวัตถุอันเป็นเหตุ (อีกนัยหนึ่ง) ด้วยอำนาจแห่งการรู้ซึ่งการออกจากอาบัติอันเป็นผลพร้อมด้วยกรรมวาจาอันเป็นเหตุ จึงตรัสว่า "สหวัตถุนา สหกัมมวาจายา"

1338. Ayamevattho saha parikammenāti ettha vutto. Vuṭṭhānakapaññāyāti vuṭṭhānassa kāraṇabhūtāya parikammapaññāya.

๑๓๓๘. ความหมายนี้เท่านั้น อันพระสังคหกาจารย์ตรัสไว้ในบทว่า "สหปริกัมเมนะ" บทว่า "วุฏฺฐานกปญฺญายะ" คือ ของปริกัมมปัญญาซึ่งเป็นเหตุของการออกจากสมาบัติ

1340. Dhātuvisayā sabbāpi paññā dhātukusalatā, tadekadesā manasikārakusalatāti adhippāyena purimapadepi uggahamanasikārajānanapaññā vuttā. Purimapade vā vācuggatāya dhātupāḷiyā manasikaraṇaṃ ‘‘manasikāro’’ti vuttaṃ. Tattha uggaṇhantī manasikarontī dhātupāḷiyā atthaṃ suṇantī ganthato ca atthato ca dhārentī ‘‘ayaṃ cakkhudhātu nāmā’’tiādinā sabhāvato aṭṭhārasevāti gaṇanato ca paricchedaṃ jānantī ca paññā uggahapaññādikā vuttā. Pacchimapade pañcavidhāpi sā paññā uggahoti tato ca pavatto aniccādimanasikāro ‘‘uggahamanasikāro’’ti vutto, tassa jānanaṃ pavattanameva, yathā pavattaṃ vā uggahaṃ, evameva pavatto uggahoti jānanaṃ uggahajānanaṃ. Manasikāropi ‘‘evaṃ pavattetabbo evañca pavatto’’ti jānanaṃ manasikārajānanaṃ. Tadubhayampi manasikārakosallanti [Pg.184] vuttaṃ. Uggahopi hi manasikārasampayogato manasikāraniruttiṃ laddhuṃ yuttoti yo ca manasi kātabbo, yo ca manasikaraṇupāyo, sabbo so manasikāroti vattuṃ vaṭṭatīti. Tattha ca kosallaṃ manasikārakusalatāti.

๑๓๔๐. ปัญญาทั้งหมดที่มีธาตุเป็นอารมณ์ ชื่อว่า "ธาตุกุสลตา" ปัญญาที่รู้ซึ่งอุคคหะ มนสิการะ และชานนะ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของห้าอย่างนั้น ชื่อว่า "มนสิการกุสลตา" ด้วยอัธยาศัยดังนี้ ปัญญาที่รู้อุคคหะและมนสิการะก็อันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้วในบทหน้า (คือ ธาตุกุสลตา) อีกนัยหนึ่ง ในบทหน้า (คือ ธาตุกุสลตา) การมนสิการซึ่งธาตุบาลีที่ท่องจำได้แล้ว (เพราะอุคคหปัญญา) อันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้วว่า "มนสิการ" ในอุคคหปัญญาเป็นต้นเหล่านั้น ปัญญาที่ย่อมเรียน ปัญญาที่ย่อมมนสิการ ปัญญาที่ย่อมฟังซึ่งอรรถของธาตุบาลี ปัญญาที่ย่อมทรงจำทั้งโดยคันถะบาลีและโดยอรรถ และปัญญาที่ย่อมรู้ซึ่งขอบเขตทั้งโดยสภาพมี 'จักขุปสาทนี้ชื่อว่าจักขุธาตุ' เป็นต้น และโดยการนับจำนวนว่า 'ธาตุทั้งหลายมีสิบแปดอย่างเท่านั้น' อันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้วว่า 'อุคคหปัญญาเป็นต้น' ในบทหลัง (คือ มนสิการกุสลตา) ปัญญาทั้งห้าอย่างนั้น อันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้วว่า 'อุคคหะ' และมนสิการมีอนิจจะเป็นต้นที่เกิดขึ้นแล้วจากอุคคหปัญญานั้น อันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้วว่า 'อุคคหมนสิการ' การรู้ซึ่งอุคคหมนสิการนั้น คือการให้เป็นไปนั่นเอง อีกนัยหนึ่ง การรู้ว่าการเรียนที่เกิดขึ้นแล้วอย่างใดอย่างหนึ่ง การเรียนที่เกิดขึ้นแล้วอย่างนั้นนั่นเอง ชื่อว่า 'อุคคหชานนะ' แม้มนสิการก็การรู้ว่า 'อันบุคคลพึงให้เป็นไปดังนี้ และเกิดขึ้นแล้วดังนี้' ชื่อว่า 'มนสิการชานนะ' อุคคหชานนะและมนสิการชานนะทั้งสองอย่างนั้น อันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้วว่า 'มนสิการโกสัลละ' จริงอยู่ เพราะเหตุใด แม้การเรียนก็ย่อมควรเพื่ออันได้ซึ่งชื่อว่ามนสิการ เพราะประกอบด้วยมนสิการ และเพราะเหตุใด ลักษณะมีอนิจจะเป็นต้นใดอันบุคคลพึงมนสิการ และสภาพธรรมคือปัญญาใดเป็นอุบายแห่งการมนสิการ ทั้งหมดนั้นย่อมควรเพื่อกล่าวว่า 'มนสิการ' และในอุคคหะและมนสิการเหล่านั้น ญาณที่เป็นเหตุแห่งความชำนาญ ชื่อว่า 'มนสิการกุสลตา' พึงทราบดังนี้

1342. Tīsupi vā…pe… vaṭṭatīti tassā ca uggahādibhāvo vutto. Sammasanaṃ paññā, sā maggasampayuttā aniccādisammasanakiccaṃ sādheti niccasaññādipajahanato. Manasikāro sammasanasampayutto tatheva aniccādimanasikārakiccaṃ maggasampayutto sādheti. Tenāha ‘‘sammasanamanasikārā lokiyalokuttaramissakā’’ti. Iminā pana paccayena idaṃ hotīti evaṃ avijjādīnaṃ saṅkhārādipaccayuppannassa paccayabhāvajānanaṃ paṭiccasamuppādakusalatāti dasseti.

๑๓๔๒. ในธรรม ๓ อย่างก็ดี...เป็นต้นว่า "ย่อมเป็นไป" ความเป็นแห่งอุคคหะเป็นต้นของกุศลนั้น (คือกุศลตา) อันพระสังคหกาจารย์กล่าวไว้แล้ว. การพิจารณาคือปัญญา ปัญญานั้นประกอบด้วยมรรค ย่อมยังกิจคือการพิจารณาโดยความเป็นอนิจจะ เป็นต้น ให้สำเร็จ เพราะละนิจจสัญญาเป็นต้นได้. มนสิการประกอบด้วยสัมมสนะ (ญาณ) ก็ย่อมยังกิจคือการมนสิการโดยความเป็นอนิจจะ เป็นต้น ให้สำเร็จได้เช่นนั้นเอง เพราะประกอบด้วยมรรค. เพราะเหตุนั้น พระสังคหกาจารย์จึงกล่าวว่า "สัมมสนะและมนสิการเป็นโลกิยะและโลกุตตระปะปนกัน". อนึ่ง ด้วยบทว่า "เพราะปัจจัยนี้ สิ่งนี้ย่อมมี" ดังนี้ ย่อมแสดงว่า การรู้ความเป็นปัจจัยของอวิชชาเป็นต้น และของสังขารเป็นต้นอันเป็นปัจจยุปบันนั้น ชื่อว่าปฏิจจสมุปปาทกุสลตา.

1344. Ambabījādīni anupādinnakadassanatthaṃ vuttāni. Sotaviññāṇādīnaṃ visabhāgā ananurūpā anuppādakāyeva cakkhādayo ‘‘visabhāgapaccayā’’ti vuttā, tehi anuppajjamānāneva ca sotaviññāṇādīni ‘‘visabhāgapaccayasamuppannadhammā’’ti. Sotaviññāṇena vā visabhāgassa cakkhuviññāṇassa paccayoti visabhāgapaccayo, cakkhāyatanassa visabhāgena sotāyatanena paccayena samuppanno visabhāgapaccayasamuppanno.

๑๓๔๔. เมล็ดมะม่วงเป็นต้น ตรัสไว้เพื่อแสดงวัตถุที่มิใช่อุปาทินนก (คือไม่มีวิญญาณครอง). จักขุเป็นต้น ซึ่งมีสภาพไม่เหมือนกัน ไม่เหมาะสมกัน และเป็นเพียงสิ่งที่ไม่ทำให้เกิดโสตวิญญาณเป็นต้น ตรัสเรียกว่า "วิสภาคปัจจัย" และโสตวิญญาณเป็นต้นที่มิได้เกิดขึ้นเพราะจักขุเป็นต้นเหล่านั้น ตรัสเรียกว่า "วิสภาคปัจจยสมุปปันนธรรม". อีกนัยหนึ่ง จักขุวิญญาณซึ่งมีสภาพไม่เหมือนกับโสตวิญญาณ เป็นปัจจัย (แก่โสตวิญญาณ) จึงชื่อว่าวิสภาคปัจจัย. ธรรมที่เกิดขึ้นด้วยปัจจัยคือโสตายตนะซึ่งมีสภาพไม่เหมือนกับจักขายตนะ ชื่อว่าวิสภาคปัจจยสมุปปันนะ.

1346. Ajjavaniddese ajjavo ajjavatāti ujutā ujukatā icceva vuttaṃ hotīti ajjavamaddavaniddesesu ujukatāmudutāniddesehi visesaṃ maddavaniddese vuttaṃ ‘‘nīcacittatā’’tipadamāha. Tattha ‘‘nīcacittatā mudutā’’ti puna mudutāvacanaṃ nīcacittatāya visesanatthaṃ. Omānopi hi nīcacittatā hoti, na pana mudutāti.

๑๓๔๖. ในอัชชวนิเทศ บทว่า "อัชชวะคืออัชชวตา" นี้ มีความหมายว่า "อุชุตาคืออุชุกตา" เท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ในอัชชวะและมัททวะนิเทศ พระสังคหกาจารย์จึงกล่าวบทว่า "นีจจิตตตา" ซึ่งเป็นข้อแตกต่างจากอุชุกตานิเทศและมุทุตานิเทศที่ตรัสไว้ในมัททวะนิเทศ. ในมัททวะนิเทศนั้น การกล่าวคำว่า "มุทุตา" ซ้ำอีกในบทว่า "นีจจิตตตา มุทุตา" ก็เพื่อเป็นบทขยายความของนีจจิตตตา. เพราะว่าโอมานะ (มานะที่ต่ำ) ก็เป็นนีจจิตตตาได้ แต่ไม่เป็นมุทุตา.

1348. Paresaṃ dukkaṭaṃ duruttañca paṭivirodhākaraṇena attano upari āropetvā vāsenti. Cittassa sakamanatāti cittassa abyāpanno sako manobhāvoti attho. Cittanti vā cittappabandhaṃ ekattena gahetvā tassa antarā uppannena pītisahagatamanena sakamanattaṃ āha. Attamano vā puggalo, tassa bhāvo attamanatā. Sā na sattassāti puggaladiṭṭhinivāraṇattaṃ ‘‘cittassā’’ti vuttaṃ.

๑๓๔๘. ชนทั้งหลายย่อมตั้งทุจริตทางกายและทุพภาษิตทางวาจาของผู้อื่นไว้บนตน โดยไม่กระทำความขัดแย้ง. บทว่า "จิตตัสสะ สกมนตา" หมายถึง ความที่จิตไม่กำเริบ เป็นสภาพแห่งใจของตน. อีกนัยหนึ่ง พระสังคหกาจารย์กล่าวถึงความเป็นสกมนะด้วยใจที่ประกอบด้วยปีติที่เกิดขึ้นในระหว่างแห่งจิตตสันดาน โดยถือเอาจิตตสันดานโดยความเป็นอันเดียวกัน. อีกนัยหนึ่ง บุคคลผู้มีใจของตน ความเป็นแห่งบุคคลผู้มีใจของตน ชื่อว่าอัตตมนตา. อัตตมนตานั้นไม่ใช่ของสัตว์. ดังนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสคำว่า "จิตตัสสะ" เพื่อห้ามปุคคลาทิฏฐิ.

1349. Kāyavācāhi [Pg.185] kattabbassa akaraṇena asādiyitabbassa sādiyanena ca manasāpi ācarati eva, indriyasaṃvarādibhedanavasena vā etaṃ vuttanti veditabbaṃ.

๑๓๔๙. การไม่กระทำสิ่งที่ควรทำด้วยกายและวาจา และการยินดีในสิ่งที่ไม่ควรยินดี (เช่น ทอง เงิน เป็นต้น) ย่อมประพฤติด้วยใจเท่านั้น. หรือพึงทราบว่า คำนี้ (คือ "สัพโพปิ สีลสังวโร") ตรัสไว้โดยอำนาจแห่งการทำลายศีลมีอินทริยสังวรเป็นต้น.

1350. Sadosavaṇe rukkhe niyyāsapiṇḍiyo, ahicchattakāni vā uṭṭhitāni ‘‘aṇḍakānī’’ti vadanti. Pheggurukkhassa pana kuthitassa aṇḍāni viya uṭṭhitā cuṇṇapiṇḍiyo gaṇṭhiyo vā ‘‘aṇḍakānī’’ti veditabbā. Padumanāḷaṃ viya sotaṃ ghaṃsayamānā viya pavisantī kakkasā daṭṭhabbā. Kodhena nibbattā tassa parivārabhūtā kodhasāmantā. Pure saṃvaḍḍhanārī porī, sā viya sukumārā mudukā vācā porī viyāti porī. Tatthāti ‘‘bhāsitā hotī’’ti vuttāya kiriyāyātipi yojanā sambhavati, tattha vācāyāti vā. Saṇhavācatātiādinā taṃ vācaṃ pavattayamānaṃ cetanaṃ dasseti.

๑๓๕๐. ชนทั้งหลายกล่าวว่า ก้อนยางไม้ หรือเห็ดที่งอกขึ้นในต้นไม้ที่มีตำหนิว่า "อัณฑกะ" (ไข่). แต่พึงทราบว่า ก้อนผงหรือปุ่มปมที่งอกขึ้นในต้นไม้ที่มีกระพี้ผุ เหมือนไข่ (ของสัตว์) นั้น ชื่อว่า "อัณฑกะ". พึงเห็นว่า วาจาที่หยาบกระด้าง (กักกสะ) คือวาจาที่เข้าไปเหมือนกับขูดหู เหมือนก้านบัว. วาจาที่เกิดขึ้นเพราะความโกรธ และเป็นบริวารของความโกรธนั้น ชื่อว่า "โกธสามันตา". สตรีที่เติบโตในเมืองชื่อว่า "โปรี" วาจาที่ละเอียดอ่อนและนุ่มนวลเหมือนสตรีที่เติบโตในเมืองนั้น จึงชื่อว่า "โปรี". บทว่า "ตัตถะ" นี้ พึงประกอบความหมายว่า "ในกิริยาที่กล่าวแล้วว่า 'อันบุคคลกล่าวแล้ว' " ก็ได้ หรือ "ในวาจานั้น" ก็ได้. ด้วยบทว่า "สัณหวาจา" เป็นต้น ย่อมแสดงเจตนาที่ยังวาจานั้นให้เป็นไป.

1351. Āmisālābhena yaṃ chiddaṃ hoti, taṃ āmisālābhena ‘‘chidda’’nti vuttaṃ. Dveyeva hīti yathāvuttāni āmisadhammālābhehi pavattamānāni chiddāni āha. Gamanasabhāgenāti gamanamaggassa anucchavikadisābhāgena. Saṅgahapakkhe ṭhatvāti saṅgahaṃ karomicceva kathetabbaṃ, na lābhasakkārakāmatādīhīti attho. Avassaṃ kātabbaṃ kiccaṃ, itaraṃ karaṇīyaṃ. Abbhānato aññaṃ āpattivuṭṭhānaṃ ‘‘vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ.

๑๓๕๑. ช่องโหว่ใดมีอยู่เพราะไม่ได้อามิส พระสังคหกาจารย์กล่าวช่องโหว่นั้นว่า "ฉิดทะ" (ช่องโหว่) เพราะไม่ได้อามิส. ด้วยบทว่า "มีสองอย่างเท่านั้น" พระสังคหกาจารย์กล่าวถึงช่องโหว่ที่เกิดขึ้นเพราะไม่ได้อามิสและไม่ได้ธรรมตามที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า "คมานสภาเคนะ" หมายถึง ด้วยส่วนแห่งทิศที่เหมาะสมกับทางที่จะไป. บทว่า "สังคหปักเข ฐตวา" หมายถึง พึงแสดง (กรรมฐาน) โดยตั้งใจว่า "เราจะสงเคราะห์" เท่านั้น ไม่ใช่เพราะเหตุแห่งความอยากได้ลาภสักการะเป็นต้น. สิ่งที่ควรทำอย่างแน่นอน ชื่อว่า "กิจจะ" สิ่งอื่น (ที่ควรทำ) ชื่อว่า "กรณียะ". การออกจากอาบัติอย่างอื่นนอกจากการอัพภาน ตรัสเรียกว่า "วุฏฐานะ".

1352. Sasambhārakathāti dassanassa kāraṇasahitāti attho, sasambhārassa vā dassanassa kathā sasambhārakathā. Yassa cakkhundriyāsaṃvarassa hetūti vatvā puna ‘‘tassa cakkhundriyassa satikavāṭena pidahanatthāyā’’ti vuttaṃ, na asaṃvarassāti. Tadidaṃ yaṃ cakkhundriyāsaṃvarassa hetu abhijjhādianvāssavanaṃ dassitaṃ, taṃ asaṃvutacakkhundriyasseva hetupavattaṃ dassitanti katvā vuttanti veditabbaṃ, yatvādhikaraṇanti hi yassa cakkhundriyassa kāraṇāti attho. Kassa ca kāraṇāti? Asaṃvutassa. Kiñca asaṃvutaṃ? Yassa cakkhundriyāsaṃvarassa hetu anvāssavanti tadupalakkhitaṃ, tassa saṃvarāyāti ayamatthayojanā.

๑๓๕๒. บทว่า "สสัมภารกถา" หมายถึง การเห็นที่ประกอบด้วยเหตุ หรือเรื่องราวของการเห็นที่ประกอบด้วยองค์ประกอบ. หลังจากกล่าวว่า "เพราะเหตุแห่งการไม่สำรวมจักขุนทรีย์ใด" แล้ว ก็ตรัสอีกว่า "เพื่อปิดจักขุนทรีย์นั้นด้วยสติกวาฏ" ไม่ได้ตรัสว่า "เพื่อการไม่สำรวม". พึงทราบว่า การที่ไม่ได้กล่าวคำว่า "อสังวรสฺส" นั้น เป็นเพราะแสดงว่า อภิชฌาเป็นต้นที่ไหลตามมาซึ่งแสดงว่าเป็นเหตุแห่งการไม่สำรวมจักขุนทรีย์นั้น ย่อมเป็นไปเพราะเหตุแห่งจักขุนทรีย์ที่ไม่ได้สำรวมเท่านั้น. เพราะว่า บทว่า "ยตวาธิกรณัง" หมายถึง "เพราะเหตุแห่งจักขุนทรีย์ใด". และเพราะเหตุแห่งจักขุนทรีย์เช่นไร? เพราะเหตุแห่งจักขุนทรีย์ที่ไม่ได้สำรวม. อะไรคือจักขุนทรีย์ที่ไม่ได้สำรวม? คือจักขุนทรีย์ที่ถูกกำหนดด้วยการที่อภิชฌาเป็นต้นไหลตามมาเพราะเหตุแห่งการไม่สำรวมจักขุนทรีย์ใด. การประกอบความหมายนี้คือ "เพื่อการสำรวมจักขุนทรีย์นั้น".

Javanakkhaṇe pana dussīlyaṃ vātiādi puna avacanatthaṃ idheva sabbaṃ vuttanti chasu dvāresu yathāsambhavaṃ yojetabbaṃ. Na hi pañcadvāre kāyavacīduccaritasaṅkhātaṃ dussīlyaṃ atthīti. Yathā kintiādinā nagaradvāre asaṃvare sati [Pg.186] taṃsambandhānaṃ gharādīnaṃ asaṃvutatā viya javane asaṃvare sati taṃsambandhānaṃ dvārādīnaṃ asaṃvutatāti evaṃ aññesaṃ saṃvare, aññesaṃ saṃvutatāsāmaññameva nidasseti, na pubbāparasāmaññaṃ anto bahi sāmaññaṃ vā. Sati vā dvārabhavaṅgādike puna uppajjamānaṃ javanaṃ bāhiraṃ viya katvā nagaradvārasamānaṃ vuttaṃ, itarañca antonagaradvārasamānaṃ. Javane vā asaṃvare uppanne tato paraṃ dvārabhavaṅgādīnaṃ asaṃvarahetubhāvāpattito nagaradvārasadisena javanena pavisitvā dussīlyādicorānaṃ dvārabhavaṅgādimūsanaṃ kusalabhaṇḍavināsanaṃ kathitanti daṭṭhabbaṃ.

อนึ่ง เพื่อไม่ให้กล่าวซ้ำอีกซึ่งบทว่า "ทุสสีลยะในขณะแห่งชวนะ" เป็นต้น จึงได้กล่าวทั้งหมดไว้ในจักขุทวารนี้เท่านั้น. เพราะเหตุนั้น พึงประกอบความหมายในทวารทั้ง ๖ ตามความเหมาะสม. เพราะว่า ในปัญจทวารไม่มีทุสสีลยะที่นับว่าเป็นกายทุจริตและวจีทุจริต. ด้วยบทว่า "อย่างไร" เป็นต้น ย่อมแสดงเพียงความเหมือนกันแห่งการสำรวมของสิ่งอื่น (เช่น ประตูเมืองและชวนะ) กับการสำรวมของสิ่งอื่น (เช่น บ้านเรือนและทวาร) เท่านั้น เช่นเดียวกับเมื่อประตูเมืองไม่สำรวม บ้านเรือนเป็นต้นที่เกี่ยวข้องกับประตูเมืองนั้นก็ไม่ได้รับการคุ้มครอง และเมื่อชวนะไม่สำรวม ทวารเป็นต้นที่เกี่ยวข้องกับชวนะนั้นก็ไม่ได้รับการคุ้มครอง. ไม่ได้แสดงความเหมือนกันในด้านลำดับก่อนหลัง หรือความเหมือนกันในด้านภายในภายนอก. อีกนัยหนึ่ง เมื่อมีทวารและภวังค์เป็นต้นอยู่ ชวนะที่เกิดขึ้นอีกนั้น ตรัสว่าเป็นเหมือนประตูเมือง โดยทำให้เป็นเหมือนภายนอก ส่วนสิ่งอื่น (นอกเหนือจากชวนะ) คือทวารและภวังค์เป็นต้น ตรัสว่าเป็นเหมือนประตูภายในเมือง. อีกนัยหนึ่ง พึงทราบว่า เมื่อการไม่สำรวมเกิดขึ้นในขณะแห่งชวนะ เพราะการไม่สำรวมนั้นเป็นเหตุให้ทวารและภวังค์เป็นต้นไม่สำรวมตามมาภายหลัง การที่โจรคือทุสสีลยะเป็นต้น (รวมถึงมุฏฐัสสัจจะ เป็นต้น) เข้าไปทางชวนะที่เหมือนประตูเมือง แล้วปล้นทวารและภวังค์เป็นต้น ทำลายกุศลสมบัติ ตรัสไว้แล้ว.

1353. Iminā āhārena nittharaṇatthena atthikabhāvo idamatthikatā. Āhāraparibhoge asantussanāti āhāraparibhogakkhaṇe pavattā asantussanā, davatthādiabhilāsoti attho. Ettha ca asantuṭṭhitā lobho, amattaññutā appaṭisaṅkhā ca mohoti ime dve dhammā ‘‘bhojane amattaññutā’’ti veditabbā.

๑๓๕๓. อิทมัตถิกตา คือ ความเป็นผู้มีประโยชน์ด้วยอาหารนี้ โดยอรรถว่าเพื่อการข้ามพ้น (จากวัฏสงสาร). คำว่า อสันตุสสนา ในการบริโภคอาหาร คือ ความไม่สันโดษที่เกิดขึ้นในขณะบริโภคอาหาร อธิบายว่า ความปรารถนาในวัตถุมีผ้าเป็นต้น. และในบรรดาธรรมเหล่านั้น อสันตุฏฐิตา (ความไม่สันโดษ) คือ โลภะ ส่วนอมัตตัญญุตา (ความไม่รู้จักประมาณ) และอัปปฏิสังขา (ความไม่พิจารณา) คือ โมหะ ธรรม ๒ ประการนี้ พึงทราบว่า เป็นความไม่รู้จักประมาณในการบริโภคอาหาร.

1355. ‘‘Seyyohamasmī’’tiādinā pavattamānova mānamado. Asaddhammasevanāsamatthataṃ nissāya pavatto māno, rāgo eva vā purisamado. Sakkarasappikhīrādīni yojetvā bahalapakkaṃ bhojanaṃ piṇḍarasabhojanaṃ, bahalapakkaṃ vā maṃsarasādibhojanaṃ. Mandanti appaṃ. Ṭhitiyāti ṭhitatthaṃ. Tadatthañca bhuñjanto yasmā ‘‘kāyaṃ ṭhapessāmī’’ti bhuñjati, tasmā ‘‘ṭhapanatthāyā’’ti vuttaṃ. Abhuttapaccayā uppajjanakāti idaṃ khudāya visesanaṃ yassā appavatti bhojanena kātabbā, tassā dassanatthaṃ. Sakalaṃ sāsananti pāḷidhammampi sabbakusalepi saṅgaṇhāti. Abhuttapaccayā uppajjanakavedanā, bhuttapaccayā na uppajjanakavedanāti etāsaṃ ko viseso? Purimā yathāpavattā jighacchānimittā vedanā. Sā hi abhuñjantassa bhiyyo pavattanavasena uppajjatīti. Pacchimāpi khudānimittāva aṅgadāhasūlādivedanā appavattā. Sā hi bhuttapaccayā pubbe anuppannāva na uppajjissati. Vihiṃsānimittatā cetāsaṃ vihiṃsāya viseso.

๑๓๕๕. มานะที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจเป็นต้นว่า 'เราเป็นผู้ประเสริฐกว่า' ชื่อว่า มานมทะ. มานะที่เกิดขึ้นอาศัยความสามารถในการเสพอสัทธรรม (เมถุนธรรม) ชื่อว่า ปุริสมทะ หรืออีกนัยหนึ่ง ราคะนั่นเอง ชื่อว่า ปุริสมทะ. โภชนะที่ปรุงให้ข้นด้วยน้ำตาล เนยใส และนมสดเป็นต้น ชื่อว่า ปิณฑรสโภชนะ หรือโภชนะที่ปรุงให้ข้นด้วยน้ำเนื้อเป็นต้น (ชื่อว่า ปิณฑรสโภชนะ). คำว่า มันทัง คือ น้อย. คำว่า ฐิติยา คือ เพื่อประโยชน์แก่ความตั้งอยู่. และผู้บริโภคเพื่อประโยชน์นั้น เพราะเหตุที่บริโภคด้วยคิดว่า 'เราจักยังกายให้ตั้งอยู่' เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'เพื่อต้องการให้ตั้งอยู่' (ฐปนัตถายะ). คำว่า อภุตตปัจจยา อุปปัชชนกา (เกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือการไม่ได้บริโภค) นี้ เป็นวิเสสนะของความหิว (ขุททา) เพื่อแสดงความหิวที่การบริโภคอาหารสามารถทำให้ไม่เกิดขึ้นได้. คำว่า สกะลัง สาสะนัง ย่อมสงเคราะห์เอาทั้งพระบาลีธรรมและกุศลทั้งปวง (ที่เหลือจากสิกขา ๓). เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือการไม่ได้บริโภค และเวทนาที่ไม่เกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือการบริโภคแล้ว เวทนาเหล่านั้นมีความต่างกันอย่างไร? เวทนาแรก คือเวทนาที่มีความหิวเป็นเหตุตามที่เกิดขึ้นปกติ. ด้วยว่าเวทนานั้นย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ไม่บริโภคด้วยอำนาจการเป็นไปอย่างยิ่ง. แม้เวทนาหลังก็มีเหตุจากความหิวเช่นกัน คือเวทนาที่มีความเร่าร้อนในร่างกายและโรคลมเสียดแทงเป็นต้นที่ยังไม่เกิดขึ้น. ด้วยว่าเวทนานั้นอันมีปัจจัยจากการบริโภค เมื่อก่อนยังไม่เกิดขึ้น ย่อมจักไม่เกิดขึ้น. และความมีวิหิงสา (ความหิว) เป็นเหตุ เป็นความต่างกันของเวทนาเหล่านั้น.

Yātrāti yāpanā vuttā, pubbepi ‘‘yāpanāyā’’ti vuttaṃ, ko ettha viseso? Pubbe ‘‘yāpanāyāti jīvitindriyayāpanatthāyā’’ti vuttaṃ, idha pana catunnaṃ iriyāpathānaṃ avicchedasaṅkhātā yāpanā yātrāti ayamettha viseso[Pg.187]. Dāyakadeyyadhammānaṃ attano ca pamāṇaṃ ajānitvā paṭiggahaṇaṃ, saddhādeyyavinipātanatthaṃ vā paṭiggahaṇaṃ adhammikapaṭiggahaṇaṃ, yena vā āpattiṃ āpajjeyya. Apaccavekkhitaparibhogo adhammena paribhogo. Anavajje aninditabbe paccaye sāvajjaṃ sanindaṃ paribhogena attānaṃ karoti. Anavajjatā ca bhavissatīti attano pakatiaggibalādiṃ jānitvā ‘‘evaṃ me agarahitabbatā ca bhavissatī’’ti pamāṇayuttaṃ āhāretīti attho.

คำว่า ยาตรา ตรัสหมายถึง การยังอัตภาพให้เป็นไป (ยาปนา) แม้ในบทก่อนก็กล่าวว่า ยาปนายะ ความต่างกันในที่นี้คืออะไร? ในบทก่อนกล่าวว่า ยาปนายะ คือ เพื่อประโยชน์แก่การยังชีวิตินทรีย์ให้เป็นไป แต่ในที่นี้ การยังอัตภาพให้เป็นไปอันนับได้ว่าเป็นการไม่ขาดสายแห่งอิริยาบถทั้ง ๔ ชื่อว่า ยาตรา นี้คือความต่างกันในที่นี้. การรับโดยไม่รู้ประมาณของทายก ของไทยธรรม และของตนเอง หรือการรับเพื่อยังศรัทธาไทยธรรมให้ตกไป ชื่อว่า อธัมมิกปฏิคคหณะ (การรับโดยไม่เป็นธรรม) หรือการรับที่ทำให้ต้องอาบัติ. การบริโภคที่ไม่ได้พิจารณา ชื่อว่า การบริโภคโดยไม่เป็นธรรม. ในปัจจัยที่ไม่มีโทษ ไม่ควรติเตียน บุคคลย่อมทำให้ตนเองเป็นผู้มีโทษ มีที่ติเตียนด้วยการบริโภค. อธิบายว่า การที่บุคคลรู้กำลังปกติและกำลังไฟธาตุเป็นต้นของตนแล้ว บริโภคอาหารที่ประกอบด้วยประมาณด้วยคิดว่า 'เมื่อเป็นเช่นนี้ ความเป็นผู้ไม่ควรติเตียนของเราจักมี'.

Sukho iriyāpathavihāro phāsuvihāro. Ettakañhi bhuñjitvā…pe… pavattantīti iriyāpathānaṃ sukhappavattiyā kāraṇabhūtaṃ bhuñjanaṃ pivanañca iriyāpathehi kāraṇabhāvena gahitattā tehi sādhitaṃ viya vuttaṃ. ‘‘Abhutvā udakaṃ pive’’ti likhanti, ‘‘bhutvānā’’ti pana pāṭho. Punapi hi appasseva anujānanavasena –

การอยู่ด้วยอิริยาบถที่สบาย ชื่อว่า ผาสุวิหาร. คำว่า 'บริโภคเพียงเท่านี้...เป็นไป' นี้ ตรัสไว้เสมือนว่าการบริโภคและการดื่มน้ำซึ่งเป็นเหตุแห่งการเป็นไปโดยสบายของอิริยาบถ ถูกอิริยาบถเหล่านั้นถือเอาโดยความเป็นเหตุ จึงเป็นสิ่งที่อิริยาบถเหล่านั้นทำให้สำเร็จ. มีผู้เขียนว่า 'อภุตวา อุทกัง ปิเว' (ไม่บริโภคแล้วพึงดื่มน้ำ) แต่บทบาลีว่า 'ภุตวานะ' (บริโภคแล้ว). ด้วยว่า แม้อีกครั้งหนึ่ง โดยอำนาจการอนุญาตเพียงเล็กน้อยว่า -

‘‘Kappiyaṃ taṃ ce chādeti, cīvaraṃ idamatthikaṃ;

Alaṃ phāsuvihārāya.

ถ้าจีวรนั้นเป็นของสมควร ปกปิดร่างกายได้ตามต้องการ และมีประโยชน์เพียงพอเพื่อการอยู่ผาสุก.

‘‘Pallaṅkena nisinnassa, jaṇṇuke nābhivassati;

Alaṃ phāsuvihārāyā’’ti. (theragā. 984-985) –

เมื่อนั่งขัดสมาธิแล้ว ฝนไม่ตกต้องหัวเข่า ก็เพียงพอเพื่อการอยู่ผาสุก.

Āha.

(พระธรรมเสนาบดี) กล่าวแล้ว.

Bhojanānisaṃsoti yathāvuttehi aṭṭhahaṅgehi samannāgatassa bhojanassa agarahitabbatā sukhavihāro ca ānisaṃsoti attho. Yuttassa niddosassa bhojanassa parimāṇassa ca vasena jānanaṃ yuttapamāṇajānanaṃ nāma.

คำว่า โภชนานิสังส อธิบายว่า ความเป็นผู้ไม่ควรติเตียนและการอยู่เป็นสุขแห่งการบริโภคอาหารที่ประกอบด้วยองค์ ๘ ตามที่กล่าวมาแล้ว ชื่อว่า อานิสงส์. การรู้ด้วยอำนาจแห่งโภชนะที่เหมาะสมและไม่มีโทษ และด้วยอำนาจแห่งประมาณ ชื่อว่า ยุตตัปปมาณชานนะ.

1356. Vināsaṃ pattiyā naṭṭhā, paṭipakkhehi abhibhūtattā muṭṭhā ca sati yassa, so naṭṭhamuṭṭhassati, tassa bhāvo naṭṭhamuṭṭhassatitā.

๑๓๕๖. สติของบุคคลใดพินาศไปเพราะถึงความพินาศ และเลือนหายไปเพราะถูกธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ครอบงำ บุคคลนั้นชื่อว่า นัฏฐมุฏฐัสสติ (ผู้มีสติพินาศและเลือนหาย) ภาวะของบุคคลนั้น (คือ นามขันธ์ ๔) ชื่อว่า นัฏฐมุฏฐัสสิตา.

1368. Visuddhippattanti maggaphalasīlaṃ vuccati. Lokuttaradhammāvāti lokuttarasatiādidhammāva. Sīlasampadā pana rūpārūpāvacarā natthīti sambhavato yojetabbā.

๑๓๖๘. คำว่า วิสุทธิปัตตะ หมายถึง ศีลที่เป็นมรรคและผล. คำว่า โโลกุตตรธัมมา หมายถึง ธรรมที่เป็นโลกุตตระมีสติเป็นต้นเท่านั้น. แต่ศีลสัมปทาที่เป็นรูปาวจรและอรูปาวจรไม่มี เพราะฉะนั้น พึงประกอบความหมายตามที่ควรจะเป็น (คือ กามาวจรและโลกุตตระ).

1373. Bhogūpakaraṇehi [Pg.188] sabhogo. Catunnaṃ saccānaṃ anulomanti catusaccappaṭivedhassa anulomanti attho. ‘‘Saccāna’’nti hi paṭivijjhitabbehi paṭivedho vutto, catusaccappaṭivedhassa vā upanissayabhūtaṃ paṭivijjhitabbānaṃ catunnaṃ saccānaṃ anulomanti vuttaṃ.

๑๓๗๓. สโภคะ คือ ผู้มีโภคะพร้อมด้วยเครื่องอุปโภคบริโภค. คำว่า จตุนนัง สัจจานัง อนุโลมัง อธิบายว่า เป็นการอนุโลมต่อการแทงตลอดอริยสัจ ๔. แท้จริงแล้ว ด้วยบทว่า สัจจานัง ท่านกล่าวถึงการแทงตลอด (มรรคญาณ) ด้วยสัจจะที่ควรแทงตลอด หรืออีกนัยหนึ่ง ท่านกล่าวถึงวิปัสสนาญาณที่เป็นอุปนิสัย (ปัจจัยอันเป็นที่อาศัยอย่างยิ่ง) ของการแทงตลอดอริยสัจ ๔ ซึ่งอนุโลมต่ออริยสัจ ๔ ที่ควรแทงตลอด.

1378. ‘‘Mama gharaṃ dhuraṃ katvā bhikkhaṃ pavisathā’’ti diyyamānaṃ dhurabhattanti vadanti. Niccabhattādi vā aññepi āṇāpetvā sayaṃ dhuraṃ hutvā dinnaṃ dhurabhattaṃ.

๑๓๗๘. ภัตที่ถวายโดยกล่าวว่า 'ขอท่านทั้งหลายจงเข้าไปบิณฑบาตโดยกระทำเรือนของข้าพเจ้าให้เป็นประธาน' ชื่อว่า ธุรภัต. หรือภัตที่มีนิจภัตเป็นต้นที่ถวายโดยตนเองเป็นประธาน สั่งให้ผู้อื่นจัดเตรียม ชื่อว่า ธุรภัต.

1379. Paṭivāseti nāmāti nivatteti nāma osakketi nāma.

๑๓๗๙. คำว่า ปฏิวาเสติ หมายถึง ทำให้ถอยกลับ หมายถึง ทำให้ถอยหลัง.

1380. Pubbe nivutthakkhandhāti purimajātīsu santatipariyāpanne khandhe āha. Khandhapaṭibaddhanti vatthābharaṇayānagāmajanapadādi. Khayasamayeti maggakkhaṇaṃ āha.

๑๓๘๐. คำว่า ปุพเพ นิวุตถักขันธา หมายถึง ขันธ์ทั้งหลายที่นับเนื่องในสันดานในภพก่อนๆ. คำว่า ขันธปฏิพัทธัง คือ ผ้า เครื่องประดับ ยานพาหนะ หมู่บ้าน และชนบทเป็นต้น. คำว่า ขยสมเย หมายถึง ขณะแห่งมรรค.

1381. Adhimuccanaṭṭhenāti aniggahitapakkhandanasaṅkhātena yathāsukhaṃ pavattanaṭṭhena.

๑๓๘๑. คำว่า อธิมุจจนัตเถนะ หมายถึง โดยอรรถว่าเป็นการเป็นไปตามสบาย อันนับว่าเป็นการแล่นเข้าไปโดยไม่ถูกยับยั้ง.

1382. Khīṇānaṃ anto avasānaṃ niṭṭhitabhāvo khīṇanto, khīṇānaṃ vā ādikālo, tasmiṃ khīṇante. Esa nayo niruddhantetiādīsu.

๑๓๘๒. ขีณันตะ คือ ความสิ้นสุด ความจบสิ้น ความเป็นผู้เสร็จสิ้นแห่งกิเลสที่สิ้นไปแล้ว หรืออีกนัยหนึ่ง คือ กาลเริ่มต้นแห่งกิเลสที่สิ้นไปแล้ว ในขีณันตะนั้น. นัยนี้พึงทราบในบทมี นิรุทธันตะ เป็นต้น.

Dukanikkhepakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาความแห่งทุกนิกเขปกัณฑ์ จบแล้ว.

Nikkhepakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาความแห่งนิกเขปกัณฑ์ จบแล้ว.

4. Aṭṭhakathākaṇḍaṃ

๔. อรรถกถากัณฑ์

Tikaatthuddhāravaṇṇanā

การพรรณนาความแห่งติกะอัตถุทธาระ

1384. Nayamagganti [Pg.189] suttantabhājanīyādinayagamanaṃ anulomādinayagamanañca. Tampi hi ettha atthesu nicchitesu sukhaṃ samānenti. Pañhuddhāranti ekūnapaññāsāya ekūnapaññāsāya navasu navasu ca pañhesu labbhamānassa uddharaṇaṃ, tesuyeva labbhamānānaṃ gaṇanānaṃ ṭhapanaṃ gaṇanācāro. Atthuddhāranti ‘‘ime nāma cittuppādādayo atthā kusalādikā’’ti uddharaṇaṃ. Kaṇṇikaṃ kaṇṇikanti cittuppādakaṇḍarūpakaṇḍesu vibhatte pasaṭe dhamme ‘‘catūsu bhūmīsu kusalaṃ dvādasākusalacittuppādā’’tiādinā rāsirāsivasena saha ganthetvāti attho. Ghaṭagocchakā kaṇṇikavevacanāneva. Ettha pana catūsu bhūmīsu kusalanti ekavacananiddeso catubhūmakānaṃ kusalaphassādīnaṃ kusalabhāve ekattūpagamanato. Cittuppādakaṇḍarūpakaṇḍesu catubhūmicittuppādādivasena viññātadhammassa vasenāyaṃ atthuddhāradesanā āraddhāti tattha yaṃ catūsu bhūmīsu kusalaṃ vibhattaṃ yāva viññātaṃ, ime dhammā kusalāti attho.

๑๓๘๔. คำว่า “นยมรรค” คือ การดำเนินไปแห่งนัยอันเป็นเครื่องรู้สุตตันตภาชนีย์เป็นต้น และการดำเนินไปแห่งนัยอันเป็นอนุโลมเป็นต้น. จริงอยู่ ในอรรถกถาตอนนี้ เมื่ออรรถทั้งหลายถูกตัดสินแล้ว ย่อมทำให้เสมอกันได้โดยง่าย. คำว่า “ปัญหุทธาระ” คือ การยกขึ้นแสดงซึ่งคำตอบของปัญหาที่พึงได้ในปัญหาทั้งหลายอันมี ๔๙-๔๙ และ ๙-๙ และการตั้งไว้ซึ่งการนับทั้งหลายที่พึงได้ในปัญหาเหล่านั้นนั่นเอง คือ การดำเนินไปของการนับ. คำว่า “อรรถุทธาระ” คือ การยกขึ้นแสดงว่า “อรรถเหล่านี้มีจิตตุปบาทเป็นต้น เป็นกุศลเป็นต้น”. คำว่า “กัณณิกัง กัณณิกัง” คือ อรรถว่า “ธรรมทั้งหลายที่จำแนกแล้วและแผ่ไปแล้วในจิตตุปบาทกัณฑ์และรูปกัณฑ์ อันร้อยกรองรวมกันโดยความเป็นกองๆ ด้วยบทว่า ‘กุศลในภูมิ ๔, อกุศลจิตตุปบาท ๑๒’ เป็นต้น”. คำว่า “ฆฏะ” และ “โคจฉกะ” เป็นไวพจน์ของคำว่า “กัณณิกะ” นั่นเอง. แต่ในพระบาลีนี้ การแสดงด้วยเอกพจน์ว่า “กุศลในภูมิ ๔” นั้น เป็นเพราะกุศลผัสสะเป็นต้นที่เกิดในภูมิ ๔ ย่อมถึงความเป็นอันเดียวกันในความเป็นกุศล. อรรถุทธารเทศนานี้เริ่มขึ้นโดยอำนาจแห่งบุคคลผู้มีธรรมอันรู้แล้วโดยอำนาจแห่งจิตตุปบาทเป็นต้นที่เกิดในภูมิ ๔ ในจิตตุปบาทกัณฑ์และรูปกัณฑ์ ดังนี้ อรรถว่า “กุศลใดในภูมิ ๔ อันจำแนกแล้วจนกว่าจะรู้ ธรรมเหล่านี้เป็นกุศล”.

Yadipi kusalattikavitthāro pubbe viññāto, tathāpi tattha dhammā samayavasena phassādisabhāvavasena ca vibhattā bhinnā viññātā, na pana ekasmiṃ lakkhaṇe samānetvā, tasmā tattha vuttaṃ samayādibhedaṃ vajjetvā sabbabhedabhinnānaṃ ekasmiṃ kusalādilakkhaṇe samānetvā bodhanatthaṃ idha kusalattikaniddeso puna vibhatto. Ettha ca ekavacanena kusalaniddesaṃ katvā bahuvacanena nigamanassa kāraṇaṃ vuttameva. Yadi dhammānaṃ kusalatte ekattūpagamanaṃ, kasmā ekavacanena pucchāpi na katā? Uddese kusala-saddassa dhammavisesanabhāvato tabbisesanānaṃ dhammānaṃ pucchitattā tesañca aniddhāritasaṅkhāvisesattā, niddese pana catūhi bhūmīhi vitthārato viññātāhi kusale visesetvā dassetīti yuttaṃ ‘‘catūsu bhūmīsu kusala’’nti ekattaṃ netvā vacanaṃ. Kusalapadañhi ettha padhānaṃ, tañca visesitabbānapekkhaṃ kusalākārameva attano sabhāve ṭhitaṃ gahetvā pavattamānaṃ ekattameva upādāya pavattati, na bhedanti.

ถึงแม้ความพิสดารแห่งกุศลติกะจะรู้แล้วในจิตตุปบาทกัณฑ์ก่อน ถึงอย่างนั้น ธรรมทั้งหลายในจิตตุปบาทกัณฑ์นั้น อันจำแนกแล้วและต่างกัน อันรู้แล้วโดยอำนาจแห่งสมัยและโดยอำนาจแห่งสภาวะมีผัสสะเป็นต้น แต่ยังไม่รู้โดยทำให้เสมอกันในลักษณะ (คือความไม่มีโทษและมีวิบากเป็นสุข) อันเดียวกัน. เพราะเหตุนั้น เพื่อประโยชน์แก่การให้รู้ซึ่งกุศลทั้งหลายที่ต่างกันด้วยความต่างทั้งหมด โดยเว้นความต่างมีสมัยเป็นต้นที่กล่าวไว้ในจิตตุปบาทกัณฑ์นั้น และโดยทำให้เสมอกันในลักษณะมีกุศลเป็นต้นอันเดียวกัน นิเทศแห่งกุศลติกะนี้จึงจำแนกอีกในอรรถกถาตอนนี้. และในอรรถกถาตอนนี้ เหตุแห่งการสรุปด้วยพหูพจน์ โดยกระทำนิเทศกุศลด้วยเอกพจน์นั้น อันกล่าวแล้วนั่นเอง. ถ้ามีการถึงความเป็นอันเดียวกันในความเป็นกุศลของธรรมทั้งหลาย เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรแม้คำถามก็ไม่กระทำด้วยเอกพจน์? เพราะในอุเทศ คำว่า “กุศล” เป็นวิเศษณะของคำว่า “ธรรม” และเพราะธรรมทั้งหลายที่มีวิเศษณะมีกุศลเป็นต้นนั้นถูกถาม และเพราะความเป็นธรรมที่มีจำนวนพิเศษอันยังไม่ระบุแน่นอน (จึงไม่กระทำคำถามด้วยเอกพจน์). แต่ในนิเทศนั้น การกล่าวโดยนำความเป็นอันเดียวกันมาว่า “กุศลในภูมิ ๔” ย่อมสมควร เพราะย่อมแสดงกุศลที่ทำให้พิเศษแล้วด้วยภูมิ ๔ ที่รู้แล้วโดยพิสดาร. จริงอยู่ บทว่า “กุศล” ในนิเทศนี้เป็นประธาน และบทว่า “กุศล” นั้น เมื่อเป็นไปอยู่โดยถือเอาซึ่งอาการแห่งกุศลนั่นเองที่ตั้งอยู่ในสภาวะของตน อันไม่มุ่งหมายวิเสสยะคือธรรม ย่อมเป็นไปโดยอาศัยซึ่งความเป็นอันเดียวกันนั่นเอง ไม่เป็นไปโดยอาศัยซึ่งความต่าง ดังนี้ พึงทราบ.

1385. Dvādasa [Pg.190] akusalacittuppādāti etthāpi paṭhamākusalacittuppādo samayaphassādivasena bhedaṃ anāmasitvā somanassasahagatadiṭṭhigatasampayuttacittuppādabhāve ekattaṃ netvā vutto, evaṃ yāva dvādasamoti ‘‘dvādasa akusalacittuppādā’’ti vuttaṃ. Evaṃ catūsu bhūmīsu vipākotiādīsupi yathāyogaṃ yojetabbaṃ. Cittuppādāti ettha uppajjati etthāti uppādo, kiṃ uppajjati? Cittaṃ, cittassa uppādo cittuppādoti evaṃ avayavena samudāyopalakkhaṇavasena attho sambhavati. Evañhi sati cittacetasikarāsi cittuppādoti siddho hoti. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘cittameva uppādo cittuppādo’’ti aññassuppajjanakassa nivattanatthaṃ cittaggahaṇaṃ kataṃ, cittassa anuppajjanakabhāvanivattanatthaṃ uppādaggahaṇaṃ, cittuppādakaṇḍe vā ‘‘cittaṃ uppannaṃ hotī’’ti cittassa uppajjanakabhāvo pākaṭoti katvā ‘‘cittameva uppādo’’ti vuttaṃ, cittassa anuppajjanakassa nivattetabbassa sabbhāvā uppādaggahaṇaṃ katanti veditabbaṃ. Ayañcattho ‘‘dvepañcaviññāṇānī’’tiādīsu viya cittappadhāno niddesoti katvā vuttoti daṭṭhabbo.

๑๓๘๕. ในบทว่า “อกุศลจิตตุปบาท ๑๒” นี้ด้วย อกุศลจิตตุปบาทดวงแรก อันกล่าวแล้วโดยนำความเป็นอันเดียวกันมาในความเป็นจิตตุปบาทที่ประกอบด้วยโสมนัสและทิฏฐิ โดยไม่แตะต้องความต่างโดยอำนาจแห่งสมัย ผัสสะเป็นต้น. เช่นนี้จนถึงดวงที่ ๑๒ จึงกล่าวว่า “อกุศลจิตตุปบาท ๑๒”. เช่นนี้ ในบททั้งหลายมี “วิบากในภูมิ ๔” เป็นต้นด้วย พึงประกอบตามสมควร. ในคำว่า “จิตตุปบาท” นี้ อรรถย่อมเป็นไปได้โดยอำนาจแห่งการกำหนดหมายหมู่ (คือจิตและเจตสิก) ด้วยส่วนย่อย (คือเจตสิก) ว่า “เจตสิกหมู่ใด ย่อมเกิดในเจตสิกหมู่นี้ เหตุนั้น เจตสิกหมู่นั้นชื่อว่าอุปบาท, อะไรย่อมเกิด? จิตย่อมเกิด, อุปบาท (คือหมู่เจตสิก) แห่งจิต ชื่อว่าจิตตุปบาท”. เมื่อเป็นเช่นนั้น หมู่แห่งจิตและเจตสิกชื่อว่าจิตตุปบาท ดังนี้ อรรถย่อมสำเร็จ. แต่ในอรรถกถา การรับเอาคำว่า “จิต” อันกระทำแล้วเพื่อประโยชน์แก่การห้ามรูปอื่นที่เกิดได้ และการรับเอาคำว่า “อุปบาท” อันกระทำแล้วเพื่อประโยชน์แก่การห้ามความเป็นสภาพที่ไม่เกิดของจิต. หรืออีกนัยหนึ่ง เพราะความเป็นสภาพที่เกิดได้ของจิตปรากฏแล้วในจิตตุปบาทกัณฑ์ว่า “จิตย่อมเกิดแล้ว” เพราะเหตุนี้ จึงกล่าวว่า “จิตนั่นแหละเป็นอุปบาท”. พึงทราบว่า การรับเอาคำว่า “อุปบาท” อันกระทำแล้ว เพราะความเป็นสภาพที่มีอยู่ของจิตที่ไม่เกิดซึ่งพึงห้าม. และอรรถนี้ อันกล่าวแล้วโดยถือว่าเป็นนิเทศที่มีจิตเป็นประธาน เหมือนในบททั้งหลายมี “ทวิปัญจวิญญาณ” เป็นต้น ดังนี้ พึงเห็น.

1420. Chasu dvāresūti ettha pañcadvāre vattabbameva natthi, manodvārepi parittārammaṇameva javanaṃ tadārammaṇasaṅkhātaṃ bhavaṅgaṃ anubandhati. Tañhi parittassa kammassa vipāko, vipāko ca iṭṭhāniṭṭhārammaṇānubhavanaṃ, kammānurūpo ca vipāko hotīti parittakammavipāko parittārammaṇasseva anubhavanaṃ hoti. Tasmā sabbaṃ tadārammaṇaṃ ‘‘parittārammaṇa’’nti vuttaṃ. Yadi evaṃ mahaggatavipākopi mahaggatānubhavanameva āpajjatīti ce? Na, samādhippadhānassa kammassa appanāppattassa saññāvasārammaṇassa tādiseneva vipākena bhavitabbattā. Tasmā samādhi sukhānubhavanabhūto, sopi kammānurūpatoyeva kammārammaṇo hotīti daṭṭhabbo. Kammānurūpato eva ca tadārammaṇaṃ parittārammaṇampi mahaggatajavanaṃ nānubandhati. Tato eva paṭisandhiādibhūto kāmāvacaravipāko kammanimittampi parittameva ārammaṇaṃ karoti, na mahaggataṃ appamāṇaṃ vā. Yasmā pana vuttaṃ ‘‘mahaggatārammaṇo dhammo parittārammaṇassa dhammassa kammapaccayena paccayo, appamāṇārammaṇo dhammo parittārammaṇassa dhammassa kammapaccayena paccayo’’ti, na ca mahaggatappamāṇavipāko parittārammaṇo atthi, idha ca sabbakāmāvacaravipākānaṃ parittārammaṇatāva vuttā, tasmā kammānurūpato mahaggatappamāṇārammaṇampi [Pg.191] parittakammaṃ yadi paṭisandhiṃ deti, kammagatinimittārammaṇameva deti. Pavattivipākampi rūpādiparittārammaṇamevāti veditabbaṃ. Khīṇāsavānaṃ vāsanāvasena sativippayuttahasanaṃ pavattamānaṃ parittesveva pavattati, na itaresu kilesavirahe tādisahasanapaccayabhāvābhāvato. Tasmā tassa parittārammaṇatā vuttā. Khīṇāsavānaṃ asakkaccadānādīni ādarākaraṇavaseneva veditabbāni, na kosajjādiakusalavasena. Paṭippassaddhasabbussukkā hi te uttamapurisāti. Tesaṃ ādarākaraṇañca nirussukkatā evāti veditabbā.

๑๔๒๐. ในทวาร ๖ เหล่านี้ ในปัญจทวารไม่มีสิ่งที่ควรกล่าวโดยเฉพาะ แม้ในมโนทวาร ชวนะที่มีอารมณ์เป็นกามธรรมเท่านั้น ภวังค์ที่ชื่อว่าตทาลัมพนะ ย่อมตามไป จริงอยู่ ภวังค์ที่ชื่อว่าตทาลัมพนะนั้น เป็นวิบากของกรรมที่เป็นกาม และวิบากเป็นสภาพที่เสวยอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา และวิบากย่อมเป็นไปตามกรรม เพราะเหตุนั้น วิบากของกรรมที่เป็นกาม ย่อมเป็นการเสวยอารมณ์ที่เป็นกามเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ตทาลัมพนะทั้งหมดจึงถูกกล่าวว่าเป็นปาริตตารมณ์ ถ้าเป็นเช่นนั้น แม้วิบากที่เป็นมหัคคตะ ย่อมเป็นการเสวยอารมณ์ที่เป็นมหัคคตะเท่านั้นมิใช่หรือ ถ้าจะถามอย่างนี้ ไม่ใช่ เพราะเป็นสิ่งที่ควรเป็นเช่นนั้นเท่านั้น ด้วยวิบากของกรรมที่เป็นมหัคคตะ ซึ่งมีสมาธิเป็นประธาน ถึงอัปปนา มีอารมณ์เป็นกสิณปฐวีเป็นต้น อันเกิดจากอำนาจของสัญญา เพราะเหตุนั้น วิบากนั้นเป็นสิ่งที่เสวยสุขจากสมาธิ แม้วิบากนั้นก็พึงทราบว่า ย่อมมีอารมณ์เป็นอารมณ์ของกรรม (มีอารมณ์เป็นกสิณปฐวีเป็นต้น อันเป็นอารมณ์ของมหัคคตกัมม์) โดยสมควรแก่กรรมเท่านั้น และตทาลัมพนะแม้มีอารมณ์เป็นกาม ย่อมไม่ตามชวนะที่เป็นมหัคคตะ โดยสมควรแก่กรรมเท่านั้น เพราะเหตุนั้นเอง วิบากที่เป็นกามาวจร อันเป็นปฏิสนธิเป็นต้น ย่อมทำกรรมนิมิตให้เป็นอารมณ์ที่เป็นกามเท่านั้น ไม่ทำอารมณ์ที่เป็นมหัคคตะหรือโลกุตตระ แต่เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า “ธรรมที่มีอารมณ์เป็นมหัคคตะ ย่อมเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่มีอารมณ์เป็นกามด้วยกรรมปัจจัย ธรรมที่มีอารมณ์เป็นโลกุตตระ ย่อมเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่มีอารมณ์เป็นกามด้วยกรรมปัจจัย” และวิบากที่เป็นมหัคคตะและโลกุตตระที่มีอารมณ์เป็นกามไม่มี และในอรรถุทธารกัณฑ์นี้ ได้กล่าวถึงความเป็นปาริตตารมณ์ของกามาวจรวิบากทั้งหมดเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ถ้ากรรมที่เป็นกามาวจร แม้มีอารมณ์เป็นมหัคคตะและโลกุตตระ ย่อมให้ปฏิสนธิ ย่อมให้ปฏิสนธิที่มีอารมณ์เป็นกรรมนิมิตและคตินิมิตเท่านั้น แม้วิบากในปวัตติกาลก็พึงทราบว่าเป็นวิบากที่มีอารมณ์เป็นกามมีรูปเป็นต้นเท่านั้น การยิ้มที่ไม่ประกอบด้วยสติของพระอรหันต์ที่เกิดขึ้นโดยอาศัยวาสนา ย่อมเป็นไปในอารมณ์ที่เป็นกามเท่านั้น ไม่เป็นไปในอารมณ์อื่น เพราะไม่มีความเป็นปัจจัยของการยิ้มเช่นนั้นเมื่อกิเลสหมดไป เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวถึงความเป็นปาริตตารมณ์ของการยิ้มนั้น การให้ทานโดยไม่เคารพเป็นต้นของพระอรหันต์ พึงทราบโดยอาศัยการไม่ทำความเคารพเท่านั้น ไม่ใช่โดยอาศัยอกุศลมีความเกียจคร้านเป็นต้น เพราะพระอรหันต์เหล่านั้นเป็นบุรุษผู้ประเสริฐ ผู้สงบระงับความขวนขวายทั้งปวงแล้ว และการไม่ทำความเคารพของพระอรหันต์เหล่านั้น พึงทราบว่าเป็นความไม่ขวนขวายเท่านั้น

1421. Atipaguṇānanti vacanaṃ nirādarassa ñāṇavippayuttapaccavekkhaṇassa visayadassanaṃ, na tassevāti visayaniyamanaṃ. Ñāṇasampayuttassapi hi atipaguṇānaṃ visayatā suṭṭhutaraṃ hoti eva. Yathā paguṇaṃ ganthaṃ sajjhāyanto dve tayo vācanāmagge gatepi na sallakkheti ñāṇavippayuttasatimantena sajjhāyitattā, evaṃ paguṇajjhānesupi pavatti hotīti āha ‘‘atipaguṇāna’’ntiādi. Kasiṇanimittādipaññattīti pubbe dassitaṃ sabbaṃ upādāpaññattimāha. Taṃ pana rūpādayo viya avijjamāno vijjamāno ca atthoti ācariyā vadanti. Sammutisacce pana vuccamānānaṃ kasiṇanimittādi vācāvatthumattato vacanavohāreneva paññattīti vuccati. Tassa hi paññāpanaṃ avijjamānapaññattīti tassa avijjamānattaṃ aṭṭhakathāyaṃ vuttanti. Avijjamānampi pana taṃ vijjamānamiva gahetvā pavattamānāya saññāya parittādīsu ‘‘ayaṃ nāma dhammo ārammaṇa’’nti na sakkā vattuṃ te eva dhamme upādāya pavattamānāyapi dhammesveva aṭṭhānato. Tasmā sā sasampayuttā parittādiārammaṇāti na vattabbāti vuttā. Navattabbārammaṇāti idaṃ pana vacanaṃ yathāgahitākārassa saññāvisayassa navattabbataṃ sandhāya navattabbaṃ ārammaṇaṃ etesanti navattabbārammaṇā, cittuppādāti aññapadatthasamāsaṃ katvā aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ.

๑๔๒๑. คำว่า “อติปคุณานัง” เป็นคำที่แสดงอารมณ์ของญาณวิปปยุตตปัจจเวกขณจิตที่ไม่มีความเอื้อเฟื้อ ไม่ใช่การกำหนดอารมณ์ว่า “เป็นอารมณ์ของจิตนั้นเท่านั้น” จริงอยู่ แม้ของญาณสัมปยุตตจิต ความเป็นอารมณ์ของฌานที่ฝึกฝนมาอย่างดีแล้ว ย่อมเป็นไปได้ดียิ่งกว่า เหมือนอย่างผู้สาธยายคัมภีร์ที่ชำนาญแล้ว แม้ผ่านไปสองสามสายแห่งการสาธยาย ย่อมไม่ทันสังเกต เพราะสาธยายด้วยสติที่วิปปยุตจากญาณ ฉันใด แม้ในฌานที่ฝึกฝนมาอย่างดีแล้ว การเกิดขึ้น (แห่งญาณวิปปยุตตปัจจเวกขณจิต) ก็มีได้ ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า “อติปคุณานัง” เป็นต้น คำว่า “กสิณนิมิตเป็นต้นบัญญัติ” ท่านกล่าวถึงอุปาทายบัญญัติทั้งหมดที่แสดงไว้ก่อนแล้ว แต่อุปาทายบัญญัตินั้น อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า มีทั้งอรรถที่ไม่มีอยู่จริง (เช่น บัญญัติที่อาศัยรูปเป็นต้น) และอรรถที่มีอยู่จริง แต่ในสมมติสัจจะ อรรถที่กล่าวถึงนั้น (กสิณนิมิตเป็นต้น) ถูกเรียกว่าบัญญัติด้วยการใช้โวหารเท่านั้น เพราะเป็นเพียงที่ตั้งของคำพูด จริงอยู่ การทำให้รู้แจ้งสมมติสัจจะนั้น เป็นอวิชชมานบัญญัติ ความเป็นอวิชชมานของสมมติสัจจะนั้น ถูกกล่าวไว้ในอรรถกถาอย่างนี้ แต่แม้สมมติสัจจะที่ไม่มีอยู่จริงนั้น เมื่อสัญญาที่เกิดขึ้นโดยยึดถือว่ามีอยู่จริง ย่อมไม่สามารถกล่าวได้ว่า “ธรรมชื่อนี้เป็นอารมณ์” ในธรรมที่เป็นปริตตะ (กามธรรม) เป็นต้น เพราะแม้สัญญาที่เกิดขึ้นโดยอาศัยธรรมเหล่านั้น ก็ไม่ตั้งอยู่ในธรรมเหล่านั้นเอง เพราะเหตุนั้น สัญญาที่สัมปยุตด้วยสัญญานั้น จึงชื่อว่าไม่ควรกล่าวว่ามีปริตตารมณ์เป็นต้น แต่คำว่า “นวัตตัพพารัมมณะ” นี้ มุ่งหมายถึงความเป็นสิ่งที่กล่าวไม่ได้ (ว่าเป็นปริตตารมณ์เป็นต้น) ของอารมณ์ของสัญญาที่มีลักษณะตามที่ยึดถือ และในอรรถกถาได้กล่าวไว้โดยทำสมาสที่มีอรรถเป็นบทอื่นว่า “จิตตุปบาททั้งหลายที่มีอารมณ์ที่กล่าวไม่ได้ ชื่อว่านวัตตัพพารัมมณะ”

Catupaññāsacittuppādānaṃ rūpassa ca vasena pañcapaṇṇāsāya. Kevalanti vinā parāmasanena. Aniṭṭhaṅgatavasenāti anicchayagamanavasena, anicchayaṃ vā dveḷhaṃ gato cittuppādo aniṭṭhaṅgato, tenākārena pavatti ‘‘aniṭṭhaṅgatavasena pavattī’’ti vuttā. Nānārammaṇesu cittassa vikkhipanaṃ vikkhepo. Anavaṭṭhānaṃ avūpasamo. Gotrabhuvodāne gotrabhūti gahetvā ‘‘gotrabhukāle’’ti āha.

โดยอำนาจแห่งจิตตุปบาท ๕๔ และรูป จึงเป็น ๕๕ ประการ. คำว่า “เกวลํ” หมายถึง เว้นจากการยึดมั่น (ด้วยทิฐิ). คำว่า “อนิฏฐังคตวเสนะ” หมายถึง โดยอำนาจแห่งการไม่ถึงซึ่งความตกลงใจ หรืออีกนัยหนึ่ง จิตตุปบาทที่ถึงความไม่ตกลงใจ หรือความลังเลสองแง่สองง่าม ชื่อว่า อนิฏฐังคตะ การเกิดขึ้นโดยอาการนั้น ท่านเรียกว่า “การเกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งความไม่ตกลงใจ” การซัดส่ายของจิตไปในอารมณ์ต่างๆ ชื่อว่า วิกเขปะ การไม่สงบระงับ (ความไม่ตั้งมั่น) ชื่อว่า อวูปสมะ ในคำว่า “โคตรภูโวทาน” นั้น ท่านรวมเอาโคตรภูและโวทานเข้าด้วยกันแล้วจึงกล่าวว่า “ในกาลแห่งโคตรภู”

Sabbatthapādakacatutthanti [Pg.192] idha sabbattha-saddo sāmiattho daṭṭhabbo, sabbesu vā vipassanādīsu pādakaṃ kāraṇaṃ sabbatthapādakanti phalassa visayabhāvena niddeso. Ākāsakasiṇacatutthanti paricchedākāsakasiṇacatutthamāha. Tañhi rūpāvacaraṃ, na itaranti. Kusalatopi dvādasavidhaṃ kiriyatopīti catuvīsatividhatā vuttā hoti. Vaṭṭassapi pādakaṃ hotiyevāti kusalaṃ kiriyañca ekato katvā sabbatthapādakaṃ vuttanti kiriyajjhānassa avaṭṭapādakattā sāsaṅkaṃ vadati. Mahaggatacitte samodahatīti idaṃ ‘‘so evaṃ samāhite citte’’tiādinā nayena vuttaṃ pākaṭaṃ pādakajjhānacittaṃ parikammehi gahetvā citte rūpakāyaṃ adhiṭṭhānacittena samodahatīti katvā vuttaṃ. Pādakajjhānacittaṃ rūpakāye samodahatīti idampi yathāvuttaṃ pādakajjhānacittaṃ ārammaṇaṃ katvā cittasantānaṃ rūpakāye samodahitaṃ tadanugatikaṃ katvā adhiṭṭhātīti katvā vuttaṃ, idaṃ pana adhiṭṭhānadvayaṃ adissamānakāyataṃ dissamānakāyatañca āpādeti. Gantukāmatāparikammavasena taṃsampayuttāya saññāya sukhasaññālahusaññābhāvato gamanampi nipphādetīti daṭṭhabbaṃ.

"สัพพัตถปาทกจตุตถะ" ในบทนี้ พึงเห็นว่าศัพท์ "สัพพัตถะ" มีความหมายว่า "เป็นเจ้าของ" หรืออีกนัยหนึ่ง การแสดงถึง "สัพพัตถปาทกะ" ว่าเป็นเหตุอันเป็นบาท (pādakaṃ kāraṇaṃ) ในวิปัสสนาเป็นต้นทั้งหมด เป็นการแสดงโดยความเป็นที่ตั้ง (visayabhāvena) ของผล (คือวิปัสสนาเป็นต้น). "อากาสกสิณจตุตถะ" หมายถึง ปริจเฉทากาสกสิณจตุตถฌาน. แท้จริง ฌานนั้นเป็นรูปาวจร ไม่ใช่กามาวจรอื่น. พึงทราบดังนี้. โดยกุศลก็มี ๑๒ อย่าง โดยกิริยาก็มี (๑๒ อย่าง) เพราะฉะนั้น จึงกล่าวถึงความเป็น ๒๔ อย่าง. คำว่า "เป็นบาทแก่สังสารวัฏด้วย" (vaṭṭassapi pādakaṃ) นั้น กล่าวถึงกุศลและกิริยาฌานรวมกันว่าเป็น "สัพพัตถปาทกะ" เพราะกิริยาฌานไม่เป็นบาทแก่สังสารวัฏ จึงกล่าวด้วยความสงสัย. คำว่า "ตั้งมั่นอยู่ในจิตที่เป็นมหัคคตะ" นี้ กล่าวไว้โดยนัยที่ว่า "เมื่อจิตตั้งมั่นดีแล้วอย่างนี้" เป็นต้น โดยการนำเอาปาทกฌานจิต (จตุตถฌานจิต) ที่ปรากฏซึ่งกล่าวไว้ในบทอภิญญาเหล่านั้น มาตั้งรูปกายไว้ในจิตด้วยจิตอธิษฐาน. คำว่า "ปาทกฌานจิตตั้งมั่นอยู่ในรูปกาย" นี้ก็กล่าวไว้โดยการทำปาทกฌานจิตที่กล่าวมาแล้วให้เป็นอารมณ์ แล้วอธิษฐานจิตสันดานที่ตั้งมั่นอยู่ในรูปกายให้เป็นไปตามรูปกายนั้น. อนึ่ง อธิษฐานสองอย่างนี้ ย่อมทำให้เกิดความเป็นผู้มีกายที่มองไม่เห็นและกายที่มองเห็นได้. พึงทราบว่า การเดินทางก็สำเร็จได้ด้วยอำนาจแห่งบริกรรมคือความเป็นผู้ใคร่จะไป เพราะความเป็นสุขสัญญาและลหุสัญญาในสัญญานั้น.

Sotāpannassa cittanti sotāpannassa pāṭipuggalikaṃ maggaphalacittanti veditabbaṃ. Mārādīnañhi bhagavato cittajānanaṃ vuttanti cetopariyañāṇalābhī kasmā sāsavacittaṃ na jānissatīti. Chinnavaṭumakā chinnasaṃsāravaṭṭā buddhā. Maggaphalanibbānapaccavekkhaṇatopīti ettha maggaphalapaccavekkhaṇāni tāva pubbenivāsānussatiñāṇena maggaphalesu ñātesu pavattanti, nibbānapaccavekkhaṇañca nibbānārammaṇesu appamāṇadhammesu ñātesūti maggādipaccavekkhaṇāni pubbenivāsānussatiñāṇassa appamāṇārammaṇataṃ sādhentīti veditabbāni. ‘‘Appamāṇā khandhā pubbenivāsānussatiñāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo’’icceva (paṭṭhā. 2.12.58) hi vuttaṃ, na nibbānanti. Tasmā pubbenivāsānussatiñāṇena eva maggaphalapaccavekkhaṇakicce vuccamānepi nibbānapaccavekkhaṇatā na sakkā vattuṃ, aṭṭhakathāyaṃ pana tassapi nibbānārammaṇatā anuññātāti dissati. Kāmāvacarenibbattissatīti nibbattakkhandhajānanamāha. Nibbānadhātuyā parinibbāyissatīti nibbānārammaṇehi maggaphalehi kilesaparinibbānabhūtehi parinibbāyissatīti attho sambhavati.

"จิตของพระโสดาบัน" พึงทราบว่าหมายถึง มรรคจิตและผลจิตที่เป็นส่วนเฉพาะบุคคลของพระโสดาบัน. เพราะเหตุที่กล่าวถึงการรู้จิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยมารเป็นต้นแล้ว เหตุไฉนผู้ได้เจโตปริยญาณจะไม่รู้จิตที่มีอาสวะเล่า? พึงทราบดังนี้. พระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้มีทางแห่งสังสารวัฏอันตัดขาดแล้ว ชื่อว่า "ฉินนวัฏฏุมกะ". ในบทว่า "มรรคผลนิพพานปัจจเวกขณโตปีติ" นี้ ปัจจเวกขณญาณในมรรคและผลย่อมเกิดขึ้นเมื่อมรรคและผลเป็นที่รู้แจ้งด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณก่อน ส่วนปัจจเวกขณญาณในนิพพานย่อมเกิดขึ้นเมื่อธรรมอันประมาณมิได้ (โลกุตตรธรรม) ที่มีนิพพานเป็นอารมณ์เป็นที่รู้แจ้ง. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าปัจจเวกขณญาณมีมรรคเป็นต้น ย่อมยังความเป็นอารมณ์อันประมาณมิได้ของปุพเพนิวาสานุสสติญาณให้สำเร็จ. แท้จริง มีกล่าวไว้เพียงว่า "ขันธ์อันประมาณมิได้เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ" (ปัฏฐาน 2.12.58) ไม่ได้กล่าวถึงนิพพาน. เพราะฉะนั้น แม้จะกล่าวถึงกิจแห่งปัจจเวกขณญาณในมรรคและผลด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณเท่านั้น ก็ไม่สามารถกล่าวถึงความเป็นปัจจเวกขณญาณในนิพพานได้. แต่อรรถกถาได้อนุญาตให้ปุพเพนิวาสานุสสติญาณนั้นมีนิพพานเป็นอารมณ์ด้วย. คำว่า "จักเกิดในกามาวจร" หมายถึง การรู้ขันธ์ที่เกิด. ความหมายว่า "จักปรินิพพานด้วยนิพพานธาตุ" ย่อมเป็นไปได้ว่า "จักปรินิพพานด้วยมรรคและผลที่มีนิพพานเป็นอารมณ์ ซึ่งเป็นกิเลสปรินิพพาน".

1429. Asahajātattāti [Pg.193] asampayuttattāti attho. Na hi arūpadhammānaṃ arūpadhammehi sahajātatā sampayogato aññā atthīti. ‘‘Aññadhammārammaṇakāle’’ti vuttaṃ, maggārammaṇakālepi pana garuṃ akaraṇe maggādhipatibhāvena navattabbatā yojetabbā.

๑๔๒๙. คำว่า "อะสะหะชาตัตตา" หมายถึง "เพราะไม่ประกอบกัน". เพราะเหตุว่า ความเป็นสหชาตะของอรูปธรรมกับอรูปธรรมนั้น ไม่มีอย่างอื่นนอกจากการประกอบกัน. แม้จะกล่าวไว้ว่า "ในขณะที่มีธรรมอื่นเป็นอารมณ์" แต่ในขณะที่มีมรรคเป็นอารมณ์ ก็พึงประกอบความไม่ควรกล่าวโดยความเป็นมรรคอธิบดี ในกรณีที่ไม่กระทำความหนักแน่น (เคารพ).

1433. Niyogāti niyogatoti imamatthaṃ sandhāya ‘‘niyamenā’’ti āha, niyogavanto vā niyogā, niyatāti attho. Cittuppādakaṇḍe hi bodhitesu cittuppādesu ekantena anāgatārammaṇo koci natthīti.

๑๔๓๓. คำว่า "นิโยคา" นั้น สังคหกาจารย์กล่าวว่า "นิยเมนะ" (โดยแน่นอน) โดยอ้างอิงความหมายนี้ว่า "โดยการประกอบกันอย่างสม่ำเสมอ". หรืออีกนัยหนึ่งตามวิธีของอรรถกถา ธรรมทั้งหลายที่มีการประกอบกันอย่างสม่ำเสมอ ชื่อว่า "นิโยคา" หมายถึง "แน่นอน". เพราะเหตุว่า ในจิตตุปปาทกัณฑ์ ในจิตตุปบาทที่แสดงไว้แล้ว ไม่มีจิตตุปบาทใดๆ ที่มีอารมณ์เป็นอนาคตโดยเด็ดขาด.

1434. Kammaṃ vā kammanimittaṃ vā ārabbha pavattiyaṃ atītārammaṇāvāti vuttaṃ, kammanimittaṃ pana ārabbha pavattiyaṃ paccuppannārammaṇabhāvañca paṭisandhiyā paṭiccasamuppādavibhaṅgavaṇṇanāyaṃ vakkhati. Tasmā idaṃ manodvāracutiyaṃ atītakammanimittaṃ manodvāre āpāthagataṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Satadārammaṇāya cutiyā pañcacittakkhaṇāvasiṭṭhāyuke gatinimitte paṭisandhiyā pavattāya cattāri bhavaṅgāni paccuppannārammaṇāni, itarattha ca cha sandhāyāha ‘‘tato paraṃ bhavaṅgakāle cā’’ti. Yadā hi gatinimittārammaṇe javane pavatte anuppanne eva tadārammaṇe cuti hoti rūpāvacarārūpāvacarasattassa viya kāmadhātuṃ upapajjantassa, tadā paṭisandhito parāni cha bhavaṅgāni paccuppannārammaṇāni hontīti. Diṭṭhisampayuttehi assādanādīni saparāmāsāneva daṭṭhabbāni. Paṇṇattinibbānārammaṇānañca javanānaṃ purecārikakāleti yesaṃ purecārikakāle ekantena āvajjanāya atītādiārammaṇabhāvena navattabbatā, tesaṃ vasena nayaṃ dasseti. Nibbānārammaṇānampi javanānaṃ purecārikakāle sā tathā na vattabbā, na pana ekantena maggaphalavīthīsu tassā anibbānārammaṇattā.

๑๔๓๔. สังคหกาจารย์กล่าวไว้ว่า "กรรมหรือกรรมนิมิตเป็นอารมณ์ในขณะที่เกิดขึ้นเป็นอารมณ์ในอดีต" แต่ในปฏิจจสมุปปาทวิภังควรรณนา อรรถกถาจารย์จะกล่าวถึงความเป็นอารมณ์ปัจจุบันของปฏิสนธิในขณะที่เกิดขึ้นโดยมีกรรมนิมิตเป็นอารมณ์. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าคำว่า "กรรมนิมิตเป็นต้น" นี้ กล่าวโดยอ้างอิงถึงอดีตกัมมนิมิตที่มาสู่คลองในมโนทวารในจุติทางมโนทวาร. สังคหกาจารย์กล่าวว่า "และในกาลแห่งภวังค์ถัดจากนั้น" โดยอ้างอิงถึงภวังค์ ๔ ที่มีอารมณ์ปัจจุบัน เมื่อปฏิสนธิเกิดขึ้นในคตินิมิตที่มีอายุเหลืออยู่ ๕ จิตขณะในจุติที่เป็นไปกับด้วยตทาลัมพนะ และภวังค์ ๖ ในจุติที่ไม่มีตทาลัมพนะ. แท้จริง เมื่อชวนะที่มีคตินิมิตเป็นอารมณ์เกิดขึ้น และตทาลัมพนะยังไม่เกิดขึ้นนั่นเอง จุติย่อมมี เหมือนสัตว์ในรูปาวจรและอรูปาวจรที่เข้าถึงกามธาตุ. ในขณะนั้น ภวังค์ ๖ ที่ถัดจากปฏิสนธิย่อมมีอารมณ์เป็นปัจจุบัน. พึงทราบดังนี้. พึงเห็นอัสสาทะเป็นต้นที่ประกอบด้วยทิฏฐิและที่เป็นไปกับด้วยปรมาสะเท่านั้น. ในบทว่า "ในกาลที่เป็นไปก่อนชวนะที่มีบัญญัติและนิพพานเป็นอารมณ์" นั้น แสดงนัยด้วยอำนาจแห่งชวนะเหล่านั้น ซึ่งในกาลที่เป็นไปก่อน ไม่ควรกล่าวโดยส่วนเดียวว่าอาวัชชนะมีอารมณ์เป็นอดีตเป็นต้น. แม้ในกาลที่เป็นไปก่อนชวนะที่มีนิพพานเป็นอารมณ์ ก็ไม่ควรกล่าวอาวัชชนะนั้นว่ามีอารมณ์เป็นอดีตเป็นต้นอย่างนั้น แต่ก็ไม่ใช่ว่าจะไม่ควรกล่าวโดยส่วนเดียว (เพราะเหตุใด?) เพราะความที่อาวัชชนะนั้นไม่มีนิพพานเป็นอารมณ์ในมรรคผลวิถีทั้งหลาย.

Ime gandhāti nanu paccuppannā gandhā gahitā, kathaṃ ettha anāgatārammaṇatā hotīti? ‘‘Aṭṭhārasavassādhikāni dve vassasatāni mā sussiṃsū’’ti pavattito, anāgate mā sussiṃ sūti hi anāgataṃ gandhaṃ gahetvā pavattatīti adhippāyo. Cittavasena kāyaṃ pariṇāmento abhimukhībhūtaṃ tadā vijjamānameva kāyaṃ ārammaṇaṃ karotīti paccuppannārammaṇaṃ adhiṭṭhānacittaṃ hoti. Tathā attano kāyassa dīgharassāṇuthūlanīlādibhāvāpādanavasena aññassa ca pāṭihāriyassa karaṇe yojetabbaṃ[Pg.194]. Etthantare ekadvesantativārā veditabbāti etthantare pavattā rūpasantatiarūpasantativārā ekadvesantativārā nāmāti veditabbāti attho. Atiparittasabhāvautuādisamuṭṭhānā vā ‘‘ekadvesantativārā’’ti vuttā. Ubhayametaṃ paccuppannanti addhāpaccuppannaṃ hontaṃ etaṃ ubhayaṃ hotīti attho. Saṃhīratīti taṇhādiṭṭhābhinandanāhi ākaḍḍhīyati.

กลิ่นเหล่านี้มิใช่กลิ่นปัจจุบันที่ถูกยึดไว้หรือ? เหตุไฉนในที่นี้จึงมีการมีอารมณ์เป็นอนาคตเล่า? นี้คือคำค้าน เพราะการเป็นไป (แห่งจิต) ว่า 'ขออย่าให้แห้งไปตลอดสองร้อยปีกับอีกสิบแปดปี' เพราะว่าจิตย่อมเป็นไปโดยยึดกลิ่นที่เป็นอนาคตว่า 'ขออย่าให้แห้งไป' ดังนี้ นี้คือความประสงค์ (ของอาจารย์อรรถกถา) เมื่อน้อมกายไปโดยอำนาจแห่งจิต ย่อมทำกายที่ปรากฏอยู่เฉพาะหน้าในขณะนั้นนั่นเองให้เป็นอารมณ์ ดังนั้นจิตอธิษฐานจึงมีอารมณ์เป็นปัจจุบัน เช่นเดียวกัน พึงประกอบเข้ากับการทำให้กายของตนมีสภาพเป็นยาว สั้น ละเอียด หยาบ สีเขียว เป็นต้น และในการทำปาฏิหาริย์อื่น ในคำว่า 'พึงทราบว่า เอกทวิสันตติวาระในระหว่างนี้' ความหมายคือ พึงทราบว่า วาระแห่งรูปสันตติและอรูปสันตติที่เกิดขึ้นในระหว่างนี้ ชื่อว่า เอกทวิสันตติวาระ หรือว่า สันตติที่เกิดขึ้นจากอุตุเป็นต้นที่มีสภาพเล็กน้อยยิ่งนัก ถูกกล่าวว่า 'เอกทวิสันตติวาระ' คำว่า 'ทั้งสองนี้เป็นปัจจุบัน' ความหมายคือ ทั้งสองนี้เป็นอัทธาปัจจุบัน 'ย่อมถูกรวบรวม' หมายถึง ย่อมถูกดึงดูดด้วยตัณหาและทิฏฐิอันเป็นอภินันทนา

Kecīti abhayagirivāsinoti vadanti, te pana cittassa ṭhitikkhaṇaṃ na icchantīti ‘‘ṭhitikkhaṇe vā paṭivijjhatī’’ti na vattabbaṃ siyā. Tathā ye ‘‘iddhimassa ca parassa ca ekakkhaṇe vattamānaṃ cittaṃ uppajjatī’’ti vadanti, tesaṃ ‘‘ṭhitikkhaṇe vā bhaṅgakkhaṇe vā paṭivijjhatī’’ti vacanaṃ na sameti. Na hi tasmiṃ khaṇadvaye uppajjamānaṃ paracittena saha ekakkhaṇe uppajjati nāmāti. Ṭhitibhaṅgakkhaṇesu ca uppajjamānaṃ ekadesaṃ paccuppannārammaṇaṃ, ekadesaṃ atītārammaṇaṃ āpajjati. Yañca vuttaṃ ‘‘parassa cittaṃ jānissāmīti rāsivasena mahājanassa citte āvajjite’’ti, ettha ca mahājano attanā pare aneke puggalāti paresaṃ cittaṃ jānissāmīti āvajjanappavatti vattabbā siyā. Athāpi parassāti mahājanassāti attho sambhaveyya, tathāpi tassa puggalasseva vā cittarāsiṃ āvajjitvā ekassa paṭivijjhanaṃ ayuttaṃ. Na hi rāsiāvajjanaṃ ekadesāvajjanaṃ hotīti. Tasmā tehi ‘‘mahājanassa citte āvajjite’’tiādi na vattabbaṃ.

คำว่า 'บางพวก' หมายถึง พวกอภัยคีรีวาสีกล่าวไว้ แต่พวกนั้นไม่ยอมรับฐีติขณะแห่งจิต ดังนั้นจึงไม่ควรกล่าวว่า 'ย่อมแทงตลอดในฐีติขณะ' อีกอย่างหนึ่ง อาจารย์บางพวกที่กล่าวว่า 'จิตที่กำลังเป็นไปของตนและของผู้อื่นย่อมเกิดขึ้นในขณะเดียวกัน' คำกล่าวของพวกนั้นที่ว่า 'ย่อมแทงตลอดในฐีติขณะหรือภังคขณะ' ย่อมไม่สมกัน เพราะว่าจิตที่เกิดขึ้นในขณะทั้งสองนั้น ย่อมไม่ชื่อว่าเกิดขึ้นพร้อมกับจิตของผู้อื่นในขณะเดียวกัน และจิตที่เกิดขึ้นในฐีติขณะและภังคขณะ ย่อมมีอารมณ์เป็นปัจจุบันส่วนหนึ่ง มีอารมณ์เป็นอดีตส่วนหนึ่ง และคำที่กล่าวว่า 'เมื่อจิตของมหาชนถูกน้อมพิจารณาโดยความเป็นหมวดหมู่ว่า เราจักรู้จิตของผู้อื่น' ในที่นี้ มหาชนคือบุคคลจำนวนมากที่อื่นจากตน ดังนั้นการเกิดขึ้นแห่งอาวัชชนะว่า 'เราจักรู้จิตของผู้อื่น' จึงควรกล่าว แม้ว่าความหมายว่า 'ของผู้อื่น' คือ 'ของมหาชน' จะเป็นไปได้ ถึงกระนั้น การแทงตลอด (จิตดวงเดียว) หลังจากน้อมพิจารณาหมวดหมู่แห่งจิตของบุคคลนั้นเอง ย่อมไม่สมควร เพราะว่าการน้อมพิจารณาหมวดหมู่ ย่อมไม่เป็นการน้อมพิจารณาส่วนเดียว ดังนั้น พวกเขาจึงไม่ควรกล่าวคำว่า 'เมื่อจิตของมหาชนถูกน้อมพิจารณา' เป็นต้น

Yaṃ pana te vadanti ‘‘yasmā iddhimassa ca parassa ca ekakkhaṇe cittaṃ uppajjatī’’ti, tatthāyaṃ adhippāyo siyā – cetopariyañāṇalābhī parassa cittaṃ ñātukāmo pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya atītādivibhāgaṃ akatvā cittasāmaññena ‘‘imassa cittaṃ jānāmī’’ti parikammaṃ katvā puna pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya sāmaññeneva cittaṃ āvajjitvā tiṇṇaṃ catunnaṃ vā parikammānaṃ anantarā cetopariyañāṇena paracittaṃ paṭivijjhati vibhāveti rūpaṃ viya dibbacakkhunā. Tato paraṃ pana kāmāvacaracittehi sarāgādivavatthānaṃ hoti nīlādivavatthānaṃ viya. Tattha dibbacakkhunā diṭṭhahadayavatthurūpassa sattassa abhimukhībhūtassa cittasāmaññena cittaṃ āvajjayamānaṃ āvajjanaṃ abhimukhībhūtaṃ vijjamānaṃ cittaṃ ārammaṇaṃ katvā cittaṃ āvajjeti. Parikammāni ca taṃ taṃ vijjamānaṃ cittaṃ cittasāmaññeneva ārammaṇaṃ [Pg.195] katvā cittajānanaparikammāni hutvā pavattanti. Cetopariyañāṇaṃ pana vijjamānaṃ cittaṃ paṭivijjhantaṃ vibhāventaṃ tena saha ekakkhaṇe eva uppajjati. Tattha yasmā santānassa santānaggahaṇato ekattavasena āvajjanādīni cittantveva pavattāni, tañca cittameva, yaṃ cetopariyañāṇena vibhāvitaṃ, tasmā samānākārappavattito na aniṭṭhe maggaphalavīthito aññasmiṃ ṭhāne nānārammaṇatā āvajjanajavanānaṃ hoti. Paccuppannārammaṇañca parikammaṃ paccuppannārammaṇassa cetopariyañāṇassa āsevanapaccayoti siddhaṃ hoti. Atītattiko ca evaṃ abhinno hoti. Aññathā santatipaccuppanne addhāpaccuppanne ca paccuppannanti idha vuccamāne atītānāgatānañca paccuppannatā āpajjeyya, tathā ca sati ‘‘paccuppanno dhammo paccuppannassa dhammassa anantarapaccayena paccayo’’tiādi vattabbaṃ siyā, na ca taṃ vuttaṃ. ‘‘Atīto dhammo paccuppannassa dhammassa anantarapaccayena paccayo, purimā purimā atītā khandhā pacchimānaṃ pacchimānaṃ paccuppannānaṃ khandhānaṃ anantara…pe… anulomaṃ gotrabhussā’’tiādivacanato (paṭṭhā. 2.18.5) pana addhāsantatipaccuppannesveva anantarātītā cattāro khandhā atītāti viññāyanti, na ca abhidhammamātikāya āgatassa paccuppannapadassa addhāsantatipaccuppannapadatthatā katthaci pāḷiyaṃ vuttā. Tasmā tehi iddhimassa ca parassa ca ekakkhaṇe cittuppattiyā cetopariyañāṇassa paccuppannārammaṇatā vuttā. Yadā pana ‘‘yaṃ imassa cittaṃ pavattaṃ, taṃ jānāmi. Yaṃ bhavissati, taṃ jānissāmī’’ti vā ābhogaṃ katvā pādakajjhānasamāpajjanādīni karoti, tadā āvajjanaparikammāni cetopariyañāṇañca atītānāgatārammaṇāneva honti āvajjaneneva vibhāgassa katattā.

อนึ่ง อาจารย์เหล่านั้นกล่าวคำใดว่า “เพราะเหตุใด จิตของผู้มีฤทธิ์และของผู้อื่นย่อมเกิดขึ้นในขณะเดียวกัน” อธิบายนี้พึงมีในคำนั้น คือ ผู้ได้เจโตปริยญาณ ผู้ปรารถนาจะรู้จิตของผู้อื่น เข้าปาทกฌานแล้ว ออกจากฌานแล้ว ไม่ได้แยกแยะจิตอดีตเป็นต้น ด้วยความเป็นจิตโดยทั่วไป กระทำบริกรรมว่า “เราจักรู้จิตของผู้นี้” ดังนี้แล้ว เข้าปาทกฌานอีก ออกจากฌานแล้ว น้อมจิตไปด้วยความเป็นจิตโดยทั่วไปนั่นเอง ในลำดับแห่งบริกรรมชวนะ ๓ หรือ ๔ ย่อมแทงตลอด ย่อมทำให้ปรากฏซึ่งจิตของผู้อื่นด้วยเจโตปริยญาณ เหมือนรูปด้วยทิพยจักษุ หลังจากนั้น การกำหนดแยกแยะจิตมีราคะเป็นต้นย่อมมีด้วยจิตกามาวจรทั้งหลาย เหมือนการกำหนดแยกแยะรูปมีสีเขียวเป็นต้น ในการกำหนดแยกแยะนั้น อาวัชชนะที่น้อมไปสู่จิตของสัตว์ผู้มีหทัยวัตถุรูปอันทิพยจักษุเห็นแล้ว ผู้ปรากฏอยู่เฉพาะหน้า ด้วยความเป็นจิตโดยทั่วไป กระทำจิตที่ปรากฏอยู่เฉพาะหน้าและมีอยู่เป็นอารมณ์แล้ว ย่อมน้อมจิตไป และบริกรรมชวนะทั้งหลาย กระทำจิตที่มีอยู่แต่ละอย่างนั้นด้วยความเป็นจิตโดยทั่วไปนั่นเองเป็นอารมณ์แล้ว เป็นบริกรรมที่รู้จิตแล้ว ย่อมเป็นไป ส่วนเจโตปริยญาณ ย่อมเกิดขึ้นในขณะเดียวกันนั่นเอง พร้อมกับจิตที่มีอยู่ซึ่งแทงตลอดอยู่ ทำให้ปรากฏอยู่ ในการเกิดขึ้นนั้น เพราะเหตุว่าอาวัชชนะเป็นต้น เป็นไปโดยมีจิตเป็นอารมณ์นั่นเอง โดยความเป็นอันเดียวกัน เพราะการยึดถือกระแสจิตของผู้เป็นอารมณ์ และอารมณ์นั้นซึ่งเจโตปริยญาณทำให้ปรากฏแล้ว (รู้แล้ว) ก็เป็นจิตนั่นเอง เพราะเหตุนั้น เพราะเป็นไปโดยอาการเสมอกัน ความมีอารมณ์ต่างกันของอาวัชชนะและชวนะย่อมไม่มีในฐานะอื่นจากมรรคผลวิถีอันไม่พึงปรารถนา และบริกรรมที่มีปัจจุบันเป็นอารมณ์ ย่อมสำเร็จว่าเป็นอาเสวนปัจจัยแก่เจโตปริยญาณที่มีปัจจุบันเป็นอารมณ์ดังนี้ และอดีตติกะย่อมไม่แตกต่างกันอย่างนี้ ถ้าเป็นอย่างอื่น เมื่อกล่าวในที่นี้ว่า สันตติปัจจุบันและอัทธาปัจจุบันเป็นปัจจุบัน ความเป็นปัจจุบันของอดีตและอนาคตก็พึงมี และเมื่อเป็นเช่นนั้น พึงกล่าวได้ว่า “ปัจจุบันธรรมเป็นปัจจัยแก่ปัจจุบันธรรมด้วยอนันตรปัจจัย” เป็นต้น แต่คำนั้นไม่ได้กล่าวไว้ อนึ่ง เพราะพระดำรัสเป็นต้นว่า “อดีตธรรมเป็นปัจจัยแก่ปัจจุบันธรรมด้วยอนันตรปัจจัย, ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอดีตก่อนๆ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นปัจจุบันหลังๆ ด้วยอนันตรปัจจัย...เป็นต้น...อนุโลมโคตรภู” ขันธ์ ๔ ที่เป็นอดีตในลำดับ ย่อมรู้กันว่าเป็นอดีตในอัทธาปัจจุบันและสันตติปัจจุบันนั่นเอง และความเป็นอัทธาปัจจุบันและสันตติปัจจุบันเป็นอรรถของบทว่า “ปัจจุบัน” ที่มาในอภิธรรมมาติกา ไม่ได้กล่าวไว้ในบาลีที่ไหนเลย เพราะเหตุนั้น อาจารย์เหล่านั้นจึงกล่าวความเป็นปัจจุบันอารมณ์ของเจโตปริยญาณ เพราะการเกิดขึ้นของจิตในขณะเดียวกันของผู้มีฤทธิ์และของผู้อื่น แต่เมื่อใด กระทำอาโภคะว่า “จิตของผู้นี้ใดเกิดขึ้นแล้ว เราจักรู้จิตนั้น. จิตใดจักเกิดขึ้น เราจักรู้จิตนั้น” ดังนี้แล้ว กระทำปาทกฌานสมาบัติเป็นต้น เมื่อนั้น อาวัชชนะ บริกรรม และเจโตปริยญาณ ย่อมมีอดีตและอนาคตเป็นอารมณ์นั่นเอง เพราะอาวัชชนะนั่นเองได้กระทำความแตกต่าง (คือแยกแยะอดีตและอนาคต) แล้ว

Ye pana ‘‘iddhimā parassa cittaṃ jānitukāmo āvajjeti, āvajjanaṃ khaṇapaccuppannaṃ ārammaṇaṃ katvā teneva saha nirujjhati, tato cattāri pañca vā javanāni. Yesaṃ pacchimaṃ iddhicittaṃ, sesāni kāmāvacarāni, tesaṃ sabbesampi tadeva niruddhaṃ cittamārammaṇaṃ hoti, na ca tāni nānārammaṇāni honti, addhāvasena paccuppannārammaṇattā’’ti idaṃ vacanaṃ nissāya ‘‘āvajjanajavanānaṃ paccuppannātītārammaṇabhāvepi nānārammaṇattābhāvo viya ekadviticatupañcacittakkhaṇānāgatesupi cittesu āvajjitesu āvajjanajavanānaṃ yathāsambhavaṃ anāgatapaccuppannātītārammaṇabhāvepi nānārammaṇatā na [Pg.196] siyā, tena catupañcacittakkhaṇānāgate āvajjite anāgatārammaṇaparikammānantaraṃ khaṇapaccuppannārammaṇaṃ cetopariyañāṇaṃ siddha’’nti vadanti, tesaṃ vādo ‘‘anāgatārammaṇo dhammo paccuppannārammaṇassa dhammassa āsevanapaccayena paccayo, paccuppannārammaṇo dhammo atītārammaṇassa dhammassa āsevanapaccayena paccayo’’ti imesaṃ pañhānaṃ anuddhaṭattā gaṇanāya ca ‘‘āsevane tīṇī’’ti vuttattā na sijjhati. Na hi kusalakiriyamahaggataṃ anāsevanaṃ atthīti.

ส่วนอาจารย์เหล่าใด อาศัยคำนี้ว่า “ผู้มีฤทธิ์เมื่อปรารถนาจะรู้จิตของผู้อื่น ย่อมน้อมจิตไป อาวัชชนะกระทำอารมณ์ที่เป็นขณะปัจจุบันแล้ว ย่อมดับไปพร้อมกับอารมณ์นั้นนั่นเอง หลังจากนั้น ชวนะ ๔ หรือ ๕ ดวง ซึ่งชวนะดวงสุดท้ายเป็นอิทธิจิต ที่เหลือเป็นกามาวจรจิต จิตที่ดับไปแล้วนั้นนั่นเอง ย่อมเป็นอารมณ์ของชวนะทั้งหมดเหล่านั้น และชวนะเหล่านั้นย่อมไม่มีอารมณ์ต่างกัน เพราะมีความเป็นปัจจุบันอารมณ์โดยอัทธา” แล้วกล่าวว่า “แม้ในความเป็นปัจจุบันอารมณ์และอดีตอารมณ์ของอาวัชชนะและชวนะ เหมือนความไม่มีอารมณ์ต่างกัน แม้เมื่อน้อมจิตไปในจิตทั้งหลายที่ยังไม่ถึง ๑, ๒, ๓, ๔, ๕ ขณะจิต แม้ในความเป็นอนาคตอารมณ์, ปัจจุบันอารมณ์, อดีตอารมณ์ของอาวัชชนะและชวนะตามสมควร ความมีอารมณ์ต่างกันก็ไม่พึงมี เพราะเหตุนั้น เมื่อน้อมจิตไปในจิตที่ยังไม่ถึง ๔ หรือ ๕ ขณะจิต ในลำดับแห่งบริกรรมที่มีอนาคตเป็นอารมณ์ เจโตปริยญาณที่มีขณะปัจจุบันเป็นอารมณ์ย่อมสำเร็จ” วาทะของอาจารย์เหล่านั้น ย่อมไม่สำเร็จ เพราะปัญหาเหล่านี้คือ “อนาคตธรรมเป็นปัจจัยแก่ปัจจุบันธรรมด้วยอาเสวนปัจจัย, ปัจจุบันธรรมเป็นปัจจัยแก่อดีตธรรมด้วยอาเสวนปัจจัย” ดังนี้ ไม่ได้ยกขึ้นมา (คือไม่ได้แสดงอรรถที่ต้องการรู้) และเพราะกล่าวไว้ในวาระแห่งการนับว่า “ในอาเสวนปัจจัยมี ๓” เพราะกุศล กิริยา และมหัคคตะที่ไม่มีอาเสวนปัจจัยย่อมไม่มี

Etassa ca vādassa nissayabhāvo āvajjanajavanānaṃ khaṇapaccuppannaniruddhārammaṇatāvacanassa na sijjhati, yaṃ pavattaṃ yaṃ pavattissatīti vā visesaṃ akatvā gahaṇe āvajjanassa anāgataggahaṇabhāvaṃ, tadabhāvā javanānampi vattamānaggahaṇābhāvañca sandhāyeva tassa vuttattā. Tadā hi bhavaṅgacalanānantaraṃ abhimukhībhūtameva cittaṃ ārabbha āvajjanā pavattatīti. Jānanacittassapi vattamānārammaṇabhāve āvajjanajānanacittānaṃ sahaṭṭhānadosāpattiyā rāsiekadesāvajjanapaṭivedhe sampattasampattāvajjanajānane ca aniṭṭhe ṭhāne āvajjanajavanānaṃ nānārammaṇabhāvadosāpattiyā ca yaṃ vuttaṃ ‘‘khaṇapaccuppannaṃ cittaṃ cetopariyañāṇassa ārammaṇaṃ hotī’’ti, taṃ ayuttanti paṭikkhipitvā yathāvuttadosānāpattikālavaseneva addhāsantatipaccuppannārammaṇattā nānārammaṇatābhāvaṃ disvā āvajjanajavanānaṃ vattamānataṃ niruddhārammaṇabhāvo vuttoti, tampi vacanaṃ purimavādino nānujāneyyuṃ. Tasmiñhi sati āvajjanā kusalānantiādīsu viya aññapadasaṅgahitassa anantarapaccayavidhānato ‘‘paccuppannārammaṇā āvajjanā atītārammaṇānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena paccayo’’ti vattabbaṃ siyā, na ca vuttanti.

และวาทะนี้ ความเป็นที่อาศัยของคำที่กล่าวว่าอาวัชชนชวนะทั้งหลายมีอารมณ์เป็นขณะปัจจุบันและอารมณ์เป็นอดีตที่ดับไปแล้ว ย่อมไม่สำเร็จ เพราะคำนั้นถูกกล่าวไว้โดยมุ่งหมายถึงความที่อาวัชชนะไม่มีการถือเอาอารมณ์ในอนาคต และความที่ชวนะทั้งหลายก็ไม่มีการถือเอาอารมณ์ในปัจจุบันเพราะไม่มีการถือเอาอารมณ์ในอนาคตนั้นนั่นเอง ในเมื่อมีการถือเอาจิตโดยทั่วไปโดยไม่ทำความพิเศษว่า 'เราจักรู้จิตที่เกิดขึ้นแล้ว' หรือ 'เราจักรู้จิตที่จักเกิดขึ้น' แท้จริง ในกาลนั้น อาวัชชนะย่อมเป็นไปโดยปรารภจิตที่เป็นปัจจุบันซึ่งปรากฏเฉพาะหน้าเท่านั้น ในลำดับแห่งภวังคจลนะ ดังนี้. แม้เมื่อจิตที่รู้ (อภิญญาจิต) มีอารมณ์เป็นปัจจุบัน เพราะการถึงซึ่งโทษคือการตั้งอยู่ร่วมกันของอาวัชชนจิตและจิตที่รู้ก็ดี หรือเพราะการถึงซึ่งโทษคือความเป็นผู้มีอารมณ์ต่างกันของอาวัชชนชวนะทั้งหลาย ในฐานะที่ไม่พึงปรารถนา (ในที่อื่นนอกจากมรรควิถีและผลวิถี) ในเมื่อมีการพิจารณากองจิตและการแทงตลอดจิตหนึ่งซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของกองนั้นก็ดี หรือในเมื่อมีการพิจารณาและการรู้ซึ่งอารมณ์ที่มาถึงแล้วๆ ก็ดี คำใดที่กล่าวว่า 'จิตที่เป็นขณะปัจจุบันเป็นอารมณ์ของเจโตปริยญาณ' คำนั้นไม่สมควร ดังนี้ ปฏิเสธแล้ว และพระอรรถกถาจารย์กล่าวไว้แล้วว่า 'ความที่อาวัชชนชวนะทั้งหลายมีอารมณ์เป็นปัจจุบันและอารมณ์เป็นอดีตที่ดับไปแล้ว' โดยเห็นความไม่มีภาวะที่มีอารมณ์ต่างกัน ด้วยอำนาจแห่งกาลที่ไม่มีโทษตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง เพราะมีความเป็นอารมณ์เป็นอัทธาปัจจุบันและสันตติปัจจุบัน ดังนี้ นี้คือความพิสดาร. แม้คำนั้น พวกเกจิอาจารย์ในกาลก่อนก็ไม่พึงอนุญาต. เพราะเมื่อมีความเป็นอารมณ์เป็นอัทธาปัจจุบันและสันตติปัจจุบันนั้น พึงกล่าวว่า 'อาวัชชนะที่มีอารมณ์เป็นปัจจุบัน เป็นปัจจัยโดยอนันตรปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายที่มีอารมณ์เป็นอดีต' เพราะมีการบัญญัติอนันตรปัจจัยแก่ธรรมที่สงเคราะห์ด้วยบทอื่น เหมือนในบทบาลีทั้งหลายมี 'อาวัชชนา กุสลานัง' เป็นต้น แต่ไม่ได้กล่าวไว้ ดังนี้

Kasmā panevaṃ cetopariyañāṇassa paccuppannārammaṇatā vicāritā, nanu ‘‘atīto dhammo paccuppannassa dhammassa, anāgato dhammo paccuppannassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti etesaṃ vibhaṅgesu ‘‘atītā khandhā iddhividhañāṇassacetopariyañāṇassa pubbenivāsānussatiñāṇassa yathākammūpagañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.18.2), ‘‘anāgatā khandhā iddhividhañāṇassa cetopariyañāṇassa anāgataṃsañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.17.3-4), uppannattike ca ‘‘anuppannākhandhā, uppādino [Pg.197] khandhā iddhividhañāṇassa cetopariyañāṇassa anāgataṃsañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo’’ti cetopariyañāṇaggahaṇaṃ katvā ‘‘paccuppanno dhammo paccuppannassā’’ti etassa vibhaṅge ‘‘paccuppannā khandhā iddhividhañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.18.3), uppannattike ca ‘‘uppannā khandhā iddhividhañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.17.2) ettakasseva vuttattā ‘‘paccuppannacitte cetopariyañāṇaṃ nappavattatī’’ti viññāyati. Yadi hi pavatteyya, purimesu viya itaresu ca cetopariyañāṇaggahaṇaṃ kattabbaṃ siyāti? Saccaṃ kattabbaṃ, nayadassanavasena panetaṃ saṃkhittanti aññāya pāḷiyā viññāyati. ‘‘Atītārammaṇo dhammo paccuppannārammaṇassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo (paṭṭhā. 2.19.20), anāgatārammaṇo dhammo paccuppannārammaṇassa. Paccuppannārammaṇo dhammo paccuppannārammaṇassā’’ti (paṭṭhā. 2.19.22) etesañhi vibhaṅgesu ‘‘cetopariyañāṇena atītārammaṇapaccuppannacittasamaṅgissa cittaṃ jānāti. Atītārammaṇā paccuppannā khandhā cetopariyañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.19.22), ‘‘cetopariyañāṇena anāgatārammaṇapaccuppannacittasamaṅgissa cittaṃ…pe… cetopariyañāṇena paccuppannārammaṇapaccuppannacittasamaṅgissa cittaṃ jānāti. Paccuppannārammaṇā paccuppannā khandhā cetopariyañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.19.21) cetopariyañāṇassa paccuppannārammaṇe pavatti vuttāti. Tenevāyaṃ vicāraṇā katāti veditabbā.

ก็เพราะเหตุไร ความที่เจโตปริยญาณมีอารมณ์เป็นปัจจุบัน จึงถูกพิจารณาอย่างนี้ มิใช่หรือว่า ในวิภังค์ของบทบาลีเหล่านี้ว่า 'อดีตธรรมเป็นปัจจัยแก่ปัจจุบันธรรม, อนาคตธรรมเป็นปัจจัยแก่ปัจจุบันธรรม โดยอารัมมณปัจจัย' ดังนี้ ในวิภังค์ทั้งหลายว่า 'ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอดีต เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ เจโตปริยญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ยถากัมมูปคญาณ และอาวัชชนะ' ดังนี้ก็ดี ว่า 'ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอนาคต เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ เจโตปริยญาณ อนาคตังสญาณ และอาวัชชนะ' ดังนี้ก็ดี และในอุปปันนติกะว่า 'ขันธ์ทั้งหลายที่ยังไม่เกิดขึ้น ขันธ์ทั้งหลายที่กำลังเกิดขึ้น เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ เจโตปริยญาณ อนาคตังสญาณ และอาวัชชนะ' ดังนี้ โดยกระทำซึ่งการระบุถึงเจโตปริยญาณแล้ว ในวิภังค์ของบทบาลีนี้ว่า 'ปัจจุบันธรรมเป็นปัจจัยแก่ปัจจุบันธรรม' ดังนี้ ในวิภังค์ว่า 'ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นปัจจุบัน เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ และอาวัชชนะ' ดังนี้ก็ดี และในอุปปันนติกะว่า 'ขันธ์ทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้ว เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ และอาวัชชนะ' ดังนี้ เพราะกล่าวไว้เพียงเท่านี้ จึงพึงทราบมิใช่หรือว่า เจโตปริยญาณย่อมไม่เป็นไปในจิตที่เป็นปัจจุบัน. ถ้าเจโตปริยญาณย่อมเป็นไป พึงกระทำซึ่งการระบุถึงเจโตปริยญาณเหมือนในติกะบทก่อนๆ และในติกะบทอื่นๆ ด้วย ดังนี้ นี้คือการโจทก์. จริงอยู่ พึงกระทำ (การระบุถึง) แต่พึงทราบด้วยบาลีอื่นว่า เจโตปริยญาณนี้ท่านย่อไว้ด้วยอำนาจแห่งการแสดงนัย. แท้จริง ในวิภังค์ของบทบาลีเหล่านี้ว่า 'ธรรมที่มีอารมณ์เป็นอดีต เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่มีอารมณ์เป็นปัจจุบัน โดยอารัมมณปัจจัย, ธรรมที่มีอารมณ์เป็นอนาคต เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่มีอารมณ์เป็นปัจจุบัน... ธรรมที่มีอารมณ์เป็นปัจจุบัน เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่มีอารมณ์เป็นปัจจุบัน' ดังนี้ การเป็นไปของเจโตปริยญาณในอารมณ์ที่เป็นปัจจุบัน ท่านกล่าวไว้แล้วว่า 'ย่อมรู้จิตของบุคคลผู้ประกอบด้วยจิตที่เป็นปัจจุบันที่มีอารมณ์เป็นอดีตด้วยเจโตปริยญาณ. ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นปัจจุบันที่มีอารมณ์เป็นอดีต เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่เจโตปริยญาณและแก่อาวัชชนะ' ดังนี้ก็ดี 'ย่อมรู้จิตของบุคคลผู้ประกอบด้วยจิตที่เป็นปัจจุบันที่มีอารมณ์เป็นอนาคตด้วยเจโตปริยญาณ... ย่อมรู้จิตของบุคคลผู้ประกอบด้วยจิตที่เป็นปัจจุบันที่มีอารมณ์เป็นปัจจุบันด้วยเจโตปริยญาณ. ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นปัจจุบันที่มีอารมณ์เป็นปัจจุบัน เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่เจโตปริยญาณและแก่อาวัชชนะ' ดังนี้. เพราะเหตุนั้นเอง การพิจารณานี้จึงถูกกระทำแล้ว ดังนี้ พึงทราบ

Tesanti tesu dvīsu ñāṇesūti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Kusalā khandhāti iddhividhapubbenivāsānāgataṃsañāṇāpekkho bahuvacananiddeso, na cetopariyañāṇayathākammūpagañāṇāpekkhoti. Tesaṃ catukkhandhārammaṇabhāvassa asādhakoti ce? Na, aññattha ‘‘avitakkavicāramattā khandhā ca vicāro ca cetopariyañāṇassa pubbenivāsānussatiñāṇassa anāgataṃsañāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.6.72) ‘‘savitakkasavicārā khandhā ca vitakko ca cetopariyañāṇassa pubbenivāsānussatiñāṇassa anāgataṃsañāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.6.69) ca vuttattā cetopariyañāṇāpekkhopi bahuvacananiddesoti imassatthassa siddhito. Evamapi [Pg.198] yathākammūpagañāṇassa ‘‘avitakkavicāramattā khandhā ca vicāro cā’’tiādīsu avuttattā catukkhandhārammaṇatā na sijjhatīti? Na, tattha avacanassa aññakāraṇattā. Yathākammūpagañāṇena hi kammasaṃsaṭṭhā cattāro khandhā kammappamukhena gayhanti. Tañhi yathā cetopariyañāṇaṃ purimaparikammavasena savitakkādivibhāgaṃ sarāgādivibhāgañca cittaṃ vibhāveti, na evaṃ savibhāgaṃ vibhāveti, kammavaseneva pana samudāyaṃ vibhāvetīti ‘‘avitakkavicāramattā khandhā ca vicāro cā’’tiādike vibhāgakaraṇe taṃ na vuttaṃ, na catukkhandhānārammaṇatoti. Idaṃ pana avacanassa kāraṇanti. Keci tatthāpi ‘‘pubbenivāsānussatiñāṇassa yathākammūpagañāṇassa anāgataṃsañāṇassā’’ti paṭhanti eva. Na hi taṃ kusalākusalavibhāgaṃ viya savitakkādivibhāgaṃ kammaṃ vibhāvetuṃ asamatthaṃ. Duccaritasucaritabhāvavibhāvanampi hi lobhādialobhādisampayogavisesavibhāvanaṃ hotīti.

คำว่า “เตสัง” (ของญาณเหล่านั้น) ในคำว่า “เตสุ ทฺวีสุ ญาเณสุ” (ในญาณสองอย่างเหล่านั้น) เป็นสามีวิภัตติในอรรถนิธธารณะ (การกำหนดเฉพาะ). การแสดงด้วยพหูพจน์ว่า “กุสลา ขันธา” (ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นกุศล) นั้น มุ่งถึงอิทธิวิธญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ และอนาคตังสญาณ ไม่ได้มุ่งถึงเจโตปริยญาณและยถากัมมูปคญาณ. หากจะกล่าวว่า “ดังนั้น การที่ญาณเหล่านั้นมีขันธ์ ๔ เป็นอารมณ์จึงไม่สำเร็จมิใช่หรือ?” ไม่ใช่ เพราะในที่อื่นได้กล่าวไว้ว่า “ขันธ์ทั้งหลายที่ปราศจากวิตกและวิจาร และวิจาร เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่เจโตปริยญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ และอนาคตังสญาณ” (ปัฏฐาน 2.6.72) และ “ขันธ์ทั้งหลายที่มีวิตกและวิจาร และวิตก เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่เจโตปริยญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ และอนาคตังสญาณ” (ปัฏฐาน 2.6.69) ด้วยเหตุที่กล่าวไว้เช่นนี้ ความหมายที่ว่าการแสดงด้วยพหูพจน์นั้นมุ่งถึงเจโตปริยญาณด้วยจึงสำเร็จ. แม้กระนั้น หากจะกล่าวว่า “การที่ยถากัมมูปคญาณมีขันธ์ ๔ เป็นอารมณ์ก็ไม่สำเร็จมิใช่หรือ เพราะไม่ได้กล่าวถึงในบทว่า ‘ขันธ์ทั้งหลายที่ปราศจากวิตกและวิจาร และวิจาร’ เป็นต้น?” ไม่ใช่ เพราะการไม่กล่าวถึงในที่นั้นมีเหตุผลอื่น. แท้จริง ขันธ์ ๔ ที่ระคนด้วยกรรม ย่อมถูกยถากัมมูปคญาณยึดถือโดยมีกรรมเป็นประธาน. ยถากัมมูปคญาณนั้น ไม่ได้จำแนกกรรมที่มีการจำแนกละเอียด (เช่น มีวิตกเป็นต้น) เหมือนอย่างที่เจโตปริยญาณจำแนกจิตที่มีการจำแนกละเอียด (เช่น มีวิตกเป็นต้น หรือมีราคะเป็นต้น) โดยอาศัยปริกรรมเบื้องต้น แต่ย่อมจำแนกหมู่ขันธ์โดยอาศัยกรรมเท่านั้น ด้วยเหตุนี้ ยถากัมมูปคญาณจึงไม่ได้ถูกกล่าวถึงในบทที่แสดงการจำแนกละเอียด เช่น “ขันธ์ทั้งหลายที่ปราศจากวิตกและวิจาร และวิจาร” เป็นต้น ไม่ใช่เพราะไม่มีขันธ์ ๔ เป็นอารมณ์. นี่แหละคือเหตุผลของการไม่กล่าวถึง. อาจารย์บางท่านก็อ่านในที่นั้นว่า “แก่ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ยถากัมมูปคญาณ และอนาคตังสญาณ” เท่านั้น. แท้จริง ยถากัมมูปคญาณนั้นไม่ได้ไม่สามารถจำแนกกรรมที่มีการจำแนกละเอียด เช่น มีวิตกเป็นต้น เหมือนอย่างที่จำแนกกรรมที่มีการจำแนกเป็นกุศลและอกุศลได้. แท้จริง แม้การจำแนกภาวะแห่งทุจริตและสุจริต ก็ย่อมเป็นการจำแนกความพิเศษของการประกอบด้วยโลภะเป็นต้น และอโลภะเป็นต้นด้วย.

1435. Niyakajjhattapariyāyassa abhāvenāti sabhāvadhammattā kenaci pariyāyena niyakajjhattaṃ ahontaṃ sabbathā bahiddhābhāveneva ‘‘ekantabahiddhā’’ti vuttaṃ, na asabhāvadhammattā bahiddhāpi ahontaṃ kasiṇādi viya niyakajjhattamattassa asambhavato. Asabhāvadhammattā eva hi kasiṇādiajjhattadhammabhūto ca koci bhāvo na hotīti ajjhattattike na vuttanti adhippāyo. Taṃ sabbaṃ ākiñcaññāyatanādi atītārammaṇattike ‘‘navattabbārammaṇa’’nti vuttanti sambandho. Ettha ca vuttanti anuññātattā vacanatoti etehi kāraṇehi pakāsitanti attho.

๑๔๓๕. คำว่า “เพราะไม่มีปริยายแห่งนิยกอัชฌัตตะ” นั้น หมายความว่า เพราะเป็นสภาวธรรม จึงไม่เป็นนิยกอัชฌัตตะโดยปริยายใดๆ และถูกเรียกว่า “เอกันตพหิทธา” (เป็นภายนอกโดยส่วนเดียว) เพราะเป็นภายนอกโดยประการทั้งปวง ไม่ใช่เพราะเป็นอสภาวธรรม จึงไม่เป็นภายนอกเหมือนกสิณเป็นต้น และเพราะความเป็นเพียงนิยกอัชฌัตตะไม่สามารถมีได้. แท้จริง เพราะเป็นอสภาวธรรมนั่นเอง กสิณเป็นต้น แม้จะเป็นอัชฌัตตธรรม แต่ก็ไม่มีสภาวะใดๆ (ที่เป็นปรมัตถ์) ด้วยเหตุนี้ จึงไม่ได้กล่าวไว้ในอัชฌัตติกะ นี่คือความประสงค์ของอาจารย์อรรถกถา. ความเชื่อมโยงคือ สิ่งทั้งปวงนั้น เช่น อากิญจัญญายตนะเป็นต้น ได้ถูกกล่าวไว้ในอดีตารัมมณติกะว่า “เป็นอารมณ์ที่พึงกล่าวไม่ได้”. และในที่นี้ ความหมายคือ คำว่า “วุตตัง” (กล่าวแล้ว) ได้ถูกแสดงให้เห็นชัดเจนด้วยเหตุผลเหล่านี้ คือ “เพราะเป็นคำที่อนุญาตให้กล่าวได้”.

Idāni tanti ‘‘etañhi ākiñcaññāyatana’’nti vuttaṃ ākiñcaññāyatanaṃ taṃ-saddena ākaḍḍhitvā vadati. Yo panāyamettha attho vutto ‘‘ākiñcaññāyatanaṃ ekampi idha vuccamānaṃ atītārammaṇattike tena sahekārammaṇatampi sandhāya kāmāvacarakusalādīnaṃ navattabbārammaṇatāya vuttattā idhāpi tesaṃ navattabbārammaṇabhāvaṃ dīpetīti katvā tasmiṃ vutte tānipi vuttāneva honti, tasmā visuṃ na vuttānī’’ti, tamaññe nānujānanti. Na hi īdisaṃ lesavacanaṃ aṭṭhakathākaṇḍe atthi. Yadi siyā, parittārammaṇattike yesaṃ samānārammaṇānaṃ parittādiārammaṇatā navattabbatā ca vuttā. Puna atītārammaṇattike tesu ekameva vatvā aññaṃ na vattabbaṃ siyā. Tathā vedanāttike samānavedanānaṃ yesaṃ sukhāya vedanāya sampayuttatā [Pg.199] vuttā, tesu ekameva pītittike sukhasahagataniddese vatvā aññaṃ na vattabbaṃ siyā. Evaṃ upekkhāsahagataniddesādīsu yojetabbaṃ. Lesena pana vinā aṭṭhakathākaṇḍe atthuddhārassa katattā ākiñcaññāyatanassa viya kāmāvacarakusalādīnampi ajjhattārammaṇattike navattabbatāya sati tānipi navattabbānīti vattabbāni, na pana vuttāni. Tasmā abhāvanāsāmaññepi yāya abhāvanāniṭṭhappavattiyā ākiñcaññāyatanaṃ pavattamānaṃ navattabbaṃ jātaṃ, tassā pavattiyā abhāvena tāni navattabbānīti na vuttāni. Gahaṇavisesanimmitāneva hi kasiṇādīni sabhāvato avijjamānānīti tadārammaṇānaṃ bahiddhāgahaṇavasena bahiddhārammaṇatā vuttā. Ākiñcaññāyatanaṃ pana na bahiddhāgahaṇabhāvena pavattati, nāpi ajjhattaggahaṇabhāvena pavattatīti navattabbanti vuttaṃ. Yena pana gahaṇākārena ākiñcaññāyatanaṃ pavattati, na tena sabbaññutaññāṇampi pavattati. Yadi pavatteyya, tampi ākiñcaññāyatanameva bhaveyya. Yathā hi kilesānaṃ gocaraṃ pavattivisesañca sabbaṃ jānantaṃ sabbaññutaññāṇaṃ na yathā te gaṇhanti, tathā gaṇhāti tassapi kilesabhāvāpattito, evaṃ ākiñcaññāyatanassa ca pavattanākāraṃ yathāsabhāvato jānantaṃ taṃ ākiñcaññāyatanamiva na gaṇhāti, kimaṅgaṃ pana aññanti. Tena kāmāvacarakusalānaṃ navattabbatā na vuttāti. Ayaṃ ‘‘ākiñcaññāyatanassa visayabhūto apagamo nāma eko attho atthī’’ti anicchantānaṃ ācariyānaṃ vinicchayo.

คำว่า “อิทานิ ตัง” (บัดนี้สิ่งนั้น) นั้น กล่าวถึงอากิญจัญญายตนะที่ถูกกล่าวไว้ว่า “เอตัญหิ อากิญจัญญายตนะ” (อากิญจัญญายตนะนี้แล) โดยดึงคำว่า “ตัง” (นั้น) มาใช้. แต่ความหมายที่ถูกกล่าวไว้ในที่นี้ว่า “แม้ว่าอากิญจัญญายตนะจะถูกกล่าวถึงเพียงอย่างเดียวในอัชัตตารัมมณติกะนี้ แต่ก็มุ่งถึงธรรมที่มีอารมณ์เดียวกันกับอากิญจัญญายตนะในอดีตารัมมณติกะด้วย เพราะได้กล่าวถึงกามวจรกุศลเป็นต้นว่ามีอารมณ์ที่พึงกล่าวไม่ได้ ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงภาวะที่กามวจรกุศลเป็นต้นมีอารมณ์ที่พึงกล่าวไม่ได้ในที่นี้ด้วย เมื่อกล่าวถึงอากิญจัญญายตนะแล้ว ธรรมเหล่านั้นก็ถูกกล่าวถึงแล้วด้วย จึงไม่ได้กล่าวถึงแยกต่างหาก” นั้น อาจารย์ท่านอื่นไม่ยอมรับ. เพราะถ้อยคำที่กล่าวโดยนัยยะเช่นนี้ไม่มีอยู่ในส่วนของอรรถกถา. หากเป็นเช่นนั้น ในปริตตารัมมณติกะ ธรรมทั้งหลายที่มีอารมณ์เสมอกัน ซึ่งมีภาวะเป็นปริตตารมณ์เป็นต้น และภาวะที่พึงกล่าวไม่ได้ ก็ได้ถูกกล่าวไว้แล้ว. อีกทั้งในอดีตารัมมณติกะ หากกล่าวถึงธรรมเพียงอย่างเดียวในบรรดาธรรมเหล่านั้น ธรรมอื่นก็ไม่พึงกล่าวถึง. เช่นเดียวกัน ในเวทนาติกะ ธรรมทั้งหลายที่มีเวทนาเสมอกัน ซึ่งมีภาวะประกอบด้วยสุขเวทนา ได้ถูกกล่าวไว้แล้ว หากกล่าวถึงธรรมเพียงอย่างเดียวในบรรดาธรรมเหล่านั้นในปิติติกะ ในการแสดงสุขสหคตธรรม ธรรมอื่นก็ไม่พึงกล่าวถึง. พึงประกอบความในอุเบกขาสหคตนิเทศเป็นต้นด้วยประการฉะนี้. แต่เพราะในส่วนของอรรถกถาได้มีการแสดงอรรถโดยปราศจากนัยยะหรือส่วนย่อย หากกามวจรกุศลเป็นต้นมีภาวะที่พึงกล่าวไม่ได้ในอัชฌัตตารัมมณติกะเหมือนอากิญจัญญายตนะ ธรรมเหล่านั้นก็พึงกล่าวได้ว่าเป็นธรรมที่พึงกล่าวไม่ได้ แต่ก็ไม่ได้กล่าวไว้. ดังนั้น แม้จะมีความเป็นสามัญแห่งภาวะที่ไม่มีอยู่ แต่เพราะการไม่มีอยู่แห่งการเกิดขึ้นที่สิ้นสุดลงด้วยภาวะที่ไม่มีอยู่ ซึ่งทำให้อากิญจัญญายตนะที่กำลังเป็นไปนั้นกลายเป็นสิ่งที่พึงกล่าวไม่ได้ ด้วยเหตุที่ไม่มีการเกิดขึ้นเช่นนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงไม่ได้ถูกกล่าวว่าเป็นสิ่งที่พึงกล่าวไม่ได้. แท้จริง กสิณเป็นต้นที่ถูกสร้างขึ้นโดยการยึดถืออารมณ์พิเศษนั้น ไม่มีอยู่โดยสภาวะ ด้วยเหตุนี้ ภาวะที่จิตเหล่านั้นมีอารมณ์เป็นภายนอก จึงถูกกล่าวไว้โดยอาศัยการยึดถืออารมณ์ภายนอก. แต่อากิญจัญญายตนะนั้น ไม่ได้เป็นไปโดยภาวะที่ยึดถืออารมณ์ภายนอก และไม่ได้เป็นไปโดยภาวะที่ยึดถืออารมณ์ภายใน จึงถูกกล่าวว่าเป็นสิ่งที่พึงกล่าวไม่ได้. แต่ด้วยอาการแห่งการยึดถืออารมณ์ที่อากิญจัญญายตนะเป็นไปนั้น แม้สัพพัญญุตญาณก็ไม่ได้เป็นไปด้วยอาการนั้น. หากเป็นไปเช่นนั้น สัพพัญญุตญาณนั้นก็จะเป็นอากิญจัญญายตนะนั่นเอง. แท้จริง เหมือนอย่างที่สัพพัญญุตญาณที่รู้ขอบเขตและลักษณะการเป็นไปของกิเลสทั้งหมด ไม่ได้ยึดถืออารมณ์เหมือนที่กิเลสยึดถือ เพราะสัพพัญญุตญาณนั้นก็ตกอยู่ในภาวะแห่งกิเลส (หากยึดถือเช่นนั้น) ฉันใด สัพพัญญุตญาณที่รู้ลักษณะการเป็นไปของอากิญจัญญายตนะตามสภาวะ ก็ไม่ได้ยึดถืออารมณ์เหมือนอากิญจัญญายตนะ ฉันนั้น แล้วธรรมอื่นเล่าจะกล่าวอะไรได้. ด้วยเหตุนี้ ภาวะที่กามวจรกุศลเป็นสิ่งที่พึงกล่าวไม่ได้จึงไม่ได้ถูกกล่าวไว้. นี่คือการวินิจฉัยของอาจารย์ที่ไม่ยอมรับความหมายที่ว่า “มีการดับไปซึ่งเป็นอารมณ์ของอากิญจัญญายตนะ” (คือการดับไปแห่งวิญญาณในปฐมารูปฌาน ซึ่งเป็นบัญญัติแห่งนัตถิภาวะ).

Vipākaṃ pana na kassaci ārammaṇaṃ hotīti vipākaṃ ākāsānañcāyatanaṃ vipākādīsu viññāṇañcāyatanesu na kassaci ārammaṇaṃ hotīti attho, tathā ākiñcaññāyatanañca nevasaññānāsaññāyatanassa. Yathā hi vipākattike vipākadhammadhammanevavipākanavipākadhammadhammamūlakesu pañhesu ‘‘ākāsānañcāyatanakusalaṃ viññāṇañcāyatanakusalassa ārammaṇapaccayena paccayo, ākiñcaññāyatanakusalaṃ nevasaññānāsaññāyatanakusalassa, tathā vipākassa kiriyassa. Ākāsānañcāyatanakiriyaṃ viññāṇañcāyatanakiriyassa. Ākiñcaññāyatanakiriyaṃ nevasaññānāsaññāyatanakiriyassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.406, 410) vuttaṃ, na [Pg.200] tathā vipākadhammamūlakesu ‘‘ākāsānañcāyatanaākiñcaññāyatanavipākā viññāṇañcāyatananevasaññānāsaññāyatanavipākakusalakiriyānaṃ ārammaṇapaccayena paccayo’’ti vuttā. Vipākato vuṭṭhahitvā cittassa abhinīhārāsambhavatoti vipākaṃ ārammaṇaṃ katvā abhinīhārāsambhavatoti attho. Vipākassa hi ārammaṇaṃ katvā natthi abhinīhāroti.

คำว่า “วิบากย่อมไม่เป็นอารมณ์ของใครๆ” หมายความว่า อากาสานัญจายตนวิบาก ย่อมไม่เป็นอารมณ์ของวิญญาณัญจายตนฌานใดๆ ในบรรดาวิญญาณัญจายตนฌาน ๓ มีวิบากเป็นต้น, เช่นเดียวกัน อากิญจัญญายตนวิบาก ก็ไม่เป็นอารมณ์ของเนวสัญญานาสัญญายตนะ. จริงอยู่ ในวิปากติกะ ในปัญหาที่มีวิปากธรรมเป็นมูล, ธรรมเป็นมูล, และเนววิปากนวิปากธรรมเป็นมูล ท่านกล่าวไว้ว่า “อากาสานัญจายตนกุศลเป็นปัจจัยแก่วิญญาณัญจายตนกุศลด้วยอารัมมณปัจจัย, อากิญจัญญายตนกุศลเป็นปัจจัยแก่เนวสัญญานาสัญญายตนกุศล, เช่นเดียวกันในส่วนกิริยา. อากาสานัญจายตนกิริยาเป็นปัจจัยแก่วิญญาณัญจายตนกิริยา. อากิญจัญญายตนกิริยาเป็นปัจจัยแก่เนวสัญญานาสัญญายตนกิริยาด้วยอารัมมณปัจจัย” แต่ในปัญหาที่มีวิปากธรรมเป็นมูล ท่านไม่ได้กล่าวไว้ว่า “อากาสานัญจายตนวิบาก และอากิญจัญญายตนวิบาก เป็นปัจจัยแก่วิญญาณัญจายตนวิบาก กุศล กิริยา และเนวสัญญานาสัญญายตนวิบาก กุศล กิริยา ด้วยอารัมมณปัจจัย”. คำว่า “เพราะความไม่เป็นไปแห่งการน้อมจิตไปจากวิบาก” หมายความว่า เพราะความไม่เป็นไปแห่งการน้อมจิตไปโดยกระทำวิบากให้เป็นอารมณ์. จริงอยู่ การน้อมจิตไปโดยกระทำวิบากให้เป็นอารมณ์นั้นไม่มี.

Attano khandhādīnīti arūpakkhandhe ‘‘khandhā’’ti gahetvā ādi-saddena rūpaṃ gaṇhāti. Ajjhattaṃ vā gayhamānaṃ ahanti paññattiṃ ādi-saddena gaṇhāti. Esa nayo paresaṃ khandhādiggahaṇe ca. Puna paññattiggahaṇena kasiṇavihārādianindriyabaddhupādāyapaññattimāha. Ādi-saddena vā ahaṃ paraṃ paṇṇattiggahaṇe sabbaṃ upādāyapaññattiṃ. Kammādīsu kammaṃ ajjhattaṃ, kammanimittaṃ ubhayaṃ, gatinimittaṃ bahiddhāti daṭṭhabbaṃ. Attano sarīre eva kimi hutvā nibbattamānassa gatinimittampi ajjhattaṃ siyā. Mallikāya kummāsaṃ dadamānāya rañño aggamahesiṭṭhānalābhaṃ, santatimahāmattassa hatthikkhandhagatassa arahattappattiṃ, sumanamālākārassa ca pupphamuṭṭhinā pūjentassa paccekabodhisacchikiriyaṃ nissāya bhagavā sitaṃ pātvākāsi.

ในคำว่า “อัตตโน ขันธาทีนิ” นี้ ท่านถือเอาอรูปขันธ์ด้วยคำว่า “ขันธ์” และถือเอารูปด้วยอาทิศัพท์. หรืออีกนัยหนึ่ง ถือเอาบัญญัติว่า “เรา” ที่ยึดถือในภายในด้วยอาทิศัพท์. นัยนี้พึงทราบแม้ในการถือเอาขันธ์เป็นต้นของผู้อื่น. อีกอย่างหนึ่ง ด้วยการถือเอาคำว่าบัญญัติ ท่านกล่าวถึงอุปาทายบัญญัติที่เป็นอนินทรียพัทธะ มีกสิณและวิหารเป็นต้น. หรืออีกนัยหนึ่ง ด้วยอาทิศัพท์ ในเมื่อไม่มีการถือเอาบัญญัติว่า “เรา” หรือ “ผู้อื่น” ก็พึงทราบว่าหมายถึงอุปาทายบัญญัติทั้งหมด. ในบรรดาอารมณ์มีกรรมเป็นต้น พึงทราบว่า กรรมเป็นอัชฌัตตะ, กรรมนิมิตเป็นทั้งสอง (อัชฌัตตะและพหิทธะ), คตินิมิตเป็นพหิทธะ. แม้คตินิมิตของบุคคลผู้เกิดเป็นหนอนในร่างกายของตนเอง ก็พึงเป็นอัชฌัตตะได้. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำการแย้มพระโอษฐ์ให้ปรากฏ โดยทรงอาศัยการที่นางมัลลิกาผู้ถวายขนมกุมมาสได้ตำแหน่งอัครมเหสีของพระราชา, การที่สันตติมหาอำมาตย์ผู้ยืนอยู่บนหลังช้างบรรลุพระอรหัต, และการที่นายมาลาการชื่อสุมนะผู้บูชาด้วยกำดอกไม้จักได้ทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณ.

Imasmiṃ tike okāsaṃ labhantīti parittārammaṇātītārammaṇattikesu aladdhokāsāni navattabbānīti vuttāni, idha pana navattabbāni na honti, ajjhattādīsu ekārammaṇataṃ labhantīti attho. Etāni hi pañca sabbatthapādakākāsālokakasiṇacatutthānaṃ kasiṇārammaṇattā, brahmavihāracatutthassa paññattiārammaṇattā, ānāpānacatutthassa nimittārammaṇattā bahiddhārammaṇānīti. Sakāyacittānanti sakakāyacittānaṃ, tena payojanaṃ natthi, tasmā na taṃ ajjhattārammaṇanti attho. Anindriyabaddhassa vā rūpassāti ettha ‘‘tissannaṃ vā paññattīna’’nti idampi vā-saddena āharitabbaṃ, nayadassanaṃ vā etaṃ daṭṭhabbaṃ. Īdise hi kāle bahiddhārammaṇanti.

คำว่า “ย่อมได้โอกาสในติกะนี้” หมายความว่า ในติกะทั้งหลายมีปริตตารมณ์และอดีตารมณ์เป็นต้น ธรรมที่กล่าวไม่ได้ (นวัตตัพพะ) เหล่านั้น ท่านกล่าวว่าไม่มีโอกาส (คือไม่มี) แต่ในอัชฌัตตารัมมณติกะนี้ ธรรมที่กล่าวไม่ได้เหล่านั้นย่อมไม่มี (คือมีโอกาส), หมายความว่า ย่อมได้ความเป็นอารมณ์อย่างเดียวในอัชฌัตตะเป็นต้น. จริงอยู่ ฌาน ๕ เหล่านั้น เป็นพหิทธารมณ์ เพราะจตุตถฌานที่มีสัพพัตถปาทกะ อากาสกสิณ และอาโลกกสิณ มีกสิณเป็นอารมณ์, เพราะพรหมวิหารจตุตถฌาน มีสัตว์บัญญัติเป็นอารมณ์, และเพราะอานาปานจตุตถฌาน มีนิมิตแห่งอานาปานะเป็นอารมณ์. คำว่า “สกกายจิตตานัง” หมายถึง กายและจิตของตน, ประโยชน์ด้วยการรู้อารมณ์นั้น (ด้วยเจโตปริยญาณ) ไม่มี, เพราะฉะนั้น เจโตปริยญาณนั้นจึงไม่เป็นอัชฌัตตารมณ์. ในบทว่า “อนินทริยพัทธัสสะ วา รูปัสสะ” นี้ แม้คำว่า “หรือบัญญัติ ๓ ประการ” นี้ ก็พึงนำมาประกอบด้วยวาศัพท์, หรือพึงเห็นว่าเป็นการแสดงนัย. จริงอยู่ ในกาลเช่นนั้น (กาลที่รู้อนาคตขันธ์ของผู้อื่น) ย่อมเป็นพหิทธารมณ์.

Tikaatthuddhāravaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาอรรถุทธารแห่งติกะ จบแล้ว.

Dukaatthuddhāravaṇṇanā

การพรรณนาอรรถุทธารแห่งทุกะ

1473. Māno [Pg.201] …pe… ekadhāvāti idaṃ avuttappakāradassanavasena vuttaṃ, aññathā māno kāmarāgāvijjāsaññojanehi ekato uppajjatīti dvidhāti vattabbo siyā. Esa nayo bhavarāgādīsu. Tathā vicikicchāti ettha tathāti etassa ekadhāvāti attho.

๑๔๗๓. คำว่า “มานะ... เป็นอย่างเดียว” นี้ ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งการแสดงประเภทที่ยังไม่ได้กล่าว. มิฉะนั้นแล้ว (หากกล่าวโดยประการอื่น) มานะย่อมเกิดร่วมกับกามราคสังโยชน์และอวิชชาสังโยชน์ จึงพึงกล่าวว่ามี ๒ อย่าง. นัยนี้มีในภวราคะเป็นต้น. ในบทว่า “ตถา วิจิกิจฉา” นี้ คำว่า “ตถา” มีอรรถว่า “เป็นอย่างเดียว”.

1511. Sasaṅkhārikesūti idaṃ kāmacchandanīvaraṇassa tīhi nīvaraṇehi saddhiṃ uppajjanaṭṭhānadassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ, na niyamato tattha tassa tehi uppattidassanatthaṃ thinamiddhassa aniyatattā. Heṭṭhimaparicchedenāti uddhaccassa sabbākusale uppajjanato uddhaccasahagate dve, aññesu thinamiddhakukkuccavirahe tīṇi heṭṭhimantato uppajjantīti katvā ‘‘dve tīṇī’’ti vuttanti attho. Yattakānaṃ pana ekato uppattiyaṃ nīvaraṇā ceva nīvaraṇasampayuttā cāti ayamattho sambhavati, heṭṭhimantena tesaṃ dassanatthaṃ ‘‘dve’’ti vuttaṃ. Tato uddhampi pavattiyaṃ ayamattho sambhavati evāti dassanatthaṃ ‘‘tīṇī’’ti vuttaṃ. Dve tīṇīti ca dve vā tīṇi vāti aniyamaniddesoti cattāri vā pañca vātipi viññāyati. Yattha sahuppatti, tattha nīvaraṇā ceva nīvaraṇasampayuttā ca hontīti etassa vā lakkhaṇassa dassanametanti. Yattha cattāri pañca ca uppajjanti, tattha cāyamattho sādhito hoti. Evañca katvā kilesagocchake ca ‘‘dve tayo’’ti vuttaṃ. Lakkhaṇadassanavasena hi kilesā ceva kilesasampayuttā ca vuttā, na sabbesaṃ sambhavantānaṃ sarūpena dassanavasenāti.

๑๕๑๑. คำว่า “ในสสังขาริกทั้งหลาย” นี้ พึงทราบว่าเป็นเพียงการแสดงฐานะที่เกิดของกามฉันทนิวรณ์ร่วมกับนิวรณ์ ๓ อย่าง (คือ ถีนมิทธะ อุทธัจจะ และอวิชชานิวรณ์) ไม่ใช่เพื่อแสดงการเกิดของกามฉันทนิวรณ์นั้นร่วมกับนิวรณ์เหล่านั้นโดยแน่นอน เพราะถีนมิทธะเป็นอนิยตเจตสิก. คำว่า “ด้วยการกำหนดส่วนเบื้องต่ำ” หมายความว่า เพราะอุทธัจจะย่อมเกิดในอกุศลทั้งหมด ในจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ นิวรณ์ ๒ อย่างย่อมเกิด ในอกุศลจิตอื่นที่เว้นจากถีนมิทธะและกุกกุจจะ นิวรณ์ ๓ อย่างย่อมเกิดโดยส่วนต่ำสุด ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า “๒ หรือ ๓”. ส่วนอรรถที่ว่า “เป็นนิวรณ์ด้วย เป็นธรรมที่สัมปยุตด้วยนิวรณ์ด้วย” นี้ ย่อมมีได้ในการเกิดร่วมกันของนิวรณ์มีประมาณเท่าใด เพื่อแสดงนิวรณ์เหล่านั้นโดยส่วนต่ำสุด จึงตรัสว่า “๒”. เพื่อแสดงว่าอรรถนี้ย่อมมีได้แม้ในการเป็นไปที่ยิ่งกว่านั้น จึงตรัสว่า “๓”. และคำว่า “๒ หรือ ๓” นี้ เป็นการระบุที่ไม่แน่นอนว่า “๒ อย่างก็ตาม หรือ ๓ อย่างก็ตาม” ดังนี้ จึงทราบได้ว่า “๔ อย่างก็ตาม หรือ ๕ อย่างก็ตาม” ก็ได้. หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า “๒ หรือ ๓” นี้ เป็นการแสดงลักษณะว่า “ในจิตใดมีการเกิดร่วมกัน ในจิตนั้นเป็นทั้งนิวรณ์และเป็นธรรมที่สัมปยุตด้วยนิวรณ์”. และในจิตตุปบาทใดที่นิวรณ์ ๔ อย่างและ ๕ อย่างเกิด อรรถนี้ก็เป็นอันสำเร็จแล้วในจิตตุปบาทนั้น. และเพราะทำอย่างนี้ ในกิเลสโคจฉกะจึงตรัสว่า “๒ หรือ ๓”. เพราะกิเลสทั้งหลายก็ดี ธรรมที่สัมปยุตด้วยกิเลสก็ดี ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งการแสดงลักษณะ ไม่ใช่ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งการแสดงโดยสภาวะของกิเลสที่เกิดได้ทั้งหมด ดังนี้

Yadi uddhaccaṃ sabbākusale uppajjati, kasmā vuttaṃ ‘‘uddhaccanīvaraṇaṃ uddhaccasahagate cittuppāde uppajjatī’’ti? Suttante vuttesu pañcasu nīvaraṇesu aññanīvaraṇarahitassa uddhaccassa visayavisesadassanatthaṃ. Chaṭṭhaṃ pana nīvaraṇaṃ abhidhamme itarehi sahagatanti tassa aññanīvaraṇarahitassa na koci visayaviseso atthi, attanā sahagatehi vinā uppajjanaṭṭhānābhāvā tadupalakkhitassa cittuppādassa abhāvā ca nattheva visayaviseso, tasmā ‘‘taṃ sabbākusale uppajjatī’’ti vuttaṃ. Uddhaccasahagato pana vuttacittuppādo sesadhammānaṃ uddhaccānuvattanabhāvena tadupalakkhito uddhaccassa visayaviseso, tasmā sabbākusale uppajjamānaṃ uddhaccaṃ sāmaññena ‘‘uddhaccanīvaraṇa’’nti [Pg.202] gahetvāpi taṃ attano visayavisesena pakāsetuṃ ‘‘uddhaccasahagate cittuppāde uppajjatī’’ti āha. Evañca pakāsanaṃ visayavisesesu lobhadomanassasahagatasasaṅkhārikavicikicchuddhaccasahagatesu pañca nīvaraṇāni vavatthapetvā tesaṃ byāpakabhāvena chaṭṭhaṃ pakāsetuṃ katanti veditabbaṃ.

หากอุทธัจจะเกิดขึ้นในอกุศลทั้งปวง เหตุใดจึงตรัสว่า "อุทธัจจนิวรณ์ย่อมเกิดขึ้นในจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ"? เพื่อแสดงวิสัยพิเศษของอุทธัจจะที่ปราศจากนิวรณ์อื่นในบรรดานิวรณ์ ๕ ที่ตรัสไว้ในพระสูตร. ส่วนนิวรณ์ที่ ๖ (อวิชชา) ในพระอภิธรรมนั้นเกิดร่วมกับนิวรณ์อื่น ๆ ดังนั้น อวิชชานิวรณ์ที่ปราศจากนิวรณ์อื่นจึงไม่มีวิสัยพิเศษใด ๆ เพราะไม่มีที่เกิดโดยปราศจากนิวรณ์ที่เกิดร่วมกับตน และเพราะไม่มีจิตตุปบาทที่ถูกกำหนดด้วยอวิชชานั้น จึงไม่มีวิสัยพิเศษเลย ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า "อวิชชานั้นย่อมเกิดขึ้นในอกุศลทั้งปวง". ส่วนจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยอุทธัจจะที่กล่าวมานั้น เป็นวิสัยพิเศษของอุทธัจจะที่ถูกกำหนดด้วยอุทธัจจะนั้นเอง โดยที่ธรรมที่เหลือย่อมเป็นไปตามอุทธัจจะ. ด้วยเหตุนั้น แม้อุทธัจจะที่เกิดขึ้นในอกุศลทั้งปวงนั้น โดยทั่วไปจะเรียกว่า "อุทธัจจนิวรณ์" ก็ตาม แต่เพื่อจะแสดงวิสัยพิเศษของอุทธัจจะนั้นเอง จึงตรัสว่า "ย่อมเกิดขึ้นในจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ". และพึงทราบว่า การแสดงเช่นนี้ทำขึ้นเพื่อแสดงนิวรณ์ที่ ๖ โดยความเป็นสภาวะที่แผ่ไปในนิวรณ์เหล่านั้น หลังจากที่กำหนดนิวรณ์ ๕ ไว้ในวิสัยพิเศษทั้งหลาย คือ ในจิตที่สหรคตด้วยโลภะ โทมนัส สสังขาริก วิจิกิจฉา และอุทธัจจะ.

Keci pana ‘‘uddhaccasahagateti sāmaññena sabbaṃ uddhaccaṃ ‘uddhacca’nti gahetvā tena sahagate cittuppāde’’ti vadanti, ayaṃ panattho na bahumato dvādasamacittuppādassa viya sabbākusalacittuppādānaṃ uddhaccena anupalakkhitattā, sati ca upalakkhitatte ‘‘aṭṭhasu lobhasahagatesū’’tiādīsu viya aññesaṃ cittuppādānaṃ nivattanatthaṃ ‘‘dvādasasu uddhaccasahagatesū’’ti vattabbattā. Uddhaccānupalakkhitattā pana sabbākusalānaṃ avijjānīvaraṇaṃ viya idampi ‘‘sabbākusalesu uppajjatī’’ti vattabbaṃ siyā, na pana vuttaṃ, tasmā vuttanayeneva attho veditabbo. Yasmā ca avijjānīvaraṇaṃ viya uddhaccanīvaraṇañca sabbākusalesu uppajjati, tasmā nikkhepakaṇḍe ‘‘kāmacchandanīvaraṇaṃ uddhaccanīvaraṇena nīvaraṇañceva nīvaraṇasampayuttañcā’’tiādi vuttaṃ. Tena ekasmiṃyeva cittuppāde uddhaccanīvaraṇaṃ uppajjatīti aggahetvā adhippāyo maggitabboti.

ส่วนอาจารย์บางพวกกล่าวว่า ในบทว่า "สหรคตด้วยอุทธัจจะ" นี้ หมายถึงอุทธัจจะทั้งหมดโดยทั่วไปว่าเป็น "อุทธัจจะ" แล้ว (เกิดขึ้น) ในจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยอุทธัจจะนั้น. แต่ความหมายนี้ไม่เป็นที่ยอมรับมากนัก เพราะอกุศลจิตตุปบาททั้งหมดไม่ถูกกำหนดด้วยอุทธัจจะ เหมือนอย่างจิตตุปบาทที่ ๑๒ และหากมีการกำหนดไว้ ก็ควรจะตรัสว่า "ในจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ ๑๒ ดวง" เพื่อห้ามจิตตุปบาทอื่น ๆ เหมือนอย่างในคำว่า "ในจิตที่สหรคตด้วยโลภะ ๘ ดวง" เป็นต้น. แต่เพราะอกุศลทั้งหมดไม่ถูกกำหนดด้วยอุทธัจจะ อุทธัจจนิวรณ์นี้ก็ควรจะถูกตรัสว่า "เกิดขึ้นในอกุศลทั้งปวง" เหมือนอวิชชานิวรณ์ แต่ก็ไม่ได้ตรัสไว้. ดังนั้น พึงทราบความหมายตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นแล. และเพราะอุทธัจจนิวรณ์ก็เกิดขึ้นในอกุศลทั้งปวงเหมือนอวิชชานิวรณ์ ด้วยเหตุนั้น ในนิกเขปกัณฑ์จึงตรัสว่า "กามฉันทนิวรณ์กับอุทธัจจนิวรณ์ เป็นนิวรณ์ด้วย เป็นนิวรณ์สัมปยุตด้วย" เป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น พึงแสวงหาความหมายโดยไม่ยึดถือว่าอุทธัจจนิวรณ์เกิดขึ้นในจิตตุปบาทเพียงดวงเดียวเท่านั้น.

Kilesagocchake lobhādīni dasa kilesavatthūni iminā anukkamena idheva abhidhamme āgatāni. Tasmā idheva vuttassa uddhaccakilesassa attanā saha vuttehi kilesehi rahitassa visayaviseso natthīti visayavisesena pakāsanaṃ akatvā ‘‘uddhaccañca ahirikañca anottappañca sabbākusalesu uppajjatī’’ti vuttaṃ. Kilesā ceva saṃkiliṭṭhapadaniddese yasmā saṃkiliṭṭhapadaṃ kilesasampayuttapadena asamānatthaṃ kevalaṃ malena upatāpitataṃ vibādhitatañca dīpeti, tasmā kilesā ceva kilesasampayuttapadaniddesena samānaṃ niddesaṃ akatvā ‘‘teva kilesā kilesā ceva saṃkiliṭṭhā cā’’ti vuttaṃ.

ในกิเลสโคจฉกะ กิเลสวัตถุ ๑๐ มีโลภะเป็นต้น มาตามลำดับนี้ในพระอภิธรรมนี้เอง. ดังนั้น สำหรับอุทธัจจกิเลสที่กล่าวไว้ในพระบาลีนี้ ซึ่งปราศจากกิเลสที่ตรัสไว้ร่วมกับตน จึงไม่มีวิสัยพิเศษ ด้วยเหตุนี้ จึงไม่ได้แสดงโดยวิสัยพิเศษ แต่ตรัสว่า "อุทธัจจะ อหิริกะ และอโนตตัปปะ ย่อมเกิดขึ้นในอกุศลทั้งปวง". ในนิเทศแห่งบทว่า กิเลสด้วย สังกลิฏฐะด้วย เพราะบทว่า "สังกลิฏฐะ" มีความหมายไม่เหมือนกับบทว่า "กิเลสสัมปยุต" แต่แสดงเพียงความเป็นสภาวะที่ถูกทำให้เดือดร้อนและถูกเบียดเบียนด้วยมลทินกิเลสเท่านั้น. ดังนั้น จึงไม่ได้ทำนิเทศให้เหมือนกับนิเทศแห่งบทว่า กิเลสด้วย กิเลสสัมปยุตด้วย แต่ตรัสว่า "กิเลสเหล่านั้นนั่นแล เป็นกิเลสด้วย เป็นสังกลิฏฐะด้วย".

1577. Dve tayo kilesāti ettha ‘‘dve tayoti hetugocchakādīsu vuttādhikāravasena ruḷhiyā vutta’’nti keci vadanti. Yadi atthaṃ anapekkhitvā ruḷhiyā vucceyya, ganthagocchake ca ‘‘yattha dve tayo ganthā [Pg.203] ekato uppajjantī’’ti vattabbaṃ siyā. Yañca vadanti ‘‘yattha dve tayo aññehi ekato uppajjantīti imassatthassa sambhavato ekato-saddo kilesagocchake sātthako, na hetugocchakādīsu tena vināpi adhippāyavijānanato’’ti, tampi na, hetugocchakādīsupi nānāuppattiyaṃ hetū ceva hetusampayuttādiggahaṇanivāraṇatthattā ekato-saddassa, tasmā ruḷhīanvatthakathāropanañca vajjetvā yathāvutteneva nayena attho veditabboti. Lobho chadhātiādinā lobhapaṭighamohānaṃ aññehi ekato uppattidassaneneva tesampi lobhādīhi ekato uppatti dassitāti veditabbā. Sesaṃ uttānatthamevāti.

๑๕๗๗. ในบทว่า "กิเลส ๒-๓" นี้ บางอาจารย์กล่าวว่า บทว่า "๒-๓" นี้ ตรัสโดยรูฬหิ (ความนิยม) ตามอำนาจบทที่ตรัสไว้ในเหตุโคจฉกะเป็นต้น. หากจะตรัสโดยรูฬหิโดยไม่คำนึงถึงเนื้อความ ในคันถโคจฉกะก็ควรจะตรัสว่า "คันถะ ๒-๓ ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกันในที่ใด". และคำที่อาจารย์เหล่านั้นกล่าวว่า "เพราะความหมายที่ว่า คันถะ ๒-๓ ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับคันถะอื่น ๆ ในที่ใด เป็นไปได้ ดังนั้น คำว่า เอกโต (พร้อมกัน) จึงมีประโยชน์ในกิเลสโคจฉกะ แต่ไม่มีประโยชน์ในเหตุโคจฉกะเป็นต้น เพราะสามารถรู้ความหมายได้แม้ไม่มีคำนั้น" คำกล่าวนั้นก็ไม่ถูก. เพราะแม้ในเหตุโคจฉกะเป็นต้น คำว่า เอกโต ก็มีประโยชน์เพื่อห้ามการถือเอาเหตุและเหตุสัมปยุตเป็นต้น ในขณะที่เกิดต่างกัน. ดังนั้น พึงเว้นการยกรูฬหิและการยกคำกล่าวตามอรรถ (อันวตถกถา) ขึ้นแสดง แล้วพึงทราบความหมายตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นแล. พึงทราบว่า ด้วยการแสดงการเกิดขึ้นพร้อมกันของโลภะ ปฏิฆะ และโมหะ กับกิเลสอื่น ๆ โดยบทว่า "โลภะมี ๖ อย่าง" เป็นต้น ก็เป็นการแสดงการเกิดขึ้นพร้อมกันของกิเลสอื่น ๆ เหล่านั้นกับโลภะเป็นต้นด้วย. ส่วนที่เหลือมีเนื้อความชัดเจนอยู่แล้ว.

Aṭṭhakathākaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาอรรถกถากัณฑ์ จบแล้ว.

Cattāri ca sahassāni, puna tīṇi satāni ca;

Aṭṭhasāliniyā ete, padā līnatthajotakā.

บท ๔,๓๐๐ เหล่านี้ ในอรรถสาลินี เป็นบทที่แสดงเนื้อความอันลี้ลับ.

Dhammamittoti nāmena, sakkaccaṃ abhiyācito;

Ānandoiti nāmena, katā ganthā subuddhināti.

พระอานันทะผู้มีปัญญาดี อันพระเถระชื่อว่าธัมมมิตตะอาราธนาโดยเคารพแล้ว ได้รจนาคัมภีร์ (มูลฎีกา) นี้แล้ว.

Iti aṭṭhasāliniyā līnatthapadavaṇṇanā

จบการพรรณนาบทอันลี้ลับแห่งอรรถสาลินี.

Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā samattā.

ธัมมสังคณีมูลฎีกา จบสมบูรณ์.