বাংলা
পালিঅট্ঠকথাটীকাঅন্ন
1101 পারাজিক পালি
1102 পাচিত্তিয় পালি
1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়)
1104 চূলবগ্গ পালি
1105 পরিবার পালি
1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১
1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২
1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা
1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়)
1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা
1206 পরিবার অট্ঠকথা
1301 সারত্থদীপনী টীকা-১
1302 সারত্থদীপনী টীকা-২
1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩
1401 দ্বেমাতিকাপালি
1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা
1403 বজিরবুদ্ধি টীকা
1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১
1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২
1406 বিনয়ালংকার টীকা-১
1407 বিনয়ালংকার টীকা-২
1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা
1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয়
1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১
1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২
1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি
1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা

8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১
8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২
8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১
8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২
8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা

8406 দীঘনিকায় (পু-বি)
8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি)
8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি)
8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি)
8410 বিনয়পিটক (পু-বি)
8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি)
8412 অট্ঠকথা (পু-বি)
8413 নিরুত্তিদীপনী
8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ
8415 অনুদীপনীপাঠ
8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ
8417 নমক্কারটীকা
8418 মহাপণামপাঠ
8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা
8420 সুতবন্দনা
8421 কমলাঞ্জলি
8422 জিনালংকার
8423 পজ্জমধু
8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী
8425 চূলগন্থবংস
8426 মহাবংস
8427 সাসনবংস
8428 কচ্চায়নব্যাকরণং
8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং
8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা)
8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা)
8432 পদরূপসিদ্ধি
8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা
8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ
8435 বুত্তোদয়পাঠ
8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ
8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা
8438 সুবোধালংকারপাঠ
8439 সুবোধালংকারটীকা
8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার
8441 লোকনীতি
8442 সুত্তন্তনীতি
8443 সূরস্সতীনীতি
8444 মহারহনীতি
8445 ধম্মনীতি
8446 কবিদপ্পণনীতি
8447 নীতিমঞ্জরী
8448 নরদক্খদীপনী
8449 চতুরারক্খদীপনী
8450 চাণক্যনীতি
8451 রসবাহিনী
8452 সীমাবিসোধনীপাঠ
8453 বেস্সন্তরগীতি
8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা
8455 থূপবংস
8456 দাঠাবংস
8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া
8458 ধাতুবংস
8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস
8460 জিনচরিতয়
8461 জিনবংসদীপং
8462 তেলকটাহগাথা
8463 মিলিদটীকা
8464 পদমঞ্জরী
8465 পদসাধনং
8466 সদ্দবিন্দুপকরণং
8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা
8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি
2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ)
2103 পাথিকবগ্গ পালি
2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ)
2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা
2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা
2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ)
2303 পাথিকবগ্গ টীকা
2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১
2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি
3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি
3103 উপরিপণ্ণাস পালি
3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১
3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২
3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা
3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা
3301 মূলপণ্ণাস টীকা
3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা
3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি
4102 নিদানবগ্গ পালি
4103 খন্ধবগ্গ পালি
4104 সলায়তনবগ্গ পালি
4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)
4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা
4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা
4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা
4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)
4301 সগাথাবগ্গ টীকা
4302 নিদানবগ্গ টীকা
4303 খন্ধবগ্গ টীকা
4304 সলায়তনবগ্গ টীকা
4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি
5102 দুকনিপাত পালি
5103 তিকনিপাত পালি
5104 চতুক্কনিপাত পালি
5105 পঞ্চকনিপাত পালি
5106 ছক্কনিপাত পালি
5107 সত্তকনিপাত পালি
5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি
5109 নবকনিপাত পালি
5110 দশকনিপাত পালি
5111 একাদশকনিপাত পালি
5201 এককনিপাত অট্ঠকথা
5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা
5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা
5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা
5301 এককনিপাত টীকা
5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা
5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা
5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি
6102 ধম্মপদ পালি
6103 উদান পালি
6104 ইতিবুত্তক পালি
6105 সুত্তনিপাত পালি
6106 বিমানবত্থু পালি
6107 পেতবত্থু পালি
6108 থেরগাথা পালি
6109 থেরীগাথা পালি
6110 অপদান পালি-১
6111 অপদান পালি-২
6112 বুদ্ধবংস পালি
6113 চরিয়াপিটক পালি
6114 জাতক পালি-১
6115 জাতক পালি-২
6116 মহানিদ্দেস পালি
6117 চূলনিদ্দেস পালি
6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি
6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি
6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি
6121 পেটকোপদেস পালি
6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা
6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১
6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২
6204 উদান অট্ঠকথা
6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা
6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১
6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২
6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা
6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা
6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১
6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২
6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা
6213 অপদান অট্ঠকথা-১
6214 অপদান অট্ঠকথা-২
6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা
6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা
6217 জাতক অট্ঠকথা-১
6218 জাতক অট্ঠকথা-২
6219 জাতক অট্ঠকথা-৩
6220 জাতক অট্ঠকথা-৪
6221 জাতক অট্ঠকথা-৫
6222 জাতক অট্ঠকথা-৬
6223 জাতক অট্ঠকথা-৭
6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা
6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা
6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১
6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২
6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা
6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা
6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি
7102 বিভঙ্গ পালি
7103 ধাতুকথা পালি
7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি
7105 কথাবত্থু পালি
7106 যমক পালি-১
7107 যমক পালি-২
7108 যমক পালি-৩
7109 পট্ঠান পালি-১
7110 পট্ঠান পালি-২
7111 পট্ঠান পালি-৩
7112 পট্ঠান পালি-৪
7113 পট্ঠান পালি-৫
7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা
7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা
7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা
7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা
7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা
7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা
7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা
7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা
7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো
7307 অভিধম্মত্থসংগহো
7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা
7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີອັດຖະກະຖາຏີກາອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ
1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ
1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ)
1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ
1105 ປະລິວາລະ ປາລີ
1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1
1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2
1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ
1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ)
1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ
1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1
1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2
1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3
1401 ທເວມາຕິກາປາລີ
1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ
1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ
1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1
1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2
1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1
1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2
1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ
1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ
1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1
1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2
1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ
1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ

8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1
8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2
8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1
8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2
8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ

8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ)
8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ
8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ
8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ
8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ
8417 ນະມັກກາລະຏີກາ
8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ
8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ
8420 ສຸຕະວັນທະນາ
8421 ກະມະລາຍຈະລິ
8422 ຊິນາລັງກາລະ
8423 ປັດຊະມະທຸ
8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ
8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ
8426 ມະຫາວັງສະ
8427 ສາສະນະວັງສະ
8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ
8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ
8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ)
8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ)
8432 ປະທະຣູປະສິດທິ
8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ
8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ
8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ
8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ
8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ
8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ
8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ
8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ
8441 ໂລກະນີຕິ
8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ
8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ
8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ
8445 ທັມມະນີຕິ
8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ
8447 ນີຕິມັນຊະລີ
8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ
8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ
8450 ຈານັກຍະນີຕິ
8451 ລະສະວາຫິນີ
8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ
8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ
8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ
8455 ຖູປະວັງສະ
8456 ທາຐາວັງສະ
8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ
8458 ຘາຕຸວັງສະ
8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ
8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ
8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ
8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ
8463 ມິລິທະຏີກາ
8464 ປະທະມັນຊະລີ
8465 ປະທະສາຘະນັງ
8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ
8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ
8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ)
2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ
2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ)
2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ)
2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ
2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1
2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ
3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ
3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ
3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1
3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2
3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ
3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ
3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ
4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ
4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ
4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)
4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)
4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ
4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ
4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ
4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ
5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ
5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ
5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ
5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ
5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ
5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ
5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ
5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ
5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ
5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ
6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ
6103 ອຸທານະ ປາລີ
6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ
6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ
6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ
6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ
6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ
6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ
6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1
6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2
6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ
6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ
6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1
6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2
6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ
6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ
6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ
6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ
6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ
6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ
6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ
6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1
6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2
6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ
6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1
6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2
6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1
6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2
6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ
6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1
6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2
6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ
6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1
6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2
6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3
6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4
6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5
6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6
6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7
6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1
6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2
6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ
6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ
7102 ວິພັງຄະ ປາລີ
7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ
7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ
7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ
7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1
7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2
7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3
7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1
7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2
7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3
7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4
7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5
7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ
7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ
7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ
7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ
7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ
7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ
7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ
7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ
7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ
7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ
7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळीअट्ठकथाटीकाअन्य
1101 पाराजिक पाळी
1102 पाचित्तिय पाळी
1103 महावग्ग पाळी (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळी
1105 परिवार पाळी
1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१
1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-१
1302 सारत्थदीपनी टीका-२
1303 सारत्थदीपनी टीका-३
1401 द्वेमातिकापाळी
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-१
1405 विमतिविनोदनी टीका-२
1406 विनयालंकार टीका-१
1407 विनयालंकार टीका-२
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-१
1411 विनयविनिच्छय टीका-२
1412 पाचित्यादियोजनापाळी
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-१
8402 विसुद्धिमग्ग-२
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवंदना
8421 कमलांजलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगंथवंस
8426 महावंस
8427 सासनवंस
8428 कच्चायनव्याकरणं
8429 मोग्गल्लानव्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपंचिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार
8441 लोकनीति
8442 सुत्तंतनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8444 महारहनीति
8445 धम्मनीति
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमंजरी
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8450 चाणक्यनीति
8451 रसवाहिनी
8452 सीमाविसोधनीपाठ
8453 वेस्संतरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमंजरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिंदुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमंजुसा
8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी
2102 महावग्ग पाळी (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळी
2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खंधवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१
2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी
3102 मज्झिमपण्णास पाळी
3103 उपरिपण्णास पाळी
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी
4102 निदानवग्ग पाळी
4103 खंधवग्ग पाळी
4104 सळायतनवग्ग पाळी
4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खंधवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खंधवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी
5102 दुकनिपात पाळी
5103 तिकनिपात पाळी
5104 चतुक्कनिपात पाळी
5105 पंचकनिपात पाळी
5106 छक्कनिपात पाळी
5107 सत्तकनिपात पाळी
5108 अट्ठकादिनिपात पाळी
5109 नवकनिपात पाळी
5110 दसकनिपात पाळी
5111 एकादसकनिपात पाळी
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी
6102 धम्मपद पाळी
6103 उदान पाळी
6104 इतिवुत्तक पाळी
6105 सुत्तनिपात पाळी
6106 विमानवत्थु पाळी
6107 पेतवत्थु पाळी
6108 थेरगाथा पाळी
6109 थेरीगाथा पाळी
6110 अपदान पाळी-१
6111 अपदान पाळी-२
6112 बुद्धवंस पाळी
6113 चरियापिटक पाळी
6114 जातक पाळी-१
6115 जातक पाळी-२
6116 महानिद्देस पाळी
6117 चूळनिद्देस पाळी
6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी
6119 नेत्तिप्पकरण पाळी
6120 मिलिंदपंह पाळी
6121 पेटकोपदेस पाळी
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-१
6203 धम्मपद अट्ठकथा-२
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-१
6214 अपदान अट्ठकथा-२
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-१
6218 जातक अट्ठकथा-२
6219 जातक अट्ठकथा-३
6220 जातक अट्ठकथा-४
6221 जातक अट्ठकथा-५
6222 जातक अट्ठकथा-६
6223 जातक अट्ठकथा-७
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१
6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी
7102 विभंग पाळी
7103 धातुकथा पाळी
7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी
7105 कथावत्थु पाळी
7106 यमक पाळी-१
7107 यमक पाळी-२
7108 यमक पाळी-३
7109 पट्ठान पाळी-१
7110 पट्ठान पाळी-२
7111 पट्ठान पाळी-३
7112 पट्ठान पाळी-४
7113 पट्ठान पाळी-५
7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पंचपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसंगणी-मूलटीका
7302 विभंग-मूलटीका
7303 पंचपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसंगणी-अनुटीका
7305 पंचपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसंगहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळी


Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना माझा नमस्कार असो.

Abhidhammapiṭake

अभिधम्मपिटक

Vibhaṅga-mūlaṭīkā

विभंग-मूलटीका

1. Khandhavibhaṅgo

१. खंधविभंग

1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā

१. सुत्तंतभाजनीयवण्णना

Catusaccadasoti [Pg.1] cattāri saccāni samāhaṭāni catusaccaṃ, catusaccaṃ passīti catusaccadaso. Satipi sāvakānaṃ paccekabuddhānañca catusaccadassanabhāve anaññapubbakattā bhagavato catusaccadassanassa tattha ca sabbaññutāya dasabalesu ca vasībhāvassa pattito parasantānesu ca pasāritabhāvena supākaṭattā bhagavāva visesena ‘‘catusaccadaso’’ti thomanaṃ arahatīti. Nāthatīti nātho, veneyyānaṃ hitasukhaṃ āsīsati pattheti, parasantānagataṃ vā kilesabyasanaṃ upatāpeti, ‘‘sādhu, bhikkhave, bhikkhu kālena kālaṃ attasampattiṃ paccavekkhitā’’tiādinā (a. ni. 8.7) vā taṃ taṃ hitapaṭipattiṃ yācatīti attho. Paramena cittissariyena samannāgato, sabbasatte vā guṇehi īsati abhibhavatīti paramissaro bhagavā ‘‘nātho’’ti vuccati. ‘‘Saddhamme gāravaṃ katvā karissāmī’’ti sotabbabhāve kāraṇaṃ vatvā puna savane niyojento āha ‘‘taṃ suṇātha samāhitā’’ti. ‘‘Porāṇaṭṭhakathānayaṃ vigāhitvā karissāmī’’ti vā etena sakkaccasavane ca kāraṇaṃ vatvā tattha niyojento āha ‘‘saddhamme gāravaṃ katvā taṃ suṇāthā’’ti.

‘चतुसच्चदसो’ (चार सत्यांचे दर्शन घेणारे) म्हणजे—एकत्रित केलेली चार सत्ये म्हणजे ‘चतुसच्च’ (चतुःसत्य) होय; ज्यांनी या चार सत्यांचे दर्शन घेतले (साक्षात केले) ते ‘चतुसच्चदसो’ होत. जरी श्रावक आणि प्रत्येकबुद्धांना देखील चार सत्यांचे दर्शन घडत असले, तरी भगवंतांचे चार सत्यांचे दर्शन हे इतर कोणाच्याही मार्गदर्शनाशिवाय (स्वतःच) प्राप्त झालेले असल्यामुळे, तसेच त्यामध्ये त्यांना सर्वज्ञता प्राप्त झाल्यामुळे, दशबलांवर (दहा बलांवर) पूर्ण प्रभुत्व (वशित्व) प्राप्त झाल्यामुळे आणि इतर प्राण्यांच्या चित्तप्रवाहात त्याचा प्रसार केल्यामुळे ते अत्यंत सुप्रसिद्ध असल्यामुळे, केवळ भगवानच विशेष रूपाने ‘चतुसच्चदसो’ या स्तुतीस पात्र आहेत, असे समजावे. ‘नाथतीति नाथो’—जे विनेय जनांच्या (शिष्यांच्या) हित आणि सुखाची आकांक्षा करतात, किंवा इतरांच्या चित्तप्रवाहातील क्लेशांच्या विनाशाला संताप देतात (नष्ट करतात), किंवा 'भिक्खूहो, भिक्खूने वेळोवेळी स्वतःच्या गुणांचे (शील इत्यादींचे) प्रत्यवेक्षण करावे' इत्यादी वचनांद्वारे त्या-त्या हितकारक आचरणाची याचना (प्रेरणा) करतात, असा अर्थ आहे. परम चित्त-ऐश्वर्याने (चित्तावरील पूर्ण नियंत्रणाने) युक्त असल्यामुळे, किंवा सर्व प्राण्यांवर शील इत्यादी गुणांनी शासन करतात व त्यांना प्रभावित करतात, म्हणून परम ऐश्वर्यवान असलेले भगवान ‘नाथ’ म्हटले जातात. 'सद्धम्माचा आदर करून मी (ही टीका) करीन' असे सांगून, ही टीका ऐकण्यायोग्य असण्याचे कारण स्पष्ट करून, पुन्हा ऐकण्यासाठी प्रेरित करताना (टीकाकार) म्हणाले: 'चित्त एकाग्र करून ते ऐका' (तं सुणाथ समाहिता). किंवा 'प्राचीन अट्ठकथांच्या पद्धतीचा सखोल अभ्यास करून मी ही टीका करीन' या वचनाद्वारे आदरपूर्वक ऐकण्याचे कारण सांगून, त्यामध्ये प्रवृत्त करताना म्हणाले: 'सद्धम्माचा आदर करून ते ऐका'.

Ettha [Pg.2] ca ‘‘catusaccadaso’’ti vacanaṃ thomanameva catuppabhedāya desanāya samānagaṇanadassanaguṇena, ‘‘aṭṭhārasahi buddhadhammehi upeto’’ti ca aṭṭhārasappabhedāya desanāya samānagaṇanaguṇehīti daṭṭhabbaṃ. Yathāvuttena vā niratisayena catusaccadassanena bhagavā catudhā dhammasaṅgaṇiṃ desetuṃ samattho ahosi, aṭṭhārasabuddhadhammasamannāgamena aṭṭhārasadhā vibhaṅganti yathāvuttadesanāsamatthatāsampādakaguṇanidassanametaṃ ‘‘catusaccadaso upeto buddhadhammehi aṭṭhārasahī’’ti. Tena yathāvuttāya desanāya sabbaññubhāsitattā aviparītataṃ dassento tattha satte uggahādīsu niyojeti, niṭṭhānagamanañca attano vāyāmaṃ dassento aṭṭhakathāsavane ca ādaraṃ uppādayati, yathāvuttaguṇarahitena asabbaññunā desetuṃ asakkuṇeyyataṃ dhammasaṅgaṇīvibhaṅgappakaraṇānaṃ dassento tattha tadaṭṭhakathāya ca sātisayaṃ gāravaṃ janayati, buddhādīnañca ratanānaṃ sammāsambuddhatādiguṇe vibhāveti.

आणि येथे (या गाथेत) ‘चतुसच्चदसो’ हे वचन चार प्रकारच्या (धम्मसंगणी) देशनेशी समान संख्या (४) दर्शविण्याच्या गुणामुळे केवळ स्तुतीच आहे; आणि ‘अठरा बुद्धधर्मांनी युक्त’ (अट्ठारसहि बुद्धधम्मेहि उपेतो) हे वचन देखील अठरा प्रकारच्या (विभंग) देशनेशी समान संख्या (१८) असण्याच्या गुणामुळे केवळ स्तुतीच आहे, असे समजावे. किंवा, पूर्वोक्त निरतिशय (सर्वोच्च) चार सत्यांच्या दर्शनामुळे भगवान चार प्रकारांनी धम्मसंगणीचा उपदेश करण्यास समर्थ झाले, आणि अठरा बुद्धधर्मांच्या प्राप्तीमुळे अठरा प्रकारांनी विभंगाचा उपदेश करण्यास समर्थ झाले; म्हणून, ‘चतुसच्चदसो उपेतो बुद्धधम्मेहि अट्ठारसहि’ हे वचन पूर्वोक्त देशना देण्याच्या समर्थतेला सिद्ध करणाऱ्या गुणांचे निदर्शन (दर्शक) आहे. त्या निदर्शनाद्वारे, पूर्वोक्त देशना ही सर्वज्ञांनी उपदेशिलेली असल्यामुळे तिची अविपरीतता (यथार्थता) दर्शवून, ते प्राण्यांना त्या देशनेच्या अध्ययनादींमध्ये प्रवृत्त करतात; तसेच ग्रंथाच्या समाप्तीसाठी स्वतःच्या प्रयत्नांना दर्शवून अट्ठकथा ऐकण्यामध्ये आदर निर्माण करतात. पूर्वोक्त गुणांनी रहित असलेल्या असर्वज्ञ व्यक्तीला धम्मसंगणी आणि विभंग या ग्रंथांचा उपदेश करणे अशक्य आहे, हे दर्शवून, त्या ग्रंथांवर आणि त्यांच्या अट्ठकथेवर अत्यंत आदर निर्माण करतात, आणि बुद्ध इत्यादी रत्नांचे सम्यक्संबुद्धत्व इत्यादी गुण स्पष्ट करतात.

Tattha cattāri saccāni pākaṭāneva, aṭṭhārasa pana buddhadhammā evaṃ veditabbā – ‘‘atītaṃse buddhassa bhagavato appaṭihataṃ ñāṇaṃ, anāgataṃse…pe… paccuppannaṃse…pe… imehi tīhi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato sabbaṃ kāyakammaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivattaṃ, sabbaṃ vacīkammaṃ…pe. … sabbaṃ manokammaṃ…pe… imehi chahi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato natthi chandassa hāni, natthi dhammadesanāya, natthi vīriyassa, natthi samādhissa, natthi paññāya, natthi vimuttiyā hāni. Imehi dvādasahi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato natthi davā, natthi ravā, natthi aphuṭaṃ, natthi vegāyitattaṃ, natthi abyāvaṭamano, natthi appaṭisaṅkhānupekkhā’’ti.

त्यामध्ये चार सत्ये तर प्रसिद्धच आहेत, परंतु अठरा बुद्धधर्म खालीलप्रमाणे जाणावेत—'भूतकाळातील (धर्मांच्या बाबतीत) बुद्ध भगवंतांचे ज्ञान अप्रतिहत (अबाधित) असते; भविष्यकाळातील... (ज्ञान अप्रतिहत असते); वर्तमानकाळातील... (ज्ञान अप्रतिहत असते); या तीन धर्मांनी युक्त असलेल्या बुद्ध भगवंतांचे सर्व कायकर्म (शारीरिक क्रिया) ज्ञानाने मार्गदर्शित (ज्ञानपूर्वंगम) आणि ज्ञानाचे अनुकरण करणारे (ज्ञानानुपरिवर्त) असते; सर्व वचीकर्म (वाणीचे कर्म)... ज्ञानाने मार्गदर्शित आणि ज्ञानाचे अनुकरण करणारे असते; सर्व मनोकर्म (मानसिक कर्म)... ज्ञानाने मार्गदर्शित आणि ज्ञानाचे अनुकरण करणारे असते; या सहा धर्मांनी युक्त असलेल्या बुद्ध भगवंतांच्या छंदाची (कल्याण करण्याची इच्छा) हानी होत नाही, धम्मदेशनेची हानी होत नाही, वीर्याची (प्रयत्नांची) हानी होत नाही, समाधीची हानी होत नाही, प्रज्ञेची हानी होत नाही, विमुक्तीची हानी होत नाही. या बारा धर्मांनी युक्त असलेल्या बुद्ध भगवंतांमध्ये क्रीडा किंवा थट्टा-मस्करी नसते, घाईघाईने किंवा विचार न करता बोलणे नसते, ज्ञानाने स्पर्श न केलेले (अज्ञात) काही नसते, घाईघाईने केलेली क्रिया नसते, निष्काळजी किंवा अजागृत मन नसते, विचार न करता केलेली उपेक्षा (अज्ञानपूर्वक उपेक्षा) नसते.'

Tattha natthi davāti khiḍḍādhippāyena kiriyā natthi. Natthi ravāti sahasā kiriyā natthi. Natthi aphuṭanti ñāṇena aphusitaṃ natthi. Natthi vegāyitattanti turitakiriyā natthi. Natthi abyāvaṭamanoti niratthako cittasamudācāro natthi. Natthi appaṭisaṅkhānupekkhāti aññāṇupekkhā natthi. Katthaci pana ‘‘natthi dhammadesanāya hānī’’ti alikhitvā ‘‘natthi chandassa hāni, natthi vīriyassa, natthi sattiyā’’ti likhanti.

त्यामध्ये ‘नत्थि दवा’ (क्रीडा नाही) म्हणजे क्रीडेच्या (थट्टा-मस्करीच्या) उद्देशाने केलेली क्रिया नसते. ‘नत्थि रवा’ (घाईघाईने बोलणे नाही) म्हणजे विचार न करता घाईघाईने केलेली क्रिया नसते. ‘नत्थि अस्फुटं’ (अस्पर्शित नाही) म्हणजे ज्ञानाने स्पर्श न केलेले (अज्ञात राहिलेले) काही नसते. ‘नत्थि वेगायितत्तं’ (घाईघाईने करणे नाही) म्हणजे घाईघाईने केलेली क्रिया नसते. ‘नत्थि अव्यापृतमनो’ (निष्काळजी मन नाही) म्हणजे निरर्थक चित्तप्रवृत्ती नसते. ‘नत्थि अप्पटिसंख्यानुपेक्खा’ (अविचारपूर्वक उपेक्षा नाही) म्हणजे अज्ञानपूर्वक उपेक्षा नसते. परंतु काही ठिकाणी ‘नत्थि धम्मदेसनाय हानि’ (धम्मदेशनेची हानी होत नाही) असे न लिहिता, ‘नत्थि छन्दस्स हानि, नत्थि वीरियस्स, नत्थि सत्तिया’ (छंदाची हानी होत नाही, वीर्याची हानी होत नाही, शक्तीची हानी होत नाही) असे लिहितात.

1. Dhammasaṅgahe dhamme kusalādike tikadukehi saṅgahetvā te eva dhamme suttante khandhādivasena vutte vibhajituṃ vibhaṅgappakaraṇaṃ vuttaṃ. Tattha [Pg.3] saṅkhepena vuttānaṃ khandhādīnaṃ vibhajanaṃ vibhaṅgo. So so vibhaṅgo pakato adhikato yassā pāḷiyā, sā ‘‘vibhaṅgappakaraṇa’’nti vuccati. Adhikatoti ca vattabbabhāvena pariggahitoti attho. Tattha vibhaṅgappakaraṇassa ādibhūte khandhavibhaṅge ‘‘pañcakkhandhā rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho’’ti idaṃ suttantabhājanīyaṃ nāma. Nanu na ettakameva suttantabhājanīyanti? Saccaṃ, iti-saddena pana ādi-saddatthajotakena pakāratthajotakena vā sabbaṃ suttantabhājanīyaṃ saṅgahetvā viññāṇakkhandhoti evamādi evaṃpakāraṃ vā idaṃ suttantabhājanīyanti veditabbaṃ. Atha vā ekadesena samudāyaṃ nidasseti pabbatasamuddādinidassako viya. Tattha nibbānavajjānaṃ sabbadhammānaṃ saṅgāhakattā sabbasaṅgāhakehi ca āyatanādīhi appakatarapadattā khandhānaṃ khandhavibhaṅgo ādimhi vutto.

१. धम्मसंगणीमध्ये कुशल इत्यादी धर्मांना तिक आणि दुकांद्वारे संग्रहित करून, सुत्तांमध्ये खंध (स्कंध) इत्यादींच्या रूपाने उपदेशिलेल्या त्या धर्मांचेच सविस्तर विभाजन करण्यासाठी विभंगप्रकरण (विभंग ग्रंथ) उपदेशिले गेले आहे. त्यामध्ये, संक्षेपाने सांगितलेल्या खंध इत्यादींचे सविस्तर विभाजन करणे म्हणजे ‘विभंग’ होय. ज्या पाळीमध्ये (पाठात) तो-तो विभंग प्रकर्षाने केला गेला आहे (जाणला गेला आहे), तिला ‘विभंगप्रकरण’ असे म्हटले जाते. आणि ‘अधिकतो’ (जाणला गेला आहे) याचा अर्थ ‘उपदेशिण्याच्या योग्यतेने ग्रहण केला गेला आहे’ असा आहे. त्या विभंगप्रकरणाच्या सुरुवातीला असलेल्याखंधविभंगामध्ये, ‘पाच खंध—रूपखंध... विज्ञाणखंध’ हे ‘सुत्तंतभाजनीय’ (सुत्तानुसार विभाजन) म्हटले जाते. पण केवळ एवढेच सुत्तंतभाजनीय नाही ना? हे सत्य आहे. परंतु, ‘इति’ शब्दाने ‘इत्यादी’ किंवा ‘या प्रकारे’ असा अर्थ दर्शवून सर्व सुत्तंतभाजनीयाचा संग्रह करून, ‘विज्ञाणखंध’ इत्यादी किंवा या प्रकारचा हा भाग ‘सुत्तंतभाजनीय’ आहे, असे जाणावे. किंवा, पर्वत आणि समुद्र इत्यादी दर्शविणाऱ्या व्यक्तीप्रमाणे, एका अंशाने (एकदेशाने) संपूर्ण समूहाचे निदर्शन केले जाते. त्यामध्ये, निर्वाण वगळता सर्व धर्मांचा संग्रह करत असल्यामुळे, आणि सर्व संग्राहक असलेल्या आयतन इत्यादींपेक्षा खंधांचे शब्द (पदे) कमी असल्यामुळे, खंधविभंग सुरुवातीला उपदेशिला गेला आहे.

Na tato heṭṭhāti rūpādīnaṃ vedayitādisabhāvattābhāvā yasmiṃ sabhāve atītādayo rāsī katvā vattabbā, tassa ruppanādito aññassābhāvā ca heṭṭhā gaṇanesu saṅkhatadhammānaṃ aniṭṭhānaṃ sāvasesabhāvaṃ, na heṭṭhā gaṇanamattābhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Chaṭṭhassa pana khandhassa abhāvā ‘‘na uddha’’nti āha. Na hi savibhāgadhammehi nissaṭassa atītādibhāvarahitassa ekassa nibbānassa rāsaṭṭho atthīti. ‘‘Rāsimhī’’ti saddatthasahitaṃ khandha-saddassa visayaṃ dasseti. ‘‘Guṇe paṇṇattiyaṃ ruḷhiya’’nti visayameva khandha-saddassa dasseti, na saddatthaṃ. Lokiyalokuttarabhedañhi sīlādiguṇaṃ nippadesena gahetvā pavattamāno khandha-saddo sīlādiguṇavisiṭṭhaṃ rāsaṭṭhaṃ dīpetīti. Keci pana ‘‘guṇaṭṭho ettha khandhaṭṭho’’ti vadanti. Dārukkhandhoti ettha pana na khandha-saddo paññatti-saddassa atthe vattati, tādise pana puthulāyate dārumhi dārukkhandhoti paññatti hotīti paññattiyaṃ nipatatīti vuttaṃ. Tathā ekasmimpi viññāṇe pavatto viññāṇakkhandhoti khandha-saddo na ruḷhī-saddassa atthaṃ vadati, samudāye pana niruḷho khandha-saddo tadekadese pavattamāno tāya eva ruḷhiyā pavattatīti khandha-saddo ruḷhiyaṃ nipatatīti vuttaṃ.

"त्यापेक्षा कमी नाही" (न ततो हेट्ठा) असे म्हटले आहे, कारण रूप इत्यादींमध्ये वेदना इत्यादी स्वभाव नसतो. ज्या स्वभावामध्ये अतीत इत्यादींचा समूह करून सांगावे लागते, त्यामध्ये 'रुप्पण' (बाधित होणे) इत्यादींशिवाय दुसरा कोणताही स्वभाव नसतो. तसेच, पाचपेक्षा कमी संख्यांमध्ये संस्कृत धर्मांचे वर्गीकरण अपूर्ण राहते (काही धर्म शिल्लक राहतात), केवळ संख्या कमी असणे हा उद्देश नाही, हे लक्षात घेऊन असे म्हटले आहे. परंतु, सहाव्या स्कंधाचा अभाव असल्यामुळे "त्यापेक्षा अधिक नाही" (न उद्धं) असे म्हटले आहे. कारण, विभक्त होणाऱ्या धर्मांपासून मुक्त, अतीत इत्यादी भावांनी रहित अशा एकमेव निर्वाणाचा 'राशी' (समूह) हा अर्थ संभवत नाही. "राशीमध्ये" (रासिम्हि) या शब्दाने शब्दाच्या अर्थासह 'स्कंध' शब्दाचा विषय दर्शविला आहे. "गुण, प्रज्ञप्ती आणि रूढीमध्ये" याने केवळ स्कंध शब्दाचा विषय दर्शविला आहे, शब्दाचा मूळ अर्थ नाही. लौकिक व लोकोत्तर भेदांनी युक्त असलेल्या शील इत्यादी गुणांना पूर्णपणे ग्रहण करून प्रवृत्त होणारा 'स्कंध' शब्द शील इत्यादी गुणांनी विशिष्ट अशा राशी (समूह) अर्थालाच प्रकट करतो. परंतु काही आचार्य म्हणतात की, "येथे गुणाचा अर्थ हाच स्कंधाचा अर्थ आहे." "दारुक्खंध" (लाकडाचा ओंडका) यामध्ये 'स्कंध' शब्द प्रज्ञप्ती शब्दाच्या अर्थात प्रवृत्त होत नाही, तर अशा प्रकारच्या जाड आणि लांब लाकडाला "दारुक्खंध" अशी प्रज्ञप्ती (संज्ञा) दिली जाते, म्हणून तो प्रज्ञप्तीमध्ये समाविष्ट होतो, असे म्हटले आहे. त्याचप्रमाणे, एकाच विज्ञानामध्ये प्रवृत्त होणारा "विज्ञाणक्खंध" (विज्ञानस्कंध) हा शब्द रूढी शब्दाचा अर्थ सांगत नाही, तर समूहामध्ये रूढ असलेला 'स्कंध' शब्द त्याच्या एका भागात प्रवृत्त होत असताना त्याच रूढीने प्रवृत्त होतो, म्हणून 'स्कंध' शब्द रूढीमध्ये समाविष्ट होतो, असे म्हटले आहे.

Rāsito guṇatoti sabbattha nissakkavacanaṃ visayasseva khandha-saddappavattiyā kāraṇabhāvaṃ sandhāya katanti veditabbaṃ. ‘‘Rāsito’’ti imamatthaṃ saddatthavasenapi [Pg.4] niyametvā dassetuṃ ‘‘ayañhi khandhaṭṭho nāma piṇḍaṭṭho’’tiādimāha. Koṭṭhāsaṭṭhe khandhaṭṭhe chaṭṭhenapi khandhena bhavitabbaṃ. Nibbānampi hi chaṭṭho koṭṭhāsoti. Tasmā ‘‘khandhaṭṭho nāma rāsaṭṭho’’ti yuttaṃ. Yesaṃ vā atītādivasena bhedo atthi, tesaṃ ruppanādilakkhaṇavasena taṃtaṃkoṭṭhāsatā vuccatīti bhedarahitassa nibbānassa koṭṭhāsaṭṭhena ca khandhabhāvo na vuttoti veditabbo.

"राशीपासून, गुणापासून" (रासितो गुणतो) इत्यादी सर्व ठिकाणी पंचमी विभक्तीचा (निसक्कवचन) प्रयोग, स्कंध शब्दाच्या प्रवृत्तीसाठी विषयच कारणीभूत आहे, हे लक्षात घेऊन केला आहे असे समजावे. "राशीपासून" (रासितो) या अर्थाला शब्दाच्या अर्थानुसार निश्चित करून दर्शविण्यासाठी "हा स्कंधार्थ म्हणजेच पिंडार्थ (समूहार्थ) होय" इत्यादी म्हटले आहे. जर स्कंधाचा अर्थ 'भाग' (कोठ्ठास) असा असता, तर सहावा स्कंध देखील असायला हवा होता. कारण निर्वाण हा देखील सहावा भाग आहे. म्हणूनच, "स्कंधाचा अर्थ म्हणजे राशी (समूह) अर्थ" हेच योग्य आहे. किंवा, ज्या धर्मांचे अतीत इत्यादींच्या आधारे वर्गीकरण होते, त्यांना 'रुप्पण' (बाधित होणे) इत्यादी लक्षणांच्या आधारे तो तो भाग म्हटले जाते. म्हणून, कोणत्याही भेदाने रहित असलेल्या निर्वाणाचा 'भाग' या अर्थाने देखील स्कंधभाव सांगितलेला नाही, असे समजावे.

Ettāvatāti uddesamattenāti attho. Cattāro ca mahābhūtā…pe… rūpanti evaṃ vibhatto. Katthāti ce? Ekādasasu okāsesu. Iti-saddena nidassanatthena sabbo vibhajananayo dassito. Idañca vibhajanaṃ oḷārikādīsu cakkhāyatanantiādivibhajanañca yathāsambhavaṃ ekādasasu okāsesu yojetabbaṃ, evaṃ vedanākkhandhādīsupi. Viññāṇakkhandho pana ekādasokāsesu purime okāsapañcake ‘‘cakkhuviññāṇaṃ…pe… manoviññāṇa’’nti chaviññāṇakāyavisesena vibhatto, na tattha manodhātu manoviññāṇadhātūti vibhajanaṃ atthi. Taṃ pana dvayaṃ manoviññāṇanti vuttanti imamatthaṃ dassetuṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘manodhātu manoviññāṇadhātū’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ.

"इतक्यानेच" (एत्तावता) म्हणजे "केवळ उद्देशमात्रेने" असा अर्थ आहे. "चार महाभूत... इत्यादी... रूप आहे" अशा प्रकारे विभागणी केली आहे. "कोठे?" असे विचारल्यास, "अकरा स्थानांमध्ये" (अकरा अवकाशांमध्ये). 'इति' या शब्दाने उदाहरण (निदर्शन) या अर्थाने विभागणीची संपूर्ण पद्धत दर्शविली आहे. ही विभागणी आणि स्थूल (ओळारिक) इत्यादींमध्ये "चक्षुआयतन" इत्यादी विभागणी योग्यतेनुसार अकरा स्थानांमध्ये लागू केली पाहिजे; वेदनास्कंध इत्यादींच्या बाबतीतही असेच आहे. परंतु विज्ञानस्कंध हा अकरा स्थानांपैकी पहिल्या पाच स्थानांमध्ये "चक्षुविज्ञान... इत्यादी... मनोविज्ञान" अशा सहा प्रकारच्या विज्ञान-समूहांच्या स्वरूपात विभागला गेला आहे, तेथे 'मनोधातू' आणि 'मनोविज्ञानधातू' अशी विभागणी नाही. परंतु त्या दोन्हीला 'मनोविज्ञान' असे म्हटले आहे, हा अर्थ दर्शविण्यासाठी अट्ठकथेमध्ये "मनोधातू आणि मनोविज्ञानधातू" असे म्हटले आहे, असे समजावे.

Evaṃ pāḷinayena pañcasu khandhesu dhammaparicchedaṃ dassetvā puna aññena pakārena dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādimāha. Etthāti etasmiṃ khandhaniddese.

अशा प्रकारे पाळीच्या (पाठाच्या) पद्धतीने पाच स्कंधांमधील धर्मांचे वर्गीकरण दर्शवून, पुन्हा दुसऱ्या प्रकारे ते दर्शविण्यासाठी "शिवाय" (अपि च) इत्यादी म्हटले आहे. "येथे" (एत्थ) म्हणजे "या स्कंधनिर्देशात" असा अर्थ आहे.

1. Rūpakkhandhaniddesavaṇṇanā

१. रूपस्कंधनिर्देशवर्णना (रूपस्कंधाच्या निर्देशाचे स्पष्टीकरण).

2. Yaṃ kiñcīti ettha yanti sāmaññena aniyamanidassanaṃ, kiñcīti pakārantarabhedaṃ āmasitvā aniyamanidassanaṃ. Ubhayenapi atītaṃ vā…pe… santike vā appaṃ vā bahuṃ vā yādisaṃ vā tādisaṃ vā yaṃ kiñcīti napuṃsakaniddesārahaṃ sabbaṃ byāpetvā saṅgaṇhātīti aññesupi napuṃsakaniddesārahesu pasaṅgaṃ disvā tassa adhippetatthaṃ aticca pavattito atippasaṅgassa niyamanatthaṃ ‘‘rūpa’’nti āha. Yaṃkiñcīti sanipātaṃ yaṃ-saddaṃ kiṃ-saddañca aniyamekatthadīpanavasena ekaṃ padanti gahetvā ‘‘padadvayenapī’’ti vuttaṃ.

२. "जे काही" (यं किंचि) यामध्ये 'यं' हा शब्द सामान्यतः अनिश्चितता दर्शविणारा (अनियमदर्शक) आहे, आणि 'किंचि' हा शब्द इतर प्रकारच्या भेदांचा स्पर्श करून अनिश्चितता दर्शविणारा आहे. या दोन्ही शब्दांद्वारे अतीत असो... किंवा जवळ असो, थोडे असो वा पुष्कळ असो, ज्या प्रकारचे असो वा त्या प्रकारचे असो, "जे काही" या नपुंसकलिंगी निर्देशास पात्र असलेल्या सर्व अर्थांना व्यापून ग्रहण केले जाते. म्हणून, नपुंसकलिंगी निर्देशास पात्र असलेल्या इतर गोष्टींमध्येही अतिव्याप्ती (अतिप्रसंग) पाहून, अभिप्रेत अर्थाचे उल्लंघन करणाऱ्या त्या अतिव्याप्तीचे नियमन करण्यासाठी (मर्यादित करण्यासाठी) "रूप" (रूपं) असे म्हटले आहे. 'चि' या निपातासह असलेल्या 'यं' शब्दाला आणि 'किं' शब्दाला अनिश्चित अशा एकाच अर्थाचे प्रकटीकरण करण्यासाठी एकच पद मानून "दोन्ही पदांद्वारे" (पदद्वयेनपि) असे म्हटले आहे.

Kiñca, bhikkhave, rūpaṃ vadethāti tumhepi rūpaṃ rūpanti vadetha, taṃ kena kāraṇena vadethāti attho, atha vā kena kāraṇena rūpaṃ, taṃ kāraṇaṃ [Pg.5] vadethāti attho. Athetesu bhikkhūsu tuṇhībhūtesu bhagavā āha ‘‘ruppatīti kho’’tiādi.

"भिक्खूहो, तुम्ही रूपाला 'रूप' का म्हणता?" (किंच, भिक्खवे, रूपं वदेथ) याचा अर्थ असा की, "तुम्ही देखील रूपाला 'रूप, रूप' असे म्हणता, ते कोणत्या कारणाने म्हणता?" किंवा "कोणत्या कारणाने ते रूप आहे, ते कारण सांगा." त्यानंतर ते भिक्खू मौन राहिले असता, भगवंतांनी "बाधित होते म्हणून (रूप)" (रुप्पतीति खो) इत्यादी म्हटले.

Bhijjatīti sītādisannipāte visadisasantānuppattidassanato purimasantānassa bhedaṃ sandhāyāha. Bhedo ca visadisatāvikārāpattīti bhijjatīti vikāraṃ āpajjatīti attho. Vikārāpatti ca sītādisannipāte visadisarūpuppattiyeva. Arūpakkhandhānaṃ pana atilahuparivattito yathā rūpadhammānaṃ ṭhitikkhaṇe sītādīhi samāgamo hoti, yena tattha utuno ṭhitippattassa purimasadisasantānuppādanasamatthatā na hoti āhārādikassa vā, evaṃ aññehi samāgamo natthi. Saṅghaṭṭanena ca vikārāpattiyaṃ ruppana-saddo niruḷho, tasmā arūpadhammānaṃ saṅghaṭṭanavirahitattā rūpadhammānaṃ viya pākaṭassa vikārassa abhāvato ca ‘‘ruppantī’’ti ‘‘ruppanalakkhaṇā’’ti ca na vuccanti. Jighacchāpipāsāhi ruppanañca udaraggisannipātena hotīti daṭṭhabbaṃ. Ettha ca kuppatīti etena kattuatthe rūpapadasiddhiṃ dasseti, ghaṭṭīyati pīḷīyatīti etehi kammatthe. Kopādikiriyāyeva hi ruppanakiriyāti. So pana kattubhūto kammabhūto ca attho bhijjamāno hotīti imassatthassa dassanatthaṃ ‘‘bhijjatīti attho’’ti vuttaṃ. Atha vā ruppatīti rūpanti kammakattutthe rūpapadasiddhi vuttā. Vikāro hi ruppananti. Teneva ‘‘bhijjatīti attho’’ti kammakattutthena bhijjati-saddena atthaṃ dasseti. Yaṃ pana ruppati bhijjati, taṃ yasmā kuppati ghaṭṭīyati pīḷīyati, tasmā etehi ca padehi padattho pākaṭo katoti. ‘‘Kenaṭṭhenā’’ti pucchāsabhāgavasena ‘‘ruppanaṭṭhenā’’ti vuttaṃ. Na kevalaṃ saddatthoyeva ruppanaṃ, tassa panatthassa lakkhaṇañca hotīti atthalakkhaṇavasena ‘‘ruppanalakkhaṇena rūpantipi vattuṃ vaṭṭatī’’ti āha.

'भिज्जति' (भंग पावते) असे थंडी इत्यादी (परस्परविरोधी) कारणांच्या संयोगाने पूर्वीच्या रूप-संततीपेक्षा भिन्न अशा नवीन रूप-संततीची उत्पत्ती दिसत असल्यामुळे, पूर्वीच्या रूप-संततीचा नाश (भंग) लक्षात घेऊन (ग्रंथकारांनी) म्हटले आहे. आणि 'भेद' म्हणजे विसदृशता किंवा विकाराप्रत (बदलाप्रत) पोहोचणे होय; म्हणून 'भिज्जति' याचा अर्थ 'विकाराप्रत पोहोचते' असा आहे. आणि विकाराप्रत पोहोचणे म्हणजे थंडी इत्यादींच्या संयोगाने विसदृश (भिन्न) रूपाची उत्पत्ती होणेच होय. परंतु अरूपस्कंधांच्या अत्यंत जलद परिवर्तनामुळे, ज्याप्रमाणे रूपधर्मांच्या स्थितीक्षणी थंडी इत्यादींशी संयोग होतो, ज्यामुळे तेथे स्थितीप्रत पोहोचलेल्या ऋतूची किंवा आहारादी कारणांची पूर्वीसारखीच सदृश संतती उत्पन्न करण्याची क्षमता राहत नाही, त्याप्रमाणे (अरूपस्कंधांचा) इतरांशी संयोग होत नाही. आणि आघातामुळे विकाराप्रत पोहोचण्याच्या अर्थामध्ये 'रुप्पन' हा शब्द रूढ आहे; म्हणून अरूपधर्मांचा आघाताशी संबंध नसल्यामुळे आणि रूपधर्मांप्रमाणे त्यांच्यात स्पष्ट विकार दिसून येत नसल्यामुळे, त्यांना 'रुप्पन्ति' (पीडित होतात) किंवा 'रुप्पनलक्खणा' (पीडन-लक्षणयुक्त) असे म्हटले जात नाही. भूक आणि तहान यांमुळे होणारे पीडन हे उदराग्नीच्या संयोगाने होते, असे समजावे. आणि येथे 'कुप्पति' (क्षुब्ध होते) या शब्दाने कर्त्याच्या अर्थात 'रूप' या पदाची सिद्धी दर्शविली आहे, तर 'घट्टीयति' (आघात केला जातो) आणि 'पीडीयति' (पीडा दिली जाते) या शब्दांनी कर्माच्या अर्थात (रूप पदाची सिद्धी दर्शविली आहे). कारण कोप इत्यादी क्रिया म्हणजेच 'रुप्पन' क्रिया होय. परंतु तो कर्ता बनलेला आणि कर्म बनलेला अर्थ नष्ट होणारा असतो, हा अर्थ दर्शविण्यासाठी 'भिज्जति असा अर्थ आहे' असे म्हटले आहे. अथवा, 'जे पीडित होते ते रूप' (रुप्पतीति रूपं) याद्वारे कर्मकर्त्याच्या अर्थात 'रूप' पदाची सिद्धी सांगितली आहे. कारण विकार म्हणजेच 'रुप्पन' होय. म्हणूनच 'भिज्जति असा अर्थ आहे' या कर्मकर्त्याच्या अर्थातील 'भिज्जति' शब्दाने अर्थ दर्शविला आहे. परंतु जे पीडित होते किंवा भंग पावते, ते ज्याअर्थी क्षुब्ध होते, आघात पाडते आणि पीडित केले जाते, त्याअर्थी या पदांद्वारे (रूप या) पदाचा अर्थ स्पष्ट केला आहे. 'कोणत्या अर्थाने?' या प्रश्नाच्या अनुषंगाने 'रुप्पन (पीडन) या अर्थाने' असे म्हटले आहे. 'रुप्पन' हा केवळ शब्दाचा अर्थच नाही, तर तो त्या अर्थाचे लक्षणही आहे; म्हणून अर्थलक्षणाच्या आधारे 'रुप्पन-लक्षणाने युक्त असल्यामुळे त्याला रूप असेही म्हणणे योग्य आहे' असे (ग्रंथकारांनी) म्हटले आहे.

Chijjitvāti mucchāpattiyā muccitvā aṅgapaccaṅgānaṃ chedanavasena vā chijjitvā. Accantakhārena sītodakenāti atisītabhāvameva sandhāya accantakhāratā vuttā siyā. Na hi taṃ kappasaṇṭhānaṃ udakaṃ sampattikaraṃ pathavīsandhārakaṃ kappavināsaudakaṃ viya khāraṃ bhavituṃ arahati. Tathā hi sati pathavī vilīyeyyāti. Avīcimahānirayeti saussadaṃ avīcinirayaṃ vuttaṃ. Teneva ‘‘tattha hī’’tiādi vuttaṃ. Petti…pe… na hontīti evaṃvidhāpi sattā atthīti adhippāyo evaṃvidhāyeva hontīti niyamābhāvato. Evaṃ kālakañjikādīsupīti. Sarantā gacchantīti sarīsapa-saddassa atthaṃ vadati.

'छिज्जित्वा' (छिन्न होऊन) म्हणजे मूर्च्छित झाल्यामुळे (चेतना गमावल्यामुळे) सुटून किंवा अवयवांच्या तोडण्यामुळे छिन्न होऊन. 'अत्यंत खारट थंड पाण्याने' यामध्ये अत्यंत थंडपणाचा भाव लक्षात घेऊनच 'अत्यंत खारटपणा' असे म्हटले असावे. कारण कल्प टिकवून ठेवणारे, समृद्धी करणारे आणि पृथ्वीला धारण करणारे ते पाणी कल्पविनाश करणाऱ्या पाण्याप्रमाणे खारट असणे योग्य नाही. कारण तसे असल्यास पृथ्वी विरघळून जाईल. 'अवीचि महानरकात' याद्वारे उपनरकांनी युक्त अशा अवीचि नरकाविषयी सांगितले आहे. म्हणूनच 'तेथे खरोखर' इत्यादी म्हटले आहे. 'पेत्ति...पे... होत नाहीत' याचा अभिप्राय असा आहे की, अशा प्रकारचे प्राणी देखील असतात; कारण 'अशाच प्रकारचे प्राणी असतात' असा कोणताही नियम नाही. कालकंजिक इत्यादींच्या बाबतीतही असेच समजावे. 'सरपटत जातात' याद्वारे 'सरीसप' (सरपटणारे प्राणी) या शब्दाचा अर्थ सांगितला आहे.

Abhisaññūhitvāti [Pg.6] ettha samūhaṃ katvātipi attho. Etena sabbaṃ rūpaṃ…pe… dassitaṃ hotīti etena rūpakkhandha-saddassa samānādhikaraṇasamāsabhāvaṃ dasseti. Tenevāha ‘‘na hi rūpato…pe… atthī’’ti.

'अभिसञ्ञूहित्वा' (एकत्र करून) याचा येथे 'समूह करून' असाही अर्थ आहे. 'याद्वारे सर्व रूप...इत्यादी दर्शविले आहे' याद्वारे 'रूपस्कंध' या शब्दाचा समानाधिकरण समास भाव (कर्मधारय समास) दर्शविला आहे. म्हणूनच (ग्रंथकारांनी) म्हटले आहे: "कारण रूपापेक्षा भिन्न...असे काही नाही."

3. Pakkhipitvāti ettha ekādasokāsesu rūpaṃ pakkhipitvāti attho. Na hi tattha mātikaṃyeva pakkhipitvā mātikā ṭhapitā, atha kho pakaraṇappattaṃ rūpanti.

३. 'पक्खिपित्वा' (समाविष्ट करून) याचा येथे 'अकरा स्थानांमध्ये रूपाचा समावेश करून' असा अर्थ आहे. कारण तेथे केवळ मातृकाच समाविष्ट करून मातृका स्थापित केलेली नाही, तर प्रकरणाला अनुसरून रूप समाविष्ट केले आहे.

Aparo nayo…pe… ettheva gaṇanaṃ gatanti etena atītaṃsenāti bhummatthe karaṇavacananti dasseti. Yena pakārena gaṇanaṃ gataṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘cattāro ca mahābhūtā’’tiādi vuttanti imasmiṃ atthe sati mahābhūtupādāyarūpabhāvo atītakoṭṭhāse gaṇanassa kāraṇanti āpajjati. Na hi atītaṃsānaṃ vedanādīnaṃ nivattanatthaṃ idaṃ vacanaṃ ‘‘yaṃ rūpa’’nti eteneva tesaṃ nivattitattā, nāpi rūpassa aññappakāranivattanatthaṃ sabbappakārassa tattha gaṇitattā, na ca anāgatapaccuppannākāranivattanatthaṃ atītaṃsavacanena taṃnivattanatoti. Atha pana yaṃ atītaṃsena gaṇitaṃ, taṃ cattāro ca…pe… rūpanti evaṃ gaṇitanti ayamattho adhippeto, evaṃ sati gaṇanantaradassanaṃ idaṃ siyā, na atītaṃsena gaṇitappakāradassanaṃ, taṃdassane pana sati bhūtupādāyarūpappakārena atītaṃse gaṇitaṃ taṃsabhāvattāti āpannameva hoti, na ca evaṃsabhāvatā atītaṃse gaṇitatāya kāraṇaṃ bhavituṃ arahati evaṃsabhāvasseva paccuppannānāgatesu gaṇitattā sukhādisabhāvassa ca atītaṃse gaṇitattā, tasmā purimanayo eva yutto. Ajjhattabahiddhāniddesesupi tādiso evattho labbhatīti.

'दुसरा प्रकार...येथेच गणना केली आहे' याद्वारे 'अतीतंसेन' (अतीत अंशाने) हे सप्तमी विभक्तीच्या अर्थात तृतीया विभक्तीचे रूप आहे, असे दर्शविले आहे. ज्या प्रकारे गणना केली गेली आहे, ते दर्शविण्यासाठी 'चार महाभूत' इत्यादी म्हटले आहे; हा अर्थ स्वीकारल्यास, महाभूत आणि उपादाय-रूपांचे अस्तित्व हे अतीत भागात गणना करण्याचे कारण ठरते, असा निष्कर्ष निघतो. कारण हे वचन अतीत काळातील वेदना इत्यादींचे निवारण करण्यासाठी नाही, कारण 'जे रूप' या वचनानेच त्यांचे निवारण झाले आहे; तसेच ते रूपाच्या इतर प्रकारांचे निवारण करण्यासाठीही नाही, कारण तेथे सर्व प्रकारच्या रूपांची गणना केली गेली आहे; आणि अनागत व प्रत्युत्पन्न अवस्थांचे निवारण करण्यासाठीही नाही, कारण 'अतीत' या शब्दानेच त्यांचे निवारण झाले आहे. परंतु, अतीत अंशाने ज्याची गणना केली आहे, ती 'चार महाभूत...इत्यादी रूप' अशी गणना केली आहे, असा अर्थ जर अभिप्रेत असेल, तर असे असताना हे दुसऱ्या प्रकारच्या गणनेचे दर्शन ठरेल, अतीत अंशाने मोजल्या गेलेल्या प्रकारांचे दर्शन ठरणार नाही. आणि ते दर्शन स्वीकारल्यास, महाभूत व उपादाय-रूपांच्या प्रकाराने अतीत भागात गणना केली गेली आहे, कारण तो त्यांचा स्वभावच आहे, असा निष्कर्ष निघतो. परंतु असा स्वभाव असणे हे अतीत भागात गणना करण्याचे कारण असू शकत नाही; कारण अशाच स्वभावाची गणना वर्तमान व भविष्यकाळातही केली जाते आणि सुख इत्यादी स्वभावांची गणना अतीत भागातही केली जाते. म्हणून पहिलीच पद्धत योग्य आहे. अध्यात्म आणि बहिद्धा (बाह्य) निर्देशांमध्येही तसाच अर्थ प्राप्त होतो.

Suttantapariyāyatoti pariyāyadesanattā suttassa vuttaṃ. Abhidhammaniddesatoti nippariyāyadesanattā abhidhammassa nicchayena deso niddesoti katvā vuttaṃ. Kiñcāpītiādīsu ayamadhippāyo – suttantabhājanīyattā yathā ‘‘atītaṃ nanvāgameyyā’’tiādīsu addhānavasena atītādibhāvova vutto, tathā idhāpi niddisitabbo (ma. ni. 3.272, 275; apa. thera 2.55.244) siyā. Evaṃ santepi suttantabhājanīyampi abhidhammadesanāyeva suttante vuttadhamme vicinitvā vibhajanavasena pavattāti abhidhammaniddeseneva atītādibhāvo niddiṭṭhoti.

'सुत्तन्तपरियायतो' (सुत्तंत पर्यायाने) हे सुत्ताच्या पर्याय-देशनात्वामुळे म्हटले आहे. 'अभिधम्मनिद्देसतो' (अभिधम्म निर्देशावरून) हे अभिधम्माच्या निष्पर्याय-देशनात्वामुळे आणि 'निश्चयाने केलेला उपदेश म्हणजे निर्देश' असा विग्रह करून म्हटले आहे. 'किञ्चापि' (जरी काही असले तरी) इत्यादींमध्ये हा अभिप्राय आहे — सुत्तंत-भाजनीयत्वामुळे, ज्याप्रमाणे 'अतीताचा पाठलाग करू नये' इत्यादींमध्ये अध्वाच्या (काळाच्या) आधारे अतीत इत्यादी भावच सांगितले आहेत, त्याप्रमाणे येथेही निर्देश केला पाहिजे. असे असले तरी, सुत्तंत-भाजनीय देखील अभिधम्म-देशनाच आहे, जी सुत्तामध्ये सांगितलेल्या धर्मांची निवड करून आणि त्यांचे विभाजन करून प्रवृत्त झाली आहे; म्हणून अभिधम्म-निर्देशानेच अतीत इत्यादी भाव दर्शविले आहेत.

Addhāsantatisamayakhaṇavasenāti [Pg.7] ettha cutipaṭisandhiparicchinne kāle addhā-saddo vattatīti ‘‘ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhāna’’ntiādisuttavasena (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) viññāyati. ‘‘Tayome, bhikkhave, addhā. Katame tayo? Atīto addhā, anāgato addhā, paccuppanno addhā’’ti (itivu. 63; dī. ni. 3.305) ettha pana paramatthato paricchijjamāno addhā niruttipathasuttavasena (saṃ. ni. 3.62) khaṇaparicchinno yutto. Tattha hi ‘‘yaṃ, bhikkhave, rūpaṃ jātaṃ pātubhūtaṃ, ‘atthī’ti tassa saṅkhā’’ti (saṃ. ni. 3.62) vijjamānassa paccuppannatā tato pubbe pacchā ca atītānāgatatā vuttāti. Yebhuyyena pana cutipaṭisandhiparicchinno (dī. ni. 3.305; itivu. 63) suttesu atītādiko addhā vuttoti so eva idhāpi ‘‘addhāvasenā’’ti vutto. Sītaṃ sītassa sabhāgo, tathā uṇhaṃ uṇhassa. Yaṃ pana sītaṃ uṇhaṃ vā sarīre sannipatitaṃ santānavasena pavattamānaṃ anūnaṃ anadhikaṃ ekākāraṃ, taṃ eko utūti vuccati. Sabhāgautuno anekantasabhāvato ekagahaṇaṃ kataṃ, evaṃ āhārepi. Ekavīthiekajavanasamuṭṭhānanti pañcachaṭṭhadvāravasena vuttaṃ. Santatisamayakathā vipassakānaṃ upakāratthāya aṭṭhakathāsu kathitā.

"अद्धा-संतती-समय-क्षण वशाने" या पाठात, च्युती (मृत्यू) आणि प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) यांनी मर्यादित केलेल्या काळात 'अद्धा' (काळ) हा शब्द प्रवृत्त होतो, हे "मी भूतकाळात होतो काय?" इत्यादी सूत्रांच्या आधारे समजते. "भिक्खूहो, हे तीन काळ (अद्धा) आहेत. कोणते तीन? भूतकाळ, भविष्यकाळ आणि वर्तमानकाळ." परंतु येथे, परमार्थतः विभागणी केली असता, 'निरुत्तिपथ सूत्रा'च्या आधारे क्षणाने मर्यादित केलेला काळ (क्षणपरिच्छिन्न अद्धा) योग्य ठरतो. कारण तेथे, "भिक्खूहो, जे रूप उत्पन्न झाले आहे, प्रकट झाले आहे, त्याला 'आहे' अशी संज्ञा दिली जाते" या वचनानुसार विद्यमान रूपाची वर्तमानता आणि त्याच्या आधी व नंतर अनुक्रमे भूत व भविष्यता सांगितली आहे. परंतु बहुतांश सूत्रांमध्ये च्युती आणि प्रतिसंधीने मर्यादित असलेला भूतकाळ इत्यादी काळ सांगितला असल्याने, येथेही "अद्धावसेन" (काळाच्या वशाने) असे म्हटले आहे. शीत (थंड) हा शीताचाच समान भाग (सभाग) आहे, तसेच उष्ण हे उष्णाचा. परंतु शरीरात एकत्र आलेले जे शीत किंवा उष्ण, जे संततीच्या (प्रवाहाच्या) रूपाने प्रवृत्त होत असताना कमी किंवा जास्त न होता एकाच स्वरूपाचे राहते, त्याला 'एक ऋतू' (एको उतू) असे म्हणतात. सभाग ऋतूच्या अनियत (अनेक प्रकारच्या) स्वभावामुळे 'एक' असे ग्रहण केले आहे; आहाराच्या बाबतीतही असेच समजावे. "एकवीथि-एकजवनसमुट्ठान" (एक वीथि आणि एक जवन यातून उत्पन्न होणारे) हे पाचव्या आणि सहाव्या द्वाराच्या (पंचद्वार आणि मनोध्वार) वशाने म्हटले आहे. संतती आणि समयाची ही चर्चा विपश्यना करणाऱ्या साधकांच्या (विपस्सक) उपकारासाठी अट्ठकथांमध्ये सांगितली आहे.

Niṭṭhitahetupaccayakiccaṃ, niṭṭhitahetukiccamaniṭṭhitapaccayakiccaṃ, ubhayakiccamasampattaṃ, sakiccakkhaṇe paccuppannaṃ. Janako hetu, upatthambhako paccayo, tesaṃ uppādanaṃ upatthambhanañca kiccaṃ. Yathā bījassa aṅkuruppādanaṃ pathavīādīnañca tadupatthambhanaṃ kammassa kaṭattārūpavipākuppādanaṃ āhārādīnaṃ tadupatthambhanaṃ, evaṃ ekekassa kalāpassa cittuppādassa ca janakānaṃ kammānantarādipaccayabhūtānaṃ upatthambhakānañca sahajātapurejātapacchājātānaṃ kiccaṃ yathāsambhavaṃ yojetabbaṃ. Tattha uppādakkhaṇe hetukiccaṃ daṭṭhabbaṃ, tīsupi khaṇesu paccayakiccaṃ. Pathavīādīnaṃ sandhāraṇādikaṃ phassādīnaṃ phusanādikañca attano attano kiccaṃ sakiccaṃ, tassa karaṇakkhaṇo sakiccakkhaṇo. Saha vā kiccena sakiccaṃ, yasmiṃ khaṇe sakiccaṃ rūpaṃ vā arūpaṃ vā hoti, so sakiccakkhaṇo, tasmiṃ khaṇe paccuppannaṃ.

ज्याचे जनक हेतू (उत्पादक कारण) आणि प्रत्यय (उपस्तंभक कारण) या दोन्हीचे कार्य पूर्ण झाले आहे (ते भूत रूप होय); ज्याचे जनक हेतूचे कार्य पूर्ण झाले आहे परंतु प्रत्ययाचे (उपस्तंभक कारणाचे) कार्य पूर्ण झाले नाही (ते वर्तमान रूप होय); जे दोन्ही प्रकारच्या कार्यास अद्याप प्राप्त झाले नाही (ते अनागत रूप होय); आपल्या स्वतःच्या कार्याच्या क्षणी प्रवृत्त असणारे रूप वर्तमान होय. जनक म्हणजे 'हेतू' आणि उपस्तंभक म्हणजे 'प्रत्यय' होय. त्यांचे अनुक्रमे उत्पादन (उत्पन्न करणे) आणि उपस्तंभन (पुष्टी देणे) हे कार्य आहे. ज्याप्रमाणे बीजाचे कार्य अंकुर उत्पन्न करणे आहे आणि पृथ्वी इत्यादींचे कार्य त्याला उपस्तंभन देणे आहे; कर्माचे कार्य कटत्तारूप आणि विपाक उत्पन्न करणे आहे आणि आहारादींचे कार्य त्याला उपस्तंभन देणे आहे; त्याचप्रमाणे प्रत्येक रूपाच्या कलापाचे आणि चित्तोत्पादाचे (चित्त व चेतसिक) जनक असणाऱ्या कर्मांतर इत्यादी प्रत्ययरूप कारणांचे आणि उपस्तंभक असणाऱ्या सहजात, पुरेजात व पश्चाज्जात प्रत्ययांचे कार्य यथासंभव योजले पाहिजे. त्यामध्ये, उत्पादक्षणी हेतूचे कार्य समजावे आणि तिन्ही क्षणांमध्ये प्रत्ययाचे कार्य समजावे. पृथ्वी इत्यादींचे धारण करणे इत्यादी आणि स्पर्शादींचे स्पर्श करणे इत्यादी जे आपापले कार्य आहे, त्याला 'स्वकृत्य' (सकिच्च) म्हणतात; आणि ते कार्य करण्याचा क्षण म्हणजे 'स्वकृत्यक्षण' (सकिच्चक्खण) होय. किंवा, जे कार्यासह प्रवृत्त होते ते 'स्वकृत्य' होय. ज्या क्षणी स्वकृत्ययुक्त रूप किंवा अरूप (नाम) असते, तो 'स्वकृत्यक्षण' होय; आणि त्या क्षणी प्रवृत्त असणारे रूप वर्तमान होय.

6. Ettakamevāti ‘‘tesaṃ tesa’’nti iminā āmeḍitavacanena abhibyāpanatthena vuttatthameva. ‘‘Aparassa aparassā’’ti dīpanaṃ aparadīpanaṃ. Pariyesatūti [Pg.8] etena pariyesanāya aniṭṭhanāmanivattanassa akāraṇabhāvaṃ dasseti. Kammadosena hi cittavipallāsadosena ca gūthabhakkhapāṇādayo ummattakādayo ca pariyeseyyuṃ diṭṭhivipallāsena ca yonakādayo na ārammaṇassa pariyesitabbasabhāvattā, apariyesitabbasabhāvattā pana etassa aniṭṭhamicceva nāmanti attho.

६. "एवढेच" (एत्तकमेव) हे "त्यांच्या त्यांच्या" (तेसं तेसं) या द्विरुक्तीने सर्व प्राण्यांमध्ये व्याप्त असण्याच्या अर्थाने सांगितलेला अर्थच दर्शवते. "दुसऱ्याच्या, दुसऱ्याच्या" असे स्पष्ट करणे म्हणजे 'अपरदीपन' होय. "शोधू दे" (परियेसतु) या पाठाने, शोध घेण्याने अनिष्ट हे नाव दूर होत नाही (ते त्याचे कारण नाही) हे दर्शवले आहे. कारण कर्माच्या दोषामुळे आणि चित्तविपर्यासामुळे विष्ठा खाणारे किडे इत्यादी प्राणी आणि वेडे लोक इत्यादी त्याचा शोध घेतात; आणि दृष्टीविपर्यासामुळे यवन इत्यादी लोक अनिष्ट आलंबनाचा शोध घेतात, परंतु ते आलंबन शोध घेण्यास योग्य स्वभावाचे आहे म्हणून नव्हे; तर ते शोध घेण्यास अयोग्य स्वभावाचे असल्यामुळेच त्याला 'अनिष्ट' असे नाव दिले आहे, असा अर्थ आहे.

Sampattivirahatoti rūpādīnaṃ devamanussasampattibhave kusalakammaphalatā samiddhasobhanatā ca sampatti, tabbirahatoti attho. Tato eva taṃ na pariyesitabbanti. Sobhanāni ca kānici hatthirūpādīni akusalakammanibbattāni na tesaṃyeva hatthiādīnaṃ sukhassa hetubhāvaṃ gacchantīti tesaṃ saṅgaṇhanatthaṃ ‘‘akanta’’nti vuttaṃ. Tassa tasseva hi sattassa attanā katena kusalena nibbattaṃ sukhassa paccayo hoti, akusalena nibbattaṃ dukkhassa. Tasmā kammajānaṃ iṭṭhāniṭṭhatā kammakārakasattassa vasena yojanārahā siyā. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘kusalakammajaṃ aniṭṭhaṃ nāma natthī’’ti idameva vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘akusalakammajaṃ iṭṭhaṃ nāma natthī’’ti. Tena akusalakammajampi sobhanaṃ parasattānaṃ iṭṭhanti anuññātaṃ bhavissati. Kusalakammajaṃ pana sabbesaṃ iṭṭhamevāti vadanti. Tiracchānagatānaṃ pana kesañci manussarūpaṃ amanāpaṃ, yato te disvāva palāyanti. Manussā ca devatārūpaṃ disvā bhāyanti, tesampi vipākaviññāṇaṃ taṃ rūpaṃ ārabbha kusalavipākaṃ uppajjati, tādisassa pana puññassa abhāvā na tesaṃ tattha abhirati hotīti adhippāyo. Kusalakammajassa pana aniṭṭhassābhāvo viya akusalakammajassa sobhanassa iṭṭhassa abhāvo vattabbo. Hatthiādīnampi hi akusalakammajaṃ manussānaṃ akusalavipākasseva ārammaṇaṃ, kusalakammajaṃ pana pavatte samuṭṭhitaṃ kusalavipākassa. Iṭṭhārammaṇena pana vomissakattā appakaṃ akusalakammajaṃ bahulaṃ akusalavipākuppattiyā kāraṇaṃ na bhavissatīti sakkā vattunti. Vipākaṃ pana katthaci na sakkā vañcetunti vipākavasena iṭṭhāniṭṭhārammaṇavavatthānaṃ suṭṭhu vuttaṃ. Tasmā taṃ anugantvā sabbattha iṭṭhāniṭṭhatā yojetabbā.

"संपत्तिविरहतो" म्हणजे रूप इत्यादींचे देव आणि मनुष्यांच्या समृद्ध भवामध्ये कुशल कर्माचे फल असणे आणि समृद्ध व सुंदर असणे म्हणजे 'संपत्ती' होय; तिच्या विरहामुळे (अभावामुळे) असा अर्थ आहे. म्हणूनच त्याचा शोध घेऊ नये, असे समजावे. आणि हत्तीचे रूप इत्यादी काही सुंदर रूपे अकुशल कर्मामुळे उत्पन्न झालेली असतात, परंतु ती त्या हत्ती इत्यादी प्राण्यांच्या सुखाचे कारण बनत नाहीत; म्हणून त्यांचे ग्रहण करण्यासाठी "अकांत" (अप्रिय) असे म्हटले आहे. कारण त्या त्या प्राण्याने स्वतः केलेल्या कुशल कर्माने उत्पन्न झालेले रूप सुखाचे कारण (प्रत्यय) होते, आणि अकुशल कर्माने उत्पन्न झालेले दुःखाचे. म्हणून कर्मज रूपांची इष्टता किंवा अनिष्टता ही कर्म करणाऱ्या प्राण्याच्या संबंधाने योजणे योग्य ठरेल. परंतु अट्ठकथेमध्ये "कुशल कर्मापासून उत्पन्न झालेले अनिष्ट असे काही नसते" एवढेच म्हटले आहे, "अकुशल कर्मापासून उत्पन्न झालेले इष्ट असे काही नसते" असे म्हटलेले नाही. त्यामुळे अकुशल कर्मापासून उत्पन्न झालेले सुंदर रूप देखील इतर प्राण्यांसाठी 'इष्ट' असू शकते, हे मान्य केले जाईल. परंतु कुशल कर्मापासून उत्पन्न झालेले रूप सर्वांसाठी इष्टच असते, असे काही आचार्य म्हणतात. परंतु काही तिर्यक योनीतील प्राण्यांना मनुष्याचे रूप अप्रिय वाटते, कारण ते त्याला पाहताच पळून जातात. आणि मनुष्य देखील देवतेचे रूप पाहून घाबरतात. तरीही, त्यांच्यामध्येही त्या रूपाला आलंबन करून उत्पन्न होणारे विपाकविज्ञान हे कुशलविपाकच असते; परंतु तशा प्रकारच्या पुण्याचा अभाव असल्यामुळे त्यांना त्या रूपात अभिरती (आनंद) मिळत नाही, असा आचार्यांचा अभिप्राय आहे. परंतु ज्याप्रमाणे कुशल कर्मापासून उत्पन्न झालेल्या अनिष्ट रूपाचा अभाव असतो, त्याचप्रमाणे अकुशल कर्मापासून उत्पन्न झालेल्या सुंदर अशा इष्ट रूपाचाही अभाव असतो, असे म्हटले पाहिजे. कारण हत्ती इत्यादींचे अकुशल कर्मापासून उत्पन्न झालेले रूप मनुष्यांच्या अकुशल विपाकाचेच आलंबन असते, परंतु प्रवृत्ती काळात उत्पन्न झालेले कुशल कर्मापासूनचे रूप कुशल विपाकाचे आलंबन असते. परंतु इष्ट आलंबनाशी संमिश्र असल्यामुळे, अल्प प्रमाणात असलेले अकुशल कर्मापासून उत्पन्न झालेले रूप मोठ्या प्रमाणावर अकुशल विपाक उत्पन्न करण्याचे कारण बनणार नाही, असे म्हणता येणे शक्य आहे. परंतु विपाकाला कुठेही फसवणे शक्य नसल्यामुळे, विपाकाच्या वशाने इष्ट आणि अनिष्ट आलंबनांचे जे वर्गीकरण केले आहे, ते अगदी योग्य सांगितले आहे. म्हणून त्याचेच अनुसरण करून सर्व ठिकाणी इष्टता आणि अनिष्टता योजली पाहिजे.

Aniṭṭhā pañca kāmaguṇāti kasmā vuttaṃ, nanu ‘‘cakkhuviññeyyāni rūpāni iṭṭhānī’’ti (ma. ni. 1.166; 2.155; 3.190; saṃ. ni. 5.30) evamādinā iṭṭhāneva rūpādīni ‘‘kāmaguṇā’’ti vuttānīti? Kāmaguṇasadisesu [Pg.9] kāmaguṇavohārato, sadisatā ca rūpādibhāvoyeva, na iṭṭhatā. ‘‘Aniṭṭhā’’ti vā vacanena akāmaguṇatā dassitāti kāmaguṇavisabhāgā rūpādayo ‘‘kāmaguṇā’’ti vuttā asive ‘‘sivā’’ti vohāro viya. Sabbāni vā iṭṭhāniṭṭhāni rūpādīni taṇhāvatthubhāvato kāmaguṇāyeva. Vuttañhi ‘‘rūpā loke piyarūpaṃ sātarūpa’’ntiādi (dī. ni. 2.400; ma. ni. 1.133; vibha. 203). Atisayena pana kāmanīyattā suttesu ‘‘kāmaguṇā’’ti iṭṭhāni rūpādīni vuttānīti.

"अनिष्ट पाच कामगुण" असे का म्हटले आहे? "चक्षुविज्ञानाने जाणण्याजोगे रूप इष्ट असते" इत्यादी वचनांद्वारे केवळ इष्ट असणाऱ्या रूप इत्यादींनाच 'कामगुण' म्हटले आहे की नाही? (अशी शंका उपस्थित होते). (उत्तर:) कामगुणांसारख्या असणाऱ्या अनिष्ट रूपादींमध्ये 'कामगुण' असा व्यवहार केला जातो; आणि त्यांचे हे सादृश्य केवळ रूप इत्यादी असण्यापुरतेच आहे, इष्ट असण्याबाबत नाही. किंवा, "अनिष्ट" या शब्दाने ते कामगुण नसणे (अकामगुणता) दर्शवले आहे; म्हणून कामगुणांशी विसभाग (भिन्न स्वभाव) असणाऱ्या रूप इत्यादींना 'कामगुण' म्हटले आहे, ज्याप्रमाणे अमंगल (अशिव) असणाऱ्या मूर्तीला 'शिव' म्हणण्याचा व्यवहार केला जातो. किंवा, सर्वच इष्ट आणि अनिष्ट रूप इत्यादी तृष्णेचे अधिष्ठान असल्यामुळे कामगुणच आहेत. कारण असे म्हटले आहे की, "लोकामध्ये रूप हे प्रियरूप आणि सातरूप (सुखद) आहे" इत्यादी. परंतु अतिशय इच्छिण्याजोगे (कामनीय) असल्यामुळे सूत्रांमध्ये केवळ इष्ट असणाऱ्या रूप इत्यादींनाच 'कामगुण' असे म्हटले आहे, असे समजावे.

Dvīsupi hīnapaṇītapadesu ‘‘akusalakammajavasena kusalakammajavasenā’’ti vacanaṃ ‘‘tesaṃ tesaṃ sattāna’’nti sattavasena niyametvā vibhajitattā, ayañcattho ‘‘tesaṃ tesa’’nti avayavayoge sāmivacanaṃ katvā vuttoti veditabbo. Sattasantānapariyāpannesu kammajaṃ visiṭṭhanti ‘‘kammajavasenā’’ti vuttaṃ. Yadi pana tehi tehīti etasmiṃ atthe tesaṃ tesanti sāmivacanaṃ, visayavisayīsambandhe vā, na kammajavaseneva rūpādīni vibhattāni, sabbesaṃ pana indriyabaddhānaṃ vasena vibhattānīti viññāyanti. Ettha ca pākaṭehi rūpādīhi nayo dassitoti cakkhādīsupi hīnapaṇītatā yojetabbā.

हीन आणि पणीत या दोन्ही पदांमध्ये 'अकुशल-कर्मज-वशामुळे आणि कुशल-कर्मज-वशामुळे' हे वचन 'त्या त्या प्राण्यांच्या' असे प्राण्यांच्या वशाने निश्चित करून विभागणी केल्यामुळे म्हटले गेले आहे; आणि हा अर्थ 'त्या त्या' (तेसं तेसं) या अवयव-योगात षष्ठी विभक्ती (सामीवचन) मानून सांगितला आहे, असे जाणावे. प्राण्यांच्या संततीमध्ये समाविष्ट असलेल्या रूपांमध्ये कर्मज रूप हे विशिष्ट आहे, म्हणून 'कर्मज-वशामुळे' असे म्हटले आहे. परंतु जर 'त्यांच्या त्यांच्याद्वारे' (तेहि तेहि) या अर्थामध्ये 'त्यांच्या त्यांच्या' (तेसं तेसं) ही षष्ठी विभक्ती असेल, किंवा विषय-विषयी संबंधात असेल, तर केवळ कर्मज-वशामुळेच रूप इत्यादींची विभागणी केलेली नाही, तर सर्व इंद्रियबद्ध रूपांच्या वशाने विभागणी केली आहे, असे समजते. आणि येथे स्पष्ट असलेल्या रूप इत्यादींद्वारे पद्धत दाखविली आहे, म्हणून चक्षु इत्यादींमध्येही हीन-पणीतता लागू केली पाहिजे।

Manāpapariyantanti manāpaṃ pariyantaṃ mariyādābhūtaṃ pañcasu kāmaguṇesu vadāmīti attho. Kiṃ kāraṇanti? Yasmā te ekaccassa manāpā honti, ekaccassa amanāpā, yassa yeva manāpā, tassa teva paramā, tasmā tassa tassa ajjhāsayavasena kāmaguṇānaṃ paramatā hoti, na tesaṃyeva sabhāvato.

'मनापपरियन्तं' म्हणजे पाच कामगुणांमध्ये मनाप (प्रिय) हेच अंतिम सीमा किंवा मर्यादा आहे, असे मी सांगतो, असा अर्थ आहे. याचे काय कारण आहे? कारण ते कामगुण एका व्यक्तीसाठी मनाप असतात, तर दुसऱ्या व्यक्तीसाठी अमनाप असतात. ज्याच्यासाठी जे मनाप असतात, त्याच्यासाठी तेच परम (सर्वश्रेष्ठ) असतात. म्हणून त्या त्या व्यक्तीच्या अध्यशयानुसार (आवड/स्वभावानुसार) कामगुणांची परमत्व (सर्वश्रेष्ठता) ठरते, स्वतः त्यांच्या मूळ स्वभावामुळे नाही।

Evanti imasmiṃ sutte vuttanayena. Ekasmiṃyeva assādanakujjhanato ārammaṇasabhāvasseva iṭṭhāniṭṭhābhāvato aniṭṭhaṃ ‘‘iṭṭha’’nti gahaṇato ca, iṭṭhaṃ ‘‘aniṭṭha’’nti gahaṇato ca iṭṭhāniṭṭhaṃ nāma pāṭiyekkaṃ paṭivibhattaṃ natthīti attho. Saññāvipallāsena cātiādinā nibbāne viya aññesu ārammaṇesu saññāvipallāsena iṭṭhāniṭṭhaggahaṇaṃ hoti. Pittummattādīnaṃ khīrasakkarādīsu dosussadasamuṭṭhitasaññāvipallāsavasena tittaggahaṇaṃ viyāti imamatthaṃ sandhāya manāpapariyantatā vuttāti dasseti.

'एवं' म्हणजे या सूत्तात सांगितलेल्या पद्धतीने. एकाच आलंबनामध्ये अतिशय आसक्त होण्यामुळे किंवा क्रोधीत होण्यामुळे, आलंबनाच्या स्वतःच्या स्वभावातच इष्ट किंवा अनिष्ट भाव नसल्यामुळे, आणि अनिष्टाला 'इष्ट' म्हणून ग्रहण केल्यामुळे, तसेच इष्टाला 'अनिष्ट' म्हणून ग्रहण केल्यामुळे, स्वतंत्रपणे विभागलेले 'इष्ट' किंवा 'अनिष्ट' असे काही अस्तित्वात नाही, असा अर्थ आहे. 'संज्ञा-विपर्यासाने' इत्यादी शब्दांद्वारे, निर्वाणाप्रमाणेच इतर आलंबनांमध्ये संज्ञा-विपर्यासाने इष्ट-अनिष्ट ग्रहण होते. जसे पित्तप्रकोपामुळे वेड्या झालेल्या इत्यादी लोकांना दूध, साखर इत्यादींमध्ये दोषांच्या उद्रेकामुळे उत्पन्न झालेल्या संज्ञा-विपर्यासाने कडू चव जाणवते, हा अर्थ लक्षात घेऊन भगवंतांनी 'मनापपरियंतता' सांगितली आहे, असे दर्शविले आहे।

Vibhattaṃ [Pg.10] atthīti ca vavatthitaṃ atthīti attho, aṭṭhakathācariyehi vibhattaṃ pakāsitanti vā. Tañca majjhimakasattassa vasena vavatthitaṃ pakāsitañca, aññesañca vipallāsavasena idaṃ iṭṭhaṃ aniṭṭhañca hotīti adhippāyo. Evaṃ vavatthitassa paniṭṭhāniṭṭhassa aniṭṭhaṃ iṭṭhanti ca gahaṇe na kevalaṃ saññāvipallāsova kāraṇaṃ, dhātukkhobhavasena indriyavikārāpattiādinā kusalākusalavipākuppattihetubhāvopīti sakkā vattuṃ. Tathā hi sītudakaṃ ghammābhitattānaṃ kusalavipākassa kāyaviññāṇassa hetu hoti, sītābhibhūtānaṃ akusalavipākassa. Tūlapicusamphasso vaṇe dukkho nivaṇe sukho, mudutaruṇahatthasambāhanañca sukhaṃ uppādeti, teneva hatthena paharaṇaṃ dukkhaṃ, tasmā vipākavasena ārammaṇavavatthānaṃ yuttaṃ.

आणि 'विभागलेले आहे' (विभत्तं अत्थि) याचा अर्थ 'निश्चित केलेले आहे' असा आहे, किंवा अट्ठकथाचार्यांनी सविस्तर विभागून स्पष्ट केले आहे, असा अर्थ आहे. आणि ते मध्यम प्राण्याच्या वशाने निश्चित आणि स्पष्ट केले गेले आहे, आणि इतरांच्या विपर्यासाच्या वशाने हे इष्ट किंवा अनिष्ट होते, असा अभिप्राय आहे. अशा प्रकारे निश्चित केलेल्या इष्ट-अनिष्टाला अनिष्ट किंवा इष्ट म्हणून ग्रहण करण्यात केवळ संज्ञा-विपर्यासच कारण नाही, तर धातूंच्या क्षोभामुळे इंद्रियांमध्ये विकृती येणे इत्यादी कारणांमुळे कुशल आणि अकुशल विपाकांच्या उत्पत्तीचे कारण असणे देखील कारणीभूत आहे, असे म्हणता येऊ शकते. कारण, थंड पाणी हे उन्हाने त्रस्त झालेल्यांसाठी कुशल विपाकरूप काय-विज्ञानाचे कारण बनते, तर थंडीने पीडित असलेल्यांसाठी अकुशल विपाकाचे कारण बनते. कापसाचा स्पर्श जखमेवर दुःखदायक ठरतो, तर जखम नसलेल्या ठिकाणी सुखदायक ठरतो. कोमल आणि तरुण हाताने मालिश करणे सुख उत्पन्न करते, परंतु त्याच हाताने मारणे दुःख उत्पन्न करते. म्हणून विपाकाच्या वशाने आलंबनाचे निर्धारण करणे योग्य आहे।

Kiñcāpītiādinā satipi saññāvipallāse buddharūpadassanādīsu kusalavipākasseva gūthadassanādīsu ca akusalavipākassa uppattiṃ dassento tena vipākena ārammaṇassa iṭṭhāniṭṭhataṃ dasseti. Vijjamānepi saññāvipallāse ārammaṇena vipākaniyamadassanaṃ ārammaṇaniyamadassanatthameva katanti.

'किंचापि' इत्यादी पाठाद्वारे, संज्ञा-विपर्यास असतानाही बुद्धरूपाचे दर्शन इत्यादींमध्ये केवळ कुशल विपाकाचीच आणि विष्ठा दर्शन इत्यादींमध्ये अकुशल विपाकाची उत्पत्ती दर्शविणारे (थेर), त्या विपाकाद्वारे आलंबनाचे इष्ट-अनिष्टत्व दर्शवितात. संज्ञा-विपर्यास विद्यमान असतानाही आलंबनाद्वारे विपाकाची निश्चितता दर्शविणे हे आलंबनाची निश्चितता दर्शविण्याच्या हेतूनेच केले गेले आहे, असे जाणावे।

Apica dvāravasenapītiādinā dvārantare dukkhassa sukhassa ca paccayabhūtassa dvārantare sukhadukkhavipākuppādanato vipākena ārammaṇaniyamadassanena ekasmiṃyeva ca dvāre samānasseva maṇiratanādiphoṭṭhabbassa saṇikaṃ phusane pothane ca sukhadukkhuppādanato vipākavasena iṭṭhāniṭṭhatā dassitāti viññāyati.

शिवाय, 'द्वारवशाने देखील' इत्यादी शब्दांद्वारे, एका द्वारात दुःखाचे किंवा सुखाचे कारण बनलेल्या आलंबनाचे दुसऱ्या द्वारात सुख किंवा दुःख विपाकाची उत्पत्ती करण्यामुळे, विपाकाद्वारे आलंबनाची निश्चितता दर्शविण्याने, आणि एकाच द्वारात समान असलेल्या मणिरत्न इत्यादी स्पर्श-आलंबनाचे हळूवार स्पर्श केल्यास सुख आणि जोराने प्रहार केल्यास दुःख उत्पन्न करण्यामुळे, विपाकाच्या वशाने इष्ट-अनिष्टता दर्शविली गेली आहे, असे समजते।

Heṭṭhimanayoti majjhimakasattassa vipākassa ca vasena vavatthitaṃ ārammaṇaṃ gahetvā ‘‘tesaṃ tesaṃ sattānaṃ uññāta’’nti (vibha. 6) ca ādinā vuttanayo. Sammutimanāpanti majjhimakasattassa vipākassa ca vasena sammataṃ vavatthitaṃ manāpaṃ, taṃ pana sabhāveneva vavatthitanti abhinditabbatova na bhindatīti adhippāyo. Saññāvipallāsena nerayikādīhipi puggalehi manāpanti gahitaṃ puggalamanāpaṃ ‘‘taṃ taṃ vā panā’’tiādinā bhindati. Vemānikapetarūpampi akusalakammajattā kammakāraṇādidukkhavatthubhāvato ca ‘‘manussarūpato hīna’’nti vuttaṃ.

'हेट्ठिमनय' (पहिली पद्धत) म्हणजे मध्यम प्राणी आणि विपाकाच्या वशाने निश्चित केलेले आलंबन घेऊन 'त्या त्या प्राण्यांचे ज्ञात केलेले' इत्यादी प्रकारे सांगितलेली पद्धत होय. 'संमृति-मनाप' म्हणजे मध्यम प्राणी आणि विपाकाच्या वशाने संमत आणि निश्चित केलेले मनाप (प्रिय) रूप होय. परंतु ते स्वभावानेच निश्चित असल्यामुळे आणि न बदलण्यायोग्य असल्यामुळे भगवान त्याचे खंडन करत नाहीत, असा अभिप्राय आहे. संज्ञा-विपर्यासाने नारकीय इत्यादी प्राण्यांद्वारे देखील 'मनाप' म्हणून ग्रहण केलेले जे 'पुद्गल-मनाप' रूप आहे, त्याचे 'किंवा ते ते रूप' इत्यादी पुढील पद्धतीद्वारे भगवान खंडन करतात. वेमानिक प्रेतांचे रूप देखील अकुशल कर्मामुळे उत्पन्न झालेले असल्यामुळे आणि यातना इत्यादी दुःखाचे स्थान असल्यामुळे 'मनुष्य रूपापेक्षा हीन' आहे, असे म्हटले आहे।

7. Oḷārikarūpānaṃ [Pg.11] vatthārammaṇapaṭighātavasena supariggahitatā, sukhumānaṃ tathā abhāvato duppariggahitatā ca yojetabbā. Duppariggahaṭṭheneva lakkhaṇaduppaṭivijjhanatā daṭṭhabbā. Dasavidhanti ‘‘dūre’’ti avuttassa dassanatthaṃ vuttaṃ. Vuttampi pana okāsato dūre hotiyeva.

७. औदारिक (स्थूल) रूपांची वस्तू आणि आलंबन यांच्या आघातामुळे सहजपणे ग्रहण करता येणे, आणि सूक्ष्म रूपांमध्ये तसा आघात नसल्यामुळे कठीणतेने ग्रहण करता येणे लागू केले पाहिजे. कठीणतेने ग्रहण करण्याच्या अर्थामुळेच त्यांच्या लक्षणांचे आकलन करणे कठीण आहे, असे समजते. 'दहा प्रकारचे' हे वचन 'दूरे' (दूर असलेले) असे थेट न सांगितलेल्या औदारिक रूपांना दर्शविण्यासाठी म्हटले आहे. परंतु थेट सांगितलेले सूक्ष्म रूप देखील स्थानाच्या दृष्टीने दूर असू शकतेच।

Heṭṭhimanayoti ‘‘itthindriyaṃ…pe… idaṃ vuccati rūpaṃ santike’’ti (vibha. 7) evaṃ lakkhaṇato dvādasahatthavasena vavatthitaokāsato ca dassetvā niyyātitanayo. So lakkhaṇokāsavasena dūrasantikena saha gahetvā niyyātitattā bhindamāno missakaṃ karonto gato. Atha vā bhindamānoti sarūpadassanena lakkhaṇato yevāpanakena okāsatoti evaṃ lakkhaṇato okāsato ca visuṃ karonto gatoti attho. Atha vā lakkhaṇato santikadūrānaṃ okāsato dūrasantikabhāvakaraṇena santikabhāvaṃ bhinditvā dūrabhāvaṃ, dūrabhāvañca bhinditvā santikabhāvaṃ karonto pavattoti ‘‘bhindamāno gato’’ti vuttaṃ. Idha panāti ‘‘taṃ taṃ vā pana rūpaṃ upādāya upādāyā’’ti idha purimanayena lakkhaṇato dūraṃ okāsato santikabhāvakaraṇena na bhindati bhagavā, na ca okāsadūrato visuṃ karaṇena, nāpi okāsadūrena vomissakakaraṇenāti attho. Kiṃ pana karotīti? Okāsato dūrameva bhindati. Ettha pana na pubbe vuttanayena tidhā attho daṭṭhabbo. Na hi okāsato dūraṃ lakkhaṇato santikaṃ karoti, lakkhaṇato vā visuṃ tena vā vomissakanti. Okāsato dūrassa pana okāsatova santikabhāvakaraṇaṃ idha ‘‘bhedana’’nti veditabbaṃ. Idha pana na lakkhaṇato dūraṃ bhindatīti etthāpi vā na pubbe vuttanayena tidhā bhedassa akaraṇaṃ vuttaṃ, lakkhaṇato santikadūrānaṃ pana lakkhaṇato upādāyupādāya dūrasantikabhāvo natthīti lakkhaṇato dūrassa lakkhaṇatova santikabhāvākaraṇaṃ lakkhaṇato dūrassa abhedananti daṭṭhabbaṃ. Purimanayo viya ayaṃ nayo na hotīti ettakameva hi ettha dassetīti bhindamānoti ettha ca aññathā bhedanaṃ vuttaṃ, bhedanaṃ idha ca aññathā vuttanti.

"खालची पद्धत (हेट्ठिमनय)" म्हणजे "इत्थिन्द्रियं...पे... इदं वुच्चति रूपं सन्तिके" (विभंग ७) अशा प्रकारे लक्षणावरून आणि बारा हातांच्या मर्यादेने निश्चित केलेल्या स्थानावरून (अवकाशावरून) दाखवून निष्कर्ष काढणारी पद्धत आहे. ती पद्धत लक्षण आणि अवकाशाच्या आधारे दूर व जवळच्या रूपांना एकत्र घेऊन निष्कर्ष काढत असल्यामुळे, भेद करत (मिश्रण करत) प्रवृत्त झाली आहे. अथवा, 'भिन्दमानो' (भेद करत) म्हणजे मूळ स्वरूप दाखवून लक्षणावरून आणि 'येवापनक' शब्दाने अवकाशावरून अशा प्रकारे लक्षण आणि अवकाशावरून वेगवेगळे करत प्रवृत्त झाली आहे, असा अर्थ आहे. अथवा, लक्षणावरून जवळच्या व दूरच्या रूपांना अवकाशाच्या आधारे दूर-जवळ भाव केल्याने, जवळचा भाव मोडून दूरचा भाव करणे, आणि दूरचा भाव मोडून जवळचा भाव करणे अशा प्रकारे प्रवृत्त झाली आहे, म्हणून "भिन्दमानो गतो" (भेद करत गेली आहे) असे म्हटले आहे. "इध पन" (परंतु येथे) म्हणजे "तं तं वा पन रूपं उपादाय उपादाया" या पाठात, पूर्वीच्या पद्धतीने लक्षणावरून दूर असलेल्या रूपाला अवकाशाच्या आधारे जवळचे रूप बनवून भगवान भेद करत नाहीत; तसेच अवकाश-दूर रूपापासून वेगळे करून किंवा अवकाश-दूर रूपाशी मिश्रित करूनही भेद करत नाहीत, असा अर्थ आहे. तर मग काय करतात? अवकाशाच्या आधारे दूर असलेल्या रूपाचाच केवळ भेद करतात. येथे पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने तीन प्रकारे अर्थ समजू नये. कारण अवकाशाच्या आधारे दूर असलेल्या रूपाला लक्षणावरून जवळचे रूप बनवले जात नाही, किंवा लक्षणावरून वेगळे केले जात नाही, किंवा त्याच्याशी मिश्रित केले जात नाही. परंतु अवकाशाच्या आधारे दूर असलेल्या रूपाला अवकाशाच्याच आधारे जवळचे रूप बनवणे, याला येथे "भेदन" (भेद करणे) असे समजावे. "येथे लक्षणावरून दूर असलेल्या रूपाचा भेद करत नाही" या पाठातही पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने तीन प्रकारे भेदाचा अभाव (अकरण) सांगितलेला नाही. परंतु लक्षणावरून जवळच्या व दूरच्या रूपांचा लक्षणावरूनच 'उपादाय उपादाय' (अपेक्षा करून) दूर-जवळ भाव नसतो, म्हणून लक्षणावरून दूर असलेल्या रूपाला लक्षणावरूनच जवळचे रूप न बनवणे, याला लक्षणावरून दूर असलेल्या रूपाचा "अभेद" (भेद न करणे) असे समजावे. पूर्वीच्या पद्धतीसारखी ही पद्धत नाही, म्हणून येथे केवळ एवढाच अभेदाचा अर्थ दाखवला आहे. "भिन्दमानो" येथे दुसऱ्या प्रकारे भेद करणे सांगितले आहे, आणि येथे "भेदन" दुसऱ्या प्रकारे सांगितले आहे.

Rūpakkhandhaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

रूपस्कंधाच्या निर्देशाचे स्पष्टीकरण (रूपक्खन्धनिद्देस-वण्णना) समाप्त झाले.

2. Vedanākkhandhaniddesavaṇṇanā

२. वेदनास्कंधाच्या निर्देशाचे स्पष्टीकरण (वेदनाक्खन्धनिद्देस-वण्णना).

8. Cakkhādayo [Pg.12] pasādā oḷārikamanomayattabhāvapariyāpannā kāyavohāraṃ arahantīti tabbatthukā adukkhamasukhā ‘‘kāyikā’’ti pariyāyena vuttā, na kāyapasādavatthukattā. Na hi cakkhādayo kāyapasādā hontīti. Santativasena khaṇādivasena cāti ettha addhāsamayavasena atītādibhāvassa avacanaṃ sukhādivasena bhinnāya atītādibhāvavacanato. Na hi sukhāyeva addhāvasena samayavasena ca atītādikā hoti, tathā dukkhā adukkhamasukhā ca kāyikacetasikādibhāvena bhinnā. Tena vedanāsamudayo addhāsamayavasena atītādibhāvena vattabbataṃ arahati samudāyassa tehi paricchinditabbattā, vedanekadesā pana ettha gahitāti te santatikhaṇehi paricchedaṃ arahanti tattha tathāparicchinditabbānaṃ gahitattāti. Ekasantatiyaṃ pana sukhādianekabhedasabbhāvena tesu yo bhedo paricchinditabbabhāvena gahito, tassa ekappakārassa pākaṭassa paricchedikā taṃsahitadvārālambanappavattā, avicchedena taduppādakekavidhavisayasamāyogappavattā ca santati bhavituṃ arahatīti tassa bhedantaraṃ anāmasitvā paricchedakabhāvena gahaṇaṃ kataṃ. Lahuparivattino vā dhammā parivattaneneva paricchedaṃ arahantīti santatikhaṇavasena paricchedo vutto. Pubbantāparantamajjhagatāti etena hetupaccayakiccavasena vuttanayaṃ dasseti.

८. चक्षु इत्यादी प्रसाद (इंद्रिये) हे स्थूल (कामावचर) आणि मनोमय (रूपावचर) आत्मभावात समाविष्ट असल्यामुळे 'काय' (शरीर) या संज्ञेस पात्र ठरतात; म्हणून त्या चक्षु इत्यादी वस्तूंवर (इंद्रियांवर) आश्रित असणारी अदुःख-असुख वेदना 'कायिक' (शारीरिक) वेदना असे लाक्षणिक अर्थाने (पर्यायाने) म्हटले आहे, कायप्रसाद (त्वचेचे ज्ञानेंद्रिय) या वस्तूवर आश्रित असल्यामुळे नव्हे. कारण चक्षु इत्यादी हे कायप्रसाद नव्हेत. "संततीच्या (प्रवाहाच्या) आधारे आणि क्षणाच्या आधारे" या पाठात, अद्धा (काळ) आणि समय (वेळ) यांच्या आधारे अतीत (भूतकाळ) इत्यादी भाव न सांगणे हे सुख इत्यादी रूपाने भिन्न असलेल्या वेदनेचा अतीत इत्यादी भाव सांगायचा असल्यामुळे आहे. कारण एकटी सुखवेदनाच काळाच्या किंवा वेळेच्या आधारे अतीत इत्यादी रूपाने असू शकत नाही; तसेच कायिक आणि चैतसिक इत्यादी भेदाने भिन्न असणारी दुःख आणि अदुःख-असुख वेदनाही (काळाच्या व वेळेच्या आधारे अतीत इत्यादी रूपाने असू शकत नाही). त्यामुळे वेदनांचा समूह काळाच्या व वेळेच्या आधारे अतीत इत्यादी भावाने सांगण्यास योग्य ठरतो, कारण समूहाचे त्यांच्याद्वारे वर्गीकरण करता येते. परंतु येथे (या विभंगात) वेदनेचे काही भाग घेतले आहेत, म्हणून ते संतती आणि क्षणांच्या आधारे वर्गीकरणास पात्र ठरतात; कारण तेथे अशा प्रकारे वर्गीकरण करण्यास योग्य अशा वेदनेच्या भागांचे ग्रहण केले आहे. परंतु एकाच संततीमध्ये सुख इत्यादी अनेक भेदांचे अस्तित्व असल्यामुळे, त्या सुख इत्यादी अनेक भेदांमध्ये जो भेद संततीद्वारे वर्गीकरण करण्याच्या भावाने घेतला आहे, त्या एकाच प्रकारच्या स्पष्ट असणाऱ्या वेदनेचे वर्गीकरण करणारी, त्या वेदनेशी युक्त अशा द्वार आणि आलंबनामध्ये (विषयामध्ये) प्रवृत्त होणारी, आणि अखंडपणे ती वेदना उत्पन्न करणाऱ्या एकाच प्रकारच्या विषयाच्या संयोगाने प्रवृत्त होणारी संतती असण्यास योग्य ठरते; म्हणून इतर वेदनेचा उल्लेख न करता, वर्गीकरण करणाऱ्या भावाने संततीचे ग्रहण केले आहे. किंवा शीघ्र बदलणारे धर्म केवळ परिवर्तनानेच वर्गीकरणास पात्र ठरतात, म्हणून संतती आणि क्षणाच्या आधारे वर्गीकरण सांगितले आहे. "पूर्वांत, अपरांत आणि मध्यगत" या पाठाद्वारे जनक कारण (हेतू) आणि उपस्तंभक कारण (प्रत्यय) यांच्या कार्याच्या आधारे सांगितलेली पद्धत दाखवली आहे.

11. Kilesaggisampayogato sadarathā. Etena sabhāvato oḷārikataṃ dasseti, dukkhavipākaṭṭhenāti etena oḷārikavipākanipphādanena kiccato. Kammavegakkhittā kammapaṭibaddhabhūtā ca kāyakammādibyāpāravirahato nirussāhā vipākā, saussāhā ca kiriyā avipākā. Savipākā ca sagabbhā viya oḷārikāti tabbipakkhato avipākā sukhumāti vuttā.

११. क्लेशाग्नीच्या संयोगामुळे (अकुशल वेदना) संतापाने युक्त असते. या पाठाद्वारे स्वभावावरून तिची स्थूलता दाखवली आहे. "दुःखविपाक अर्थाने" या पाठाद्वारे स्थूल विपाक उत्पन्न करण्याच्या कार्याच्या आधारे (स्थूलता दाखवली आहे). कर्माच्या वेगाने फेकलेली आणि कर्माशी बद्ध झालेली असल्यामुळे, तसेच कायकर्म इत्यादी व्यापारापासून विरहित असल्यामुळे विपाक वेदना निरुत्साही असते; आणि क्रिया वेदना ही उत्साहाने युक्त व विपाकरहित असते. विपाकासह असणारी (कुशल व अकुशल वेदना) ही गरोदर स्त्रीप्रमाणे स्थूल असते, म्हणून तिच्या विरुद्ध असणारी विपाकरहित (अविपाक) वेदना 'सूक्ष्म' आहे असे म्हटले आहे.

Asātaṭṭhenāti amadhuraṭṭhena. Tena sātapaṭipakkhaṃ aniṭṭhasabhāvaṃ dasseti. Dukkhaṭṭhenāti dukkhamaṭṭhena. Tena dukkhānaṃ santāpanakiccaṃ dasseti. ‘‘Yāyaṃ, bhante, adukkhamasukhā vedanā, santasmiṃ esā paṇīte sukhe vuttā bhagavatā’’ti (ma. ni. 2.88; saṃ. ni. 4.267) vacanato adukkhamasukhā pharaṇasabhāvavirahato asantānaṃ kāmarāgapaṭighānusayānaṃ [Pg.13] anusayanassa aṭṭhānattā santā, sukhe nikantiṃ pariyādāya adhigantabbattā padhānabhāvaṃ nītāti paṇītāti. Tathā anadhigantabbā ca kāmāvacarajātiādisaṅkaraṃ akatvā samānajātiyaṃ ñāṇasampayuttavippayuttādike samānabhede sukhato paṇītāti yojetabbā. Upabrūhitānaṃ dhātūnaṃ paccayabhāvena sukhā khobheti vibādhitānaṃ paccayabhāvena dukkhā ca. Ubhayampi kāyaṃ byāpentaṃ viya uppajjatīti pharati. Madayamānanti madaṃ karontaṃ. Chādayamānanti icchaṃ uppādentaṃ, avattharamānaṃ vā. Ghammābhitattassa sītodakaghaṭena āsittassa yathā kāyo upabrūhito hoti, evaṃ sukhasamaṅginopīti katvā ‘‘āsiñcamānaṃ viyā’’ti vuttaṃ. Ekattanimitteyevāti pathavīkasiṇādike ekasabhāve eva nimitte. Caratīti nānāvajjane javane vedanā viya vipphandanarahitattā sukhumā.

"असात अर्थाने" म्हणजे अमधुर (अप्रिय) अर्थाने. त्याद्वारे साताच्या (प्रियतेच्या) विरुद्ध असणारा अनिष्ट स्वभाव दाखवला आहे. "दुःख अर्थाने" म्हणजे सहन करण्यास कठीण असण्याच्या अर्थाने. त्याद्वारे दुःख वेदनांचे संताप देण्याचे कार्य दाखवले आहे. "भन्ते, जी ही अदुःख-असुख वेदना आहे, ती भगवंतांनी शांत व प्रणीत सुखात सांगितली आहे" या वचनावरून, अदुःख-असुख वेदना ही पसरण्याच्या (विक्षेपाच्या) स्वभावापासून विरहित असल्यामुळे, तसेच अशांत असणाऱ्या कामराग-अनुशय आणि प्रतिघ-अनुशय यांच्या अनुशयित होण्याचे स्थान नसल्यामुळे 'शांत' आहे; आणि सुखातील आसक्ती पूर्णपणे नष्ट करून प्राप्त करण्यायोग्य असल्यामुळे तिला प्रधान भावास प्राप्त केले आहे, म्हणून ती 'प्रणीत' (उत्कृष्ट) आहे. तसेच अशा प्रकारे प्राप्त न होणारी (कामावचर उपेक्षा वेदना) कामावचर जात इत्यादींचे मिश्रण न करता, समान जातीमध्ये ज्ञानसंप्रयुक्त, ज्ञानविप्रयुक्त इत्यादी समान भेदांमध्ये सुखापेक्षा प्रणीत आहे, असे जोडावे. वृद्धिंगत झालेल्या धातूंचे कारण असल्यामुळे सुख वेदना उत्तेजित करते, आणि पीडित झालेल्या धातूंचे कारण असल्यामुळे दुःख वेदनाही उत्तेजित करते. दोन्हीही शरीराला व्यापून टाकल्यासारख्या उत्पन्न होतात, म्हणून 'पसरतात' (फरति) असे म्हटले आहे. 'मदयमानं' म्हणजे मद उत्पन्न करणारे. 'छादयमानं' म्हणजे इच्छा उत्पन्न करणारे किंवा व्यापून टाकणारे. उन्हाने तापलेल्या माणसावर थंड पाण्याच्या घागरीने अभिषेक केल्यावर जसे त्याचे शरीर सुखावले जाते, तसेच सुखयुक्त व्यक्तीचेही होते, म्हणून "सिंचन केल्यासारखे" असे म्हटले आहे. "एकत्व निमित्तामध्येच" म्हणजे पृथ्वीकसिण इत्यादी एकाच स्वभावाच्या निमित्तामध्ये. 'प्रवृत्त होते' (चरति) म्हणजे विविध आवर्जनांनी युक्त असणाऱ्या जवनातील वेदनेप्रमाणे कंप पावत नसल्यामुळे ती सूक्ष्म आहे.

Adhippāye akusalatāya akovido. Kusalattike…pe… āgatattāti ‘‘kusalākusalā vedanā oḷārikā, abyākatā vedanā sukhumā’’ti evaṃ āgatattā. Bhūmantarabhede dassetuṃ ‘‘yampī’’tiādi āraddhaṃ. Iminā nīhārenāti etena ‘‘kāmāvacarasukhato kāmāvacarupekkhā sukhumā’’tiādinā sabhāvādibhedena ca oḷārikasukhumabhāvaṃ tatra tatreva kathento na bhindatīti nayaṃ dasseti.

भगवंतांच्या अभिप्रायामध्ये (अभिप्राय समजण्यात) अकुशल असल्यामुळे अकोविद (अकुशल) आहे. "कुशलत्रिकामध्ये...पे... आल्यामुळे" म्हणजे "कुशल व अकुशल वेदना स्थूल आहेत, अव्याकृत वेदना सूक्ष्म आहे" अशा प्रकारे आल्यामुळे (असे समजले जाते). भूमीच्या अंतराचे भेद दाखवण्यासाठी "यम्पि" इत्यादी पाठाचा प्रारंभ केला आहे. "या पद्धतीने" म्हणजे या पाठाद्वारे "कामावचर सुखापेक्षा कामावचर उपेक्षा सूक्ष्म आहे" इत्यादी प्रकारे आणि स्वभावाच्या भेदाने स्थूल व सूक्ष्म भाव त्या त्या भूमीमध्येच सांगणारा पुरुष भेद करत नाही, ही पद्धत दाखवली आहे.

Lokiyalokuttaramissakā kathitā, tasmā ekantapaṇīte hīnapaṇītānaṃ uddhaṭattā evameva ekantahīne ca yathāsambhavaṃ hīnapaṇītatā uddharitabbāti anuññātaṃ hotīti ubhayattha taduddharaṇe na kukkuccāyitabbanti attho.

लौकिक आणि लोकोत्तर मिश्रित गोष्टी सांगितल्या आहेत. म्हणून, एकांत प्रणीत (पूर्णपणे श्रेष्ठ अशा लोकोत्तर) विषयात हीन आणि प्रणीत भाव उद्धृत केल्यामुळे, याचप्रमाणे एकांत हीन (पूर्णपणे कनिष्ठ अशा अकुशल) विषयात सुद्धा यथासंभव हीन-प्रणीत भाव उद्धृत केला पाहिजे, अशी अनुमती दिली गेली आहे. म्हणून, दोन्ही ठिकाणी त्याचे उद्धरण करण्यात संकोच (शंका) बाळगू नये, असा अर्थ आहे.

Akusalānaṃ kusalādīhi sukhumattābhāvato pāḷiyā āgatassa aparivattanīyabhāvena ‘‘heṭṭhimanayo na oloketabbo’’ti vuttanti vadanti, taṃtaṃvāpanavasena kathanepi parivattanaṃ natthīti na parivattanaṃ sandhāya ‘‘heṭṭhimanayo na oloketabbo’’ti vuttaṃ, heṭṭhimanayassa pana vuttattā avuttanayaṃ gahetvā ‘‘taṃ taṃ vā panā’’ti vattuṃ yuttanti ‘‘heṭṭhimanayo na oloketabbo’’ti vuttanti veditabbo. Bahuvipākā akusalā dosussannatāya oḷārikā, tathā appavipākā kusalā. Mandadosattā appavipākā akusalā sukhumā, tathā bahuvipākā kusalā ca. Oḷārikasukhumanikantivatthubhāvato kāmāvacarādīnaṃ oḷārikasukhumatā[Pg.14]. Sāpīti bhāvanāmayāya bhedanena dānamayasīlamayānañca paccekaṃ bhedanaṃ nayato dassitanti veditabbaṃ. Sāpīti vā tividhāpīti yojetabbaṃ.

कुशल इत्यादींपेक्षा अकुशलांमध्ये सूक्ष्मतेचा अभाव असल्यामुळे, पाळीमध्ये आलेल्या अपरिवर्तनीय भावामुळे "खालचा नियम पाहू नये" असे म्हटले आहे, असे काही जण म्हणतात. परंतु, त्या त्या 'वा पन' (किंवा पुन्हा) च्या द्वारे सांगण्यात सुद्धा परिवर्तन होत नाही; म्हणून परिवर्तनाचा उद्देश ठेवून 'खालचा नियम पाहू नये' असे म्हटलेले नाही. तर, खालचा नियम आधीच सांगितलेला असल्यामुळे, न सांगितलेला नियम घेऊन 'त्या त्या किंवा पुन्हा' असे म्हणणे योग्य आहे, म्हणून 'खालचा नियम पाहू नये' असे म्हटले आहे, असे समजावे. बहुविपाक (मोठे फळ देणारी) अकुशल वेदना दोषाच्या प्रबळतेमुळे ओळारिक (स्थूल) असते; त्याचप्रमाणे अल्पविपाक कुशल वेदना सुद्धा (स्थूल असते). मंद दोष असल्यामुळे अल्पविपाक अकुशल वेदना सूक्ष्म असते; त्याचप्रमाणे बहुविपाक कुशल वेदना सुद्धा सूक्ष्म असते. ओळारिक आणि सूक्ष्म निकंतीचे (तृष्णेचे) अधिष्ठान असल्यामुळे कामावचर इत्यादी कुशल वेदनांची ओळारिक-सूक्ष्मता सिद्ध होते. 'सा पि' (ती सुद्धा) या पाठाने भावनामय कुशल वेदनेच्या विभाजनाद्वारे दानमय आणि शीलमय वेदनांचे देखील स्वतंत्र विभाजन नियमानुसार दाखवले आहे, असे समजावे. किंवा 'सा पि' या पाठात 'तिविधा पि' (त्रिविध सुद्धा) असा संबंध जोडावा.

13. Jātiādivasena asamānakoṭṭhāsatā visabhāgaṭṭho. Dukkhavipākatādivasena asadisakiccatā, asadisasabhāvatā vā visaṃsaṭṭho, na asampayogo. Yadi siyā, dūravipariyāyena santikaṃ hotīti saṃsaṭṭhaṭṭhena santikatā āpajjati, na ca vedanāya vedanāsampayogo atthi. Santikapadavaṇṇanāya ca ‘‘sabhāgaṭṭhena sarikkhaṭṭhena cā’’ti vakkhatīti vuttanayeneva attho veditabbo.

१३. जाती (उत्पत्ती) इत्यादींच्या द्वारे असमान भाग असणे हा 'विसभागट्ट' (भिन्न स्वभाव असण्याचा अर्थ) आहे. दुःखविपाक इत्यादींच्या द्वारे असमान कार्य असणे किंवा असमान स्वभाव असणे हा 'विसंसट्ट' (अमिश्रित असण्याचा अर्थ) आहे, तो असंप्रयोग (एकत्र न येणे) नव्हे. जर तसे असते, तर 'दूर' च्या उलट अर्थाने 'संतिक' (जवळचे) होते, म्हणून संसृष्ट (मिश्रित) अर्थाने संतिकता प्राप्त झाली असती. परंतु एका वेदनेचा दुसऱ्या वेदनेशी संप्रयोग कधीही संभवत नाही. आणि 'संतिक' पदाच्या स्पष्टीकरणात 'सभाग अर्थाने आणि सदृश अर्थाने' असे पुढे सांगितले जाईल, म्हणून आधी सांगितलेल्या नियमानेच याचा अर्थ समजावा.

Na dūrato santikaṃ uddharitabbanti kasmā vuttaṃ, kiṃ yathā santikato akusalato akusalā dūreti uddharīyati, tathā tato dūrato kusalato kusalā santiketi uddharituṃ na sakkāti? Na sakkā. Tathā hi sati kusalā kusalāya santiketi katvā santikato santikatā eva uddharitā siyā, tathā ca sati santikasantikataratāvacanameva āpajjati, upādāyupādāya dūrasantikatāva idha vuccati, tasmā dūrato dūruddharaṇaṃ viya santikato santikuddharaṇañca na sakkā kātuṃ dūradūrataratāya viya santikasantikataratāya ca anadhippetattā. Atha pana vadeyya ‘‘na kusalā kusalāya eva santiketi uddharitabbā, atha kho yato sā dūre, tassā akusalāyā’’ti, tañca natthi. Na hi akusalāya kusalā kadāci santike atthīti. Athāpi vadeyya ‘‘yā akusalā kusalāya santike, sā tato dūrato kusalato uddharitabbā’’ti, tadapi natthi. Na hi kusale akusalā atthi, yā tato santiketi uddhariyeyya, tasmā idha vuttassa dūrassa dūrato accantavisabhāgattā dūre santikaṃ natthīti na sakkā dūrato santikaṃ uddharituṃ, santike panidha vutte bhinne tattheva dūraṃ labbhatīti āha ‘‘santikato pana dūraṃ uddharitabba’’nti.

'दूर असलेल्या गोष्टीमधून संतिक (जवळची गोष्ट) उद्धृत करू नये' असे का म्हटले आहे? ज्याप्रमाणे संतिक (जवळच्या) अशा अकुशल वेदनेमधून अकुशल वेदना 'दूर' म्हणून उद्धृत केली जाते, त्याचप्रमाणे त्या दूर असलेल्या कुशल वेदनेमधून कुशल वेदना 'संतिक' म्हणून उद्धृत करता येत नाही का? उत्तर: करता येत नाही. कारण जर तसे केले, तर कुशल वेदना दुसऱ्या कुशल वेदनेच्या जवळ आहे असे मानून, संतिकमधून संतिकतेचेच उद्धरण होईल. आणि तसे झाल्यास, 'संतिक आणि संतिकतर' (जवळचे आणि अधिक जवळचे) असेच म्हणणे प्राप्त होईल. येथे एकमेकांच्या अपेक्षेने (तुलनेने) 'दूर आणि संतिक' भावच सांगितला आहे. म्हणून, दूरमधून दूरचे उद्धरण करण्याप्रमाणेच संतिकमधून संतिकचे उद्धरण करणे देखील शक्य नाही; कारण 'दूर आणि दूरतर' भावाप्रमाणेच 'संतिक आणि संतिकतर' भाव देखील येथे अनपेक्षित आहे. जर कोणी असे म्हटले की, 'कुशल वेदना कुशल वेदनेच्याच संतिक म्हणून उद्धृत करू नये, तर ज्या अकुशल वेदनेपासून ती दूर आहे, त्या अकुशल वेदनेच्या संतिक म्हणून उद्धृत करावी,' तर ते देखील योग्य नाही. कारण अकुशल वेदनेच्या जवळ कुशल वेदना कधीही असू शकत नाही. किंवा जर कोणी पुन्हा असे म्हटले की, 'जी अकुशल वेदना कुशल वेदनेच्या जवळ आहे, ती त्या दूर असलेल्या कुशल वेदनेमधून उद्धृत करावी,' तर ते देखील शक्य नाही. कारण कुशल वेदनेमध्ये अकुशल वेदना नसते, जी तिच्यापासून 'संतिक' म्हणून उद्धृत केली जावी. म्हणून, येथे सांगितलेल्या दूरच्या गोष्टीपासून दूर असलेल्या गोष्टीच्या अत्यंत विसभागामुळे (पूर्णपणे भिन्न स्वभावामुळे) दूर असलेल्या ठिकाणी संतिकता नसते, म्हणून दूरमधून संतिक उद्धृत करणे शक्य नाही. परंतु येथे सांगितलेल्या संतिक गोष्टीचे विभाजन केले असता, तिथेच 'दूर' भाव प्राप्त होतो, म्हणून (संग्रहकारांनी) म्हटले आहे: 'परंतु संतिकमधून दूरचे उद्धरण केले पाहिजे.'

Upādāyupādāya dūrato ca santikaṃ na sakkā uddharituṃ. Lobhasahagatāya dosasahagatā dūre lobhasahagatā santiketi hi vuccamāne santikatova santikaṃ uddharitaṃ hoti. Tathā dosasahagatāya lobhasahagatā dūre dosasahagatā santiketi etthāpi [Pg.15] sabhāgato sabhāgantarassa uddhaṭattā, na ca sakkā ‘‘lobhasahagatāya dosasahagatā dūre sā eva ca santike’’ti vattuṃ dosasahagatāya santikabhāvassa akāraṇattā, tasmā visabhāgatā bhedaṃ aggahetvā na pavattatīti sabhāgābyāpakattā dūratāya dūrato santikuddharaṇaṃ na sakkā kātuṃ. Na hi dosasahagatā akusalasabhāgaṃ sabbaṃ byāpetvā pavattatīti. Sabhāgatā pana bhedaṃ antogadhaṃ katvā pavattatīti visabhāgabyāpakattā santikatāya santikato dūruddharaṇaṃ sakkā kātuṃ. Akusalatā hi lobhasahagatādisabbavisabhāgabyāpikāti. Tenāha ‘‘na dūrato santikaṃ uddharitabba’’ntiādi.

एकमेकांच्या अपेक्षेने (तुलनेने) विचार केला तरी दूरमधून संतिक उद्धृत करणे शक्य नाही. कारण 'लोभसहगत वेदनेपासून द्वेषसहगत वेदना दूर आहे आणि लोभसहगत वेदना संतिक (जवळची) आहे' असे म्हटले असता, संतिकमधूनच संतिकचे उद्धरण केल्यासारखे होते. त्याचप्रमाणे 'द्वेषसहगत वेदनेपासून लोभसहगत वेदना दूर आहे आणि द्वेषसहगत वेदना संतिक आहे' असे येथे म्हटले तरी, सभाग (समान वर्गातील) गोष्टीमधून दुसऱ्या सभाग गोष्टीचेच उद्धरण केल्यामुळे ते संतिकमधून संतिकचेच उद्धरण ठरते. तसेच 'लोभसहगत वेदनेपासून द्वेषसहगत वेदना दूर आहे आणि तीच वेदना संतिक आहे' असे म्हणणे शक्य नाही, कारण द्वेषसहगत वेदनेचा लोभसहगत वेदनेशी संतिक भाव असण्यास कोणतेही कारण नाही. म्हणून, विसभागत्व (भिन्नता) हा भेद ग्रहण केल्याशिवाय प्रवृत्त होत नाही, त्यामुळे दूरतेचा भाव सभाग गोष्टींना व्यापून राहत नाही; म्हणून दूरमधून संतिकचे उद्धरण करणे शक्य नाही. कारण द्वेषसहगत वेदना संपूर्ण अकुशल स्वभावाला व्यापून प्रवृत्त होत नाही. परंतु सभागता (समानता) ही भेद आपल्यामध्ये अंतर्भूत करून प्रवृत्त होते, म्हणून संतिकतेचा भाव विसभागाला (भिन्न गोष्टींना) व्यापून राहतो; त्यामुळे संतिकमधून दूरचे उद्धरण करणे शक्य आहे. कारण अकुशलता ही लोभसहगत इत्यादी सर्व विसभागांना व्यापून राहते. म्हणूनच 'दूरमधून संतिक उद्धृत करू नये' इत्यादी म्हटले आहे.

Vedanākkhandhaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

वेदनास्कंध निर्देश वर्णन समाप्त झाले.

3. Saññākkhandhaniddesavaṇṇanā

३. संज्ञास्कंध निर्देश वर्णन

17. Cakkhusamphassajā saññāti ettha yadipi vatthuto phassassa nāmaṃ phassato ca saññāya, vatthuvisiṭṭhaphassena pana visiṭṭhasaññā vatthunā ca visiṭṭhā hoti phassassa viya tassāpi tabbatthukattāti ‘‘vatthuto nāma’’nti vuttaṃ. Paṭighasamphassajā saññāti etthāpi yathā phasso vatthārammaṇapaṭighaṭṭanena uppanno, tathā tato jātasaññāpīti ‘‘vatthārammaṇato nāma’’nti vuttaṃ. Ettha ca paṭighajo samphasso, paṭighaviññeyyo vā samphasso paṭighasamphassoti uttarapadalopaṃ katvā vuttanti veditabbaṃ.

१७. 'चक्षुसंस्पर्शज संज्ञा' या पाठात जरी वस्तूमुळे (चक्षुवस्तूमुळे) स्पर्शाला नाव मिळाले आहे आणि स्पर्शामुळे संज्ञेला नाव मिळाले आहे, तरीही वस्तूने विशिष्ट झालेल्या स्पर्शाच्या द्वारे विशिष्ट झालीली संज्ञा वस्तूच्या द्वारे देखील विशिष्ट होते. कारण स्पर्शाप्रमाणेच तिचे (संज्ञेचे) देखील तेच (चक्षुवस्तूच) अधिष्ठान असते; म्हणून 'वस्तूवरून नाव' असे म्हटले आहे. 'प्रतिघसंस्पर्शज संज्ञा' या पाठात देखील ज्याप्रमाणे स्पर्श हा वस्तू आणि आलंबन यांच्या प्रतिघातामुळे (धक्क्यामुळे) उत्पन्न होतो, त्याचप्रमाणे त्यापासून उत्पन्न झालेली संज्ञा देखील उत्पन्न होते; म्हणून 'वस्तू आणि आलंबनावरून नाव' असे म्हटले आहे. आणि येथे प्रतिघापासून उत्पन्न झालेला स्पर्श किंवा प्रतिघाद्वारे जाणला जाणारा स्पर्श म्हणजे 'प्रतिघसंस्पर्श' होय; येथे उत्तरपदाचा लोप करून हा शब्द सांगितला आहे, असे समजावे.

Viññeyyabhāve vacanaṃ adhikicca pavattā, vacanādhīnā vā arūpakkhandhā, adhivacanaṃ vā etesaṃ pakāsanaṃ atthīti ‘‘adhivacanā’’ti vuccanti, tatojo samphasso adhivacanasamphasso, samphassoyeva vā yathāvuttehi atthehi adhivacano ca samphasso cāti adhivacanasamphasso, adhivacanaviññeyyo vā samphasso adhivacanasamphasso, tato tasmiṃ vā jātā adhivacanasamphassajā. Pañcadvārikasamphassepi yathāvutto attho sambhavatīti tena pariyāyena tatojāpi saññā ‘‘adhivacanasamphassajā’’ti vuttā. Yathā pana aññappakārāsambhavato manosamphassajā nippariyāyena ‘‘adhivacanasamphassajā’’ti vuccati, na evaṃ ayaṃ paṭighasamphassajā āveṇikappakārantarasambhavatoti adhippāyo.

ज्ञेयभावात (जाणून घेण्याच्या बाबतीत) शब्दाचा आश्रय घेऊन प्रवृत्त होणारे, किंवा शब्दाच्या अधीन असणारे अरूपस्कंध (नामस्कंध) आहेत; किंवा 'अधिवचन' (नाव) हे ज्यांचे प्रकटीकरण करणारे आहे, म्हणून त्यांना 'अधिवचन' असे म्हणतात. त्यापासून उत्पन्न झालेला स्पर्श म्हणजे 'अधिवचनसंस्पर्श' होय. किंवा स्पर्श स्वतःच वर सांगितलेल्या अर्थांमुळे 'अधिवचन' देखील आहे आणि 'स्पर्श' देखील आहे, म्हणून तो 'अधिवचनसंस्पर्श' होय. किंवा अधिवचनाद्वारे (शब्दाद्वारे) जाणला जाणारा स्पर्श म्हणजे 'अधिवचनसंस्पर्श' होय. त्यापासून किंवा त्यामध्ये उत्पन्न झालेली संज्ञा म्हणजे 'अधिवचनसंस्पर्शज' होय. पंचद्वारिक स्पर्शात देखील वर सांगितलेला अर्थ संभवतो, म्हणून त्या पर्यायाने त्यापासून उत्पन्न झालेली संज्ञा देखील 'अधिवचनसंस्पर्शज' अशी म्हटली आहे. परंतु ज्याप्रमाणे इतर प्रकार संभवत नसल्यामुळे मनःसंस्पर्शज संज्ञा मुख्य अर्थाने 'अधिवचनसंस्पर्शज' म्हटली जाते, त्याप्रमाणे ही प्रतिघसंस्पर्शज संज्ञा म्हटली जात नाही; कारण तिचा 'प्रतिघसंस्पर्शज' हा स्वतंत्र प्रकार संभवतो, असा अभिप्राय आहे.

Yadi [Pg.16] evaṃ cattāro khandhāpi yathāvuttasamphassato jātattā ‘‘adhivacanasamphassajā’’ti vattuṃ yuttā, saññāva kasmā evaṃ vuttāti? Tiṇṇaṃ khandhānaṃ atthavasena attano pattampi nāmaṃ yattha pavattamāno adhivacanasamphassaja-saddo niruḷhatāya dhammābhilāpo hoti, tassā saññāya eva āropetvā sayaṃ nivattanaṃ hoti. Tenāha ‘‘tayo hi arūpino khandhā’’tiādi. Atha vā saññāya paṭighasamphassajāti aññampi visiṭṭhaṃ nāmaṃ atthīti adhivacanasamphassajānāmaṃ tiṇṇaṃyeva khandhānaṃ bhavituṃ arahati. Te pana attano nāmaṃ saññāya datvā nivattāti imamatthaṃ sandhāyāha ‘‘tayo hi arūpino khandhā’’tiādi. Pañcadvārikasaññā oloketvāpi jānituṃ sakkāti idaṃ tena tenādhippāyena hatthavikārādikaraṇe tadadhippāyavijānananimittabhūtā viññatti viya rajjitvā olokanādīsu rattatādivijānananimittaṃ olokanaṃ cakkhuviññāṇavisayasamāgame pākaṭaṃ hotīti taṃsampayuttāya saññāyapi tathāpākaṭabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ.

जर असे असेल तर, चारही नामस्कंध सुद्धा पूर्वोक्त (अधिवचन) स्पर्शापासून उत्पन्न झाल्यामुळे 'अधिवचन-स्पर्शज' असे म्हणण्यास योग्य आहेत, मग केवळ संज्ञेलाच असे का म्हटले गेले आहे? (हा प्रश्न आहे). तीन स्कंधांच्या अर्थाच्या संबंधाने स्वतःला प्राप्त झालेले नाव सुद्धा, ज्या संज्ञेमध्ये प्रवृत्त होणारा 'अधिवचन-स्पर्शज' हा शब्द रूढ असल्यामुळे यथार्थ अर्थाचा वाचक होतो, त्या संज्ञेवरच (ते नाव) आरोपित करून स्वतः (ते तीन स्कंध) निवृत्त होतात. म्हणूनच 'तयो हि अरूपिनो खन्धा' (कारण तीन अरूप स्कंध...) इत्यादी म्हटले आहे. अथवा, संज्ञेला 'प्रतिघ-स्पर्शज' असे दुसरे एक विशिष्ट नाव देखील आहे, म्हणून 'अधिवचन-स्पर्शज' हे नाव केवळ तीन स्कंधांचेच असणे योग्य आहे. परंतु त्यांनी आपले नाव संज्ञेला देऊन स्वतः निवृत्ती घेतली आहे, या अभिप्रायाने 'तयो हि अरूपिनो खन्धा' इत्यादी म्हटले आहे. 'पंचद्वारिक संज्ञा पाहून सुद्धा ओळखता येऊ शकते' हे जे म्हटले आहे, ते त्या त्या अभिप्रायाने हाताच्या हालचाली इत्यादी करण्यामध्ये त्या अभिप्रायाला जाणण्याचे निमित्त बनलेली 'विज्ञप्ति' जशी स्पष्ट होते, त्याचप्रमाणे आसक्तीने पाहणे इत्यादींमध्ये आसक्ती इत्यादी जाणण्याचे निमित्त असणारे 'पाहणे' (अवलोकन) जेव्हा चक्षुर्विज्ञानाच्या विषयाशी संयोग पावते तेव्हा स्पष्ट होते; म्हणून त्याच्याशी संप्रयुक्त असणाऱ्या संज्ञेची देखील तशीच स्पष्टता लक्षात घेऊन हे म्हटले गेले आहे।

Rajjitvā olokanādivasena pākaṭā javanappavattā bhavituṃ arahatīti etissā āsaṅkāya nivattanatthaṃ ‘‘pasādavatthukā evā’’ti āha. Aññaṃ cintentanti yaṃ pubbe tena cintitaṃ ñātaṃ, tato aññaṃ cintentanti attho.

आसक्तीने पाहणे इत्यादींच्या द्वारे स्पष्ट झालेली संज्ञा ही जवन काळात उत्पन्न होणारी असू शकते, या शंकेचे निवारण करण्यासाठी 'प्रसादवत्थुका एवा' (प्रसाद-वस्तूवर आधारितच) असे म्हटले आहे. 'अञ्ञं चिन्तेन्तं' (दुसऱ्या गोष्टीचा विचार करणारा) याचा अर्थ असा की, ज्याने पूर्वी विचार केला आहे व जे जाणले आहे, त्यापेक्षा वेगळ्या गोष्टीचा विचार करणारा, असा अर्थ आहे।

Saññākkhandhaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

संज्ञास्कंध-निर्देश-वर्णन समाप्त झाले।

4. Saṅkhārakkhandhaniddesavaṇṇanā

४. संस्कारस्कंध-निर्देश-वर्णन

20. Heṭṭhimakoṭiyāti ettha bhummaniddesova. Tattha hi padhānaṃ dassitanti. Yadi evaṃ uparimakoṭiyā taṃ na dassitanti āpajjatīti? Nāpajjati, uparimakoṭigatabhāvena vinā heṭṭhimakoṭigatabhāvābhāvato. Heṭṭhimakoṭi hi sabbabyāpikāti. Dutiye karaṇaniddeso, heṭṭhimakoṭiyā āgatāti sambandho. Purimepi vā ‘‘heṭṭhimakoṭiyā’’ti yaṃ vuttaṃ, tañca padhānasaṅkhāradassanavasenāti sambandhakaraṇena karaṇaniddesova. Taṃsampayuttā saṅkhārāti ekūnapaññāsappabhede saṅkhāre āha. Gahitāva honti tappaṭibaddhattā.

२०. 'हेट्ठिमकोटिया' (कनिष्ठ मर्यादेमध्ये) येथे सप्तमी विभक्तीचाच निर्देश आहे. कारण तेथे प्रधान असलेल्या चेतनेला दर्शविले आहे, असे समजावे. जर असे असेल तर, वरिष्ठ मर्यादेद्वारे (उपरिमकोटि) त्या प्रधानाला दर्शविले गेले नाही, असा आक्षेप येतो का? असा आक्षेप येत नाही; कारण वरिष्ठ मर्यादेप्रत पोहोचल्याशिवाय कनिष्ठ मर्यादेप्रत पोहोचणे शक्य नाही. कारण कनिष्ठ मर्यादा ही सर्वव्यापी आहे, असे समजावे. दुसऱ्या 'हेट्ठिमकोटिया' या पदात तृतीया विभक्तीचा (करण निर्देश) निर्देश आहे. 'कनिष्ठ मर्यादेने आलेले' असा संबंध जोडला जातो. अथवा, पूर्वीच्या 'हेट्ठिमकोटिया' या पदात देखील जे म्हटले आहे, ते प्रधान संस्कारांना दर्शविण्याच्या दृष्टीने संबंध जोडल्यामुळे तृतीया विभक्तीचाच निर्देश आहे. 'तंसम्पयुत्ता सङ्खारा' (त्याच्याशी संप्रयुक्त असणारे संस्कार) या पाठाने एकोणपन्नास प्रकारच्या संस्कारांना सांगितले आहे. त्या चेतनेशी बद्ध असल्यामुळे ते (संस्कार) ग्रहण केलेच जातात।

Saṅkhārakkhandhaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

संस्कारस्कंध-निर्देश-वर्णन समाप्त झाले।

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā

प्रकीर्णक-कथा-वर्णन

Samuggama-saddo [Pg.17] sañjātiyaṃ ādiuppattiyaṃ niruḷho. Taṃtaṃpaccayasamāyoge hi purimabhavasaṅkhātā purimantato uddhaṅgamanaṃ samuggamo, sandhiyaṃ vā paṭisandhiyaṃ uggamo samuggamo. So pana yattha pañcakkhandhā paripuṇṇā samuggacchanti, tattheva dassito. Etena nayena aparipuṇṇakhandhasamuggamo ekavokāracatuvokāresu sakkā viññātunti. Atha vā yathādhigatānaṃ pañcannampi khandhānaṃ saha uggamo uppatti samuggamo. Etasmiṃ atthe vikaluppatti asaṅgahitā hoti. Himavantappadese jātimantaeḷakalomaṃ jātiuṇṇā. Sappimaṇḍabindūti evaṃ etthāpi bindu-saddo yojetabbo. Evaṃvaṇṇappaṭibhāganti evaṃvaṇṇaṃ evaṃsaṇṭhānañca. Paṭibhajanaṃ vā paṭibhāgo, sadisatābhajanaṃ sadisatāpattīti attho. Evaṃvidho vaṇṇappaṭibhāgo etassāti evaṃvaṇṇappaṭibhāgaṃ.

'समुग्गम' (समुद्गम) हा शब्द उत्पत्ती किंवा प्रथम उत्पत्ती या अर्थामध्ये रूढ आहे. कारण त्या त्या (अविद्या, तृष्णा, कर्म इत्यादी) प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) संयोगाने, पूर्वभव नावाच्या पूर्व मर्यादेपासून वरच्या काळात प्रवृत्त होणे म्हणजे 'समुग्गम' होय. अथवा, संधिक्षणी म्हणजे प्रतिसंधीच्या वेळी स्कंधांची उत्पत्ती होणे म्हणजे 'समुग्गम' होय. परंतु तो समुद्गम, ज्या पंचवोकार भवामध्ये पाचही स्कंध परिपूर्ण होऊन उत्पन्न होतात, तेथेच दर्शविला आहे. या नियमाने, अपूर्ण स्कंधांचा समुद्गम एकवोकार आणि चतुर्वोकार भवांमध्ये जाणून घेणे शक्य आहे, असे समजावे. अथवा, प्राप्त झालेल्या पाचही स्कंधांची एकत्र उत्पत्ती होणे म्हणजे 'समुग्गम' होय. या अर्थामध्ये, अपूर्ण स्कंधांची उत्पत्ती समाविष्ट होत नाही. हिमवंत प्रदेशात चांगल्या जातीच्या मेंढीचे केस म्हणजे 'जाति-उण्णा' (उत्कृष्ट लोकर) होय. 'सप्पिमण्डबिन्दु' (तुपाच्या थेंबाप्रमाणे) या पाठात देखील 'बिन्दु' शब्द जोडला पाहिजे. 'एवंविणणप्पटिभागं' म्हणजे असा वर्ण (रंग) आणि असा आकार असणारा रूपसमूह होय. अथवा, सादृश्याप्रत पोहोचणे म्हणजे 'प्रतिभाग' होय; सादृश्याप्रत पोहोचणे किंवा समान होणे असा अर्थ आहे. अशा प्रकारचा वर्ण-प्रतिभाग (रंग आणि आकाराचे सादृश्य) ज्याचा आहे, तो 'एवंविणणप्पटिभागं' होय।

Santatisīsānīti santatimūlāni, santatikoṭṭhāsā vā. Anekindriyasamāhārabhāvato hi padhānaṅgaṃ ‘‘sīsa’’nti vuccati, evaṃ vatthudasakādikoṭṭhāsā anekarūpasamudāyabhūtā ‘‘sīsānī’’ti vuttānīti.

'संततिसीसानि' म्हणजे रूपाच्या संततीचे मूळ (आरंभ), अथवा संततीचे भाग (समूह) होत. कारण अनेक इंद्रियांचा समूह असल्यामुळे प्रधान अंगाला 'सीस' (मस्तक/डोके) असे म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे अनेक रूपांचे समूह असणारे जे वस्तु-दशक इत्यादी भाग आहेत, त्यांना 'सीसानि' (मस्तके/प्रधान भाग) असे म्हटले गेले आहे, असे समजावे।

Pañcakkhandhā paripuṇṇā hontīti gaṇanāpāripūriṃ sandhāya vuttaṃ, na tassa tassa khandhassa paripuṇṇataṃ. Kammasamuṭṭhānapaveṇiyā vuttattā ‘‘utucittāhārajapaveṇī ca ettakaṃ kālaṃ atikkamitvā hotī’’tiādinā vattabbā siyā, taṃ pana ‘‘pubbāparato’’ti ettha vakkhatīti akathetvā kammajapaveṇī ca na sabbā vuttāti avuttaṃ dassetuṃ opapātikasamuggamo nāma dassito. Evaṃ…pe… pañcakkhandhā paripuṇṇā hontīti paripuṇṇāyatanānaṃ vasena nayo dassito, aparipuṇṇāyatanānaṃ pana kāmāvacarānaṃ rūpāvacarānaṃ parihīnāyatanassa vasena santatisīsahāni veditabbā.

'पाचही स्कंध परिपूर्ण होतात' हे जे म्हटले आहे, ते स्कंधांच्या संख्येच्या परिपूर्णतेला लक्षात घेऊन म्हटले आहे, त्या त्या स्कंधाच्या स्वतःच्या परिपूर्णतेला लक्षात घेऊन नाही. कर्मसमुत्थान रूपाच्या संततीचा उल्लेख केल्यामुळे 'ऋतू, चित्त आणि आहारापासून उत्पन्न होणारी संतती देखील इतका काळ उलटून गेल्यावर उत्पन्न होते' इत्यादी प्रकारे सांगणे योग्य झाले असते; परंतु ते पुढे 'पुब्बापरतो' (पूर्वी आणि नंतर) यामध्ये सांगितले जाईल, म्हणून ते येथे न सांगता, आणि कर्मज रूपांची संतती देखील पूर्णपणे सांगितलेली नसल्यामुळे, न सांगितलेली कर्मज संतती दर्शविण्यासाठी 'ओपपातिकसमुग्गम' (औपपातिक जीवांचा समुद्गम) दर्शविला आहे. अशा प्रकारे... 'पाचही स्कंध परिपूर्ण होतात' या पाठाने परिपूर्ण आयतने असणाऱ्या औपपातिक जीवांच्या दृष्टीने हा नियम दर्शविला आहे. परंतु अपूर्ण आयतने असणाऱ्या कामावचर आणि रूपावचर औपपातिक जीवांच्या बाबतीत, आयतनांच्या कमतरतेमुळे संतती-मस्तकांचा (संततिसीस) ऱ्हास होतो, असे समजावे।

Pubbāparatoti ayaṃ vicāraṇā na pañcannaṃ khandhānaṃ uppattiyaṃ, atha kho tesaṃ rūpasamuṭṭhāpaneti daṭṭhabbā. Taṃ dassento āha ‘‘evaṃ panā’’tiādi. Apacchāapure uppannesūti etena saṃsayakāraṇaṃ dasseti. Sahuppannesu hi idameva paṭhamaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpeti, idaṃ pacchāti adassitaṃ na sakkā viññātuṃ. Ettha ca ‘‘pubbāparato’’ti etissā vicāraṇāya vatthubhāvena paṭisandhiyaṃ uppannā pavattā pañcakkhandhā gahitā. Tattha ca niddhāraṇe [Pg.18] bhummaniddesoti ‘‘rūpaṃ paṭhamaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpetī’’ti āha. Aññathā bhāvenabhāvalakkhaṇatthe bhummaniddese sati rūpassa rūpasamuṭṭhāpanakkhaṇe kammassapi rūpasamuṭṭhānaṃ vadantīti ubhayanti vattabbaṃ siyāti. Rūpārūpasantatiñca gahetvā ayaṃ vicāraṇā pavattāti ‘‘rūpaṃ paṭhamaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpetī’’ti vuttaṃ. Aññathā paṭisandhikkhaṇe eva vijjamāne gahetvā vicāraṇāya kariyamānāya arūpassa rūpasamuṭṭhāpanameva natthīti pubbāparasamuṭṭhāpanavicāraṇāva idha na upapajjatīti vattabbaṃ siyāti. Vatthu uppādakkhaṇe dubbalaṃ hotīti sabbarūpānaṃ uppādakkhaṇe dubbalataṃ sandhāya vuttaṃ. Tadā hi taṃ pacchājātapaccayarahitaṃ āhārādīhi ca anupatthaddhanti ‘‘dubbala’’nti vuttaṃ. Kammavegakkhittattāti idaṃ satipi bhavaṅgassa kammajabhāve sāyaṃ vipākasantati paṭisandhikkhaṇe purimabhavaṅgasamuṭṭhāpakato aññena kammunā khittā viya appatiṭṭhitā, tato parañca samānasantatiyaṃ anantarapaccayaṃ purejātapaccayañca labhitvā patiṭṭhitāti imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ.

"पूर्वापर" हा विचार पाच स्कंधांच्या उत्पत्तीच्या वेळी होत नाही, तर त्यांच्या रूपसमुत्थापनाच्या (रूपाला उत्पन्न करण्याच्या) बाबतीत होतो, असे जाणावे. ते दर्शविताना संग्रहकारांनी "एवं पना" इत्यादी म्हटले आहे. "अपच्छाअपुरे उप्पन्नेसु" (मागे-पुढे न होता उत्पन्न झालेल्यांमध्ये) या वचनाने संशयाचे कारण दर्शविले आहे. कारण, एकत्र उत्पन्न झालेल्यांमध्ये "हेच पहिले रूप उत्पन्न करते, हे नंतर" असे न दर्शविल्यास ते जाणणे शक्य नाही. आणि येथे "पूर्वापर" या चिकित्सेचे अधिष्ठान म्हणून प्रतिसंधीच्या वेळी उत्पन्न होऊन प्रवृत्त झालेले पाच स्कंध घेतले आहेत. आणि तेथे निर्धारण अर्थामध्ये सप्तमी विभक्तीचा निर्देश असल्याने "रूप प्रथम रूपाला उत्पन्न करते" असे म्हटले आहे. अन्यथा, भाव-लक्षण अर्थामध्ये सप्तमी निर्देश मानल्यास, रूपाच्या रूपसमुत्थापन क्षणी कर्माचेही रूपसमुत्थापन होते असे मानणारे म्हणतात की "दोन्ही" (उभय) असे म्हणावे लागेल. आणि रूप-अरूप संतती ग्रहण करून ही चिकित्सा प्रवृत्त झाली आहे, म्हणून "रूप प्रथम रूपाला उत्पन्न करते" असे म्हटले आहे. अन्यथा, केवळ प्रतिसंधी क्षणीच विद्यमान असलेल्या स्कंधांना ग्रहण करून विचार केल्यास, अरूपाचे (नामाचे) रूपसमुत्थापनच होत नसल्याने, येथे पूर्वापर-समुत्थापन विचारच उपपन्न होत नाही, असे म्हणावे लागेल. "वस्तू उत्पादक्षणी दुर्बळ असते" हे सर्व रूपांच्या उत्पादक्षणी असणाऱ्या दुर्बळतेला उद्देशून म्हटले आहे. कारण, त्यावेळी ते (वस्तू रूप) पश्चाज्जात प्रत्ययाने रहित आणि आहारादी प्रत्ययांनी अनुपष्टब्ध (अनाश्रित) असते, म्हणून त्याला "दुर्बळ" म्हटले आहे. "कर्मवेगाने फेकले गेल्यामुळे" हे वचन, जरी भवांगाचे कर्मजत्व असले तरी, ती विपाक-संतती प्रतिसंधी क्षणी पूर्व भवांग उत्पन्न करणाऱ्या कर्मापेक्षा अन्य कर्माने फेकल्यासारखी अप्रतिष्ठित असते, आणि त्यानंतर समान संततीमध्ये अनंतर प्रत्यय आणि पुरेजात प्रत्यय मिळवून प्रतिष्ठित होते, या अर्थाला उद्देशून म्हटले आहे.

Paveṇī ghaṭiyatīti cakkhādivatthusantati ekasmiṃ vijjamāne eva aññassa nirodhuppattivasena ghaṭiyati, na cutipaṭisandhinissayavatthūnaṃ viya vicchedappavattīti attho. Aṅgatoti jhānaṅgato. Jhānaṅgāni hi cittena saha rūpasamuṭṭhāpakāni, tesaṃ anubaladāyakāni maggaṅgādīni tesu vijjamānesu visesarūpappavattidassanato. Atha vā yāni cittaṅgāni cetanādīni cittassa rūpasamuṭṭhāpane aṅgabhāvaṃ sahāyabhāvaṃ gacchanti, tesaṃ baladāyakehi jhānaṅgādīhi aparihīnanti attho. Tato parihīnattā hi cakkhuviññāṇādīni rūpaṃ na samuṭṭhāpentīti. Yo pana vadeyya ‘‘paṭisandhicittena sahajātavatthu tassa ṭhitikkhaṇe ca bhaṅgakkhaṇe ca purejātanti katvā paccayavekallābhāvato tasmiṃ khaṇadvaye rūpaṃ samuṭṭhāpetū’’ti, taṃ nivārento āha ‘‘yadi hi citta’’ntiādi. Tattha ṭhitibhaṅgakkhaṇesupi tesaṃ dhammānaṃ vatthu purejātaṃ na hotīti na vattabbamevetanti anujāni, tatthāpi dosaṃ dasseti. Yadi tadā rūpaṃ samuṭṭhāpeyya, tava matena paṭisandhicittampi samuṭṭhāpeyya, tadā pana rūpuppādanameva natthi. Yadā ca rūpuppādanaṃ, tadā uppādakkhaṇe tava matenapi paccayavekallameva paṭisandhikkhaṇe purejātanissayābhāvato, tasmā paṭisandhicittaṃ rūpaṃ na samuṭṭhāpetīti ayamettha adhippāyo. Uppādakkhaṇe aṭṭha rūpāni gahetvā [Pg.19] uṭṭhahati. Kasmā? Arūpadhammānaṃ anantarādipaccayavasena savegānaṃ paripuṇṇabalānameva uppattito.

"प्रवेणी घटियति" (परंपरा जोडली जाते) याचा अर्थ असा की, चक्षू इत्यादी वस्तू-संतती एक विद्यमान असतानाच दुसऱ्याच्या निरोध आणि उत्पत्तीच्या द्वारे जोडली जाते; च्युती आणि प्रतिसंधीच्या आश्रयभूत वस्तूंप्रमाणे विच्छेद प्रवृत्ती होत नाही, असा अर्थ आहे. "अंगतो" म्हणजे ध्यान-अंगावरून. कारण, ध्यान-अंगे चित्तासह रूप उत्पन्न करणारी असतात, आणि मार्ग-अंगे इत्यादी त्यांना अनुबल (सहाय्यक बल) देणारी असतात; कारण त्यांच्या विद्यमानतेत विशेष रूपाची प्रवृत्ती दिसून येते. अथवा, जी चित्त-अंगे जसे की चेतना इत्यादी चित्ताच्या रूपसमुत्थापनात अंगभाव (कारणत्व) आणि सहाय्यभाव प्राप्त करतात, ती त्यांना बल देणाऱ्या ध्यान-अंगादींनी अपरिहीन (युक्त) असतात, असा अर्थ आहे. कारण, त्यांच्यापासून हीन (रहित) असल्यामुळे चक्षुविज्ञानादी चित्त रूपाला उत्पन्न करत नाहीत. परंतु जर कोणी असे म्हटले की, "प्रतिसंधी चित्तासोबत सहजात असलेली वस्तू (हृदयवस्तू) त्याच्या स्थितीक्षणी आणि भंगक्षणी पुरेजात (पूर्वजात) प्रत्यय होते, त्यामुळे प्रत्यय-वैकल्याचा (कारणाच्या अभावाचा) अभाव असल्यामुळे त्या दोन क्षणांमध्ये रूपाला उत्पन्न करो", तर त्याचे निवारण करताना "यदि हि चित्तं" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे, स्थिती आणि भंग क्षणांमध्येही त्या धर्मांची वस्तू पुरेजात होत नाही असे म्हणता येत नाही, हे मान्य करूनही, तेथे दोष दर्शवितात. जर त्यावेळी रूप उत्पन्न होत असेल, तर तुझ्या मतानुसार प्रतिसंधी चित्त देखील रूप उत्पन्न करेल; परंतु त्यावेळी रूपोत्पादनच होत नाही. आणि जेव्हा रूपोत्पादन होते, तेव्हा उत्पादक्षणी तुझ्या मतानुसारही प्रत्यय-वैकल्यच (कारणाची कमतरताच) असते, कारण प्रतिसंधी क्षणी पुरेजात-निश्रयाचा (पूर्वजात आश्रयाचा) अभाव असतो; म्हणून प्रतिसंधी चित्त रूपाला उत्पन्न करत नाही, हा येथे अभिप्राय आहे. उत्पादक्षणी आठ रूपे घेऊन उत्पन्न होते. का? कारण अरूप धर्मांची (नामाची) अनंतर इत्यादी प्रत्ययांच्या प्रभावाने वेगासह आणि परिपूर्ण बलासह उत्पत्ती होते म्हणून.

Avisayatāyāti agatapubbassa gāmassa āgantukassa avisayabhāvato. Appahutatāyāti tattha tassa anissarabhāvato. Cittasamuṭṭhāna…pe… ṭhitānīti idaṃ yehākārehi cittasamuṭṭhānarūpānaṃ cittacetasikā paccayā honti, tehi sabbehi paṭisandhiyaṃ cittacetasikā samatiṃsakammajarūpānaṃ yathāsambhavaṃ paccayā hontīti katvā vuttaṃ.

"अविषयताया" म्हणजे पूर्वी कधीही न गेलेल्या गावामध्ये नवीन आलेल्या पाहुण्यासाठी ते अ-विषय (अपरिचित) असण्यासारखे आहे. "अप्पहुतताया" म्हणजे तेथे त्याचे ऐश्वर्य (अधिकार) नसणे. "चित्तसमुट्ठाण...पे... ठितानि" हे वचन, ज्या प्रकारांनी चित्त आणि चेतसिक हे चित्तसमुत्थान रूपांना प्रत्यय (उपकारक) होतात, त्या सर्व प्रकारांनी प्रतिसंधीच्या वेळी चित्त आणि चेतसिक हे तीस कर्मज रूपांना यथासंभव प्रत्यय होतात, असा विचार करून म्हटले आहे.

Vaṭṭamūlanti taṇhā avijjā vuccati. Cuticittena uppajjamānaṃ rūpaṃ tato purimatarehi uppajjamānaṃ viya na bhavantare uppajjatīti vaṭṭamūlassa vūpasantattā anuppatti vicāretabbā.

"वट्टमूलं" (संसारचक्राचे मूळ) म्हणजे तृष्णा आणि अविद्या यांना म्हटले जाते. च्युती चित्तामुळे उत्पन्न होणारे रूप, त्या च्युती चित्ताच्या पूर्वीच्या चित्तांमुळे उत्पन्न होणाऱ्या रूपाप्रमाणे दुसऱ्या भवात उत्पन्न होत नाही; म्हणून संसारचक्राचे मूळ (तृष्णा व अविद्या) शांत झाल्यामुळे रूपाची अनुत्पत्ती (उत्पन्न न होणे) विचारात घ्यावी.

Rūpassa natthitāyāti rūpānaṃ nissaraṇattā arūpassa, virāgavasena pahīnattā uppādetabbassa abhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Rūpokāse vā rūpaṃ atthīti katvā rūpapaccayānaṃ rūpuppādanaṃ hoti, arūpaṃ pana rūpassa okāso na hotīti yasmiṃ rūpe sati cittaṃ aññaṃ rūpaṃ uppādeyya, tadeva tattha natthīti attho. Purimarūpassapi hi paccayabhāvo atthi puttassa pitisadisatādassanatoti.

"रूपाचा अभाव असल्यामुळे" हे वचन, अरूप ध्यानाचे रूपांपासून निःसरण (मुक्तता) झाल्यामुळे आणि विरागाच्या प्रभावाने रूपाचा त्याग केल्यामुळे, उत्पन्न करावयाच्या रूपाचा अभाव असतो, याला उद्देशून म्हटले आहे. अथवा, रूपाच्या उत्पत्तीच्या स्थानात (रूपलोकात) मूळ रूप विद्यमान असते, म्हणून रूपाच्या कारणांचे रूपोत्पादन होते; परंतु अरूप लोक हा रूपाचे स्थान नाही; म्हणून ज्या रूपाच्या अस्तित्वामुळे चित्त दुसऱ्या रूपाला उत्पन्न करू शकले असते, ते मूळ रूपच तेथे (अरूप लोकात) नसते, असा अर्थ आहे. कारण, पूर्व रूपाचा देखील प्रत्ययभाव (कारणत्व) असतो, कारण पुत्राचे रूप पित्यासारखे असल्याचे दिसून येते.

Utu pana paṭhamaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpeti paṭisandhicittassa ṭhitikkhaṇe samuṭṭhāpanatoti adhippāyo. Utu nāma cesa dandhanirodhotiādi utussa ṭhānakkhaṇe uppādane kāraṇadassanatthaṃ arūpānaṃ uppādakāladassanatthañca vuttaṃ. Dandhanirodhattā hi so ṭhitikkhaṇe balavāti tadā rūpaṃ samuṭṭhāpeti, tasmiṃ dharante eva khippanirodhattā soḷasasu cittesu uppannesu paṭisandhianantaraṃ cittaṃ utunā samuṭṭhite rūpe puna samuṭṭhāpetīti adhippāyo. Tasmiṃ dharante eva soḷasa cittāni uppajjitvā nirujjhantīti etena pana vacanena yadi uppādanirodhakkhaṇā dharamānakkhaṇe eva gahitā, ‘‘soḷasacittakkhaṇāyukaṃ rūpa’’nti vuttaṃ hoti, athuppādakkhaṇaṃ aggahetvā nirodhakkhaṇova gahito, ‘‘sattarasacittakkhaṇāyuka’’nti, sace nirodhakkhaṇaṃ aggahetvā uppādakkhaṇo gahito, ‘‘adhikasoḷasacittakkhaṇāyuka’’nti, yadi pana uppādanirodhakkhaṇā dharamānakkhaṇe na gahitā, ‘‘adhikasattarasacittakkhaṇāyuka’’nti. Yasmā pana ‘‘tesu paṭisandhianantara’’nti [Pg.20] paṭisandhipi tassa dharamānakkhaṇe uppannesu gahitā, tasmā uppādakkhaṇo dharamānakkhaṇe gahitoti nirodhakkhaṇe aggahite adhikasoḷasacittakkhaṇāyukatā vakkhamānā, gahite vā soḷasacittakkhaṇāyukatā adhippetāti veditabbā.

परंतु ऋतू (तापमान) हा प्रतिसंधी चित्ताच्या स्थिती-क्षणात रूपाला उत्पन्न करतो, म्हणून तो सर्वप्रथम रूपाला उत्पन्न करतो; हा (अट्ठाकथा आचार्यांचा) अभिप्राय आहे. 'ऋतू हा मंद गतीने निरुद्ध होणारा आहे' इत्यादी वचन ऋतूच्या स्थिती-क्षणात रूपाच्या उत्पत्तीचे कारण दर्शवण्यासाठी आणि अरूपांच्या (नामांच्या) उत्पत्तीचा काळ दर्शवण्यासाठी म्हटले गेले आहे. कारण, मंद गतीने निरुद्ध होणारा असल्यामुळे तो ऋतू स्थिती-क्षणात बलवान असतो आणि तेव्हा रूपाला उत्पन्न करतो. तो ऋतू विद्यमान असतानाच, चित्तांच्या जलद निरोधाच्या स्वभावामुळे सोळा चित्ते उत्पन्न झाल्यावर, प्रतिसंधीच्या लगेच नंतरचे चित्त (प्रथम भवांग चित्त) ऋतूद्वारे आधीच उत्पन्न झालेल्या रूपात पुन्हा रूपाला उत्पन्न करते, हा अभिप्राय आहे. 'तो ऋतू विद्यमान असतानाच सोळा चित्ते उत्पन्न होऊन निरुद्ध होतात' या वचनाद्वारे जर उत्पत्ती आणि निरोध क्षण हे विद्यमान क्षणातच (धरमान-क्षणात) घेतले गेले, तर 'रूपाचे आयुष्य सोळा चित्तक्षण आहे' असे म्हटले जाते. जर उत्पत्ती क्षण न घेता केवळ निरोध क्षणच घेतला गेला, तर 'सतरा चित्तक्षण आयुष्य आहे' असे होते. जर निरोध क्षण न घेता केवळ उत्पत्ती क्षण घेतला गेला, तर 'सोळा चित्तक्षणांपेक्षा काहीसे अधिक आयुष्य आहे' असे होते. परंतु जर उत्पत्ती आणि निरोध क्षण हे विद्यमान क्षणात घेतले गेले नाहीत, तर 'सतरा चित्तक्षणांपेक्षा काहीसे अधिक आयुष्य आहे' असे होते. परंतु ज्याअर्थी 'त्यांच्यामध्ये प्रतिसंधीच्या लगेच नंतर' या वचनाने प्रतिसंधी चित्ताला देखील त्याच्या (ऋतूच्या) विद्यमान क्षणात उत्पन्न होणाऱ्या चित्तांमध्ये समाविष्ट केले गेले आहे, त्याअर्थी उत्पत्ती क्षण हा विद्यमान क्षणात घेतला गेला आहे; म्हणून निरोध क्षण न घेतल्यास पुढे सांगितली जाणारी 'सोळा चित्तक्षणांपेक्षा काहीशी अधिक आयुष्य मर्यादा' अभिप्रेत आहे, किंवा निरोध क्षण घेतल्यास 'सोळा चित्तक्षणांची आयुष्य मर्यादा' अभिप्रेत आहे, असे जाणावे.

Ojā kharāti savatthukaṃ ojaṃ sandhāyāha. Sabhāvato sukhumāya hi ojāya vatthuvasena atthi oḷārikasukhumatāti.

'ओजा खर (खडबडीत) आहे' हे वचन ओजेचे अधिष्ठान असलेल्या अन्न-पानादी वस्तूंसह असलेल्या ओजेला (सवत्थुक ओजा) उद्देशून म्हटले आहे. कारण स्वभावतः सूक्ष्म असलेल्या ओजेमध्ये तिच्या अधिष्ठान-वस्तूच्या संबंधामुळे स्थूलत्व आणि सूक्ष्मत्व असते.

Cittañcevāti cittassa pubbaṅgamatāya vuttaṃ, taṃsampayuttakāpi pana rūpasamuṭṭhāpakā hontīti. Yathāha ‘‘hetū hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ hetupaccayena paccayo’’tiādi (paṭṭhā. 1.1.1). Cittanti vā cittuppādaṃ gaṇhāti, na kammacetanaṃ viya ekadhammameva avijjamānaṃ. Kammasamuṭṭhānañca taṃsampayuttehipi samuṭṭhitaṃ hotūti ce? Na, tehi samuṭṭhitabhāvassa avuttattā, avacanañca tesaṃ kenaci paccayena paccayabhāvābhāvato.

'चित्तच' हे वचन चित्ताच्या अग्रगामी (पुब्बंगम) असण्यामुळे म्हटले आहे; परंतु प्रत्यक्षात त्या चित्ताशी संप्रयुक्त असलेले चेतसिक देखील रूपाचे समुत्थापक (उत्पादक) असतात, असे जाणावे. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे: 'हेतू हे हेतू-संप्रयुक्त धर्मांचे आणि त्यांच्यापासून समुत्थित होणाऱ्या रूपांचे हेतू-प्रत्ययाने प्रत्यय (कारण) आहेत' इत्यादी. किंवा 'चित्त' या शब्दाने चित्त आणि संप्रयुक्त चेतसिकांचा समूह (चित्तुप्पाद) घेतला जातो; कर्म-चेतनेप्रमाणे अस्तित्वात नसलेला केवळ एकच धर्म घेतला जात नाही. जर अशी शंका घेतली की, 'कर्म-समुत्थित रूप हे त्या कर्माशी संप्रयुक्त असलेल्या चित्त-चेतसिकांमुळे देखील उत्पन्न होते काय?' तर तसे नाही; कारण त्यांच्याद्वारे ते उत्पन्न होत असल्याचे म्हटलेले नाही. आणि न सांगणे हेच दर्शवते की त्या संप्रयुक्त धर्मांचा कोणत्याही प्रत्यय-शक्तीने कर्म-समुत्थित रूपाला उपकृत करण्याचा अभाव आहे.

Addhānaparicchedatoti kālaparicchedato. Tattha ‘‘sattarasa cittakkhaṇā rūpassa addhā, rūpassa sattarasamo bhāgo arūpassā’’ti eso addhānaparicchedo adhippeto. Paṭisandhikkhaṇeti idaṃ nayadassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ tato parampi rūpārūpānaṃ sahuppattisabbhāvato, na panetaṃ paṭisandhikkhaṇe asahuppattiabhāvaṃ sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ, paṭisandhicittassa ṭhitibhaṅgakkhaṇesupi rūpuppattiṃ sayameva vakkhatīti. Phalappattanidassanena ca rūpārūpānaṃ asamānakālataṃ nidasseti, na sahuppādaṃ tadatthaṃ anāraddhattā. Sahuppādena pana asamānakālatā sukhadīpanā hotīti taṃdīpanatthameva sahuppādaggahaṇaṃ.

'अद्धान-परिच्छेदतः' म्हणजे काल-मर्यादेनुसार (काल-परिच्छेदतः). त्यामध्ये, 'सतरा चित्तक्षण हा रूपाचा काळ (अद्धा) आहे, आणि रूपाचा सतरावा भाग हा अरूपाचा (नामाचा) काळ आहे' हा काल-परिच्छेद अभिप्रेत आहे. 'प्रतिसंधी-क्षणात' हे वचन केवळ पद्धती दर्शवण्यासाठी आहे असे समजावे; कारण त्या प्रतिसंधी-क्षणानंतरही रूप आणि अरूपांची सह-उत्पत्ती (एकत्र उत्पन्न होणे) स्पष्टपणे दिसून येते. परंतु हे वचन प्रतिसंधी-क्षणात सह-उत्पत्तीचा अभाव नाही, हे दर्शवण्यासाठी म्हटलेले नाही असे समजावे; कारण प्रतिसंधी चित्ताच्या स्थिती आणि भंग क्षणांमध्ये देखील रूपाची उत्पत्ती होते, हे अट्ठाकथा आचार्य स्वतःच पुढे सांगणार आहेत. आणि फळ मिळण्याच्या (अथवा परिपक्वतेच्या) निदर्शनाने रूप आणि अरूपांचा काळ असमान असतो हे दर्शवले जाते, त्यांची सह-उत्पत्ती दर्शवली जात नाही; कारण त्या सह-उत्पत्तीला दर्शवण्यासाठी हा काल-परिच्छेद सुरू केलेला नाही. परंतु सह-उत्पत्तीच्या द्वारे असमान काळ सहजपणे स्पष्ट करता येतो, म्हणून तो असमान काळ स्पष्ट करण्यासाठीच सह-उत्पत्तीचे ग्रहण केले आहे.

Yadi evaṃ rūpārūpānaṃ asamānaddhattā arūpaṃ ohāya rūpassa pavatti āpajjatīti etassā nivāraṇatthamāha ‘‘tattha kiñcāpī’’tiādi. Ekappamāṇāvāti nirantaraṃ pavattamānesu rūpārūpadhammesu nicchiddesu arūparahitaṃ rūpaṃ, rūparahitaṃ vā arūpaṃ natthīti katvā vuttaṃ. Ayañca kathā pañcavokāre kammajarūpappavattiṃ nibbānapaṭibhāganirodhasamāpattirahitaṃ sandhāya katāti daṭṭhabbā. Pade padanti attano pade eva padaṃ nikkhipanto viya lahuṃ lahuṃ akkamitvāti attho. Anohāyāti yāva cuti, tāva [Pg.21] avijahitvā, cutikkhaṇe pana saheva nirujjhantīti. Yasmiñcaddhāne aññamaññaṃ anohāya pavatti, so ca paṭisandhicutiparicchinno ukkaṃsato etesaṃ addhāti. Evanti etena pubbe vuttaṃ avakaṃsato addhāpakāraṃ imañca saṅgaṇhātīti daṭṭhabbaṃ.

'जर असे असेल, तर रूप आणि अरूपाचा काळ असमान असल्यामुळे, अरूपाला (नामाला) सोडून केवळ रूपाचीच प्रवृत्ती (अस्तित्व) होईल की काय?' या आक्षेपाचे निवारण करण्यासाठी 'तथ किंचापि' इत्यादी वचन म्हटले आहे. 'एकप्रमाण' हे वचन निरंतर प्रवृत्त होणाऱ्या रूप आणि अरूपाच्या धर्मांमध्ये कोणताही खंड नसताना, नामाशिवाय रूप किंवा रूपाशिवाय नाम अस्तित्वात नसते, हा विचार करून म्हटले आहे. आणि ही चर्चा पंचवोकार भवात (पाच स्कंध असलेल्या अस्तित्वात), निर्वाणसदृश निरोध-समापत्तीचा काळ वगळता, कर्म-समुत्थित रूपाच्या प्रवृत्तीला उद्देशून केली आहे, असे समजावे. 'पदे पदं' म्हणजे आपल्या स्वतःच्या पावलावरच पाऊल टाकत असल्याप्रमाणे वेगाने पावले टाकत जाणे, असा अर्थ आहे. 'अनोहाय' म्हणजे च्युती (मृत्यू) होईपर्यंत एकमेकांना न सोडता प्रवृत्त राहणे; आणि च्युती-क्षणात तर ते एकत्रच निरुद्ध होतात, असे जाणावे. आणि ज्या काळात एकमेकांना न सोडता त्यांची प्रवृत्ती होते, प्रतिसंधी आणि च्युतीने मर्यादित असलेला तोच काळ प्रकर्षाने त्यांचा काळ (अद्धा) आहे. 'एवं' या शब्दाने पूर्वी सांगितलेला निकृष्ट (अवकांस) काळ आणि हा उत्कृष्ट काळ या दोन्ही प्रकारच्या काळांचे ग्रहण केले जाते, असे समजावे.

Ekuppādanānānirodhatoti etaṃ dvayamapi saha gahetvā rūpārūpānaṃ ‘‘ekuppādanānānirodhato’’ti eko daṭṭhabbākāro vuttoti daṭṭhabbo. Evaṃ ito paresupi. Pacchimakammajaṃ ṭhapetvāti tassa cuticittena saha nirujjhanato nānānirodho natthīti katvā vuttanti vadanti. Tassa pana ekuppādopi natthi heṭṭhā soḷasake pacchimassa bhaṅgakkhaṇe uppattivacanato. Yadi pana yassa ekuppādanānānirodhā dvepi na santi, taṃ ṭhapetabbaṃ. Sabbampi cittassa bhaṅgakkhaṇe uppannaṃ ṭhapetabbaṃ siyā, pacchimakammajassa pana uppattito parato cittesu pavattamānesu kammajarūpassa anuppattito vajjetabbaṃ gahetabbañca tadā natthīti ‘‘pacchimakammajaṃ ṭhapetvā’’ti vuttanti veditabbaṃ. Tato pubbe pana aṭṭhacattālīsakammajarūpapaveṇī atthīti tattha yaṃ cittassa uppādakkhaṇe uppannaṃ, taṃ aññassa uppādakkhaṇe nirujjhatīti ‘‘ekuppādanānānirodha’’nti gahetvā ṭhitibhaṅgakkhaṇesu uppannarūpāni vajjetvā evaṃ ekuppādanānānirodhato veditabbāti yojanā katāti daṭṭhabbā. Tañhi rūpaṃ arūpena, arūpañca tena ekuppādanānānirodhanti. Tattha saṅkhalikassa viya sambandho paveṇīti katvā aṭṭhacattālīsakammajiyavacanaṃ kataṃ, aññathā ekūnapaññāsakammajiyavacanaṃ kattabbaṃ siyā.

'एक-उत्पाद-नाना-निरोधतः' (एकत्र उत्पन्न होणे आणि वेगवेगळ्या वेळी निरुद्ध होणे) या दोन्ही गोष्टी एकत्र घेऊन, रूप आणि अरूपांच्या बाबतीत 'एक-उत्पाद-नाना-निरोधतः' हा एक जाणण्याजोगा प्रकार सांगितला आहे, असे समजावे. यापुढील इतर मातृका पदांच्या बाबतीतही असेच जाणावे. 'अंतिम कर्मज रूप वगळून' हे वचन, त्या अंतिम कर्मज रूपाचा च्युती चित्तासोबतच निरोध होत असल्यामुळे त्याचा 'नाना-निरोध' (वेगवेगळ्या वेळी निरोध) होत नाही, हा विचार करून म्हटले आहे, असे काही आचार्य म्हणतात. परंतु, त्या अंतिम कर्मज रूपाची चित्तासोबत सह-उत्पत्ती (एक-उत्पाद) देखील होत नाही; कारण खाली सांगितलेल्या सोळा चित्तांच्या समूहातील अंतिम चित्ताच्या भंग-क्षणात त्याची उत्पत्ती सांगितली आहे. परंतु, ज्या चित्ताच्या बाबतीत सह-उत्पत्ती आणि नाना-निरोध हे दोन्ही घडत नाहीत, ते जर वगळायचे असेल, तर चित्ताच्या भंग-क्षणात उत्पन्न होणारे सर्वच कर्मज रूप वगळावे लागेल. परंतु, अंतिम कर्मज रूपाच्या उत्पत्तीनंतर पुढे चित्त प्रवृत्त होत असताना नवीन कर्मज रूप उत्पन्न होत नसल्यामुळे, तेव्हा वर्ज्य करण्याचे किंवा ग्रहण करण्याचे कोणतेही कर्मज रूप शिल्लक राहत नाही; म्हणूनच 'अंतिम कर्मज रूप वगळून' असे म्हटले आहे, असे जाणावे. परंतु त्यापूर्वी ४८ कर्मज रूपांची मालिका (परंपरा) असते; त्यामध्ये जे रूप चित्ताच्या उत्पाद-क्षणात उत्पन्न होते, ते दुसऱ्या चित्ताच्या उत्पाद-क्षणात निरुद्ध होते, म्हणून त्याला 'एक-उत्पाद-नाना-निरोध' असे मानून, स्थिती आणि भंग क्षणांमध्ये उत्पन्न होणारी रूपे वगळून, अशा प्रकारे 'एक-उत्पाद-नाना-निरोधतः' असे जाणावे, अशी योजना केली आहे, असे समजावे. कारण ते रूप अरूपासोबत आणि अरूप त्या रूपासोबत 'एक-उत्पाद-नाना-निरोध' संबंधाने युक्त असते. त्यामध्ये, साखळीच्या कड्यांप्रमाणे असलेल्या संबंधाला 'परंपरा' (पवेणी) मानून ४८ कर्मज रूपांची मालिका सांगितली आहे; अन्यथा ४९ कर्मज रूपांची मालिका सांगावी लागली असती.

Nānuppāda…pe… pacchimakammajena dīpetabbāti tena sudīpanattā vuttaṃ. Etena hi nayena sakkā tato pubbepi ekassa cittassa bhaṅgakkhaṇe uppannarūpaṃ aññassapi bhaṅgakkhaṇe eva nirujjhatīti taṃ arūpena, arūpañca tena nānuppādaṃ ekanirodhanti viññātunti. Ubhayatthāpi pana aññassa cittassa ṭhitikkhaṇe uppannaṃ rūpaṃ aññassa ṭhitikkhaṇe, tassa ṭhitikkhaṇe uppajjitvā ṭhitikkhaṇe eva nirujjhanakaṃ arūpañca na saṅgahitaṃ, taṃ ‘‘nānuppādato nānānirodhato’’ti ettheva saṅgahaṃ gacchatīti veditabbaṃ. Catusantatikarūpena hi nānuppādanānānirodhatādīpanā ettha ṭhitikkhaṇe uppannassa dassitattā adassitassa vasena nayadassanaṃ hotīti. Samatiṃsakammajarūpesu eva ṭhitassapi gabbhe gatassa maraṇaṃ atthīti tesaṃ eva vasena pacchimakampi yojitaṃ. Amarā nāma bhaveyyuṃ, kasmā? Yathā channaṃ vatthūnaṃ pavatti[Pg.22], evaṃ taduppādakakammeneva bhavaṅgādīnañca tabbatthukānaṃ pavattiyā bhavitabbanti. Na hi taṃ kāraṇaṃ atthi, yena taṃ kammajesu ekaccaṃ pavatteyya, ekaccaṃ na pavatteyyāti. Tasmā āyuusmāviññāṇādīnaṃ jīvitasaṅkhārānaṃ anūnattā vuttaṃ ‘‘amarā nāma bhaveyyu’’nti.

"नानुप्पाद...पे... पच्छिमकम्मजेन दीपेब्बा" (अंतिम कम्मज रूपाने स्पष्ट करावे) हे कथन, त्या (अंतिम कम्मज रूपाने) सहजपणे स्पष्ट करता येत असल्यामुळे म्हटले आहे. कारण या पद्धतीने हे शक्य आहे की, त्यापूर्वीही एका चित्ताच्या भंगक्षणी उत्पन्न झालेले रूप दुसऱ्या चित्ताच्या भंगक्षणीच निरुद्ध होते; म्हणून ते रूप नामासोबत (अरूपासोबत) आणि नाम त्या रूपासोबत 'नानुप्पाद' (भिन्न उत्पत्ती असणारे) आणि 'एकनिरोध' (समान निरोध असणारे) आहे, असे जाणता येते. परंतु दोन्ही अवस्थांमध्ये, दुसऱ्या चित्ताच्या स्थितीक्षणी उत्पन्न झालेले रूप दुसऱ्या चित्ताच्या स्थितीक्षणी निरुद्ध होते, आणि त्या रूपाच्या स्थितीक्षणी उत्पन्न होऊन स्थितीक्षणीच निरुद्ध होणारे नाम यात समाविष्ट केलेले नाही. ते "नानुप्पादतो नानानिरोधतो" (भिन्न उत्पत्ती व भिन्न निरोध यांमुळे) याच मातृकेत समाविष्ट होते, असे जाणावे. कारण चार प्रकारच्या संततींच्या रूपाने (चतुसंततिक रूपाने) 'नानुप्पाद-नानानिरोधता' दर्शवणे हे, येथे स्थितीक्षणी उत्पन्न झालेल्या रूपाचे प्रदर्शन केल्यामुळे, न दर्शविलेल्या रूपाच्या आधारे पद्धतीचे दिग्दर्शन (नयदर्शन) ठरते. केवळ तीस कम्मज रूपांमध्येच स्थित असलेल्या, गर्भात गेलेल्या जीवाचा मृत्यू होऊ शकतो, म्हणूनच त्यांच्याच आधारे 'पच्छिमकम्मज' (अंतिम कम्मज रूप) देखील योजले गेले आहे. "ते अमर होतील, का?" ज्याप्रमाणे सहा वस्तू-रूपांची (चक्षु इत्यादींची) प्रवृत्ती कर्मामुळे होते, त्याचप्रमाणे त्या वस्तू-रूपांना उत्पन्न करणाऱ्या कर्मामुळेच त्यांवर आश्रित असलेल्या भवांग इत्यादी नाम-विपाकांची प्रवृत्ती देखील झाली पाहिजे. कारण असे कोणतेही कारण नाही की ज्यामुळे त्या कर्मापासून उत्पन्न झालेल्या रूप-नामांपैकी काही प्रवृत्त होतील आणि काही प्रवृत्त होणार नाहीत. म्हणूनच, आयुष्य, उष्मा आणि विज्ञान इत्यादी जीवितसंस्कारांचा ऱ्हास न झाल्यामुळे "ते अमर होतील" असे म्हटले आहे.

‘‘Uppādakkhaṇe uppannaṃ aññassa uppādakkhaṇe nirujjhati, ṭhitikkhaṇe uppannaṃ aññassa ṭhitikkhaṇe, bhaṅgakkhaṇe uppannaṃ aññassa bhaṅgakkhaṇe nirujjhatī’’ti idaṃ aṭṭhakathāyaṃ āgatattā vuttanti adhippāyo. Attano panādhippāyaṃ uppādakkhaṇe uppannaṃ nirodhakkhaṇe, ṭhitikkhaṇe uppannañca uppādakkhaṇe, bhaṅgakkhaṇe uppannaṃ ṭhitikkhaṇe nirujjhatīti dīpetiyeva. Evañca katvā addhānaparicchede ‘‘taṃ pana sattarasamena cittena saddhiṃ nirujjhatī’’ti (vibha. aṭṭha. 26 pakiṇṇakakathā) vuttaṃ. Imāya pāḷiyā virujjhati, kasmā? Catusamuṭṭhānikarūpassapi samānāyukatāya bhavitabbattāti adhippāyo. Yathā pana etehi yojitaṃ, tathā rūpassa ekuppādanānānirodhatā nānuppādekanirodhatā ca natthiyeva.

"उत्पादक्षणी उत्पन्न झालेले रूप दुसऱ्या चित्ताच्या उत्पादक्षणी निरुद्ध होते, स्थितीक्षणी उत्पन्न झालेले रूप दुसऱ्याच्या स्थितीक्षणी निरुद्ध होते, आणि भंगक्षणी उत्पन्न झालेले रूप दुसऱ्याच्या भंगक्षणी निरुद्ध होते" - हे कथन जुन्या अट्ठकथेत आल्यामुळे म्हटले आहे, असा अभिप्राय आहे. परंतु स्वतःचा अभिप्राय असा आहे की, उत्पादक्षणी उत्पन्न झालेले रूप (१७ व्या चित्ताच्या) निरोधक्षणी निरुद्ध होते, स्थितीक्षणी उत्पन्न झालेले रूप (१७ व्या चित्ताच्या) उत्पादक्षणी निरुद्ध होते, आणि भंगक्षणी उत्पन्न झालेले रूप (१७ व्या चित्ताच्या) स्थितीक्षणी निरुद्ध होते, हेच ते स्पष्ट करतात. आणि असे मानल्यामुळेच अद्धानपरिच्छेदात "ते रूप सतराव्या चित्तासोबत निरुद्ध होते" असे म्हटले आहे. हे या पाळीशी (संखारयमक पाळीशी) विसंगत ठरते, का? कारण चार कारणांनी उत्पन्न होणाऱ्या (चतुसमुट्ठानिक) रूपाचे आयुष्य देखील समान असायला हवे, असा अभिप्राय आहे. परंतु ज्याप्रमाणे यांनी योजना केली आहे, त्यानुसार रूपाची 'एक्युत्पाद-नानानिरोधता' (समान उत्पत्ती व भिन्न निरोध) आणि 'नानुप्पाद-एकनिरोधता' (भिन्न उत्पत्ती व समान निरोध) असूच शकत नाही.

Yā pana etehi rūpassa sattarasacittakkhaṇāyukatā vuttā, yā ca aṭṭhakathāyaṃ tatiyabhāgādhikasoḷasacittakkhaṇāyukatā, sā paṭiccasamuppādavibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ (vibha. aṭṭha. 227) atītārammaṇāya cutiyā anantarā paccuppannārammaṇaṃ paṭisandhiṃ dassetuṃ ‘‘ettāvatā ekādasa cittakkhaṇā atītā honti, tathā pañcadasa cittakkhaṇā atītā honti, athāvasesapañcacittaekacittakkhaṇāyuke tasmiṃ yevārammaṇe paṭisandhicittaṃ uppajjatī’’ti dassitena soḷasacittakkhaṇāyukabhāvena virujjhati. Na hi sakkā ‘‘ṭhitikkhaṇe eva rūpaṃ āpāthamāgacchatī’’ti vattuṃ. Tathā hi sati na rūpassa ekādasa vā pañcadaseva vā cittakkhaṇā atītā, atha kho atirekaekādasapañcadasacittakkhaṇā. Tasmā yadipi pañcadvāre ṭhitippattameva rūpaṃ pasādaṃ ghaṭṭetīti yujjeyya, manodvāre pana uppādakkhaṇepi āpāthamāgacchatīti icchitabbametaṃ. Na hi manodvāre atītādīsu kiñci āpāthaṃ nāgacchatīti. Manodvāre ca evaṃ vuttaṃ ‘‘ekādasa cittakkhaṇā atītā, athāvasesapañcacittakkhaṇāyuke’’ti (vibha. aṭṭha. 227).

परंतु यांनी रूपाचे जे १७ चित्तक्षण आयुष्य सांगितले आहे, आणि अट्ठकथेत जे १६ चित्तक्षण आणि एक तृतीयांश भाग अधिक आयुष्य सांगितले आहे, ते पटिच्चसमुप्पाद-विभंग-अट्ठकथेत अतीत आलंबन असणाऱ्या चुतीनंतर (मृत्यूनंतर) तात्काळ प्रत्युत्पन्न (वर्तमान) आलंबन असणारी पटिसंधी दर्शवण्यासाठी - "एवढ्या कालावधीत ११ चित्तक्षण अतीत होतात, तसेच १५ चित्तक्षण अतीत होतात, त्यानंतर उर्वरित ५ चित्तक्षण किंवा १ चित्तक्षण आयुष्य उरले असताना त्याच आलंबनावर पटिसंधी चित्त उत्पन्न होते" - या विधानाने दर्शविलेल्या १६ चित्तक्षणांच्या आयुष्याशी विसंगत ठरते. कारण "केवळ स्थितीक्षणीच रूप गोचर होते (आपातामध्ये येते)" असे म्हणता येत नाही. कारण तसे मानल्यास, रूपाचे ११ किंवा १५ चित्तक्षण अतीत होत नाहीत, तर ११ किंवा १५ चित्तक्षणांपेक्षा काही अधिक काळ अतीत होतो. म्हणूनच, जरी पंचद्वाराच्या बाबतीत स्थितीप्रत (स्थितीला पोहोचलेले) रूपच प्रसादाला (इंद्रियाला) स्पर्श करते हे योग्य मानले, तरी मनोद्वाराच्या बाबतीत उत्पादक्षणी देखील ते गोचर होते, हे मान्य करावे लागेल. कारण मनोद्वारात अतीत इत्यादी आलंबनांपैकी काहीही गोचर होत नाही असे नाही, तर ते गोचर होतेच. आणि मनोद्वाराच्या बाबतीत असे म्हटले आहे - "११ चित्तक्षण अतीत होतात, आणि उर्वरित ५ चित्तक्षण आयुष्य उरले असताना..."

Yo cettha cittassa ṭhitikkhaṇo vutto, so ca atthi natthīti vicāretabbo. Cittayamake (yama. 2.cittayamaka.102) hi ‘‘uppannaṃ uppajjamānanti? Bhaṅgakkhaṇe uppannaṃ, no [Pg.23] ca uppajjamāna’’nti ettakameva vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘ṭhitikkhaṇe bhaṅgakkhaṇe cā’’ti. Tathā ‘‘nuppajjamānaṃ nuppannanti? Bhaṅgakkhaṇe nuppajjamānaṃ, no ca nuppanna’’nti ettakameva vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘ṭhitikkhaṇe bhaṅgakkhaṇe cā’’ti. Evaṃ ‘‘na niruddhaṃ na nirujjhamānaṃ, na nirujjhamānaṃ na niruddha’’nti etesaṃ paripuṇṇavissajjane ‘‘uppādakkhaṇe anāgatañcā’’ti vatvā ‘‘ṭhitikkhaṇe’’ti avacanaṃ, atikkantakālavāre ca ‘‘bhaṅgakkhaṇe cittaṃ uppādakkhaṇaṃ vītikkanta’’nti vatvā ‘‘ṭhitikkhaṇe’’ti avacanaṃ ṭhitikkhaṇābhāvaṃ cittassa dīpeti. Suttesupi hi ‘‘ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī’’ti tasseva (saṃ. ni. 3.38; a. ni. 3.47) ekassa aññathattābhāvato ‘‘yassā aññathattaṃ paññāyati, sā santatiṭhitī’’ti na na sakkā vattunti, vijjamānaṃ vā khaṇadvayasamaṅgiṃ ṭhitanti.

आणि येथे चित्ताचा जो स्थितीक्षण सांगितले आहे, तो अस्तित्वात आहे की नाही, याचा विचार केला पाहिजे. कारण चित्तयमाकात "जे उत्पन्न झाले आहे, ते उत्पन्न होत आहे का? भंगक्षणी उत्पन्न झालेले, उत्पन्न होत आहे असे नाही" - एवढेच म्हटले आहे, "स्थितीक्षणी आणि भंगक्षणी" असे म्हटलेले नाही. तसेच "जे उत्पन्न होत नाही, ते उत्पन्न झालेले नाही का? भंगक्षणी उत्पन्न होत नसलेले, उत्पन्न झालेले नाही असे नाही" - एवढेच म्हटले आहे, "स्थितीक्षणी आणि भंगक्षणी" असे म्हटलेले नाही. याचप्रमाणे "जे निरुद्ध झालेले नाही ते निरुद्ध होत नाही का, जे निरुद्ध होत नाही ते निरुद्ध झालेले नाही का" या प्रश्नांच्या पूर्ण उत्तरात "उत्पादक्षणी आणि अनागत काळी" असे म्हणून "स्थितीक्षणी" असे न सांगणे, आणि अतिक्रांतकालवारात "भंगक्षणी चित्त उत्पादक्षणाचा अतिक्रम करते" असे म्हणून "स्थितीक्षणी" असे न सांगणे, हे चित्ताच्या स्थितीक्षणाचा अभाव दर्शवते. कारण सुत्तांमध्ये देखील "स्थित असलेल्या (संस्कृत धर्माची) अन्यथा अवस्था (बदल) दिसून येते" असे म्हटले आहे. त्या एकाच संस्कृत धर्माची अन्यथा अवस्था असणे अशक्य असल्यामुळे, "ज्याची अन्यथा अवस्था दिसून येते, ती संततीची स्थिती (संतति-ठिती) आहे" असे म्हणणे चुकीचे ठरणार नाही; किंवा अस्तित्वात असलेल्या उत्पाद आणि भंग या दोन क्षणांच्या समूहाला 'स्थित' म्हटले आहे, असे म्हणावे लागेल.

Yo cettha cittanirodhakkhaṇe rūpuppādo vutto, so ca vicāretabbo ‘‘yassa vā pana samudayasaccaṃ nirujjhati, tassa dukkhasaccaṃ uppajjatīti? Noti vutta’’nti (yama. 1.saccayamaka.136). Yo ca cittassa uppādakkhaṇe rūpanirodho vutto, so ca vicāretabbo ‘‘yassa kusalā dhammā uppajjanti, tassa abyākatā dhammā nirujjhantīti? Notiādi (yama. 3.dhammayamaka.163) vutta’’nti. Na ca cittasamuṭṭhānarūpameva sandhāya paṭikkhepo katoti sakkā vattuṃ cittasamuṭṭhānarūpādhikārassa abhāvā, abyākatasaddassa ca cittasamuṭṭhānarūpesveva appavattito. Yadi saṅkhārayamake kāyasaṅkhārassa cittasaṅkhārena sahuppādekanirodhavacanato abyākata-saddena cittasamuṭṭhānamevettha gahitanti kāraṇaṃ vadeyya, tampi akāraṇaṃ. Na hi tena vacanena aññarūpānaṃ cittena sahuppādasahanirodhapaṭikkhepo kato, nāpi nānuppādanānānirodhānujānanaṃ, neva cittasamuṭṭhānato aññassa abyākatabhāvanivāraṇañca kataṃ, tasmā tathā appaṭikkhittānānuññātānivāritābyākatabhāvānaṃ sahuppādasahanirodhādikānaṃ kammajādīnaṃ etena cittassa uppādakkhaṇe nirodho paṭikkhittoti na sakkā kammajādīnaṃ cittassa uppādakkhaṇe nirodhaṃ vattuṃ. Yamakapāḷianussaraṇe ca sati uppādānantaraṃ cittassa bhijjamānatāti tasmiṃ khaṇe cittaṃ na ca rūpaṃ samuṭṭhāpeti vinassamānattā, nāpi ca aññassa rūpasamuṭṭhāpakassa sahāyabhāvaṃ gacchatīti paṭisandhicittena sahuppanno utu tadanantarassa cittassa uppādakkhaṇe rūpaṃ samuṭṭhāpeyya. Evañca sati rūpārūpānaṃ ādimhi saha rūpasamuṭṭhāpanato pubbāparatoti idampi natthi, atilahuparivattañca [Pg.24] cittanti yena sahuppajjati, taṃ cittakkhaṇe rūpaṃ uppajjamānamevāti sakkā vattuṃ. Teneva hi taṃ paṭisandhito uddhaṃ acittasamuṭṭhānānaṃ attanā saha uppajjamānānaṃ na kenaci paccayena paccayo hoti, tadanantarañca taṃ ṭhitippattanti tadanantaraṃ cittaṃ tassa pacchājātapaccayo hoti, na sahajātapaccayoti. Yadi evaṃ ‘‘yassa kāyasaṅkhāro uppajjati, tassa vacīsaṅkhāro nirujjhatīti? No’’ti (yama. 2.saṅkhārayamaka.128), vattabbanti ce? Na, cittanirodhakkhaṇe rūpuppādārambhābhāvatoti. Nippariyāyena hi cittassa uppādakkhaṇe eva rūpaṃ uppajjamānaṃ hoti, cittakkhaṇe pana avītivatte taṃ attano rūpasamuṭṭhāpanapurejātapaccayakiccaṃ na karoti, arūpañca tassa pacchājātapaccayo na hotīti ṭhitippattivisesālābhaṃ sandhāya pariyāyena idaṃ vuttanti.

येथे चित्ताच्या निरोधक्षणी (भंगक्षणी) जो रूपाचा उत्पाद (उत्पत्ती) सांगितला आहे, त्याचा विचार केला पाहिजे. कारण 'ज्या व्यक्तीच्या संतानात समुदयसत्य निरुद्ध होते, त्याच्या संतानात दुःखसत्य उत्पन्न होते काय? नाही, असे भगवंतांनी म्हटले आहे' (यमक १, सच्चयमक १३६). तसेच चित्ताच्या उत्पादक्षणी जो रूपाचा निरोध सांगितला आहे, त्याचाही विचार केला पाहिजे. कारण 'ज्या व्यक्तीच्या संतानात कुशल धर्म उत्पन्न होतात, त्याच्या संतानात अव्याकृत धर्म निरुद्ध होतात काय? नाही, इत्यादी भगवंतांनी म्हटले आहे' (यमक ३, धम्मयमक १६३). आणि केवळ चित्तसमुत्थान रूपालाच उद्देशून हा निषेध (नाही असे) केला आहे, असे म्हणता येत नाही; कारण येथे चित्तसमुत्थान रूपाचा अधिकार (प्रसंग) नाही, आणि 'अव्याकृत' हा शब्द केवळ चित्तसमुत्थान रूपासाठीच प्रवृत्त होत नाही. जर संस्कारयमकात कायसंस्काराचा चित्तसंस्कारासोबत सह-उत्पाद आणि एक-निरोध सांगितल्यामुळे, 'अव्याकृत' शब्दाने येथे केवळ चित्तसमुत्थान रूपच घेतले आहे, असे कारण दिले गेले, तर तेही अयोग्य कारण आहे. कारण त्या वचनाने चित्ताव्यतिरिक्त इतर रूपांचा (कर्मज, ऋतुज, आहारज रूपांचा) चित्तासोबत सह-उत्पाद आणि सह-निरोध यांचा निषेध केलेला नाही; तसेच वेगवेगळ्या वेळी उत्पन्न होणे व वेगवेगळ्या वेळी निरुद्ध होणे (नानुत्पाद-नानानिराध) यांना अनुमती दिलेली नाही; आणि चित्तसमुत्थानाव्यतिरिक्त इतर रूपांच्या अव्याकृतभावाचे निवारणही केलेले नाही. त्यामुळे, ज्यांचा सह-उत्पाद व सह-निरोध निषेधिला गेलेला नाही, ज्यांच्या वेगवेगळ्या वेळी उत्पन्न व निरुद्ध होण्यास अनुमती दिलेली नाही, आणि ज्यांच्या अव्याकृतभावाचे निवारण केलेले नाही, अशा सह-उत्पाद व सह-निरोध इत्यादी असणाऱ्या कर्मज इत्यादी रूपांचा चित्ताच्या उत्पादक्षणी निरोध होतो, असा निषेध या वचनाने केला गेला आहे; म्हणून कर्मज इत्यादी रूपांचा चित्ताच्या उत्पादक्षणी निरोध होतो असे म्हणता येत नाही. आणि यमकपाळीच्या अनुसरणाने विचार केला असता, उत्पादक्षणानंतर चित्ताची भंगमानता (नाश पावणारी अवस्था) स्पष्ट होते. म्हणून त्या भंगक्षणी चित्त स्वतः रूपाला उत्पन्न करू शकत नाही, कारण ते स्वतःच नष्ट होत असते; आणि ते रूपाला उत्पन्न करणाऱ्या इतर (ऋतु, आहार इत्यादी) घटकांना साहाय्यकही ठरू शकत नाही. त्यामुळे प्रतिसंधी चित्तासोबत सह-उत्पन्न झालेला ऋतु (तेजोधातू) त्या प्रतिसंधी चित्ताच्या लगेचच नंतर येणाऱ्या (प्रथम भवांग) चित्ताच्या उत्पादक्षणी रूपाला उत्पन्न करू शकेल. आणि असे असताना, रूपाच्या आणि अरूपाच्या (नामाच्या) सुरुवातीला (एकाच भवाच्या सुरुवातीला) एकत्र रूप उत्पन्न करण्याच्या दृष्टीने 'पूर्वापरभाव' (आधी आणि नंतर असणे) हा प्रकारही राहत नाही. आणि चित्त अत्यंत वेगाने बदलणारे असल्यामुळे, ज्या चित्तासोबत रूप उत्पन्न होते, त्या चित्तक्षणी ते रूप 'उत्पन्न होत असलेलेच' (उप्पज्जमानमेव) आहे, असे म्हणता येऊ शकते. त्यामुळेच, प्रतिसंधीच्या नंतरच्या काळात, ते चित्त स्वतःसोबत उत्पन्न होणाऱ्या अ-चित्तसमुत्थान (कर्मज इत्यादी) रूपांना कोणत्याही प्रत्ययाने (प्रत्यय शक्तीने) प्रत्यय (कारण) होत नाही. आणि त्यानंतर ते रूप स्थितीला (ठिती) प्राप्त होते, म्हणून त्यानंतरचे चित्त त्या रूपासाठी 'पश्चाजातप्रत्यय' होते, 'सहजातप्रत्यय' नाही. जर असे आहे, तर 'ज्या व्यक्तीचा कायसंस्कार उत्पन्न होतो, त्याचा वचीसंस्कार निरुद्ध होतो काय? नाही' (यमक २, संस्कारयमक १२८) असे म्हणावे लागेल काय? नाही, कारण चित्ताच्या निरोधक्षणी (भंगक्षणी) रूपाच्या उत्पादाचा आरंभ होत नाही. कारण मुख्य अर्थाने (निप्परियायेन) चित्ताच्या उत्पादक्षणीच रूप उत्पन्न होत असते. परंतु चित्तक्षण व्यतीत न होता (चित्ताच्या उत्पाद व भंग या दोन्ही क्षणांमध्ये) ते रूप स्वतःचे रूपसमुत्थापन आणि पुरेजातप्रत्ययाचे कार्य करत नाही, आणि अरूप (नाम) त्याच्यासाठी पश्चाजातप्रत्यय होत नाही; अशा प्रकारे स्थितीप्राप्तीच्या विशेष लाभाचा अभाव लक्षात घेऊन उपचाराने (परियायेन) हे म्हटले गेले आहे.

Tato paraṃ panāti etassa ‘‘ettha pana yadeta’’ntiādikāyapi saṅgahakathāya niṭṭhitāya purimakathāya sanniṭṭhānato ‘‘tato paṭṭhāya kammajarūpapaveṇī na pavattatī’’ti etena saha sambandhoti cutito paranti attho.

'ततो परं पन' (त्यानंतर) या पदाचा—येथे 'एत्थ पन यदेतं' इत्यादी संक्षेप कथेची (संग्रह कथेची) समाप्ती झाल्यावर, पूर्वीच्या कथेचा निर्णय झाल्यामुळे—'त्या वेळेपासून कर्मज रूपाची परंपरा प्रवृत्त होत नाही' या वचनाशी संबंध जोडला जातो; म्हणून 'च्युतीनंतर' (मृत्य्यूनंतर) असा अर्थ होतो.

Rūpaṃ pana rūpena sahātiādinā yathā aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ, tathā ekuppādekanirodhatā rūpānaṃ arūpehi, arūpānaṃ rūpehi ca natthīti katvā rūpānaṃ rūpeheva, arūpānañca arūpehi yojitā.

'रूपं पन रूपेन सह' (रूप रूपाच्या सोबत) इत्यादी वचनाद्वारे जसे अट्ठकथेत सांगितले आहे, त्याचप्रमाणे रूपांची अरूपांसोबत (नामांसोबत) आणि अरूपांची रूपांसोबत 'एक-उत्पाद-एक-निरोधता' (एकत्र उत्पन्न होणे व एकत्र निरुद्ध होणे) नाही, असा विचार करून रूपांची रूपांसोबतच आणि अरूपांची अरूपांसोबतच (एक-उत्पाद-एक-निरोधता) जोडली गेली आहे.

Sarīrassa rūpaṃ avayavabhūtanti attho, ghanabhūto puñjabhāvo ghanapuñjabhāvo, na tilamuggādipuñjā viya sithilasambandhanānaṃ puñjoti attho. Ekuppādāditāti yathāvutte tayo pakāre āha.

शरीराचा अवयव बनलेले रूप असा अर्थ आहे. घनरूप झालेला समूहभाव म्हणजे 'घनपुंजभाव' होय. तीळ, मूग इत्यादींच्या ढिगाऱ्याप्रमाणे सैल संबंध असणाऱ्यांचा हा समूह नाही, असा अर्थ आहे. 'एक-उत्पाद-आदि' या वचनाने वर सांगितलेले तीन प्रकार सांगितले आहेत.

Heṭṭhāti rūpakaṇḍavaṇṇanāyaṃ. Parinipphannāva hontīti vikārarūpādīnañca rūpakaṇḍavaṇṇanāyaṃ parinipphannatāpariyāyo vuttoti katvā vuttaṃ. Parinipphannanipphannānaṃ ko visesoti? Pubbantāparantaparicchinno paccayehi nipphādito tilakkhaṇāhato sabhāvadhammo parinipphanno, nipphanno pana asabhāvadhammopi hoti nāmaggahaṇasamāpajjanādivasena nipphādiyamānoti. Nirodhasamāpatti panāti etena sabbampi upādāpaññattiṃ tadekadesena dassetīti veditabbaṃ.

'हेट्ठा' (खाली/पूर्वी) म्हणजे रूपकांड वर्णनात (रूपकांडाच्या स्पष्टीकरणात). 'परिनिष्पन्नच असतात' हे वचन विकाररूप इत्यादींच्या बाबतीतही रूपकांड वर्णनात परिनिष्पन्नतेचा पर्याय सांगितला आहे, असा विचार करून म्हटले आहे. परिनिष्पन्न आणि निष्पन्न यांच्यात काय फरक आहे? जो पूर्वसीमा (उत्पत्ती) आणि अपरसीमा (नाश) यांनी परिच्छिन्न (मर्यादित) आहे, प्रत्ययांनी (कारणांनी) निष्पादित (उत्पन्न) केला गेला आहे, आणि त्रिलक्षणांनी (अनित्य, दुःख, अनात्म या चिन्हांनी) अंकित आहे, असा स्वभावधर्म म्हणजे 'परिनिष्पन्न' होय. परंतु 'निष्पन्न' हा अ-स्वभावधर्म (प्रज्ञप्ती) देखील असू शकतो, जो नामग्रहण (नाव ठेवणे), समापत्तीत प्रवेश करणे इत्यादींच्या प्रभावाने निष्पादित केला जातो. 'निरोधसमापत्ती' या वचनाने सर्व उपादा-प्रज्ञप्तीला तिच्या एका अंशाने (निरोधसमापत्तीच्या रूपाने) दर्शवले आहे, असे समजावे.

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रकीर्णककथा वर्णना समाप्त झाली.

Kamādivinicchayakathāvaṇṇanā

क्रमादी विनिर्णय कथा वर्णना

Dassanena [Pg.25] pahātabbātiādinā paṭhamaṃ pahātabbā paṭhamaṃ vuttā, dutiyaṃ pahātabbā dutiyanti ayaṃ pahānakkamo. Anupubbapaṇītā bhūmiyo anupubbena vavatthitāti tāsaṃ vasena desanāya bhūmikkamo. ‘‘Cattāro satipaṭṭhānā’’tiādiko (saṃ. ni. 5.372, 382, 383; vibha. 355) ekakkhaṇepi satipaṭṭhānādisambhavato desanākkamova. Dānakathādayo anupubbukkaṃsato kathitā, uppattiādivavatthānābhāvato pana dānādīnaṃ idha desanākkamavacanaṃ. Desanākkamoti ca yathāvuttavavatthānābhāvato anekesaṃ vacanānaṃ saha pavattiyā asambhavato yena kenaci pubbāpariyena desetabbattā tena tenādhippāyena desanāmattasseva kamo vuccati. Abhedena hīti rūpādīnaṃ bhedaṃ akatvā piṇḍaggahaṇenāti attho. Cakkhuādīnampi visayabhūtanti ekadesena rūpakkhandhaṃ samudāyabhūtaṃ vadati. Evanti ettha vuttanayenāti adhippāyo. ‘‘Chadvārādhipati rājā’’ti (dha. pa. aṭṭha. 2.erakapattanāgarājavatthu) ‘‘manopubbaṅgamā dhammā’’ti (dha. pa. 1-2) ca vacanato viññāṇaṃ adhipati.

'दर्शनाने प्रहातव्य' (दर्शनाने नष्ट करण्याजोगे) इत्यादी वचनांद्वारे जे प्रथम प्रहातव्य (नष्ट करण्याजोगे) आहेत ते प्रथम सांगितले आहेत, आणि जे द्वितीय प्रहातव्य आहेत ते द्वितीय सांगितले आहेत; हा 'प्रहाणक्रम' (नष्ट करण्याचा क्रम) आहे. अनुक्रमाने श्रेष्ठ असणाऱ्या भूमी (अवस्था/लोक) अनुक्रमाने विभाजित केल्या आहेत, म्हणून त्यांच्या आधारे केलेल्या देशनेला 'भूमीक्रम' म्हणतात. 'चार सतीपट्ठान' इत्यादी क्रम एकाच क्षणी देखील सतीपट्ठान इत्यादींच्या संभवतेमुळे केवळ 'देशनाक्रम'च आहे. दानकथा इत्यादी कथा अनुक्रमाने श्रेष्ठत्वाच्या (उत्कृष्टतेच्या) आधारे सांगितल्या आहेत; परंतु उत्पत्ती इत्यादींच्या आधारे विभागणी नसल्यामुळे, येथे दानादींच्या बाबतीत 'देशनाक्रम' असे म्हटले आहे. आणि 'देशनाक्रम' म्हणजे, वर सांगितल्याप्रमाणे विभागणीचा अभाव असल्यामुळे, अनेक वचनांची एकाच वेळी प्रवृत्ती असंभव असल्याने, कोणत्याही पूर्वापर भावाने (आधी-नंतरच्या क्रमाने) उपदेश करावा लागत असल्यामुळे, वक्त्याच्या त्या-त्या अभिप्रायानुसार केवळ उपदेशाच्या क्रमालाच 'देशनाक्रम' म्हटले जाते. 'अभेदाने' म्हणजे रूपादींचा भेद न करता एकत्रितपणे ग्रहण करणे (पिंडग्रहण करणे), असा अर्थ आहे. 'चक्षू इत्यादींचे विषय असलेले' या वचनाने एका अंशाने (विषयभूत रूपाने) समुदायभूत अशा संपूर्ण रूपस्कंधाला सांगितले आहे. 'अशा प्रकारे' म्हणजे येथे सांगितलेल्या पद्धतीने, असा अभिप्राय आहे. 'सहा द्वारांचा अधिपती राजा' आणि 'मन हे सर्व धर्मांचे अग्रगामी आहे' या वचनावरून विज्ञानाला 'अधिपती' म्हटले आहे.

Rūpakkhandhe ‘‘sāsavaṃ upādāniya’’nti vacanaṃ anāsavānaṃ dhammānaṃ sabbhāvato rūpakkhandhassa taṃsabhāvatānivattanatthaṃ, na anāsavarūpanivattanatthanti. Anāsavāva khandhesu vuttāti ettha aṭṭhānappayutto eva-saddo daṭṭhabbo, anāsavā khandhesveva vuttāti attho.

रूपस्कंधात 'सास्रव आणि उपादानीय' असे जो उपदेश आहे, तो अनास्रव धर्मांचे अस्तित्व असल्यामुळे, रूपस्कंधाचा तो अनास्रव स्वभाव नाकारण्यासाठी (तत्व-निवृत्तीसाठी) आहे, अनास्रव रूपाचा निषेध करण्यासाठी नाही. 'अनास्रवच स्कंधांमध्ये सांगितले आहेत' येथे अयोग्य स्थानी प्रयुक्त झालेला 'एव' (च) शब्द समजला पाहिजे; म्हणजेच 'अनास्रव धर्म स्कंधांमध्येच सांगितले आहेत' असा अर्थ आहे.

Sabbasaṅkhatānaṃ sabhāgena ekajjhaṃ saṅgaho sabbasaṅkhatasabhāgekasaṅgaho. Sabhāgasabhāgena hi saṅgayhamānā sabbasaṅkhatā phassādayo pañcakkhandhā honti. Tattha ruppanādisāmaññena samānakoṭṭhāsā ‘‘sabhāgā’’ti veditabbā. Tesu saṅkhatābhisaṅkharaṇakiccaṃ āyūhanarasāya cetanāya balavanti sā ‘‘saṅkhārakkhandho’’ti vuttā, aññe ca ruppanādivisesalakkhaṇarahitā phassādayo saṅkhatābhisaṅkharaṇasāmaññenāti daṭṭhabbā. Phusanādayo pana sabhāvā visuṃ khandha-saddavacanīyā na hontīti dhammasabhāvaviññunā tathāgatena phassakhandhādayo na vuttāti daṭṭhabbāti. ‘‘Ye keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā sassatavādā sassataṃ lokañca paññapenti attānañca, sabbe te imeyeva pañcupādānakkhandhe nissāya paṭicca, etesaṃ vā aññatara’’ntiādīnañca suttānaṃ vasena attattaniyagāhavatthussa etaparamatā daṭṭhabbā, etena ca vakkhamānasuttavasena ca khandhe eva nissāya [Pg.26] parittārammaṇādivasena na vattabbā ca diṭṭhi uppajjati, khandhanibbānavajjassa sabhāvadhammassa abhāvatoti vuttaṃ hoti. Aññesañca khandha-saddavacanīyānaṃ sīlakkhandhādīnaṃ sabbhāvato na pañcevāti etaṃ codanaṃ nivattetumāha ‘‘aññesañca tadavarodhato’’ti.

सर्व संस्कृत (संस्कारित) धर्मांचा समानतेच्या आधारे एकत्रितपणे केलेला संग्रह म्हणजे 'सर्वसंस्कृतसभागैकसंग्रह' होय. कारण, समानतेच्या आधारे समाविष्ट केले असता, सर्व संस्कृत असलेले स्पर्श इत्यादी धर्म हे पाच स्कंध होतात. त्यामध्ये, रूपण (पीडित होणे) इत्यादी सामान्य लक्षणांच्या समानतेमुळे समान गट असलेल्या धर्मांना 'सभाग' (समान स्वभाव असलेले) असे जाणावे. त्या (स्पर्श इत्यादी) धर्मांमध्ये, संस्कृत धर्मांचे अभिसंस्करण (नियोजन) करण्याचे कार्य हे प्रयत्न रूप रसाने युक्त अशा चेतनेचे प्रबळ कार्य आहे; म्हणून त्या चेतनेला 'संस्कारस्कंध' असे म्हटले आहे. आणि रूपण इत्यादी विशिष्ट लक्षणांनी रहित असलेले इतर स्पर्श इत्यादी चैतसिक सुद्धा संस्कृत धर्मांच्या अभिसंस्करणाच्या सामान्य कार्यामुळे 'संस्कारस्कंध' या संज्ञेत समाविष्ट होतात, असे समजावे. परंतु, स्पर्श करणे इत्यादी स्वभावधर्म स्वतंत्रपणे 'स्कंध' या शब्दाने निर्देशिण्यास योग्य ठरत नाहीत; म्हणून धर्मांचा स्वभाव जाणणाऱ्या तथागतांनी 'स्पर्शस्कंध' इत्यादी स्वतंत्र स्कंध सांगितले नाहीत, असे जाणावे. 'भिक्खूहो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण शाश्वतवादी असून लोक आणि आत्मा यांना शाश्वत म्हणून प्रज्ञप्त करतात, ते सर्व याच पाच उपादानस्कंधांचा आश्रय करून किंवा यांपैकी एखाद्याचा अवलंबून तसे करतात' इत्यादी सूत्तांच्या आधारे, आत्मा आणि आत्मीय (माझेपणा) या ग्रहाच्या (पकडीच्या) अधिष्ठानाची अंतिम मर्यादा हे पाच स्कंधच आहेत, असे जाणावे. तसेच, या सूत्ताच्या आधारे आणि पुढे सांगण्यात येणाऱ्या सूत्ताच्या आधारे, स्कंधांचाच आश्रय करून परीत्त (मर्यादित) आलंबन इत्यादींच्या प्रभावाने सांगता न येण्याजोगी मिथ्या दृष्टी उत्पन्न होते; कारण पाच स्कंध आणि निर्वाण वगळता इतर कोणत्याही वास्तविक स्वभावधर्माचा अभाव आहे, असे म्हटले आहे. आणि 'स्कंध' या शब्दाने निर्देशिलेल्या शीलस्कंध इत्यादी इतर गुणांचे अस्तित्व असल्यामुळे केवळ पाचच स्कंध का? या आक्षेपाचे निवारण करण्यासाठी ग्रंथकारांनी 'इतरांचा त्यातच अंतर्भाव होतो' (अञ्ञेसञ्च तदवरोधतो) असे म्हटले आहे.

Dukkhadukkhavipariṇāmadukkhasaṅkhāradukkhatāvasena vedanāya ābādhakattaṃ daṭṭhabbaṃ. Rāgādisampayuttassa vipariṇāmādidukkhassa itthipurisādiākāraggāhikā taṃtaṃsaṅkappamūlabhūtā saññā samuṭṭhānaṃ. Rogassa pittādīni viya āsannakāraṇaṃ samuṭṭhānaṃ, utubhojanavesamādīni viya mūlakāraṇaṃ nidānaṃ. ‘‘Cittassaṅgabhūtā cetasikā’’ti cittaṃ gilānūpamaṃ vuttaṃ, sukhasaññādivasena vedanākāraṇāya hetubhāvato vedanābhojanassa chādāpanato ca saññā aparādhūpamā byañjanūpamā ca, ‘‘pañca vadhakā paccatthikāti kho, bhikkhave, pañcannetaṃ upādānakkhandhānaṃ adhivacana’’nti āsivisūpame (saṃ. ni. 4.238) vadhakāti vuttā, ‘‘bhāroti kho, bhikkhave, pañcannetaṃ upādānakkhandhānaṃ adhivacana’’nti bhārasutte (saṃ. ni. 3.22) bhārāti, ‘‘atītaṃpāhaṃ addhānaṃ rūpena khajjiṃ, seyyathāpāhaṃ etarahi paccuppannena rūpena khajjāmi, ahañceva kho pana anāgataṃ rūpaṃ abhinandeyyaṃ, anāgatenapāhaṃ rūpena khajjeyyaṃ. Seyyathāpetarahi khajjāmī’’tiādinā khajjanīyapariyāyena (saṃ. ni. 3.79) khādakāti, ‘‘so aniccaṃ rūpaṃ ‘aniccaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānātī’’tiādinā yamakasutte (saṃ. ni. 3.85) aniccādikāti. Yadipi imasmiṃ vibhaṅge avisesena khandhā vuttā, bāhullena pana upādānakkhandhānaṃ tadantogadhānaṃ daṭṭhabbatā vuttāti veditabbāti.

दुःखदुःखता, विपरिणामदुःखता आणि संस्कारदुःखता यांच्या आधारे वेदनेचे पीडादायकत्व (बाधकता) जाणावे. राग इत्यादींनी संप्रयुक्त असलेल्या विपरिणाम इत्यादी दुःखाचे, तसेच स्त्री-पुरुष इत्यादी आकारांचे ग्रहण करणाऱ्या त्या त्या संकल्पांचे मूळ कारण असणारी 'संज्ञा' हेच समुत्थान (उत्पत्तीचे कारण) आहे. रोगाचे जसे पित्त इत्यादी हे जवळचे कारण (आसन्न कारण) असते, तसेच ते समुत्थान आहे; आणि विषम ऋतू, विषम भोजन इत्यादी जसे मूळ कारण असते, तसेच ते निदान आहे. 'चैतसिक हे चित्ताचे अंग आहेत' म्हणून चित्ताला रोग्याची (रुग्णाची) उपमा दिली आहे. सुखसंज्ञा इत्यादींच्या प्रभावाने वेदनेच्या कारणासाठी हेतू असल्यामुळे आणि वेदनेच्या भोजनाला रुचकर बनवत असल्यामुळे, संज्ञेला अपराधाची उपमा आणि व्यंजनाची (चवदार भाजीची) उपमा दिली आहे. 'भिक्खूहो, पाच वधक शत्रू हे या पाच उपादानस्कंधांचेच नाव आहे' असे 'आशीविषोपम सूत्तात' त्यांना 'वधक' म्हटले आहे. 'भिक्खूहो, भार हे या पाच उपादानस्कंधांचेच नाव आहे' असे 'भारसूत्तात' त्यांना 'भार' म्हटले आहे. 'भूतकाळातही मला रूपाने खाल्ले (पीडित केले), जसे की सध्या मला वर्तमान रूपाने खाल्ले जात आहे. जर मी अनागत (भविष्यकालीन) रूपाचे अभिनंदन केले, तर भविष्यातही मला रूपाने खाल्ले जाईल, जसे की सध्या खाल्ले जात आहे' इत्यादी 'खज्जनीय सूत्ताच्या' (खादक सूत्ताच्या) पर्यायाने त्यांना 'खादक' (भक्षक) म्हटले आहे. 'तो अनित्य रूपाला 'अनित्य रूप' म्हणून यथार्थपणे जाणत नाही' इत्यादी 'यमकसूत्तात' त्यांना 'अनित्य' इत्यादी म्हटले आहे. जरी या विभंगामध्ये विशेष भेद न करता सामान्य रूपाने स्कंध सांगितले आहेत, तरीही प्रामुख्याने त्यात समाविष्ट असलेल्या उपादानस्कंधांचेच दर्शन घेणे योग्य आहे, असे जाणावे.

Desitādiccabandhunāti desitaṃ ādiccabandhunā, desitāni vā. Gāthāsukhatthaṃ anunāsikalopo, nikāralopo vā kato.

'देसितादिच्चबन्धुना' (आदित्यबंधूने उपदेशिलेले) याचा अर्थ आदित्यबंधूने (सूर्यवंशी बुद्धांनी) उपदेशिलेले किंवा उपदेशिलेले धर्म असा आहे. गाथेच्या सुलभतेसाठी (छंदाच्या सोयीसाठी) येथे अनुनासिकाचा लोप किंवा 'नि' या अक्षराचा लोप केला आहे.

Gahetuṃ na sakkāti niccādivasena gahetuṃ na yuttanti attho.

'ग्रहण करणे शक्य नाही' (गहेतुं न सक्का) याचा अर्थ नित्य इत्यादी रूपाने ग्रहण करणे योग्य नाही, असा आहे.

Rūpena saṇṭhānena phalakasadiso dissamāno kharabhāvābhāvā phalakakiccaṃ na karotīti ‘‘na sakkā taṃ gahetvā phalakaṃ vā āsanaṃ vā kātu’’nti āha. Na tathā tiṭṭhatīti niccādikā na hotīti attho, taṇhādiṭṭhīhi vā niccādiggahaṇavasena uppādādianantaraṃ bhijjanato gahitākārā hutvā na tiṭṭhatīti attho. Koṭisatasahassasaṅkhyāti idaṃ [Pg.27] na gaṇanaparicchedadassanaṃ, bahubhāvadassanameva panetaṃ daṭṭhabbaṃ. Udakajallakanti udakalasikaṃ. Yathā udakatale bindunipātajanito vāto udakajallakaṃ saṅkaḍḍhitvā puṭaṃ katvā pupphuḷaṃ nāma karoti, evaṃ vatthumhi ārammaṇāpāthagamanajanito phasso anupacchinnaṃ kilesajallaṃ sahakārīpaccayantarabhāvena saṅkaḍḍhitvā vedanaṃ nāma karoti. Idañca kilesehi mūlakāraṇabhūtehi ārammaṇassādanabhūtehi ca nibbattaṃ vaṭṭagatavedanaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Ukkaṭṭhaparicchedena vā cattāro paccayā vuttā, ūnehipi pana uppajjateva.

रूपाने आणि आकाराने ढालीसारखा (किंवा लाकडी पाटासारखा) दिसत असला तरी, कठीणपणाचा अभाव असल्यामुळे तो ढालीचे कार्य करत नाही; म्हणून 'त्याला पकडून ढाल किंवा आसन बनवणे शक्य नाही' असे म्हटले आहे. 'तशी टिकून राहत नाही' (न तथा तिट्ठति) याचा अर्थ ती (वेदना) नित्य इत्यादी होत नाही, असा आहे; किंवा तृष्णा आणि दृष्टी यांच्याद्वारे नित्य इत्यादी रूपाने ग्रहण केल्याच्या लगेचच नंतर नष्ट होत असल्यामुळे, ती ग्रहण केलेल्या आकाराची होऊन टिकून राहत नाही, असा अर्थ आहे. 'कोटिशतसहस्रसंख्या' हा शब्द केवळ गणनेची मर्यादा दर्शवणारा नसून, तो केवळ विपुलता (अनेकत्व) दर्शवणारा आहे असे समजावे. 'उदकजल्लक' म्हणजे पाण्याचा चिकट रस होय. ज्याप्रमाणे पाण्याच्या पृष्ठभागावर पाण्याचा थेंब पडल्यामुळे निर्माण झालेला वारा पाण्याच्या चिकट रसाला एकत्र करून पाण्याचा बुडबुडा तयार करतो; त्याप्रमाणेच, वस्तूवर (इंद्रियावर) आलंबन समोर आल्यामुळे निर्माण झालेला स्पर्श हा अखंडित अशा क्लेशरूपी चिकट रसाला सहकारी कारणाच्या रूपाने एकत्र करून 'वेदना' निर्माण करतो. आणि हे मूळ कारण असलेल्या व आलंबनाचा आस्वाद घेणाऱ्या क्लेशांमुळे उत्पन्न झालेल्या संसारचक्रातील वेदनेला उद्देशून म्हटले आहे, असे जाणावे. किंवा कमाल मर्यादेच्या आधारे चार प्रत्यय (कारणे) सांगितले आहेत, परंतु त्यापेक्षा कमी कारणांनी सुद्धा वेदना उत्पन्न होतेच.

Nānālakkhaṇoti vaṇṇagandharasaphassādīhi nānāsabhāvo. Māyāya dassitaṃ rūpaṃ ‘‘māyā’’ti āha. Pañcapi upādānakkhandhā asubhādisabhāvā eva kilesāsucivatthubhāvāditoti asubhādito daṭṭhabbā eva. Tathāpi katthaci koci viseso sukhaggahaṇīyo hotīti āha ‘‘visesato cā’’tiādi. Tattha cattāro satipaṭṭhānā catuvipallāsappahānakarāti tesaṃ gocarabhāvena rūpakkhandhādīsu asubhādivasena daṭṭhabbatā vuttā.

'नानालक्षण' म्हणजे वर्ण (रंग), गंध, रस, स्पर्श इत्यादींमुळे विविध स्वभाव असलेला (जसे की केळीचा खांब). जादुई विद्येने (इंद्रजालाने) दाखवलेल्या रूपाला 'माया' असे म्हटले आहे. पाचही उपादानस्कंध हे क्लेश आणि अशुद्ध वस्तूंचे अधिष्ठान असल्यामुळे अशुभ इत्यादी स्वभावाचेच आहेत; म्हणून ते अशुभ इत्यादी रूपानेच पाहण्याजोगे आहेत. तरीसुद्धा, काही ठिकाणी एखादा विशेष (अशुभता इत्यादी) सहजपणे ग्रहण करण्याजोगा असतो; म्हणून 'आणि विशेष रूपाने...' (विसेसतो चा) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, चार स्मृतिप्रस्थान (सतिपट्ठान) हे चार विपर्यासांचा (विपल्लासांचा) नाश करणारे आहेत; म्हणून त्यांच्या गोचर (आलंबन) रूपाने रूपस्कंध इत्यादींमध्ये अशुभ इत्यादी रूपाने पाहणे योग्य आहे, असे सांगितले आहे.

Khandhehi na vihaññati parividitasabhāvattā. Vipassakopi hi tesaṃ vipattiyaṃ na dukkhamāpajjati, khīṇāsavesu pana vattabbameva natthi. Te hi āyatimpi khandhehi na bādhīyantīti. Kabaḷīkārāhāraṃ parijānātīti ‘‘āhārasamudayā rūpasamudayo’’ti (saṃ. ni. 3.56-57) vuttattā ajjhattikarūpe chandarāgaṃ pajahanto tassa samudayabhūte kabaḷīkārāhārepi chandarāgaṃ pajahatīti attho, ayaṃ pahānapariññā. Ajjhattikarūpaṃ pana pariggaṇhanto tassa paccayabhūtaṃ kabaḷīkārāhārampi pariggaṇhātīti ñātapariññā. Tassa ca udayavayānupassī hotīti tīraṇapariññā ca yojetabbā. Kāmarāgabhūtaṃ abhijjhaṃ sandhāya ‘‘abhijjhākāyagantha’’nti āha. Asubhānupassanāya hi kāmarāgappahānaṃ hotīti. Kāmarāgamukhena vā sabbalobhappahānaṃ vadati. ‘‘Phassapaccayā vedanā’’ti vuttattā āhāraparijānane vuttanayena phassaparijānanañca yojetabbaṃ.

चहूबाजूंनी (सर्व प्रकारे) स्कंधांचा स्वभाव जाणल्यामुळे मनुष्य स्कंधांद्वारे पीडित होत नाही. कारण विपश्यना करणारा साधकसुद्धा त्यांच्या (स्कंधांच्या) विनाशाने दुःखाला प्राप्त होत नाही, मग क्षीणासवांच्या (अर्हंतांच्या) बाबतीत तर काय बोलावे! (त्यांच्या बाबतीत दुःख न होणे निश्चितच आहे). कारण ते भविष्यातही स्कंधांद्वारे पीडित केले जात नाहीत. 'कवलिकार आहार पूर्णपणे जाणतो' कारण 'आहारसमुदया रूपसमुदयो' (आहाराच्या उत्पत्तीमुळे रूपाची उत्पत्ती होते) असे म्हटले असल्यामुळे, अध्यात्मिक रूपात छंदराग (आसक्ती) नष्ट करणारा मनुष्य, त्याच्या उत्पत्तीचे कारण असलेल्या कवलिकार आहारातही छंदराग नष्ट करतो, असा अर्थ आहे; ही 'प्रहाणपरिज्ञा' होय. परंतु अध्यात्मिक रूपाचे परिग्रहण करणारा मनुष्य, त्याचे कारण असलेल्या कवलिकार आहाराचेही परिग्रहण करतो, ही 'ज्ञातपरिज्ञा' होय. आणि तो त्याच्या उदय-व्ययाचे (उत्पत्ती व विनाशाचे) अनुदर्शन करणारा होतो, ही 'तीरणपरिज्ञा' येथे जोडावी. कामरागरूप अभिध्येला उद्देशून 'अभिध्याकायग्रंथ' असे म्हटले आहे. कारण अशुभाच्या अनुदर्शनाने कामरागाचा प्रहाण (नाश) होतो. किंवा कामरागाच्या माध्यमातून सर्व लोभाचा प्रहाण सांगत आहे. 'स्पर्शप्रत्यया वेदना' (स्पर्शाच्या कारणाने वेदना होते) असे म्हटले असल्यामुळे, आहाराच्या परिज्ञेमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने स्पर्शाची परिज्ञा देखील येथे जोडावी.

Sukhatthameva bhavapatthanā hotīti vedanāya taṇhaṃ pajahanto bhavoghaṃ uttarati. Sabbaṃ vedanaṃ dukkhato passanto attano parena apubbaṃ dukkhaṃ uppāditaṃ, sukhaṃ [Pg.28] vā vināsitaṃ na passati, tato ‘‘anatthaṃ me acarī’’tiādiāghātavatthuppahānato byāpādakāyaganthaṃ bhindati. ‘‘Sukhabahule sugatibhave suddhī’’ti gahetvā gosīlagovatādīhi suddhiṃ parāmasanto sukhapatthanāvaseneva parāmasatīti vedanāya taṇhaṃ pajahanto sīlabbatupādānaṃ na upādiyati. Manosañcetanā saṅkhārakkhandhova, saññā pana taṃsampayuttāti saññāsaṅkhāre anattato passanto manosañcetanāya chandarāgaṃ pajahati eva, tañca pariggaṇhāti tīreti cāti ‘‘saññaṃ saṅkhāre…pe… parijānātī’’ti vuttaṃ.

सुखाच्या प्राप्तीसाठीच भव-प्रार्थना (अस्तित्वाची आकांक्षा) असते, म्हणून वेदनेतील तृष्णा नष्ट करणारा मनुष्य भवोघाला (भवाच्या प्रवाहाला) पार करतो. सर्व वेदनांना दुःख रूपाने पाहणारा मनुष्य, दुसऱ्याने स्वतःवर आणलेले नवीन दुःख किंवा नष्ट केलेले सुख पाहत नाही. त्यामुळे 'त्याने माझे अहित केले' इत्यादी आघातवस्तूंच्या (द्वेषाच्या कारणांच्या) प्रहाणामुळे तो व्यापादकायग्रंथाला नष्ट करतो. 'सुखबहुल सुगती भवामध्ये शुद्धी होते' असे मानून, गोशील व गोव्रत इत्यादींद्वारे शुद्धीचा परामर्श (चुकीचा विश्वास) करणारा मनुष्य केवळ सुखाच्या आकांक्षेनेच परामर्श करतो. म्हणून वेदनेतील तृष्णा नष्ट करणारा मनुष्य शीलव्रत-उपादानाचा स्वीकार करत नाही. मनोसंचेतना हा संस्कारस्कंधच आहे, आणि संज्ञा ही त्याच्याशी संप्रयुक्त आहे. म्हणून संज्ञा आणि संस्कारांना अनात्म रूपाने पाहणारा मनुष्य मनोसंचेतनेतील छंदराग नष्ट करतोच, आणि त्याचे परिग्रहण व तीरण करतो. म्हणूनच 'संज्ञा, संस्कार... इत्यादी परिपूर्णपणे जाणतो' असे म्हटले आहे.

Avijjāya viññāṇe ghanaggahaṇaṃ hotīti ghanavinibbhogaṃ katvā taṃ aniccato passanto avijjoghaṃ uttarati. Mohabaleneva sīlabbataparāmāsaṃ hotīti taṃ pajahanto sīlabbataparāmāsakāyaganthaṃ bhindati.

अविद्येमुळे विज्ञानामध्ये 'घनग्रहण' (एकसंध मानण्याची पकड) होते. म्हणून घनाचे पृथक्करण करून त्याला अनित्य रूपाने पाहणारा मनुष्य अविद्योघाला पार करतो. मोहाच्या बलामुळेच शीलव्रतपरामर्श होतो, म्हणून त्याचा त्याग करणारा मनुष्य शीलव्रतपरामर्श-कायग्रंथाला नष्ट करतो.

‘‘Yañca kho etaṃ, bhikkhave, vuccati cittaṃ itipi mano itipi viññāṇaṃ itipi, tatrāssutavā puthujjano nālaṃ nibbindituṃ, nālaṃ virajjituṃ, nālaṃ vimuccituṃ. Taṃ kissa hetu? Dīgharattaṃhetaṃ, bhikkhave, assutavato puthujjanassa ajjhositaṃ mamāyitaṃ parāmaṭṭhaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti (saṃ. ni. 2.61) –

भगवान म्हणाले, 'भिक्खूहो! ज्याला चित्त, मन किंवा विज्ञान असे म्हटले जाते, त्याविषयी अश्रुतवान पृथग्जन कंटाळण्यास (निर्वेदाला प्राप्त होण्यास) असमर्थ असतो, विरक्त होण्यास असमर्थ असतो, मुक्त होण्यास असमर्थ असतो. त्याचे कारण काय? भिक्खूहो! दीर्घकाळापासून अश्रुतवान पृथग्जनाने या विज्ञानाला 'हे माझे आहे, हा मी आहे, हा माझा आत्मा आहे' असे मानून स्वीकारले आहे, ममत्व केले आहे आणि त्याचा परामर्श केला आहे.'

Vacanato viññāṇaṃ niccato passanto diṭṭhupādānaṃ upādiyatīti aniccato passanto taṃ na upādiyatīti.

या वचनावरून, विज्ञानाला नित्य रूपाने पाहणारा मनुष्य दृष्ट्युपादानाचा स्वीकार करतो; म्हणून त्याला अनित्य रूपाने पाहणारा मनुष्य त्याचा स्वीकार करत नाही.

Kamādivinicchayakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

काम इत्यादींच्या निर्णयाची कथा-वर्णना समाप्त झाली.

Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुत्तन्तभाजनीय-वर्णना समाप्त झाली.

2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā

२. अभिधम्मभाजनीय-वर्णना.

34. Evaṃ yā ekavidhādinā vuttavedanānaṃ bhūmivasena jānitabbatā, taṃ vatvā puna sampayuttato dassitatādijānitabbappakāraṃ vattumāha ‘‘apicā’’tiādi. Aṭṭhavidhena tatthāti tattha-saddassa sattavidhabhedeneva yojanā chabbidhabhedena yojanāya sati aṭṭhavidhattābhāvato.

३४. अशा प्रकारे, एकविध इत्यादी रूपाने सांगितलेल्या वेदनांची भूमीच्या (स्तराच्या) आधारे जी ज्ञातव्यता (जाणून घेण्याची आवश्यकता) आहे, ती सांगून पुन्हा संप्रयुक्ततेच्या आधारे दर्शविलेल्या ज्ञातव्य प्रकाराला सांगण्यासाठी 'अपि च' इत्यादी म्हटले आहे. 'अष्टविधेन तत्थ' या पाठात 'तत्थ' (तेथे) या शब्दाचा संबंध केवळ सप्तविध भेदाशीच जोडला पाहिजे, कारण षड्विध भेदाशी संबंध जोडल्यास अष्टविधतेचा अभाव होतो.

Pūraṇatthameva vuttoti dasavidhatāpūraṇatthameva vutto, na navavidhabhede viya nayadānatthaṃ. Kasmā? Tattha nayassa dinnattā. Bhinditabbassa hi bhedanaṃ nayadānaṃ, tañca tattha katanti. Yathā ca kusalattiko, evaṃ ‘‘kāyasamphassajā [Pg.29] vedanā atthi sukhā, atthi dukkhā’’ti idampi pūraṇatthamevāti dīpitaṃ hoti aṭṭhavidhabhede nayassa dinnattā.

'पूर्ण करण्यासाठीच म्हटले आहे' याचा अर्थ दहा प्रकार (दशविधता) पूर्ण करण्यासाठीच म्हटले आहे, नऊ प्रकारच्या भेदाप्रमाणे पद्धत (नय) देण्यासाठी नाही. का? कारण तेथे पद्धत आधीच दिली गेली आहे. कारण विश्लेषित करण्यायोग्य गोष्टीचे विश्लेषण करणे म्हणजेच पद्धत देणे होय, आणि ते तेथे केले गेले आहे. आणि ज्याप्रमाणे कुशल-त्रिक, त्याचप्रमाणे 'कायसंस्पर्शजन्य वेदना सुखावह आहे, दुःखावह आहे' हे देखील केवळ पूर्ण करण्यासाठीच आहे, हे स्पष्ट होते; कारण अष्टविध भेदांमध्ये पद्धत आधीच दिली गेली आहे.

Pubbe gahitato aññassa gahaṇaṃ vaḍḍhanaṃ gahaṇavaḍḍhanavasena, na purimagahite ṭhite aññupacayavasena. Vaḍḍhana-saddo vā chedanattho kesavaḍḍhanādīsu viyāti pubbe gahitassa aggahaṇaṃ chindanaṃ vaḍḍhanaṃ, dukatikānaṃ ubhayesaṃ vaḍḍhanaṃ ubhayavaḍḍhanaṃ, ubhayato vā pavattaṃ vaḍḍhanaṃ ubhayavaḍḍhanaṃ, tadeva ubhatovaḍḍhanakaṃ, tena nayanīharaṇaṃ ubhatovaḍḍhanakanīhāro. Vaḍḍhanakanayo vā vaḍḍhanakanīhāro, ubhayato pavatto vaḍḍhanakanīhāro ubhatovaḍḍhanakanīhāro. Tattha dukamūlakatikamūlakaubhatovaḍḍhanakesu duvidhatividhabhedānaṃyeva hi viseso. Aññe bhedā avisiṭṭhā, tathāpi paññāppabhedajananatthaṃ dhammavitakkena ñātivitakkādiniratthakavitakkanivāraṇatthaṃ imañca pāḷiṃ vitakkentassa dhammupasaṃhitapāmojjajananatthaṃ ekekassa vārassa gahitassa niyyānamukhabhāvato ca duvidhatividhabhedanānattavasena itarepi bhedā vuttāti veditabbā aññamaññāpekkhesu ekassa visesena itaresampi visiṭṭhabhāvato. Na kevalaṃ ekavidhova, atha kho duvidho ca. Na ca ekaduvidhova, atha kho tividhopi. Nāpi eka…pe… navavidhova, atha kho dasavidhopīti hi evañca te bhedā aññamaññāpekkhā, tasmā eko bhedo visiṭṭho attanā apekkhiyamāne, attānañca apekkhamāne aññabhede visesetīti tassa vasena tepi vattabbataṃ arahantīti vuttāti daṭṭhabbā.

पूर्वी घेतलेल्यापेक्षा दुसऱ्याचे ग्रहण करणे म्हणजे 'वर्धन' (वाढवणे) होय, हे ग्रहणाच्या वर्धनाच्या आधारे आहे; पूर्वी घेतलेले स्थिर असताना इतर उपचयाच्या (वाढवण्याच्या) आधारे नाही. किंवा 'वर्धन' हा शब्द केस कापण्याप्रमाणे (केशवर्धन) छेदनाच्या अर्थाने आहे. म्हणून पूर्वी घेतलेल्याचे ग्रहण न करणे, म्हणजेच छेदणे हे 'वर्धन' होय. दुक आणि तिक या दोन्हीचे वर्धन म्हणजे 'उभयवर्धन' होय. किंवा दोन्ही बाजूंनी प्रवृत्त झालेले वर्धन म्हणजे 'उभयवर्धन' होय. तेच 'उभतोवर्धनक' आहे. त्याच्याद्वारे पद्धत काढणे म्हणजे 'उभतोवर्धनक-नीहार' होय. किंवा वर्धनक-नय म्हणजेच वर्धनक-नीहार होय. दोन्ही बाजूंनी प्रवृत्त झालेला वर्धनक-नीहार म्हणजेच 'उभतोवर्धनक-नीहार' होय. तेथे दुकमूलक आणि तिकमूलक उभतोवर्धनकांमध्ये केवळ द्विविध आणि त्रिविध भेदांचाच विशेष (फरक) आहे. इतर भेद अविशिष्ट (समान) आहेत. तरीही, प्रज्ञेचा विकास करण्यासाठी, धम्म-वितर्काद्वारे ज्ञाति-वितर्क इत्यादी निरर्थक वितर्कांचे निवारण करण्यासाठी, आणि या पाळीचा (पाठाचा) विचार करणाऱ्या व्यक्तीमध्ये धम्माशी संबंधित प्रमोद (आनंद) उत्पन्न करण्यासाठी, तसेच ग्रहण केलेल्या प्रत्येक वाराच्या (विभागाच्या) मोक्षाचे द्वार असण्यामुळे, द्विविध व त्रिविध भेदांच्या विविधतेच्या आधारे इतरही भेद सांगितले आहेत असे जाणावे; कारण परस्परांवर अवलंबून असलेल्या भेदांमध्ये एकाच्या वैशिष्ट्यामुळे इतरांचेही वैशिष्ट्य सिद्ध होते. केवळ एकविधच नाही, तर द्विविधही आहे. केवळ एक-द्विविधच नाही, तर त्रिविधही आहे. केवळ एक... नऊ प्रकारचाच नाही, तर दशविधही आहे. अशा प्रकारे हे भेद परस्परांवर अवलंबून आहेत. म्हणून, एक विशिष्ट भेद स्वतःच्या अपेक्षेने आणि स्वतःची अपेक्षा करणाऱ्या इतर भेदांना विशिष्ट करतो, म्हणून त्याच्या प्रभावाने ते देखील सांगण्यास योग्य ठरतात, असे समजावे.

Sattavidhenātiādayo aññappabhedanirapekkhā kevalaṃ bahuppakāratādassanatthaṃ vuttāti sabbehi tehi pakārehi ‘‘bahuvidhena vedanākkhandhaṃ dassesī’’ti vuttaṃ. Mahāvisayo rājā viya savisaye bhagavāpi mahāvisayatāya appaṭihato yathā yathā icchati, tathā tathā desetuṃ sakkoti sabbaññutānāvaraṇañāṇayogatoti attho. Duke vatvā tikā vuttāti tikā dukesu pakkhittāti yuttaṃ, dukā pana kathaṃ tikesu pakkhittāti? Parato vuttepi tasmiṃ tasmiṃ tike apekkhakāpekkhitabbavasena dukānaṃ yojitattā.

'सप्तविधेन' इत्यादी वार इतर भेदांची अपेक्षा न करता केवळ अनेक प्रकार दर्शवण्यासाठी सांगितले आहेत. म्हणून त्या सर्व प्रकारांनी 'अनेक प्रकारे वेदनास्कंध दर्शविला आहे' असे म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे विशाल साम्राज्य असलेला राजा आपल्या राज्यात अप्रतिहत असतो आणि जशी त्याची इच्छा असते तसे तो करू शकतो, त्याचप्रमाणे भगवान देखील आपल्या विशाल विषयामुळे (ज्ञानाच्या क्षेत्रामुळे) आणि सर्वज्ञता-अनावरणज्ञानाच्या योगामुळे अप्रतिहत असून, जशी त्यांची इच्छा असते तसा उपदेश करण्यास समर्थ आहेत, असा अर्थ आहे. 'दुक सांगून तिक सांगितले आहेत, म्हणून तिक हे दुकांमध्ये समाविष्ट केले आहेत' हे योग्य आहे; परंतु 'दुक हे तिकांमध्ये कसे समाविष्ट केले आहेत?' असा प्रश्न उद्भवल्यास - नंतर सांगितलेल्या त्या त्या तिकांमध्ये अपेक्षा करणारा आणि अपेक्षा केली जाणारी या संबंधाच्या आधारे दुकांचे योजन जोडले गेले असल्यामुळे (असे म्हटले आहे).

Kiriyamanodhātu āvajjanavasena labbhatīti vuttaṃ, āvajjanā pana cakkhusamphassapaccayā na hoti. Na hi samānavīthiyaṃ pacchimo dhammo purimassa [Pg.30] koci paccayo hoti. Ye ca vadanti ‘‘āvajjanavedanāva cakkhusaṅghaṭṭanāya uppannattā evaṃ vuttā’’ti, tañca na yuttaṃ. Na hi ‘‘cakkhurūpapaṭighāto cakkhusamphasso’’ti katthaci sutte vā aṭṭhakathāyaṃ vā vuttaṃ. Yadi so ca cakkhusamphasso siyā, cakkhuviññāṇasahajātāpi vedanā cakkhusamphassapaccayāti sā idha aṭṭhakathāyaṃ na vajjetabbā siyā. Pāḷiyañca ‘‘cakkhusamphassapaccayā vedanā atthi abyākatā’’ti ettha saṅgahitattā puna ‘‘cakkhusamphassajā vedanā’’ti na vattabbaṃ siyāti. Ayaṃ panetthādhippāyo – āvajjanavedanaṃ vinā cakkhusamphassassa uppatti natthīti taduppādikā sā tappayojanattā pariyāyena cakkhusamphassapaccayāti vattuṃ yuttāti, nippariyāyena pana cakkhusamphassassa paratova vedanā labbhanti.

"क्रिया मनोधातू आवर्जनवशाने प्राप्त होतो" असे जे म्हटले आहे, परंतु आवर्जना ही चक्षुसंस्पर्शप्रत्ययाने (चक्षुसंस्पर्शाच्या कारणाने) होत नाही. कारण एकाच वीथीमध्ये नंतर उत्पन्न होणारा धर्म हा पूर्वीच्या धर्माचा कोणताही प्रत्यय (कारण) होऊ शकत नाही. आणि जे आचार्य असे म्हणतात की, "चक्षुप्रसादावर रूपाच्या आघातामुळे (संघट्टनामुळे) उत्पन्न झाल्यामुळे आवर्जनाशी संबंधित वेदनेलाच चक्षुसंस्पर्शप्रत्यया म्हटले आहे", त्यांचे ते म्हणणे योग्य नाही. कारण "चक्षु आणि रूपाचा आघात म्हणजेच चक्षुसंस्पर्श होय" असे कोणत्याही सूत्रात किंवा अट्ठकथेत म्हटलेले नाही. जर तो आघात चक्षुसंस्पर्श असता, तर चक्षुविज्ञानासोबत सहजात असणारी वेदना देखील चक्षुसंस्पर्शप्रत्ययाने उत्पन्न होणारी ठरली असती, आणि मग या अट्ठकथेत तिचा त्याग करणे (वगळणे) योग्य झाले नसते. आणि पाळीमध्ये "चक्षुसंस्पर्शप्रत्यया वेदना अत्थि अब्याकता" (चक्षुसंस्पर्शप्रत्ययाने अव्याकृत वेदना आहे) यामध्ये तिचा समावेश झालेला असल्यामुळे, पुन्हा "चक्षुसंस्पर्शजा वेदना" असे म्हणणे योग्य झाले नसते. परंतु येथे हा अभिप्राय आहे - आवर्जन वेदनेशिवाय चक्षुसंस्पर्शाची उत्पत्ती होत नाही, म्हणून त्या चक्षुसंस्पर्शाला उत्पन्न करणारी ती आवर्जन वेदना, त्या चक्षुसंस्पर्शरूपी प्रयोजनासाठी कारणीभूत असल्यामुळे, पर्यायाने (लाक्षणिक अर्थाने) "चक्षुसंस्पर्शप्रत्यया" असे म्हणणे योग्य आहे. परंतु मुख्य अर्थाने (निप्परियायेन) चक्षुसंस्पर्शाच्या नंतरच वेदना प्राप्त होतात.

Catuttiṃsacittuppādavasenāti ettha rūpārūpāvacarānaṃ aggahaṇaṃ tesaṃ sayameva manodvārabhūtattā. Sabbabhavaṅgamano hi manodvāraṃ, cutipaṭisandhiyo ca tato anaññāti. Imasmiṃ pana catuvīsatividhabhede cakkhusamphassapaccayādikusalādīnaṃ samānavīthiyaṃ labbhamānatā aṭṭhakathāyaṃ vuttā, pāḷiyaṃ pana ekūnavīsaticatuvīsatikā saṅkhipitvā āgatāti ‘‘cakkhusamphassapaccayā vedanākkhandho atthi anupādinnaanupādāniyo asaṃkiliṭṭhaasaṃkilesiko avitakkaavicāro’’tiādinā nānāvīthigatānaṃ labbhamānatāya vuttattā kusalattikassapi nānāvīthiyaṃ labbhamānatā yojetabbā. Aṭṭhakathāyaṃ pana samānavīthiyaṃ cakkhusamphassapaccayādikatā ekantikāti katvā ettha labbhamānatā dassitā, na pana asamānavīthiyaṃ labbhamānatā paṭikkhittā. Teneva ‘‘tāni sattavidhādīsu yattha katthaci ṭhatvā kathetuṃ vaṭṭantī’’ti āha. Na hi samānavīthiyaṃyeva upanissayakoṭisamatikkamabhāvanāhi labbhamānatā hoti. Tidhāpi ca labbhamānataṃ sandhāya ‘‘yattha katthaci ṭhatvā kathetuṃ vaṭṭantī’’ti vuccati.

"चौतीस चित्तोत्पादवशाने" यामध्ये रूपावचर आणि अरूपावचर विपाकांचे ग्रहण न करण्याचे कारण म्हणजे ते स्वतःच मनोद्वाररूप होऊन उत्पन्न होतात. कारण सर्व भवांग चित्त हे मनोद्वार आहे, आणि च्युती व प्रतिसंधी चित्त देखील त्या भवांग चित्तापेक्षा वेगळे नाहीत, असे जाणावे. परंतु या चोवीस प्रकारच्या भेदांमध्ये चक्षुसंस्पर्शप्रत्ययादी कुशल इत्यादी चित्तांची एकाच वीथीमध्ये (समानवीथीमध्ये) प्राप्त होणारी अवस्था अट्ठकथेत सांगितली आहे. परंतु पाळीमध्ये एकोणीस आणि चोवीस चित्तोत्पाद संक्षेपाने आले आहेत. "चक्षुसंस्पर्शप्रत्ययाने वेदनास्कंध आहे, जो अनुपादिन्न-अनुपादानीय, असंक्लिष्ट-असंक्लेशिक, अवितर्क-अविचार आहे" इत्यादी प्रकारे वेगवेगळ्या वीथींमध्ये (नानावीथींमध्ये) उत्पन्न होणाऱ्या चित्तांची प्राप्ती सांगितली असल्यामुळे, कुशलत्रिकाची देखील वेगवेगळ्या वीथींमध्ये प्राप्ती योजली पाहिजे. परंतु अट्ठकथेत समानवीथीमध्ये चक्षुसंस्पर्शप्रत्ययादी असणे हे एकांतिक (निश्चित) मानून येथे प्राप्ती दर्शविली आहे, परंतु असमानवीथीमध्ये (वेगवेगळ्या वीथींमध्ये) प्राप्तीचा निषेध केलेला नाही. म्हणूनच, "ती (चित्ते) सात प्रकारच्या भेदांमध्ये कोणत्याही एका ठिकाणी राहून सांगणे योग्य आहे" असे संग्रहकारांनी म्हटले आहे. कारण केवळ समानवीथीमध्येच उपनिषयकोटी, समतिक्कम (अतिक्रमण) आणि भावना यांच्याद्वारे प्राप्ती होऊ शकत नाही. आणि या तिन्ही प्रकारांनी प्राप्त होणाऱ्या अवस्थेला अनुलक्षून "कोणत्याही एका ठिकाणी राहून सांगणे योग्य आहे" असे म्हटले आहे.

Etānīti yathādassitāni kusalādīni cittāni vadati, vedanāniddesepi ca etasmiṃ pubbaṅgamassa cittassa vasena kathetuṃ sukhanti cittasambandho kato. Teneva pana cittāni sattavidhabhede tikabhūmivasena, catuvīsatividhabhede dvāratikavasena, tiṃsavidhabhede dvārabhūmivasena, bahuvidhabhede dvāratikabhūmivasena dīpitānīti ‘‘tesu yattha [Pg.31] katthaci ṭhatvā kathetuṃ vaṭṭantī’’ti vuttaṃ. Kusalādīnaṃ dīpanā kāmāvacarādibhūmivasena kātabbā, tā ca bhūmiyo tiṃsavidhabhede sayamevāgatā, na ca sattavidhabhede viya dvāraṃ anāmaṭṭhaṃ, atibyattā ca ettha samānāsamānavīthīsu labbhamānatāti tiṃsavidhe…pe… sukhadīpanāni hontī’’ti vuttaṃ. Kasmā pana tiṃsavidhasmiṃyeva ṭhatvā dīpayiṃsu, nanu dvāratikabhūmīnaṃ āmaṭṭhattā bahuvidhabhede ṭhatvā dīpetabbānīti? Na, dīpetabbaṭṭhānātikkamato. Sattavidhabhedo hi dvārassa anāmaṭṭhattā dīpanāya aṭṭhānaṃ, catuvīsatividhabhede āmaṭṭhadvāratikā na bhūmiyo apekkhitvā ṭhapitā, tiṃsavidhabhede āmaṭṭhadvārabhūmiyo vuttā. Ye ca ṭhapitā, te cettha tikā apekkhitabbarahitā kevalaṃ bhūmīhi saha dīpetabbāva. Tenedaṃ dīpanāya ṭhānaṃ, tadatikkame pana ṭhānātikkamo hotīti.

"एतानि" या शब्दाने आधी दर्शविलेल्या कुशल इत्यादी चित्तांना संग्रहकार म्हणतात. आणि या वेदनानिर्देशात देखील, पूर्वगामी (अग्रणी) असलेल्या चित्ताच्या आधारे सांगणे सुलभ होते, म्हणून चित्ताशी संबंध जोडला गेला आहे. म्हणूनच चित्ते सात प्रकारच्या भेदांमध्ये त्रिक-भूमीच्या वशाने, चोवीस प्रकारच्या भेदांमध्ये द्वार-त्रिकाच्या वशाने, तीस प्रकारच्या भेदांमध्ये द्वार-भूमीच्या वशाने, आणि बहुविध भेदांमध्ये द्वार-त्रिक-भूमीच्या वशाने स्पष्ट केली आहेत; म्हणून "त्यांच्यापैकी कोणत्याही एका ठिकाणी राहून सांगणे योग्य आहे" असे म्हटले आहे. कुशल इत्यादींचे स्पष्टीकरण कामावचर इत्यादी भूमींच्या वशाने केले पाहिजे, आणि त्या भूमी तीस प्रकारच्या भेदांमध्ये स्वतःच आल्या आहेत. आणि सात प्रकारच्या भेदांप्रमाणे येथे द्वाराचा उल्लेख न केलेला नाही (म्हणजे द्वाराचा उल्लेख केला आहे), आणि येथे समान व असमान वीथींमध्ये चित्तांची प्राप्ती अत्यंत स्पष्ट आहे; म्हणून "तीस प्रकारच्या भेदांमध्ये...पे... सुलभ स्पष्टीकरण होते" असे म्हटले आहे. परंतु केवळ तीस प्रकारच्या भेदांमध्येच राहून का स्पष्ट केले? द्वार, त्रिक आणि भूमी यांचा उल्लेख असल्यामुळे बहुविध भेदांमध्ये राहून स्पष्ट करायला हवे होते की नाही? नाही, कारण तसे केल्यास स्पष्टीकरणाच्या योग्य स्थानाचे उल्लंघन होते. कारण सात प्रकारचा भेद हा द्वाराचा उल्लेख नसल्यामुळे स्पष्टीकरणासाठी अयोग्य स्थान आहे. चोवीस प्रकारच्या भेदांमध्ये द्वार आणि त्रिक यांचा उल्लेख आहे, पण भूमींची अपेक्षा न ठेवता ते ठेवले गेले आहेत. तीस प्रकारच्या भेदांमध्ये द्वार आणि भूमी यांचा उल्लेख केला आहे. आणि जे त्रिक येथे सोडले गेले आहेत, ते अपेक्षेविना केवळ भूमींसोबतच स्पष्ट केले पाहिजेत. म्हणूनच हेच स्पष्टीकरणाचे योग्य स्थान आहे, आणि त्याचे उल्लंघन केल्यास स्थानाचे उल्लंघन होते.

Upanissayakoṭiyāti ettha ‘‘saddhaṃ upanissāya dānaṃ detī’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.423) nānāvīthiyaṃ pakatūpanissayo vuttoti ekavīthiyaṃ kusalādīnaṃ cakkhusamphassādayo tadabhāve abhāvato jāti viya jarāmaraṇassa upanissayalesena paccayoti vattuṃ yujjeyya, idha pana ‘‘kasiṇarūpadassanahetuuppannā parikammādivedanā cakkhusamphassapaccayā’’ti vakkhati, tasmā nānāvīthiyaṃ gatāni etāni cittāni cakkhusamphassapaccayā labbhamānānīti na upanissayaleso upanissayakoṭi, balavabalavānaṃ pana parikammādīnaṃ upanissayānaṃ sabbesaṃ ādibhūto upanissayo upanissayakoṭi. ‘‘Vālakoṭi na paññāyatī’’tiādīsu viya hi ādi, avayavo vā koṭi. Kasiṇarūpadassanato pabhuti ca kāmāvacarakusalādīnaṃ vedanānaṃ upanissayo pavattoti taṃ dassanaṃ upanissayakoṭi. Parikammādīni viya vā na balavaupanissayo dassananti tassa upanissayantabhāvena upanissayakoṭitā vuttā. Ghānādidvāresu tīsu upanissayakoṭiyā labbhamānattābhāvaṃ vadanto idha samānavīthi na gahitāti dīpeti. Dassanasavanāni viya hi kasiṇaparikammādīnaṃ ghāyanādīni upanissayā na hontīti tadalābho dīpitoti. Yadipi vāyokasiṇaṃ phusitvāpi gahetabbaṃ, purimena pana savanena vinā taṃ phusanaṃ sayameva mūlupanissayo yebhuyyena na hotīti tassa upanissayakoṭitā na vuttā.

"उपनिषयकोटीने" यामध्ये "श्रद्धेचा आश्रय घेऊन दान देतो" इत्यादी पाठांद्वारे वेगवेगळ्या वीथींमध्ये प्रकृतोपनिषय (सामान्य उपनिषय प्रत्यय) भगवंतांनी सांगितला आहे. म्हणून एकाच वीथीमध्ये कुशल इत्यादी चित्तांच्या उत्पत्तीसाठी चक्षुसंस्पर्श इत्यादी द्वार कारणीभूत असतात; त्यांच्या अभावी कुशल इत्यादी उत्पन्न होऊ शकत नसल्यामुळे, जसे 'जाती' ही 'जरामरणा'साठी थोड्या प्रमाणात उपनिषय प्रत्यय होते, तसेच हे देखील थोड्या प्रमाणात उपनिषय प्रत्यय आहे असे म्हणणे योग्य ठरेल. परंतु येथे (या उपनिषयकोटीचे स्पष्टीकरण करणाऱ्या अट्ठकथेत) "कसिणरूपाच्या दर्शनामुळे उत्पन्न झालेली परिकर्मादी वेदना ही चक्षुसंस्पर्शप्रत्ययाने होते" असे पुढे सांगितले जाईल. म्हणून वेगवेगळ्या वीथींमध्ये उत्पन्न होणारी ही परिकर्मादी चित्ते चक्षुसंस्पर्शप्रत्ययाने प्राप्त होतात; त्यामुळे केवळ थोडासा उपनिषय असणे म्हणजे 'उपनिषयकोटी' नव्हे. तर बलवान अशा परिकर्मादी उपनिषयांपैकी (वेदनेच्या बलवान कारणांपैकी) सर्वांचे जे आदिभूत (सुरुवातीचे) कारण असलेला उपनिषय आहे, त्याला 'उपनिषयकोटी' म्हणतात. कारण "केसाचे टोक दिसत नाही" इत्यादी पाठांप्रमाणे 'आदी' (सुरुवात) किंवा 'अवयव' (भाग) याला 'कोटी' म्हटले जाते. आणि कसिणरूपाच्या दर्शनापासून कामावचर कुशल इत्यादी वेदनांचा उपनिषय (बलवान आश्रय) सुरू होतो, म्हणून ते दर्शन (चक्षुविज्ञान) हे 'उपनिषयकोटी' आहे. किंवा परिकर्मादींप्रमाणे दर्शन हे स्वतः बलवान उपनिषय नसल्यामुळे, त्याच्या दुबळ्या (अवर) उपनिषयभावामुळे त्याला 'उपनिषयकोटी' म्हटले गेले आहे. घ्राण इत्यादी तीन द्वारांमध्ये उपनिषयकोटीची प्राप्ती न होणे असे सांगणारे अट्ठकथाकार येथे समानवीथीचे ग्रहण केलेले नाही, हा अर्थ स्पष्ट करतात. कारण दर्शन (चक्षुविज्ञान) आणि श्रवण (श्रोतविज्ञान) हे जसे कसिणपरिकर्मादींचे उपनिषय होतात, तसे घ्राण (वास घेणे) इत्यादी होत नाहीत; म्हणून तेथे उपनिषयकोटीचा अभाव दर्शविला आहे, असे जाणावे. जरी कायविज्ञानाने वायूकसिणाचा स्पर्श करून देखील ते ग्रहण केले जाऊ शकत असले, तरी पूर्व श्रवणाशिवाय (वायूकसिणाच्या उपदेशाच्या श्रवणाशिवाय) तो स्पर्श स्वतःच मूळ उपनिषय बहुधा होऊ शकत नाही; म्हणून त्या स्पर्शाला 'उपनिषयकोटी' म्हटले गेलेले नाही.

Ajjhāsayena [Pg.32] sampattigato ajjhāsayasampanno, sampannajjhāsayoti vuttaṃ hoti. Vattappaṭivattanti khuddakañceva mahantañca vattaṃ, pubbe vā kataṃ vattaṃ, pacchā kataṃ paṭivattaṃ. Evaṃ cakkhuviññāṇanti ādimhi uppannaṃ āha, tato paraṃ uppannānipi pana kasiṇarūpadassanakalyāṇamittadassanasaṃvegavatthudassanādīni upanissayapaccayā hontiyevāti. Tena tadupanissayaṃ cakkhuviññāṇaṃ dassetīti veditabbaṃ.

जो व्यक्ती कुशल उत्पन्न होण्याच्या तीव्र इच्छेने (अध्याशयाने) समृद्धीला प्राप्त झाला आहे, तो 'अध्याशयसंपन्न' किंवा 'संपन्नाध्याशय' होय, असे म्हटले आहे. 'वत्तप्पटिवत्तं' म्हणजे लहान आणि मोठे कर्तव्य (व्रत), किंवा आधी करावयाचे कर्तव्य ते 'वत्त' (व्रत) आणि नंतर करावयाचे कर्तव्य ते 'पटिवत्त' (प्रतिव्रत) होय. "एवं चक्खुविञ्ञाणं" या पाठाने सुरुवातीला उत्पन्न झालेल्या चक्षुविज्ञानाला संग्रहकार सांगतात. परंतु त्यानंतर उत्पन्न होणारे कसिणरूपदर्शन, कल्याणमित्रदर्शन, संवेगवस्तूंचे (वृद्ध, रोगी इत्यादींचे) दर्शन इत्यादी देखील उपनिषय प्रत्यय होतातच, असे जाणावे. त्याद्वारे, त्या कसिणरूपदर्शनादींचा बलवान आश्रय (उपनिषय) असणारे चक्षुविज्ञान दर्शविले जाते, असे समजावे.

Yathābhūtasabhāvādassanaṃ asamapekkhanā. ‘‘Asmī’’ti rūpādīsu vinibandhassa. Sabhāvantarāmasanavasena parāmaṭṭhassa, parāmaṭṭhavatoti attho. Ārammaṇādhigahaṇavasena anu anu uppajjanadhammatāya thirabhāvakilesassa thāmagatassa, appahīnakāmarāgādikassa vā. Pariggahe ṭhitoti vīmaṃsāya ṭhito. Ettha ca asamapekkhanāyātiādinā mohādīnaṃ kiccena pākaṭena tesaṃ uppattivasena vicāraṇā daṭṭhabbā. Rūpadassanena uppannakilesasamatikkamavasena pavattā rūpadassanahetukā hotīti ‘‘cakkhusamphassapaccayā nāma jātā’’ti āha. Ettha ca cakkhusamphassassa catubhūmikavedanāya upanissayabhāvo eva pakārantarena kathito, tathā ‘‘bhāvanāvasenā’’ti ettha ca.

यथाभूत स्वभावाचे अदर्शन म्हणजे 'असमपेक्खना' (योग्य प्रकारे न पाहणे) होय. 'मी आहे' (अस्मि) अशा प्रकारे रूप इत्यादींमध्ये (मानाने) बद्ध झालेल्या (माझ्या), मूळ स्वभावापेक्षा भिन्न स्वभावाचे ग्रहण करण्याच्या सामर्थ्याने चुकीच्या पद्धतीने ग्रहण केलेल्या किंवा चुकीचे ग्रहण करणाऱ्याचे, असा अर्थ आहे. आलंबनाचे क्लेशांद्वारे अतिशय ग्रहण करण्याच्या सामर्थ्याने वारंवार उत्पन्न होण्याच्या स्वभावामुळे दृढ झालेल्या क्लेशांचे, सामर्थ्य प्राप्त झालेल्या क्लेशांचे, किंवा मार्गाने नष्ट न झालेल्या कामराग इत्यादी क्लेशांचे (असा अर्थ होतो). 'परिग्गहे ठितो' म्हणजे विमंसेमध्ये (परीक्षण करणाऱ्या ज्ञानात) स्थित असलेला. आणि येथे 'असमपेक्खना' इत्यादी शब्दांनी मोहादींच्या स्पष्ट कार्याने, त्यांच्या उत्पत्तीच्या द्वारे विचार (परीक्षण) समजून घ्यावा. रूप पाहिल्याने उत्पन्न झालेल्या क्लेशांचे अतिक्रमण करण्याच्या सामर्थ्याने प्रवृत्त झालेली आणि रूप दर्शनाचे कारण असणारी (चक्षुविज्ञान रूप कारण असणारी) वेदना होते, म्हणून 'चक्षुसंफस्सप्रत्ययाने उत्पन्न झालेली' असे (संग्रहकारांनी) म्हटले आहे. आणि येथे चक्षुसंफस्साचा चतुर्भूमिक वेदनेशी असणारा उपनिस्सय भावच (प्रबळ कारणत्वच) दुसऱ्या प्रकारे सांगितला आहे, तसेच 'भावना वशतेने' यामध्येही तसेच समजावे.

Kalāpasammasanena tīṇi lakkhaṇāni āropetvā udayabbayānupassanādikāya vipassanāpaṭipāṭiyā ādimhi rūpārammaṇapariggahena rūpārammaṇaṃ sammasitvā, taṃmūlakaṃ vā sabbaṃ sammasanaṃ ādibhūte rūpārammaṇe pavattatīti katvā āha ‘‘rūpārammaṇaṃ sammasitvā’’ti. Ettha ca nāmarūpapariggahādi sabbaṃ sammasanaṃ bhāvanāti veditabbā. Rūpārammaṇaṃ sammasitvāti ca yathāvuttacakkhuviññāṇassa ārammaṇabhūtaṃ rūpārammaṇaṃ vuttaṃ, na yaṃ kiñci. Ārammaṇena hi cakkhusamphassaṃ dassetīti. Evaṃ ‘‘rūpārammaṇe uppannaṃ kilesa’’nti etthāpi veditabbaṃ.

कलाप संमशनाने (रूप आणि नाम समूहाचे परीक्षण करण्याद्वारे) तीन लक्षणे (अनित्य, दुःख, अनात्म) आरोपित करून, उदयव्ययानुपश्यना ज्ञान इत्यादी विपश्यना क्रमाने सुरुवातीला रूपालंबनाचा परिग्रह करून रूपालंबनाचे संमशन करून, किंवा त्याला मूळ मानून सर्व संमशन सुरुवातीला असणाऱ्या रूपालंबनामध्ये प्रवृत्त होते, असा विचार करून 'रूपालंबनाचे संमशन करून' असे म्हटले आहे. आणि येथे नाम-रूपाचा परिग्रह इत्यादी सर्व संमशन ज्ञान म्हणजे 'भावना' असे जाणावे. आणि 'रूपालंबनाचे संमशन करून' या पाठाने पूर्वोक्त चक्षुविज्ञानाचे आलंबन असणारे रूपालंबनच सांगितले आहे, कोणतेही सामान्य रूपालंबन नाही. कारण आलंबनाच्या द्वारे चक्षुसंफस्स दर्शविला जातो. याचप्रमाणे 'रूपालंबनामध्ये उत्पन्न झालेला क्लेश' यामध्येही जाणावे.

Idaṃ phoṭṭhabbaṃ kiṃnissitanti cakkhudvāre viya yojanāya yathāsambhavaṃ āpodhātuyā aññamaññassa ca vasena mahābhūtanissitatā yojetabbā.

'हे स्प्रष्टव्य कशावर आश्रित आहे?' असे विचारल्यास, चक्षुद्वाराप्रमाणेच जोडणी करताना योग्यतेनुसार आपोधातूच्या आणि परस्परांच्या सामर्थ्याने महाभूतांवरील आश्रितता जोडली पाहिजे.

Jāti…pe… balavapaccayo hotīti yathāvuttānaṃ bhayato dissamānānaṃ jātiādīnaṃ balavapaccayabhāvena tesaṃ bhayato dassanena sahajātassa manosamphassassa, tassa vā dassanassa dvārabhūtassa bhavaṅgamanosamphassassa balavapaccayabhāvaṃ dasseti.

'जाती... पे... प्रबळ प्रत्यय (कारण) होते' या पाठाने, पूर्वोक्त भयकारक दिसणाऱ्या जाती इत्यादींच्या प्रबळ प्रत्यय भावामुळे, त्यांचे भयकारक दर्शन घडवणाऱ्या ज्ञानासोबत सहजात असणाऱ्या मनःसंफस्साचा, किंवा त्या दर्शनाचे द्वार असणाऱ्या भवंग-मनःसंफस्साचा प्रबळ प्रत्यय भाव (संग्रहकार) दर्शवितात.

Dhammārammaṇeti [Pg.33] na pubbe vutte jātiādiārammaṇeva, atha kho sabbasmiṃ rāgādivatthubhūte dhammārammaṇe. Vatthunissitanti ettha vedanādisaṅkhātassa dhammārammaṇekadesassa pariggahamukhena dhammārammaṇapariggahaṃ dasseti.

'धम्मालंबन' म्हणजे केवळ पूर्वी सांगितलेले जाती इत्यादी आलंबनच नव्हे, तर रागादींचे अधिष्ठान असणाऱ्या सर्व धम्मालंबनामध्ये होय. 'वत्थुनिस्सितं' (वस्तूवर आश्रित) यामध्ये वेदना इत्यादी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या धम्मालंबनाच्या एका भागाचा परिग्रह करण्याच्या मुखाने सर्व धम्मालंबनाचा परिग्रह (संग्रहकार) दर्शवितात.

Manosamphassoti viññāṇaṃ samphassassa kāraṇabhāvena gahitaṃ, tadeva attano phalasseva phalabhāvena vattuṃ na yuttaṃ kāraṇaphalasaṅkarabhāvena sotūnaṃ sammohajanakattāti āha ‘‘na hi sakkā viññāṇaṃ manosamphassajanti niddisitu’’nti, na pana viññāṇassa manosamphassena sahajātabhāvassa abhāvā. Yasmā vā yathā ‘‘tiṇṇaṃ saṅgati phasso’’ti (ma. ni. 1.204; 3.420, 425-426; saṃ. ni. 4.60) vacanato indriyavisayā viya viññāṇampi phassassa visesapaccayo, na tathā phasso viññāṇassa, tasmā indriyavisayā viya viññāṇampi cakkhusamphassajādivacanaṃ na arahatīti cakkhusamphassajādibhāvo na katoti veditabbo.

'मनःसंफस्स' या पाठाने विज्ञानाला संफस्साचे कारण म्हणून ग्रहण केले आहे. त्यालाच स्वतःच्या फलाचे (संफस्साचे) फल म्हणून सांगणे योग्य नाही, कारण आणि फलाच्या संकरामुळे (मिश्रणामुळे) ऐकणाऱ्यांमध्ये संमोह (भ्रम) निर्माण करणारे असल्यामुळे 'विज्ञानाला मनःसंफस्सजन्य असे निर्देश करणे शक्य नाही' असे म्हटले आहे; परंतु विज्ञानाचा मनःसंफस्साशी सहजात भाव नसल्यामुळे असे म्हटले नाही. किंवा ज्या अर्थी 'तिन्हींच्या एकत्र येण्याला स्पर्श म्हणतात' या वचनानुसार, वस्तूं आणि इंद्रियांप्रमाणे विज्ञान देखील संफस्साचा विशेष प्रत्यय (कारण) आहे, तसा संफस्स विज्ञानाचा (विशेष प्रत्यय) नाही; म्हणून इंद्रिय आणि विषयांप्रमाणे विज्ञान देखील 'चक्षुसंफस्सज' इत्यादी शब्दांना पात्र ठरत नाही, म्हणून चक्षुसंफस्सज इत्यादी संज्ञा केली नाही, असे जाणावे.

Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

अभिधम्मभाजनीयवर्णना समाप्त झाली.

3. Pañhapucchakavaṇṇanā

३. पञ्हपुच्छकवर्णना

150. Cittuppādarūpavasena taṃ taṃ samudāyaṃ ekekaṃ dhammaṃ katvā ‘‘pañcapaṇṇāsa kāmāvacaradhamme’’ti āha. Rajjantassātiādīsu rāgādayo chasu dvāresu sīlādayo ca pañca saṃvarā yathāsambhavaṃ yojetabbā, sammasanaṃ pana manodvāre eva. Rūpārūpāvacaradhammesu abhijjhādomanassādiuppatti atthīti tato satisaṃvaro ñāṇavīriyasaṃvarā ca yathāyogaṃ yojetabbā. Pariggahavacanena sammasanapaccavekkhaṇāni saṅgaṇhāti. Teyevāti cattāro khandhā vuttā.

१५०. चित्तोत्पाद (चित्त-चेतसिक) आणि रूपाच्या भेदाने त्या त्या समूहाला एकेक धर्म मानून 'पंचावन्न कामावचर धर्म' असे म्हटले आहे. 'रज्जन्तस्स' इत्यादी पदांमध्ये राग इत्यादींना सहा द्वारांमध्ये आणि शील इत्यादी पाच संवरांना योग्यतेनुसार जोडले पाहिजे, संमशन (परीक्षण ज्ञान) मात्र मनोद्वारावरच जोडले पाहिजे. रूपावचर आणि अरूपावचर धर्मांमध्ये अभिध्या (लोभ) आणि दौर्मनस्य इत्यादींची उत्पत्ती होते, म्हणून त्यापासून सती-संवर आणि ज्ञान-वीर्य संवर योग्यतेनुसार जोडले पाहिजेत. 'परिग्गह' (परिग्रह) या शब्दाने संमशन ज्ञान आणि प्रत्यवेक्षण ज्ञान यांचा संग्रह होतो. 'तेयेव' या पाठाने चार स्कंध सांगितले आहेत.

Samāne desitabbe desanāmattassa parivaṭṭanaṃ parivaṭṭo. Tīsupi parivaṭṭesu katthaci kiñci ūnaṃ adhikaṃ vā natthīti katvā āha ‘‘ekova paricchedo’’ti.

उपदेश करावयाचा धर्म समान असताना केवळ उपदेशाच्या पद्धतीचे परिवर्तन म्हणजे 'परिवट्ट' (परिवर्तन) होय. तिन्ही परिवर्तनांमध्ये कोठेही काही कमी किंवा जास्त नाही, असा विचार करून 'एकच परिच्छेद आहे' असे म्हटले आहे.

Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.

पञ्हपुच्छकवर्णना समाप्त झाली.

Khandhavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

खन्धविभंगवर्णना समाप्त झाली.

2. Āyatanavibhaṅgo

२. आयतनविभंग

1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā

१. सुत्तन्तभाजनीयवर्णना

152. Visesatoti [Pg.34] āyatana-saddattho viya asādhāraṇato cakkhādisaddatthatoti attho. Assādetīti cakkhati-saddo ‘‘madhuṃ cakkhati byañjanaṃ cakkhatī’’ti rasasāyanattho atthīti tassa vasena atthaṃ vadati. ‘‘Cakkhuṃ kho, māgaṇḍiya, rūpārāmaṃ rūparataṃ rūpasammudita’’nti (ma. ni. 2.209) vacanato cakkhu rūpaṃ assādeti. Satipi sotādīnaṃ saddārammaṇādiratibhāve niruḷhattā cakkhumhiyeva cakkhu-saddo pavattati padumādīsu paṅkajādisaddā viyāti daṭṭhabbaṃ. Vibhāveti cāti saddalakkhaṇasiddhassa cakkhati-saddassa vasena atthaṃ vadati. Cakkhatīti hi ācikkhati, abhibyattaṃ vadatīti attho. Nayanassa ca vadantassa viya samavisamavibhāvanameva ācikkhananti katvā āha ‘‘vibhāveti cāti attho’’ti. Anekatthattā vā dhātūnaṃ vibhāvanatthatā cakkhu-saddassa daṭṭhabbā. Rattaduṭṭhādikālesu kakaṇṭakarūpaṃ viya uddarūpaṃ viya ca vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ rūpaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ rūpayati rūpamiva pakāsaṃ karoti, saviggahamiva katvā dassetīti attho. Vitthāraṇaṃ vā rūpa-saddassa attho, vitthāraṇañca pakāsanamevāti āha ‘‘pakāsetī’’ti. Anekatthattā vā dhātūnaṃ pakāsanatthoyeva rūpa-saddo daṭṭhabbo, vaṇṇavācakassa rūpa-saddassa rūpayatīti nibbacanaṃ, rūpavācakassa ruppatīti ayaṃ viseso.

१५२. 'विसेसतो' (विशेषतः) म्हणजे आयतन शब्दाच्या अर्थाप्रमाणे (जो साधारण आहे) असाधारण रूपाने चक्षु इत्यादी शब्दांच्या अर्थावरून, असा अर्थ आहे. 'अस्सादेति' (आस्वाद घेतो) म्हणजे 'चक्खति' हा शब्द 'मधाचा आस्वाद घेतो, व्यंजनाचा आस्वाद घेतो' अशा रसास्वाद घेण्याच्या अर्थात आहे, म्हणून त्याच्या सामर्थ्याने (संग्रहकार) अर्थ सांगतात. 'हे मागंडिय! चक्षु हे रूपाराम (रूपात रमणारे), रूपरत (रूपात मग्न असणारे) आणि रूपसंमुदित (रूपाने आनंदित होणारे) आहे' या वचनानुसार चक्षु रूपाचा आस्वाद घेते. श्रोत्र (कान) इत्यादींचा शब्दादी आलंबनांमध्ये अनुराग असला तरीही, रूढ झाल्यामुळे चक्षुमध्येच 'चक्षु' हा शब्द प्रवृत्त होतो; जसे कमळ इत्यादींसाठी 'पंकज' (चिखलात जन्मणारे) इत्यादी शब्द रूढ आहेत, तसे समजावे. 'आणि स्पष्ट करतो (विभावेति)' या पाठाने व्याकरणशास्त्रात सिद्ध असलेल्या 'चक्खति' शब्दाच्या सामर्थ्याने अर्थ सांगतात. कारण 'चक्खति' म्हणजे सांगणे, अतिशय स्पष्टपणे बोलणे, असा अर्थ आहे. आणि बोलणाऱ्या व्यक्तीप्रमाणेच नेत्राचे (डोळ्याचे) सम-विषम (सखल-सखल नसलेले) स्पष्ट करणे हेच सांगणे आहे, असा विचार करून 'विभावेति म्हणजे स्पष्ट करतो, असा अर्थ आहे' असे म्हटले आहे. किंवा धातूंचे अनेक अर्थ असल्यामुळे 'चक्षु' शब्दाचा अर्थ स्पष्ट करणे असा समजावा. राग (आसक्ती), द्वेष इत्यादींच्या वेळी सरड्याच्या रूपाप्रमाणे आणि पाणमांजराच्या रूपाप्रमाणे रंगात बदल होणारे रूप हृदयातील (मनातील) भाव प्रकट करते, रूपाप्रमाणेच स्पष्ट करते, जणू काही शरीर नसतानाही शरीर असल्यासारखे करून दाखवते, असा अर्थ आहे. किंवा विस्तार हा 'रूप' शब्दाचा अर्थ आहे, आणि विस्तार म्हणजे स्पष्ट करणेच होय, म्हणून 'प्रकाशित करते (पकासेति)' असे म्हटले आहे. किंवा धातूंचे अनेक अर्थ असल्यामुळे 'रूप' शब्द केवळ प्रकाशित करणे या अर्थातच समजावा. वर्णवाचक (रंग दर्शवणाऱ्या) 'रूप' शब्दाची व्युत्पत्ती 'रूपयति' (प्रकट करतो) अशी आहे, आणि रूपवाचक (भौतिक घटकांचे वाचक) 'रूप' शब्दाची व्युत्पत्ती 'रुप्पति' (बदलतो) अशी आहे, हा या दोन्हीमधील विशेष (फरक) आहे.

Udāharīyatīti vuccatīti-atthe vacanameva gahitaṃ siyā, na ca vacana-saddoyeva ettha saddo, atha kho sabbopi sotaviññeyyoti sappatīti sakehi paccayehi sappīyati sotaviññeyyabhāvaṃ gamīyatīti attho. Sūcayatīti attano vatthuṃ gandhavasena apākaṭaṃ ‘‘idaṃ sugandhaṃ duggandha’’nti pakāseti, paṭicchannaṃ vā pupphādivatthuṃ ‘‘ettha pupphaṃ atthi campakādi, phalamatthi ambādī’’ti pesuññaṃ karontaṃ viya hotīti attho. Rasaggahaṇamūlakattā āhārajjhoharaṇassa jīvitahetumhi āhārarase ninnatāya jīvitaṃ avhāyatīti jivhā vuttā niruttilakkhaṇena. Kucchitānaṃ sāsavadhammānaṃ āyoti visesena kāyo vutto anuttariyahetubhāvaṃ anāgacchantesu kāmarāganidānakammajanitesu kāmarāgassa ca visesapaccayesu [Pg.35] ghānajivhākāyesu kāyassa visesatarasāsavapaccayattā. Tena hi phoṭṭhabbaṃ assādentā sattā methunampi sevanti. Uppattidesoti uppattikāraṇanti attho. Kāyindriyavatthukā vā cattāro khandhā balavakāmāsavādihetubhāvato visesena ‘‘sāsavā’’ti vuttā, tesaṃ uppajjanaṭṭhānanti attho. Attano lakkhaṇaṃ dhārayantīti ye visesalakkhaṇena āyatanasaddaparā vattabbā, te cakkhādayo tathā vuttāti aññe manogocarabhūtā dhammā sāmaññalakkhaṇeneva ekāyatanattaṃ upanetvā vuttā. Oḷārikavatthārammaṇamananasaṅkhātehi visayavisayibhāvehi purimāni pākaṭānīti tathā apākaṭā ca aññe manogocarā na attano sabhāvaṃ na dhārentīti imassatthassa dīpanattho dhamma-saddoti.

उदाहरीयतीति (उदाहरिले जाते) म्हणजे वुच्चति (बोलले जाते) या अर्थी केवळ 'वचन' (शब्द) असाच अर्थ घेतला जाईल. येथे 'सद्द' (शब्द) म्हणजे केवळ बोलण्याचा आवाज नव्हे, तर श्रोत्रविज्ञानाने जाणता येण्याजोगा सर्वच आवाज 'सद्द' होय. 'सप्पतीति' म्हणजे आपल्या स्वतःच्या प्रत्ययांद्वारे (कारणांद्वारे) श्रोत्रविज्ञानाचा विषय बनविला जातो, श्रोत्रविज्ञानाने जाणण्यायोग्य स्थितीला प्राप्त केला जातो, असा अर्थ आहे. 'सूचयतीति' म्हणजे स्वतःचा आधार असलेला गंधाचा विषय जो अप्रकट आहे, त्याला 'हा सुगंध आहे, हा दुर्गंध आहे' अशा प्रकारे प्रकट करतो; किंवा लपविलेल्या फुलादी वस्तूंना 'येथे चाफ्यादी फुले आहेत, आंब्यादी फळे आहेत' असे सांगून जणू चहाडी (पेसुञ्ञ) करत असल्यासारखा प्रकट करतो, असा अर्थ आहे. रसाचे ग्रहण करण्याचे मूळ कारण असल्यामुळे आणि जीवनाचे कारण असलेल्या आहाररसामध्ये प्रवृत्त (निन्न) होत असल्यामुळे, जणू काही जीवनाला आवाहन करते (जीवितं अव्हायति) म्हणून निरुक्ति-लक्षणानुसार याला 'जिव्हा' (जीभ) म्हटले आहे. कुत्सित (वाईट) अशा सासव (आसवांसह असलेल्या) धर्मांचे आय (उत्पत्तीचे स्थान किंवा समूह) असल्यामुळे विशेषतः याला 'काय' (शरीर) म्हटले आहे. कारण, अनुत्तरियत्वाचे (सर्वोच्चतेचे) कारण न बनणाऱ्या, कामरागाच्या कारणाने उत्पन्न झालेल्या कर्मापासून निर्माण होणाऱ्या आणि कामरागाचे विशेष प्रत्यय (कारण) असणाऱ्या घ्राण, जिव्हा आणि काय यांपैकी 'काय' (शरीर) हा आसवांसह असणाऱ्या (सासव) धर्मांचे अत्यंत विशेष कारण आहे. म्हणूनच, कायाद्वारे स्प्रष्टव्याचा (स्पर्शाचा) आस्वाद घेणारे प्राणी मैथुनधर्माचेही सेवन करतात. 'उप्पत्तिदेसो' म्हणजे उत्पत्तीचे कारण असा अर्थ आहे. किंवा, कायेंद्रियाच्या आधारावर असणारे चार (नामरूप) स्कंध हे तीव्र कामासवादींचे कारण असल्यामुळे विशेष रूपाने 'सासव' म्हटले जातात, आणि त्यांचे उत्पत्तीचे स्थान म्हणजे 'काय' असा अर्थ आहे. 'अत्तनो लक्खणं धारयन्तीति' (स्वतःचे लक्षण धारण करतात) या वाक्याने, जे विशिष्ट लक्षणांमुळे 'आयतन' या शब्दासह सांगण्यायोग्य आहेत, त्यांना 'चक्खायतन' इत्यादी प्रकारे म्हटले आहे; आणि मनाचा विषय असणारे इतर धर्म हे केवळ स्वतःचा स्वभाव धारण करणे या सामान्य लक्षणानेच एका आयतनात (धम्मायतन) समाविष्ट करून सांगितले आहेत. ओळारिक (स्थूल) वस्तू, आलंबन आणि मनन (जाणणे) या विषयी-विषयभावामुळे पूर्वीची (अकरा) आयतने स्पष्ट (पाकट) आहेत; त्याचप्रमाणे अप्रकट असणारे इतर मनोविषय स्वतःचा स्वभाव धारण करत नाहीत असे नाही (तर ते धारण करतातच), हा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'धम्म' हा शब्द वापरला आहे.

Vāyamantīti attano kiccaṃ karonticceva attho. Imasmiñca atthe āyatanti etthāti āyatananti adhikaraṇattho āyatana-saddo, dutiyatatiyesu kattuattho. Te cāti cittacetasikadhamme. Te hi taṃtaṃdvārārammaṇesu āyanti āgacchanti pavattantīti āyāti. Vitthārentīti pubbe anuppannattā līnāni apākaṭāni pubbantato uddhaṃ pasārenti pākaṭāni karonti uppādentīti attho.

'वायमन्तीति' म्हणजे स्वतःचे कार्य करतात, असाच अर्थ आहे. आणि या अर्थामध्ये 'आयतन' (ज्यामध्ये ते प्रयत्न करतात ते आयतन) हा 'आयतन' शब्द अधिकरण अर्थात (अधिकरणत्थ) आहे; दुसऱ्या आणि तिसऱ्या अर्थात (तनोन्ति आणि नयन्ति मध्ये) तो कर्ता अर्थात (कत्तुअत्थ) आहे. 'ते चा' म्हणजे चित्त आणि चैतसिक धर्म. कारण ते त्या त्या द्वार आणि आलंबनांमध्ये येतात, उत्पन्न होतात आणि प्रवृत्त होतात, म्हणून त्यांना 'आय' (उत्पत्ती) म्हटले जाते. 'वित्थारेन्तीति' (विस्तार करतात) म्हणजे पूर्वी उत्पन्न न झाल्यामुळे जे गुप्त आणि अप्रकट होते, त्यांना पूर्व मर्यादेच्या पलीकडे पसरवतात, प्रकट करतात आणि उत्पन्न करतात, असा अर्थ आहे.

Ruḷhīvasena āyatana-saddassatthaṃ vattuṃ ‘‘apicā’’tiādi āraddhaṃ. Taṃ nissitattāti ettha mano manoviññāṇādīnaṃ cittacetasikānaṃ nissayapaccayo na hotīti tassa nesaṃ dvārabhāvo nissayabhāvoti daṭṭhabbo. Atthatoti vacanatthato, na vacanīyatthato. Vacanattho hettha vutto ‘‘cakkhatī’’tiādinā, na vacanīyattho ‘‘yaṃ cakkhu catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo’’tiādinā (dha. sa. 597) viyāti.

रूढीच्या (परंपरेच्या) प्रभावाने 'आयतन' शब्दाचा अर्थ सांगण्यासाठी 'अपि च' इत्यादी ग्रंथाची सुरुवात केली आहे. 'तं निस्सितत्ता' (त्यावर आश्रित असल्यामुळे) या वाक्यात, मन (मनोद्वार) हे मनोविज्ञानादी चित्त-चैतसिकांचे निश्रय-प्रत्यय (आश्रय कारण) होत नाही, म्हणून त्याचे त्यांच्यासाठी 'द्वार' असणे हेच त्याचे 'निश्रयत्व' (आश्रय असणे) समजावे. 'अत्थतो' म्हणजे शब्दाच्या व्युत्पत्तीच्या अर्थाने (वचनत्थतो), अभिधेय अर्थाने (वचनीयत्थतो) नव्हे. कारण येथे 'चक्खतीति' (पाहते) इत्यादी शब्दांनी व्युत्पत्तीचा अर्थ (वचनत्थ) सांगितला आहे, 'जे चक्षू चार महाभूतांवर आश्रित असलेला प्रसाद आहे' इत्यादी वाक्यांप्रमाणे अभिधेय अर्थ (वचनीयत्थ) सांगितलेला नाही.

Tāvatvatoti anūnādhikabhāvaṃ dasseti. Tattha dvādasāyatanavinimuttassa kassaci dhammassa abhāvā adhikabhāvato codanā natthi, salakkhaṇadhāraṇaṃ pana sabbesaṃ sāmaññalakkhaṇanti ūnacodanā sambhavatīti dassento āha ‘‘cakkhādayopi hī’’tiādi. Asādhāraṇanti cakkhuviññāṇādīnaṃ asādhāraṇaṃ. Satipi asādhāraṇārammaṇabhāve cakkhādīnaṃ dvārabhāvena gahitattā dhammāyatane aggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Dvārārammaṇabhāvehi vā asādhāraṇataṃ sandhāya ‘‘asādhāraṇa’’nti vuttaṃ.

'तावत्वतो' (तेवढेच असणे) या शब्दाने कमी किंवा जास्त नसणे (अनूनाधिकभाव) दर्शविले आहे. त्यामध्ये, बारा आयतनांच्या व्यतिरिक्त कोणताही धर्म अस्तित्वात नसल्यामुळे, 'जास्त आहेत' अशी शंका (चोदना) उपस्थित होत नाही. परंतु, स्वतःचे लक्षण धारण करणे हे सर्व आयतनांचे सामान्य लक्षण असल्यामुळे, 'कमी आहेत' अशी शंका उपस्थित होऊ शकते, हे दर्शविण्यासाठी 'चक्खादयोपि ही' इत्यादी म्हटले आहे. 'असाधारणं' म्हणजे चक्षुविज्ञानादींचे असाधारण (असाधारण आलंबन). चक्षू इत्यादींचे असाधारण आलंबनत्व असले, तरी त्यांना 'द्वार' रूपाने आधीच ग्रहण केले असल्यामुळे, धम्मायतनामध्ये त्यांचे ग्रहण न करणे योग्य समजावे. किंवा, द्वार आणि आलंबन या दोन्ही रूपांनी असाधारणत्व लक्षात घेऊन 'असाधारण' असे म्हटले आहे.

Yebhuyyasahuppattiādīhi [Pg.36] uppattikkamādiayutti yojetabbā. Ajjhattikesu hīti etena ajjhattikabhāvena visayibhāvena ca ajjhattikānaṃ paṭhamaṃ desetabbataṃ dasseti. Tesu hi paṭhamaṃ desetabbesu pākaṭattā paṭhamataraṃ cakkhāyatanaṃ desitanti. Tato ghānāyatanādīnīti ettha bahūpakārattābhāvena cakkhusotehi purimataraṃ adesetabbāni saha vattuṃ asakkuṇeyyattā ekena kamena desetabbānīti ghānādikkamena desitānīti adhippāyo. Aññathāpi hi desitesu na na sakkā codetuṃ, na ca sakkā sodhetabbāni na desetunti. Gocaro visayo etassāti gocaravisayo, mano. Kassa pana gocaro etassa visayoti? Cakkhādīnaṃ pañcannampi. Viññāṇuppattikāraṇavavatthānatoti etena ca cakkhādianantaraṃ rūpādivacanassa kāraṇamāha.

बहुतांश करून एकत्र उत्पन्न होणे (येभुय्यसहुप्पत्ति) इत्यादी कारणांमुळे उत्पत्तीचा क्रम इत्यादी अयोग्य ठरतो, असे जाणावे. 'अज्झत्तिकेसु ही' या वाक्याने, आंतरिक असण्यामुळे (अज्झत्तिकभावेन) आणि विषयी (आलंबन ग्रहण करणारे) असल्यामुळे, आंतरिक आयतनांचे प्रथम उपदेशन केले पाहिजे, हे दर्शविले आहे. प्रथम उपदेशन करावयाच्या आयतनांमध्ये, अधिक स्पष्ट असल्यामुळे सर्वात आधी 'चक्खायतन' (चक्षु-आयतन) उपदेशिले आहे. 'ततो घानायतनादीनि' या वाक्यात, डोळे आणि कान यांच्याइतके अत्यंत उपकारक नसल्यामुळे, घ्राण, जिव्हा आणि काय यांचे डोळे व कानांच्या आधी उपदेशन केले जाऊ शकत नाही; आणि त्यांचे एकाच वेळी उपदेशन करणे अशक्य असल्यामुळे, कोणत्या तरी एका क्रमाने त्यांचे उपदेशन करणे आवश्यक आहे, म्हणून घ्राण इत्यादी क्रमाने त्यांचे उपदेशन केले आहे, असा अभिप्राय आहे. कारण, इतर कोणत्याही क्रमाने उपदेशन केले असते, तरी शंका उपस्थित करणे शक्यच होते; आणि ज्यांचे शोधन करणे आवश्यक आहे, त्यांचे उपदेशन न करणेही शक्य नाही. 'गोचरो विसयो एतस्साति' म्हणजे ज्याचा हा विषय किंवा गोचर आहे तो 'गोचरविषय' म्हणजेच मन होय. पण हा कोणाचा गोचर किंवा विषय आहे? चक्षू इत्यादी पाचही इंद्रियांचा. 'विञ्ञाणुप्पत्तिकारणववत्थानतो' या वाक्याने चक्षू इत्यादींच्या लगेचच नंतर रूपादींचे उपदेशन करण्याचे कारण सांगितले आहे.

Paccayabhedo kammādibhedo. Nirayādiko apadādigatinānākaraṇañca gatibhedo. Hatthiassādiko khattiyādiko ca nikāyabhedo. Taṃtaṃsattasantānabhedo puggalabhedo. Yā ca cakkhādīnaṃ vatthūnaṃ anantabhedatā vuttā, soyeva hadayavatthussa ca bhedo hoti. Tato manāyatanassa anantappabhedatā yojetabbā dukkhāpaṭipadādito ārammaṇādhipatiādibhedato ca. Imasmiṃ suttantabhājanīye vipassanā vuttāti vipassanupagamanañca viññāṇaṃ gahetvā ekāsītibhedatā manāyatanassa vuttā niddesavasena. Nīlaṃ nīlasseva sabhāgaṃ, aññaṃ visabhāgaṃ, evaṃ kusalasamuṭṭhānādibhedesu yojetabbaṃ. Tebhūmakadhammārammaṇavasenāti pubbe vuttaṃ cakkhādivajjaṃ dhammārammaṇaṃ sandhāya vuttaṃ.

'पच्चयभेदो' (प्रत्ययभेद) म्हणजे कर्मादींचा भेद होय. नरक इत्यादी गती आणि अपाद (पाय नसलेले प्राणी) इत्यादी गतींमधील विविधता म्हणजे 'गतिभेद' होय. हत्ती, घोडे इत्यादी प्राणी आणि क्षत्रिय इत्यादी वर्ग म्हणजे 'निकायभेद' होय. त्या त्या प्राण्यांच्या संततीचा (प्रवाहाचा) भेद म्हणजे 'पुद्गलभेद' (व्यक्तिभेद) होय. चक्षू इत्यादी वस्तूंचा (इंद्रियांचा) जो अनंत भेद सांगितला आहे, तोच हृदयवस्तूचाही (हदयवत्थु) भेद आहे. त्यावरून, दुःखप्रतिपदा इत्यादींमुळे आणि आलंबनाधिपती इत्यादी भेदांमुळे मनायतनाचा (मनायतन) अनंत भेद जोडला पाहिजे. या सुत्तंत-भापनीय पद्धतीमध्ये विपश्यना सांगितली आहे, म्हणून विपश्यनेप्रत पोहोचलेले विज्ञान गृहीत धरून, निर्देशानुसार मनायतनाचे ८१ प्रकार सांगितले आहेत. निळे (रूप) हे निळ्याचेच सभाग (समान) असते, इतर विसभाग (असमान) असते; याचप्रमाणे कुशल-समुत्थान इत्यादी भेदांमध्येही योजना करावी. 'तेभूमकधम्मारम्मणवसेना' (त्रिभूमीय धर्म-आलंबनाच्या वशाने) हे वाक्य पूर्वी सांगितलेल्या चक्षू इत्यादी वगळता इतर धर्मांलंबनांना उद्देशून म्हटले आहे.

Saparipphandakiriyāvasena īhanaṃ īhā. Cintanavasena byāpārakaraṇaṃ byāpāro. Tattha byāpāraṃ dassento āha ‘‘na hi cakkhu rūpādīnaṃ evaṃ hotī’’ti. Īhaṃ dassento āha ‘‘na ca tānī’’tiādi. Ubhayampi pana īhā ca hoti byāpāro cāti uppaṭipāṭivacanaṃ. Dhammatāvāti sabhāvova, kāraṇasamatthatā vā. Īhābyāpārarahitānaṃ dvārādibhāvo dhammatā. Imasmiñca atthe yanti etassa yasmāti attho. Purimasmiṃ sambhavanavisesanaṃ yaṃ-saddo. ‘‘Suñño gāmoti kho, bhikkhave, channetaṃ ajjhattikānaṃ āyatanānaṃ adhivacana’’nti (saṃ. ni. 4.238) vacanato suññagāmo viya daṭṭhabbāni. Annapānasamohitanti [Pg.37] gahite suññagāme yaññadeva bhājanaṃ parāmasīyati, taṃ taṃ rittakaṃyeva parāmasīyati, evaṃ dhuvādibhāvena gahitāni upaparikkhiyamānāni rittakāneva etāni dissantīti. Cakkhādidvāresu abhijjhādomanassuppādakabhāvena rūpādīni cakkhādīnaṃ abhighātakānīti vuttāni. Ahisusumārapakkhikukkurasiṅgālamakkaṭā cha pāṇakā. Visamabilākāsagāmasusānavanāni tesaṃ gocarā. Tattha visamādiajjhāsayehi cakkhādīhi visamabhāvabilākāsagāmasusānasannissitasadisupādinnadhammavanabhāvehi abhiramitattā rūpādīnampi visamādisadisatā yojetabbā.

हालचालीसह होणाऱ्या क्रियेच्या द्वारे प्रयत्न करणे म्हणजे 'ईहा' (प्रयत्न) होय. विचार करण्याच्या द्वारे व्यापार (क्रिया) करणे म्हणजे 'व्यापार' होय. त्यामध्ये व्यापार दर्शविताना संग्रहकारांनी म्हटले आहे: "कारण चक्षु आणि रूपादींना असे होत नाही." ईहा दर्शविताना म्हटले आहे: "आणि ते नाही" इत्यादी. परंतु हे दोन्हीही ईहा देखील आहे आणि व्यापार देखील आहे, म्हणून हा क्रम नसलेला (व्युत्क्रम) निर्देश आहे. 'धम्मता' म्हणजे स्वभावच, किंवा कारणाची समर्थता (कारण-समर्थता) होय. ईहा आणि व्यापाराने रहित असलेल्या इंद्रियांचे द्वारादी असणे ही 'धम्मता' आहे. आणि या अर्थामध्ये 'यं' या शब्दाचा 'ज्या अर्थी' असा अर्थ होतो. पूर्व अर्थामध्ये (स्वभावच या अर्थात) 'यं' हा शब्द संभवन क्रियेचे विशेषण आहे. "भिक्खूहो! 'शून्य गाव' हे सहा आध्यात्मिक आयतनांचे नाव आहे" या वचनावरून ती आयतने ओसाड गावाप्रमाणे पाहिली पाहिजेत. "अन्न-पाण्याने युक्त आहे" असे मानलेल्या ओसाड गावात ज्या ज्या पात्राला स्पर्श केला जातो, ते ते पात्र रिकामेच आढळते; त्याचप्रमाणे नित्यत्वाच्या भावाने ग्रहण केलेली ही आयतने जेव्हा तपासली जातात, तेव्हा ती नित्यत्वापासून शून्य (रिकामी) अशीच दिसतात. चक्षु इत्यादी द्वारांमध्ये अभिज्झा (लोभ) आणि दोमनस्स (दौर्मनस्य) उत्पन्न करण्याच्या स्वभावामुळे रूप इत्यादी विषय चक्षु इत्यादींचे आघात करणारे (हानी करणारे) आहेत, असे म्हटले आहे. साप, सुसर, पक्षी, कुत्रा, कोल्हा आणि माकड हे सहा प्राणी आहेत. विषम (दुर्गम) जागा, बिळ, आकाश, गाव, स्मशान आणि जंगल हे त्यांचे विचरण्याचे मार्ग (गोचर) आहेत. त्यामध्ये, विषम इत्यादी ठिकाणी राहण्याची इच्छा असणाऱ्या चक्षु इत्यादी आध्यात्मिक आयतनांची विषम स्थान, बिळ, आकाश, गाव, स्मशान यात राहणाऱ्या प्राण्यांशी साम्य असलेल्या उपादिन्न धर्मांशी आणि जंगलात राहणाऱ्या माकडासारख्या चित्ताशी अत्यंत रममाण होण्याच्या स्वभावामुळे, रूप इत्यादी बाह्य आयतनांचे देखील विषम इत्यादी स्थानांशी असलेले साम्य जोडले पाहिजे.

Hutvā abhāvaṭṭhenāti idaṃ itaresaṃ catunnaṃ ākārānaṃ saṅgahakattā visuṃ vuttaṃ. Hutvā abhāvākāro eva hi uppādavayattākārādayoti. Tattha hutvāti etena purimantavivittatāpubbakaṃ majjhe vijjamānataṃ dasseti, taṃ vatvā abhāvavacanena majjhe vijjamānatāpubbakaṃ, aparante avijjamānataṃ, ubhayenapi sadā abhāvo aniccalakkhaṇanti dasseti. Sabhāvavijahanaṃ vipariṇāmo, jarābhaṅgehi vā parivattanaṃ, santānavikārāpatti vā. Sadā abhāvepi ciraṭṭhānaṃ siyāti taṃnivāraṇatthaṃ ‘‘tāvakālikato’’ti āha. Uppādavayaññathattarahitaṃ niccaṃ, na itarathāti niccapaṭikkhepato aniccaṃ, niccapaṭipakkhatoti adhippāyo.

"होऊन नष्ट होण्याच्या अर्थाने" हे वचन इतर चार आकारांचा संग्रह करणारे असल्यामुळे स्वतंत्रपणे सांगितले आहे. कारण होऊन नष्ट होणे हाच आकार उत्पत्ती आणि विनाश इत्यादींचे स्वरूप आहे. त्यामध्ये 'हुत्वा' (होऊन) या शब्दाने उत्पत्तीपूर्वीच्या अभावाच्या पूर्वगामी असणारे वर्तमान काळातील अस्तित्व दर्शविले जाते; ते सांगून 'अभाव' या शब्दाने वर्तमान काळातील अस्तित्वाच्या पूर्वगामी असणारे भविष्यातील अनस्तित्व दर्शविले जाते; आणि या दोन्ही शब्दांनी सर्वकाळ अस्तित्व नसणे हेच अनित्यतेचे लक्षण आहे, असे दर्शविले जाते. स्वतःचा स्वभाव सोडणे म्हणजे 'विपरिणाम' होय, किंवा जरा (वृद्धत्व) आणि भंग (नाश) यांच्याद्वारे बदलणे, किंवा प्रवाहामध्ये विकृती निर्माण होणे होय. जरी सर्वकाळ अस्तित्व नसले तरी दीर्घकाळ टिकणे असू शकते, त्याचे निवारण करण्यासाठी "तात्कालिकत्वामुळे" असे म्हटले आहे. उत्पत्ती, विनाश आणि अन्यथाभाव (बदल) यांनी रहित असणारे ते 'नित्य' होय, याच्या उलट असणारे नित्य नाही; म्हणून नित्याचा निषेध केल्यामुळे ते 'अनित्य' आहे आणि नित्याच्या विरुद्ध असल्यामुळे ते अनित्य आहे, असा अभिप्राय आहे.

Jātidhammatādīhi aniṭṭhatā paṭipīḷanaṃ. Paṭipīḷanaṭṭhenāti ca yassa taṃ pavattati, taṃ puggalaṃ paṭipīḷanato, sayaṃ vā jarādīhi paṭipīḷanattāti attho. Parittaṭṭhitikassapi attano vijjamānakkhaṇe uppādādīhi abhiṇhaṃ sampaṭipīḷanattā ‘‘abhiṇhasampaṭipīḷanato’’ti purimaṃ sāmaññalakkhaṇaṃ visesetvā vadati, puggalassa pīḷanato dukkhamaṃ. Sukhapaṭipakkhabhāvato dukkhaṃ sukhaṃ paṭikkhipati nivāreti, dukkhavacanaṃ vā atthato sukhaṃ paṭikkhipatīti āha ‘‘sukhapaṭikkhepato’’ti.

जन्मस्वभाव इत्यादींमुळे अनिष्टता (अप्रियता) असणे हेच पीडा देणे (पीडन) आहे. आणि "पीडा देण्याच्या अर्थाने" याचा अर्थ असा की, ज्याच्या संतानात ते दुःख प्रवृत्त होते, त्या पुद्गलाला (व्यक्तीला) पीडा देण्यामुळे, किंवा स्वतः ते दुःख जरा इत्यादींद्वारे पीडित होत असल्यामुळे ते दुःख आहे, असा अर्थ आहे. अगदी थोडा वेळ टिकणाऱ्या दुःखाला देखील स्वतःच्या अस्तित्वाच्या क्षणी उत्पत्ती इत्यादींद्वारे सतत तीव्रतेने पीडित केले जात असल्यामुळे, "सतत तीव्र पीडा देण्यामुळे" असे सांगून पूर्वीच्या सामान्य लक्षणाला विशेषित करून संग्रहकार सांगतात की, पुद्गलाला पीडा देण्यामुळे ते सहन करण्यास कठीण आहे. सुखाच्या विरोधी भावामुळे दुःख हे सुखाचा निषेध करते, त्याचे निवारण करते; किंवा 'दुःख' हा शब्द अर्थाच्या दृष्टीने सुखाचा निषेध करतो, म्हणून "सुखाचा निषेध करण्याच्या अर्थाने" असे म्हटले आहे.

Natthi etassa vasavattanako, nāpi idaṃ vasavattanakanti avasavattanakaṃ, attano parasmiṃ parassa ca attani vasavattanabhāvo vā vasavattanakaṃ, taṃ etassa natthīti avasavattanakaṃ, avasavattanakassa avasavattanako vā attho sabhāvo avasavattanakaṭṭho, idañca sāmaññalakkhaṇaṃ. Tenāti parassa attani vasavattanākārena suññaṃ. Imasmiñca atthe suññatoti etasseva visesanaṃ ‘‘assāmikato’’ti. Atha vā ‘‘yasmā [Pg.38] vā etaṃ…pe… mā pāpuṇātū’’ti evaṃ cintayamānassa kassaci tīsu ṭhānesu vasavattanabhāvo natthi, suññaṃ taṃ tena attanoyeva vasavattanākārenāti attho. Na idaṃ kassaci kāmakāriyaṃ, nāpi etassa kiñci kāmakāriyaṃ atthīti akāmakāriyaṃ. Etena avasavattanatthaṃ visesetvā dasseti.

या चक्षूचा आपल्या इच्छेनुसार चालवणारा (वशवर्ती) कोणी नाही, आणि हे स्वतः देखील वशवर्ती नाही, म्हणून ते 'अवशवर्तनक' (वश नसलेले) आहे; स्वतःचे दुसऱ्यावर आणि दुसऱ्याचे स्वतःवर वश ठेवण्याचा भाव म्हणजे 'वशवर्तनक' होय, तो भाव या चक्षूचा नाही म्हणून ते 'अवशवर्तनक' आहे; अवशवर्तनक चक्षूचा किंवा अवशवर्तनक असा अर्थ किंवा स्वभाव म्हणजे 'अवशवर्तनकत्व' (वश नसण्याचा स्वभाव) होय, आणि हे सामान्य लक्षण आहे. म्हणून ते दुसऱ्याच्या स्वतःवरील वश ठेवण्याच्या भावाने शून्य (रहित) आहे. आणि या अर्थामध्ये 'शून्यत्वामुळे' याच शब्दाचे विशेषण "स्वामी नसण्यामुळे" (अस्वामिकत्वामुळे) हे आहे. किंवा "ज्या अर्थी हे... इत्यादी... विनाशाला प्राप्त न होवो" अशा प्रकारे विचार करणाऱ्या कोणत्याही व्यक्तीचे तीन स्थानांमध्ये (उत्पत्ती, स्थिती, भंग) वश ठेवण्याचे सामर्थ्य नाही, म्हणून ते शून्य आहे; ते स्वतःच्याच त्या वश ठेवण्याच्या सामर्थ्याने रहित आहे, असा अर्थ आहे. हे कोणाच्याही इच्छेनुसार चालणारे नाही, आणि याचे स्वतःचे देखील इच्छेनुसार चालणारे काही नाही, म्हणून ते 'अकामकारिय' (इच्छेनुसार न चालणारे) आहे. या वचनाने अवशवर्तनकत्वाच्या अर्थाला विशेषित करून दर्शविले आहे.

Vibhavagati vināsagamanaṃ. Santatiyaṃ bhavantaruppattiyeva bhavasaṅkantigamanaṃ. Santatiyā yathāpavattākāravijahanaṃ pakatibhāvavijahanaṃ. ‘‘Cakkhu anicca’’nti vutte cakkhuanicca-saddānaṃ ekatthattā aniccānaṃ sesadhammānampi cakkhubhāvo āpajjatīti etissā codanāya nivāraṇatthaṃ visesasāmaññalakkhaṇavācakānañca saddānaṃ ekadesasamudāyabodhanavisesaṃ dīpetuṃ ‘‘apicā’’tiādimāha.

'विभवगती' म्हणजे विनाशाप्रत जाणे (नाश पावणे) होय. प्रवाहामध्ये (संततीमध्ये) दुसऱ्या भावाची (अवस्थेची) उत्पत्ती होणे म्हणजेच 'भावसंक्रांती' (एका अवस्थेतून दुसऱ्या अवस्थेत जाणे) होय. प्रवाहाचा जसा चालू आहे तसा आकार सोडणे म्हणजेच मूळ स्वभाव सोडणे (प्रकृतीभाव सोडणे) होय. "चक्षु अनित्य आहे" असे म्हटले असता, 'चक्षु' आणि 'अनित्य' या शब्दांचा एकच अर्थ असल्यामुळे अनित्य असलेल्या इतर सर्व धर्मांना देखील चक्षुत्व प्राप्त होईल, या आक्षेपाचे निवारण करण्यासाठी आणि विशेष लक्षण व सामान्य लक्षण दर्शविणाऱ्या शब्दांच्या एकदेश (अंश) व समुदाय (पूर्ण) यांचा बोध करून देण्यातील फरक स्पष्ट करण्यासाठी "शिवाय" (अपि च) इत्यादी म्हटले आहे.

Kiṃ dassitanti vipassanācāraṃ kathentena kiṃ lakkhaṇaṃ dassitanti adhippāyo. ‘‘Katamā cānanda, anattasaññā? Idhānanda, bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā iti paṭisañcikkhati ‘cakkhu anattā’ti…pe… ‘dhammā anattā’ti. Iti imesu chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu anattānupassī viharatī’’ti (a. ni. 10.60) avisesesu āyatanesu anattānupassanā vuttāti kāraṇabhūtānaṃ cakkhādīnaṃ, phalabhūtānañca cakkhuviññāṇādīnaṃ kāraṇaphalamattatāya anattatāya anattalakkhaṇavibhāvanatthāya āyatanadesanāti āha ‘‘dvādasannaṃ…pe… anattalakkhaṇa’’nti. Yadipi aniccadukkhalakkhaṇāni ettha dassitāni, tehi ca anattalakkhaṇameva visesena dassitanti adhippāyo. Veti cāti ettha iti-saddo samāpanattho. Iccassāti ettha iti-saddo yathāsamāpitassa āropetabbadosassa nidassanattho. Evanti ‘‘cakkhu attā’’ti evaṃ vāde satīti attho. Iccassāti vā iti-saddo ‘‘iti vadantassā’’ti paravādissa dosalakkhaṇākāranidassanattho. Evanti dosagamanappakāranidassanattho. Rūpe attani ‘‘evaṃ me rūpaṃ hotū’’ti attaniye viya sāminiddesāpattīti ce? Na, ‘‘mama attā’’ti gahitattā. ‘‘Mama attā’’ti hi gahitaṃ rūpaṃ vasavattitāya ‘‘evaṃ me hotū’’ti icchiyamānañca tatheva bhaveyya, icchatopi hi tassa rūpasaṅkhāto attā avasavatti cāti. Ābādhāyāti evaṃ dukkhena. Paññāpananti [Pg.39] paresaṃ ñāpanaṃ. Anattalakkhaṇapaññāpanassa aññesaṃ avisayattā anattalakkhaṇadīpakānaṃ aniccadukkhalakkhaṇānañca paññāpanassa avisayatā dassitā hoti.

"काय दर्शविले आहे?" (किं दस्सितन्ति) याचा अभिप्राय असा आहे की, विपश्यनेच्या प्रक्रियेचे (विपस्सनाचारं) वर्णन करताना भगवंतांनी कोणते लक्षण दर्शविले आहे? "आनंदा, अनात्मसंज्ञा कोणती? येथे, आनंदा, भिक्खू अरण्यात गेलेला असो, किंवा वृक्षमूलापाशी गेलेला असो, किंवा शून्यागारात (शांत जागी) गेलेला असो, तो असा विचार करतो: 'चक्षू अनात्मा आहे'... 'धम्म अनात्मा आहेत'. अशा प्रकारे या सहा आध्यात्मिक आणि बाह्य आयतनांमध्ये तो अनात्मानुपस्सी (अनात्मभावाने पाहणारा) होऊन विहरतो" (अं. नि. १०.६०) या सूत्रात सामान्य आयतनांमध्ये अनात्मानुपस्सना सांगितली आहे. म्हणून, कारणभूत असलेल्या चक्षू इत्यादींच्या आणि फलभूत असलेल्या चक्षू-विज्ञानादींच्या केवळ कार्यकारणभावामुळे आणि अनात्मभावामुळे, अनात्मलक्षण स्पष्ट करण्यासाठी आयतन देशना केली आहे, असे दर्शवण्यासाठी "बारा... अनात्मलक्षण" असे म्हटले आहे. जरी येथे अनित्य आणि दुःख लक्षणे दर्शविली असली, तरी त्यांच्याद्वारे विशेषतः अनात्मलक्षणच दर्शविले आहे, असा अभिप्राय आहे. 'वेति च' यातील 'इति' शब्द समाप्ती दर्शवणारा आहे. 'इच्चस्स' यातील 'इति' शब्द जणू काही समाप्त झालेल्या दोषाचे आरोपण दर्शवण्यासाठी आहे. 'एवम्' म्हणजे "चक्षू आत्मा आहे" असा वाद असताना, असा अर्थ आहे. किंवा 'इच्चस्स' मधील 'इति' शब्द "असे म्हणणाऱ्याचा" या अर्थाने परवादीच्या दोषाचे लक्षण आणि आकार दर्शवण्यासाठी आहे. 'एवम्' हा शब्द दोषाच्या प्राप्तीचा प्रकार दर्शवण्यासाठी आहे. जर रूप हा आत्मा असेल, तर "माझे रूप असे असावे" अशा प्रकारे आत्म्याच्या मालकीप्रमाणे स्वामी-निर्देश प्राप्त होईल का? नाही, कारण "माझा आत्मा" असे गृहीत धरले आहे. कारण "माझा आत्मा" असे मानलेले रूप जर वशवर्ती (इच्छेनुसार चालणारे) असते, तर "माझे रूप असे असावे" अशी इच्छा केल्यावर ते तसेच झाले असते. परंतु, इच्छा करत असतानाही, त्याचे रूप नावाचा आत्मा हा अवशवर्ती (इच्छेनुसार न चालणारा) आहे, असे समजावे. 'आबाधाय' म्हणजे अशा प्रकारे दुःखाने (पीडित होणे). 'प्रज्ञापना' म्हणजे इतरांना ज्ञान करून देणे (समजावून सांगणे). अनात्मलक्षण समजावून सांगणे हे सर्वज्ञ बुद्धांशिवाय इतरांच्या कक्षेबाहेरचे (अविषय) असल्यामुळे, अनात्मलक्षण प्रकाशित करणाऱ्या अनित्य आणि दुःख लक्षणांचे प्रज्ञापन करणे देखील इतरांच्या कक्षेबाहेरचे आहे, हे दर्शविले आहे.

Evaṃ pana duppaññāpanatā etesaṃ durūpaṭṭhānatāya hotīti tesaṃ anupaṭṭhahanakāraṇaṃ pucchanto āha ‘‘imāni panā’’tiādi. Ṭhānādīsu nirantaraṃ pavattamānassa heṭṭhā vuttassa abhiṇhasampaṭipīḷanassa. Dhātumattatāya cakkhādīnaṃ samūhato vinibbhujjanaṃ nānādhātuvinibbhogo. Ghanenāti cattāripi ghanāni ghanabhāvena ekattaṃ upanetvā vadati. Paññāyeva santativikopanāti daṭṭhabbaṃ. Yāthāvasarasatoti aviparītasabhāvato. Sabhāvo hi rasiyamāno aviraddhapaṭivedhena assādiyamāno ‘‘raso’’ti vuccati. Aniccādīhi aniccalakkhaṇādīnaṃ aññattha vacanaṃ ruppanādivasena pavattarūpādiggahaṇato visiṭṭhassa aniccādiggahaṇassa sabbhāvā. Na hi nāmarūpaparicchedamattena kiccasiddhi hoti, aniccādayo ca rūpādīnaṃ ākārā daṭṭhabbā. Te panākārā paramatthato avijjamānā rūpādīnaṃ ākāramattāyevāti katvā aṭṭhasāliniyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 350) lakkhaṇārammaṇikavipassanāya khandhārammaṇatā vuttāti adhippāyamatte ṭhātuṃ yuttaṃ, nātidhāvituṃ. ‘‘Anicca’’nti ca gaṇhanto ‘‘dukkhaṃ anattā’’ti na gaṇhāti, tathā dukkhādiggahaṇe itarassāgahaṇaṃ. Aniccādiggahaṇāni ca niccasaññādinivattanakāni saddhāsamādhipaññindriyādhikāni tividhavimokkhamukhabhūtāni. Tasmā etesaṃ ākārānaṃ pariggayhamānānaṃ aññamaññaṃ viseso ca atthīti tīṇi lakkhaṇāni vuttāni.

अशा प्रकारे, या आयतनांचे प्रज्ञापन करणे कठीण आहे कारण ती ज्ञानाला सहज आकलन होत नाहीत (दुरूपट्ठानताय). म्हणून, त्यांच्या अनाकलनीयतेचे कारण विचारताना "इमानि पना" इत्यादी म्हटले आहे. उभे राहणे इत्यादी क्रियांमध्ये निरंतर चालणाऱ्या आणि खाली सांगितलेल्या सततच्या पीडेचे (अभिण्हसंपटिपीळन). चक्षू इत्यादी केवळ धातू असल्यामुळे, त्यांना समूहापासून वेगळे करणे म्हणजे 'नानाधातुविनिब्भोग' (विविध धातूंचे पृथक्करण) होय. 'घनेन' म्हणजे चारही प्रकारच्या घनांना (संतती, समूह, कृत्य, आलंबन) घनभावाने एकत्व देऊन सांगणे. प्रज्ञाच संततीचा भेद (संततिविकोपन) करते, असे समजावे. 'याथावसरसतो' म्हणजे यथार्थ स्वभावाने (अविपरीत स्वभावाने). कारण अचूक प्रतिवेधाने (आकलनाने) अनुभवला जाणारा स्वभाव हाच 'रस' (कार्य किंवा आस्वाद) म्हटला जातो. अनित्य इत्यादींपासून अनित्यलक्षण इत्यादींचे वेगळेपण सांगणे हे, रूप इत्यादींच्या उत्पत्ती-विनाशाच्या आधारे होणाऱ्या रूप-ग्रहणापेक्षा अनित्य-ग्रहणाचे वैशिष्ट्य दर्शवण्यासाठी आहे. केवळ नाम-रूप परिच्छेदाने कार्यसिद्धी होत नाही, तर अनित्य इत्यादी रूपांचे आकारही पाहिले पाहिजेत. परंतु ते आकार परमार्थतः अस्तित्वात नसून केवळ रूप इत्यादींचे आकारमात्र आहेत. म्हणूनच 'अट्ठसालिनी' मध्ये लक्षण-आलंबन असलेल्या विपश्यनेला 'स्कंध-आलंबन' म्हटले आहे. हा केवळ अभिप्राय समजून घ्यावा, त्यापलीकडे अतिधाव करू नये. आणि "अनित्य" असे ग्रहण करणारा "दुःख" किंवा "अनात्मा" असे ग्रहण करत नाही. तसेच दुःख इत्यादींचे ग्रहण करताना इतरांचे ग्रहण होत नाही. अनित्य इत्यादींचे ग्रहण हे नित्यसंज्ञा इत्यादींचे निवारण करणारे, श्रद्धा, समाधी आणि प्रज्ञा या इंद्रियांची वृद्धी करणारे आणि तीन प्रकारच्या विमोक्षमुखांचे (विमोक्षद्वार) कारण असणारे आहे. म्हणून, ग्रहण केल्या जाणाऱ्या या आकारांमध्ये परस्परांमध्ये भेद आहे, म्हणूनच तीन लक्षणे सांगितली आहेत.

Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुत्तन्तभाजनीयवर्णना समाप्त झाली.

2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā

२. अभिधम्मभाजनीयवर्णना

167. Nāmarūpaparicchedakathā abhidhammakathāti suttante viya paccayayugaḷavasena akathetvā ajjhattikabāhiravasena abhiññeyyāni āyatanāni abbokārato abhidhammabhājanīye kathitāni. Āgammāti sabbasaṅkhārehi nibbindassa visaṅkhāraninnassa gotrabhunā vivaṭṭitamānasassa maggena sacchikaraṇenāti attho. Sacchikiriyamānañhi taṃ adhigantvā ārammaṇapaccayabhūtañca [Pg.40] paṭicca adhipatipaccayabhūte ca tamhi paramassāsabhāvena vinimuttasaṅkhārassa ca gatibhāvena patiṭṭhānabhūte patiṭṭhāya khayasaṅkhāto maggo rāgādayo khepetīti taṃsacchikaraṇābhāve rāgādīnaṃ anuppattinirodhagamanābhāvā ‘‘taṃ āgamma rāgādayo khīyantī’’ti vuttaṃ. Suttato muñcitvāti suttapadāni muñcitvā. Añño suttassa attho ‘‘mātaraṃ pitaraṃ hantvā’’tiādīsu (dha. pa. 294-295) viya āharitabbo, natthi suttapadeheva nīto atthoti attho.

१६७. नाम-रूप परिच्छेद कथा ही अभिधम्म कथा असल्यामुळे, सुत्तन्ताप्रमाणे प्रत्यय-युगलाच्या (कारण-जोडीच्या) स्वरूपात न सांगता, आध्यात्मिक आणि बाह्य स्वरूपात विशेष ज्ञानाने जाणण्यायोग्य (अभिज्ञेय) आयतने कोणतीही सरमिसळ न करता (अब्बोकारतो) अभिधम्मभाजनियात सांगितली आहेत. 'आगम्म' म्हणजे सर्व संस्कारांविषयी निर्वेद (कंटाळा) आलेल्या, विसंस्काराकडे (निर्वाणाकडे) झुकलेल्या, गोत्रभू ज्ञानाने संस्कारांपासून परावृत्त चित्त झालेल्या योग्याच्या मार्गाने (मग्गेन) आणि साक्षात्काराने (सच्छिकरणेन), असा अर्थ आहे. कारण साक्षात्कार केला जाणारा तो (निर्वाण) प्राप्त करून, आलंबन-प्रत्यय झालेल्या निर्वाणाचा आश्रय घेऊन आणि अधिपति-प्रत्यय झालेल्या त्या निर्वाणामध्ये परम आश्वासक भावाने, संस्कारांपासून मुक्त झालेल्या योग्याची गती आणि प्रतिष्ठा असलेल्या निर्वाणात प्रतिष्ठित होऊन, 'क्षय' नावाचा मार्ग राग इत्यादी क्लेशांचा क्षय करतो. म्हणून, त्याचा साक्षात्कार न झाल्यास राग इत्यादींचा अनुत्पाद-निरोध (पुन्हा उत्पन्न न होणारा निरोध) होत नसल्यामुळे, "त्याचा आश्रय घेऊन राग इत्यादींचा क्षय होतो" असे म्हटले आहे. 'सुत्ततो मुंचित्वा' म्हणजे सूत्रातील पदांचा त्याग करून. "माता आणि पित्याचा वध करून" इत्यादी गाथांप्रमाणे (धम्मपद २९४-२९५) सूत्राचा दुसरा कोणताही अर्थ घ्यायचा नाही, तर सूत्रातील पदांद्वारेच जो अर्थ काढला जातो तोच अर्थ आहे, असा याचा अभिप्राय आहे.

Ekaṃ nānanti cuṇṇitaṃ khuddakaṃ vā karaṇaṃ, cuṇṇīkaraṇanti abahumānena vadati. Na tvaṃ ekaṃ nānaṃ jānāsīti kiṃ ettakaṃ tvameva na jānāsīti attho. Nanu ñāteti ‘‘yadipi pubbe na ñātaṃ, adhunāpi ñāte nanu sādhu hotī’’ti attano jānanaṃ paṭicchādetvā vikkhepaṃ karontaṃ nibandhati. Vibhajitvāti akkharatthamatte aṭṭhatvā līnaṃ atthaṃ vibhajitvā uddharitvā nīharitvā kathitanti attho. Rāgādīnaṃ khayo nāma abhāvamatto, na ca abhāvassa bahubhāvo atthi attano abhāvattāti vadantassa vacanapacchindanatthaṃ pucchati ‘‘rāgakkhayo nāma rāgasseva khayo’’tiādi. Yadi hi rāgakkhayo dosādīnaṃ khayo na hoti, dosakkhayādayo ca rāgādīnaṃ khayā, aññamaññavisiṭṭhā bhinnā āpannā hontīti bahunibbānatā āpannā eva hoti, aññamaññaviseso ca nāma nissabhāvassa natthīti sasabhāvatā ca nibbānassa. Nava taṇhāmūlakā ‘‘taṇhaṃ paṭicca pariyesanā’’ti (dī. ni. 2.103; 3.359; a. ni. 9.23; vibha. 963) ādayo, tesu pariyesanādayo ca pariyesanādikarakilesā daṭṭhabbā. Diyaḍḍhakilesasahassaṃ nidānakathāyaṃ vuttaṃ.

'एकं नानं' म्हणजे चूर्ण करणे किंवा लहान करणे. 'चुण्णीकरण' असे तो (सकवादी) अनादराने म्हणतो. "तुला एक आणि अनेक समजत नाही का?" म्हणजे "तुला एवढेही समजत नाही का?" असा अर्थ आहे. "जरी पूर्वी माहीत नव्हते, तरी आता माहीत झाले तर चांगले नाही का?" अशा प्रकारे स्वतःचे ज्ञान लपवून विक्षेप (गोंधळ) निर्माण करणाऱ्या वितंडवादी व्यक्तीला तो शब्दांनी बांधतो (निरुत्तर करतो). 'विभजित्वा' म्हणजे केवळ अक्षरांच्या अर्थावर न थांबता, लपलेला अर्थ विभागून, उद्धृत करून आणि बाहेर काढून सांगितला आहे, असा अर्थ आहे. "राग इत्यादींचा क्षय म्हणजे केवळ त्यांचा अभाव होय, आणि अभावाचे अनेक प्रकार नसतात कारण तो स्वतःच अभाव आहे" असे म्हणणाऱ्या वितंडवादीचे बोलणे खंडित करण्यासाठी तो विचारतो: "रागक्षय म्हणजे केवळ रागाचाच क्षय का?" इत्यादी. कारण जर रागक्षय हा द्वेष इत्यादींचा क्षय नसेल, आणि द्वेषक्षय इत्यादी हे राग इत्यादींचे क्षय नसतील, तर ते परस्परांपेक्षा भिन्न आणि वेगळे ठरतील. त्यामुळे अनेक निर्वाण अस्तित्वात येतील. आणि परस्परांमधील भेद हा स्वभाव नसलेल्या (प्रज्ञप्ती) गोष्टींमध्ये नसतो, म्हणून निर्वाणाचा स्वतःचा स्वभाव (सस्वभावता) सिद्ध होतो. नऊ तृष्णामूलक धर्म म्हणजे "तृष्णेवर आधारित शोध (परियेसना)" इत्यादी नऊ धर्म आहेत. त्यामध्ये शोध इत्यादी हे शोध घेण्यास प्रवृत्त करणारे क्लेश समजावेत. दीड हजार क्लेशांचे (१५०० क्लेश) वर्णन निदानकथेत केले आहे.

Oḷārikatāya kāretabboti atisukhumassa nibbānassa oḷārikabhāvadosāpattiyā bodhetabbo, niggahetabbo vā. Vatthunti upādinnakaphoṭṭhabbaṃ methunaṃ. Acchādīnampi nibbānappatti kasmā vuttā, nanu ‘‘kilesānaṃ accantaṃ anuppattinirodho nibbāna’’nti icchantassa kilesānaṃ vināso kañci kālaṃ appavatti nibbānaṃ na hotīti? Na, abhāvasāmaññato. Accantāpavatti hi kañci kālañca appavatti abhāvoyevāti natthi viseso. Savisesaṃ vā vadantassa abhāvatā āpajjatīti. Tiracchānagatehipi pāpuṇitabbattā tesampi pākaṭaṃ piḷandhanaṃ viya oḷārikaṃ thūlaṃ. Kevalaṃ pana kaṇṇe piḷandhituṃ na sakkoti, piḷandhanatopi vā thūlattā na sakkāti uppaṇḍento viya niggaṇhāti.

"ओळारिकताय कारेतब्बो" (स्थूलतेने समजावून सांगावे) याचा अर्थ असा की, अत्यंत सूक्ष्म असलेल्या निर्वाणाच्या स्थूलतेच्या दोषाप्रत पोहोचल्यामुळे त्याला समज दिली पाहिजे किंवा त्याचा निग्रह केला पाहिजे. "वत्थुं" म्हणजे उपादिन्न-फोट्ठब्ब (ग्रहण केलेले स्पर्शायतन) असलेले मैथुन होय. अस्वल इत्यादी प्राण्यांनाही निर्वाणप्राप्ती होते असे का म्हटले आहे? "क्लेशांचा अत्यंतिक अनुत्पाद-निरोध म्हणजे निर्वाण होय" अशी इच्छा बाळगणाऱ्या (वितंडवाद्याच्या) मते, क्लेशांचा विनाश किंवा काही काळासाठी त्यांचा अनुत्पाद (उत्पन्न न होणे) हे निर्वाण ठरत नाही का? नाही, कारण अभावाच्या समानतेमुळे. कारण अत्यंतिक अनुत्पाद आणि काही काळासाठीचा अनुत्पाद हे दोन्ही क्लेशांचा अभावच आहेत, त्यामुळे त्यांच्यात काही फरक नाही. किंवा, सविशेष (रागाचा क्षय, द्वेषाचा क्षय इत्यादी विशेषांसह) बोलणाऱ्याच्या मते निर्वाणाची अभाव-अवस्थाच प्राप्त होते. प्राण्यांनाही ते प्राप्त होऊ शकत असल्यामुळे, त्यांच्यासाठीही ते एखाद्या दागिन्यासारखे स्पष्ट, स्थूल आणि ओबडधोबड आहे. परंतु, ते केवळ कानात घालता येत नाही, किंवा दागिन्यापेक्षाही अधिक स्थूल असल्यामुळे ते परिधान करता येत नाही, अशा प्रकारे जणू काही त्याची थट्टा उडवत तो (टीकाकार वितंडवाद्याचा) निग्रह करतो.

Nibbānārammaṇakaraṇena [Pg.41] gotrabhukkhaṇe kilesakkhayappatti panassa āpannāti maññamāno āha ‘‘tvaṃ akhīṇesuyevā’’tiādi. Nanu ārammaṇakaraṇamattena kilesakkhayo anuppattoti na sakkā vattuṃ. Cittañhi atītānāgatādisabbaṃ ālambeti, na nipphannamevāti gotrabhupi maggena kilesānaṃ yā anuppattidhammatā kātabbā, taṃ ārabbha pavattissatīti? Na, appattanibbānassa nibbānārammaṇañāṇābhāvato. Na hi aññadhammā viya nibbānaṃ, taṃ pana atigambhīrattā appattena ālambituṃ na sakkā. Tasmā tena gotrabhunā pattabbena tikālikasabhāvātikkantagambhīrabhāvena bhavitabbaṃ, kilesakkhayamattataṃ vā icchato gotrabhuto puretaraṃ nipphannena kilesakkhayena. Tenāha ‘‘tvaṃ akhīṇesuyeva kilesesu kilesakkhayaṃ nibbānaṃ paññapesī’’ti. Appattakilesakkhayārammaṇakaraṇe hi sati gotrabhuto puretaracittānipi ālambeyyunti.

"गोत्रभू क्षणामध्ये निर्वाणाला आलंबन (विषय) केल्याने त्याला क्लेशक्षयाची प्राप्ती झाली आहे" असे मानून (संग्रहकारांनी) "त्वं अखीणेसुयेवा" (तू क्लेश नष्ट न झालेल्या अवस्थेतच...) इत्यादी म्हटले आहे. केवळ आलंबन केल्यानेच क्लेशक्षय प्राप्त होतो असे म्हणता येत नाही का? कारण चित्त हे भूतकाळ, भविष्यकाळ इत्यादी सर्व गोष्टींना ग्रहण करू शकते, केवळ वर्तमानकाळात सिद्ध झालेल्या गोष्टींनाच नाही. मग गोत्रभू देखील मार्गाने (मग्ग) क्लेशांचा जो अनुत्पाद धर्म (पुन्हा उत्पन्न न होण्याची अवस्था) करायचा आहे, त्यालाच उद्देशून प्रवृत्त होईल का? नाही, कारण ज्याने निर्वाण प्राप्त केले नाही, त्याला निर्वाणाला आलंबन करणारे ज्ञान होऊ शकत नाही. निर्वाण हे इतर धर्मांसारखे नाही, तर ते अत्यंत गंभीर (खोल) असल्यामुळे प्राप्त न केलेल्या व्यक्तीला त्याचे आलंबन करता येत नाही. म्हणून, त्या गोत्रभूने प्राप्त करावयाचे निर्वाण हे तिन्ही काळांच्या स्वभावाचे उल्लंघन करणाऱ्या गंभीर स्वरूपाचे असले पाहिजे. किंवा, केवळ क्लेशक्षय म्हणजेच निर्वाण अशी इच्छा बाळगणाऱ्याच्या मते, गोत्रभूच्या आधीच क्लेशक्षय सिद्ध झालेला असला पाहिजे. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे: "तू क्लेश नष्ट न झालेल्या अवस्थेतच क्लेशक्षयरूप निर्वाण प्रस्थापित करतोस." कारण जर प्राप्त न झालेल्या क्लेशक्षयाला आलंबन करणे शक्य असते, तर गोत्रभूच्या आधीची चित्ते (परिकर्म, उपचार, अनुलोम इत्यादी) देखील त्याचे आलंबन करू शकली असती.

Maggassa kilesakkhayaṃ nibbānanti maggassa ārammaṇabhūtaṃ nibbānaṃ katamanti attho. Maggotiādinā purimapucchādvayameva vivarati.

"मग्गस्स क्लेसक्खयं निब्बानं" (मार्गाचा क्लेशक्षयरूप निर्वाण) याचा अर्थ मार्गाचे आलंबन असलेले निर्वाण कोणते, असा आहे. "मग्गो" इत्यादी शब्दांद्वारे पूर्वीच्या दोन प्रश्नांचेच स्पष्टीकरण केले आहे.

Na ca kiñcīti rūpādīsu nibbānaṃ kiñci na hoti, na ca kadāci hoti, atītādibhāvena na vattabbanti vadanti, taṃ āgamma avijjātaṇhānaṃ kiñci ekadesamattampi na hoti, tadeva taṃ āgamma kadāci na ca hotīti attho yutto.

"न च किंचि" याचा अर्थ असा की, रूपादींमध्ये निर्वाण काहीही नाही, आणि ते कधीही (भूतकाळ इत्यादींमध्ये) अस्तित्वात नसते, तसेच भूतकाळ इत्यादी रूपाने त्याचे वर्णन करता येत नाही, असे म्हणतात. त्याचा आश्रय घेतल्याने अविद्या आणि तृष्णेचा थोडासा अंशही उरत नाही; आणि त्याचाच आश्रय घेतल्याने ते (अविद्या व तृष्णा) कधीही अस्तित्वात राहत नाहीत, हा अर्थ योग्य आहे.

Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

अभिधम्म-भाजनीय-वर्णना समाप्त झाली.

3. Pañhapucchakavaṇṇanā

३. पञ्हपुच्छक-वर्णना (प्रश्न विचारण्याची वर्णना).

168. Na…pe… navattabbadhammārammaṇattāti yathā sārammaṇā parittādibhāvena navattabbaṃ kiñci ārammaṇaṃ karonti, evaṃ kiñci ālambanato na navattabbakoṭṭhāsaṃ bhajatīti attho.

१६८. "न...पे... नवत्तब्बधम्मारम्मणत्ता" याचा अर्थ असा की, ज्याप्रमाणे आलंबनयुक्त धर्म परित्त (मर्यादित) इत्यादी रूपाने अवर्णनीय (नवत्तब्ब) असलेल्या काही आलंबनाला ग्रहण करतात, त्याचप्रमाणे काही अवर्णनीय धर्माचे आलंबन केल्यामुळे ते अवर्णनीय भागामध्ये समाविष्ट होत नाहीत.

Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.

पञ्हपुच्छक-वर्णना समाप्त झाली.

Āyatanavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

आयतन-विभंग-वर्णना समाप्त झाली.

3. Dhātuvibhaṅgo

३. धातु-विभंग.

1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā

१. सुत्तन्त-भाजनीय-वर्णना.

172. Yadipi [Pg.42] dhātusaṃyuttādīsu ‘‘dhātunānattaṃ vo, bhikkhave, desessāmi, katamañca, bhikkhave, dhātunānattaṃ? Cakkhudhātu…pe… manoviññāṇadhātū’’tiādinā (saṃ. ni. 2.85) aṭṭhārasa dhātuyo āgatā, tā pana abhidhamme ca āgatāti sādhāraṇattā aggahetvā suttantesveva āgate tayo dhātuchakke gahetvā suttantabhājanīyaṃ vibhattanti veditabbaṃ. Sabbā dhātuyoti aṭṭhārasapi. Suññe sabhāvamatte niruḷho dhātu-saddo daṭṭhabbo. Asamphuṭṭhadhātūti catūhi mahābhūtehi abyāpitabhāvoti attho.

१७२. जरी धातुसंयुत्त इत्यादींमध्ये "भिक्खूहो, मी तुम्हांला धातूंची विविधता शिकवीन. आणि भिक्खूहो, धातूंची विविधता कोणती? चक्खुधातु (चक्षुधातू)...पे... मनोविञ्ञाणधातु (मनोविज्ञानधातू)" इत्यादी प्रकारे अठरा धातू आलेले आहेत, तरीही ते अभिधम्मातही आलेले असल्यामुळे साधारण (समान) आहेत. म्हणून त्यांना न घेता, केवळ सुत्तांमध्येच आलेल्या तीन धातु-षटकांना (सहा धातूंचे तीन समूह) घेऊन सुत्तन्त-भाजनीयाची विभागणी केली आहे, असे समजावे. "सब्बा धातुयो" म्हणजे अठराही धातू. 'धातु' हा शब्द आत्म्यापासून किंवा जीवापासून शून्य असलेल्या केवळ परमार्थ स्वभावाच्या अर्थामध्ये रूढ झालेला समजावा. "असम्फुट्टधातु" (अस्पर्शित धातू) म्हणजे चार महाभूतांद्वारे न पसरलेली अवस्था (अव्याप्त भाव) असा अर्थ आहे.

173. Pathavīdhātudvayanti aṭṭhakathāyaṃ paduddhāro kato, pāḷiyaṃ pana ‘‘dveya’’nti āgacchati, attho pana yathāvuttova. Dvayanti pana pāṭhe sati ayampi attho sambhavati. Dve avayavā etassāti dvayaṃ, pathavīdhātūnaṃ dvayaṃ pathavīdhātudvayaṃ, dvinnaṃ pathavīdhātūnaṃ samudāyoti attho. Dve eva vā avayavā samuditā dvayaṃ, pathavīdhātudvayanti. ‘‘Tattha katamā pathavīdhātu? Pathavīdhātudvayaṃ, esā pathavīdhātū’’ti saṅkhepena vissajjeti. Atthi ajjhattikā atthi bāhirāti ettha ajjhattikabāhira-saddā na ajjhattikaduke viya ajjhattikabāhirāyatanavācakā, nāpi ajjhattattike vuttehi ajjhattabahiddhā-saddehi samānatthā, indriyabaddhānindriyabaddhavācakā pana ete. Tena ‘‘sattasantānapariyāpannā’’tiādi vuttaṃ. Niyakajjhattāti ca na paccattaṃ attani jātataṃ sandhāya vuttaṃ, atha kho sabbasattasantānesu jātatanti daṭṭhabbaṃ. Ajjhattaṃ paccattanti vacanena hi sattasantānapariyāpannatāya ajjhattikabhāvaṃ dasseti, na pāṭipuggalikatāya. Sabhāvākāratoti āpādīhi visiṭṭhena attano eva sabhāvabhūtena gahetabbākārena.

१७३. अट्ठकथेमध्ये "पठवीधातुद्वयं" असा शब्द उद्धृत केला आहे, परंतु पाळीमध्ये "द्वेयं" असे येते, तरीही अर्थ पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहे. जर "द्वयं" असा पाठ असेल, तर हा देखील अर्थ संभवतो: "ज्याला दोन अवयव (भाग) आहेत ते द्वय होय." पठवीधातूंचे द्वय म्हणजे "पठवीधातुद्वयं", याचा अर्थ दोन पठवीधातूंचा समूह असा आहे. किंवा, केवळ दोन अवयव एकत्र आलेले म्हणजे "द्वय", म्हणजेच "पठवीधातुद्वयं". "तेथे पठवीधातू कोणती? पठवीधातूंचे द्वय, हीच पठवीधातू होय" असे संक्षेपाने उत्तर दिले आहे. "अत्थि अज्झत्तिका अत्थि बाहिरा" (आध्यात्मिक आहे, बाह्य आहे) येथे 'अज्झत्तिक' आणि 'बाहिर' हे शब्द 'अज्झत्तिक-दुक' मधील आध्यात्मिक आणि बाह्य आयतनांचे वाचक नाहीत, तसेच 'अज्झत्त-तिक' मध्ये सांगितलेल्या 'अज्झत्त' आणि 'बहिद्धा' शब्दांचे समानार्थीही नाहीत; तर ते इंद्रियबद्ध (इंद्रियांशी जोडलेले) आणि अनिंद्रियबद्ध (इंद्रियांशी न जोडलेले) यांचे वाचक आहेत. म्हणूनच "सत्तसंतानपरियापन्ना" (प्राण्यांच्या संततीमध्ये समाविष्ट असलेले) इत्यादी म्हटले आहे. "नियकज्झत्ता" (स्वतःचे आध्यात्मिक) हे देखील केवळ स्वतःमध्ये वैयक्तिकरित्या उत्पन्न झालेल्या गोष्टीला उद्देशून म्हटलेले नाही, तर सर्व प्राण्यांच्या संततीमध्ये उत्पन्न झालेल्या गोष्टीला उद्देशून म्हटले आहे, असे समजावे. कारण "अज्झत्तं पच्चत्तं" या शब्दांद्वारे प्राण्यांच्या संततीमध्ये समाविष्ट असल्यामुळे आध्यात्मिक भाव दर्शविला जातो, वैयक्तिकतेमुळे (पाटीपुग्गलिकता) नाही. "सभावाकारतो" म्हणजे आपो (जल) इत्यादींपेक्षा भिन्न असलेल्या, स्वतःच्याच स्वभावभूत अशा ज्ञानाने ग्रहण करण्यायोग्य आकाराने.

Kesā kakkhaḷattalakkhaṇāti kakkhaḷatādhikatāya vuttā. Pāṭiyekko koṭṭhāsoti pathavīkoṭṭhāsamatto suññoti attho. Matthaluṅgaṃ aṭṭhimiñjaggahaṇena gahitanti idha visuṃ na vuttanti veditabbaṃ.

"केसा कक्खळत्तलक्खणा" (केसांचे लक्षण कठीणता आहे) हे कठीणतेच्या अधिकतेमुळे (प्रबळतेमुळे) म्हटले आहे. "पाटियेक्को कोट्ठासो" (स्वतंत्र भाग) याचा अर्थ असा की, तो केवळ पठवीचा (पृथ्वीचा) एक भाग आहे जो (आत्मा, जीव इत्यादींपासून) शून्य आहे. "मत्थलुंगं" (मेंदू) हे "अट्ठिमिञ्ज" (अस्थिमज्जा) या शब्दाच्या ग्रहणाने समाविष्ट केले आहे, म्हणून येथे (धातू विभंगामध्ये) ते स्वतंत्रपणे सांगितले नाही, असे समजावे.

Imināti [Pg.43] ‘‘seyyathidaṃ kesā’’tiādinā. Kammaṃ katvāti payogaṃ vīriyaṃ āyūhanaṃ vā katvāti attho. Bhogakāmena kasiyādīsu viya arahattakāmena ca imasmiṃ manasikāre kammaṃ kattabbanti. Pubbapalibodhāti āvāsādayo dīghakesādike khuddakapalibodhe aparapalibodhāti apekkhitvā vuttā.

"इमिना" म्हणजे "सेय्यथिदं केसा" (जसे की केस...) इत्यादी वाक्यांद्वारे. "कम्मं कत्वा" (काम करून) याचा अर्थ प्रयोग (प्रयत्न), वीर्य (ऊर्जा) किंवा आयूहन (प्रवृत्ती) करून असा आहे. ज्याप्रमाणे संपत्तीची इच्छा करणाऱ्या माणसाने शेती इत्यादींमध्ये काम केले पाहिजे, त्याचप्रमाणे अर्हतपदाची इच्छा करणाऱ्याने या मनसिकारामध्ये (ध्यानामध्ये) काम (प्रयत्न, वीर्य किंवा प्रवृत्ती) केले पाहिजे. "पुब्बपलिबोधा" (पूर्वीचे अडथळे) म्हणजे आवास (निवासस्थान) इत्यादी अडथळे होय, ज्यांना लांब केस इत्यादी लहान अडथळ्यांच्या (अपरपलिबोध) तुलनेत पूर्वीचे अडथळे म्हटले आहे.

Vaṇṇādīnaṃ pañcannaṃ vasena manasikāro dhātupaṭikūlavaṇṇamanasikārānaṃ sādhāraṇo pubbabhāgoti nibbattitadhātumanasikāraṃ dassetuṃ ‘‘avasāne evaṃ manasikāro pavattetabbo’’ti āha. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitāti kāraṇassa ca phalassa ca abyāpāratāya dhātumattataṃ dasseti. Ābhogapaccavekkhaṇādīnampi evameva abyāpāratā daṭṭhabbā. Na hi tāni, tesañca kāraṇāni ābhujitvā paccavekkhitvā ca uppajjanti karonti cāti. Lakkhaṇavasenāti ‘‘kakkhaḷaṃ kharigata’’ntiādivacanaṃ sandhāya vuttaṃ.

वर्ण (रंग) इत्यादी पाच गोष्टींच्या आधारे मनसिकार करणे हा धातु-मनसिकार, प्रतिकूळ-मनसिकार आणि वर्ण-मनसिकार यांचा सामायिक पूर्वभाग आहे. म्हणून, प्रतिकूळ व वर्ण मनसिकारापासून निष्पन्न झालेला धातु-मनसिकार दर्शवण्यासाठी त्यांनी "शेवटी अशा प्रकारे मनसिकार प्रवृत्त करावा" असे म्हटले आहे. "अञ्ञमञ्ञं आभोगपच्चवेक्खणरहिता" (परस्पर विचार आणि प्रत्यवेक्षण नसलेले) या वाक्याद्वारे कारणाचा (उदा. कवटीला वेढणारी त्वचा) आणि कार्याच्या (उदा. केस) व्यापाराच्या अभावामुळे (निष्क्रियतेमुळे) केवळ धातुमात्रता (केवळ धातू असणे) दर्शविली आहे. आभोग (विचार), प्रत्यवेक्षण इत्यादींचा व्यापाराचा अभाव देखील याच प्रकारे समजावा. कारण ते आणि त्यांची कारणे विचार करून किंवा प्रत्यवेक्षण करून उत्पन्न होत नाहीत आणि कार्यही करत नाहीत. "लक्खणवसेना" (लक्षणांच्या आधारे) हे "कक्खळं खरिगतं" (कठीण, खडबडीत) इत्यादी वाक्यांना उद्देशून म्हटले आहे.

Vekantakaṃ ekā lohajāti. Nāganāsikalohaṃ lohasadisaṃ lohavijāti haliddivijāti viya. Tiputambādīhi missetvā kataṃ karaṇena nibbattattā kittimalohaṃ. Morakkhādīni evaṃnāmānevetāni. Sāmuddikamuttāti nidassanamattametaṃ, sabbāpi pana muttā muttā eva.

वेकन्तक हा एक प्रकारचा धातू (लोहजाती) आहे. नागनासिक धातू हा तांब्यासारखा (लोहसदृश) असतो, परंतु तो तांब्यापेक्षा वेगळा असलेला एक विशिष्ट धातू (लोहविजाती) आहे, जसे हळदीसारखी दिसणारी पण हळद नसलेली कृत्रिम हळद असते. कथील, तांबे इत्यादी मिश्रित करून कृत्रिम प्रक्रियेने तयार केल्यामुळे त्याला कृत्रिम धातू (कृत्रिम लोह) म्हणतात. मोरक्ख इत्यादी ही त्यांची नावेच आहेत. 'सामुद्रिक मोती' हे केवळ एक उदाहरण (निदर्शनमात्र) आहे, परंतु वास्तव पाहता सर्वच मोती हे मोतीच असतात.

174. Appetīti āpo, ābandhanavasena sesabhūtattayaṃ pāpuṇāti silesatīti attho. Yūsabhūtoti rasabhūto. Vakkahadayayakanapapphāsāni tementanti ettha yakanaṃ heṭṭhābhāgapūraṇena, itarāni tesaṃ upari thokaṃ thokaṃ paggharaṇena temeti. Heṭṭhā leḍḍukhaṇḍāni temayamāneti temakatemitabbānaṃ abyāpārasāmaññanidassanatthāyeva upamā daṭṭhabbā, na ṭhānasāmaññanidassanatthāya. Sannicitalohitena temetabbānaṃ kesañci heṭṭhā, kassaci upari ṭhitatañhi satipaṭṭhānavibhaṅge vakkhatīti, yakanassa heṭṭhābhāgo ‘‘ṭhitaṃ mayi lohita’’nti na jānāti, vakkādīni ‘‘amhe temayamānaṃ lohitaṃ ṭhita’’nti na jānantīti evaṃ yojanā kātabbā. Yathā pana bhesajjasikkhāpade niyamo atthi ‘‘yesaṃ maṃsaṃ kappati, tesaṃ khīra’’nti, evamidha natthi.

१७४. इतर तीन महाभूतांमध्ये प्रवेश करते (व्यापून राहते) म्हणून 'आपो' (जल) म्हणतात. बांधून ठेवण्याच्या (एकत्रित करण्याच्या) सामर्थ्याने ते इतर तीन महाभूतांना प्राप्त होते, म्हणजेच त्यांना चिकटवून ठेवते, असा अर्थ आहे. 'यूसभूत' म्हणजे रसरूप (द्रवरूप). 'वृक्क (किडनी), हृदय, यकृत (लिव्हर) आणि फुफ्फुस यांना ओले करते' या वाक्यात, यकृताला खालचा भाग भरून ओले करते, आणि इतरांना (वृक्क, हृदय, फुफ्फुस) त्यांच्यावर थोडे थोडे पाझरून ओले करते. 'खालील मातीच्या ढेकळांना ओले करताना' ही उपमा ओले करणारे (रक्त) आणि ओले होणारे (अवयव) यांच्यातील निष्क्रियतेचे (व्यापार नसण्याचे) साम्य दर्शवण्यासाठीच समजली पाहिजे, स्थानाचे साम्य दर्शवण्यासाठी नाही. कारण, साठलेल्या रक्ताद्वारे ओले होणाऱ्या काही अवयवांच्या खाली आणि काहींच्या वर रक्त स्थित असते, असे 'सतिपट्ठानविभंग' मध्ये सांगितले जाईल. म्हणून, यकृताचा खालचा भाग 'माझ्यामध्ये रक्त स्थित आहे' असे जाणत नाही, आणि वृक्क इत्यादी अवयव 'आम्हाला ओले करणारे रक्त स्थित आहे' असे जाणत नाहीत, अशी योजना केली पाहिजे. परंतु, ज्याप्रमाणे भेषज्ज सिक्खापदामध्ये (औषध नियमात) असा नियम आहे की 'ज्या प्राण्यांचे मांस कल्प्य (योग्य) आहे, त्यांचेच दूध कल्प्य आहे', तसा नियम येथे नाही.

175. Tejanavasenāti nisitabhāvena tikkhabhāvena. Sarīrassa pakatiṃ atikkamitvā uṇhabhāvo santāpo, sarīradahanavasena pavatto [Pg.44] mahādāho paridāho. Ayametesaṃ viseso. Yena jīrīyatīti ekāhikādijararogena jīrīyatītipi attho yujjati. Satavāraṃ tāpetvā udake pakkhipitvā uddhaṭasappi satadhotasappīti vadanti. Rasasoṇitamedamaṃsanhāruaṭṭhiaṭṭhimiñjā rasādayo. Keci nhāruṃ apanetvā sukkaṃ sattamadhātuṃ avocunti. Pākatikoti khobhaṃ appatto sadā vijjamāno. Petaggi mukhato bahi niggatova idha gahito.

१७५. 'तेजनवशेन' म्हणजे तीक्ष्णतेमुळे किंवा प्रखरतेमुळे. शरीराच्या नैसर्गिक स्थितीचे उल्लंघन करून निर्माण होणारी उष्णता म्हणजे 'संताप' होय, आणि शरीराला जाळण्याच्या रूपाने प्रवृत्त होणारी तीव्र जळजळ म्हणजे 'परिदाह' होय. हा या दोघांमधील फरक आहे. 'ज्याद्वारे शरीर जीर्ण होते' याचा अर्थ 'एका दिवसाआड याणाऱ्या तापासारख्या रोगांमुळे शरीर जीर्ण होते' असाही अर्थ योग्य ठरतो. शंभर वेळा तापवून पाण्यात टाकून काढलेले तूप म्हणजे 'शतधौत घृत' असे म्हणतात. रस, रक्त, मेद, मांस, स्नायू, हाडे आणि अस्थिमज्जा यांना 'रसादी' म्हणतात. काही आचार्य स्नायूंना वगळून 'शुक्र' ही सातवी धातू मानतात. 'प्राकृतिक' म्हणजे क्षोभ न पावलेला, नेहमी विद्यमान असणारा (तेजोधातू). प्रेतांच्या मुखातून बाहेर पडणारा अग्नी (प्रेताग्नी) हाच येथे बाह्य तेजोधातू म्हणून घेतला आहे.

176. Vāyanavasenāti savegagamanavasena, samudīraṇavasena vā.

१७६. 'वायनवशेन' म्हणजे वेगाने जाण्याच्या (गतीच्या) सामर्थ्यामुळे किंवा सर्व बाजूंनी हलवण्याच्या (समुदीरण) सामर्थ्यामुळे.

177. Iminā yasmiṃ ākāse…pe… taṃ kathitanti idaṃ kasiṇugghāṭimākāsassa akathitataṃ, ajaṭākāsassa ca kathitataṃ dassetuṃ vuttaṃ.

१७७. 'ज्या आकाशात... इत्यादी... ते सांगितले आहे' हे वचन कसिण-उद्घाटित आकाशाचे (कसिण दूर केल्यावर मिळणाऱ्या आकाश संज्ञेचे) न सांगितलेले असणे आणि अजटाकाशाचे (अमर्याद आकाशाचे) थेट सांगितले असणे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे.

179. Sukhadukkhānaṃ pharaṇabhāvo sarīraṭṭhakautussa sukhadukkhaphoṭṭhabbasamuṭṭhānapaccayabhāvena yathābalaṃ sarīrekadesasakalasarīrapharaṇasamatthatāya vutto, somanassadomanassānaṃ iṭṭhāniṭṭhacittajasamuṭṭhāpanena tatheva pharaṇasamatthatāya. Evaṃ etesaṃ sarīrapharaṇatāya ekassa ṭhānaṃ itaraṃ paharati, itarassa ca aññanti aññamaññena sappaṭipakkhataṃ dasseti, aññamaññapaṭipakkhaoḷārikappavatti eva vā etesaṃ pharaṇaṃ. Vatthārammaṇāni ca pabandhena pavattihetubhūtāni pharaṇaṭṭhānaṃ daṭṭhabbaṃ, ubhayavato ca puggalassa vasena ayaṃ sappaṭipakkhatā dassitā sukhadassanīyattā.

१७९. सुख आणि दुःख वेदनांचे प्रसरण पावणे हे शरीरात असलेल्या ऋतूच्या (उतू) सुखकारक व दुःखकारक स्पर्श-संवेदनेच्या उत्पत्तीचे कारण असल्यामुळे आणि आपल्या बलानुसार शरीराच्या एका भागात किंवा संपूर्ण शरीरात पसरण्याच्या सामर्थ्यामुळे सांगितले आहे. सोमनस्य (आनंद) आणि दोमनस्य (खिन्नता) यांचे प्रसरण देखील इष्ट व अनिष्ट चित्तज रूपांना उत्पन्न करण्याद्वारे त्याचप्रमाणे पसरण्याच्या सामर्थ्यामुळे सांगितले आहे. अशा प्रकारे, या वेदनांच्या शरीरात पसरण्याच्या स्वभावामुळे, एकाच्या स्थानावर दुसरी आघात करते आणि दुसऱ्याच्या जागी पहिली येते, यावरून त्यांचे परस्परांशी असलेले विरोधकत्व (सप्रतिपक्षता) दर्शवले जाते; किंवा परस्परांच्या विरोधी रूपाने स्पष्टपणे प्रवृत्त होणे हेच त्यांचे प्रसरण आहे. निरंतर प्रवृत्तीचे कारण असणारे वस्तू (इंद्रिय) व आलंबन (विषय) हे प्रसरणाचे स्थान समजावे. दोन्ही प्रकारच्या वेदना असणाऱ्या व्यक्तीच्या संदर्भात ही सप्रतिपक्षता सहज समजण्यासाठी दर्शवली आहे.

181. Kilesakāmaṃ sandhāyāti ‘‘saṅkappo kāmo rāgo kāmo’’ti (mahāni. 1; cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 8) ettha vuttaṃ saṅkappaṃ sandhāyāti adhippāyo. Sopi hi vibādhati upatāpeti cāti kilesasanthavasambhavato kilesakāmo vibhatto kilesavatthusambhavato vā. Kāmapaṭisaṃyuttāti kāmarāgasaṅkhātena kāmena sampayuttā, kāmapaṭibaddhā vā. Aññesu ca kāmapaṭisaṃyuttadhammesu vijjamānesu vitakkeyeva kāmopapado dhātusaddo niruḷho veditabbo vitakkassa kāmappasaṅgappavattiyā sātisayattā. Esa nayo byāpādadhātuādīsu. Parassa attano ca dukkhāyanaṃ vihiṃsā. Vihiṃsantīti hantuṃ icchanti.

१८१. 'क्लेशकाम' या संदर्भात, 'संकल्प हा काम आहे, राग हा काम आहे' या पाठात सांगितलेल्या संकल्पाला उद्देशून हा अर्थ आहे, असा अभिप्राय आहे. कारण तो (संकल्प रूपी वितर्क) देखील क्लेशकामाप्रमाणे पीडा देतो आणि संताप उत्पन्न करतो, म्हणून क्लेशांच्या सहवासामुळे किंवा क्लेशांचे अधिष्ठान असल्यामुळे त्याला 'क्लेशकाम' म्हणून विभागले गेले आहे. 'कामप्रतिसंयुक्त' म्हणजे कामरागरूपी कामाशी संप्रयुक्त असलेले किंवा कामाशी बद्ध असलेले. इतर कामप्रतिसंयुक्त धर्म विद्यमान असतानाही, केवळ वितर्कामध्येच 'काम' हा उपपद असलेला 'धातू' शब्द रूढ झाला आहे, असे समजावे; कारण वितर्काची क्लेशकामामध्ये आसक्त होण्याची प्रवृत्ती अत्यंत तीव्र असते. हाच नियम व्यापादधातू इत्यादींच्या बाबतीतही लावावा. दुसऱ्याला आणि स्वतःला दुःख देण्याची इच्छा म्हणजे 'विहिंसा' होय. 'विहिंसन्ति' म्हणजे पीडा देण्याची किंवा मारण्याची इच्छा करतात.

182. Ubhayattha uppannopi abhijjhāsaṃyogena kammapathajananato anabhijjhākammapathabhindanato ca kāmavitakko ‘‘kammapathabhedo’’ti vutto[Pg.45]. Byāpādo panāti byāpādavacanena byāpādavitakkaṃ dasseti. So hi byāpādadhātūti. Tathā vihiṃsāya vihiṃsādhātuyā ca byāpādavasena yathāsambhavaṃ pāṇātipātādivasena ca kammapathabhedo yojetabbo. Etthāti dvīsu tikesu. Sabbakāmāvacarasabbakusalasaṅgāhakehi itare dve dve saṅgahetvā kathanaṃ sabbasaṅgāhikakathā. Etthāti pana etasmiṃ chakketi vuccamāne kāmadhātuvacanena kāmāvacarānaṃ nekkhammadhātuādīnañca gahaṇaṃ āpajjati.

१८२. दोन्ही ठिकाणी (सत्त्व आणि संस्कारांमध्ये) उत्पन्न झाला असला तरी, अभिध्येच्या संयोगाने कर्मपथाला उत्पन्न करत असल्यामुळे and अनभिध्या कर्मपथाचा नाश करत असल्यामुळे कामवितर्काला 'कर्मपथभेद' म्हटले आहे. 'व्यापाद' या शब्दाने व्यापादवितर्क दर्शवला आहे, कारण तो व्यापादधातू आहे. त्याचप्रमाणे विहिंसा आणि विहिंसाधातूच्या बाबतीत, व्यापादाच्या प्रभावाने आणि योग्यतेनुसार प्राणातिपात इत्यादींच्या प्रभावाने कर्मपथभेद जोडला पाहिजे. 'येथे' म्हणजे दोन त्रिकांमध्ये. सर्व कामावचर धर्मांचा संग्रह करणाऱ्या कामधातू शब्दाने आणि सर्व कुशल धर्मांचा संग्रह करणाऱ्या नैष्क्रम्यधातू शब्दाने इतर दोन-दोन धातूंचा संग्रह करून सांगणे याला 'सर्वसंग्राहक कथा' म्हणतात. परंतु 'येथे' म्हणजे या षटकामध्ये असे म्हटले असता, कामधातू शब्दाने कामावचर धर्मांचे आणि नैष्क्रम्यधातू इत्यादींचे ग्रहण करण्याचा दोष प्राप्त होतो.

Labhāpetabbāti cakkhudhātādibhāvaṃ labhamānā dhammā nīharitvā dassanena labhāpetabbā. Carati etthāti cāro, kiṃ carati? Sammasanaṃ, sammasanassa cāro sammasanacāro, tebhūmakadhammānaṃ adhivacanaṃ.

'मिळवून दिले पाहिजेत' म्हणजे चक्षुधातू इत्यादी भाव प्राप्त करणाऱ्या धर्मांना वेगळे काढून दाखवण्याद्वारे ते मिळवून दिले पाहिजेत. 'यात विचरते' म्हणून तो 'चार' (विहारस्थान) होय. काय विचरते? संमसन (विपश्यना ज्ञान). संमसन ज्ञानाचे विचरण्याचे स्थान म्हणजे 'संमसनचार' होय, जे तिन्ही भूमींमधील धर्मांचे नाव आहे.

Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुत्तन्तभाजीनीयवर्णना समाप्त झाली.

2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā

२. अभिधम्मभाजीनीयवर्णना

183. Cakkhussāti visesakāraṇaṃ asādhāraṇasāmibhāvena niddiṭṭhaṃ. Tañhi puggalantarāsādhāraṇaṃ nīlādisabbarūpasādhāraṇañca. Vidahatīti evaṃ evañca tayā pavattitabbanti viniyujjamānaṃ viya uppādetīti attho. Vidahatīti ca dhātuattho eva visiṭṭho upasaggena dīpitoti vināpi upasaggena dhātūti eso saddo tamatthaṃ vadatīti daṭṭhabbo. Kattukammabhāvakaraṇaadhikaraṇesu dhātupadasiddhi hotīti pañcapi ete atthā vuttā. Suvaṇṇarajatādidhātuyo suvaṇṇādīnaṃ bījabhūtā selādayo.

१८३. 'चक्षूचे' या शब्दाने विशेष कारण हे असाधारण स्वामीच्या भावाने दर्शवले आहे. कारण तो चक्षुप्रसाद इतर व्यक्तींशी असाधारण (असंबंधित) असतो आणि नील इत्यादी सर्व रूपांशी साधारण (संबंधित) असतो. 'विदहति' म्हणजे 'तू अशा अशा प्रकारे प्रवृत्त झाले पाहिजे' असे आज्ञा दिल्याप्रमाणे उत्पन्न करतो, असा अर्थ आहे. आणि 'विदहति' मधील धातूचा अर्थच उपसर्गाने विशिष्ट करून दर्शवला आहे, म्हणून उपसर्गाशिवाय देखील 'धातू' हा शब्द तोच अर्थ सांगतो, असे समजले पाहिजे. कर्ता, कर्म, भाव, करण आणि अधिकरण या पाचही अर्थांमध्ये 'धातू' या पदाची सिद्धी होते, म्हणून हे पाचही अर्थ सांगितले आहेत. सुवर्ण, रजत इत्यादी धातू म्हणजे सोन्या-चांदीचे मूळ कारण असलेले दगड इत्यादी धातू होत.

Attano sabhāvaṃ dhārentīti dhātuyoti etthāpi dhātīti dhātūti padasiddhi veditabbā. Dhātu-saddo eva hi dhāraṇatthopi hotīti. Kattuatthopi cāyaṃ purimena asadisoti nissattasabhāvamattadhāraṇañca dhātu-saddassa padhāno atthoti visuṃ vutto. Dhātuyo viya dhātuyoti ettha sīha-saddo viya kesarimhi niruḷho purisesu, selāvayavesu niruḷho dhātu-saddo ca cakkhādīsu upacarito daṭṭhabbo. Ñāṇañca ñeyyañca ñāṇañeyyāni, tesaṃ avayavā tappabhedabhūtā dhātuyo ñāṇañeyyāvayavā. Tattha ñāṇappabhedā dhammadhātuekadeso, ñeyyappabhedā aṭṭhārasāpīti ñāṇañeyyāvayavamattā dhātuyo [Pg.46] honti. Atha vā ñāṇena ñātabbo sabhāvo dhātusaddena vuccamāno aviparītato ñāṇañeyyo, na diṭṭhiādīhi viparītaggāhakehi ñeyyoti attho. Tassa ñāṇañeyyassa avayavā cakkhādayo. Visabhāgalakkhaṇāvayavesu rasādīsu niruḷho dhātu-saddo tādisesu aññāvayavesu cakkhādīsu upacarito daṭṭhabbo, rasādīsu viya vā cakkhādīsu niruḷhova. Nijjīvamattassetaṃ adhivacananti etena nijjīvamattapadatthe dhātu-saddassa niruḷhataṃ dasseti. Cha dhātuyo etassāti chadhātuyo, yo loke ‘‘puriso’’ti dhammasamudāyo vuccati, so chadhāturo channaṃ pathavīādīnaṃ nijjīvamattasabhāvānaṃ samudāyamatto, na ettha jīvo puriso vā atthīti attho.

"आपला स्वभाव धारण करतात म्हणून धातू" या वाक्यात देखील "धारण करतो म्हणून धातू" अशी पदसिद्धी (शब्दाची उत्पत्ती) जाणावी. कारण 'धातू' हा शब्द 'धारण करणे' या अर्थी देखील वापरला जातो. आणि हा कर्ता अर्थ (कर्तृ-अर्थ) पूर्वीच्या (विदहति सारख्या) अर्थासारखा नाही, आणि 'निःसत्त्व (जीवविरहित) केवळ स्वभावाचे धारण करणे' हा 'धातू' शब्दाचा मुख्य अर्थ आहे, म्हणून तो स्वतंत्रपणे सांगितला आहे. "धातूंसारखे धातू" या वाक्यात, ज्याप्रमाणे सिंहाच्या ठिकाणी रूढ असलेला 'सिंह' हा शब्द (शूर) पुरुषांच्या बाबतीत उपचाराने (लाक्षणिक अर्थाने) वापरला जातो, त्याचप्रमाणे पर्वताच्या अवयवांमध्ये (खनिजांमध्ये) रूढ असलेला 'धातू' हा शब्द चक्षु (डोळे) इत्यादींच्या बाबतीत उपचाराने वापरला गेला आहे असे समजावे. ज्ञान आणि ज्ञेय (जाणून घेण्यायोग्य) म्हणजे 'ज्ञानज्ञेय'. त्यांचे अवयव किंवा त्यांचेच प्रकार असणारे धातू म्हणजे 'ज्ञानज्ञेय-अवयव' होत. त्यामध्ये ज्ञानाचे प्रकार हे धम्मधातूचा एक भाग आहेत, आणि ज्ञेयाचे प्रकार हे सर्व अठरा धातू आहेत; म्हणून धातू हे केवळ ज्ञान आणि ज्ञेयाचे अवयव आहेत. किंवा, 'धातू' शब्दाने सांगितला जाणारा, ज्ञानाने जाणला जाणारा स्वभाव हा यथार्थपणे 'ज्ञानज्ञेय' (ज्ञानाचा विषय) आहे; मिथ्या दृष्टी इत्यादी विपरीत ग्रहण करणाऱ्यांनी जाणण्याजोगा तो नाही, असा अर्थ आहे. त्या ज्ञानज्ञेयाचे अवयव म्हणजे चक्षु इत्यादी होत. विजातीय लक्षणे असणाऱ्या रसादी अवयवांमध्ये रूढ असलेला 'धातू' शब्द, तशाच प्रकारच्या इतर अवयव असणाऱ्या चक्षु इत्यादींमध्ये उपचाराने वापरला गेला आहे असे समजावे; किंवा रसादींप्रमाणेच चक्षु इत्यादींमध्ये देखील तो रूढच आहे. "हे केवळ निर्जीवतेचे (जीवविरहिततेचे) नाव आहे" याने केवळ निर्जीव अर्थामध्ये 'धातू' शब्दाची रूढता दर्शविली आहे. "ज्याला सहा धातू आहेत तो षड्धातू (सहा धातूंचा बनलेला)". लोकात ज्या धर्म-समुदायाला "पुरुष" (व्यक्ति) म्हटले जाते, तो षड्धातू म्हणजे पृथ्वी इत्यादी सहा निर्जीव स्वभावांचा केवळ समुदाय आहे; येथे कोणताही जीव किंवा पुरुष (आत्मा) नाही, असा अर्थ आहे.

Cakkhādīnaṃ kamo pubbe vuttoti idha ekekasmiṃ tike tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ dhātūnaṃ kamaṃ dassento āha ‘‘hetuphalānupubbavavatthānavasenā’’ti. Hetuphalānaṃ anupubbavavatthānaṃ hetuphalabhāvova. Tattha hetūti paccayo adhippeto. Phalanti paccayuppannanti āha ‘‘cakkhudhātū’’tiādi. Manodhātudhammadhātūnañca manoviññāṇassa hetubhāvo yathāsambhavaṃ yojetabbo, dvārabhūtamanovasena vā tassā manodhātuyā.

चक्षु इत्यादींचा क्रम पूर्वी (आयतनविभंग अट्ठकथेत) सांगितला आहे, म्हणून येथे प्रत्येक त्रिकामध्ये तीन-तीन धातूंचा क्रम दर्शविताना "हेतु-फल-अनुक्रम-व्यवस्थेच्या द्वारे" असे म्हटले आहे. हेतू आणि फलाची अनुक्रम-व्यवस्था म्हणजे हेतू-फल भावच होय. त्यामध्ये 'हेतू' म्हणजे 'प्रत्यय' (कारण) अभिप्रेत आहे. 'फल' म्हणजे 'प्रत्ययोत्पन्न' (कार्यापासून उत्पन्न झालेले) होय, म्हणून "चक्षुधातू..." इत्यादी म्हटले आहे. मनोधातू आणि धम्मधातू यांचा मनोविज्ञानाशी असणारा हेतूभाव यथासंभव जोडला पाहिजे, किंवा द्वारभूत मनाच्या द्वारे त्या मनोधातूचा (हेतूभाव जाणावा).

Sabbāsaṃ vasenāti yathāvuttānaṃ ābhādhātuādīnaṃ pañcatiṃsāya dhātūnaṃ vasena. Aparamatthasabhāvassa paramatthasabhāvesu na kadāci antogadhatā atthīti āha ‘‘sabhāvato vijjamānāna’’nti. Candābhāsūriyābhādikā vaṇṇanibhā evāti āha ‘‘rūpadhātuyeva hi ābhādhātū’’ti. Rūpādipaṭibaddhāti rāgavatthubhāvena gahetabbākāro subhanimittanti sandhāya ‘‘rūpādayovā’’ti avatvā paṭibaddhavacanaṃ āha. Asatipi rāgavatthubhāve ‘‘kusalavipākārammaṇā subhā dhātū’’ti dutiyo vikappo vutto. Vihiṃsādhātu cetanā, paraviheṭhanachando vā. Avihiṃsā karuṇā.

"सर्वांच्या द्वारे" म्हणजे वर सांगितलेल्या आभाधातू इत्यादी पस्तीस धातूंच्या द्वारे. अपरमार्थ स्वभावाचा परमार्थ स्वभावांमध्ये कधीही अंतर्भाव होत नाही, म्हणून "स्वभावतः विद्यमान असणाऱ्यांचे" असे म्हटले आहे. चंद्राचा प्रकाश, सूर्याचा प्रकाश इत्यादी केवळ वर्णाचे (रूपाचे) तेजच आहेत, म्हणून "रूपधातूच आभाधातू आहे" असे म्हटले आहे. "रूपादींशी बद्ध" म्हणजे रागाचे अधिष्ठान होण्याच्या रूपाने ग्रहण करण्याचा आकार हा 'शुभनिमित्त' आहे, हे लक्षात घेऊन "रूपादीच" असे न म्हणता "बद्ध" (प्रतिबद्ध) हा शब्द वापरला आहे. रागाचे अधिष्ठान नसतानाही "कुशलविपाकाचे आलंबन असणारा शुभधातू" असा दुसरा पर्याय सांगितला आहे. विहिंसाधातू म्हणजे (दुसऱ्याला पीडा देण्याची) चेतना किंवा दुसऱ्याला त्रास देण्याची इच्छा होय. अविहिंसा म्हणजे करुणा होय.

Ubhopīti dhammadhātumanoviññāṇadhātuyo. Hīnādīsu purimanayena hīḷitā cakkhādayo hīnā, sambhāvitā paṇītā, nātihīḷitā nātisambhāvitā majjhimāti khandhavibhaṅge āgatahīnadukatoyeva nīharitvā majjhimā dhātu vuttāti veditabbā. Viññāṇadhātu yadipi chaviññāṇadhātuvasena vibhattā, tathāpi ‘‘viññāṇadhātuggahaṇena tassā purecārikapacchācārikattā manodhātu gahitāva hotī’’ti vuttattā āha [Pg.47] ‘‘viññāṇadhātu…pe… sattaviññāṇasaṅkhepoyevā’’ti. Anekesaṃ cakkhudhātuādīnaṃ, tāsu ca ekekissā nānappakāratāya nānādhātūnaṃ vasena anekadhātunānādhātuloko vuttoti āha ‘‘aṭṭhārasadhātuppabhedamattamevā’’ti.

"दोन्हीही" म्हणजे धम्मधातू आणि मनोविज्ञानधातू. हीन इत्यादींमध्ये पूर्वीच्या पद्धतीने निंदिलेले चक्षु इत्यादी 'हीन' आहेत, प्रशंसिलेले 'प्रणीत' (उत्कृष्ट) आहेत, आणि अतिशय निंदिलेले नसलेले व अतिशय प्रशंसिलेले नसलेले 'मध्यम' आहेत; अशा प्रकारे खंधविभंगात आलेल्या हीनदुकातूनच काढून 'मध्यम धातू' सांगितली आहे, असे जाणावे. विज्ञानधातू जरी सहा विज्ञानधातूंच्या रूपाने विभागली गेली असली, तरी "विज्ञानधातूच्या ग्रहणाने, तिच्या पूर्वगामी व पश्चात्गामी असण्यामुळे मनोधातूचे ग्रहण होतेच" असे म्हटल्यामुळे "विज्ञानधातू...पे... सात विज्ञानांचा संक्षेपच आहे" असे म्हटले आहे. अनेक चक्षुधातू इत्यादींच्या आणि त्यांपैकी प्रत्येकीच्या विविध प्रकारांमुळे नाना धातूंच्या द्वारे 'अनेकधातू-नानाधातू लोक' सांगितला आहे, म्हणून "केवळ अठरा धातूंचे प्रभेदच" असे म्हटले आहे.

‘‘Cakkhusotaghānajivhākāyamanomanoviññāṇadhātubhedenā’’ti aṭṭhakathāyaṃ likhitaṃ. Tattha na cakkhādīnaṃ kevalena dhātu-saddena sambandho adhippeto vijānanasabhāvassa pabhedavacanato. Viññāṇadhātu-saddena sambandhe kariyamāne dve manogahaṇāni na kattabbāni. Na hi dve manoviññāṇadhātuyo atthīti. ‘‘Cakkhu…pe… kāyamanoviññāṇamanodhātū’’ti vā vattabbaṃ atulyayoge dvandasamāsābhāvato. Ayaṃ panettha pāṭho siyā ‘‘cakkhu…pe… kāyaviññāṇamanomanoviññāṇadhātubhedenā’’ti.

"चक्षु-श्रोत-घ्राण-जिव्हा-काय-मनो-मनोविज्ञानधातूच्या भेदाने" असे अट्ठकथेत लिहिले आहे. तेथे चक्षु इत्यादींचा केवळ 'धातू' शब्दाशी संबंध अभिप्रेत नाही, कारण हा जाणण्याच्या स्वभावाचा (विज्ञानाचा) प्रभेद सांगण्याचा प्रसंग आहे. 'विज्ञानधातू' शब्दाशी संबंध जोडताना दोन वेळा 'मन' शब्दाचे ग्रहण करू नये. कारण दोन मनोविज्ञानाचे धातू अस्तित्वात नाहीत. किंवा "चक्षु...पे... काय-मनोविज्ञान-मनोधातू" असे म्हटले पाहिजे, कारण असमान संबंधात द्वंद्व समास होत नाही. परंतु येथे हा पाठ असा असावा: "चक्षु...पे... कायविज्ञान-मनो-मनोविज्ञानधातूच्या भेदाने".

Khandhāyatanadesanā saṅkhepadesanā, indriyadesanā vitthāradesanāti tadubhayaṃ apekkhitvā nātisaṅkhepavitthārā dhātudesanā. Atha vā suttantabhājanīye vuttadhātudesanā atisaṅkhepadesanā, ābhādhātuādīnaṃ anekadhātunānādhātuantānaṃ vasena desetabbā ativitthāradesanāti tadubhayaṃ apekkhitvā ayaṃ ‘‘nātisaṅkhepavitthārā’’ti.

स्कंध आणि आयतन देशना ही संक्षेप देशना (थोडक्यात उपदेश) आहे, आणि इंद्रिय देशना ही विस्तार देशना आहे; या दोन्हीचा विचार करता धातू देशना ही 'नातिसंक्षेपविस्तार' (अतिशय संक्षिप्तही नाही आणि अतिशय सविस्तरही नाही) आहे. किंवा, सुत्तंतभाजनियात सांगितलेली धातू देशना ही अतिसंक्षिप्त देशना आहे, आणि आभाधातू इत्यादी अनेकधातू-नानाधातूंच्या अंतापर्यंतच्या धातूंच्या द्वारे उपदेशिली जाणारी देशना ही अतिविस्तार देशना आहे; या दोन्हीचा विचार करता ही देशना "नातिसंक्षेपविस्तार" आहे (असे जाणावे).

Bherītalaṃ viya cakkhudhātu saddassa viya viññāṇassa nissayabhāvato. Etāhi ca upamāhi nijjīvānaṃ bherītaladaṇḍādīnaṃ samāyoge nijjīvānaṃ saddādīnaṃ viya nijjīvānaṃ cakkhurūpādīnaṃ samāyoge nijjīvānaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ pavattīti kāraṇaphalānaṃ dhātumattattā kārakavedakabhāvavirahaṃ dasseti.

नगाऱ्याच्या (ढोलाच्या) चर्मभागाप्रमाणे चक्षुधातू आहे, कारण ज्याप्रमाणे आवाज नगाऱ्याच्या आधाराने उत्पन्न होतो, त्याचप्रमाणे विज्ञान चक्षुच्या आधाराने उत्पन्न होते. आणि या उपमांच्या द्वारे, ज्याप्रमाणे निर्जीव असणाऱ्या नगाऱ्याचा चर्मभाग, काठी इत्यादींच्या संयोगाने निर्जीव आवाजाची उत्पत्ती होते, त्याचप्रमाणे निर्जीव असणाऱ्या चक्षु, रूप इत्यादींच्या संयोगाने निर्जीव चक्षुविज्ञानाची प्रवृत्ती (उत्पत्ती) होते; हे दाखवून कारण आणि फलांच्या केवळ धातू-मात्रतेमुळे (केवळ धातूंचा स्वभाव असल्यामुळे) कर्ता आणि भोक्ता यांच्या भावाचा अभाव (शून्यता) दर्शविला आहे.

Purecarānucarā viyāti nijjīvassa kassaci keci nijjīvā purecarānucarā viyāti attho. Manodhātuyeva vā attano khaṇaṃ anativattantī attano khaṇaṃ anativattantānaṃyeva cakkhuviññāṇādīnaṃ avijjamānepi purecarānucarabhāve pubbakālāparakālatāya purecarānucarā viya daṭṭhabbāti attho. Sallamiva sūlamiva tividhadukkhatāsamāyogato daṭṭhabbo. Āsāyeva dukkhaṃ āsādukkhaṃ, āsāvighātaṃ dukkhaṃ vā. Saññā hi abhūtaṃ dukkhadukkhampi subhādito sañjānantī taṃ āsaṃ tassā ca vighātaṃ [Pg.48] āsīsitasubhādiasiddhiyā janetīti. Kammappadhānā saṅkhārāti ‘‘paṭisandhiyaṃ pakkhipanato’’tiādimāha. Jātidukkhānubandhanatoti attanā nibbattiyamānena jātidukkhena anubandhattā. Bhavapaccayā jāti hi jātidukkhanti. Padumaṃ viya dissamānaṃ khuracakkaṃ viya rūpampi itthiyādibhāvena dissamānaṃ nānāvidhupaddavaṃ janeti. Sabbe anatthā rāgādayo jātiādayo ca visabhūtā asantā sappaṭibhayā cāti tappaṭipakkhabhūtattā amatādito daṭṭhabbā.

'पुढे चालणारे आणि मागे जाणारे (अनुचर) यांच्याप्रमाणे' याचा अर्थ असा की, कोणत्याही निर्जीव वस्तूचे काही निर्जीव घटक पुढे चालणारे व मागे जाणारे असल्यासारखे आहेत. किंवा मनोधातूच स्वतःच्या क्षणाचे उल्लंघन न करता, स्वतःच्या क्षणाचे उल्लंघन न करणाऱ्या चक्षुविज्ञानादींच्या पुढे चालणारे व मागे जाणारे असणे (पुरेचर-अनुचर भाव) जरी प्रत्यक्ष अस्तित्वात नसले, तरी पूर्वकाळ आणि अपरकाळ या स्वरूपात ते पुढे चालणारे व मागे जाणाऱ्यांसारखेच पाहावे, असा अर्थ आहे. त्रिविध दुःखतेच्या (दुःख-दुःखता, संस्कार-दुःखता, विपरिणाम-दुःखता) संयोगामुळे ते शल्याप्रमाणे (काट्याप्रमाणे) आणि शूलाप्रमाणे (सुळाप्रमाणे) पाहावे. आशा (इच्छा) हेच दुःख आहे, म्हणून 'आशादुःख'; किंवा आशेचा विघात (भंग) होणे हे दुःख आहे. कारण संज्ञा ही अविद्यमान अशा दुःख-दुःखाला देखील शुभ इत्यादी रूपाने ग्रहण करते आणि ती आशा व तिचा विघात, इच्छित शुभ इत्यादी गोष्टी सिद्ध न झाल्यामुळे उत्पन्न करते. 'संस्कार हे कर्मप्रधान असतात' असे सांगण्यासाठी 'प्रतिसंधीमध्ये क्षेपण करण्यापासून' इत्यादी म्हटले आहे. 'जातिदुःखाशी अनुबद्ध असल्यामुळे' म्हणजे स्वतः उत्पन्न होणाऱ्या जातिदुःखाने अनुबद्ध (पाठलाग केला जाणारा) असल्यामुळे. कारण भवप्रत्ययाने होणारी जी 'जाती' आहे, ती जातिदुःखच आहे. कमळासारखे दिसणारे वस्तराचे चक्र (क्षुरचक्र) ज्याप्रमाणे विविध प्रकारचे उपद्रव निर्माण करते, त्याचप्रमाणे रूप देखील स्त्री इत्यादी रूपाने दिसताना विविध प्रकारचे उपद्रव निर्माण करते. सर्व अनर्थकारक असणारे राग इत्यादी क्लेश आणि जाती इत्यादी धर्म हे विषरूप, अशांत आणि भययुक्त आहेत; म्हणून त्यांच्या विरोधी असल्यामुळे (असंस्कृत धातूला) 'अमृत' इत्यादी रूपाने पाहावे.

Muñcitvāpi aññaṃ gahetvāvāti etena makkaṭassa gahitaṃ sākhaṃ muñcitvāpi ākāse ṭhātuṃ asamatthatā viya gahitārammaṇaṃ muñcitvāpi aññaṃ aggahetvā pavattituṃ asamatthatāya makkaṭasamānataṃ dasseti. Aṭṭhivedhaviddhopi damathaṃ anupagacchanto duṭṭhasso assakhaḷuṅko. Raṅgagato naṭo raṅganaṭo.

'सोडूनही दुसरे ग्रहण करून' या शब्दांद्वारे, माकडाने पकडलेली फांदी सोडून आकाशात राहण्यास असमर्थ असण्याप्रमाणेच, ग्रहण केलेले आलंबन सोडून दुसरे आलंबन ग्रहण केल्याशिवाय राहण्यास असमर्थ असल्यामुळे, (चित्ताचे) माकडाशी असणारे साधर्म्य (मर्कटसमानता) दर्शविले आहे. हाडाला छेद देणाऱ्या शस्त्राने विद्ध केला असला तरीही दमन (नियंत्रण) न पावणारा दुष्ट घोडा म्हणजे 'अश्वखळुंग' (अमळ घोडा) होय. रंगमंचावर गेलेला नट म्हणजे 'रंगनट' होय.

184. Cakkhuñca paṭicca rūpe cātiādinā dvārārammaṇesu ekavacanabahuvacananiddesā ekanānāsantānagatānaṃ ekasantānagataviññāṇapaccayabhāvato ekanānājātikattā ca.

१८४. 'चक्षूचा आणि रूपांचा आश्रय घेऊन...' इत्यादी वाक्यांमध्ये द्वार आणि आलंबन यांच्या बाबतीत एकवचन आणि बहुवचनाचे निर्देश केले आहेत; कारण एकाच किंवा वेगवेगळ्या संतानांमध्ये उत्पन्न होणारे (चक्षू इत्यादी द्वार आणि रूप इत्यादी आलंबन) हे एकाच संतानातील विज्ञानाचे प्रत्यय (कारण) बनतात, आणि चक्षू इत्यादींचे एकच जातीचे असणे व रूपादींचे अनेक जातींचे असणे यामुळे असे निर्देश आहेत.

Sabbadhammesūti ettha sabba-saddo adhikāravasena yathāvuttaviññāṇasaṅkhāte ārammaṇasaṅkhāte vā padesasabbasmiṃ tiṭṭhatīti daṭṭhabbo. Manoviññāṇadhātuniddese ‘‘cakkhuviññāṇadhātuyā uppajjitvā niruddhasamanantarā uppajjati manodhātu, manodhātuyāpi uppajjitvā niruddhasamanantarā uppajjati citta’’nti cakkhuviññāṇadhātānantaraṃ manodhātu viya manodhātānantarampi uppajjati cittanti yāva aññā manodhātu uppajjissati, tāva pavattaṃ sabbaṃ cittaṃ ekattena gahetvā vuttanti evampi attho labbhati. Evañhi sati manoviññāṇadhātānantaraṃ uppannāya manodhātuyā manoviññāṇadhātubhāvappasaṅgo na hotiyeva. Pañcaviññāṇadhātumanodhātukkamanidassanañhi tabbidhurasabhāvena uppattiṭṭhānena ca paricchinnassa cittassa manoviññāṇadhātubhāvadassanatthaṃ, na anantaruppattimattenāti tabbidhurasabhāve ekattaṃ upanetvā dassanaṃ yujjati. Anupanītepi ekatte tabbidhurasabhāve ekasmiṃ dassite sāmaññavasena aññampi sabbaṃ taṃ sabhāvaṃ dassitaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ. Pi-saddena manoviññāṇadhātusampiṇḍane ca sati ‘‘manoviññāṇadhātuyāpi samanantarā uppajjati cittaṃ…pe… tajjā manoviññāṇadhātū’’ti [Pg.49] manoviññāṇadhātuggahaṇena bhavaṅgānantaraṃ uppannaṃ manodhātucittaṃ nivattitaṃ hotīti ce? Na, tassā manoviññāṇadhātubhāvāsiddhito. Na hi yaṃ codīyati, tadeva parihārāya hotīti.

'सर्वधर्मांमध्ये' या वाक्यात 'सर्व' हा शब्द अधिकाराच्या वशाने आधी सांगितलेल्या विज्ञानाच्या संज्ञेत किंवा आलंबनाच्या संज्ञेत एका अंशात्मक सर्व (पदेशसब्ब) अर्थामध्ये राहतो, असे समजावे. मनोविज्ञानधातूच्या निर्देशात 'चक्षुविज्ञानधातू उत्पन्न होऊन निरुद्ध झाल्यानंतर लगेच मनोधातू उत्पन्न होते; मनोधातू देखील उत्पन्न होऊन निरुद्ध झाल्यानंतर लगेच चित्त उत्पन्न होते' असे म्हटले आहे. येथे चक्षुविज्ञानधातूनंतर मनोधातू उत्पन्न होते, त्याचप्रमाणे मनोधातूनंतरही चित्त उत्पन्न होते. जोपर्यंत दुसरी मनोधातू उत्पन्न होणार नाही, तोपर्यंत प्रवृत्त होणाऱ्या सर्व चित्ताला एकत्वाच्या रूपाने ग्रहण करून सांगितले आहे, असाही अर्थ प्राप्त होतो. असे मानल्यास, मनोविज्ञानधातूनंतर उत्पन्न होणाऱ्या मनोधातूचा मनोविज्ञानधातू असण्याचा प्रसंग (दोष) उद्भवतच नाही. कारण पंचविज्ञानधातू आणि मनोधातू यांच्या क्रमाचे दर्शन हे त्यांच्या विरोधी स्वभावामुळे आणि उत्पत्तीच्या स्थानामुळे परिच्छिन्न झालेल्या चित्ताचे मनोविज्ञानधातू असणे दर्शवण्यासाठी आहे, केवळ लगेच उत्पन्न होण्याने नाही; म्हणून त्यांच्या विरोधी स्वभावामध्ये एकत्व आणून दाखवणे योग्य ठरते. जरी एकत्व आणले गेले नाही, तरी त्यांच्या विरोधी स्वभावाच्या एका चित्ताला दाखवले असता, सामान्यतेच्या बळावर त्या स्वभावाचे इतर सर्व चित्त देखील दाखवले गेले आहे, असे समजावे. जर 'अपि' (पि) या शब्दाने मनोविज्ञानधातूचा संग्रह केला असता, 'मनोविज्ञानधातूच्या देखील लगेच नंतर चित्त उत्पन्न होते... पे... तज्जन्य मनोविज्ञानधातू' या वाक्यातील 'मनोविज्ञानधातू' या शब्दाच्या ग्रहणाने भवांगानंतर उत्पन्न होणारे मनोधातूचे चित्त (पंचद्वारावर्जन) निवृत्त (वगळले) होते का? असे विचारल्यास - नाही, कारण तिचे मनोविज्ञानधातू नसणे सिद्ध होत नाही. कारण ज्या गोष्टीवर आक्षेप घेतला जातो, तीच गोष्ट आक्षेपाचे परिहार करण्यासाठी असू शकत नाही.

Manodhātuyāpi manoviññāṇadhātuyāpīti manadvayavacanena dvinnaṃ aññamaññavidhurasabhāvatā dassitāti teneva manodhātāvajjanassa manoviññāṇadhātubhāvo nivattitoti daṭṭhabbo. Vutto hi tassa manoviññāṇadhātuvidhuro manodhātusabhāvo ‘‘sabbadhammesu vā pana paṭhamasamannāhāro uppajjatī’’tiādinā. Sā sabbāpīti etaṃ mukhamattanidassanaṃ. Na hi javanapariyosānā eva manoviññāṇadhātu, tadārammaṇādīnipi pana hontiyevāti. Evaṃ pañcaviññāṇadhātumanodhātuvisiṭṭhasabhāvavasena sabbaṃ manoviññāṇadhātuṃ dassetvā puna manodvāravasena sātisayaṃ javanamanoviññāṇadhātuṃ dassento ‘‘manañca paṭiccā’’tiādimāha. Yadi pana channaṃ dvārānaṃ vasena javanāvasānāneva cittāni idha ‘‘manoviññāṇadhātū’’ti dassitānīti ayamattho gayheyya, cutipaṭisandhibhavaṅgānaṃ aggahitattā sāvasesā desanā āpajjati, tasmā yathāvuttena nayena attho veditabbo. Chadvārikacittehi vā samānalakkhaṇāni aññānipi ‘‘manoviññāṇadhātū’’ti dassitānīti veditabbāni.

'मनोधातूची देखील' आणि 'मनोविज्ञानधातूची देखील' अशा दोन मनांच्या वचनाने दोघांचा परस्परांशी असणारा विरोधी स्वभाव दर्शविला आहे; म्हणूनच त्याद्वारे मनोधातू रूप आवर्जनाचे (पंचद्वारावर्जनाचे) मनोविज्ञानधातू असणे निवृत्त (अमान्य) केले आहे, असे समजावे. कारण तिचा मनोविज्ञानधातूशी विरोधी असणारा मनोधातू स्वभाव 'किंवा सर्व धर्मांमध्ये प्रथम समन्नाहार (आवर्जन) उत्पन्न होतो' इत्यादी पाठाने सांगितला आहे. 'ती सर्व देखील' हे केवळ दिशादर्शन (मुखमात्रनिदर्शन) आहे. कारण केवळ जवनापर्यंत समाप्त होणारीच मनोविज्ञानधातू नसते, तर तदारंमणादी चित्ते देखील मनोविज्ञानधातूच असतात. अशा प्रकारे पंचविज्ञानधातू आणि मनोधातू यांच्यापेक्षा विशिष्ट अशा स्वभावाच्या बळावर सर्व मनोविज्ञानधातू दाखवून, पुन्हा मनद्वाराच्या वशाने अतिशय उत्कृष्ट अशा जवन-मनोविज्ञानधातूला दाखवण्यासाठी 'मनाचा आश्रय घेऊन...' इत्यादी म्हटले आहे. परंतु जर सहा द्वारांच्या वशाने जवनापर्यंत समाप्त होणारीच चित्ते येथे 'मनोविज्ञानधातू' म्हणून दर्शविली आहेत, असा अर्थ घेतला, तर च्युती, प्रतिसंधी आणि भवांग यांचे ग्रहण न केल्यामुळे ही देशना अपूर्ण (सावशेषा) ठरेल; म्हणून आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच अर्थ समजून घ्यावा. किंवा सहा द्वारांमधील चित्तांसारखीच लक्षणे असणारी इतर चित्ते देखील 'मनोविज्ञानधातू' म्हणून दर्शविली आहेत, असे समजावे.

Paṭiccāti āgataṭṭhāneti ettha ‘‘mano ca nesaṃ gocaravisayaṃ paccanubhotī’’tiādīsu (ma. ni. 1.455) visuṃ kātuṃ yuttaṃ, idha pana ‘‘cakkhuñca paṭiccā’’tiādīsu ca-saddena sampiṇḍetvā āvajjanassapi cakkhādisannissitatākaraṇaṃ viya manañca paṭiccāti āgataṭṭhāne manodvārasaṅkhātabhavaṅgasannissitameva āvajjanaṃ kātabbanti adhippāyo.

येथे 'प्रतीत्य' (आश्रय घेऊन) असे आलेल्या ठिकाणी - 'मन त्यांच्या गोचरविषयाचा अनुभव घेते' इत्यादी वाक्यांमध्ये (आवर्जनाला) मनापासून वेगळे करणे योग्य आहे. परंतु येथे 'चक्षूचा आश्रय घेऊन...' इत्यादी वाक्यांमध्ये 'च' शब्दाने एकत्र करून आवर्जनाला देखील चक्षू इत्यादींवर आश्रित करण्याप्रमाणेच, 'मनाचा आश्रय घेऊन' असे आलेल्या ठिकाणी मनद्वार नावाच्या भवांगावर आश्रित असणारेच आवर्जन (मनोद्वारावर्जन) केले पाहिजे, असा अभिप्राय आहे.

Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

अभिधम्मभाजनीयवर्णना समाप्त झाली.

3. Pañhapucchakavaṇṇanā

३. पञ्हपुच्छकवर्णना

Pañhapucchakaṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānamevāti.

पञ्हपुच्छक (प्रश्नपुच्छक) हे खाली सांगितलेल्या पद्धतीनुसार स्पष्टच आहे.

Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.

पञ्हपुच्छकवर्णना समाप्त झाली.

Dhātuvibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

धातूविभंगवर्णना समाप्त झाली.

4. Saccavibhaṅgo

४. सच्चविभंग

1. Suttantabhājanīyaṃ

१. सुत्तन्तभाजनीय

Uddesavaṇṇanā

उद्देशवर्णना

189. Sāsanakkamoti [Pg.50] ariyasaccāni vuccanti ariyasaccadesanā vā. Sakalañhi sāsanaṃ bhagavato vacanaṃ saccavinimuttaṃ natthīti saccesu kamati, sīlasamādhipaññāsaṅkhātaṃ vā sāsanaṃ etesu kamati, tasmā kamati etthāti kamo, kiṃ kamati? Sāsanaṃ, sāsanassa kamo sāsanakkamoti saccāni sāsanapavattiṭṭhānāni vuccanti, taṃdesanā ca tabbohārenāti.

१८९. 'शासनक्रम' म्हणजे आर्यसत्ये किंवा आर्यसत्यांची देशना असे म्हटले जाते. कारण भगवंतांचे संपूर्ण शासन (वचन) सत्यांपासून मुक्त नाही, म्हणून ते सत्यांमध्ये प्रवृत्त होते; किंवा शील, समाधी आणि प्रज्ञा या रूपाने असणारे शासन या आर्यसत्यांमध्ये प्रवृत्त होते. म्हणून ज्यामध्ये प्रवृत्त होते तो 'क्रम' होय. काय प्रवृत्त होते? शासन. शासनाचा क्रम तो 'शासनक्रम' होय. या व्युत्पत्तीनुसार सत्यांना 'शासनाच्या प्रवृत्तीचे स्थान' म्हटले जाते, आणि त्या सत्यांच्या देशनेला देखील त्या संज्ञेने (शासनक्रम या नावाने) संबोधले जाते.

Tathāti taṃsabhāvāva. Avitathāti amusāsabhāvā. Anaññathāti aññākārarahitā. Dukkhadukkhatātaṃnimittatāhi aniṭṭhatā pīḷanaṭṭho, dvidhāpi paridahanaṃ, kilesadāhasamāyogo vā santāpaṭṭhoti ayametesaṃ viseso. Puggalahiṃsanaṃ vā pīḷanaṃ, attano eva tikhiṇabhāvo santāpanaṃ santāpoti. Ettha ca pīḷanaṭṭho dukkhassa saraseneva āvibhavanākāro, itare yathākkamaṃ samudayamagganirodhadassanehi āvibhavanākārāti ayaṃ catunnampi viseso. Tatratatrābhinandanavasena byāpetvā ūhanaṃ rāsikaraṇaṃ dukkhanibbattanaṃ āyūhanaṃ, samudayato āgacchatīti vā āyaṃ, dukkhaṃ. Tassa ūhanaṃ pavattanaṃ āyūhanaṃ, sarasāvibhāvanākāro eso. Nidadāti dukkhanti nidānaṃ, ‘‘idaṃ taṃ dukkha’’nti sampaṭicchāpentaṃ viya samuṭṭhāpetīti attho. Dukkhadassanena cāyaṃ nidānaṭṭho āvi bhavati. Saṃyogapalibodhaṭṭhā nirodhamaggadassanehi, te ca saṃsārasaṃyojanamagganivāraṇākārā daṭṭhabbā.

‘तथा’ म्हणजे तोच स्वभाव असणे (दुःखादींचा तोच स्वभाव असणे). ‘अवितथा’ म्हणजे असत्य स्वभाव नसणे (अमोघ स्वभाव असणे). ‘अनञ्ञथा’ (अनन्यथा) म्हणजे अन्य प्रकारांनी रहित असणे (दुसऱ्या प्रकारे न बदलणारे). दुःख-दुःखता आणि त्याचे कारण यामुळे अनिष्ट असणे हा ‘पीडनार्थ’ (पीडा देण्याचा अर्थ) आहे. दोन्ही प्रकारे (दुःख-दुःखता आणि त्याचे कारण या दोन्ही प्रकारे) चहूबाजूंनी जळणे किंवा क्लेशांच्या दाहाशी संयोग होणे हा ‘संतापार्थ’ आहे. हा या दोघांमधील (पीडनार्थ आणि संतापार्थ यांमधील) विशेष (भेद) आहे. किंवा पुद्गलाला (व्यक्तीला) पीडित करणे म्हणजे ‘पीडन’ होय, आणि स्वतःच्याच स्वभावाने तीव्र असणे, संतप्त होणे म्हणजे ‘संताप’ होय. आणि येथे, ‘पीडनार्थ’ हा दुःखाच्या स्वतःच्याच रसाने (स्वभावाने) प्रकट होणारा प्रकार आहे. इतर (संखतार्थ, संतापार्थ, विपरिणामार्थ) हे अनुक्रमे समुदय, मार्ग आणि निरोध यांच्या दर्शनाने प्रकट होणारे प्रकार आहेत. हा चारही अर्थांमधील विशेष (भेद) आहे. त्या त्या भवात आणि त्या त्या आलंबनात अभिनंदनाच्या (आसक्तीच्या) वशाने व्यापून, दुःखाचा संचय करणे, दुःखाची उत्पत्ती करणे म्हणजे ‘आयूहण’ (प्रयत्न/संचय) होय. किंवा समुदयापासून (तृष्णेपासून) येते म्हणून ते ‘आय’ (उत्पत्ती) आहे, म्हणजेच दुःख आहे. त्याचे (त्या दुःखाचे) वहन करणे किंवा प्रवृत्त करणे म्हणजे ‘आयूहण’ होय. हा स्वतःच्या स्वभावाने प्रकट होणारा प्रकार आहे. दुःखाला प्रदान करते (देते) म्हणून ते ‘निदान’ होय. “हे ते दुःख आहे” असे स्वीकारायला लावल्याप्रमाणे दुःखाला उत्पन्न करते, असा याचा अर्थ आहे. आणि दुःखदर्शनाने हा ‘निदानार्थ’ स्पष्ट होतो. ‘संयोगार्थ’ आणि ‘पळिबोधार्थ’ (अडथळा असण्याचा अर्थ) हे निरोध आणि मार्ग यांच्या दर्शनाने स्पष्ट होतात. आणि ते संसारातील संयोग (बंधन) आणि मार्गाचा अडथळा (निवारण) या आकारांचे आहेत असे समजावे।

Nissaranti ettha sattā, sayameva vā nissaṭaṃ visaṃyuttaṃ sabbasaṅkhatehi sabbupadhipaṭinissaggabhāvatoti nissaraṇaṃ. Ayamassa sabhāvena āvibhavanākāro. Vivekāsaṅkhatāmataṭṭhā samudayamaggadukkhadassanāvibhavanākārā, samudayakkhayaappaccayaavināsitā vā. Saṃsārato niggamanaṃ niyyānaṃ. Ayamassa sarasena pakāsanākāro, itare samudayanirodhadukkhadassanehi. Tattha palibodhupacchedavasena nibbānādhigamova nibbānanimittatā [Pg.51] hetvaṭṭho. Paññāpadhānattā maggassa nibbānadassanaṃ, catusaccadassanaṃ vā dassanaṭṭho. Catusaccadassane kilesadukkhasantāpavūpasamane ca ādhipaccaṃ karonti maggaṅgadhammā sampayuttadhammesūti so maggassa adhipateyyaṭṭhoti. Visesato vā ārammaṇādhipatibhūtā maggaṅgadhammā honti ‘‘maggādhipatino dhammā’’ti vacanatoti so tesaṃ ākāro adhipateyyaṭṭho. Evamādi āhāti sambandho. Tattha abhisamayaṭṭhoti abhisametabbaṭṭho, abhisamayassa vā visayabhūto attho abhisamayaṭṭho, abhisamayasseva vā pavattiākāro abhisamayaṭṭho, so cettha abhisametabbena pīḷanādinā dassitoti daṭṭhabbo.

ज्याच्या आधारे प्राणी (संसारातून) बाहेर पडतात (मुक्त होतात), किंवा सर्व उपधींच्या (आसक्तींच्या) त्यागाच्या स्वभावामुळे जे स्वतःच सर्व संस्कृत (संस्कारित) धर्मांपासून निसटलेले (मुक्त) आणि विसंयुक्त आहे, म्हणून ते ‘निस्सरण’ (मुक्ती/निर्वाण) होय. हा याचा (निरोधसत्याचा) स्वतःच्या स्वभावाने प्रकट होणारा प्रकार आहे. ‘विवेकत्व’ (अलिप्तता), ‘असंस्कृतत्व’ आणि ‘अमृतत्व’ हे अर्थ अनुक्रमे समुदय, मार्ग आणि दुःख यांच्या दर्शनाने प्रकट होणारे प्रकार आहेत; किंवा ते समुदयाचा क्षय (तृष्णेचा नाश), अप्रत्यय (कारण नसणे) आणि अविनाशिता (नाश न पावणारे) या आकारांचे आहेत. संसारातून बाहेर पडणे म्हणजे ‘निय्याण’ (निर्याण/बाहेर पडणे) होय. हा याचा (मार्गसत्याचा) स्वतःच्या कार्याने प्रकाशित होणारा प्रकार आहे, आणि इतर (हेत्वर्थ, दर्शनार्थ, आधिपत्य अर्थ) हे अनुक्रमे समुदय, निरोध आणि दुःख यांच्या दर्शनाने स्पष्ट होतात. त्यामध्ये, पळिबोधाच्या (अडथळ्याच्या) उच्छेदाच्या वशाने निर्वाणाची प्राप्ती होणे, म्हणजेच निर्वाणाचे कारण असणे हा ‘हेत्वर्थ’ (कारणाचा अर्थ) आहे. मार्गामध्ये प्रज्ञेची प्रधानता असल्यामुळे निर्वाणाचे दर्शन घडणे, किंवा चार आर्यसत्यांचे दर्शन घडणे हा ‘दर्शनार्थ’ आहे. चार आर्यसत्यांच्या दर्शनात आणि क्लेश व दुःखाच्या संतापाच्या उपशमनात (शांत करण्यात) मार्ग-अंग धर्म हे संप्रयुक्त धर्मांवर आधिपत्य (प्रभुत्व) गाजवतात, म्हणून तो मार्गाचा ‘आधिपत्य अर्थ’ आहे. किंवा विशेषतः “मार्गाधिपती धर्म” या वचनावरून मार्ग-अंग धर्म हे आलंबनाचे अधिपती बनतात, म्हणून त्यांचा तो प्रकार ‘आधिपत्य अर्थ’ होय. अशा प्रकारे (धम्मसेनापतींनी) म्हटले, असा संबंध आहे. तेथे ‘अभिसमयार्थ’ म्हणजे अभिसमेय अर्थ (साक्षात्कृत करण्याचा अर्थ). किंवा अभिसमयाचा (साक्षात्काराचा) विषय बनलेला अर्थ म्हणजे ‘अभिसमयार्थ’ होय. किंवा अभिसमयाचाच प्रवृत्तीचा प्रकार म्हणजे ‘अभिसमयार्थ’ होय, आणि तो येथे अभिसमेय अशा पीडनादी अर्थांद्वारे दर्शविला गेला आहे, असे समजावे।

Kucchitaṃ khaṃ dukkhaṃ. ‘‘Samāgamo sameta’’ntiādīsu kevalassa āgama-saddassa eta-saddassa ca payoge saṃyogatthassa anupalabbhanato saṃ-saddassa ca payoge upalabbhanato ‘‘saṃyogaṃ dīpetī’’ti āha, evaṃ ‘‘uppannaṃ udita’’nti etthāpi. Aya-saddo gatiatthasiddho hetu-saddo viya kāraṇaṃ dīpeti attano phalanipphādanena ayati pavattati, eti vā etasmā phalanti ayoti, saṃyoge uppattikāraṇaṃ samudayoti ettha visuṃ payujjamānāpi upasagga-saddā sadhātukaṃ saṃyogatthaṃ uppādatthañca dīpenti kiriyāvisesakattāti veditabbā.

‘कुत्सित’ (निंद्य) आणि ‘ख’ (शून्य/असार) ते ‘दुःख’ होय. “समागम”, “समेत” इत्यादी शब्दांमध्ये केवळ ‘आगम’ शब्द आणि ‘एत’ शब्द यांच्या प्रयोगात संयोगाचा अर्थ प्राप्त होत नसल्यामुळे, आणि ‘सं’ या उपसर्गाच्या प्रयोगात तो प्राप्त होत असल्यामुळे, (संग्रहकारांनी) “तो संयोग दर्शवतो” असे म्हटले आहे. याचप्रमाणे “उत्पन्न” आणि “उदित” या शब्दांच्या बाबतीतही आहे. ‘अय’ हा शब्द गत्यर्थात सिद्ध असून, ‘हेतू’ शब्दाप्रमाणे कारणाचा अर्थ दर्शवतो. स्वतःच्या फलाची निष्पत्ती करून जे प्रवृत्त होते (जाते) ते ‘अय’ होय, किंवा ज्याच्यापासून फल प्राप्त होते (येते) ते ‘अय’ होय. संयोगात उत्पत्तीचे कारण म्हणजे ‘समुदय’ होय. येथे स्वतंत्रपणे प्रयुक्त होणारे उपसर्ग शब्द देखील धातूसह संयोगाचा अर्थ आणि उत्पत्तीचा अर्थ दर्शवतात, कारण ते क्रियेचे विशेषण बनतात, असे जाणावे।

Abhāvo ettha rodhassāti nirodhoti etena nibbānassa dukkhavivekabhāvaṃ dasseti. Samadhigate tasmiṃ tadadhigamavato puggalassa rodhābhāvo pavattisaṅkhātassa rodhassa paṭipakkhabhūtāya nivattiyā adhigatattāti etasmiñcatthe abhāvo etasmiṃ rodhassāti nirodhoicceva padasamāso. Dukkhābhāvo panettha puggalassa, na nibbānasseva. Anuppādo eva nirodho anuppādanirodho. Āyatibhavādīsu appavatti, na pana bhaṅgoti bhaṅgavācakaṃ nirodha-saddaṃ nivattetvā anuppādavācakaṃ gaṇhāti. Etasmiṃ atthe kāraṇe phalopacāraṃ katvā nirodhapaccayo nirodhoti vutto. Paṭipadā ca hoti puggalassa dukkhanirodhappattiyā. Nanu sā eva dukkhanirodhappattīti tassā eva sā paṭipadāti na yujjatīti? Na, puggalādhigamassa yehi so adhigacchati, tesaṃ kāraṇabhūtadhammānañca pattibhāvena paṭipadābhāvena ca vuttattā. Sacchikiriyāsacchikaraṇadhammānaṃ aññattābhāvepi hi puggalasacchikiriyadhammabhāvehi nānattaṃ katvā niddeso [Pg.52] kato. Atha vā dukkhanirodhappattiyā niṭṭhānaṃ phalanti tassā dukkhanirodhappattiyā paṭipadatā daṭṭhabbā.

“येथे रोधाचा (दुःखाचा) अभाव आहे तो निरोध” या वचनाने निर्वाणाचा दुःखापासून अलिप्त असण्याचा स्वभाव (दुःखविवेकभाव) दर्शविला आहे. त्या निर्वाणाची प्राप्ती झाल्यावर, ते प्राप्त करणाऱ्या पुद्गलाला (व्यक्तीला) रोधाचा अभाव होतो; कारण प्रवृत्ती नावाच्या रोधाच्या विरुद्ध असणारी जी निवृत्ती (निर्वाण) आहे, ती प्राप्त झालेली असते. या दुसऱ्या अर्थामध्ये देखील “यात रोधाचा अभाव आहे तो nirodho (निरोध)” असाच पदांचा समास होतो. परंतु येथे दुःखाचा अभाव हा पुद्गलाचा (व्यक्तीचा) होतो, केवळ निर्वाणाचाच नव्हे. अनुत्पाद (पुन्हा उत्पन्न न होणे) हाच निरोध म्हणजे ‘अनुत्पाद-निरोध’ होय. पुढील भवांमध्ये प्रवृत्ती न होणे (उत्पन्न न होणे) हा निरोध आहे, भंग (नाश) नव्हे. म्हणून भंग दर्शवणाऱ्या ‘निरोध’ शब्दाचा निषेध करून अनुत्पाद दर्शवणारा शब्द घेतला जातो. या अर्थामध्ये, कारणावर फलाचा उपचार (आरोप) करून, निरोधाचे कारण असलेल्या निर्वाणाला ‘निरोध’ असे म्हटले आहे. आणि पुद्गलाला दुःख-निरोधाच्या प्राप्तीसाठी प्रतिपदा (मार्ग) असते. “ती प्रतिपदा म्हणजेच दुःख-निरोधाची प्राप्ती आहे, मग ती तिचीच प्रतिपदा कशी असू शकते? हे अयोग्य नाही का?” अशी शंका घेतल्यास— नाही, हे अयोग्य नाही. कारण पुद्गलाचा जो अधिगम (साक्षात्कार) आहे, आणि ज्यांच्याद्वारे तो प्राप्त करतो त्या कारणीभूत धर्मांचा (सम्यक् दृष्टी इत्यादींचा) अनुक्रमे प्राप्तीभावाने आणि प्रतिपदाभावाने निर्देश केला गेला आहे. कारण साक्षात्कार (साक्षात्क्रिया) आणि साक्षात्काराचे साधन असणारे धर्म यांच्यात भिन्नता नसली, तरी पुद्गलाचा साक्षात्कार आणि साक्षात्काराचे साधन या रूपाने भेद कल्पून हा निर्देश केला गेला आहे. किंवा दुःख-निरोधाच्या प्राप्तीचा अंतिम निष्कर्ष म्हणजे फल (फलप्राप्ती) होय, म्हणून त्या दुःख-निरोध प्राप्तीची ती प्रतिपदा (मार्ग) आहे असे समजावे।

Buddhādayo ariyā paṭivijjhantīti ettha paṭividdhakāle pavattaṃ buddhādivohāraṃ ‘‘agamā rājagahaṃ buddho’’tiādīsu (su. ni. 410) viya purimakālepi āropetvā ‘‘buddhādayo’’ti vuttaṃ. Te hi buddhādayo catūhi maggehi paṭivijjhantīti. Ariyapaṭivijjhitabbāni saccāni ariyasaccānīti cettha purimapade uttarapadalopo daṭṭhabbo. Ariyā imanti paṭivijjhitabbaṭṭhena ekattaṃ upanetvā ‘‘ima’’nti vuttaṃ. Tasmāti tathāgatassa ariyattā tassa saccānīti ariyasaccānīti vuccantīti attho. Tathāgatena hi sayaṃ adhigatattā, teneva pakāsitattā, tato eva ca aññehi adhigamanīyattā tāni tassa hontīti. Ariyabhāvasiddhitopīti ettha ariyasādhakāni saccāni ariyasaccānīti pubbe viya uttarapadalopo daṭṭhabbo. Ariyāni saccānītipīti ettha avitathabhāvena araṇīyattā adhigantabbattā ariyāni, ariyavohāro vā ayaṃ avisaṃvādako avitatharūpo daṭṭhabbo.

“बुद्ध इत्यादी आर्य जाणतात (साक्षात्कार करतात)” येथे, साक्षात्काराच्या वेळी प्रवृत्त होणारा ‘बुद्ध’ इत्यादी व्यवहार, “बुद्ध राजगृहाला गेले” इत्यादी वचनांप्रमाणे, बुद्ध होण्यापूर्वीच्या पूर्वकाळातही आरोपित करून “बुद्ध इत्यादी” असे म्हटले आहे. कारण ते बुद्ध इत्यादी आर्य चार मार्गांनी (सत्याचा) साक्षात्कार करतात. “आर्यांनी साक्षात्कृत करण्याजोगी सत्ये ती आर्यसत्ये” येथे पूर्वपदामधील उत्तरपदाचा लोप झाला आहे असे समजावे (म्हणजे ‘आर्य-प्रतिवेधव्य-सत्ये’ यातील ‘प्रतिवेधव्य’ या उत्तरपदाचा लोप होऊन ‘आर्यसत्ये’ असा शब्द बनला आहे). “आर्य याला (जाणतात)” येथे साक्षात्कृत करण्याच्या अर्थाने एकत्व आणून “याला” (इमं) असे म्हटले आहे. म्हणून, तथागत हे ‘आर्य’ असल्यामुळे त्यांची जी सत्ये ती ‘आर्यसत्ये’ म्हटली जातात, असा याचा अर्थ आहे. कारण तथागतांनी स्वतः ती प्राप्त केली आहेत, त्यांनीच ती प्रकाशित केली आहेत, आणि म्हणूनच इतरांनाही ती प्राप्त करण्याजोगी झाली आहेत, म्हणून ती त्यांची (तथागतांची) सत्ये आहेत. “आर्यभाव सिद्ध होत असल्यामुळेही” येथे “आर्यत्व सिद्ध करणारी सत्ये ती आर्यसत्ये” असा अर्थ असून, पूर्वीप्रमाणेच उत्तरपदाचा लोप झाला आहे असे समजावे. “आर्य (श्रेष्ठ/सत्य) सत्ये” येथे अवितथभावामुळे (यथार्थ स्वभावामुळे) जाणण्याजोगी आणि प्राप्त करण्याजोगी असल्यामुळे ती ‘आर्य’ (श्रेष्ठ) आहेत; किंवा हा ‘आर्यव्यवहार’ (श्रेष्ठ व्यवहार) असून तो अविसंवादक (अबाधित) आणि अवितथ रूप (यथार्थ स्वरूप) असलेला आहे, असे समजावे।

Bādhanalakkhaṇanti ettha dukkhadukkhatannimittabhāvo bādhanā, udayabbayapīḷitatā vā. Bhavādīsu jātiādivasena cakkhurogādivasena ca anekadhā dukkhassa pavattanameva puggalassa santāpanaṃ, tadassa kiccaṃ raso. Pavattinivattīsu saṃsāramokkhesu pavatti hutvā gayhatīti pavattipaccupaṭṭhānaṃ. Pabhavati etasmā dukkhaṃ paṭisandhiyaṃ nibbattati purimabhavena pacchimabhavo ghaṭito saṃyutto hutvā pavattatīti pabhavo. ‘‘Evampi taṇhānusaye anūhate nibbattatī dukkhamidaṃ punappuna’’nti (dha. pa. 338) evaṃ punappunaṃ uppādanaṃ anupacchedakaraṇaṃ. Bhavanissaraṇanivāraṇaṃ palibodho. Rāgakkhayādibhāvena sabbadukkhasantatā santi. Accutirasanti accutisampattikaṃ. Cavanaṃ vā kiccanti tadabhāvaṃ kiccamiva voharitvā accutikiccanti attho. Acavanañca sabhāvassāpariccajanaṃ avikāratā daṭṭhabbā. Pañcakkhandhanimittasuññatāya aviggahaṃ hutvā gayhatīti animittapaccupaṭṭhānaṃ. Anusayupacchedanavasena saṃsāracārakato niggamanūpāyabhāvo niyyānaṃ. Nimittato pavattato ca cittassa vuṭṭhānaṃ hutvā gayhatīti vuṭṭhānapaccupaṭṭhānaṃ.

येथे 'बाधन लक्षण' याविषयी दुःख-दुःख आणि त्याच्या कारणाचा भाव म्हणजे 'बाधना' (पीडा देणे) होय, किंवा उदय आणि व्यय (उत्पत्ती आणि विनाश) यांनी पीडित असणे म्हणजे 'बाधना' होय. भवांमध्ये जाती (जन्म) इत्यादींच्या रूपाने आणि चक्षुरोग इत्यादींच्या रूपाने अनेक प्रकारे दुःखाचे प्रवृत्त होणे (चालू राहणे) हेच पुद्गलाला (व्यक्तीला) संतप्त करणे आहे; हे त्याचे कार्य (किच्च) किंवा रस (गुणधर्म) आहे. प्रवृत्ती आणि निवृत्ती असणाऱ्या संसार आणि संसारमुक्ती यांमध्ये प्रवृत्ती म्हणून जे ग्रहण केले जाते, त्याला 'प्रवृत्ती-पच्चुपट्ठान' (प्रवृत्ती-उपस्थान) म्हणतात. यापासून दुःख उत्पन्न होते, प्रतिसंधीच्या वेळी निर्माण होते, पूर्व भवाशी उत्तर भव जोडला जाऊन आणि संयुक्त होऊन प्रवृत्त होतो, म्हणून याला 'प्रभव' म्हणतात. "अशा प्रकारे तृष्णेचा अनुशय नष्ट न केल्यास हे दुःख वारंवार उत्पन्न होते" (धम्मपद ३३८) यानुसार वारंवार उत्पन्न करणे म्हणजे 'अनुच्छेद न करणे' (अविच्छिन्न ठेवणे) होय. भवातून सुटकेला अडथळा आणणे म्हणजे 'पलिबोध' (अडथळा) होय. राग-क्षय इत्यादी भावामुळे सर्व दुःखांचा उपशम होणे म्हणजे 'शांती' (संती) होय. 'अच्चुति-रस' म्हणजे अच्युत (च्युत न होणाऱ्या) स्थितीची प्राप्ती होय. किंवा च्युत होणे हे कार्य आहे, त्याचा अभाव असण्यालाच कार्य मानून 'अच्युत-कार्य' (च्युत न होण्याचे कार्य) असा व्यवहार केला जातो, हा अर्थ आहे. आणि च्युत न होणे म्हणजे स्वभावाचा त्याग न करणे, म्हणजेच 'अविकारता' असे जाणावे. पंचस्कंधांच्या निमित्ताने शून्य असल्यामुळे, 'अविग्रह' (निराकार) म्हणून जे ग्रहण केले जाते, त्याला 'अनिमित्त-पच्चुपट्ठान' (निमित्तहीन उपस्थान) म्हणतात. अनुशयाचा उच्छेद करण्याच्या द्वारे संसाररूपी कारागृहातून बाहेर पडण्याचा उपाय असणे म्हणजे 'निय्यान' (निर्याण/मुक्तीचा मार्ग) होय. निमित्तापासून आणि प्रवृत्तीपासून चित्ताचे उत्थान (मुक्त होणे) म्हणून जे ग्रहण केले जाते, त्याला 'वुट्ठाण-पच्चुपट्ठान' (उत्थान-उपस्थान) म्हणतात.

Asuvaṇṇādi [Pg.53] suvaṇṇādi viya dissamānaṃ māyāti vatthusabbhāvā tassā viparītatā vuttā. Udakaṃ viya dissamānā pana marīci upagatānaṃ tucchā hoti, vatthumattampi tassā na dissatīti visaṃvādikā vuttā. Marīcimāyāattānaṃ vipakkho bhāvo tacchāviparītabhūtabhāvo. Ariyañāṇassāti avitathagāhakassa ñāṇassa, tena paṭivedhapaccavekkhaṇāni gayhanti, tesañca gocarabhāvo paṭivijjhitabbatāārammaṇabhāvo ca daṭṭhabbo. Aggilakkhaṇaṃ uṇhattaṃ. Tañhi katthaci kaṭṭhādiupādānabhedepi visaṃvādakaṃ viparītaṃ abhūtaṃ vā kadāci na hoti. ‘‘Byādhidhammā jarādhammā, atho maraṇadhammino’’ti (a. ni. 3.39; 5.57) ettha vuttā jātiādikā lokapakati. Manussānaṃ uddhaṃ dīghatā, ekaccānaṃ tiracchānānaṃ tiriyaṃ dīghatā, vuddhiniṭṭhaṃ pattānaṃ puna avaḍḍhanaṃ evamādikā cāti vadanti. Tacchāviparītabhūtabhāvesu pacchimo tathatā, paṭhamo avitathatā, majjhimo anaññathatāti ayametesaṃ viseso.

जे सुवर्ण (सोने) इत्यादी नसतानाही सुवर्णासारखे दिसते, ती 'माया' होय; वस्तूच्या अस्तित्वामुळे तिची 'विपरीतता' (खोटेपणा) सांगितली आहे. परंतु पाण्यासारखे दिसणारे मृगजळ जवळ जाणाऱ्यांसाठी निरर्थक ठरते, तिथे वस्तूचा लवलेशही दिसत नाही, म्हणून त्याला 'विसंवादिका' (फसवणारे) म्हटले आहे. मृगजळ, माया आणि आत्मा यांच्या विरोधी असणारा भाव म्हणजे 'तच्छ-अविपरीत-भूतभाव' (सत्य, अविकारी आणि वास्तविक भाव) होय. 'अरियाणस्स' म्हणजे यथार्थ ग्रहण करणाऱ्या ज्ञानाचे; त्याद्वारे प्रतिवेधज्ञान आणि प्रत्यवेक्षणज्ञान ग्रहण केले जातात, आणि त्यांचा गोचरभाव (विषय असणे), प्रतिवेध करण्यायोग्य असणे आणि आलंबनभाव असणे हे जाणावे. अग्नीचे लक्षण उष्णता आहे. कारण ती उष्णता लाकूड इत्यादी इंधनांच्या भेदानुसार कुठेही कधीही विसंवादी, विपरीत किंवा अवास्तव होत नाही. "व्याधिधर्मी, जराधर्मी आणि मरणधर्मी आहेत" (अंगुत्तर निकाय ३.३९, ५.५७) येथे सांगितलेली जन्म इत्यादींची स्थिती ही 'लोकप्रकृती' (जगाचा स्वभाव) आहे. मानवांची सरळ (उभी) उंची, काही प्राण्यांची आडवी लांबी, आणि पूर्ण वाढीला पोहोचलेल्या वस्तूंची पुन्हा वाढ न होणे, इत्यादींनाही लोकप्रकृती म्हणतात. 'तच्छ', 'अविपरीत' आणि 'भूतभाव' यांमध्ये शेवटचा (भूतभाव) म्हणजे 'तथता' (तसेच असणे), पहिला (तच्छ) म्हणजे 'अवितथता' (असत्य नसणे), आणि मधला (अविपरीत) म्हणजे 'अनन्यथता' (दुसऱ्या प्रकारे न होणे) हा यांमधील विशेष फरक आहे.

Dukkhā aññaṃ na bādhakanti kasmā vuttaṃ, nanu taṇhāpi jāti viya dukkhanimittatāya bādhikāti? Na, bādhakapabhavabhāvena visuṃ gahitattā. Jātiādīnaṃ viya vā dukkhassa adhiṭṭhānabhāvo dukkhadukkhatā ca bādhakatā, na dukkhassa pabhavakatāti natthi taṇhāya pabhavakabhāvena gahitāya bādhakattappasaṅgo. Tenāha ‘‘dukkhā aññaṃ na bādhaka’’nti. Bādhakattaniyāmenāti dukkhaṃ bādhakameva, dukkhameva bādhakanti evaṃ dvidhāpi bādhakattāvadhāraṇenāti attho. Taṃ vinā nāññatoti satipi avasesakilesaavasesākusalasāsavakusalamūlāvasesasāsavakusaladhammānaṃ dukkhahetubhāve na taṇhāya vinā tesaṃ dukkhahetubhāvo atthi, tehi pana vināpi taṇhāya dukkhahetubhāvo atthi kusalehi vinā akusalehi, rūpāvacarādīhi vinā kāmāvacarādīhi ca taṇhāya dukkhanibbattakattā. Tacchaniyyānabhāvattāti dvidhāpi niyamena taccho niyyānabhāvo etassa, na micchāmaggassa viya viparītatāya, lokiyamaggassa viya vā anekantikatāya atacchoti tacchaniyyānabhāvo, maggo. Tassa bhāvo tacchaniyyānabhāvattaṃ, tasmā tacchaniyyānabhāvattā. Sabbattha dvidhāpi niyamena tacchāviparītabhūtabhāvo vuttoti āha ‘‘iti tacchāvipallāsā’’tiādi.

"दुःखाशिवाय इतर काहीही बाधक (पीडा देणारे) नाही" असे का म्हटले आहे? "तृष्णा देखील जातीप्रमाणे दुःखाचे कारण असल्यामुळे बाधक नाही का?" अशी शंका घेतली जाऊ शकते. तसे नाही, कारण बाधक दुःखाचे उत्पत्तीस्थान (प्रभव) म्हणून तिचे स्वतंत्रपणे ग्रहण केले गेले आहे. किंवा जाती इत्यादींप्रमाणे दुःखाचे अधिष्ठान असणे आणि दुःख-दुःखता असणे ही 'बाधकता' आहे, दुःखाचे प्रभवत्व (उत्पत्तीचे कारण असणे) ही बाधकता नाही; म्हणून प्रभवभावाने ग्रहण केलेल्या तृष्णेला बाधक मानण्याचा प्रसंग येत नाही. म्हणूनच म्हटले आहे: "दुःखाशिवाय इतर काहीही बाधक नाही." 'बाधकत्व-नियमाने' म्हणजे "दुःख हे बाधकच आहे" आणि "दुःखच बाधक आहे" अशा दोन्ही प्रकारे बाधकत्वाचे निर्धारण करणे, हा अर्थ आहे. 'त्याच्याशिवाय इतर नाही' म्हणजे उर्वरित क्लेश, उर्वरित अकुशल धर्म, सास्रव कुशल मूळ आणि उर्वरित सास्रव कुशल धर्म हे दुःखाचे हेतू असले, तरी तृष्णेविना त्यांचा दुःखहेतूभाव संभवत नाही. परंतु त्यांच्याशिवाय देखील तृष्णेचा दुःखहेतूभाव असतोच; जसे की कुशल धर्मांशिवाय अकुशल धर्मांसह, आणि रूपावचर इत्यादींशिवाय कामावचर इत्यादी धर्मांसह तृष्णा ही दुःखाची उत्पत्ती करणारी ठरते. 'तच्छ-निय्यान-भावत्वामुळे' म्हणजे दोन्ही प्रकारे नियमाने याचा (मार्गाचा) निर्याणभाव सत्य आहे; मिथ्या मार्गाप्रमाणे विपरीततेमुळे किंवा लौकिक मार्गाप्रमाणे अनैकांतिकतेमुळे तो असत्य नाही, म्हणून तो 'तच्छ-निर्याण-भाव' असलेला मार्ग आहे. त्याचा भाव म्हणजे 'तच्छ-निर्याण-भावत्व' होय, म्हणून 'तच्छ-निर्याण-भावत्वामुळे'. सर्व ठिकाणी दोन्ही प्रकारे नियमाने 'तच्छ-अविपरीत-भूतभाव' सांगितला आहे, म्हणूनच "अशा प्रकारे सत्य आणि अविपर्यास..." इत्यादी म्हटले आहे.

Sacca-saddassa [Pg.54] sambhavantānaṃ atthānaṃ uddharaṇaṃ, sambhavante vā atthe vatvā adhippetatthassa uddharaṇaṃ atthuddhāro. Viratisacceti musāvādaviratiyaṃ. Na hi aññaviratīsu sacca-saddo niruḷhoti. ‘‘Idameva saccaṃ, moghamañña’’nti gahitā diṭṭhi diṭṭhisaccaṃ. ‘‘Amosadhammaṃ nibbānaṃ, tadariyā saccato vidū’’ti (su. ni. 763) amosadhammattā nibbānaṃ paramatthasaccaṃ vuttaṃ. Tassa pana taṃsampāpakassa ca maggassa pajānanā paṭivedho avivādakāraṇanti dvayampi ‘‘ekañhi saccaṃ na dutiyamatthi, yasmiṃ pajā no vivade pajāna’’nti (su. ni. 890; mahāni. 119) missā gāthāya saccanti vuttaṃ.

'सच्च' (सत्य) या शब्दाच्या संभाव्य अर्थांचे प्रकटीकरण करणे, किंवा संभाव्य अर्थ सांगून अभिप्रेत अर्थाचे प्रकटीकरण करणे म्हणजे 'अर्थोद्धार' होय. 'विरती-सत्य' म्हणजे मृषावादापासून (खोटे बोलण्यापासून) विरती होय. कारण इतर विरतींमध्ये 'सत्य' हा शब्द रूढ नाही. "हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे" अशी ग्रहण केलेली दृष्टी म्हणजे 'दृष्टी-सत्य' होय. "निर्वाण हा अमोषधर्मी (नाश न पावणारा स्वभाव असलेला) आहे, आर्य त्याला सत्य म्हणून जाणतात" (सुत्तनिपात ७६३) यानुसार अमोषधर्मी असल्यामुळे निर्वाणाला 'परमार्थ सत्य' म्हटले आहे. परंतु त्याचे (निर्वाणाचे) आणि त्याप्रत पोहोचवणाऱ्या मार्गाचे विशेष रूपाने जाणणे (प्रतिवेध) हे वादाचा अभाव असण्याचे कारण आहे; म्हणून या दोन्हीलाही "सत्य एकच आहे, दुसरे नाही, ज्याला जाणणारे लोक वाद घालत नाहीत" (सुत्तनिपात ८९०) या गाथेत 'सत्य' म्हटले आहे.

Netaṃ dukkhaṃ ariyasaccanti āgaccheyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti etena jātiādīnaṃ dukkhaariyasaccabhāve aviparītataṃ dasseti, aññaṃ dukkhaṃ ariyasaccanti āgaccheyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti iminā dukkhaariyasaccabhāvassa jātiādīsu niyatataṃ. Sacepi kathañci koci evaṃcitto āgaccheyya, paññāpane pana sahadhammena paññāpane attano vādassa ca paññāpane samattho natthīti dassetuṃ ‘‘ahametaṃ…pe… paññāpessāmīti āgaccheyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti vuttaṃ. Jātiādīnaṃ anaññathatā aññassa ca tathābhūtassa abhāvoyevettha ṭhānābhāvo. Sacepi koci āgaccheyya, āgacchatu, ṭhānaṃ pana natthīti ayamettha suttattho. Esa nayo dutiyasuttepi. Tattha pana sampattatā paccakkhatā ca paṭhamatā, taṃnimittatā dutiyatā, tadupasamatā tatiyatā, taṃsampāpakatā catutthatāti daṭṭhabbā.

"हे दुःख आर्यसत्य नाही, असे म्हणत कोणी आले, तर तशी शक्यता नाही" या वाक्याद्वारे जाती इत्यादींच्या दुःख-आर्यसत्य असण्यातील 'अविपरीतता' (यथार्थता) दर्शविली आहे. "याव्यतिरिक्त इतर काही दुःख आर्यसत्य आहे, असे म्हणत कोणी आले, तर तशी शक्यता नाही" या वाक्याद्वारे दुःख-आर्यसत्यत्वाचे जाती इत्यादींमध्ये 'नियतत्व' (निश्चित असणे) दर्शविले आहे. जर कधी कोणी अशा विचाराने आलाच, तरी सयुक्तिक कारणांसह प्रतिपादन करण्यात आणि स्वतःचा वाद सिद्ध करण्यात कोणीही समर्थ नाही, हे दर्शविण्यासाठी "मी हे... इत्यादी... प्रतिपादन करीन असे म्हणत कोणी आले, तर तशी शक्यता नाही" असे म्हटले आहे. जाती इत्यादींची अनन्यथता (दुसऱ्या प्रकारे न होणे) आणि त्याव्यतिरिक्त तशा प्रकारच्या इतर कशाचाही अभाव असणे, हाच येथे 'स्थानाचा अभाव' (शक्यता नसणे) आहे. "जरी कोणी आले, तरी येऊ द्या, परंतु तशी शक्यता नाही" हा येथे सूत्राचा अर्थ आहे. हाच नियम दुसऱ्या सूत्रातही लागू होतो. परंतु तेथे प्राप्ती आणि प्रत्यक्षता ही पहिली पायरी आहे; त्याचे कारण असणे ही दुसरी पायरी आहे; त्याचा उपशम असणे ही तिसरी पायरी आहे; आणि त्याप्रत पोहोचवणारे असणे ही चौथी पायरी आहे, असे जाणावे.

Nibbutikāmena parijānanādīhi aññaṃ kiñci kiccaṃ kātabbaṃ natthi, dhammañāṇakiccaṃ vā ito aññaṃ natthi, pariññeyyādīni ca etapparamānevāti cattāreva vuttāni. Taṇhāya ādīnavadassāvīnaṃ vasena ‘‘taṇhāvatthuādīnaṃ etaṃparamatāyā’’ti vuttaṃ. Tathā ālaye pañcakāmaguṇasaṅkhāte, sakalavatthukāmasaṅkhāte, bhavattayasaṅkhāte vā dukkhe dosadassāvīnaṃ vasena ‘‘ālayādīnaṃ etaṃparamatāyā’’ti vuttaṃ.

निर्वाण (दुःखाचा संपूर्ण उपशम) इच्छिणाऱ्या योग्याला परिज्ञान (दुःखाचे पूर्ण आकलन) इत्यादी कृत्यांपेक्षा अन्य कोणतेही कृत्य कर्तव्य उरलेले नाही, किंवा या परिज्ञेय इत्यादी कृत्यांपेक्षा अन्य कोणतेही धर्मज्ञानकृत्य (सत्य जाणण्याचे कृत्य) नाही; आणि परिज्ञेय इत्यादींची ही चारच अंतिम मर्यादा आहे, म्हणूनच केवळ चारच (सत्ये) सांगितली आहेत. तृष्णेतील दोष पाहणाऱ्या योग्यांच्या दृष्टीने, किंवा तृष्णेचे अधिष्ठान असलेल्या लौकिक पंचस्कंध इत्यादींची ही चारच अंतिम मर्यादा असल्यामुळे "तृष्णावस्तू इत्यादींची हीच अंतिम मर्यादा आहे" असे (अट्टकथेत) म्हटले आहे. तसेच, आलय (तृष्णेचे स्थान) असलेल्या पंचकामगुणसंज्ञक, किंवा सकल वस्तुकॉमसंज्ञक, किंवा त्रिभवसंज्ञक दुःखात दोष पाहणाऱ्या योग्यांच्या दृष्टीने "आलय इत्यादींची हीच अंतिम मर्यादा आहे" असे म्हटले आहे.

Sahetukena dukkhenāti etena dukkhassa abbocchinnatādassanena atisaṃvegavatthutaṃ dasseti.

"सहेतुक दुःखाने" या पाठाद्वारे दुःखाची निरंतरता (अखंडता) दर्शवून दुःखाचे अत्यंत संवेगजनकत्व (तीव्र संवेगाचे स्थान असणे) दर्शविले आहे.

Na [Pg.55] paṭivedhañāṇaṃ viya sakideva bujjhati, atha kho anu anu bujjhanato anubodho, anussavākāraparivitakkadiṭṭhinijjhānakkhantianugato vā bodho anubodho. Na hi so paccakkhato bujjhati, anussavādivasena pana kappetvā gaṇhātīti. Kiccatoti parijānanādito. Taṃkiccakaraṇeneva hi tāni tassa pākaṭāni. Vivaṭṭānupassanāya hi saṅkhārehi patilīyamānamānasassa uppajjamānaṃ maggañāṇaṃ visaṅkhāraṃ dukkhanissaraṇaṃ ārammaṇaṃ katvā dukkhaṃ paricchindati, dukkhagatañca taṇhaṃ pajahati, nirodhañca phusati ādicco viya pabhāya, sammāsaṅkappādīhi saha uppannaṃ taṃ maggaṃ bhāveti, na ca saṅkhāre amuñcitvā pavattamānena ñāṇena etaṃ sabbaṃ sakkā kātuṃ nimittapavattehi avuṭṭhitattā, tasmā etāni kiccāni karontaṃ taṃ ñāṇaṃ dukkhādīni vibhāveti tattha sammohanivattanenāti ‘‘cattāripi saccāni passatī’’ti vuttaṃ.

प्रतिवेधज्ञानाप्रमाणे (सत्य भेदून जाणणाऱ्या मार्गज्ञानाप्रमाणे) हे ज्ञान एकाच वेळी (एकदाच) जाणत नाही, तर वारंवार (पुन्हा पुन्हा) जाणल्यामुळे याला 'अनुबोध' म्हणतात. किंवा अनुश्रव (ऐकीव ज्ञान), आकारपरिवितर्क (आकाराचा विचार करणे) आणि दृष्टिनिझ्यानक्षान्ती (ज्ञानाने पूर्णपणे पाहून स्वीकारणे) यांच्या अनुषंगाने होणारे ज्ञान म्हणजे 'अनुबोध' होय. कारण ते अनुबोधज्ञान प्रत्यक्षपणे (सत्याला) जाणत नाही, तर अनुश्रव इत्यादींच्या आधारे तर्क करून ग्रहण करते. कृत्याच्या दृष्टीने म्हणजे परिज्ञान (पूर्णपणे जाणून घेणे) इत्यादी कृत्यांच्या दृष्टीने होय. कारण ते कृत्य केल्यानेच ती (चारही सत्ये) त्या योग्याला स्पष्ट होतात. विवर्तनुपश्यनेने (संसारचक्रापासून मुक्त होणाऱ्या विपश्यनेने) संस्कारांपासून परावृत्त चित्त असलेल्या योग्याच्या संतानात उत्पन्न होणारे मार्गज्ञान हे विसंस्कार (संस्काररहित) आणि दुःखातून मुक्त करणाऱ्या निर्वाणाला आलंबन करून दुःखाचे परिच्छेदन करते, दुःखाश्रित असलेल्या तृष्णेचा प्रहाण (त्याग) करते, आणि निरोधाचा (निर्वाणाचा) स्पर्श करते—ज्याप्रमाणे सूर्य आपल्या प्रकाशाने अंधकाराचा नाश करतो आणि प्रकाश प्रकट करतो; तसेच सम्यक् संकल्पादी सात मार्गंगांसह उत्पन्न झालेल्या त्या सम्यक् दृष्टीरूप मार्गाची भावना (विकास) करते—ज्याप्रमाणे सूर्य प्रकाशासह स्वतःला प्रकट करतो. आणि संस्कारांचा त्याग न करता प्रवृत्त होणाऱ्या लौकिक ज्ञानाने हे सर्व करणे शक्य नाही, कारण ते संस्कारांच्या निमित्ताने प्रवृत्त होणाऱ्या संसारचक्रातून अजून मुक्त झालेले नसते. म्हणून, ही कृत्ये करणारे ते मार्गज्ञान दुःखादी सत्यांना तेथील संमोह दूर करून स्पष्ट करते, म्हणूनच "चारही सत्यांना पाहतो" असे म्हटले आहे.

Dukkhasamudayampi so passatīti kālantaradassanaṃ sandhāya vuttanti ce? Na, ‘‘yo nu kho, āvuso, dukkhaṃ passati, dukkhasamudayampi so passatī’’tiādinā (saṃ. ni. 5.1100) ekadassino aññattayadassitāvicāraṇāya tassā sādhanatthaṃ gavaṃpatittherena imassa suttassa āharitattā paccekañca saccesu dissamānesu aññattayadassanassa yojitattā. Aññathā anupubbābhisamaye purimadiṭṭhassa pacchā adassanato samudayādidassino dukkhādidassanatā na yojetabbā siyāti. Suddhasaṅkhārapuñjamattadassanato sakkāyadiṭṭhipariyuṭṭhānaṃ nivāreti. ‘‘Lokasamudayaṃ kho, kaccāna, yathābhūtaṃ sammappaññāya passato yā loke natthitā, sā na hotī’’ti vacanato samudayadassanaṃ hetuphalappabandhāvicchedadassanavasena ucchedadiṭṭhipariyuṭṭhānaṃ nivatteti. ‘‘Lokanirodhaṃ kho…pe… passato yā loke atthitā, sā na hotī’’ti (saṃ. ni. 2.15) vacanato nirodhadassanaṃ hetunirodhā phalanirodhadassanavasena sassatadiṭṭhipariyuṭṭhānaṃ nivāreti. Attakārassa paccakkhadassanato maggadassanena ‘‘natthi attakāre, natthi parakāre, natthi purisakāre’’tiādikaṃ (dī. ni. 1.168) akiriyadiṭṭhipariyuṭṭhānaṃ pajahati. ‘‘Natthi hetu, natthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāya, ahetū appaccayā sattā saṃkilissanti. Natthi hetu…pe… visuddhiyā, ahetū appaccayā sattā visujjhantī’’tiādikā ahetukadiṭṭhi ca idha akiriyadiṭṭhiggahaṇena gahitāti daṭṭhabbā. Sāpi hi visuddhimaggadassanena pahīyatīti.

"तो दुःखसमुदयालाही पाहतो" हे विधान वेगवेगळ्या काळात पाहण्याच्या संदर्भाने म्हटले आहे काय? अशी शंका घेतल्यास, तसे नाही. कारण "हे आवुसो, जो दुःखाला पाहतो, तो दुःखसमुदयालाही पाहतो" इत्यादी सूत्राद्वारे एका सत्याचे दर्शन घेणाऱ्या व्यक्तीला इतर three सत्यांचेही दर्शन घडते या सिद्धांताच्या पुष्टीसाठी स्थवीर गवंपतींनी हे सूत्र उद्धृत केले आहे, आणि प्रत्येक सत्य स्वतंत्रपणे दिसत असतानाही इतर सत्यांच्या दर्शनाचा संबंध जोडला गेला आहे. अन्यथा, अनुक्रमिक अभिसमयात (वेगवेगळ्या वेळी सत्ये जाणताना) आधी पाहिलेले सत्य नंतर न दिसल्यामुळे, समुदाय इत्यादी पाहणाऱ्याला दुःखादींचे दर्शन घडते, असा संबंध जोडता आला नसता. केवळ शुद्ध संस्कारांचा समूहच (नाम-रूप) आहे असे पाहिल्यामुळे (दुःखज्ञानाने) सत्कायदृष्टीच्या उद्रेकाला प्रतिबंध होतो. "हे कच्चान, जगाचा उदय (समुदय) यथाभूत सम्यक् प्रज्ञेने पाहणाऱ्याच्या मनात जगाविषयी जी 'नास्तिकता' (उच्छेददृष्टी) असते, ती राहत नाही" या वचनानुसार समुदयदर्शन हे कार्यकारणभावाच्या अखंड प्रवाहाचे दर्शन घडवून उच्छेददृष्टीच्या उद्रेकाला दूर करते. "जगाचा निरोध... पाहणाऱ्याच्या मनात जगाविषयी जी 'अस्तिकता' (शाश्वतदृष्टी) असते, ती राहत नाही" या वचनानुसार निरोधदर्शन हे कारणाच्या निरोधाने कार्याच्या निरोधाचे दर्शन घडवून शाश्वतदृष्टीच्या उद्रेकाला प्रतिबंधित करते. स्वतः केलेल्या कर्माचे फळ प्रत्यक्ष पाहिल्यामुळे, मार्गदर्शनाने (मार्गज्ञानाने) "स्वतः केलेले कर्म नाही, दुसऱ्याने केलेले कर्म नाही, पुरुषाचा पराक्रम नाही" इत्यादी अक्रियादृष्टीच्या उद्रेकाचा प्रहाण होतो. "प्राण्यांच्या संक्लेशासाठी (मलीनतेसाठी) कोणताही हेतू नाही, प्रत्यय (कारण) नाही; हेतूशिवाय, प्रत्ययाशिवाय प्राणी मलीन होतात. प्राण्यांच्या विशुद्धीसाठी कोणताही हेतू नाही... हेतूशिवाय, प्रत्ययाशिवाय प्राणी शुद्ध होतात" इत्यादी अहेतुकदृष्टी देखील येथे 'अक्रियादृष्टी' या संज्ञेच्या ग्रहणानेच समाविष्ट केली आहे, असे समजावे. कारण ती (अहेतुकदृष्टी) देखील विशुद्धीमार्गाच्या दर्शनाने नष्ट होते.

Dukkhañāṇaṃ [Pg.56] samudayaphalassa dukkhassa adhuvādibhāvaṃ passatīti phale vippaṭipattiṃ nivatteti. ‘‘Issaro lokaṃ pavatteti nivatteti cā’’ti issarakāraṇino vadanti, padhānato āvi bhavati, tattheva ca patilīyatīti padhānakāraṇino. ‘‘Kālavaseneva pavattati nivattati cā’’ti kālavādino. ‘‘Sabhāveneva sambhoti vibhoti cā’’ti sabhāvavādino. Ādi-saddena aṇūhi loko pavattati, sabbaṃ pubbekatahetūti evamādi akāraṇapariggaho daṭṭhabbo. Rāmudakāḷārādīnaṃ viya arūpaloke, nigaṇṭhādīnaṃ viya lokathupikāya apavaggo mokkhoti gahaṇaṃ. Ādi-saddena padhānassa appavatti, guṇaviyuttassa attano sakattani avaṭṭhānaṃ, brahmunā salokatā, diṭṭhadhammanibbānavādāti evamādiggahaṇañca daṭṭhabbaṃ. Ettha guṇaviyuttassāti buddhisukhadukkhaicchādosapayattadhammādhammasaṅkhārehi navahi attaguṇehi vippayuttassāti kaṇādabhakkhavādo. Indriyatappanaputtamukhadassanādīhi vinā apavaggo natthīti gahetvā tathāpavattanaṃ kāmasukhallikānuyogo.

दुःखज्ञान हे समुदयाचे फळ असलेल्या दुःखाचे (नाम-रूपाचे) अध्रुवत्व (अनित्यत्व) इत्यादी पाहते, म्हणून ते फळाविषयीच्या चुकीच्या धारणेला (विप्रतिपत्तीला) प्रतिबंधित करते. "ईश्वर जगाची प्रवृत्ती आणि निवृत्ती करतो" असे ईश्वरकारणवादी म्हणतात; "प्रधान (प्रकृती) पासून जग प्रकट होते आणि त्यातच विलीन होते" असे प्रधानकारणवादी म्हणतात. "काळाच्या प्रभावानेच जग प्रवृत्त आणि निवृत्त होते" असे कालवादी म्हणतात. "स्वभावानेच जग उत्पन्न आणि नष्ट होते" असे स्वभाववादी म्हणतात. 'इत्यादी' (आदि) शब्दाने "अणूंमुळे जग प्रवृत्त होते", "सर्व काही पूर्वकृत कर्माच्या हेतूने होते" इत्यादी अकारण-परिग्रह (जे कारण नाही त्याला कारण मानणे) समजावे. रामपुत्र उद्रक आणि आलाड इत्यादींप्रमाणे अरूपलोकात मोक्ष मानणे, किंवा निग्रंथादींप्रमाणे लोकथुपिकेत (लोकाच्या शिखरावर) अपवर्ग (मोक्ष) मानणे, असे चुकीचे ग्रहण होय. 'इत्यादी' (आदि) शब्दाने प्रधानाचा अप्रवृत्ती (अक्रियता), गुणांपासून विमुक्त झालेल्या आत्म्याचे स्वतःच्या आत्म्यातच अवस्थान (स्थित राहणे), ब्रह्मदेवाशी सालोक्यता, आणि दृष्टधर्मनिर्वाणवाद इत्यादींचे ग्रहण देखील समजावे. येथे "गुणांपासून विमुक्त झालेल्या" म्हणजे बुद्धी, सुख, दुःख, इच्छा, द्वेष, प्रयत्न, धर्म, अधर्म आणि संस्कार या नऊ आत्मगुणांपासून विमुक्त झालेल्या, असा कणादभक्षक (कणाद ऋषींचा वैशेषिक) वाद आहे. इंद्रियांना तृप्त करणे, पुत्राचे मुख पाहणे इत्यादींशिवाय अपवर्ग (मोक्ष) नाही, असे मानून तशी प्रवृत्ती ठेवणे म्हणजे 'कामसुखल्लिकानुयोग' (इंद्रियसुखात मग्न राहणे) होय.

Ajjhattikabāhiresu dvādasasu āyatanesu kāmabhavavibhavataṇhāvasena dvādasa tikā chattiṃsa taṇhāvicaritāni. Khuddakavatthuvibhaṅge vā āgatanayena kālavibhāgaṃ anāmasitvā vuttāni. Vīmaṃsiddhipādādayo bodhipakkhiyā kiccanānattena vuttā, atthato ekattā sammādiṭṭhimukhena tattha antogadhā. Tayo nekkhammavitakkādayoti lokiyakkhaṇe alobhamettākaruṇāsampayogavasena bhinnā maggakkhaṇe lobhabyāpādavihiṃsāsamucchedavasena tayoti ekopi vutto. Esa nayo sammāvācādīsu. Appicchatāsantuṭṭhitānaṃ pana bhāve sammāājīvasambhavato tena tesaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Bhavantarepi jīvitahetupi ariyehi avītikkamanīyattā ariyakantānaṃ sammāvācādisīlānaṃ gahaṇena yena saddhāhatthena tāni pariggahetabbāni, so saddhāhattho gahitoyeva hotīti tato anaññāni saddhindriyasaddhābalāni tattha antogadhāni honti. Tesaṃ atthitāyāti saddhindriyasaddhābalachandiddhipādānaṃ atthitāya sīlassa atthibhāvato tividhenapi sīlena te tayopi gahitāti tattha antogadhā. Cittasamādhīti cittiddhipādaṃ vadati. ‘‘Cittaṃ paññañca bhāvaya’’nti (saṃ. ni. 1.23, 192) hi cittamukhena samādhi [Pg.57] vuttoti samādhimukhena cittampi vattabbataṃ arahati. Cittiddhipādabhāvanāya pana samādhipi adhimatto hotīti vīmaṃsiddhipādādivacanaṃ viya cittiddhipādavacanaṃ avatvā idha ‘‘cittasamādhī’’ti vuttaṃ. ‘‘Pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, sukhino cittaṃ samādhiyatī’’ti (dī. ni. 3.359; saṃ. ni. 5.376; a. ni. 3.96; 11.12) vacanato samādhiupakārā pītipassaddhiyo, tasmā samādhiggahaṇena gahitā, upekkhā pana samādhiupakārakato taṃsadisakiccato ca, tasmā sammāsamādhivasena etesaṃ antogadhatā daṭṭhabbā.

बारा आध्यात्मिक आणि बाह्य आयतनांमध्ये काम-तृष्णा, भव-तृष्णा आणि विभव-तृष्णा यांच्याद्वारे बारा त्रिकांचे छत्तीस तृष्णा-विचरित होतात. किंवा खुद्दकवत्थु विभंगामध्ये आलेल्या नयानुसार काळाच्या विभागाचा उल्लेख न करता ते सांगितले आहेत. वीमंसिद्धिपाद इत्यादी बोधिपक्खिय धम्म कार्यांच्या भिन्नतेमुळे वेगवेगळ्या प्रकारे सांगितले आहेत, परंतु अर्थतः (परमार्थतः) एकच असल्यामुळे सम्मादिट्ठिला मुख्य करून त्या मग्गसच्चामध्ये समाविष्ट होतात. तीन नेक्खम्मवितक्क इत्यादी लौकिक क्षणी अलोभ, मेत्ता आणि करुणा यांच्या संयोगामुळे भिन्न होतात, परंतु मग्गक्षणी लोभ, ब्यापाद आणि विहिंसा यांच्या समूच्छेद (पूर्ण नाश) करण्याच्या सामर्थ्यामुळे, एकच असूनही 'तीन' असे म्हटले गेले आहे. हाच नय सम्मावाचा इत्यादींच्या बाबतीतही समजावा. परंतु अल्पेच्छता आणि संतुष्टता असल्यावरच सम्माआजीव (सम्यक आजीविका) संभवत असल्यामुळे, त्याद्वारे त्यांचा त्यात संग्रह होतो असे समजावे. दुसऱ्या जन्मातही किंवा प्राणाच्या आत्यंतिक संकटातही अरियांकडून (आर्य पुरुषांकडून) त्यांचे उल्लंघन होत नसल्यामुळे, अरियांचे प्रिय असलेल्या सम्मावाचा इत्यादी शीलांच्या ग्रहणाने, ज्या श्रद्धा-रूपी हाताने त्यांचे ग्रहण करायचे असते, तो श्रद्धा-रूपी हात आधीच ग्रहण केलेला असतो. त्यामुळे, त्याहून भिन्न नसलेले सद्धिन्द्रिय आणि श्रद्धाबल हे देखील त्यात समाविष्ट होतात. 'त्यांच्या अस्तित्वामुळे' म्हणजे सद्धिन्द्रिय, श्रद्धाबल आणि छन्दिद्धिपाद यांच्या अस्तित्वामुळे आणि शीलाच्या अस्तित्वामुळे, तीन प्रकारच्या शीलाने ते तिन्ही ग्रहण केले जातात, म्हणून ते त्यात समाविष्ट आहेत. 'चित्तसमाधी' असे चित्तिद्धिपादाला म्हटले आहे. कारण "चित्त आणि प्रज्ञेची भावना करावी" या वचनात चित्ताला मुख्य करून समाधी सांगितली आहे, म्हणून समाधीला मुख्य करून चित्तालाही तसे म्हणणे योग्य ठरते. परंतु चित्तिद्धिपादाच्या भावनेमुळे समाधी देखील उत्कृष्ट होते, म्हणून वीमंसिद्धिपाद इत्यादी शब्दांप्रमाणे 'चित्तिद्धिपाद' असा थेट शब्द न वापरता येथे 'चित्तसमाधी' असे म्हटले आहे. कारण "प्रीतीयुक्त चित्त असलेल्याचा काय (शरीर व नामकाय) शांत होतो, शांत काय असलेला सुख अनुभवतो, आणि सुखी असलेल्याचे चित्त समाधीस्थ होते" या वचनानुसार प्रीती आणि पस्सद्धि (प्रश्रब्धी) या समाधीला उपकारक आहेत, म्हणून समाधीच्या ग्रहणाने त्यांचेही ग्रहण होते. उपेक्षा देखील समाधीला उपकारक असल्यामुळे आणि तिच्यासारखेच कार्य करत असल्यामुळे समाधीच्या ग्रहणाने ग्रहण केली जाते. म्हणून सम्मासमाधीच्या प्रभावाने या सर्वांचा त्यात अंतर्भाव होतो असे समजावे.

Bhāro viya vighātakattā. Dubbhikkhamiva bādhakattā. ‘‘Nibbānaparamaṃ sukha’’nti (ma. ni. 2.215, 217; dha. pa. 203, 204) sukhabhāvato subhikkhamiva. Aniṭṭhabhāvato sāsaṅkasappaṭibhayato ca dukkhaṃ verīvisarukkhabhayaorimatīrūpamaṃ.

दुःख हे पीडा देणारे असल्यामुळे ओझ्याप्रमाणे (भार) मानले पाहिजे. आणि छळणारे असल्यामुळे दुष्काळाप्रमाणे मानले पाहिजे. परंतु "निर्वाण हेच परम सुख आहे" या वचनानुसार सुखरूप असल्यामुळे ते सुभिक्षासारखे (धान्यसमृद्धीसारखे) आहे. अनिष्ट असल्यामुळे आणि शंका व भयाने युक्त असल्यामुळे, दुःख हे शत्रू, विषवृक्ष, भय आणि अलीकडचा तीर (काठ) यांच्या उपमेसारखे आहे.

Tathatthenāti tathasabhāvena, pariññeyyabhāvenāti attho. Etena ariyasaccadvayaṃ siyā dukkhaṃ, na ariyasaccaṃ, siyā ariyasaccaṃ, na dukkhanti imamatthaṃ dasseti. Ariyasacca-saddaparā hi dukkhādisaddā pariññeyyādibhāvaṃ vadanti. Teneva ariyasacca-saddānapekkhaṃ dukkha-saddaṃ sandhāya maggasampayuttasāmaññaphaladhammānaṃ ādipadasaṅgaho vutto, tadapekkhaṃ sandhāya catutthapadasaṅgaho. Samudayādīsu avasesakilesādayo samudayo, na ariyasaccaṃ, saṅkhāranirodho nirodhasamāpatti ca nirodho, na ariyasaccaṃ, ariyamaggato aññāni maggaṅgāni maggo, na ariyasaccanti iminā nayena yojanā kātabbā. Dukkhaṃ vedanīyampi santaṃ vedakarahitaṃ, kevalaṃ pana tasmiṃ attano paccayehi pavattamāne dukkhaṃ vedetīti vohāramattaṃ hoti. Evaṃ itaresupi.

"तथत्थेन" म्हणजे सत्य स्वभावाने, म्हणजेच 'परिज्ञेय' (पूर्णपणे जाणून घेण्यायोग्य) असण्याच्या भावाने, असा अर्थ आहे. याद्वारे हा अर्थ दर्शविला जातो की, दोन आर्यसत्ये (समुदय आणि मग्ग) काही अंशी दुःख असू शकतात पण ते 'दुःख आर्यसत्य' नव्हेत; आणि काही आर्यसत्य असू शकतात पण ते दुःख नव्हेत. कारण 'आर्यसत्य' या शब्दाच्या आधी येणारे 'दुःख' इत्यादी शब्द हे परिज्ञेयत्व इत्यादी भाव दर्शवितात. त्यामुळेच, 'आर्यसत्य' या शब्दाची अपेक्षा न ठेवता केवळ 'दुःख' या शब्दाचा विचार करून, मग्ग-संप्रयुक्त आणि सामञ्ञफल (श्रामण्यफल) धम्मांचा संग्रह पहिल्या पदात ('दुःख आहे, पण आर्यसत्य नाही') केला आहे, आणि त्याची (आर्यसत्य शब्दाची) अपेक्षा ठेवून चौथ्या पदात ('दुःखही नाही आणि आर्यसत्यही नाही') संग्रह केला आहे. समुदय इत्यादींच्या बाबतीत, तृष्णेव्यतिरिक्त उरलेले क्लेश इत्यादी हे केवळ 'समुदय' आहेत, 'आर्यसत्य' नव्हेत; संस्कारांचा निरोध आणि निरोध-समापत्ती हे केवळ 'निरोध' आहेत, 'आर्यसत्य' नव्हेत; आणि आर्यमग्गाव्यतिरिक्त असलेले मग्गंग हे केवळ 'मग्ग' आहेत, 'आर्यसत्य' नव्हेत — या पद्धतीने योजना करावी. दुःख हे अनुभवले जाणारे असले तरी अनुभवणारा कोणी (कर्ता/जीव) नाही. परंतु केवळ आपल्या स्वतःच्या प्रत्ययांमुळे (अविद्या, तृष्णा इत्यादी कारणांमुळे) ते दुःख प्रवृत्त होत असताना, 'दुःख अनुभवतो' असे म्हणणे हा केवळ एक व्यावहारिक संकेत (व्यवहारमात्र) आहे. इतर सत्यांच्या बाबतीतही असेच समजावे.

Kiriyāva vijjatīti samudayameva vadati, tassa vā dukkhapaccayabhāvaṃ. Maggo atthīti vattabbe ‘‘maggamatthī’’ti okārassa abhāvo katoti daṭṭhabbo. Gamakoti gantā. Sāsavatā asubhatāti katvā nirodhamaggā subhā eva. Dukkhādīnaṃ pariyāyena samudayādibhāvo ca atthi, na pana nirodhabhāvo, nirodhassa vā dukkhādibhāvoti na aññamaññasamaṅgitāti āha ‘‘nirodhasuññāni vā’’tiādi. Samudaye dukkhassābhāvatoti ponobbhavikāya taṇhāya punabbhavassa abhāvato. Yathā vā pakativādīnaṃ vikārāvibhāvato pubbe paṭippalīnā ca pakatibhāveneva tiṭṭhanti, na evaṃ [Pg.58] samudayasampayuttampi dukkhaṃ samudayabhāvena tiṭṭhatīti āha ‘‘samudaye dukkhassābhāvato’’ti. Yathā avibhattehi vikārehi mahantā visesindriyabhūtavisesehi pakatibhāveneva ṭhitehi pakati sagabbhā pakativādīnaṃ, evaṃ na phalena sagabbho hetūti attho. Dukkhasamudayānaṃ nirodhamaggānañca asamavāyāti etaṃ vivaranto āha ‘‘na hetusamavetaṃ hetuphala’’ntiādi. Tattha idha tantūsu paṭo, kapālesu ghaṭo, biraṇesu kaṭo, dvīsu aṇūsu dviaṇukantiādinā idha buddhivohārajanako avisuṃ siddhānaṃ sambandho samavāyo, tena samavāyena kāraṇesu dvīsu aṇūsu dviaṇukaṃ phalaṃ samavetaṃ ekībhūtamiva sambandhaṃ, tīsu aṇūsu tiaṇukanti evaṃ mahāpathavimahāudakamahāaggimahāvātakkhandhapariyantaṃ phalaṃ attano kāraṇesu samavetanti samavāyavādino vadanti. Evaṃ pana vadantehi aparimāṇesu kāraṇesu mahāparimāṇaṃ ekaṃ phalaṃ samavetaṃ attano antogadhehi kāraṇehi sagabbhaṃ asuññanti vuttaṃ hoti, evamidha samavāyābhāvā phale hetu natthīti hetusuññaṃ phalanti attho.

"केवळ क्रियाच विद्यमान आहे" या वचनाने केवळ समुदयसत्याचाच निर्देश होतो, किंवा दुःखामध्ये त्याचे कारण असण्याचा भाव दर्शविला जातो. येथे 'मग्गो अत्थि' असे म्हणण्याऐवजी "मग्गमत्थि" असा 'ओ' (o) स्वराचा लोप करून प्रयोग केला आहे असे समजावे. 'गमको' म्हणजे जाणारा (प्रवास करणारा कोणी नाही). आसवांसह असणे आणि अशुद्ध असणे या कारणांमुळे (पहिले दोन सत्य अशुद्ध आहेत), परंतु निरोध आणि मग्ग हे अत्यंत शुद्ध (शुभ) आहेत. दुःख इत्यादींचे पर्यायाने समुदय इत्यादी असणे शक्य आहे, परंतु निरोध असणे शक्य नाही; आणि निरोधाचे दुःख इत्यादी असणे शक्य नाही. म्हणून त्यांच्यात परस्परांचे सह-अस्तित्व नाही, म्हणूनच "निरोधाने शून्य" इत्यादी म्हटले आहे. 'समुदयात दुःखाचा अभाव असल्यामुळे' म्हणजे पुनर्जन्म घडवून आणणाऱ्या तृष्णेमध्ये (कारणात) पुनर्जन्म रूपी फलाचा अभाव असल्यामुळे. किंवा ज्याप्रमाणे प्रकृतीवाद्यांच्या (सांख्य मतानुसार) मते, विकारांच्या प्रकटीकरणापूर्वी ते विकार प्रकृतीमध्येच सुप्त राहून केवळ प्रकृती रूपानेच अस्तित्वात असतात, परंतु त्याप्रमाणे, समुदयात संप्रयुक्त असलेले दुःख हे समुदय रूपाने राहत नाही, म्हणूनच "समुदयात दुःखाचा अभाव असल्यामुळे" असे म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे प्रकृतीवाद्यांच्या मते, अविभक्त विकारांमुळे — जसे की महत् (बुद्धी), विशेष इंद्रिये आणि महाभूते जे प्रकृती रूपानेच स्थित असतात — प्रकृती ही 'सगर्भा' (फलाचा गर्भ असलेली) मानली जाते, त्याप्रमाणे कारण हे फलाने सगर्भ नसते — असा याचा अर्थ आहे. 'दुःख-समुदय आणि निरोध-मग्ग यांच्यात समवाय (अविनाभाव संबंध) नसल्यामुळे' हे स्पष्ट करताना त्यांनी "कारण-समवेत कार्य हे कारण नव्हे" इत्यादी म्हटले आहे. त्यात, या जगात धाग्यांमध्ये वस्त्र, खापरांमध्ये घट, गवतामध्ये चटई, दोन अणूंमध्ये द्व्यणुक इत्यादी उदाहरणांद्वारे, येथे बुद्धी आणि व्यवहाराला जन्म देणारा, स्वतंत्र नसलेल्या पदार्थांचा जो संबंध आहे, त्याला 'समवाय' म्हणतात. त्या समवायाने, दोन अणू या कारणांमध्ये द्व्यणुक हे फल समवेत होऊन एकरूप झाल्यासारखे संबद्ध होते; तीन अणूंमध्ये त्र्यणुक, आणि याच पद्धतीने महापृथ्वी, महाजल, महातेज आणि महावायूच्या समूहापर्यंतचे फल आपल्या कारणांमध्ये समवेत असते, असे समवायवादी (वैशेषिक) म्हणतात. परंतु असे म्हणणाऱ्या समवायवाद्यांच्या मते, अपरिमित कारणांमध्ये एक महापरिमाण असलेले फल समवेत असते आणि ते आपल्या अंतर्गत कारणांमुळे 'सगर्भ' म्हणजेच 'अशून्य' (शून्य नसलेले) असते, असे म्हटले जाते. त्याचप्रमाणे, येथे समवायाचा अभाव असल्यामुळे फलामध्ये कारण नसते, म्हणजेच फल हे 'हेतुशून्य' (कारणाने रहित) असते, असा अर्थ आहे.

Pavattibhāvatoti saṃsārassa pavattibhāvato. Catuāhārabhedatoti iminā cattāro āhārabhede tehi bhinne tappaccayadhammabhede ca saṅgaṇhāti. Rūpābhinandanādibhedo rūpādikhandhavasena, ārammaṇavasena vā. Upādānehi upādīyatīti upādi, upādānakkhandhapañcakaṃ. Nibbānañca taṃnissaraṇabhūtaṃ tassa vūpasamo taṃsantīti katvā tassa yāva pacchimaṃ cittaṃ, tāva sesataṃ, tato parañca anavasesataṃ upādāya ‘‘saupādisesanibbānadhātu anupādisesanibbānadhātū’’ti dvidhā voharīyatīti. ‘‘Sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo vipassanā, itare samatho’’ti vadanti. Sīlampi hi samathassa upakārakattā samathaggahaṇena gayhatīti tesaṃ adhippāyo. Atha vā yānadvayavasena laddho maggo samatho vipassanāti āgamanavasena vuttoti daṭṭhabbo. Sappadesattāti sīlakkhandhādīnaṃ ekadesattāti attho. Sīlakkhandhādayo hi sabbalokiyalokuttarasīlādisaṅgāhakā, ariyamaggo lokuttaroyevāti tadekadeso hoti.

संसाराच्या निरंतर प्रवृत्तीच्या (अखंड प्रवाहाच्या) भावामुळे 'प्रवत्तिभावतो' असे म्हटले आहे. 'चतुआहारभेदतो' या पदाद्वारे चार प्रकारचे आहार आणि त्यांच्यामुळे भिन्न होणारे, त्या आहारांवर आधारित असणारे धर्मभेद (कार्यभेद) समाविष्ट केले जातात. रूपाचे अभिनंदन इत्यादींचे भेद रूप इत्यादी स्कंधांच्या द्वारे किंवा आलंबनांच्या (विषयांच्या) द्वारे होतात. उपादानांद्वारे जे ग्रहण केले जाते (चिटकले जाते) ते 'उपादि' होय, म्हणजेच पाच उपादानस्कंध. आणि निर्वाण हे त्या उपादानस्कंधांतून सुटका करणारे, त्यांचे शमन करणारे आणि त्यांची शांती आहे. या कारणास्तव, जोपर्यंत शेवटचे चित्त आहे तोपर्यंत 'स-उपादि-शेष' (उपादि उरलेला) आणि त्यानंतर 'अनुपादि-शेष' (उपादि न उरलेला) असे मानून, 'सउपादिशेष निर्वाणधातू आणि अनुपादिशेष निर्वाणधातू' अशा दोन प्रकारे व्यवहार केला जातो. 'सम्यक् दृष्टी आणि सम्यक् संकल्प ही विपश्यना आहे, आणि इतर (सहा मार्गंग) समथ आहेत,' असे काही आचार्य म्हणतात. कारण शील सुद्धा समथाला उपकारक असल्यामुळे 'समथ' या शब्दाच्या ग्रहणाने शील ग्रहण केले जाते, असा त्यांचा अभिप्राय आहे. किंवा, (समथयान आणि विपश्यनायान या) दोन यानांच्या द्वारे प्राप्त झालेला मार्ग हा 'समथ' आणि 'विपश्यना' दोन्ही स्वरूपाचा आहे, असे मार्गाच्या उत्पत्तीच्या कारणावरून म्हटले आहे, असे समजावे. 'सप्पदेसत्तात' म्हणजे शीलस्कंध इत्यादींच्या एकदेशीय (अंशतः) असण्यामुळे, असा अर्थ आहे. कारण शीलस्कंध इत्यादी सर्व लौकिक आणि लोकोत्तर शीलादींचा संग्रह करतात, तर आर्यमार्ग हा केवळ लोकोत्तरच असतो, म्हणून तो त्याचा एक भाग (एकदेश) होतो।

Onatasahāyo viya vāyāmo paggahakiccasāmaññato. Aṃsakūṭaṃ datvā ṭhitasahāyo viya sati apilāpanavasena niccalabhāvakaraṇasāmaññato. Sajātitoti savitakkasavicārādibhedesu samānāya samādhijātiyāti [Pg.59] attho. Kiriyatoti samādhianurūpakiriyato. Tato eva hi ‘‘cattāro satipaṭṭhānā samādhinimittā, cattāro sammappadhānā samādhiparikkhārā’’ti (ma. ni. 1.462) sativāyāmānaṃ samādhissa nimittaparikkhārabhāvo vuttoti.

(खाली) झुकलेल्या मित्राला आधार देणाऱ्या मित्राप्रमाणे सम्यक् व्यायाम (प्रयत्न) आहे, कारण त्याचे कार्य आधार देणे (प्रग्रह करणे) हे समान आहे. खांद्याला खांदा लावून उभे राहणाऱ्या मित्राप्रमाणे सम्यक् सती (स्मृती) आहे, कारण ती आलंबनात न वाहून जाता (स्थिर राहून) निश्चल भाव निर्माण करण्याचे कार्य समान रीतीने करते. 'सजातीतो' म्हणजे सवितर्क-सविचार इत्यादी भेदांनी युक्त असणाऱ्या समाधींमध्ये समान असणाऱ्या समाधीच्या जातीमुळे (स्वभावामुळे), असा अर्थ आहे. 'किरियतो' म्हणजे समाधीला अनुरूप असणाऱ्या क्रियेमुळे (आचरणामुळे). म्हणूनच, 'चार स्मृतिप्रस्थान हे समाधीचे निमित्त (कारण) आहेत, आणि चार सम्यक् प्रधान हे समाधीचे परिकार (साधन) आहेत' असे म्हणून सम्यक् स्मृती आणि सम्यक् व्यायाम यांचा समाधीचे निमित्त व परिकार असण्याचा भाव सांगितला आहे।

Ākoṭentena viyāti ‘‘aniccaṃ anicca’’ntiādinā paññāsadisena kiccena samantato ākoṭentena viya ‘‘aniccaṃ khayaṭṭhena, dukkhaṃ bhayaṭṭhenā’’tiādinā parivattantena viya ca ādāya ūhitvā dinnameva paññā paṭivijjhati. Dvinnaṃ samānakālattepi paccayabhāvena saṅkappassa purimakālassa viya niddeso kato. Sajātitoti ‘‘dukkhe ñāṇa’’ntiādīsu samānāya paññājātiyā. Kiriyatoti ettha paññāsadisakiccaṃ kiriyāti vuttaṃ, pubbe pana samādhiupakārakaṃ tadanurūpaṃ kiccanti ayamettha viseso. ‘‘Sabbaṃ, bhikkhave, abhiññeyya’’nti (saṃ. ni. 4.46) vacanato cattāripi abhimukhaṃ paccakkhato ñātabbāni, abhivisiṭṭhena vā ñāṇena ñātabbānīti abhiññeyyāni.

'ठोकणाऱ्याप्रमाणे' म्हणजे 'अनित्य, अनित्य' इत्यादी प्रज्ञेसारख्या कार्याने चहूबाजूंनी ठोकल्याप्रमाणे, आणि 'क्षय अर्थाने अनित्य, भय अर्थाने दुःख' इत्यादी प्रकारे चहूबाजूंनी फिरवल्याप्रमाणे, आलंबनाला ग्रहण करून व विचार करून दिलेल्या विषयालाच प्रज्ञा भेदून जाणते (पूर्णपणे जाणते). दोघांचा काळ समान असला तरी, उपकारक भावामुळे (प्रत्ययभावामुळे) सम्यक् संकल्पाचा निर्देश पूर्वीच्या काळातील असल्यासारखा केला आहे. 'सजातीतो' म्हणजे 'दुःखात ज्ञान' इत्यादींमध्ये समान असणाऱ्या प्रज्ञा-जातीमुळे (प्रज्ञा स्वभावामुळे). 'किरियतो' म्हणजे येथे प्रज्ञेसारख्या कार्याला 'क्रिया' म्हटले आहे; परंतु पूर्वी समाधीला उपकारक असणाऱ्या आणि त्याला अनुरूप असणाऱ्या कार्याला क्रिया म्हटले होते, हा या दोन्हीमधील विशेष (फरक) आहे. 'हे भिक्खूहो, सर्व काही अभिज्ञेय (विशेष रूपाने जाणण्यायोग्य) आहे' या वचनानुसार, चारही (आर्यसत्ये) प्रत्यक्षपणे समोर जाणून घेण्यायोग्य आहेत, किंवा अतिशय विशिष्ट ज्ञानाने जाणण्यायोग्य आहेत, म्हणून त्यांना 'अभिज्ञेय' म्हणतात।

Durabhisambhavataranti abhisambhavituṃ sādhetuṃ asakkuṇeyyataraṃ, sattivighātena duradhigamanti attho. Bādhakapabhavasantiniyyānalakkhaṇehi vavatthānaṃ salakkhaṇavavatthānaṃ. Duravagāhatthena gambhīrattāti oḷārikā dukkhasamudayā. Tiracchānagatānampi hi dukkhaṃ āhārādīsu ca abhilāso pākaṭo, pīḷanādiāyūhanādivasena pana ‘‘idaṃ dukkhaṃ, idamassa kāraṇa’’nti yāthāvato ogāhituṃ asakkuṇeyyattā gambhīrā, saṇhasukhumadhammattā nirodhamaggā sabhāvato eva gambhīrattā duravagāhā, teneva uppanne magge natthi nirodhamaggānaṃ yāthāvato anavagāhoti. Nibbānampi maggena adhigantabbattā tassa phalanti apadissatīti āha ‘‘phalāpadesato’’ti. Vuttañhi ‘‘dukkhanirodhe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’ti (vibha. 719). Maggopi nirodhassa sampāpakabhāvato hetūti apadissatīti āha ‘‘hetuapadesato’’ti. Vuttampi cetaṃ ‘‘dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’ti (vibha. 719). Iti vijaññāti iti-saddena vijānanakkamaṃ dasseti. Evaṃ pakārehīti evaṃ-saddena vijānanakāraṇabhūte naye.

'दुरभिसंभवतरं' म्हणजे साध्य करण्यास किंवा प्राप्त करण्यास अत्यंत कठीण, शक्तीचा क्षय करून कष्टाने प्राप्त होणारे, असा अर्थ आहे. बाधक (पीडा देणारे), प्रभव (उत्पत्ती स्थान), शांती आणि निर्याण (मुक्ती) या लक्षणांद्वारे स्वतंत्रपणे निश्चित करणे म्हणजे 'स्वलक्षण-व्यवस्थान' होय. 'दुर्अवगाह' (समजण्यास कठीण) असण्याच्या अर्थाने गंभीर असणे; कारण दुःख आणि दुःखसमुदय हे स्थूल (स्पष्ट) आहेत. कारण प्राण्यांच्या (तिर्यंच योनीतील जीवांच्या) मनात देखील दुःख आणि आहारादींविषयीची अभिलाषा (तृष्णा) स्पष्ट असते. परंतु, पीडा देणे आणि गोळा करणे (आयुहन) इत्यादींच्या द्वारे 'हे दुःख आहे, हे त्याचे कारण आहे' असे यथार्थपणे समजून घेणे (त्यात प्रवेश करणे) अशक्य असल्यामुळे ते गंभीर आहेत. निरोध आणि मार्ग हे सूक्ष्म व नाजूक धर्म असल्यामुळे स्वभावानेच गंभीर आहेत आणि समजण्यास कठीण (दुर्अवगाह) आहेत. म्हणूनच, मार्ग उत्पन्न झाल्यावर निरोध आणि मार्ग यांचे यथार्थ आकलन न होणे असे घडत नाही (म्हणजेच त्यांचे यथार्थ आकलन होते). निर्वाण देखील मार्गाद्वारे प्राप्त करण्यायोग्य असल्यामुळे, त्याला त्या मार्गाचे 'फल' म्हणून निर्देशित केले जाते, म्हणून 'फलापदेशतो' (फलाच्या निर्देशामुळे) असे म्हटले आहे. कारण असे म्हटले आहे: 'दुःख-निरोधाचे ज्ञान ही अर्थप्रतिसंविदा आहे.' मार्ग देखील निरोधाप्रत पोहोचवणारा असल्यामुळे त्याला 'हेतू' (कारण) म्हणून निर्देशित केले जाते, म्हणून 'हेतुअपदेशतो' (हेतूच्या निर्देशामुळे) असे म्हटले आहे. हे देखील म्हटले आहे: 'दुःख-निरोधगामी प्रतिपदेचे (मार्गाचे) ज्ञान ही धम्मप्रतिसंविदा आहे.' 'इति विजञ्ञा' यामध्ये 'इति' शब्दाने जाणण्याची पद्धत (क्रम) दर्शविली आहे. 'एवं प्रकारेहि' यामध्ये 'एवं' शब्दाने जाणण्याचे कारण असणारे मार्ग (नय) दर्शविले आहेत।

Uddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

उद्देश-वर्णन समाप्त झाले।

1. Dukkhasaccaniddeso

१. दुःखसत्य-निर्देश

Jātiniddesavaṇṇanā

जाति-निर्देश-वर्णन

190. Tattha [Pg.60] …pe… ayaṃ mātikāti niddesavāraādimhi vutte jātiādiniddese tesaṃ jātiādīnaṃ niddesavasena dukkhassa ariyasaccassa kathanatthāya, tesu vā jātiādīsu tesañca dukkhaṭṭhe veditabbe jātiādīnaṃ niddesavasena dukkhassa ariyasaccassa kathanatthāya dukkhadukkhantiādikā dukkhamātikā veditabbāti attho. Atha vā tatthāti tasmiṃ niddesavāre. ‘‘Jātipi dukkhā…pe… saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā’’ti ayaṃ dukkhassa ariyasaccassa kathanatthāya mātikāti yathādassitassa jātiādiniddesassa mātikābhāvaṃ dīpeti. Taṃ dīpetvā puna yasmiṃ padadvaye ṭhatvā dukkhaṃ ariyasaccaṃ kathetabbaṃ, tassa niddhāraṇatthaṃ sabbaṃ dukkhaṃ saṅkaḍḍhento āha ‘‘idañhi dukkhaṃ nāmā’’tiādi.

१९०. तेथे... 'ही मातृका (मातिका) आहे' याचा अर्थ असा की, निर्देशवाराच्या सुरुवातीला सांगितलेल्या जाति इत्यादींच्या निर्देशामध्ये, त्या जाति इत्यादींच्या विस्ताराने निर्देश करण्याच्या द्वारे दुःख आर्यसत्याचे प्रतिपादन करण्यासाठी, किंवा त्या जाति इत्यादींमध्ये जाणण्यायोग्य असणाऱ्या दुःखाच्या अर्थामध्ये, त्या जाति इत्यादींच्या विस्ताराने निर्देश करण्याच्या द्वारे दुःख आर्यसत्याचे प्रतिपादन करण्यासाठी 'दुःख-दुःख' इत्यादी ही दुःखाची मातृका (मातिका) समजावी. किंवा, 'तथ्य' म्हणजे त्या निर्देशवारामध्ये. 'जन्मही दुःख आहे... संक्षेपाने पाच उपादानस्कंध दुःख आहेत' ही दुःख आर्यसत्याचे प्रतिपादन करण्यासाठी मातृका आहे, असे म्हणून दर्शविलेल्या जाति-इत्यादी निर्देशाचा मातृका-भाव स्पष्ट केला आहे. तो मातृका-भाव स्पष्ट करून, पुन्हा ज्या दोन पदांवर आधारित राहून दुःख आर्यसत्याचे प्रतिपादन करायचे आहे, त्या दोन पदांना बाहेर काढण्यासाठी (निश्चित करण्यासाठी) सर्व दुःखाचा संग्रह करू इच्छिणारा (संग्रहकार) 'हेच खरोखर दुःख आहे' इत्यादी म्हणतो।

Sabhāvatoti dukkhavedayitasabhāvato. Nāmatoti teneva sabhāvena laddhanāmato. Tena na aññena pariyāyena idaṃ dukkhaṃ nāma, atha kho dukkhattāyevāti sabhāvena nāmaṃ viseseti. Atha vā nāmatoti udayabbayavantatāya laddhanāmato. Yathā aññe udayabbayavanto dhammā na sabhāvato dukkhā, na evaṃ idaṃ, atha kho sabhāvato dukkhā, bhūtamevedaṃ dukkhanti purimena dukkha-saddena pacchimaṃ viseseti. Vipariṇāmavantatāya sukhaṃ aniṭṭhameva hotīti dukkhaṃ nāma jātaṃ. Tenevāha ‘‘dukkhuppattihetuto’’ti. Kaṇṇasūlādīhi abhibhūtassa nitthunanādīhi dukkhābhibhūtatāya viññāyamānāyapi kiṃ tava rujjatīti pucchitvāva kaṇṇasūlādidukkhaṃ jānitabbaṃ hotīti paṭicchannadukkhatā tassa vuttā. Upakkamassa ca pākaṭabhāvatoti kāraṇāvasena dukkhavisesassa pākaṭabhāvaṃ dasseti.

'स्वभावामुळे' म्हणजे दुःखाचा अनुभव घेण्याच्या स्वभावामुळे. 'नावामुळे' म्हणजे त्याच स्वभावामुळे प्राप्त झालेल्या नावामुळे. त्या स्वभावामुळे प्राप्त झालेल्या नावामुळे, इतर कोणत्याही पर्यायाने हे 'दुःख' नावाचे नाही, तर केवळ दुःख असल्यामुळेच ते दुःख आहे, अशा प्रकारे स्वभावाने नामाचे विशेषीकरण केले जाते. किंवा, 'नावामुळे' म्हणजे उत्पत्ती आणि विनाश (उदय-व्यय) असण्याच्या भावामुळे प्राप्त झालेल्या नावामुळे. ज्याप्रमाणे उत्पत्ती आणि विनाश असणारे इतर धर्म स्वभावाने दुःख नसतात, त्याप्रमाणे हे नाही; तर हे स्वभावानेच दुःख आहे, हे खरोखरच दुःख आहे, असे म्हणून पहिल्या 'दुःख' शब्दाने दुसऱ्या 'दुःख' शब्दाचे विशेषीकरण केले जाते. विपरिणामी (बदलणाऱ्या) स्वभावामुळे सुख हे अनिष्टच ठरते, म्हणून त्याला 'दुःख' म्हटले गेले आहे. म्हणूनच (संग्रहकाराने) 'दुःखोत्पत्तीच्या कारणामुळे' असे म्हटले आहे. कान दुखणे (कर्णशूल) इत्यादींनी पीडित असलेल्या व्यक्तीच्या कण्हण्यावरून ती दुःखाने ग्रस्त असल्याचे समजून येत असले, तरी 'तुला काय दुखत आहे?' असे विचारल्यानंतरच कान दुखणे इत्यादी दुःख समजून घेता येते, म्हणून त्याला 'प्रच्छन्न दुःख' (लपलेले दुःख) म्हटले आहे. 'आणि उपक्रमाच्या (पीडा देण्याच्या प्रयत्नाच्या) प्रगटतेमुळे' या पदाने कारणाच्या द्वारे दुःखविशेषाची प्रगटता दर्शविली आहे।

Sabhāvaṃ muñcitvā pakārantarena dukkhanti vuccamānaṃ pariyāyadukkhaṃ. Kathetabbattā paṭiññātaṃ yathā kathetabbaṃ, taṃpakāradassanatthaṃ ‘‘ariyasaccañca nāmeta’’ntiādimāha. Saṅkhepo sāmaññaṃ, sāmaññañca visese antokaritvā pavattatīti tattha ubhayathāpi kathetuṃ vaṭṭati. Vitthāro pana viseso jātiādiko, viseso ca visesantaranivattakoti jātiādīsu jarādīnaṃ saṅkhipanaṃ na sakkā kātunti tattha vitthāreneva kathetabbaṃ.

वास्तविक स्वभावाला सोडून इतर कारणाने (किंवा पर्यायाने) ज्याला 'दुःख' म्हटले जाते, ते 'पर्याय-दुःख' (परियायदुःख) होय. सांगण्यायोग्य असल्यामुळे प्रतिज्ञा केलेले (स्वीकारलेले) आर्यसत्य ज्या प्रकारे सांगितले पाहिजे, तो प्रकार दर्शवण्यासाठी "अरियासच्चं च नामेतं" (हे खरोखर आर्यसत्य आहे) इत्यादी संग्रहकारांनी म्हटले आहे. संक्षेप म्हणजे सामान्य होय, आणि सामान्य हे विशेषांना अंतर्भूत करून प्रवृत्त होते, म्हणून त्या संक्षेप पाठात दोन्ही प्रकारे (संक्षेप आणि विस्तार या दोन्ही रूपाने) सांगणे योग्य ठरते. परंतु विस्तार म्हणजे जाती (जन्म) इत्यादी विशेष होय; आणि विशेष हा इतर विशेषांचे निवारण करणारा असतो, म्हणून जाती इत्यादी विस्तारांमध्ये जरा (वृद्धत्व) इत्यादींचा संक्षेप करणे शक्य नाही, म्हणून तेथे विस्तारानेच सांगितले पाहिजे।

191. ‘‘Aparassa [Pg.61] aparassā’’ti dīpanaṃ aparatthadīpanaṃ. Sāmiatthepi hi aparattha-saddo sijjhatīti. Tesaṃ tesanti vā sāmivasena vuttaṃ atthaṃ bhummavasena vattukāmatāya āha ‘‘aparatthadīpana’’nti, aparasmiṃ aparasmiṃ dīpananti attho. Aparassa aparassa vā jātisaṅkhātassa atthassa dīpanaṃ aparatthadīpanaṃ. Pañcagativasena ekekāyapi gatiyā khattiyādibhummadevādihatthiādijātivasena cāti gatijātivasena.

१९१. "दुसऱ्या एका प्राण्याचे, दुसऱ्या एका प्राण्याचे" असे दर्शवणे म्हणजे 'अपरीत्थदीपन' होय. कारण षष्ठी विभक्तीच्या (स्वामी अर्थाच्या) संबंधातही 'अपरीत्थ' हा शब्द सिद्ध होतो. किंवा "त्यांच्या त्यांच्या" अशा षष्ठी विभक्तीच्या द्वारे सांगितलेल्या अर्थाला सप्तमी विभक्तीच्या द्वारे सांगण्याची इच्छा असल्यामुळे संग्रहकारांनी "अपरीत्थदीपनं" असे म्हटले आहे, ज्याचा अर्थ "इतर इतर प्राण्यांमध्ये दर्शवणे" असा आहे. किंवा इतर इतर प्राण्यांच्या 'जाती' नावाच्या अर्थाचे (स्वभावाचे) प्रकटीकरण करणे म्हणजे 'अपरीत्थदीपन' होय. पाच गतींच्या द्वारे आणि प्रत्येक गतीमध्येही क्षत्रिय इत्यादी जात, भूम्यदेव (भूदेव) इत्यादी जात, हत्ती इत्यादी जातींच्या द्वारे, म्हणजेच गती आणि जातीच्या प्रभावाने हे दर्शवले जाते।

Tiṇākāro tiṇajāti, so ca upādāpaññattīti ‘‘paññattiya’’nti āha. Tadupādāyāti taṃ paṭhamaṃ viññāṇaṃ upādāya ayaṃ jāti, nāssa kutoci niggamanaṃ upādāya. Yasmā ca evaṃ, tasmā sāvassa jāti paṭhamaviññāṇasaṅkhātāti attho. Atha vā tadupādāya sajātoti vuccatīti sāvassa jāti paṭhamaviññāṇasaṅkhātāti attho. Viññāṇamukhena ca pañcapi khandhā vuttā hontīti ‘‘paṭisandhiya’’nti āha. Ariyabhāvakaraṇattā ariyasīlanti pātimokkhasaṃvaro vuccati. Jātiādīnipi lakkhaṇāni dhammānaṃ ākāravikārāti katvā sahuppādakā sahavikārakāti vuttā. Jāyanaṭṭhenātiādi āyatanavasena yonivasena ca dvīhi dvīhi padehi sabbasatte pariyādiyitvā jātiṃ dassetuṃ vuttaṃ. Purimanaye pana ekekeneva padena sabbasatte pariyādiyitvā jāti dassitāti ayaṃ viseso. Keci pana ‘‘purimanaye kattuniddeso, pacchimanaye bhāvaniddeso kato’’ti vadanti, ‘‘tesaṃ tesaṃ sattānaṃ jātī’’ti pana kattari sāminiddesassa katattā ubhayatthāpi bhāvaniddesova yutto. Sampuṇṇā jāti sañjāti. Pākaṭā nibbatti abhinibbatti. ‘‘Tesaṃ tesaṃ sattānaṃ…pe… abhinibbattī’’ti sattavasena pavattattā sammutikathā.

गवताचा विशेष आकार हीच गवताची जात आहे, आणि तो आकार उपादाय-प्रज्ञप्ती (उपादापण्णत्ति) असल्यामुळे संग्रहकारांनी "पण्णत्तियं" (प्रज्ञप्तीमध्ये) असे म्हटले आहे. 'तदुपादाय' म्हणजे त्या प्रथम विज्ञानाला ग्रहण करून (आरंभ करून) हा जन्म होतो, प्राण्याच्या कोणत्यातरी भवातून बाहेर पडण्याला अनुसरून नाही. आणि ज्या अर्थी असे आहे, त्या अर्थी त्याची ती प्रथम विज्ञानाशी संबंधित असणारीच 'जाती' (जन्म) होय, असा अर्थ आहे. अथवा, त्या प्रथम विज्ञानाला अनुसरून तो प्राणी जन्मला असे म्हटले जाते, म्हणून त्याची ती प्रथम विज्ञानाशी संबंधित असणारीच 'जाती' होय, असा अर्थ आहे. विज्ञानाला मुख्य करून पाचही स्कंध सांगितले गेले आहेत, म्हणून संग्रहकारांनी "पटिसन्धियं" (प्रतिसंधीमध्ये) असे म्हटले आहे. आर्य बनवण्याचे कारण असल्यामुळे पातिमोक्ख संवर शीलाला 'आर्यशील' असे म्हटले जाते. जाती इत्यादी लक्षणे सुद्धा धर्मांचे (संस्कारांचे) आकार आणि विकार आहेत असे मानून, उत्पादासह असणाऱ्या स्कंधांना 'विकारासह असणारे स्कंध' असे म्हटले आहे. 'जायनट्ठेन' (जन्मण्याच्या अर्थाने) इत्यादी दुसरी व्याख्या आयतनाच्या द्वारे आणि योनीच्या द्वारे दोन-दोन पदांच्या साहाय्याने सर्व प्राण्यांना पूर्णपणे समाविष्ट करून जाती दर्शवण्यासाठी सांगितली आहे. परंतु पूर्व पद्धतीमध्ये एकाच पदाने सर्व प्राण्यांना समाविष्ट करून जाती दर्शवली आहे, हा या दोन पद्धतींमधील फरक आहे. परंतु काही आचार्य म्हणतात की, "पूर्व पद्धतीमध्ये कर्त्याचा निर्देश आहे आणि नंतरच्या पद्धतीमध्ये भावाचा (उत्पत्तीचा) निर्देश केला आहे." परंतु "त्यांच्या त्यांच्या प्राण्यांची जाती" अशा प्रकारे कर्त्यामध्ये षष्ठी विभक्तीचा निर्देश केल्यामुळे दोन्ही पद्धतींमध्ये भावनिर्देशच योग्य ठरतो. पूर्ण जन्म म्हणजे 'संजाती' होय. स्पष्ट उत्पत्ती म्हणजे 'अभिनिर्वृत्ती' होय. "त्यांच्या त्यांच्या प्राण्यांची...पे... अभिनिर्वृत्ती" असे प्राण्यांच्या संबंधाने प्रवृत्त झाल्यामुळे ही 'संमूर्ती-कथा' (संमुतिकथा - लोकव्यवहार कथा) होय।

Tatra tatrāti ekacatuvokārabhavesu dvinnaṃ dvinnaṃ, sese rūpadhātuyaṃ paṭisandhikkhaṇe uppajjamānānaṃ pañcannaṃ, kāmadhātuyaṃ vikalāvikalindriyānaṃ vasena sattannaṃ navannaṃ dasannaṃ puna dasannaṃ ekādasannañca āyatanānaṃ vasena saṅgaho veditabbo. Ekabhavapariyāpannassa khandhasantānassa paṭhamābhinibbattibhūtā paṭisandhikkhandhāti āha ‘‘paṭhamābhinibbattilakkhaṇā’’ti. Tameva santānaṃ niyyātentaṃ viya ‘‘handa gaṇhathā’’ti paṭicchāpentaṃ viya pavattatīti niyyātanarasā. Santatiyā eva ummujjanaṃ hutvā gayhatīti ummujjanapaccupaṭṭhānā. Dukkharāsissa vicittatā dukkhavicittatā, dukkhavisesā vā tadavayavā, taṃ paccupaṭṭhāpeti phalatīti dukkhavicittatāpaccupaṭṭhānā.

'त्या त्या ठिकाणी' म्हणजे एकवोकार (एकस्कंधीय) आणि चतुवोकार (चतुःस्कंधीय) भवांमध्ये दोन-दोन आयतनांचा; उरलेल्या पंचवोकार भवातील रूपधातूमध्ये प्रतिसंधीच्या क्षणी उत्पन्न होणाऱ्या पाच आयतनांचा; कामधातूमध्ये इंद्रिये अपूर्ण आणि पूर्ण असणाऱ्या प्राण्यांच्या संबंधाने सात, नऊ, दहा आणि पुन्हा दहा व अकरा आयतनांच्या द्वारे संग्रह जाणावा. एका भवात समाविष्ट असलेल्या स्कंध-प्रवाहाची पहिली स्पष्ट उत्पत्ती असणारे प्रतिसंधी स्कंध आहेत, म्हणून संग्रहकारांनी "पठमाभिनिब्बत्तिलक्खणा" (प्रथम अभिनिर्वृत्ती लक्षण असणारी) असे म्हटले आहे. त्याच स्कंध-प्रवाहाला सोपवल्यासारखे, "हे घ्या, याला स्वीकारा" असे म्हणत स्वीकार करायला लावल्यासारखे प्रवृत्त होते, म्हणून ती 'सोपवण्याचे कार्य असणारी' (निय्यातनरसा) आहे. स्कंध-प्रवाहाचेच प्रकटीकरण होऊन ती ग्रहण केली जाते, म्हणून ती 'प्रकटीकरण रूप उपस्थान असणारी' (उम्मुज्जनपच्चुपट्ठाना) आहे. दुःखसमूहाची विविधता म्हणजे 'दुःख-विविधता' होय, किंवा दुःखाचे विशेष प्रकार हे त्या दुःखसमूहाचे अवयव आहेत; ते प्रकट करते आणि फलद्रूप होते, म्हणून ती 'दुःख-विविधता रूप उपस्थान असणारी' (दुक्खविचित्तता पच्चुपट्ठाना) आहे।

Pariyāyanippariyāyadukkhesu [Pg.62] yaṃ dukkhaṃ jāti hoti, taṃ dukkhabhāvoyeva tassā dukkhaṭṭho. Yadi akkhānena pāpuṇitabbaṃ siyā, bhagavā ācikkheyya. Bhagavatāpi –

पर्याय-दुःख आणि निष्पर्याय-दुःख यांमध्ये जे दुःख 'जाती' (जन्म) आहे, ती दुःखाची स्थितीच त्या जातीचा दुःख-स्वभाव आहे. जर पूर्णपणे सांगण्याद्वारे ते समजणे शक्य असते, तर भगवंतांनी ते पूर्णपणे सांगितले असते. भगवंतांनी सुद्धा -

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, katamo nu kho mahantataro? Yo cāyaṃ mayā paritto pāṇimatto pāsāṇo gahito, yo ca himavā pabbatarājāti. Appama…pe… gahito, himavantaṃ pabbatarājānaṃ upanidhāya saṅkhampi na upeti, kalabhāgampi na upeti, upanidhampi na upeti. Evameva kho, bhikkhave, yaṃ so puriso tīhi sattisatehi haññamāno tatonidānaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti, taṃ nerayikassa dukkhassa upanidhāya saṅkhampi…pe… upanidhampi na upetī’’ti (ma. ni. 3.250) –

"भिक्खूहो, तुम्हाला काय वाटते, कोणता अधिक मोठा आहे? मी हातात घेतलेला हा लहान, मुठीएवढा खडा की हा पर्वतराज हिमालय?" भिक्खू म्हणाले, "भगवंतांनी घेतलेला खडा अत्यंत लहान आहे. पर्वतराज हिमालयाच्या तुलनेत तो संख्येच्या तुलनेतही येत नाही, भागाच्या तुलनेतही येत नाही आणि तुलनेच्या योग्यतेतही येत नाही." "त्याचप्रमाणे भिक्खूहो, तो मनुष्य तीनशे भाल्यांनी मारला जात असताना, त्या कारणाने ज्या शारीरिक दुःखाचा आणि मानसिक दौर्मनस्याचा अनुभव घेतो, ते दुःख नरकातील दुःखाच्या तुलनेत संख्येच्या...पे... तुलनेच्या योग्यतेतही येत नाही।"

Upamāvasena pakāsitaṃ āpāyikadukkhaṃ. Sukhuppattikāraṇāni sucīni uppalādīnīti katvā tattha nibbattinivāraṇena jātiyā dukkhavatthubhāvaṃ dasseti ‘‘atha kho’’tiādinā. Dukkhuppattikāraṇe nibbattanena gabbhapariharaṇūpakkamena vinā mātukucchisambhavameva dukkhaṃ gabbhokkantimūlakaṃ aññānapekkhattā, upakkamanibbattaṃ pana pariharaṇamūlakaṃ okkantimattānapekkhattā. Ayametesaṃ viseso.

अशा प्रकारे उपमेच्या द्वारे अपाय-दुःख (नरकादी दुःखे) प्रकट केले आहे. सुख उत्पत्तीची कारणे असणारी स्वच्छ कमळे इत्यादी आहेत असे मानून, त्या कमळादींमध्ये उत्पत्ती रोखण्याच्या द्वारे जातीचा (जन्माचा) दुःखाचे अधिष्ठान असण्याचा स्वभाव "अथ खो" इत्यादी पाठाने दर्शवला आहे. दुःख उत्पत्तीच्या कारणात उत्पन्न होण्याच्या द्वारे, गर्भधारणेच्या प्रयत्नांशिवाय केवळ माताकुशीत (गर्भात) उत्पन्न होणे हेच 'गर्भावक्रांती-मूलक' (गब्भोक्कन्तिमूलक) दुःख होय, कारण ते इतर कारणांची अपेक्षा ठेवत नाही; परंतु प्रयत्नांमुळे उत्पन्न होणारे दुःख हे 'गर्भधारण-मूलक' (परिहरणमूलक) दुःख होय, कारण ते केवळ गर्भात प्रवेश करण्याची अपेक्षा ठेवत नाही. हा या दोन्हीमधील फरक आहे।

Attano abhimukhaṃ kaḍḍhanaṃ ākaḍḍhanaṃ, parito sabbatobhāgena kaḍḍhanaṃ parikaḍḍhanaṃ. Adho dhunanaṃ odhunanaṃ, tiriyaṃ, sabbato vā dhunanaṃ nidhunanaṃ. Tacchetvā khārapakkhipanaṃ khārāpaṭicchakaṃ.

स्वतःच्या समोर ओढणे म्हणजे 'आकड्ढन' (आकर्षण) होय; सर्व बाजूंनी (चहूबाजूंनी) ओढणे म्हणजे 'परिकड्ढन' होय. खाली झटकणे म्हणजे 'ओधुनन' होय; तिरके किंवा सर्व बाजूंनी झटकणे म्हणजे 'निधुनन' होय. त्वचा सोलून त्यावर खारट पाणी (मीठ) टाकणे म्हणजे 'खारपटीच्छक' होय।

Sakalasarīranhāpanaṃ nhāpanaṃ, ekadesadhovanaṃ dhovanaṃ, sūriyābhimukhapavattanena ātāpanaṃ, pañcaggitāpena paritāpanaṃ daṭṭhabbaṃ. Sabboyeva vā tāpo dvidhāpi vutto.

संपूर्ण शरीराला स्नान घालणे म्हणजे 'न्हापन' होय; शरीराचा एक भाग धुणे म्हणजे 'धोवन' होय; सूर्याकडे तोंड करून राहण्याने होणारा संताप म्हणजे 'आतापन' आणि पंचाग्नीच्या तापाने होणारा संताप म्हणजे 'परितापन' असे जाणावे. किंवा सर्वच प्रकारचा ताप या दोन्ही प्रकारे सांगितले आहे।

Kuhiṃ nu patiṭṭhaṃ labhetha, jātiyā vinā na tassa dukkhassa patiṭṭhānaṃ atthīti attho, jātiyā vā vinā so satto kuhiṃ nu patiṭṭhaṃ, kattha nu patiṭṭhanto taṃ dukkhaṃ labhethāti attho. Tattha tiracchānesu kathaṃ dukkhaṃ bhaveyya tahiṃ tiracchānesu jātiṃ vinā. Na cassāti na ce assa. Nanu nevatthīti sambandho kātabbo, nanu āhāti vā. Yadatoti yasmā nevatthi, tasmā āhāti attho.

"कुठे बरे आश्रय मिळेल?" जातीशिवाय (जन्माशिवाय) त्या दुःखाला कोणतेही आश्रयस्थान नाही, असा पहिला अर्थ आहे. किंवा जातीशिवाय तो प्राणी कुठे बरे आश्रय मिळवेल, कुठे बरे स्थित राहून त्या दुःखाला प्राप्त करेल, असा दुसरा अर्थ आहे. त्या तिर्यक योनीतील प्राण्यांमध्ये जातीशिवाय (जन्माशिवाय) दुःख कसे बरे उत्पन्न होईल? "न चस्स" (na cassā) या पदाचा "न चे अस्स" (na ce assa) असा पदच्छेद करावा. "ननु नेवत्थि" (खरोखर नाहीच) असा संबंध जोडावा, किंवा "ननु आह" (खरोखर म्हटले आहे) असा संबंध जोडावा. "यदतो" (yadatoti) याचा अर्थ - ज्या अर्थी जातीशिवाय दुःख नाहीच, त्या अर्थी भगवंतांनी म्हटले आहे, असा अर्थ आहे।

Jarāniddesavaṇṇanā

जरा-निर्देश वर्णन (वृद्धत्वाच्या निर्देशाचे स्पष्टीकरण)।

192. Jīraṇameva [Pg.63] jīraṇatā, jīraṇassa vā ākāro tā-saddena vutto.

१९२. जीर्ण होणे (झिजणे) म्हणजेच 'जीर्णता' होय; किंवा जीर्ण होणाऱ्या वस्तूची अवस्था 'ता' (tā) या प्रत्ययाने सांगितली आहे।

Yathāpure asallakkhenteti gāravakaraṇaupaṭṭhānādīni asallakkhente taṃnimittaṃ domanassaṃ uppajjatīti attho.

"यथापुरे असल्लक्खेंते" (पूर्वीप्रमाणे आदर न दाखवणे) याचा अर्थ असा आहे की, आदर करणे, सेवा-शुश्रूषा करणे इत्यादी गोष्टींची दखल न घेतल्यास (अनादर केल्यास), त्या कारणाने दौर्मनस्य (मानसिक दुःख) उत्पन्न होते।

Satādīnanti satisutavīriyapaññādīnaṃ vippavāsanimittaṃ attanā apasādetabbehipi attano puttadārehi apasādanīyato. Avasavattaṅgapaccaṅgatāya suciasuciādivicāraṇavirahena ca bālakumārakakālo viya jiṇṇakālo hotīti āha ‘‘bhiyyo bālattappattiyā’’ti.

"सतादीनम्" म्हणजे स्मृती (सती), श्रुत (सुत), वीर्य आणि प्रज्ञा इत्यादींचा वियोग होण्याच्या कारणामुळे, आणि स्वतः धमकावण्यास पात्र असूनही स्वतःच्याच मुले व पत्नीकडून उलट धमकावले जाण्याच्या स्थितीमुळे; तसेच स्वतःच्या नियंत्रणात नसलेल्या लहान-मोठ्या अवयवांमुळे (अंग-प्रत्यंगांमुळे) आणि स्वच्छ-अस्वच्छ इत्यादींचा विचार करण्याच्या अभावामुळे, लहान बालकाच्या काळाप्रमाणे वृद्ध काळ होतो. म्हणूनच "पुन्हा बालपण प्राप्त झाल्यासारखे" (भिय्यो बालत्तप्पत्तिया) असे म्हटले आहे.

Maraṇaniddesavaṇṇanā

मरणनिर्देशवर्णना (मरण निर्देशाचे स्पष्टीकरण)

193. ‘‘Kālassa antakassa kiriyā’’ti yā loke vuccati, sā cuti, maraṇanti attho. Cavanakāloyeva vā anatikkamanīyattā visesena kāloti vutto, tassa kiriyā cutikkhandhānaṃ bhedappattiyeva. Maccu maraṇanti etthāpi samāsaṃ akatvā yo maccu vuccati bhedo, yañca maraṇaṃ pāṇacāgo, idaṃ vuccati maraṇanti visuṃ sambandho na na yujjati.

१९३. "काळाची (अंत करणाऱ्याची) क्रिया" असे जे लोकात म्हटले जाते, ती च्युती म्हणजेच मरण असा अर्थ आहे. किंवा च्युतीचा काळच कोणालाही ओलांडता न येण्याजोगा असल्यामुळे विशेष रूपाने 'काळ' असे म्हटले आहे; त्याची क्रिया म्हणजे च्युत होणाऱ्या स्कंधांचा विनाश (भेद) होणेच होय. "मच्चु मरणं" (मृत्यू मरण) यामध्ये सुद्धा समास न करता, जो मृत्यू आहे त्याला स्कंधांचा भेद म्हटले जाते, आणि जे मरण आहे त्याला प्राणांचा त्याग (जीवितेंद्रियाचा निरोध) म्हटले जाते; याला मरण म्हणतात, असा स्वतंत्र संबंध जोडणे अयोग्य नाही (योग्यच आहे).

Yassa khandhabhedassa pavattattā ‘‘tisso mato, phusso mato’’ti vohāro hoti, so khandhappabandhassa anupacchinnatāya ‘‘sammutimaraṇa’’nti vutto, pabandhasamucchedo ca ‘‘samucchedamaraṇa’’nti. Maraṇampi dukkhanti imasmiṃ panatthe dukkhasaccakathā vaṭṭakathāti katvā ‘‘sammutimaraṇaṃ adhippeta’’nti āha. Tasseva nāmanti tabbhāvato tadekadesabhāvato ca maraṇa-saddabahutte asammohatthaṃ vuttaṃ. Cutilakkhaṇanti ‘‘cavanatā’’ti nidassitacavanalakkhaṇameva vadati. Sampattibhavakhandhehi viyojetīti viyogarasaṃ, viyogakiriyābhūtatāya vā ‘‘viyogarasa’’nti vuttaṃ. Sattassa purimabhavato vippavāso hutvā upaṭṭhātīti vippavāsapaccupaṭṭhānaṃ.

ज्या स्कंध-भेदाच्या घडण्यामुळे "तिस्स मरण पावला, फुस्स मरण पावला" असा लोकव्यवहार होतो, त्याला स्कंध-परंपरेचा पूर्ण उच्छेद न झाल्यामुळे "संमृति-मरण" (संमुति-मरण) असे म्हटले आहे; आणि स्कंध-परंपरेचा पूर्ण उच्छेद होण्याला "समुच्छेद-मरण" असे म्हटले आहे. "मरण देखील दुःख आहे" या अर्थामध्ये दुःखसत्याची चर्चा ही संसार-चर्चा (वट्टकथा) असल्यामुळे "संमृति-मरण अभिप्रेत आहे" असे म्हटले आहे. "त्याचेच नाव" (तस्सेव नामं) हे वचन त्या संमृति-मरणाच्या अस्तित्वामुळे आणि त्याच्या एका अंशाचा भाव असल्यामुळे, मरण शब्दाच्या बहुत्वामध्ये संमोह (भ्रम) न होण्यासाठी म्हटले आहे. 'च्युती लक्षण' या शब्दाने "च्युत होणे" (चवनता) या दर्शविलेल्या च्युती-लक्षणालाच सांगितले आहे. प्राप्त झालेल्या भवातील स्कंधांपासून वियोग करते म्हणून ते 'वियोग-रस' (कार्य) आहे, किंवा वियोगाची क्रिया असल्यामुळे त्याला "वियोग-रस" म्हटले आहे. प्राण्याचा पूर्व भवापासून वियोग होऊन ते प्रकट होते म्हणून त्याला "वियोग-प्रत्युपस्थान" (विप्पवासपच्चुपट्ठान) म्हटले आहे.

Maraṇantikāti maraṇassa āsannā. Yadi maraṇaṃ na bhavissati, yathāvuttaṃ kāyikaṃ cetasikañca dukkhaṃ na bhavissatīti āha ‘‘dvinnampi dukkhānaṃ vatthubhāvenā’’ti.

"मरणांतिक" म्हणजे मरणाच्या जवळ असलेले (मरणासन्न). जर मरण होणार नाही, तर वर सांगितलेले कायिक आणि चैतसिक दुःख होणार नाही, म्हणूनच "दोन्ही दुःखांचे अधिष्ठान (वत्थुभाव) असल्यामुळे" असे म्हटले आहे.

Pāpakammādinimittanti [Pg.64] pāpakammanimittaṃ pāpagatinimittañcāti attho, kammampi vā ettha ‘‘nimitta’’nti vuttaṃ upapattinimittabhāvena upaṭṭhānato. Tadupaṭṭhānepi hi ‘‘akataṃ vata me kalyāṇa’’ntiādinā anappakaṃ domanassaṃ uppajjatīti. Bhaddassāti kalyāṇakammassāti attho. Avisesatoti ‘‘sabbesa’’nti etena yojetabbaṃ. Sabbesanti ca yesaṃ kāyikaṃ dukkhaṃ uppajjati, teyeva sabbe gahitā ‘‘vitujjamānamammāna’’nti visesitattā. Sandhīnaṃ bandhanāni sandhibandhanāni, tesaṃ chedanena nibbattaṃ dukkhaṃ ‘‘sandhibandhanacchedana’’nti vuttaṃ. Ādi-saddo vā kāraṇattho, sandhibandhanacchedanamūlakanti attho.

"पापकम्मादिनिमित्तं" म्हणजे पाप-कर्मनिमित्त आणि पाप-गतिनिमित्त असा अर्थ आहे; किंवा येथे कर्माला देखील "निमित्त" म्हटले आहे, कारण ते नवीन जन्माचे (उत्पत्तीचे) निमित्त म्हणून प्रकट होते. त्याच्या प्रकटीकरणात देखील "अरेरे, मी काही कल्याणकारी (पुण्य) कर्म केले नाही" इत्यादी विचारांनी मोठे दौर्मनस्य (मानसिक दुःख) उत्पन्न होते. "भद्दस्स" म्हणजे कल्याणकारी कर्म करणाऱ्याचे (चांगल्या माणसाचे) असा अर्थ आहे. "अविसेसतो" (विशेष नसलेले) हा शब्द "सब्बेसं" (सर्वांचे) या शब्दाशी जोडला पाहिजे. आणि "सब्बेसं" या शब्दाने ज्यांना कायिक दुःख उत्पन्न होते, ते सर्वच घेतले आहेत, कारण "मर्मस्थानांवर आघात होत असताना" (वितुज्जमानमम्मानं) असे विशेषण दिले आहे. सांध्यांचे जे बंधन (स्नायू इत्यादी) ते 'संधी-बंधन' होय; त्यांच्या तुटण्याने उत्पन्न होणाऱ्या दुःखाला "संधी-बंधन-च्छेदन" म्हटले आहे. किंवा 'आदि' शब्द हा कारण अर्थाचा वाचक आहे, म्हणून संधी-बंधन-च्छेदनामुळे होणारे दुःख असा अर्थ आहे.

Anayabyasanāpādanaṃ viyāti anayabyasanāpatti viyāti attho. Vāḷādīhi kate hi anayabyasanāpādane antogadhā anayabyasanāpatti ettha nidassananti.

"अनयव्यसनापादनं विय" म्हणजे अनय-व्यसनाला (विनाशाला/हानीला) प्राप्त होण्याप्रमाणे असा अर्थ आहे. कारण सिंह, वाघ इत्यादी हिंस्र श्वापदांनी केलेल्या अनय-व्यसनाच्या आपादनात (विनाशात) समाविष्ट असलेली अनय-व्यसनाची प्राप्ती हे येथे उदाहरण (निदर्शन) आहे.

Sokaniddesavaṇṇanā

शोकनिर्देशवर्णना (शोक निर्देशाचे स्पष्टीकरण)

194. Sukhakāraṇaṃ hitaṃ, tassa phalaṃ sukhaṃ. Ñātikkhayoti bhogādīhi ñātīnaṃ parihāni maraṇañca. Ayaṃ pana visesoti bhogabyasanādipadatthavisesaṃ rogabyasanādīsu samāsavisesañca sandhāyāha. Ñātibhogā paññattimattā tabbināsāvāti iminā adhippāyena aparinipphannataṃ sandhāya ‘‘anipphannānī’’ti āha. Aparinipphannataṃyeva hi sandhāya visuddhimagge (visuddhi. 2.447 ādayo) ca ‘‘dasa rūpāni anipphannānī’’ti vuttaṃ. Rūpakaṇḍavaṇṇanāyañhi (dha. sa. aṭṭha. 975 pakiṇṇakakathā) ni ‘‘aparinipphannānī’’ti vuttāni. Khandhavibhaṅge ca nipphādetabbassa nirodhasamāpattiādikassa nipphannatā vuttāti asabhāvadhammassa ca nipphannatā, nibbānasseva anipphannatāti.

१९४. सुखाचे कारण म्हणजे 'हित' होय आणि त्याचे फळ म्हणजे 'सुख' होय. "ज्ञाति-क्षय" म्हणजे संपत्ती इत्यादींपासून नातेवाईकांचा ऱ्हास होणे आणि त्यांचा मृत्यू होणे होय. "हा तर विशेष आहे" (अयं पन विसेसो) हे वचन भोग-व्यसन इत्यादींच्या पदांच्या अर्थाचा विशेष आणि रोग-व्यसन इत्यादींमधील समासाचा विशेष लक्षात घेऊन म्हटले आहे. नातेवाईक आणि संपत्ती हे केवळ प्रज्ञप्ती (संकल्पना) मात्र आहेत किंवा त्यांचा विनाश देखील प्रज्ञप्ती मात्र आहे, या अभिप्रायाने जे अनिष्पन्न (वास्तविक उत्पन्न न झालेले) आहे ते लक्षात घेऊन "अनिष्पन्न" (अनिप्फन्नानी) असे म्हटले आहे. कारण अनिष्पन्नता लक्षात घेऊनच विशुद्धिमार्गात देखील "दहा रूपे अनिष्पन्न आहेत" असे म्हटले आहे. कारण रूपकांडाच्या स्पष्टीकरणात त्यांना "अनिष्पन्न" (अपरीनिप्फन्नानी) म्हटले आहे. आणि स्कंधविभंगात उत्पन्न करावयाच्या निरोध-समापत्ती इत्यादी धर्मांची निष्पन्नता सांगितली आहे; म्हणून अस्वभाव धर्माची (वास्तविक नसलेल्या धर्माची) निष्पन्नता आणि केवळ निर्वाणाचीच अनिष्पन्नता (सांगितली आहे असे समजावे).

Dhamma-saddo hetuatthoti āha ‘‘dukkhassa uppattihetunā’’ti. Jhāmanti daḍḍhaṃ. Pubbe vuttalakkhaṇādikā domanassavedanā sokoti tassa puna lakkhaṇādayo na vattabbā siyuṃ, tathāpi domanassavisesattā sokassa ca visiṭṭhā lakkhaṇādayo vattabbāti ‘‘kiñcāpī’’tiādimāha. Visārarahitaṃ anto eva saṅkucitaṃ cintanaṃ, sukkhanaṃ vā antonijjhānaṃ. Parinijjhāyanaṃ dahanaṃ. Ñātibyasanādianurūpaṃ socanaṃ anusocanaṃ, taṃ taṃ vā guṇaṃ dosañca anugantvā socanaṃ tappanaṃ anusocanaṃ.

'धम्म' शब्द हा हेतू (कारण) अर्थाचा वाचक आहे, म्हणूनच "दुःखाच्या उत्पत्तीचे कारण असल्यामुळे" असे म्हटले आहे. "झामं" म्हणजे जळलेले (दग्ध झालेले). पूर्वी सांगितलेले लक्षण इत्यादी असणारी दौर्मनस्य वेदना म्हणजेच शोक होय, त्यामुळे त्याचे पुन्हा लक्षण इत्यादी सांगण्याची गरज नसावी; तरी देखील शोक हा दौर्मनस्याचा एक विशेष प्रकार असल्यामुळे त्याचे विशिष्ट लक्षण इत्यादी सांगितले पाहिजेत, म्हणूनच "जरी..." (किंचापि) इत्यादी म्हटले आहे. पसरण्यापासून रहित (मर्यादित) आणि आतल्या आत आकुंचन पावून केलेले चिंतन किंवा सुकणे (कोरडे पडणे) म्हणजे 'अंतर्दाह' (अंतोनिज्झान) होय. 'परिनिज्झायनं' म्हणजे पूर्णपणे जळणे (दाह). नातेवाईकांचा विनाश इत्यादींच्या अनुरूप शोक करणे म्हणजे 'अनुशोक' (अनुसोचन) होय; किंवा त्या त्या गुणांचे आणि दोषांचे स्मरण करून शोक करणे, तप्त होणे म्हणजे 'अनुशोक' होय.

Javanakkhaṇeti [Pg.65] manodvārajavanakkhaṇe. Tathā hi taṃ dassento ‘‘ettakā me’’tiādimāha. Kāyaviññāṇādivīthiyampi pana javanakkhaṇe domanassassa paccayo hoti eva. Teneva ‘‘javanakkhaṇe cā’’ti āha. Aññathā kāyikacetasikadukkhānaṃ kāyavatthukamanodvārappavattānameva paccayoti gaṇheyya tattha visesena kāyikacetasikasaddappavattito.

"जवनक्षणे" म्हणजे मनोद्वार जवनक्षणामध्ये. तेच दर्शविताना "माझे एवढे..." (एत्तका मे) इत्यादी म्हटले आहे. परंतु काय-विज्ञान इत्यादी पंचद्वार विथीमध्ये देखील जवनक्षणामध्ये दौर्मनस्याचा प्रत्यय (कारण) होतोच; म्हणूनच "जवनक्षणामध्ये देखील" (जवनक्खणे च) असे म्हटले आहे. अन्यथा, कायिक आणि चैतसिक दुःखांचा केवळ काय-वस्तूवर आधारित मनोद्वारात प्रवृत्त होणाऱ्यांचाच प्रत्यय (कारण) आहे असे मानले जाईल, कारण तेथे विशेष रूपाने 'कायिक' आणि 'चैतसिक' या शब्दांची प्रवृत्ती होते.

Tujjatīti ‘‘tudatī’’ti vattabbe byattayavasena vuttanti veditabbaṃ.

"तुज्जति" हे "तुदति" असे म्हणायचे असताना वर्णांच्या व्यत्ययामुळे (बदलामुळे) म्हटले आहे, असे समजावे.

Paridevaniddesavaṇṇanā

परिदेवनिर्देशवर्णना (परिदेव निर्देशाचे स्पष्टीकरण)

195. Ādevanti etenāti ādevoti ādevana-saddaṃ katvā assuvimocanādivikāraṃ āpajjantānaṃ tabbikārāpattiyā so saddo karaṇabhāvena vuttoti. Vīhipalāpādayo viya tucchaṃ vacanaṃ palāpo. Guṇadose kitteti bodhetīti guṇadosakittanaraso lālappa-saddo. Atthānatthe hiriyitabbajane ca avicāretvā puggalassa sambhamabhāvo hutvā paridevana-saddo upaṭṭhātīti ‘‘sambhamapaccupaṭṭhāno’’ti vutto, sokavatthuavighātena vā sambhamo, na uttāsasambhamo, so ca paridevana-saddena pākaṭo hotīti paridevo ‘‘sambhamapaccupaṭṭhāno’’ti vutto.

१९५. "आदेवं" या शब्दाने विलापाचा आवाज करून अश्रू ढाळणे इत्यादी विकारांना (अवस्थांना) प्राप्त होणाऱ्यांच्या त्या विकाराच्या प्राप्तीमुळे, तो आवाज विलापाचे कारण (करणभाव) म्हणून म्हटला आहे. भाताच्या तुसाप्रमाणे (फोलपटाप्रमाणे) निरर्थक वचन म्हणजे "प्रलाप" (पलापो) होय. गुणांचे आणि दोषांचे कीर्तन करतो, ते समजवून देतो म्हणून "लालप्प" शब्द (वारंवार विलाप करणे) हा गुण-दोष कीर्तन रूपी रस (कार्य) असणारा आहे. हित-अहित आणि लज्जा वाटण्याजोग्या लोकांचा विचार न करता, व्यक्तीची संभ्रम अवस्था (व्याकुळता) होऊन परिदेवनाचा (विलापाचा) आवाज प्रकट होतो, म्हणून त्याला "संभ्रम-प्रत्युपस्थान" (सम्भमपच्चुपट्ठानो) म्हटले आहे; किंवा शोकाच्या कारणाचा नाश न झाल्यामुळे होणारा संभ्रम (व्याकुळता) होय, हा काही भीतीमुळे झालेला संभ्रम नाही; आणि तो परिदेवनाच्या आवाजाने प्रकट होतो, म्हणून परिदेवाला "संभ्रम-प्रत्युपस्थान" म्हटले आहे.

Sokābhibhūto paridevananimittaṃ muṭṭhipothanādīni karoti, paridevananimittameva ca ñātiabbhatthaṅgamanādīni cintetīti paridevassa dukkhadomanassānaṃ vatthubhāvo vutto.

शोकाने ग्रस्त (अभिभूत) झालेला मनुष्य विलापाच्या निमित्ताने छातीवर मुठी मारणे इत्यादी करतो, आणि विलापाच्या निमित्तानेच नातेवाईकांचा विनाश (अस्त होणे) इत्यादींचे चिंतन करतो, म्हणूनच परिदेवाचा कायिक दुःख आणि चैतसिक दौर्मनस्य यांचे अधिष्ठान (वत्थुभाव) असणे सांगितले आहे.

Bhiyyoti yena vinā na hoti, tato paridevasamuṭṭhāpakadomanassato, pubbe vuttadukkhato vā bhiyyo, kaṇṭhoṭṭhatāluādisosajatopi vā bhiyyoti aññañca kāyikaṃ cetasikaṃ taṃnidānadukkhaṃ saṅgaṇhāti.

"भिय्यो" (अधिक/अतिशय) म्हणजे ज्याच्याशिवाय विलाप होत नाही, त्या विलाप उत्पन्न करणाऱ्या दौर्मनस्यापेक्षा किंवा पूर्वी सांगितलेल्या दुःखापेक्षा अधिक, किंवा कंठ, ओठ, टाळू इत्यादी सुकण्यामुळे उत्पन्न होणाऱ्या दुःखापेक्षा देखील अधिक; अशा प्रकारे इतर कायिक आणि चैतसिक, त्या विलापामुळे उत्पन्न होणाऱ्या दुःखाला ग्रहण करतो.

Dukkhadomanassaniddesavaṇṇanā

दुःखदौर्मनस्यनिर्देशवर्णना (दुःख-दौर्मनस्य निर्देशाचे स्पष्टीकरण)

196-7. Kāyikaṃ dukkhaṃ kāyikassa dukkhassa upanissayapaccayoti ‘‘dukkhitassa dukkhaṃ uppajjatī’’ti vuttaṃ. Etena dukkhena abhibhūtattā nakkhattaṃ kīḷituṃ [Pg.66] na labhāmīti balavadomanassaṃ uppajjatīti dukkhassa domanassavatthutā hoti.

१९६-७. "शारीरिक दुःख हे शारीरिक दुःखासाठी उपनिस्सय-प्रत्यय (बलवान कारण) आहे" असे "दुःखिताला दुःख उत्पन्न होते" या वचनाद्वारे सांगितले आहे. या दुःखाने ग्रस्त (अभिभूत) झाल्यामुळे "मला नक्षत्र-उत्सवात क्रीडा करायला (आनंद घ्यायला) मिळत नाही" असा विचार करून तीव्र दौर्मनस्य (मानसिक दुःख) उत्पन्न होते, म्हणून ते दुःख दौर्मनस्याचे अधिष्ठान (कारण) बनते.

Attano pavattikkhaṇaṃ sandhāya ‘‘pīḷetī’’ti vuttaṃ kāyikadukkhaṃ, tadupanissayato vā.

स्वतःच्या (शारीरिक दुःखाच्या) उत्पत्तीच्या क्षणाला (प्रवृत्ती-क्षणाला) अनुलक्षून "ते पीडा देते" असे शारीरिक दुःखाबद्दल म्हटले आहे, किंवा त्याच्या उपनिस्सय (बलवान आश्रय) भावामुळे (असे म्हटले आहे).

Āvaṭṭantīti parivaṭṭanti. Vivaṭṭantīti pabbhāre khittatthambho viya ludhanti. Mūlacchinnarukkho viya chinnapapātaṃ papatanti, paridayhamānacittā purimadomanassupanissayavasena cintenti, vigate domanasse tathācintanaṃ natthīti.

'आवहट्टन्ति' (आवर्ततात) म्हणजे चहूबाजूने लोळतात (परिवर्ततात). 'विवहट्टन्ति' (विवर्ततात) म्हणजे डोंगराच्या उतारावरून फेकलेल्या खांबाप्रमाणे गडगडत खाली जातात. मुळापासून कापलेल्या वृक्षाप्रमाणे ते पाय तुटून कोसळल्यासारखे पडतात. चहूबाजूने जळणाऱ्या चित्ताने युक्त होऊन, पूर्वीच्या दौर्मनस्याच्या उपनिस्सय-बलाने (तीव्र प्रभावाने) ते नाना प्रकारचे विचार करतात. दौर्मनस्य नाहीसे झाल्यावर तसा विचार उरत नाही, असे जाणावे.

Upāyāsaniddesavaṇṇanā

उपायास-निर्देश-वर्णना (उपायासाच्या वर्णनाचा खुलासा)

198. Sabbavisayappaṭipattinivāraṇavasena samantato sīdanaṃ saṃsīdanaṃ, uṭṭhetumpi asakkuṇeyyatākaraṇavasena atibalavaṃ, virūpaṃ vā sīdanaṃ visīdanaṃ. Aññaṃ visayaṃ agantvā ñātibyasanādīsu virūpo āsaṅgo tattheva avabandhatā byāsatti. Nitthunanakaraṇato nitthunanaraso. Visīdanaṃ visādo.

१९८. सर्व विषयांकडे जाण्याला प्रतिबंध करण्याच्या प्रभावाने चहूबाजूने खचून जाणे म्हणजे 'संसीदन' (संसीदन) होय. उठण्यासही असमर्थ बनवण्याच्या प्रभावाने अत्यंत तीव्र किंवा विकृत स्वरूपात खचून जाणे म्हणजे 'विसीदन' (विसीदन) होय. इतर कोणत्याही विषयाकडे न जाता, नातेवाईकांचा नाश (ज्ञाति-व्यसन) इत्यादी विषयांमध्येच विकृतपणे आसक्त राहणे आणि तिथेच बांधले जाणे म्हणजे 'ब्यासत्ति' (व्यासक्ती) होय. कण्हणे किंवा विलाप करणे हे त्याचे कार्य असल्याने त्याला 'नित्थुनन-रस' (नित्थुननरस) म्हणतात. खचून जाणे म्हणजेच 'विसाद' (विषाद) होय.

Sayaṃ na dukkho dosattā saṅkhārakkhandhapariyāpannadhammantarattā vā. Ye pana domanassameva upāyāsoti vadeyyuṃ, te ‘‘upāyāso tīhi khandhehi ekenāyatanena ekāya dhātuyā sampayutto, ekena khandhena ekenāyatanena ekāya dhātuyā kehici sampayutto’’ti (dhātu. 249) imāya pāḷiyā paṭikkhipitabbā. Visādappattiyā sukhadukkhakāraṇaṃ agaṇayitvā dukkhaṭṭhānādīni karontānaṃ upāyāso kāyikadukkhassa vatthu hoti, visādanavaseneva ñātivināsādīni cintentānaṃ domanassassa. Attano pavattikkhaṇeyeva upāyāso domanassasampayogato cittaṃ paridahati, avipphārikatākaraṇavasena kāyaṃ visādeti, tadubhayakaraṇeneva tato paraṃ taṃnimittaṃ kāyikaṃ cetasikañca adhimattaṃ dukkhaṃ janayatīti dukkho vutto.

(उपायास) स्वतः दुःख रूप नाही, कारण तो स्वभावतः द्वेष (दोष) आहे किंवा संस्कारस्कंधात समाविष्ट असलेला एक वेगळा धर्म आहे. परंतु जे लोक दौर्मनस्यालाच 'उपायास' म्हणतात, त्यांचे मत "उपायास तीन स्कंध, एक आयतन आणि एका धातूशी संप्रयुक्त आहे..." या धातुकथा पाळीतील वचनाने खोडून काढले पाहिजे. विषादाला (खचून जाण्याला) प्राप्त झाल्यामुळे, सुख-दुःखाच्या कारणांचा विचार न करता, अत्यंत कठीण परिस्थितीत राहणाऱ्या लोकांचा उपायास हा शारीरिक दुःखाचे कारण बनतो; आणि खचून गेल्यामुळेच नातेवाईकांच्या नाशाचा विचार करणाऱ्या लोकांचा उपायास हा दौर्मनस्याचे कारण बनतो. स्वतःच्या उत्पत्तीच्या क्षणीच उपायास हा दौर्मनस्याच्या संप्रयोगामुळे चित्ताला चहूबाजूने जाळतो, आणि अकार्यक्षम बनवण्याच्या प्रभावाने शरीराला खचवून टाकतो. या दोन्ही गोष्टी केल्यामुळेच, त्यानंतर त्या कारणाने उत्पन्न होणारे तीव्र शारीरिक आणि मानसिक दुःख तो निर्माण करतो, म्हणून त्याला 'दुःख' म्हटले आहे.

Appiyasampayoganiddesavaṇṇanā

अप्रिय-संप्रयोग-निर्देश-वर्णना (अप्रिय वस्तूंच्या संयोगाच्या वर्णनाचा खुलासा)

199. Na appiyantīti na gamiyanti, na pavesīyantīti attho. Anatthanti byasanaṃ, dukkhaṃ vā. Ahitanti tassa hetuṃ. Dutiye atthavikappe atthaṃ na kāmentīti [Pg.67] anatthakāmātiādi asamatthasamāsopi yojito. ‘‘Asūriyapassāni mukhānī’’tiādīsu viya hi yena samāso, na tassāyaṃ paṭisedhako a-kāroti. Yasmiṃ kismiñci nibbhaye yogakkhema-saddo niruḷho dukkhayogato khemattā.

१९९. 'न अप्पियन्ति' म्हणजे जिथे जात नाहीत किंवा ज्याचा प्रवेश केला जात नाही, असा अर्थ आहे. 'अनत्थं' म्हणजे व्यसन (नाश) किंवा दुःख. 'अहितं' म्हणजे त्याचे (त्या अनर्थाचे किंवा दुःखाचे) कारण. दुसऱ्या अर्थ-विकल्पात, "जे कल्याणाची (अर्थाची) इच्छा करत नाहीत ते अनर्थकाम" अशा प्रकारे 'असमर्थ-समास' देखील योजला आहे. कारण "असूर्यं पश्यानि मुखानि" (सूर्याला न पाहणारी मुखे) इत्यादी उदाहरणांप्रमाणे, ज्या शब्दासोबत समास होतो, त्या 'अत्थ' शब्दाचा हा 'अ' कार निषेध करत नाही (तर तो 'काम' शब्दाचा निषेध करतो). कोणत्याही भय नसलेल्या अवस्थेसाठी 'योगक्षेम' हा शब्द रूढ आहे, कारण दुःखाच्या योगापासून (बंधनापासून) मुक्त असल्यामुळे ती क्षेम (सुरक्षित) अवस्था असते.

Saṅgatiādīsu saṅkhāravasena yaṃ labbhati, taṃ gahetabbaṃ. Na hi saṅkhārānaṃ ṭhānanisajjādayo bhojanādikiccesu vā sahakaraṇaṃ vijjatīti pacchimadvayaṃ tadatthavasena labbhatīti na sakkā vattunti. Yaṃ labbhatīti vā yaṃ atthajātaṃ labbhatīti attho. Tena yathā labbhati saṅgatiādīsu attho, tathā yojetabbo. Puggalassa hi saṅgati gantvā saṅkhārehi saṃyogo hoti, āgatehi ca tehi, puggalassa ca attano ṭhānādīsu saṅkhārehi sahabhāvo hoti, sabbakiriyāsu ca missībhāvoti. Anatthabhāvo upaddavabhāvo.

'संगति' इत्यादी शब्दांमध्ये संस्कारांच्या प्रभावाने जे काही प्राप्त होते, तेच ग्रहण केले पाहिजे. कारण संस्कारांचे उभे राहणे, बसणे इत्यादी किंवा भोजन इत्यादी क्रियांमध्ये एकत्र करणे शक्य नसते, म्हणून शेवटचे दोन शब्द (समोधान आणि मिस्सीभाव) त्या अर्थाने प्राप्त होतात असे म्हणता येत नाही. किंवा 'जे प्राप्त होते' याचा अर्थ 'जो अर्थ प्राप्त होतो' असा आहे. म्हणून, 'संगति' इत्यादी शब्दांमध्ये ज्या प्रकारे अर्थ प्राप्त होतो, त्याच प्रकारे त्याची योजना केली पाहिजे. कारण पुद्गलाची 'संगति' म्हणजे स्वतः जाऊन संस्कारांशी संयोग होणे, आणि आलेल्या संस्कारांशी संयोग होणे होय; तसेच पुद्गलाचे स्वतःच्या उभे राहणे इत्यादी अवस्थांमध्ये संस्कारांसोबत असणे (सहभाव) आणि सर्व क्रियांमध्ये त्यांचे मिश्रण (मिस्सीभाव) होय. 'अनत्थभाव' म्हणजे उपद्रवाची उत्पत्ती होय.

Aniṭṭhānaṃ āpāthagamanamattaṃ taṃgahaṇamattañca appiyasampayogo, na pana pathaviphassādayo viya appiyasampayogo nāma eko dhammo atthīti āha ‘‘so atthato eko dhammo nāma natthī’’ti. Aniṭṭhāni kaṇṭakādīni amittā ca usuādīhi vijjhanādidukkhaṃ uppādenti.

अनिष्ट (न आवडणाऱ्या) वस्तूंचे केवळ समोर येणे आणि केवळ त्यांचे ग्रहण करणे म्हणजेच 'अप्रिय-संप्रयोग' होय. परंतु पृथ्वी, स्पर्श इत्यादींप्रमाणे 'अप्रिय-संप्रयोग' नावाचा कोणताही एक स्वतंत्र धर्म अस्तित्वात नाही, म्हणूनच "तो परमार्थतः एक स्वतंत्र धर्म नाही" असे म्हटले आहे. अनिष्ट असणारे काटे इत्यादी आणि शत्रू हे बाण इत्यादींनी टोचणे इत्यादी दुःख उत्पन्न करतात.

Idhāti imasmiṃ loke dukkhaṃ hotīti vā idha imasmiṃ dukkhasaccaniddese dukkho vuttoti vā yojetabbaṃ.

'इध' (येथे) म्हणजे "या लोकात दुःख होते" किंवा "या दुःखसत्य-निर्देशात दुःख सांगितले आहे" अशी योजना करावी.

Piyavippayoganiddesavaṇṇanā

प्रिय-विप्रयोग-निर्देश-वर्णना (प्रिय वस्तूंच्या वियोगाच्या वर्णनाचा खुलासा)

200. Minantīti nāḷiyādīsu dhaññaṃ viya anto pakkhipanti, na bahi karontīti attho. Amā-saddo sahabhāvadīpako. Ñāyanti vā ajjhattikāicceva. Ñātibyasanādiko hutvā upaṭṭhātīti byasanapaccupaṭṭhāno. Sokuppādaneneva sarīraṃ sosenti, kisaṃ karonti, akisampi nirojatākaraṇena milāpenti, tato ca kāyikaṃ dukkhaṃ uppajjatīti taduppādakatā vuttā.

२००. 'मिनन्ति' म्हणजे मोजपात्रात धान्याप्रमाणे आत टाकतात, बाहेर काढत नाहीत असा अर्थ आहे. 'अमा' हा शब्द सहभावाचा (एकत्र असण्याचा) निदर्शक आहे. किंवा 'अज्झत्तिका' (अंतर्गत लोक) असेच ते ओळखले जातात. नातेवाईकांचा नाश (ज्ञाति-व्यसन) इत्यादींच्या रूपाने ते समोर येतात, म्हणून त्यांना 'व्यसन-प्रत्युपस्थान' (व्यसन-पच्चुपट्ठान) म्हणतात. शोकाच्या उत्पत्तीनेच ते शरीराला सुकवून टाकतात, कृश करतात; आणि जे कृश नाहीत त्यांनाही ओज (शक्ती) नष्ट करून कोमेजून टाकतात, आणि त्यामुळे शारीरिक दुःख उत्पन्न होते, म्हणून त्याला 'तदुत्पादकता' (ते दुःख उत्पन्न करणारे) म्हटले आहे.

Sokasarasamappitāti etena cetasikadukkhaṃ dasseti, vitujjantīti etena kāyikaṃ dukkhaṃ.

'शोकशरसमुत्पीडिता' (शोक-शर-समर्पिता) या वचनाने मानसिक दुःख दर्शवले आहे, आणि 'वितुज्जन्ति' (विध्यन्ते - टोचले जातात) या वचनाने शारीरिक दुःख दर्शवले आहे.

Icchāniddesavaṇṇanā

इच्छा-निर्देश-वर्णना (इच्छेच्या वर्णनाचा खुलासा)

201. Yasmiṃ [Pg.68] kāle jātiyā na āgantabbaṃ, taṃ kālaṃ gahetvā āha ‘‘parinibbutesu ca vijjamānaṃ jātiyā anāgamana’’nti. Yampīti yenapīti attho vutto. Yadāpi pana yaṃ-saddo ‘‘iccha’’nti etaṃ apekkhati, tadāpi alābhavisiṭṭhā icchā vuttā hoti. Yadā ‘‘na labhatī’’ti etaṃ apekkhati, tadā icchāvisiṭṭho alābho vutto hoti. So panatthato añño dhammo natthi, tathāpi alabbhaneyyaicchāva vuttā hoti. Apāpuṇitabbesu pavattattā eva ‘‘appattipaccupaṭṭhānā’’ti vuttā. Yattha hi sā icchā pavattā, taṃ vatthuṃ apāpuṇantī hutvā gayhatīti.

२०१. ज्या काळात जातीने (जन्माने) पुन्हा यायचे नसते, तो काळ (परिनिर्वाणानंतरचा काळ) गृहीत धरून "परिनिर्वृत झालेल्यांमध्ये असणारे जातीचे न येणे" असे म्हटले आहे. 'यम्पि' याचा अर्थ 'येनपि' (ज्या कारणाने देखील) असा सांगितला आहे. परंतु जेव्हा 'यं' हा शब्द 'इच्छं' (इच्छा) या शब्दाची अपेक्षा करतो, तेव्हा 'न मिळण्याने (अलाभाने) विशिष्ट झालेली इच्छा' असे म्हटले जाते. जेव्हा तो 'न लभति' (मिळत नाही) याची अपेक्षा करतो, तेव्हा 'इच्छेने विशिष्ट असलेला अलाभ (न मिळणे)' असे म्हटले जाते. परंतु परमार्थतः तो इच्छेपेक्षा वेगळा धर्म नाही, तरीही 'न मिळणाऱ्या वस्तूची इच्छा' असेच म्हटले जाते. न मिळणाऱ्या (अजाति-धर्मा इत्यादी) वस्तूंमध्ये प्रवृत्त होत असल्यामुळेच त्याला 'अप्राप्ति-प्रत्युपस्थान' (अपत्ति-पच्चुपट्ठाना) म्हटले आहे. कारण जिथे ती इच्छा प्रवृत्त होते, ती वस्तू न मिळवता ती ग्रहण केली जाते, असे जाणावे.

Chinnabhinnagaṇenāti nillajjena dhuttagaṇena, kappaṭikagaṇena vā.

'छिन्नभिन्नगणेन' म्हणजे निर्लज्ज धूर्तांचा (जुगारी किंवा मद्यपींचा) समूह, किंवा फाटके-तुटके कपडे घालणाऱ्या दरिद्री लोकांचा समूह.

Vighātamayanti cittavighātamayaṃ domanassaṃ cittavighātato eva uppannaṃ ubbandhanajarātisārādikāyikaṃ dukkhañca. Icchitālābhanti alabbhaneyyaicchameva vadati.

'विघातमय' म्हणजे चित्ताच्या त्रासाने (विघाताने) युक्त असलेले दौर्मनस्य, आणि चित्ताच्या त्रासामुळेच उत्पन्न झालेले गळफास घेणे, ताप येणे, अतिसार इत्यादी शारीरिक दुःख. 'इच्छित-अलाभ' या वचनाने न मिळणाऱ्या वस्तूची इच्छा करणे हेच सांगितले आहे.

Upādānakkhandhaniddesavaṇṇanā

उपादानस्कंध-निर्देश-वर्णना (उपादानस्कंधांच्या वर्णनाचा खुलासा)

202. Vitthiṇṇassa dukkhassa ettakanti dassanaṃ dukkhassa saṅkhepo, taṃ kātuṃ na sakkā vitthārassa anantattā. Dukkhavitthāragataṃ pana desanāvitthāraṃ pahāya yattha sabbo dukkhavitthāro samodhānaṃ gacchati, tattha desanāya vavatthānaṃ saṅkhepo, taṃ kātuṃ sakkā tādisassa vatthuno sabbhāvā.

२०२. विस्तृत दुःखाचे "हे एवढेच आहे" असे दाखवणे म्हणजे दुःखाचा संक्षेप करणे होय, परंतु दुःखाचा विस्तार अनंत असल्यामुळे तसा संक्षेप करणे शक्य नाही. परंतु दुःखाच्या विस्ताराला प्राप्त झालेल्या देशनेचा विस्तार सोडून, ज्या निर्देशामध्ये सर्व दुःखाचा विस्तार एकत्रित होतो, तिथे देशनेची मर्यादा निश्चित करणे हा संक्षेप होय; आणि तशा प्रकारच्या वस्तूंचे (पाच उपादानस्कंधांचे) अस्तित्व असल्यामुळे तसा संक्षेप करणे शक्य आहे.

Desaṃ jānanto maggakkhāyikapuriso desako. Bhagavāpi dukkhassa desako. ‘‘Dukkhantadesakenā’’ti vā pāṭho, dukkhantakkhāyikoti attho.

प्रदेशाला जाणणारा आणि मार्ग दाखवणारा पुरुष जसा 'देशक' (मार्गदर्शक) असतो, तसेच भगवान देखील दुःखाचे देशक (मार्गदर्शक) आहेत. किंवा "दुक्खन्तदेसकेन" असा पाठ आहे, ज्याचा अर्थ 'दुःखाचा अंत दाखवणारे' असा आहे.

Pāvakādayo yathā indhanādīni bādhenti, evaṃ bādhayamānā. Māraṇantikadukkhābhighātenāti iminā atipākaṭena jātijarādukkhavighātajasokādayo dasseti. Tatoti paridevato uddhaṃ. Kaṇṭha sosādi sandhi bandhacchedanādi janaka dhātukkhobha samāyogato kāyassa ābādhanadukkhaṃ dukkhaṃ. Yesu kesucīti tissassa vā phussassa vā upādānakkhandhesu sabbampi cakkhurogādidukkhaṃ sabbasattagataṃ evaṃpakāramevāti saṅkhipitvā dassentoti attho.

ज्याप्रमाणे अग्नी इत्यादी इंधनादींना दहन करतात (पीडित करतात), त्याप्रमाणेच पीडित करणारे. 'मरणान्तिक दुःखाच्या आघाताने' या अत्यंत स्पष्ट दुःखाद्वारे जन्म आणि जरा यांच्या पीडेमुळे उत्पन्न होणारे शोक इत्यादी दुःखांना दर्शवितात. 'त्यानंतर' म्हणजे परिदेवाच्या (आक्रोशाच्या) पलीकडे. घसा सुकणे इत्यादी आणि सांधे व बंध तुटणे इत्यादींना उत्पन्न करणाऱ्या धातूंच्या क्षोभाच्या संयोगाने शरीराला होणारी तीव्र पीडा म्हणजे 'दुःख' होय. 'ज्या कोणत्या' म्हणजे तिस्सच्या किंवा फुस्सच्या उपादानस्कंधांमध्ये असणारे, सर्व प्राण्यांमधील चक्षुरोग इत्यादी सर्व प्रकारचे दुःख अशाच प्रकारचे (पाच उपादानस्कंध रूपच) आहे, असे संक्षेपाने दर्शवितात, असा अर्थ आहे.

Dukkhasaccaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुःखसच्चनिद्देसवण्णना (दुःखसत्य निर्देश वर्णन) समाप्त झाली.

2. Samudayasaccaniddesavaṇṇanā

२. समुदयसच्चनिद्देसवण्णना (समुदयसत्य निर्देश वर्णन)

203. Uttarapadalopaṃ [Pg.69] katvā ‘‘punabbhavakaraṇaṃ punobbhavo’’tiāha. ‘‘Manosamphasso’’ti ettha mano viya ca purimapadassa okārantatā daṭṭhabbā. Atha vā sīlaṭṭhena ika-saddena gamiyatthattā kiriyāvācakassa saddassa adassanaṃ daṭṭhabbaṃ yathā ‘‘apūpabhakkhanasīlo āpūpiko’’ti. ‘‘Taddhitā’’iti bahuvacananiddesā vicittattā vā taddhitānaṃ abhidhānalakkhaṇattā vā ‘‘punabbhavaṃ detī’’tiādīsu atthesu ponobbhavikasaddasiddhi daṭṭhabbā. Tattha kammasahajātā punabbhavaṃ deti, kammasahāyabhūtā tadasahajātā punabbhavāya saṃvattati, duvidhāpi punappunaṃ bhave nibbatteti. Tenevāha ‘‘punabbhavassa dāyikāpī’’tiādi. Ponobbhavikāyevāti nāmaṃ labhatīti punabbhavaṃ dāyikāpi adāyikāpi punabbhavaṃ deticceva ponobbhavikāti samānavipākāti nāmaṃ labhati samānasabhāvattā tadānubhāvattā ca. Evaṃ itaresu daṭṭhabbaṃ. Tattha upadhimhi yathānibbatte attabhāve vipaccanakammaṃ etissāti upadhivepakkā. Nandanaṭṭhena nandī, rañjanaṭṭhena rāgo. Yo ca nandirāgo, yā ca taṇhā, ubhayametaṃ ekatthaṃ, byañjanameva nānanti taṇhā ‘‘nandirāgena saddhiṃ atthato ekattaṃ gatā’’ti vuttā. Rāgasambandhena ‘‘uppannassā’’ti vuttaṃ. Rūpārūpabhavarāgo visuṃ vakkhatīti kāmabhave eva bhavapatthanāuppatti vuttāti veditabbā.

२०३. उत्तरपदाचा (करण या पदाचा) लोप करून 'पुनब्भवकरणं पुनब्भवो' (पुनर्जन्म घडवून आणणे म्हणजे पुनब्भव) असे म्हटले आहे. 'मनोसम्फस्सो' यामध्ये 'मनो' प्रमाणे पूर्वपदाचा (पुन या पदाचा) ओकारान्त भाव समजावा. किंवा शील अर्थातील 'इक' प्रत्ययाने करण अर्थ समजला जात असल्यामुळे क्रियावाचक शब्दाचा (करण शब्दाचा) लोप समजावे, जसे 'अपुपभक्खनसीलो आपूपिको' (अनारसे खाण्याचा स्वभाव असलेला तो आपूपिक). 'तद्धिता' अशा बहुवचन निर्देशामुळे किंवा तद्धित प्रत्ययांच्या विविधतेमुळे किंवा वाक्याचा अर्थ सांगण्याच्या लक्षणात्मकतेमुळे 'पुनर्जन्म देते' इत्यादी अर्थांमध्ये 'पोनोब्भविक' या शब्दाची सिद्धी समजावी. त्यामध्ये, कर्मासोबत उत्पन्न झालेली तृष्णा पुनर्जन्म देते; कर्माची साहाय्यक बनलेली परंतु कर्मासोबत उत्पन्न न झालेली तृष्णा पुनर्जन्मासाठी कारणीभूत ठरते; आणि दोन्ही प्रकारची तृष्णा वारंवार भवांमध्ये (जन्मांमध्ये) उत्पन्न करते. म्हणूनच 'पुनर्जन्म देणारी सुद्धा' इत्यादी म्हटले आहे. 'पोनोब्भविका' हेच नाव प्राप्त करते म्हणजे पुनर्जन्म देणारी असो वा न देणारी असो, 'पुनर्जन्म देते' या अर्थाने 'पोनोब्भविका' आणि 'समानविपाका' (समान विपाक देणारी) हे नाव प्राप्त करते, कारण तिचा स्वभाव समान आहे आणि तिच्यामध्ये तो प्रभाव (सामर्थ्य) आहे. इतर तृष्णांच्या बाबतीतही असेच समजावे. त्यामध्ये, उपधीमध्ये (पंचस्कंध रूप आत्मभावात) जशी उत्पन्न झाली आहे तशी कर्माला विपाकाप्रत नेणारी ही तृष्णा 'उपधिवेपक्का' म्हटली जाते. नंदन (आनंद घेण्याच्या) अर्थाने 'नंदी' आणि रंजनाच्या (आसक्तीच्या) अर्थाने 'राग' म्हटला जातो. जो नंदीराग आहे आणि जी तृष्णा आहे, हे दोन्ही एकाच अर्थाचे आहेत, केवळ शब्द भिन्न आहेत; म्हणून तृष्णा 'नंदीरागासोबत अर्थाच्या दृष्टीने एक झाली आहे' असे म्हटले आहे. रागाच्या संबंधाने 'उत्पन्न झालेल्याचे' असे म्हटले आहे. रूप आणि अरूप भवातील रागाविषयी पुढे स्वतंत्रपणे सांगितले जाईल, म्हणून येथे केवळ कामभवामध्येच भवप्रार्थनेची (भवाची आकांक्षा करणाऱ्या तृष्णेची) उत्पत्ती सांगितली आहे, असे समजावे.

Tasmiṃ tasmiṃ piyarūpe paṭhamuppattivasena ‘‘uppajjatī’’ti vuttā, punappunaṃ pavattivasena ‘‘nivisatī’’ti, pariyuṭṭhānānusayavasena vā uppattinivesā yojetabbā. Sampattiyanti manussasobhagge devatte ca. Attano cakkhunti savatthukaṃ cakkhumāha, sapasādaṃ vā maṃsapiṇḍaṃ. Vippasannapañcapasādanti parisuddhanīlapītalohitakaṇhaodātavaṇṇapasādaṃ. Rajatapanāḷikaṃ viya chiddaṃ abbhantare odātattā. Pāmaṅgasuttaṃ viya lambakaṇṇabaddhaṃ. Tuṅgā uccā dīghā nāsikā tuṅganāsikā, evaṃ laddhavohāraṃ attano ghānaṃ. ‘‘Laddhavohārā’’ti vā pāṭho. Tasmiṃ sati tuṅgā nāsikā yesaṃ, te tuṅganāsikā. Evaṃ laddhavohārā sattā attano ghānanti yojanā kātabbā. Jivhaṃ…pe… maññanti vaṇṇā saṇṭhānato kiccato ca. Manaṃ…pe… uḷāraṃ maññanti atītādiatthavicinanasamatthaṃ. Attanā paṭiladdhānīti ajjhattañca sarīragandhādīni [Pg.70] bahiddhā ca vilepanagandhādīni. Uppajjamānā uppajjatīti yadā uppajjamānā hoti, tadā ettha uppajjatīti sāmaññena gahitā uppādakiriyā lakkhaṇabhāvena vuttā, visayavisiṭṭhā lakkhitabbabhāvena. Na hi sāmaññavisesehi nānattavohāro na hotīti. Uppajjamānāti vā anicchito uppādo hetubhāvena vutto. Uppajjatīti nicchito phalabhāvena ‘‘yadi uppajjamānā hoti, ettha uppajjatī’’ti. So hi tena upayojito viya hoti.

त्या त्या प्रिय वाटणाऱ्या रूपात पहिल्यांदा उत्पन्न होण्याच्या दृष्टीने 'उत्पन्न होते' असे म्हटले आहे, आणि वारंवार प्रवृत्त होण्याच्या दृष्टीने 'स्थिरावते' असे म्हटले आहे; किंवा परियुत्थान (जागृत होणे) आणि अनुशय (सुप्त राहणे) यांच्याद्वारे उत्पत्ती आणि स्थिरावणे यांचा संबंध जोडावा. 'संपत्तीमध्ये' म्हणजे मानवी सौभाग्य आणि देवत्व यामध्ये. 'स्वतःचे चक्षू' म्हणजे अधिष्ठानासह असणारे चक्षुइंद्रिय किंवा चक्षुप्रसादासह असणारा मांसाचा गोळा (डोळा). 'अत्यंत निर्मळ पाच प्रसाद' म्हणजे अत्यंत शुद्ध निळा, पिवळा, तांबडा, काळा आणि पांढरा या रंगांचे प्रसाद. चांदीच्या नळीप्रमाणे असणारे कानचे छिद्र, कारण ते आतून पांढरे असते. लोंबणाऱ्या कानाच्या पाळीला दोऱ्याप्रमाणे मानतात. उंच आणि लांब असणारे नाक म्हणजे 'तुंगनासिका'; अशा प्रकारे संज्ञा प्राप्त झालेल्या स्वतःच्या नाकाला मानतात. किंवा 'लद्धवोहारा' असा पाठ आहे. तो पाठ असताना, ज्यांचे नाक उंच आहे ते 'तुंगनासिका' होत; अशा प्रकारे संज्ञा प्राप्त झालेले प्राणी स्वतःच्या नाकाला मानतात, अशी योजना करावी. जिभेला...पे... रंग, आकार आणि कार्याच्या दृष्टीने (लाल रंगाच्या शालीप्रमाणे किंवा मऊ, स्निग्ध व गोड रस देणारी) मानतात. मनाला...पे... भूतकाळ इत्यादी विषयांचे चिंतन करण्यास समर्थ असे श्रेष्ठ मन मानतात. 'स्वतःला प्राप्त झालेले' म्हणजे अध्यात्मिक शरीराचा गंध इत्यादी आणि बाह्य उटणे, सुगंधी द्रव्ये इत्यादींचा गंध. 'उत्पन्न होत असताना उत्पन्न होते' म्हणजे जेव्हा उत्पन्न होत असते, तेव्हा येथे उत्पन्न होते; येथे सामान्य रूपाने ग्रहण केलेली उत्पत्तीची क्रिया लक्षणाच्या रूपाने सांगितली आहे, आणि विषयाने विशिष्ट झालेली उत्पत्तीची क्रिया लक्ष्याच्या रूपाने सांगितली आहे. कारण सामान्य आणि विशेष यांच्याद्वारे भिन्न व्यवहाराची उत्पत्ती होत नाही असे नाही (ती होतेच). किंवा 'उत्पन्न होत असताना' याद्वारे अनिश्चित उत्पत्ती हेतूच्या रूपाने सांगितली आहे, आणि 'उत्पन्न होते' याद्वारे निश्चित उत्पत्ती फलाच्या रूपाने सांगितली आहे, जसे 'जर उत्पन्न होत असेल, तर येथे उत्पन्न होते'; कारण ती क्रिया त्याच्याशी जोडल्यासारखी होते.

Samudayasaccaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

समुदयसच्चनिद्देसवण्णना (समुदयसत्य निर्देश वर्णन) समाप्त झाली.

3. Nirodhasaccaniddesavaṇṇanā

३. निरोधसच्चनिद्देसवण्णना (निरोधसत्य निर्देश वर्णन)

204. Anūhateti anuddhate, appahīneti attho.

२०४. 'अनुहत' म्हणजे उपटून न टाकलेले, नष्ट न केलेले (न प्रहीन केलेले), असा अर्थ आहे.

Sīho vedhake paṭipajjati, na usumhi, suvāno leḍḍumhi paṭipajjati, na pahārake. Khayagamanavasena virajjati, appavattigamanavasena nirujjhati. Anapekkhatāya cajanavasena hānivasena ca cajīyati, puna yathā na pavattati, tathā dūrakhipanavasena paṭinissajjīyati, bandhanabhūtāya mocanavasena muccati, asaṃkilesavasena na allīyati. Āyūhanaṃ samudayo, tappaṭipakkhavasena anāyūhanaṃ.

सिंह बाण मारणाऱ्यावर हल्ला करतो, बाणावर नाही; कुत्रा फेकलेल्या दगडावर धावतो, दगड मारणाऱ्यावर नाही. क्षय होण्याच्या (नष्ट होण्याच्या) मार्गाने विराग पावतो, पुन्हा प्रवृत्त न होण्याच्या मार्गाने निरुद्ध होतो. अपेक्षारहित होऊन त्याग करण्याच्या आणि हानीच्या मार्गाने सोडला जातो; पुन्हा जसा प्रवृत्त होणार नाही, अशा प्रकारे दूर फेकण्याच्या मार्गाने पूर्णपणे सोडला जातो; बंधनकारक असलेल्या तृष्णेपासून मुक्त होण्याच्या मार्गाने मुक्त होतो; आणि संक्लेशरहित होण्याच्या मार्गाने चिकटत नाही. कर्माचे संकलन (एकत्र करणे) म्हणजे समुदय होय, आणि त्याच्या विरुद्ध असणे म्हणजे असंक्लेश (असंकलन) होय.

Apaññattinti apaññāpanaṃ, ‘‘tittaalābu atthī’’ti vohārābhāvaṃ vā. Tittaalābuvalliyā appavattiṃ icchanto puriso viya maggo daṭṭhabbo, tassa tassā appavattininnacittassa mūlacchedanaṃ viya maggassa nibbānārammaṇassa taṇhāpahānaṃ. Tadāppavatti viya taṇhāya appavattibhūtaṃ nibbānaṃ daṭṭhabbaṃ. Dutiyūpamāya dakkhiṇadvāraṃ viya nibbānaṃ, coraghātakā viya maggo daṭṭhabbo, purimā vā upamā maggena niruddhāya piyarūpasātarūpesu niruddhāti vattabbatādassanatthaṃ vuttā, pacchimā nibbānaṃ āgamma niruddhāyapi.

'अपञ्ञत्ति' (असंज्ञा) म्हणजे अप्रकट होणे, किंवा 'कडू भोपळा आहे' अशा व्यवहाराचा (बोलण्याचा) अभाव होणे. कडू भोपळ्याच्या वेलीची अप्रवृत्ती (ती नष्ट व्हावी अशी) इच्छा करणाऱ्या माणसाप्रमाणे 'मार्ग' समजावा; त्या वेलीच्या अप्रवृत्तीकडे कल असलेल्या चित्त असणाऱ्या त्या माणसाने तिचे मूळ कापून टाकण्याप्रमाणे, निर्वाणाचे आलंबन असणाऱ्या मार्गाचे तृष्णाप्रहाण (तृष्णा नष्ट करणे) समजावे. त्या वेलीच्या अप्रवृत्तीप्रमाणे तृष्णेची अप्रवृत्ती रूप असणारे 'निर्वाण' समजावे. दुसऱ्या उपमेत, दक्षिण दाराप्रमाणे 'निर्वाण' समजावे आणि चोरांना मारणाऱ्याप्रमाणे 'मार्ग' समजावा. किंवा पहिली उपमा, मार्गाद्वारे निरुद्ध झालेल्या तृष्णेची प्रिय आणि मधुर वाटणाऱ्या रूपांमध्ये निरुद्ध झाली आहे, असे सांगण्यासाठी दिली आहे; आणि दुसरी उपमा, निर्वाणाचा आश्रय घेऊन निरुद्ध झालेल्या तृष्णेसाठी दिली आहे.

Nirodhasaccaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

निरोधसच्चनिद्देसवण्णना (निरोधसत्य निर्देश वर्णन) समाप्त झाली.

4. Maggasaccaniddesavaṇṇanā

४. मग्गसच्चनिद्देसवण्णना (मार्गसत्य निर्देश वर्णन)

205. Aññamaggapaṭikkhepanatthanti [Pg.71] titthiyehi kappitassa maggassa dukkhanirodhagāminipaṭipadābhāvaṃ paṭikkhepetunti attho, aññassa vā maggabhāvapaṭikkhepo aññamaggapaṭikkhepo. Puggalassa ariyabhāvakarattā ariyaṃ karotīti ariyo, ariyaphalapaṭilābhakarattā ariyaṃ labhāpeti janetīti ariyo. Attano kiccavasena phalavasena ca ariyanāmalābho eva vuttoti daṭṭhabbo. Aṭṭha aṅgāni assāti aññapadatthasamāsaṃ akatvā ‘‘aṭṭhaṅgāni assa santīti aṭṭhaṅgiko’’ti padasiddhi daṭṭhabbā.

२०५. 'इतर मार्गाचा निषेध करण्यासाठी' म्हणजे तीर्थकांनी (इतर पंथीयांनी) कल्पिलेल्या मार्गाचा दुःख निरोधगामिनी प्रतिपदा असण्याचा निषेध करण्यासाठी, असा अर्थ आहे; किंवा इतर मार्गांच्या मार्गत्वाचा निषेध करणे म्हणजे 'अन्यमार्गप्रतिषेध' होय. पुद्गलाला (व्यक्तीला) आर्य बनविणारा असल्यामुळे 'आर्य करतो' म्हणून तो 'आर्य' म्हटला जातो; तसेच आर्यफळ प्राप्त करून देणारा असल्यामुळे 'आर्यफळ मिळवून देतो किंवा उत्पन्न करतो' म्हणून तो 'आर्य' म्हटला जातो. स्वतःच्या कार्याच्या आणि फलाच्या प्रभावाने त्याला 'आर्य' हे नाव प्राप्त झाले आहे, असे समजावे. 'आठ अंगे आहेत ज्याची' असा अन्यपदार्थ समास न करता, 'आठ अंगे ज्याची आहेत तो अष्टांगिक' अशी पदसिद्धी समजावी.

Caturaṅgasamannāgatā vācā janaṃ saṅgaṇhātīti tabbipakkhaviratisabhāvā sammāvācā bhedakaramicchāvācāpahānena jane sampayutte ca pariggaṇhanakiccavatī hotīti ‘‘pariggahalakkhaṇā’’ti vuttā. Yathā cīvarakammādiko kammanto ekaṃ kātabbaṃ samuṭṭhāpeti nipphādeti, taṃtaṃkiriyānipphādako vā cetanāsaṅkhāto kammanto hatthapādacalanādikaṃ kiriyaṃ samuṭṭhāpeti, evaṃ sāvajjakattabbakiriyāsamuṭṭhāpakamicchākammantappahānena sammākammanto niravajjasamuṭṭhāpanakiccavā hoti, sampayuttadhamme ca samuṭṭhāpento eva pavattatīti ‘‘samuṭṭhāpanalakkhaṇo’’ti vutto. Kāyavācānaṃ khandhasantānassa ca saṃkilesabhūtamicchāājīvappahānena sammāājīvo ‘‘vodāpanalakkhaṇo’’ti vutto.

चार अंगांनी युक्त असलेली वाणी लोकांचे कल्याण करते (किंवा त्यांना आपलेसे करते). त्यामुळे, तिच्या विरोधी असलेल्या मिच्छावाचा (मिथ्या वाणी) पासून विरत होण्याचा स्वभाव असलेली 'सम्मावाचा' (सम्यक् वाणी) ही इतरांमध्ये फूट पाडणाऱ्या मिथ्या वाणीचा त्याग करून, लोकांना आणि तिच्याशी संप्रयुक्त असलेल्या धर्मांना आपलेसे करण्याचे कार्य करते; म्हणून तिला 'परिग्गहलक्खणा' (संग्रह-लक्षणा) म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे चीवर शिवणे इत्यादी कामे (कर्मान्त) एखादे कर्तव्य कार्य चांगल्या प्रकारे सुरू करतात आणि पूर्ण करतात, किंवा विविध शारीरिक क्रिया पूर्ण करणारी 'चेतना' नावाचा कर्मान्त हात-पाय हलवणे इत्यादी क्रिया चांगल्या प्रकारे सुरू करतो, त्याचप्रमाणे सदोष कर्तव्यांना प्रवृत्त करणाऱ्या मिच्छाकम्मन्त (मिथ्या कर्मान्त) चा त्याग केल्यामुळे 'सम्माकम्मन्त' (सम्यक् कर्मान्त) हा निर्दोष कार्याला चांगल्या प्रकारे प्रवृत्त करण्याचे कार्य करतो आणि संप्रयुक्त धर्मांना प्रवृत्त करतच राहतो; म्हणून त्याला 'समुट्ठापनलक्खण' (उत्थापन-लक्षण) म्हटले आहे. काया आणि वाणीच्या तसेच स्कंध-संतानाच्या क्लेशाचे कारण असलेल्या मिच्छाआजीव (मिथ्या आजीविका) चा त्याग केल्यामुळे 'सम्माआजीव' (सम्यक् आजीविका) ला 'वोदापनलक्खण' (परिशोधन-लक्षण) म्हटले आहे.

Attano paccanīkakilesā diṭṭhekaṭṭhā avijjādayo. Passatīti pakāsetīti attho. Teneva hi aṅgena tattha paccavekkhaṇā pavattatīti. Tathevāti attano paccanīkakilesehi saddhinti attho.

स्वतःच्या (सम्यक् दृष्टीच्या) विरोधी असलेले क्लेश म्हणजे दृष्टीशी सहजात आणि प्रहाणार्थ एकाच भूमीवर असणारे अविद्या इत्यादी क्लेश होत. 'पस्सति' (पाहतो) याचा अर्थ 'पकासेति' (प्रकट करतो) असा आहे. कारण, त्याच (सम्यक् दृष्टी रूपी) अंगाने त्या मार्गामध्ये किंवा मार्गचित्तात 'पच्चवेक्खणा' (प्रत्यवेक्षण ज्ञान) प्रवृत्त होते. 'तथैव' (त्याचप्रमाणे) याचा अर्थ 'स्वतःच्या (सम्यक् संकल्पाच्या) विरोधी क्लेशांसह' असा घ्यावा.

Kiccatoti pubbabhāgehi dukkhādiñāṇehi kattabbakiccassa idha nipphattito, imasseva vā ñāṇassa dukkhādippakāsanakiccato. Tīṇi nāmāni labhati kāmasaṅkappādippahānakiccanipphattito. Sikkhāpadavibhaṅge (vibha. 703 ādayo) ‘‘viraticetanā sabbe sampayuttadhammā ca sikkhāpadānī’’ti vuttāti tattha padhānānaṃ viraticetanānaṃ vasena ‘‘viratiyopi honti cetanāyopī’’ti āha. Musāvādādīhi viramaṇakāle vā viratiyo subhāsitādivācābhāsanādikāle ca cetanāyo yojetabbā, maggakkhaṇe viratiyova [Pg.72] cetanānaṃ amaggaṅgattā ekassa ñāṇassa dukkhādiñāṇatā viya ekāya viratiyā musāvādādiviratibhāvo viya ca ekāya cetanāya sammāvācādikiccattayasādhanasabhāvābhāvā sammāvācādibhāvāsiddhito, taṃsiddhiyañca aṅgattayattāsiddhito ca.

'किच्चतो' (कार्याच्या दृष्टीने) म्हणजे मार्गाच्या पूर्वभागात होणाऱ्या दुःख इत्यादींना जाणणाऱ्या ज्ञानांद्वारे जे कार्य करायचे होते, ते या मार्गक्षणी पूर्ण झाल्यामुळे; किंवा याच सम्यक् दृष्टी ज्ञानाचे दुःख इत्यादींना प्रकट करण्याचे कार्य असल्यामुळे. कामसंकल्प इत्यादींचा त्याग करण्याचे कार्य पूर्ण झाल्यामुळे (सम्यक् संकल्पाला) तीन नावे मिळतात. सिक्खापदविभंगामध्ये 'विरती, चेतना आणि सर्व संप्रयुक्त धर्म हे सिक्खापदे (शिक्ष पदे) आहेत' असे म्हटले आहे. त्या तीन प्रकारांमध्ये प्रधान असलेल्या विरती आणि चेतना यांच्या प्रभावाने 'विरती देखील असतात आणि चेतना देखील असतात' असे म्हटले आहे. किंवा, मुसावादा (असत्य भाषण) इत्यादींपासून विरत होण्याच्या वेळी 'विरती' आणि सुभाषित इत्यादी वाणी बोलण्याच्या वेळी 'चेतना' जोडल्या पाहिजेत. मार्गक्षणी केवळ विरतीच असतात, कारण चेतना या मार्गांग नसतात; आणि ज्याप्रमाणे एकाच ज्ञानाला दुःख इत्यादींचे ज्ञान असणे शक्य आहे किंवा एकाच विरतीला मुसावादा इत्यादींपासून विरत होणे शक्य आहे, त्याप्रमाणे एकाच चेतनेमध्ये सम्यक् वाणी इत्यादी तिन्ही कार्ये साध्य करण्याचा स्वभाव नसतो, त्यामुळे सम्यक् वाणी इत्यादी भाव सिद्ध होत नाहीत; आणि जर ते सिद्ध झाले तरी तीन अंगांचा समूह सिद्ध होत नाही.

Pubbabhāgepi maggakkhaṇepi sammāsamādhi evāti yadipi samādhiupakārakānaṃ abhiniropanānumajjanasampiyāyanabrūhanasantasukhānaṃ vitakkādīnaṃ vasena catūhi jhānehi sammāsamādhi vibhatto, tathāpi vāyāmo viya anuppannākusalānuppādanādicatuvāyāmakiccaṃ, sati viya ca asubhāsukhāniccānattesu kāyādīsu subhādisaññāpahānacatusatikiccaṃ, eko samādhi catukkajjhānasamādhikiccaṃ na sādhetīti pubbabhāgepi paṭhamajjhānasamādhicitte jhānasamādhi paṭhamajjhānasamādhi eva maggakkhaṇepi, tathā pubbabhāgepi catutthajjhānasamādhicitte jhānasamādhi catutthajjhānasamādhi eva maggakkhaṇepīti attho.

'पूर्वभागात आणि मार्गक्षणी देखील सम्यक् समाधीच असते' - जरी समाधीला उपकारक असणाऱ्या, आलंबनावर मन स्थिर करणे (अभिनिरोपन), वारंवार स्पर्श करणे (अनुमज्जन), अत्यंत प्रिय वाटणे (संपियायन), वृद्धिंगत करणे (ब्रूहण) आणि शांत सुख देणाऱ्या वितर्क इत्यादींच्या प्रभावाने चार ध्यानांद्वारे सम्यक् समाधीचे वर्गीकरण केले गेले असले, तरीही ज्याप्रमाणे 'वायाम' (व्यायाम/प्रयत्न) हा उत्पन्न न झालेल्या अकुशलाला उत्पन्न न होऊ देणे इत्यादी चार प्रकारच्या व्यायामाचे कार्य पूर्ण करतो, आणि ज्याप्रमाणे 'सती' (स्मृती) ही अशुद्ध, दुःखद, अनित्य आणि अनात्म असलेल्या काया इत्यादींमध्ये शुभ इत्यादी संज्ञांचा त्याग करण्याचे चार प्रकारच्या स्मृतींचे कार्य पूर्ण करते, त्याप्रमाणे एकच समाधी चार ध्यानांच्या समाधीचे कार्य पूर्ण करू शकत नाही. म्हणून, पूर्वभागात (उपचार ध्यानक्षणी) देखील प्रथम ध्यानयुक्त समाधीचित्तात असणारी ध्यान-समाधी ही केवळ प्रथम ध्यान-समाधीच असते आणि मार्गक्षणी देखील तीच असते. त्याचप्रमाणे, पूर्वभागात चतुर्थ ध्यानयुक्त समाधीचित्तात असणारी ध्यान-समाधी ही केवळ चतुर्थ ध्यान-समाधीच असते आणि मार्गक्षणी देखील तीच असते, असा अर्थ आहे.

Vacībhedassa upakārako vitakko sāvajjānavajjavacībhedanivattanapavattanakarāya sammāvācāyapi upakārako evāti ‘‘svāya’’ntiādimāha. Vacībhedaniyāmikā vācā kāyikakiriyāniyāmakassa sammākammantassa upakārikā. Idaṃ vīriyanti catusammappadhānavīriyaṃ. Gatiyoti nipphattiyo, kiccādisabhāve vā. Samanvesitvāti upadhāretvā.

वाणीच्या उच्चारणाला (वचीभेद) उपकारक असणारा वितर्क हा सदोष वाणीला रोखणाऱ्या आणि निर्दोष वाणीला प्रवृत्त करणाऱ्या सम्यक् वाणीला देखील उपकारकच असतो, म्हणून 'स्वायम्' इत्यादी म्हटले आहे. वाणीच्या उच्चारणाचे नियमन करणारी वाणी ही शारीरिक क्रियांचे नियमन करणाऱ्या सम्यक् कर्मान्ताला उपकारक ठरते. 'इदं वीरियं' म्हणजे चार सम्यक् प्रधानाचा पराक्रम (वीर्य). 'गतियो' म्हणजे निष्पत्ती (पूर्णता) किंवा कार्य इत्यादींचा स्वभाव. 'समन्वेसित्वा' म्हणजे शोध घेऊन किंवा विचार करून (समीक्षा करून).

Purimāni dve saccāni uggaṇhitvāti sambandho. Iṭṭhaṃ kantanti nirodhamaggesu ninnabhāvaṃ dasseti, na abhinandanaṃ, tanninnabhāvoyeva ca tattha kammakaraṇaṃ daṭṭhabbaṃ.

'पूर्वीची दोन सत्ये (दुःख सत्य आणि समुदाय सत्य) शिकून घेऊन' असा संबंध आहे. 'इट्ठं कन्तं' (इष्ट आणि कांत) या शब्दाने निरोध आणि मार्ग सत्यांकडे झुकलेला स्वभाव (प्रवणता) दर्शवला आहे, अति-अभिनंदन (तृष्णा) दर्शवलेले नाही. आणि त्या निरोध व मार्ग सत्यांकडे झुकलेला स्वभाव असणे म्हणजेच तेथे कर्मस्थान (साधना) करणे असे समजावे.

Kiccatoti pariññādito. Ārammaṇapaṭivedhoti sacchikiriyāpaṭivedhamāha. Sabbampi paṭivedhañāṇaṃ lokuttaranti kasmā vuttaṃ, nanu uggahādipaṭivedho ca paṭivedhova, na ca so lokuttaroti? Na, kevalena paṭivedha-saddena uggahādipaṭivedhānaṃ avacanīyattā, paṭivedhanimittattā vā uggahādivasena pavattaṃ dukkhādīsu pubbabhāge ñāṇaṃ ‘‘paṭivedho’’ti vuttaṃ, na paṭivedhattā, paṭivedhabhūtameva pana ñāṇaṃ sandhāyāha ‘‘sabbampi paṭivedhañāṇaṃ lokuttara’’nti. Uggahaparipucchāñāṇānipi savanañāṇe eva avarodhaṃ gacchantīti ‘‘savanadhāraṇasammasanañāṇaṃ lokiya’’nti tividhameva ñāṇamāha. Uggahādīhi saccapariggaṇhanaṃ pariggaho.

'किच्चतो' म्हणजे परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान) इत्यादी कार्याच्या दृष्टीने. 'आरम्मणपटिवेध' या शब्दाने साक्षात्काराद्वारे होणारा भेद (सच्छिकिरियापटिवेध) सांगितला आहे. 'सर्वच प्रतिवेध ज्ञान लोकोत्तर असते' असे का म्हटले आहे? उग्गह (शिकणे) इत्यादी प्रतिवेध देखील प्रतिवेधच आहे आणि तो लोकोत्तर नाही, असे नाही का? नाही, कारण केवळ 'प्रतिवेध' शब्दाने उग्गह इत्यादी प्रतिवेधांचे ग्रहण होत नाही; किंवा प्रतिवेधाचे कारण असल्यामुळे उग्गह इत्यादींच्या प्रभावाने दुःख इत्यादींमध्ये प्रवृत्त झालेल्या पूर्वभागातील ज्ञानाला 'प्रतिवेध' म्हटले आहे, वास्तविक प्रतिवेध असल्यामुळे नाही. परंतु, जो वास्तविक प्रतिवेध रूप आहे अशा लोकोत्तर ज्ञानाला उद्देशूनच 'सर्वच प्रतिवेध ज्ञान लोकोत्तर असते' असे म्हटले आहे. शिकणे आणि विचारणे यांद्वारे होणारे ज्ञान देखील श्रवण ज्ञानातच समाविष्ट होते, म्हणून 'श्रवण, धारण आणि संमसन (मनन) ज्ञान हे लौकिक आहे' असे तीन प्रकारचेच ज्ञान सांगितले आहे. उग्गह (शिकणे) इत्यादींद्वारे चार सत्यांचे ग्रहण करणे म्हणजे 'परिग्ग्रह' (स्वीकार/निश्चय) होय.

Payogoti [Pg.73] kiriyā, vāyāmo vā. Tassa mahantatarassa icchitabbataṃ dukkarataratañca upamāhi dasseti ‘‘bhavaggagahaṇattha’’ntiādinā.

'पयोगो' म्हणजे क्रिया किंवा व्यायाम (प्रयत्न). त्या अत्यंत महान अशा प्रयत्नाची आवश्यकता आणि त्याचे कठीणपण उपमांद्वारे 'भवग्गगहणत्थं' (भव-अग्र प्राप्त करण्यासाठी) इत्यादी शब्दांनी दर्शवले आहे.

Padaghātanti ettha gatamaggo ‘‘pada’’nti vuccati. Yena cupāyena kāraṇena kāmavitakko uppajjati, so tassa gatamaggoti tassa ghāto padaghāto. Ussukkāpetvāti uddhaṃ uddhaṃ santivisesayuttaṃ katvā, vaḍḍhetvāti attho.

'पदघात' यामध्ये उत्पत्तीच्या मार्गाला (गतमार्ग) 'पद' म्हटले आहे. ज्या उपायाने किंवा कारणाने कामवितर्क उत्पन्न होतो, तो त्याचा गतमार्ग (उत्पत्तीचा मार्ग) होय; आणि त्याचा नाश करणे म्हणजे 'पदघात' (कामवितर्काच्या उत्पत्तीच्या कारणाचा नाश करणे) होय. 'उस्सुक्कापेत्वा' म्हणजे वरच्या वरच्या स्तरावर शांततेच्या विशेषाने युक्त करून, म्हणजेच वाढवून (वृद्धिंगत करून) असा अर्थ आहे.

Pāḷiyaṃ vibhattesūti katarapāḷiyaṃ? Dhammasaṅgahe tāva aṭṭha kasiṇāni dasa asubhā cattāro brahmavihārā cattāri āruppāni vibhattāni, āgamesu dasa anussatiyo āhāre paṭikūlasaññā catudhātuvavatthānanti imāni cāti tattha tattha vibhattaṃ. Imesu tīsūti kāmādīsu tīsu ṭhānesu.

'पाळीमध्ये विभागलेले' म्हणजे कोणत्या पाळीमध्ये (पालि ग्रंथात)? प्रथम धम्मसंगणी पाळीमध्ये आठ कसिण (कृत्स्न), दहा अशुभा, चार ब्रह्मविहार आणि चार आरुप्प (अरूप ध्यान) विभागून सांगितले आहेत. आगमांमध्ये (सुत्त पाळीमध्ये) दहा अनुस्सती, आहारात प्रतिकूलसंज्ञा आणि चतुधातुव्यवस्थान हे बारा प्रकार देखील त्या त्या पाळीमध्ये विभागून सांगितले आहेत. 'या तिन्हींमध्ये' म्हणजे काम इत्यादी तीन स्थानांमध्ये.

Micchāvācāsaṅkhātāyāti etena ekāya cetanāya pahātabbaekattaṃ dasseti. Idha ariyasāvako sakalyāṇaputhujjanako sekkho. Kāyadvāravītikkamāti ājīvahetukato pāṇātipātādito visuṃ visuṃ viramaṇaṃ yojetabbaṃ.

'मिच्छावाचा' (मिथ्या वाणी) या शब्दाने एकाच चेतनेद्वारे त्याग करण्यायोग्य असलेल्या एकत्वाला दर्शवले आहे. येथे 'अरियासावको' (आर्यश्रावक) म्हणजे कल्याणकारी पृथग्जनासह असणारा शैक्ष (सेक्ख) पुद्गल होय. 'कायद्वारवीतिक्कमा' (कायिक द्वारांचे उल्लंघन) म्हणजे आजीविकेच्या कारणाने होणाऱ्या प्राणातिपात (जीवहिंसा) इत्यादी दुराचारांपासून वेगवेगळे विरत होणे जोडले पाहिजे.

Ayaṃ panassāti maggabhāvena catubbidhampi ekattena gahetvā assa maggassa ayaṃ jhānavasena sabbasadisasabbāsadisaekaccasadisatā viseso. Pādakajjhānaniyāmena hotīti idha pādakajjhānaniyāmaṃ dhuraṃ katvā āha, aṭṭhasāliniyaṃ pana vipassanāniyāmaṃ tattha sabbavādāvirodhato, idha pana sammasitajjhānapuggalajjhāsayavādanivattanato pādakajjhānaniyāmaṃ. Vipassanāniyāmo pana sādhāraṇattā idhāpi na paṭikkhittoti daṭṭhabbo. Aññe cācariyavādā vakkhamānā vibhajitabbāti yathāvuttameva tāva pādakajjhānaniyāmaṃ vibhajanto āha ‘‘pādakajjhānaniyāmena tāvā’’ti.

पण 'अयं पनस्सा' (या मार्गाचा हा) म्हणजे मार्गभावाने चारही प्रकारच्या मार्गांना एक मानून, त्या मार्गाचा ध्यानाच्या दृष्टीने सर्व-समान, सर्व-असमान आणि काही प्रमाणात समान असणारा हा विशेष भेद आहे. 'पादकज्झाननियामेन होती' (पादक ध्यानाच्या नियमाने होतो) असे येथे पादक ध्यानाच्या नियमाला मुख्य करून म्हटले आहे. परंतु, अट्ठसालिनीमध्ये विपश्यना नियमाला मुख्य केले आहे, कारण तिथे सर्व वादांचा अविरोध दाखवायचा आहे; तर येथे संमसितध्यानवाद (परीक्षित ध्यानवाद) आणि पुग्गलज्झासयवाद (पुद्गल-अध्याशयवाद) यांचे निवारण करायचे असल्याने पादक ध्यानाचा नियम मुख्य केला आहे. विपश्यना नियम हा साधारण (सामायिक) असल्यामुळे येथेही त्याचा निषेध केलेला नाही, असे समजावे. आणि पुढे सांगण्यात येणाऱ्या इतर आचार्यवादांचे विश्लेषण करायचे असल्यामुळे, आधी सांगितलेल्या पादक ध्यानाच्या नियमाचेच विश्लेषण करताना 'पादकज्झाननियामेन तावा' (प्रथम पादक ध्यानाच्या नियमाने) असे म्हटले आहे.

Āruppe catukkapañcaka…pe… vuttaṃ aṭṭhasāliniyanti adhippāyo. Nanu tattha ‘‘āruppe tikacatukkajjhānaṃ uppajjatī’’ti vuttaṃ, na ‘‘catukkapañcakajjhāna’’nti? Saccaṃ, yesu pana saṃsayo atthi, tesaṃ uppattidassanena, tenatthato catukkapañcakajjhānaṃ uppajjatīti vuttameva hotīti evamāhāti veditabbaṃ. Samudāyañca apekkhitvā ‘‘tañca lokuttaraṃ, na lokiya’’nti āha. Catutthajjhānameva hi lokiyaṃ tattha uppajjati, na catukkaṃ pañcakañcāti. Ettha [Pg.74] kathanti pādakajjhānassa abhāvā kathaṃ daṭṭhabbanti attho. Taṃjhānikāva tassa tattha tayo maggā uppajjanti tajjhānikaṃ paṭhamaphalādiṃ pādakaṃ katvā uparimaggabhāvanāyāti adhippāyo, tikacatukkajjhānikaṃ pana maggaṃ bhāvetvā tatthuppannassa arūpajjhānaṃ tajjhānikaṃ phalañca pādakaṃ katvā uparimaggabhāvanāya aññajhānikāpi uppajjantīti jhānaṅgādiniyāmikā pubbābhisaṅkhārasamāpatti pādakaṃ, na sammasitabbāti phalassapi pādakatā daṭṭhabbā.

अरूप भूमीमध्ये चतुर्थ आणि पंचम ध्यान... इत्यादी अट्ठसालिनीमध्ये सांगितले आहे, असा अभिप्राय आहे. 'तिथे अरूप भूमीमध्ये तृतीय आणि चतुर्थ ध्यान उत्पन्न होते असे म्हटले आहे, चतुर्थ आणि पंचम ध्यान असे नाही ना?' हे खरे आहे. परंतु ज्यांच्याविषयी संशय आहे, त्यांची उत्पत्ती दाखवून, अर्थाच्या दृष्टीने 'चतुर्थ आणि पंचम ध्यान उत्पन्न होते' असेच म्हटले गेले आहे, म्हणून येथे असे म्हटले आहे, हे समजावे. आणि समूहाचा विचार करून 'ते लोकोत्तर आहे, लौकिक नाही' असे म्हटले आहे. कारण तिथे केवळ चौथे ध्यानच लौकिक म्हणून उत्पन्न होते, चतुर्थ आणि पंचम (समूह रूपाने) नाही. 'एत्थ कथं' (येथे कसे?) याचा अर्थ असा की, पादक ध्यानाचा अभाव असताना हे कसे समजावे? त्या ध्यानाने युक्त असणाऱ्या व्यक्तीचे तिथे तीन मार्ग उत्पन्न होतात, जेव्हा तो त्या ध्यानाशी संबंधित प्रथम फल इत्यादींना पादक (पाया) बनवून उच्च मार्गाची भावना करतो, असा अभिप्राय आहे. परंतु, तृतीय व चतुर्थ ध्यानाशी संबंधित मार्गाची भावना करून तिथे उत्पन्न झालेल्या व्यक्तीच्या बाबतीत, अरूप ध्यान आणि त्याच्याशी संबंधित फल यांना पादक बनवून उच्च मार्गाची भावना करताना इतर ध्यानांशी संबंधित मार्गही उत्पन्न होतात. म्हणून ध्यानअंगांचे नियमन करणारी पूर्वाभिसंस्कार समापत्ती ही पादक (पाया) ठरते, संमसितव्य (परीक्षण करण्यायोग्य) समापत्ती नाही. अशा प्रकारे फलाची पादकताही (पाया असणे) समजून घ्यावी.

Dukkhañāṇādīnaṃ rūpādichaḷārammaṇattā nekkhammasaṅkappādīnaṃ kasiṇāditaṃtaṃkusalārammaṇārammaṇattā sammāvācādīnaṃ aṅgānaṃ taṃtaṃviramitabbādiārammaṇattā ‘‘yathānurūpa’’nti āha. Tadanurūpoti avippaṭisārakarasīlaṃ vāyāmassa visesapaccayoti sīlānurūpatā vāyāmassa vuttā sampayuttassapi, sampayuttasseva ca vacanato ‘‘sīlabhūmiyaṃ patiṭṭhitassā’’ti avatvā ‘‘patiṭṭhamānassā’’ti vuttaṃ. Cetaso asammosoti ‘‘ekārakkho’’ti ettha vuttena satārakkhena cetaso rakkhitatā. Tenāha ‘‘iti…pe… suvihitacittārakkhassā’’ti.

दुःखज्ञान इत्यादींचे रूप इत्यादी सहा प्रकारचे आलंबन (विषय) असल्यामुळे, नैष्क्रम्यसंकल्प इत्यादींचे कसिण इत्यादी विविध कुशल आलंबन असल्यामुळे, आणि सम्यक् वाचा इत्यादी अंगांचे त्या त्या विरती घेण्याच्या (वर्ज्य करण्याच्या) विषयांचे आलंबन असल्यामुळे 'यथानुरूपं' (योग्यतेनुसार) असे म्हटले आहे. 'तदनुरूपो' (त्याच्या अनुरूप) म्हणजे अविप्रतिसार (पश्चात्ताप नसणे) हा ज्याचा रस (कार्य) आहे असे शील हे व्यायामाचे (सम्यक् व्यायामाचे) विशेष कारण आहे. म्हणून व्यायामाची आणि त्याच्याशी संप्रयुक्त असणाऱ्या धर्मांची शीलाशी असणारी अनुरूपता सांगितली आहे. आणि संप्रयुक्त धर्मांविषयीच सांगायचे असल्यामुळे 'शीलभूमीत प्रतिष्ठित असणाऱ्याचे' असे न म्हणता 'प्रतिष्ठित होत असणाऱ्याचे' (पतिट्ठमानस्स) असे म्हटले आहे. 'चेतसो असंमोसो' (चित्ताचा संमोह न होणे) म्हणजे 'एकारक्खो' (एकमेव रक्षक) या पाठात सांगितलेल्या स्मृतिरूप रक्षकाद्वारे चित्ताचे रक्षण होणे होय. म्हणूनच 'इति...पे... सुविहितचित्तारक्खस्स' (ज्याचे चित्तरक्षण सुव्यवस्थित आहे अशाचे) असे म्हटले आहे.

Āsavakkhayañāṇassa vijjābhāvo vuttoti āsavakkhayasaṅkhāte magge tīhi khandhehi saṅgahite paññākkhandho vijjā, sīlassa catunnañca jhānānaṃ caraṇabhāvo vuttoti itare dve khandhā caraṇaṃ. Yanti etena nibbānaṃ gacchantīti yānaṃ, vipassanāva yānaṃ vipassanāyānaṃ. Sīlaṃ samādhissa visesapaccayo, samādhi vipassanāyāti samathassa upakārattā sīlakkhandho ca samathayānena saṅgahito. Vipassanāyānena kāmesu ādīnavaṃ vibhāvento samathayānena nirāmisaṃ jhānasukhaṃ apariccajanto antadvayakummaggaṃ vivajjeti. Paññā viya mohassa, sīlasamādhayo ca dosalobhānaṃ ujuvipaccanīkā adosālobhehi sādhetabbattā. Sīlasamādhipaññāyogato ādimajjhapariyosānakalyāṇaṃ. Sīlādīni hi sāsanassa ādimajjhapariyosānanti. Yasmiṃ ṭhito maggaṭṭho phalaṭṭho ca ariyo hoti, taṃ maggaphalasaṅkhātaṃ khandhattayasaṅgahitaṃ sāsanaṃ ariyabhūmi.

आसवक्षयज्ञानाला (आसवांचा क्षय करणाऱ्या ज्ञानाला) 'विद्या' म्हटले आहे. म्हणून आसवक्षय नावाच्या मार्गाचा तीन स्कंधांमध्ये (शील, समाधी, प्रज्ञा) संग्रह केला असता, प्रज्ञास्कंध ही 'विद्या' ठरते. शील आणि चार ध्यानांना 'चरण' (आचरण) म्हटले आहे, म्हणून उरलेले दोन स्कंध (शील आणि समाधी) हे 'चरण' आहेत. याने (साधक) जातात, निर्वाणाला प्राप्त होतात म्हणून हे 'यान' (वाहन) आहे; विपश्यना हेच यान असल्याने ते 'विपश्यनायान' होय. शील हे समाधीचे विशेष कारण आहे आणि समाधी ही विपश्यनेचे कारण आहे. अशा प्रकारे शमथाला उपकारक असल्यामुळे शीलस्कंधाचाही 'शमथयाना'मध्ये संग्रह केला आहे. विपश्यनायानाने कामांमधील (कामभोगांमधील) दोष स्पष्ट करत आणि शमथयानाने निरामिश (अध्यात्मिक) ध्यानसुखाचा त्याग न करता, साधक दोन्ही टोकांच्या कुमार्गाचा (चुकीच्या मार्गाचा) त्याग करतो. ज्याप्रमाणे प्रज्ञा – जी मोहाची थेट विरोधी आहे, त्याचप्रमाणे शील आणि समाधी हे द्वेष व लोभाचे थेट विरोधी आहेत, कारण ते अद्वेष आणि अलोभाद्वारे साध्य केले जातात. शील, समाधी आणि प्रज्ञा यांच्या योगामुळे हे शासन (धम्म) आदी, मध्य आणि अंती कल्याणकारी (आदिमज्झपरियोसानकल्याणं) आहे. कारण शील इत्यादी हेच शासनाचे आदी, मध्य आणि अंत आहेत. ज्यामध्ये प्रतिष्ठित होऊन मार्गस्थ (मार्गावर आरूढ असलेला) आणि फलस्थ (फलाला प्राप्त झालेला) व्यक्ती 'आर्य' बनतो, मार्ग आणि फल स्वरूप असणारे व तीन स्कंधांमध्ये समाविष्ट असणारे ते शासन म्हणजेच 'आर्यभूमी' होय.

Maggasaccaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

मार्गसत्य निर्देश वर्णन समाप्त झाले.

Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुत्तन्त-भाजनिय वर्णन समाप्त झाले.

2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā

२. अभिधम्म-भाजनिय वर्णन

206-214. Ariyasacca-saddo [Pg.75] samudaye vattamāno pariññeyyabhāvarahite ekantapahātabbe taṇhāsaṅkhāte samudaye pavattati, na pahātabbapariññeyyesu avasesakilesāvasesākusalesu appahātabbesu ca sāsavakusalamūlāvasesasāsavakusalesūti sappadeso tattha samudayo hoti, kevalaṃ saccasadde nippadesoti āha ‘‘nippadesato samudayaṃ dassetu’’nti. Dukkhanirodhā pana ariyasaccadesanāyaṃ dhammato nippadesā eva. Na hi tato añño dhammo atthi, yo saccadesanāyaṃ dukkhaṃ nirodhoti ca vattabbo siyā, maggopi aṭṭhaṅgikapañcaṅgikavāresu apubbo natthi, tasmā samudayameva ‘‘nippadesato dassetu’’nti vadati tassa sabbattha tīsupi vāresu apubbassa dassitattā. Apubbasamudayadassanatthāyapi hi saccadesanāyaṃ ‘‘tattha katamo dukkhasamudayo? Taṇhā’’ti vacanaṃ kevalāya taṇhāya sacca-saddassa pavattidassanatthanti. Desanāvasena pana taṃ taṃ samudayaṃ ṭhapetvā dukkhaṃ tassa tassa pahānavasena nirodho aṭṭhaṅgikapañcaṅgikasabbalokuttarakusalavasena maggo ca ariyasaccadesanāyaṃ na vuttoti dukkhādīni ca tattha sappadesāni dassitāni hontīti tāni ca nippadesāni dassetuṃ saccadesanā vuttāti vattuṃ vaṭṭati. Paccayasaṅkhātanti kammakilesavasena jātiādidukkhassa mūlabhūtanti attho.

२०६-२१४. 'आर्यसत्य' हा शब्द जेव्हा 'समुदय' (दुःखाचे कारण) या अर्थी वापरला जातो, तेव्हा तो केवळ तृष्णारूप समुदयासाठीच वापरला जातो, जो परिज्ञेय (पूर्णपणे जाणून घेण्याजोगा) नसून केवळ प्रहातव्य (पूर्णपणे नष्ट करण्याजोगा) आहे. तो प्रहातव्य आणि परिज्ञेय असणाऱ्या उर्वरित क्लेश व अकुशल धर्मांमध्ये, तसेच अप्रहातव्य असणाऱ्या सास्रव (लौकिक) कुशल मूळ व उर्वरित सास्रव कुशल धर्मांमध्ये वापरला जात नाही. म्हणून तिथे 'समुदय' हा सप्रदेश (मर्यादित/अंशतः) असतो; परंतु केवळ 'सत्य' या शब्दात तो निष्प्रदेश (अमर्यादित/पूर्ण) असतो. म्हणूनच 'निष्प्रदेश रूपाने समुदय दाखवण्यासाठी' (निप्पदेसतो समुदयं दस्सेतुं) असे म्हटले आहे. परंतु आर्यसत्य देशनेमध्ये दुःख आणि निरोध हे स्वभावानेच निष्प्रदेश (पूर्ण) आहेत. कारण त्यांच्याशिवाय दुसरा कोणताही धर्म नाही, ज्याला सत्य देशनेमध्ये 'दुःख' किंवा 'निरोध' म्हटले जावे. मार्ग देखील अष्टांगिक आणि पंचंगिक वारांमध्ये (विभागांमध्ये) काही अपूर्व (नवीन) नाही. म्हणूनच, 'समुदयालाच निष्प्रदेश रूपाने दाखवण्यासाठी' असे म्हटले आहे, कारण सर्व ठिकाणी तिन्ही वारांमध्ये त्याचे अपूर्वत्व दाखवले गेले आहे. सत्य देशनेमध्ये 'तिथे दुःखाचा समुदय कोणता? तृष्णा' हे वचन केवळ तृष्णेच्या बाबतीतच 'सत्य' शब्दाची प्रवृत्ती दाखवण्यासाठी आहे, जेणेकरून नवीन समुदय दाखवता यावा. परंतु देशनेच्या दृष्टीने, त्या त्या समुदयाला वगळून, दुःख, त्या त्या समुदयाच्या प्रहाणाने (नाशाने) होणारा निरोध, आणि अष्टांगिक व पंचंगिक अशा सर्व लोकोत्तर कुशल रूपाने असणारा मार्ग हे आर्यसत्य देशनेमध्ये सांगितले गेले नाहीत. त्यामुळे दुःख इत्यादी तिथे सप्रदेश (अंशतः) दाखवले गेले आहेत. म्हणून त्यांनाही निष्प्रदेश (पूर्ण) रूपाने दाखवण्यासाठी सत्य देशनेचे कथन केले गेले आहे, असे म्हणणे योग्य ठरेल. 'प्रत्ययसंखातं' (प्रत्यय संज्ञक) याचा अर्थ असा की, कर्म आणि क्लेशांच्या प्रभावामुळे जन्म इत्यादी दुःखांचे मूळ कारण असणे.

Nirodhasaccaṃ…pe… pañcahākārehi niddiṭṭhanti ariyasaccadesanato saccadesanāya visesaṃ dasseti. Tattha ‘‘tiṇṇannañca kusalamūlānaṃ avasesānañca sāsavakusalānaṃ pahāna’’nti idaṃ tesaṃ paccayānaṃ avijjātaṇhāupādānānaṃ pahānavasena, avijjādīsu vā pahīnesu tesaṃ appavattivasena vuttanti veditabbaṃ. Na hi kusalā pahātabbāti. Pahānanti ca maggakiccavasena tadadhigamanīyaṃ nirodhaṃ dasseti, nirodhasseva vā taṇhādīnaṃ appavattibhāvo pahānanti daṭṭhabbaṃ.

'निरोधसत्य... इत्यादी पाच प्रकारांनी निर्दिष्ट केले आहे' याद्वारे आर्यसत्य देशनेपेक्षा सत्य देशनेचा विशेष भेद दाखवला आहे. तिथे 'तीन कुशल मुळांचे आणि उर्वरित सास्रव कुशल धर्मांचे प्रहाण (त्याग)' हे वचन त्यांच्या प्रत्ययांचे (कारणांचे) म्हणजे अविद्या, तृष्णा आणि उपादान यांच्या प्रहाणामुळे किंवा अविद्या इत्यादी नष्ट झाल्यावर त्यांच्या अनुत्पत्तीमुळे (पुन्हा उत्पन्न न होण्यामुळे) म्हटले गेले आहे, असे समजावे. कारण कुशल धर्मांचा त्याग करायचा नसतो. आणि 'प्रहाण' या शब्दाने मार्गकृत्याच्या (मार्गाच्या कार्याच्या) दृष्टीने प्राप्त करण्यायोग्य निरोध दाखवला आहे; किंवा निरोधाच्या बाबतीत तृष्णा इत्यादींची अनुत्पत्ती म्हणजेच 'प्रहाण' होय, असे समजावे.

Yadipi ‘‘pubbeva kho panassa kāyakammaṃ vacīkammaṃ ājīvo suparisuddho hoti, evamassāyaṃ ariyo aṭṭhaṅgiko maggo bhāvanāpāripūriṃ gacchatī’’ti (ma. ni. 3.431) lokuttaramaggakkhaṇe aṭṭhaṅgikamaggapāripūriyā upanissayadassanatthaṃ idaṃ [Pg.76] vuttaṃ, tathāpi ‘‘pubbeva kho panā’’ti vacanaṃ kāyakammādisuddhiyā dūratarupanissayataṃ, cakkhādīsu asārajjantassa asaṃyuttassa asammūḷhassa ādīnavānupassino viharato tāyeva vuṭṭhānagāminiyā vipassanāya āyatiṃ pañcupādānakkhandhesu apacayaṃ gacchantesu sabbasaṅkhāresu vivaṭṭanavasena, ponobbhavikataṇhāya pahīyamānāya kilesadūrībhāvena, kāyikacetasikadarathasantāpapariḷāhesu pahīyamānesu passaddhakāyacittavasena kāyikacetasikasukhe paṭisaṃvediyamāne ‘‘yā tathābhūtassa diṭṭhi, sāssa hoti sammādiṭṭhī’’tiādinā (ma. ni. 3.431) vuttānaṃ vuṭṭhānagāminivipassanākkhaṇe pavattānaṃ pañcannaṃ sammādiṭṭhādīnaṃ aṅgānaṃ āsannatarupanissayatañca dassetīti āsannatarupanissayavasena pañcaṅgikaṃ maggaṃ sukhaṃ bujjhantānaṃ puggalānaṃ ajjhāsayavasena pañcaṅgikamaggadesanāya pavattataṃ dīpeti. Tenāha ‘‘pubbeva kho…pe… suparisuddho hotīti vacanato’’tiādi. Evamidaṃ vacanatoti nissakkavacanaṃ desanupāyassa ñāpakanidassanaṃ hoti, vacanatoti vā attano vacanānurūpaṃ pañcaṅgikopi maggo paṭipadā evāti bhagavatā desitoti attho. Katthāti? Devapure, tasmā taṃ desitanayaṃ dassetuṃ pañcaṅgikavāropi niddiṭṭho dhammasaṅgāhakehi. Atha vā ‘‘pubbeva kho panassā’’ti vacaneneva ajjhāsayavisesakāraṇanidassakena puggalajjhāsayavasena pañcaṅgiko maggopi paṭipadā evāti desito hotīti āha ‘‘pubbeva kho pana…pe… vacanato pana…pe… desito’’ti, tasmā taṃ suttante desitanayaṃ dassetuṃ pañcaṅgikavāropi niddiṭṭho bhagavatā devapureti attho.

जरी 'त्याच्या पूर्वीच खरोखर कायकर्म, वचीकर्म आणि आजीव अत्यंत शुद्ध असतात, अशा प्रकारे त्याचा हा आर्य अष्टांगिक मार्ग भावनेच्या परिपूर्णतेला प्राप्त होतो' असे लोकोत्तर मार्गक्षणी अष्टांगिक मार्गाच्या परिपूर्णतेसाठी उपनिस्सय (प्रबळ कारण) दाखवण्यासाठी हे सांगितले आहे, तरीही 'पुब्बेव खो पना' (पूर्वीच खरोखर) हे वचन कायकर्मादींच्या शुद्धीचे अतिशय दूरचे उपनिस्सयत्व दर्शवते; आणि चक्षू इत्यादींमध्ये आसक्त न होणाऱ्या, असंलग्न राहणाऱ्या, संमोहित न होणाऱ्या, आदीनव (दोष) वारंवार पाहणाऱ्या आणि विहरणाऱ्या योग्याला त्याच वुठ्ठानगामिनी विपश्यनेमुळे भविष्यात पाच उपादानस्कंधांचा क्षय होत असताना, सर्व संस्कारांमध्ये विवर्तनाच्या (माघार घेण्याच्या) बळाने, पुनर्भव घडवून आणणाऱ्या तृष्णेचा प्रहाण होत असताना, क्लेशांच्या दूर होण्यामुळे कायिक व चैतसिक थकवा, संताप आणि परिदाह नष्ट होत असताना, शांत झालेल्या काय व चित्ताच्या बळाने कायिक व चैतसिक सुखाचा अनुभव घेत असताना 'अशा प्रकारे झालेल्या योग्याची जी दृष्टी असते, ती देशाची सम्यक् दृष्टी असते' इत्यादी वचनांद्वारे सांगितलेल्या, वुठ्ठानगामिनी विपश्यनाक्षणी प्रवृत्त होणाऱ्या सम्यक् दृष्टी इत्यादी पाच अंगांचे अतिशय जवळचे उपनिस्सयत्व दर्शवते. अशा प्रकारे अतिशय जवळच्या उपनिस्सयाच्या बळाने पंचंगिक मार्गाला सहजपणे समजून घेणाऱ्या पुद्गलांच्या (व्यक्तींच्या) आशयानुसार पंचंगिक मार्ग देशनेची प्रवृत्ती दर्शवते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'पुब्बेव खो...पे... सुपरिसुद्धो होति या वचनावरून' इत्यादी. अशा प्रकारे हे 'वचनतो' हे पंचमी विभक्तीचे रूप देशनेच्या उपायाचे ज्ञापक (बोध करून देणारे) कारण दर्शवणारे आहे, किंवा 'वचनतो' म्हणजे स्वतःच्या वचनाला अनुसरून पंचंगिक मार्ग सुद्धा प्रतिपदाच (मार्गच) आहे, असा भगवंतांनी उपदेश केला आहे, हा अर्थ आहे. कुठे (उपदेश केला)? देवपुरात (तावतींस देवलोकात). म्हणून ती देशना पद्धती दाखवण्यासाठी धर्मसंग्राहकांनी पंचंगिक वाराचाही निर्देश केला आहे. अथवा, 'पुब्बेव खो पनस्स' या वचनानेच पुद्गलाच्या विशिष्ठ आशयाचे कारण दाखवून, पुद्गलाच्या आशयानुसार पंचंगिक मार्ग सुद्धा प्रतिपदाच आहे, असा उपदेश केला गेला आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'पुब्बेव खो पन...पे... वचनावरून पुन्हा...पे... उपदेश केला आहे'. म्हणून सुत्तांतात ती देशना पद्धती दाखवण्यासाठी भगवंतांनी देवपुरात पंचंगिक वाराचाही निर्देश केला आहे, हा अर्थ आहे.

Jhānehi desanāpaveso, bhāvanāpaveso vā jhānābhiniveso. Ekekasmiṃ koṭṭhāse catunnaṃ catunnaṃ nayasahassānaṃ dassanaṃ gaṇanāsukhatthanti veditabbaṃ. Yathā pana pāḷi ṭhitā, tathā ekekissā paṭipadāya suññatādīsu ca pañca pañca koṭṭhāse yojetvā pāḷigamanaṃ katanti viññāyati. Tattha aṭṭhaṅgikavāre dutiyajjhānādīsu tasmiṃ samaye sattaṅgiko maggo hotīti yojanā kātabbā, sabbasaṅgāhikavāre ca yathā vijjamānadhammavasenāti.

ध्यानांच्या द्वारे देशनेचा प्रवेश किंवा भावनेचा प्रवेश म्हणजे 'ध्यानाभिनिवेश' होय. प्रत्येक कोठ्ठासात (भागात) चार-चार हजार नयांचे (पद्धतींचे) दर्शन घडवणे हे मोजणीच्या सुलभतेसाठी आहे, असे समजावे. परंतु जशी पाळी (मूळ पाठ) स्थित आहे, त्यानुसार प्रत्येक प्रतिपदेत आणि शून्यता इत्यादींमध्ये पाच-पाच कोठ्ठास जोडून पाळीचा प्रवाह चालवला आहे, असे समजते. त्यात अष्टांगिक वारात द्वितीय ध्यानादींमध्ये 'त्या वेळी सप्तांगिक मार्ग असतो' अशी योजना करावी, आणि सर्वसंग्राहक वारात सुद्धा जसे विद्यमान धर्म असतील त्याप्रमाणे योजना करावी.

Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

अभिधम्मभाजीनीयवर्णना समाप्त झाली.

3. Pañhapucchakavaṇṇanā

३. पञ्हपुच्छकवर्णना

215. Evaṃ [Pg.77] purimesupi dvīsūti kasmā vuttaṃ, nanu suttantabhājanīye dukkhanirodhagāminipaṭipadāniddese lokiyalokuttaramissako maggo vutto. Tassa hi aṭṭhakathāyaṃ (vibha. aṭṭha. 205) ‘‘catūsu saccesu uggahādivasena pubbabhāgañāṇuppattiṃ sandhāya idaṃ ‘dukkhe ñāṇa’ntiādi vuttaṃ, paṭivedhakkhaṇe pana ekameva ñāṇaṃ hotī’’ti sammādiṭṭhiyā, tathā sammāsaṅkappādīnañca lokiyalokuttaramissakatā dassitā ‘‘apicesā sammādiṭṭhi nāma pubbabhāge nānākkhaṇā nānārammaṇā hoti, maggakkhaṇe ekakkhaṇā ekārammaṇā’’tiādinā cāti? Saccametaṃ, evaṃ pana āgamanavasena tatthāpi catusaccakammaṭṭhānadassanādimukhena ariyova aṭṭhaṅgiko maggo dassito. Evañca katvā ‘‘paṭivedhakkhaṇe pana ekameva ñāṇaṃ hotī’’ti maggañāṇassa ekasseva dukkhañāṇāditā, ‘‘maggakkhaṇe pana…pe… ekova kusalasaṅkappo uppajjati, ayaṃ sammāsaṅkappo nāmā’’tiādinā maggasaṅkappādīnaṃ sammāsaṅkappāditā ca niddhāritā, pāḷiyañca aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ uddisitvā tameva niddisituṃ ‘‘dukkhe ñāṇa’’ntiādi vuttaṃ. Tena suttantabhājanīyepi dvinnaṃ lokiyatā, dvinnaṃ lokuttaratā vuttā ‘‘evaṃ purimesupi dvīsūti etenāti.

२१५. 'अशा प्रकारे पूर्वीच्या दोन्हीमध्ये सुद्धा' असे का म्हटले आहे? सुत्तांतभाजीनीयात दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा निर्देशात लौकिक आणि लोकोत्तर मिश्रित मार्ग सांगितला आहे की नाही? कारण त्याच्या अट्ठकथेत 'चार सत्यांमध्ये उद्ग्रहण (शिकणे) इत्यादींच्या बळाने पूर्वभागातील ज्ञानाच्या उत्पत्तीला उद्देशून हे 'दुःखात ज्ञान' इत्यादी म्हटले आहे, परंतु प्रतिवेधक्षणी (साक्षात्कार क्षणी) एकच ज्ञान असते' अशा प्रकारे सम्यक् दृष्टीची, तसेच सम्यक् संकल्पादींची लौकिक-लोकोत्तर मिश्रितता दाखवली आहे - 'शिवाय, ही सम्यक् दृष्टी पूर्वभागात वेगवेगळ्या क्षणी वेगवेगळ्या आलंबनांवर असते, परंतु मार्गक्षणी ती एकाच क्षणी एकाच आलंबनावर असते' इत्यादी वचनांद्वारे, नाही का? हे सत्य आहे, परंतु अशा प्रकारे मार्गाच्या आगमनाच्या (उत्पत्तीच्या) बळाने तिथे सुद्धा चतुःसत्य कम्मट्ठान (कर्मस्थान) दाखवण्याच्या मुखाने केवळ आर्य अष्टांगिक मार्गच दर्शवला आहे. आणि असे करून 'प्रतिवेधक्षणी तर एकच ज्ञान असते' या वचनाने एकाच मार्गज्ञानाचे दुःखज्ञान इत्यादी असणे निश्चित केले आहे, आणि 'मार्गक्षणी तर...पे... एकच कुशल संकल्प उत्पन्न होतो, याला सम्यक् संकल्प म्हणतात' इत्यादी वचनांद्वारे मार्गाशी संबंधित संकल्पादींचे सम्यक् संकल्पादी असणे निश्चित केले आहे, आणि पाळीमध्ये सुद्धा अष्टांगिक मार्गाचा संक्षेपाने निर्देश करून, त्याचाच विस्ताराने निर्देश करण्यासाठी 'दुःखात ज्ञान' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामुळे सुत्तांतभाजीनीयात सुद्धा दोघांचे (दुःख व समुदाय सत्यांचे) लौकिकत्व आणि दोघांचे (निरोध व मार्ग सत्यांचे) लोकोत्तरत्व 'अशा प्रकारे पूर्वीच्या दोन्हीमध्ये सुद्धा' या वचनाने सांगितले आहे.

Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.

पञ्हपुच्छकवर्णना समाप्त झाली.

Saccavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

सच्चविभंगवर्णना समाप्त झाली.

5. Indriyavibhaṅgo

५. इन्द्रियविभंग

1. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā

१. अभिधम्मभाजीनीयवर्णना

219. Cakkhudvāre [Pg.78] indaṭṭhaṃ kāretīti cakkhudvārabhāve taṃdvārikehi attano indabhāvaṃ paramissarabhāvaṃ kārayatīti attho. Tañhi te rūpaggahaṇe attānaṃ anuvatteti, te ca taṃ anuvattantīti. Esa nayo itaresupi. Yena taṃsamaṅgīpuggalo taṃsampayuttadhammā vā aññātāvino honti, so aññātāvibhāvo pariniṭṭhitakiccajānanaṃ.

२१९. 'चक्षुद्वारात इंद्रियत्व (अधिपतीचे कार्य) करतो' याचा अर्थ असा की, चक्षुद्वाराच्या स्वरूपात (रूप ग्रहण करण्याच्या कार्यात) त्या द्वाराशी संबंधित असलेल्या धर्मांकडून स्वतःचे इंद्रियत्व म्हणजे परम ऐश्वर्यत्व (सर्वोच्च अधिपती असणे) करवून घेतो. कारण ते (चक्षुप्रसाद) रूप ग्रहण करण्याच्या कार्यात त्यांना स्वतःच्या मागे चालवते आणि ते (चक्षुद्वाराशी संबंधित धर्म) सुद्धा त्याच्या मागे चालतात. हाच नियम इतरांच्या (श्रोत्रद्वारादींच्या) बाबतीतही लागू होतो. ज्या ज्ञानामुळे तो युक्त असलेला पुद्गल (व्यक्ती) किंवा त्याच्याशी संप्रयुक्त असलेले धर्म 'अज्‍ज्ञातवी' (सत्य जाणलेले) होतात, तो अज्‍ज्ञातवी भाव म्हणजे पूर्ण झालेल्या कृत्यांचे (कर्तव्यांचे) ज्ञान होय.

Katthaci dveti ‘‘dvinnaṃ kho, bhikkhave, indriyānaṃ bhāvitattā bahulīkatattā khīṇāsavo bhikkhu aññaṃ byākaroti…pe… ariyāya ca paññāya ariyāya ca vimuttiyā. Yā hissa, bhikkhave, ariyā paññā, tadassa paññindriyaṃ. Yā hissa ariyā vimutti, tadassa samādhindriya’’ntiādīsu (saṃ. ni. 5.516) dve, ‘‘tiṇṇaṃ kho, bhikkhave, indriyānaṃ bhāvitattā bahulīkatattā piṇḍolabhāradvājena bhikkhunā aññā byākatā…pe… satindriyassa samādhindriyassa paññindriyassā’’ti (saṃ. ni. 5.519), ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, indriyāni. Katamāni tīṇi? Anaññātaññassāmītindriyaṃ aññindriyaṃ aññātāvindriya’’nti (saṃ. ni. 5.493), ‘‘tīṇimāni…pe… itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriya’’nti (saṃ. ni. 5.492) ca evamādīsu tīṇi, ‘‘pañcimāni, brāhmaṇa, indriyāni nānāvisayāni…pe… cakkhundriyaṃ…pe… kāyindriya’’nti (saṃ. ni. 5.512), ‘‘pañci…pe… sukhindriyaṃ…pe… upekkhindriya’’nti (saṃ. ni. 5.501 ādayo), ‘‘pañci…pe… saddhindriyaṃ…pe… paññindriya’’nti (saṃ. ni. 5.486 ādayo) ca evamādīsu pañca. Tattha suttante dukādivacanaṃ nissaraṇupāyādibhāvato dukādīnaṃ. Sabbāni pana indriyāni abhiññeyyāni, abhiññeyyadhammadesanā ca abhidhammoti idha sabbāni ekato vuttāni.

काही ठिकाणी 'दोन' असे म्हटले आहे, जसे की— 'भिक्खूहो, दोन इंद्रियांच्या भावितत्वामुळे (भावना केल्यामुळे) आणि बहुलीकृतत्वामुळे (पुनःपुन्हा सराव केल्यामुळे) क्षीणासव भिक्खू अर्हत्त्वफळ (अञ्ञा) घोषित करतो... आर्य प्रज्ञेमुळे आणि आर्य विमुक्तीमुळे. भिक्खूहो, त्याची जी आर्य प्रज्ञा आहे, ते त्याचे प्रज्ञिंद्रिय होय. त्याची जी आर्य विमुक्ती आहे, ते त्याचे समाधिंद्रिय होय' इत्यादी सूत्रांमध्ये दोन इंद्रिये सांगितली आहेत. 'भिक्खूहो, तीन इंद्रियांच्या भावितत्वामुळे आणि बहुलीकृतत्वामुळे पिण्डोल भारद्वाज भिक्खूने अर्हत्त्वफळ घोषित केले आहे... सतिंद्रिय, समाधिंद्रिय आणि प्रज्ञिंद्रिय यांच्या', 'भिक्खूहो, ही तीन इंद्रिये आहेत. कोणती तीन? अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रिय, अञ्ञiन्द्रिय आणि अञ्ञाताविन्द्रिय' आणि 'तीन इंद्रिये... इत्थिंद्रिय, पुरिसिंद्रिय आणि जीवितिंद्रिय' इत्यादींमध्ये तीन इंद्रिये सांगितली आहेत. 'हे ब्राह्मणा, ही पाच इंद्रिये वेगवेगळ्या विषयांची आहेत... चक्खुंद्रिय... कायिंद्रिय', 'पाच... सुखिंद्रिय... उपेक्खिंद्रिय' आणि 'पाच... सद्धिंद्रिय... प्रज्ञिंद्रिय' इत्यादींमध्ये पाच इंद्रिये सांगितली आहेत. त्यापैकी, सुत्तन्तामध्ये (सूत्रपिटकामध्ये) दोन इत्यादींचे (द्विक इत्यादींचे) कथन हे संसारातून सुटकेचा (निस्सरण) उपाय इत्यादी स्वरूपाचे असल्यामुळे केले आहे. परंतु, सर्व इंद्रिये ही अभिज्ञेय (विशेष ज्ञानाने जाणण्यायोग्य) आहेत, आणि अभिज्ञेय धर्मांचा उपदेश हा अभिधम्म असल्यामुळे, येथे (अभिधम्मामध्ये) सर्व इंद्रिये एकत्र सांगितली आहेत.

Khīṇāsavassa bhāvabhūto hutvā uppattito ‘‘khīṇāsavasseva uppajjanato’’ti vuttaṃ.

क्षीणासवाचा (अर्हंताचा) स्वभाव बनून उत्पन्न होत असल्यामुळे, 'क्षीणासवालाच उत्पन्न होते' असे म्हटले आहे.

Liṅgeti gameti ñāpetīti liṅgaṃ, liṅgīyati vā etenāti liṅgaṃ, kiṃ liṅgeti, kiñca vā liṅgīyatīti? Indaṃ indo vā, indassa liṅgaṃ indaliṅgaṃ, indaliṅgassa attho taṃsabhāvo indaliṅgaṭṭho, indaliṅgameva vā [Pg.79] indriya-saddassa attho indaliṅgaṭṭho. Sajjitaṃ uppāditanti siṭṭhaṃ, indena siṭṭhaṃ indasiṭṭhaṃ. Juṭṭhaṃ sevitaṃ. Kammasaṅkhātassa indassa liṅgāni, tena ca siṭṭhānīti kammajāneva yojetabbāni, na aññāni. Te ca dve atthā kamme eva yojetabbā, itare ca bhagavati evāti ‘‘yathāyoga’’nti āha. Tenāti bhagavato kammassa ca indattā. Etthāti etesu indriyesu. Ulliṅgenti pakāsenti phalasampattivipattīhi kāraṇasampattivipattiavabodhato. ‘‘So taṃ nimittaṃ āsevatī’’tiādīsu (a. ni. 9.35) gocarakaraṇampi āsevanāti vuttāti āha ‘‘kānici gocarāsevanāyā’’ti. Tattha sabbesaṃ gocarīkātabbattepi ‘‘kānicī’’ti vacanaṃ avipassitabbānaṃ bahulīmanasikaraṇena anāsevanīyattā. Paccavekkhaṇāmattameva hi tesu hotīti. ‘‘Tassa taṃ maggaṃ āsevato’’tiādīsu (a. ni. 4.170) bhāvanā ‘‘āsevanā’’ti vuttāti bhāvetabbāni saddhādīni sandhāyāha ‘‘kānici bhāvanāsevanāyā’’ti. Ādhipaccaṃ indriyapaccayabhāvo, asati ca indriyapaccayabhāve itthipurisindriyānaṃ attano paccayavasena pavattamānehi taṃsahitasantāne aññākārena anuppajjamānehi liṅgādīhi anuvattanīyabhāvo, imasmiñcatthe indanti paramissariyaṃ karonticceva indriyāni. Cakkhādīsu dassitena nayena aññesañca tadanuvattīsu ādhipaccaṃ yathārahaṃ yojetabbaṃ.

जे दर्शवते, समजवते किंवा ज्ञात करून देते, ते 'लिंग' (चिन्ह) होय; किंवा ज्याच्याद्वारे जाणले जाते, ते 'लिंग' होय. ते काय दर्शवते किंवा त्याच्याद्वारे काय जाणले जाते? (हा प्रश्न आहे). 'इंद्र' म्हणजे पूर्वकर्म; इंद्राचे (कर्माचे) जे लिंग (चिन्ह) आहे, ते 'इंद्रलिंग' होय. इंद्रलिंगाचा अर्थ किंवा त्याचा स्वभाव म्हणजे 'इंद्रलिंगट्ट' (इंद्रलिंग-अर्थ) होय. किंवा इंद्रलिंग हाच 'इंद्रिय' या शब्दाचा अर्थ असून तो 'इंद्रलिंगट्ट' होय. जे निर्माण केले गेले आहे किंवा उत्पन्न केले गेले आहे, ते 'सिट्ठ' (सृष्ट) होय; इंद्राने (कर्माने) जे निर्माण केले आहे, ते 'इंद्रसिट्ठ' (इंद्रसृष्ट) होय. 'जुट्ठ' म्हणजे सेविलेले (आचरलेले). कर्म नावाच्या इंद्राची ही लिंगे (चिन्हे) आहेत आणि त्यानेच ती निर्माण केली आहेत, या अर्थामध्ये केवळ कर्मज (कर्मापासून उत्पन्न झालेली) इंद्रियेच जोडली पाहिजेत, इतर इंद्रिये नव्हेत. आणि ते दोन अर्थ (इंद्रलिंग आणि इंद्रसृष्ट) केवळ कर्माच्या बाबतीतच जोडले पाहिजेत, आणि इतर अर्थ केवळ भगवंतांच्या बाबतीतच जोडले पाहिजेत, म्हणून (संग्रहकारांनी) 'यथायोग्य' असे म्हटले आहे. 'त्यामुळे' म्हणजे भगवंत आणि कर्म यांच्या इंद्रत्वामुळे (प्रभुत्वामुळे). 'येथे' म्हणजे या इंद्रियांमध्ये. फळाच्या संपत्ती (यश) आणि विपत्ती (अपयश) यांच्याद्वारे कारणाची (कर्माची) संपत्ती आणि विपत्ती समजून घेता येत असल्यामुळे ती प्रकट करतात (दर्शवतात). 'तो त्या निमित्ताचे सेवन करतो' इत्यादी वाक्यांमध्ये गोचर (विषय) ग्रहण करण्यालाही 'आसेवना' (सेवन) म्हटले आहे, म्हणून (संग्रहकारांनी) 'काही इंद्रिये गोचर-आसेवनासाठी आहेत' असे म्हटले आहे. त्यामध्ये, जरी सर्व इंद्रिये गोचर (विषय) बनविण्यायोग्य असली, तरी 'काही' हा शब्द वापरला आहे कारण ज्या इंद्रियांवर विपश्यना करायची नसते, त्यांचे वारंवार मनसिकार करून सेवन केले जाऊ नये (ती अनासेवनीय आहेत). कारण त्यांच्या बाबतीत केवळ प्रत्यावेक्षण (पुनरावलोकन) मात्रच होते. 'त्या मार्गाचे सेवन करणाऱ्याचे' इत्यादी वाक्यांमध्ये भावनेला 'आसेवना' म्हटले आहे, म्हणून भावना करण्यायोग्य असलेल्या श्रद्धा इत्यादी इंद्रियांच्या संदर्भाने (संग्रहकारांनी) 'काही इंद्रिये भावना-आसेवनासाठी आहेत' असे म्हटले आहे. आधिपत्य म्हणजे इंद्रियप्रत्ययभाव (इंद्रिय-प्रत्यय म्हणून कार्य करण्याची शक्ती). आणि इत्थिंद्रिय व पुरिसिंद्रिय यांच्या बाबतीत इंद्रियप्रत्ययभाव नसतानाही, स्वतःच्या प्रत्ययाच्या (कर्माच्या) बळावर प्रवृत्त होणाऱ्या आणि त्या इंद्रियांनी युक्त असलेल्या संततीमध्ये (प्रवाहात) इतर रूपाने उत्पन्न न होणाऱ्या लिंग (चिन्ह) इत्यादींद्वारे अनुवर्तन केले जाणे (अनुसरण केले जाणे) हा त्यांचा आधिपत्यभाव आहे. आणि या अर्थामध्ये, 'इंद्र' म्हणजे परम ऐश्वर्य (प्रभुत्व) गाजवणारे, म्हणूनच त्यांना 'इंद्रिये' म्हणतात. चक्खुंद्रिय इत्यादींच्या बाबतीत दाखवलेल्या पद्धतीनेच, इतर इंद्रियांचेही त्यांच्या अनुगामी (सहजात) धर्मांवर असणारे आधिपत्य यथायोग्य रीतीने जोडले पाहिजे.

Heṭṭhāti aṭṭhasāliniyaṃ. Amoho eva, na visuṃ cattāro dhammā, tasmā amohassa paññindriyapade vibhāvitāni lakkhaṇādīni tesañca veditabbānīti adhippāyo. Sesāni aṭṭhasāliniyaṃ lakkhaṇādīhi sarūpeneva āgatāni. Nanu ca sukhindriyadukkhindriyānaṃ tattha lakkhaṇādīni na vuttānīti? Kiñcāpi na vuttāni, somanassadomanassindriyānaṃ pana vuttalakkhaṇādivasena viññeyyato etesampi vuttāneva honti. Kathaṃ? Iṭṭhaphoṭṭhabbānubhavanalakkhaṇaṃ sukhindriyaṃ, iṭṭhākārasambhogarasaṃ, kāyikassādapaccupaṭṭhānaṃ, kāyindriyapadaṭṭhānaṃ. Aniṭṭhaphoṭṭhabbānubhavanalakkhaṇaṃ dukkhindriyaṃ, aniṭṭhākārasambhogarasaṃ, kāyikābādhapaccupaṭṭhānaṃ, kāyindriyapadaṭṭhānanti. Ettha ca iṭṭhāniṭṭhākārānameva ārammaṇānaṃ sambhogarasatā veditabbā, na viparītepi iṭṭhākārena aniṭṭhākārena ca sambhogarasatāti.

'खाली' म्हणजे अट्ठसालिनीमध्ये. केवळ अमोह हाच एक धर्म आहे, चार वेगवेगळे धर्म नाहीत; म्हणून, अमोहाच्या 'प्रज्ञिंद्रिय' या पदामध्ये जे लक्षण इत्यादी स्पष्ट केले आहे, तेच त्यांच्यासाठीही (इतर प्रज्ञा-धर्मांसाठी) समजले पाहिजे, असा अभिप्राय आहे. उर्वरित इंद्रिये अट्ठसालिनीमध्ये लक्षण इत्यादींसह त्यांच्या स्वतःच्या स्वरूपातच आली आहेत. पण सुखिंद्रिय आणि दुखिंद्रिय यांची लक्षणे इत्यादी तेथे सांगितलेली नाहीत ना? जरी ती सांगितलेली नसली, तरी सोमनस्य आणि दोमनस्य इंद्रियांच्या सांगितलेल्या लक्षणांच्या आधारे ती जाणता येत असल्यामुळे, ती सांगितल्यासारखीच आहेत. ते कसे? सुखिंद्रिय हे इष्ट (प्रिय) स्पर्श अनुभवण्याचे लक्षण असणारे आहे; इष्ट स्वरूपाचा उपभोग घेणे हा त्याचा रस (कार्य) आहे; कायिक आस्वाद (शारीरिक सुख) हे त्याचे प्रचुत्पस्थान (प्रकट रूप) आहे; आणि कायिंद्रिय हे त्याचे पदस्थान (जवळचे कारण) आहे. दुखिंद्रिय हे अनिष्ट (अप्रिय) स्पर्श अनुभवण्याचे लक्षण असणारे आहे; अनिष्ट स्वरूपाचा उपभोग घेणे हा त्याचा रस (कार्य) आहे; कायिक बाधा (शारीरिक पीडा) हे त्याचे प्रचुत्पस्थान (प्रकट रूप) आहे; आणि कायिंद्रिय हे त्याचे पदस्थान (जवळचे कारण) आहे. आणि येथे केवळ स्वभावतः इष्ट आणि अनिष्ट असणाऱ्या आलंबनांचाच (विषयांचा) उपभोग घेण्याचा रस (कार्य) समजला पाहिजे; याच्या उलट (विपरीत) असलेल्या आलंबनांच्या बाबतीत इष्ट किंवा अनिष्ट रूपाने उपभोग घेण्याचा रस समजू नये.

Sattānaṃ [Pg.80] ariyabhūmipaṭilābho bhagavato desanāya sādhāraṇaṃ padhānañca payojananti āha ‘‘ajjhattadhammaṃ pariññāyā’’tiādi. Aṭṭhakathāyaṃ itthipurisindriyānantaraṃ jīvitindriyadesanakkamo vutto, so indriyayamakadesanāya sameti. Idha pana indriyavibhaṅge manindriyānantaraṃ jīvitindriyaṃ vuttaṃ, taṃ purimapacchimānaṃ ajjhattikabāhirānaṃ anupālakattena tesaṃ majjhe vuttanti veditabbaṃ. Yañca kiñci vedayitaṃ, sabbaṃ taṃ dukkhaṃ. Yāva ca duvidhattabhāvānupālakassa jīvitindriyassa pavatti, tāva dukkhabhūtānaṃ etesaṃ vedayitānaṃ anivattīti ñāpanatthaṃ. Tena ca cakkhādīnaṃ dukkhānubandhatāya pariññeyyataṃ ñāpeti. Tato anantaraṃ bhāvetabbattāti bhāvanāmaggasampayuttaṃ aññindriyaṃ sandhāya vuttaṃ. Dassanānantarā hi bhāvanāti.

प्राण्यांना आर्यभूमीची (आर्य अवस्थेची) प्राप्ती होणे हे भगवंतांच्या उपदेशाचे (देशनेचे) सामान्य आणि मुख्य प्रयोजन (फळ) आहे, म्हणून 'अध्यात्मधर्माला पूर्णपणे जाणून' इत्यादी म्हटले आहे. अट्ठकथेमध्ये इत्थिंद्रिय आणि पुरिसिंद्रिय यांच्यानंतर जीवितिंद्रिय सांगण्याचा क्रम दिला आहे, तो इंद्रिययमक देशनेशी सुसंगत आहे. परंतु येथे इंद्रियविभंगामध्ये मनिंद्रियानंतर जीवितिंद्रिय सांगितले आहे; ते पूर्वीच्या आणि नंतरच्या, आध्यात्मिक आणि बाह्य इंद्रियांचे रक्षण करणारे असल्यामुळे, त्यांच्या मध्यभागी सांगितले आहे असे समजले पाहिजे. 'जे काही वेदन (अनुभवणे) आहे, ते सर्व दुःख आहे.' आणि जोपर्यंत दोन प्रकारच्या अस्तित्वाचे (स्त्री आणि पुरुष भावाचे) रक्षण करणाऱ्या जीवितिंद्रियाची प्रवृत्ती (अस्तित्व) असते, तोपर्यंत दुःखस्वरूप असलेल्या या वेदनांची निवृत्ती होत नाही, हे दर्शवण्यासाठी (ते येथे सांगितले आहे). आणि त्याद्वारे चक्खुंद्रिय इत्यादी इंद्रिये दुःखाशी जोडलेली असल्यामुळे ती परिज्ञेय (पूर्णपणे जाणण्यायोग्य) आहेत, हे दर्शवले जाते. 'त्यानंतर भावना करण्यायोग्य असल्यामुळे' हे विधान भावनामार्गाशी (वरच्या मार्गांशी) संप्रयुक्त असलेल्या 'अञ्ञिन्द्रिय' (अज्ञिंद्रिय) या इंद्रियाच्या संदर्भाने म्हटले आहे. कारण दर्शनानंतर (सोतापत्ती मार्गानंतर) भावना (वरचे तीन मार्ग) होते.

Satipi purejātādipaccayabhāve indriyapaccayabhāvena sādhetabbameva kiccaṃ ‘‘kicca’’nti āha tassa anaññasādhāraṇattā indriyakathāya ca pavattattā. Pubbaṅgamabhāvena manindriyassa vasavattāpanaṃ hoti, nāññesaṃ. Taṃsampayuttānipi hi indriyāni sādhetabbabhūtāneva attano attano indriyakiccaṃ sādhenti cetasikattāti. ‘‘Sabbattha ca indriyapaccayabhāvena sādhetabba’’nti ayaṃ adhikāro anuvattatīti daṭṭhabbo. Anuppādane anupatthambhe ca tappaccayānaṃ tappavattane nimittabhāvo anuvidhānaṃ. Chādetvā pharitvā uppajjamānā sukhadukkhavedanā sahajāte abhibhavitvā sayameva pākaṭā hoti, sahajātā ca tabbasena sukhadukkhabhāvappattā viyāti āha ‘‘yathāsakaṃ oḷārikākārānupāpana’’nti. Asantassa apaṇītassapi akusalatabbipākādisampayuttassa majjhattākārānupāpanaṃ yojetabbaṃ, samānajātiyaṃ vā sukhadukkhehi santapaṇītākārānupāpanañca. Pasannapaggahitaupaṭṭhitasamāhitadassanākārānupāpanaṃ yathākkamaṃ saddhādīnaṃ. Ādi-saddena uddhambhāgiyasaṃyojanāni gahitāni, maggasampayuttasseva ca indriyassa kiccaṃ dassitaṃ, teneva phalasampayuttassa taṃtaṃsaṃyojanānaṃyeva paṭippassaddhipahānakiccatā dassitā hotīti. Sabbakatakiccaṃ aññātāvindriyaṃ aññassa kātabbassa abhāvā amatābhimukhameva tabbhāvapaccayo ca hoti, na itarāni viya kiccantarapasutañca. Tenāha ‘‘amatābhimukhabhāvapaccayatā cā’’ti.

जरी पुरेजात (पूर्वजात) इत्यादी प्रत्ययभाव विद्यमान असला, तरी इंद्रियप्रत्ययभावाने जे कार्य साध्य करायचे आहे, त्यालाच 'कार्य' (किच्च) असे म्हटले आहे; कारण ते (इंद्रियत्व) इतर धर्मांशी असाधारण (अनन्यसाधारण) आहे आणि इंद्रियकथेचे प्रवृत्तत्व असल्यामुळे. पूर्वंगमभावाने (अग्रगामी भावाने) मनिंद्रियाचे (संप्रयुक्त धर्मांना) आपल्या वशमध्ये करणे होते, इतरांचे (इतर इंद्रियांचे) नाही. कारण, त्या मनिंद्रियाशी संप्रयुक्त असलेली इंद्रिये देखील साध्य होणारीच बनून आपापले इंद्रियकार्य साध्य करतात, कारण ती चैतसिक (चित्ताश्रित) आहेत. “सर्व ठिकाणी इंद्रियप्रत्ययभावाने साध्य करावे” हा अधिकार (नियम) पुढे अनुवृत्त होतो (लागू होतो), असे पाहावे. (इत्थिंद्रिय आणि पुरिसिंद्रिय यांच्याद्वारे) अनुत्पादन (निमित्त इत्यादी उत्पन्न न करणे) आणि अनुपस्तंभन (आधार न देणे) असतानाही, त्यांच्या प्रत्ययांच्या (कारणभूत कर्मांच्या) त्या प्रवृत्तीमध्ये निमित्तभाव असणे हेच अनुविधान (अनुकूल व्यवस्थापन) आहे. संप्रयुक्त धर्मांना झाकून आणि त्यांच्यावर पसरून उत्पन्न होणारी सुख-दुःख वेदना सहजात धर्मांना अभिभूत करून स्वतःच स्पष्ट (प्रकट) होते, आणि सहजात धर्म देखील तिच्या प्रभावाने सुख-दुःख भावाला प्राप्त झाल्यासारखे होतात, म्हणूनच “आपआपल्या स्थूल आकाराला प्राप्त करून देणे” असे (संग्रहकारांनी) म्हटले आहे. अशांत आणि अप्रणीत असलेल्या, अकुशल व त्याच्या विपाकादींशी संप्रयुक्त असलेल्या उपेक्षिंद्रियासाठी 'मध्यस्थ आकाराला प्राप्त करून देणे' असे योजावे; किंवा समान जातीमध्ये सुख-दुःखांपेक्षा शांत व प्रणीत आकाराला प्राप्त करून देणे असे योजावे. प्रसन्न (प्रसन्नता), प्रग्रहित (उत्साह), उपस्थित (स्मृतीची उपस्थिती), समाहित (एकाग्रता) आणि दर्शन (ज्ञान) या आकारांना प्राप्त करून देणे हे अनुक्रमे श्रद्धा इत्यादी पाच इंद्रियांचे कार्य आहे. 'आदि' शब्दाने उद्धंभागिय (उर्ध्वभागीय) संयोजने घेतली आहेत. आणि केवळ मार्गसंप्रयुक्त इंद्रियाचेच कार्य दर्शविले आहे, त्यामुळेच फलसंप्रयुक्त इंद्रियाचे त्या-त्या संयोजनांच्या प्रतिप्रश्रब्धी (शांत करणे) द्वारे प्रहाण करण्याचे कार्य दर्शविले जाते, असे समजावे. सर्व कृतकृत्य झालेले (ज्याचे कार्य पूर्ण झाले आहे असे) अज्ञातविंद्रिय, इतर कोणतेही कर्तव्य उरले नसल्यामुळे, केवळ अमृत-अभिमुख (निर्वाणाभिमुख) आणि संप्रयुक्त धर्मांच्या त्या निर्वाणाभिमुखतेचा प्रत्यय (कारण) बनते; इतर इंद्रियांप्रमाणे ते इतर कार्यात मग्न असत नाही. म्हणूनच “अमृताभिमुखभावप्रत्ययता च” (अमृताभिमुखतेच्या भावाचा प्रत्यय असणे) असे म्हटले आहे।

220. Evaṃ [Pg.81] santepīti satipi sabbasaṅgāhakatte vīriyindriyapadādīhi saṅgahetabbāni kusalākusalavīriyādīni, cakkhundriyapadādīhi saṅgahetabbāni kālapuggalapaccayādibhedena bhinnāni cakkhādīni saṅgaṇhanticceva sabbasaṅgāhakāni, na yassā bhūmiyā yāni na vijjanti, tesaṃ saṅgāhakattāti attho. Tena ca avisesitattā sabbesaṃ sabbabhūmikattagahaṇappasaṅge taṃnivattanena sabbasaṅgāhakavacanaṃ avijjamānassa saṅgāhakattadīpakaṃ na hotīti dasseti.

२२०. “असे असले तरी” (एवं सन्तेपि) म्हणजे सर्वसंग्राहकत्व (सर्व धर्मांना सामावून घेण्याची क्षमता) असूनही, वीरियिंद्रिय पदादींद्वारे संग्रहित होणारे कुशल-अकुशल वीर्य इत्यादी, आणि चक्षुंद्रिय पदादींद्वारे संग्रहित होणारे काळ, पुद्गल, प्रत्यय इत्यादींच्या भेदाने भिन्न असलेले चक्षू इत्यादींना सामावून घेतात म्हणूनच ती 'सर्वसंग्राहक' आहेत; परंतु ज्या भूमीमध्ये जे इंद्रिय अस्तित्वात नाही, त्यांचा संग्रह करणारे ते आहेत, असा याचा अर्थ नाही. आणि त्याद्वारे, विशेष न केल्यामुळे सर्व इंद्रियांचे सर्वभूमिकत्व ग्रहण करण्याचा प्रसंग प्राप्त होत असताना, त्याचे निवारण करून 'सर्वसंग्राहक' हे वचन त्या-त्या भूमीमध्ये अविद्यमान (नसलेल्या) इंद्रियाचा संग्रह करणारे नाही, हे दर्शविते।

Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

अभिधम्मभाजनीयवर्णना समाप्त झाली।

2. Pañhapucchakavaṇṇanā

२. पञ्हापुच्छकवर्णना (प्रश्नपुच्छकवर्णना)

223. Idha anābhaṭṭhanti ekantānārammaṇattena bhāsitaṃ. ‘‘Rūpamissakattā anārammaṇesu rūpadhammesu saṅgahita’’nti kasmā vuttaṃ, nanu missakattā eva jīvitindriyaṃ anārammaṇesu asaṅgahitaṃ. Na hi aṭṭhindriyā anārammaṇāti vuttāti? Saccametaṃ, jīvitindriyaekadesassa pana anārammaṇesu rūpadhammesu saṅgahitataṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ, arūpakoṭṭhāsena parittārammaṇāditā atthīti siyāpakkhe saṅgahitanti adhippāyo. Arūpakoṭṭhāsena pana parittārammaṇāditā, rūpakoṭṭhāsena ca navattabbatā atthīti missakassa samudāyasseva vasena siyāpakkhe saṅgahitaṃ, na ekadesavasenāti daṭṭhabbaṃ. Na hi anārammaṇaṃ parittārammaṇādibhāvena navattabbaṃ na hotīti. ‘‘Rūpañca nibbānañca anārammaṇā, sattindriyā anārammaṇā’’tiādivacanañca avijjamānārammaṇānārammaṇesu navattabbesu anārammaṇattā navattabbataṃ dasseti, na sārammaṇasseva navattabbataṃ, navattabbassa vā sārammaṇataṃ. Na hi navattabba-saddo sārammaṇe niruḷho. Yadipi siyā, ‘‘tisso ca vedanā rūpañca nibbānañca ime dhammā navattabbā sukhāya vedanāya sampayuttā’’tiādi na vucceyya, athāpi parittārammaṇādisambandho navattabba-saddo sārammaṇesveva vattati, ‘‘dvāyatanā siyā parittārammaṇā’’tiādiṃ avatvā ‘‘manāyatanaṃ siyā parittārammaṇaṃ…pe… appamāṇārammaṇa’’ntipi, ‘‘dhammāyatanaṃ siyā parittārammaṇaṃ…pe… appamāṇārammaṇa’’ntipi, ‘‘siyā anārammaṇa’’ntipi vattabbaṃ siyā. Na hi pañhapucchake sāvasesā desanā atthīti[Pg.82]. ‘‘Aṭṭhindriyā siyā ajjhattārammaṇā’’ti ettha ca jīvitindriyassa ākiñcaññāyatanakāle arūpassa rūpassa ca anārammaṇattā navattabbatā veditabbā.

२२३. येथे 'अनाभट्ट' (अनभ्याहत/अनाकृष्ट) म्हणजे एकांततः अनालंबन भावाने सांगितले आहे. “रूपमिश्रितत्वामुळे अनालंबन रूपधर्मांमध्ये संग्रहित आहे” असे का म्हटले आहे? मिश्रितत्वामुळेच जीवितिंद्रिय अनालंबन धर्मांमध्ये संग्रहित नाही, असे नाही का? “आठ इंद्रिये अनालंबन आहेत” असे म्हटले नाही का? हे सत्य आहे, परंतु जीवितिंद्रियाच्या एका भागाच्या (रूपजीविताच्या) अनालंबन रूपधर्मांमधील संग्रहितत्वाला उद्देशून हे म्हटले आहे. अरूपभागाने (नामरूप भागातील नामभागाने) परित्त-आलंबनत्व इत्यादी आहे, म्हणून 'सियापक्ख' (कदाचित् पक्ष) मध्ये संग्रहित आहे, असा अभिप्राय आहे. अरूपभागाने परित्त-आलंबनत्व इत्यादी आहे, आणि रूपभागाने 'न वक्तव्यत्व' (सांगता न येणे) आहे, म्हणून मिश्रित अशा समुदायाच्याच वशाने 'सियापक्ख' मध्ये संग्रहित आहे, एका भागाच्या वशाने नाही, असे पाहावे. कारण अनालंबन धर्म हा परित्त-आलंबनत्व इत्यादी भावाने 'न वक्तव्य' (सांगता न येणारा) नसतो असे नाही (अर्थात तो न वक्तव्यच असतो). “रूप आणि निर्वाण हे अनालंबन आहेत, सात इंद्रिये अनालंबन आहेत” इत्यादी वचन देखील, ज्यांचे आलंबन विद्यमान नाही अशा अनालंबन आणि न वक्तव्य धर्मांमध्ये अनालंबनत्वामुळे 'न वक्तव्यत्व' दर्शविते; मूळचे सालंबन असलेल्यांचेच 'न वक्तव्यत्व' दर्शवित नाही, किंवा 'न वक्तव्य' असलेल्याचे सालंबनत्व दर्शवित नाही. कारण 'न वक्तव्य' हा शब्द सालंबन धर्मामध्ये रूढ नाही. जर तसे असते, तर “तीन वेदना, रूप आणि निर्वाण हे धर्म सुख वेदनेशी संप्रयुक्त असण्याबाबत 'न वक्तव्य' आहेत” इत्यादी म्हटले गेले नसते. तरीही, जर परित्त-आलंबन इत्यादींशी संबंधित असलेला 'न वक्तव्य' शब्द केवळ सालंबन धर्मांमध्येच प्रवृत्त होत असता, तर “दोन आयतने कदाचित परित्त-आलंबन असतात” इत्यादी न सांगता, “मनायतन कदाचित परित्त-आलंबन... पे... अप्रमाण-आलंबन असते” असेही, “धम्मायतन कदाचित परित्त-आलंबन... पे... अप्रमाण-आलंबन असते” असेही, आणि “कदाचित अनालंबन असते” असेही म्हणावे लागले असते. कारण प्रश्नपुच्छकामध्ये सावशेष (अपूर्ण) देशना नसते. “आठ इंद्रिये कदाचित अध्यात्म-आलंबन असतात” यामध्ये देखील, आकिंचन्यायतन काळात जीवितिंद्रियाच्या अरूपाची (नामजीविताची) आणि रूपाची (रूपजीविताची) अनालंबनत्वामुळे 'न वक्तव्यता' जाणावी।

Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.

पञ्हापुच्छकवर्णना समाप्त झाली।

Indriyavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

इंद्रियविभंगवर्णना समाप्त झाली।

6. Paṭiccasamuppādavibhaṅgo

६. प्रतीत्यसमुत्पादविभंग

1. Suttantabhājanīyaṃ

१. सुत्तन्तभाजनीय

Uddesavāravaṇṇanā

उद्देशवारवर्णना

225. ‘‘‘Kiṃvādī [Pg.83] bhante sammāsambuddho’ti? ‘Vibhajjavādī mahārājā’’’ti (pārā. aṭṭha. 1.tatiyasaṅgītikathā) moggaliputtatissattherena vuttattā sammāsambuddhasāvakā vibhajjavādino. Te hi venayikādibhāvaṃ vibhajja vadanti, cīvarādīnaṃ sevitabbāsevitabbabhāvaṃ vā sassatucchedavāde vā vibhajja vadanti ‘‘sassato attā ca loko cā’’tiādīnaṃ ṭhapanīyānaṃ ṭhapanato rāgādikkhayassa sassatassa rāgādikāyaduccaritādiucchedassa ca vacanato, na pana ekaṃsabyākaraṇīyādayo tayo pañhe apanetvā vibhajjabyākaraṇīyameva vadantīti. Vibhajjavādīnaṃ maṇḍalaṃ samūho vibhajjavādimaṇḍalaṃ, vibhajjavādino vā bhagavato parisā vibhajjavādimaṇḍalantipi vadanti. Ācariyehi vuttaaviparītatthadīpanena te anabbhācikkhantena. ‘‘Avijjā puññāneñjābhisaṅkhārānaṃ hetupaccayo hotī’’tiādiṃ vadanto kathāvatthumhi paṭikkhitte puggalavādādike ca vadanto sakasamayaṃ vokkamati nāma, tathā avokkamantena. Parasamayaṃ dosāropanabyāpāravirahena anāyūhantena. ‘‘Idampi yuttaṃ gahetabba’’nti parasamayaṃ asampiṇḍentenāti keci vadanti.

२२५. “‘भंते, सम्यक्संबुद्ध काय सांगणारे (कोणत्या वादाचे) आहेत?’ ‘महाराज, ते विभज्जवादी (विश्लेषणवादी) आहेत.’” (पाराजिका अट्ठकथा, १, तृतीयसंगीतिकथा) असे मोग्गलिपुत्त तिस्स थेरांनी उत्तर दिल्यामुळे, सम्यक्संबुद्धांचे श्रावक हे 'विभज्जवादी' आहेत. कारण ते वेनयिक (विनाशवादी) इत्यादी भावांचे विश्लेषण करून सांगतात, चीवर इत्यादींच्या सेवनीय आणि असेवनीय भावाचे किंवा शाश्वत व उच्छेद वादांचे विश्लेषण करून सांगतात. “आत्मा आणि लोक शाश्वत आहेत” इत्यादी अव्याकृत (न सांगता बाजूला ठेवण्याजोग्या) प्रश्नांना बाजूला ठेवल्यामुळे, आणि राग इत्यादींच्या क्षयरूप शाश्वत निर्वाणाचे तसेच राग व कायदुश्चरित इत्यादींच्या उच्छेदाचे (नाशाचे) वचन असल्यामुळे; परंतु एकांशव्याकरणीय (निश्चित उत्तर देण्याजोगे) इत्यादी तीन प्रश्नांना वगळून केवळ विभज्जव्याकरणीय (विश्लेषण करून उत्तर देण्याजोगे) प्रश्नच ते सांगतात असे नाही, असे समजावे. विभज्जवादी श्रावकांचा मंडल म्हणजे समूह म्हणजे 'विभज्जवादिमंडल' होय; किंवा विभज्जवादी भगवंतांची परिषद म्हणजे 'विभज्जवादिमंडल' होय, असेही म्हणतात. आचार्यांनी सांगितलेल्या अविपरीत (यथार्थ) अर्थाचे प्रकाशन करून, त्यांच्यावर कोणताही खोटा आरोप न करता. “अविद्या ही पुण्य आणि आनेञ्ज अभिसंस्कारांचा हेतू-प्रत्यय आहे” इत्यादी सांगणारा, आणि कथावस्तूमध्ये नाकारलेल्या पुद्गलवादादींचे प्रतिपादन करणारा आपल्या सिद्धांतापासून (स्वतःच्या मतापासून) विचलित होतो; त्याप्रमाणे विचलित न होता. परसमयावर (इतरांच्या मतावर) दोषारोप करण्याच्या व्यापारापासून अलिप्त राहून, (त्याщих खंडनाचा) प्रयत्न न करता. “हे देखील योग्य आहे, म्हणून स्वीकारले पाहिजे” असे म्हणून परसमयाचा (इतरांच्या मताचा) स्वतःच्या मतात समावेश न करता, असे काही आचार्य म्हणतात।

‘‘Tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā tadevidaṃ viññāṇaṃ sandhāvati saṃsarati anañña’’ntiādiṃ (ma. ni. 1.396) vadanto suttaṃ paṭibāhati nāma, tathā appaṭibāhantena. ‘‘Tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā yeme antarāyikā dhammā vuttā bhagavatā, te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’’ti (ma. ni. 1.234; pāci. 418, 429), ‘‘supinante kato vītikkamo āpattikaro hotī’’ti ca evamādiṃ vadanto vinayaṃ paṭilometi nāma, tabbipariyāyena taṃ anulomentena. Paṭilomento hi kammantaraṃ bhindanto dhammatañca vilometi. Suttante vutte cattāro mahāpadese, aṭṭhakathāyañca vutte suttasuttānulomaācariyavādaattanomatimahāpadese olokentena. Taṃolokanena hi sutte [Pg.84] vinaye ca santiṭṭhati nātidhāvati. Dhammanti paṭiccasamuppādapāḷiṃ. Atthanti tadatthaṃ. Hetuhetuphalāni idha nādhippetāni. ‘‘Dukkhādīsu aññāṇaṃ avijjā’’ti vuttamatthaṃ parivattitvā puna ‘‘pubbante aññāṇa’’ntiādīhi aparehipi pariyāyehi niddisantena. ‘‘Saṅkhārā iminā pariyāyena bhavoti vuccanti, taṇhā iminā pariyāyena upādāna’’ntiādinā niddisantenāti vadanti.

“ज्या प्रकारे हेच विज्ञान संसरण करते, एका जन्मातून दुसऱ्या जन्मात धावते, दुसरे नाही, अशा प्रकारे भगवंतांनी उपदेशिलेला धर्म मी जाणतो” इत्यादी (म. नि. १.३९६) म्हणणारा सुत्ताचा (सूत्राचा) विरोध करतो, आणि तसे न करणाऱ्याने (सुत्ताचा विरोध न करता)... “ज्या प्रकारे भगवंतांनी जे अंतरायिक (अडथळा आणणारे) धर्म सांगितले आहेत, त्यांचे सेवन करणाऱ्याला ते अंतराय (अडथळा) आणण्यास समर्थ ठरत नाहीत, अशा प्रकारे भगवंतांनी उपदेशिलेला धर्म मी जाणतो” (म. नि. १.२३४; पाचि. ४१८, ४२९), आणि “स्वप्नात केलेले उल्लंघन आपत्तीकारक (गुन्हा ठरणारे) असते” इत्यादी म्हणणारा विनयाचा विरोध करतो. त्याच्या उलट, त्याचे अनुलोमन करणाऱ्याने (विनयाला अनुसरून चालणाऱ्याने)... कारण विरोध करणारा विशिष्ट कर्माचा नाश करतो आणि धर्मतेचाही (नैसर्गिक नियमाचा) विरोध करतो. सुत्तामध्ये सांगितलेले चार महापदेश आणि अट्ठकथेत सांगितलेले सुत्त, सुत्तानुलोम, आचार्यवाद आणि अत्तनोमति हे चार महापदेश लक्षात घेणाऱ्याने. कारण ते लक्षात घेतल्याने तो सुत्तात आणि विनयात चांगल्या प्रकारे प्रतिष्ठित होतो, मर्यादा ओलांडून जात नाही. ‘धम्म’ म्हणजे पटिच्चसमुप्पाद पाळी (प्रतीत्यसमुत्पाद पाठ). ‘अत्थ’ म्हणजे त्याचा अर्थ. येथे हेतू आणि हेतूचे फल अभिप्रेत नाहीत. “दुःखादींविषयीचे अज्ञान म्हणजे अविद्या होय” या सांगितलेल्या अर्थाला बदलून, पुन्हा “पूर्वांतात (भूतकाळात) अज्ञान” इत्यादी इतरही पर्यायांनी सविस्तर निर्देश करणाऱ्याने. “संस्कारांना या पर्यायाने ‘भव’ म्हटले जाते, तण्हा (तृष्णा) या पर्यायाने ‘उपादान’ म्हटले जाते” इत्यादी प्रकारे निर्देश करणाऱ्याने, असे म्हणतात।

Sattoti sattasuññatāti vadanti, sattasuññesu vā saṅkhāresu sattavohāro. Paccayākārameva cāti paccayākāro eva ca, ma-kāro padasandhikaro.

‘सत्त’ (सत्त्व/प्राणी) म्हणजे सत्त्वशून्यता असे म्हणतात, किंवा सत्त्वशून्य अशा संस्कारांमध्ये ‘सत्त्व’ असा व्यवहार (नाव ठेवणे) होय. ‘पच्चयकारमेव च’ म्हणजे प्रत्ययाकारच (पटिच्चसमुप्पादच), आणि ‘म’ हा वर्ण पदसंधी करणारा (शब्दांना जोडणारा) आहे।

Tasmāti vuttanayena atthavaṇṇanāya kātabbattā dukkarattā ca.

‘तस्मा’ (त्यामुळे) म्हणजे सांगितलेल्या पद्धतीने अर्थाचे स्पष्टीकरण (अट्ठकथा) करणे आवश्यक असल्यामुळे आणि ते स्वतःच अत्यंत कठीण असल्यामुळे.

Patiṭṭhaṃ nādhigacchāmīti yattha ṭhitassa vaṇṇanā sukarā hoti, taṃ nayaṃ attanoyeva ñāṇabalena nādhigacchāmīti attho. Nissayaṃ pana ācikkhanto āha ‘‘sāsanaṃ panida’’ntiādi. Idha sāsananti pāḷidhammamāha, paṭiccasamuppādameva vā. So hi anulomapaṭilomādinānādesanānayamaṇḍito abbocchinno ajjāpi pavattatīti nissayo hoti. Tadaṭṭhakathāsaṅkhāto ca pubbācariyamaggoti.

‘पतिट्ठां नाधिगच्छामि’ (मला आधार मिळत नाही) म्हणजे ज्या पद्धतीवर स्थित राहून स्पष्टीकरण करणे सोपे होते, ती पद्धत मी केवळ स्वतःच्याच ज्ञानबलाने प्राप्त करू शकत नाही, असा अर्थ आहे. परंतु आपल्या अट्ठकथेचा आश्रय (निसय) सांगताना ग्रंथकाराने “सासनं पनिदं” (हे शासन तर) इत्यादी म्हटले आहे. येथे ‘शासन’ म्हणजे पाळी धर्म (मूळ बुद्धवचन) म्हटले आहे, किंवा केवळ पटिच्चसमुप्पाद पाळीलाच म्हटले आहे. कारण तो (पटिच्चसमुप्पाद) अनुलोम-प्रतिलोम इत्यादी विविध उपदेशपद्धतींनी सुशोभित होऊन, अविच्छिन्नपणे आजच्या काळापर्यंतही प्रवृत्त (विद्यमान) आहे, म्हणून तो आश्रय (निसय) होऊ शकतो. आणि त्या पाळीची अट्ठकथा म्हणून ओळखला जाणारा प्राचीन आचार्यांचा मार्ग देखील (अविच्छिन्नपणे आजही प्रवृत्त आहे आणि तो आश्रय आहे).

‘‘Taṃ suṇātha samāhitā’’ti ādarajanane kiṃ payojananti taṃ dassento āha ‘‘vuttañheta’’ntiādi. Aṭṭhiṃ katvāti atthaṃ katvā, yathā vā na nassati, evaṃ aṭṭhigataṃ viya karonto aṭṭhiṃ katvā. Pubbakālato aparakāle bhavaṃ pubbāpariyaṃ. Paṭhamārambhādito pabhuti khaṇe khaṇe ñāṇavisesaṃ kilesakkhayavisesañca labhatīti attho.

“ते तुम्ही एकाग्र चित्ताने ऐका” (तं सुणाथ समाहिता) असे म्हणून आदर निर्माण करण्याचे काय प्रयोजन आहे? हे दाखवण्यासाठी ग्रंथकाराने “वृत्तं हेतं” (असे म्हटलेच आहे) इत्यादी म्हटले आहे. ‘अट्ठिं कत्वा’ म्हणजे हित (अर्थ) करून, किंवा ज्या प्रकारे ते नष्ट होणार नाही, अशा प्रकारे हाडापर्यंत पोहोचल्यासारखे (हाडी खिळल्यासारखे) करून, म्हणजेच दृढ निश्चय करून. पूर्वकाळापासून उत्तरकाळात होणारे विशेष म्हणजे ‘पुब्बापरिय’ (पूर्वापरता). पहिल्या प्रयत्नापासून आरंभ करून प्रत्येक क्षणी ज्ञानविशेष (श्रुतमय, चिंतामय इत्यादी ज्ञान) आणि क्लेशक्षयविशेष (तदंग, विक्खंभन इत्यादी प्रकारे क्लेशांचा नाश होणे) निश्चितपणे प्राप्त करतो, असा अर्थ आहे.

Kammavipākakilesavaṭṭānaṃ mūlakāraṇattā ādito vuttattā ca avijjā paṭiccasamuppādassa mūlaṃ. Tattha valliyā mūle diṭṭhe tato pabhuti valliyā haraṇaṃ viya paṭiccasamuppādassa mūle diṭṭhe tato pabhuti paṭiccasamuppādadesanāti upamāsaṃsandanā na kātabbā. Na hi bhagavato ‘‘idameva diṭṭhaṃ, itaraṃ adiṭṭha’’nti vibhajanīyaṃ atthi sabbassa diṭṭhattā. Mūlato pabhuti pana valliyā haraṇaṃ viya mūlato pabhuti paṭiccasamuppādadesanā katāti idamettha sāmaññamadhippetaṃ, bodhaneyyajjhāsayavasena vā bodhetabbabhāvena mūlādidassanasāmaññañca yojetabbaṃ.

कर्मवर्त, विपाकवर्त आणि क्लेशवर्त यांचे मूळ कारण असल्यामुळे आणि सुरुवातीलाच सांगितलेले असल्यामुळे ‘अविद्या’ हे पटिच्चसमुप्पादाचे मूळ आहे. त्या उदाहरणात, वेलीचे मूळ दिसल्यावर तिथून पुढे वेलीला उपटून काढण्याप्रमाणे, पटिच्चसमुप्पादाचे मूळ असलेली अविद्या दिसल्यावर तिथून पुढे पटिच्चसमुप्पादाचा उपदेश केला जातो, अशी उपमेची तुलना करू नये. कारण भगवंतांच्या बाबतीत “हेच पाहिले आहे, इतर पाहिलेले नाही” असे वर्गीकरण करता येत नाही, कारण त्यांनी सर्व काही पाहिलेले (साक्षात्कृत केलेले) आहे. परंतु, मुळापासून वेलीला उपटून काढण्याप्रमाणे, मुळापासून (अविद्येपासून) पटिच्चसमुप्पादाचा उपदेश केला गेला आहे, हेच साम्य येथे अभिप्रेत आहे. किंवा, बोध प्राप्त करण्यास योग्य असणाऱ्या प्राण्यांच्या आशयानुसार (अध्याशयानुसार) आणि त्यांना बोध करून देण्याच्या दृष्टीने, वेलीचे मूळ पाहणे आणि पटिच्चसमुप्पादाचे मूळ पाहणे यातील साम्य जोडले पाहिजे.

Tassāti [Pg.85] –

‘तस्स’ (त्याचे) म्हणजे –

‘‘Sa kho so, bhikkhave, kumāro vuddhimanvāya indriyānaṃ paripākamanvāya pañcahi kāmaguṇehi samappito…pe… rajanīyehi, so cakkhunā rūpaṃ disvā piyarūpe rūpe sārajjati, apiyarūpe rūpe byāpajjati, anupaṭṭhitakāyasatī ca viharati parittacetaso. So tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti. Yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti, so evaṃ anurodhavirodhaṃ samāpanno yaṃ kiñci vedanaṃ vedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, so taṃ vedanaṃ abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhatī’’ti (ma. ni. 1.408) –

“भिक्खूहो! तो लहान मुलगा शरीराची वाढ झाल्यावर आणि इंद्रियांची परिपक्वता झाल्यावर, राग उत्पन्न करणाऱ्या पाच कामगुणांनी युक्त होऊन... पे... क्रीडा करतो. तो डोळ्यांनी रूप पाहून प्रिय वाटणाऱ्या रूपावर अत्यंत आसक्त होतो, आणि अप्रिय वाटणाऱ्या रूपावर द्वेष करतो (चित्त विचलित करतो). तो शरीराविषयीची स्मृती (कायानुपश्यना) जागृत न ठेवता आणि संकुचित चित्ताने राहतो. तो त्या चेतोविमुक्तीला आणि प्रज्ञाविमुक्तीला यथार्थपणे जाणत नाही, जिथे त्याचे उत्पन्न झालेले पापी अकुशल धर्म पूर्णपणे नष्ट होतात. तो अशा प्रकारे अनुनय (राग) आणि विरोध (द्वेष) यांना प्राप्त होऊन जी काही सुखद, दुःखद किंवा अदुःख-असुखद (उपेक्षक) वेदना अनुभवतो, तो त्या वेदनेचे अभिनंदन करतो (आनंदाने स्वीकारतो), तिची प्रशंसा करतो आणि तिच्यातच गढून राहतो।” (म. नि. १.४०८) –

Evaṃ vuttassa. Evaṃ sotadvārādīsupi. Abhivadatoti ‘‘aho sukhaṃ, aho sukha’’nti vacībhedakarappattāya balavataṇhāya ‘‘ahaṃ mamā’’ti abhivadato. Tato balavatiyā mocetuṃ asakkuṇeyyabhāvena ajjhosāya tiṭṭhato. Tatopi balavatī upādānabhūtā taṇhā nandī. Ettha ca abhinandanādinā taṇhā vuttā, nandīvacanena tappaccayaṃ upādānaṃ catubbidhampi nanditātadavippayogatāhi taṇhādiṭṭhābhinandanabhāvehi cāti veditabbaṃ. ‘‘Jātipaccayā jarāmaraṇa’’ntiādikañca tattheva mahātaṇhāsaṅkhayavimuttisutte (ma. ni. 1.402-403) vuttaṃ.

असे म्हटले आहे. याचप्रमाणे कान (श्रोतद्वार) इत्यादींच्या बाबतीतही समजावे. ‘अभिवदतो’ म्हणजे “अहाहा काय सुख! अहाहा काय सुख!” असे शब्द उच्चारण्यास प्रवृत्त करणाऱ्या तीव्र तृष्णेने “हे माझे आहे, मी आहे” असे म्हणणारा. त्या तृष्णेपेक्षा अधिक बलवान असलेल्या तृष्णेपासून स्वतःला सोडवण्यास असमर्थ असल्यामुळे तिच्यातच गढून राहणारा. त्याहूनही बलवान असलेली आणि उपादान बनलेली तृष्णा म्हणजे ‘नंदी’ (नन्दि - आनंद/आसक्ती) होय. आणि येथे ‘अभिनंदन’ इत्यादी शब्दांनी तृष्णा सांगितली आहे. ‘नंदी’ या शब्दाने तिच्यामुळे होणारे चारही प्रकारचे उपादान अभिप्रेत आहे, जे आनंदित होणे, त्या तृष्णेपासून विलग न होणे, आणि तृष्णा-दृष्टीच्या अभिनंदनाच्या भावाने युक्त असणे यावरून जाणावे. “जातीमुळे जरामरण होते” इत्यादी वचन देखील त्याच ‘महातण्हासंखयविमुत्ति सुत्ता’त (म. नि. १.४०२-४०३) भगवंतांनी सांगितले आहे.

Vipākavaṭṭabhūte paṭisandhipavattiphassādayo kammasamuṭṭhānañca ojaṃ sandhāya ‘‘cattāro āhārā taṇhānidānā’’tiādi vuttaṃ, vaṭṭūpatthambhakā pana itarepi āhārā taṇhāpabhave tasmiṃ avijjamāne na vijjantīti ‘‘taṇhānidānā’’ti vattuṃ vaṭṭanti.

विपाकवर्तात समाविष्ट असणारे प्रतिसंधी आणि प्रवृत्ती काळातील स्पर्श (फस्स) इत्यादी, आणि कर्मसमुत्थान ओज (ऊर्जा/रस) यांना उद्देशून “चार आहार हे तृष्णामूलक (तण्हानिदान) आहेत” इत्यादी म्हटले आहे. परंतु संसाराला (वर्ताला) आधार देणारे इतरही जे आहार आहेत, ते तृष्णेचा उगम नसताना अस्तित्वात राहत नाहीत, म्हणून त्यांना “तृष्णामूलक” (तण्हानिदान) म्हणणे योग्यच आहे.

Tato tatoti catubbidhāsu desanāsu tato tato desanāto. Ñāyappaṭivedhāya saṃvattatīti ñāyoti maggo, soyeva vā paṭiccasamuppādo ‘‘ariyo cassa ñāyo paññāya sudiṭṭho hotī’’ti (saṃ. ni. 2.41) vacanato. Sayameva hi samantabhadrakattā tathā tathā paṭivijjhitabbattā tāya tāya desanāya attano paṭivedhāya saṃvattatīti. Samantabhadrakattaṃ desanāvilāsappatti ca catunnampi desanānaṃ samānaṃ kāraṇanti visesakāraṇaṃ [Pg.86] vattukāmo āha ‘‘visesato’’ti. Assa bhagavato desanā, assa vā paṭiccasamuppādassa desanāti yojetabbaṃ. Pavattikāraṇavibhāgo avijjādikova, kāraṇanti vā gahitānaṃ pakatiādīnaṃ avijjādīnañca akāraṇatā kāraṇatā ca. Tattha sammūḷhā keci akāraṇaṃ ‘‘kāraṇa’’nti gaṇhanti, keci na kiñci kāraṇaṃ bujjhantīti tesaṃ yathāsakehi anurūpehi kāraṇehi saṅkhārādipavattisandassanatthaṃ anulomadesanā pavattā, itarāsaṃ tadatthatāsambhavepi na tāsaṃ tadatthameva pavatti atthantarasabbhāvato. Ayaṃ pana tadatthā evāti etissā tadatthatā vuttā. Pavattiādīnavapaṭicchādikā avijjā ādi, tato saṅkhārā uppajjanti tato viññāṇanti evaṃ pavattiyā uppattikkamasandassanatthañca.

‘ततो ततो’ (त्या त्या ठिकाणाहून) म्हणजे चार प्रकारच्या उपदेशांमध्ये त्या त्या उपदेशाद्वारे होय. ‘न्यायप्रतिवेधासाठी कारणीभूत ठरतो’ यातील ‘न्याय’ म्हणजे मार्ग होय, किंवा तोच प्रतीत्यसमुत्पाद होय; कारण “त्याचा (त्या आर्यश्रावकाचा) आर्य न्याय प्रज्ञेने चांगल्या प्रकारे पाहिलेला आणि चांगल्या प्रकारे जाणलेला असतो” असे वचन आहे. कारण तो प्रतीत्यसमुत्पाद स्वतःच सर्व बाजूंनी कल्याणकारी असल्यामुळे आणि त्या त्या प्रकारे जाणण्यायोग्य असल्यामुळे, त्या त्या उपदेशाद्वारे स्वतःच्या साक्षात्कारासाठी (प्रतिवेधासाठी) कारणीभूत ठरतो. सर्व बाजूंनी कल्याणकारी असणे आणि उपदेशाच्या वैभवाला प्राप्त होणे हे चारही उपदेशांचे समान कारण आहे, म्हणून विशेष कारण सांगण्याची इच्छा असणाऱ्या ग्रंथकारांनी “विशेषतः” असे म्हटले आहे. “या भगवंतांचा उपदेश” किंवा “या प्रतीत्यसमुत्पादाचा उपदेश” असा संबंध जोडावा. प्रवृत्तीच्या कारणाचा विभाग म्हणजे अविद्या इत्यादीच होय; किंवा ‘कारण’ म्हणून स्वीकारलेल्या प्रकृती इत्यादींचे अकारणत्व आणि अविद्या इत्यादींचे कारणत्व (हा प्रवृत्तीच्या कारणाचा विभाग आहे). त्या प्रवृत्तीच्या कारणाच्या विभागामध्ये अत्यंत संमोहित झालेले काही लोक अकारणाला ‘कारण’ मानतात, तर काही लोक कोणत्याही कारणाला जाणत नाहीत. म्हणून त्यांना आपापल्या अनुरूप अशा कारणांद्वारे संस्कार इत्यादींच्या प्रवृत्तीचे दर्शन घडवण्यासाठी अनुलोम देशना प्रवृत्त झाली आहे. इतर तीन देशनांमध्ये जरी प्रवृत्ती दर्शवण्याचा तो हेतू असणे शक्य असले, तरी इतर अर्थांच्या अस्तित्वामुळे त्या देशना केवळ त्याच हेतूसाठी प्रवृत्त झालेल्या नाहीत. परंतु ही अनुलोम देशना केवळ त्याच हेतूसाठी (प्रवृत्ती दर्शवण्यासाठीच) असल्यामुळे या देशनेचे तेच प्रयोजन सांगितले आहे. प्रवृत्तीच्या (संसाराच्या) दोषांना झाकून ठेवणारी अविद्या ही आदि (सुरुवात) आहे, त्या अविद्येमुळे संस्कार उत्पन्न होतात, त्या संस्कारांमुळे विज्ञान उत्पन्न होते, अशा प्रकारे प्रवृत्तीचा उत्पत्तीक्रम दर्शवण्यासाठी देखील ही देशना प्रवृत्त झाली आहे.

Anuvilokayato yo sambodhito pubbabhāge taṃtaṃphalapaṭivedho pavatto, tadanusārena tadanugamena jarāmaraṇādikassa jātiādikāraṇaṃ yaṃ adhigataṃ, tassa sandassanatthaṃ assa paṭilomadesanā pavattā, anuvilokayato paṭilomadesanā pavattāti vā sambandho. Desentopi hi bhagavā kicchāpannaṃ lokaṃ anuviloketvā pubbabhāga…pe… sandassanatthaṃ desetīti. Āhārataṇhādayo paccuppannaddhā, saṅkhārāvijjā atītaddhāti iminā adhippāyenāha ‘‘yāva atītaṃ addhānaṃ atiharitvā’’ti, āhārā vā taṇhāya pabhāvetabbā anāgato addhā, taṇhādayo paccuppanno, saṅkhārāvijjā atītoti. Paccakkhaṃ pana phalaṃ dassetvā taṃnidānadassanavasena phalakāraṇaparamparāya dassanaṃ yujjatīti āhārā purimataṇhāya uppāditā paccuppanno addhā, taṇhādayo atīto, saṅkhārāvijjā tatopi atītataro saṃsārassa anādibhāvadassanatthaṃ vuttoti yāva atītaṃ addhānanti yāva atītataraṃ addhānanti attho yutto.

वारंवार अवलोकन करणाऱ्या (बोधिसत्त्वाच्या) संबोधीच्या पूर्वभागात जो त्या त्या फळाचा प्रतिवेध (साक्षात्कार) प्रवृत्त झाला, त्यानुसार आणि त्याच्या अनुगमनाने जरा-मरणादी फळांचे जे जाती (जन्म) इत्यादी कारण अधिगत झाले, ते चांगल्या प्रकारे दर्शवण्यासाठी भगवंतांची प्रतिलोम देशना प्रवृत्त झाली; किंवा “अवलोकन करणाऱ्या भगवंतांची प्रतिलोम देशना प्रवृत्त झाली” असा संबंध आहे. कारण उपदेश करताना देखील भगवंतांनी दुःखाला प्राप्त झालेल्या जगाचे वारंवार अवलोकन करून, पूर्वभागातील प्रतिवेधाच्या अनुषंगाने जरा-मरणादी दुःखांचे स्वतः जाणलेले कारण चांगल्या प्रकारे दर्शवण्यासाठी उपदेश केला. आहार, तृष्णा इत्यादी वर्तमान काळ आहेत; संस्कार आणि अविद्या हा भूतकाळ आहे, या अभिप्रायाने ग्रंथकारांनी “अतीत काळाचे उल्लंघन करून” असे म्हटले आहे. किंवा तृष्णेद्वारे उत्पन्न होणारे आहार हा अनागत (भविष्य) काळ आहे, तृष्णा इत्यादी वर्तमान काळ आहे आणि संस्कार व अविद्या हा भूतकाळ आहे, असे समजावे. परंतु प्रत्यक्ष दिसणारे फळ दर्शवून, त्याच्या कारणाच्या दर्शनाद्वारे कार्य-कारण परंपरेने दर्शन घडवणे योग्य ठरते. म्हणून पूर्व तृष्णेद्वारे उत्पन्न झालेले आहार हा वर्तमान काळ आहे, तृष्णा इत्यादी भूतकाळ आहे, आणि संस्कार व अविद्या हे त्याहूनही अधिक प्राचीन (अतीततर) काळ आहेत, जे संसाराचे अनादित्व दर्शवण्यासाठी सांगितले आहेत. म्हणून “अतीत काळापर्यंत” याचा अर्थ “अतीततर (अति-अतीत) काळापर्यंत” असा घेणे योग्य आहे.

Āyatiṃ punabbhavābhinibbattiāhārakā vā cattāro āhārā –

किंवा भविष्यात पुनर्जन्माची उत्पत्ती घडवून आणणारे चार आहार आहेत –

‘‘Āhāretīti ahaṃ na vadāmi, āhāretīti cāhaṃ vadeyyuṃ, tatrassa kallo pañho ‘ko nu kho, bhante, āhāretī’ti. Evaṃ cāhaṃ na vadāmi, evaṃ pana avadantaṃ maṃ yo evaṃ puccheyya ‘kissa nu kho, bhante, viññāṇāhāro’ti. Esa kallo [Pg.87] pañho, tatra kallaṃ veyyākaraṇaṃ, viññāṇāhāro āyatiṃ punabbhavābhinibbattiyā’’ti (saṃ. ni. 2.12) –

“मी ‘आहार करतो’ असे म्हणत नाही. जर मी ‘आहार करतो’ असे म्हणालो असतो, तर ‘भन्ते, आहार कोण करतो?’ हा प्रश्न विचारणे योग्य झाले असते. परंतु मी असे म्हणत नाही. असे न म्हणणाऱ्या मला जर कोणी असा प्रश्न विचारला की, ‘भन्ते, विज्ञान-आहार कशासाठी आहे?’ तर हा प्रश्न योग्य ठरेल आणि त्याचे योग्य उत्तर असे असेल की, ‘विज्ञान-आहार भविष्यात पुनर्जन्माच्या उत्पत्तीसाठी आहे.’”

Vacanato taṃsampayuttattā phassacetanānaṃ tappavattihetuttā ca kabaḷīkārāhārassa. Tena hi upatthambhitarūpakāyassa, tañca icchantassa kammaviññāṇāyūhanaṃ hoti. Bhojanañhi saddhādīnaṃ rāgādīnañca upanissayoti vuttanti. Tasmā ‘‘te kammavaṭṭasaṅgahitā āhārā paccuppanno addhā’’ti imasmiṃ pariyāye purimoyevattho yutto. Atītaddhuto pabhuti ‘‘iti kho, bhikkhave, avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādinā (saṃ. ni. 2.3) atīte tato parañca hetuphalapaṭipāṭiṃ paccakkhānaṃ āhārānaṃ nidānadassanavasena ārohitvā nivattanena vinā abujjhantānaṃ taṃsandassanatthaṃ sā ayaṃ desanā pavattāti attho. Anāgataddhuno sandassanatthanti anāgataddhuno duppaṭivijjhantānaṃ apassantānaṃ paccakkhaṃ paccuppannaṃ hetuṃ dassetvā hetuphalaparamparāya tassa sandassanatthanti attho.

या वचनावरून, त्या विज्ञान-आहाराशी संप्रयुक्त असल्यामुळे स्पर्श आणि मनःसंचेतना हे आहार ठरतात, आणि कवळिकार आहार हा त्यांच्या प्रवृत्तीचे कारण असल्यामुळे आहार ठरतो. कारण कवळिकार आहाराने ज्याचा रूपकाय पुष्ट झाला आहे आणि जो त्याची इच्छा करतो, अशा व्यक्तीचे कर्म-विज्ञान संघटित होते. कारण भोजन हे श्रद्धा इत्यादींचे आणि राग इत्यादींचे उपनिषय (बलवान कारण) आहे, असे म्हटले आहे. म्हणून “कर्मवट्टात समाविष्ट असलेले ते आहार वर्तमान काळ आहेत” या व्याख्या पद्धतीमध्ये पूर्वोक्त अर्थच योग्य ठरतो. अतीत काळापासून घेऊन “अशा प्रकारे, भिक्खूंनो, अविद्या-प्रत्ययामुळे संस्कार होतात” इत्यादी पद्धतीने भूतकाळात आणि त्यानंतरही कार्य-कारण परंपरेला प्रत्यक्ष असणाऱ्या आहारांच्या कारणाच्या दर्शनाद्वारे (ज्ञानाच्या शिखरावर) चढून, मागे न फिरता, जे ते जाणू शकत नाहीत अशा विनेय जनांना ती कार्य-कारण परंपरा दर्शवण्यासाठी ही देशना प्रवृत्त झाली आहे, असा अर्थ आहे. “अनागत काळाचे दर्शन घडवण्यासाठी” याचा अर्थ असा की, जे अनागत काळाला जाणू शकत नाहीत किंवा पाहू शकत नाहीत, त्यांना प्रत्यक्ष वर्तमान कारण दर्शवून, कार्य-कारण परंपरेने त्या अनागत काळाचे दर्शन घडवण्यासाठी (ही देशना प्रवृत्त झाली आहे).

Mūlakāraṇasaddaṃ apekkhitvā ‘‘na akāraṇa’’nti napuṃsakaniddeso kato. Akāraṇaṃ yadi siyā, suttaṃ paṭibāhitaṃ siyāti dassento suttaṃ āharati. Vaṭṭakathāya sīsabhāvo vaṭṭahetuno kammassapi hetubhāvo. Tattha bhavataṇhāyapi hetubhūtā avijjā, tāya paṭicchāditādīnave bhave taṇhuppattitoti avijjā visesena sīsabhūtāti ‘‘mūlakāraṇa’’nti vuttā. Purimāya koṭiyā apaññāyamānāya uppādavirahato niccataṃ gaṇheyyāti āha ‘‘evañcetaṃ, bhikkhave, vuccatī’’tiādi. Tena ito pubbe uppannapubbatā natthīti apaññāyanato purimakoṭiapaññāyanaṃ vuttanti imamatthaṃ dasseti.

‘मूलकारण’ या शब्दाचा विचार करून “अकारण नाही” असा नपुंसकलिंगी निर्देश केला आहे. जर अविद्या ही स्वतः अकारण (कारणरहित मूळ कारण) असती, तर “आसवसमुदया अविद्यासमुदयो” हे सुत्त बाधित झाले असते, हे दर्शवण्यासाठी ग्रंथकार सुत्त उद्धृत करतात. वट्टकथेमध्ये (संसारचक्राच्या वर्णनात) मुख्य असणे म्हणजे वट्ट-हेतू असणाऱ्या कर्माचे देखील कारण असणे होय. त्या अविद्या आणि तृष्णेमध्ये अविद्या ही भवतृष्णेचे देखील कारण आहे. कारण अविद्येने ज्याचे दोष झाकले आहेत अशा भवामध्ये तृष्णा उत्पन्न होते. म्हणून अविद्या ही विशेष रूपाने मुख्य असल्यामुळे तिला “मूलकारण” म्हटले आहे. पूर्व कोटी (संसाराची पहिली मर्यादा) ज्ञात नसल्यामुळे, उत्पत्तीचा अभाव मानून संसाराला नित्य मानले जाऊ नये, म्हणून भगवंतांनी “भिक्खूंनो, असे म्हटले जाते...” इत्यादी वचन सांगितले. या वचनाद्वारे “यापूर्वी अविद्या कधी नव्हती असे नाही” हे स्पष्ट न झाल्यामुळे, पूर्व कोटीचे अप्रकटत्व सांगितले आहे, हा अर्थ दर्शवला आहे.

Avijjātaṇhāhetukkamena phalesu vattabbesu ‘‘sugatiduggatigāmino’’ti vacanaṃ saddalakkhaṇāvirodhanatthaṃ. Dvande hi pūjitassa pubbanipātoti. Savarā kira maṃsassa aṭṭhinā alagganatthaṃ punappunaṃ tāpetvā koṭṭetvā uṇhodakaṃ pāyetvā virittaṃ sūnaṃ aṭṭhito muttamaṃsaṃ gāviṃ mārenti. Tenāha ‘‘aggisantāpi’’ccādi. Tattha yathā vajjhā gāvī ca avijjābhibhūtatāya yathāvuttaṃ uṇhodakapānaṃ ārabhati, evaṃ puthujjano yathāvuttaṃ duggatigāmikammaṃ. Yathā pana sā uṇhodakapāne ādīnavaṃ disvā [Pg.88] taṇhāvasena sītudakapānaṃ ārabhati, evamayaṃ avijjāya mandattā duggatigāmikamme ādīnavaṃ disvā taṇhāvasena sugatigāmikammaṃ ārabhati. Dukkhe hi avijjaṃ taṇhā anuvattati, sukhe taṇhaṃ avijjāti.

अविद्या आणि तृष्णा या कारणांच्या क्रमाने फळांचे वर्णन करताना “सुगति-दुगतिगामी” असे म्हणणे हे व्याकरण नियमांशी सुसंगत राहण्यासाठी आहे. कारण द्वंद्व समासामध्ये पूजनीय (श्रेष्ठ) शब्दाचा पूर्वपात (आधी प्रयोग) होतो. असे ऐकिवात आहे की, खाटीक मांसाला हाडापासून वेगळे करण्यासाठी गायीला वारंवार तापवून, मारून, गरम पाणी पाजून, जुलाब देऊन, सूज आणून, हाडापासून मांस सैल झाल्यावर त्या गायीला मारतात. म्हणूनच “अग्निसंताप” इत्यादी म्हटले आहे. त्या उदाहरणामध्ये, जशी ती वध करण्यायोग्य गाय अविद्येने ग्रस्त असल्यामुळे पूर्वोक्त गरम पाणी पिण्यास प्रवृत्त होते, त्याचप्रमाणे पृथग्जन पूर्वोक्त दुगतिगामी कर्माला प्रवृत्त होतो. परंतु जशी ती गाय गरम पाणी पिण्यातील दोष पाहून तृष्णेमुळे थंड पाणी पिण्यास प्रवृत्त होते, त्याचप्रमाणे हा पृथग्जन अविद्येच्या मंदतेमुळे दुगतिगामी कर्मातील दोष पाहून तृष्णेमुळे सुगतिगामी कर्माला प्रवृत्त होतो. कारण दुःखात अविद्येच्या मागे तृष्णा जाते, आणि सुखात तृष्णेच्या मागे अविद्या जाते.

Evanti avijjāya nivutattā taṇhāya saṃyuttattā ca. Ayaṃ kāyoti saviññāṇakakāyo khandhapañcakaṃ, ‘‘saḷāyatanapaccayā phasso’’ti vacanato phassakāraṇañcetaṃ vuccatīti āyatanachakkaṃ vā. Samudāgatoti uppanno. Bahiddhā ca nāmarūpanti bahiddhā saviññāṇakakāyo khandhapañcakaṃ, saḷāyatanāni vā. Itthetanti itthaṃ etaṃ. Attano ca paresañca pañcakkhandhā dvādasāyatanāni ca dvārārammaṇabhāvena vavatthitāni dvayanāmānīti attho. ‘‘Dvayaṃ paṭicca phassoti aññattha cakkhurūpādīni dvayāni paṭicca cakkhusamphassādayo vuttā, idha pana ajjhattikabāhirāni āyatanāni. Mahādvayaṃ nāma kireta’’nti (saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.19) vuttaṃ. Ayamettha adhippāyo – aññattha ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso’’tiādinā (saṃ. ni. 2.43) ‘‘cakkhu ceva rūpā ca…pe… mano ceva dhammā cā’’ti vuttāni dvayāni paṭicca cakkhusamphassādayo vuttā, idha pana ‘‘ayañceva kāyo’’ti cakkhādinissaye sesadhamme cakkhādinissite eva katvā vuttaṃ, cakkhādikāyaṃ ekattena ‘‘ajjhattikāyatana’’nti gahetvā ‘‘bahiddhā nāmarūpa’’nti vuttaṃ, rūpādiārammaṇaṃ ekatteneva bāhirāyatananti tāni ajjhattikabāhirāni āyatanāni paṭicca phasso vutto, tasmā mahādvayaṃ nāmetanti. Evañca katvā ‘‘attano ca parassa ca pañcahi khandhehi chahāyatanehi cāpi ayamattho dīpetabbovā’’ti (saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.19) vuttaṃ. ‘‘Ayaṃ kāyo’’ti hi vuttāni sanissayāni cakkhādīni attano pañcakkhandhā, ‘‘bahiddhā nāmarūpa’’nti vuttāni rūpādīni paresaṃ. Tathā ayaṃ kāyo attanova ajjhattikāni āyatanāni, bahiddhā nāmarūpaṃ paresaṃ bāhirānīti. Aññathā ajjhattikāyatanamatte eva ‘‘ayaṃ kāyo’’ti vutte na ajjhattikāyatanāneva attano pañcakkhandhā hontīti attano ca paresañca pañcakkhandhehi dīpanā na sambhaveyyāti. Saḷevāyatanānīti saḷeva samphassakāraṇāni, yehi kāraṇabhūtehi āyatanehi uppannena phassena phuṭṭho bālo sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedeti.

"एवम्" म्हणजे अविद्येने झाकलेले असल्यामुळे आणि तृष्णेने युक्त असल्यामुळे. "हा काय" म्हणजे सविज्ञानक काय (सचेतन शरीर) किंवा पंचस्कंध होय. अथवा, "षडायतनप्रत्ययाने स्पर्श होतो" या वचनामुळे याला स्पर्शाचे कारण म्हटले जाते, म्हणून हे षडायतन (सहा आयतने) होय. "समुदागत" म्हणजे उत्पन्न झालेला. "आणि बाहेर नामरूप" म्हणजे बाहेर असलेला सविज्ञानक काय, पंचस्कंध किंवा षडायतने होय. "इत्थेतम्" म्हणजे अशा प्रकारे हे (दोन्ही). स्वतःचे आणि इतरांचे पंचस्कंध आणि द्वार-आलंबन भावाने निश्चित झालेली बारा आयतने, यांना 'द्वय' (जोडी) असे नाव आहे, असा अर्थ आहे. "द्वयाला (जोडीला) अनुसरून स्पर्श होतो" असे इतर सूत्रांमध्ये चक्षु-रूप इत्यादी द्वयाला अनुसरून चक्षु-संस्पर्श इत्यादी सांगितले आहेत, परंतु येथे (या सूत्रात) आध्यात्मिक आणि बाह्य आयतने घेतली आहेत. "याला खरोखर महाद्वय म्हणतात" असे (अट्ठकथेत) म्हटले आहे. येथे हा अभिप्राय आहे – इतर सूत्रांमध्ये "चक्षु आणि रूपाला अनुसरून चक्षुविज्ञान उत्पन्न होते, तिन्हींच्या संगतीला स्पर्श म्हणतात" इत्यादी वचनांद्वारे "चक्षु आणि रूप... पे... मन आणि धम्म" असे सांगितलेल्या द्वयाला अनुसरून चक्षुसंस्पर्श इत्यादी सांगितले आहेत. परंतु येथे "हाच काय" असे म्हणून चक्षु इत्यादींच्या आश्रयाने राहणाऱ्या उर्वरित धर्मांना चक्षु इत्यादींवर आश्रित करूनच सांगितले आहे. चक्षु इत्यादी कायाला एकतेने 'आध्यात्मिक आयतन' असे घेऊन आणि 'बाह्य नामरूप' असे सांगितलेल्या रूपादी आलंबनाला एकतेनेच 'बाह्य आयतन' असे घेऊन, त्या आध्यात्मिक व बाह्य आयतनांना अनुसरून स्पर्श सांगितला आहे, म्हणून याला 'महाद्वय' म्हणतात. आणि असे करून "स्वतःच्या आणि दुसऱ्याच्या पाच स्कंधांद्वारे आणि सहा आयतनांद्वारे देखील हा अर्थ स्पष्ट केला पाहिजे" असे म्हटले आहे. कारण "हा काय" असे सांगितलेले आश्रयासहित चक्षु इत्यादी स्वतःचे पाच स्कंध आहेत, आणि "बाह्य नामरूप" असे सांगितलेले रूपादी इतरांचे (पाच स्कंध) आहेत. तसेच, हा काय स्वतःचीच आध्यात्मिक आयतने आहेत, आणि बाह्य नामरूप इतरांची बाह्य आयतने आहेत. अन्यथा, केवळ आध्यात्मिक आयतनालाच "हा काय" असे म्हटले असता, केवळ आध्यात्मिक आयतनेच स्वतःचे पाच स्कंध होत नाहीत, म्हणून स्वतःच्या आणि इतरांच्या पाच स्कंधांद्वारे स्पष्टीकरण संभवणार नाही. "सहाच आयतने" म्हणजे सहाच स्पर्शाची कारणे आहेत, ज्या कारणीभूत आयतनांमुळे उत्पन्न झालेल्या स्पर्शाने स्पर्शित झालेला बाल (अज्ञानी मनुष्य) सुख-दुःख अनुभवतो।

Ādi-saddena [Pg.89] ‘‘etesaṃ vā aññatarena avijjānīvaraṇassa, bhikkhave, paṇḍitassa taṇhāya saṃyuttassā’’tiādi yojetabbaṃ. Tasmiñhi sutte saṅkhāre avijjātaṇhānissite eva katvā kāyaggahaṇena viññāṇanāmarūpasaḷāyatanāni gahetvā etasmiñca kāye saḷāyatanānaṃ phassaṃ taṃnissitameva katvā vedanāya visesapaccayabhāvaṃ dassentena bhagavatā bālapaṇḍitānaṃ atītaddhāvijjātaṇhāmūlako vedanānto paṭiccasamuppādo dassito. Puna ca bālapaṇḍitānaṃ visesaṃ dassentena –

'आदि' शब्दाने "भिक्खूहो, यांपैकी एकाने किंवा दुसऱ्याने, अविद्येचे आवरण असलेल्या आणि तृष्णेने युक्त असलेल्या पंडिताच्या..." इत्यादींशी संबंध जोडला पाहिजे. कारण त्या सूत्रात संस्कारांना अविद्या आणि तृष्णेवर आश्रित करूनच, 'काय' या ग्रहणाने विज्ञान, नामरूप आणि षडायतन घेऊन, आणि या कायात षडायतनांचा स्पर्श त्यावरच आश्रित करून, वेदनेच्या विशेष प्रत्ययभावाला (विशिष्ट कारणाला) दाखवताना भगवंतांनी बाल आणि पंडितांच्या अतीत काळातील अविद्या व तृष्णा मूळ असलेल्या आणि वेदनेपर्यंत शेवट असलेल्या प्रतीत्यसमुत्पादाला दाखवले आहे. आणि पुन्हा बाल व पंडितांमधील भेद दाखवताना –

‘‘Yāya ca, bhikkhave, avijjāya nivutassa bālassa yāya ca taṇhāya saṃyuttassa ayaṃ kāyo samudāgato, sā ceva avijjā bālassa appahīnā, sā ca taṇhā aparikkhīṇā. Taṃ kissa hetu? Na, bhikkhave, bālo acari brahmacariyaṃ sammā dukkhakkhayāya, tasmā bālo kāyassa bhedā kāyūpago hoti, so kāyūpago samāno na parimuccati jātiyā…pe… dukkhasmāti vadāmī’’ti (saṃ. ni. 2.19) –

"भिक्खूहो, ज्या अविद्येने झाकलेल्या आणि ज्या तृष्णेने युक्त असलेल्या बालाचा (मूर्खाचा) हा काय (शरीर) उत्पन्न झाला आहे, ती अविद्या त्या बालाने प्रहीन (नष्ट) केलेली नाही आणि ती तृष्णा क्षीण झालेली नाही. त्याचे काय कारण आहे? भिक्खूहो, बालाने दुःखाच्या क्षयासाठी योग्य प्रकारे ब्रह्मचर्य आचरले नाही. म्हणून बाल शरीराच्या भेदानंतर (मृत्य्यूनंतर) पुन्हा कायात (नवीन शरीरात) प्रवेश करतो. तो नवीन शरीरात प्रवेश करून जाती (जन्म)... पे... दुःखापासून मुक्त होत नाही, असे मी सांगतो."

Vedanāpabhavaṃ sāvijjaṃ taṇhaṃ dassetvā upādānabhave ca taṃnissite katvā ‘‘kāyūpago hotī’’tiādinā jātiādike dassentena paccuppannahetusamuṭṭhānato pabhuti ubhayamūlova paṭiccasamuppādo vutto, tabbipariyāyena ca paṇḍitassa paccuppannahetuparikkhayato pabhuti ubhayamūlako paṭilomapaṭiccasamuppādoti.

अशा प्रकारे वेदनेपासून उत्पन्न होणारी आणि अविद्येसह असणारी तृष्णा दाखवून, उपादान आणि भव यांना त्यावर आश्रित करून, "कायूपगो होति" (शरीरात प्रवेश करतो) इत्यादींद्वारे जाती (जन्म) इत्यादींना दाखवताना, वर्तमान काळातील हेतूंच्या उत्पत्तीपासून घेऊन अविद्या आणि तृष्णा या दोन्ही मूळ असलेला प्रतीत्यसमुत्पाद सांगितला आहे. आणि त्याच्या उलट, पंडिताच्या बाबतीत वर्तमान हेतूंच्या क्षयापासून घेऊन दोन्ही मूळ असलेला प्रतिलोम प्रतीत्यसमुत्पाद सांगितला आहे, असे समजावे।

Duggatigāmikammassa visesapaccayattā avijjā ‘‘avindiyaṃ vindatī’’ti vuttā, tathā visesapaccayo vindiyassa na hotīti ‘‘vindiyaṃ na vindatī’ti ca. Attani nissitānaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ pavattanaṃ uppādanaṃ āyatanaṃ. Sammohabhāveneva anabhisamayabhūtattā aviditaṃ aññātaṃ karoti. Antavirahite javāpetīti ca vaṇṇāgamavipariyāyavikāravināsadhātuatthavisesayogehi pañcavidhassa niruttilakkhaṇassa vasena tīsupi padesu a-kāra vi-kāra ja-kāre gahetvā aññesaṃ vaṇṇānaṃ lopaṃ katvā ja-kārassa ca dutiyassa āgamaṃ katvā ‘‘avijjā’’ti vuttā. Byañjanatthaṃ dassetvā sabhāvatthaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādimāha. Cakkhuviññāṇādīnaṃ vatthārammaṇāni ‘‘idaṃ vatthu, idamārammaṇa’’nti avijjāya ñātuṃ [Pg.90] na sakkāti avijjā tappaṭicchādikā vuttā. Vatthārammaṇasabhāvacchādanato eva avijjādīnaṃ paṭiccasamuppādabhāvassa, jarāmaraṇādīnaṃ paṭiccasamuppannabhāvassa ca chādanato paṭiccasamuppādapaṭiccasamuppannachādanaṃ veditabbaṃ.

दुग्गतीला नेणाऱ्या कर्माचे विशेष कारण असल्यामुळे अविद्येला "न मिळवण्याजोगे मिळवते" (अविन्दियं विन्दति) असे म्हटले आहे, तसेच मिळवण्याजोग्या (सुचरित इत्यादी) गोष्टींचे ती विशेष कारण होत नाही म्हणून "मिळवण्याजोगे मिळवत नाही" (विन्दियं न विन्दति) असेही म्हटले आहे. स्वतःवर आश्रित असलेल्या चक्षुविज्ञानादी धर्मांचे प्रवृत्ती किंवा उत्पत्ती स्थान म्हणजे 'आयतन' होय. अतिशय संमोहभावामुळेच (भ्रमामुळे), अभिसमय (सत्यज्ञान) न होण्याच्या स्वभावामुळे ती न समजलेल्या गोष्टीला अज्ञात करते. "अंत नसलेल्या संसारात धावायला लावते" (अन्तविरहिते जवापेति) या अर्थाने, वर्णागम (अक्षराचे येणे), वर्णविपर्यय (अक्षराचा बदल), वर्णविकार (अक्षराचे रूपांतर), वर्णविनाश (अक्षराचा लोप) आणि धातूच्या अर्थविशेषाशी योग या पाच प्रकारच्या निरुक्तिक्षणांच्या आधारे, 'अन्त', 'विरहित' आणि 'जव' या तिन्ही पदांमधून 'अ' कार, 'वि' कार आणि 'ज' कार घेऊन, इतर वर्णांचा लोप करून आणि दुसऱ्या 'ज' काराचा आगम करून 'अविद्या' (अवज्जा -> अविद्या) असा शब्द बनवला आहे. व्यंजनार्थ (शब्दाचा अर्थ) दाखवून स्वभावार्थ दाखवण्यासाठी "अपि च" इत्यादी म्हटले आहे. चक्षुविज्ञानादींचे वस्तू आणि आलंबन "हे वस्तू (आश्रय) आहे, हे आलंबन (विषय) आहे" हे अविद्येमुळे जाणता येत नाही, म्हणून अविद्येला "त्याला झाकणारी" (तप्पटिच्छादिका) म्हटले आहे. वस्तू आणि आलंबनाच्या स्वभावाला झाकल्यामुळेच, अविद्या इत्यादींच्या प्रतीत्यसमुत्पादभावाला आणि जरामरण इत्यादींच्या प्रतीत्यसमुत्पन्नभावाला झाकल्यामुळे, याला "प्रतीत्यसमुत्पाद आणि प्रतीत्यसमुत्पन्नाचे आवरण" असे जाणावे।

Saṅkhāra-saddaggahaṇena āgatā saṅkhārā saṅkhāra-saddena āgatasaṅkhārā. Yadipi avijjāpaccayā saṅkhārāpi saṅkhāra-saddena āgatā, te pana imissā desanāya padhānāti visuṃ vuttā. Tasmā ‘‘duvidhā’’ti ettha abhisaṅkharaṇakasaṅkhāraṃ saṅkhāra-saddenāgataṃ sandhāya tattha vuttampi vajjetvā saṅkhārasaddena āgatasaṅkhārā yojetabbā. ‘‘Saṅkhāra-saddenāgatasaṅkhārā’’ti vā samudāyo vutto, tadekadeso ca idha vaṇṇitabbabhāvena ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti, tasmā vaṇṇitabbasabbasaṅgahaṇavasena duvidhatā vuttāti veditabbā. Paṭhamaṃ nirujjhati vacīsaṅkhārotiādinā vitakkavicāraassāsapassāsasaññāvedanāvacīsaṅkhārādayo vuttā, na avijjāsaṅkhāresu vuttā kāyasañcetanādayo.

'संस्कार' या शब्दाच्या ग्रहणाने आलेले संस्कार म्हणजे 'संस्कार-शब्दाने आलेले संस्कार' (संखारसद्देन आगतसंखारा) होत. जरी अविद्याप्रत्ययाने होणारे संस्कार देखील 'संस्कार' शब्दाने आलेले आहेत, तरी ते या देशनेत प्रधान असल्यामुळे स्वतंत्रपणे सांगितले आहेत. म्हणून "द्विविध" (दोन प्रकारचे) यामध्ये, संस्कार शब्दाने आलेल्या अभिसंस्करणक संस्काराला (अभिसंखरणकसंखार) उद्देशून, तेथे सांगितलेल्याला वगळून, संस्कार शब्दाने आलेले संस्कार जोडले पाहिजेत. किंवा "संस्कार शब्दाने आलेले संस्कार" याने समुदाय (चारही प्रकारचे संस्कार) सांगितला आहे, आणि त्याचा एक भाग येथे स्पष्ट करण्याच्या योग्यतेमुळे "अविद्याप्रत्ययाने होणारे संस्कार" असा सांगितला आहे. म्हणून स्पष्ट करावयाच्या सर्व संस्कारांच्या संग्रहाच्या दृष्टीने दोन प्रकार सांगितले आहेत, असे जाणावे. "प्रथम वचीसंस्कार निरुद्ध होतो" (पठमं निरुज्झति वचीसंखारो) इत्यादी वचनांद्वारे वितर्क, विचार, आश्वास-प्रश्वास, संज्ञा आणि वेदना हे वचीसंस्कार इत्यादी सांगितले आहेत, अविद्याप्रत्ययाने होणाऱ्या संस्कारांमध्ये सांगितलेले कायसंभावना (कायसंचेतना) इत्यादी नाही।

Paritassatīti pipāsati. Bhavatīti upapattibhavaṃ sandhāya vuttaṃ, bhāvayatīti kammabhavaṃ. Cuti khandhānaṃ maraṇanti ‘‘maranti etenā’’ti vuttaṃ. ‘‘Dukkhā vedanā uppādadukkhā ṭhitidukkhā’’ti (ma. ni. 1.465) vacanato dvedhā khaṇati. Āyāsoti parissamo visādo. Kevala-saddo asammissavācako hoti ‘‘kevalā sālayo’’ti, niravasesavācako ca ‘‘kevalā aṅgamagadhā’’ti, tasmā dvedhāpi atthaṃ vadati. Tattha asammissassāti sukharahitassa. Na hi ettha kiñci uppādavayarahitaṃ atthīti.

‘परितस्सति’ (परितस्त होणे) म्हणजे पिपासति (तहान लागणे किंवा तृष्णा बाळगणे). ‘भवति’ हे उपपत्तिभवाला (उत्पत्तीच्या भवाला) उद्देशून म्हटले आहे, आणि ‘भावयति’ हे कर्मभवाला उद्देशून म्हटले आहे. स्कंधांची च्युती म्हणजे मरण होय, म्हणून ‘याने मरतात’ असे म्हटले आहे. ‘दुःखद वेदना ही उत्पाद-दुःख आणि स्थिती-दुःख आहे’ या वचनानुसार ती दोन प्रकारे खणते (नाश करते). ‘आयास’ म्हणजे परिश्रम (थकवा) आणि विषाद (खिन्नता) होय. ‘केवला सालयो’ (केवळ साळीचे तांदूळ) यामध्ये ‘केवल’ शब्द असम्मिश्रवाचक (मिश्रण नसलेला) आहे, आणि ‘केवला अंगमगधा’ (संपूर्ण अंग आणि मगध देश) यामध्ये तो निरवशेषवाचक (पूर्ण/शिल्लक न ठेवता) आहे; म्हणून तो दोन्ही प्रकारे अर्थ सांगतो. त्यापैकी ‘असम्मिश्र’ म्हणजे सुखरहित होय. कारण येथे (प्रतीत्यसमुत्पादात) उत्पाद आणि व्यय (उत्पत्ती आणि विनाश) यांपासून रहित असे काहीही अस्तित्वात नाही.

Taṃsampayutte, puggalaṃ vā sammohayatīti sammohanarasā. Ārammaṇasabhāvassa chādanaṃ hutvā gayhatīti chādanapaccupaṭṭhānā. ‘‘Āsavasamudayā avijjāsamudayo’’ti (ma. ni. 1.103) vacanato āsavapadaṭṭhānā. Paṭisandhijananatthaṃ āyūhanti byāpāraṃ karontīti āyūhanarasā, rāsikaraṇaṃ vā āyūhanaṃ. Nāmarūpassa purecārikabhāvena pavattatīti pubbaṅgamarasaṃ. Purimabhavena saddhiṃ ghaṭanaṃ hutvā gayhatīti paṭisandhipaccupaṭṭhānaṃ. Viññāṇena saha sampayujjatīti sampayogarasaṃ. Aññamaññaṃ sampayogābhāvato rūpaṃ vikiratīti vikiraṇarasaṃ. Evañca katvā pisiyamānā taṇḍulādayo vikiranti cuṇṇī bhavantīti. Nāmassa kadāci kusalādibhāvo ca atthīti tato [Pg.91] visesanatthaṃ ‘‘abyākatapaccupaṭṭhāna’’nti āha. ‘‘Acetanā abyākatā’’ti ettha viya anārammaṇatā vā abyākatatā daṭṭhabbā. Āyatanalakkhaṇanti ghaṭanalakkhaṇaṃ, āyānaṃ tananalakkhaṇaṃ vā. Dassanādīnaṃ kāraṇabhāvo dassanādirasatā. Akusalavipākupekkhāya aniṭṭhabhāvato dukkhena itarāya ca iṭṭhabhāvato sukhena saṅgahitattā ‘‘sukhadukkhapaccupaṭṭhānā’’ti āha. Dukkhasamudayattā hetulakkhaṇā taṇhā. ‘‘Tatratatrābhinandinī’’ti (dī. ni. 2.400; ma. ni. 1.133, 460; vibha. 203) vacanato abhinandanarasā. Cittassa, puggalassa vā rūpādīsu atittabhāvo hutvā gayhatīti atittabhāvapaccupaṭṭhānā. Taṇhādaḷhattaṃ hutvā kāmupādānaṃ, sesāni diṭṭhi hutvā upaṭṭhahantīti taṇhādaḷhattadiṭṭhipaccupaṭṭhānā. Kammupapattibhavavasena bhavassa lakkhaṇādayo yojetabbā.

ती (मोहाशी) संप्रयुक्त असलेल्या धर्मांना किंवा पुद्गलाला संमोहित करते, म्हणून ती ‘संमोहन-रसा’ (संमोहित करण्याचे कार्य असणारी) आहे. आलंबनाच्या (विषयाच्या) स्वभावाला आच्छादित करणारी (झाकून टाकणारी) होऊन ग्रहण केली जाते, म्हणून ती ‘आच्छादन-पच्चुपट्ठाना’ (आच्छादन म्हणून प्रकट होणारी) आहे. ‘आसवांच्या समुदायाने अविद्येचा समुदाय होतो’ या वचनानुसार ती ‘आसव-पदट्ठाना’ (आसव हे जिचे जवळचे कारण आहे अशी) आहे. प्रतिसंधी उत्पन्न करण्यासाठी प्रयत्न करतात किंवा व्यापार (क्रिया) करतात, म्हणून ते ‘आयूहन-रसा’ (प्रयत्न करण्याचे कार्य असणारे) आहेत; किंवा राशी करणे (नाम-रूपाचा समूह तयार करणे) म्हणजे ‘आयूहन’ होय. नाम-रूपाच्या अग्रेसर भावाने प्रवृत्त होते, म्हणून ते ‘पूर्वंगम-रसं’ (अग्रगामी कार्य असणारे) आहे. पूर्व भवाशी (मागील जन्माशी) जोडणारे होऊन ग्रहण केले जाते, म्हणून ते ‘प्रतिसंधी-पच्चुपट्ठानं’ (प्रतिसंधी म्हणून प्रकट होणारे) आहे. विज्ञानासोबत संप्रयुक्त होते, म्हणून ते ‘संप्रयोग-रसं’ (एकत्र जोडण्याचे कार्य असणारे) आहे. परस्परांमध्ये संप्रयोगाचा (एकत्रीकरणाचा) अभाव असल्यामुळे रूप विखुरते, म्हणून ते ‘विकिरण-रसं’ (विखुरण्याचे कार्य असणारे) आहे. आणि असे झाल्यामुळे दळले जाणारे तांदूळ इत्यादी विखुरतात व त्यांचे चूर्ण (पीठ) होते. नामाचा कधीतरी कुशल इत्यादी भाव देखील असतो, म्हणून त्यापासून विशेष दाखवण्यासाठी ‘अव्याकृत-पच्चुपट्ठानं’ असे म्हटले आहे. ‘अचेतन आणि अव्याकृत’ या पाठाप्रमाणे आलंबन नसणे (विषयरहित असणे) म्हणजेच ‘अव्याकृतता’ समजावी. ‘आयतन-लक्षण’ म्हणजे प्रयत्न करण्याचे लक्षण, किंवा कारणाने उत्पन्न होणाऱ्या चित्त-चेतसिकांचा विस्तार करण्याचे लक्षण होय. दर्शनादींचे (पाहणे इत्यादींचे) कारण असणे म्हणजे ‘दर्शनादी-रसता’ होय. अकुशल विपाक असलेल्या उपेक्षेच्या अनिष्ट भावामुळे दुःखाने, आणि इतर (कुशल विपाक उपेक्षेच्या) इष्ट भावामुळे सुखाने संग्रहित केल्यामुळे ‘सुख-दुःख-पच्चुपट्ठाना’ असे म्हटले आहे. दुःखसमुदय असल्यामुळे तृष्णा ही ‘हेतू-लक्षणा’ (हेतू हे लक्षण असणारी) आहे. ‘त्या त्या विषयात अत्यंत आनंद घेणारी’ या वचनावरून ती ‘अभिनंदन-रसा’ (आनंद घेण्याचे कार्य असणारी) आहे. चित्ताची किंवा पुद्गलाची रूपादी विषयांमध्ये अतृप्ती होऊन ग्रहण केली जाते, म्हणून ती ‘अतृप्तभाव-पच्चुपट्ठाना’ (अतृप्ती म्हणून प्रकट होणारी) आहे. तृष्णेची दृढता होऊन ‘कामोपादान’ होते, आणि उर्वरित उपादाने ‘दृष्टी’ (मिथ्या दृष्टी) होऊन प्रकट होतात, म्हणून ती ‘तृष्णादृढता-दृष्टी-पच्चुपट्ठानं’ (तृष्णेची दृढता आणि दृष्टी म्हणून प्रकट होणारी) आहेत. कर्मभव आणि उपपत्तिभवाच्या द्वारे भवाचे लक्षण इत्यादी योजित करावेत.

Ādi-saddena anubodhādibhāvaggahaṇaṃ. Dukkhādīsu aññāṇaṃ appaṭipatti, asubhādīsu subhādivipallāsā micchāpaṭipatti. Diṭṭhivippayuttā vā appaṭipatti, diṭṭhisampayuttā micchāpaṭipatti. Na avijjāya eva chadvārikatā chaḷārammaṇatā ca, atha kho aññesupi paṭiccasamuppādaṅgesu arūpadhammānanti āha ‘‘sabbesupī’’ti. Nobhayagocaranti manāyatanamāha. Na hi arūpadhammānaṃ desavasena āsannatā dūratā ca atthi asaṇṭhānattā, tasmā manāyatanassa gocaro na manāyatanaṃ sampatto asampatto vāti vuccatīti.

‘आदि’ शब्दाने अनुबोध (यथार्थ ज्ञान) न होणे इत्यादी भावांचे ग्रहण होते. दुःखादी (चार आर्यसत्यां) मध्ये अज्ञान असणे ही ‘अप्रतिपत्ती’ (आकलन नसणे) होय, आणि अशुभादी गोष्टींमध्ये शुभादी विपर्यास (अशुभाला शुभ समजणे) असणे ही ‘मिथ्याप्रतिपत्ती’ (चुकीचे आचरण) होय. किंवा दृष्टी-विप्रयुक्त (मिथ्या दृष्टी नसलेला) मोह ही ‘अप्रतिपत्ती’ होय, आणि दृष्टी-संप्रयुक्त (मिथ्या दृष्टीने युक्त असलेला) मोह ही ‘मिथ्याप्रतिपत्ती’ होय. केवळ अविद्येचेच सहा द्वारे आणि सहा आलंबने असतात असे नाही, तर प्रतीत्यसमुत्पादाच्या इतर अंगांमधील अरूप धर्मांचेही (नामधर्मांचेही) सहा द्वारे आणि सहा आलंबने असतात, म्हणून ‘सब्बेसुपि’ (सर्वांमध्येही) असे म्हटले आहे. ‘नोभयगोचरं’ (दोन्ही आलंबन नसलेले) या पाठाने मनायतनाला म्हटले आहे. कारण अरूप धर्मांना आकार (संस्थान) नसल्यामुळे स्थानाच्या दृष्टीने त्यांची जवळीक किंवा दूरता नसते; म्हणून मनायतनाचा विषय मनायतनाला प्राप्त झाला आहे किंवा प्राप्त झाला नाही, असे म्हटले जात नाही. असे जाणावे.

Sokādīnaṃ sabbhāvā aṅgabahuttappasaṅge ‘‘dvādasevā’’ti aṅgānaṃ vavatthānaṃ veditabbaṃ. Na hi sokādayo aṅgabhāvena vuttā, phalena pana kāraṇaṃ avijjaṃ mūlaṅgaṃ dassetuṃ te vuttāti. Jarāmaraṇabbhāhatassa hi bālassa te sambhavantīti sokādīnaṃ jarāmaraṇakāraṇatā vuttā. ‘‘Sārīrikāya dukkhāya vedanāya phuṭṭho’’ti (saṃ. ni. 4.252) ca sutte jarāmaraṇanimittañca dukkhaṃ saṅgahitanti taṃtaṃnimittānaṃ sādhakabhāvena vuttaṃ. Yasmā pana jarāmaraṇeneva sokādīnaṃ ekasaṅkhepo kato, tasmā tesaṃ jātipaccayatā yujjati. Jarāmaraṇapaccayabhāve hi avijjāya ekasaṅkhepo kātabbo siyā, jātipaccayā pana jarāmaraṇaṃ sokādayo ca sambhavantīti. Tattha jarāmaraṇaṃ ekantikaṃ aṅgabhāveneva gahitaṃ, sokādayo [Pg.92] pana rūpabhavādīsu abhāvato anekantikā kevalaṃ pākaṭena phalena avijjānidassanatthaṃ gahitā. Tena anāgate jātiyā sati tato parāya paṭisandhiyā hetuhetubhūtā avijjā dassitāti bhavacakkassa avicchedo dassito hotīti. Suttañca sokādīnaṃ avijjā kāraṇanti etassevatthassa sādhakaṃ daṭṭhabbaṃ, na sokādīnaṃ bālassa jarāmaraṇanimittatāmattassa. ‘‘Assutavā puthujjano’’ti (saṃ. ni. 4.252) hi vacanena avijjā sokādīnaṃ kāraṇanti dassitā, na ca jarāmaraṇanimittameva dukkhaṃ dukkhanti.

शोक इत्यादींचे अस्तित्व असल्यामुळे प्रतीत्यसमुत्पादाची अंगे बारापेक्षा जास्त होण्याचा प्रसंग येत असताना, ‘बाराच’ अशी अंगांची मर्यादा जाणावी. कारण शोक इत्यादी अंगाच्या रूपाने सांगितलेले नाहीत, तर फलाच्या (शोक इत्यादी फलाच्या) द्वारे कारण असलेल्या अविद्येला—जे मूळ अंग आहे—दर्शवण्यासाठी ते सांगितले आहेत. ‘जरा आणि मरणाने पीडित झालेल्या अज्ञानी (बाल) मनुष्याला ते (शोक इत्यादी) उत्पन्न होतात’ या वचनाने शोक इत्यादींचे जरा-मरण हे कारण असणे सांगितले आहे. ‘शारीरिक दुःखद वेदनेने स्पर्शलेला’ या सूत्रात देखील जरा-मरण हे निमित्त असलेले दुःख संग्रहित केले आहे, म्हणून ते सूत्र त्या जरा-मरण निमित्त असलेल्या शोक इत्यादींना सिद्ध करण्यासाठी सांगितले आहे. परंतु ज्याअर्थी जरा-मरणानेच शोक इत्यादींचा एक संक्षेप (एकत्रीकरण) केला आहे, म्हणून त्यांची ‘जाती-प्रत्ययता’ (जाती हे कारण असणे) योग्य ठरते. जर जरा-मरण हेच कारण मानले, तर अविद्येसोबत एक संक्षेप करावा लागला असता. परंतु जातीच्या कारणाने जरा-मरण आणि शोक इत्यादी उत्पन्न होतात. त्यामध्ये जरा-मरण हे एकांतिक (निश्चितपणे घडणारे) असल्याने अंगाच्या रूपानेच घेतले आहे. परंतु शोक इत्यादी रूपभव इत्यादींमध्ये नसल्यामुळे अनैकांतिक (अनिश्चित) आहेत; ते केवळ स्पष्ट अशा फलाने अविद्येचे निदर्शन करण्यासाठी घेतले आहेत. त्या अविद्येच्या निदर्शनाने भविष्यात जाती असताना, त्यानंतरच्या प्रतिसंधीच्या हेतूचे हेतू असणारी अविद्या दर्शवली आहे, अशा प्रकारे भवचक्राची अखंडता दर्शवली गेली आहे. आणि ते सूत्र शोक इत्यादींचे अविद्या हे कारण आहे, याच अर्थाचे साधक आहे असे समजावे; केवळ अज्ञानी मनुष्याच्या शोक इत्यादींचे जरा-मरण हेच निमित्त असणे सिद्ध करण्यासाठी नाही. कारण ‘अश्रुतवान पृथग्जन’ या वचनाने अविद्या ही शोक इत्यादींचे कारण आहे असे दर्शवले आहे, आणि केवळ जरा-मरण हेच निमित्त असलेले दुःख हेच दुःख आहे असे नाही (तर अविद्या हे निमित्त असलेले दुःख देखील दुःखच आहे).

Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

उद्देशवार-वर्णन समाप्त झाले.

Avijjāpadaniddesavaṇṇanā

अविद्यापद-निर्देश-वर्णन

226. ‘‘Avijjāpaccayā 92 saṅkhārā’’ti hi vuttanti etena avijjāya visesanabhāvena saṅkhārānañca padhānabhāvena vuttattā saṅkhārānaṃ niddisitabbabhāvassa kāraṇaṃ dasseti. Pitā kathīyati ‘‘dīgho sāmo, mitto rasso, odāto datto’’ti.

२२६. ‘अविद्येच्या कारणाने संस्कार उत्पन्न होतात’ असे जे म्हटले आहे, याने अविद्येचा विशेषण भाव (अप्रधान विशेषण म्हणून) आणि संस्कारांचा प्रधान भाव (विशेष्य प्रधान म्हणून) सांगितल्यामुळे संस्कारांचे निर्देश करण्यायोग्य असण्याचे कारण दर्शवले आहे. जसे वडिलांचे वर्णन केले जाते: ‘उंच आणि सावळा असलेला मित्र, बुटका आणि गोरा असलेला दत्त’.

Rasitabbo paṭivijjhitabbo sabhāvo raso, attano raso saraso, yāthāvo saraso yāthāvasaraso, so eva lakkhitabbattā lakkhaṇanti yāthāvasarasalakkhaṇaṃ. ‘‘Katamā ca, bhikkhave, avijjā? Dukkhe aññāṇa’’ntiādinā (saṃ. ni. 2.2; ma. ni. 1.103) sutte cattāreva vuttānīti ‘‘suttantikapariyāyenā’’ti āha. Nikkhepakaṇḍe panātiādinā idha catūsu ṭhānesu kathitāya eva avijjāya nikkhepakaṇḍe aṭṭhasu ṭhānesu kiccajātito pañcavīsatiyā padehi lakkhaṇato ca kathitattā tadatthasaṃvaṇṇanāvasena vibhāvanaṃ karoti. Ahāpetvā vibhajitabbavibhajanañhi abhidhammapariyāyo.

अनुभवून जाणण्याजोगा स्वभाव म्हणजे ‘रस’ होय. स्वतःचा रस म्हणजे ‘सरस’ (स्वभाव) होय. यथार्थ असलेला सरस म्हणजे ‘यथावसरस’ (यथार्थ स्वभाव) होय. तोच लक्षित करण्यायोग्य असल्यामुळे ‘लक्षण’ होय, म्हणून त्याला ‘यथावसरसलक्षण’ (यथार्थ स्वभाव हेच लक्षण असणारे) म्हटले आहे. ‘भिक्षूंनो, अविद्या कोणती? दुःखाविषयी अज्ञान...’ इत्यादी सूत्रात चारच (अज्ञाने) सांगितली आहेत, म्हणून ‘सुत्तन्तिक-पर्यायाने’ असे म्हटले आहे. परंतु निक्क्षेपकांडात इत्यादी पाठाने येथे चार स्थानांमध्ये सांगितलेल्याच अविद्येचे निक्क्षेपकांडात आठ स्थानांमध्ये कार्याच्या दृष्टीने आणि पंचवीस पदांनी लक्षणाच्या दृष्टीने वर्णन केल्यामुळे, त्याच्या अर्थाच्या स्पष्टीकरणाच्या द्वारे तो स्पष्टीकरण करतो. काहीही न गाळता विभागणी करण्यायोग्य गोष्टींची विभागणी करणे हाच ‘अभिधम्म-पर्याय’ होय.

Jāyati etthāti jāti, uppattiṭṭhānaṃ. Yadipi nirodhamagge avijjā ārammaṇaṃ na karoti, te pana jānitukāmassa tappaṭicchādanavasena anirodhamaggesu nirodhamaggaggahaṇakaāraṇavasena ca pavattamānā tattha uppajjatīti vuccatīti tesampi avijjāya uppattiṭṭhānatā hoti, itaresaṃ ārammaṇabhāvena [Pg.93] cāti. Saṅghikabaladevagoṇādīnaṃ saṅghāṭinaṅgalādīni viya aññasetādīnaṃ avijjāya dukkhādivisayānaṃ andhattakarānaṃ lobhādīnaṃ nivattako aññāṇādisabhāvo lakkhaṇanti daṭṭhabbaṃ.

येथे उत्पन्न होते म्हणून 'जाती' म्हणजे उत्पत्तीचे स्थान होय. जरी निरोध आणि मार्ग यांवर अविद्या आलंबन करत नाही, तरीही ते जाणण्याची इच्छा असणाऱ्याच्या बाबतीत, त्याच्या आच्छादनामुळे आणि अनिरोध-मार्गांमध्ये निरोध-मार्गाच्या ग्रहणाच्या कारणाने प्रवृत्त होत असल्याने, 'तेथे ती उत्पन्न होते' असे म्हटले जाते. त्यामुळे त्यांच्यासाठीही अविद्येचे उत्पत्तीचे स्थान होते, आणि इतरांसाठी आलंबनभावाने. संघिक बैल, बलदेवाचे बैल इत्यादींचे संघात (एकत्र जोडलेली शिंगे) किंवा नांगरासारखी शिंगे इत्यादी चिन्हे जशी इतर पांढऱ्या बैलांना प्रतिबंधित करतात, त्याचप्रमाणे अविद्येचे लक्षण म्हणजे दुःख इत्यादी विषयांवर अंधत्व निर्माण करणाऱ्या लोभ इत्यादींना प्रतिबंधित करणारा अज्ञान इत्यादी स्वभाव होय, असे समजावे.

Atthatthanti phalaphalaṃ. Āmeḍitavacanañhi sabbesaṃ atthānaṃ visuṃ visuṃ pākaṭakaraṇabhāvappakāsanatthaṃ. Attho eva vā attho atthatthoti atthassa aviparītatādassanatthaṃ atthenevatthaṃ visesayati. Na hi ñāṇaṃ anatthaṃ atthoti gaṇhātīti. Evaṃ kāraṇakāraṇanti etthāpi daṭṭhabbaṃ. Taṃ ākāranti atthatthādiākāraṃ. Gahetvāti citte pavesetvā, cittena puggalena vā gahitaṃ katvā. Paṭividdhassa puna avekkhaṇā paccavekkhaṇā. Duccintitacintitādilakkhaṇassa bālassa bhāvo bālyaṃ. Pajānātīti pakārehi jānāti. Balavamohanaṃ pamoho. Samantato mohanaṃ sammoho.

'अत्थत्थ' (अर्थ-अर्थ) म्हणजे फल-फल (विविध फळे). द्विरुक्ती ही सर्व अर्थांना वेगवेगळे स्पष्टपणे प्रकट करण्यासाठी आहे. किंवा 'अर्थच अर्थ' म्हणजे 'अत्थत्थ' होय. अर्थाची यथार्थता (अविपरीतता) दर्शवण्यासाठी 'अर्थ' या शब्दानेच 'अर्थ' या शब्दाला विशेषित केले आहे. कारण ज्ञान हे अनर्थाला 'अर्थ' म्हणून ग्रहण करत नाही. याचप्रमाणे 'कारणकारण' या पदाच्या बाबतीतही समजावे. 'तो आकार' म्हणजे 'अत्थत्थ' इत्यादी आकार. 'ग्रहण करून' म्हणजे चित्तात प्रवेश करून देऊन, चित्ताने किंवा पुद्गलाने ग्रहण करून. साक्षात्कृत (जाणलेल्या) धर्माचे पुन्हा अवलोकन करणे म्हणजे 'प्रत्यवेक्षण' होय. वाईट विचार करणे इत्यादी लक्षणे असलेल्या मूर्खाचा (बाल) भाव म्हणजे 'बाल्य' होय. 'प्रजानाति' म्हणजे विविध प्रकारांनी जाणतो. तीव्र मोहाला 'प्रमोह' म्हणतात. सर्व बाजूंनी मोह पाडण्याला 'संमोह' म्हणतात.

Dukkhārammaṇatāti dukkhārammaṇatāya, yāya vā avijjāya chādentiyā dukkhārammaṇā taṃsampayuttadhammā, sā tesaṃ bhāvoti dukkhārammaṇatā, ārammaṇameva vā ārammaṇatā, dukkhaṃ ārammaṇatā etissāti dukkhārammaṇatā.

'दुःख-आलंबनता' म्हणजे दुःख-आलंबनतेमुळे. किंवा ज्या अविद्येने आच्छादित केल्यामुळे दुःख हेच आलंबन असणारे तिचे संप्रयुक्त धर्म होतात, ती अविद्या त्या संप्रयुक्त धर्मांचा भाव (कारण) असल्याने तिला 'दुःख-आलंबनता' म्हणतात. किंवा आलंबन म्हणजेच आलंबनता होय; दुःख हेच जिचे आलंबन आहे, ती 'दुःख-आलंबनता' होय.

Duddasattā gambhīrā na sabhāvato, tasmā tadārammaṇatā avijjā uppajjati, itaresaṃ sabhāvato gambhīrattā tadārammaṇatā nuppajjatīti adhippāyo. Apica kho panāti maggassa saṅkhatasabhāvattā tatopi nirodhassa gambhīratarataṃ dasseti.

पाहण्यास कठीण असल्यामुळे ते (दुःख आणि समुदाय) गंभीर आहेत, स्वतःच्या स्वभावाने गंभीर नाहीत. म्हणून, त्यांचे आलंबन घेऊन अविद्या उत्पन्न होते. परंतु इतरांच्या (निरोध आणि मार्ग यांच्या) स्वभावानेच गंभीर असल्यामुळे, त्यांचे आलंबन घेऊन अविद्या उत्पन्न होत नाही, असा हा अभिप्राय आहे. 'अपि च खो पन' या पाठाने, मार्गाचा स्वभाव संस्कृत (संस्कारित) असल्यामुळे, त्यापेक्षाही निरोधाची अधिक गंभीरता दर्शवली आहे.

Avijjāpadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

अविद्यापद-निर्देश-वर्णन समाप्त झाले.

Saṅkhārapadaniddesavaṇṇanā

संस्कारपद-निर्देश-वर्णन.

Punātīti sodheti apuññaphalato dukkhasaṃkilesato ca, hitasukhajjhāsayena puññaṃ karotīti taṃnipphādanena kārakassajjhāsayaṃ pūretīti puñño, pūrako pujjanibbattako ca niruttilakkhaṇena ‘‘puñño’’ti veditabbo. Samādhipaccanīkānaṃ atidūratāya na iñjati na calatīti attho. Kāyassāti dvārassa sāmibhāvena niddeso kato.

'पुनाति' म्हणजे शुद्ध करतो - अपुण्याच्या (पापाच्या) फलापासून आणि दुःख-संक्लेशापासून शुद्ध करतो. हित आणि सुखाच्या इच्छेने पुण्य करतो, म्हणून ते निष्पन्न करून कर्त्याची इच्छा पूर्ण करतो म्हणून 'पुण्य' होय. निरुक्तीच्या लक्षणाने 'पुण्य' म्हणजे पूर्ण करणारा आणि पूजेस पात्र असणारा, असे समजावे. समाधीच्या विरोधी असणाऱ्या (नीवरणांपासून) अत्यंत दूर असल्यामुळे ते हलत नाही, डळमळीत होत नाही, असा अर्थ आहे. 'कायाचे' असा निर्देश द्वाराचा स्वामी या भावाने केला आहे.

Puññupaganti [Pg.94] bhavasampattupagaṃ. Tatthāti vibhaṅgasutte (saṃ. ni. 2.2). Tañhi padhānabhāvena gahitanti. Sammādiṭṭhisutte (ma. ni. 1.102) pana ‘‘tayome, āvuso, saṅkhārā’’ti āgatanti. Sabbaññujinabhāsito pana ayaṃ, na paccekajinabhāsito, imassatthassa dīpanatthaṃ etesaṃ suttānaṃ vasena te gahitā. Kathaṃ panetena gahaṇenāyamattho dīpito hotīti taṃdassanatthamāha ‘‘abhidhammepi hi suttepi ekasadisāva tanti niddiṭṭhā’’ti. Sabbaññubhāsitoti pākaṭena suttantena sadisattā ayampi sabbaññubhāsitoti ñāyatīti vuttaṃ hotīti.

'पुण्य-उपग' म्हणजे भव-संपत्तीप्रत पोहोचणारे. 'तेथे' म्हणजे विभंग सुत्तात. कारण तेथे ते प्रधान भावाने ग्रहण केले आहे. परंतु सम्मादिट्ठि सुत्तात 'हे आवुसो, हे तीन संस्कार आहेत' असे आले आहे. हा (अभिधम्म) सर्वज्ञ जिनांनी (बुद्धांनी) भाषित केला आहे, प्रत्येकबुद्धांनी भाषित केलेला नाही, हा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी या सुत्तांच्या आधारे ते ग्रहण केले आहेत. परंतु या ग्रहणाने हा अर्थ कसा स्पष्ट होतो, हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे - 'अभिधम्मात आणि सुत्तातही ते एकाच सारखे निर्दिष्ट केले आहेत.' सर्वज्ञ-भाषित म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या सुत्ताशी साम्य असल्यामुळे, हा (अभिधम्म) देखील सर्वज्ञ-भाषित आहे असे जाणले जाते, असा याचा अर्थ आहे.

‘‘Terasāpī’’ti vuttaṃ, tattha ñāṇavippayuttānaṃ na bhāvanāmayatā pākaṭāti ‘‘yathā hī’’tiādimāha. Pathavī pathavītiādibhāvanā ca kasiṇaparikammakaraṇaṃ maṇḍalakaraṇañca bhāvanaṃ bhajāpenti.

'तेराही' असे म्हटले आहे, त्यामध्ये ज्ञानविप्रयुक्त चित्तांची भावनामयता स्पष्ट नसल्यामुळे 'यथा ही' (जसे की) इत्यादी म्हटले आहे. 'पथवी, पथवी' (पृथ्वी, पृथ्वी) इत्यादी भावना आणि कसिण-परिकर्म करणे व मंडल तयार करणे, यालाही आचार्य भावनेतच समाविष्ट करतात.

Dānavasena pavattā cittacetasikā dhammā dānaṃ. Tattha byāpārabhūtā āyūhanacetanā dānaṃ ārabbha dānaṃ adhikicca uppajjatīti vuccati, evaṃ itaresu. Somanassacittenāti anumodanāpavattinidassanamattametaṃ daṭṭhabbaṃ. Upekkhāsahagatenapi hi anussarati evāti.

दानाच्या रूपाने प्रवृत्त झालेले चित्त आणि चैतसिक धर्म म्हणजे 'दान' होय. त्यामध्ये व्यापारभूत (प्रयत्नशील) असणारी आयूहन-चेतना ही दानाला अनुसरून, दानाचा आश्रय घेऊन उत्पन्न होते, असे म्हटले जाते; इतर पदांच्या बाबतीतही असेच समजावे. 'सोमनस्य चित्ताने' हे केवळ अनुमोदनाच्या प्रवृत्तीचे उदाहरण दर्शवण्यासाठी आहे, असे समजावे. कारण उपेक्षा-सहगत चित्ताने देखील मनुष्य अनुस्मरण करतोच.

Asarikkhakampi sarikkhakena catutthajjhānavipākena vehapphalādīsu vināpi asaññesu kaṭattārūpaṃ. Rūpameva saphandanattā ‘‘saiñjana’’nti vuttaṃ iñjanakaranīvaraṇādīnaṃ avikkhambhanato, rūpataṇhāsaṅkhātassa iñjanakassa kāraṇattā vā. Teneva rūpārammaṇaṃ nimittārammaṇañca sabbampi catutthajjhānaṃ nippariyāyena ‘‘aniñjana’’nti na vuccatīti. Mahātulāya dhārayamāno nāḷiyā minamāno ca samudāyameva dhāreti minati ca, na ekekaṃ guñjaṃ, ekekaṃ taṇḍulaṃ vā, evaṃ bhagavāpi aparimāṇā paṭhamakusalacetanāyo samudāyavaseneva gahetvā ekajātikattā ekameva katvā dasseti. Evaṃ dutiyādayopīti.

स्वतःशी विजातीय (असदृश) आणि स्वतःशी सदृश अशा चतुर्थ ध्यान विपाकासह वेहप्फळ इत्यादी रूपभूमींमध्ये, आणि त्या विपाकाशिवाय असज्ञ भूमींमध्ये देखील कटत्तारूप (कर्मज रूप) उत्पन्न करते. रूपच स्पंदनयुक्त (कंपनयुक्त) असल्यामुळे त्याला 'सइंजन' (कंपनयुक्त) म्हटले आहे, कारण ते कंपन निर्माण करणाऱ्या नीवरणादी धर्मांना दूर करू शकत नाही; किंवा रूपतृष्णा नावाच्या कंपन निर्माण करणाऱ्या धर्माचे कारण असल्यामुळे. म्हणूनच, रूप-आलंबन असणारे आणि निमित्त-आलंबन असणारे सर्व चतुर्थ ध्यान देखील मुख्य अर्थाने 'अणिंजन' (कंपनरहित) म्हटले जात नाही, असे समजावे. मोठ्या तराजूने तोलणारा किंवा मापाने मोजणारा माणूस केवळ समूहालाच तोलतो किंवा मोजतो, एका एका गुंजेला किंवा एका एका तांदळाच्या दाण्याला तोलत किंवा मोजत नाही. त्याचप्रमाणे, भगवान देखील अमर्याद अशा प्रथम कुशल चेतनांना समूहाच्या रूपानेच ग्रहण करून, एकाच जातीच्या असल्यामुळे त्यांना एकच करून दर्शवतात. द्वितीय इत्यादी चेतनांच्या बाबतीतही असेच समजावे.

‘‘Kāyadvāre pavattā’’ti avatvā ‘‘ādānaggahaṇacopanaṃ pāpayamānā uppannā’’tipi vattuṃ vaṭṭatīti vacanavisesamattameva dasseti. Kāyadvāre pavatti eva hi ādānādipāpanāti. Purimena vā dvārassa upalakkhaṇabhāvo vutto, pacchimena cetanāya saviññattirūpasamuṭṭhāpanaṃ. Tattha ākaḍḍhitvā gahaṇaṃ ādānaṃ, sampayuttassa gahaṇaṃ gahaṇaṃ, phandanaṃ copanaṃ.

'कायद्वारावर प्रवृत्त झालेली' असे न म्हणता, 'आदान (ओढणे), ग्रहण आणि चोपन (कंपन) याप्रत पोहोचवणारी उत्पन्न झाली' असेही म्हणणे योग्य आहे, हे केवळ शब्दांच्या वापराचा विशेष प्रकार दर्शवण्यासाठी आहे. कारण कायद्वारावर प्रवृत्त होणे म्हणजेच आदान इत्यादीप्रत पोहोचवणे होय. किंवा पूर्व वाक्याने द्वाराचे उपलक्षणत्व (चिन्हत्व) सांगितले आहे, आणि उत्तर वाक्याने चेतनेचे सविज्ञप्ति-रूप-समुत्थान (कायविज्ञप्ति रूपाला उत्पन्न करण्याची क्षमता) सांगितले आहे. त्यामध्ये, ओढून घेणे म्हणजे 'आदान' होय, संप्रयुक्त धर्मांचे ग्रहण करणे म्हणजे 'ग्रहण' होय, आणि हालचाल करणे म्हणजे 'चोपन' होय.

Etthāti [Pg.95] kāyavacīsaṅkhāraggahaṇe, kāyavacīsañcetanāgahaṇe vā. Aṭṭhakathāyaṃ abhiññācetanā na gahitā viññāṇassa paccayo na hotīti. Kasmā pana na hoti, nanu sāpi kusalā vipākadhammā cāti? Saccaṃ, anupacchinnataṇhāvijjāmāne pana santāne sabyāpārappavattiyā tassā kusalatā vipākadhammatā ca vuttā, na vipākuppādanena, sā pana vipākaṃ uppādayantī rūpāvacarameva uppādeyya. Na hi aññabhūmikaṃ kammaṃ aññabhūmikaṃ vipākaṃ uppādetīti. Attanā sadisārammaṇañca tiṭṭhānikaṃ taṃ uppādeyya cittuppādakaṇḍe rūpāvacaravipākassa kammasadisārammaṇasseva vuttattā, na ca rūpāvacaravipāko parittādiārammaṇo atthi, abhiññācetanā ca parittādiārammaṇāva hoti, tasmā vipākaṃ na uppādetīti viññāyati. Kasiṇesu ca uppāditassa catutthajjhānasamādhissa ānisaṃsabhūtā abhiññā. Yathāha ‘‘so evaṃ samāhite citte’’tiādi (dī. ni. 1.244-245; ma. ni. 1.384-386). Tasmā samādhiphalasadisā sā, na ca phalaṃ detīti dānasīlānisaṃso tasmiṃ bhave paccayalābho viya sāpi vipākaṃ na uppādeti. Yathā ca abhiññācetanā, evaṃ uddhaccacetanāpi na hotīti idaṃ uddhaccasahagate dhamme visuṃ uddharitvā ‘‘tesaṃ vipāke ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’ti (vibha. 725) vuttattā vicāretabbaṃ.

येथे 'कायसंस्कार आणि वचीसंस्कार यांचे ग्रहण करणे' किंवा 'कायिक चेतना आणि वाचिक चेतना यांचे ग्रहण करणे' असा अर्थ आहे. अट्ठकथेमध्ये अभिज्ञा-चेतना ग्रहण केलेली नाही, कारण ती विज्ञानाचा प्रत्यय (कारण) होत नाही. पण ती का होत नाही? ती सुद्धा कुशल आणि विपाकधर्मी नाही का? हे सत्य आहे. परंतु, ज्यांच्या संतानामध्ये (चित्तप्रवाहामध्ये) तृष्णा आणि अविद्या नष्ट झालेली नाही, त्यांच्यामध्ये सव्यापार प्रवृत्तीमुळे (व्यापारासहित प्रवृत्तीमुळे) तिची कुशलता आणि विपाकधर्मिता सांगितली आहे, विपाक उत्पन्न करण्याच्या दृष्टीने नाही. जर ती विपाक उत्पन्न करत असती, तर तिने केवळ रूपावचर विपाकच उत्पन्न केला असता. कारण एका भूमीतील कर्म दुसऱ्या भूमीतील विपाक उत्पन्न करत नाही. आणि ती स्वतःसारखेच आलंबन असणारा आणि तीन स्थानांवर (प्रतिसंधी, भवांग, च्युती) राहणारा विपाक उत्पन्न करेल, कारण चित्तोत्पादकांडात रूपावचर विपाकाचे आलंबन कर्मासारखेच असते असे सांगितले आहे. तसेच रूपावचर विपाक हा परीत्त (मर्यादित) इत्यादी आलंबन असणारा नसतो, तर अभिज्ञा-चेतना ही परीत्त इत्यादी आलंबन असणारीच असते. म्हणून ती विपाक उत्पन्न करत नाही, असे समजले जाते. आणि कसिणांमध्ये उत्पन्न केलेल्या चतुर्थ ध्यान समाधीचा अभिज्ञा हा एक आनिशंस (सुफळ) आहे. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे: 'तो अशा प्रकारे समाहित चित्त असताना...' इत्यादी. म्हणून ती समाधीच्या फळासारखी आहे, परंतु ती विपाक-फळ देत नाही. ज्याप्रमाणे त्या भवामध्ये दान आणि शीलाचा आनिशंस म्हणून प्रत्यय-लाभ (भोग-साधने मिळणे) होतो, त्याचप्रमाणे ती (अभिज्ञा-चेतना) देखील विपाक उत्पन्न करत नाही. आणि ज्याप्रमाणे अभिज्ञा-चेतना विपाक उत्पन्न करत नाही, त्याचप्रमाणे उद्धच्च-चेतना (औद्धत्य-चेतना) देखील विपाक उत्पन्न करत नाही. उद्धच्च-सहगत धर्मांना स्वतंत्रपणे काढून 'त्यांच्या विपाकाविषयीचे ज्ञान ही अर्थप्रतिसंविदा आहे' असे म्हटल्यामुळे यावर विचार केला पाहिजे।

Ayaṃ panettha amataggapathānugato vinicchayo – dassanabhāvanānaṃ abhāvepi yesaṃ puthujjanānaṃ sekkhānañca dassanabhāvanāhi bhavitabbaṃ, tesaṃ taduppattikāle tehi pahātuṃ sakkuṇeyyā akusalā ‘‘dassanena pahātabbā bhāvanāya pahātabbā’’ti ca vuccanti, puthujjanānaṃ pana bhāvanāya abhāvā bhāvanāya pahātabbacintā natthi. Tena tesaṃ pavattamānā te dassanena pahātuṃ asakkuṇeyyāpi ‘‘bhāvanāya pahātabbā’’ti na vuccanti. Yadi vucceyyuṃ, dassanena pahātabbā bhāvanāya pahātabbānaṃ kesañci keci kadāci ārammaṇārammaṇādhipatiupanissayapaccayehi paccayo bhaveyyuṃ, na ca paṭṭhāne ‘‘dassanena pahātabbā bhāvanāya pahātabbānaṃ kesañci kenaci paccayena paccayo’’ti vuttā. Sekkhānaṃ pana vijjamānā bhāvanāya pahātuṃ sakkuṇeyyā bhāvanāya pahātabbā. Teneva sekkhānaṃ dassanena pahātabbā cattattā vantattā muttattā pahīnattā paṭinissaṭṭhattā ukkheṭitattā samukkheṭitattā assāditabbā abhinanditabbā [Pg.96] ca na honti, pahīnatāya eva somanassahetubhūtā avikkhepahetubhūtā ca na domanassaṃ uddhaccañca uppādentīti na te tesaṃ ārammaṇārammaṇādhipatibhāvaṃ pakatūpanissayabhāvañca gacchanti. Na hi pahīne upanissāya ariyo rāgādikilese uppādeti.

येथे हा 'अमृतमार्गाचे अनुसरण करणारा' निर्णय (विनिच्चय) आहे — दर्शन (सोतापत्तिमार्ग) आणि भावना (पुढील तीन मार्ग) यांचा अभाव असला तरीही, ज्या पृथग्जन आणि शैक्ष व्यक्तींच्या संतानामध्ये दर्शन व भावना उत्पन्न होणार आहेत, त्यांच्या उत्पत्तीच्या वेळी त्यांच्याद्वारे प्रहाण (नष्ट) करण्यास योग्य असणारे अकुशल धर्म 'दर्शनाने प्रहातव्य' आणि 'भावनेने प्रहातव्य' असे म्हटले जातात. परंतु पृथग्जनांच्या बाबतीत भावनेचा अभाव असल्यामुळे 'भावनेने प्रहातव्य' असा विचार नसतो. त्यामुळे त्यांच्या संतानामध्ये प्रवृत्त असणारे, दर्शनाने प्रहाण करण्यास अयोग्य असणारे अकुशल धर्म देखील 'भावनेने प्रहातव्य' असे म्हटले जात नाहीत. जर असे म्हटले गेले, तर दर्शनाने प्रहातव्य असणारे अकुशल धर्म हे भावनेने प्रहातव्य असणाऱ्या काही अकुशल धर्मांचे कधीतरी आलंबन, आलंबनाधिपती किंवा उपनिषय प्रत्ययांद्वारे प्रत्यय (कारण) होऊ शकतील. परंतु पट्ठान (प्रस्थान) पाळीमध्ये 'दर्शनाने प्रहातव्य असणारे धर्म हे भावनेने प्रहातव्य असणाऱ्या काही धर्मांचे कोणत्याही प्रत्ययाने प्रत्यय होतात' असे म्हटलेले नाही. परंतु शैक्षांच्या संतानामध्ये विद्यमान असणारे आणि भावनेने प्रहाण करण्यास योग्य असणारे धर्म हे 'भावनेने प्रहातव्य' असतात. म्हणूनच, शैक्षांच्या बाबतीत दर्शनाने प्रहातव्य असणारे धर्म हे त्यागलेले, ओकलेले, मुक्त केलेले, प्रहीण झालेले, पूर्णपणे सोडलेले, उपटून टाकलेले आणि समूळ नष्ट केलेले असल्यामुळे, ते आस्वादन घेण्यास किंवा अभिनंदनास (आनंद मानण्यास) योग्य नसतात. ते प्रहीण (नष्ट) झाल्यामुळेच, ते सोमनस्याचे (आनंदाचे) कारण किंवा अविक्षेपाचे (एकाग्रतेचे) कारण होऊन दोमनस्य (दौर्मनस्य) आणि उद्धच्च (औद्धत्य) उत्पन्न करत नाहीत. म्हणून ते त्यांच्यासाठी आलंबनभाव, आलंबनाधिपतीभाव किंवा प्रकृतोपनिषयभाव प्राप्त करत नाहीत. कारण आर्य पुरुष प्रहीण झालेल्या क्लेशांचा आश्रय घेऊन राग इत्यादी क्लेश उत्पन्न करत नाही।

Vuttañca ‘‘sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā, te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchati…pe… arahattamaggena…pe… na paccāgacchatī’’ti (mahāni. 80; cūḷani. mettagūmāṇavapucchāniddesa 27), na ca puthujjanānaṃ dassanena pahātuṃ sakkuṇeyyā itaresaṃ na kenaci paccayena paccayo hontīti sakkā vattuṃ ‘‘diṭṭhiṃ assādeti abhinandati, taṃ ārabbha rāgo uppajjati, diṭṭhi vicikicchā uddhaccaṃ uppajjati. Vicikicchaṃ ārabbha vicikicchā diṭṭhi uddhaccaṃ uppajjatī’’ti diṭṭhivicikicchānaṃ uddhaccārammaṇapaccayabhāvassa vuttattā. Ettha hi uddhaccanti uddhaccasahagataṃ cittuppādaṃ sandhāya vuttaṃ. Evañca katvā adhipatipaccayaniddese ‘‘diṭṭhiṃ garuṃ katvā assādeti abhinandati, taṃ garuṃ katvā rāgo uppajjati, diṭṭhi uppajjatī’’ti (paṭṭhā. 1.1.409) ettakameva vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘uddhaccaṃ uppajjatī’’ti. Tasmā dassanabhāvanāhi pahātabbānaṃ atītādibhāvena navattabbattepi yādisānaṃ tāhi anuppattidhammatā āpādetabbā, tesu puthujjanesu vattamānā dassanaṃ apekkhitvā tena pahātuṃ sakkuṇeyyā dassanena pahātabbā, sekkhesu vattamānā bhāvanaṃ apekkhitvā tāya pahātuṃ sakkuṇeyyā bhāvanāya pahātabbā. Tesu bhāvanāya pahātabbā sahāyavirahā vipākaṃ na janayantīti bhāvanāya pahātabbacetanāya nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo na vutto, apekkhitabbadassanabhāvanārahitānaṃ pana puthujjanesu uppajjamānānaṃ sakabhaṇḍe chandarāgādīnaṃ uddhaccasahagatacittuppādassa ca saṃyojanattayatadekaṭṭhakilesānaṃ anupacchinnatāya aparikkhīṇasahāyānaṃ vipākuppādanaṃ na sakkā paṭikkhipitunti uddhaccasahagatadhammānaṃ vipāko vibhaṅge vuttoti.

आणि म्हटले आहे: 'सोतापत्तिमार्गाने जे क्लेश प्रहीण (नष्ट) झाले आहेत, त्या क्लेशांकडे तो पुन्हा वळत नाही, त्यांचा आश्रय घेत नाही, त्यांच्याकडे परत येत नाही... पे... अरहत्तमार्गाने... पे... परत येत नाही.' आणि पृथग्जनांच्या बाबतीत दर्शनाने प्रहाण करण्यास योग्य असणारे अकुशल धर्म हे इतरांचे (उद्धच्च-सहगत चित्तोत्पादांचे) कोणत्याही प्रत्ययाने प्रत्यय होत नाहीत, असे म्हणता येत नाही. कारण 'दृष्टीचे (मिच्छादिट्ठीचे) आस्वादन घेतो, तिचे अभिनंदन करतो, तिला अनुसरून राग उत्पन्न होतो, दृष्टी, विचिकित्सा आणि उद्धच्च उत्पन्न होते. विचिकित्सेला अनुसरून विचिकित्सा, दृष्टी आणि उद्धच्च उत्पन्न होते' असे म्हणून दृष्टी आणि विचिकित्सेचा उद्धच्चासाठी आलंबन-प्रत्ययभाव सांगितला आहे. येथे 'उद्धच्च' (औद्धत्य) या शब्दाने उद्धच्च-सहगत चित्तोत्पादाचा निर्देश केला आहे. आणि असे असल्यामुळेच, अधिपती-प्रत्यय निर्देशात 'दृष्टीला गुरु (महत्त्वपूर्ण) करून तिचे आस्वादन घेतो, तिचे अभिनंदन करतो, तिला गुरु करून राग उत्पन्न होतो, दृष्टी उत्पन्न होते' एवढेच म्हटले आहे, 'उद्धच्च उत्पन्न होते' असे म्हटलेले नाही. म्हणून, दर्शनाने आणि भावनेने प्रहातव्य असणाऱ्या क्लेशांना अतीत (भूतकाल) इत्यादी रूपाने सांगता येत नसले, तरी ज्या क्लेशांना त्यांच्याद्वारे 'अनुत्पत्तिधर्मिता' (पुन्हा उत्पन्न न होण्याचा स्वभाव) प्राप्त करून दिली पाहिजे, त्यांपैकी पृथग्जनांमध्ये विद्यमान असणारे आणि दर्शनाची (सोतापत्तिमार्गाची) अपेक्षा ठेवून त्याच्याद्वारे प्रहाण करण्यास योग्य असणारे क्लेश 'दर्शनाने प्रहातव्य' आहेत; आणि शैक्षांमध्ये विद्यमान असणारे आणि भावनेची (वरच्या तीन मार्गांची) अपेक्षा ठेवून तिच्याद्वारे प्रहाण करण्यास योग्य असणारे क्लेश 'भावनेने प्रहातव्य' आहेत. त्यांपैकी भावनेने प्रहातव्य असणारे क्लेश हे सहाय्यक (सहकाऱ्यां) विना विपाक उत्पन्न करू शकत नाहीत, म्हणून भावनेने प्रहातव्य असणाऱ्या चेतनेचा 'नानाक्षणिक-कर्म-प्रत्ययभाव' सांगितलेला नाही. परंतु, ज्यांच्याकडे अपेक्षित असणारे दर्शन व भावना नाही अशा पृथग्जनांमध्ये उत्पन्न होणाऱ्या, स्वतःच्या वस्तूवरील छंदराग इत्यादींच्या आणि उद्धच्च-सहगत चित्तोत्पादाच्या तसेच तीन संयोजने व त्यांच्याशी संबंधित असणाऱ्या क्लेशांच्या अविच्छिन्नतेमुळे (नष्ट न झाल्यामुळे) आणि त्यांचे सहकारी नष्ट न झाल्यामुळे, त्यांचा विपाक उत्पन्न होणे नाकारता येत नाही. म्हणूनच उद्धच्च-सहगत धर्मांचा विपाक विभंगामध्ये सांगितला आहे।

Yadi evaṃ, apekkhitabbadassanabhāvanārahitānaṃ akusalānaṃ nevadassanenanabhāvanāyapahātabbatā āpajjatīti? Nāpajjati, appahātabbānaṃ ‘‘neva dassanena na bhāvanāya pahātabbā’’ti (dha. sa. tikamātikā 8) vuttattā, appahātabbaviruddhasabhāvattā ca akusalānaṃ. Evampi tesaṃ imasmiṃ tike navattabbatā āpajjatīti? Nāpajjati cittuppādakaṇḍe dassitānaṃ dvādasaakusalacittuppādānaṃ dvīhi padehi saṅgahitattā. Yathā hi dhammavasena saṅkhatadhammā [Pg.97] sabbe saṅgahitāti uppannattike kālavasena asaṅgahitāpi atītā navattabbāti na vuttā cittuppādarūpabhāvena gahitesu navattabbassa abhāvā, evamidhāpi cittuppādabhāvena gahitesu navattabbassa abhāvā navattabbatā na vuttāti veditabbā. Yattha hi cittuppādo koci niyogato navattabbo atthi, tattha tesaṃ catuttho koṭṭhāso atthīti yathāvuttapadesu viya tatthāpi bhinditvā bhajāpetabbe cittuppāde bhinditvā bhajāpeti ‘‘siyā navattabbā parittārammaṇā’’tiādinā. Tadabhāvā uppannattike idha ca tathā na vuttā.

जर असे असेल तर, उपेक्षिण्याजोग्या दर्शन व भावना यांनी रहित असलेल्या अकुशल धर्मांचे 'दर्शन किंवा भावना या दोन्हीने नष्ट न करण्याजोगे' (न दस्सनेन न भावनाय पहातब्ब) असणे प्राप्त होते काय? नाही, प्राप्त होत नाही; कारण नष्ट न करण्याजोग्या (कुशल व अव्याकृत) धर्मांनाच 'दर्शन किंवा भावना या दोन्हीने नष्ट न करण्याजोगे' असे म्हटले गेले असल्यामुळे, आणि अकुशल धर्म हे नष्ट न करण्याजोग्या धर्मांच्या स्वभावाच्या विरुद्ध स्वभावाचे असल्यामुळे. तरीही, या त्रिकामध्ये (दस्सनत्रिक) त्या अकुशल धर्मांचे 'न वक्तव्य' (अकथनीय) असणे प्राप्त होते काय? नाही, प्राप्त होत नाही; कारण चित्तुप्पादकांडात दर्शविलेल्या बारा अकुशल चित्तोत्पादांचा दोन पदांद्वारे (दस्सनेन पहातब्ब आणि भावनाय पहातब्ब या पदांद्वारे) संग्रह केला गेला आहे. ज्याप्रमाणे, धर्माच्या दृष्टीने सर्व संस्कृत धर्मांचा संग्रह केला गेला असल्यामुळे, 'उप्पन्नत्रिक' मध्ये काळाच्या दृष्टीने जे संग्रहित केले गेले नाहीत अशा अतीत धर्मांना 'न वक्तव्य' असे म्हटले गेले नाही; कारण चित्त, चैतसिक आणि रूपाच्या स्वरूपात ग्रहण केलेल्या धर्मांमध्ये 'न वक्तव्य' असणारा कोणताही धर्म उरत नाही. त्याचप्रमाणे येथेही (या दस्सनत्रिकामध्ये), चित्तोत्पाद स्वरूपात ग्रहण केलेल्या धर्मांमध्ये 'न वक्तव्य' असणारा कोणताही धर्म शिल्लक राहत नसल्यामुळे, 'न वक्तव्यता' (अकथनीयता) सांगितलेली नाही, असे जाणावे. कारण ज्या त्रिकामध्ये निश्चितपणे एखादा चित्तोत्पाद 'न वक्तव्य' असतो, तिथे त्यांचा चौथा विभाग (चतुत्थ कोठ्ठास) असतो; म्हणून वर सांगितलेल्या पदांप्रमाणे तिथेही विभाग करून समाविष्ट करण्याजोग्या चित्तोत्पादांना विभागून 'कदाचित अकथनीय (न वक्तव्य) परीत्तारम्मण असतात' इत्यादी प्रकारे समाविष्ट केले जाते. त्याचा (त्या चौथ्या विभागाचा) अभाव असल्यामुळे उप्पन्नत्रिकामध्ये आणि येथे (दस्सनत्रिकामध्ये) त्याप्रमाणे 'न वक्तव्य' असे म्हटले गेले नाही।

Atha vā yathā sappaṭighehi samānasabhāvattā rūpadhātuyaṃ tayo mahābhūtā ‘‘sappaṭighā’’ti vuttā. Yathāha ‘‘asaññasattānaṃ anidassanaṃ sappaṭighaṃ ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca dve mahābhūtā, dve mahābhūte paṭicca ekaṃ mahābhūta’’nti (paṭṭhā. 2.22.9). Evaṃ puthujjanānaṃ pavattamānā bhāvanāya pahātabbasamānasabhāvā ‘‘bhāvanāya pahātabbā’’ti vucceyyunti natthi navattabbatāpasaṅgo. Evañca sati puthujjanānaṃ pavattamānāpi bhāvanāya pahātabbā sakabhaṇḍe chandarāgādayo parabhaṇḍe chandarāgādīnaṃ upanissayapaccayo, rāgo ca rāgadiṭṭhīnaṃ adhipatipaccayoti ayamattho laddho hoti. Yathā pana aphoṭṭhabbattā rūpadhātuyaṃ tayo mahābhūtā na paramatthato sappaṭighā, evaṃ apekkhitabbabhāvanārahitā puthujjanesu pavattamānā sakabhaṇḍe chandarāgādayo na paramatthato bhāvanāya pahātabbāti bhāvanāya pahātabbānaṃ nānākkhaṇikakammapaccayatā na vuttā, na ca ‘‘dassanena pahātabbā bhāvanāya pahātabbānaṃ kenaci paccayena paccayo’’ti vuttā. Ye hi dassanena pahātabbapaccayā kilesā, na te dassanato uddhaṃ pavattanti, dassanena pahātabbapaccayassapi pana uddhaccasahagatassa sahāyavekallamattameva dassanena kataṃ, na tassa koci bhāvo dassanena anuppattidhammataṃ āpāditoti tassa ekantabhāvanāya pahātabbatā vuttā. Tasmā tassa tādisasseva sati sahāye vipākuppādanavacanaṃ, asati ca vipākānuppādanavacanaṃ na virujjhatīti.

किंवा, ज्याप्रमाणे सप्रतिघ (प्रतिघासहित) रूपांशी समान स्वभाव असल्यामुळे रूपधातूतील तीन महाभूतांना 'सप्रतिघ' असे म्हटले गेले आहे. जसे की म्हटले आहे: 'असंज्ञी सत्त्वांच्या एका अनिदर्शन सप्रतिघ महाभूतावर अवलंबून दोन महाभूते उत्पन्न होतात, दोन महाभूतांवर अवलंबून एक महाभूत उत्पन्न होते.' त्याचप्रमाणे, पृथग्जनांच्या संतानामध्ये उत्पन्न होणारे, 'भावनाय पहातब्ब' (भावनेने नष्ट करण्याजोग्या) अकुशलांशी समान स्वभाव असणारे अकुशल धर्म 'भावनाय पहातब्ब' असे म्हटले जाऊ शकतात; त्यामुळे 'न वक्तव्य' (अकथनीय) असण्याचा प्रसंग येत नाही. आणि असे असताना, पृथग्जनांच्या संतानामध्ये उत्पन्न होणारे आणि भावनेने नष्ट करण्याजोगे असणारे, स्वतःच्या वस्तूंवरील छंदराग इत्यादी धर्म, दुसऱ्याच्या वस्तूंवरील छंदराग इत्यादी धर्मांसाठी उपनिषयप्रत्यय होतात, आणि राग हा राग व दृष्टी यांच्यासाठी अधिपतिप्रत्यय होतो, हा अर्थ प्राप्त होतो. परंतु ज्याप्रमाणे अस्पृश्य (फोट्ठब्ब नसलेले) असल्यामुळे रूपधातूतील तीन महाभूते परमार्थतः सप्रतिघ नसतात, त्याचप्रमाणे, उपेक्षिण्याजोग्या भावनेने रहित असलेल्या पृथग्जनांच्या संतानामध्ये उत्पन्न होणारे, स्वतःच्या वस्तूंवरील छंदराग इत्यादी अकुशल धर्म परमार्थतः 'भावनाय पहातब्ब' नसतात; म्हणूनच 'भावनाय पहातब्ब' अकुशलांची 'नानाक्षणिक-कम्मप्रत्ययता' सांगितलेली नाही. आणि 'दस्सनेन पहातब्ब अकुशल धर्म हे भावनाय पहातब्ब अकुशलांसाठी कोणत्याही प्रत्ययाने प्रत्यय होतात' असेही म्हटलेले नाही. कारण जे क्लेश दस्सनेन पहातब्ब प्रत्ययाने उत्पन्न होणारे असतात, ते दर्शनानंतर (सोतापत्तिमार्गानंतर) वर उत्पन्न होत नाहीत. परंतु, दस्सनेन पहातब्ब प्रत्ययाने युक्त असलेल्या उद्धच्चसहगत (औद्धत्ययुक्त) चित्तोत्पादाच्या केवळ सहकाऱ्याचा अभावच दर्शनाने (सोतापत्तिमार्गाने) केला जातो; त्या उद्धच्चसहगत चित्तोत्पादाचा कोणताही स्वभाव दर्शनाने पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्थितीला पोहोचवला जात नाही. म्हणूनच त्याला एकांताने 'भावनाय पहातब्ब' म्हटले गेले आहे. म्हणूनच, त्या प्रकारच्या उद्धच्चसहगत चित्तोत्पादाचा सहकारी असताना विपाक उत्पन्न करण्याचे वचन, आणि सहकारी नसताना विपाक उत्पन्न न करण्याचे वचन यात कोणताही विरोध नाही।

Sāpi viññāṇapaccayabhāve yadi apanetabbā, kasmā ‘‘samavīsati cetanā’’ti vuttanti tassa kāraṇaṃ dassento āha ‘‘avijjāpaccayā pana [Pg.98] sabbāpetā hontī’’ti. Yadi evaṃ, abhiññācetanāya saha ‘‘ekavīsatī’’ti vattabbanti? Na, avacanassa vuttakāraṇattā, taṃ pana itarāvacanassapi kāraṇanti samānacetanāvacanakāraṇavacanena yaṃ kāraṇaṃ apekkhitvā ekā vuttā, tena kāraṇena itarāyapi vattabbataṃ, yañca kāraṇaṃ apekkhitvā itarā na vuttā, tena kāraṇena vuttāyapi avattabbataṃ dasseti. Āneñjābhisaṅkhāro cittasaṅkhāro evāti bhedābhāvā pākaṭoti na tassa saṃyogo dassito.

जर ती (उद्धच्च चेतना) देखील विज्ञानाचा प्रत्यय होण्याच्या बाबतीत वगळायची असेल, तर मग 'वीस चेतना' असे का म्हटले गेले? याचे कारण दर्शविताना म्हटले आहे: 'परंतु अविद्याप्रत्ययाने या सर्व चेतना होतात.' जर असे असेल, तर अभिज्ञा चेतनेसह 'एकवीस चेतना' असे म्हणायला हवे होते की नाही? नाही, कारण न सांगण्याचे कारण आधीच स्पष्ट केले आहे. आणि ते कारण दुसऱ्या (अभिज्ञा चेतनेला) न सांगण्याचे देखील कारण आहे. समान चेतनेचे कथन न करण्याच्या कारणाचा निर्देश करणाऱ्या वचनाद्वारे, ज्या कारणाचा विचार करून एक (उद्धच्च चेतना) सांगितली गेली आहे, त्या कारणाने दुसऱ्या (अभिज्ञा चेतनेचे) देखील कथन करणे योग्य ठरते; आणि ज्या कारणाचा विचार करून दुसरी (अभिज्ञा चेतना) सांगितली गेली नाही, त्या कारणाने सांगितलेल्या (उद्धच्च चेतनेचे) देखील अकथन योग्य ठरते, हे दर्शविले जाते. आनेञ्जाभिसंस्कार हा चित्तसंस्कारच आहे; यात कोणताही भेद नसल्यामुळे हे स्पष्ट आहे, म्हणूनच त्याचा संयोग दर्शविलेला नाही।

Sukhasaññāya gahetvāti etena taṇhāpavattiṃ dasseti. Taṇhāparikkhāreti taṇhāya parivāre, taṇhāya ‘‘sukhaṃ subha’’ntiādinā saṅkhate vā alaṅkateti attho. Taṇhā hi dukkhassa samudayoti ajānanto ‘‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā khattiyamahāsālānaṃ vā sahabyataṃ upapajjeyya’’nti saṅkhāre parikkharotīti. Amaraṇatthāti gahitā dukkarakiriyā amaratapo, devabhāvatthaṃ tapo vā, dukkhattā vā maro mārako tapo amaratapo. Diṭṭhe adiṭṭha-saddo viya maresu amara-saddo daṭṭhabbo.

'सुखसंज्ञेने ग्रहण करून' या वचनाद्वारे तृष्णेची प्रवृत्ती दर्शविली आहे. 'तृष्णापरिकार' म्हणजे तृष्णेचे परिवार; किंवा तृष्णेने 'हे सुखकारक आहे, हे शुभ आहे' इत्यादी प्रकारे संस्कारित किंवा अलंकृत केलेले संस्कार, असा अर्थ आहे. कारण तृष्णा ही दुःखाचा समुदाय आहे हे न जाणणारा प्राणी, 'अहा! शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर मी महाशाल क्षत्रियांच्या सहवासात उत्पन्न व्हावे!' अशी इच्छा धरून संस्कारांची तयारी करतो. 'अमरत्वासाठी (मरण न येण्यासाठी)' या भावनेने केलेले दुष्कर कर्म म्हणजे 'अमरतप' होय; किंवा देवत्वाच्या प्राप्तीसाठी केलेले तप म्हणजे 'अमरतप' होय; किंवा दुःखात्मक असल्यामुळे स्वतःचा घात करणारे तप म्हणजे 'अमरतप' होय. ज्याप्रमाणे पाहिलेल्या गोष्टीसाठी 'अदृष्ट' शब्द वापरला जातो, त्याचप्रमाणे मरणशील गोष्टींमध्ये 'अमर' शब्द जाणावा।

Jātiādipapātadukkhajananato marupapātasadisatā puññābhisaṅkhārassa vuttā. Ramaṇīyabhāvena ca assādabhāvena ca gayhamānaṃ puññaphalaṃ dīpasikhāmadhulittasatthadhārāsadisaṃ, tadattho ca puññābhisaṅkhāro taṃnipātalehanasadiso.

जन्म इत्यादी रूपी दरीमध्ये कोसळण्याच्या दुःखाला जन्म देणारा असल्यामुळे, पुण्याभिसंस्काराची तुलना 'मरुप्रपात' (पर्वताच्या शिखरावरून उडी मारणे) याच्याशी केली गेली आहे. आणि रमणीयतेने व आस्वादाने ग्रहण केले जाणारे पुण्यफळ हे दिव्याच्या ज्योतीसारखे किंवा मध लावलेल्या तलवारीच्या धारेसारखे आहे, आणि त्या पुण्यफळासाठी केलेला पुण्याभिसंस्कार हा त्या ज्योतीवर झेप घेण्यासारखा किंवा त्या तलवारीची धार चाटण्यासारखा आहे।

‘‘Sukho imissā paribbājikāya taruṇāya mudukāya lomasāya bāhāya samphasso’’tiādinā (ma. ni. 1.469) sukhasaññāya bālo viya gūthakīḷanaṃ kilesābhibhūtatāya kodhāratiabhibhūto asavaso maritukāmo viya visakhādanaṃ karaṇaphalakkhaṇesu jigucchanīyaṃ dukkhañca apuññābhisaṅkhāraṃ ārabhati. Lobhasahagatassa vā gūthakīḷanasadisatā, dosasahagatassa visakhādanasadisatā yojetabbā. Kāmaguṇasamiddhiyā sabhayassapi pisācanagarassa sukhavipallāsahetubhāvo viya arūpavipākānaṃ nirantaratāya anupalakkhiyamānauppādavayānaṃ, dīghasantānatāya agayhamānavipariṇāmānaṃ, saṅkhāravipariṇāmadukkhabhūtānampi niccādivipallāsahetubhāvoti tesaṃ pisācanagarasadisatā, tadabhimukhagamanasadisatā ca āneñjābhisaṅkhārassa yojetabbā.

'या तरुण, मऊ आणि लवदार बाहू असलेल्या परिव्राजिकेचा स्पर्श किती सुखद आहे!' इत्यादी प्रकारे सुखसंज्ञेमुळे, जसा एखादा अज्ञानी बालक विष्ठेशी खेळू लागतो, किंवा क्लेशांनी ग्रस्त झाल्यामुळे, क्रोध व अरती यांनी ग्रासलेला, स्वतःच्या नियंत्रणात नसलेला आणि मरण्याची इच्छा असणारा मनुष्य जसा विष प्राशन करू लागतो, त्याचप्रमाणे, कर्म करण्याच्या क्षणी आणि विपाकाच्या क्षणी घृणास्पद व दुःखरूप असणाऱ्या अपुण्याभिसंस्काराचा आरंभ करतो. किंवा लोभसहगत चित्ताची तुलना विष्ठेशी खेळण्याशी आणि द्वेषसहगत चित्ताची तुलना विष प्राशन करण्याशी जोडली जावी. कामगुणांच्या समृद्धीमुळे, भयाने युक्त असलेल्या पिशाच नगरामध्ये जसा सुखाचा विपर्यास निर्माण होतो, त्याचप्रमाणे, अरूप विपाकांमध्ये निरंतरता असल्यामुळे त्यांचा उत्पाद व व्यय लक्षात येत नाही, आणि दीर्घ संतती असल्यामुळे त्यांचा विपरिणाम ग्रहण करता येत नाही; म्हणून ते संस्कारदुःख व विपरिणामदुःख असूनही त्यांच्यामध्ये 'नित्य' इत्यादी विपर्यासाचे कारण बनतात. म्हणून त्या अरूप विपाकांची तुलना पिशाच नगराशी आणि त्या नगराकडे जाण्यासारखी तुलना आनेञ्जाभिसंस्काराशी जोडली जावी।

Tāvāti [Pg.99] vattabbantarāpekkho nipāto, tasmā avijjā saṅkhārānaṃ paccayoti idaṃ tāva siddhaṃ, idaṃ pana aparaṃ vattabbanti attho. Avijjāpaccayā pana sabbāpetā hontīti vuttanti abhiññācetanānaṃ paccayabhāvaṃ dasseti. Cetopariyapubbenivāsaanāgataṃsañāṇehi paresaṃ attano ca samohacittajānanakāleti yojetabbā.

'ताव' हा शब्द दुसऱ्या वक्तव्याची अपेक्षा ठेवणारा निपात आहे. म्हणूनच, 'अविद्या ही संस्कारांचे कारण आहे' हे आधी सिद्ध झाले आहे, आणि आता हे दुसरे वक्तव्य सांगायचे आहे, असा अर्थ आहे. 'परंतु अविद्याप्रत्ययाने या सर्व चेतना होतात' असे जे म्हटले आहे, ते अभिज्ञा चेतनांच्या प्रत्ययभावाला दर्शविते. चेतोपरियज्ञान, पूर्वेनिवासज्ञान आणि अनागतज्ञान यांच्याद्वारे इतरांच्या आणि स्वतःच्या मोहयुक्त चित्ताला जाणण्याच्या वेळी (हे रूपायुक्त पुण्याभिसंस्कारांचे आलंबनप्रत्ययाने कारण होते), असे जोडावे।

Avijjāsammūḷhattāti bhavādīnavapaṭicchādikāya avijjāya sammūḷhattā. Rāgādīnanti rāgadiṭṭhivicikicchuddhaccadomanassānaṃ avijjāsampayuttarāgādiassādanakālesu avijjaṃ ārabbha uppatti veditabbā. Garuṃ katvā assādanaṃ rāgadiṭṭhisampayuttāya eva avijjāya yojetabbaṃ, assādanañca rāgo, tadavippayuttā ca diṭṭhīti assādanavacaneneva yathāvuttaṃ avijjaṃ garuṃ karontī diṭṭhi ca vuttāti veditabbā. Rāgādīhi ca pāḷiyaṃ sarūpena vuttehi taṃsampayuttasaṅkhārassa avijjārammaṇāditaṃ dasseti. Anavijjārammaṇassa paṭhamajavanassa ārammaṇādhipatianantarādipaccayavacanesu avuttassa vuttassa ca sabbassa saṅgaṇhanatthaṃ ‘‘yaṃ kiñcī’’ti āha. Vuttanayenāti samatikkamabhavapatthanāvasena vuttanayena.

"अविद्यासंमूळ्हत्ता" म्हणजे भव इत्यादींच्या दोषांना झाकून टाकणाऱ्या अविद्येमुळे अत्यंत मोहित (भ्रमित) होणे. "रागादीनम्" म्हणजे राग, दिट्ठि (दृष्टी), विचिकिच्छा (शंका), उद्धच्च (चंचलता) आणि दोमनस्स (दौर्मनस्य) यांचे; अविद्येशी संप्रयुक्त असलेल्या राग इत्यादींच्या आस्वादाच्या वेळी अविद्येला आलंबन करून त्यांची उत्पत्ती होते, असे जाणावे. आदरपूर्वक (गुरू करून) आस्वाद घेणे हे राग आणि दृष्टीशी संप्रयुक्त असलेल्या अविद्येशीच जोडले पाहिजे. आस्वाद म्हणजे राग आणि त्याच्याशी अविप्रयुक्त (न सुटलेली) दृष्टी होय. म्हणून 'आस्वाद' या शब्दानेच पूर्वोक्त अविद्येला आदर देणारी दृष्टी देखील सांगितली आहे, असे जाणावे. पाळीमध्ये प्रत्यक्ष रूपाने सांगितलेल्या राग इत्यादींद्वारे, त्यांच्याशी संप्रयुक्त असलेल्या संस्कारांचे 'अविद्या-आलंबनत्व' इत्यादी दर्शविले जाते. अविद्या-आलंबन नसलेल्या पहिल्या जवनाच्या संदर्भात, आलंबनाधिपती, अनंतर इत्यादी प्रत्ययांच्या कथनात जे सांगितले गेले नाही आणि जे सांगितले गेले आहे, त्या सर्वांचा संग्रह करण्यासाठी "यं किंचि" (जे काही) असे म्हटले आहे. "वृत्तनयेन" म्हणजे (अविद्येचे) अतिक्रमण करणे आणि भवाची आकांक्षा करणे या स्वरूपात पूर्वोक्त पद्धतीने.

Ekakāraṇavādo āpajjatīti dosappasaṅgo vutto. Aniṭṭho hi ekakāraṇavādo sabbassa sabbakāle sambhavāpattito ekasadisasabhāvāpattito ca. Yasmā tīsu pakāresu avijjamānesu pārisesena catutthe eva ca vijjamāne ekahetuphaladīpane attho atthi, tasmā na nupapajjati.

"एककारणवाद उद्भवतो" या विधानाने दोषाचा प्रसंग सांगितला आहे. कारण एककारणवाद हा अनिष्ट आहे; कारण तसे मानल्यास सर्व कार्यांची सर्व काळी उत्पत्ती होण्याचा प्रसंग येईल आणि सर्व कार्ये एकाच समान स्वभावाची होण्याचा प्रसंग येईल. ज्या अर्थी तीन प्रकारांचा अभाव असताना, परिशेषाने केवळ चौथ्या प्रकारातच 'एक हेतू आणि एक फल' यांचे स्पष्टीकरण अस्तित्वात असल्याने त्याचे प्रयोजन सिद्ध होते, त्या अर्थी हे अयोग्य ठरत नाही.

Yathāphassaṃ vedanāvavatthānatoti ‘‘sukhavedanīyaṃ, bhikkhave, phassaṃ paṭicca uppajjati sukhā vedanā’’tiādinā (saṃ. ni. 2.62), ‘‘cakkhuñca paṭicca…pe… tiṇṇaṃ saṅgati phasso, phassapaccayā vedanā’’tiādinā (saṃ. ni. 2.43) ca sukhavedanīyādicakkhusamphassādianurūpena sukhavedanādicakkhusamphassajāvedanādīnaṃ vavatthānato, samānesu cakkhurūpādīsu phassavasena sukhādivipariyāyābhāvato, samānesu ca rūpamanasikārādīsu cakkhādisaṅghaṭṭanavasena cakkhusamphassajādivipariyāyābhāvato, aññapaccayasāmaññepi phassavasena sukhādicakkhusamphassajādīnaṃ oḷārikasukhumādisaṅkarābhāvato cāti attho. Sukhādīnaṃ yathāvuttasamphassassa aviparīto paccayabhāvo [Pg.100] eva yathāvedanaṃ phassavavatthānaṃ, kāraṇaphalavisesena vā phalakāraṇavisesanicchayo hotīti ubhayatthāpi nicchayo vavatthānanti vutto. Kammādayoti kammāhārautuādayo apākaṭā semhapaṭikārena rogavūpasamato.

"स्पर्शाच्या अनुरूप वेदनेचे व्यवस्थापन (निश्चिती) होणे" म्हणजे— "भिक्खूहो! सुखवेदनीय स्पर्शाचा आश्रय घेऊन सुखद वेदना उत्पन्न होते" इत्यादी सूत्रांद्वारे, आणि "चक्षू आणि रूपाचा आश्रय घेऊन... तिन्हींचा संयोग म्हणजे स्पर्श, स्पर्शप्रत्ययाने वेदना होते" इत्यादी सूत्रांद्वारे, सुखवेदनीय इत्यादी चक्षुसंस्पर्श इत्यादींच्या अनुरूप सुखद वेदना इत्यादी चक्षुसंस्पर्शजन्य वेदना इत्यादींचे व्यवस्थापन होत असल्यामुळे; चक्षू, रूप इत्यादी समान असतानाही, स्पर्शाच्या प्रभावामुळे सुखादींचा विपर्यास (बदल) होत नसल्यामुळे; आणि रूप, मनसिकार इत्यादी समान असतानाही, चक्षू इत्यादींच्या संघट्टनामुळे चक्षुसंस्पर्शजन्य वेदना इत्यादींचा विपर्यास होत नसल्यामुळे; तसेच इतर कारणे समान असतानाही, स्पर्शाच्या प्रभावामुळे सुखादी चक्षुसंस्पर्शजन्य वेदनांमध्ये ओळारिक (स्थूल) आणि सुखुम (सूक्ष्म) इत्यादींचे संकरत्व (मिश्रण) होत नसल्यामुळे, असा अर्थ आहे. सुख इत्यादींचा पूर्वोक्त स्पर्शाशी असलेला अविपरीत (अचूक) प्रत्ययभाव हाच वेदनेच्या अनुरूप स्पर्शाचे व्यवस्थापन होय. किंवा कारण आणि फलाच्या वैशिष्ट्यामुळे फल आणि कारणाच्या वैशिष्ट्याचा निश्चय होतो, म्हणून दोन्ही ठिकाणी 'निश्चय' या अर्थाने 'व्यवस्थान' असे म्हटले आहे. "कर्मादयः" म्हणजे कर्म, आहार, ऋतू इत्यादी कारणे अप्रकट असतात, परंतु कफाच्या उपचाराने रोगाचे शमन झाल्यामुळे (ती प्रकट होतात).

‘‘Assādānupassino taṇhā pavaḍḍhatī’’ti vacanatoti ‘‘saṃyojanīyesu, bhikkhave, dhammesu assādānupassino viharato taṇhā pavaḍḍhati, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo’’ti (saṃ. ni. 2.53-54) iminā suttena taṇhāya saṅkhārakāraṇabhāvassa vuttattāti attho. Puna tassāpi avijjā kāraṇanti dassanatthaṃ ‘‘avijjāsamudayā āsavasamudayoti vacanato’’ti āha. Taṇhā vā caturupādānabhūtā kāmabhavadiṭṭhāsavā ca saṅkhārassa kāraṇanti pākaṭāti suttadvayenapi avijjāya saṅkhārakāraṇabhāvameva dasseti. Assādānupassinoti hi vacanena ādīnavapaṭicchādanakiccā avijjā taṇhāya kāraṇanti dassitā hotīti. Yasmā avidvā, tasmā puññābhisaṅkhārādike abhisaṅkharotīti avijjāya saṅkhārakāraṇabhāvassa pākaṭattā aviddasubhāvo saṅkhārakāraṇabhāvena vutto khīṇāsavassa saṅkhārābhāvato asādhāraṇattā ca. Puññābhisaṅkhārādīnaṃ sādhāraṇāni vatthārammaṇādīnīti puññabhavādiādīnavapaṭicchādikā avijjā puññābhisaṅkhārādīnaṃ asādhāraṇaṃ kāraṇanti vā attho daṭṭhabbo. Ṭhānaviruddhoti atthitāviruddho. Keci pana ‘‘paṭisandhiādīni ṭhānānī’’ti vadanti, evaṃ sati purimacittaṃ pacchimacittassa ṭhānaviruddho paccayoti na idaṃ ekantikaṃ siyā. Bhavaṅgampi hi bhavaṅgassa anantarapaccayo, javanaṃ javanassāti, na ca sippādīnaṃ paṭisandhiādiṭhānaṃ atthīti na taṃ idha adhippetaṃ. Kammaṃ rūpassa namanaruppanavirodhā sārammaṇānārammaṇavirodhā ca sabhāvaviruddho paccayo, khīrādīni dadhiādīnaṃ madhurambilarasādisabhāvavirodhā. Avijānanakicco āloko vijānanakiccassa viññāṇassa, amadanakiccā ca guḷādayo madanakiccassa āsavassa.

"आस्वादाचे अनुदर्शन करणाऱ्याची तृष्णा वाढते" या वचनावरून— "भिक्खूहो! संयोजनीय धर्मांमध्ये आस्वादाचे अनुदर्शन करत राहणाऱ्या व्यक्तीची तृष्णा वाढते, तृष्णाप्रत्ययाने उपादान होते, उपादानप्रत्ययाने भव होतो" या सूत्राद्वारे तृष्णेचे संस्कारांचे कारण असणे सांगितले गेले आहे, असा अर्थ आहे. पुन्हा त्या तृष्णेचेही कारण अविद्या आहे, हे दर्शविण्यासाठी "अविद्येच्या उदयाने आसवांचा उदय होतो" या वचनाचा उल्लेख केला आहे. किंवा चार उपादानरूप असलेली तृष्णा आणि काम-भव-दृष्टी-आसव हे संस्कारांचे कारण आहेत हे स्पष्ट आहे; म्हणून दोन्ही सूत्रांद्वारे अविद्येचे संस्कारांचे कारण असणेच दर्शविले जाते. कारण "आस्वादाचे अनुदर्शन करणारा" या वचनाने, दोषांना झाकून टाकण्याचे कार्य करणारी अविद्या ही तृष्णेचे कारण आहे, हे दर्शविले जाते. ज्या अर्थी अज्ञानी मनुष्य पुण्य-अभिसंस्कार इत्यादी करतो, त्या अर्थी अविद्येचे संस्कारांचे कारण असणे स्पष्ट असल्यामुळे, अज्ञानाची अवस्था ही संस्कारांचे कारण म्हणून सांगितली आहे; कारण क्षीणासवांमध्ये (अर्हंतांमध्ये) संस्कारांचा अभाव असतो आणि हे अविद्या हेच त्यांचे असाधारण कारण आहे. पुण्य-अभिसंस्कार इत्यादींची साधारण कारणे वस्तू, आलंबन इत्यादी आहेत; म्हणून पुण्यभव इत्यादींच्या दोषांना झाकून टाकणारी अविद्या हे पुण्य-अभिसंस्कार इत्यादींचे असाधारण कारण आहे, असा अर्थ घ्यावा. "स्थानविरुद्ध" म्हणजे अस्तित्वाशी विरुद्ध असणारा प्रत्यय. परंतु काही आचार्य "प्रतिसंधी इत्यादी स्थाने आहेत" असे म्हणतात. असे मानल्यास, पूर्व चित्त हे उत्तर चित्ताचे स्थानविरुद्ध प्रत्यय ठरेल, त्यामुळे हे एकांतिक होणार नाही. कारण भवंग देखील भवंगाचा अनंतरप्रत्यय असतो, आणि जवन हे जवनाचा; तसेच शिल्प इत्यादींचे प्रतिसंधी इत्यादी स्थान नसते, म्हणून ते येथे अभिप्रेत नाही. कर्म हे रूपाचा स्वभावविरुद्ध प्रत्यय आहे, कारण नाम आणि रूप यांच्या 'नमन' आणि 'रुप्पन' या लक्षणांमध्ये विरोध आहे, आणि सालंबन व अनालंबन असण्यात विरोध आहे. दूध इत्यादी दह्याचे मधुर आणि आंबट रस इत्यादी स्वभावाच्या विरोधाने स्वभावविरुद्ध प्रत्यय आहेत. न जाणण्याचे कार्य असणारा प्रकाश हा जाणण्याचे कार्य असणाऱ्या विज्ञानाचा, आणि नशा न आणणारे कार्य असणारी गूळ इत्यादी द्रव्ये ही नशा आणणारे कार्य असणाऱ्या आसवाचे स्वभावविरुद्ध प्रत्यय आहेत.

Golomāvilomāni dabbāya paccayo, dadhiādīni bhūtiṇakassa. Ettha ca avīti rattā eḷakā vuccanti. Vipākāyeva te ca na, tasmā dukkhavipākāyapi [Pg.101] avijjāya tadavipākānaṃ puññāneñjābhisaṅkhārānaṃ paccayattaṃ na na yujjatīti attho. Tadavipākattepi sāvajjatāya tadaviruddhānaṃ taṃsadisānañca apuññābhisaṅkhārānameva paccayo, na itaresanti etassa pasaṅgassa nivāraṇatthaṃ ‘‘viruddho cāviruddho ca, sadisāsadiso tathā. Dhammānaṃ paccayo siddho’’ti vuttaṃ, tasmā tamatthaṃ pākaṭaṃ karonto ‘‘iti ayaṃ avijjā’’tiādimāha.

गाईचे केस आणि शेळीचे केस हे दर्भाचे प्रत्यय आहेत, दही इत्यादी सुगंधी गवताचे प्रत्यय आहेत. येथे 'अवि' म्हणजे तांबड्या मेंढ्या म्हटल्या जातात. आणि ते केवळ विपाकच असतात असे नाही. म्हणून, दुःखविपाक देणाऱ्या अविद्येचे, तिचे विपाक नसलेल्या पुण्य आणि आणेञ्ज-अभिसंस्कारांचे प्रत्यय (कारण) असणे अयोग्य ठरत नाही, असा अर्थ आहे. तिचे विपाक नसतानाही, सावद्यतेमुळे तिच्याशी अविरुद्ध आणि तिच्यासारख्या असणाऱ्या केवळ अपुण्य-अभिसंस्कारांचेच ती कारण ठरेल, इतरांचे नाही, या शंकेचे निवारण करण्यासाठी "विरुद्ध आणि अविरुद्ध, तसेच सदृश आणि असदृश धर्मांचा प्रत्यय सिद्ध होतो" असे म्हटले आहे. म्हणून तो अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी "इति अयं अविज्जा" इत्यादी म्हटले आहे.

Acchejjasuttāvutābhejjamaṇīnaṃ viya pubbāpariyavavatthānaṃ niyati, niyatiyā, niyati eva vā saṅgati samāgamo niyatisaṅgati, tāya bhāvesu pariṇatā manussadevavihaṅgādibhāvaṃ pattā niyatisaṅgatibhāvapariṇatā. Niyatiyā saṅgatiyā bhāvena ca pariṇatā nānappakārataṃ pattā niyatisaṅgatibhāvapariṇatāti ca atthaṃ vadanti. Etehi ca vikappanehi avijjā akusalaṃ cittaṃ katvā puññādīsu yattha katthaci pavattatīti imamatthaṃ dassento āha ‘‘so evaṃ avijjāyā’’tiādi.

न तुटणाऱ्या दोऱ्यात ओवलेल्या अखंड मण्यांच्या पूर्व-अपर व्यवस्थेप्रमाणे जी निश्चिती असते, ती 'नियती' होय. नियतीने किंवा नियतीच जी संगती (संयोग) आहे, ती 'नियतिसंगती' होय. तिच्याद्वारे विविध भावांमध्ये परिणत झालेले, म्हणजे मनुष्य, देव, पक्षी इत्यादी भावांना प्राप्त झालेले, ते 'नियतिसंगतिभावपरिणत' होत. किंवा नियतीने, संगतीने आणि भावाने परिणत झालेले, म्हणजे नाना प्रकारांना प्राप्त झालेले, ते 'नियतिसंगतिभावपरिणत' होत, असाही अर्थ सांगतात. आणि या विविध विकल्पांद्वारे अविद्या ही चित्ताला अकुशल करून पुण्य इत्यादींमध्ये कुठेही प्रवृत्त करते, हा अर्थ दर्शविण्यासाठी "सो एवं अविज्जाय" इत्यादी म्हटले आहे.

Apariṇāyako bāloti arahattamaggasampaṭipādakakalyāṇamittarahitoti attho. Arahattamaggāvasānaṃ vā ñāṇaṃ samavisamaṃ dassetvā nibbānaṃ nayatīti pariṇāyakanti vuttaṃ, tena rahito apariṇāyako. Dhammaṃ ñatvāti sappurisūpanissayena catusaccappakāsakasuttādidhammaṃ ñatvā, maggañāṇeneva vā sabbadhammapavaraṃ nibbānaṃ ñatvā, taṃjānanāyattattā pana sesasaccābhisamayassa samānakālampi taṃ purimakālaṃ viya katvā vuttaṃ.

'अपरीणायको बालो' याचा अर्थ अर्हत्त्वमार्गाची प्राप्ती करून देणाऱ्या कल्याणमित्रापासून वंचित असलेला असा आहे. किंवा, अर्हत्त्वमार्गापर्यंतचे ज्ञान जे योग्य-अयोग्य दाखवून निर्वाणाकडे नेते, त्याला 'परिणायक' म्हटले आहे; आणि त्यापासून रहित असलेला तो 'अपरीणायक' होय. 'धम्मं ञत्वा' (धर्म जाणून) म्हणजे सत्पुरुषाच्या आश्रयाने चार आर्यसत्यांना प्रकट करणाऱ्या सूत्रादी धर्माला जाणून; किंवा मार्गज्ञानानेच सर्व धर्मांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या निर्वाणाला जाणून. परंतु, उर्वरित तीन सत्यांचा साक्षात्कार हा त्या निर्वाण जाणण्यावरच अवलंबून असल्यामुळे, जरी तो एकाच वेळी होत असला, तरी त्याला पूर्वकाळाप्रमाणे मानून असे म्हटले आहे.

Saṅkhārapadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

संस्कारपद निर्देश वर्णन समाप्त झाले.

Viññāṇapadaniddesavaṇṇanā

विज्ञानपद निर्देश वर्णन

227. Yathāvuttasaṅkhārapaccayā uppajjamānaṃ taṃkammanibbattameva viññāṇaṃ bhavituṃ arahatīti ‘‘bāttiṃsa lokiyavipākaviññāṇāni saṅgahitāni hontī’’ti āha. Dhātukathāyaṃ (dhātu. 466) pana vippayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadaniddese –

२२७. जसे आधी सांगितलेल्या 'संस्कार' या कारणाने उत्पन्न होणारे विज्ञान हे त्या कर्मापासूनच (चेतनारूप कर्मापासूनच) उत्पन्न झालेले असणे योग्य आहे, म्हणून '३२ लौकिक विपाक विज्ञाने समाविष्ट होतात' असे (संग्रहकारांनी) म्हटले आहे. परंतु धातुकथेमध्ये (धातु. ४६६) 'विप्रयुक्त-संग्रहीत-असंग्रहीत पदनिर्देशात' –

‘‘Saṅkhārapaccayā [Pg.102] viññāṇena ye dhammā…pe… saḷāyatanapaccayā phassena, phassapaccayā vedanāya ye dhammā vippayuttā, te dhammā katihi khandhehi…pe… saṅgahitā? Te dhammā asaṅkhataṃ khandhato ṭhapetvā ekena khandhena ekādasahāyatanehi ekādasahi dhātūhi saṅgahitā. Katihi asaṅgahitā? Catūhi khandhehi ekenāyatanena sattahi dhātūhi asaṅgahitā’’ti –

“संस्काराच्या कारणाने विज्ञानाशी जे धर्म... पे... षडायतनाच्या कारणाने स्पर्शाशी, स्पर्शाच्या कारणाने वेदनेशी जे धर्म विप्रयुक्त आहेत, ते धर्म किती स्कंधांनी... पे... संग्रहित आहेत? ते धर्म असंस्कृताला स्कंधांमधून वगळून एका स्कंधाने, अकरा आयतनांनी आणि अकरा धातूंनी संग्रहित आहेत. कितींनी असंग्रहित आहेत? चार स्कंधांनी, एका आयतनाने आणि सात धातूंनी असंग्रहित आहेत” –

Vacanato sabbaviññāṇaphassavedanāpariggaho kato. Yadi hi ettha viññāṇaphassavedanā sappadesā siyuṃ, ‘‘vipākā dhammā’’ti imassa viya vissajjanaṃ siyā, tasmā tattha abhidhammabhājanīyavasena saṅkhārapaccayā viññāṇādayo gahitāti veditabbā. Avijjāpaccayā saṅkhārā ca abhidhammabhājanīye catubhūmakakusalasaṅkhāro akusalasaṅkhāro ca vuttoti so eva dhātukathāyaṃ gahitoti daṭṭhabbo. Bhavo pana dhātukathāyaṃ kammupapattibhavavisesadassanatthaṃ na abhidhammabhājanīyavasena gahito. Evañca katvā tattha ‘‘upādānapaccayā bhavo’’ti anuddharitvā ‘‘kammabhavo’’tiādināva nayena bhavo uddhaṭo. Vipākañhetanti viññāṇassa vipākattā saṅkhārapaccayattaṃ sādheti, tassa pana sādhanatthaṃ ‘‘upacitakammābhāve vipākābhāvato’’ti vuttanti taṃ vivaranto ‘‘vipākañcā’’tiādimāha.

या वचनावरून सर्व विज्ञान, सर्व स्पर्श आणि सर्व वेदना यांचे ग्रहण केले गेले आहे. जर खरोखर येथे विज्ञान, स्पर्श आणि वेदना हे सप्रदेश (काही अंशाने युक्त) असते, तर 'विपाक धर्म' या पदाप्रमाणे उत्तर झाले असते; म्हणून तेथे (त्या धातुकथेत) अभिधम्मभाजनीय पद्धतीनुसार संस्काराच्या कारणाने उत्पन्न होणारे विज्ञानादी धर्म ग्रहण केले आहेत असे जाणावे. तसेच, अविद्येच्या कारणाने होणारे संस्कार हे अभिधम्मभाजनियात चतुर्भूमिक कुशल संस्कार आणि अकुशल संस्कार असे सांगितले असल्याने, तोच (संस्कार) धातुकथेत ग्रहण केला आहे असे समजावे. परंतु 'भव' हा धातुकथेत कर्मभव आणि उपपत्तिभव यांमधील भेद दाखवण्यासाठी अभिधम्मभाजनीय पद्धतीनुसार ग्रहण केला नाही. आणि असे केल्यामुळे तेथे 'उपादानाच्या कारणाने भव होतो' असे उद्धृत न करता, 'कर्मभव' इत्यादी पद्धतीनेच भव उद्धृत केला आहे. 'विपाक आणि हेतू' या पाठाने विज्ञानाच्या विपाकत्वामुळे संस्कार हे त्याचे कारण असल्याचे सिद्ध होते; परंतु ते सिद्ध करण्यासाठी 'संचित कर्माच्या अभावी विपाकाचा अभाव असतो' असे म्हटले आहे, म्हणून त्याचे स्पष्टीकरण करताना 'विपाक आणि...' इत्यादी (संग्रहकारांनी) म्हटले आहे.

Yebhuyyena lobhasampayuttajavanāvasāneti javanena tadārammaṇaniyame somanassasahagatānantaraṃ somanassasahagatatadārammaṇassa vuttattā somanassasahagatāneva sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Yasmā pana tihetukajavanāvasāne ca kadāci ahetukaṃ tadārammaṇaṃ hoti, tasmā ‘‘yebhuyyenā’’ti āha. Sakiṃ vāti ‘‘dirattatirattā’’dīsu viya veditabbaṃ. Dvikkhattumeva pana uppajjantīti vadanti. ‘‘Dirattatiratta’’nti ettha pana vā-saddassa abhāvā vacanasiliṭṭhatāmattena dirattaggahaṇaṃ katanti yujjati, ‘‘nirantaratirattadassanatthaṃ vā’’ti. Idha pana vā-saddo vikappanattho vuttoti sakiṃ eva ca kadāci pavattiṃ sandhāya ‘‘sakiṃ vā’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Teneva hi sakiṃ tadārammaṇappavattiyā vicāretabbataṃ dassento ‘‘cittappavattigaṇanāyaṃ panā’’tiādimāha. Tattha cittappavattigaṇanāyanti vipākakathāyaṃ balavarūpādike ārammaṇe vuttaṃ cittappavattigaṇanaṃ sandhāyāha. Tattha hi dveva tadārammaṇuppattivārā āgatā. Javanavisayānubhavanañhi tadārammaṇaṃ [Pg.103] āsannabhede tasmiṃ visaye ekacittakkhaṇāvasiṭṭhāyuke na uppajjeyyāti adhippāyo. Anurūpāya paṭisandhiyāti akusalavipākassa apāyapaṭisandhi, kāmāvacarādikusalavipākānaṃ kāmarūpārūpasugatipaṭisandhiyo yathākammaṃ anurūpā.

“बहुधा लोभसंप्रयुक्त जवनाच्या शेवटी” हे वाक्य जवनाद्वारे तदारंमणाच्या नियमात सोमनस्यसहगत जवनाच्या लगेचच नंतर सोमनस्यसहगत तदारंमणाचे विधान केले असल्यामुळे, सोमनस्यसहगत जवन आणि तदारंमणांनाच उद्देशून म्हटले आहे असे जाणावे. परंतु ज्या कारणाने त्रिहेतुक जवनाच्या शेवटी सुद्धा कधीकधी अहेतुक तदारंमण होते, म्हणून “बहुधा” असे (संग्रहकारांनी) म्हटले आहे. “किंवा एकदा” हे वाक्य 'दिरत्त-तिरत्त' (दोन रात्री किंवा तीन रात्री) इत्यादी शब्दांप्रमाणे जाणावे. परंतु “दोनदाच उत्पन्न होतात” असे काही जण म्हणतात. परंतु 'दिरत्त-तिरत्त' या पाठात 'वा' (किंवा) शब्दाचा अभाव असल्यामुळे केवळ भाषेच्या सुलभतेसाठी 'दिरत्त' (दोन रात्री) हा शब्द घेतला आहे, हे योग्य ठरते; किंवा 'निरंतर तीन रात्री दाखवण्यासाठी' (दिरत्त शब्द घेतला आहे). परंतु येथे 'वा' शब्द विकल्पाच्या अर्थाने सांगितला असल्यामुळे, कधीकधी केवळ एकदाच होणाऱ्या प्रवृत्तीला उद्देशून “किंवा एकदा” असे म्हटले आहे, असे समजावे. म्हणूनच एकदाच तदारंमणाच्या प्रवृत्तीच्या विचार करण्यायोग्यतेचे प्रदर्शन करण्यासाठी “परंतु चित्तप्रवृत्तीच्या गणनेत...” इत्यादी (संग्रहकारांनी) म्हटले आहे. तेथे “चित्तप्रवृत्तीच्या गणनेत” या शब्दाने विपाककथेत बलवान रूपादी आलंबनामध्ये सांगितलेल्या चित्तप्रवृत्तीच्या गणनेला उद्देशून म्हटले आहे. कारण तेथे दोनदाच तदारंमणाच्या उत्पत्तीचे वार आले आहेत. कारण जवनाच्या विषयाचा अनुभव घेणारे तदारंमण हे नाश जवळ आलेल्या आणि केवळ एक चित्तक्षण आयुष्य शिल्लक राहिलेल्या त्या विषयात उत्पन्न होऊ नये, हा (अट्ठकथा आचार्यांचा) अभिप्राय आहे. “अनुरूप प्रतिसंधीने” या शब्दाने अकुशल विपाकाची अपाय प्रतिसंधी आणि कामावचर इत्यादी कुशल विपाकांची कामसुगती, रूपसुगती व अरूपसुगती प्रतिसंधी कर्माच्या अनुरूप असतात, असे जाणावे.

Paṭisandhikathā mahāvisayāti katvā pavattimeva tāva dassento ‘‘pavattiyaṃ panā’’tiādimāha. Ahetukadvayādīnaṃ dvāraniyamāniyamāvacanaṃ bhavaṅgabhūtānaṃ sayameva dvārattā cutipaṭisandhibhūtānañca bhavaṅgasaṅkhātena aññena ca dvārena anuppattito niyataṃ aniyataṃ vā dvāraṃ etesanti vattuṃ asakkuṇeyyattā. Ekassa sattassa pavattarūpāvacaravipāko pathavīkasiṇādīsu yasmiṃ ārammaṇe pavatto, tato aññasmiṃ tassa pavatti natthīti rūpāvacarānaṃ niyatārammaṇatā vuttā. Tatrassāti pavattiyaṃ bāttiṃsavidhassa.

प्रतिसंधीची कथा हा मोठा विषय आहे असा विचार करून, आधी केवळ प्रवृत्ती काळच दाखवण्याच्या हेतूने “परंतु प्रवृत्ती काळात...” इत्यादी (संग्रहकारांनी) म्हटले आहे. अहेतुक द्वय (दोन अहेतुक प्रतिसंधी चित्ते) इत्यादींच्या द्वाराच्या नियमाचा आणि अनियमाचा उल्लेख न करणे हे, भवांग झालेल्या त्या चित्तांचे स्वतःच द्वार असल्यामुळे आणि च्युती व प्रतिसंधी झालेल्या त्या चित्तांचे भवांग नावाच्या मनोद्वाराने किंवा इतर द्वाराने उत्पन्न न होत असल्यामुळे, “यांचे द्वार नियत किंवा अनियत आहे” असे सांगणे शक्य नसल्यामुळे झाले आहे. एका प्राण्याच्या संतानामध्ये उत्पन्न होणारा रूपावचर विपाक हा पृथ्वीकृत्स्न (पठवीकसिण) इत्यादी आलंबनांपैकी ज्या आलंबनात उत्पन्न होतो, त्याहून इतर आलंबनात त्याची प्रवृत्ती होत नाही; म्हणून रूपावचर विपाकांचे आलंबन नियत असते असे म्हटले आहे. “तेथे” या शब्दाने प्रवृत्ती काळातील ३२ प्रकारच्या (विज्ञानाचे ग्रहण होते).

Indriyappavattiānubhāvato eva cakkhusotadvārabhedena, tassa ca viññāṇavīthibhedāyattattā vīthibhedena ca bhavitabbaṃ, tasmiñca sati ‘‘āvajjanānantaraṃ dassanaṃ savanaṃ vā tadanantaraṃ sampaṭicchana’’ntiādinā cittaniyamena bhavitabbaṃ. Tathā ca sati sampaṭicchanasantīraṇānampi bhāvo siddho hoti, na indriyappavattiānubhāvena dassanasavanamattasseva, nāpi indriyānaṃ eva dassanasavanakiccatāti imamatthaṃ dassento āha ‘‘dvāravīthibhede cittaniyamato cā’’ti. Paṭhamakusalena ce tadārammaṇassa uppatti hoti, taṃ paṭhamakusalānantaraṃ uppajjamānaṃ janakaṃ anubandhati nāma, dutiyakusalādianantaraṃ uppajjamānaṃ janakasadisaṃ anubandhati nāma, akusalānantaraṃ uppajjamānañca kāmāvacaratāya janakasadisanti.

इंद्रियांच्या प्रवृत्तीच्या प्रभावामुळेच चक्षुद्वार आणि श्रोतद्वार यांच्या भेदाने, आणि त्या (द्वारांच्या) भेदांचे विज्ञानवीथीच्या भेदावर अवलंबून असल्यामुळे वीथीभेदाने सुद्धा असणे आवश्यक आहे; आणि ते (द्वारभेद व वीथीभेद) असताना सुद्धा “आवर्जनाच्या लगेचच नंतर दर्शन (चक्षुविज्ञान) किंवा श्रवण (श्रोतविज्ञान) होते, आणि त्याच्या लगेचच नंतर संप्रतीच्छन होते” इत्यादी चित्तनियमाने असणे आवश्यक आहे. आणि असे असताना संप्रतीच्छन व संतीरण यांचे अस्तित्व सुद्धा सिद्ध होते; केवळ इंद्रियांच्या प्रवृत्तीच्या प्रभावाने दर्शन आणि श्रवण मात्रच सिद्ध होते असे नाही, आणि केवळ इंद्रियांचेच दर्शन व श्रवण हे कार्य असते असेही नाही. हा अर्थ दाखवण्यासाठी “द्वारभेद आणि वीथीभेद यांमध्ये चित्तनियमामुळे सुद्धा” असे (संग्रहकारांनी) म्हटले आहे. जर प्रथम महाकुशल जवनामुळे तदारंमणाची उत्पत्ती होते, तर त्या प्रथम महाकुशल जवनाच्या लगेचच नंतर उत्पन्न होणारे ते तदारंमण आपल्या जनक (उत्पन्न करणाऱ्या) प्रथम महाकुशल जवनाचा अनुगामी होते असे म्हणतात; द्वितीय महाकुशल इत्यादी जवनांच्या लगेचच नंतर उत्पन्न होणारे तदारंमण जनकासारख्या (कुशल जवनाचा) अनुगामी होते असे म्हणतात; आणि अकुशल जवनाच्या लगेचच नंतर उत्पन्न होणारे तदारंमण कामावचरत्वामुळे जनकासारख्या (कामावचर अकुशल जवनाचा) अनुगामी होते असे जाणावे.

Ekādasa tadārammaṇacittāni…pe… tadārammaṇaṃ na gaṇhantīti tadārammaṇabhāvatāya ‘‘tadārammaṇa’’nti laddhanāmāni tadārammaṇabhāvaṃ na gaṇhanti, tadārammaṇabhāvena nappavattantīti attho. Atha vā nāmagottaṃ ārabbha javane javite tadārammaṇaṃ tassa javanassa ārammaṇaṃ na gaṇhanti, nālambantīti attho. Rūpārūpadhammeti rūpārūpāvacare dhamme. Idaṃ pana vatvā ‘‘abhiññāñāṇaṃ ārabbhā’’ti visesanaṃ parittādiārammaṇatāya kāmāvacarasadisesu ceva tadārammaṇānuppattidassanatthaṃ. Micchattaniyatā dhammā maggo viya bhāvanāya siddhā mahābalā cāti tattha javanena pavattamānena sānubandhanena na bhavitabbanti tesu tadārammaṇaṃ paṭikkhittaṃ. Lokuttaradhamme [Pg.104] ārabbhāti eteneva siddhe ‘‘sammattaniyatadhammesū’’ti visuṃ uddharaṇaṃ sammattamicchattaniyatadhammānaṃ aññamaññapaṭipakkhāti balavabhāvena tadārammaṇassa avatthubhāvadassanatthaṃ.

अकरा तदारम्मण चित्ते...पे... तदारम्मण ग्रहण करीत नाहीत म्हणजे तदारम्मण भाव असल्यामुळे (तदारम्मणभावताय) 'तदारम्मण' असे नाव मिळालेली चित्ते तदारम्मण भावाला ग्रहण करीत नाहीत, म्हणजेच तदारम्मण भावाने प्रवृत्त होत नाहीत, असा अर्थ आहे. अथवा, नाम-गोत्राला आरंभी करून (आळंबन करून) जवनाने जवन केले असता, तदारम्मण त्या जवनाच्या आलंबनाला ग्रहण करीत नाही, म्हणजेच आलंबन करीत नाही, असा अर्थ आहे. 'रूपारूपधम्मे' म्हणजे रूप आणि अरूप भूमीतील धर्म (रूपारूपावचर धर्म). हे सांगून 'अभिञ्ञाञाण आरब्भ' (अभिज्ञा ज्ञानाला आरंभी करून) असे जे विशेषण दिले आहे, ते अभिज्ञा ज्ञानाचे परित्त (कामावचर) इत्यादी आलंबन असल्यामुळे कामावचरासारख्या धर्मांमध्येही तदारम्मणाची अनुत्पत्ती दर्शवण्यासाठी आहे. मिच्छत्तनिअत (मिथ्यात्वनियत) धर्म हे मार्गाप्रमाणेच भावनेने सिद्ध होतात आणि ते महाबली असतात. म्हणून, तेथे प्रवृत्त होणाऱ्या जवनासोबत अनुगामी तदारम्मण असू नये, म्हणून त्या धर्मांमध्ये तदारम्मणाचा निषेध केला आहे. 'लोकुत्तरधम्मे आरब्भ' (लोकोत्तर धर्मांना आरंभी करून) यानेच सिद्ध होत असतानाही 'सम्मत्तनिअतधम्मेसु' (सम्यक्त्वनियत धर्मांमध्ये) असा जो वेगळा उल्लेख केला आहे, तो सम्यक्त्वनियत आणि मिथ्यात्वनियत धर्मांच्या परस्परांच्या विरोधी व अत्यंत बलवान असण्याच्या स्वभावामुळे तदारम्मणाला तेथे स्थान (अवस्तुभाव) नाही, हे दर्शवण्यासाठी आहे.

Evaṃ pavattiyaṃ viññāṇappavattiṃ dassetvā paṭisandhiyaṃ dassetuṃ ‘‘yaṃ pana vutta’’ntiādimāha. Kena katthāti kena cittena kasmiṃ bhave. Ekūnavīsati paṭisandhiyo tena tena cittena pavattamānā paṭisandhikkhaṇe rūpārūpadhammāti tena tena cittena sā sā tattha tattha paṭisandhi hotīti vuttā. Tassāti cittassa.

अशा प्रकारे प्रवृत्ती काळात (जीवनाच्या प्रवाहात) विज्ञानाची प्रवृत्ती दर्शवून, प्रतिसंधी काळात ती दर्शवण्यासाठी 'यं पन वृत्तं' (परंतु जे म्हटले आहे) इत्यादी सांगितले आहे. 'केन कत्थ' (कोणाद्वारे कोठे) म्हणजे कोणत्या चित्ताने कोणत्या भवात. एकोणीस प्रतिसंधी त्या त्या चित्ताने प्रवृत्त होणाऱ्या प्रतिसंधीक्षणी असणारे रूप आणि अरूप धर्म आहेत; म्हणून त्या त्या चित्ताने ती ती प्रतिसंधी त्या त्या भवात होते, असे म्हटले आहे. 'तस्स' म्हणजे चित्ताचे.

Āgantvāti āgataṃ viya hutvā. Gopakasīvalīti rañño hitārakkhe gopakakule jāto sīvalināmako. Kammādianussaraṇabyāpārarahitattā ‘‘sammūḷhakālakiriyā’’ti vuttā. Abyāpāreneva hi tattha kammādiupaṭṭhānaṃ hotīti. ‘‘Pisiyamānāya makkhikāya paṭhamaṃ kāyadvārāvajjanaṃ bhavaṅgaṃ nāvaṭṭeti attanā cintiyamānassa kassaci atthitāyā’’ti keci kāraṇaṃ vadanti, tadetaṃ akāraṇaṃ bhavaṅgavisayato aññassa cintiyamānassa abhāvā aññacittappavattakāle ca bhavaṅgāvaṭṭanasseva asambhavato. Idaṃ panettha kāraṇaṃ siyā – ‘‘tānissa tamhi samaye olambanti ajjholambanti abhippalambantī’’ti (ma. ni. 3.248) vacanato tīsu javanavāresu appavattesveva kammādiupaṭṭhānena bhavitabbaṃ. Anekajavanavārappavattiyā hi ajjholambanaṃ abhippalambanañca hotīti. Tasmā kāyadvārāvajjanaṃ anāvaṭṭetvā manodvārāvajjanameva kammādiālambaṇaṃ paṭhamaṃ bhavaṅgaṃ āvaṭṭeti, tato phoṭṭhabbassa balavattā dutiyavāre kāyaviññāṇavīthi paccuppanne phoṭṭhabbe pavattati, tato purimajavanavāragahitesveva kammādīsu kamena manodvārajavanaṃ javitvā mūlabhavaṅgasaṅkhātaṃ āgantukabhavaṅgasaṅkhātaṃ vā tadārammaṇaṃ bhavaṅgaṃ otarati, tadārammaṇābhāve vā bhavaṅgameva. Etasmiṃ ṭhāne kālaṃ karotīti tadārammaṇānantarena cuticittena, tadārammaṇābhāve vā bhavaṅgasaṅkhāteneva cuticittena cavatīti attho. Bhavaṅgameva hi cuticittaṃ hutvā pavattatīti cuticittaṃ idha ‘‘bhavaṅga’’nti vuttanti. Manodvāravisayo lahukoti lahukapaccupaṭṭhānaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘arūpadhammānaṃ…pe… lahuko’’ti. Arūpadhammassa hi manodvārassa visayo lahukapaccupaṭṭhānoti. Balavati ca rūpadhammassa kāyadvārassa [Pg.105] visaye appavattitvā manodvāravisaye kammādimhi paṭhamaṃ cittappavattidassanena arūpadhammānaṃ visayassa lahukatā dīpitāti. Rūpānaṃ visayābhāvepi vā ‘‘arūpadhammāna’’nti vacanaṃ yesaṃ visayo atthi, taṃdassanatthamevāti daṭṭhabbaṃ. Tena lahukammādīsu cittappavattito lahugahaṇīyatā visayassa lahukatā.

‘आगन्त्वा’ म्हणजे आल्यासारखे होऊन. ‘गोपकसीवली’ म्हणजे राजाच्या हिताचे व संपत्तीचे रक्षण करणाऱ्या गोपक कुळात जन्मलेला सीवली नावाचा मनुष्य. कर्मादींच्या अनुस्मरणाच्या व्यापाराने रहित असल्यामुळे त्याला ‘संमूळ्हकालकिरिया’ (संमूढ कालक्रिया - गोंधळलेल्या अवस्थेत मरण पावणे) असे म्हटले आहे. कारण तेथे कोणत्याही व्यापाराशिवायच (प्रयत्नाशिवायच) कर्मादींपैकी कोणत्या तरी एका आलंबनाचा प्रादुर्भाव होतो. ‘चिरडल्या जाणाऱ्या माशीचे कायद्वार आवर्जन पहिल्यांदा भवान्गाला फिरवीत नाही, कारण स्वतः विचार केला जात असलेला कोणताही विषय तेथे विद्यमान असतो’ असे काही आचार्य कारण सांगतात; परंतु ते अयोग्य कारण आहे, कारण भवान्गाच्या विषयाव्यतिरिक्त दुसरा कोणताही विचार केला जाणारा विषय तेथे नसतो आणि दुसऱ्या चित्ताच्या प्रवृत्तीच्या वेळी भवान्गाचे आवर्जन होणेच असंभव असते. परंतु येथे हे कारण असू शकते – ‘त्या मरणासन्न प्राण्याला त्या वेळी ते आलंबन लोंबकळल्यासारखे, अत्यंत लोंबकळल्यासारखे, समोर लोंबकळल्यासारखे भासते’ या वचनानुसार, तीन जवनवार प्रवृत्त होण्यापूर्वीच कर्मादींचा प्रादुर्भाव झाला पाहिजे. कारण अनेक जवनवारांच्या प्रवृत्तीमुळेच आलंबनाचे अत्यंत लोंबकळणे आणि समोर लोंबकळणे होते. म्हणून, कायद्वार आवर्जनाला न फिरवता, मनोध्वार आवर्जनच कर्मादींचे आलंबन घेऊन पहिल्या भवान्गाला फिरवते. त्यानंतर, स्प्रष्टव्याच्या (स्पर्श विषयाच्या) प्रबळतेमुळे दुसऱ्या वारात कायविज्ञानवीथी वर्तमान स्प्रष्टव्यावर प्रवृत्त होते. त्यानंतर, पूर्वीच्या जवनवाराने ग्रहण केलेल्या कर्मादींवरच क्रमाने मनोध्वार जवन जवून, मूळ भवान्ग संज्ञक किंवा आगंतुक भवान्ग संज्ञक अशा तदारम्मण भवान्गात उतरते, किंवा तदारम्मणाच्या अभावी भवान्गातच उतरते. ‘या स्थानावर तो कालक्रिया करतो’ (मरण पावतो) याचा अर्थ असा की, तदारम्मणाच्या अव्यवहित नंतर असणाऱ्या च्युतिचित्ताने तो च्युत होतो (मरण पावतो), किंवा तदारम्मणाच्या अभावी भवान्ग संज्ञक च्युतिचित्तानेच च्युत होतो. कारण भवान्गच च्युतिचित्त होऊन प्रवृत्त होते, म्हणून येथे (या लघु मरणाच्या वर्णनप्रसंगी) च्युतिचित्ताला ‘भवान्ग’ असे म्हटले आहे. ‘मनोध्वाराचा विषय लघु (वेगवान) असतो’ हे त्याच्या शीघ्र प्रादुर्भावाला (लघुपच्चुपट्ठानाला) अनुसरून ‘अरूपधम्मांन...पे... लहुको’ असे म्हटले आहे. कारण अरूप धर्म असलेल्या मनोध्वाराचा विषय शीघ्र प्रादुर्भूत होणारा असतो. आणि रूपधर्माच्या प्रबळ अशा कायद्वाराच्या विषयावर प्रवृत्त न होता, मनोध्वाराचा विषय असलेल्या कर्मादींवर पहिल्यांदा चित्ताची प्रवृत्ती दर्शवून अरूप धर्मांच्या विषयाची लघुता (वेगवान असणे) स्पष्ट केली आहे, असे समजावे. अथवा, रूपांच्या विषयाचा अभाव असतानाही ‘अरूपधम्मानं’ असे म्हणणे हे ज्यांना मुख्यत्वे आलंबन असते, ते दर्शवण्यासाठीच आहे, असे समजावे. म्हणून, लघु कर्मादींवर चित्ताच्या प्रवृत्तीमुळे विषयाची शीघ्र ग्रहणशीलता म्हणजेच विषयाची लघुता होय.

Kammādīnaṃ bhūmicittupādādivasena vitthārato ananto pabhedoti ‘‘saṅkhepato’’ti āha.

भूमी, चित्तोत्पाद इत्यादींच्या आधारे कर्मादींचा विस्ताराने असणारा भेद अनंत आहे, म्हणून 'संक्षेपतः' (थोडक्यात) असे म्हटले आहे.

Avijjātaṇhādikilesesu anupacchinnesveva kammādino upaṭṭhānaṃ, tañcārabbha cittasantānassa bhavantaraninnapoṇapabbhāratā hotīti āha ‘‘anupacchinnakilesabalavināmita’’nti. Santāne hi vināmite tadekadesabhūtaṃ paṭisandhicittañca vināmitameva hoti, na ca ekadesavināmitabhāvena vinā santānavināmitatā atthīti. Sabbattha pana ‘‘duggatipaṭisandhininnāya cutiyā purimajavanāni akusalāni, itarāya ca kusalānī’’ti nicchinanti. ‘‘Nimittassādagadhitaṃ vā, bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭhati anubyañjanassādagadhitaṃ vā. Tasmiṃ ce samaye kālaṃ karoti, ṭhānametaṃ vijjati, yaṃ dvinnaṃ gatīnaṃ aññataraṃ gatiṃ upapajjeyya nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā’’ti (saṃ. ni. 4.235) vuttaṃ. Tasmā āsannaṃ akusalaṃ duggatiyaṃ, kusalañca sugatiyaṃ paṭisandhiyā upanissayo hotīti.

अविद्या, तृष्णा इत्यादी क्लेश नष्ट न झाले असतानाच कर्मादींचा प्रादुर्भाव होतो आणि त्याला आरंभी करून (आळंबन करून) चित्तसंततीचा दुसऱ्या भवाकडे झुकण्याचा, कलण्याचा व प्रवण होण्याचा स्वभाव बनतो; म्हणून 'अनुपच्छिन्नकिलेसबलविनामितं' (नष्ट न झालेल्या क्लेशांच्या बलाने झुकविलेले) असे म्हटले आहे. कारण चित्तसंतती झुकविली गेली असता, तिचाच एक भाग असलेले प्रतिसंधीचित्तही झुकविले गेलेलेच असते; आणि एका भागाच्या झुकण्याशिवाय संपूर्ण संततीचे झुकणे शक्य नसते. परंतु सर्वत्र असा निर्णय केला जातो की, दुर्गती प्रतिसंधीकडे झुकणाऱ्या च्युतीच्या पूर्वीची जवने अकुशल असतात, आणि याहून भिन्न असणाऱ्या (सुगती प्रतिसंधीकडे झुकणाऱ्या) च्युतीच्या पूर्वीची जवने कुशल असतात. 'भिक्खूहो! विज्ञानाची प्रवृत्ती होत असताना ते एकतर (स्त्री-पुरुष अशा) आकृतीच्या निमित्ताच्या आस्वादात अडकलेले असते किंवा अवयवांच्या (हात, पाय, हास्य इत्यादी) अनुव्यंजनांच्या आस्वादात अडकलेले असते. जर तो प्राणी त्या वेळी मरण पावला, तर तो नरक किंवा तिर्यकयोनी (प्राणीयोनी) या दोन गतींपैकी एका गतीत उत्पन्न होईल, अशी शक्यता असते,' असे म्हटले आहे. म्हणून, मरणासन्न काळातील अकुशल जवन हे दुर्गतीमधील प्रतिसंधीसाठी उपनिषय (प्रबळ कारण) होते, आणि कुशल जवन हे सुगतीमधील प्रतिसंधीसाठी उपनिषय होते.

Rāgādihetubhūtaṃ hīnamārammaṇanti akusalavipākassa ārammaṇaṃ bhavituṃ yuttaṃ aniṭṭhārammaṇaṃ āha. Tampi hi saṅkappavasena rāgassapi hetu hotīti. Akusalavipākajanakakammasahajātānaṃ vā taṃsadisāsannacutijavanacetanāsahajātānañca rāgādīnaṃ hetubhāvo eva hīnatā. Tañhi pacchānutāpajanakakammānamārammaṇaṃ kammavasena aniṭṭhaṃ akusalavipākassa ārammaṇaṃ bhaveyya, aññathā ca iṭṭhārammaṇe pavattassa akusalakammassa vipāko kammanimittārammaṇo na bhaveyya. Na hi akusalavipāko iṭṭhārammaṇo bhavitumarahatīti. Pañcadvāre ca āpāthamāgacchantaṃ paccuppannaṃ kammanimittaṃ āsannakatakammārammaṇasantatiyaṃ uppannaṃ taṃsadisañca daṭṭhabbaṃ, aññathā tadeva paṭisandhiārammaṇūpaṭṭhāpakaṃ tadeva ca paṭisandhijanakaṃ bhaveyya, na ca paṭisandhiyā upacārabhūtāni viya ‘‘etasmiṃ tayā [Pg.106] pavattitabba’’nti paṭisandhiyā ārammaṇaṃ anupādentāni viya ca pavattāni cutiāsannāni javanāni paṭisandhijanakāni bhaveyyuṃ. ‘‘Katattā upacitattā’’ti (dha. sa. 431) hi vuttaṃ. Tadā ca taṃsamānavīthiyaṃ viya pavattamānāni kathaṃ katūpacitāni siyuṃ, na ca assāditāni tadā, na ca lokiyāni lokuttarāni viya samānavīthiphalāni honti.

"रागादींचे हेतू असलेले हीन आलंबन" या शब्दांनी अकुशल विपाकाचे आलंबन होण्यास योग्य अशा अनिष्ट आलंबनाचा निर्देश केला आहे. कारण ते (अनिष्ट आलंबन) देखील संकल्पाच्या (विचाराच्या) प्रभावाने रागाचे देखील कारण होऊ शकते. किंवा अकुशल विपाक उत्पन्न करणाऱ्या कर्मासोबत सहजात असलेल्या आणि त्यासारख्याच मरणासन्न च्युती जवन चेतनेसोबत सहजात असलेल्या रागादी क्लेशांचे हेतूपण हेच 'हीनत्व' (हीनता) होय. कारण ते आलंबन पश्चात्ताप उत्पन्न करणाऱ्या अकुशल कर्मांचे आलंबन होऊन, कर्माच्या द्वारे अनिष्ट अशा अकुशल विपाकाचे आलंबन होऊ शकते. अन्यथा, इष्ट आलंबनामध्ये प्रवृत्त झालेल्या अकुशल कर्माचा विपाक हा कर्मनिमित्त-आलंबन असणारा होणार नाही. कारण अकुशल विपाक हा इष्ट आलंबन असणारा असू शकत नाही. आणि पंचद्वारावर समोर येणारे वर्तमान कर्मनिमित्त हे मरणासन्न काळात केलेल्या कर्माच्या आलंबन-परंपरेत उत्पन्न झालेले आणि त्यासारखेच आहे असे समजावे. अन्यथा तेच प्रतिसंधीच्या आलंबनाला उपस्थित करणारे आणि तेच प्रतिसंधी उत्पन्न करणारे होईल. आणि प्रतिसंधीच्या उपचारासारखे (जवळचे) होऊन "यात तुझ्याद्वारे प्रवृत्त व्हावे" अशा प्रकारे प्रतिसंधीचे आलंबन अनुकूल न करणाऱ्यांसारखे प्रवृत्त झालेले, च्युतीच्या जवळ असणारे जवन हे प्रतिसंधी उत्पन्न करणारे होऊ शकणार नाहीत. कारण "केल्यामुळे आणि संचित केल्यामुळे" (कतत्ता उपचितत्ता) असे म्हटले आहे. आणि त्या मरणासन्न वेळी त्या प्रतिसंधीच्या समान वीथीमध्ये असल्यासारखे प्रवृत्त होणारे जवन कशा प्रकारे 'कृत-उपचित' (केलेले व संचित केलेले) असू शकतील? (अर्थात असू शकणार नाहीत). आणि त्या वेळी ते आस्वादित (तृष्णेने आस्वाद घेतलेले) देखील नसतात. आणि लौकिक जवन हे लोकोत्तर जवनांप्रमाणे समान वीथीमध्ये फल देणारे नसतात.

‘‘Pubbe vāssa taṃ kataṃ hoti pāpakammaṃ dukkhavedanīyaṃ, pacchā vāssa taṃ kataṃ hoti pāpakammaṃ dukkhavedanīyaṃ, maraṇakāle vāssa hoti micchādiṭṭhi samattā samādinnā, tena so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjatī’’ti (ma. ni. 3.303) –

"त्या प्राण्याने पूर्वी (भूतकाळात) दुःखद वेदना देणारे ते पापकर्म केलेले असते, किंवा नंतर (वर्तमान जन्मात) दुःखद वेदना देणारे ते पापकर्म केलेले असते, किंवा मरणाच्या वेळी त्याची मिथ्यादृष्टी परिपूर्ण व ग्रहण केलेली असते; त्यामुळे तो काया भेदून मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि निरयात (नरकात) उत्पन्न होतो."

Ādinā sutte maraṇakāle samattāya samādinnāya micchādiṭṭhiyā sammādiṭṭhiyā ca sahajātacetanāya paṭisandhidānaṃ vuttaṃ, na ca dubbalehi pañcadvārikajavanehi micchādiṭṭhi sammādiṭṭhi vā samattā hoti samādinnā. Vakkhati ca –

इत्यादी सूत्रांमध्ये मरणाच्या वेळी परिपूर्ण व ग्रहण केलेल्या मिथ्यादृष्टी किंवा सम्यग्दृष्टीशी सहजात असलेल्या चेतनेद्वारे प्रतिसंधी देणे सांगितले आहे. आणि दुर्बल अशा पंचद्वारिक जवनांद्वारे मिथ्यादृष्टी किंवा सम्यग्दृष्टी परिपूर्ण व ग्रहण केली जाऊ शकत नाही. आणि पुढे सांगतील की –

‘‘Sabbampi hetaṃ kusalākusaladhammapaṭivijānanādicavanapariyosānaṃ kiccaṃ manodvārikacitteneva hoti, na pañcadvārikenāti sabbassapetassa kiccassa karaṇe sahajavanakāni vīthicittāni paṭikkhittānī’’ti (vibha. aṭṭha. 766).

"कुशल आणि अकुशल धर्मांचे विशेष ज्ञान होण्यापासून सुरू होऊन च्युतीपर्यंत समाप्त होणारे हे सर्व कार्य मनोद्वारिक चित्तानेच होते, पंचद्वारिक चित्ताने नाही; म्हणून या सर्व कार्यांच्या संपादनात जवनासह असणाऱ्या पंचद्वारिक वीथीचित्तांचा निषेध केला आहे."

Tattha hi ‘‘na kiñci dhammaṃ paṭivijānātīti ‘manopubbaṅgamā dhammā’ti (dha. pa. 1-2) evaṃ vuttaṃ ekampi kusalaṃ vā akusalaṃ vā na paṭivijānātī’’ti (vibha. aṭṭha. 766) ca vuttaṃ. Yesaṃ paṭivibhāvanappavattiyā sukhaṃ vā dukkhaṃ vā anveti, tesaṃ sā pavatti pañcadvāre paṭikkhittā, kusalākusalakammasamādānañca tādisamevāti. Tadārammaṇānantaraṃ pana cavanaṃ, tadanantarā ca upapatti manodvārikā eva hoti, na sahajavanakavīthicitte pariyāpannāti iminā adhippāyena idha pañcadvārikatadārammaṇānantaraṃ cuti, tadanantaraṃ paṭisandhi ca vuttāti daṭṭhabbaṃ. Tattha avasesapañcacittakkhaṇāyuke rūpādimhi uppannaṃ paṭisandhiṃ sandhāyeva ‘‘paccuppannārammaṇaṃ upapatticittaṃ paccuppannārammaṇassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo’’ti, avasesekacittakkhaṇāyuke ca uppannaṃ sandhāya ‘‘paccuppannārammaṇaṃ [Pg.107] upapatticittaṃ atītārammaṇassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.19.28) vuttanti veditabbaṃ.

कारण त्या अट्ठकथेत "तो कोणत्याही धर्माला विशेष रूपाने जाणत नाही, 'मनोपुब्बङ्गमा धम्मा' (सर्व धर्म मनाच्या पूर्वगामी आहेत) अशा प्रकारे म्हटल्याप्रमाणे तो एकाही कुशल किंवा अकुशल धर्माला विशेष रूपाने जाणत नाही" असेही म्हटले आहे. ज्या कुशल-अकुशल धर्मांच्या प्रकटीकरणाच्या प्रवृत्तीमुळे सुख किंवा दुःख पाठीमागे येते, त्यांची ती प्रवृत्ती पंचद्वारावर नाकारली आहे, आणि कुशल-अकुशल कर्मांचे ग्रहण करणे देखील तसेच समजावे. परंतु, तदालंबनाच्या लगेचच नंतर च्युती होते, आणि त्याच्या लगेचच नंतर होणारी उत्पत्ती (प्रतिसंधी) ही मनोद्वारिकच असते, जवनासह असणाऱ्या वीथीचित्तात तिचा समावेश होत नाही; या अभिप्रायाने येथे पंचद्वारिक तदालंबनाच्या लगेचच नंतर च्युती आणि त्याच्या लगेचच नंतर प्रतिसंधी सांगितली आहे, असे समजावे. त्यामध्ये, पाच चित्तक्षण आयुष्य शिल्लक राहिलेल्या रूपादी आलंबनामध्ये उत्पन्न होणाऱ्या प्रतिसंधीला उद्देशूनच "वर्तमान आलंबन असणारे उपपत्ती चित्त (प्रतिसंधी चित्त) हे वर्तमान आलंबन असणाऱ्या भवांगाचा अनंतर प्रत्ययाने प्रत्यय (कारण) होते" असे म्हटले आहे; आणि एक चित्तक्षण आयुष्य शिल्लक राहिलेल्या रूपादी आलंबनामध्ये उत्पन्न होणाऱ्या प्रतिसंधीला उद्देशून "वर्तमान आलंबन असणारे उपपत्ती चित्त हे अतीत आलंबन असणाऱ्या भवांगाचा अनंतर प्रत्ययाने प्रत्यय होते" असे म्हटले आहे, हे जाणावे.

Suddhāya vāti mahaggatakammanimittārammaṇāya javanavīthiyā tadārammaṇarahitāyāti attho. Sā pana javanavīthi mahaggatavipākassa upacāro viya daṭṭhabbā. Keci pana taṃ vīthiṃ mahaggatāvasānaṃ vadanti. Atītārammaṇā ekādasavidhā, navattabbārammaṇā sattavidhā.

"शुद्ध किंवा" याचा अर्थ महग्गत कर्मनिमित्त आलंबन असणाऱ्या आणि तदालंबन नसणाऱ्या जवनवीथीचा असा आहे. ती जवनवीथी महग्गत विपाकाचा उपचारासारखी (जवळची) समजावी. काही आचार्य मात्र त्या वीथीला महग्गत जवनाने समाप्त होणारी म्हणतात. अतीत आलंबन असणारी प्रतिसंधी अकरा प्रकारची आहे, आणि अवक्तव्य (प्रज्ञप्ति) आलंबन असणारी प्रतिसंधी सात प्रकारची आहे.

Etenānusārena āruppacutiyāpi anantarā paṭisandhi veditabbāti idaṃ kasmā vuttaṃ, nanu ‘‘pathavīkasiṇajjhānādivasena paṭiladdhamahaggatasugatiyaṃ ṭhitassā’’ti evamādike eva naye ayampi paṭisandhi avaruddhāti? Na, tattha rūpāvacaracutianantarāya eva paṭisandhiyā vuttattā. Tattha hi ‘‘pathavīkasiṇādikaṃ vā nimittaṃ mahaggatacittaṃ vā manodvāre āpāthamāgacchati. Cakkhusotānaṃ vā’’tiādikena rūpāvacaracutiyā eva anantarā paṭisandhi vuttāti viññāyati. Athāpi yathāsambhavayojanāya ayampi paṭisandhi tattheva avaruddhā, arūpāvacaracutianantarā pana rūpāvacarapaṭisandhi natthi, arūpāvacare ca uparūparicutiyā heṭṭhimā heṭṭhimā paṭisandhīti catutthāruppacutiyā navattabbārammaṇā paṭisandhi natthi. Tena tato tattheva atītārammaṇā kāmāvacare ca atītapaccuppannārammaṇā paṭisandhi itarāhi ca yathāsambhavaṃ atītanavattabbārammaṇā āruppapaṭisandhi, atītapaccuppannārammaṇā ca kāmāvacarapaṭisandhi yojetabbāti imassa visesassa dassanatthaṃ visuṃ uddharaṇaṃ kataṃ.

"याच नियमाने अरूप च्युतीच्या लगेचच नंतर होणारी प्रतिसंधी देखील जाणावी" हे कशासाठी म्हटले आहे? "पृथ्वीकृत्स्न ध्यानादींच्या प्रभावाने प्राप्त झालेल्या महग्गत सुगतीमध्ये राहिलेल्याच्या..." इत्यादी पद्धतीमध्येच ही प्रतिसंधी देखील समाविष्ट नाही काय? नाही, कारण तेथे केवळ रूपावचर च्युतीच्या लगेचच नंतर होणाऱ्या प्रतिसंधीचेच कथन केले आहे. कारण तेथे "पृथ्वीकृत्स्न इत्यादी निमित्त किंवा महग्गत चित्त मनोद्वारावर समोर येते. किंवा चक्षु आणि श्रोता यांच्या..." इत्यादी शब्दांनी केवळ रूपावचर च्युतीच्या लगेचच नंतरची प्रतिसंधी सांगितली आहे, असे समजते. जरी योग्यतेनुसार योजनेने ही प्रतिसंधी देखील तेथेच समाविष्ट मानली, तरी अरूपावचर च्युतीच्या लगेचच नंतर रूपावचर प्रतिसंधी असू शकत नाही; आणि अरूपावचर भूमीत वरवरच्या अरूप च्युतीनंतर खालखालची प्रतिसंधी होत नाही, म्हणून चौथ्या अरूप च्युतीनंतर अवक्तव्य (प्रज्ञप्ति) आलंबन असणारी प्रतिसंधी नसते. म्हणूनच, त्या चौथ्या अरूप च्युतीनंतर तेथेच (चौथ्या अरूप भूमीतच) अतीत आलंबन असणारी प्रतिसंधी, आणि कामावचरात अतीत व वर्तमान आलंबन असणारी प्रतिसंधी जोडावी; तसेच इतर अरूप च्युतींनंतर योग्यतेनुसार अतीत व अवक्तव्य आलंबन असणारी अरूप प्रतिसंधी, आणि अतीत व वर्तमान आलंबन असणारी कामावचर प्रतिसंधी जोडावी; हा विशेष अर्थ दर्शवण्यासाठी स्वतंत्रपणे उद्धरण (स्पष्टीकरण) केले आहे.

Evaṃ ārammaṇavasena ekavidhāya kāmāvacarasugaticutiyā duvidhā duggatipaṭisandhi, duggaticutiyā duvidhā sugatipaṭisandhi, kāmāvacarasugaticutiyā dviekadvippakārānaṃ kāmarūpāruppānaṃ vasena pañcavidhā sugatipaṭisandhi, rūpāvacaracutiyā ca tatheva pañcavidhā, duvidhāya āruppacutiyā paccekaṃ dvinnaṃ dvinnaṃ kāmāruppānaṃ vasena aṭṭhavidhā ca paṭisandhi dassitā, duggaticutiyā pana ekavidhāya duggatipaṭisandhi duvidhā na dassitā, taṃ dassetuṃ ‘‘duggatiyaṃ ṭhitassa panā’’tiādimāha. Yathāvuttā pana –

अशा प्रकारे, आलंबनाच्या भेदाने एक प्रकारच्या कामावचर सुगती च्युतीनंतर दोन प्रकारची दुर्गती प्रतिसंधी, दुर्गती च्युतीनंतर दोन प्रकारची सुगती प्रतिसंधी; कामावचर सुगती च्युतीनंतर दोन, एक आणि दोन प्रकारच्या काम, रूप व अरूप प्रतिसंधींच्या भेदाने पाच प्रकारची सुगती प्रतिसंधी; रूपावचर च्युतीनंतर देखील त्याचप्रमाणे पाच प्रकारची; आणि दोन प्रकारच्या अरूप च्युतीनंतर प्रत्येकी दोन-दोन काम व अरूप प्रतिसंधींच्या भेदाने आठ प्रकारची प्रतिसंधी दर्शवली आहे. परंतु, एक प्रकारच्या दुर्गती च्युतीनंतर दोन प्रकारची दुर्गती प्रतिसंधी दर्शवली नव्हती, ती दर्शवण्यासाठी "दुर्गतीमध्ये राहिलेल्याच्या मात्र..." इत्यादी म्हटले आहे. परंतु वर सांगितलेल्या –

Dvidvipañcappakārā ca, pañcāṭṭhaduvidhāpi ca;

Catuvīsati sabbāpi, tā honti paṭisandhiyo.

दोन, दोन, पाच प्रकारच्या आणि पाच, आठ, दोन प्रकारच्या; अशा सर्व मिळून चोवीस प्रतिसंधी होतात.

‘‘Kāmāvacarassa [Pg.108] kusalassa kammassa katattā’’tiādinā (dha. sa. 431, 455, 498) nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo dassitappakāroti upanissayapaccayabhāvameva dassento ‘‘vuttañheta’’ntiādimāha.

"कामावचरस्स कुसलस्स कम्मस्स कतत्ता" (कामावचर कुशल कर्माच्या केलेल्या असण्यामुळे) इत्यादी पाठाद्वारे नानाक्षणिक कर्मप्रत्ययभाव दर्शविलेल्या प्रकारचा आहे. म्हणून, केवळ उपनिस्सयप्रत्ययभावच दर्शविण्याच्या इच्छेने (संग्रहकारांनी) "वुत्तञ्हेतं" (हे म्हटलेच आहे) इत्यादी म्हटले आहे.

Ādinā sahātiādinā vimissaviññāṇena saha. Omato dve vā tayo vā dasakā uppajjantīti gabbhaseyyakānaṃ vasena vuttaṃ. Aññattha hi aneke kalāpā saha uppajjanti. Brahmattabhāvepi hi anekagāvutappamāṇe aneke kalāpā sahuppajjantīti tiṃsato adhikāneva rūpāni honti gandharasāhārānaṃ paṭikkhittattā cakkhusotavatthusattakajīvitachakkabhāvepi tesaṃ bahuttā. Aṭṭhakathāyaṃ pana tatthapi cakkhusotavatthudasakānaṃ jīvitanavakassa ca uppatti vuttā, pāḷiyaṃ pana ‘‘rūpadhātuyā upapattikkhaṇe ṭhapetvā asaññasattānaṃ devānaṃ pañcāyatanāni pātubhavanti, pañca dhātuyo pātubhavantī’’ti vuttaṃ, tathā ‘‘rūpadhātuyā cha āyatanāni nava dhātuyo’’ti sabbasaṅgahavasena tattha vijjamānāyatanadhātuyo dassetuṃ vuttaṃ. Kathāvatthumhi ca ghānāyatanādīnaṃ viya gandhāyatanādīnañca tattha bhāvo paṭikkhitto ‘‘atthi tattha ghānāyatananti? Āmantā, atthi tattha gandhāyatananti? Na hevaṃ vattabbe’’tiādinā (kathā. 519), na ca aphoṭṭhabbāyatanānaṃ pathavīdhātuādīnaṃ viya agandharasāyatanānaṃ gandharasānaṃ tattha bhāvo sakkā vattuṃ phusituṃ asakkuṇeyyatāvinimuttassa pathavīādisabhāvassa viya gandharasabhāvavinimuttassa gandharasasabhāvassa abhāvā.

"आदिना सहा" म्हणजे सुरुवातीच्या मिश्र विज्ञानासह (विमिस्सविञ्ञाण). "कमीतकमी दोन किंवा तीन दशक (दस्क) उत्पन्न होतात" हे गर्भशैयागत (गब्भसेय्यक) प्राण्यांच्या संदर्भात म्हटले आहे. कारण इतर ठिकाणी अनेक कलाप (रुपसमूह) एकत्र उत्पन्न होतात. अनेक गावुत प्रमाण असलेल्या ब्रह्म-अत्तभावात (ब्रह्मदेहात) देखील अनेक कलाप एकत्र उत्पन्न होतात, त्यामुळे तीसपेक्षा अधिकच रूपे असतात; कारण तेथे गंध, रस आणि आहार (ओजा) वर्ज्य असल्यामुळे चक्षु-सत्तक, सोत-सत्तक, वत्थु-सत्तक आणि जीवित-छक्क भाव असले तरी त्यांची संख्या अधिक असते. परंतु अट्ठकथेमध्ये तेथेही चक्षु, सोत, वत्थु दशक आणि जीवित-नवक यांची उत्पत्ती सांगितली आहे. पाळीमध्ये (मूळ पाठात) मात्र "रूपधातूच्या उपपत्तीक्षणी (उत्पत्तीच्या वेळी), असञ्ञसत्त देवांना वगळून, पाच आयतने प्रादुर्भूत होतात, पाच धातू प्रादुर्भूत होतात" असे म्हटले आहे. तसेच "रूपधातूमध्ये सहा आयतने आणि नऊ धातू असतात" असे सर्वसंग्रह रूपाने तेथे विद्यमान असणारी आयतने व धातू दर्शविण्यासाठी म्हटले आहे. कथावस्तूमध्ये देखील, घाणायतन (नाक-आयतन) इत्यादींप्रमाणेच गंधायतन इत्यादींचे तेथील अस्तित्व नाकारले आहे: "तेथे घाणायतन आहे काय? होय. तेथे गंधायतन आहे काय? असे म्हणता येणार नाही" इत्यादी पाठांद्वारे. आणि जसे प्रकृतीमध्ये स्पर्शायतन नसलेल्या पठवीधातू (पृथ्वीधातू) इत्यादींचे अस्तित्व स्पर्श करण्यायोग्य नसले तरी सांगता येते, तसे गंध-रस आयतन नसलेल्या गंध आणि रसांचे अस्तित्व तेथे सांगता किंवा स्पर्श करता येत नाही; कारण गंध-रस स्वभावापासून मुक्त असलेल्या गंध-रस स्वरूपाचा तेथे अभाव असतो.

Yadi ca ghānasamphassādīnaṃ kāraṇabhāvo natthīti āyatanānīti tena vucceyyuṃ, dhātu-saddo pana nissattanijjīvavācakoti gandhadhāturasadhātūti avacane natthi kāraṇaṃ, dhammabhāvo ca tesaṃ ekantena icchitabbo sabhāvadhāraṇādilakkhaṇato aññassa abhāvā, dhammānañca āyatanabhāvo ekantato yamake (yama. 1. āyatanayamaka.13) vutto ‘‘dhammo āyatananti? Āmantā’’ti. Tasmā tesaṃ gandharasāyatanabhāvābhāvepi koci āyatanasabhāvo vattabbo. Yadi ca phoṭṭhabbabhāvato añño pathavīdhātuādibhāvo viya gandharasabhāvato añño tesaṃ koci sabhāvo siyā, tesaṃ dhammāyatane saṅgaho. Gandharasabhāve pana āyatanabhāve ca sati gandho ca so āyatanañca gandhāyatanaṃ, raso [Pg.109] ca so āyatanañca rasāyatananti idamāpannamevāti gandharasāyatanabhāvo ca na sakkā nivāretuṃ, ‘‘tayo āhārā’’ti (vibha. 993) ca vacanato kabaḷīkārāhārassa tattha abhāvo viññāyati. Tasmā yathā pāḷiyā avirodho hoti, tathā rūpagaṇanā kātabbā. Evañhi dhammatā na vilomitā hotīti.

जर असे म्हटले की घाणसम्फस्स (नाक-स्पर्श) इत्यादींचे कारणत्व नसल्यामुळे त्यांना 'आयतने' म्हटले जात नाही, तर 'धातू' हा शब्द जीवविरहित आणि निर्जीव (निस्सत्त-निज्जीव) अर्थाचा वाचक असल्यामुळे, त्यांना 'गंधधातू' आणि 'रसधातू' न म्हणण्याचे काहीच कारण नाही. आणि त्यांचा 'धम्मभाव' (धम्म असणे) निश्चितपणे स्वीकारला पाहिजे, कारण स्वतःचा स्वभाव धारण करणे (सभावधारण) या लक्षणाव्यतिरिक्त इतर कोणतेही लक्षण अस्तित्वात नाही. आणि धम्मांचे आयतनत्व यमकामध्ये निश्चितपणे सांगितले आहे: "धम्म हे आयतन आहे काय? होय." म्हणून, त्यांच्यामध्ये गंधायतन आणि रसायतन भावाचा अभाव असला तरी, कोणत्या तरी आयतन-स्वभावाचा उल्लेख केला पाहिजे. आणि जर, फोट्ठब्ब (स्पर्श) भावाव्यतिरिक्त पठवीधातू इत्यादींचा जसा भाव असतो, तसा गंध-रस भावाव्यतिरिक्त त्यांचा कोणताही स्वभाव असता, तर त्यांचा धम्मायतनात संग्रह झाला असता. परंतु गंध-रस भाव आणि आयतन भाव दोन्ही विद्यमान असताना, "जो गंध आहे तोच आयतन म्हणजेच गंधायतन, आणि जो रस आहे तोच आयतन म्हणजेच रसायतन" हे अपरिहार्यपणे प्राप्त होते; त्यामुळे गंधायतन आणि रसायतन भावाचे निवारण करता येत नाही. तसेच "तीन आहार" या वचनावरून तेथे कभळीकार आहाराचा (कवळ आहाराचा) अभाव असल्याचे समजते. म्हणून, ज्या प्रकारे पाळीशी (मूळ पाठाशी) विरोध होणार नाही, अशा प्रकारे रूपांची गणना केली पाहिजे. अशा प्रकारे नैसर्गिक नियम (धम्मता) विसंगत होत नाही.

Jātiuṇṇāyāti gabbhaṃ phāletvā gahitauṇṇāyātipi vadanti. Sambhavabhedoti atthitābhedo. Nijjhāmataṇhikā kira niccaṃ dukkhāturatāya kāmaṃ sevitvā gabbhaṃ na gaṇhanti.

"जातिउण्णा" म्हणजे गर्भाशय फाडून काढलेली लोकर, असेही काही जण म्हणतात. "सम्भवभेद" म्हणजे अस्तित्वाचा भेद (अत्थिताभेद). निज्झामतण्हिका (नेहमी तृष्णेने जळणारे प्रेत) हे सतत दुःखाने व्याकुळ असल्यामुळे कामसेवन करूनही गर्भ धारण करू शकत नाहीत, असे म्हणतात.

Rūpībrahmesu tāva opapātikayonikesūti opapātikayonikehi rūpībrahme niddhāreti. ‘‘Saṃsedajopapātīsu avakaṃsato tiṃsā’’ti etaṃ vivaranto āha ‘‘avakaṃsato panā’’tiādi, taṃ panetaṃ pāḷiyā na sameti. Na hi pāḷiyaṃ kāmāvacarānaṃ saṃsedajopapātikānaṃ aghānakānaṃ upapatti vuttā. Dhammahadayavibhaṅge (vibha. 1007) hi –

"रूपीब्रह्मेसु ताव ओपपातिकयोनिकेसु" या पाठात ओपपातिक (औपपातिक) योनीच्या प्राण्यांमधून रूपी ब्रह्मांना वेगळे केले आहे. "संसेदज आणि ओपपातिक प्राण्यांमध्ये कमीतकमी तीस रूपे असतात" याचे स्पष्टीकरण करताना त्यांनी "अवकंसतो पाना" (परंतु कमीतकमी) इत्यादी म्हटले आहे; परंतु हे पाळीशी (मूळ पाठाशी) जुळत नाही. कारण पाळीमध्ये कामावचर संसेदज (घामज) आणि ओपपातिक प्राण्यांपैकी घाणेंद्रिय नसलेल्यांच्या (अघाणकांच्या) उत्पत्तीचा उल्लेख नाही. कारण धम्महदयविभंगामध्ये –

‘‘Kāmadhātuyā upapattikkhaṇe kassaci ekādasāyatanāni pātubhavanti, kassaci dasāyatanāni, kassaci aparāni dasāyatanāni, kassaci navāyatanāni, kassaci sattāyatanāni pātubhavantī’’ti –

"कामधातूच्या उपपत्तीक्षणी (उत्पत्तीच्या वेळी) कोणा एकाच्या (संतानामध्ये) अकरा आयतने प्रादुर्भूत होतात, कोणाच्या दहा आयतने, कोणाच्या इतर दहा आयतने, कोणाच्या नऊ आयतने, तर कोणाच्या सात आयतने प्रादुर्भूत होतात" – असे म्हटले आहे.

Vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘aṭṭhāyatanāni pātubhavantī’’ti. Tathā ‘‘dasāyatanāni pātubhavantī’’ti tikkhattuṃ vattabbaṃ siyā, aghānakaupapattiyā vijjamānāya tikkhattuñca ‘‘navāyatanāni pātubhavantī’’ti, na ca taṃ vuttaṃ. Evaṃ dhātupātubhāvādipañhesu yamakepi ghānajivhākāyānaṃ sahacāritā vuttāti.

असे म्हटले आहे, पण "आठ आयतने प्रादुर्भूत होतात" असे म्हटलेले नाही. त्याचप्रमाणे, जर अघाणक (घाणेंद्रिय नसलेल्या) प्राण्यांची उत्पत्ती असती, तर "दहा आयतने प्रादुर्भूत होतात" असे तीन वेळा म्हणावे लागले असते, आणि "नऊ आयतने प्रादुर्भूत होतात" असेही तीन वेळा म्हणावे लागले असते, परंतु तसे म्हटलेले नाही. अशा प्रकारे धातूंच्या प्रादुर्भावाविषयीच्या प्रश्नांमध्ये आणि यमकामध्ये देखील घाण (नाक), जिव्हा (जीभ) आणि काय (शरीर) यांचे सहचारित्व (एकत्र असणे) सांगितले आहे.

Cutipaṭisandhīnaṃ khandhādīhi aññamaññaṃ samānatā abhedo, asamānatā bhedo. Nayamukhamattaṃ dassetvā vuttaṃ avuttañca sabbaṃ saṅgaṇhitvā āha ‘‘ayaṃ tāva arūpabhūmīsuyeva nayo’’ti. Rūpārūpāvacarānaṃ upacārassa balavatāya tato cavitvā duggatiyaṃ upapatti natthīti ‘‘ekaccasugaticutiyā’’ti āha. Ekaccaduggatipaṭisandhīti ettha ekaccaggahaṇassa payojanaṃ maggitabbaṃ. Ayaṃ panetthādhippāyo siyā – nānattakāyanānattasaññīsu vuttā ekacce vinipātikā tihetukādipaṭisandhikā, tesaṃ taṃ paṭisandhiṃ vinipātabhāvena duggatipaṭisandhīti gahetvā sabbasugaticutiyāva sā [Pg.110] paṭisandhi hoti, na ekaccasugaticutiyā evāti taṃnivattanatthaṃ ekaccaduggatiggahaṇaṃ kataṃ. Apāyapaṭisandhi eva hi ekaccasugaticutiyā hoti, na sabbasugaticutiyā. Atha vā duggatipaṭisandhi duvidhā ekaccasugaticutiyā anantarā duggaticutiyā cāti. Tattha pacchimaṃ vajjetvā purimaṃ eva gaṇhituṃ āha ‘‘ekaccaduggatipaṭisandhī’’ti. Ahetukacutiyā sahetukapaṭisandhīti duhetukā tihetukā ca yojetabbā. Maṇḍūkadevaputtādīnaṃ viya hi ahetukacutiyā tihetukapaṭisandhipi hotīti.

चुती (मृत्यू) आणि पटिसंधी (पुनर्जन्म) यांची स्कंध (खंध) इत्यादींच्या दृष्टीने परस्परांशी असलेली समानता म्हणजे 'अभेद' आणि असमानता म्हणजे 'भेद' होय. केवळ एक दिशा दाखवून (नयमुखमात्र दर्शवून), सांगितलेल्या आणि न सांगितलेल्या सर्व चुती-पटिसंधींचा संग्रह करून (संग्रहकारांनी) म्हटले आहे: "हा नियम तूर्तास अरूप भूमीमध्येच लागू होतो." रूप आणि अरूप भूमीतील प्राण्यांच्या उपचार-ध्यानाच्या प्रबळतेमुळे, तेथून च्युत (मृत) होऊन दुर्गतीमध्ये उत्पत्ती होत नाही; म्हणून "एका विशिष्ट सुगती च्युतीनंतर" (एकच्चसुगतिचुतिया) असे म्हटले आहे. "एकच्चदुग्गतिपटिसंधी" (काही विशिष्ट दुर्गती पुनर्जन्म) या पाठात 'एकच्च' (काही विशिष्ट) हा शब्द घेण्याचे प्रयोजन शोधले पाहिजे. येथे हा अभिप्राय असू शकतो – नानात्व-काय आणि नानात्व-संज्ञा (नानात्तकायनानात्तसञ्ञी) असलेल्या प्राण्यांमध्ये सांगितलेले काही विनिपातिक असुर हे तिहेतुक इत्यादी पटिसंधी असलेले असतात. त्यांच्या त्या पटिसंधीला विनिपात (पतन) भावामुळे 'दुर्गती पटिसंधी' मानून, ती पटिसंधी सर्व प्रकारच्या सुगती च्युतीनंतरच होते, केवळ काही विशिष्ट सुगती च्युतीनंतरच होते असे नाही; म्हणून त्याचे निवारण करण्यासाठी 'एकच्चदुग्गति' (काही विशिष्ट दुर्गती) हा शब्द वापरला आहे. कारण अपाय-पटिसंधी (नरक इत्यादींमधील जन्म) ही केवळ काही विशिष्ट सुगती च्युतीनंतरच होते, सर्व सुगती च्युतीनंतर नाही. अथवा, दुर्गती पटिसंधी दोन प्रकारची असते: काही विशिष्ट सुगती च्युतीनंतर लगेच होणारी आणि दुर्गती च्युतीनंतर लगेच होणारी. त्यापैकी नंतरची (दुर्गती च्युतीनंतरची) वगळून केवळ पहिलीच (सुगती च्युतीनंतरची) ग्रहण करण्यासाठी "एकच्चदुग्गतिपटिसंधी" असे म्हटले आहे. "अहेतुक च्युतीनंतर सहेतुक पटिसंधी होते" या पाठात दुहेतुक आणि तिहेतुक दोन्ही जोडले पाहिजेत. कारण, मंडूकदेवपुत्र (बेडूक देवपुत्र) इत्यादींप्रमाणे अहेतुक च्युतीनंतर तिहेतुक पटिसंधी देखील होते.

Tassa tassa viparītato ca yathāyogaṃ yojetabbanti ‘‘ekaccasugaticutiyā ekaccaduggatipaṭisandhī’’tiādīsu bhedavisesesu ‘‘ekaccaduggaticutiyā ekaccasugatipaṭisandhī’’tiādinā yaṃ yaṃ yujjati, taṃ taṃ yojetabbanti attho. Yujjamānamattāpekkhanavasena napuṃsakaniddeso kato, yojetabbanti vā bhāvattho daṭṭhabbo. Amahaggatabahiddhārammaṇāya mahaggataajjhattārammaṇātiādīsu pana viparītayojanā na kātabbā. Na hi mahaggataajjhattārammaṇāya cutiyā arūpabhūmīsu amahaggatabahiddhārammaṇā paṭisandhi atthi. Catukkhandhāya arūpacutiyā pañcakkhandhā kāmāvacarapaṭisandhīti etassa vipariyāyo sayameva yojito. Atītārammaṇacutiyā paccuppannārammaṇā paṭisandhīti etassa ca vipariyāyo natthi evāti. Bhedaviseso eva ca evaṃ vitthārena dassito, abhedaviseso pana ekekasmiṃ bhede tattha tattheva cutipaṭisandhiyojanāvasena yojetabbo ‘‘pañcakkhandhāya kāmāvacarāya pañcakkhandhā kāmāvacarā…pe… avitakkaavicārāya avitakkaavicārā’’ti, catukkhandhāya pana catukkhandhā sayameva yojitā. Eteneva nayena sakkā ñātunti pañcakkhandhādīsu abhedaviseso na dassitoti. Tato hetuṃ vināti tattha hetuṃ vinā.

"तस्स तस्स... योजेतब्बं" (त्या त्या... योजावे) याचा अर्थ असा आहे की, "काही सुगतीमधील च्युतीनंतर काही दुर्गतीमध्ये प्रतिसंधी होते" इत्यादी भेदविशेषांमध्ये "काही दुर्गतीमधील च्युतीनंतर काही सुगतीमध्ये प्रतिसंधी होते" इत्यादी पद्धतीने जो जो अर्थ योग्य जुळतो, तो तो अर्थ योजावा. केवळ योग्य अर्थाच्या अपेक्षेने 'योजेतब्बं' असा नपुंसकलिंगी निर्देश केला आहे, किंवा 'योजेतब्बं' या पाठात 'तब्ब' प्रत्ययाचा भावार्थ (भावे प्रयोग) समजावा. परंतु, "अमहग्गत आणि बाह्य आलंबन असणाऱ्या च्युतीनंतर महग्गत आणि आध्यात्मिक आलंबन असणारी प्रतिसंधी होते" इत्यादींमध्ये उलट योजना (विपरीत संबंध) करू नये. कारण, महग्गत आणि आध्यात्मिक आलंबन असणाऱ्या च्युतीनंतर अरूप भूमींमध्ये अमहग्गत आणि बाह्य आलंबन असणारी प्रतिसंधी नसते. "चार स्कंध असणाऱ्या अरूप च्युतीनंतर पाच स्कंध असणारी कामावचर प्रतिसंधी होते" याचा उलट अर्थ स्वतःच योजला गेला आहे. आणि "अतीत आलंबन असणाऱ्या च्युतीनंतर प्रत्युत्पन्न आलंबन असणारी प्रतिसंधी होते" याचा उलट अर्थ मुळीच संभवत नाही. अशा प्रकारे भेदविशेषच विस्ताराने दाखवला आहे, परंतु अभेदविशेष हा प्रत्येक भेदात त्या त्या ठिकाणीच च्युती आणि प्रतिसंधीच्या योजनेनुसार जोडावा; जसे की, "पाच स्कंध असणाऱ्या कामावचर च्युतीनंतर पाच स्कंध असणारी कामावचर प्रतिसंधी होते... वितर्करहित आणि विचाररहित च्युतीनंतर वितर्करहित आणि विचाररहित प्रतिसंधी होते" इत्यादी. परंतु चार स्कंध असणाऱ्या च्युतीनंतर चार स्कंध असणारी प्रतिसंधी स्वतःच योजली आहे. याच पद्धतीने हे जाणणे शक्य आहे, म्हणून पाच स्कंध इत्यादींमध्ये अभेदविशेष दाखवला नाही, असे समजावे. "ततो हेतुं विना" म्हणजे त्या (मागील जन्मात) हेतू (अविद्या, संस्कार इत्यादी कारणे) नसतानाही.

Aṅgapaccaṅgasandhīnaṃ bandhanāni aṅgapaccaṅgasandhibandhanāni, tesaṃ chedakānaṃ. Niruddhesu cakkhādīsūti atimandabhāvūpagamanaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Pañcadvārikaviññāṇānantarampi hi pubbe cuti dassitā. Yamake ca (yama. 1.āyatanayamaka.120) –

अवयवांच्या आणि उप-अवयवांच्या सांध्यांना बांधणारे (स्नायू/शिरा) म्हणजे 'अंगपच्चंगसंधिबंधनानि' होय, त्यांना तोडणाऱ्या (वायूंचे). "चक्षू इत्यादी निरुद्ध झाल्यावर" हे जे म्हटले आहे, ते अत्यंत मंद भावाला (अतिशय दुर्बलतेला) प्राप्त होण्याच्या उद्देशाने म्हटले आहे, असे समजावे. कारण, पंचद्वारविज्ञानानंतरही पूर्वी च्युती दाखवली आहे. आणि यमक ग्रंथामध्ये सुद्धा –

‘‘Yassa [Pg.111] cakkhāyatanaṃ nirujjhati, tassa manāyatanaṃ nirujjhatīti? Āmantā. Yassa vā pana manāyatanaṃ nirujjhati, tassa cakkhāyatanaṃ nirujjhatīti? Sacittakānaṃ acakkhukānaṃ cavantānaṃ tesaṃ manāyatanaṃ nirujjhati, no ca tesaṃ cakkhāyatanaṃ nirujjhati. Sacakkhukānaṃ cavantānaṃ tesaṃ manāyatanañca nirujjhati, cakkhāyatanañca nirujjhatī’’ti –

"ज्याचे चक्षुआयतन निरुद्ध होते, त्याचे मनायतन निरुद्ध होते काय? होय. किंवा ज्याचे मनायतन निरुद्ध होते, त्याचे चक्षुआयतन निरुद्ध होते काय? चित्तयुक्त परंतु चक्षुरहित असणाऱ्या च्युत पावणाऱ्या (मरण पावणाऱ्या) जीवांचे मनायतन निरुद्ध होते, परंतु त्यांचे चक्षुआयतन निरुद्ध होत नाही. चक्षुयुक्त असणाऱ्या च्युत पावणाऱ्या जीवांचे मनायतनही निरुद्ध होते आणि चक्षुआयतनही निरुद्ध होते."

Ādinā cakkhāyatanādīnaṃ cuticittena saha nirodho vuttoti. Laddho avaseso avijjādiko viññāṇassa paccayo etenāti laddhāvasesapaccayo, saṅkhāro. Avijjāpaṭicchāditādīnave tasmiṃ kammādivisaye paṭisandhiviññāṇassa ārammaṇabhāvena uppattiṭṭhānabhūte taṇhāya appahīnattā eva purimuppannāya ca santatiyā pariṇatattā paṭisandhiṭṭhānābhimukhaṃ viññāṇaṃ ninnapoṇapabbhāraṃ hutvā pavattatīti āha ‘‘taṇhā nāmetī’’ti. Sahajātasaṅkhārāti cutiāsannajavanaviññāṇasahajātacetanā, sabbepi vā phassādayo. Tasmiṃ paṭisandhiṭṭhāne kammādivisaye viññāṇaṃ khipanti, khipantā viya tasmiṃ visaye paṭisandhivasena viññāṇapatiṭṭhānassa hetubhāvena pavattantīti attho.

इत्यादी सूत्रांद्वारे चक्षुआयतन इत्यादींचा च्युतिचित्तासोबत निरोध होतो, असे सांगितले आहे. याने विज्ञानाचा अविद्या इत्यादी उरलेला प्रत्यय (कारण) प्राप्त होतो, म्हणून तो 'लब्धावशेषप्रत्यय' संस्कार आहे. अविद्येने झाकलेले दोष असणाऱ्या त्या कर्म इत्यादी विषयांमध्ये, प्रतिसंधी विज्ञानाच्या आलंबन रूपाने उत्पत्तीचे स्थान (कारण) बनले असता, तृष्णेचा प्रहाण न झाल्यामुळेच आणि पूर्वी उत्पन्न झालेल्या विज्ञान-संततीचा परिपाक (शेवट) झाल्यामुळे, प्रतिसंधीच्या स्थानाकडे अभिमुख झालेले विज्ञान तिकडे झुकलेले, प्रवण झालेले आणि कललेले होऊन प्रवृत्त होते, म्हणून (संग्रहकारांनी) "तृष्णा त्याला झुकवते" असे म्हटले आहे. 'सहजात संस्कार' म्हणजे च्युतीच्या जवळ असणाऱ्या जवन विज्ञानासोबत उत्पन्न झालेली चेतना, किंवा स्पर्श इत्यादी सर्वच धर्म होय. ते प्रतिसंधीच्या स्थानावर असणाऱ्या कर्म इत्यादी विषयांमध्ये विज्ञानाला फेकून देतात; फेकून दिल्याप्रमाणे त्या विषयात प्रतिसंधीच्या रूपाने विज्ञानाच्या प्रतिष्ठेचे (स्थिर होण्याचे) कारण बनून प्रवृत्त होतात, असा अर्थ आहे.

Tanti taṃ viññāṇaṃ, cutipaṭisandhitadāsannaviññāṇānaṃ santativasena viññāṇanti upanītekattaṃ. Taṇhāya nāmiyamānaṃ…pe… pavattatīti namanakhipanapurimanissayajahanāparanissayassādananissayarahitapavattanāni santativasena tassevekassa viññāṇassa honti, na aññassāti dasseti. Santativasenāti ca vadanto ‘‘tadevidaṃ viññāṇaṃ sandhāvati saṃsarati anañña’’nti (ma. ni. 1.396) idañca micchāgāhaṃ paṭikkhipati. Sati hi nānattanaye santativasena ekattanayo hotīti. Orimatīrarukkhavinibaddharajju viya purimabhavattabhāvavinibandhaṃ kammādiārammaṇaṃ daṭṭhabbaṃ, puriso viya viññāṇaṃ, tassa mātikātikkamanicchā viya taṇhā, atikkamanapayogo viya khipanakasaṅkhārā. Yathā ca so puriso paratīre patiṭṭhahamāno paratīrarukkhavinibaddhaṃ kiñci assādayamāno anassādayamāno vā kevalaṃ pathaviyaṃ sabalapayogeheva patiṭṭhāti, evamidampi bhavantarattabhāvavinibaddhaṃ hadayavatthunissayaṃ pañcavokārabhave assādayamānaṃ catuvokārabhave anassādayamānaṃ vā kevalaṃ ārammaṇasampayuttakammeheva pavattati. Tattha assādayamānanti pāpuṇantaṃ, paṭilabhamānanti attho.

'तं' (त्या) म्हणजे ते विज्ञान होय, जे च्युती, प्रतिसंधी आणि त्यांच्या जवळ असणाऱ्या विज्ञानांच्या संततीच्या (प्रवाहाच्या) रूपाने 'विज्ञान' असे एकत्व प्राप्त झालेले आहे. "तृष्णेद्वारे झुकवले जाणारे... प्रवृत्त होते" या पाठाने झुकणे, फेकले जाणे, पूर्वीच्या आश्रयाचा त्याग करणे, दुसऱ्या आश्रयाचा स्वीकार करणे आणि आश्रयाशिवाय प्रवृत्त होणे या क्रिया संततीच्या रूपाने त्याच एका विज्ञानाच्या बाबतीत घडतात, इतर विज्ञानाच्या बाबतीत नाही, हे दर्शवले आहे. आणि "संततीच्या रूपाने" असे म्हणणारे (संग्रहकार) "तेच हे विज्ञान संसरण करते, संसार चक्रात फिरते, दुसरे नाही" या मिथ्या धारणेचे (दृष्टीचे) खंडन करतात. कारण, नानात्वनय (अनेकत्वाचा सिद्धांत) असतानाच संततीच्या रूपाने एकत्वनय (एकत्वाचा सिद्धांत) सिद्ध होतो. या तीरावरील (काठावरील) झाडाला बांधलेल्या दोरीप्रमाणे पूर्व जन्माच्या आत्मभावाशी बांधलेले कर्म इत्यादी आलंबन समजावे; (दोरी धरून पलीकडे उडी मारणाऱ्या) माणसाप्रमाणे विज्ञान समजावे; त्याची कालवा ओलांडण्याची इच्छा जशी असते, तशी तृष्णा समजावी; आणि नाला ओलांडण्याचा प्रयत्न जसा असतो, तसे (पुढील जन्मात) फेकून देणारे संस्कार समजावेत. आणि ज्याप्रमाणे तो माणूस पलीकडच्या तीरावर स्थिर होताना पलीकडच्या तीरावरील झाडाला बांधलेल्या एखाद्या गोष्टीचा आश्रय घेत किंवा न घेता केवळ जमिनीवर स्वतःच्या बळाने आणि प्रयत्नानेच स्थिर होतो, त्याचप्रमाणे हे विज्ञान देखील दुसऱ्या जन्माच्या आत्मभावाशी बांधलेल्या हृदयवस्तूच्या आश्रयाला पंचवोकार भवात प्राप्त करत असताना किंवा चतुर्वोकार भवात प्राप्त न करत असताना केवळ आलंबन प्रत्यय, संप्रयुक्त प्रत्यय आणि कर्म प्रत्यय यांच्यामुळेच प्रवृत्त होते. तेथे 'अस्सादयमानं' म्हणजे प्राप्त होणारे किंवा मिळवणारे असा अर्थ आहे.

Bhavantarādipaṭisandhānatoti [Pg.112] bhavantarassa ādisambandhanato, bhavantarādayo vā bhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsantarā, tesaṃ paṭisandhānatoti attho. Kammanti paṭisandhijanakaṃ kammaṃ. Saṅkhārāti cutiāsannajavanaviññāṇasahagatā khipanakasaṅkhārā.

'भवंतरादिप्रतिसंधानातो' म्हणजे दुसऱ्या जन्माशी सुरुवातीला जोडले गेल्यामुळे; किंवा 'भवंतरादि' म्हणजे नवीन भव, नवीन योनी, नवीन गती, नवीन विज्ञानस्थिती आणि नवीन सत्त्वावास होय, त्यांना जोडल्यामुळे (असा अर्थ आहे). 'कम्मं' (कर्म) म्हणजे प्रतिसंधी उत्पन्न करणारे कर्म होय. 'संखारा' (संस्कार) म्हणजे च्युतीच्या जवळ असणाऱ्या जवन विज्ञानासोबत असणारे, विज्ञानाला (पुढील जन्मात) फेकून देणारे संस्कार होत.

Saddādihetukāti ettha paṭighoso saddahetuko, padīpo padīpantarādihetuko, muddā lañchanahetukā, chāyā ādāsādigatamukhādihetukā. Aññatra agantvā hontīti saddādipaccayadesaṃ agantvā saddādihetukā honti tato pubbe abhāvā, evamidampi paṭisandhiviññāṇaṃ na hetudesaṃ gantvā taṃhetukaṃ hoti tato pubbe abhāvā, tasmā na idaṃ hetudesato purimabhavato āgataṃ paṭighosādayo viya saddādidesato, nāpi tattha hetunā vinā uppannaṃ saddādīhi vinā paṭighosādayo viyāti attho. Atha vā aññatra agantvā hontīti pubbe paccayadese sannihitā hutvā tato aññatra gantvā tappaccayā na honti uppattito pubbe abhāvā, nāpi saddādipaccayā na honti, evamidampīti vuttanayena yojetabbaṃ. Esa nayoti bījaṅkurādīsu sabbahetuhetusamuppannesu yathāsambhavaṃ yojanā kātabbāti dasseti. Idhāpi hi hetuhetusamuppannaviññāṇānaṃ ekantamekatte sati na manussagatiko devagatibhūto siyā, ekantanānatte na kammavato phalaṃ siyā. Tato ‘‘rattassa bījaṃ, rattassa phala’’ntiādikassa viya ‘‘bhūtapubbāhaṃ, bhante, rohitasso nāma isī’’tiādikassa (saṃ. ni. 1.107) vohārassa lopo siyā, tasmā ettha santānabandhe sati hetuhetusamuppannesu na ekantameva ekatā vā nānatā vā upagantabbā. Ettha ca ekantaekatāpaṭisedhena ‘‘sayaṃkataṃ sukhaṃ dukkha’’nti imaṃ diṭṭhiṃ nivāreti, ekantanānatāpaṭisedhena ‘‘paraṃkataṃ sukhaṃ dukkha’’nti, hetuhetusamuppannabhāvavacanena ‘‘adhiccasamuppanna’’nti. Etthāti ekasantāne.

"शब्दादिहेतुका" यामध्ये प्रतिध्वनी हा शब्दाच्या कारणाने (मूळ आवाजाच्या कारणाने) होतो, दिवा (दुसऱ्या दिव्यावरून पेटवलेला) हा दुसऱ्या दिव्याच्या कारणाने होतो, मुद्रा (शिक्का) ही मुद्रा उमटवण्याच्या कारणाने होते, आणि प्रतिबिंब हे आरशात दिसणाऱ्या चेहऱ्याच्या कारणाने होते. "दुसऱ्या ठिकाणी न जाता उत्पन्न होतात" म्हणजे शब्दादी कारणांच्या ठिकाणी न जाता ते शब्दादी कारणांमुळे उत्पन्न होतात, कारण त्यापूर्वी त्यांचा अभाव असतो. याचप्रमाणे हे प्रतिसंधी-विज्ञान देखील कारणाच्या ठिकाणी (कर्माच्या ठिकाणी) न जाता त्या कर्माच्या कारणाने उत्पन्न होते, कारण त्यापूर्वी त्याचा अभाव असतो. म्हणून, हे प्रतिसंधी-विज्ञान कारणाच्या ठिकाणाहून म्हणजेच पूर्वभवातून आलेले नाही, ज्याप्रमाणे प्रतिध्वनी इत्यादी मूळ आवाजाच्या ठिकाणाहून येत नाहीत; आणि ते तिथे कारणाशिवाय देखील उत्पन्न झालेले नाही, ज्याप्रमाणे शब्दाशिवाय प्रतिध्वनी इत्यादी उत्पन्न होत नाहीत - असा अर्थ आहे. किंवा, "दुसऱ्या ठिकाणी न जाता उत्पन्न होतात" म्हणजे पूर्वी कारणाच्या ठिकाणी एकत्र येऊन, नंतर तिथून दुसऱ्या ठिकाणी जाऊन त्या कारणांमुळे उत्पन्न होत नाहीत, कारण उत्पत्तीपूर्वी त्यांचा अभाव असतो; आणि ते शब्दादी कारणांशिवाय देखील होत नाहीत. याचप्रमाणे या प्रतिसंधी-विज्ञानाच्या बाबतीतही सांगितलेल्या पद्धतीने योजना करावी. "हाच नियम आहे" याने हे दर्शवले आहे की बीजाचे अंकुर इत्यादी सर्व कारण आणि कारणापासून उत्पन्न होणाऱ्या गोष्टींमध्ये योग्यतेनुसार योजना करावी. कारण येथेही, कारण आणि कारणापासून उत्पन्न होणाऱ्या विज्ञानांचे अत्यंत एकत्व (पूर्णपणे एकच असणे) मानल्यास, मनुष्यगतीतील प्राणी देवगतीमध्ये उत्पन्न होऊ शकणार नाही; आणि अत्यंत नानात्व (पूर्णपणे भिन्न असणे) मानल्यास, कर्म करणाऱ्याला त्याचे फळ मिळणार नाही. त्यामुळे "रत्ताचे बीज, रत्ताचे फळ" इत्यादी व्यवहाराप्रमाणे "भंते, पूर्वी मी रोहितस्स नावाचा ऋषी होतो" इत्यादी व्यवहाराचा लोप होईल. म्हणून, येथे संततीचा संबंध (प्रवाह) असताना, कारण आणि कारणापासून उत्पन्न होणाऱ्या गोष्टींमध्ये अत्यंत एकत्व किंवा अत्यंत नानात्व स्वीकारू नये. आणि येथे, अत्यंत एकत्वाचा निषेध करून "सुख आणि दुःख स्वतःच केलेले आहे" या दृष्टीचे निवारण होते; अत्यंत नानात्वाचा निषेध करून "सुख आणि दुःख दुसऱ्याने केलेले आहे" या दृष्टीचे निवारण होते; आणि कारण-कारणापासून उत्पन्न होण्याच्या भावाच्या कथनाने "सुख-दुःख अहेतुकपणे उत्पन्न होते" या दृष्टीचे निवारण होते. "येथे" म्हणजे एकाच संततीमध्ये (प्रवाहामध्ये).

Catumadhuraalattakarasādibhāvanā ambamātuluṅgādibījānaṃ abhisaṅkhāro. Ettha bījaṃ viya kammavā satto, abhisaṅkhāro viya kammaṃ, bījassa aṅkurādippabandho viya sattassa paṭisandhiviññāṇādippabandho, tatthuppannassa madhurassa rattakesarassa vā phalassa vā tasseva bījassa, tato eva ca abhisaṅkhārato bhāvo viya kammakārakasseva sattassa, taṃkammato eva [Pg.113] ca phalassa bhāvo veditabbo. Bālasarīre kataṃ vijjāpariyāpuṇanaṃ sippasikkhanaṃ osadhappayogo ca na vuḍḍhasarīraṃ gacchanti. Atha ca taṃnimittaṃ vijjāpāṭavaṃ sippajānanaṃ anāmayatā ca vuḍḍhasarīre hoti, na ca taṃ aññassa hoti taṃsantatipariyāpanne eva vuḍḍhasarīre uppajjanato, na ca yathāpayuttena vijjāpariyāpuṇanādinā vinā aññato hoti tadabhāve abhāvato. Evamidhāpi santāne yaṃ phalaṃ, etaṃ nāññassa, na ca aññatoti yojetabbaṃ. Na aññatoti etena ca saṅkhārābhāve phalābhāvameva dasseti, nāññapaccayanivāraṇaṃ karoti.

चतुमधुर (चार गोड पदार्थ) आणि लाक्षा-रस (चिकाचा रस) इत्यादींनी संस्कारित करणे हा आंबा, मातुलुंग (महाळुंग) इत्यादींच्या बीजांचा संस्कार (अभिसंस्कार) आहे. येथे बीजाप्रमाणे कर्म करणारा प्राणी समजावा, संस्काराप्रमाणे कर्म समजावे, बीजाच्या अंकुर इत्यादींच्या प्रवाहाप्रमाणे प्राण्याच्या प्रतिसंधी-विज्ञान इत्यादींचा प्रवाह समजावा. तिथे उत्पन्न झालेल्या गोड किंवा लाल केशरयुक्त फळाची उत्पत्ती ही त्याच बीजापासून आणि त्याच संस्कारापासून होते, त्याप्रमाणे कर्म करणाऱ्या प्राण्याच्या बाबतीत, त्याच कर्मापासून फळाची उत्पत्ती होते असे समजावे. बालपणीच्या शरीरात केलेले विद्याग्रहण, शिल्पकलेचे शिक्षण आणि औषधोपचार हे वृद्ध शरीरात थेट जात नाहीत. तरीही, त्या कारणाने होणारे विद्या-कौशल्य, शिल्प-ज्ञान आणि निरोगीपणा हे वृद्ध शरीरात दिसून येतात; आणि ते दुसऱ्या कोणाचे होत नाही, कारण ते त्याच संततीमध्ये समाविष्ट असलेल्या वृद्ध शरीरात उत्पन्न होते; आणि ते योग्य प्रकारे केलेल्या विद्याग्रहणादींशिवाय इतर कोणत्याही कारणाने होत नाही, कारण त्यांच्या अभावी त्याचा अभाव असतो. याचप्रमाणे येथेही संततीमध्ये जे फळ मिळते, ते दुसऱ्या कोणाचे नसते आणि दुसऱ्या कर्मामुळे होत नाही, अशी योजना करावी. "दुसऱ्या कर्मामुळे नाही" याने संस्कारांच्या अभावी फळाचा अभावच दर्शवला जातो, इतर प्रत्ययांचे (कारणांचे) निवारण केले जात नाही.

Yampi vuttaṃ, tattha vadāmāti vacanaseso. Tattha vā upabhuñjake asati siddhā bhuñjakasammutīti sambandho. Phalatīti sammuti phalatisammuti.

"जे काही म्हटले आहे, त्याविषयी आम्ही सांगतो" हा शब्दांचा उर्वरित भाग (वाक्यशेष) आहे. किंवा, "तिथे उपभोग घेणारा (भोक्ता) नसतानाही भोक्ता अशी संज्ञा सिद्ध होते" असा संबंध आहे. "फळ देते" ही संज्ञा म्हणजेच 'फलतिसंज्ञा' (फळ देण्याची संज्ञा) होय.

Evaṃ santepīti asaṅkantipātubhāve, tattha ca yathāvuttadosapariharaṇe sati siddheti attho. Pavattito pubbeti kammāyūhanakkhaṇato pubbe. Pacchā cāti vipaccanapavattito pacchā ca. Avipakkavipākā katattā ce paccayā, vipakkavipākānampi katattaṃ samānanti tesampi phalāvahatā siyāti āsaṅkānivattanatthaṃ āha ‘‘na ca niccaṃ phalāvahā’’ti. Na vijjamānattā vā avijjamānattā vāti etena vijjamānattaṃ avijjamānattañca nissāya vuttadoseva pariharati.

"असे असतानाही" म्हणजे (पूर्वभवातून) संक्रमण न होता प्रकट होणे असताना, आणि तिथे सांगितलेल्या दोषांचे परिहार सिद्ध होते, असा अर्थ आहे. "प्रवृत्तीच्या पूर्वी" म्हणजे कर्माचा संचय करण्याच्या क्षणापूर्वी. "आणि नंतर" म्हणजे विपाकाच्या (फळाच्या) प्रवृत्तीनंतर. जर न पिकलेल्या विपाकाची (अविपक्व कर्माची) कतत्ता (केले असणे) प्रत्यय (कारण) असेल, तर पिकलेल्या विपाकाची (विपक्व कर्माची) कतत्ता देखील समानच आहे, त्यामुळे ते देखील फळ देणारे ठरतील, या शंकेचे निवारण करण्यासाठी "आणि ते नेहमीच फळ देणारे नसतात" असे म्हटले आहे. "विद्यमान असण्याने किंवा अविद्यमान असण्याने नाही" याने विद्यमानता आणि अविद्यमानतेचा आश्रय घेऊन सांगितलेल्या दोषांचेच परिहार केले जाते.

Tassā pāṭibhogakiriyāya, bhaṇḍakīṇanakiriyāya, iṇagahaṇādikiriyāya vā karaṇamattaṃ taṃkiriyākaraṇamattaṃ. Tadeva tadatthaniyyātane paṭibhaṇḍadāne iṇadāne ca paccayo hoti, aphalitaniyyātanādiphalanti attho.

त्या जामीन राहण्याच्या क्रियेचे, वस्तू खरेदी करण्याच्या क्रियेचे किंवा कर्ज घेण्याच्या क्रियेचे केवळ करणे म्हणजेच 'ती क्रिया करणे मात्र' होय. तेच त्या अर्थाच्या समर्पणात (परतफेडीत), बदली वस्तू देण्यात आणि कर्ज फेडण्यात कारण ठरते, ज्याचे फळ अद्याप मिळालेले नाही अशा परतफेडीचे ते फळ असते, असा अर्थ आहे.

Avisesenāti ‘‘tihetuko tihetukassā’’tiādikaṃ bhedaṃ akatvāva sāmaññato, piṇḍavasenāti attho. Sabbattha upanissayapaccayo balavakammassa vasena yojetabbo. ‘‘Dubbalañhi upanissayapaccayo na hotī’’ti vakkhamānamevetaṃ paṭṭhānavaṇṇanāyanti. Avisesenāti sabbapuññābhisaṅkhāraṃ saha saṅgaṇhāti. Dvādasākusalacetanābhedoti ettha uddhaccasahagatā kasmā gahitāti vicāretabbametaṃ. Ekassa viññāṇassa tatheva paccayo paṭisandhiyaṃ, no pavatteti ekasseva paccayabhāvaniyamo paṭisandhiyaṃ, no pavatte. Pavatte hi sattannampi paccayoti adhippāyo. ‘‘Tathā kāmāvacaradevalokepi aniṭṭhā rūpādayo natthī’’ti [Pg.114] vuttaṃ, devānaṃ pana pubbanimittapātubhāvakāle milātamālādīnaṃ aniṭṭhatā kathaṃ na siyā.

"विशेष न करता" म्हणजे "त्रिहेतुक हा त्रिहेतुकाचा" इत्यादी भेद न करता सामान्यतः, एकत्रितपणे (पिंडवशाने) असा अर्थ आहे. सर्व ठिकाणी उपनिषय-प्रत्यय हा बलवान कर्माच्या प्रभावाने जोडला पाहिजे. "कारण दुर्बल कर्म हे उपनिषय-प्रत्यय होत नाही" हे पट्ठान-अट्ठकथेत (प्रस्थानवर्णनेत) पुढे सांगितले जाईल. "विशेष न करता" याने सर्व पुण्याभिसंस्कारांचे एकत्र ग्रहण होते. "बारा अकुशल चेतनांचे भेद" यामध्ये उद्धच्च-सहगत (औद्धत्ययुक्त) चेतना का घेतली गेली आहे, याचा विचार केला पाहिजे. एकाच विज्ञानाचा त्याचप्रमाणे प्रतिसंधीमध्ये प्रत्यय (कारण) होतो, प्रवृत्तीत नाही, म्हणजे एकाच विज्ञानाचा प्रत्ययभाव असण्याचा नियम प्रतिसंधीच्या वेळी असतो, प्रवृत्तीच्या वेळी नाही. कारण प्रवृत्तीच्या वेळी साती विज्ञानांचा प्रत्यय होतो, असा अभिप्राय आहे. "त्याचप्रमाणे कामावचर देवलोकात देखील अनिष्ट रूपादी नसतात" असे म्हटले आहे, परंतु देवांच्या पूर्वनिमित्त प्रकट होण्याच्या वेळी कोमेजलेली फुले इत्यादींची अनिष्टता कशी असणार नाही? (ती नक्कीच असणार).

Sveva dvīsu bhavesūti ettha ekūnatiṃsacetanābhedampi cittasaṅkhāraṃ cittasaṅkhārabhāvena ekattaṃ upanetvā ‘‘svevā’’ti vuttaṃ. Tadekadeso pana kāmāvacaracittasaṅkhārova terasannaṃ navannañca paccayo daṭṭhabbo. Ekadesapaccayabhāvena hi samudāyo vuttoti.

"तोच दोन भवांमध्ये" यामध्ये एकोणतीस चेतनांच्या भेदांनी युक्त असलेल्या चित्तसंस्काराला चित्तसंस्काराच्या रूपाने एकत्व देऊन "तोच" असे म्हटले आहे. परंतु त्याचा एक भाग असलेला कामावचर चित्तसंस्कारच तेरा आणि नऊ विपाकांच्या बाबतीत प्रत्यय (कारण) समजावा. कारण एका भागाच्या प्रत्ययभावामुळे संपूर्ण समुदायाचा उल्लेख केला गेला आहे.

Yattha ca vitthārappakāsanaṃ kataṃ, tato bhavato paṭṭhāya mukhamattappakāsanaṃ kātukāmo āha ‘‘ādito paṭṭhāyā’’ti. Tena ‘‘dvīsu bhavesū’’tiādi vuttaṃ. Tatiyajjhānabhūmivasenāti etena ekattakāyaekattasaññīsāmaññena catutthajjhānabhūmi ca asaññāruppavajjā gahitāti veditabbā. Yathāsambhavanti ekavīsatiyā kāmāvacararūpāvacarakusalavipākesu cuddasannaṃ paṭisandhiyaṃ pavatte ca, sattannaṃ pavatte eva. Ayaṃ yathāsambhavo.

आणि ज्या भवामध्ये सविस्तर स्पष्टीकरण केले आहे, त्या भवापासून पुढे केवळ संक्षेपाने (मुखमात्र) दर्शवण्याची इच्छा असल्याने "सुरुवातीपासून" असे म्हटले आहे. म्हणूनच "दोन भवांमध्ये" इत्यादी म्हटले आहे. "तृतीय ध्यानभूमीच्या प्रभावाने" याने एकत्वकाय-एकत्वसंज्ञीच्या समानतेमुळे असज्ञ आणि आरुप्प वगळता चौथी ध्यानभूमी देखील घेतली गेली आहे, असे समजावे. "योग्यतेनुसार" म्हणजे एकवीस कामावचर आणि रूपावचर कुशल विपाकांपैकी चौदा विपाकांचा प्रतिसंधी आणि प्रवृत्तीमध्ये, आणि सातांचा केवळ प्रवृत्तीमध्ये प्रत्यय होतो. हाच योग्यतेनुसार (यथासंभव) अर्थ आहे.

Catunnaṃ viññāṇānanti bhavādayo apekkhitvā vuttaṃ, catūsu antogadhānaṃ pana tiṇṇaṃ viññāṇānaṃ tīsu viññāṇaṭṭhitīsu ca paccayabhāvo yojetabbo, aviññāṇake sattāvāse saṅkhārapaccayā viññāṇe avijjamānepi tassa saṅkhārahetukattaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādimāha. Etasmiñca mukhamattappakāsane puññābhisaṅkhārādīnaṃ duggatiādīsu pavattiyaṃ kusalavipākādiviññāṇānaṃ paccayabhāvo bhavesu vuttanayeneva viññāyatīti na vuttoti veditabbo.

"चार विज्ञानांचे" (चतुन्नं विज्ञाणानं) हे वचन भव इत्यादींची अपेक्षा करून (लक्षात घेऊन) म्हटले आहे. परंतु, चार विज्ञानांमध्ये अंतर्भूत असलेल्या तीन विज्ञानांचा तीन विज्ञानस्थितींमध्ये प्रत्ययभाव (कारणभाव) देखील जोडला पाहिजे. विज्ञान नसलेल्या (अविज्ञानक) सत्त्वावासात (असंज्ञ भूमीत) संस्कारांच्या प्रत्ययामुळे विज्ञान विद्यमान नसले तरीही, त्या सत्त्वावासाचे संस्कार हेच कारण आहे (संस्कारहेतुकत्व) हे दर्शवण्यासाठी "अपि च" (तसेच) इत्यादी म्हटले आहे. आणि या केवळ थोडक्यात केलेल्या निर्देशात पुण्याभिसंस्कार इत्यादींचा दुग्गति इत्यादी प्रवृत्तीच्या काळात कुशल-विपाक इत्यादी विज्ञानांना प्रत्ययभाव (उपकारक असणे) भवांमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजला जातो, म्हणून तो येथे सांगितलेला नाही, असे जाणावे.

Viññāṇapadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

विज्ञानपद-निर्देश-वर्णन समाप्त झाले.

Nāmarūpapadaniddesavaṇṇanā

नामरूपपद-निर्देश-वर्णन

228. Suttantābhidhammesu nāmarūpadesanāviseso desanābhedo. Tayo khandhāti etaṃ yadipi pāḷiyaṃ natthi, atthato pana vuttameva hotīti katvā vuttanti veditabbaṃ.

२२८. सुत्तंत आणि अभिधम्मामध्ये नामरूपाच्या देशनेचा जो विशेष आहे, तो देशनाभेद होय. "तीन स्कंध" हे वचन जरी पाळीमध्ये (मूळ पाठात) नाही, तरी अर्थाच्या दृष्टीने ते सांगितलेलेच आहे, असे मानून (संग्रहकारांनी) म्हटले आहे, असे जाणावे.

Aṇḍajānañca abhāvakānanti yojetabbaṃ. Santatisīsānīti kalāpasantānamūlāni. Yadipi vikārarūpāni paṭisandhikkhaṇe na santi, lakkhaṇaparicchedarūpāni [Pg.115] pana santīti tāni aparinipphannāni paramatthato vivajjento āha ‘‘rūparūpato’’ti.

"अंडज प्राण्यांचे आणि भाव नसलेल्यांचे (नपुंसकांचे)" असे जोडले पाहिजे. "संततिशीर्षे" म्हणजे कलाप-संततीची मूळ कारणे होत. जरी विकाररूपे प्रतिसंधीच्या क्षणी नसतात, तरी लक्षणरूपे आणि परिच्छेदरूपे असतात; म्हणून, त्या अपरिनिष्पन्न रूपांना परमार्थतः वर्ज्य करण्यासाठी (संग्रहकारांनी) "रूपरूपाने" असे म्हटले आहे.

Kāmabhave pana yasmā sesaopapātikānanti ettha kiñcāpi kāmabhave ‘‘opapātikā’’ti vuttā na santi, yena sesaggahaṇaṃ sātthakaṃ bhaveyya, aṇḍajagabbhaseyyakehi pana opapātikasaṃsedajā sesā hontīti sesaggahaṇaṃ katanti veditabbaṃ. Atha vā brahmakāyikādikehi opapātikehi vuttehi sese sandhāya ‘‘sesaopapātikāna’’nti āha. Te pana arūpinopi santīti ‘‘kāmabhave’’ti vuttaṃ, aparipuṇṇāyatanānaṃ pana nāmarūpaṃ yathāsambhavaṃ rūpamissakaviññāṇaniddese vuttanayena sakkā dhammagaṇanāto viññātunti na vuttanti daṭṭhabbaṃ.

कामभवात परंतु "उर्वरित औपपातिकांचे" या पाठामध्ये, जरी कामभवात "औपपातिक" म्हटलेले प्राणी नसतात, ज्यायोगे "शेष" (उर्वरित) हा शब्द सार्थ ठरेल; तरीही अंडज आणि गर्भशय्यक प्राण्यांपेक्षा औपपातिक व संसेदज प्राणी हे उर्वरित (इतर) असतात, म्हणून "शेष" शब्दाचे ग्रहण केले आहे, असे जाणावे. अथवा, ब्रह्मकायिक इत्यादी सांगितलेल्या औपपातिकांपेक्षा उर्वरित औपपातिकांना उद्देशून "उर्वरित औपपातिकांचे" असे म्हटले आहे. परंतु ते अरूपी (अरूपलोकातील) देखील असतात, म्हणून "कामभवात" असे म्हटले आहे. अपरिपूर्ण आयतन असलेल्यांचे नामरूप यथासंभव रूपमिश्रक-विज्ञान-निर्देशात सांगितलेल्या पद्धतीने धर्मांच्या गणनेवरून जाणणे शक्य आहे, म्हणून ते येथे सांगितले नाही, असे मानले पाहिजे.

Avakaṃsato dve aṭṭhakāneva utucittasamuṭṭhānāni hontīti sasaddakālaṃ sandhāya ‘‘ukkaṃsato dvinnaṃ navakāna’’nti vuttaṃ. Pubbeti khandhavibhaṅgeti vadanti. Tattha hi ‘‘ekekacittakkhaṇe tikkhattuṃ uppajjamāna’’nti vuttaṃ. Idheva vā vuttaṃ santatidvayādikaṃ sattakapariyosānaṃ sandhāyāha ‘‘pubbe vuttaṃ kammasamuṭṭhānaṃ sattatividha’’nti, taṃ panuppajjamānaṃ ekekacittakkhaṇe tikkhattuṃ uppajjatīti iminādhippāyena vuttaṃ ‘‘ekekacittakkhaṇe tikkhattuṃ uppajjamāna’’nti. Catuddisā vavatthāpitāti aññamaññasaṃsaṭṭhasīsā mūlena catūsu disāsu vavatthāpitā aññamaññaṃ āliṅgetvā ṭhitā bhinnavāhanikā viya.

किमान रूपाने दोन अष्टकच ऋतुसमुत्थान व चित्तसमुत्थान असतात, म्हणून सशब्द काळ (शब्दासह असणारा काळ) उद्देशून "उत्कर्षाने दोन नवकांचे" असे म्हटले आहे. "पूर्वी" म्हणजे स्कंधविभंगात असे म्हणतात. कारण तेथे "प्रत्येक चित्तक्षणी तीन वेळा उत्पन्न होणारे" असे म्हटले आहे. अथवा, येथेच सांगितलेल्या दोन संतती इत्यादी सात संततींच्या समाप्तीपर्यंतच्या विधानाला उद्देशून म्हटले आहे की, "पूर्वी सांगितलेले कर्मसमुत्थान सत्तर प्रकारचे आहे"; परंतु ते उत्पन्न होताना प्रत्येक चित्तक्षणी तीन वेळा उत्पन्न होते, या अभिप्रायाने "प्रत्येक चित्तक्षणी तीन वेळा उत्पन्न होणारे" असे म्हटले आहे. "चार दिशांना प्रस्थापित केलेले" म्हणजे ज्यांची शिखरे एकमेकांत मिसळलेली आहेत आणि मुळाने चार दिशांना प्रस्थापित केलेली आहेत, जी एकमेकांना आलिंगन देऊन राहिलेल्या वेगवेगळ्या नौकांप्रमाणे आहेत.

Pañcavokārabhave ca pavattiyanti rūpājanakakammajaṃ pañcaviññāṇappavattikālaṃ sahajātaviññāṇapaccayañca sandhāyāha. Tadā hi tato nāmameva hotīti, kammaviññāṇapaccayā pana sadāpi ubhayaṃ hotīti sakkā vattuṃ, pacchājātaviññāṇapaccayā ca rūpaṃ upatthaddhaṃ hotīti. Asaññesūtiādi kammaviññāṇapaccayaṃ sandhāya vuttaṃ, pañcavokārabhave ca pavattiyanti bhavaṅgādijanakakammato aññena rūpuppattikālaṃ nirodhasamāpattikālaṃ bhavaṅgādiuppattikālato aññakālañca sandhāya vuttanti yuttaṃ. Bhavaṅgādiuppattikāle hi taṃjanakeneva kammunā uppajjamānaṃ rūpaṃ, so ca vipāko kammaviññāṇapaccayo hotīti sakkā vattuṃ. Sahajātaviññāṇapaccayānapekkhampi hi pavattiyaṃ kammena pavattamānaṃ rūpaṃ nāmañca na kammaviññāṇānapekkhaṃ hotīti. Sabbatthāti paṭisandhiyaṃ pavatte ca. Sahajātaviññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, kammaviññāṇapaccayā ca nāmarūpañca yathāsambhavaṃ yojetabbaṃ. Nāmañca [Pg.116] rūpañca nāmarūpañca nāmarūpanti ettha nāmarūpa-saddo attano ekadesena nāma-saddena nāma-saddassa sarūpo, rūpa-saddena ca rūpa-saddassa, tasmā ‘‘sarūpānaṃ ekaseso’’ti nāmarūpa-saddassa ṭhānaṃ itaresañca nāmarūpa-saddānaṃ adassanaṃ daṭṭhabbaṃ.

"पंचवोकारभवात आणि प्रवृत्तीच्या वेळी" हे वचन रूप उत्पन्न न करणाऱ्या कर्मापासून उत्पन्न झालेल्या पंचविज्ञानाच्या प्रवृत्तीच्या काळाला आणि सहजात-विज्ञान-प्रत्ययाला उद्देशून म्हटले आहे. कारण तेव्हा त्यापासून केवळ नामच उत्पन्न होते. परंतु कर्मविज्ञानाच्या प्रत्ययामुळे नेहमीच दोन्ही (नाम आणि रूप) उत्पन्न होतात, असे म्हणता येते; आणि पश्चाज्जात-विज्ञान-प्रत्ययामुळे रूप केवळ उपस्तब्ध (समर्थित) होते. "असंज्ञांमध्ये" इत्यादी वचन कर्मविज्ञान-प्रत्ययाला उद्देशून म्हटले आहे. "पंचवोकारभवात आणि प्रवृत्तीच्या वेळी" हे वचन भवांग इत्यादी उत्पन्न करणाऱ्या कर्मापेक्षा इतर कर्मामुळे रूप उत्पत्तीचा काळ, निरोधसमापत्तीचा काळ आणि भवांग इत्यादींच्या उत्पत्तीच्या काळापेक्षा इतर काळाला उद्देशून म्हटले आहे, हे योग्य आहे. कारण भवांग इत्यादींच्या उत्पत्तीच्या वेळी ते उत्पन्न करणाऱ्या कर्मामुळेच उत्पन्न होणारे रूप आणि तो विपाक कर्मविज्ञान-प्रत्यययुक्त असतो, असे म्हणता येते. कारण सहजात-विज्ञान-प्रत्ययाची अपेक्षा नसली तरीही, प्रवृत्तीच्या वेळी कर्मामुळे प्रवृत्त होणारे रूप आणि नाम हे कर्मविज्ञानाची अपेक्षा न करणारे नसते. "सर्व प्रकारे" म्हणजे प्रतिसंधीच्या वेळी आणि प्रवृत्तीच्या वेळी. सहजात-विज्ञान-प्रत्ययामुळे नामरूप, आणि कर्मविज्ञान-प्रत्ययामुळे नामरूप हे यथासंभव जोडले पाहिजे. "नाम च रूप च नामरूप च नामरूपम्" यामध्ये 'नामरूप' हा चौथा शब्द आपल्या एका अंशाने 'नाम' शब्दाशी आणि 'रूप' शब्दाशी समान रूप असलेला आहे. म्हणून "सरूपाणामेकशेषः" या सूत्रानुसार एका 'नामरूप' शब्दाचे राहणे आणि इतर नामरूप शब्दांचे न दिसणे (लोप होणे) जाणावे.

Vipākato aññaṃ avipākaṃ. Yato dvidhā mataṃ, tato yuttameva idanti yojetabbaṃ. Kusalādicittakkhaṇeti ādi-saddena akusalakiriyacittakkhaṇe viya vipākacittakkhaṇepi vipākājanakakammasamuṭṭhānaṃ saṅgahitanti veditabbaṃ. Vipākacittakkhaṇe pana abhisaṅkhāraviññāṇapaccayā pubbe vuttanayena ubhayañca upalabbhatīti tādisavipākacittakkhaṇavajjanatthaṃ ‘‘kusalādicittakkhaṇe’’ti vuttaṃ.

विपाकापेक्षा इतर जे आहे ते 'अविपाक' होय. ज्या अर्थी हे दोन प्रकारे मानले आहे, त्या अर्थी हे योग्यच आहे, असे जोडले पाहिजे. "कुशल इत्यादी चित्तक्षणी" यामध्ये 'आदि' शब्दाने अकुशल व क्रिया चित्तक्षणाप्रमाणेच विपाक चित्तक्षणी देखील विपाक उत्पन्न न करणाऱ्या कर्मापासून समुत्थित होणारे रूप समाविष्ट केले आहे, असे जाणावे. परंतु विपाक चित्तक्षणी अभिसंस्कार-विज्ञान-प्रत्ययामुळे पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने दोन्ही (नाम आणि रूप) प्राप्त होतात, म्हणून अशा प्रकारच्या विपाक चित्तक्षणाचा त्याग करण्यासाठी "कुशल इत्यादी चित्तक्षणी" असे म्हटले आहे.

Suttantikapariyāyenāti paṭṭhāne rūpānaṃ upanissayapaccayassa avuttattā vuttaṃ, suttante pana ‘‘yasmiṃ sati yaṃ hoti, asati ca na hoti, so tassa upanissayo nidānaṃ hetu pabhavo’’ti katvā ‘‘viññāṇūpanisaṃ nāmarūpa’’nti rūpassa ca viññāṇūpanissayatā vuttā. Vanapatthapariyāye ca vanasaṇḍagāmanigamanagarajanapadapuggalūpanissayo iriyāpathavihāro, tato ca cīvarādīnaṃ jīvitaparikkhārānaṃ kasirena ca appakasirena ca samudāgamanaṃ vuttaṃ, na ca vanasaṇḍādayo ārammaṇūpanissayādibhāvaṃ iriyāpathānaṃ cīvarādisamudāgamanassa ca bhajanti, tasmā vinā abhāvo eva ca suttantapariyāyato upanissayabhāvo daṭṭhabbo. Nāmassa abhisaṅkhāraviññāṇaṃ kammārammaṇapaṭisandhiādikāle ārammaṇapaccayova hotīti vattabbameva natthīti rūpasseva suttantikapariyāyato ekadhā paccayabhāvo vutto. Sasaṃsayassa hi rūpassa taṃpaccayo hotīti vutte nāmassa hotīti vattabbameva natthīti.

"सुत्तंतिक पर्यायाने" हे वचन पट्ठानमध्ये रूपांच्या उपनिषयप्रत्ययाचे कथन न केल्यामुळे म्हटले आहे. परंतु सुत्तामध्ये "जे असताना जे होते, आणि जे नसताना जे होत नाही, तो त्याचा उपनिषय, निदान, हेतू, प्रभव होय" असे मानून "विज्ञान-उपनिषय केलेले नामरूप" असे रूपाचे देखील विज्ञान-उपनिषयत्व (विज्ञानावर अवलंबून असणे) सांगितले आहे. आणि वनपत्थ पर्यायात वनखंड, गाव, निगम, नगर, जनपद आणि पुद्गल यांच्या उपनिषयाने (आश्रयाने) होणारा ईर्यापथविहार आणि त्यापासून चीवर इत्यादी जीवितपरिकारांचे कष्टाने किंवा विना कष्टाने प्राप्त होणे सांगितले आहे. आणि वनखंड इत्यादी ईर्यापथांच्या किंवा चीवर इत्यादींच्या प्राप्तीसाठी आलंबन-उपनिषय इत्यादी भावाला प्राप्त होत नाहीत. म्हणून, त्या कारणाशिवाय अभाव असणे हाच सुत्तंत पर्यायाने उपनिषयभाव मानला पाहिजे. नामासाठी अभिसंस्कार-विज्ञान हे कर्मांलंबन प्रतिसंधी इत्यादी काळी आलंबनप्रत्ययच असते, हे सांगण्याची गरजच नाही; म्हणून रूपाचाच सुत्तंतिक पर्यायाने एका बाजूने प्रत्ययभाव सांगितले आहे. कारण संशयास्पद असलेल्या रूपासाठी ते प्रत्यय (कारण) होते असे म्हटले असता, नामासाठी ते प्रत्यय होते हे सांगण्याची गरजच उरत नाही.

Pavattassa pākaṭattā apākaṭaṃ paṭisandhiṃ gahetvā pucchati ‘‘kathaṃ paneta’’ntiādinā. Suttato nāmaṃ, yuttito rūpaṃ viññāṇapaccayā hotīti jānitabbaṃ. Yuttito sādhetvā suttena taṃ daḷhaṃ karonto ‘‘kammasamuṭṭhānassapi hī’’tiādimāha. Cittasamuṭṭhānassevāti cittasamuṭṭhānassa viya. Yasmā nāmarūpameva pavattamānaṃ dissati, tasmā tadeva vadantena anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattitaṃ. Suññatāpakāsanañhi dhammacakkappavattananti adhippāyo. Nāmarūpamattatāvacaneneva vā pavattiyā dukkhasaccamattatā vuttā, dukkhasaccappakāsanena ca tassa samudayo, tassa ca [Pg.117] nirodho, nirodhagāmī ca maggo pakāsito eva hoti. Ahetukassa dukkhassa hetunirodhā, anirujjhanakassa ca abhāvā, nirodhassa ca upāyena vinā anadhigantabbattāti catusaccappakāsanaṃ dhammacakkappavattanaṃ yojetabbaṃ.

प्रवृत्त (विद्यमान) नाम-रूपाच्या प्रकटतेमुळे (स्पष्टतेमुळे) अस्पष्ट अशा प्रतिसंधीला ग्रहण करून 'कथं पनेतं' इत्यादी शब्दांनी विचारतात. सूत्राच्या आधारे नाम आणि युक्तीच्या (तर्काच्या) आधारे रूप हे विज्ञानाच्या प्रत्ययाने (कारणाने) उत्पन्न होते, असे जाणावे. युक्तीने सिद्ध करून, सूत्राद्वारे त्याला दृढ करण्यासाठी 'कम्मसमुट्ठानस्सपि ही' इत्यादी म्हणाले. 'चित्तसमुट्ठानस्सेव' म्हणजे चित्तसमुत्थान रूपाप्रमाणे. ज्याअर्थी केवळ नाम-रूपच प्रवृत्त (विद्यमान) दिसते, त्याअर्थी केवळ त्याचेच प्रतिपादन करणाऱ्या भगवंतांनी अनुत्तर धम्मचक्क प्रवृत्त केले. कारण, धम्मचक्कप्रवर्तन म्हणजे शून्यता (अनात्मता) प्रकट करणे होय, असा अभिप्राय आहे. अथवा, केवळ 'नाम-रूप' या शब्दानेच प्रवृत्तीच्या केवळ दुःखसत्याचे प्रतिपादन केले आहे. दुःखसत्य प्रकट केल्याने त्याचा समुदय, त्याचा निरोध आणि निरोधगामी मार्ग देखील प्रकट होतोच. कारण अहेतुक (कारणाशिवाय) दुःख नसते, आणि हेतूच्या निरोधाने निरुद्ध न होणाऱ्या (दुःखाचा) अभाव असतो, तसेच उपायाशिवाय (मार्गाशिवाय) निरोधाची प्राप्ती होऊ शकत नसल्यामुळे; या प्रकारे चारही सत्ये प्रकट करणाऱ्या धम्मचक्कप्रवर्तनाची योजना करावी.

Nāmarūpapadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

नाम-रूप पदनिर्देशाची वर्णना समाप्त झाली.

Saḷāyatanapadaniddesavaṇṇanā

सळायतन पदनिर्देश वर्णना

229. Niyamatoti ca idaṃ catunnaṃ bhūtānaṃ, channaṃ vatthūnaṃ, jīvitassa ca yathāsambhavaṃ sahajātanissayapurejātaindriyādinā ekantena saḷāyatanassa pavattamānassa paccayabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Rūpāyatanādīnaṃ pana sahajātanissayānupālanabhāvo natthīti aggahaṇaṃ veditabbaṃ. Ārammaṇārammaṇapurejātādibhāvo ca tesaṃ na santatipariyāpannānameva, na ca cakkhādīnaṃ viya ekappakārenevāti aniyamato paccayabhāvo. Niyamato…pe… jīvitindriyanti evanti ettha evaṃ-saddena vā rūpāyatanādīnampi saṅgaho veditabbo. Chaṭṭhāyatanañca saḷāyatanañca saḷāyatananti ettha yadipi chaṭṭhāyatanasaḷāyatana-saddānaṃ saddato sarūpatā natthi, atthato pana saḷāyatanekadesova chaṭṭhāyatananti ekadesasarūpatā atthīti ekadesasarūpekaseso katoti veditabbo. Atthatopi hi sarūpānaṃ ekadesasarūpekasesaṃ icchanti ‘‘vaṅko ca kuṭilo ca kuṭilā’’ti, tasmā atthato ekadesasarūpānañca ekasesena bhavitabbanti.

२२९. आणि 'नियमतः' हे चार महाभूत, सहा वस्तू (वस्तू-रूपे) आणि जीवितेंद्रिय यांच्या यथासंभव सहजात, निस्सय, पुरेजात, इंद्रिय इत्यादी प्रत्ययांद्वारे, प्रवृत्त होणाऱ्या सळायतनाचा निश्चितपणे प्रत्ययभाव (कारणभाव) लक्षात घेऊन म्हटले आहे. परंतु, रूपायतन इत्यादींमध्ये सहजातत्व, निस्सयत्व आणि अनुपालन (संरक्षण) भाव नसल्यामुळे त्यांचे ग्रहण न करणे (वगळणे) जाणावे. आणि त्यांचा आलंबन, आलंबन-पुरेजात इत्यादी भाव केवळ स्वतःच्या संततीमध्ये समाविष्ट असलेल्यांचाच नसतो, आणि चक्षू इत्यादींप्रमाणे केवळ एकाच प्रकारे नसतो; म्हणून तो अनियमाने (अनिश्चितपणे) प्रत्ययभाव आहे. 'नियमतो...पे... जीवितिन्द्रियं' इत्यादी ठिकाणी 'एवं' या शब्दाने रूपायतन इत्यादींचाही संग्रह जाणावा. 'छट्ठायतनं च सळायतनं च सळायतनं' यामध्ये जरी 'छट्ठायतन' आणि 'सळायतन' या शब्दांमध्ये शब्दशः सरूपता (समानता) नाही, तरी अर्थाच्या दृष्टीने छट्ठायतन हा सळायतनाचाच एक भाग असल्यामुळे एकदेश-सरूपता आहे; म्हणून येथे 'एकदेशसरूपैकशेष' केला आहे, असे जाणावे. कारण, अर्थाच्या दृष्टीने देखील सरूप असलेल्या शब्दांचा एकदेशसरूपैकशेष व्याकरणकार स्वीकारतात, जसे की 'वङ्को च कुटिलो च कुटिला' (वाकडा आणि कुटिल हे कुटिल); म्हणून अर्थाच्या दृष्टीने एकदेश-सरूप असलेल्या शब्दांचाही एकशेष झाला पाहिजे.

Atha vā chaṭṭhāyatanañca manāyatanañca chaṭṭhāyatananti vā, manāyatananti vā, chaṭṭhāyatanañca chaṭṭhāyatanañca chaṭṭhāyatananti vā, manāyatanañca manāyatanañca manāyatananti vā ekasesaṃ katvā cakkhādīhi saha ‘‘saḷāyatana’’nti vuttanti tameva ekasesaṃ nāmamattapaccayassa, nāmarūpapaccayassa ca manāyatanassa vasena kataṃ atthato dassento āha ‘‘chaṭṭhāyatanañca saḷāyatanañca saḷāyatananti evaṃ katekasesassā’’ti. Yathāvuttopi hi ekaseso atthato chaṭṭhāyatanañca saḷāyatanañcāti evaṃ kato nāma hotīti. Sabbattha ca ekasese kate ekavacananiddeso [Pg.118] katekasesānaṃ saḷāyatanādisaddavacanīyatāsāmaññavasena katoti daṭṭhabbo. Abyākatavāre vakkhatīti kiñcāpi akusalavāre kusalavāre ca ‘‘nāmapaccayā chaṭṭhāyatana’’nti vuttaṃ, suttantabhājanīye pana vipākachaṭṭhāyatanameva gahitanti adhippāyena abyākatavārameva sādhakabhāvena udāhaṭanti daṭṭhabbaṃ. Paccayanaye pana ‘‘chaṭṭhā hoti taṃ avakaṃsato’’tiādinā avipākassapi paccayo uddhaṭo, so niravasesaṃ vattukāmatāya uddhaṭoti veditabbo. Idha saṅgahitanti idha ekasesanayena saṅgahitaṃ, tattha abyākatavāre lokiyavipākabhājanīye vibhattanti veditabbanti adhippāyo.

अथवा, 'छट्ठायतन आणि मनायतन हे छट्ठायतन' किंवा 'मनायतन', अथवा 'छट्ठायतन आणि छट्ठायतन हे छट्ठायतन', किंवा 'मनायतन आणि मनायतन हे मनायतन' असा एकशेष करून, चक्षू इत्यादींसह 'सळायतन' असे म्हटले आहे. केवळ नाम-प्रत्यय असलेल्या आणि नाम-रूप-प्रत्यय असलेल्या मनायतनाच्या दृष्टीने केलेल्या त्याच एकशेषाचा अर्थ स्पष्ट करताना (संग्रहकार) म्हणाले: 'छट्ठायतन आणि सळायतन हे सळायतन, अशा प्रकारे केलेल्या एकशेषाचा.' कारण वर सांगितलेला एकशेष देखील अर्थाच्या दृष्टीने 'छट्ठायतन आणि सळायतन' असाच केला जातो. आणि सर्वत्र एकशेष केल्यावर एकवचनी निर्देश हा एकशेष केलेल्या सळायतन इत्यादी शब्दांच्या सामान्य वाचकत्वाच्या आधारे केला आहे, असे पाहावे. 'अव्याकृतवारात सांगितले जाईल' असे जे म्हटले आहे, ते जरी अकुशलवार आणि कुशलवारात 'नामप्रत्यया छट्ठायतनं' असे म्हटले असले, तरी सुत्तंतभाजनियामध्ये केवळ विपाक-छट्ठायतनच घेतले आहे, या अभिप्रायाने केवळ अव्याकृतवारच साधक म्हणून उद्धृत केला आहे, असे जाणावे. परंतु प्रत्ययनयामध्ये 'छट्ठा होति तं अवकंसतो' इत्यादींद्वारे अविपाकाचा (कुशल-अकुशलाचा) देखील प्रत्यय उद्धृत केला आहे; तो पूर्णपणे सांगण्याच्या इच्छेने उद्धृत केला आहे, असे जाणावे. 'येथे संग्रहित केलेले' म्हणजे येथे एकशेष पद्धतीने संग्रहित केलेले, आणि 'तेथे' म्हणजे अभिधम्मभाजनियातील अव्याकृतवारात लौकिक विपाक विभागात विभाक्त केले आहे, असे जाणावे, हा अभिप्राय आहे.

Neyyanti ñeyyaṃ. Ukkaṃsāvakaṃsoti ettha sattadhā paccayabhāvato ukkaṃso aṭṭhadhā paccayabhāvo, tato pana navadhā tato vā dasadhāti ayaṃ ukkaṃso, avakaṃso pana dasadhā paccayabhāvato navadhā paccayabhāvo, tato aṭṭhadhā, tato sattadhāti evaṃ veditabbo, na pana sattadhā paccayabhāvato eva dvepi ukkaṃsāvakaṃsā yojetabbā tato avakaṃsābhāvatoti.

'नेय्यं' म्हणजे जाणावे (ज्ञेयम्). 'उक्कंसावकंसो' (उत्कर्ष आणि अपकर्ष) यामध्ये सात प्रकारच्या प्रत्ययभावापेक्षा (कारणभावापेक्षा) आठ प्रकारचा प्रत्ययभाव हा उत्कर्ष आहे, त्यापेक्षा नऊ प्रकारचा किंवा त्यापेक्षा दहा प्रकारचा प्रत्ययभाव हा उत्कर्ष आहे; आणि अपकर्ष म्हणजे दहा प्रकारच्या प्रत्ययभावापेक्षा नऊ प्रकारचा प्रत्ययभाव, त्यापेक्षा आठ प्रकारचा, त्यापेक्षा सात प्रकारचा प्रत्ययभाव, असे जाणावे. परंतु सात प्रकारच्या प्रत्ययभावापेक्षा कमी असलेले दोन्ही उत्कर्ष आणि अपकर्ष योजू नयेत, कारण त्यापेक्षा कमी अपकर्ष नसतो.

Hadayavatthuno sahāyaṃ hutvāti etena arūpe viya asahāyaṃ nāmaṃ na hoti, hadayavatthu ca nāmena saha chaṭṭhāyatanassa paccayo hotīti ettakameva dasseti, na pana yathā hadayavatthu paccayo hoti, tathā nāmampīti ayamattho adhippeto. Vatthu hi vippayuttapaccayo hoti, na nāmaṃ, nāmañca vipākahetādipaccayo hoti, na vatthūti. Pavatte arūpadhammā kammajarūpassa ṭhitippattasseva paccayā honti, na uppajjamānassāti vippayuttaatthiavigatā ca pacchājātavippayuttādayo eva cakkhādīnaṃ yojetabbā.

'हदयवस्तूचा सहाय्यक होऊन' याद्वारे, अरूप भूमीप्रमाणे (येथे) नाम हे असहाय्य (एकटे) नसते, आणि हदयवस्तू नामासह छट्ठायतनाचा प्रत्यय (कारण) होते, एवढेच दर्शवले आहे. परंतु ज्याप्रमाणे हदयवस्तू प्रत्यय होते, त्याचप्रमाणे नाम देखील होते, असा अर्थ अभिप्रेत नाही. कारण वस्तू ही विप्रयुक्त-प्रत्यय (विप्पयुत्तपच्चय) असते, नाम नाही; आणि नाम हे विपाक, हेतू इत्यादी प्रत्यय असते, वस्तू नाही. प्रवृत्तीमध्ये (जीवनावस्थेत) अरूप धर्म (नामधर्म) हे स्थितीला प्राप्त झालेल्याच कर्मज रूपाचे प्रत्यय होतात, उत्पन्न होत असलेल्याचे नाही; म्हणून चक्षू इत्यादींच्या बाबतीत विप्रयुक्त, अत्थि, अविगत आणि पश्चाज्जात-विप्रयुक्त इत्यादी प्रत्ययच योजावेत.

Avasesamanāyatanassāti ettha ‘‘pañcakkhandhabhave panā’’ti etassa anuvattamānattā pañcavokārabhave eva pavattamānaṃ pañcaviññāṇehi avasesamanāyatanaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Nāmarūpassa sahajātādisādhāraṇapaccayabhāvo sampayuttādiasādhāraṇapaccayabhāvo ca yathāsambhavaṃ yojetabbo.

'अवसेसमनायतनस्स' (उर्वरित मनायतनाचे) यामध्ये 'पंचक्खंधभवे पन' (पंचस्कंध भवात तर) या पदाची अनुवृत्ती होत असल्यामुळे, पंचवोकार भवातच प्रवृत्त होणारे, पंचविज्ञानांशिवाय उर्वरित मनायतन सांगितले आहे, असे पाहावे. नाम-रूपाचा सहजात इत्यादी साधारण प्रत्ययभाव आणि संप्रयुक्त इत्यादी असाधारण प्रत्ययभाव यथासंभव योजावा.

Saḷāyatanapadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

सळायतन पदनिर्देश वर्णना समाप्त झाली.

Phassapadaniddesavaṇṇanā

फस्स पदनिर्देश वर्णना

230. ‘‘Chaṭṭhāyatanapaccayā [Pg.119] phasso’’ti abhidhammabhājanīyapāḷi āruppaṃ sandhāya vuttāti ‘‘chaṭṭhāyatanapaccayā phassoti pāḷianusārato’’ti āha. Ajjhattanti sasantatipariyāpannameva gaṇhāti. Tañhi sasantatipariyāpannakammanibbattaṃ tādisassa phassassa paccayo hoti, rūpādīni pana bahiddhā anupādinnāni ca phassassa ārammaṇaṃ honti, na tāni cakkhādīni viya sasantatipariyāpannakammakilesanimittapavattibhāvena phassassa paccayoti paṭhamācariyavāde na gahitāni, dutiyācariyavāde pana yathā tathā vā paccayabhāve sati na sakkā vajjetunti gahitānīti.

२३०. 'छट्ठायतनप्रत्यया फस्सो' (सहाव्या आयतनाच्या प्रत्ययाने स्पर्श होतो) ही अभिधम्मभाजनियातील पाळी अरूप भूमीला लक्षात घेऊन म्हटली आहे, म्हणून 'छट्ठायतनप्रत्यया फस्सो या पाळीच्या अनुषंगाने' असे म्हटले आहे. 'अज्झत्तं' (अध्यात्म) या शब्दाने केवळ स्वतःच्या संततीमध्ये समाविष्ट असलेलेच ग्रहण केले जाते. कारण ते स्वतःच्या संततीमध्ये समाविष्ट असलेले आणि पूर्व कर्मामुळे उत्पन्न झालेले (सळायतन) तशा प्रकारच्या स्पर्शाचे प्रत्यय (कारण) होते. परंतु रूपादी बाह्य आणि अनुपादिन्न (अचेतन) विषय हे स्पर्शाचे आलंबन होतात; ते चक्षू इत्यादींप्रमाणे स्वतःच्या संततीमध्ये समाविष्ट असलेल्या कर्म-क्लेश रूप कारणाने प्रवृत्त होण्याच्या स्वरूपात स्पर्शाचे प्रत्यय होत नाहीत, म्हणून पहिल्या आचार्यांच्या वादात ते ग्रहण केले गेले नाहीत. परंतु दुसऱ्या आचार्यांच्या वादात, कोणत्याही प्रकारे प्रत्ययभाव (कारणभाव) विद्यमान असताना त्यांचा त्याग करणे शक्य नसल्यामुळे, ते ग्रहण केले गेले आहेत, असे जाणावे.

Yadi sabbāyatanehi eko phasso sambhaveyya, ‘‘saḷāyatanapaccayā phasso’’ti ekassa vacanaṃ yujjeyya. Athāpi ekamhā āyatanā sabbe phassā sambhaveyyuṃ, tathāpi sabbāyatanehi sabbaphassasambhavato āyatanabhedena phassabhedo natthīti tadabhedavasena ekassa vacanaṃ yujjeyya, tathā pana asambhavato na yuttanti codeti ‘‘na sabbāyatanehī’’tiādinā. Aññassapi vā asambhavantassa vidhānassa bodhanatthameva ‘‘nāpi ekamhā āyatanā sabbe phassā’’ti vuttaṃ, ‘‘na sabbāyatanehi eko phasso sambhotī’’ti idameva pana ekaphassavacanassa ayuttadīpakaṃ kāraṇanti veditabbaṃ. Nidassanavasena vā etaṃ vuttaṃ, nāpi ekamhā āyatanā sabbe phassā sambhonti, evaṃ na sabbāyatanehi eko phasso sambhoti, tasmā ekassa vacanaṃ ayuttanti. Parihāraṃ pana anekāyatanehi ekaphassassa sambhavatoti dassento ‘‘tatridaṃ vissajjana’’ntiādimāha. Ekopi anekāyatanappabhavo ekopanekāyatanappabhavo. Chadhāpaccayatte pañcavibhāvayeti evaṃ sesesupi yojanā. Tathā cāti paccuppannāni rūpādīni paccuppannañca dhammāyatanapariyāpannaṃ rūparūpaṃ sandhāya vuttaṃ. Ārammaṇapaccayamattenāti taṃ sabbaṃ apaccuppannaṃ aññañca dhammāyatanaṃ sandhāya vuttaṃ.

जर सर्व आयतनांमुळे एकच स्पर्श उत्पन्न होत असेल, तर 'सळायतनपच्चया फस्सो' (सळायतनप्रत्ययाने स्पर्श होतो) असे एकवचनी विधान योग्य ठरेल. किंवा जर एकाच आयतनापासून सर्व स्पर्श उत्पन्न होत असतील, तरीही सर्व आयतनांमुळे सर्व स्पर्शांची उत्पत्ती होत असल्यामुळे, आयतनभेदाने स्पर्शभेद होत नाही, म्हणून त्या अभेदाच्या आधारे एकवचनी विधान योग्य ठरेल. परंतु, तसे होणे असंभव असल्यामुळे ते योग्य नाही, असा आक्षेप 'न सब्बायतनैहि' (सर्व आयतनांमुळे नाही) इत्यादी शब्दांनी घेतला आहे. किंवा दुसऱ्याही एका असंभव विधानाचा बोध करून देण्यासाठीच 'नापि एकम्हा आयतना सब्बे फस्सा' (एका आयतनापासून सर्व स्पर्श होत नाहीत) असे म्हटले आहे. परंतु 'न सब्बायतनैहि एको फस्सो सम्भोति' (सर्व आयतनांमुळे एकच स्पर्श उत्पन्न होत नाही) हेच एक स्पर्श सांगणाऱ्या विधानाच्या अयोग्यतेचे निदर्शक कारण आहे, असे जाणावे. किंवा हे उदाहरणादाखल म्हटले आहे: 'जसे एका आयतनापासून सर्व स्पर्श उत्पन्न होत नाहीत, तसेच सर्व आयतनांपासून एकच स्पर्श उत्पन्न होत नाही, म्हणून एकवचनी विधान अयोग्य आहे.' परंतु अनेक आयतनांमुळे एका स्पर्शाची उत्पत्ती संभवते, हे दर्शवून उत्तर देण्यासाठी 'तत्रिदं विस्सज्जनं' (त्यावर हे उत्तर आहे) इत्यादी म्हटले आहे. 'एकोपि अनेक-आयतन-प्पभवो' म्हणजेच 'एको पनेकायतनप्पभवो' (एक असूनही अनेक आयतनांपासून उत्पन्न होणारा). सहा प्रकारच्या प्रत्ययभावामध्ये पाच आयतनांचे स्पष्टीकरण करावे, अशीच योजना उर्वरित पदांमध्येही करावी. 'तथा च' हे वर्तमानकालीन रूपादी आणि वर्तमानकालीन धम्मायतन-अंतर्गत रूप-रूपाचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे. 'आरम्मणपच्चयमत्तेन' (केवळ आलंबन प्रत्ययाने) हे त्या सर्व अवर्तमानकालीन आणि इतर धम्मायतनाचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे.

Phassapadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

फस्सपदनिर्देशवण्णना समाप्त झाली.

Vedanāpadaniddesavaṇṇanā

वेदनापदनिर्देशवण्णना

231. ‘‘Sesāna’’nti [Pg.120] ettha sampaṭicchanassa cakkhusamphassādayo pañca yadipi anantarādīhipi paccayā honti, anantarādīnaṃ pana upanissaye antogadhattā santīraṇatadārammaṇānañca sādhāraṇassa tassa vasena ‘‘ekadhā’’ti vuttaṃ.

२३१. 'सेसां' (उर्वरितांना) यामध्ये, जरी संप्रतीच्छनाला चक्षुसंस्पर्श इत्यादी पाच स्पर्श अनंतर इत्यादी प्रत्ययांनीही प्रत्यय (कारण) होत असले, तरी अनंतर इत्यादी प्रत्ययांचा उपनिस्सय प्रत्ययात अंतर्भाव होत असल्यामुळे आणि संतीरण व तदालंबन यांच्याशी साधारण असलेल्या त्या उपनिस्सय प्रत्ययाच्या प्रभावाने 'एकधा' (एकाच प्रकारे) असे म्हटले आहे.

Tebhūmakavipākavedanānampi sahajātamanosamphassasaṅkhāto so phasso aṭṭhadhā paccayo hotīti yojetabbaṃ. Paccayaṃ anupādinnampi keci icchantīti ‘‘yā panā’’tiādinā manodvārāvajjanaphassassa paccayabhāvo vutto, tañca mukhamattadassanatthaṃ daṭṭhabbaṃ. Etena nayena sabbassa anantarassa anānantarassa ca phassassa tassā tassā vipākavedanāya upanissayatā yojetabbāti.

त्रिभूमिक विपाक वेदनांना देखील सहजात मनःसंस्पर्श नावाचा तो स्पर्श आठ प्रकारे प्रत्यय होतो, अशी योजना करावी. काही आचार्य अनुपादिन्न स्पर्शालाही प्रत्यय मानतात, म्हणून 'या पना' इत्यादी शब्दांनी मनोद्वारावर्जन स्पर्शाचा प्रत्ययभाव सांगितला आहे; आणि तो केवळ संक्षेपाने दर्शवण्यासाठी आहे असे समजावे. या नियमाने, सर्व अनंतर आणि अनंतर नसलेल्या स्पर्शाचा त्या त्या विपाक वेदनेशी उपनिस्सय संबंध जोडावा.

Vedanāpadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

वेदनापदनिर्देशवण्णना समाप्त झाली.

Taṇhāpadaniddesavaṇṇanā

तण्हापदनिर्देशवण्णना

232. Mamattenāti sampiyāyamānena, assādanataṇhāyāti vuttaṃ hoti. Tattha putto viya vedanā daṭṭhabbā, khīrādayo viya vedanāya paccayabhūtā rūpādayo, khīrādidāyikā dhāti viya rūpādichaḷārammaṇadāyakā cittakārādayo cha. Tattha vejjo rasāyanojāvasena tadupatthambhitajīvitavasena ca dhammārammaṇassa dāyakoti daṭṭhabbo. Ārammaṇapaccayo uppajjamānassa ārammaṇamattameva hoti, na upanissayo viya uppādakoti uppādakassa upanissayasseva vasena ‘‘ekadhāvā’’ti vuttaṃ. Upanissayena vā ārammaṇūpanissayo saṅgahito, tena ca ārammaṇabhāvena taṃsabhāvo aññopi ārammaṇabhāvo dīpito hotīti upanissayavaseneva paccayabhāvo vuttoti veditabbo.

२३२. 'ममत्तेन' म्हणजे अत्यंत प्रिय मानणाऱ्या आस्वादन-तण्हेने, असे म्हटले आहे. त्यामध्ये, पुत्राप्रमाणे वेदना समजली पाहिजे. दुधाप्रमाणे वेदनेचे कारण असणारे रूपादी विषय समजावेत. दूध देणाऱ्या दाईप्रमाणे रूपादी सहा आलंबन देणारे चित्रकार इत्यादी सहा जण समजावेत. त्या सहा जणांमध्ये, वैद्य हा रसायनाच्या ओजाच्या प्रभावाने आणि त्या ओजाने उपस्तंभित झालेल्या आयुष्याच्या प्रभावाने धम्मालंबन देणारा समजावा. आलंबन प्रत्यय हा उत्पन्न होणाऱ्या धर्मासाठी केवळ आलंबनमात्र असतो, उपनिस्सय प्रत्ययाप्रमाणे तो उत्पादक नसतो; म्हणून उत्पादक अशा उपनिस्सय प्रत्ययाच्याच प्रभावाने 'एकधा वा' (किंवा एकाच प्रकारे) असे म्हटले आहे. किंवा उपनिस्सय प्रत्ययाद्वारे आरम्मणूपनिस्सय प्रत्यय गृहीत धरला आहे, आणि त्या आरम्मणभावामुळे तशाच स्वभावाचा दुसराही आरम्मणभाव दर्शवला गेला आहे, म्हणून उपनिस्सय प्रत्ययाच्या प्रभावानेच प्रत्ययभाव सांगितला आहे, असे जाणावे.

Yasmā vātiādinā na kevalaṃ vipākasukhavedanā eva, tissopi pana vedanā vipākā visesena taṇhāya upanissayapaccayo, avisesena itarā cāti dasseti. Upekkhā pana santattā, sukhamicceva bhāsitāti tasmā sāpi bhiyyo icchanavasena taṇhāya upanissayoti adhippāyo[Pg.121]. Upekkhā pana akusalavipākabhūtā aniṭṭhattā dukkhe avarodhetabbā, itarā iṭṭhattā sukheti sā dukkhaṃ viya sukhaṃ viya ca upanissayo hotīti sakkā vattunti. ‘‘Vedanāpaccayā taṇhā’’ti vacanena sabbassa vedanāvato paccayassa atthitāya taṇhuppattippasaṅge taṃnivāraṇatthamāha ‘‘vedanāpaccayā cāpī’’tiādi.

'यस्मा वा' इत्यादी शब्दांनी केवळ विपाक सुख वेदनाच नव्हे, तर तिन्ही विपाक वेदना विशेष रूपाने तण्हेसाठी उपनिस्सय प्रत्यय होतात, आणि सामान्य रूपाने इतर वेदना देखील, हे दर्शवले आहे. परंतु उपेक्षा ही शांत असल्यामुळे तिला 'सुख' असेच म्हटले आहे, म्हणून ती देखील तीव्र इच्छेच्या प्रभावाने तण्हेचा उपनिस्सय बनते, असा अभिप्राय आहे. परंतु अकुशल विपाक असणारी उपेक्षा ही अनिष्ट असल्यामुळे तिचा दुःखात अंतर्भाव करावा, आणि इतर इष्ट असल्यामुळे तिचा सुखात अंतर्भाव करावा; म्हणून ती दुःखाप्रमाणे आणि सुखाप्रमाणे उपनिस्सय प्रत्यय होते, असे म्हणता येऊ शकते. 'वेदनापच्चया तण्हा' (वेदनेच्या प्रत्ययाने तण्हा होते) या वचनामुळे, वेदना असणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीच्या संतानात कारण विद्यमान असल्यामुळे तण्हा उत्पन्न होण्याचा अतिप्रसंग उद्भवतो, त्याचे निवारण करण्यासाठी 'वेदनापच्चया चापि' इत्यादी म्हटले आहे.

Nanu ‘‘anusayasahāyā vedanā taṇhāya paccayo hotī’’ti vacanassa abhāvā atippasaṅganivattanaṃ na sakkā kātunti? Na, vaṭṭakathāya pavattattā. Vaṭṭassa hi anusayavirahe abhāvato anusayasahitāyeva paccayoti atthato vuttametaṃ hotīti. Atha vā ‘‘avijjāpaccayā’’ti anuvattamānattā anusayasahitāva paccayoti viññāyati. ‘‘Vedanāpaccayā taṇhā’’ti ca ettha vedanāpaccayā eva taṇhā, na vedanāya vināti ayaṃ niyamo viññāyati, na vedanāpaccayā taṇhā hoti evāti, tasmā atippasaṅgo natthi evāti.

आक्षेप: 'अनुशययुक्त वेदना ही तण्हेचे कारण होते' असे वचन नसल्यामुळे, अतिप्रसंगाचे निवारण करणे शक्य नाही का? उत्तर: नाही, कारण हे संसाराचे वर्णन असल्यामुळे ते शक्य आहे. कारण अनुशय नसलेल्या व्यक्तीमध्ये संसाराचा अभाव असल्यामुळे, अनुशययुक्त वेदनाच तण्हेचे कारण होते, असाच याचा अर्थ होतो. किंवा 'अविज्जापच्चया' हे पद अनुवृत्त होत असल्यामुळे, अनुशययुक्त वेदनाच कारण आहे, असे समजते. आणि 'वेदनापच्चया तण्हा' यामध्ये 'वेदनेच्या प्रत्ययानेच तण्हा होते, वेदनेशिवाय नाही' असा नियम समजतो, 'वेदनेचा प्रत्यय असल्यास तण्हा होतेच' असा नियम नाही; म्हणून अतिप्रसंग मुळीच उद्भवत नाही.

Vusīmatoti vusitavato, vusitabrahmacariyavāsassāti attho. Vussatīti vā ‘‘vusī’’ti maggo vuccati, so etassa vuttho atthīti vusīmā. Aggaphalaṃ vā pariniṭṭhitavāsattā ‘‘vusī’’ti vuccati, taṃ etassa atthīti vusīmā.

'वुसीमतो' म्हणजे ज्याने आचरण केले आहे असा, ज्याने ब्रह्मचर्यवासाचे आचरण पूर्ण केले आहे, असा अर्थ आहे. किंवा 'आचरण केले जाते' म्हणून मार्गाला 'वुसी' म्हटले जाते, तो मार्ग ज्याच्याद्वारे आचरिला गेला आहे, तो 'वुसीमा' होय. किंवा आचरणाची परिपूर्णता झाल्यामुळे अग्रफलाला (अर्हत्त्वाला) 'वुसी' म्हटले जाते, ते अग्रफल ज्याच्याकडे आहे, तो 'वुसीमा' होय.

Taṇhāpadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

तण्हापदनिर्देशवण्णना समाप्त झाली.

Upādānapadaniddesavaṇṇanā

उपादानपदनिर्देशवण्णना

233. Sassato attāti idaṃ purimadiṭṭhiṃ upādiyamānaṃ uttaradiṭṭhiṃ nidassetuṃ vuttaṃ. Yathā hi esā diṭṭhi daḷhīkaraṇavasena purimaṃ uttarā upādiyati, evaṃ ‘‘natthi dinna’’ntiādikāpīti. Attaggahaṇaṃ pana attavādupādānanti na idaṃ diṭṭhupādānadassananti daṭṭhabbaṃ. Loko cāti vā attaggahaṇavinimuttaṃ gahaṇaṃ diṭṭhupādānabhūtaṃ idha purimadiṭṭhiuttaradiṭṭhivacanehi vuttanti veditabbaṃ. ‘‘Dhammasaṅkhepavitthāre pana saṅkhepato taṇhādaḷhattaṃ, saṅkhepato diṭṭhimattameva, vitthārato panā’’ti evaṃ dhammasaṅkhepavitthārato saṅkhepaṃ vitthārañca niddhāretīti. Dhammasaṅkhepavitthāreti niddhāraṇe bhummaṃ daṭṭhabbaṃ.

२३३. 'शाश्वत आत्मा' हे पूर्व दृष्टीचे ग्रहण करून उत्तर दृष्टीचे निदर्शन करण्यासाठी म्हटले आहे. कारण जशी ही दृष्टी दृढीकरणाच्या प्रभावाने पूर्व दृष्टीचे उत्तर दृष्टीद्वारे ग्रहण करते, तसेच 'दिलेले काही नाही' इत्यादी दृष्टींच्या बाबतीतही होते. परंतु आत्म्याचे ग्रहण करणे हे 'अत्तवादुपादान' असल्यामुळे, हे 'दिट्ठुपादान' दर्शवणारे नाही, असे समजावे. किंवा 'लोको च' याद्वारे आत्मग्रहणापासून मुक्त असलेले जे ग्रहण आहे, जे दृष्ट्युपादानरूप आहे, ते येथे पूर्व दृष्टी आणि उत्तर दृष्टी या शब्दांनी सांगितले आहे, असे जाणावे. 'धम्मसंक्षेपविस्तारामध्ये संक्षेपाने तण्हेची दृढता, संक्षेपाने केवळ दृष्टीमात्र, आणि विस्ताराने तर...' अशा प्रकारे धम्मसंक्षेपविस्तारातून संक्षेप आणि विस्तार यांचे पृथक्करण केले जाते. 'धम्मसंक्षेपविस्तारे' यामध्ये पृथक्करण अर्थी सप्तमी विभक्ती समजावी.

Pakatiaṇuādīnaṃ [Pg.122] sassatagāhapubbaṅgamo, sarīrassa ucchedaggāhapubbaṅgamo ca tesaṃ sāmibhūto koci sassato ucchijjamāno vā attā atthīti attaggāho kadāci hotīti ‘‘yebhuyyenā’’ti vuttaṃ. Yebhuyyena paṭhamaṃ attavādupādānantiādinā vā sambandho.

प्रकृती, अणू इत्यादींना 'नित्य आहे' अशा शाश्वत दृष्टीने युक्त असलेला, आणि शरीराचा 'उच्छेद होतो' अशा उच्छेद दृष्टीने युक्त असलेला, त्यांचा स्वामी असलेला कोणीतरी नित्य किंवा उच्छेद पावणारा आत्मा (अत्ता) अस्तित्वात आहे, असा आत्मग्रह (आत्म्याची धारणा) कधीतरी होतो; म्हणूनच 'बहुतांश करून' (येभुय्येन) असे म्हटले आहे. किंवा 'बहुतांश करून' या शब्दाचा संबंध 'प्रथम अत्तवादुपादान' इत्यादी वाक्याशी जोडला पाहिजे.

Yadipi bhavarāgajavanavīthi sabbapaṭhamaṃ pavattati gahitappaṭisandhikassa bhavanikantiyā pavattitabbattā, so pana bhavarāgo taṇhādaḷhattaṃ na hotīti maññamāno na kāmupādānassa paṭhamuppattimāha. Taṇhā kāmupādānanti pana vibhāgassa akaraṇe sabbāpi taṇhā kāmupādānanti, karaṇepi kāmarāgato aññāpi taṇhā daḷhabhāvaṃ pattā kāmupādānanti tassa arahattamaggavajjhatā vuttā.

जरी प्रतिसंधी ग्रहण केलेल्या पुद्गलाच्या भवाविषयीच्या आसक्तीमुळे (भवनिकंती) सर्वात आधी भवराग-जवनवीथी प्रवृत्त होत असली, तरी तो भवराग तृष्णेच्या दृढतेला (उपादानत्वाला) प्राप्त होत नाही, असे मानून कामुपादानाची प्रथम उत्पत्ती सांगितलेली नाही. परंतु, 'तृष्णा' आणि 'कामुपादान' असा विभाग न केल्यास सर्वच तृष्णा कामुपादान ठरते; आणि विभाग केल्यास देखील कामरागाव्यतिरिक्त इतरही तृष्णा दृढ भावाला प्राप्त झाली असता कामुपादान ठरते, म्हणून तिचे अर्हत्तमार्गाने नष्ट होणे (वज्झता) सांगितले आहे.

Uppattiṭṭhānabhūtā cittuppādā visayo. Pañcupādānakkhandhā ālayo, tattha ramatīti ālayarāmā, pajā. Teneva sā ālayarāmatā ca sakasantāne parasantāne ca pākaṭā hotīti. Upanissayavacanena ārammaṇānantarapakatūpanissayā vuttāti anantarapaccayādīnampi saṅgaho kato hoti.

उत्पत्तीचे स्थान असलेले चित्तोत्पाद हे विषय आहेत. पाच उपादानस्कंध हे आलय (आसक्तीचे स्थान) आहेत, त्यात प्रजा (प्राणी) रममाण होते म्हणून तिला 'आलयरामा' म्हणतात. म्हणूनच ती आलयरामतता स्वतःच्या संतानामध्ये आणि दुसऱ्याच्या संतानामध्ये प्रकट होते. 'उपनिस्सय' (उपनिषय) या शब्दाने आरम्मणूपनिस्सय, अनन्तरूपनिस्सय आणि प्रकृतूपनिस्सय सांगितले आहेत, म्हणून अनन्तरप्रत्यय इत्यादींचा देखील संग्रह केला जातो.

Upādānapadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

उपादानपदनिर्देशवर्णन समाप्त झाले.

Bhavapadaniddesavaṇṇanā

भवपदनिर्देशवर्णन

234. Phalavohārena kammabhavo bhavoti vuttoti upapattibhavanibbacanameva dvayassapi sādhāraṇaṃ katvā vadanto āha ‘‘bhavatīti bhavo’’ti. Bhavaṃ gacchatīti nipphādanaphalavasena attano pavattikāle bhavābhimukhaṃ hutvā pavattatīti attho, nibbattanameva vā ettha gamanaṃ adhippetaṃ.

२३४. फलाच्या उपचाराने (अभिधानाने) कर्मभवाला 'भव' असे म्हटले आहे, म्हणून उपपत्तिभवाचेच निर्वचन दोन्ही भवांसाठी साधारण करून सांगताना ग्रंथकार म्हणाले— 'जो उत्पन्न होतो तो भव' (भवतीति भवो). 'भवाला प्राप्त होतो' (भवं गच्छति) याचा अर्थ असा की, फल निष्पन्न करण्याच्या सामर्थ्याने स्वतःच्या प्रवृत्तीच्या वेळी भवाभिमुख होऊन प्रवृत्त होते; किंवा येथे 'गमन' या शब्दाचा अभिप्रेत अर्थ 'उत्पन्न करणे' (उत्पाद) हाच आहे.

Saññāvataṃ bhavo saññābhavoti ettha vantu-saddassa lopo daṭṭhabbo, tassa vā atthe akāraṃ katvā ‘‘saññabhavo’’tipi pāṭho. Vokirīyati pasārīyati vitthārīyatīti vokāro, vokiraṇaṃ vā vokāro, so ekasmiṃ pavattattā eko vokāroti vutto, padesapasaṭuppattīti attho.

'संज्ञावंतांचा भव तो संज्ञाभव' (सञ्ञावतं भवो सञ्ञाभवो) येथे 'वन्तु' शब्दाचा लोप झाला आहे असे समजावे; किंवा त्याच्या अर्थामध्ये 'अ' कार करून 'सञ्ञभवो' असाही पाठ आढळतो. जो विखुरला जातो, पसरवला जातो, विस्तृत केला जातो तो 'वोकार' (स्कंध) होय; किंवा विखुरणे म्हणजे 'वोकार' होय. तो एकाच स्कंधात प्रवृत्त होत असल्यामुळे त्याला 'एकवोकार' (एकवोकारो) असे म्हटले आहे, ज्याचा अर्थ 'एका अंशाने पसरून उत्पन्न होणे' असा आहे.

Cetanāsampayuttā [Pg.123] vā…pe… saṅgahitāti ācayagāmitāya kammasaṅkhātataṃ dassetvā kammabhave saṅgahitabhāvaṃ pariyāyena vadati, nippariyāyena pana cetanāva kammabhavo. Vuttañhi ‘‘kammabhavo tīhi khandhehi ekenāyatanena ekāya dhātuyā sampayutto, ekena khandhena ekenāyatanena ekāya dhātuyā kehici sampayutto’’ti (dhātu. 244). Upapattibhavo tīhipi tikehi vuttā upapattikkhandhāva. Yathāha ‘‘upapattibhavo kāmabhavo saññābhavo pañcavokārabhavo pañcahi khandhehi ekādasahāyatanehi sattarasahi dhātūhi saṅgahito’’tiādi (dhātu. 67). Yadi hi anupādinnakānampi gahaṇaṃ siyā, ‘‘dvādasahāyatanehi aṭṭhārasahi dhātūhī’’ti vattabbaṃ siyāti.

'चेतनासंप्रयुक्त किंवा... संग्रह केला आहे' या पाठाने आचयगामी (कर्म-क्लेशांचे संचय करणारे) असल्यामुळे कर्म संज्ञकत्व दाखवून कर्मभवामध्ये संग्रहित असण्याचा भाव पर्यायाने सांगितला आहे; परंतु निष्पर्यायाने चेतना म्हणजेच कर्मभव होय. कारण असे म्हटले आहे की— 'कर्मभव तीन स्कंध, एक आयतन आणि एका धातूशी संप्रयुक्त आहे; एका स्कंधाशी, एका आयतनाशी, एका धातूशी आणि काही चैतसिकांशी संप्रयुक्त आहे' (धातु. २४४). उपपत्तिभव म्हणजे तिन्ही त्रिकांद्वारे सांगितलेले उपपत्ति-स्कंधच होत. जसे की म्हटले आहे— 'उपपत्तिभव, कामभव, संज्ञाभव, पंचवोकारभव हे पाच स्कंध, अकरा आयतने आणि सतरा धातूंनी संग्रहित आहेत' इत्यादी (धातु. ६७). जर अनुपादिन्नक (कर्मज नसलेले) धर्मांचे देखील ग्रहण झाले असते, तर 'बारा आयतने आणि अठरा धातूंनी' असे म्हणावे लागले असते.

Saṅkhārabhavānaṃ dhammabhedato na saṅkhārā eva puna vuttāti ‘‘sātthakamevidaṃ punavacana’’nti etaṃ na yuttanti ce? Na, bhavekadesabhāvena saṅkhārānaṃ bhavoti puna vuttattā. Parena vā dhammavisesaṃ agaṇetvā punavacanaṃ coditanti codakābhilāsavasena ‘‘sātthakamevidaṃ punavacana’’nti vuttaṃ.

संस्कार आणि भव यांच्यामध्ये धर्माच्या दृष्टीने भेद असल्यामुळे केवळ संस्कारच पुन्हा सांगितले आहेत असे नाही, म्हणून 'हे पुनर्वचन सार्थच आहे' हे म्हणणे अयोग्य आहे, अशी शंका घेतल्यास? तसे नाही (ते योग्यच आहे); कारण भवाचा एक भाग (कर्मभव) असल्यामुळे संस्कारांना पुन्हा 'भव' असे म्हटले आहे. किंवा दुसऱ्या आक्षेपकाने धर्माचा विशेष भेद लक्षात न घेता पुनर्वचनावर आक्षेप घेतला आहे, म्हणून आक्षेपकाच्या शंकेचे निरसन करण्यासाठी 'हे पुनर्वचन सार्थच आहे' असे म्हटले आहे.

Kāmabhavādinibbattanakassa kammassa kāmabhavādibhāvo phalavohārena aṭṭhakathāyaṃ vutto. Antogadhe visuṃ agaṇetvā abbhantaragate eva katvā kāmabhavādike kammupapattibhavavasena duguṇe katvā āha ‘‘cha bhavā’’ti.

कामभव इत्यादींना उत्पन्न करणाऱ्या कर्माला कामभव इत्यादींचे नाव फलाच्या उपचाराने अट्ठकथेमध्ये दिले आहे. अंतर्भूत असलेल्या भवांना स्वतंत्रपणे न मोजता त्यांना अंतर्गतच मानून, कामभव इत्यादींना कर्मभव आणि उपपत्तिभवाच्या रूपाने दुप्पट करून 'सहा भव' असे म्हटले आहे.

Avisesenāti upādānabhedaṃ akatvāti attho. Upādānabhedākaraṇeneva ca dvādasappabhedassa saṅgahavasena saṅgahato ‘‘cha bhavā’’ti vuttaṃ.

'अविशेषेण' याचा अर्थ उपादानाचा भेद न करता, असा आहे. आणि उपादानाचा भेद न केल्यामुळेच बारा प्रकारच्या भेदांचा संग्रहाच्या रूपाने संक्षेप करून 'सहा भव' असे म्हटले आहे.

Gosīlena kukkurasīlena ca samattena samādinnena gunnaṃ kukkurānañca sahabyatā vuttāti sīlabbatupādānavato jhānabhāvanā na ijjhatīti maññamānā tena rūpārūpabhavā na hontīti keci vadanti, vakkhamānena pana pakārena paccayabhāvato ‘‘taṃ na gahetabba’’nti āha. Asuddhimagge ca suddhimaggaparāmasanaṃ sīlabbatupādānanti suddhimaggaparāmasanena rūpārūpāvacarajjhānānaṃ nibbattanaṃ na yujjatīti. Purāṇabhāratasītāharaṇapasubandhavidhiādisavanaṃ asaddhammasavanaṃ. Ādi-saddena asappurisūpanissayaṃ pubbe [Pg.124] ca akatapuññataṃ attamicchāpaṇidhitañca saṅgaṇhāti. Tadantogadhā evāti tasmiṃ duccaritanibbatte sucaritanibbatte ca kāmabhave antogadhā evāti attho.

गोशील (गाईचे व्रत) आणि कुक्कुरशील (कुत्र्याचे व्रत) यांचे पूर्णपणे समादान (स्वीकार) केल्याने गायी आणि कुत्र्यांचे सहचरत्व (त्यांच्या योनीत जन्म मिळणे) सांगितले आहे, म्हणून शीलव्रतोपादान असलेल्या पुद्गलाची ध्यानभावना सिद्ध होऊ शकत नाही आणि त्यामुळे रूप व अरूप भव प्राप्त होऊ शकत नाहीत, असे काही आचार्य म्हणतात. परंतु, पुढे सांगण्यात येणाऱ्या प्रकारे प्रत्ययभाव (कारणत्व) असल्यामुळे 'ते मत स्वीकारू नये' असे ग्रंथकारांनी म्हटले आहे. अशुद्ध मार्गाला शुद्ध मार्ग मानणे हे शीलव्रतोपादान आहे, म्हणून शुद्ध मार्ग मानल्यामुळे रूपावचर आणि अरूपावचर ध्यानांची उत्पत्ती अयोग्य ठरत नाही (ती योग्यच आहे). पुराणे, महाभारत, सीताहरण, पशुबंधविधी (यज्ञविधी) इत्यादींचे श्रवण करणे हे असद्धर्मश्रवण होय. 'आदि' शब्दाने असत्पुरुष संसर्ग, पूर्वी पुण्य न केलेले असणे आणि स्वतःला चुकीच्या मार्गावर लावणे (आत्ममिथ्याप्रणिधान) यांचा संग्रह होतो. 'त्यातच अंतर्भूत आहेत' याचा अर्थ असा की, त्या दुश्चरिताने उत्पन्न झालेल्या आणि सुचरिताने उत्पन्न झालेल्या कामभवामध्ये ते अंतर्भूतच आहेत.

Antogadhāti ca saññābhavapañcavokārabhavānaṃ ekadesena antogadhattā vuttaṃ. Na hi te niravasesā kāmabhave antogadhāti. Sappabhedassāti sugatiduggatimanussādippabhedavato. Kamena ca avatvā sīlabbatupādānassa ante bhavapaccayabhāvavacanaṃ attavādupādānaṃ viya abhiṇhaṃ asamudācaraṇato attavādupādānanimittattā ca.

आणि 'अंतर्भूत आहेत' असे संज्ञाभव आणि पंचवोकारभव यांच्या एका अंशाने अंतर्भूत असल्यामुळे म्हटले आहे. कारण ते पूर्णपणे कामभवामध्ये अंतर्भूत नाहीत. 'सप्रभेदस्य' (प्रभेदांसह) याचा अर्थ सुगती, दुर्गती, मनुष्य इत्यादी भेदांनी युक्त असलेला, असा आहे. आणि क्रमाने न सांगता शीलव्रतोपादानाच्या शेवटी भवाचे प्रत्ययत्व (कारणत्व) सांगणे हे, अत्तवादुपादानाप्रमाणे ते वारंवार प्रवृत्त न होण्यामुळे आणि अत्तवादुपादान हे त्याचे निमित्त (कारण) असल्यामुळे आहे.

Hetupaccayappabhedehīti ettha maggapaccayo ca vattabbo. Diṭṭhupādānādīni hi maggapaccayā hontīti.

'हेतुप्रत्ययप्रभेदांनी' यामध्ये मार्गप्रत्यय देखील सांगितला पाहिजे. कारण दिट्ठुपादान इत्यादी हे मार्गप्रत्यय असतात.

Bhavapadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

भवपदनिर्देशवर्णन समाप्त झाले.

Jātijarāmaraṇādipadaniddesavaṇṇanā

जाती-जरा-मरण-आदिपदनिर्देशवर्णन

235. Upapattibhavuppattiyeva jātīti āha ‘‘na upapattibhavo’’ti. Jāyamānassa pana jāti jātīti upapattibhavopi asati abhāvā jātiyā paccayoti sakkā vattuṃ. Jāyamānarūpapadaṭṭhānatāpi hi rūpajātiyā vuttā ‘‘upacitarūpapadaṭṭhāno (dha. sa. aṭṭha. 641) upacayo, anuppabandharūpapadaṭṭhānā santatī’’ti.

२३५. उपपत्तिभवाची उत्पत्ती म्हणजेच 'जाती' होय, म्हणून 'उपपत्तिभव नव्हे' असे ग्रंथकारांनी म्हटले आहे. परंतु उत्पन्न होणाऱ्या धर्माची उत्पत्ती म्हणजेच 'जाती' होय, म्हणून उपपत्तिभव देखील तो नसता जातीचा अभाव होत असल्यामुळे, जातीचा प्रत्यय (कारण) आहे असे म्हणता येऊ शकते. कारण उत्पन्न होणारे रूप हेच रूपजातीचे जवळचे कारण (पदस्थान) आहे, असे म्हटले आहे— 'उपचित रूप हे ज्याचे पदस्थान आहे तो उपचय होय, आणि अनुप्रबद्ध रूप हे ज्याचे पदस्थान आहे ती संतती होय' (ध. सं. अट्ठ. ६४१).

Khandhānaṃ jātānaṃ uññātatānuññātatāca hīnapaṇītatā. Ādi-saddena suvaṇṇadubbaṇṇādivisesaṃ saṅgaṇhāti. Ajjhattasantānagatato aññassa visesakārakassa kāraṇassa abhāvā ‘‘ajjhattasantāne’’ti āha.

उत्पन्न झालेल्या स्कंधांचे हीनत्व (अनादरणीयत्व) आणि आदरणीयत्व हेच 'हीन-प्रणीतत्व' होय. 'आदि' शब्दाने सुंदर वर्ण, कुरूप वर्ण इत्यादी विशेषांचे ग्रहण केले जाते. आध्यात्मिक संतानामध्ये असलेल्या कारणाव्यतिरिक्त दुसरा कोणताही विशेष निर्माण करणारा हेतू नसल्यामुळे 'आध्यात्मिक संतानामध्ये' असे ग्रंथकारांनी म्हटले आहे.

Tena tenāti ñātibyasanādinā jarāmaraṇato aññena dukkhadhammena. Upanissayakoṭiyāti upanissayaṃsena, upanissayalesenāti attho. Yo hi paṭṭhāne anāgato sati bhāvā asati ca abhāvā suttantikapariyāyena upanissayo, so ‘‘upanissayakoṭī’’ti vuccati.

त्या-त्या कारणाने म्हणजे नातेवाईकांचा नाश इत्यादी जरामरणाव्यतिरिक्त इतर दुःखधर्माने. 'उपनिस्सयकोटी' म्हणजे उपनिस्सय अंशाने किंवा उपनिस्सय लेशाने (संकेताने), असा अर्थ आहे. कारण, जो उपनिस्सय पट्ठानपालिमध्ये आलेला नाही, परंतु (एखादी गोष्ट) असताना दुसरी गोष्ट असणे आणि ती नसताना दुसरी गोष्ट नसणे या सुत्तन्तिक (सूत्रान्त) पद्धतीने जो उपनिस्सय असतो, त्याला 'उपनिस्सयकोटी' असे म्हटले जाते.

Jātijarāmaraṇādipadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

जाती, जरा, मरण इत्यादी पदांच्या निर्देशनाची व्याख्या (वर्णन) समाप्त झाली.

Bhavacakkakathāvaṇṇanā

भवचक्र कथेचे वर्णन (व्याख्या).

242. Samitanti [Pg.125] saṅgataṃ, abbocchinnanti attho. Kāmayānassāti kāmayamānassa, kāmo yānaṃ etassāti vā kāmayāno, tassa kāmayānassa. Ruppatīti sokena ruppati.

२४२. 'समितं' म्हणजे जोडलेले, अखंड (निरंतर), असा अर्थ आहे. 'कामयानस्स' म्हणजे कामभोगाची इच्छा करणाऱ्याचे; किंवा ज्याचे काम (वासना) हेच वाहन (कामभोगाकडे जाण्याचे साधन) आहे तो 'कामयान' होय, त्या कामयान प्राण्याचे. 'रुप्पति' म्हणजे शोकाने पीडित होतो (विकृत होतो).

Pariyuṭṭhānatāya tiṭṭhanasīlo pariyuṭṭhānaṭṭhāyī. ‘‘Pariyuṭṭhaṭṭhāyino’’ti vā pāṭho, tattha pariyuṭṭhātīti pariyuṭṭhaṃ, diṭṭhipariyuṭṭhaṃ, tena tiṭṭhatīti pariyuṭṭhaṭṭhāyīti attho daṭṭhabbo. Pañca pubbanimittānīti ‘‘mālā milāyanti, vatthāni kilissanti, kacchehi sedā muccanti, kāye vevaṇṇiyaṃ okkamati, devo devāsane nābhiramatī’’ti (itivu. 83) vuttāni pañca maraṇapubbanimittānīti attho. Tāni hi disvā kammanibbattakkhandhasaṅkhāte upapattibhave bhavachandabalena devānaṃ balavasoko uppajjatīti. Bāloti avidvā. Tena avijjāya kāraṇabhāvaṃ dasseti. Tividhanti tassāruppakathāsavanakammakāraṇādassanamaraṇakālakammopaṭṭhānanidānaṃ sokādidukkhaṃ. Āsave sādhentīti āsave gamenti bodhentīti attho.

उद्रेक पावणाऱ्या क्लेशांमुळे (दृष्टीच्या उद्रेकामुळे) स्थित राहण्याच्या स्वभावाचा तो 'परियुट्ठानट्ठायी' होय. किंवा 'परियुट्ठट्ठायिनो' असाही पाठ आहे; तेथे जो उद्रेक पावतो तो 'परियुट्ठ' म्हणजे दृष्टीचा उद्रेक होय, त्याने जो स्थित राहतो तो 'परियुट्ठट्ठायी' असा अर्थ समजावा. 'पाच पूर्वलक्षणे' म्हणजे 'फुलांच्या माळा कोमेजतात, वस्त्रे मलीन होतात, काखेतून घाम सुटतो, शरीराचा वर्ण फिका पडतो आणि देव आपल्या देवासनावर रमत नाही' ही सांगितलेली मृत्यूची पाच पूर्वलक्षणे, असा अर्थ आहे. कारण ती पूर्वलक्षणे पाहून, कर्माने उत्पन्न झालेल्या स्कंधरूप उपपत्तीभवामध्ये (पुनर्जन्मात) भवाच्या इच्छेच्या बळाने देवांना तीव्र शोक उत्पन्न होतो. 'बाल' म्हणजे अज्ञानी (अविद्वान). त्याद्वारे अविद्येचे कारणत्व दर्शविले आहे. 'त्रिविध' म्हणजे तिच्या (अविद्येच्या) विकृतीची कथा ऐकणे, कर्माचे कारण न दिसणे आणि मृत्यूसमयी कर्माचे उपस्थित होणे या मूळ कारणांमुळे होणारे शोकादी दुःख. 'आसवे साधेंती' म्हणजे आसवांना प्राप्त करून देतात किंवा जाणवून देतात, असा अर्थ आहे.

Evaṃ satīti aviditāditāya anādibhāve sati. Ādimattakathanantiādi etassa atthīti ādimaṃ, bhavacakkaṃ. Tassa bhāvo ādimattaṃ, tassa kathanaṃ ādimattakathanaṃ. Visesanivattiattho vā matta-saddo, sati anādibhāve avijjā ādimhi majjhe pariyosāne ca sabbattha siyāti ādimattāya avijjāya kathanaṃ virujjhatīti attho. Avijjāggahaṇenāti avijjāya uppādanena kathanena, appahānena vā, attano santāne sannihitabhāvakaraṇenāti attho. Kammādīnīti kammavipākavaṭṭāni. Vaṭṭakāraṇabhāvena padhānattā ‘‘padhānadhammo’’ti avijjā kathitā. Vadatīti vado. Vedeti, vediyatīti vā vedeyyo, sukhādiṃ anubhavati, sabbavisaye vā jānāti, ‘‘sukhito’’tiādinā attanā parehi ca jānāti ñāyati cāti attho. Brahmādinā vā attanā vāti vā-saddo ca-saddattho. Tenāha ‘‘kārakavedakarahita’’nti ca-saddatthasamāsaṃ.

'असे असताना' म्हणजे जिचा प्रारंभ माहीत नाही अशा अनादी अवस्थेत असताना. 'आदिमत्तकथनं' म्हणजे ज्याला प्रारंभ आहे ते 'आदिम' म्हणजेच भवचक्र. त्याचा भाव म्हणजे 'आदिमत्त' (प्रारंभ असणे), त्याचे कथन म्हणजे 'आदिमत्तकथन'. किंवा 'मत्त' हा शब्द विशेषाचा निषेध करणारा आहे. अनादी अवस्था असताना अविद्या आदीमध्ये, मध्ये आणि शेवटी सर्वत्र असू शकते, म्हणून केवळ आदी असणाऱ्या अविद्येचे कथन करणे विरुद्ध ठरते, असा अर्थ आहे. 'अविद्याग्रहणाने' म्हणजे अविद्येला उत्पन्न करून सांगण्याने, किंवा (मार्गाने) नष्ट न केल्यामुळे आपल्या चित्तसंततीमध्ये ती चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित करण्याने, असा अर्थ आहे. 'कर्मादी' म्हणजे कर्मवर्त आणि विपाकवर्त. संसाराच्या (वर्ताच्या) कारणाच्या रूपाने प्रधान असल्यामुळे अविद्येला 'प्रधान धर्म' म्हटले आहे. जो बोलतो तो 'वद' होय. जो अनुभवतो किंवा जाणतो तो 'वेदेय्य' होय; तो सुखादीचा अनुभव घेतो किंवा सर्व विषयांना जाणतो; 'मी सुखी आहे' इत्यादी प्रकारे स्वतः आणि इतरांद्वारे जाणतो आणि जाणला जातो, असा अर्थ आहे. 'ब्रह्मादी किंवा स्वतः' यातील 'वा' हा शब्द 'च' (आणि) या अर्थाचा आहे. म्हणूनच 'कर्ता आणि भोक्ता यांनी रहित' असा 'च' अर्थाचा द्वंद्व समास सांगितला आहे.

Dvādasavidhasuññatāsuññanti avijjādīnaṃ dvādasavidhānaṃ suññatāya suññaṃ, catubbidhampi vā suññataṃ ekaṃ katvā dvādasaṅgatāya dvādasavidhāti tāya dvādasavidhāya suññatāya suññanti attho.

'द्वादशविधशून्यताशून्य' म्हणजे अविद्या इत्यादी बारा प्रकारच्या अंगांच्या शून्यतेमुळे (नित्य, शुभ, सुख, आत्मा या भावांनी रहित असल्यामुळे) शून्य आहे. किंवा चार प्रकारच्या शून्यतेला एक मानून, बारा अंगे असल्यामुळे ती बारा प्रकारची होते; त्या बारा प्रकारच्या शून्यतेने शून्य आहे, असा अर्थ आहे.

Pubbantāharaṇatoti [Pg.126] pubbantato paccuppannavipākassa āharaṇato paricchinnavedanāvasānaṃ etaṃ bhavacakkanti attho. Bhavacakkekadesopi hi bhavacakkanti vuccati. Vedanā vā taṇhāsahāyāya avijjāya paccayo hotīti vedanāto avijjā, tato saṅkhārāti sambajjhanato vedanāvasānaṃ bhavacakkanti yuttametaṃ, evaṃ taṇhāmūlake ca yojetabbaṃ. Dvinnampi hi aññamaññaṃ anuppaveso hotīti. Avijjā dhammasabhāvaṃ paṭicchādetvā viparītābhinivesaṃ karontī diṭṭhicarite saṃsāre nayati, tesaṃ vā saṃsāraṃ saṅkhārādipavattiṃ nayati pavattetīti ‘‘saṃsāranāyikā’’ti vuttā. Phaluppattiyāti kattuniddeso. Viññāṇādipaccuppannaphaluppatti hi idha diṭṭhā, adiṭṭhānañca purimabhave attano hetūnaṃ avijjāsaṅkhārānaṃ phalaṃ ajanetvā anupacchijjanaṃ pakāseti. Atha vā purimabhavacakkaṃ dutiyena sambandhaṃ vuttanti vedanāsaṅkhātassa phalassa uppattiyā taṇhādīnaṃ hetūnaṃ anupacchedaṃ pakāseti, tasmā phaluppattiyā kāraṇabhūtāya paṭhamassa bhavacakkassa hetūnaṃ anupacchedappakāsanatoti attho. Saṅkhārādīnameva vā phalānaṃ uppattiyā avijjādīnaṃ hetūnaṃ phalaṃ ajanetvā anupacchedameva, viññāṇādihetūnaṃ vā saṅkhārādīnaṃ anubandhanameva pakāseti paṭhamaṃ bhavacakkaṃ, na dutiyaṃ viya pariyosānampīti ‘‘phaluppattiyā hetūnaṃ anupacchedappakāsanato’’ti vuttaṃ. ‘‘Viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti ettha aparipuṇṇāyatanakalalarūpaṃ vatvā tato uddhaṃ ‘‘nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’nti saḷāyatanappavatti vuttāti āha ‘‘anupubbapavattidīpanato’’ti. ‘‘Bhavapaccayā jātī’’ti ettha na āyatanānaṃ kamena uppatti vuttāti āha ‘‘sahuppattidīpanato’’ti.

'पूर्वभागाकडून आणल्यामुळे' म्हणजे पूर्वभागाकडून (अतीताकडून) वर्तमानकाळातील विपाक (विज्ञान, नामरूप इत्यादी) आणल्यामुळे हे भवचक्र मर्यादित वेदनेपाशी समाप्त होणारे आहे, असा अर्थ आहे. कारण भवचक्राच्या एका भागालाही 'भवचक्र' असे म्हटले जाते. किंवा वेदना ही तृष्णेची सोबती असणाऱ्या अविद्येचा प्रत्यय (कारण) बनते, म्हणून वेदनेपासून अविद्या आणि तिच्यापासून संस्कार उत्पन्न होतात; अशा प्रकारे जोडले गेल्यामुळे वेदनेपाशी समाप्त होणारे भवचक्र आहे, हे म्हणणे योग्यच आहे. तृष्णामूलक भवचक्राच्या बाबतीतही असेच योजावे. कारण या दोन्ही भवचक्रांचा परस्परांमध्ये प्रवेश होतो. अविद्या ही धर्माचा स्वभाव झाकून टाकून विपरीत अभिनिवेश (चुकीची धारणा) निर्माण करते आणि दृष्टीचरित (चुकीची दृष्टी असणाऱ्या) लोकांना संसारात खेचून आणते; किंवा त्यांच्या संसाराला म्हणजे संस्कार इत्यादींच्या प्रवृत्तीला चालवते, म्हणून तिला 'संसारनायिका' म्हटले आहे. 'फलोत्पत्तीने' हा कर्त्याचा निर्देश आहे. कारण येथे विज्ञानादी वर्तमान फळांची उत्पत्ती प्रत्यक्ष दिसते, आणि ती न दिसणाऱ्या पूर्वभवातील आपल्या कारणांच्या म्हणजे अविद्या व संस्कार यांच्या फळाला नष्ट न करता त्यांचे सातत्य (अविच्छिन्नता) प्रकट करते. किंवा पूर्व भवचक्र दुसऱ्या भवचक्राशी जोडलेले सांगितले आहे, म्हणून वेदना नावाच्या फळाच्या उत्पत्तीने तृष्णा इत्यादी कारणांचे सातत्य प्रकट होते. म्हणून, कारणभूत असणाऱ्या फलोत्पत्तीने पहिल्या भवचक्राच्या कारणांचे सातत्य प्रकट होते, असा अर्थ आहे. किंवा संस्कार इत्यादी फळांच्या उत्पत्तीने अविद्या इत्यादी कारणांचे फळ नष्ट न करता केवळ त्यांचे सातत्यच, किंवा विज्ञानादी फळांचे कारण असणाऱ्या संस्कारादींचे सातत्यच पहिले भवचक्र प्रकट करते; दुसऱ्या भवचक्राप्रमाणे जरामरणरूप अंत प्रकट करत नाही, म्हणून 'फलोत्पत्तीने कारणांचे सातत्य प्रकट केल्यामुळे' असे म्हटले आहे. 'विज्ञानप्रत्ययाने नामरूप' यामध्ये अपूर्ण आयतने असणारे कललरूप सांगून, त्यानंतर 'नामरूपप्रत्ययाने षडायतन' अशी षडायतनांची प्रवृत्ती सांगितली आहे, म्हणून 'अनुक्रमिक प्रवृत्ती प्रकाशित केल्यामुळे' असे म्हटले आहे. 'भवप्रत्ययाने जाती' यामध्ये आयतनांची अनुक्रमाने उत्पत्ती सांगितलेली नाही, म्हणून 'सह-उत्पत्ती प्रकाशित केल्यामुळे' असे म्हटले आहे.

Hetuādipubbakā tayo sandhī etassāti hetuphalahetupubbakatisandhi, bhavacakkaṃ. Hetuphalahetuphalavasena catuppabhedo aṅgānaṃ saṅgaho etassāti catubhedasaṅgahaṃ. Sarūpato avuttāpi tasmiṃ tasmiṃ saṅgahe ākirīyanti avijjāsaṅkhārādiggahaṇehi pakāsīyantīti ākārā, atītahetuādīnaṃ vā pakārā ākārā. Kilesakammavipākā vipākakilesakammehi sambandhā hutvā punappunaṃ parivattantīti tesu vaṭṭanāmaṃ āropetvā ‘‘tivaṭṭa’’nti vuttaṃ, vaṭṭekadesattā vā ‘‘vaṭṭānī’’ti vuttāni.

ज्याला कारण इत्यादी पूर्व असणारे तीन सांधे (संधी) आहेत ते 'हेतुफलहेतुपूर्वकत्रिसंधी' भवचक्र होय. कारण-कार्य, पुन्हा कारण-कार्य या रूपाने चार प्रकारचा अंगांचा संग्रह ज्याच्यात आहे ते 'चतुर्विधसंग्रह' होय. प्रत्यक्ष रूपाने न सांगितले गेले असले तरी त्या-त्या संग्रहात जे समाविष्ट केले जातात, अविद्या-संस्कार इत्यादींच्या ग्रहणाने जे प्रकट केले जातात, ते 'आकार' होत; किंवा अतीतातील कारण इत्यादींचे प्रकार म्हणजे 'आकार' होत. क्लेश, कर्म आणि विपाक हे विपाक, क्लेश आणि कर्माशी जोडले जाऊन वारंवार फिरत राहतात, म्हणून त्यांच्यावर 'वर्त' (चक्र) हे नाव ठेवून 'त्रिवर्त' असे म्हटले आहे; किंवा वर्ताचा एक भाग असल्यामुळे त्यांना 'वर्ते' असे म्हटले आहे.

Sandhīnaṃ ādipariyosānavavatthitāti sandhīnaṃ pubbāparavavatthitāti attho.

'संधींचा आदी आणि अंत निश्चित असणे' म्हणजे संधींच्या पूर्व आणि अपर भागांनी निश्चित असणे, असा अर्थ आहे.

‘‘Yā [Pg.127] kāci vā pana cetanā bhavo, cetanāsampayuttā āyūhanasaṅkhārā’’ti idaṃ imissā dhammaṭṭhitiñāṇabhājanīye vuttāya paṭisambhidāpāḷiyā (paṭi. ma. 1.47) vasena vuttaṃ. Ettha hi ‘‘cetanā bhavo’’ti āgatāti. Bhavaniddese pana ‘‘sātthato’’ti ettha ‘‘cetanāva saṅkhārā, bhavo pana cetanāsampayuttāpī’’ti vibhaṅgapāḷiyā vasena dassitaṃ. ‘‘Tattha katamo puññābhisaṅkhāro? Kusalā cetanā kāmāvacarā’’tiādinā hi saṅkhārānaṃ cetanābhāvo vibhaṅgapāḷiyaṃ (vibha. 226) vuttoti. Tattha paṭisambhidāpāḷiyaṃ ‘‘cetanāsampayuttā vipākadhammattā savipākena āyūhanasaṅkhātena saṅkhatābhisaṅkharaṇakiccena saṅkhārā’’ti vuttā. Vibhaṅgapāḷiyaṃ (vibha. 234) ‘‘sabbampi bhavagāmikammaṃ kammabhavo’’ti bhavassa paccayabhāvena bhavagāmibhāvato kammasaṃsaṭṭhasahāyatāya kammabhāvato ca upapattibhavaṃ bhāventīti bhavoti vuttā, upapattibhavabhāvanakiccaṃ pana cetanāya sātisayanti paṭisambhidāpāḷiyaṃ cetanā ‘‘bhavo’’ti vuttā, bhavābhisaṅkharaṇakiccaṃ cetanāya sātisayanti vibhaṅgapāḷiyaṃ ‘‘kusalā cetanā’’tiādinā cetanā ‘‘saṅkhārā’’ti vuttā, tasmā tena tena pariyāyena ubhayaṃ ubhayattha vattuṃ yuttanti natthettha virodho. Gahaṇanti kāmupādānaṃ kiccenāha. Parāmasananti itarāni. Āyūhanāvasāneti tīsupi atthavikappesu vuttassa āyūhanassa avasāne.

"कोणतीही चेतना म्हणजे भव आहे, आणि चेतना-संप्रयुक्त धर्म म्हणजे आयूहन-संस्कार आहेत" हे वचन या धम्मट्ठितिज्ञान-भाजनियात सांगितलेल्या पटिसम्भिदामग्ग पाळीच्या आधारे म्हटले आहे. कारण येथे (पटिसम्भिदामग्गात) "चेतना म्हणजे भव" असे आले आहे. परंतु भवनिद्देसामध्ये 'सात्थतो' या व्याख्यानात "चेतना हेच संस्कार आहेत, आणि भव म्हणजे चेतना-संप्रयुक्त धर्म देखील आहेत" असे विभंगपाळीच्या आधारे दाखवले आहे. कारण "तेथे पुण्य-अभिसंस्कार कोणता? कामावचर कुशल चेतना..." इत्यादीद्वारे संस्कारांचे चेतना-स्वरूप विभंगपाळीमध्ये सांगितले आहे. त्या दोन्ही पाळींपैकी पटिसम्भिदामग्ग पाळीमध्ये "चेतना-संप्रयुक्त धर्म हे विपाक देण्याच्या स्वभावाचे असल्यामुळे, विपाकासह असणारे, आयूहन (प्रयत्न) संज्ञक असणारे आणि संस्कृत धर्मांचे अभिसंस्करण (निर्मिती) करण्याचे कार्य करणारे असल्यामुळे त्यांना 'संस्कार' म्हटले आहे." विभंगपाळीमध्ये "सर्वच भवगामी कर्म म्हणजे कर्मभव होय" या वचनानुसार, उपपत्ति-भवाचे कारण असल्यामुळे, भवाप्रत नेणारे असल्यामुळे, कर्माशी संसृष्ट (मिश्रित) व सहकारी असल्यामुळे आणि कर्मरूप असल्यामुळे (चेतना-संप्रयुक्त धर्मांना) "भव" म्हटले आहे, कारण ते उपपत्ति-भवाला उत्पन्न करतात. परंतु उपपत्ति-भवाला उत्पन्न करण्याचे कार्य चेतनेचे मुख्य कार्य आहे, म्हणून पटिसम्भिदामग्ग पाळीमध्ये चेतनेला "भव" म्हटले आहे. आणि भवाचे अभिसंस्करण करण्याचे कार्य चेतनेचे मुख्य कार्य आहे, म्हणून विभंगपाळीमध्ये "कुशल चेतना..." इत्यादीद्वारे चेतनेला "संस्कार" म्हटले आहे. म्हणून त्या त्या पर्यायाने दोन्ही ठिकाणी दोन्ही गोष्टी सांगणे योग्यच आहे, यात कोणताही विरोध नाही. 'गहण' (ग्रहण) या शब्दाने कामुपादान त्याच्या कार्याच्या स्वरूपात सांगितले आहे. 'परामसन' या शब्दाने इतर तीन उपादाने सांगितली आहेत. 'आयूहन-अवसाने' म्हणजे तिन्ही अर्थ-विकल्पांमध्ये सांगितलेल्या आयूहनाच्या शेवटी.

Dvīsu atthavikappesu vutte āyūhanasaṅkhāre ‘‘tassa pubbabhāgā’’ti āha, tatiye vutte ‘‘taṃsampayuttā’’ti. Daharassa cittappavatti bhavaṅgabahulā yebhuyyena bhavantarajanakakammāyūhanasamatthā na hotīti ‘‘idha paripakkattā āyatanāna’’nti vuttaṃ. Kammakaraṇakāle sammohoti etena kammassa paccayabhūtaṃ sammohaṃ dasseti, na kammasampayuttameva.

दोन अर्थ-विकल्पांमध्ये सांगितलेल्या आयूहन-संस्कारांना "त्याचा पूर्वभाग" असे म्हटले आहे, आणि तिसऱ्या अर्थ-विकल्पात सांगितलेल्या आयूहन-संस्कारांना "त्याच्याशी संप्रयुक्त" असे म्हटले आहे. लहान मुलाची चित्तप्रवृत्ती ही बहुतांश भवांग-बहुल असते, ती बहुधा दुसरा भव उत्पन्न करणाऱ्या कर्माचे आयूहन करण्यास समर्थ नसते, म्हणून "येथे आयतनांच्या परिपक्वतेमुळे" असे म्हटले आहे. "कर्म करण्याच्या वेळी संमोह" या वचनाद्वारे कर्माचे कारण असणारा संमोह दाखवला आहे, केवळ कर्माशी संप्रयुक्त असणाराच नव्हे.

Kammāneva vipākaṃ sambharanti vaḍḍhentīti kammasambhārā, kammaṃ vā saṅkhārabhavā, tadupakārakāni avijjātaṇhupādānāni kammasambhārā, paṭisandhidāyako vā bhavo kammaṃ, tadupakārakā yathāvuttaāyūhanasaṅkhārā avijjādayo ca kammasambhārāti kammañca kammasambhārā ca kammasambhārāti ekasesaṃ katvā ‘‘kammasambhārā’’ti āha. Dasa dhammā kammanti avijjādayopi kammasahāyatāya kammasarikkhakā tadupakārakā cāti ‘‘kamma’’nti vuttā.

कर्मेच विपाकाला पुष्ट करतात किंवा वाढवतात, म्हणून त्यांना 'कर्मसंभार' म्हणतात. किंवा कर्म म्हणजे संस्कार आणि भव होय, आणि त्यांना उपकारक असणारे अविद्या, तृष्णा व उपादान हे 'कर्मसंभार' आहेत. किंवा प्रतिसंधी देणारा भव म्हणजे कर्म होय, आणि त्याला उपकारक असणारे पूर्वोक्त आयूहन-संस्कार आणि अविद्या इत्यादी 'कर्मसंभार' आहेत. अशा प्रकारे 'कर्म आणि कर्मसंभार' या दोन्ही शब्दांचा 'कर्मसंभार' असा एकशेष समास करून "कर्मसंभार" असे म्हटले आहे. "दहा धर्म म्हणजे कर्म" या वचनात अविद्या इत्यादी देखील कर्माचे सहकारी असल्यामुळे कर्मासारखेच आहेत आणि कर्माला उपकारक आहेत, म्हणून त्यांना "कर्म" असे म्हटले आहे.

Saṅkhippanti [Pg.128] ettha avijjādayo viññāṇādayo cāti saṅkhepo, kammaṃ vipāko ca. Kammaṃ vipākoti evaṃ saṅkhipīyatīti vā saṅkhepo, avijjādayo viññāṇādayo ca. Saṅkhepabhāvasāmaññena pana ekavacanaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Saṅkhepasaddo vā bhāgādhivacananti kammabhāgo kammasaṅkhepo.

येथे अविद्या इत्यादी (कारण) आणि विज्ञान इत्यादी (कार्य) संक्षेपाने एकत्रित केले जातात, म्हणून तो 'संक्षेप' होय, जो कर्म आणि विपाक असा आहे. किंवा "कर्म आणि विपाक" अशा प्रकारे संक्षेपाने सांगितले जातात म्हणून तो 'संक्षेप' होय, जे अविद्या इत्यादी आणि विज्ञान इत्यादी आहेत. परंतु संक्षेप असण्याच्या समानतेमुळे येथे एकवचन केले आहे, असे समजावे. किंवा 'संक्षेप' हा शब्द 'भाग' (गट) या अर्थाचा वाचक आहे, म्हणून कर्माचा भाग म्हणजे 'कर्म-संक्षेप' होय.

Evaṃ samuppannanti kammato vipāko. Tatthāpi avijjāto saṅkhārāti evaṃ samuppannaṃ, tisandhiādivasena vā samuppannaṃ idaṃ bhavacakkanti attho. Ittaranti gamanadhammaṃ, vinassadhammanti attho. Tena uppādavayavantatādīpakena anicca-saddena vikārāpattidīpakena cala-saddena ca adīpitaṃ kālantaraṭṭhāyitāpaṭikkhepaṃ dīpeti, adhuvanti etena thirabhāvapaṭikkhepaṃ nissārataṃ. Hetū eva sambhārā hetusambhārā. ‘‘Ṭhānaso hetuso’’ti ettha evaṃ vuttaṃ vā ṭhānaṃ, aññampi tassa tassa sādhāraṇaṃ kāraṇaṃ sambhāro, asādhāraṇaṃ hetu. Evanti evaṃ hetuto dhammamattasambhave hetunirodhā ca vaṭṭupacchede dhamme ca taṃnirodhāya desite satīti attho. Brahmacariyaṃ idha brahmacariyidha. Satte cāti ettha ca-saddo evaṃ brahmacariyañca vijjati, sassatucchedā ca na hontīti samuccayattho. Evañhi hetuāyatte dhammamattasambhave satto nupalabbhati, tasmiñca upalabbhante sassato ucchedo vā siyā, nupalabbhante tasmiṃ nevucchedo na sassatanti vuttaṃ hoti.

'अशा प्रकारे उत्पन्न झालेले' म्हणजे कर्मापासून विपाक उत्पन्न होणे. किंवा त्यामध्येही "अविद्येपासून संस्कार" अशा प्रकारे उत्पन्न झालेले, किंवा तीन संधी इत्यादींच्या आधारे उत्पन्न झालेले हे 'भवचक्र' होय, असा अर्थ आहे. 'इत्तर' म्हणजे नाश पावण्याच्या स्वभावाचे, नष्ट होण्याच्या स्वभावाचे, असा अर्थ आहे. त्याद्वारे, उत्पत्ती आणि विनाश दर्शवणाऱ्या 'अनित्य' शब्दाने आणि विकाराप्रत जाणे दर्शवणाऱ्या 'चल' शब्दाने जे स्पष्ट केले नाही, अशा दुसऱ्या काळात टिकून राहण्याच्या कल्पनेचे खंडन केले आहे. 'अध्रुव' या शब्दाने स्थिरतेचे खंडन करून निस्सारता दर्शवली आहे. कारणे हेच संभार आहेत, म्हणून 'हेतुसंभार'. किंवा "ठाणसो हेतुसो" येथे सांगितलेले 'स्थान' म्हणजे उपस्तंभक कारण होय. त्या त्या कार्याच्या संदर्भात इतर जे साधारण कारण असते त्याला 'संभार' म्हणतात, आणि असाधारण कारणाला 'हेतू' म्हणतात. 'एवम्' म्हणजे अशा प्रकारे कारणापासून केवळ धर्मांची उत्पत्ती होत असताना, आणि कारणाचा निरोध झाल्यामुळे संसाराचा उच्छेद होत असताना, आणि त्या निरोधासाठी धर्माचा उपदेश केला गेला असता, असा अर्थ आहे. 'ब्रह्मचरियं इध' ची संधी होऊन 'ब्रह्मचरियिध' असे झाले आहे. 'सत्ते च' मधील 'च' हा शब्द समुच्चयदर्शक आहे, ज्याचा अर्थ "अशा प्रकारे ब्रह्मचर्य देखील अस्तित्वात आहे, आणि शाश्वतवाद व उच्छेदवाद देखील होत नाहीत" असा आहे. कारण अशा प्रकारे कारणावर अवलंबून असणाऱ्या केवळ धर्मांच्या उत्पत्तीमध्ये 'सत्त्व' आढळत नाही. जर तो आढळला असता, तर शाश्वतवाद किंवा उच्छेदवाद झाला असता. परंतु तो आढळत नसल्यामुळे, उच्छेदही नाही आणि शाश्वतताही नाही, असे म्हटले आहे.

Saccappabhavatoti saccato, saccānaṃ vā pabhavato. Kusalākusalaṃ kammanti vaṭṭakathāya vattamānattā sāsavanti viññāyati. Avisesenāti cetanā cetanāsampayuttakāti visesaṃ akatvā sabbampi taṃ kusalākusalaṃ kammaṃ ‘‘samudayasacca’’nti vuttanti attho. ‘‘Taṇhā ca…pe… avasesā ca sāsavā kusalā dhammā’’ti hi cetanācetanāsampayuttavisesaṃ akatvā vuttanti, ariyasaccavisesaṃ vā akatvā samudayasaccanti vuttanti attho.

'सच्चप्पभवतो' म्हणजे सत्याच्या दृष्टीने, किंवा सत्यांच्या उत्पत्तीचे कारण असणाऱ्या सत्याच्या दृष्टीने. 'कुशल-अकुशल कर्म' म्हणजे संसाराच्या कथेमध्ये प्रवृत्त असल्यामुळे ते 'सास्रव' आहे, असे समजले जाते. 'अविशेषेण' म्हणजे चेतना किंवा चेतना-संप्रयुक्त असा भेद न करता, ते सर्वच कुशल-अकुशल कर्म "समुदयसत्य

Vatthūsūti ārammaṇesu, cakkhādīsu vā paṭicchādetabbesu vatthūsu. Sokādīnaṃ adhiṭṭhānattāti tesaṃ kāraṇattā, tehi siddhāya avijjāya sahitehi saṅkhārehi paccayo ca hoti bhavantarapātubhāvāyāti adhippāyo. Cuticittaṃ vā paṭisandhiviññāṇassa anantarapaccayo hotīti ‘‘paccayo ca hoti bhavantarapātubhāvāyā’’ti vuttaṃ[Pg.129]. Taṃ pana cuticittaṃ avijjāsaṅkhārarahitaṃ bhavantarassa paccayo na hotīti tassa sahāyadassanatthamāha ‘‘sokādīnaṃ adhiṭṭhānattā’’ti. Dvidhāti attanoyeva sarasena dhammantarapaccayabhāvena cāti dvidhā.

"वत्थूसू" (वस्तूंमध्ये) म्हणजे आलंबनांमध्ये, किंवा चक्षू इत्यादी झाकण्यायोग्य वस्तूंमध्ये. "शोकादीनं अधिट्ठानत्ता" (शोक इत्यादींचे अधिष्ठान असल्यामुळे) म्हणजे त्यांचे कारण असल्यामुळे; त्यांच्याद्वारे सिद्ध झालेल्या अविद्येसह असणाऱ्या संस्कारांमुळे दुसऱ्या भवाच्या प्रकटीकरणासाठी प्रत्यय (कारण) देखील होतो, असा अभिप्राय आहे. किंवा च्युतिचित्त हे प्रतिसंधी विज्ञानाचा अनंतर प्रत्यय होते, म्हणून "दुसऱ्या भवाच्या प्रकटीकरणासाठी प्रत्यय देखील होतो" असे म्हटले आहे. परंतु, ते च्युतिचित्त अविद्या व संस्कारांनी रहित असताना दुसऱ्या भवाचे कारण होत नाही, म्हणून त्याच्या सहकाऱ्याला (सोबत्याला) दाखवण्यासाठी "शोक इत्यादींचे अधिष्ठान असल्यामुळे" असे म्हटले आहे. "द्विधा" (दोन प्रकारे) म्हणजे स्वतःच्याच स्वभावाने (कार्याने) आणि दुसऱ्या धर्माचा प्रत्यय होण्याच्या भावाने, अशा दोन प्रकारे.

Avijjāpaccayā saṅkhārāti etena saṅkhārānaṃ paccayuppannatādassanena ‘‘ko nu kho abhisaṅkharotīti esa no kallo pañho’’ti dasseti. Tenetaṃ kārakadassananivāraṇanti. Evamādidassananivāraṇanti etena ‘‘socati paridevati dukkhito’’tiādidassananivāraṇamāha. Sokādayopi hi paccayāyattā avasavattinoti ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇaṃ soka…pe… sambhavantī’’ti etena vuttanti.

"अविद्याप्रत्ययाने संस्कार होतात" या वचनाद्वारे संस्कारांची प्रत्ययोत्पन्नता (कारणापासून उत्पन्न होणे) दाखवून, "कोण बरे संस्कार करतो? हा प्रश्न योग्य नाही" हे दर्शविले आहे. त्यामुळे हे (वचन) कर्ता पाहण्याच्या (ब्रह्मा किंवा ईश्वर कर्ता आहे या चुकीच्या दृष्टीचे) निवारण करणारे आहे. "या प्रकारे इत्यादी दृष्टीचे निवारण" या वचनाद्वारे "शोक करतो, विलाप करतो, दुःखी होतो" इत्यादी चुकीच्या दृष्टीचे निवारण सांगितले आहे. कारण शोक इत्यादी देखील प्रत्ययावर (कारणावर) अवलंबून असणारे आणि स्वतःच्या वशमध्ये नसणारे (अवशवर्ती) आहेत, हे "जातीप्रत्ययाने जरामरण, शोक... इत्यादी संभवतात" या वचनाद्वारे सांगितले आहे.

Gaṇḍabhedapīḷakā viyāti gaṇḍabhedanatthaṃ paccamāne gaṇḍe tassapi upari jāyamānakhuddakapīḷakā viya, gaṇḍassa vā anekadhābhede pīḷakā viya. Gaṇḍavikārā sūnatāsarāgapubbagahaṇādayo.

गळू फुटण्याच्या (पिकून फुटण्याच्या) हेतूने गळू पिकत असताना, त्याच्यावरही वरच्या भागात उत्पन्न होणाऱ्या लहान पुटकुळीप्रमाणे, किंवा गळू अनेक प्रकारे फुटल्यावर (पसरल्यावर) होणाऱ्या पुटकुळ्यांप्रमाणे (हा अर्थ आहे). सुजणे, लालसर होणे आणि पू भरणे इत्यादी गळूचे विकार (विकृती) आहेत.

Paṭalābhibhūtacakkhuko rūpāni na passati, kiñcipi passanto ca viparītaṃ passati, evaṃ avijjābhibhūto dukkhādīni na paṭipajjati na passati, micchā vā paṭipajjatīti paṭalaṃ viya avijjā, kiminā viya attanā katattā vaṭṭassa attanoyeva paribbhamanakāraṇattā ca kosappadesā viya saṅkhārā, saṅkhārapariggahaṃ vinā patiṭṭhaṃ alabhamānaṃ viññāṇaṃ pariṇāyakapariggahaṃ vinā patiṭṭhaṃ alabhamāno rājakumāro viyāti pariggahena vinā patiṭṭhālābho ettha sāmaññaṃ. Upapattinimittanti kammādiārammaṇamāha. Parikappanatoti ārammaṇakaraṇato, sampayuttena vā vitakkena vitakkanato. Devamanussamigavihaṅgādivividhappakāratāya māyā viya nāmarūpaṃ, patiṭṭhāvisesena vuḍḍhivisesāpattito vanappagumbo viya saḷāyatanaṃ. Āyatanānaṃ visayivisayabhūtānaṃ aññamaññābhimukhabhāvato āyatanaghaṭṭanato. Ettha ca saṅkhārādīnaṃ kosappadesapariṇāyakādīhi dvīhi dvīhi sadisatāya dve dve upamā vuttāti daṭṭhabbā.

ज्या व्यक्तीच्या डोळ्यांवर पडदा (मोतीबिंदूचा पडदा) आला आहे, तिला रूपे दिसत नाहीत, आणि काही दिसले तरी ते विपरीत (चुकीचे) दिसते; त्याचप्रमाणे अविद्येने ग्रासलेल्या अज्ञानी माणसाला दुःखादी सत्ये समजत नाहीत, दिसत नाहीत, किंवा तो ती चुकीच्या पद्धतीने समजून घेतो. म्हणून अविद्या ही डोळ्यांवरील पडद्यासारखी आहे. रेशमाच्या किड्याने स्वतःच तयार केलेल्या कोशाच्या भागाप्रमाणे, अज्ञानी माणसाने स्वतःच केलेल्या कर्मांमुळे आणि संसारात स्वतःच फिरण्याचे कारण असल्यामुळे संस्कार हे कोशाच्या भागासारखे आहेत. संस्कारांच्या ग्रहणाशिवाय (आश्रयाशिवाय) स्थैर्य न मिळणारे विज्ञान हे, मार्गदर्शकाच्या (प्रधानाच्या) आश्रयाशिवाय स्थैर्य न मिळणाऱ्या राजकुमारासारखे आहे; येथे 'आश्रयाशिवाय स्थैर्य न मिळणे' हे दोघांमधील साधर्म्य आहे. 'उपपत्तिनिमित्त' म्हणजे कर्मादी आलंबन असे म्हटले आहे. 'परिकल्पन' म्हणजे आलंबन करणे, किंवा संप्रयुक्त वितर्काने विचार करणे. देव, मनुष्य, पशू, पक्षी इत्यादी विविध प्रकारांमुळे नामरूप हे जादूच्या खेळाप्रमाणे (मायेप्रमाणे) आहे. विशिष्ट आश्रयामुळे विशेष वृद्धीला प्राप्त होत असल्यामुळे षडायतन हे वनगुल्मासारखे (जंगलातील झाडांच्या झुडुपासारखे) आहे. विषयी आणि विषय झालेल्या आयतनांच्या परस्पराभिमुख होण्यामुळे आयतनांचा संघर्ष (घर्षण) होतो. येथे संस्कार इत्यादींचे कोशाचे भाग आणि मार्गदर्शक इत्यादी दोन-दोन गोष्टींशी साधर्म्य असल्यामुळे दोन-दोन उपमा दिल्या आहेत, असे समजावे.

Gambhīro eva hutvā obhāsati pakāsati dissatīti gambhīrāvabhāso. Jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭhoti jātipaccayā sambhūtaṃ hutvā sahitassa attano paccayānurūpassa uddhaṃ uddhaṃ āgatabhāvo, anuppabandhoti attho. Atha vā sambhūtaṭṭho ca samudāgataṭṭho ca sambhūtasamudāgataṭṭho. ‘‘Na jātito jarāmaraṇaṃ na hoti, na ca jātiṃ vinā [Pg.130] aññato hotī’’ti hi jātipaccayasambhūtaṭṭho vutto. Itthañca jātito samudāgacchatīti paccayasamudāgataṭṭho, yā yā jāti yathā yathā paccayo hoti, tadanurūpapātubhāvoti attho.

अत्यंत गंभीर (खोल) असूनही जो प्रकाशतो, प्रकट होतो आणि दिसतो, तो 'गंभीरभास' (गंभीरावभास) होय. 'जातिप्रत्ययसंभूतसमुदागतार्थ' म्हणजे - जन्माच्या कारणामुळे (जातिप्रत्ययामुळे) चांगल्या प्रकारे उत्पन्न होऊन, सतत जोडलेल्या आपल्या कारणास अनुरूप अशा जरामरणाचा वरचेवर (पुन्हा पुन्हा) येण्याचा भाव, म्हणजेच 'अनुप्रबंध' (अखंड प्रवाह) असा अर्थ आहे. किंवा, संभूतार्थ (उत्पन्न होण्याचा अर्थ) आणि समुदागतार्थ (एकत्रितपणे वरचेवर येण्याचा अर्थ) मिळून 'संभूतसमुदागतार्थ' होतो. 'जन्माशिवाय जरामरण होत नाही, आणि जन्माशिवाय इतर कशापासूनही ते होत नाही' या वाक्याने 'जातिप्रत्ययसंभूतार्थ' सांगितला आहे. 'आणि अशा प्रकारे जन्मापासून ते समुदागत होते (वरचेवर येते)' याने 'प्रत्ययसमुदागतार्थ' दर्शविला आहे; जी जी जात (जन्म) ज्या ज्या प्रकारे प्रत्यय (कारण) बनते, त्यानुसार जरामरणाचे प्रकट होणे, असा याचा अर्थ आहे.

Anulomapaṭilomatoti idha pana paccayuppādā paccayuppannuppādasaṅkhātaṃ anulomaṃ, nirodhā nirodhasaṅkhātaṃ paṭilomañcāha. Ādito pana antagamanaṃ anulomaṃ, antato ca ādigamanaṃ paṭilomamāhāti. ‘‘Ime cattāro āhārā kiṃnidānā’’tiādikāya (saṃ. ni. 2.11) vemajjhato paṭṭhāya paṭilomadesanāya, ‘‘cakkhuṃ paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso, phassapaccayā vedanā’’tiādikāya (saṃ. ni. 2.43-44; 2.4.60) anulomadesanāya ca dvisandhitisaṅkhepaṃ, ‘‘saṃyojanīyesu, bhikkhave, dhammesu assādānupassino viharato taṇhā pavaḍḍhati, taṇhāpaccayā upādāna’’ntiādīsu (saṃ. ni. 2.53-54) ekasandhidvisaṅkhepaṃ.

'अनुलोम-प्रतिलोम' या शब्दाने येथे कारणांच्या उत्पत्तीमुळे कार्यांची उत्पत्ती होणे याला 'अनुलोम' आणि कारणांच्या निरोधाने कार्यांचा निरोध होणे याला 'प्रतिलोम' असे म्हटलेले नाही. तर, सुरुवातीपासून (अविद्येपासून) शेवटापर्यंत जाणे याला 'अनुलोम' आणि शेवटापासून (जरामरणापासून) सुरुवातीपर्यंत जाणे याला 'प्रतिलोम' असे म्हटले आहे. 'हे चार आहार कशावर आधारित आहेत?' इत्यादी सूत्रात, मध्यभागापासून (तृष्णेपासून) सुरू करून प्रतिलोम देशनेने, आणि 'डोळा आणि रूपाचा आश्रय घेऊन चक्षुविज्ञान उत्पन्न होते, तिन्हींच्या संयोगाने स्पर्श होतो, स्पर्शप्रत्ययाने वेदना होते' इत्यादी सूत्रात मध्यभागापासून (स्पर्शापासून) सुरू करून अनुलोम देशनेने दोन संधी आणि तीन संक्षेप असलेली देशना दिली आहे. 'भिक्खूहो! संयोजनास कारणीभूत असणाऱ्या धर्मांमध्ये आस्वादाचे वारंवार दर्शन घेत राहणाऱ्या व्यक्तीची तृष्णा वाढते, तृष्णाप्रत्ययाने उपादान होते' इत्यादी सूत्रांमध्ये एक संधी आणि दोन संक्षेप असलेली देशना दिली आहे.

Avijjādīnaṃ sabhāvo paṭivijjhīyatīti paṭivedho. Vuttañhi ‘‘tesaṃ tesaṃ vā tattha tattha vuttadhammānaṃ paṭivijjhitabbo salakkhaṇasaṅkhāto aviparītasabhāvo paṭivedho’’ti (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā). Apuññābhisaṅkhārekadeso sarāgo, añño virāgo, rāgassa vā apaṭipakkhabhāvato rāgappavaḍḍhako sabbopi apuññābhisaṅkhāro sarāgo, itaro paṭipakkhabhāvato virāgo. ‘‘Dīgharattañhetaṃ, bhikkhave, assutavato puthujjanassa ajjhositaṃ mamāyitaṃ parāmaṭṭhaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti (saṃ. ni. 2.62) attaparāmāsassa viññāṇaṃ visiṭṭhaṃ vatthu vuttanti viññāṇassa suññataṭṭho gambhīro, attā vijānāti saṃsaratīti sabyāpāratāsaṅkantiabhinivesabalavatāya abyāpāraṭṭhaasaṅkantipaṭisandhipātubhāvaṭṭhā ca gambhīrā, nāmassa rūpena, rūpassa ca nāmena asampayogato vinibbhogo, nāmassa nāmena avinibbhogo yojetabbo. Ekuppādekanirodhehi avinibbhoge adhippete rūpassa ca rūpena labbhati. Atha vā ekacatuvokārabhavesu nāmarūpānaṃ asahavattanato aññamaññavinibbhogo, pañcavokārabhave sahavattanato avinibbhogo ca veditabbo.

अविद्या इत्यादींचा स्वभाव भेदून (खोलवर) जाणला जातो, म्हणून त्याला 'प्रतिवेध' (साक्षात्कार) म्हणतात. कारण असे म्हटले आहे की, 'त्या त्या ठिकाणी सांगितलेल्या त्या त्या धर्मांचा भेदून जाणला जाणारा, स्वलक्षण नावाचा अविपरीत (यथार्थ) स्वभाव म्हणजे प्रतिवेध होय.' अपुण्याभिसंस्काराचा एक भाग जो लोभसहगत आहे, तो 'सराग' (रागासहित) आहे; आणि लोभसहगत नसलेला इतर अपुण्याभिसंस्कार 'विराग' (रागरहित) आहे. किंवा, रागाचा विरोधी नसल्यामुळे रागाला वाढवणारा सर्वच अपुण्याभिसंस्कार 'सराग' आहे, आणि रागाचा विरोधी असल्यामुळे इतर (पुण्याभिसंस्कार व आणेञ्जाभिसंस्कार) 'विराग' आहे. 'भिक्खूहो! दीर्घकाळापासून अश्रुतवान (अज्ञानी) पृथग्जनाने या विज्ञानाला कवटाळले आहे, "हे माझे आहे", "हा मी आहे", "हा माझा आत्मा आहे" असे मानून त्याचे ममत्व केले आहे आणि चुकीचा परामर्श (ग्रहण) केला आहे.' अशा आत्मपरामर्शाचे (आत्मभ्रमाचे) विज्ञान हे एक विशिष्ट अधिष्ठान म्हटले आहे; म्हणून विज्ञानाचा 'शून्यता-अर्थ' (आत्म्यापासून विरहित असणे) अत्यंत गंभीर आहे. 'आत्माच जाणतो, आत्माच संसारात भटकतो' अशा प्रकारे विज्ञानाचा व्यापार (कर्तेपण) आणि त्याचे एका भवातून दुसऱ्या भवात संक्रमण होणे याविषयीच्या तीव्र अभिनिवेशामुळे (दृढ समजुतीमुळे), विज्ञानाचा 'अव्यापार-अर्थ' (कर्तेपणा नसणे), 'असंक्रमण-अर्थ' (संक्रमण न होणे) आणि केवळ प्रतिसंधीच्या क्षणी प्रकट होणे हे अर्थ देखील अत्यंत गंभीर आहेत. नामाचा रूपाशी आणि रूपाचा नामाशी संप्रयोग न झाल्यामुळे त्यांचा 'विनिर्भाग' (परस्पर वेगळेपण) आणि नामाचा नामाशी 'अविनिर्भाग' (अभिन्नता) जोडला पाहिजे. एकाच वेळी उत्पन्न होणे आणि एकाच वेळी निरुद्ध होणे या अर्थाने जर 'अविनिर्भाग' अभिप्रेत असेल, तर रूपाचा रूपाशीही अविनिर्भाग प्राप्त होतो. किंवा, एकवोकार (एकस्कंध) आणि चतुर्वोकार (चार स्कंध) भवांमध्ये नाम-रूपांचे एकत्र अस्तित्व नसल्यामुळे त्यांचा 'परस्पर विनिर्भाग' (वेगळेपण) आणि पंचवोकार (पाच स्कंध) भवात एकत्र अस्तित्व असल्यामुळे त्यांचा 'अविनिर्भाग' (एकत्र असणे) समजावा.

Adhipatiyaṭṭho [Pg.131] nāma indriyapaccayabhāvo. ‘‘Lokopeso dvārāpesā khettampeta’’nti (dha. sa. 598-599) vuttā lokādiatthā cakkhādīsu pañcasu yojetabbā. Manāyatanassapi lujjanato manosamphassādīnaṃ dvārakhettabhāvato ca ete atthā sambhavanteva. Āpāthagatānaṃ rūpādīnaṃ pakāsanayogyatālakkhaṇaṃ obhāsanaṃ cakkhādīnaṃ visayibhāvo, manāyatanassa vijānanaṃ. Saṅghaṭṭanaṭṭho visesena cakkhusamphassādīnaṃ pañcannaṃ, itare channampi yojetabbā. Phusanañca phassassa sabhāvo, saṅghaṭṭanaṃ raso, itare upaṭṭhānākārā. Ārammaṇarasānubhavanaṭṭho rasavasena vutto, vedayitaṭṭho lakkhaṇavasena. Attā vedayatīti abhinivesassa balavatāya nijjīvaṭṭho vedanāya gambhīro. Nijjīvāya vedanāya vedayitaṃ nijjīvavedayitaṃ, nijjīvavedayitameva attho nijjīvavedayitaṭṭho.

'अधिपति-अर्थ' म्हणजे इंद्रियप्रत्ययभाव (इंद्रियांचे प्रभुत्व असणे) होय. 'हा लोक आहे, हे द्वार आहे, हे क्षेत्र आहे' असे म्हटलेले लोकादी अर्थ चक्षू इत्यादी पाच आयतनांमध्ये जोडले पाहिजेत. मनायतन देखील नष्ट होणारे असल्यामुळे आणि मनःसंस्पर्श इत्यादींचे द्वार व क्षेत्र असल्यामुळे, मनायतनाच्या बाबतीतही हे अर्थ संभवतातच. समोर आलेल्या रूपादी विषयांना प्रकाशित करण्याच्या योग्यतेचे लक्षण असणारा प्रकाश (अवभासन) हा चक्षू इत्यादींचा 'विषयीभाव' (विषय ग्रहण करण्याची क्षमता) आहे, आणि मनायतनाचा विषय 'जाणणे' (विजानन) हा आहे. 'संघर्ष-अर्थ' (घर्षण होणे) हा विशेषतः चक्षुसंस्पर्श इत्यादी पाच संस्पर्शांच्या बाबतीत जोडला पाहिजे; आणि इतर अर्थ (स्पर्शन, संगती, संनिपात) सहाही संस्पर्शांच्या बाबतीत जोडले पाहिजेत. 'स्पर्श करणे' हा स्पर्शाचा स्वभाव आहे, 'संघर्ष' हा त्याचा रस (कार्य) आहे, आणि इतर (संगती, संनिपात) हे उपस्थान-आकार (योगी पुरुषाच्या ज्ञानात प्रकट होणारे प्रकार) आहेत. 'आलंबनाच्या रसाचा अनुभव घेणे' हा अर्थ रसाच्या (कार्याच्या) दृष्टीने सांगितला आहे, आणि 'वेदन-अर्थ' (अनुभवणे) हा लक्षणाच्या दृष्टीने सांगितला आहे. 'आत्माच अनुभव घेतो' या तीव्र अभिनिवेशामुळे (दृढ समजुतीमुळे), वेदनेचा 'निर्जीव-अर्थ' (आत्म्याशिवाय असणे) अत्यंत गंभीर आहे. निर्जीव अशा वेदनेने घेतलेला अनुभव म्हणजे 'निर्जीववेदित' होय; आणि निर्जीववेदित हाच ज्याचा अर्थ आहे, तो 'निर्जीववेदितार्थ' होय.

Ādānaṭṭho catunnampi upādānānaṃ samāno, gahaṇaṭṭho kāmupādānassa, itaresaṃ tiṇṇaṃ abhinivesādiattho. ‘‘Diṭṭhikantāro’’ti hi vacanato diṭṭhīnaṃ duratikkamanaṭṭhopīti. Daḷhagahaṇattā vā catunnampi duratikkamanaṭṭho yojetabbo. Yonigatiṭhitinivāsesukhipananti samāse bhummavacanassa alopo daṭṭhabbo, tasmā tena āyūhanābhisaṅkharaṇapadānaṃ samāso hoti. Jarāmaraṇaṅgaṃ maraṇappadhānanti maraṇaṭṭhā eva khayādayo gambhīrā dassitā. Navanavānañhi parikkhayena khaṇḍiccādiparipakkappavatti jarāti, khayaṭṭho vā jarāya vuttoti daṭṭhabbo. Navabhāvāpagamo hi khayoti vattuṃ yuttoti. Vipariṇāmaṭṭho dvinnampi. Santativasena vā jarāya khayavayabhāvo, sammutikhaṇikavasena maraṇassa bhedavipariṇāmatā yojetabbā.

चारही उपादानांसाठी 'ग्रहण करणे' (आदान) हा समान अर्थ आहे; कामुपादानासाठी 'पकडणे' (ग्रहण) हा अर्थ आहे, आणि इतर तिन्हींसाठी 'अभिनिवेश' (दृढ आग्रह) इत्यादी अर्थ आहे. कारण 'दृष्टि-कांतार' (दृष्टीचे अरण्य) या वचनावरून दृष्टींचा 'दुरुल्लंघनीयत्व' (पार करण्यास कठीण असणे) हा देखील अर्थ आहे, असे जाणावे. किंवा, दृढपणे ग्रहण करण्याच्या स्वभावामुळे चारही उपादानांना 'दुरुल्लंघनीयत्व' हा अर्थ लागू केला पाहिजे. 'योनि-गति-ठिति-निवास-खेपण' या समासात सप्तमी विभक्तीचा अलोप (लोप न होणे) पाहावा, म्हणून त्याद्वारे 'आयूहण' (प्रयत्न) आणि 'अभिसंस्करण' (संस्कार करणे) या पदांचा समास होतो. जरामरण हे अंग मरण-प्रधान आहे, म्हणून मरणाचेच अर्थ असलेले 'क्षय' इत्यादी गंभीर अर्थ दर्शविले आहेत. कारण, नवनवीन (नाम-रूपांच्या) क्षयामुळे दात पडणे इत्यादी परिपक्वतेची प्रवृत्ती म्हणजे 'जरा' (वृद्धत्व) होय; किंवा जरेसाठी 'क्षयार्थ' (नाशाचा अर्थ) सांगितला आहे, असे समजावे. कारण नवीन भावाचा नाहीसा होणे म्हणजेच 'क्षय' असे म्हणणे योग्य आहे. 'विपरिणाम' (बदलणे) हा अर्थ दोन्हीसाठी आहे. किंवा संततीच्या (प्रवाहाच्या) वेगाने जरेचा 'क्षय-व्यय-भाव' आणि संमृति-मरण व क्षणिक-मरणाच्या वेगाने मरणाचा 'भेद-विपरिणाम' जोडला पाहिजे.

Atthanayāti atthānaṃ nayā. Avijjādiatthehi ekattādī sena bhāvena nīyanti gammentīti ekattādayo tesaṃ nayāti vuttā. Nīyantīti hi nayāti. Atthā eva vā ekattādibhāvena nīyamānā ñāyamānā ‘‘atthanayā’’ti vuttā. Nīyanti etehīti vā nayā, ekattādīhi ca atthā ‘‘eka’’ntiādinā nīyanti, tasmā ekattādayo atthānaṃ nayāti atthanayā. Santānānupacchedena bījaṃ rukkhabhāvaṃ pattaṃ rukkhabhāvena pavattanti ekattena vuccatīti santānānupacchedo ekattaṃ, evamidhāpi avijjādīnaṃ santānānupacchedo ekattanti dasseti.

'अर्थनय' म्हणजे अर्थांचे नय (मार्ग/पद्धती). अविद्या इत्यादींच्या अर्थांद्वारे एकत्व इत्यादी आपल्या स्वतःच्या भावाने (ज्ञानाद्वारे) नेले जातात किंवा जाणले जातात, म्हणून एकत्व इत्यादींना त्यांचे 'नय' असे म्हटले आहे. कारण जे (ज्ञानाद्वारे) नेले जातात, त्यांना 'नय' म्हणतात. किंवा अर्थच एकत्व इत्यादी भावाने नेले जात असताना, जाणले जात असताना त्यांना 'अर्थनय' असे म्हटले आहे. किंवा ज्यांच्याद्वारे नेले जातात ते 'नय' होत; आणि एकत्व इत्यादींद्वारे अविद्या इत्यादींचे अर्थ 'एक' इत्यादी रूपाने नेले जातात, म्हणून एकत्व इत्यादी हे अर्थांचे नय असल्याने 'अर्थनय' आहेत. प्रवाहाच्या (संततीच्या) अविच्छिन्नतेमुळे बीज वृक्षाच्या अवस्थेला प्राप्त होते आणि वृक्षाच्या रूपाने प्रवृत्त होते, याला 'एकत्व' म्हटले जाते; म्हणून प्रवाहाची अविच्छिन्नता हेच 'एकत्व' आहे. याचप्रमाणे येथेही अविद्या इत्यादींच्या प्रवाहाची अविच्छिन्नता हे 'एकत्व' आहे, असे दर्शविते.

Bhinnasantānassevāti [Pg.132] sambandharahitassa nānattassa gahaṇato sattantaro ucchinno sattantaro uppannoti gaṇhanto ucchedadiṭṭhimupādiyati.

'भिन्नसंतानाचेच' म्हणजे संबंधरहित अशा नानात्वाचे ग्रहण केल्यामुळे, 'एक प्राणी नष्ट झाला आणि दुसरा प्राणी उत्पन्न झाला' असे ग्रहण करणारा मनुष्य उच्छेददृष्टी ग्रहण करतो.

Yato kutocīti yadi aññasmā aññassuppatti siyā, vālikato telassa, ucchuto khīrassa kasmā uppatti na siyā, tasmā na koci kassaci hetu atthīti ahetukadiṭṭhiṃ, avijjamānepi hetumhi niyatatāya tilagāvīsukkasoṇitādīhi telakhīrasarīrādīni pavattantīti niyativādañca upādiyatīti viññātabbaṃ yathārahaṃ.

'ज्या कशापासूनही' म्हणजे जर एकापेक्षा वेगळ्या अशा दुसऱ्यापासून उत्पत्ती होत असेल, तर वाळूपासून तेलाची आणि उसापासून दुधाची उत्पत्ती का होऊ नये? म्हणून कोणत्याही गोष्टीचा कोणताही हेतू (कारण) नाही, अशी 'अहेतुकदृष्टी' ग्रहण करतो; आणि हेतू नसतानाही नियततेमुळे (नियमबद्धतेमुळे) तीळ, गाय, वीर्य-रक्त इत्यादींमुळे तेल, दूध, शरीर इत्यादी प्रवृत्त होतात, अशा 'नियतीवादाचे' देखील तो ग्रहण करतो, असे योग्य प्रकारे जाणावे.

Kasmā? Yasmā idañhi bhavacakkaṃ apadāletvā saṃsārabhayamatīto na koci supinantarepi atthīti sambandho. Durabhiyānanti duratikkamaṃ. Asanivicakkamivāti asanimaṇḍalamiva. Tañhi nimmathanameva, nānimmathanaṃ pavattamānaṃ atthi, evaṃ bhavacakkampi ekantaṃ dukkhuppādanato ‘‘niccanimmathana’’nti vuttaṃ.

का? कारण या भवचक्राचा छेद न करता संसाराच्या भयापासून मुक्त झालेला कोणीही स्वप्नात देखील आढळत नाही, असा संबंध आहे. 'दुरभियान' म्हणजे दुरतिक्रम (पार करण्यास अत्यंत कठीण). 'अशनिविचक्र' म्हणजे विजेच्या चक्राप्रमाणे (वज्रचक्राप्रमाणे). कारण ते (वज्रचक्र) केवळ मंथन (नाश) करणारेच असते, नाश न करता प्रवृत्त होणारे असे काही नसते; त्याचप्रमाणे भवचक्र देखील एकांताने (निश्चितपणे) दुःख उत्पन्न करणारे असल्यामुळे त्याला 'नित्यमंथन' (सतत पीडा देणारे) म्हटले आहे.

Ñāṇāsinā apadāletvā saṃsārabhayaṃ atīto natthīti etassa sādhakaṃ dassento āha ‘‘vuttampi ceta’’ntiādi. Tantūnaṃ ākulakaṃ tantākulakaṃ, tantākulakamiva jātā tantākulakajātā, kilesakammavipākehi atīva jaṭitāti attho. Guṇāya sakuṇiyā nīḍaṃ guṇāguṇḍikaṃ. Vaḍḍhiabhāvato apāyaṃ dukkhagatibhāvato duggatiṃ sukhasamussayato vinipātattā vinipātañca catubbidhaṃ apāyaṃ, ‘‘khandhānañca paṭipāṭī’’tiādinā vuttaṃ saṃsārañca nātivattati. Saṃsāro eva vā sabbo idha vaḍḍhiapagamādīhi atthehi apāyādināmako vutto kevalaṃ dukkhakkhandhabhāvato.

ज्ञानरूपी तलवारीने (भवचक्राचा) छेद केल्याशिवाय संसाराच्या भयापासून मुक्त झालेला कोणीही नाही, हे सिद्ध करण्यासाठी त्यांनी 'हे देखील म्हटले आहे' इत्यादी सांगितले. धाग्यांचा गुंता म्हणजे 'तंतुकुलक'; धाग्यांच्या गुंत्यासारखी झालेली म्हणजे 'तंतुकुलकजाता' (गुंतागुंत झालेली); क्लेश, कर्म आणि विपाक यांच्यामुळे अत्यंत गुंफलेली (गुंतागुंत झालेली) असा अर्थ आहे. 'गुणा' नावाच्या पक्ष्याची घरटी म्हणजे 'गुणागुंडिक' (पक्षाच्या घरट्यासारखी विस्कळीत/गुंतागुंतीची). वृद्धीचा (उन्नतीचा) अभाव असल्यामुळे 'अपाय', दुःखद गती असल्यामुळे 'दुर्गती', सुखाच्या समूहापासून पतन होत असल्यामुळे 'विनिपात' अशा चार प्रकारच्या अपायांना आणि 'स्कंधांची परंपरा' इत्यादी गाथेने सांगितलेल्या संसाराला तो ओलांडू शकत नाही. किंवा संपूर्ण संसारच येथे वृद्धीचा अभाव इत्यादी अर्थांमुळे 'अपाय' इत्यादी नावांनी सांगितला आहे, कारण तो केवळ दुःखस्कंधाचा (दुःखाच्या समूहाचा) स्वभाव आहे.

Bhavacakkakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

भवचक्रकथेचे वर्णन समाप्त झाले.

Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुत्तंतभाजनियाचे वर्णन समाप्त झाले.

2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā

२. अभिधम्मभाजनियाचे वर्णन

243. Pathavīākāsā viya paṭiccasamuppādo mahāpatthaṭavitthāritānaṃ atthānaṃ parikappavasena kathito. Tañhi apatthaṭaṃ avitthatañca pathaviṃ ākāsañca pattharanto vitthārayanto viya ca ekekacittāvaruddhaṃ akatvā [Pg.133] sabbasattasabbacittasādhāraṇavasena patthaṭavitthataṃ katvā suttantabhājanīyena bhagavā dasseti. Tattha nānācittavasenāti asahajātānaṃ sahajātānañca paccayapaccayuppannānaṃ nānācittagatānaṃ dassitabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Nava mūlapadāni etesanti navamūlapadā, nayā. ‘‘Ekekena nayena catunnaṃ catunnaṃ vārānaṃ saṅgahitattā’’ti vuttaṃ, ettha ‘‘ekekena catukkenā’’ti vattabbaṃ. Nayacatukkavārā hi ettha vavatthitā dassitānaṃ catukkānaṃ nayabhāvāti.

२४३. पृथ्वी आणि आकाशाप्रमाणे प्रतीत्यसमुत्पाद हा अत्यंत विस्तृत आणि पसरलेल्या अर्थांच्या कल्पनेच्या (विचाराच्या) आधारे सांगितला आहे. कारण, न पसरलेल्या आणि न विस्तारलेल्या पृथ्वी व आकाशाला पसरविल्याप्रमाणे आणि विस्तृत केल्याप्रमाणे, त्याला (प्रतीत्यसमुत्पादाला) एकाच चित्तात मर्यादित न करता, सर्व प्राणी आणि सर्व चित्तांच्या साधारणतेच्या (समानतेच्या) आधारे विस्तृत व पसरवून भगवान सुत्तंतभाजनियाद्वारे दर्शवितात. तेथे 'नानाचित्ताच्या वशाने' हे जे म्हटले आहे, ते सहजात नसलेल्या (असहजात) आणि सहजात असलेल्या, विविध चित्तांमध्ये उत्पन्न होणाऱ्या प्रत्यय आणि प्रत्ययोत्पन्नांचा दर्शविलेला भाव लक्षात घेऊन म्हटले आहे. नऊ मूळ पदे ज्यांची आहेत ते 'नवमूलपदे' (नऊ मूळ पदांचे) नय आहेत. 'एका एका नयाने चार चार वारांचा संग्रह केल्यामुळे' असे म्हटले आहे, येथे 'एका एका चतुष्काने' असे म्हटले पाहिजे. कारण येथे नयांच्या चतुष्कवारांची विभागणी केली आहे, कारण दर्शविलेल्या चतुष्कांचे ते नयस्वरूप आहेत.

1. Paccayacatukkavaṇṇanā

१. प्रत्ययचतुष्काचे वर्णन

Avijjaṃ aṅgaṃ aggahetvā tato paraṃ ‘‘avijjāpaccayā saṅkhāro’’tiādīni paccayasahitāni paccayuppannāni aṅgabhāvena vuttānīti āha ‘‘na, tassa anaṅgattā’’ti. Evañca katvā niddese (vibha. 226) ‘‘tattha katamā avijjā’’ti avijjaṃ visuṃ vissajjetvā ‘‘tattha katamo avijjāpaccayā saṅkhāro’’tiādinā taṃtaṃpaccayavanto saṅkhārādayo vissajjitāti. Tīsu pakāresu paṭhamapaṭhamavāro dutiyavārādīsu pavisanto paccayavisesādisabbanānattasādhāraṇattā te vāravisese gaṇhātīti ‘‘sabbasaṅgāhako’’ti vutto. Paṭhamavāro eva hi na kevalaṃ chaṭṭhāyatanameva, atha kho nāmañca phassassa paccayo, nāmaṃ vā na kevalaṃ chaṭṭhāyatanasseva, atha kho phassassāpīti paccayavisesadassanatthaṃ, yena atthavisesena mahānidānasuttadesanā pavattā, taṃdassanatthañca chaṭṭhāyatanaṅgaṃ parihāpetvā vuttoti tassa dutiyavāre ca paveso vutto, na sabbaṅgasamorodhato.

अविद्येला अंग म्हणून न घेता, त्यानंतर 'अविद्याप्रत्ययाने संस्कार' इत्यादी कारणांसह असलेल्या प्रत्ययोत्पन्नांना अंगाच्या रूपाने सांगितले आहे, म्हणून 'नाही, त्याचे अनंगत्व असल्यामुळे' (ते अंग नसल्यामुळे) असे म्हटले आहे. आणि असे करून निर्देशात (विभंग २२६ मध्ये) 'तेथे अविद्या कोणती?' असा प्रश्न विचारून अविद्येचे स्वतंत्रपणे उत्तर देऊन, 'तेथे अविद्याप्रत्ययाने संस्कार कोणता?' इत्यादींद्वारे त्या त्या कारणांनी युक्त असलेल्या संस्कार इत्यादींचे उत्तर दिले आहे, असे जाणावे. तीन प्रकारांमध्ये पहिला पहिला वार (प्रकार) दुसऱ्या वारांमध्ये प्रवेश करतो आणि प्रत्ययविशेषादी सर्व नानात्वाच्या साधारणतेमुळे (समानतेमुळे) त्या वारविशेषांना ग्रहण करतो, म्हणून त्याला 'सर्वसंग्राहक' म्हटले आहे. कारण पहिला वार केवळ षडायतनच नव्हे, तर नाम देखील स्पर्शाचा प्रत्यय (कारण) आहे; किंवा नाम केवळ षडायतनाचाच प्रत्यय नाही, तर स्पर्शाचा देखील प्रत्यय आहे, असा प्रत्ययविशेष दर्शविण्यासाठी, आणि ज्या अर्थविशेषाने महानिदानसुत्ताची देशना प्रवृत्त झाली आहे, तो दर्शविण्यासाठी षडायतन हे अंग वगळून (कमी करून) सांगितले आहे; म्हणून त्याचा दुसऱ्या वारात देखील प्रवेश सांगितला आहे, सर्व अंगांच्या समावेशामुळे नाही.

Yatthāti vāracatukke ekekavāre ca. Aññathāti suttantabhājanīyato aññathā saṅkhāroti vuttaṃ. Avuttanti ‘‘rūpaṃ saḷāyatana’’nti, tesupi ca vāresu catūsupi sokādayo avuttā suttantabhājanīyesu vuttā. Tattha ca vuttameva idha ‘‘chaṭṭhāyatana’’nti aññathā vuttanti daṭṭhabbaṃ.

'जिथे' म्हणजे चार वारांच्या समूहात आणि प्रत्येक वारात. 'अन्यथा' (वेगळ्या प्रकारे) म्हणजे सुत्तंतभाजनियापेक्षा वेगळ्या प्रकारे 'संस्कार' असे म्हटले आहे. 'न सांगितलेले' म्हणजे 'रूप आणि सळायतन (षडायतन)' हे होय; आणि त्या चारही वारांमध्ये न सांगितलेले शोक इत्यादी सुत्तंतभाजनियात सांगितले आहेत. आणि तेथे (सुत्तंतभाजनियात) सांगितलेलेच येथे 'षडायतन' (छट्ठायतन) अशा वेगळ्या प्रकारे सांगितले आहे, असे जाणावे.

Sabbaṭṭhānasādhāraṇatoti vuttanayena sabbavārasādhāraṇato, sabbaviññāṇapavattiṭṭhānabhavasādhāraṇato vā. Vinā abhāvena viññāṇassa khandhattayampi samānaṃ phalaṃ paccayo cāti āha ‘‘avisesenā’’ti. ‘‘Tiṇṇaṃ saṅgati phasso’’ti (ma. ni. 1.204; saṃ. ni. 2.43) vacanato pana viññāṇaṃ phassassa visesapaccayoti tassa phasso visiṭṭhaṃ phalaṃ, satipi paccayasampayuttānaṃ āhārapaccayabhāve manosañcetanāya viññāṇāharaṇaṃ visiṭṭhaṃ kiccanti saṅkhāro cassa visiṭṭho paccayo. Acittakkhaṇamattānīti [Pg.134] cittakkhaṇappamāṇarahitāni. Tassatthoti tassa vuttassa avijjādikassa attho suttantabhājanīyavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbo.

सर्वस्थानसाधारणत्वामुळे (सब्बट्ठानसाधारणतो) म्हणजे सांगितलेल्या पद्धतीने सर्व वारांशी (विभागांशी) साधारण असल्यामुळे किंवा सर्व विज्ञानांच्या उत्पत्तीचे स्थान असलेल्या भवाशी साधारण असल्यामुळे होय. विज्ञानाशिवाय इतर तीन स्कंधांचे (वेदना, संज्ञा, संस्कार) अस्तित्व असू शकत नसल्यामुळे, ते विज्ञानाचे समान फल आणि प्रत्यय (कारण) देखील आहेत, म्हणूनच 'अविशेषेण' (विशेष भेद न करता) असे म्हटले आहे. परंतु, 'तिन्निं संगति फस्सो' (तिन्हींच्या एकत्र येण्याने स्पर्श होतो) या वचनानुसार विज्ञान हे स्पर्शाचे विशेष प्रत्यय आहे, म्हणून स्पर्श हे विज्ञानाचे विशिष्ट फल आहे. आहारप्रत्ययाशी संप्रयुक्त असलेल्या धर्मांमध्ये आहारप्रत्ययभाव असला तरीही, मनोसंचेतनेचे विज्ञानाला आणणे (प्रतिसंधी विज्ञानाला उत्पन्न करणे) हे विशिष्ट कार्य आहे; म्हणून संस्कार हा विज्ञानाचा विशिष्ट प्रत्यय आहे. 'अचित्तक्खणमत्तानि' म्हणजे चित्तक्षणाच्या प्रमाणाने (मर्यादेने) रहित असलेले. 'तस्सत्थो' म्हणजे त्या सांगितलेल्या अविद्या इत्यादी धर्मांचा अर्थ सुत्तन्तभापजनीय वर्णनेमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा.

Hetukādīnīti ettha yasmiṃ catukke hetuka-saddo vutto, taṃ hetuka-saddasahacaritattā ‘‘hetuka’’nti vuttanti veditabbaṃ. Hetu-saddo gatisūcako avigatatā ca vigatatānivāraṇavasena gati eva hotīti hetukacatukkaṃ avigatapaccayavasena vuttanti vuttaṃ.

येथे 'हेतुकादीनि' यामध्ये ज्या चतुष्कामध्ये 'हेतुक' शब्द सांगितला आहे, त्या चतुष्काला 'हेतुक' शब्दाच्या सहचरित्वामुळे 'हेतुक' असे म्हटले आहे, हे समजून घ्यावे. 'हेतु' शब्द हा गतीचा (प्राप्तीचा) सूचक आहे आणि अविगतता (न नाहीसे होणे) देखील विगततेचे (नाहीसे होण्याचे) निवारण करण्याच्या द्वारे गतीच ठरते; म्हणून हेतुकचतुष्क हे अविगतप्रत्ययाच्या द्वारे सांगितले आहे, असे म्हटले आहे.

Tidhā catudhā pañcadhā vāti vā-saddo ‘‘chadhā vā’’tipi vikappetīti daṭṭhabbo. Samādhi hi sādhāraṇehi tīhi jhānindriyamaggapaccayehi ca paccayoti. Upādānaṃ bhavassa maggapaccayena cāti sattadhāti kāmupādānavajjānaṃ vasena vadati. Kāmupādānaṃ pana yathā bhavassa paccayo hoti, so pakāro taṇhāyaṃ vutto evāti na vutto.

'तिधा चतुधा पंचधा वा' (तीन, चार किंवा पाच प्रकारे) यामध्ये 'वा' शब्द 'सहा प्रकारे किंवा' (छधा वा) असाही विकल्प करतो, असे समजावे. कारण समाधी ही साधारण अशा तीन प्रत्यय शक्तींनी आणि ध्यानप्रत्यय, इंद्रियप्रत्यय व मार्गप्रत्यय यांच्याद्वारे प्रत्यय (कारण) होते. 'उपादान हे भवाचे मार्गप्रत्ययाने सात प्रकारे होते' हे कामोपादान वगळता इतर उपादानांच्या द्वारे सांगितले आहे. परंतु कामोपादान हे ज्या प्रकारे भवाचे प्रत्यय होते, तो प्रकार तृष्णेच्या संदर्भात आधीच सांगितलेला असल्यामुळे येथे पुन्हा सांगितलेला नाही.

Imasmiṃ catukke sahajātapaccayena paccayā hontīti vacanavasenāti adhippāyo. Attho hi na katthaci attano paccayuppannassa yathāsakehi paccayo na hoti, sahajātapaccayavaseneva pana imassa catukkassa vuttattā soyevettha hotīti vadanti. Paṭhamavāroti paṭhamacatukkoti evaṃ vattabbaṃ. Bhavādīnaṃ tathā abhāvanti yadi sahajātapaccayavaseneva paṭhamacatukko vutto, bhavo jātiyā, jāti ca maraṇassa sahajātapaccayo na hotīti yathā avigatacatukkādīsu ‘‘bhavapaccayā jāti bhavahetukā’’tiādi na vuttaṃ bhavādīnaṃ avigatādipaccayatāya abhāvato, evamidhāpi ‘‘bhavapaccayā jātī’’tiādi na vattabbaṃ siyā. Paccayavacanameva hi tesaṃ sahajātasūcakaṃ āpannaṃ avigatacatukkādīsu viya idha paccayavisesasūcakassa vacanantarassa abhāvā, na ca taṃ na vuttaṃ, na ca bhavādayo sahajātapaccayā honti, tasmā na sahajātapaccayavasenevāyaṃ catukko vutto. Sesapaccayānañca sambhavanti idaṃ ‘‘bhavādīna’’nti etena saha ayojetvā sāmaññena avijjādīnaṃ sahajātena saha sesapaccayabhāvānañca sambhavaṃ sandhāya vuttaṃ. Ayañhettha attho – paccayavisesasūcakassa vacanantarassa abhāvā sahajātato aññe paccayabhāvā avijjādīnaṃ na sambhavantīti sahajātapaccayavasenevāyaṃ catukko [Pg.135] āraddhoti vucceyya, na ca te na sambhavanti, tasmā nāyaṃ tathā āraddhoti.

या चतुष्कामध्ये 'सहजातप्रत्ययाने प्रत्यय होतात' या वचनाच्या द्वारे (हाच अर्थ आहे) असा अभिप्राय आहे. कारण प्रत्ययांचा अर्थ काही वारांमध्ये आपल्या प्रत्ययोत्पन्न धर्मांना आपापल्या प्रत्यय शक्तींनी प्रत्यय होत नाही असे नाही (तर होतोच); परंतु केवळ सहजातप्रत्ययाच्या द्वारेच या चतुष्काचे कथन केले असल्यामुळे तोच (सहजातप्रत्ययच) येथे होतो, असे काही आचार्य म्हणतात. 'प्रथमवारो' या पाठात 'प्रथमचतुष्को' असे म्हटले पाहिजे. 'भवादीनां तथा अभावं' म्हणजे जर केवळ सहजातप्रत्ययाच्या द्वारेच प्रथम चतुष्क सांगितले असते, तर भव हा जातीचा आणि जात ही मरणाचा सहजातप्रत्यय होऊ शकत नाही; म्हणून ज्याप्रमाणे अविगतचतुष्क इत्यादींमध्ये भवाचा अविगत इत्यादी प्रत्ययभाव नसल्यामुळे 'भवप्रत्यया जाती भवहेतुका' इत्यादी म्हटले नाही, त्याचप्रमाणे येथेही 'भवप्रत्यया जाती' इत्यादी म्हणता आले नसते. कारण त्यांच्या मते 'प्रत्यय' हा शब्दच सहजातप्रत्ययाचा सूचक ठरला असता, कारण अविगतचतुष्क इत्यादींप्रमाणे येथे प्रत्ययविशेषाचा सूचक असणारा दुसरा शब्द नाही. आणि ते (भवप्रत्यया जाती इत्यादी) येथे सांगितले नाही असे नाही (तर सांगितलेच आहे), आणि भव इत्यादी हे सहजातप्रत्यय नाहीत; म्हणून केवळ सहजातप्रत्ययाच्या द्वारेच हा चतुष्क सांगितलेला नाही. 'शेषप्रत्ययानां च संभवं' हे वचन 'भवादीनां' या शब्दाशी न जोडता, सामान्यतः अविद्या इत्यादींच्या सहजातप्रत्ययाव्यतिरिक्त इतर प्रत्ययभावांच्या संभाव्यतेला उद्देशून म्हटले आहे. येथे हा अर्थ आहे - प्रत्ययविशेषाचा सूचक असणारा दुसरा शब्द नसल्यामुळे सहजातप्रत्ययाव्यतिरिक्त इतर प्रत्ययभाव अविद्या इत्यादींसाठी संभवत नाहीत, म्हणून केवळ सहजातप्रत्ययाच्या द्वारेच हा चतुष्क सुरू केला आहे, असे म्हटले जावे; परंतु ते (इतर प्रत्ययभाव) संभवत नाहीत असे नाही (तर संभवतातच), म्हणून हा चतुष्क त्या प्रकारे सुरू केलेला नाही.

‘‘Mahānidānasuttante ekādasaṅgiko paṭiccasamuppādo vutto’’ti vuttaṃ, tattha pana ‘‘nāmarūpapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, nāmapaccayā phasso’’tiādinā (dī. ni. 2.97) dvikkhattuṃ āgate nāmarūpe ekadhā gahite navaṅgiko, dvidhā gahite dasaṅgiko vutto, aññattha pana vuttesu avijjāsaṅkhāresu addhattayadassanatthaṃ yojiyamānesu ekādasaṅgiko hotīti katvā evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Mahānidānasuttantadesanāya pariggahatthanti tattha hi cakkhāyatanādīni viya rūpe chaṭṭhāyatanañca nāme antogadhaṃ katvā phassassa niravasesarūpapaccayaṃ viya niravasesanāmapaccayañca dassetuṃ ‘‘nāmarūpapaccayā phasso’’ti vuttaṃ, evamidhāpi tattha dassitavisesadassanena taṃdesanāpariggahatthaṃ ekacittakkhaṇike paṭiccasamuppāde chaṭṭhāyatanaṃ nāmantogadhaṃ katvā ‘‘nāmapaccayā phasso’’ti vuttanti attho.

'महानिदान सुत्तान्तामध्ये अकरा अंगांचा प्रतीत्यसमुत्पाद सांगितला आहे' असे म्हटले आहे. परंतु त्यामध्ये 'नामरूपप्रत्यया विज्ञानं, विज्ञानप्रत्यया नामरूपं, नामप्रत्यया फस्सो' इत्यादी प्रकारे दोन वेळा आलेल्या नामरूपाला एकाच भागामध्ये घेतले असता नऊ अंगांचा, आणि दोन भागांमध्ये घेतले असता दहा अंगांचा प्रतीत्यसमुत्पाद सांगितला आहे. परंतु इतर ठिकाणी सांगितलेल्या अविद्या आणि संस्कार यांना तीन काळांचे (अध्वंचे) दर्शन घडवण्यासाठी जोडले असता तो अकरा अंगांचा होतो, असा विचार करून असे म्हटले आहे, हे समजावे. 'महानिदानsuत्तान्तदेशनाया परिग्गहत्थं' म्हणजे कारण त्या महानिदान सुत्तान्तामध्ये चक्षुआयतन इत्यादींना रूपामध्ये समाविष्ट केल्याप्रमाणे आणि सहाव्या आयतनाला (मनायतन) नामामध्ये समाविष्ट करून स्पर्शाचा निरवशेष रूपप्रत्यय दाखवल्याप्रमाणे निरवशेष नामप्रत्यय देखील दाखवण्यासाठी 'नामरूपप्रत्यया फस्सो' असे म्हटले आहे. त्याचप्रमाणे येथेही तेथे दाखवलेल्या विशेषाच्या दर्शनाने त्या देशनेचा संग्रह करण्यासाठी एका चित्तक्षणाच्या प्रतीत्यसमुत्पादामध्ये सहाव्या आयतनाला नामामध्ये समाविष्ट करून 'नामप्रत्यया फस्सो' असे म्हटले आहे, असा अर्थ आहे.

Rūpappavattidesaṃ sandhāya desitattā ‘‘imassā’’ti vacanaseso, na purimānanti, teneva ‘‘ayañhī’’tiādimāha.

रूपाच्या उत्पत्तीच्या देशनेला उद्देशून उपदेश केल्यामुळे 'इमस्स' (याच्या) हा शब्द उर्वरित वाक्य म्हणून जोडला पाहिजे, पूर्वीच्या शब्दांशी नाही; म्हणूनच 'अयञ्हि' इत्यादी म्हटले आहे.

Yonivasena opapātikānanti cettha saṃsedajayonikāpi paripuṇṇāyatanabhāvena opapātikasaṅgahaṃ katvā vuttāti daṭṭhabbā. Padhānāya vā yoniyā sabbaparipuṇṇāyatanayoniṃ dassetuṃ ‘‘opapātikāna’’nti vuttaṃ. Evaṃ saṅgahanidassanavaseneva hi dhammahadayavibhaṅgepi (vibha. 1009) ‘‘opapātikānaṃ petāna’’ntiādinā opapātikaggahaṇameva kataṃ, na saṃsedajaggahaṇanti. Ekacittakkhaṇe chahāyatanehi phassassa pavatti natthi, na cekassa akusalaphassassa chaṭṭhāyatanavajjaṃ āyatanaṃ samānakkhaṇe pavattamānaṃ paccayabhūtaṃ atthi, ārammaṇapaccayo cettha pavattako na hotīti na gayhati, tasmā ‘‘saḷāyatanapaccayā phasso’’ti na sakkā vattunti dassanatthaṃ ‘‘yasmā paneso’’tiādimāha.

येथे 'योनीच्या द्वारे औपपातिक' (योनि वशेन ओपपातिकानां) यामध्ये संस्वेदज योनीचे प्राणी देखील परिपूर्ण आयतन असण्याच्या भावामुळे औपपातिकांमध्ये समाविष्ट करून सांगितले आहेत, असे समजावे. किंवा प्रधान योनीच्या द्वारे सर्व परिपूर्ण आयतन असणारी योनी दाखवण्यासाठी 'ओपपातिकानां' असे म्हटले आहे. कारण अशा प्रकारे संग्रहाचे उदाहरण दाखवण्यासाठीच धम्महदयविभंगामध्ये देखील 'ओपपातिकानां पेतानां' इत्यादी प्रकारे केवळ औपपातिकांचेच ग्रहण केले आहे, संस्वेदजांचे ग्रहण केलेले नाही. एका चित्तक्षणामध्ये सहा आयतनांच्या द्वारे स्पर्शाची उत्पत्ती होऊ शकत नाही; आणि एका अकुशल स्पर्शाच्या बाबतीत सहावे आयतन (मनायतन) वगळता इतर कोणतेही आयतन समान क्षणामध्ये उत्पन्न होणारे प्रत्ययभूत (कारणभूत) असू शकत नाही; तसेच येथे आलंबनप्रत्यय हा स्पर्शाला उत्पन्न करणारा होत नसल्यामुळे तो घेतला जात नाही; म्हणून 'सळायतनप्रत्यया फस्सो' असे म्हणता येत नाही, हे दाखवण्यासाठी 'यस्मा पनेसो' इत्यादी म्हटले आहे.

Purimayonidvaye sambhavantampi kesañci saḷāyatanaṃ kalalādikāle na sambhavatīti ‘‘sadā asambhavato’’ti āha. Pacchimayonidvaye pana yesaṃ [Pg.136] sambhavati, tesaṃ sadā sambhavatīti. Itoti imasmā catukkato, nayato vā, yo viseso.

पहिल्या दोन योनींमध्ये (अंडज आणि जरायुज) षडायतन संभवत असले तरीही, काही गर्भशय्यक प्राण्यांच्या बाबतीत कलल इत्यादी अवस्थेच्या काळात ते संभवत नाही; म्हणून 'सदा असंभवतो' (नेहमी संभवत नसल्यामुळे) असे म्हटले आहे. परंतु नंतरच्या दोन योनींमध्ये (संस्वेदज आणि औपपातिक) ज्यांच्या बाबतीत षडायतन संभवते, त्यांच्या बाबतीत ते नेहमीच संभवते. 'इतो' म्हणजे या चतुष्कापेक्षा किंवा या पद्धतीपेक्षा जो विशेष (भेद) आहे तो समजून घ्यावा.

Paccayacatukkavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रत्ययचतुष्क वर्णन समाप्त झाले.

2. Hetucatukkavaṇṇanā

२. हेतुचतुष्क वर्णन.

244. Jātikkhaṇamatte eva abhāvatoti tato uddhaṃ bhāvatoti attho. Avigatapaccayaniyamābhāvato bhave upādānahetukaggahaṇaṃ na kataṃ, abhāvato avigatapaccayassa jātiādīsu bhavahetukādiggahaṇaṃ na katanti yojetabbaṃ. Yathā pana yāva vatthu, tāva anupalabbhamānassa viññāṇassa vatthu avigatapaccayo hoti viññāṇato uddhaṃ pavattanakampi, evaṃ upādānaṃ bhavasaṅgahitānaṃ jātiādīnaṃ, bhavo ca jātiyā avigatapaccayo siyā. Atha na siyā, saṅkhārakkhandhe jātiādīnaṃ saṅgahitattā viññāṇaṃ nāmassa, nāmañca atakkhaṇikasambhavā chaṭṭhāyatanassa avigatapaccayo na siyāti idha viya tatthāpi hetukaggahaṇaṃ na kattabbaṃ siyā, tasmā yāva upādānaṃ, tāva jātiādīnaṃ anupalabbho, jātikkhaṇamatte eva bhavassa abhāvo ca kāraṇanti na sakkā kātuṃ. Saṅkhatalakkhaṇānaṃ pana jātiādīnaṃ asabhāvadhammānaṃ bhavena saṅgahitattā asabhāvadhammassa ca paramatthato bhavantarassa abhāvato hetuādipaccayā na santīti bhavassa upādānaṃ na niyamena avigatapaccayo, bhavo pana jātiyā, jāti jarāmaraṇassa neva avigatapaccayoti avigatapaccayaniyamābhāvato abhāvato ca avigatapaccayassa bhavādīsu hetukaggahaṇaṃ na katanti yuttaṃ.

२४४. जातीच्या केवळ क्षणमात्रातच अभाव असल्यामुळे, म्हणजेच त्या (जाती-क्षणा) नंतरच्या काळात अस्तित्व असल्यामुळे असा अर्थ आहे. अविगत-प्रत्ययाच्या नियमाचा अभाव असल्यामुळे भवामध्ये 'उपादान-हेतुक' असे ग्रहण केले गेले नाही; आणि अविगत-प्रत्ययाचा सर्वथा अभाव असल्यामुळे जाती इत्यादींमध्ये 'भव-हेतुक' इत्यादी ग्रहण केले गेले नाही, असे जोडले पाहिजे. परंतु ज्याप्रमाणे जोपर्यंत हृदयवस्तू असते, तोपर्यंत न मिळणाऱ्या विज्ञानासाठी विज्ञानाच्या नंतर प्रवृत्त होणारी हृदयवस्तू ही अविगत-प्रत्यय असते, त्याचप्रमाणे उपादान हे भवामध्ये समाविष्ट असलेल्या जाती इत्यादींसाठी आणि भव हा जातीसाठी अविगत-प्रत्यय असावा. जर तसे नसेल, तर संस्कारस्कंधात जाती इत्यादींचा समावेश असल्यामुळे विज्ञान हे नामासाठी आणि नाम हे त्या क्षणी अस्तित्वात नसल्यामुळे षडायतनासाठी अविगत-प्रत्यय होणार नाही. त्यामुळे येथे ज्याप्रमाणे, त्याप्रमाणे तिथेही 'हेतुक' शब्दाचे ग्रहण केले जाऊ नये असे होईल. म्हणून जोपर्यंत उपादान आहे तोपर्यंत जाती इत्यादींचा अनुपलब्ध असणे आणि केवळ जातीच्या क्षणीच भवाचा अभाव असणे हे कारण मानता येत नाही. परंतु संस्कृत लक्षणे असलेल्या, असभावधर्म (वास्तविक स्वभाव नसलेल्या) अशा जाती इत्यादींचा भवामध्ये समावेश असल्यामुळे आणि परमार्थतः असभावधर्म असलेल्या दुसऱ्या भवाचा अभाव असल्यामुळे हेतू इत्यादी प्रत्यय नसतात. म्हणून भवासाठी उपादान हे नियमाने अविगत-प्रत्यय नसते. परंतु भव हा जातीसाठी आणि जाती ही जरामरणासाठी मुळीच अविगत-प्रत्यय नसतात. म्हणून अविगत-प्रत्ययाच्या नियमाचा अभाव असल्यामुळे आणि अविगत-प्रत्ययाचा सर्वथा अभाव असल्यामुळे भवादि पदांमध्ये 'हेतुक' शब्दाचे ग्रहण केले गेले नाही, हे योग्यच आहे.

Nanu evaṃ ‘‘nāmaṃ viññāṇahetukaṃ chaṭṭhāyatanaṃ nāmahetuka’’nti vacanaṃ na vattabbaṃ. Na hi nāmasaṅgahitānaṃ jātiādīnaṃ avigatapaccayo aññassa avigatapaccayabhāvo ca atthi asabhāvadhammattāti? Na, tesaṃ nāmena asaṅgahitattā. Namanakiccaparicchinnañhi nāmaṃ, tañca kiccaṃ sabhāvadhammānameva hotīti sabhāvadhammabhūtā eva tayo khandhā ‘‘nāma’’nti vuttā, tasmā tattha hetukaggahaṇaṃ yuttaṃ, idha pana bhavatīti bhavo, na ca jātiādīni na bhavanti ‘‘bhavapaccayā jāti sambhavati, jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sambhavatī’’ti yojanato[Pg.137], tasmā saṅkharaṇato saṅkhāre viya bhavanato bhave jātiādīni saṅgahitānīti niyamābhāvābhāvehi yathāvuttehi hetukaggahaṇaṃ na katanti.

जर असे असेल, तर 'नाम हे विज्ञान-हेतुक आहे, षडायतन हे नाम-हेतुक आहे' असे वचन बोलले जाऊ नये, नाही का? कारण नामामध्ये समाविष्ट असलेल्या जाती इत्यादींचा अविगत-प्रत्यय नसतो आणि दुसऱ्या प्रत्ययोत्पन्न धर्मासाठी त्यांचा अविगत-प्रत्ययभावही नसतो, कारण ते असभावधर्म आहेत. असे नाही, कारण त्यांचा नामामध्ये समावेश केलेला नाही. कारण नाम हे नमण्याच्या (आलंबनाकडे झुकण्याच्या) कार्याने परिच्छिन्न होते. आणि ते कार्य केवळ सभावधर्मांचेच असते. म्हणून सभावधर्म असलेलेच तीन स्कंध 'नाम' असे म्हटले गेले आहेत. म्हणून तिथे 'हेतुक' शब्दाचे ग्रहण करणे योग्य आहे. परंतु येथे 'उत्पन्न होतो म्हणून भव' असे आहे. आणि 'भव-प्रत्ययामुळे जात उत्पन्न होते, जाती-प्रत्ययामुळे जरामरण उत्पन्न होते' अशा योजनेमुळे जाती इत्यादी उत्पन्न होत नाहीत असे नाही (तर ते उत्पन्न होतातच). म्हणून ज्याप्रमाणे अभिसंस्करण करण्याच्या अर्थाने संस्कारांमध्ये (जाती इत्यादींचा) समावेश होतो, त्याचप्रमाणे उत्पन्न होण्याच्या अर्थाने भवामध्ये जाती इत्यादींचा समावेश केला गेला आहे. म्हणून वर सांगितलेल्या नियमाचा अभाव आणि सर्वथा अभाव या कारणांमुळे 'हेतुक' शब्दाचे ग्रहण केले गेले नाही.

Keci panātiādinā revatattheramataṃ vadati. Arūpakkhandhā hi idha bhavoti āgatā. Vuttañhi ‘‘tattha katamo upādānapaccayā bhavo, ṭhapetvā upādānaṃ vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho’’ti (vibha. 249).

'केचि पन' (परंतु काही आचार्य) इत्यादी शब्दांनी थेर रेवतांचे मत सांगितले आहे. कारण येथे अरूपस्कंध (नामस्कंध) हे 'भव' म्हणून आले आहेत. कारण असे म्हटले आहे की - 'त्यात उपादान-प्रत्ययामुळे होणारा भव कोणता? उपादान वगळून वेदनास्कंध...पे... विज्ञानस्कंध होय' (विभंग २४९).

‘‘Vattabbapadesābhāvato’’ti vuttaṃ, satipi pana padese upādānaṃ viya sabhāvāni jātiādīni na hontīti ṭhapetabbassa bhāvantarassa abhāvato eva ṭhapanaṃ na kātabbanti yuttaṃ. Jāyamānānaṃ pana jāti, jātānañca jarāmaraṇanti ‘‘bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti (vibha. 225) vuttaṃ. Yathā pana ‘‘nāmapaccayā phassoti tattha katamaṃ nāmaṃ? Ṭhapetvā phassaṃ vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho. Idaṃ vuccati nāma’’nti (vibha. 259), ‘‘nāmarūpapaccayā saḷāyatananti atthi nāmaṃ atthi rūpaṃ. Tattha katamaṃ nāmaṃ? Vedanākkhandho saññākkhandho saṅkhārakkhandho. Idaṃ vuccati nāmaṃ. Tattha katamaṃ rūpaṃ? Cattāro mahābhūtā yañca rūpaṃ nissāya manodhātu manoviññāṇadhātu vattati, idaṃ vuccati rūpa’’nti (vibha. 261) ca yaṃ nāmarūpañca phassassa saḷāyatanassa paccayo, tassa vattabbapadeso niddiṭṭho, evaṃ yo bhavo jātiyā paccayo, tassapi ṭhapetabbagahetabbavisese sati na sakkā vattabbapadeso natthīti vattunti.

'वक्तव्य प्रदेशाचा (सांगण्याजोग्या भागाचा) अभाव असल्यामुळे' असे म्हटले आहे. परंतु सांगण्याजोगा भाग असला तरीही, उपादानाप्रमाणे जाती इत्यादी सभावधर्म नसतात. म्हणून वगळण्याजोग्या दुसऱ्या भवाचा अभाव असल्यामुळेच ते वगळणे (वर्जन करणे) करू नये, हे योग्य आहे. परंतु उत्पन्न होणाऱ्या धर्मांची 'जाती' असते आणि उत्पन्न झालेल्या धर्मांचे 'जरामरण' असते, म्हणून 'भव-प्रत्ययामुळे जाती, जाती-प्रत्ययामुळे जरामरण' (विभंग २२५) असे म्हटले आहे. परंतु ज्याप्रमाणे 'नाम-प्रत्ययामुळे स्पर्श होतो, त्यात नाम कोणते? स्पर्श वगळून वेदनास्कंध...पे... विज्ञानस्कंध. याला नाम म्हणतात' (विभंग २५९), आणि 'नामरूप-प्रत्ययामुळे षडायतन होते, तिथे नाम आहे, रूप आहे. त्यात नाम कोणते? वेदनास्कंध, संज्ञास्कंध, संस्कारस्कंध. याला नाम म्हणतात. त्यात रूप कोणते? चार महाभूत आणि ज्या रूपाला आश्रय करून मनोधातू व मनोविज्ञानधातू प्रवृत्त होतात, याला रूप म्हणतात' (विभंग २६१) असे जे नामरूप हे स्पर्श आणि षडायतनाचे प्रत्यय आहेत, त्यांचा वक्तव्य प्रदेश (सांगण्याजोगा भाग) निर्दिष्ट केला आहे, त्याचप्रमाणे जो भव हा जातीचा प्रत्यय आहे, त्याचाही वगळण्याजोगा आणि ग्रहण करण्याजोगा विशेष असताना, 'वक्तव्य प्रदेश नाही' असे म्हणता येत नाही, असे समजावे.

Hetucatukkavaṇṇanā niṭṭhitā.

हेतु-चतुष्क वर्णन समाप्त झाले.

4. Aññamaññacatukkavaṇṇanā

४. अन्योन्य-चतुष्क वर्णन

246. Nippadesattā bhavena upādānaṃ saṅgahitanti paccayuppannassa upādānassa visuṃ ṭhitassa abhāvā ‘‘bhavapaccayāpi upādāna’’nti na sakkā vattunti dassetuṃ ‘‘yasmā pana bhavo nippadeso’’tiādimāha. Evaṃ sati ‘‘nāmapaccayāpi viññāṇa’’nti na vattabbaṃ siyā, nāmaṃ pana paccayuppannabhūtaṃ paccayabhūtañca sappadesameva gahitanti adhippāyo. Yathā pana ‘‘nāmapaccayā chaṭṭhāyatanaṃ, nāmapaccayā phasso’’tiādīsu (vibha. 150-154) paccayuppannaṃ ṭhapetvā nāmaṃ [Pg.138] gahitaṃ, evaṃ ‘‘bhavapaccayāpi upādāna’’nti idhāpi paccayuppannaṃ ṭhapetvā bhavassa gahaṇaṃ na na sakkā kātuṃ, tasmā upādānassa avigatapaccayaniyamābhāvo viya aññamaññapaccayaniyamābhāvo bhave pubbe vuttanayena atthīti ‘‘bhavapaccayāpi upādāna’’nti na vuttanti veditabbaṃ.

२४६. भवामध्ये कोणताही वेगळा भाग नसल्यामुळे (निष्प्रदेश असल्यामुळे) भवाद्वारे उपादानाचा समावेश केला गेला आहे. म्हणून प्रत्ययोत्पन्न असलेल्या आणि भवापेक्षा वेगळ्या असलेल्या उपादानाचा अभाव असल्यामुळे 'भव-प्रत्ययामुळे देखील उपादान होते' असे म्हणता येत नाही, हे दर्शवण्यासाठी 'यस्मा पन भवो निप्पदेसो' (परंतु ज्याअर्थी भव हा निष्प्रदेश आहे) इत्यादी म्हटले आहे. जर असे असेल, तर 'नाम-प्रत्ययामुळे देखील विज्ञान होते' असे म्हणता येऊ नये. परंतु प्रत्ययोत्पन्न झालेले आणि प्रत्यय झालेले नाम हे सप्रदेश (भागासहित) म्हणून ग्रहण केले गेले आहे, असा अभिप्राय आहे. परंतु ज्याप्रमाणे 'नाम-प्रत्ययामुळे षडायतन होते, नाम-प्रत्ययामुळे स्पर्श होतो' इत्यादींमध्ये प्रत्ययोत्पन्न धर्म वगळून नाम ग्रहण केले गेले आहे, त्याचप्रमाणे 'भव-प्रत्ययामुळे देखील उपादान होते' येथेही प्रत्ययोत्पन्न धर्म वगळून भवाचे ग्रहण करणे अशक्य नाही (तर शक्यच आहे). म्हणून ज्याप्रमाणे उपादानाचा अविगत-प्रत्ययाच्या नियमाचा अभाव आहे, त्याचप्रमाणे भवामध्ये अन्योन्य-प्रत्ययाच्या नियमाचा अभाव देखील पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने आहे. म्हणूनच 'भव-प्रत्ययामुळे देखील उपादान होते' असे म्हटले गेले नाही, असे समजावे.

Aññamaññapaccayoti cettha sampayuttavippayuttaatthipaccayo adhippeto siyā. ‘‘Nāmarūpapaccayāpi viññāṇa’’nti hi vuttaṃ, na ca vatthu akusalaviññāṇassa aññamaññapaccayo hoti, purejātavippayutto pana hotīti. Tathā ‘‘chaṭṭhāyatanapaccayāpi nāmarūpa’’nti vuttaṃ, na ca chaṭṭhāyatanaṃ cakkhāyatanupacayādīnaṃ cittasamuṭṭhānarūpassa ca aññamaññapaccayo hoti, pacchājātavippayutto pana hotīti.

आणि येथे 'अन्योन्य-प्रत्यय' या शब्दाने संप्रयुक्त, विप्रयुक्त आणि अस्ति-प्रत्यय अभिप्रेत असावा. कारण 'नामरूप-प्रत्ययामुळे देखील विज्ञान होते' असे म्हटले आहे. आणि (हृदय)वस्तू ही अकुशल विज्ञानाचा अन्योन्य-प्रत्यय नसते, तर ती पुरेजात-विप्रयुक्त प्रत्यय असते. त्याचप्रमाणे 'षडायतन-प्रत्ययामुळे देखील नामरूप होते' असे म्हटले आहे. आणि सहावे आयतन (मनायतन) हे चक्षुरायतनाचा उपचय इत्यादींचा आणि चित्तसमुत्थान रूपाचा अन्योन्य-प्रत्यय नसते, तर ते पश्चातजात-विप्रयुक्त प्रत्यय असते.

Aññamaññacatukkavaṇṇanā niṭṭhitā.

अन्योन्य-चतुष्क वर्णन समाप्त झाले.

Saṅkhārādimūlakanayamātikāvaṇṇanā

संस्कारादि-मूलक-नय-मातृका वर्णन

247. ‘‘Apubbassa aññassa avijjāpaccayassa vattabbassa abhāvato bhavamūlakanayo na vutto’’ti vuttaṃ, evaṃ sati ‘‘chaṭṭhāyatanapaccayā avijjā’’tiādikā chaṭṭhāyatanādimūlakā ca na vattabbā siyuṃ. ‘‘Nāmapaccayā avijjā’’ti ettha hi avijjāpaccayā sabbe cattāro khandhā nāmanti vuttāti. Tatthāyaṃ adhippāyo siyā – nāmavisesānaṃ chaṭṭhāyatanādīnaṃ avijjāya paccayabhāvo vattabboti chaṭṭhāyatanādimūlakā vuttā. Yadeva pana nāmaṃ avijjāya paccayo, tadeva bhavapaccayā avijjāti etthāpi vucceyya, na vattabbaviseso koci, tasmā apubbābhāvato na vuttoti. Bhavaggahaṇena ca idha avijjāya paccayabhūtā sabhāvadhammā gaṇheyyaṃu, na jātiādīnīti apubbābhāvato na vuttoti daṭṭhabbo. ‘‘Avijjāpaccayā avijjātipi vuttaṃ siyā’’ti vuttaṃ, yathā pana ‘‘nāmapaccayā phasso’’ti vutte ‘‘phassapaccayā phasso’’ti vuttaṃ na hoti paccayuppannaṃ ṭhapetvā paccayassa gahaṇato, evamidhāpi na siyā, tasmā bhavanavasena sabhāvadhammāsabhāvadhammesu sāmaññena pavatto bhava-saddoti na so avijjāya paccayoti sakkā vattuṃ. Tena bhavamūlakanayo na vuttoti veditabbo.

२४७. "अपूर्व (नवीन नसलेल्या) इतर अविद्या-प्रत्ययाचे कथन करण्याचे काही कारण नसल्यामुळे 'भवमूलक नय' सांगितला नाही" असे म्हटले आहे. असे असल्यास, "षळायतन प्रत्ययाने अविद्या" इत्यादी षळायतन-आदी-मूलक नय सुद्धा सांगितले जाऊ नयेत. कारण "नाम प्रत्ययाने अविद्या" यामध्ये अविद्येचे प्रत्यय असलेले सर्व चारही स्कंध 'नाम' म्हणून सांगितले आहेत. त्याविषयी हा अभिप्राय असावा – नामाचे विशेष असलेल्या षळायतन इत्यादींचा अविद्येसाठी प्रत्ययभाव सांगणे योग्य आहे, म्हणून षळायतन-आदी-मूलक नय सांगितले आहेत. परंतु जे नामच अविद्येचे प्रत्यय आहे, त्यालाच "भव प्रत्ययाने अविद्या" यामध्ये सुद्धा सांगितले गेले असते, तर कोणताही सांगण्यासारखा विशेष उरला नसता; म्हणून अपूर्वाच्या (नवीन गोष्टीच्या) अभावामुळे ते सांगितले नाही. आणि येथे 'भव' या ग्रहणाने अविद्येचे प्रत्ययभूत असलेले स्वभावधर्मच ग्रहण केले जावेत, जाति इत्यादी नाही; म्हणून अपूर्वाच्या अभावामुळे ते सांगितले नाही, असे समजावे. "अविद्या प्रत्ययाने अविद्या असेही म्हटले जाऊ शकते" असे म्हटले आहे, परंतु ज्याप्रमाणे "नाम प्रत्ययाने स्पर्श" असे म्हटले असता, प्रत्ययोत्पन्न (स्पर्शाला) वगळून प्रत्ययाचे ग्रहण होत असल्यामुळे "स्पर्श प्रत्ययाने स्पर्श" असे म्हटले जात नाही, त्याचप्रमाणे येथेही होणार नाही. म्हणून 'भवन' (उत्पत्ती) या अर्थाने स्वभावधर्म आणि अस्वभावधर्मांमध्ये सामान्य रूपाने 'भव' हा शब्द प्रवृत्त होतो, म्हणून तो अविद्येचा प्रत्यय नाही, असे म्हणता येऊ शकते. त्यामुळे भवमूलक नय सांगितला नाही, असे जाणावे।

‘‘Upādānapaccayā [Pg.139] bhavo’’ti ettha viya bhavekadese visuṃ pubbe aggahite bhava-saddo paccayasodhanatthaṃ ādito vuccamāno niravasesabodhako hoti, na nāma-saddo. Evaṃsabhāvā hi etā niruttiyoti imināvā adhippāyena ‘‘avijjāpaccayā avijjātipi vuttaṃ siyā’’ti āhāti daṭṭhabbaṃ, imināva adhippāyena ‘‘bhavassa nippadesattā bhavapaccayāpi upādānanti na vutta’’nti ayamattho aññamaññapaccayavāre vuttoti daṭṭhabbo. Tattha pacchinnattāti etena jātijarāmaraṇānaṃ avijjāya paccayabhāvo anuññāto viya hoti. Jāyamānānaṃ pana jāti, na jātiyā jāyamānā, jīyamānamīyamānañca jarāmaraṇaṃ, na jarāmaraṇassa jīyamānamīyamānāti jātiādīni ekacittakkhaṇe na avijjāya paccayo honti, tasmā asambhavato eva tammūlakā nayā na gahitā, pacchedopi pana atthīti ‘‘tattha pacchinnattā’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Teneva ‘‘apicā’’tiādimāha.

"उपादान प्रत्ययाने भव" यामध्ये ज्याप्रमाणे भवाचा एक भाग पूर्वी स्वतंत्रपणे ग्रहण न केल्यास, 'भव' शब्द प्रत्ययाचे ज्ञान करून देण्यासाठी सुरुवातीला वापरला असता तो निरवशेष (पूर्ण) बोध करून देणारा होतो, 'नाम' शब्द तसा नाही. कारण या संज्ञांचा असाच स्वभाव आहे; याच अभिप्रायाने "अविद्या प्रत्ययाने अविद्या असेही म्हटले जाऊ शकते" असे म्हटले आहे, असे समजावे. याच अभिप्रायाने "भवाच्या निरवयवत्वामुळे 'भव प्रत्ययाने सुद्धा उपादान' असे म्हटले नाही" हा अर्थ अन्योन्यप्रत्ययवारामध्ये सांगितला आहे, असे समजावे. तेथे "खंडित झाल्यामुळे" या शब्दाने जाति, जरा आणि मरणाचा अविद्येसाठी प्रत्ययभाव मान्य केल्यासारखे होते. परंतु उत्पन्न होणाऱ्या धर्मांची 'जाति' असते, जातीची स्वतःची उत्पत्ती नसते; आणि जीर्ण होणाऱ्या व मरणाऱ्या धर्मांचे 'जरामरण' असते, जरामरणाचे स्वतःचे जीर्ण होणे किंवा मरणे नसते. म्हणून जाति इत्यादी एकाच चित्तक्षणात अविद्येचे प्रत्यय होत नाहीत. म्हणून असंभव असल्यामुळेच त्या मूलक नय ग्रहण केले नाहीत; परंतु खंडन सुद्धा आहे, म्हणून "तेथे खंडित झाल्यामुळे" असे म्हटले आहे, असे समजावे. म्हणूनच "अथवा" इत्यादी म्हटले आहे।

Mātikāvaṇṇanā niṭṭhitā.

मातिका-वर्णना (मातृका-वर्णन) समाप्त झाली।

Akusalaniddesavaṇṇanā

अकुशल-निर्देश-वर्णना (अकुशल निर्देश वर्णन)।

248-249. Upādānassa upādānapaccayattaṃ āpajjeyyāti nanu nāyaṃ doso. Kāmupādānañhi diṭṭhupādānassa, tañca itarassa paccayo hotīti? Saccaṃ, kāmupādānassa pana taṇhāgahaṇena gahitattā nāme viya visesapaccayattābhāvā ca upādānaggahaṇena taṇhāpaccayā bhavassa ca paccayabhūtā diṭṭhi eva gahitāti ayaṃ doso vuttoti daṭṭhabbo. Yasmā ca upādānaṭṭhāne paccayuppannaṃ paccayo ca ekameva, tasmā ‘‘nāmapaccayā phasso, nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’nti etesaṃ niddesesu viya ‘‘upādānapaccayā bhavo’’ti etassa niddese paccayo visuṃ na vibhatto. Satipi vā bhavassa paccayabhāvena kāmupādānassapi gahaṇe ‘‘ṭhapetvā upādāna’’nti avuccamāne kāmupādānaṃ kāmupādānassa, diṭṭhi ca diṭṭhiyā paccayoti āpajjeyyāti paccayapaccayuppannatānivāraṇatthaṃ ‘‘ṭhapetvā upādāna’’nti vuttanti dasseti.

२४८-२४९. "उपादनाचा उपादान-प्रत्ययभाव प्राप्त होईल" हा दोष नाही का? कारण कामोपादान हे दृष्ट्युपादनाचे आणि ते दुसऱ्याचे प्रत्यय होते? हे सत्य आहे, परंतु कामोपादान हे 'तृष्णा' या ग्रहणाने आधीच ग्रहण केले गेल्यामुळे आणि नामाप्रमाणे विशेष प्रत्ययभाव नसल्यामुळे, 'उपादान' या ग्रहणाने तृष्णा-प्रत्यय असलेल्या आणि भवाचे प्रत्ययभूत असलेल्या 'दृष्टी'चेच ग्रहण केले आहे; म्हणून हा दोष सांगितला आहे, असे समजावे. आणि ज्या अर्थी उपादानाच्या ठिकाणी प्रत्ययोत्पन्न आणि प्रत्यय हे दोन्ही एकच आहेत, म्हणून "नाम प्रत्ययाने स्पर्श, नामरूप प्रत्ययाने षळायतन" यांच्या निर्देशांप्रमाणे "उपादान प्रत्ययाने भव" याच्या निर्देशात प्रत्यय स्वतंत्रपणे विभागून सांगितला नाही. किंवा भवाचा प्रत्ययभाव असल्यामुळे कामोपादनाचे ग्रहण होत असले तरी, "उपादनाला वगळून" असे न म्हटल्यास कामोपादान हे कामोपादनाचे आणि दृष्टी ही दृष्टीचे प्रत्यय होईल, असा प्रसंग येईल; म्हणून प्रत्यय आणि प्रत्ययोत्पन्नाचा एकच भाव रोखण्यासाठी "उपादनाला वगळून" असे म्हटले आहे, हे दर्शवितात।

252. Cakkhāyatanādiupatthambhakassa [Pg.140] cittasamuṭṭhānarūpassa janakaṃ viññāṇaṃ cakkhāyatanupacayādīnaṃ paccayoti vuttaṃ tadajanakampīti adhippāyena ‘‘yassa cittasamuṭṭhānarūpassā’’tiādimāha. Tāsampi hīti utuāhārajasantatīnampi hi upatthambhakasamuṭṭhāpanapacchājātapaccayavasena viññāṇaṃ paccayo hoti evāti attho.

२५२. चक्षुरायतन इत्यादींना उपस्तंभन करणाऱ्या चित्तसमुत्थान रूपाला उत्पन्न करणारे विज्ञान हे चक्षुरायतनाचा उपचय इत्यादींचे प्रत्यय आहे असे म्हटले आहे, ते उत्पन्न न करणारे असले तरी; या अभिप्रायाने "ज्या चित्तसमुत्थान रूपाचे" इत्यादी म्हटले आहे. "त्यांचे सुद्धा" म्हणजे ऋतुज आणि आहारज रूपांच्या संततीचे सुद्धा उपस्तंभक म्हणून उत्पन्न करण्याच्या आणि पश्चाज्जात-प्रत्ययाच्या प्रभावाने विज्ञान हे प्रत्यय होतेच, हा अर्थ आहे।

254. Yathānurūpanti mahābhūtasaṅkhātaṃ pañcannaṃ sahajātādipaccayo, vatthusaṅkhātaṃ chaṭṭhassa purejātādipaccayo, nāmaṃ pañcannaṃ pacchājātādipaccayo, chaṭṭhassa sahajātādipaccayoti esā yathānurūpatā.

२५४. 'यथानुरूप' म्हणजे महाभूत संज्ञक रूप हे पाच इंद्रियांचे सहजात-आदी प्रत्यय आहे, वस्तू संज्ञक रूप हे सहाव्या मनायतनाचे पुरेजात-आदी प्रत्यय आहे, नाम हे पाच इंद्रियांचे पश्चाज्जात-आदी प्रत्यय आहे आणि सहाव्या मनायतनाचे सहजात-आदी प्रत्यय आहे; ही यथानुरूपता आहे।

264. Yassāti yassa paccayuppannassa nāmassa viññāṇassa sampayuttapaccayabhāvo hotīti yojetabbaṃ.

२६४. 'ज्याचे' म्हणजे ज्या प्रत्ययोत्पन्न नामाशी विज्ञानाचा संप्रयुक्त-प्रत्ययभाव होतो, असा संबंध जोडावा।

272. ‘‘Phassapaccayāpi nāma’’nti phassapaccayabhāvena vattabbasseva nāmassa attano paccayuppannena pavatti dassitāti ‘‘ṭhapetvā phassa’’nti puna vacane koci attho atthīti na vuttanti dassento ‘‘tathāpī’’tiādimāha.

२७२. "स्पर्श प्रत्ययाने सुद्धा नाम" यामध्ये स्पर्श-प्रत्ययभावाने सांगण्यायोग्य असलेल्या नामाची स्वतःच्या प्रत्ययोत्पन्नाने प्रवृत्ती दर्शविली आहे; म्हणून "स्पर्शाला वगळून" असे पुन्हा म्हणण्यात काही अर्थ नाही, म्हणून ते सांगितले नाही, हे दर्शविताना "तसे असले तरी" इत्यादी म्हटले आहे।

280. Yasmā adhimokkhopi natthi, tasmā upādānaṭṭhānaṃ parihīnamevāti sambandho. Balavakilesena pana padapūraṇassa kāraṇaṃ taṇhāya abhāvo domanassasahagatesu vutto evāti tassa tena sambandho yojetabbo. Sabbatthāti tatiyacittādīsu ‘‘taṇhāpaccayā adhimokkho’’tiādimhi vissajjanameva visesaṃ dassetvā pāḷi saṃkhittā. Heṭṭhāti cittuppādakaṇḍādīsu.

२८०. ज्या अर्थी अधिमोक्ष सुद्धा नाही, म्हणून उपादानाचा भाग गाळलाच आहे, असा संबंध आहे. परंतु बलवान क्लेशाने पद पूर्ण करण्याचे कारण म्हणजे तृष्णेचा अभाव, हे दौर्मनस्य-सहगत चित्तांमध्ये सांगितलेच आहे; म्हणून त्याचा त्याच्याशी संबंध जोडावा. 'सर्वत्र' म्हणजे तिसऱ्या चित्त इत्यादींमध्ये "तृष्णा प्रत्ययाने अधिमोक्ष" इत्यादींमध्ये केवळ उत्तरच विशेष रूपाने दर्शवून पाळी संक्षिप्त केली आहे. 'खाली' म्हणजे चित्तोत्पादकांड इत्यादींमध्ये।

Akusalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

अकुशल-निर्देश-वर्णना समाप्त झाली।

Kusalābyākataniddesavaṇṇanā

कुशल-अव्याकृत-निर्देश-वर्णना।

292. Pasādoti saddhā.

२९२. 'प्रसाद' म्हणजे श्रद्धा।

306. ‘‘Alobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāyā’’tiādivacanato (a. ni. 3.34) sabyāpārāni kusalamūlāni saṅkhārānaṃ nidānāni honti, na kammavegakkhittesu [Pg.141] vipākesu alobhādisahagatakammapaṭibimbabhūtā viya pavattamānā alobhādayoti pañcaviññāṇesu viya nidānarahitatā sotapatitatāti daṭṭhabbā. Kiriyadhammā kiriyamattattā kammanidānarahitāicceva parihīnāvijjāṭṭhānā veditabbā.

३०६. "अलोभ हे कर्मांच्या उत्पत्तीचे निदान आहे" इत्यादी वचनावरून, सव्यापार कुशलमुळे ही संस्कारांची निदाने होतात; कर्मवेगाने फेकल्या गेलेल्या विपाकांमध्ये अलोभ इत्यादींसह प्रवृत्त होणारे अलोभ इत्यादी कर्माच्या प्रतिबिंबासारखे असतात, ते निदाने होत नाहीत. म्हणून पंचविज्ञानांप्रमाणे निदानरहित असणे हे देशनेच्या प्रवाहात पडणे आहे, असे समजावे. क्रियाधर्म हे केवळ क्रियामात्र असल्यामुळे कर्मनिदानरहित असतात, म्हणूनच ते अविद्यास्थानरहित जाणावेत।

Tatiyacatutthavārā asambhavato evāti kasmā vuttaṃ, kiṃ cakkhuviññāṇādīni cakkhāyatanupacayādīnaṃ pacchājātapaccayā na hontīti? Honti, tadupatthambhakassa pana cittasamuṭṭhānassa asamuṭṭhāpanaṃ sandhāya ‘‘asambhavato’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Sahajātapacchājātaviññāṇassa pana vasena tadāpi viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, pacchājātasahajātanāmassa sahajātapurejātabhūtacakkhādirūpassa ca vasena nāmarūpapaccayā saḷāyatanañca labbhatīti tatiyacatutthavārā na na sambhavantīti.

"तिसरा आणि चौथा वार (प्रकार) संभवत नसल्यामुळेच" असे का म्हटले आहे? काय चक्षुविज्ञान इत्यादी चक्षुआयतन उपचय इत्यादींना पश्चाज्जात प्रत्ययाने उपकार करत नाहीत काय? करतात. परंतु त्याला आधार देणाऱ्या चित्तसमुत्थान रूपाला उत्पन्न न करू शकण्याला उद्देशून "असंभव असल्यामुळे" असे म्हटले आहे, असे जाणावे. परंतु सहजात आणि पश्चाज्जात विज्ञानाच्या वशतेने त्या वेळी सुद्धा 'विज्ञानप्रत्ययाने नामरूप' होते; आणि पश्चाज्जात व सहजात नामाच्या आणि सहजात व पुरेजात भूत चक्षु इत्यादी रूपाच्या वशतेने 'नामरूपप्रत्ययाने षडायतन' सुद्धा प्राप्त होते. म्हणून तिसरा आणि चौथा वार संभवत नाही असे नाही (म्हणजे संभवतोच), असे जाणावे.

Kusalābyākataniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

कुशल-अव्याकृत निर्देश वर्णन समाप्त झाले.

Avijjāmūlakakusalaniddesavaṇṇanā

अविद्यामूलक कुशल निर्देश वर्णन.

334. Sammohavasenāti kusalaphale aniccāditāya sabhaye sādurasavisarukkhabījasadise taṃnibbattakakusale ca anādīnavadassitāvasena. Samatikkamatthaṃ bhāvanā samatikkamabhāvanā, tadaṅgavikkhambhanavasena samatikkamabhūtā vā bhāvanā samatikkamabhāvanā.

३३४. 'संमोहवशतेने' म्हणजे अनित्यता इत्यादीमुळे भययुक्त असलेल्या, गोड चवीच्या विषवृक्षाच्या बीजासारख्या कुशल फळामध्ये आणि त्याला उत्पन्न करणाऱ्या कुशलामध्ये दोष न पाहण्याच्या (आदीनव न पाहण्याच्या) वशतेने. (त्याच्या) अतिक्रमणासाठी केलेली भावना म्हणजे 'समतिक्कमभावना' (अतिक्रमण भावना) होय; किंवा तदंग आणि विष्कंभन प्रहाणाच्या वशतेने अतिक्रमण करणारी भावना म्हणजे 'समतिक्कमभावना' होय.

Tathā idha na labbhantīti avijjāya eva saṅkhārānaṃ avigatādipaccayattābhāvaṃ sandhāya vuttaṃ, viññāṇādīnaṃ pana saṅkhārādayo avigatādipaccayā hontīti avijjāpaccayā saṅkhāro, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ saṅkhārahetukantiādinā yojanā na na sakkā kātunti avigatacatukkādīnipi na idha labbhanti. Viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ viññāṇasampayuttaṃ nāmantiādinā hi yathālābhayojanāya nayo dassitoti.

तसेच "yeṭhe prāpta hota nāhīta" he avidyāceca saṅkhārānnā avigatādī paccayabhāvācā abhāva asalyālā uddeśūna mhaṭale āhe. Parantu viññāṇādīnnā saṅkhārādī avigatādī paccaya hotāta, mhaṇūna 'avidyāpaccayā saṅkhāro, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ saṅkhārahetukaṃ' ityādī prakāre yojanā karaṇe śakya nāhī ase nāhī (mhaṇaje śakya āheca). Mhaṇūna avigatacatukkādīnīpaṇa yeṭhe prāpta hota nāhīta ase nāhī (mhaṇaje prāpta hotātaca). Kāraṇa 'viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ viññāṇasampayuttaṃ nāmaṃ' ityādī prakāre yathālābha yojanene hā naya darśavilā āhe.

Avijjāmūlakakusalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

अविद्यामूलक कुशल निर्देश वर्णन समाप्त झाले.

Kusalamūlakavipākaniddesavaṇṇanā

कुशलमूलक विपाक निर्देश वर्णन.

343. ‘‘Nānākkhaṇikakammapaccaye [Pg.142] pana vattabbameva natthī’’ti vuttaṃ, kiṃ kusalamūlaṃ akusalamūlañca kammapaccayo hotīti? Na hoti, kammapaccayabhūtāya pana cetanāya saṃsaṭṭhaṃ kammaṃ viya paccayo hoti. Tena ekībhāvamiva gatattāti evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Yathā kusalākusalamūlehi vinā kammaṃ vipākaṃ na janetīti tāni vipākassa pariyāyena upanissayoti vuttāni, evaṃ kammena ekībhūtāni saṃsaṭṭhāni hutvā kammajānaṃ paccayā hontīti pariyāyena tesaṃ kammapaccayatā vuttā. Esāti esa kusalamūlapaccayo akusalamūlapaccayo cāti yojetabbaṃ.

३४३. "नानाक्षणिक कर्मप्रत्ययामध्ये तर काही बोलण्यासारखेच नाही" असे म्हटले आहे. काय कुशलमूळ आणि अकुशलमूळ कर्मप्रत्यय होतात काय? होत नाहीत. परंतु कर्मप्रत्यय झालेल्या चेतनेशी संसृष्ट (मिश्रित) असलेले कुशल-अकुशल मूळ त्या कर्माप्रमाणेच प्रत्यय होते. त्याच्याशी एकरूप झाल्यासारखे झाल्यामुळे असे म्हटले आहे, असे जाणावे. ज्याप्रमाणे कुशल-अकुशल मुळांशिवाय कर्म विपाकाला उत्पन्न करू शकत नाही, म्हणून त्यांना विपाकाचे पर्यायाने 'उपनिषय' म्हटले आहे; त्याचप्रमाणे कर्माशी एकरूप व संसृष्ट होऊन ते कर्मज धर्मांचे प्रत्यय होतात, म्हणून पर्यायाने त्यांची 'कर्मप्रत्ययता' सांगितली आहे. 'एषः' (हा) म्हणजे 'हा कुशलमूळ प्रत्यय आणि हा अकुशलमूळ प्रत्यय' अशी योजना करावी.

Kusalākusalavipākānaṃ viya kiriyānaṃ uppādakāni avijjākusalākusalamūlāni ca na hontīti āha ‘‘upanissayataṃ na labhantī’’ti. Manasikāropi javanavīthipaṭipādakamattattā kusalākusalāni viya avijjaṃ upanissayaṃ na karoti, avijjūpanissayānaṃ pana pavattiatthaṃ bhavaṅgāvaṭṭanamattaṃ hoti, pahīnāvijjānañca kiriyānaṃ avijjā nevuppādikā, ārammaṇamattameva pana hoti. Evañca katvā ‘‘kusalo dhammo abyākatassa dhammassa upanissayapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.423), ‘‘vipākadhammadhammo nevavipākanavipākadhammadhammassa upanissayapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.3.103) ca evamādīsu kiriyānaṃ akusalā upanissayapaccayabhāvena na uddhaṭāti. Apica ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti etassa vasena avijjāmūlako kusalanayo vutto, ‘‘saṅkhārapaccayā viññāṇa’’nti etassa vasena kusalākusalamūlako vipākanayo, kiriyānaṃ pana neva saṅkhāraggahaṇena, na ca viññāṇaggahaṇena gahaṇaṃ gacchatīti taṃmūlako kiriyānayo na labbhatīti na vuttoti daṭṭhabbo.

कुशल-अकुशल विपाकांप्रमाणे क्रियाचित्तांना उत्पन्न करणारे अविद्या, कुशल आणि अकुशल मूळ नसतात, म्हणून "ते उपनिषयभाव प्राप्त करत नाहीत" असे म्हटले आहे. मनसिकार सुद्धा केवळ जवनवीथीला प्रवृत्त करणारा असल्यामुळे, कुशल-अकुशलांप्रमाणे अविद्येला उपनिषय करत नाही. परंतु अविद्या-उपनिषय असलेल्या कुशल-अकुशलांच्या प्रवृत्तीसाठी केवळ भवांग आवर्तन मात्र होते. आणि ज्यांची अविद्या नष्ट झाली आहे (क्षीणास्रव), त्यांच्या क्रियाचित्तांना अविद्या उत्पन्न करत नाही, तर ती केवळ आलंबन मात्र होते. आणि असे असल्यामुळेच "कुशल धर्म अव्याकृत धर्माला उपनिषयप्रत्ययाने प्रत्यय होतो" आणि "विपाकधर्मी धर्म हा न-विपाक-न-विपाकधर्मी धर्माला उपनिषयप्रत्ययाने प्रत्यय होतो" इत्यादी पाठांमध्ये क्रियाचित्तांसाठी अकुशल धर्म उपनिषयप्रत्ययभावाने उद्धृत केलेले नाहीत. शिवाय, "अविद्याप्रत्ययाने संस्कार" याच्या वशतेने अविद्यामूलक कुशल नय सांगितला आहे, "संस्कारप्रत्ययाने विज्ञान" याच्या वशतेने कुशल-अकुशलमूलक विपाक नय सांगितला आहे. परंतु क्रियाचित्तांचे ग्रहण संस्कार शब्दाने किंवा विज्ञान शब्दाने होत नाही, म्हणून त्या मूळ असलेला क्रिया नय प्राप्त होत नाही, म्हणून तो सांगितलेला नाही, असे जाणावे.

Anekabhedatoti avijjādīnaṃ mūlapadānaṃ ekacittakkhaṇikānaṃ kiriyante paṭhamanaye sahajātādianekapaccayabhāvena gahitattā tesaṃ paccayānaṃ vasena navādimūlapadānaṃ nayānaṃ vasena, anekappakārato catunnaṃ catukkānaṃ vasenāti vā adhippāyo. Kusalākusalānaṃ pana vipāke cāti ettha kusalākusalesu kusalākusalānaṃ vipāke cāti vattabbaṃ. Purimapacchimesu hi nayesu yathā paccayākāro vutto, taṃdassanatthaṃ [Pg.143] ‘‘anekabhedato ekadhāvā’’ti vuttaṃ, na ca pacchimanaye kusale anekabhedato paccayākāro vutto, atha kho ‘‘ekadhāvā’’ti. Ekadhāvāti ca mūlapadekapaccayatāvasena, ekasseva vā nayassa vasena ekappakārenāti attho, paṭhamacatukkasseva vasenāti vā adhippāyo. Dhammapaccayabhedeti avijjādīnaṃ dhammānaṃ paccayabhāvabhede jarāmaraṇādīnaṃ dhammānaṃ jātiādipaccayabhede, taṃtaṃcittuppādasamayaparicchinnānaṃ vā phassādīnaṃ dhammānaṃ ekakkhaṇikāvijjādipaccayabhede. Pariyattiādīnaṃ kamo pariyatti…pe… paṭipattikkamo. Paccayākāre hi pāḷipariyāpuṇanatadatthasavanapāḷiatthacintanāni ‘‘jarāmaraṇaṃ aniccaṃ saṅkhataṃ…pe… nirodhadhamma’’ntiādinā bhāvanāpaṭipatti ca kamena kātabbāti kama-ggahaṇaṃ karoti. Tatoti ñāṇappabhedajanakato kamato. Aññaṃ karaṇīyataraṃ natthi. Tadāyattā hi dukkhantakiriyāti.

'अनेक भेदांमुळे' म्हणजे एकचित्तक्षणिक असलेल्या अविद्या इत्यादी मूळ पदांचे क्रिया-अंताच्या पहिल्या नयमध्ये सहजात इत्यादी अनेक प्रत्ययभावाने ग्रहण केल्यामुळे, त्या प्रत्ययांच्या वशतेने; किंवा नऊ इत्यादी मूळ पदे असलेल्या नयांच्या वशतेने, अनेक प्रकारांनी चार चतुष्कांच्या वशतेने, असा अभिप्राय आहे. "परंतु कुशल-अकुशलांच्या विपाकात" या पाठात "कुशल-अकुशलांमध्ये आणि कुशल-अकुशलांच्या विपाकात" असे म्हणावे. कारण पूर्व आणि पश्चिम नयांमध्ये ज्या प्रकारे प्रत्ययाकार सांगितला आहे, तो दर्शविण्यासाठी "अनेक भेदांनी आणि एकाच प्रकारे" असे म्हटले आहे. आणि पश्चिम नयातील कुशलामध्ये अनेक भेदांनी प्रत्ययाकार सांगितलेला नाही, तर "एकाच प्रकारे" सांगितला आहे. "एकाच प्रकारे" म्हणजे मूळ पदाच्या एकाच प्रत्ययभावाच्या वशतेने, किंवा एकाच नयाच्या वशतेने एकाच प्रकारे असा अर्थ आहे; अथवा केवळ पहिल्या चतुष्काच्या वशतेने, असा अभिप्राय आहे. "धर्मप्रत्ययभेदात" म्हणजे अविद्या इत्यादी धर्मांच्या प्रत्ययभावभेदात, किंवा जरामरण इत्यादी धर्मांच्या जाती इत्यादी प्रत्ययभेदात; किंवा त्या त्या चित्तोत्पाद समयाने परिच्छिन्न असलेल्या स्पर्श इत्यादी धर्मांच्या एकक्षणिक अविद्या इत्यादी प्रत्ययभेदात. परियत्ती इत्यादींचा क्रम म्हणजे परियत्ती...पे... प्रतिपत्ती क्रम होय. कारण प्रत्ययाकारात पालि शिकणे, त्याचा अर्थ ऐकणे, पालि अर्थाचे चिंतन करणे आणि "जरामरण अनित्य, संस्कृत...पे... निरोधधर्मी आहे" इत्यादी प्रकारे भावना प्रतिपत्ती क्रमाने केली पाहिजे, म्हणून 'क्रम' शब्दाचे ग्रहण केले आहे. "त्यापासून" म्हणजे ज्ञानभेद उत्पन्न करणाऱ्या क्रमापासून. दुसरे काही अधिक कर्तव्य उरत नाही. कारण दुःखाचा अंत करणे हे त्यावरच अवलंबून आहे.

Kusalamūlakavipākaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

कुशलमूलक विपाक निर्देश वर्णन समाप्त झाले.

Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

अभिधम्मभाजीनीय वर्णन समाप्त झाले.

Paṭiccasamuppādavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रतीत्यसमुत्पादविभंग वर्णन समाप्त झाले.

7. Satipaṭṭhānavibhaṅgo

७. सतिपट्ठानविभंग

1. Suttantabhājanīyaṃ

१. सुत्तन्तभाजीनीय

Uddesavāravaṇṇanā

उद्देसवार वर्णन

355. Tayo [Pg.144] satipaṭṭhānāti satipaṭṭhāna-saddassa atthuddhāraṃ karoti, na idha pāḷiyaṃ vuttassa satipaṭṭhāna-saddassa atthadassanaṃ. Ādīsu hi satigocaroti ādi-saddena ‘‘phassasamudayā vedanānaṃ samudayo, nāmarūpasamudayā cittassa samudayo, manasikārasamudayā dhammānaṃ samudayo’’ti (saṃ. ni. 5.408) satipaṭṭhānanti vuttānaṃ satigocarānaṃ dīpake suttappadese saṅgaṇhāti. Evaṃ paṭisambhidāpāḷiyampi avasesapāḷippadesadassanattho ādi-saddo daṭṭhabbo. Dānādīnipi karontassa rūpādīni kasiṇādīni ca satiyā ṭhānaṃ hotīti taṃnivāraṇatthamāha ‘‘padhānaṃ ṭhāna’’nti. Pa-saddo hi padhānatthadīpakoti adhippāyo.

३५५. "तयो सतिपट्ठानाति" (तीन सतिपट्ठान) या पाठाद्वारे 'सतिपट्ठान' या शब्दाचा अर्थ उद्धृत (स्पष्ट) केला आहे, येथे पाळीमध्ये सांगितलेल्या 'सतिपट्ठान' शब्दाचा अर्थ दर्शविलेला नाही. कारण "आदीसु हि सतिगोचरो" या पाठातील 'आदि' शब्दाने "फस्ससमुदया वेदनानं समुदयो (स्पर्शाच्या उदयाने वेदनेचा उदय होतो), नामरूपसमुदया चित्तस्स समुदयो (नामरूपाच्या उदयाने चित्ताचा उदय होतो), मनसिकारसमुदया धम्मानं समुदयो (मनस्काराच्या उदयाने धम्मांचा उदय होतो)" (सं. नि. ५.४०८) या प्रकारे 'सतिपट्ठान' म्हणून सांगितलेल्या सतीच्या गोचरांना (स्मृतीच्या विषयांना) दर्शविणाऱ्या सुत्ताच्या भागांचा संग्रह केला जातो. याचप्रमाणे पटिसम्भिदामग्ग पाळीमध्ये देखील उर्वरित पाळी भागांना दर्शविण्याच्या अर्थाने 'आदि' शब्द समजला पाहिजे. दान इत्यादी करणाऱ्या व्यक्तीसाठी रूपादी आणि कसिण इत्यादी देखील सतीचे (स्मृतीचे) स्थान (आलंबन) बनतात, म्हणून त्याचे निवारण करण्यासाठी "पधानं ठानं" (मुख्य स्थान) असे म्हटले आहे. 'प' (pa) हा शब्द 'प्रधान' (मुख्य) हा अर्थ दर्शवितो, असा (अट्ठकथाकारांचा) अभिप्राय आहे.

Ariyoti ariyaṃ seṭṭhaṃ sammāsambuddhamāha. Etthāti etasmiṃ saḷāyatanavibhaṅgasutteti attho. Suttekadesena hi suttaṃ dasseti. Tattha hi –

'अरियो' (आर्य) या शब्दाने आर्य, श्रेष्ठ सम्यक्सम्बुद्धांना म्हटले आहे. 'एत्था' म्हणजे या 'सळायतनविभंग सुत्तामध्ये' असा अर्थ समजला पाहिजे. कारण सुत्ताच्या एका अंशाने (भागाने) संपूर्ण सुत्त दर्शविले जाते. कारण तेथे –

‘‘Tayo satipaṭṭhānā yadariyo…pe… arahatīti iti kho panetaṃ vuttaṃ, kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Idha, bhikkhave, satthā sāvakānaṃ dhammaṃ deseti anukampako hitesī anukampaṃ upādāya ‘idaṃ vo hitāya idaṃ vo sukhāyā’ti. Tassa sāvakā na sussūsanti, na sotaṃ odahanti, na aññā cittaṃ upaṭṭhāpenti, vokkamma ca satthusāsanā vattanti. Tatra, bhikkhave, tathāgato na ceva anattamano hoti, na ca anattamanataṃ paṭisaṃvedeti, anavassuto ca viharati sato sampajāno. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ. Yadariyo…pe… arahati.

"तीन सतिपट्ठान ज्यांचे आर्य...पे... योग्य आहेत, असे जे म्हटले गेले आहे, ते कशाचा संदर्भ घेऊन (कशाच्या आधारे) म्हटले गेले आहे? येथे, भिक्खूंनो, शास्ता (बुद्ध भगवंत) अनुकंपक (कारुणिक) आणि हितचिंतक होऊन, अनुकंपा बुद्धीने श्रावकांना (शिष्यांना) धम्म उपदेश करतात की, 'हे तुमच्या हितासाठी आहे, हे तुमच्या सुखासाठी आहे.' त्यांचे श्रावक ऐकण्याची इच्छा बाळगत नाहीत, कान देत नाहीत (लक्षपूर्वक ऐकत नाहीत), ज्ञानासाठी चित्त एकाग्र करत नाहीत आणि शास्त्यांच्या शासनापासून (उपदेशापासून) विन्मुख होऊन वागतात. तेथे, भिक्खूंनो, तथागत अप्रसन्न (दुःखी) होत नाहीत आणि अप्रसन्नतेचा अनुभवही घेत नाहीत, आणि ते द्वेषरहित, स्मृतिमान (सतो) व संप्रजन्ययुक्त (सम्पजानो) होऊन विहरतात (राहतात). भिक्खूंनो, हे पहिले सतिपट्ठान आहे, ज्याचे आर्य...पे... योग्य आहेत."

‘‘Puna caparaṃ bhikkhave satthā…pe… idaṃ vo sukhāyāti. Tassa ekacce sāvakā na sussūsanti…pe… vattanti. Ekacce sāvakā sussūsanti [Pg.145]…pe… na ca vokkamma satthusāsanā vattanti. Tatra, bhikkhave, tathāgato na ceva attamano hoti, na ca attamanataṃ paṭisaṃvedeti. Na ceva anattamano hoti, na ca anattamanataṃ paṭisaṃvedeti. Attamanatañca anattamanatañca tadubhayaṃ abhinivajjetvā upekkhako ca viharati sato sampajāno. Idaṃ, bhikkhave, dutiyaṃ…pe….

"पुन्हा, भिक्खूंनो, शास्ता...पे... 'हे तुमच्या सुखासाठी आहे' (असा उपदेश करतात). त्यांचे काही श्रावक ऐकत नाहीत...पे... वागतात. काही श्रावक ऐकतात...पे... आणि शास्त्यांच्या शासनापासून विन्मुख होऊन वागत नाहीत. तेथे, भिक्खूंनो, तथागत प्रसन्नही होत नाहीत आणि प्रसन्नतेचा अनुभवही घेत नाहीत; तसेच ते अप्रसन्नही होत नाहीत आणि अप्रसन्नतेचा अनुभवही घेत नाहीत. प्रसन्नता आणि अप्रसन्नता या दोन्ही गोष्टी वर्ज्य करून (टाळून) ते उपेक्षक (तटस्थ), स्मृतिमान आणि संप्रजन्ययुक्त होऊन विहरतात. भिक्खूंनो, हे दुसरे (सतिपट्ठान) आहे...पे..."

‘‘Puna caparaṃ…pe… sukhāyāti. Tassa sāvakā sussūsanti…pe… vattanti. Tatra, bhikkhave, tathāgato attamano ceva hoti, attamanatañca paṭisaṃvedeti, anavassuto ca viharati sato sampajāno. Idaṃ, bhikkhave, tatiya’’nti (ma. ni. 3.311) –

"पुन्हा...पे... 'सुखासाठी आहे' (असा उपदेश करतात). त्यांचे श्रावक ऐकतात...पे... (शासनानुकूल) वागतात. तेथे, भिक्खूंनो, तथागत प्रसन्नच होतात आणि प्रसन्नतेचा अनुभव घेतात, आणि ते रागरहित (आसक्तीरहित), स्मृतिमान व संप्रजन्ययुक्त होऊन विहरतात. भिक्खूंनो, हे तिसरे (सतिपट्ठान) आहे."

Evaṃ paṭighānunayehi anavassutatā, niccaṃ upaṭṭhitasatitā, tadubhayavītivattatā satipaṭṭhānanti vuttā. Buddhānameva kira niccaṃ upaṭṭhitasatitā hoti, na paccekabuddhādīnanti.

अशा प्रकारे, द्वेष (प्रतिघ) आणि अनुनय (आसक्ती) यांनी अलिप्त राहणे (रागरहित असणे), नेहमी उपस्थित स्मृती (जागृत स्मृती) असणे आणि त्या दोन्ही गोष्टींचे उल्लंघन करणे (पार जाणे) याला 'सतिपट्ठान' म्हटले गेले आहे. केवळ बुद्ध भगवंतांचीच नेहमी उपस्थित स्मृती असते, प्रत्येकबुद्ध इत्यादींची नाही, असे म्हटले जाते.

Pa-saddo ārambhaṃ joteti, ārambho ca pavattīti katvā āha ‘‘pavattayitabbatoti attho’’ti. Satiyā karaṇabhūtāya paṭṭhānaṃ paṭṭhāpetabbaṃ satipaṭṭhānaṃ. Ana-saddañhi bahulaṃ-vacanena kammatthaṃ icchanti saddavidū, tatheva kattuatthampi icchantīti puna tatiyanaye ‘‘patiṭṭhātīti paṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Tattha pa-saddo bhusatthaṃ pakkhandanaṃ dīpetīti ‘‘okkantitvā pakkhanditvā vattatīti attho’’ti āha. Puna bhāvatthe sati-saddaṃ paṭṭhāna-saddañca vaṇṇento ‘‘atha vā’’tiādimāha. Tena purimatthe sati-saddo paṭṭhāna-saddo ca kattuatthoti viññāyati.

'प' (pa) हा शब्द 'आरंभ' (प्रारंभ/प्रवृत्ती) दर्शवितो, आणि आरंभ म्हणजेच प्रवृत्ती (सुरू करणे) असल्याने "(सतीला) प्रवृत्त केले पाहिजे असा अर्थ आहे" असे म्हटले आहे. साधनभूत (करणभूत) असलेल्या सतीने (स्मृतीने) जे प्रस्थापित केले जाते (प्रवृत्त केले जाते) ते 'सतिपट्ठान' होय. व्याकरणकार (सद्दविदू) 'बहुल' वचनामुळे 'अन' (ana) प्रत्ययाचा कर्म अर्थ (कम्मत्थ) इच्छितात, तसेच कर्ता अर्थ (कत्तूअत्थ) देखील इच्छितात; म्हणून पुन्हा तिसऱ्या पद्धतीमध्ये "जे प्रतिष्ठित होते ते पट्ठान" असे म्हटले आहे. तेथे 'प' हा शब्द अत्यंत वेगाने प्रवेश करणे (पक्खंदन) दर्शवितो, म्हणून "प्रवेश करून आणि झेप घेऊन प्रवृत्त होते असा अर्थ आहे" असे म्हटले आहे. पुन्हा भाव अर्थामध्ये (भाववाचक अर्थात) 'सति' शब्द आणि 'पट्ठान' शब्दाचे स्पष्टीकरण करताना "अथवा" इत्यादी म्हटले आहे. त्याद्वारे पूर्व अर्थामध्ये 'सति' शब्द आणि 'पट्ठान' शब्द कर्ता अर्थाचे आहेत, असे समजले जाते.

Visesena kāyo ca vedanā ca assādassa kāraṇanti tappahānatthaṃ tesaṃ taṇhāvatthūnaṃ oḷārikasukhumānaṃ asubhadukkhatādassanāni mandatikkhapaññehi taṇhācaritehi sukarānīti tāni tesaṃ visuddhimaggoti vuttāni, evaṃ diṭṭhiyā visesakāraṇesu cittadhammesu aniccānattatādassanāni nātipabhedātipabhedagatesu tesu tappahānatthaṃ mandatikkhānaṃ diṭṭhicaritānaṃ sukarānīti tesaṃ tāni visuddhimaggoti. Tikkho samathayāniko oḷārikārammaṇaṃ pariggaṇhanto tattha aṭṭhatvā jhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya vedanaṃ pariggaṇhātīti āha ‘‘oḷārikārammaṇe asaṇṭhahanato’’ti. Vipassanāyānikassa [Pg.146] sukhume citte dhammesu ca cittaṃ pakkhandatīti tadanupassanānaṃ taṃvisuddhimaggatā vuttā.

विशेषतः काय (शरीर) आणि वेदना हे आस्वादाचे (तृष्णेचे) कारण आहेत, म्हणून त्यांच्या प्रहाणासाठी (त्याग करण्यासाठी) तृष्णेचे अधिष्ठान असलेल्या त्या स्थूल व सूक्ष्म आलंबनांचे अशुचितेने (असुभ) आणि दुःखाने दर्शन (पाहणे) हे मंद व तीक्ष्ण प्रज्ञा असलेल्या तृष्णाचरित (तृष्णा स्वभाव असलेल्या) व्यक्तींसाठी सुलभ आहे; म्हणून त्यांना त्यांचा 'विशुद्धिमग्ग' (विशुद्धीचा मार्ग) म्हटले गेले आहे. याचप्रमाणे, दृष्टीच्या (मिथ्या दृष्टीच्या) विशेष कारणांमध्ये समाविष्ट असलेल्या चित्तधम्मांमध्ये अनित्यता आणि अनात्मता यांचे दर्शन, जे फारसे भेद नसलेले आणि अत्यंत भेद असलेले आहेत, त्यांच्या प्रहाणासाठी मंद व तीक्ष्ण प्रज्ञा असलेल्या दृष्टीचरित (दृष्टी स्वभाव असलेल्या) व्यक्तींसाठी सुलभ आहे; म्हणून त्यांना त्यांचा 'विशुद्धिमग्ग' म्हटले गेले आहे. तीक्ष्ण प्रज्ञा असलेला समथयानिक (शमथयानिक) पुरुष स्थूल आलंबनाचे ग्रहण करताना तेथेच न थांबता, ध्यानात समापन्न होऊन (ध्यान लावून) आणि ध्यानातून उठून वेदनेचे ग्रहण करतो, म्हणून "स्थूल आलंबनावर न थांबल्यामुळे" असे म्हटले आहे. विपश्यनायानिक (विपस्सनायानिक) पुरुषाचे चित्त सूक्ष्म चित्त आणि धम्मांमध्ये प्रवेश करते, म्हणून त्या अनुपश्यना करणाऱ्यांसाठी (तदनुपस्सनानां) ती विशुद्धिमग्गता सांगितली आहे.

Tesaṃ tatthāti ettha tattha-saddassa pahānatthanti etena yojanā. Pañca kāmaguṇā savisesā kāye labbhantīti visesena kāyo kāmoghassa vatthu, bhave sukhaggahaṇavasena bhavassādo hotīti bhavoghassa vedanā, santatighanaggahaṇavasena citte attābhiniveso hotīti diṭṭhoghassa cittaṃ, dhammavinibbhogassa dhammānaṃ dhammamattatāya ca duppaṭivijjhattā sammoho hotīti avijjoghassa dhammā, tasmā tesu tesaṃ pahānatthaṃ cattārova vuttā, dukkhāya vedanāya paṭighānusayo anusetīti dukkhadukkhavipariṇāmadukkhasaṅkhāradukkhabhūtā vedanā visesena byāpādakāyaganthassa vatthu, citte niccaggahaṇavasena sassatassa attano sīlena suddhītiādiparāmasanaṃ hotīti sīlabbataparāmāsassa cittaṃ, nāmarūpaparicchedena bhūtaṃ bhūtato apassantassa bhavavibhavadiṭṭhisaṅkhāto idaṃsaccābhiniveso hotīti tassa dhammā…pe… sukhavedanāssādavasena paralokanirapekkho ‘‘natthi dinna’’ntiādiparāmāsaṃ uppādetīti diṭṭhupādānassa vedanā. Santatighanaggahaṇavasena sarāgādicitte sammoho hotīti mohāgatiyā cittaṃ, dhammasabhāvānavabodhena bhayaṃ hotīti bhayāgatiyā dhammā…pe… avuttānaṃ vuttanayena vatthubhāvo yojetabbo.

"तेसं तत्थ" (tesaṃ tattha) यामध्ये 'तत्थ' (tattha) या शब्दाचा संबंध 'पहाणत्थं' (pahānatthaṃ - प्रहाणाच्या अर्थाने) याच्याशी जोडला पाहिजे. पाच कामगुण विशेष रूपाने कायामध्ये (शरीरात) आढळतात, म्हणून काय (शरीर) हे विशेषतः कामोघाचे (काम-प्रवाहाचे) अधिष्ठान (वस्तू) आहे. भवामध्ये (अस्तित्वात) सुखाचे ग्रहण करण्याच्या इच्छेने भवास्वाद (भवाचा आस्वाद) होतो, म्हणून वेदना ही भवोघाचे (भव-प्रवाहाचे) अधिष्ठान आहे. संततीचे (चित्त-प्रवाहाचे) एकसंधत्व ग्रहण करण्याच्या (संततिघन) इच्छेने चित्तामध्ये आत्म-अभिनिवेश (मी/आत्मा अशी धारणा) होतो, म्हणून चित्त हे दिट्ठोघाचे (दृष्टी-प्रवाहाचे) अधिष्ठान आहे. धम्मांचे पृथक्करण (धम्मविनिब्भोग) आणि धम्मांची केवळ धम्मता (धम्ममत्तता) समजणे कठीण असल्यामुळे संमोह (अज्ञान/भ्रम) होतो, म्हणून धम्म हे अविज्जोघाचे (अविद्या-प्रवाहाचे) अधिष्ठान आहेत. म्हणूनच, त्यांच्यामध्ये त्यांच्या प्रहाणासाठी केवळ चारच (सतिपट्ठान) सांगितले आहेत. दुःखद वेदनेमध्ये प्रतिघ-अनुशय (द्वेषाची सुप्त प्रवृत्ती) सुप्त राहतो, म्हणून दुःख-दुःखता, विपरिणाम-दुःखता आणि संस्कार-दुःखता रूप असलेली वेदना ही विशेषतः व्यापाद-कायग्रंथाचे (द्वेषरूप शारीरिक बंधनाचे) अधिष्ठान आहे. चित्तामध्ये नित्यता ग्रहण करण्याच्या इच्छेने "नित्य आत्म्याच्या शील-व्रताने शुद्धी होते" इत्यादी चुकीचा परामर्श (गैरसमज) होतो, म्हणून चित्त हे सीलब्बतपरामासाचे (शीलव्रत-परामर्शाचे) अधिष्ठान आहे. नाम-रूपाच्या परिच्छेदाने (विभाजनाने) यथार्थ गोष्टीला यथार्थ रूपाने न पाहणाऱ्या व्यक्तीला भव-विभव दृष्टी नावाचा 'इदंसच्चाभिनिवेश' (हेच सत्य आहे असा अभिनिवेश) होतो, म्हणून धम्म हे त्याचे अधिष्ठान आहेत...पे... सुखद वेदनेच्या आस्वादाने परलोकाविषयी निरपेक्ष (उदासीन) होऊन "दिलेले (दान) काही नाही" इत्यादी चुकीचा परामर्श उत्पन्न होतो, म्हणून वेदना ही दिट्ठुपादानाचे (दृष्टी-उपादानाचे) अधिष्ठान आहे. संततीचे एकसंधत्व ग्रहण करण्याच्या इच्छेने सरागादी (रागासहित) चित्तामध्ये संमोह होतो, म्हणून चित्त हे मोहागतीचे अधिष्ठान आहे. धम्मांच्या स्वभावाचे आकलन न झाल्यामुळे भय उत्पन्न होते, म्हणून धम्म हे भयागतीचे अधिष्ठान आहेत...पे... जे सांगितले गेले नाही, त्यांचा अधिष्ठानभाव सांगितलेल्या पद्धतीनेच जोडला पाहिजे.

‘‘Āhārasamudayā kāyasamudayo, phassasamudayā vedanāsamudayo (saṃ. ni. 5.408), saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti (ma. ni. 3.126; saṃ. ni. 2.1; udā. 1) vacanato kāyādīnaṃ samudayabhūtā kabaḷīkārāhāraphassamanosañcetanāviññāṇāhārā kāyādiparijānanena pariññātā hontīti āha ‘‘catubbidhāhārapariññattha’’nti. Pakaraṇanayoti tambapaṇṇibhāsāya vaṇṇanānayo. Nettipeṭakappakaraṇe dhammakathikānaṃ yojanānayotipi vadanti.

"आहाराच्या उत्पत्तीमुळे कायाची उत्पत्ती होते, स्पर्शाच्या उत्पत्तीमुळे वेदनेची उत्पत्ती होते, संस्कारांच्या प्रत्ययाने विज्ञान होते, विज्ञानाच्या प्रत्ययाने नामरूप होते" या वचनानुसार, कायादींच्या उत्पत्तीचे कारण असणारे कवळीकार आहार, स्पर्शाहार, मनोसंचेतनाहार आणि विज्ञानाहार हे कायादींच्या परिज्ञानाने (पूर्ण ज्ञानाने) परिज्ञात होतात, म्हणून "चतुर्विध आहार परिज्ञानासाठी" असे म्हटले आहे. 'प्रकरणनय' म्हणजे ताम्रपर्णी भाषेतील (सिंहली भाषेतील) व्याख्या पद्धती होय. नेत्तिपेटक प्रकरणात धर्मकथिकांच्या योजन पद्धतीलाही असे म्हणतात, असेही काही जण सांगतात।

Saraṇavasenāti kāyādīnaṃ kusalādidhammānañca dhāraṇatāvasena. Saranti gacchanti etāyāti satīti imasmiṃ atthe ekatte nibbāne samāgamo ekattasamosaraṇaṃ. Etadeva hi dassetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādimāha. Ekanibbānappavesahetubhūto vā samānatāya eko satipaṭṭhānasabhāvo [Pg.147] ekattaṃ, tattha samosaraṇaṃ taṃsabhāgatā ekattasamosaraṇaṃ. Ekanibbānappavesahetubhāvaṃ pana dassetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādimāha. Etasmiṃ atthe saraṇekattasamosaraṇāni saha satipaṭṭhānekabhāvassa kāraṇattena vuttānīti daṭṭhabbāni, purimasmiṃ visuṃ. Saraṇavasenāti vā gamanavasenāti atthe sati tadeva gamanaṃ samosaraṇanti samosaraṇe vā sati-saddatthavasena avuccamāne dhāraṇatāva satīti sati-saddatthantarābhāvā purimaṃ satibhāvassa kāraṇaṃ, pacchimaṃ ekabhāvassāti nibbānasamosaraṇepi sahitāneva tāni satipaṭṭhānekabhāvassa kāraṇāni.

'शरणवशेन' म्हणजे काय इत्यादींचे आणि कुशलादी धर्मांचे धारण करण्याच्या सामर्थ्याने (स्मरण ठेवण्याच्या भावाने). "याच्याद्वारे स्मरण करतात, (निर्वाणाप्रत) जातात म्हणून ती 'सती' (स्मृती) होय" या अर्थाने, एकत्व असलेल्या निर्वाणात समागम (एकत्र येणे) म्हणजे 'एकत्वसमोसरण' होय. हेच दर्शवण्यासाठी "यथा हि" इत्यादी म्हटले आहे. किंवा, एकाच निर्वाणात प्रवेश करण्याचे कारण असल्यामुळे आणि समानतेमुळे एकच सतिपट्ठान स्वभाव म्हणजे 'एकत्व' होय, आणि त्यात समोसरण (एकत्र येणे) म्हणजे त्या स्वभावाशी एकरूपता असणे, हे 'एकत्वसमोसरण' होय. एकाच निर्वाणात प्रवेश करण्याचे कारणत्व दर्शवण्यासाठी "यथा हि" इत्यादी म्हटले आहे. या अर्थामध्ये शरण आणि एकत्वसमोसरण हे दोन्ही मिळून सतिपट्ठानाच्या एकत्वाचे कारण म्हणून सांगितले आहेत असे समजावे, आणि पूर्वोक्त अर्थामध्ये ते स्वतंत्रपणे समजावे. किंवा 'शरणवशेन' म्हणजे 'गमनवशेन' (गमनाच्या सामर्थ्याने) असा अर्थ असताना, ते गमन म्हणजेच समोसरण होय. किंवा समोसरणात 'सती' या शब्दाचा अर्थ न सांगता केवळ 'धारण करणे' हाच सतीचा अर्थ आहे असे मानल्यास, 'सती' शब्दाचा दुसरा अर्थ नसल्यामुळे, पूर्वपद हे सतीभावाचे कारण आहे आणि उत्तरपद हे एकभावाचे कारण आहे. निर्वाणसमोसरणातही हे दोन्ही मिळून सतिपट्ठानाच्या एकत्वाचे कारण आहेत।

Cuddasavidhenāti idaṃ mahāsatipaṭṭhānasutte (dī. ni. 2.372 ādayo; ma. ni. 1.105 ādayo) vuttānaṃ ānāpānapabbādīnaṃ vasena. Tathā pañcavidhena dhammānupassananti etthāpi daṭṭhabbaṃ. Ettha ca uṭṭhānakabhaṇḍasadisatā taṃtaṃsatipaṭṭhānabhāvanānubhāvassa daṭṭhabbā. Bhikkhugocarā hi ete. Vuttañhi ‘‘gocare, bhikkhave, caratha sake pettike visaye’’tiādi (saṃ. ni. 5.372; dī. ni. 3.80).

'चौदा प्रकारांनी' हे महासतिपट्ठान सुत्तात सांगितलेल्या आनापानपब्बादींच्या (श्वासोच्छ्वासाच्या विभागांच्या) आधारे समजावे. तसेच 'पाच प्रकारांनी धम्मानुपस्सना' यातही असेच समजावे. आणि येथे त्या त्या सतिपट्ठान भावनेच्या प्रभावाची तुलना एखाद्या ठिकाणी उत्पन्न होणाऱ्या मौल्यवान भांडाराशी करावी. कारण हे चार सतिपट्ठान भिक्खूंचे गोचर (विहारक्षेत्र) आहेत. भगवंतांनी म्हटलेच आहे: "भिक्खूंनो, तुम्ही स्वतःच्या पितृक (वडिलोपार्जित) विषयात, स्वतःच्या गोचरात विहार करा."

Kāyānupassanādipaṭipattiyā bhikkhu hotīti bhikkhuṃ ‘‘kāyānupassī viharatī’’tiādinā dasseti bhikkhumhi taṃniyamato. Tenāha ‘‘paṭipattiyā vā bhikkhubhāvadassanato’’ti.

कायानुपस्सना इत्यादी प्रतिपत्तीने (साधनेने) मनुष्य 'भिक्खू' होतो, म्हणून भिक्खूमध्ये त्या साधनेचा नियम असल्यामुळे भगवंत "कायानुपस्सी विहरति" (कायाचे अनुदर्शन करत विहार करतो) इत्यादी वचनांनी भिक्खूला दर्शवतात. म्हणूनच म्हटले आहे: "किंवा प्रतिपत्तीने (साधनेने) भिक्खूभावाचे दर्शन होत असल्यामुळे."

Samaṃ careyyāti kāyādivisamacariyaṃ pahāya kāyādīhi samaṃ careyya. Rāgādivūpasamena santo, indriyadamanena danto, catumagganiyamena niyato, seṭṭhacāritāya brahmacārī. Kāyadaṇḍādioropanena nidhāya daṇḍaṃ. So evarūpo bāhitapāpasamitapāpabhinnakilesatāhi brāhmaṇādisamañño veditabbo.

'समं चरेय्य' (समतेने आचरण करावे) म्हणजे काया इत्यादींचे विषम आचरण सोडून कायादींद्वारे समतेने आचरण करावे. रागादींच्या उपशमनाने शांत असलेला 'शांत', इंद्रियांच्या दमनाने दमन केलेला 'दांत', चार मार्गांच्या नियमाने निश्चित झालेला 'नियत', श्रेष्ठ आचरणामुळे 'ब्रह्मचारी' होय. कायदंडादींचा त्याग केल्यामुळे 'दंड खाली ठेवणारा' होय. असा तो पुरुष पाप वाहून टाकल्यामुळे (बाहितपाप), पाप शांत केल्यामुळे (शमितपाप) and क्लेश नष्ट केल्यामुळे (भिन्नक्लेश) 'ब्राह्मण' इत्यादी संज्ञांनी ओळखला जावा।

Kāyānupassanāuddesavaṇṇanā

कायानुपस्सना उद्देश वर्णन समाप्त झाले।

Asammissatoti vedanādayopi ettha sitā, ettha paṭibaddhāti kāye vedanādianupassanāpasaṅgepi āpanne tadamissatoti attho. Avayavīgāhasamaññātidhāvanasārādānābhinivesanisedhanatthaṃ kāyaṃ aṅgapaccaṅgehi, tāni ca kesādīhi, kesādike ca bhūtupādāyarūpehi vinibbhujjanto [Pg.148] ‘‘tathā na kāye’’tiādimāha. Pāsādādinagarāvayavasamūhe avayavīvādinopi avayavīgāhaṃ na karonti. Nagaraṃ nāma koci attho atthīti pana kesañci samaññātidhāvanaṃ siyāti itthipurisādisamaññātidhāvane nagaranidassanaṃ vuttaṃ.

'असंमिश्रतेने' म्हणजे वेदना इत्यादी देखील येथे (या कायात) आश्रित आहेत, येथे बद्ध आहेत, म्हणून कायात वेदनादींच्या अनुदर्शनाचा प्रसंग प्राप्त झाला तरी त्यांच्याशी अमिश्रित राहून, असा अर्थ आहे. अवयवीचा स्वीकार (अवयवीग्राह), संज्ञेच्या पलीकडे धावणे (संज्ञातिधावन) आणि साराचा स्वीकार करण्याचा अभिनिवेश (सारादान-अभिनिवेश) यांचा निषेध करण्यासाठी, कायाला अंग-प्रत्यंगांपासून, अंग-प्रत्यंगांना केसादींपासून, आणि केसादींना महाभूत व उपादाय रूपांपासून विभक्त करत "त्याप्रमाणे कायात नाही" इत्यादी म्हटले आहे. प्रासाद (वाडा) इत्यादी नगराच्या अवयवांच्या समूहात अवयवीवादी देखील अवयवीचा (नगराचा) स्वीकार करत नाहीत. परंतु "नगर नावाचा काहीतरी स्वतंत्र अर्थ (वस्तू) आहेच" असे काही लोकांचे संज्ञेच्या पलीकडे धावणे होऊ शकते, म्हणून स्त्री-पुरुष इत्यादी संज्ञेच्या पलीकडे धावण्याच्या संदर्भात नगराचे उदाहरण दिले आहे।

Yaṃ passati itthiṃ vā purisaṃ vā, nanu cakkhunā itthipurisadassanaṃ natthīti? Saccaṃ natthi, ‘‘itthiṃ passāmi, purisaṃ passāmī’’ti pana pavattasaññāya vasena ‘‘yaṃ passatī’’ti vuttaṃ. Micchādassane vā diṭṭhiyā yaṃ passati, na taṃ diṭṭhaṃ, taṃ rūpāyatanaṃ na hoti, rūpāyatanaṃ vā taṃ na hotīti attho. Atha vā taṃ kesādibhūtupādāyasamūhasaṅkhātaṃ diṭṭhaṃ na hoti, diṭṭhaṃ vā yathāvuttaṃ na hotīti attho. Yaṃ diṭṭhaṃ taṃ na passatīti yaṃ rūpāyatanaṃ, kesādibhūtupādāyasamūhasaṅkhātaṃ vā diṭṭhaṃ, taṃ paññācakkhunā bhūtato na passatīti attho.

"जे पाहतो ते स्त्री किंवा पुरुष असते, पण चक्षूने स्त्री-पुरुषाचे दर्शन होत नाही ना?" हे सत्य आहे की चक्षूने ते दिसत नाही, परंतु "मी स्त्रीला पाहतो, मी पुरुषाला पाहतो" अशा निर्माण झालेल्या संज्ञेच्या (समजुतीच्या) प्रभावाने "जे पाहतो" असे म्हटले आहे. किंवा मिथ्यादर्शनात (चुकीच्या दृष्टीने) दृष्टीद्वारे जे पाहिले जाते, ते खरोखर पाहिलेले नसते, ते रूपायतन नसते किंवा रूपायतन ते नसते, असा अर्थ आहे. अथवा, ते केसादी आणि महाभूत-उपादाय रूपांचा समूह म्हणून पाहिलेले नसते, किंवा पाहिलेले हे पूर्वोक्त स्त्री-पुरुष नसते, असा अर्थ आहे. "जे पाहिले जाते ते पाहत नाही" म्हणजे जे रूपायतन किंवा केसादी व महाभूत-उपादाय रूपांचा समूह म्हणून पाहिले जाते, त्याला प्रज्ञाचक्षूने यथार्थपणे पाहत नाही, असा अर्थ आहे।

Na aññadhammānupassīti na aññasabhāvānupassī, asubhādito aññākārānupassī na hotīti vuttaṃ hoti. Pathavīkāyanti kesādipathaviṃ dhammasamūhattā kāyoti vadati, lakkhaṇapathavimeva vā anekappabhedasakalasarīragataṃ pubbāpariyabhāvena pavattamānaṃ samūhavasena gahetvā kāyoti vadati, evaṃ aññatthāpi.

'अन्यधम्मानुपस्सी नाही' म्हणजे अन्य स्वभावाचे अनुदर्शन करणारा नाही, अशुभादींपेक्षा अन्य आकाराचे अनुदर्शन करणारा नाही, असे म्हटले आहे. 'पृथ्वीकाय' म्हणजे केसादींमधील पृथ्वीधातूला धर्मसमूह असल्यामुळे 'काय' असे म्हणतात. किंवा अनेक प्रकारांनी संपूर्ण शरीरात पसरलेल्या लक्षण-पृथ्वीलाच पूर्व-अपर भावाने (आधी आणि नंतर होणाऱ्या रूपाने) निरंतर चालणारी समजून, समूहाच्या रूपाने ग्रहण करून 'काय' असे म्हणतात. इतर ठिकाणीही (आपोकाय इत्यादींमध्ये) असेच समजावे।

Ajjhattabahiddhāti ajjhattabahiddhādhammānaṃ ghaṭitārammaṇaṃ ekato ārammaṇabhāvo natthīti attho, ajjhattabahiddhā dhammā vā ghaṭitārammaṇaṃ idaṃ natthīti attho. Tīsu bhavesu kilesānanti bhavattayavisayānaṃ kilesānanti attho.

'अध्यात्म-बहिर्धा' म्हणजे अध्यात्म आणि बहिर्धा धर्मांचे एकत्र जोडलेले आलंबन किंवा एकत्र आलंबनभाव नाही, असा अर्थ आहे; किंवा अध्यात्म आणि बहिर्धा धर्म हे असे जोडलेले आलंबन नाहीत, असा अर्थ आहे. 'तीन भवांमधील क्लेशांचे' म्हणजे तीन भवांच्या विषयांमध्ये असणाऱ्या क्लेशांचे, असा अर्थ आहे।

Sabbatthikanti sabbattha bhavaṃ. Sabbasmiṃ līne uddhaṭe ca citte icchitabbattā, sabbe vā līne uddhaṭe ca bhāvetabbā bojjhaṅgā atthikā etāyāti sabbatthikā. Antosaṅkhepoti antoolīyanā kosajjanti attho.

'सब्बत्थिक' (सर्वोपयोगी) म्हणजे सर्व ठिकाणी असणारे. सर्व संकुचित (लीन) आणि उद्धत (विक्षिप्त) चित्तामध्ये त्याची इच्छा केली जात असल्यामुळे, किंवा संकुचित आणि उद्धत चित्ताच्या वेळी भावना करण्यास योग्य असणारे सर्व बोज्झंग याच्याद्वारे हितकारक ठरतात म्हणून ते 'सब्बत्थिक' होय. 'अंतःसंक्षेप' म्हणजे आतमध्ये संकुचित होणे, आळस होय, असा अर्थ आहे।

Avisesena dvīhipi nīvaraṇappahānaṃ vuttanti katvā puna ekekena vuttappahānavisesaṃ dassetuṃ ‘‘visesenā’’ti āha, ‘‘vineyya nīvaraṇānī’’ti avatvā abhijjhādomanassavinayassa vā payojanaṃ dassento ‘‘visesenā’’tiādimāha. Kāyānupassanābhāvanāya ujuvipaccanīkānaṃ anurodhavirodhādīnaṃ pahānadassanañhi etassa payojananti. Kāyabhāvanāyāti [Pg.149] kāyānupassanābhāvanā adhippetā. Tenāti anurodhādippahānavacanena.

सामान्यतः दोन्हीद्वारे (अभिज्झा आणि दोमनस्स) नीवरणांचा प्रहाण (त्याग) सांगितला आहे, म्हणून पुन्हा एकेकाद्वारे सांगितलेल्या प्रहाणाचा विशेष दर्शवण्यासाठी "विशेषतः" असे म्हटले आहे. "नीवरणांचे दमन करून" असे न म्हणता अभिज्झा आणि दोमनस्साच्या दमनाचे प्रयोजन दर्शवण्यासाठी "विशेषतः" इत्यादी म्हटले आहे. कारण कायानुपस्सना भावनेच्या थेट विरोधी असणाऱ्या अनुनय (अनुरोध) आणि विरोध (नावड) इत्यादींचा प्रहाण दर्शवणे हेच याचे प्रयोजन आहे. 'कायभावना' म्हणजे कायानुपस्सना भावना अभिप्रेत आहे. 'त्याच्याद्वारे' म्हणजे अनुनय-विरोधादींच्या प्रहाणाच्या वचनाद्वारे।

Sabbatthikakammaṭṭhānaṃ buddhānussati mettā maraṇassati asubhabhāvanā ca. Satisampajaññena etena yoginā parihariyamānaṃ taṃ sabbatthikakammaṭṭhānaṃ vuttaṃ satisampajaññabalena avicchinnassa tassa pariharitabbattā, satiyā vā samatho vutto samādhikkhandhasaṅgahitattā.

'सब्बत्थिक कम्मट्ठान' (सर्वोपयोगी कर्मस्थान) म्हणजे बुद्धानुस्सती, मेत्ता (मैत्री), मरणसती आणि अशुभभावना होय. सती आणि संपजन्य असलेल्या या योगी पुरुषाद्वारे सतत आचरणात आणले जाणारे ते 'सब्बत्थिक कम्मट्ठान' म्हटले आहे, कारण सती-संपजन्याच्या बलाने खंड न पडता त्याचे आचरण केले पाहिजे. किंवा सतीद्वारे 'समथ' सांगितला आहे, कारण तिचा समाधी स्कंधात समावेश होतो।

Kāyānupassanāuddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

कायानुपस्सना उद्देश वर्णन समाप्त झाले।

Vedanānupassanādiuddesavaṇṇanā

वेदनानुपस्सना इत्यादींच्या उद्देसाचे स्पष्टीकरण.

Kevalaṃ panidhātiādinā idha ettakaṃ veditabbanti veditabbaṃ paricchedaṃ dasseti. Addamadakkhīti dvepi ekatthā. Sammaddasoti sammā passako.

"केवलं पनिध" (केवळ येथेच) इत्यादी शब्दांद्वारे या उद्देसात 'एवढेच जाणले पाहिजे' अशी मर्यादा (परिच्छेद) दर्शविली आहे. 'अद्द' आणि 'अदक्खि' हे दोन्ही शब्द एकाच अर्थाचे आहेत. 'सम्मदसो' म्हणजे सम्यक प्रकारे (यथार्थपणे) पाहणारा.

Sukhadukkhatopi cāti sukhādīnaṃ ṭhitivipariṇāmañāṇasukhatāya, vipariṇāmaṭṭhitiaññāṇadukkhatāya ca vuttattā tissopi ca sukhato tissopi ca dukkhato anupassitabbāti attho.

"सुखदुक्खतोपि च" (सुख आणि दुःख या रूपाने सुद्धा) या पदाचा अर्थ असा आहे की— सुख इत्यादी वेदनांच्या स्थिती-सुख, विपरिणाम-सुख आणि ज्ञान-सुख या रूपाने; तसेच विपरिणाम-दुःख, स्थिती-दुःख आणि अज्ञान-दुःख या रूपाने भगवंतांनी उपदेश केला असल्यामुळे, तिन्ही वेदनांकडे सुख म्हणून आणि तिन्ही वेदनांकडे दुःख म्हणून वारंवार पाहिले पाहिजे (अनुपस्सना केली पाहिजे).

Rūpādiārammaṇachandādiadhipatiñāṇādisahajātakāmāvacarādibhūminānattabhedānaṃ kusalākusalatabbipākakiriyānānattabhedassa ca ādi-saddena sasaṅkhārikāsaṅkhārikasavatthukāvatthukādinānattabhedānañca vasenāti yojetabbaṃ. Suññatādhammassāti ‘‘dhammā honti, khandhā hontī’’tiādinā (dha. sa. 121) suññatāvāre āgatasuññatāsabhāvassa vasena. Kāmañcetthātiādinā pubbe pahīnattā puna pahānaṃ na vattabbanti codanaṃ dasseti, maggacittakkhaṇe vā ekattha pahīnaṃ sabbattha pahīnaṃ hotīti visuṃ visuṃ na vattabbanti. Tattha purimacodanāya nānāpuggalaparihāro, pacchimāya nānācittakkhaṇikaparihāro. Lokiyabhāvanāya hi kāye pahīnaṃ na vedanādīsu vikkhambhitaṃ hoti. Yadipi na pavatteyya, na paṭipakkhabhāvanāya tattha sā abhijjhādomanassassa appavatti hotīti puna tappahānaṃ vattabbamevāti. Ubhayattha vā ubhayaṃ sambhavato yojetabbaṃ. Ekattha pahīnaṃ [Pg.150] sesesupi pahīnaṃ hotīti maggasatipaṭṭhānabhāvanaṃ, lokiyabhāvanāya vā sabbattha appavattimattaṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Pañcapi khandhā loko’’ti hi catūsupi vuttanti.

रूपादी आलंबन (आरम्मण), छंदादी अधिपती, ज्ञानादी सहजात, कामावचरादी भूमी यांच्या विविध भेदांमुळे आणि कुशल, अकुशल, त्यांचे विपाक व क्रिया यांच्या विविध भेदांमुळे; तसेच 'आदी' शब्दाने ससंखारिक-असंखारिक, सवत्थुक-अवत्थुक इत्यादींच्या विविध भेदांच्या आधारे संबंध जोडला पाहिजे. 'सुञ्ञताधम्मस्स' म्हणजे 'धम्म होतात, खंध होतात' इत्यादींद्वारे सुञ्ञतावारामध्ये आलेल्या शून्यता-स्वभावाच्या आधारे होय. 'कामञ्चेत्थ' इत्यादींद्वारे अशी शंका (चोदना) दर्शविली आहे की— पूर्वीच प्रहाण (नष्ट) झाले असल्यामुळे पुन्हा प्रहाण सांगण्याची गरज नाही काय? किंवा मार्गचित्ताच्या क्षणी एका ठिकाणी प्रहाण झाले की सर्व ठिकाणी प्रहाण होते, म्हणून वेगवेगळ्या ठिकाणी प्रहाण सांगण्याची गरज नाही काय? त्या दोन शंकांपैकी पहिल्या शंकेचे समाधान 'विविध व्यक्तींच्या (पुद्गलांच्या) भेदाने' आहे, आणि दुसऱ्या शंकेचे समाधान 'विविध चित्तक्षणांच्या भेदाने' आहे. कारण लौकिक भावनेने कायामध्ये प्रहाण झालेले (अभिज्झा-दोमनस्स) वेदना इत्यादींमध्ये विक्खंभित (दबलेले) होत नाही. जरी ते उत्पन्न झाले नाही, तरी प्रतिपक्ष भावनेशिवाय तेथे त्या अभिज्झा-दोमनस्साची अनुत्पत्ती (अप्पवत्ति) होत नाही, म्हणून त्याचे पुन्हा प्रहाण सांगणे योग्यच आहे. किंवा दोन्ही शंकांमध्ये दोन्ही समाधाने योग्यतेनुसार जोडली पाहिजेत. 'एका ठिकाणी प्रहाण झाले की उर्वरित ठिकाणीही प्रहाण होते' हे मार्ग-सतिपट्ठान भावनेच्या संदर्भात किंवा लौकिक भावनेच्या संदर्भात सर्व ठिकाणी केवळ अनुत्पत्तीच्या (अप्पवत्ति) उद्देशाने म्हटले आहे. कारण 'पाचही स्कंध (खंध) म्हणजे लोक आहेत' असे चारही सतिपट्ठानांमध्ये म्हटले आहे.

Vedanānupassanādiuddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

वेदनानुपस्सना इत्यादींच्या उद्देसाचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

उद्देसवार-स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

Kāyānupassanāniddesavaṇṇanā

कायानुपस्सना-निद्देसाचे (निर्देशाचे) स्पष्टीकरण.

356. Sabbappakāravacanena uddese dassitā ajjhattādianupassanā pakārā ca gahitā. Tattha antogadhā cuddasa pakārā, kāyagatāsatisutte vuttā kesādivaṇṇakasiṇārammaṇacatukkajjhānappakārā, lokiyādippakārā cāti tepi gahitā eva. Niddese hi ekappakāraniddesena nidassanamattaṃ katanti, sabbappakāraggahaṇañca bāhiresupi ekadesasambhavato katanti daṭṭhabbaṃ.

३५६. 'सब्बप्पकार' (सर्व प्रकारच्या) या शब्दाने उद्देसात दर्शविलेले अज्झत्त (अध्यात्म) इत्यादी अनुपस्सनांचे प्रकार देखील ग्रहण केले आहेत. त्यामध्ये समाविष्ट असलेले चौदा प्रकार, कायगतासति सुत्तात सांगितलेले केस (केस) इत्यादी वर्णकसिण-आलंबन असलेले चतुत्थज्झान (चतुर्थ ध्यान) प्रकार आणि लौकिक इत्यादी प्रकार देखील ग्रहण केलेच आहेत. कारण निद्देसात (निर्देशात) एका प्रकारच्या निद्देसाद्वारे केवळ उदाहरण (निदर्शन) दिले आहे, आणि 'सर्व प्रकार ग्रहण करणे' हे बाह्य (इतर संप्रदायांच्या) लोकांमध्येही काही अंशी संभवत असल्यामुळे केले आहे, असे समजावे.

Tiriyaṃ tacaparicchinnanti ettha nanu kesalomanakhānaṃ atacaparicchinnatā tacassa ca atthīti? Yadipi atthi, tacaparicchinnabahulatāya pana tacaparicchinnatā na na hoti kāyassāti evaṃ vuttaṃ. Taco pariyanto assāti tacapariyantoti vuttoti etena pana vacanena kāyekadesabhūto taco gahito eva. Tappaṭibaddhā ca kesādayo tadanupaviṭṭhamūlā tacapariyantāva hontīti dvattiṃsākārasamūho sabbopi kāyo tacapariyantoti vuttoti veditabbo.

"तिर्यक त्वचेने मर्यादित (तिरियं तचपरिच्छिन्नं)" याविषयी शंका अशी आहे की— केस, रोम (अंगावरील केस) आणि नखे हे त्वचेने मर्यादित नसतात आणि त्वचा स्वतः त्वचेने मर्यादित नसते, हे खरे नाही काय? जरी हे खरे असले, तरी त्वचेने मर्यादित असलेल्या भागांच्या बहुलतेमुळे (अधिकतेमुळे) कायाची 'त्वचेने मर्यादित असणे' ही स्थिती असत्य ठरत नाही (म्हणजे ती त्वचेने मर्यादितच आहे), म्हणून असे म्हटले आहे. 'त्वचा हीच ज्याची सीमा आहे' या अर्थाने 'तचपरियंतो' (त्वचा-पर्यंत) असे म्हटले आहे; या शब्दाने कायाचा एक भाग असलेली त्वचा ग्रहण केलीच आहे. आणि तिच्याशी संबंधित असलेले व तिच्यामध्ये मूळ असलेले केस इत्यादी देखील त्वचेच्या सीमेपर्यंतच असतात, म्हणून बत्तीस अवयवांचा समूह असलेली संपूर्ण काया 'तचपरियंतो' (त्वचा-पर्यंत) आहे, असे म्हटले आहे, हे जाणावे.

‘‘Pūraṃ nānappakārassā’’ti vuttaṃ, ke pana te pakārā? Yehi nānappakāraṃ asuci vuttanti kesā lomātiādi vuttanti imamatthaṃ dīpento āha ‘‘ete kesādayo ākārā’’ti. Ākārā pakārāti hi eko attho.

"(काया ही) विविध प्रकारच्या अशुचीने भरलेली आहे (पूरं नानप्पकारस्स)" असे म्हटले आहे, पण ते प्रकार कोणते? ज्यांच्याद्वारे विविध प्रकारची अशुची सांगितली आहे, ते दर्शविण्यासाठी 'केस, रोम' इत्यादी म्हटले आहे. हाच अर्थ स्पष्ट करताना आचार्यांनी म्हटले आहे— "हे केस इत्यादी आकार (प्रकार) आहेत." कारण 'आकार' आणि 'प्रकार' या दोन्ही शब्दांचा एकच अर्थ आहे.

Nisinnassa yāva aparipphandanisajjāmūlakaṃ dukkhaṃ uppajjati, yāvatā uṭṭhāti vā, tāva eko nisajjavāro. Yena vidhinā uggahe kusalo hoti, so sattavidho vidhi ‘‘uggahakosalla’’nti vuccati, taṃnibbattaṃ vā ñāṇaṃ.

बसलेल्या व्यक्तीला जोपर्यंत न हलल्यामुळे (स्थिर बसण्यामुळे) उत्पन्न होणारे दुःख निर्माण होते, किंवा जोपर्यंत तो उठत नाही, तोपर्यंतचा काळ म्हणजे 'एक निसज्जवार' (एकदा बसण्याची वेळ) होय. ज्या विधीने (पद्धतीने) साधक कम्मट्ठानाचे (कर्मस्थानाचे) ग्रहण करण्यात कुशल होतो, त्या सात प्रकारच्या विधीला 'उग्गहकोसल्ल' (ग्रहण-कौशल्य) असे म्हणतात, या विधीपासून उत्पन्न झालेल्या ज्ञानाला उग्गहकोसल्ल म्हणतात.

Pathavīdhātubahulabhāvato matthaluṅgassa karīsāvasāne tantiāropanamāha. Ettha pana maṃsaṃ…pe… vakkaṃ…pe… kesāti evaṃ vakkapañcakādīsu [Pg.151] anulomasajjhāyaṃ vatvā paṭilomasajjhāyo purimehi sambandho vutto. Svāyaṃ ye parato visuṃ tipañcāhaṃ, purimehi ekato tipañcāhanti chapañcāhaṃ sajjhāyā vakkhamānā, tesu ādiantadassanavasena vuttoti daṭṭhabbo. Anulomapaṭilomasajjhāyepi hi paṭilomasajjhāyo antimoti. Sajjhāyappakārantaraṃ vā etampīti veditabbaṃ. Hatthasaṅkhalikā aṅgulipanti. Lakkhaṇapaṭivedhassāti asubhalakkhaṇapaṭivedhassa, dhātulakkhaṇapaṭivedhassa vā.

मेंदूमध्ये (मत्थलुंग) पृथ्वीधातूचे प्राधान्य असल्यामुळे, आचार्यांनी मळाच्या (करीस) शेवटी त्याचे पाठात (तन्ति) समाविष्ट करणे सांगितले आहे. येथे 'मांस...पे... वक्क...पे... केस' अशा प्रकारे वक्क-पंचक इत्यादींमध्ये अनुलोम सज्झाय (पाठ) सांगून, पूर्वपदांशी संबंधित असलेला प्रतिलोम सज्झाय सांगितला आहे. पुढे स्वतंत्रपणे पंधरा दिवस (पाच दिवस तीन वेळा) आणि पूर्वीच्या भागांसह एकत्रितपणे पंधरा दिवस (पाच दिवस तीन वेळा) असे एकूण तीस दिवस (पाच दिवस सहा वेळा) जे सज्झाय सांगितले जातील, त्यामध्ये हा सज्झाय आदि आणि अंत दर्शविण्याच्या उद्देशाने सांगितला आहे, असे समजावे. कारण अनुलोम-प्रतिलोम सज्झाय पद्धतीमध्ये प्रतिलोम सज्झाय हा अंतिम असतो. किंवा हा सज्झाय करण्याचा दुसरा प्रकार आहे, असे जाणावे. 'हत्थसंखलिका' म्हणजे बोटांची रांग (अंगुलीपंती). 'लक्खणपटिवेदस्स' म्हणजे अशुभाच्या लक्षणाचा साक्षात्कार करणाऱ्या ज्ञानाला, किंवा चार धातूंच्या लक्षणाचा साक्षात्कार करणाऱ्या ज्ञानाला होय.

Attano bhāgo sabhāgo, sabhāgena paricchedo sabhāgaparicchedo, heṭṭhuparitiriyantehi sakakoṭṭhāsikakesantarādīhi ca paricchedoti attho.

स्वतःचा भाग म्हणजे 'सभाग' (समान भाग). स्वतःच्या भागाने मर्यादा निश्चित करणे म्हणजे 'सभागपरिच्छेद' होय. याचा अर्थ असा की— खाली, वर आणि तिरप्या बाजूने, तसेच स्वतःच्या भागातील इतर केसांच्या अंतरादींनी मर्यादा निश्चित करणे होय.

Dhātuvibhaṅgo (ma. ni. 3.342 ādayo) pukkusātisuttaṃ. Sādhāraṇavasenāti ettakeneva siddhe sabba-ggahaṇaṃ vaṇṇakasiṇavasena catukkajjhānikasamathasādhāraṇattassa ca dassanatthaṃ.

'धातुविभंग' म्हणजे पुक्कुसाति सुत्त होय. 'साधारणवसेन' (सामान्य रूपाने) एवढ्याच शब्दाने अर्थ सिद्ध होत असताना देखील, 'सब्ब' (सर्व) शब्दाचे ग्रहण हे वर्णकसिणाच्या रूपाने चतुर्थ ध्यानाशी संबंधित असलेल्या समथाच्या साधारणतेचे दर्शन घडविण्यासाठी केले आहे.

Okkamanavissajjananti paṭipajjitabbavajjetabbe maggeti attho. Bahiddhā puthuttārammaṇeti ettha kāyānupassanaṃ hitvā subhādivasena gayhamānā kesādayopi bahiddhā puthuttārammaṇānevāti veditabbā. Ukkuṭṭhukkaṭṭhiṭṭhāneyeva uṭṭhahitvāti pubbe viya ekattha katāya ukkuṭṭhiyā kamena sabbatālesu patitvā uṭṭhahitvā pariyantatālaṃ āditālañca agantvā tato tato tattha tattheva katāya ukkuṭṭhiyā uṭṭhahitvāti attho.

"ओक्कमनविस्सज्जनं" (प्रवेश करणे आणि सोडणे) याचा अर्थ 'चालण्याचा मार्ग आणि टाळण्याचा मार्ग' असा आहे. "बहिद्धा पुथुत्तारम्मणे" (बाह्य नानाविध आलंबनांमध्ये) याविषयी असे जाणावे की— कायानुपस्सना सोडून, शुभ इत्यादी रूपाने ग्रहण केले जाणारे केस इत्यादी देखील बाह्य नानाविध आलंबनेच आहेत. "उक्कुट्ठुक्कट्टिट्ठानेयेव उट्ठहित्वा" (ओरडण्याच्या आणि ओरडण्याच्या ठिकाणीच उठून) याचा अर्थ असा की— पूर्वीप्रमाणे एका ठिकाणी ओरडून भीती दाखवली असता, अनुक्रमे सर्व ताडाच्या झाडांवर उड्या मारून व तेथून उठून, शेवटच्या ताडाच्या झाडाकडे किंवा पहिल्या ताडाच्या झाडाकडे न जाता, त्या त्या ठिकाणी ओरडून भीती दाखवली असता तेथूनच उठणे होय.

Adhicittanti samathavipassanācittaṃ. Anuyuttenāti yuttapayuttena, bhāventenāti attho. Samādhinimittaṃ upalakkhaṇākāro samādhiyeva. Manasi kātabbanti citte kātabbaṃ, uppādetabbanti attho. Samādhikāraṇaṃ vā ārammaṇaṃ samādhinimittaṃ āvajjitabbanti attho. Ṭhānaṃ atthīti vacanaseso, taṃ cittaṃ kosajjāya saṃvatteyya, etassa saṃvattanassa kāraṇaṃ atthīti attho. Taṃ vā manasikaraṇaṃ cittaṃ kosajjāya saṃvatteyyāti etassa ṭhānaṃ kāraṇanti attho. Na ca pabhaṅgūti kammaniyabhāvūpagamanena ca pabhijjanasabhāvanti attho.

'अधिचित्त' म्हणजे समथ आणि विक्षेपविरहित विपस्सना चित्त होय. 'अनुयुत्तेन' म्हणजे उद्योगपूर्वक प्रयत्न करणाऱ्या, भावना (अभ्यास) करणाऱ्या असा अर्थ आहे. 'समाधिनिमित्त' म्हणजे आलंबनाचे ग्रहण करणाऱ्या लक्षणाने युक्त असलेला समाधीच होय. 'मनसि कातब्बं' म्हणजे चित्तात केले पाहिजे, उत्पन्न केले पाहिजे असा अर्थ आहे. किंवा समाधीचे कारण असलेले आलंबन म्हणजे समाधिनिमित्त होय, त्याचे चिंतन केले पाहिजे असा अर्थ आहे. 'ठाणं अत्थि' (कारण आहे) हा उर्वरित शब्द आहे; ते चित्त आळसाकडे (कोसज्ज) प्रवृत्त होऊ शकते, या प्रवृत्तीचे कारण अस्तित्वात आहे असा अर्थ आहे. किंवा ते मनसिकार चित्ताला आळसाकडे प्रवृत्त करू शकते, हे त्याचे कारण (स्थान) आहे असा अर्थ आहे. 'न च पभंगू' (आणि नष्ट न होणारे) याचा अर्थ असा की— कम्मट्ठानाच्या कार्यात योग्य झाल्यामुळे नष्ट न होणारा स्वभाव असणे होय.

Ālimpetīti ādīpeti jāleti. Tañcāti taṃ piḷandhanavikatisaṅkhātaṃ atthaṃ payojanaṃ. Assāti suvaṇṇakārassa anubhoti sambhoti sādheti[Pg.152]. Assa vā suvaṇṇassa taṃ atthaṃ suvaṇṇakāro anubhoti pāpuṇāti.

"आलिंपेति" म्हणजे प्रदीप्त करतो, पेटवतो. "तंच" म्हणजे दागदागिन्यांचे विशेष रूप म्हणून म्हटलेला तो अर्थ किंवा ते प्रयोजन. "अस्स" म्हणजे सुवर्णकारासाठी अनुभवतो (पूर्ण करतो), उत्पन्न करतो, साध्य करतो. किंवा त्या सोन्याचा तो अर्थ (फायदा) सुवर्णकार अनुभवतो, प्राप्त करतो.

Abhiññāya iddhividhādiñāṇena sacchikaraṇīyassa iddhividhapaccanubhavanādikassa abhiññāsacchikaraṇīyassa. Paccakkhaṃ yassa atthi, so sakkhi, sakkhino bhabbatā sakkhibhabbatā, sakkhibhavanatāti vuttaṃ hoti. Sakkhi ca so bhabbo cāti vā sakkhibhabbo. Ayañhi iddhividhādīnaṃ bhabbo, tattha ca sakkhīti sakkhibhabbo, tassa bhāvo sakkhibhabbatā, taṃ pāpuṇāti. Āyataneti pubbahetādike kāraṇe sati.

"अभिञ्ञाय" (अभिज्ञेने) म्हणजे ऋद्धिविध इत्यादी जाणणाऱ्या ज्ञानाने साक्षात्करणीय अशा, ऋद्धिविध इत्यादींचा अनुभव घेण्यासारख्या अभिज्ञा ज्ञानाने साक्षात्करणीय अशा (धर्माच्या साक्षात्कारासाठी). ज्याच्या प्रत्यक्ष (डोळ्यांसमोर) साक्षी आहे, तो साक्षी; साक्षीची योग्यता असणे म्हणजे "सक्खिभब्बता" (साक्षी होण्याची योग्यता), म्हणजेच साक्षी बनण्याची योग्यता, असे म्हटले आहे. किंवा जो साक्षी देखील आहे आणि योग्य देखील आहे, म्हणून तो "सक्खिभब्बो" (साक्षी होण्यास योग्य). कारण हा पुरुष ऋद्धिविध इत्यादींसाठी योग्य आहे आणि त्यामध्ये प्रत्यक्षदर्शी देखील आहे, म्हणून तो "सक्खिभब्बो" होय; त्याचा भाव म्हणजे "सक्खिभब्बता" (साक्षीभाव), त्याला तो प्राप्त करतो. "आयतन" म्हणजे पूर्वीचे हेतू इत्यादी कारणे असताना.

Sītibhāvanti nibbānaṃ, kilesadarathavūpasamaṃ vā. Sampahaṃsetīti samapavattaṃ cittaṃ tathāpavattiyā paññāya toseti uttejeti. Yadā vā nirassādaṃ cittaṃ bhāvanāya na pakkhandati, tadā jātiādīni saṃvegavatthūni paccavekkhitvā sampahaṃseti samuttejeti.

"सीतिभावं" (शीतीभाव) म्हणजे निर्वाण, किंवा क्लेशांच्या संतापाचे (दाहाचे) शमन होणे. "संपहंसेति" म्हणजे समान रूपात प्रवृत्त झालेल्या चित्ताला त्या प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या प्रज्ञेने संतुष्ट करतो, उत्तेजित करतो. किंवा जेव्हा आस्वादरहित (निरस) चित्त भावनेमध्ये प्रवृत्त होत नाही, तेव्हा जन्म इत्यादी संवेगाच्या कारणांचे चिंतन करून संतुष्ट करतो आणि चांगल्या प्रकारे उत्तेजित करतो.

Tiriyaṃ aññamaññena paricchinnā, kathaṃ? Dve kesā ekato natthīti. Āsayoti nissayo, paccayoti attho.

आडव्या भागात परस्परांद्वारे परिच्छिन्न (विभक्त) आहेत, कसे? "दोन केस एकत्र नसतात" असे म्हटले आहे. "आसयो" म्हणजे आश्रय, आणि "प्रत्यय" असा अर्थ आहे.

Nakhā tiriyaṃ aññamaññena paricchinnāti visuṃ vavatthitataṃ sandhāya vuttaṃ. Tameva hi atthaṃ dassetuṃ ‘‘dve nakhā ekato natthī’’ti āhāti.

"नखे आडव्या भागात परस्परांद्वारे परिच्छिन्न आहेत" हे वचन स्वतंत्रपणे विभक्त असण्याच्या स्थितीला उद्देशून म्हटले आहे. कारण तोच अर्थ दर्शवण्यासाठी "दोन नखे एकत्र नसतात" असे म्हटले आहे.

Sukhumampīti yathāvuttaoḷārikacammato sukhumaṃ antomukhacammādi. Koṭṭhāsesu vā tacena paricchinnattā yaṃ durupalakkhaṇīyaṃ, taṃ ‘‘sukhuma’’nti vuttaṃ. Tañhi vuttanayena tacaṃ vivaritvā passantassa pākaṭaṃ hotīti.

"सूक्ष्ममपि" (सूक्ष्म देखील) म्हणजे पूर्वी सांगितलेल्या स्थूल त्वचेपेक्षा सूक्ष्म असणारी शरीराच्या आतील मुखाची त्वचा इत्यादी. किंवा अवयवांमध्ये त्वचेने परिच्छिन्न (झाकलेले) असल्यामुळे जे ओळखण्यास कठीण आहे, त्याला "सूक्ष्म" असे म्हटले आहे. कारण ते सांगितलेल्या पद्धतीने त्वचा उघडून पाहणाऱ्या व्यक्तीला स्पष्ट दिसते.

Tālaguḷapaṭalaṃ nāma pakkatālaphalalasikaṃ tālapaṭṭikāya limpitvā sukkhāpetvā uddharitvā gahitapaṭalaṃ.

तालगुळपटल म्हणजे पिकलेल्या ताडफळाचा गर ताडाच्या पानाच्या चटईवर लावून, सुकवून आणि नंतर काढून घेतलेला थर (पटल) होय.

Evaṃ timattānīti evaṃ-matta-saddehi gopphakaṭṭhikādīni avuttānipi dassetīti veditabbaṃ. Kīḷāgoḷakāni suttena bandhitvā aññamaññaṃ ghaṭṭetvā kīḷanagoḷakāni.

"एवं तिमत्तानि" (अशा प्रकारे सुमारे तीनशे) या पाठात "एवं" आणि "मत्त" या शब्दांद्वारे घोट्याचे हाड इत्यादी थेट न सांगितलेली हाडे देखील दर्शविली जातात, असे जाणावे. "क्रीडागोलक" म्हणजे दोऱ्याने बांधून परस्परांशी जोडलेले खेळण्याचे चेंडू (गोलक) होत.

Tattha jaṅghaṭṭhikassa patiṭṭhitaṭṭhānanti jaṇṇukaṭṭhimhi pavisitvā ṭhitaṭṭhānanti adhippāyo. Tena aṭṭhinā patiṭṭhitaṭṭhānaṃ yaṃ kaṭiṭṭhino, taṃ aggachinnamahāpunnāgaphalasadisaṃ. Sīsakapaṭṭaveṭhakaṃ veṭhetvā ṭhapitasīsamayaṃ paṭṭakaṃ. Suttakantanasalākāviddhā [Pg.153] goḷakā vaṭṭanāti vuccanti, vaṭṭanānaṃ āvali vaṭṭanāvali. Avalekhanasatthakaṃ ucchutacāvalekhanasatthakaṃ.

त्यामध्ये, "जंघास्थीचे (नळीच्या हाडाचे) प्रतिष्ठित स्थान" या पाठाचा अभिप्राय गुडघ्याच्या हाडात प्रवेश करून राहिलेले स्थान असा आहे. त्या मांडीच्या हाडाने आश्रय घेतलेले कंबर-हाडाचे जे स्थान आहे, ते शेंडा कापलेल्या मोठ्या पुन्नाग (उंडी) फळासारखे असते. "सीसक पट्टवेठक" म्हणजे गुंडाळून ठेवलेली शिशाची पट्टी. सूत कातण्याच्या सळईने विणलेल्या गोलकांना "वट्टन" (चाती) असे म्हणतात; चातींच्या ओळीला "वट्टनावलि" म्हणतात. "अवलेखन शस्त्रक" म्हणजे उसाची साल काढण्याचा लहान चाकू होय.

Vakkabhāgena paricchinnanti vakkapariyantabhāgena paricchinnaṃ.

"वृक्कभागाने परिच्छिन्न" म्हणजे वृक्काच्या (किडनीच्या) सीमाभागाने परिच्छिन्न (विभक्त) केलेले.

Sakkharasudhāvaṇṇanti marumpehi katasudhāvaṇṇaṃ. ‘‘Setasakkharasudhāvaṇṇa’’nti ca pāṭhaṃ vadanti, setasakkharāvaṇṇaṃ sudhāvaṇṇañcāti attho.

"शर्करासुधावर्ण" म्हणजे खडीने (दगडाच्या तुकड्यांनी) बनवलेल्या चुन्याच्या रंगासारखे. काही जण "श्वेतशर्करासुधावर्ण" असा पाठ वाचतात, ज्याचा अर्थ पांढऱ्या खडीचा रंग आणि चुन्याचा रंग असा आहे.

Yattha annapānaṃ nipatitvā tiṭṭhatīti sambandho.

"यत्थ" (जिथे) या पदाचा "अन्नपान पडून राहते" या पदांशी संबंध जोडला पाहिजे.

Visamacchinnakalāpo visamaṃ udakaṃ paggharati, evameva sarīraṃ kesakūpādivivarehi upari heṭṭhā tiriyañca visamaṃ paggharatīti dassetuṃ visamacchinna-ggahaṇaṃ karoti.

असमान कापलेला कमळाच्या देठांचा जुडगा जसा असमान रीतीने पाणी पाझरतो, त्याचप्रमाणे शरीर केसांच्या छिद्रांमधून (रोमकूपांमधून) इत्यादी छिद्रांतून वर, खाली आणि आडव्या भागात असमान रीतीने पाझरते, हे दर्शवण्यासाठी "विषमच्छिन्न" या शब्दाचे ग्रहण केले आहे.

Atikaṭukaaccuṇhādiko visabhāgāhāro uṇhakāle pavattamānānaṃ dhātūnaṃ visabhāgattā.

अत्यंत तिखट, अत्यंत गरम इत्यादी आहार हा विसभागाहार (अयोग्य आहार) होय, कारण उष्णतेच्या काळात प्रवृत्त होणाऱ्या धातूंच्या विसभागामुळे (विसदृश स्वभावामुळे) असे होते.

Ekattārammaṇabaleneva vāti vikkhambhitanīvaraṇena susamāhitacittena upaṭṭhitassa nānārammaṇavipphandanavirahena ekasabhāvassa ārammaṇassa vasena. Tañhi ekattārammaṇaṃ upaṭṭhahamānameva attani abhiratiṃ, sātisayaṃ pharaṇapītiṃ, iṭṭhākārānubhavanañca somanassaṃ uppādeti. Na hi abhiratisomanassehi vinā anatikkantapītisukhassa ekattupaṭṭhānaṃ atthīti.

"किंवा एकाग्र आलंबनाच्या बलानेच" म्हणजे निवारण दूर केलेल्या, अत्यंत सुसमाहित (एकाग्र) चित्ताने आलंबनावर उपस्थित झालेल्या, विविध आलंबनांच्या चंचलतेपासून रहित असलेल्या एकाच स्वभावाच्या आलंबनाच्या प्रभावाने. कारण ते एकाग्र आलंबन प्रकट होत असतानाच स्वतःमध्ये अत्यंत अभिरती (रमणशीलता), अतिशय असणारी स्फुरण पावणारी प्रीती (फरणप्रीती) आणि इष्ट आकाराचा अनुभव देणारे सौमनस्य उत्पन्न करते. कारण अभिरती आणि सौमनस्याशिवाय, प्रीती आणि सुखाचे उल्लंघन न केलेल्या (चतुर्थ ध्यान प्राप्त न झालेल्या) चित्ताला एकाग्रतेचे उपस्थित होणे शक्य नसते.

Avisesato pana sādhāraṇavasenāti paṭikūladhātuvaṇṇavisesaṃ akatvā samathavipassanāsādhāraṇavasenāti attho. Tividhenāti anulomādinā vakkhamānena. Cha māseti addhamāse ūnepi māsaparicchedena paricchijjamāne sajjhāye cha māsā paricchedakā hontīti katvā vuttanti veditabbaṃ. Paricchijjamānassa māsantaragamananivāraṇañhi chamāsaggahaṇaṃ, na sakalachamāse parivattadassanatthaṃ. Ācariyāti aṭṭhakathācariyā.

"विशेष न करता साधारण रूपाने" म्हणजे प्रतिकूलता, धातू किंवा वर्णाचा विशेष भेद न करता समथ आणि विपश्यना यांच्या साधारण रूपाने, असा अर्थ आहे. "तीन प्रकारे" म्हणजे पुढे सांगण्यात येणाऱ्या अनुलोम इत्यादी पद्धतीने. "सहा महिने" हे वचन, अर्धा महिना कमी असला तरी महिन्यांच्या मर्यादेने सज्झाय (सराव/पाठ) मर्यादित करताना सहा महिने हे मर्यादा ठरवणारे होतात, या कारणाने म्हटले आहे असे जाणावे. कारण "सहा महिने" असे ग्रहण करणे हे मर्यादित केलेल्या सज्झायाच्या सहा महिन्यांपेक्षा अधिक महिन्यांमध्ये जाण्याचे निवारण करण्यासाठी आहे, संपूर्ण सहा महिने सतत पुनरावृत्ती दाखवण्यासाठी नाही. "आचार्याः" म्हणजे अट्टकथाचार्य.

Lakkhaṇanti dhātupaṭikūlalakkhaṇaṃ. Janaṃ na arahantīti ajaññā, jane pavesetuṃ ayuttā jigucchanīyāti vuttaṃ hoti.

"लक्षण" म्हणजे धातूचे किंवा प्रतिकूलतेचे लक्षण. जे लोकांमध्ये राहण्यास योग्य नाहीत ते "अजन्य" (अयोग्य), म्हणजेच लोकांमध्ये प्रवेश करण्यास अयोग्य आणि घृणास्पद आहेत, असे म्हटले आहे.

Paṭipāṭiyā aṭṭhīnīti paṭipāṭiyā aṭṭhīni koṭiyā ṭhitāni. Na ettha koci attā nāma atthi, aṭṭhīni eva aṭṭhipuñjamatto evāyaṃ saṅghāṭoti dasseti[Pg.154]. Anekasandhiyamitoti anekehi sandhīhi yamito sambaddho so aṭṭhipuñjoti dasseti. Na kehicīti yamentaṃ attānaṃ paṭisedheti. Codito jarāya maraṇābhimukhagamanena codito.

"अनुक्रमाने असणारी हाडे" म्हणजे अनुक्रमाने असणारी हाडे परस्परांच्या टोकांना जोडून राहिलेली आहेत. येथे कोणताही "आत्मा" नावाचा घटक नाही, हा सांगाडा केवळ हाडेच आहे, केवळ हाडांचा ढीगच आहे, हे दर्शविते. "अनेक सांध्यांनी युक्त" या पाठाने तो हाडांचा ढीग अनेक सांध्यांनी नियंत्रित केलेला आणि जोडलेला आहे, हे दर्शविते. "कोणाकडूनही नाही" या पाठाने नियंत्रण करणाऱ्या आत्म्याचा निषेध केला आहे. "प्रेरित" म्हणजे जरेने प्रेरित केलेला, मरणाभिमुख जाण्याने प्रेरित केलेला.

Mahābhūtaṃ upādārūpena paricchinnaṃ ‘‘nīlaṃ pītaṃ sugandhaṃ duggandha’’ntiādinā. Upādārūpaṃ mahābhūtena tannissitassa tassa tato bahi abhāvā. Chāyātapānaṃ ātapapaccayachāyuppādakabhāvo aññamaññaparicchedakatā. Rūpakkhandhassa pariggahitattā tadantogadhānaṃ cakkhādiāyatanadvārānaṃ vasena taṃtaṃdvārikā arūpino khandhā pākaṭā honti, āyatanāni ca dvārāni ca āyatanadvārānīti vā attho. Tena rūpāyatanādīnañca vasenāti vuttaṃ hoti.

महाभूत हे उपादारूपाने (भौतिक रूपाने) 'निळे, पिवळे, सुगंधी, दुर्गंधी' इत्यादींद्वारे परिच्छिन्न (मर्यादित) केले जाते. उपादारूप हे महाभूतावर अवलंबून असल्यामुळे आणि त्या महाभूताच्या बाहेर त्याचे अस्तित्व नसल्यामुळे, उपादारूपाला महाभूताद्वारे परिच्छिन्न केले जाते. सावली आणि ऊन यांच्या बाबतीत, उन्हाच्या कारणामुळे सावली निर्माण होणे हे परस्परांना परिच्छिन्न करणारे स्वरूप आहे. रूपस्कंधाचे ग्रहण केल्यामुळे, त्यात समाविष्ट असलेल्या चक्षु इत्यादी आयतन आणि द्वारांच्या द्वारे त्या त्या द्वारांमध्ये उत्पन्न होणारे अरूपी (नामरूप) स्कंध प्रकट होतात; किंवा आयतने आणि द्वारे म्हणजेच 'आयतनद्वारे' असा अर्थ होतो. याद्वारे रूपायातन इत्यादींच्या प्रभावाने असे म्हटले आहे.

Sappaccayāti sappaccayabhāvā, paccayāyattaṃ hutvā nibbattanti vuttaṃ hoti. Samāno vā sadiso yutto paccayo sappaccayo, tasmā sappaccayā.

'सप्रत्यय' (सपच्चया) म्हणजे प्रत्यय (कारण) असण्याच्या भावामुळे, कारणावर अवलंबून राहून उत्पन्न होणे, असा अर्थ होतो. किंवा समान, सदृश आणि योग्य असा प्रत्यय (कारण) म्हणजे 'सप्रत्यय' होय, म्हणून 'सप्रत्यया' (सप्रत्ययत्वामुळे) असे म्हटले आहे.

Ettakoti yathāvuttena ākārena paguṇo koṭṭhāso. Uggahova uggahasandhi. Vaṇṇādimukhena hi upaṭṭhānaṃ ettha sandhīyati sambajjhatīti ‘‘sandhī’’ti vuccati.

'एत्तको' (एवढा) म्हणजे वर सांगितलेल्या पद्धतीने चांगल्या प्रकारे अभ्यासलेला भाग (कोठ्ठास). उद्ग्रह (शिकणे) हाच 'उद्ग्रहसंधी' (उग्गहसन्धि) होय. कारण, येथे वर्णादींच्या (रंग इत्यादींच्या) माध्यमातून कर्मास्थानाचे प्रकटीकरण मनसिकाराशी जोडले (संबद्ध केले) जाते, म्हणून याला 'संधी' असे म्हटले जाते.

Upaṭṭhātīti vaṇṇādivasena upaṭṭhātīti attho. Pañcaṅgasamannāgateti nātidūranāccāsannagamanāgamanasampannanti ekaṅgaṃ, divā abbokiṇṇaṃ rattiṃ appasaddaṃ appanigghosanti ekaṃ, appaḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassanti ekaṃ, tasmiṃ kho pana senāsane viharantassa appakasirena uppajjati cīvara…pe… parikkhāroti ekaṃ, tasmiṃ pana senāsane therā bhikkhū viharanti bahussutāti ekaṃ (a. ni. 10.11). Pañcaṅgasamannāgatenāti appābādhāsāṭheyyasaddhāpaññāvīriyehi padhāniyaṅgehi samannāgatena.

'उपट्ठाति' (प्रकट होते) म्हणजे वर्णादींच्या (रंग इत्यादींच्या) प्रभावाने प्रकट होते असा अर्थ आहे. 'पंचंगसमन्नागते' (पाच अंगांनी युक्त) या पाठात: (१) फार दूर नसलेले, फार जवळ नसलेले, येण्या-जाण्याच्या मार्गाने युक्त असलेले सेनासन (निवासस्थान) हे पहिले अंग आहे; (२) दिवसा लोकांनी गजबजलेले नसलेले आणि रात्री शांत, कोलाहल नसलेले सेनासन हे दुसरे अंग आहे; (३) डास, माश्या, वारा, ऊन, साप आणि विंचू यांच्या त्रासापासून मुक्त असलेले सेनासन हे तिसरे अंग आहे; (४) त्या सेनासनात राहणाऱ्या भिक्खूंना विनासायास चीवर इत्यादी परिष्कार (गरजा) प्राप्त होतात हे चौथे अंग आहे; (५) त्या सेनासनात बहुश्रुत थेर भिक्खू निवास करतात हे पाचवे अंग आहे. 'पंचंगसमन्नागतेन' म्हणजे निरोगीपणा, कपटहीनता, श्रद्धा, प्रज्ञा आणि वीर्य या प्रधान अंगांनी (साधनेच्या अंगांनी) युक्त असलेला.

Uṭṭhānakadāyanti tehi khettehi uṭṭhānakaṃ, tehi dātabbadhaññanti attho. Ettha ca aṭṭhakumbhadāyakakhettaṃ viya mukhadhovanakiccaṃ, soḷasakumbhadāyakaṃ viya khādanabhuñjanakiccaṃ daṭṭhabbaṃ lahukagarukabhāvato. Tato pana yaṃ dukkhaṃ nibbattati, taṃ aññañca dvattiṃsākāramanasikārena ca nivattatīti āha ‘‘ettheva kammaṃ kātabba’’nti. Ettāvatāti ekadivasaṃ tiṃsa vāre manasikāraṭṭhapanena.

'उट्ठानकदायं' म्हणजे त्या शेतातून उत्पन्न होणारे, त्या शेताने देण्यायोग्य धान्य असा अर्थ आहे. आणि या उदाहरणात, हलके आणि जड असण्याच्या स्वरूपामुळे, मुखप्रक्षालन (तोंड धुणे) हे आठ कुंभ धान्य देणाऱ्या शेतासारखे समजावे, आणि खाणे-पिणे हे सोळा कुंभ धान्य देणाऱ्या शेतासारखे समजावे. परंतु, त्या मुखप्रक्षालन इत्यादी कामांमुळे जे दुःख उत्पन्न होते, ते आणि इतर दुःख बत्तीस प्रकारच्या आकारांच्या (कोठ्ठासांच्या) मनसिकारामुळे दूर होते, म्हणून ग्रंथकारांनी म्हटले आहे: 'येथेच कर्म (साधना) करावी.' 'एत्तावता' म्हणजे एका दिवसात तीस वेळा मनसिकार स्थापित करण्याद्वारे.

Sahassuddhāraṃ [Pg.155] sādhetvāti sahassavaḍḍhitaṃ iṇaṃ yojetvā. Uddharitabboti uddhāroti hi vaḍḍhi vuccatīti. Suddhacittenāti vikkhepādikilesavirahitacittena. Kesādīsu tace rajjantā succhavicammaṃ tacoti gahetvā ‘‘suvaṇṇādivaṇṇo me taco’’tiādinā rajjanti.

'सहस्सुद्धारं साधेत्वा' म्हणजे एक हजार व्याजासह कर्ज जोडून फेडणे. कारण व्याज फेडण्याला 'उद्धार' (उद्धारो) असे म्हटले जाते, असे समजावे. 'शुद्धचित्ताने' (सुद्धचित्तेन) म्हणजे विक्षेप इत्यादी क्लेशांपासून मुक्त असलेल्या चित्ताने. केस इत्यादींमध्ये त्वचेवर आसक्त असणारे लोक सुंदर बाह्य त्वचेलाच 'त्वचा' मानून 'माझी त्वचा सोन्यासारख्या रंगाची आहे' इत्यादी प्रकारे आसक्त होतात.

Tesu dve ekamaggaṃ paṭipajjamānā nāma na hontīti yathā tathā vā palāyantīti attho. Tattha rāgādivatthubhāvena dvattiṃsākārānaṃ corasadisatā anatthāvahatā daṭṭhabbā.

'त्यांच्यापैकी दोघे एकाच मार्गाने जाणारे नसतात' या वाक्याचा अर्थ असा आहे की ते जसे तसे पळून जातात. त्या उदाहरणात, राग इत्यादी क्लेशांचे अधिष्ठान असल्यामुळे, बत्तीस आकारांची (कोठ्ठासांची) चोरांशी असलेली समानता आणि त्यांचे अनर्थकारी (नुकसानकारक) असणे लक्षात घ्यावे.

Kammameva visesādhigamassa ṭhānanti kammaṭṭhānaṃ bhāvanā vuccati. Tenāha ‘‘manasikarontassa appanaṃ pāpuṇātī’’ti. Kammassa vā bhāvanāya ṭhānaṃ ārammaṇaṃ appanārammaṇabhāvūpagamanena appanaṃ pāpuṇātīti vuttaṃ.

कर्म (साधना) हेच विशेष अधिगमाचे (विशिष्ट ज्ञान प्राप्तीचे) स्थान (कारण) आहे, म्हणून भावनेला 'कर्मस्थान' (कम्मट्ठान) असे म्हटले जाते. म्हणूनच ग्रंथकारांनी म्हटले आहे: 'मनसिकार करणाऱ्याला अर्पणा (ध्यान) प्राप्त होते.' किंवा कर्माचे म्हणजे भावनेचे स्थान असलेले जे आलंबन (विषय) आहे, ते अर्पणा-आलंबन भावाला प्राप्त झाल्यामुळे अर्पणा प्राप्त होते, असे म्हटले आहे.

Mānajātikoti etena laṅghanasamatthatāyogena upasamarahitataṃ dasseti. Cittampi hi tathā nānārammaṇesu vaḍḍhitaṃ upasamarahitanti dassetabbanti.

'मानजातिको' (वानराच्या स्वभावाचा) या पाठाद्वारे, उड्या मारण्याच्या क्षमतेशी संबंधित असल्यामुळे, उपशम-रहितता (अशांतता) दर्शविली आहे. कारण चित्त देखील त्याचप्रमाणे विविध आलंबनांमध्ये भटकत राहिल्यामुळे उपशम-रहित (अशांत) होते, हे दर्शविले पाहिजे, असे समजावे.

Hatthe gahitapañhavatthu pākatikamevāti visuddhimagge vuttataṃ sandhāyāha. Tattha hi vuttaṃ –

'हस्ते गृहीत प्रश्नवस्तू' (हातात घेतलेल्या प्रश्नाची गोष्ट) ही अगदी स्वाभाविकच आहे, हे विसुद्धिमग्गात सांगितलेल्या संदर्भाने ग्रंथकारांनी म्हटले आहे. कारण तेथे म्हटले आहे -

‘‘Mālakatthero kira dīghabhāṇakaabhayattheraṃ hatthe gahetvā ‘āvuso abhaya, imaṃ tāva pañhaṃ uggaṇhāhī’ti vatvā āha ‘mālakatthero dvattiṃsakoṭṭhāsesu dvattiṃsapaṭhamajjhānalābhī, sace rattiṃ ekaṃ, divā ekaṃ samāpajjati, atirekaḍḍhamāsena puna sampajjati. Sace pana devasikaṃ ekameva samāpajjati, atirekamāsena puna sampajjatī’’’ti.

असे ऐकिवात आहे की, मालकथेरांनी (मल्लकथेरांनी) दीघभाणक अभयथेरांचा हात धरून म्हटले, 'आवुसो अभय, आधी हा प्रश्न समजून घे.' आणि पुढे म्हणाले, 'मालकथेर हे बत्तीस कोठ्ठासांमध्ये बत्तीस प्रथम ध्यान प्राप्त करणारे होते. जर ते रात्री एक आणि दिवसा एक समापत्ती प्राप्त करत असत, तर पंधरा दिवसांपेक्षा थोड्या अधिक काळात (अर्ध्या महिन्यापेक्षा जास्त वेळात) ते पुन्हा प्राप्त होत असे. जर दररोज केवळ एकच समापत्ती प्राप्त करत असत, तर एका महिन्यापेक्षा थोड्या अधिक काळात ते पुन्हा प्राप्त होत असे.'

Idaṃ pana ekaṃ manasikarontassa ekaṃ pāṭiyekkaṃ manasikarontassa dvattiṃsāti etassa sādhanatthaṃ nidassanavasena ānītanti daṭṭhabbaṃ.

परंतु, हे 'एकाचा मनसिकार करणाऱ्याला एक, आणि स्वतंत्रपणे मनसिकार करणाऱ्याला बत्तीस' या विधानाच्या सिद्धतेसाठी उदाहरण म्हणून आणले गेले आहे, असे समजावे.

Anupādinnakapakkhe ṭhitānīti etena cetiyapabbatavāsī mahātissatthero viya, saṅgharakkhitattherupaṭṭhākasāmaṇero viya ca anupādinnakapakkhe ṭhapetvā gahetuṃ sakkontassa dasavidhāsubhavasena jīvamānakasarīrepi upaṭṭhite upacārappatti dassitā hotīti veditabbā. ‘‘Atthissa kāye’’ti pana sattavasena kesādīsu gayhamānesu yathā ‘‘imasmiṃ [Pg.156] kāye’’ti satta-ggahaṇarahite ahaṃkāravatthumhi viddhastāhaṃkāre sadā sannihite pākaṭe ca attano kāye upaṭṭhānaṃ hoti, na tathā tatthāti appanaṃ appattā ādīnavānupassanāva tattha hotīti adhippāyenāha ‘‘asubhānupassanāsaṅkhātā pana vipassanābhāvanā hotīti veditabbā’’ti.

'अनुपादिन्नकपक्षे ठितानि' (अनुपादिन्नक पक्षात राहिलेले) या पाठाद्वारे, चेतियपर्वतवासी महातिस्स थेरांप्रमाणे किंवा संघरक्खित थेरांचे सेवक असलेल्या सामणेराप्रमाणे, अनुपादिन्नक पक्षात ठेवून ग्रहण करण्यास समर्थ असलेल्या योगी पुरुषाला, दहा प्रकारच्या अशुभांच्या रूपाने जिवंत शरीरातही प्रकटीकरण झाल्यावर उपचार समाधीची प्राप्ती दर्शविली आहे, असे जाणावे. परंतु, 'अत्थिस्स काये' (त्याच्या शरीरात) असे प्राण्याच्या रूपाने केस इत्यादींचे ग्रहण केले जात असताना, जसे 'या शरीरात' असे प्राणी-ग्रहणाने रहित, अहंकाराचे अधिष्ठान असलेल्या, नष्ट झालेल्या अहंकाराने युक्त, नेहमी जवळ असलेल्या आणि स्पष्ट असलेल्या स्वतःच्या शरीरात प्रकटीकरण होते, तसे दुसऱ्याच्या शरीरात होत नाही. म्हणून अर्पणा प्राप्त न झालेली आदीनवानुपश्यनाच (दोषांचे वारंवार दर्शन) तेथे होते, या अभिप्रायाने ग्रंथकारांनी म्हटले आहे: 'अशुभानुपश्यना नावाची विपश्यना भावना होते, असे जाणावे.'

357. Ādimhi sevanā āsevanā, vaḍḍhanaṃ bhāvanā, punappunaṃ karaṇaṃ bahulīkammanti ayametesaṃ viseso.

३५७. सुरुवातीला सेवन करणे म्हणजे 'आसेवन', वाढवणे म्हणजे 'भावना', आणि वारंवार करणे म्हणजे 'बहुलीकर्म' होय; हा या शब्दांमधील फरक आहे.

362. Vatthupariññāyāti abhijjhādomanassānaṃ vatthubhūtassa kāyassa parijānanena. Appitāti gamitā, sā ca vināsitatāti āha ‘‘vināsitā’’ti. Appavattiyaṃ ṭhapitātipi appitāti ayamattho niruttisiddhiyā vuttoti daṭṭhabbo. Vigatantā katāti idāni kātabbo anto etesaṃ natthīti vigatantā, evaṃbhūtā katāti attho. Kammameva visesādhigamassa ṭhānaṃ kammaṭṭhānaṃ, kamme vā ṭhānaṃ bhāvanārambho kammaṭṭhānaṃ, tañca anupassanāti āha ‘‘anupassanāya kammaṭṭhāna’’nti, anupassanāya vuttanti adhippāyo.

३६२. 'वस्तुपरिज्ञाय' (वत्थुपरिञ्ञाय) म्हणजे अभिध्या (लोभ) आणि दौर्मनस्य (द्वेष) यांचे अधिष्ठान असलेल्या रूपाचे (शरीराचे) परिज्ञान (पूर्ण ज्ञान) करून घेणे. 'अप्पिता' म्हणजे नष्ट झालेले, आणि ते नष्ट होणे म्हणजेच विनाश होणे, म्हणून ग्रंथकारांनी 'विनाशिता' असे म्हटले आहे. पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्थितीत ठेवले जाणे यालाही 'अप्पिता' म्हणतात, हा अर्थ निरुक्तीच्या (व्युत्पत्तीच्या) नियमाने सांगितला आहे, असे समजावे. 'विगतन्ता कृता' (विगतन्ता कता) या पाठाचा अर्थ असा आहे की, आता या अभिध्या आणि दौर्मनस्यांचा कोणताही अंत (शेवट) करणे बाकी राहिलेले नाही, म्हणून ते 'विगतन्त' झाले आहेत, आणि तसे ते केले गेले आहेत. कर्म (साधना) हेच विशेष अधिगमाचे स्थान (कारण) असल्यामुळे त्याला 'कर्मस्थान' म्हणतात; किंवा कर्मामध्ये (साधनेमध्ये) स्थिर राहणे म्हणजे साधनेचा आरंभ करणे हे 'कर्मस्थान' होय, आणि ते अनुपश्यना (अनुपस्सना) आहे, म्हणून ग्रंथकारांनी 'अनुपश्यनेचे कर्मस्थान' असे म्हटले आहे; अनुपश्यनेद्वारे सांगितले आहे, असा हा अभिप्राय आहे.

Kāyānupassanāniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

कायानुपश्यना-निर्देश-वर्णन समाप्त झाले.

Vedanānupassanāniddesavaṇṇanā

वेदनानुपश्यना-निर्देश-वर्णन

363. Sampajānassa vediyanaṃ sampajānavediyanaṃ. Vatthunti sukhādīnaṃ ārammaṇamāha, tena vatthu ārammaṇaṃ etissāti vatthuārammaṇāti samāso daṭṭhabbo. Vohāramattaṃ hotīti etena ‘‘sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’’ti idaṃ vohāramattena vuttanti dasseti.

३६३. संप्रज्ञान (पूर्ण जागृतता) असलेल्या व्यक्तीचे वेदन (अनुभवणे) म्हणजे 'संप्रज्ञानवेदन' (सम्पजानवेदनं) होय. 'वस्तू' (वत्थुं) या पाठाद्वारे सुखादी वेदनांचे आलंबन (विषय) सांगितले आहे, म्हणून 'वस्तू हेच जिचे आलंबन आहे ती' या अर्थाने 'वस्तू-आलंबना' असा बहुव्रीहि समास समजावे. 'केवळ व्यवहार मात्र आहे' (वोहारमत्तं होति) या पाठाद्वारे, 'मी सुखद वेदनेचा अनुभव घेत आहे' हे विधान केवळ लोकव्यवहाराच्या दृष्टीने म्हटले गेले आहे, हे दर्शविले आहे.

Vīriyasamādhiṃ yojetvāti adhivāsanavīriyassa adhimattatāya tassa samatāya ubhayaṃ saha yojetvā. Saha paṭisambhidāhīti lokuttarapaṭisambhidāhi saha. Lokiyānampi vā sati uppattikāle tattha samatthataṃ sandhāya ‘‘saha paṭisambhidāhī’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Samasīsīti vārasamasīsī hutvā paccavekkhaṇavārassa anantaravāre parinibbāyīti [Pg.157] attho. Saṅkhepamanasikāravasena mahāsatipaṭṭhāne, vitthāramanasikāravasena rāhulovādadhātuvibhaṅgādīsu.

'वीरियसमाधिं योजेत्वा' म्हणजे सहनशीलतेच्या वीर्याच्या अतिरेकी प्रमाणामुळे, त्या वीर्याची समाधीशी समता राखण्यासाठी वीर्य आणि समाधी या दोन्हीला एकत्र जोडून. 'सह पटिसम्भिदाहि' म्हणजे लोकोत्तर प्रतिसंभिदांसह. किंवा, लौकिक प्रतिसंभिदांच्या उत्पत्तीच्या वेळी त्या लौकिक प्रतिसंभिदांमधील सामर्थ्याला उद्देशून "सह पटिसम्भिदाहि" असे म्हटले आहे, असे समजावे. 'समसीसी' म्हणजे वेळेच्या दृष्टीने समान अवस्था असणारा होऊन प्रत्यवेक्षण ज्ञानाच्या उत्पत्तीच्या लागोपाठच्या चित्तक्षणात परिनिर्वाण पावले, असा अर्थ आहे. संक्षेप मनसिकाराच्याद्वारे महासतिपट्ठान सुत्तात, आणि विस्तार मनसिकाराच्याद्वारे राहुलोवाद सुत्त, धातुविभंग सुत्त इत्यादींमध्ये (मनसिकार केला जातो).

Phassapañcamakeyevāti eva-saddena vuttesu tīsupi mukhesu pariggahassa samānataṃ dasseti. Nāmarūpavavatthānassa adhippetattā niravasesarūpapariggahassa dassanatthaṃ ‘‘vatthu nāma karajakāyo’’ti āha, na cakkhādīni chavatthūnīti. Karajakāyassa pana vatthubhāvasādhanatthaṃ ‘‘idañca pana me viññāṇaṃ ettha sitaṃ, ettha paṭibaddha’’nti (dī. ni. 1.235; ma. ni. 2.252) suttaṃ ābhataṃ.

'फस्सपञ्चमकेयेव' यामध्ये 'एव' शब्दाने सांगितलेल्या तिन्ही द्वारांमध्ये परिग्रहाची (जाणून घेण्याची) समानता दर्शविली आहे. नाम-रूपाच्या व्यवस्थापनाची (निश्चितीची) अपेक्षा असल्यामुळे संपूर्ण रूपाच्या परिग्रहाचे दर्शन घडवण्यासाठी "वत्थु म्हणजे करजकाय (भौतिक शरीर)" असे म्हटले आहे, चक्षु इत्यादी सहा वस्तू (इंद्रिये) असे म्हटले नाही. परंतु करजकायाच्या आश्रयभावाच्या सिद्धीसाठी "आणि माझे हे विज्ञान येथे आश्रित आहे, येथे बद्ध आहे" हे सुत्त उद्धृत केले आहे.

Phassaviññāṇānaṃ pākaṭatā kesañci hotīti yesaṃ na hoti, te sandhāyāha ‘‘phassavasena vā hi…pe… na pākaṭaṃ hotī’’ti. Tesaṃ pana aññesañca sabbesaṃ veneyyānaṃ vedanā pākaṭāti āha ‘‘vedanāvasena pana pākaṭaṃ hotī’’ti. Satadhotasappi nāma satavāraṃ vilāpetvā vilāpetvā udake pakkhipitvā uddharitvā gahitasappi.

स्पर्श आणि विज्ञानाची स्पष्टता काही व्यक्तींमध्ये असते; ज्यांच्यामध्ये ती नसते, त्यांना उद्देशून "स्पर्शाच्या द्वारे किंवा... पे... स्पष्ट होत नाही" असे म्हटले आहे. परंतु त्यांच्या आणि इतरांच्या, सर्व विनेय (उपदेशयोग्य) जनांच्या मनात वेदना स्पष्ट असते, म्हणून "परंतु वेदनेच्या द्वारे स्पष्ट होते" असे म्हटले आहे. 'सतधोतसप्पि' म्हणजे शंभर वेळा वितळवून, पाण्यात टाकून आणि बाहेर काढून घेतलेले तूप होय.

Vinivattetvāti catukkhandhasamudāyato visuṃ uddharitvā. Mahāsatipaṭṭhānasuttādīsu katthaci paṭhamaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ vatvā pacchā arūpakammaṭṭhānaṃ vedanāvasena vinivattetvā dassitaṃ. Katthaci arūpakammaṭṭhānaṃ eva vedanāvasena arūparāsito, ñātapariññāya pariññātato vā rūpārūparāsito vā vinivattetvā dassitaṃ. Tatthāpi yesu paṭhamaṃ ñātapariññā vuttā, tesu tadantogadhaṃ. Yesu na vuttā, tesu ca vedanāya ārammaṇamattaṃ saṃkhittaṃ pāḷianāruḷhaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ sandhāya rūpakammaṭṭhānassa paṭhamaṃ kathitatā vuttāti veditabbā.

'विनिवत्तेत्वा' म्हणजे चार नामस्कंधांच्या समूहातून वेगळे काढून. महासतिपट्ठान सुत्त इत्यादींपैकी काही सुत्तांमध्ये आधी रूपकर्मस्थान सांगून नंतर अरूपकर्मस्थान वेदनेच्या द्वारे वेगळे करून दर्शविले आहे. काही सुत्तांमध्ये केवळ अरूपकर्मस्थानच वेदनेच्या द्वारे नामसमूहातून, किंवा ज्ञातपरिज्ञेच्या द्वारे परिज्ञात (पूर्णपणे जाणलेल्या) धर्मातून, किंवा रूप-अरूप समूहातून वेगळे करून दर्शविले आहे. त्या सुत्तांमध्ये देखील, ज्या सुत्तांमध्ये आधी ज्ञातपरिज्ञा सांगितली आहे, त्या सुत्तांमध्ये त्या ज्ञातपरिज्ञेत समाविष्ट असलेल्या रूपकर्मस्थानाला; आणि ज्या सुत्तांमध्ये ती सांगितलेली नाही, त्या सुत्तांमध्ये देखील वेदनेचे केवळ आलंबन असणाऱ्या, संक्षिप्त आणि पाळीमध्ये (मूळ पाठात) न चढलेल्या रूपकर्मस्थानाला उद्देशून रूपकर्मस्थान आधी सांगितले गेले आहे, असे म्हटले आहे, असे समजावे.

‘‘Manoviññeyyānaṃ dhammānaṃ iṭṭhānaṃ kantāna’’ntiādinā (ma. ni. 3.306) nayena vuttaṃ chagehassitasomanassaṃ pañcakāmaguṇesu assādānupassino eva hotīti āha ‘‘pañcakāmaguṇāmisanissitā cha gehassitasomanassavedanā’’ti.

"मनोविज्ञेय धर्मांच्या इष्ट, कांत..." इत्यादी पद्धतीने सांगितलेले सहा प्रकारचे गृहश्रित सोमनस्य पाच कामगुणांमध्ये केवळ आस्वादाचे वारंवार दर्शन घेणाऱ्या व्यक्तीच्या संतानातच होते, म्हणून "पाच कामगुणांच्या आमिषावर आश्रित असलेल्या सहा गृहश्रित सोमनस्य वेदना" असे म्हटले आहे.

Vedanānupassanāniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

वेदनानुपस्सना निर्देश वर्णन समाप्त झाले.

Cittānupassanāniddesavaṇṇanā

चित्तानुपस्सना निर्देश वर्णन

365. Kilesasampayuttānaṃ [Pg.158] dhammānaṃ kehici kilesehi vippayogepi sati yehi sampayuttā, tehi saṃkilesabhāvena sadisehi saṃkiliṭṭhattā itarehipi na visuddhatā hotīti āha ‘‘na pacchimapadaṃ bhajantī’’ti. Duvidhanti visuṃ vacanaṃ sarāgasadosehi visiṭṭhaggahaṇatthaṃ. Avipassanupagattā ‘‘idha okāsova natthī’’ti vuttaṃ.

३६५. क्लेशांशी संप्रयुक्त असलेल्या अकुशल धर्मांचा काही क्लेशांशी विप्रयोग (असंबंध) असला तरीही, ज्या क्लेशांशी ते संप्रयुक्त आहेत, संक्लेशभावाने (पीडा देण्याच्या स्वभावाने) समान असणाऱ्या त्या क्लेशांमुळे ते संक्लिष्ट (पीडित) असल्यामुळे इतर क्लेशांपासूनही त्यांची विशुद्धता होत नाही, म्हणून "ते अंतिम पदाला भजत नाहीत" असे म्हटले आहे. 'दुविधं' असे वेगळे सांगणे हे सरागा आणि सदोसा चित्तांपेक्षा विशिष्ट अशा मोहमुळ द्वेषाचे ग्रहण करण्यासाठी आहे. विपश्यना ज्ञानाप्रत न पोहोचल्यामुळे "येथे वावच नाही" असे म्हटले आहे.

Cittānupassanāniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

चित्तानुपस्सना निर्देश वर्णन समाप्त झाले.

Dhammānupassanāniddeso

धम्मानुपस्सना निर्देश

Ka. nīvaraṇapabbavaṇṇanā

क. नीवरणपब्ब वर्णन

367. Kaṇhasukkānaṃ yuganaddhatā natthīti pajānanakāle abhāvā ‘‘abhiṇhasamudācāravasenā’’ti āha.

३६७. कृष्ण (अकुशल) आणि शुक्ल (कुशल) धर्मांची जोडीने एकत्र असण्याची अवस्था नसते, म्हणून प्रजानन (विशेष रूपाने जाणण्याच्या) वेळी कामच्छंदाचा अभाव असल्यामुळे "सततच्या प्रवृत्तीच्या (समुदाचाराच्या) वशाने" असे म्हटले आहे.

Subhampīti kāmacchandopi. So hi attano gahaṇākārena ‘‘subha’’nti vuccati, tenākārena pavattamānakassa aññassa kāmacchandassa nimittattā ‘‘nimitta’’nti cāti. Ākaṅkhitassa hitasukhassa anupāyabhūto manasikāro anupāyamanasikāro. Tatthāti nipphādetabbe ārammaṇabhūte ca duvidhepi subhanimitte.

'सुभं' म्हणजे कामच्छंद देखील. कारण तो स्वतःच्या ग्रहण करण्याच्या पद्धतीमुळे "सुभ" (शुभ) असे म्हटले जाते, आणि त्या रूपाने प्रवृत्त होणाऱ्या दुसऱ्या कामच्छंदाचे कारण असल्यामुळे त्याला "निमित्त" असेही म्हटले जाते, असे समजावे. इच्छित हित आणि सुखाचा अयोग्य उपाय असणारा मनसिकार म्हणजे 'अनुपायमनसिकार' (अयोनिसो मनसिकार) होय. 'तत्थ' म्हणजे उत्पन्न करावयाच्या कामच्छंदात आणि आलंबन असणाऱ्या शुभनिमित्तात, अशा दोन्ही प्रकारच्या शुभनिमित्तामध्ये.

Asubhampīti asubhajjhānampi. Taṃ pana dasasu asubhesu kesādīsu ca pavattaṃ daṭṭhabbaṃ. Kesādīsu hi saññā asubhasaññāti girimānandasutte vuttāti. Ettha catubbidhassapi ayonisomanasikārassa yonisomanasikārassa ca dassanaṃ niravasesadassanatthaṃ katanti veditabbaṃ. Tesu pana asubhe subhanti asubhanti ca manasikāro idhādhippeto, tadanukulattā vā itarepīti.

'असुभं' म्हणजे असुभ ध्यान देखील. आणि ते असुभ ध्यान दहा प्रकारच्या अशुभांमध्ये आणि केस इत्यादी अवयवांमध्ये प्रवृत्त झालेले समजावे. कारण केस इत्यादींमधील संज्ञेला 'असुभसंज्ञा' असे गिरिमानंद सुत्तात भगवंतांनी म्हटले आहे, असे समजावे. या कामच्छंदाच्या प्रकरणात चार प्रकारच्या अयोनिसो मनसिकाराचे आणि योनिसो मनसिकाराचे दर्शन घडवणे हे संपूर्ण मनसिकाराचे दर्शन घडवण्यासाठी केले आहे, असे समजावे. परंतु त्यांपैकी असुभ आलंबनात "सुभ" असा आणि "असुभ" असा मनसिकार करणे येथे अभिप्रेत आहे, किंवा त्या मनसिकाराला अनुकूल असल्यामुळे इतर मनसिकार देखील येथे अभिप्रेत आहेत, असे समजावे.

Bhojane mattaññuno thinamiddhābhibhavābhāvā otāraṃ alabhamāno kāmarāgo pahīyatīti vadanti. Bhojananissitaṃ pana āhārepaṭikūlasaññaṃ, tabbipariṇāmassa tadādhārassa tassa ca upanissayabhūtassa asubhatādidassanaṃ, kāyassa ca āhāraṭṭhitikatādidassanaṃ so [Pg.159] uppādetīti tassa kāmacchando pahīyateva, abhidhammapariyāyena sabbopi lobho kāmacchandanīvaraṇanti āha ‘‘arahattamaggenā’’ti.

भोजनात प्रमाण जाणणाऱ्या व्यक्तीला थिनमिद्धचा (आळस आणि ग्लानीचा) प्रभाव होत नसल्यामुळे, प्रवेश करण्याची संधी न मिळणारा कामराग नष्ट होतो, असे म्हणतात. परंतु तो भोजनावर आश्रित असलेल्या आहारेपतिकूलसंज्ञेला उत्पन्न करतो; त्या भोजनाच्या पचनानंतर होणाऱ्या परिणामाचे, त्याच्या आश्रयाचे (शरीराचे) आणि कामरागाचे प्रबळ कारण असणाऱ्या त्या भोजनाचे असुभता इत्यादींचे दर्शन घडवणारे ज्ञान, तसेच शरीराचे आहारस्थितिकता (आहारावर टिकून राहणे) इत्यादींचे दर्शन घडवणारे ज्ञान तो उत्पन्न करतो, म्हणून त्याचा कामच्छंद नक्कीच नष्ट होतो. अभिधम्म देशनेच्या पद्धतीने सर्व प्रकारचा लोभ हा कामच्छंद नीवरणच आहे, म्हणून "अरहत्तमार्गाने" असे म्हटले आहे.

Odissakānodissakadisāpharaṇānanti attagaruatippiyasahāyamajjhattavasena odissakatā, sīmābhede kate anodissakatā, ekadisāpharaṇavasena disāpharaṇatā mettāya uggahaṇe veditabbā. Vihāraracchāgāmādivasena vā odissakadisāpharaṇaṃ, vihārādiuddesarahitaṃ puratthimādidisāvasena anodissakadisāpharaṇanti evaṃ vā dvidhā uggahaṃ sandhāya ‘‘odissakānodissakadisāpharaṇāna’’nti vuttaṃ. Uggaho ca yāva upacārā daṭṭhabbo, uggahitāya āsevanā bhāvanā. Tattha ‘‘sabbe sattā pāṇā bhūtā puggalā attabhāvapariyāpannā’’ti etesaṃ vasena pañcavidhā, ekekasmiṃ ‘‘averā hontu, abyāpajjā, anīghā, sukhī attānaṃ pariharantū’’ti catudhā pavattito vīsatividhā vā anodhisopharaṇā mettā, ‘‘sabbā itthiyo purisā ariyā anariyā devā manussā vinipātikā’’ti sattodhikaraṇavasena pavattā sattavidhā, aṭṭhavīsatividhā vā odhisopharaṇā mettā, dasahi disāhi disodhikaraṇavasena pavattā dasavidhā ca disāpharaṇā mettā, ekekāya vā disāya sattādiitthiādiaverādiyogena asītādhikacatusatappabhedā anodhisoodhisopharaṇā veditabbā.

'ओदिस्सकानोदिस्सकदिसाफरणानां' म्हणजे स्वतः, आदरणीय गुरु, अत्यंत प्रिय मित्र आणि तटस्थ व्यक्ती यांच्या वशाने ओदिस्सक (विशिष्ट व्यक्तींना उद्देशून असणारी) मैत्री शिकणे; सीमाभेद केल्यावर अनोदिस्सक (विशिष्ट व्यक्तींचा निर्देश न करता असणारी) मैत्री शिकणे; आणि एका दिशेला पसरवण्याच्या वशाने दिशाप्रसरण मैत्री शिकणे, हे मैत्रीच्या ग्रहणात (शिकण्यात) समजावे. किंवा विहार, रस्ता, गाव इत्यादींच्या वशाने ओदिस्सक दिशाप्रसरण, आणि विहार इत्यादींच्या निर्देशाशिवाय पूर्व इत्यादी दिशांच्या वशाने अनोदिस्सक दिशाप्रसरण, अशा दोन प्रकारच्या ग्रहणाला उद्देशून "ओदिस्सकानोदिस्सकदिसाफरणानां" असे म्हटले आहे. आणि हे ग्रहण उपचार समाधीपर्यंत समजावे; ग्रहण केलेल्या कर्मस्थानाचा वारंवार सराव करणे म्हणजे 'भावना' होय. त्या भावनेमध्ये "सर्व सत्त्व, प्राण, भूत, पुद्गल, आत्मभावपर्यापन्न" यांच्या वशाने पाच प्रकारची, आणि प्रत्येकामध्ये "वैररहित होवोत, व्यापादरहित (द्वेषरहित) होवोत, उपद्रवरहित होवोत, सुखी होऊन स्वतःचे रक्षण करोत" अशा चार प्रकारे प्रवृत्त झाल्यामुळे वीस प्रकारची अनोधिसाफरणा (मर्यादारहित पसरवणारी) मैत्री; "सर्व स्त्रिया, पुरुष, आर्य, अनार्य, देव, मनुष्य, विनिपातिक" अशा सात प्रकारच्या प्राण्यांच्या आश्रयाने प्रवृत्त झालेली सात प्रकारची, किंवा अठ्ठावीस प्रकारची ओधिसाफरणा (मर्यादा ठेवून पसरवणारी) मैत्री; दहा दिशांच्या वशाने प्रवृत्त झालेली दहा प्रकारची दिशाप्रसरण मैत्री; किंवा एका एका दिशेमध्ये सत्त्व इत्यादी, स्त्री इत्यादी शब्दांच्या वैररहित इत्यादी शब्दांशी योगाने चारशे ऐंशी (४८०) प्रकारची अनोधिसा आणि ओधिसा प्रसरण मैत्री समजावी.

Kāyavināmanāti kāyassa vividhena ākārena nāmanā.

'कायविनामना' म्हणजे शरीराला विविध प्रकारांनी वाकवणे (लवविणे).

Atibhojane nimittaggāhoti atibhojane thinamiddhassa nimittaggāho, ‘‘ettake bhutte thinamiddhassa kāraṇaṃ hoti, ettake na hotī’’ti thinamiddhassa kāraṇākāraṇaggāhoti attho. Dhutaṅgānaṃ vīriyanissitattā āha ‘‘dhutaṅganissitasappāyakathāyapī’’ti.

अतिभोजनामध्ये निमित्त ग्रहण करणे म्हणजे अतिभोजनामध्ये थीनमिद्धाचे (आळस व सुस्तीचे) निमित्त ग्रहण करणे होय. 'एवढे भोजन केले असता थीनमिद्धाचे कारण होते, आणि एवढे भोजन केले असता ते होत नाही' असे थीनमिद्धाचे कारण व अकारण ग्रहण करणे, असा याचा अर्थ आहे. धुतांग हे वीर्यावर (प्रयत्नावर) आश्रित असल्यामुळे 'धुतांग-आश्रित सप्पाय (अनुकूल) कथेने सुद्धा' असे म्हटले आहे.

Kukkuccampi katākatānusocanavasena pavattamānaṃ uddhaccena samānalakkhaṇaṃ avūpasamasabhāvamevāti cetaso avūpasamo ‘‘uddhaccakukkuccamevā’’ti vutto.

कुक्कुच्च (पश्चात्ताप) देखील केलेल्या व न केलेल्या कर्मांच्या पश्चात्तापाच्या रूपाने प्रवृत्त होत असताना, उद्धच्चाशी (चित्ताच्या चंचलतेशी) समान लक्षण असणारे आणि अशांत स्वभावाचेच असते. म्हणूनच चित्ताची अशांतता ही 'उद्धच्च-कुक्कुच्चच' अशी म्हटली गेली आहे.

Bahussutassa ganthato ca atthato ca atthādīni vicinantassa cetaso vikkhepo na hoti yathāvidhipaṭipattiyā yathānurūpapatikārappavattiyā katākatānusocanañcāti ‘‘bāhusaccenapi uddhaccakukkuccaṃ pahīyatī’’ti āha. Vuḍḍhasevitā ca vuḍḍhasīlitaṃ āvahatīti cetovūpasamakarattā uddhaccakukkuccappahānakāritā [Pg.160] vuttā. Vuḍḍhataṃ pana anapekkhitvā vinayadharā kukkuccavinodakā kalyāṇamittā vuttāti daṭṭhabbā.

ग्रंथ आणि अर्थ या दोन्ही दृष्टींनी अर्थ इत्यादींचे चिंतन करणाऱ्या बहुश्रुत व्यक्तीच्या चित्ताचा विक्षेप (भ्रमण) होत नाही. योग्य आचरणामुळे आणि योग्य प्रतिकार प्रवृत्तीमुळे केलेल्या व न केलेल्या कर्मांचा पश्चात्ताप देखील होत नाही; म्हणूनच 'बहुश्रुततेने देखील उद्धच्च-कुक्कुच्च नष्ट होते' असे म्हटले आहे. वृद्धांची (ज्येष्ठांची) सेवा केल्याने शील वृद्धिंगत होते. चित्त शांत करणारे असल्यामुळे ते उद्धच्च-कुक्कुच्च नष्ट करणारे ठरते, असे म्हटले आहे. परंतु, केवळ वयाच्या ज्येष्ठतेचा विचार न करता, विनयधर आणि कुक्कुच्च (शंका/पश्चात्ताप) दूर करणारे भिक्खू हेच 'कल्याणमित्र' म्हटले आहेत, असे जाणावे.

Tiṭṭhati etthāti ṭhānīyā, vicikicchāya ṭhānīyā vicikicchāṭhānīyā. Ṭhātabbāti vā ṭhānīyā, vicikicchā ṭhānīyā etesūti vicikicchāṭhānīyā.

यात (विचिकित्सा) स्थित राहते म्हणून 'ठानीय' (स्थान) म्हणतात. विचिकित्सेचे स्थान असणारे ते 'विचिकित्साठानीय' होय. अथवा, स्थित राहण्यायोग्य आहे म्हणून 'ठानीय' म्हणतात. ज्यांच्यामध्ये विचिकित्सा स्थित राहते, त्यांना 'विचिकित्साठानीय' म्हणतात.

Kāmaṃ bahussutatāparipucchakatāhi aṭṭhavatthukāpi vicikicchā pahīyati, tathāpi ratanattayavicikicchāmūlikā sesavicikicchāti katvā āha ‘‘tīṇi ratanāni ārabbhā’’ti. Vinaye pakataññutā ‘‘sikkhāya kaṅkhatī’’ti (dha. sa. 1008; vibha. 915) vuttāya vicikicchāya pahānaṃ karotīti āha ‘‘vinaye ciṇṇavasībhāvassapī’’ti. Okappaniyasaddhāsaṅkhātaadhimokkhabahulassāti anupavisanasaddhāsaṅkhātaadhimokkhena adhimuccanabahulassa. Adhimuccanañca adhimokkhuppādanamevāti daṭṭhabbaṃ. Saddhāya vā ninnatā adhimutti.

निश्चितच, बहुश्रुतता आणि वारंवार विचारपूस (प्रश्न विचारणे) केल्याने आठ वस्तूंवर आधारित असणारी विचिकित्सा (शंका) देखील नष्ट होते; तरी देखील, उर्वरित विचिकित्सा ही त्रिरत्नावरील विचिकित्सेवरच आधारित असते, असे मानून 'तीन रत्नांना उद्देशून' असे म्हटले आहे. विनयामध्ये पारंगत असणे हे 'शिक्षेविषयी शंका घेतो' अशा प्रकारच्या विचिकित्सेचे प्रहाण करते, म्हणूनच 'विनयामध्ये वशित्व प्राप्त केल्याने देखील' असे म्हटले आहे. 'ओकप्पनीय (दृढ) श्रद्धारूपी अधिमोक्षाचे प्राधान्य असणाऱ्याचे' म्हणजे त्रिरत्नांच्या गुणांमध्ये प्रवेश करणाऱ्या श्रद्धारूपी अधिमोक्षाने दृढ निश्चय असणाऱ्याचे होय. आणि 'अधिमुच्चन' म्हणजे अधिमोक्ष उत्पन्न करणेच होय, असे जाणावे. अथवा, श्रद्धेमध्ये प्रवण असणे (झुकणे) म्हणजे 'अधिमुत्ती' होय.

Nīvaraṇapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

नीवरण पर्वाचे वर्णन पूर्ण झाले.

Kha. bojjhaṅgapabbavaṇṇanā

ख. बोज्झंग पर्व वर्णन

Khandhādipāḷiyā attho khandhādīnaṃ atthoti katvā āha ‘‘khandha…pe… vipassanānaṃ atthasannissitaparipucchābahulatā’’ti. Tena pāḷimuttakapucchā na tathā paññāsaṃvattanikā, yathā atthapaṭipucchāti dasseti.

स्कंध इत्यादी दर्शवणाऱ्या पाळीचा (पाठाचा) अर्थ म्हणजे स्कंध इत्यादींचा अर्थ होय, असे मानून 'स्कंध...पे... विपश्यनेच्या अर्थावर आश्रित असणाऱ्या वारंवार विचारपुशीचे प्राधान्य' असे म्हटले आहे. त्याद्वारे, पाळी-मुक्त (लौकिक) प्रश्न हे प्रज्ञा वाढवणारे नसतात, ज्याप्रमाणे अर्थाविषयी वारंवार विचारपूस करणे प्रज्ञा वाढवणारे असते, असे दर्शवले आहे.

Mandattā aggijālādīsu āpodhātuādīnaṃ viya vīriyādīnaṃ sakicce asamatthatā vuttā.

ज्याप्रमाणे अग्नीच्या ज्वाळा इत्यादींमध्ये आपोधातू (जलतत्त्व) इत्यादींचे प्रमाण कमी असल्यामुळे त्यांची स्वतःच्या कार्यात असमर्थता असते, त्याचप्रमाणे वीर्य इत्यादींचे प्रमाण कमी असल्यामुळे त्यांची स्वतःच्या कार्यात असमर्थता असते, असे म्हटले आहे.

Pattaṃ nīharantova taṃ sutvāti ettha pañcābhiññattā dibbasotena assosīti vadanti.

'पात्र बाहेर काढतानाच ते ऐकून' यामध्ये, पाच अभिज्ञा प्राप्त असल्यामुळे त्यांनी दिव्य श्रोत्राने (दिव्य कानाने) ऐकले, असे म्हणतात.

Pasādasinehābhāvenāti pasādasaṅkhātassa sinehassa abhāvena. Gadrabhapiṭṭhe lūkharajo lūkhataro hutvā dissatīti atilūkhatāya taṃsadise.

'प्रसाद-स्नेहाच्या अभावामुळे' म्हणजे प्रसाद (श्रद्धा/प्रसन्नता) नावाच्या स्नेहाच्या अभावामुळे होय. गाढवाच्या पाठीवर रुक्ष धूळ अधिकच रुक्ष होऊन दिसते, त्याप्रमाणे अतिशय रुक्षतेमुळे त्याच्यासारख्या रुक्ष व्यक्तीमध्ये [असे दिसते].

Saṃvejanapasādanehi tejanaṃ tosanañca sampahaṃsanāti.

संवेजन (संवेग उत्पन्न करणाऱ्या) आणि प्रसादन (प्रसन्नता उत्पन्न करणाऱ्या) धर्मांद्वारे तीव्र करणे (उत्तेजित करणे) आणि संतुष्ट करणे म्हणजे 'संपहंसना' (हर्षित करणे) होय.

Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

बोज्झंग पर्वाचे वर्णन पूर्ण झाले.

Samathavipassanāsuddhavipassanāvasena [Pg.161] paṭhamassa itaresañca kathitattāti attho. Maggasampayuttā sati kāyānupassanā nāmāti āgamanavasena vuttaṃ. Evaṃ tāva desanā puggale tiṭṭhatīti kāyānupassīādīnaṃ āgamanavasena visesetvā vuttā satipaṭṭhānadesanā puggale tiṭṭhatīti attho. Na hi sakkā ekassa anekasamaṅgitā vattuṃ ekakkhaṇe anekasatisambhavāvabodhapasaṅgā, puggalaṃ pana āmasitvā sakiccaparicchinne dhamme vuccamāne kiccabhedena ekissāpi satiyā anekanāmatā hotīti dassento ‘‘kāye panā’’tiādimāha. Yathā hi puggalakiccaṃ dhammā evāti dhammabhedena kāyānupassīādipuggalabhedova hoti, na evaṃ dhammassa dhammo kiccanti na dhammabhedena tassa bhedo, tasmā ekāva sati catuvipallāsappahānabhūtā magge samiddhā anatthantarena tappahānakiccabhedena cattāri nāmāni labhatīti ayamettha adhippāyo.

शमथ-विपश्यना आणि शुद्ध-विपश्यनेच्या द्वारे पहिल्या (कायानुपश्यनेचे) आणि इतर (वेदनानुपश्यना इत्यादींचे) कथन केले असल्यामुळे, असा अर्थ आहे. 'मार्गाशी संप्रयुक्त असणारी स्मृती म्हणजे कायानुपश्यना होय' असे मार्गाच्या आगमनाच्या (उत्पत्तीच्या) संबंधाने म्हटले आहे. अशा प्रकारे, देशना पुद्गलामध्ये (व्यक्तीमध्ये) स्थित राहते, म्हणून कायानुपस्सी इत्यादी व्यक्तींच्या आगमनाच्या संबंधाने विशेष करून सांगितलेली सतिपट्ठान देशना पुद्गलामध्ये स्थित राहते, असा अर्थ आहे. कारण, एकाच व्यक्तीचे एकाच वेळी अनेक सतिपट्ठानांनी युक्त असणे सांगणे शक्य नाही; कारण एकाच क्षणी अनेक स्मृती उत्पन्न होण्याचा आणि त्या सर्व स्मृती जाणण्याचा प्रसंग येईल. परंतु, पुद्गलाचा उल्लेख करून, स्वतःच्या कार्याने मर्यादित असणाऱ्या धर्मांचे कथन केले असता, कार्याच्या भेदाने एकाच स्मृतीची देखील अनेक नावे होतात, असे दर्शवण्यासाठी 'कायामध्ये परंतु' इत्यादी म्हटले आहे. जसे की, पुद्गलाचे कार्य हे धर्मच आहेत, म्हणून धर्मांच्या भेदाने कायानुपस्सी इत्यादी पुद्गलांचे भेदच होतात. एका धर्माचे कार्य दुसरा धर्म नसते, म्हणून धर्मांच्या भेदाने त्या कार्याचा भेद असू शकत नाही. म्हणून, चार विपर्यासांचे प्रहाण करणारी एकच स्मृती जेव्हा मार्गाच्या क्षणी समृद्ध (पूर्ण) होते, तेव्हा दुसरा कोणताही विशेष अर्थ नसताना, त्या विपर्यासांच्या प्रहाण कार्याच्या भेदाने ती 'चार' नावे प्राप्त करते, हाच येथे अभिप्राय आहे.

Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुत्तन्तभाजनीय वर्णन पूर्ण झाले.

2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā

२. अभिधम्मभाजनीय वर्णन

374. Abhidhammabhājanīye ‘‘kathañca bhikkhu kāye kāyānupassī viharati? Idha bhikkhu yasmiṃ samaye…pe… dandhābhiññaṃ kāye kāyānupassī, yā tasmiṃ samaye satī’’tiādinā āgamanavasena visesitāni satipaṭṭhānāni puggale ṭhapetvā desetvā puna ‘‘tattha katamaṃ satipaṭṭhānaṃ? Idha bhikkhu yasmiṃ samaye…pe… dandhābhiññaṃ…pe… yā tasmiṃ samaye satī’’tiādinā puggalaṃ anāmasitvā āgamavisesanañca akatvā catukiccasādhakekasativasena suddhikasatipaṭṭhānanayo vuttoti ayamettha nayadvaye viseso.

३७४. अभिधम्मभाजनीय पद्धतीमध्ये 'कशा प्रकारे भिक्खू कायामध्ये कायानुपस्सी होऊन विहरतो? येथे भिक्खू ज्या वेळी...पे... दंधाभिज्ञा कायामध्ये कायानुपस्सी असतो, जी त्या वेळी स्मृती असते' इत्यादींद्वारे आगमनाच्या संबंधाने विशेषित केलेल्या सतिपट्ठानांना पुद्गलामध्ये ठेवून उपदेश केला आहे; आणि पुन्हा 'तेथे सतिपट्ठान कोणते? येथे भिक्खू ज्या वेळी...पे... दंधाभिज्ञा...पे... जी त्या वेळी स्मृती असते' इत्यादींद्वारे पुद्गलाचा उल्लेख न करता आणि आगम-विशेषण देखील न करता, चार कार्ये साध्य करणाऱ्या एका स्मृतीच्या द्वारे 'शुद्धिक सतिपट्ठान पद्धती' सांगितली आहे. हाच येथे दोन्ही पद्धतींमधील विशेष (फरक) आहे.

Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

अभिधम्मभाजनीय वर्णन पूर्ण झाले.

Satipaṭṭhānavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

सतिपट्ठानविभंग वर्णन पूर्ण झाले.

8. Sammappadhānavibhaṅgo

८. सम्मदपधानविभंग

1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā

१. सुत्तन्तभाजनीय वर्णन

390. Kāraṇappadhānāti [Pg.162] ‘‘anuppannapāpakānuppādādiatthā’’ti gahitā tatheva te hontīti taṃ atthaṃ sādhentiyevāti etassa atthassa dīpako sammā-saddoti yathādhippetatthassa anuppannapāpakānuppādādino kāraṇabhūtā, padhānakāraṇabhūtāti attho. Sammāsaddassa upāyayonisoatthadīpakataṃ sandhāya ‘‘upāyappadhānā yonisopadhānā’’ti vuttaṃ. Paṭipannakoti bhāvanamanuyutto. Bhusaṃ yogo payogo, payogova parakkamo payogaparakkamo. Etānīti ‘‘vāyamatī’’tiādīni ‘‘āsevamāno vāyamatī’’tiādinā yojetabbāni.

३९०. 'कारणप्रधान' म्हणजे 'उत्पन्न न झालेल्या पापांचे उत्पन्न न होणे इत्यादी फळ असणारे' असे मनात ग्रहण केले असता, ते तसेच होतात. म्हणून ते त्या फळाला साध्य करतातच. अशा प्रकारे या अर्थाचा प्रकाशक 'सम्मा' हा शब्द आहे; म्हणून इच्छित असलेल्या फळाचे, म्हणजेच उत्पन्न न झालेल्या पापांचे उत्पन्न न होणे इत्यादींचे कारण असणारे, म्हणजेच 'प्रधान कारण असणारे' असा अर्थ आहे. 'सम्मा' या शब्दाचे उपाय आणि योनिशः (योग्य विचार) अर्थाचे प्रकाशक असणे लक्षात घेऊन 'उपायप्रधान, योनिशःप्रधान' असे म्हटले आहे. 'प्रतिपन्नक' म्हणजे भावनेमध्ये मग्न असणारा (सतत प्रयत्न करणारा). अतिशय प्रयत्न करणे म्हणजे 'प्रप्रयोग' होय. प्रप्रयोग म्हणजेच 'पराक्रम' (उच्च स्तरावरील वीर्य) होय, म्हणून 'प्रयोगपराक्रम' म्हटले आहे. 'हे सर्व' म्हणजे 'वायमति' (प्रयत्न करतो) इत्यादी पदे 'सेवन करत प्रयत्न करतो' इत्यादी वाक्यांशी जोडावीत.

Anuppannāti avattabbataṃ āpannānanti bhūmiladdhārammaṇādhiggahitāvikkhambhitāsamugghātituppannānaṃ.

'अनुत्पन्न' म्हणजे सांगता न येण्याजोगे असणारे; म्हणजेच भूमी प्राप्त होऊन उत्पन्न होणारे (भूमिलद्धुप्पन्न), आलंबन ग्रहण केल्याने उत्पन्न होणारे (आरम्मणाधिग्गहितुप्पन्न), विक्षेपित न झाल्याने उत्पन्न होणारे (अविक्खम्भितुप्पन्न) आणि समूळ नष्ट न झाल्याने उत्पन्न होणारे (असमुग्घाटितुप्पन्न) [यांच्या अभावामुळे].

391. Dhammacchandoti taṇhādiṭṭhivīriyacchandā viya na añño dhammo, atha kho chandaniyasabhāvo evāti dassento āha ‘‘sabhāvacchando’’ti. Tattha ‘‘yo kāmesu kāmacchando’’tiādīsu (dha. sa. 1103) taṇhā chandoti vuttāti veditabbo, ‘‘sabbeva nu kho, mārisa, samaṇabrāhmaṇā ekantavādā ekantasīlā ekantachandā ekantaajjhosānā’’ti (dī. ni. 2.366) ettha diṭṭhi, pamādaniddese ‘‘nikkhittachandatā nikkhittadhuratā’’ti vīriyanti vaṇṇeti.

३९१. 'धम्मच्छंद' म्हणजे तण्हा-छंद, दिट्ठि-छंद, वीर्य-छंद यांच्यापेक्षा वेगळा दुसरा कोणताही धर्म नाही, तर इच्छा करण्याचा स्वभावच आहे, असे दर्शवण्यासाठी 'स्वभावछंद' असे म्हटले आहे. त्यामध्ये, 'कामांमध्ये जो कामच्छंद आहे' इत्यादींमध्ये तृष्णा (तण्हा) ही 'छंद' म्हणून म्हटली गेली आहे, असे जाणावे. 'हे महाशया, सर्वच श्रमण-ब्राह्मण एकांतवादी, एकांतशील, एकांतछंद आणि एकांतअज्झोसान (आसक्त) आहेत काय?' यामध्ये दृष्टी (दिट्ठि) [छंद म्हणून म्हटली आहे]. प्रमाद निर्देशामध्ये 'छंद सोडून देणे, धुरा (जबाबदारी) सोडून देणे' यामध्ये वीर्याचे वर्णन केले आहे.

394. Vāyamati vīriyaṃ ārabhatīti padadvayassapi niddeso vīriyaniddesoyevāti adhippāyenāha ‘‘vīriyaniddese’’ti.

३९४. "वायमति वीरियं आरभति" (प्रयत्न करतो, वीर्य आरंभ करतो) या दोन्ही पदांचे स्पष्टीकरण हे केवळ वीर्याचेच स्पष्टीकरण (वीरियनिद्देस) आहे, या अभिप्रायाने "वीरियनिद्देसे" असे म्हटले आहे.

406. Sabbapubbabhāgeti sabbamaggānaṃ pubbabhāge. Purimasminti ‘‘anuppannā me kusalā dhammā anuppajjamānā anatthāya saṃvatteyyu’’nti etthāpi ‘‘samathavipassanāva gahetabbā’’ti vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ, taṃ pana maggānuppannatāya bhāvato anuppajjamāne ca tasmiṃ vaṭṭānatthasaṃvattanato na yuttanti paṭikkhipati.

४०६. "सब्बपुब्बभागे" म्हणजे सर्व मार्गांच्या पूर्वभागात (सुरुवातीच्या टप्प्यात). "पुरिमस्मिं" (पूर्वीच्या संदर्भात) म्हणजे "माझे अनुत्पन्न कुशल धर्म उत्पन्न न होता अनर्थाला कारणीभूत ठरतील" या पाठात देखील "केवळ समथ आणि विपश्यनाच ग्रहण करावी" असे अट्ठकथेत म्हटले आहे. परंतु, मार्गाच्या अनुत्पन्नतेमुळे आणि तो मार्ग उत्पन्न न झाल्यास संसारचक्रातील अनर्थाला कारणीभूत होत असल्यामुळे ते (अट्ठकथेचे मत) योग्य नाही, असे म्हणून ते नाकारले आहे.

Mahantaṃ [Pg.163] gāravaṃ hoti, tasmā ‘‘saṅghagāravena yathāruci vindituṃ na sakkā’’ti saṅghena saha na nikkhami. Atimandāni noti nanu atimandānīti attho. Santasamāpattito aññaṃ santhambhanakāraṇaṃ balavaṃ natthīti ‘‘tato parihīnā santhambhituṃ na sakkontī’’ti āha. Na hi mahārajjumhi chinne suttatantū sandhāretuṃ sakkontīti. Samathe vatthuṃ dassetvā tena samānagatikā vipassanā cāti iminā adhippāyenāha ‘‘evaṃ uppannā samathavipassanā…pe… saṃvattantī’’ti.

मोठा आदर असतो, म्हणून "संघाच्या आदरामुळे इच्छेनुसार वंदन करणे शक्य नाही" असा विचार करून ते संघासोबत बाहेर पडले नाहीत. "अतिमंदानि नो" म्हणजे "खरोखरच अतिशय मंद (अल्प) आहेत ना?" असा अर्थ आहे. शांत समापत्तीशिवाय (ध्यान-समाधीशिवाय) ब्रह्मचर्याला आधार देणारे दुसरे कोणतेही प्रबळ कारण नाही, म्हणून "त्यापासून भ्रष्ट झालेले स्वतःला सावरू शकत नाहीत" असे म्हटले आहे. कारण मोठा दोर तुटल्यावर सुताचे धागे त्याला सावरून धरू शकत नाहीत. समथ विषयात उदाहरण दाखवून, विपश्यना देखील त्याच स्वरूपाची आहे, या अभिप्रायाने "अशा प्रकारे उत्पन्न झालेली समथ-विपश्यना... पे... कारणीभूत ठरते" असे म्हटले आहे.

Tattha anuppannānanti ettha tattha duvidhāya sammappadhānakathāya, tattha vā pāḷiyaṃ ‘‘anuppannāna’’nti etassa ayaṃ vinicchayoti adhippāyo. Eteyevāti anamatagge saṃsāre uppannāyeva.

"तत्थ अनुप्पन्नानं" (तेथे अनुत्पन्नांचे) या संदर्भात, तेथील दोन प्रकारच्या सम्मप्पधान (सम्यक्प्रधान) कथेमध्ये, किंवा तेथील पाळीमध्ये "अनुप्पन्नानं" या पदाचा हा निर्णय आहे, असा (अट्ठकथाकारांचा) अभिप्राय आहे. "एतेयेव" म्हणजे अनादी (अनमतग्ग) संसारात उत्पन्न झालेलेच (अकुशल धर्म).

Cuddasa mahāvattāni khandhake vuttāni āgantukaāvāsikagamikaanumodana bhattagga piṇḍacārika āraññika senāsana jantāgharavaccakuṭi ācariyaupajjhāyasaddhivihārikaantevāsikavattāni cuddasa. Tato aññāni pana kadāci tajjanīyakammakatādikāle pārivāsikādikāle ca caritabbāni dvāsīti khuddakavattānīti kathitāni daṭṭhabbāni. Na hi tāni sabbāsu avatthāsu caritabbāni, tasmā mahāvatte agaṇitāni. Tattha ‘‘pārivāsikānaṃ bhikkhūnaṃ vattaṃ paññāpessāmī’’ti ārabhitvā ‘‘na upasampādetabbaṃ…pe… na chamāyaṃ caṅkamante caṅkame caṅkamitabba’’nti (cūḷava. 76) vuttāni pakatatte caritabbavattāvasānāni chasaṭṭhi, tato paraṃ ‘‘na, bhikkhave, pārivāsikena bhikkhunā pārivāsikavuḍḍhatarena bhikkhunā saddhiṃ, mūlāyapaṭikassanārahena, mānattārahena, mānattacārikena, abbhānārahena bhikkhunā saddhiṃ ekacchanne āvāse vatthabba’’ntiādīni (cūḷava. 82) pakatatte caritabbehi anaññattā visuṃ visuṃ agaṇetvā pārivāsikavuḍḍhatarādīsu puggalantaresu caritabbattā tesaṃ vasena sampiṇḍetvā ekekaṃ katvā gaṇetabbāni pañcāti ekasattati vattāni, ukkhepanīyakammakatavattesu vattapaññāpanavasena vuttaṃ ‘‘na pakatattassa bhikkhuno abhivādanaṃ paccuṭṭhānaṃ…pe… nahāne piṭṭhiparikammaṃ sāditabba’’nti (cūḷava. 75) idaṃ abhivādanādīnaṃ assādiyanaṃ ekaṃ, ‘‘na pakatatto bhikkhu sīlavipattiyā anuddhaṃsetabbo’’tiādīni (cūḷava. 51) ca dasāti evaṃ dvāsīti honti. Etesveva kānici tajjanīyakammakatādivattāni, kānici pārivāsikādivattānīti aggahitaggahaṇena dvāsītivattanti daṭṭhabbaṃ.

खंधकामध्ये (चूळवग्ग खंधकात) चौदा महावृत्ते (मोठी कर्तव्ये) सांगितली आहेत, ती म्हणजे: आगंतुक-वृत्त, आवासिक-वृत्त, गमिक-वृत्त, अनुमोदन-वृत्त, भत्तग्ग-वृत्त, पिंडचारिक-वृत्त, आरञ्ञिक-वृत्त, सेनासन-वृत्त, जन्ताघर-वृत्त, वच्चकुटि-वृत्त, आचरिय-वृत्त, उपज्झाय-वृत्त, सद्धिविहारिक-वृत्त आणि अन्तेवासिक-वृत्त ही चौदा होत. त्यापेक्षा वेगळी, कधीतरी तज्जनीय-कर्म केलेल्यांच्या वेळी या पारीवासिक इत्यादींच्या वेळी आचरायची ब्याऐंशी (८२) क्षुद्रकवृत्ते (लहान कर्तव्ये) आहेत असे समजावे. कारण ती सर्व परिस्थितीमध्ये आचरायची नसतात, म्हणून त्यांची गणना महावृत्तांमध्ये केलेली नाही. त्यामध्ये "पारीवासिक भिक्खूंचे वृत्त प्रज्ञप्त करीन" इथपासून सुरुवात करून "उपसंपदा दिली जाऊ नये... पे... जमिनीवर चंक्रमण करत असताना चंक्रमणात चंक्रमण करू नये" असे सांगितलेले, प्रकृतत्व (सामान्य भिक्खू) वर आचरायच्या वृत्तांच्या शेवटी असलेले सहासष्ट (६६) नियम आहेत. त्यानंतर "भिक्खूंनो, पारीवासिक भिक्खूने ज्येष्ठ पारीवासिक भिक्खूसोबत, मूलायपटिकस्सनार्ह, मानत्तार्ह, मानत्तचारी, अब्भानार्ह भिक्खूसोबत एकाच छताखाली राहू नये" इत्यादी नियम, प्रकृतत्वावर आचरायच्या नियमांपेक्षा वेगळे नसल्यामुळे स्वतंत्रपणे न मोजता, ज्येष्ठ पारीवासिक इत्यादी इतर व्यक्तींच्या संदर्भात आचरायचे असल्यामुळे, त्यांच्या अनुषंगाने एकत्रित करून प्रत्येकी एक मानून मोजायचे पाच नियम, असे एकूण एकाहत्तर (७१) नियम होतात. उक्खेपनीय-कर्म केलेल्यांच्या नियमांमध्ये नियम प्रज्ञप्त करण्याच्या उद्देशाने सांगितलेले "प्रकृतत्व भिक्खूचे अभिवादन, प्रत्युत्थान... पे... अंघोळीच्या वेळी पाठीची मालिश स्वीकारू नये" हे अभिवादन इत्यादींचा स्वीकार न करण्याचे एक वृत्त, आणि "प्रकृतत्व भिक्खूने शीलविपत्तीमुळे विनाश करू नये" इत्यादी दहा नियम, असे मिळून ब्याऐंशी (८२) नियम होतात. या ब्याऐंशी नियमांमध्येच काही तज्जनीय-कर्म केलेल्यांचे नियम आहेत, तर काही पारीवासिक इत्यादींचे नियम आहेत; अशा प्रकारे न घेतलेल्यांचे ग्रहण केल्याने ब्याऐंशी वृत्ते होतात, असे समजावे.

Idha [Pg.164] vipākānubhavanavasena tadārammaṇaṃ, avipakkavipākassa sabbathā avigatattā bhavitvā vigatamattavasena kammañca ‘‘bhutvā vigatuppanna’’nti vuttaṃ, na aṭṭhasāliniyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 1) viya rajjanādivasena anubhutvāpagataṃ javanaṃ, uppajjitvā niruddhatāvasena bhūtāpagatasaṅkhātaṃ sesasaṅkhatañca ‘‘bhūtāpagatuppanna’’nti, tasmā idha okāsakatuppannaṃ vipākameva vadati, na tattha viya kammampīti. Anusayitakilesāti appahīnā maggena pahātabbā adhippetā. Tenāha ‘‘atītā vā…pe… na vattabbā’’ti. Tesañhi ambataruṇopamāya vattamānāditā na vattabbāti.

येथे (या संमोहविनोदनी अट्ठकथेत) विपाकाच्या अनुभवाच्या आधारे तदारम्मण (तदालंबन) आणि अपक्व विपाकाचा सर्वथा लोप न झाल्यामुळे, उत्पन्न होऊन केवळ नाहीसे होण्याच्या अर्थाने कर्माला "भोगून नाहीसे झालेले उत्पन्न" असे म्हटले आहे. अट्ठसालिनीमध्ये सांगितल्याप्रमाणे राग इत्यादींच्या प्रभावाने अनुभवून नाहीसे झालेले जवन (जवनचित्त), या उत्पन्न होऊन निरुद्ध झाल्यामुळे "भूत-अपगत" (होऊन गेलेले) म्हटलेले उर्वरित संस्कृत धर्म यांना "भूत-अपगत-उत्पन्न" असे म्हटलेले नाही. म्हणून येथे केवळ अवकाशात उत्पन्न झालेल्या विपाकाचाच उल्लेख केला आहे, तेथे (अट्ठसालिनीमध्ये) सांगितल्याप्रमाणे कर्माचा नाही, असे समजावे. "अनुसयितकिलेसा" (अनुशयी क्लेश) म्हणजे जे नष्ट झाले नाहीत आणि मार्गाने नष्ट केले जाण्यायोग्य आहेत, ते अभिप्रेत आहेत. म्हणूनच "अतीत किंवा... पे... असे म्हणता येत नाही" असे म्हटले आहे. कारण कच्च्या आंब्याच्या उपमेप्रमाणे, त्यांच्या वर्तमानकालीन अस्तित्वाविषयी काही सांगता येत नाही.

Āhatakhīrarukkho viya nimittaggāhavasena adhigataṃ ārammaṇaṃ, anāhatakhīrarukkho viya avikkhambhitatāya antogadhakilesaṃ ārammaṇaṃ daṭṭhabbaṃ, nimittaggāhakāvikkhambhitakilesā vā puggalā āhatānāhatakhīrarukkhasadisā. Purimanayenevāti avikkhambhituppanne viya ‘‘imasmiṃ nāma ṭhāne nuppajjissantīti na vattabbā asamugghāṭitattā’’ti yojetvā vitthāretabbaṃ.

कापलेल्या (जखम केलेल्या) चिकाच्या झाडाप्रमाणे निमित्तग्रहणामुळे प्राप्त झालेले आलंबन (आरम्मण) समजावे, आणि न कापलेल्या चिकाच्या झाडाप्रमाणे (समाधीने) दडपून न टाकल्यामुळे आतच दडलेले क्लेश असलेले आलंबन समजावे. किंवा निमित्त ग्रहण करणारे आणि क्लेश दडपून न टाकलेले पुद्गल (व्यक्ती) हे कापलेल्या व न कापलेल्या चिकाच्या झाडासारखे असतात. "पूर्वीच्याच पद्धतीने" म्हणजे दडपून न टाकलेल्या उत्पन्नाप्रमाणे "या विशिष्ट ठिकाणी ते उत्पन्न होणार नाहीत असे म्हणता येत नाही, कारण ते मार्गाने समूळ नष्ट केलेले नाहीत" असे जोडून याचा विस्तार करावा.

Pāḷiyanti paṭisambhidāpāḷiyaṃ (paṭi. ma. 3.21). Maggena pahīnakilesānameva tidhā navattabbataṃ apākaṭaṃ pākaṭaṃ kātuṃ ajātaphalarukkho ābhato, atītādīnaṃ appahīnatādassanatthampi ‘‘jātaphalarukkhena dīpetabba’’nti āha. Tattha yathā acchinne rukkhe nibbattirahāni phalāni chinne anuppajjamānāni na kadāci sasabhāvāni ahesuṃ honti bhavissanti cāti atītādibhāvena na vattabbāni, evaṃ maggena pahīnakilesā ca daṭṭhabbā. Yathā ca chede asati phalāni uppajjissanti, sati ca nuppajjissantīti chedassa sātthakatā, evaṃ maggabhāvanāya ca sātthakatā yojetabbā.

"पाळीमध्ये" म्हणजे पटिसम्भिदापाळीमध्ये. मार्गाने नष्ट केलेल्या क्लेशांचेच तीन प्रकारे (अतीत, अनागत, वर्तमान) वर्णन करता येत नाही, ही अस्पष्ट गोष्ट स्पष्ट करण्यासाठी "अजून फळे न आलेले झाड" ही उपमा दिली आहे. तसेच अतीत इत्यादी क्लेशांचे नष्ट न होणे दाखवण्यासाठी "फळे आलेल्या झाडाद्वारे स्पष्ट करावे" असे म्हटले आहे. त्या उपमेमध्ये, जसे झाड न कापल्यास त्यावर फळे येणे शक्य असते, पण झाड कापल्यावर ती फळे उत्पन्न होत नाहीत आणि कधीही स्वतःच्या स्वभावासह "ती होती, आहेत किंवा असतील" अशा अतीत इत्यादी भावाने सांगता येत नाहीत; त्याचप्रमाणे मार्गाने नष्ट केलेले क्लेश समजावेत. आणि जसे झाड न कापल्यास फळे उत्पन्न होतील आणि कापल्यास उत्पन्न होणार नाहीत, यावरून कापण्याची सार्थकता सिद्ध होते; त्याचप्रमाणे मार्गभावनेची सार्थकता देखील जोडून पाहावी.

Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुत्तन्तभाजनीय-वर्णना समाप्त झाली.

3. Pañhapucchakavaṇṇanā

३. पञ्हपुच्छक-वर्णना

427. Pañhapucchake yaṃ vuttaṃ ‘‘vīriyajeṭṭhikāya pana aññassa vīriyassa abhāvā na vattabbāni maggādhipatīnīti vā na maggādhipatīnīti vā’’ti, ettha ‘‘maggādhipatīnī’’ti [Pg.165] na vattabbatāya eva aññassa vīriyassa abhāvo kāraṇanti daṭṭhabbaṃ. Chandassa pana cittassa vā namaggabhūtassa adhipatino tadā abhāvā ‘‘na maggādhipatīnī’’ti na vattabbānīti vuttaṃ. Chandacittānaṃ viya namaggabhūtassa aññassa vīriyādhipatino abhāvāti vā adhippāyo. Sammappadhānānaṃ tadā maggasaṅkhātaadhipatibhāvato vā ‘‘na maggādhipatīnī’’ti navattabbatā vuttāti veditabbā.

४२७. पञ्हपुच्छकामध्ये (प्रश्नपुच्छकात) जे म्हटले आहे की, "वीर्य श्रेष्ठ असताना दुसऱ्या वीर्याचा अभाव असल्यामुळे 'मार्गाधिपती आहेत' किंवा 'मार्गाधिपती नाहीत' असे म्हणता येत नाही", येथे "मार्गाधिपती आहेत" असे न म्हणता येण्याचे कारण दुसऱ्या वीर्याचा अभाव असणे हेच आहे, असे समजावे. परंतु, छंद किंवा चित्त जे मार्गभूत नसतात, त्यांचा त्यावेळी अधिपती म्हणून अभाव असल्यामुळे "मार्गाधिपती नाहीत" असे म्हणता येत नाही, असे म्हटले आहे. किंवा छंद आणि चित्त यांच्याप्रमाणे मार्गभूत नसलेल्या दुसऱ्या वीर्याधिपतीचा अभाव असल्यामुळे (असे म्हटले आहे), असा अभिप्राय समजावा. किंवा सम्मप्पधानांचे (सम्यक्प्रधानांचे) त्यावेळी मार्ग नावाच्या अधिपतीभावामुळे "मार्गाधिपती नाहीत" असे न म्हणता येणे सांगितले आहे, असे जाणावे.

Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रश्नपुच्छक-वर्णना समाप्त झाली.

Sammappadhānavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

सम्मप्पधानविभंग-वर्णना समाप्त झाली.

9. Iddhipādavibhaṅgo

९. इद्धिपादविभंग

1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā

१. सुत्तन्तभाजनीय-वर्णना

431. Iddhi-saddassa [Pg.166] paṭhamo kattuattho, dutiyo karaṇattho vutto, pāda-saddassa eko karaṇamevattho vutto. Pajjitabbāva iddhi vuttā, na ca ijjhantī pajjitabbā ca iddhi pajjanakaraṇena pādena samānādhikaraṇā hotīti ‘‘paṭhamenatthena iddhi eva pādo iddhipādo’’ti na sakkā vattuṃ, tathā iddhikiriyākaraṇena sādhetabbā ca vuddhisaṅkhātā iddhi pajjanakiriyākaraṇena pajjitabbāti dvinnaṃ karaṇānaṃ na asamānādhikaraṇatā sambhavatīti ‘‘dutiyenatthena iddhiyā pādo iddhipādo’’ti ca na sakkā vattuṃ, tasmā paṭhamenatthena iddhiyā pādo iddhipādo, dutiyenatthena iddhi eva pādo iddhipādoti evaṃ yojanā yujjati.

४३१. ‘इद्धि’ शब्दाचा पहिला अर्थ कर्ता आणि दुसरा अर्थ करण असा सांगितला आहे; ‘पाद’ शब्दाचा एकच अर्थ म्हणजे केवळ करण (साधन) असा सांगितला आहे. प्राप्त करून घेण्यायोग्य तीच ‘इद्धि’ म्हटली आहे. सिद्ध होणारी आणि प्राप्त करून घेण्यायोग्य असणारी इद्धि ही गमन (प्राप्ती) करण्याचे साधन असलेल्या ‘पाद’ या शब्दाशी समानाधिकरण होत नाही; म्हणून 'पहिल्या अर्थानुसार इद्धि हाच पाद आहे, म्हणून तो इद्धिपाद' असे म्हणता येत नाही. त्याचप्रमाणे, सिद्धीच्या क्रियेच्या साधनाने साध्य होणारी आणि वृद्धी म्हणून ओळखली जाणारी इद्धि ही गमनक्रियेच्या साधनाने प्राप्त करून घेण्यायोग्य असते, त्यामुळे या दोन्ही करणांचे (साधनांचे) असमानाधिकरणत्व संभवत नाही; म्हणून 'दुसऱ्या अर्थानुसार इद्धिचा पाद तो इद्धिपाद' असेही म्हणता येत नाही. म्हणूनच, पहिल्या अर्थानुसार 'इद्धिचा पाद (आधार) तो इद्धिपाद' आणि दुसऱ्या अर्थानुसार 'इद्धि हाच पाद (पाया) तो इद्धिपाद' अशी योजना करणे योग्य ठरते.

‘‘Chandaṃ ce…pe… ayaṃ vuccati chandasamādhī’’ti imāya pāḷiyā chandādhipati samādhi chandasamādhīti adhipati-saddalopaṃ katvā samāso vuttoti viññāyati, adhipati-saddatthadassanavasena pana ‘‘chandahetuko chandādhiko vā samādhi chandasamādhī’’ti aṭṭhakathāyaṃ vuttanti veditabbaṃ. Padhānabhūtāti vīriyabhūtāti keci vadanti. Saṅkhatasaṅkhārādinivattanatthañhi padhānaggahaṇanti. Atha vā taṃ taṃ visesaṃ saṅkharotīti saṅkhāro, sabbaṃ vīriyaṃ. Tattha catukiccasādhakato aññassa nivattanatthaṃ padhānaggahaṇanti padhānabhūtā seṭṭhabhūtāti attho. Catubbidhassa pana vīriyassa adhippetattā bahuvacananiddeso kato. Adhiṭṭhānaṭṭhenāti duvidhatthāyapi iddhiyā adhiṭṭhānatthena. Pādabhūtanti iminā visuṃ samāsayojanāvasena pana yo pubbe iddhipādattho pāda-saddassa upāyatthataṃ gahetvā yathāyutto vutto, so vakkhamānānaṃ paṭilābhapubbabhāgānaṃ kattukaraṇiddhibhāvaṃ, uttaracūḷabhājanīye vā vuttehi chandādīhi iddhipādehi sādhetabbāya iddhiyā kattiddhibhāvaṃ, chandādīnañca karaṇiddhibhāvaṃ sandhāya vuttoti veditabbo.

“जर छंद...पे... याला छंदसमाधी म्हणतात” या पाळीवचनावरून, ‘छंद हा ज्याचा अधिपती आहे अशी समाधी ती छंदसमाधी’ अशा प्रकारे ‘अधिपती’ शब्दाचा लोप करून समास सांगितला आहे, हे समजते. परंतु, ‘अधिपती’ शब्दाचा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी अट्ठकथेमध्ये “छंद हे ज्याचे कारण आहे किंवा छंद ज्यामध्ये अधिक आहे अशी समाधी ती छंदसमाधी” असे म्हटले आहे, हे जाणावे. ‘पधानभूत’ म्हणजे ‘वीर्यभूत’ असे काही आचार्य म्हणतात. कारण संस्कृत-संस्कार इत्यादींची निवृत्ती करण्यासाठी ‘पधान’ (प्रधान) हा शब्द ग्रहण केला आहे. अथवा, त्या त्या विशेषाचे जे संपादन (अभिसंस्कार) करते तो ‘संस्कार’ होय, म्हणजेच सर्व वीर्य होय. त्यामध्ये, चार प्रकारची कृत्ये साध्य करणाऱ्या वीर्याव्यतिरिक्त इतर वीर्याची निवृत्ती करण्यासाठी ‘पधान’ शब्दाचे ग्रहण केले आहे; म्हणून ‘पधानभूत’ म्हणजे ‘श्रेष्ठभूत’ (सर्वश्रेष्ठ) असा अर्थ आहे. परंतु, चार प्रकारच्या वीर्याचा अभिप्राय असल्यामुळे येथे अनेकवचनी निर्देश केला आहे. ‘अधिट्ठानट्ठेन’ (अधिष्ठान अर्थाने) म्हणजे दोन प्रकारच्या अर्थांनी युक्त असलेल्या इद्धिच्या अधिष्ठान (आश्रय) अर्थाने. ‘पादभूत’ या शब्दाने स्वतंत्र समासरचनेच्या द्वारे पूर्वी जो ‘इद्धिपाद’ शब्दाचा अर्थ ‘पाद’ शब्दाचा ‘उपाय’ (कारण) हा अर्थ घेऊन योग्य प्रकारे सांगितला आहे, तो पुढे सांगण्यात येणाऱ्या प्रतिलाभ (प्राप्ती) आणि पूर्वभाग (पूर्व तयारी) यांच्या कर्तृ-इद्धिभाव आणि करण-इद्धिभावाला उद्देशून सांगितला आहे; किंवा उत्तरचूळभाजनीयामध्ये सांगितलेल्या छंद इत्यादी इद्धिपादांद्वारे साध्य होणाऱ्या इद्धिच्या कर्तृ-इद्धिभावाला आणि छंद इत्यादींच्या करण-इद्धिभावाला उद्देशून तो सांगितला आहे, असे जाणावे.

Vīriyiddhipādaniddese ‘‘vīriyasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgata’’nti dvikkhattuṃ vīriyaṃ āgataṃ. Tattha purimaṃ samādhivisesanaṃ ‘‘vīriyādhipati samādhi vīriyasamādhī’’ti, dutiyaṃ samannāgamaṅgadassanaṃ. Dveyeva hi sabbattha samannāgamaṅgāni samādhi padhānasaṅkhāro ca, chandādayo samādhivisesanāni, padhānasaṅkhāro [Pg.167] pana padhānavacaneneva visesito, na chandādīhīti na idha vīriyādhipatitā padhānasaṅkhārassa vuttā hoti. Vīriyañca samādhiṃ visesetvā ṭhitameva samannāgamaṅgavasena padhānasaṅkhāravacanena vuttanti nāpi dvīhi vīriyehi samannāgamo vutto hotīti. Yasmā pana chandādīhi visiṭṭho samādhi, tathā visiṭṭheneva ca tena sampayutto padhānasaṅkhāro sesadhammā ca, tasmā samādhivisesanānaṃ vasena cattāro iddhipādā vuttā. Visesanabhāvo ca chandādīnaṃ taṃtaṃavassayanavasena hotīti ‘‘chandasamādhi…pe… iddhipāda’’nti ettha nissayatthepi pāda-sadde upāyatthena chandādīnaṃ iddhipādatā vuttā hoti. Teneva uttaracūḷabhājanīye ‘‘cattāro iddhipādā chandiddhipādo’’tiādinā chandādīnameva iddhipādatā vuttā. Pañhapucchake ca ‘‘cattāro iddhipādā idha bhikkhu chandasamādhī’’tiādināva (vibha. 462) uddesaṃ katvāpi puna chandādīnaṃyeva kusalādibhāvo vibhattoti. Upāyiddhipādadassanatthameva hi nissayiddhipādadassanaṃ kataṃ, aññathā catubbidhatā na hotīti ayamettha pāḷivasena atthavinicchayo veditabbo.

वीर्यिद्धिपादनिर्देशामध्ये “वीर्यसमाधिपधानसंखारसमन्नागतं” यामध्ये ‘वीर्य’ हा शब्द दोनदा आला आहे. त्यामध्ये, पहिला शब्द समाधीचे विशेषण आहे, जसे की “वीर्य हा ज्याचा अधिपती आहे अशी समाधी ती वीर्यसमाधी”; आणि दुसरा शब्द समन्नागम (युक्त असणे) चे अंग दर्शवणारा आहे. कारण सर्व ठिकाणी समन्नागमाची दोनच अंगे असतात: समाधी आणि प्रधानसंस्कार (वीर्य). छंद इत्यादी समाधीची विशेषणे आहेत. परंतु प्रधानसंस्कार हा केवळ ‘पधान’ (प्रधान) या शब्दानेच विशेषित केला आहे, छंद इत्यादींनी नाही; म्हणून येथे प्रधानसंस्काराची ‘वीर्याधिपतिता’ सांगितलेली नाही. आणि समाधीला विशेषित करून राहिलेले वीर्यच समन्नागमाच्या अंगाच्या रूपाने ‘प्रधानसंस्कार’ या शब्दाने सांगितले आहे, म्हणून दोन वेगवेगळ्या वीर्यांनी युक्त असणे येथे सांगितलेले नाही, असे जाणावे. परंतु ज्याअर्थी छंद इत्यादींनी समाधी विशेषित होते, आणि त्याचप्रमाणे त्या विशेषित समाधीशी प्रधानसंस्कार व इतर धर्म संप्रयुक्त असतात, म्हणून समाधीच्या विशेषणांच्या आधारे चार इद्धिपाद सांगितले आहेत. आणि छंद इत्यादींचा विशेषणभाव हा त्या त्या समाधीच्या आश्रयाच्या आधारे होतो, म्हणून “छंदसमाधी...पे... इद्धिपाद” यामध्ये ‘पाद’ शब्द आश्रय अर्थात असला तरी, उपाय (कारण) अर्थाने छंद इत्यादींना इद्धिपादत्व सांगितले आहे. म्हणूनच उत्तरचूळभाजनीयामध्ये “चार इद्धिपाद, छंदिद्धिपाद” इत्यादींद्वारे छंद इत्यादींनाच इद्धिपादत्व सांगितले आहे. आणि प्रश्नपुच्छकामध्ये सुद्धा “येथे भिक्खू चार इद्धिपाद, छंदसमाधी...” इत्यादींद्वारे केवळ उद्देश करूनही, पुन्हा छंद इत्यादींचाच कुशल इत्यादी भाव विभागून स्पष्ट केला आहे. कारण उपाय-इद्धिपाद दर्शवण्यासाठीच आश्रय-इद्धिपाद दर्शवणे केले गेले आहे; अन्यथा चार प्रकार असणे संभवत नाही. हा येथे पाळीच्या आधारे अर्थाचा निर्णय जाणावा.

433. Rathadhureti rathassa purato. Hīnajātiko caṇḍālo upaṭṭhānādiguṇayogepi senāpatiṭṭhānādīni na labhatīti āha ‘‘jātiṃ sodhetvā…pe… jātiṃ avassayatī’’ti. Amantanīyoti hitāhitamantane na araho.

४३३. ‘रथधुरे’ म्हणजे रथाच्या पुढे. हीन जातीचा चंडाल हा सेवा-चाकरी इत्यादी गुणांनी युक्त असला तरी सेनापतीपद इत्यादी मिळवू शकत नाही, म्हणून “जाती शुद्ध करून...पे... जातीचा आश्रय घेतो” असे म्हटले आहे. ‘अमंतनीय’ म्हणजे हित आणि अहित याविषयी विचारविनिमय करण्यास अयोग्य.

Raṭṭhapālatthero chande sati kathaṃ nānujānissantīti sattapi bhattāni abhuñjitvā mātāpitaro anujānāpetvā pabbajitvā chandameva avassāya lokuttaradhammaṃ nibbattesīti āha ‘‘raṭṭhapālatthero viyā’’ti.

राष्ट्रपाल थेरांनी “माझ्या मनात तीव्र छंद (इच्छा) असताना माता-पिता मला परवानगी कशी देणार नाहीत?” असा विचार करून, सात दिवस अन्न ग्रहण न करता, माता-पित्यांची परवानगी मिळवून प्रव्रज्या घेतली आणि छंदाचाच आश्रय घेऊन लोकोत्तर धर्म प्राप्त केला, म्हणून “राष्ट्रपाल थेरांप्रमाणे” असे म्हटले आहे.

Mogharājatthero vīmaṃsaṃ avassayīti tassa bhagavā ‘‘suññato lokaṃ avekkhassū’’ti (su. ni. 1125) suññatākathaṃ kathesi, paññānissitamānaniggahatthañca dvikkhattuṃ pucchito pañhaṃ na kathesi. Tattha punappunaṃ chanduppādanaṃ tosanaṃ viya hotīti chandassa upaṭṭhānasadisatā vuttā, thāmabhāvato vīriyassa sūrattasadisatā, ‘‘chadvārādhipati rājā’’ti (dha. pa. aṭṭha. 2.181 erakapattanāgarājavatthu) vacanato pubbaṅgamattā cittassa visiṭṭhajātisadisatā.

मोघराज थेरांनी ‘वीमंसा’ (प्रज्ञा) चा आश्रय घेतला, म्हणून भगवंतांनी त्यांना “जगाकडे शून्यतेने बघ” अशी शून्यताकथा सांगितली. तसेच, प्रज्ञेवर आधारित असलेल्या मानाचे दमन करण्यासाठी, दोनदा विचारले असताही भगवंतांनी त्यांच्या प्रश्नाचे उत्तर दिले नाही. त्यामध्ये, वारंवार छंद उत्पन्न करणे हे प्रसन्न करण्यासारखे असते, म्हणून छंदाची तुलना ‘उपस्थान’ (सेवा-चाकरी) करण्याशी केली आहे; सामर्थ्यवान असल्यामुळे वीर्याची तुलना ‘शूरत्वाशी’ केली आहे; आणि “सहा दारांचा अधिपती राजा” या वचनानुसार, चित्त हे अग्रगामी असल्यामुळे त्याची तुलना ‘विशिष्ट जातीशी’ (उच्च कुळाशी) केली आहे.

Abhedatoti [Pg.168] chandādike tayo tayo dhamme sampiṇḍetvā, iddhiiddhipāde amissetvā vā kathananti attho. Tattha chandavīriyādayo visesena ijjhanti etāyāti iddhīti vuccanti, ijjhatīti iddhīti avisesena samādhipadhānasaṅkhārāpīti.

‘अभेदतः’ म्हणजे छंद इत्यादी तीन-तीन धर्मांना एकत्र करून सांगणे, किंवा इद्धि आणि इद्धिपाद यांना परस्परांमध्ये न मिसळता सांगणे, असा अर्थ आहे. त्यामध्ये, छंद, वीर्य इत्यादींच्या द्वारे विशेष रूपाने सिद्धी प्राप्त होते, म्हणून त्यांना ‘इद्धि’ असे म्हणतात; आणि सामान्य रूपाने सिद्ध होते म्हणून समाधी आणि प्रधानसंस्कार यांनाही ‘इद्धि’ असे म्हणतात, हे जाणावे.

Chandiddhipādasamādhiddhipādādayo visiṭṭhā, pādo sabbiddhīnaṃ sādhāraṇattā avisiṭṭho, tasmā visiṭṭhesveva pavesaṃ avatvā avisiṭṭhe ca pavesaṃ vattuṃ yuttanti dassetuṃ sabbattha ‘‘pāde patiṭṭhātipi vattuṃ vaṭṭatī’’ti āha. Tatthevāti chandasamādhipadhānasaṅkhāraiddhipādesu, catūsu chandādikesvevāti attho. ‘‘Chandavato ko samādhi na ijjhissatī’’ti samādhibhāvanāmukhena bhāvitā samādhibhāvitā.

छंदिद्धिपाद, समाधिद्धिपाद इत्यादी विशिष्ट आहेत; ‘पाद’ हा सर्व इद्धिंसाठी साधारण असल्यामुळे अविशिष्ट आहे. म्हणून केवळ विशिष्टांमध्येच प्रवेश न सांगता, अविशिष्टामध्येही प्रवेश सांगणे योग्य आहे, हे दर्शवण्यासाठी सर्व ठिकाणी “पादावर प्रतिष्ठित आहे असे म्हणणेही योग्य आहे” असे म्हटले आहे. ‘तथैव’ म्हणजे छंद, समाधी, प्रधानसंस्कार या इद्धिपादांमध्ये, केवळ छंद इत्यादी चार विशिष्टांमध्येच, असा अर्थ आहे. “छंद बाळगणाऱ्याची कोणती समाधी सिद्ध होणार नाही?” अशा प्रकारे समाधीभावनेला मुख्य करून जी भावना केली जाते, ती ‘समाधिभावित’ होय.

Ettha panāti bhedakathāyaṃ abhedakathanato abhinavaṃ natthīti attho. Ye hi tayo dhammā abhedakathāyaṃ iddhiiddhipādotveva vuttā, te eva bhedakathāyaṃ iddhīpi honti iddhipādāpi, sesā iddhipādā evāti evaṃ abhinavābhāvaṃ dassento ‘‘chando samādhī’’tiādimāha. Ime hi tayo…pe… na vinā, tasmā sesā sampayuttakā cattāro khandhā tesaṃ tiṇṇaṃ ijjhanena iddhi nāma bhaveyyuṃ, na attano sabhāvenāti te iddhipādā eva honti, na iddhīti evamidaṃ purimassa kāraṇabhāvena vuttanti veditabbaṃ. Atha vā tiṇṇaṃ iddhitā iddhipādatā ca vuttā, sesānañca iddhipādatāva, taṃ sabbaṃ sādhetuṃ ‘‘ime hi tayo…pe… na vinā’’ti āha. Tena yasmā ijjhanti, tasmā iddhi. Ijjhamānā ca yasmā sampayuttakehi saheva ijjhanti, na vinā, tasmā sampayuttakā iddhipādā, tadantogadhattā pana te tayo dhammā iddhipādāpi hontīti dasseti. Sampayuttakānampi pana khandhānaṃ iddhibhāvapariyāyo atthīti dassetuṃ ‘‘sampayuttakā panā’’tiādimāha. Catūsu khandhesu ekadesassa iddhitā, catunnampi ‘‘iddhiyā pādo iddhipādo’’ti iminā atthena iddhipādatā, punapi catunnaṃ khandhānaṃ ‘‘iddhi eva pādo iddhipādo’’ti iminā atthena iddhipādatā ca dassitā, na aññassāti katvā āha ‘‘na aññassa kassaci adhivacana’’nti. Iminā ‘‘iddhi nāma anipphannā’’ti idaṃ vādaṃ paṭisedheti.

येथे 'एत्थ पन' म्हणजे भेदकथेत अभेदकथनापेक्षा काहीही नवीन नाही असा अर्थ आहे. कारण जे तीन धर्म अभेदकथेत 'ऋद्धी आणि ऋद्धीपाद' असेच सांगितले आहेत, तेच भेदकथेत ऋद्धी देखील होतात आणि ऋद्धीपाद देखील होतात, आणि उर्वरित केवळ ऋद्धीपादच होतात. अशा प्रकारे नवीन काही नसल्याचे दर्शवण्यासाठी 'छन्दो समाधि' इत्यादी म्हटले आहे. कारण 'हे तीन... पे... यांच्याशिवाय नाही', म्हणून उर्वरित संप्रयुक्त चार स्कंध त्या तिन्हींच्या सिद्धीमुळे (निष्पत्तीमुळे) 'ऋद्धी' या नावाने ओळखले जावेत, स्वतःच्या स्वभावाने नव्हे; म्हणून ते केवळ ऋद्धीपादच होतात, ऋद्धी नव्हे. अशा प्रकारे हे पूर्वीच्या विधानाचा कारणभाव म्हणून सांगितले आहे असे जाणावे. अथवा, तिन्हींची ऋद्धीता आणि ऋद्धीपादता सांगितली आहे, आणि उर्वरितांची केवळ ऋद्धीपादताच. ते सर्व सिद्ध करण्यासाठी 'इमे हि तयो... पे... न विना' असे म्हटले आहे. त्यामुळे ज्या अर्थी ते सिद्ध होतात, त्या अर्थी ती 'ऋद्धी' आहे. आणि सिद्ध होत असताना ज्या अर्थी ते संप्रयुक्त धर्मांसोबतच सिद्ध होतात, त्यांच्याशिवाय नाही, म्हणून संप्रयुक्त धर्म 'ऋद्धीपाद' आहेत. परंतु, त्यात समाविष्ट असल्यामुळे ते तीन धर्म ऋद्धीपाद देखील होतात, असे दर्शवले आहे. परंतु संप्रयुक्त स्कंधांची देखील पर्याय रूपाने ऋद्धी संज्ञा आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'सम्पयुत्तका पना' इत्यादी म्हटले आहे. चार स्कंधांपैकी एका भागाची ऋद्धीता, आणि चारी स्कंधांची देखील 'ऋद्धीचा पाद (पाया) तो ऋद्धीपाद' या अर्थाने ऋद्धीपादता, आणि पुन्हा चारी स्कंधांची 'ऋद्धी हाच पाद तो ऋद्धीपाद' या अर्थाने ऋद्धीपादता दर्शवली आहे, इतर कोणाची नाही; म्हणून 'न अञ्ञस्स कस्सचि अधिवचनं' (इतर कोणाचेही हे नाव नाही) असे म्हटले आहे. याद्वारे 'ऋद्धी ही अनिष्पन्न आहे' या वादाचा निषेध केला आहे.

Paṭilābhapubbabhāgānaṃ paṭilābhasseva ca iddhiiddhipādatāvacanaṃ apubbanti katvā pucchati ‘‘kenaṭṭhena iddhi, kenaṭṭhena pādo’’ti. Paṭilābho pubbabhāgo [Pg.169] cāti vacanaseso. Upāyo ca upāyabhāveneva attano phalassa patiṭṭhā hotīti āha ‘‘patiṭṭhānaṭṭheneva pādo’’ti. Chandoyeva…pe… vīmaṃsāva vīmaṃsiddhipādoti kathitaṃ, tasmā na cattāro khandhā iddhiyā samānakālikā nānākkhaṇikā vā iddhipādā, jeṭṭhakabhūtā pana chandādayo eva sabbattha iddhipādāti ayameva tesaṃ aṭṭhakathācariyānaṃ adhippāyo. Suttantabhājanīye hi abhidhammabhājanīye ca samādhivisesanavasena dassitānaṃ upāyabhūtānaṃ iddhipādānaṃ pākaṭakaraṇatthaṃ uttaracūḷabhājanīyaṃ vuttanti. Kecīti uttaravihāravāsitherā kira.

प्राप्ती आणि प्राप्तीचा पूर्वभाग यांच्या ऋद्धी आणि ऋद्धीपादतेचे वचन हे अपूर्व (नवीन) आहे असे मानून विचारतात— 'कोणत्या अर्थाने ऋद्धी, कोणत्या अर्थाने पाद?' 'प्राप्ती आणि पूर्वभाग' असा शब्दांचा उर्वरित भाग अध्याहार करावा. आणि उपाय हा उपायभावानेच स्वतःच्या फळाचा आधार (प्रतिष्ठा) होतो, म्हणून म्हटले आहे— 'प्रतिष्ठा या अर्थानेच पाद आहे.' 'छंदच... पे... विमंसाच विमंसिद्धीपाद' असे सांगितले आहे. म्हणून ऋद्धीशी समानकालिक किंवा वेगवेगळ्या क्षणी होणारे चार स्कंध ऋद्धीपाद नव्हेत, तर जे प्रमुख होऊन उत्पन्न होतात ते छंद इत्यादीच सर्वत्र ऋद्धीपाद आहेत, हाच त्या अट्ठकथाचार्यांचा अभिप्राय आहे. कारण सुत्तन्तभाजनिय आणि अभिधम्मभाजनिय या दोन्हीमध्ये समाधीच्या विशेषण रूपाने दर्शवलेल्या, उपायभूत अशा ऋद्धीपादांना स्पष्ट करण्यासाठी उत्तरचूळभाजनिय सांगितले आहे. 'केची' म्हणजे उत्तरविहारवासी थेर असे म्हणतात.

Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुत्तन्तभाजनियवर्णना समाप्त झाली.

2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā

२. अभिधम्मभाजनियवर्णना

444. Abhidhammabhājanīye ‘‘iddhipādoti tathābhūtassa phasso…pe… paggāho avikkhepo’’ti (vibha. 447) iddhiiddhipādatthadassanatthaṃ paggāhāvikkhepā vuttā, cittapaññā ca saṅkhipitvāti. Cattāri nayasahassāni vibhattānīti idaṃ sādhipativārānaṃ paripuṇṇānaṃ abhāvā vicāretabbaṃ. Na hi adhipatīnaṃ adhipatayo vijjanti, ekekasmiṃ pana iddhipādaniddese ekeko adhipativāro labbhatīti soḷasa soḷasa nayasatāni labbhanti.

४४४. अभिधम्मभाजनियमध्ये 'ऋद्धीपाद म्हणजे तशा प्रकारचा स्पर्श... पे... प्रग्रह (वीर्य), अविक्षेप (समाधी)' असे ऋद्धी आणि ऋद्धीपाद यांचा अर्थ दर्शवण्यासाठी प्रग्रह आणि अविक्षेप सांगितले आहेत, आणि संक्षेपाने चित्त व प्रज्ञा देखील सांगितली आहे. 'चार हजार नय विभक्त केले आहेत' हे विधान साधिपती वारांच्या परिपूर्णतेच्या अभावामुळे विचार करण्याजोगे आहे. कारण अधिपतींचे सहचर अधिपती नसतात. परंतु प्रत्येक ऋद्धीपादनिर्देशात एकेक अधिपतीवार प्राप्त होतो, म्हणून सोळा-सोळाशे नय प्राप्त होतात.

Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

अभिधम्मभाजनियवर्णना समाप्त झाली.

3. Pañhapucchakavaṇṇanā

३. पञ्हपुच्छकवर्णना

Nanu ca cattāropi adhipatayo ekakkhaṇe labbhanti, aññamaññassa pana adhipatayo na bhavanti ‘‘cattāro iddhipādā na maggādhipatino’’ti vuttattā. Rājaputtopamāpi hi etamatthaṃ dīpetīti? Na, ekakkhaṇe dutiyassa adhipatino abhāvato eva, ‘‘na maggādhipatino’’ti vuttattā rājaputtopamā adhipatiṃ na karontīti imamevatthaṃ dīpeti, na adhipatīnaṃ sahabhāvaṃ. Taṃ kathaṃ jānitabbanti? Paṭikkhittattā. Adhipatipaccayaniddese [Pg.170] hi aṭṭhakathāyaṃ (paṭṭhā. aṭṭha. 1.3) vuttā ‘‘kasmā pana yathā hetupaccayaniddese ‘hetū hetusampayuttakāna’nti vuttaṃ, evamidha ‘adhipatī adhipatisampayuttakāna’nti avatvā ‘chandādhipati chandasampayuttakāna’ntiādinā nayena desanā katāti? Ekakkhaṇe abhāvato’’ti. Sati ca catunnaṃ adhipatīnaṃ sahabhāve ‘‘ariyamaggasamaṅgissa vīmaṃsādhipateyyaṃ maggaṃ bhāventassā’’ti visesanaṃ na kattabbaṃ siyā avīmaṃsādhipatikassa maggassa abhāvā. Chandādīnaṃ aññamaññādhipatikaraṇabhāve ca ‘‘vīmaṃsaṃ ṭhapetvā taṃsampayutto’’tiādinā chandādīnaṃ vīmaṃsādhipatikattavacanaṃ na vattabbaṃ siyā. Tathā ‘‘cattāro ariyamaggā siyā maggādhipatino, siyā na vattabbā maggādhipatino’’ti (dha. sa. 1429) evamādīhipi adhipatīnaṃ sahabhāvo paṭikkhitto evāti.

शंका: चारही अधिपती एकाच क्षणी प्राप्त होतात की नाही? परंतु ते एकमेकांचे अधिपती होत नाहीत, कारण 'चार ऋद्धीपाद हे मार्गाचे अधिपती नाहीत' असे म्हटले आहे. राजपुत्रांची उपमा देखील याच अर्थाला स्पष्ट करते ना? उत्तर: नाही, एकाच क्षणी दुसऱ्या अधिपतीचा अभाव असल्यामुळेच, 'मार्गाचे अधिपती नाहीत' असे म्हटल्यामुळे राजपुत्रांची उपमा अधिपती बनवत नाही, याच अर्थाला ती स्पष्ट करते, अधिपतींच्या सहभावाला (एकत्र असण्याला) नाही. ते कसे जाणावे? कारण त्याचा निषेध केला आहे. कारण अधिपतीप्रत्ययनिर्देशाच्या अट्ठकथेत म्हटले आहे— 'परंतु ज्याप्रमाणे हेतूप्रत्ययनिर्देशात 'हेतू हे हेतूसंप्रयुक्त धर्मांचे...' असे म्हटले आहे, त्याप्रमाणे येथे 'अधिपती हे अधिपतीसंप्रयुक्त धर्मांचे...' असे न म्हणता 'छंदाधिपती हा छंदसंप्रयुक्त धर्मांचा...' इत्यादी नयाने देशना का केली आहे? एकाच क्षणी (अनेक अधिपतींचा) अभाव असल्यामुळे.' आणि चारही अधिपतींचा सहभाव असल्यास, 'आर्यमार्गाने युक्त असलेल्या, विमंसाधिपत्य मार्गाची भावना करणाऱ्याच्या...' असे विशेषण देणे योग्य होणार नाही, कारण विमंसाधिपती नसलेल्या मार्गाचा अभाव आहे. आणि छंद इत्यादींच्या परस्परांना अधिपती करण्याच्या भावात 'विमंसेला सोडून तिच्याशी संप्रयुक्त' इत्यादी नयाने छंद इत्यादींच्या विमंसाधिपती असण्याचे वचन सांगता आले नसते. तसेच 'चार आर्यमार्ग कदाचित मार्गाधिपती असतात, कदाचित मार्गाधिपती असे म्हणता येत नाही' इत्यादी पाठांद्वारे देखील अधिपतींचा सहभाव निषेधिलाच आहे.

Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.

पञ्हपुच्छकवर्णना समाप्त झाली.

Iddhipādavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

ऋद्धीपादविभंगवर्णना समाप्त झाली.

10. Bojjhaṅgavibhaṅgo

१०. बोझ्झंगविभंग

1. Suttantabhājanīyaṃ

१. सुत्तन्तभाजनिय

Paṭhamanayavaṇṇanā

प्रथमनयवर्णना

466. Patiṭṭhānāyūhanā [Pg.171] oghataraṇasuttavaṇṇanāyaṃ (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.1) –

४६६. प्रतिष्ठा (पतिट्ठान) आणि आयास (आयूहन) हे ओघतरणसुत्तवर्णनेत (संयुत्तनिकाय अट्ठकथा १.१.१) –

‘‘Kilesavasena patiṭṭhānaṃ, abhisaṅkhāravasena āyūhanā. Tathā taṇhādiṭṭhīhi patiṭṭhānaṃ, avasesakilesābhisaṅkhārehi āyūhanā. Taṇhāvasena patiṭṭhānaṃ, diṭṭhivasena āyūhanā. Sassatadiṭṭhiyā patiṭṭhānaṃ, ucchedadiṭṭhiyā āyūhanā. Līnavasena patiṭṭhānaṃ, uddhaccavasena āyūhanā. Kāmasukhānuyogavasena patiṭṭhānaṃ, attakilamathānuyogavasena āyūhanā. Sabbākusalābhisaṅkhāravasena patiṭṭhānaṃ, sabbalokiyakusalābhisaṅkhāravasena āyūhanā’’ti –

“क्लेशांच्या प्रभावाने प्रतिष्ठा (स्थिरावणे), अभिसंस्कारांच्या प्रभावाने आयास (प्रयत्न). तसेच तृष्णा व दृष्टीने प्रतिष्ठा, उर्वरित क्लेश व अभिसंस्कारांनी आयास. तृष्णेच्या प्रभावाने प्रतिष्ठा, दृष्टीच्या प्रभावाने आयास. शाश्वतदृष्टीने प्रतिष्ठा, उच्छेददृष्टीने आयास. लीनतेच्या (आळसाच्या) प्रभावाने प्रतिष्ठा, उद्धच्चाच्या (विक्षेपाच्या) प्रभावाने आयास. कामसुखानुयोगाच्या प्रभावाने प्रतिष्ठा, आत्मक्लमथानुयोगाच्या प्रभावाने आयास. सर्व अकुशल अभिसंस्कारांच्या प्रभावाने प्रतिष्ठा, सर्व लौकिक कुशल अभिसंस्कारांच्या प्रभावाने आयास” –

Vuttesu pakāresu idha avuttānaṃ vasena veditabbā.

सांगितलेल्या प्रकारांपैकी येथे न सांगितलेल्या प्रकारांच्या प्रभावाने जाणावे.

Sammappavatte dhamme paṭisañcikkhati, upapattito ikkhati, tadākāro hutvā pavattatīti paṭisaṅkhānalakkhaṇo upekkhāsambojjhaṅgo. Evañca katvā ‘‘paṭisaṅkhā santiṭṭhanā gahaṇe majjhattatā’’ti upekkhākiccādhimattatāya saṅkhārupekkhā vuttā. Anukkamanikkhepe payojanaṃ purimassa purimassa pacchimapacchimakāraṇabhāvo.

सम्यक प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या धर्मांचा विचार करतो, योग्यतेने पाहतो, तदाकार होऊन प्रवृत्त होतो, म्हणून 'प्रतिसंख्यान-लक्षण' (योग्य प्रकारे विचार करण्याचे लक्षण असलेला) उपेक्षासंबोज्झंग आहे. आणि असे करून 'प्रतिसंख्यान, सुप्रतिष्ठित होणे, ग्रहणात तटस्थता' अशा उपेक्षेच्या कार्याच्या तीव्रतेमुळे संस्कारोपेक्षा सांगितली आहे. अनुक्रमाने मांडणी करण्याचे प्रयोजन म्हणजे पूर्वीचा-पूर्वीचा बोझ्झंग हा नंतरच्या-नंतरच्या बोझ्झंगाचा कारणभाव असणे हे होय.

467. Balavatī eva sati satisambojjhaṅgoti katvā balavabhāvadīpanatthaṃ paññā gahitā, na yassa kassaci sampadhāraṇasati, kusaluppattikāraṇassa pana saraṇaṃ satīti dassento ‘‘vattaṃ vā’’tiādimāha. Vattasīse ṭhatvāti ‘‘aho vata me dhammaṃ suṇeyyuṃ, sutvā ca dhammaṃ pasīdeyyuṃ, pasannā ca me pasannākāraṃ kareyyu’’nti evaṃcitto ahutvā ‘‘svākkhāto bhagavatā dhammo…pe… viññūhi, aho vata me dhammaṃ suṇeyyuṃ, sutvā ca dhammaṃ ājāneyyuṃ, ājānitvā ca pana tathatthāya paṭipajjeyyu’’nti dhammasudhammataṃ paṭicca kāruññaṃ anuddayaṃ anukampaṃ upādāya mahākassapattherena viya bhāsitanti attho. Vimuttāyatanasīseti ‘‘na heva kho [Pg.172] satthā, apica kho yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ desessāmī’’ti evaṃ vimuttikāraṇapadhānabhāve ṭhatvā. Cirakatavattādivasena taṃsamuṭṭhāpako arūpakoṭṭhāso vutto, bhāvatthattā eva vā katabhāsita-saddā kiriyābhūtassa arūpakoṭṭhāsassa vācakāti katvā āha ‘‘kāyaviññattiṃ…pe… koṭṭhāsa’’nti.

४६७. बलवान असलेली स्मृतीच 'सतिसंबोज्झंग' (स्मृती-संबोध्यंग) आहे, असे मानून स्मृतीचा बलवान भाव दर्शवण्यासाठी प्रज्ञा ग्रहण केली आहे. कोणतीही सामान्य स्मृती (संपधारण सती) येथे अभिप्रेत नाही, तर कुशल धर्मांच्या उत्पत्तीच्या कारणाचे स्मरण करणारी जी स्मृती आहे, तीच सती आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'वत्तं वा' इत्यादी म्हटले आहे. 'वत्तसीसे ठत्वा' म्हणजे 'अहो! लोकांनी माझा धम्म ऐकावा, ऐकून धम्मावर प्रसन्न व्हावे, आणि प्रसन्न होऊन माझ्याप्रती आदराची भावना (पूजा/सत्कार) व्यक्त करावी' असा विचार न करता, 'भगवंतांनी धम्म सुविख्यात (स्वाक्खातो) सांगितला आहे... विद्वानांनी स्वतः जाणून घेण्याजोगा आहे. अहो! लोकांनी माझा धम्म ऐकावा, ऐकून तो समजून घ्यावा, आणि समजून घेऊन त्या सत्याच्या प्राप्तीसाठी (निर्वाणासाठी) आचरण करावे' अशा प्रकारे धम्माच्या सुधम्मतेला (उत्कृष्टतेला) अनुसरून कारुण्य, अनुकंपा आणि दया बुद्धीने महाकस्सप थेरांप्रमाणे (महाकाश्यप स्थविरांप्रमाणे) उपदेश केला आहे, असा अर्थ आहे. 'विमुत्तायतनसीसे' म्हणजे 'मी शास्ता (गुरू) व्हावे म्हणून उपदेश करत नाही, तर जे काही मी ऐकले आहे, जे काही मी शिकलो आहे, तो धम्म इतरांना विस्ताराने सांगावा' अशा प्रकारे विमुक्तीच्या कारणाच्या प्रधान भावामध्ये स्थित राहून. दीर्घकाळ केलेल्या व्रतादींच्या (वत्त) प्रभावाने त्याला उत्पन्न करणारा अरूप समूह (नामसमूह) सांगितला आहे. किंवा 'कत' आणि 'भासित' हे शब्द क्रियावाचक असल्याने ते अरूप समूहाचे वाचक आहेत, असे मानून 'कायविज्ञप्ती... समूह' असे म्हटले आहे.

Bojjhaṅgasamuṭṭhāpakatā purimānaṃ channaṃ attano attano anantarikassa, paresaṃ sabbesaṃ vā taṃtaṃpariyāyena samuṭṭhāpanavasena yojetabbā. Kāmalokavaṭṭāmisāti taṇhā tadārammaṇā khandhāti vadanti, pañcakāmaguṇiko ca rāgo tadārammaṇañca kāmāmisaṃ, ‘‘sassato attā ca loko cā’’tiādinā lokaggahaṇavasena pavatto sassatucchedasahagato rāgo tadārammaṇañca lokāmisaṃ, lokadhammā vā, vaṭṭassādavasena uppanno saṃsārajanako rāgo tadārammaṇañca vaṭṭāmisaṃ. Maggassa pubbabhāgattā pubbabhāgā.

बोध्यंगांना उत्पन्न करण्याची क्षमता ही पूर्ववर्ती सहा बोध्यंगांच्या आपापल्या लगतच्या (अनंतरिक) बोध्यंगाला उत्पन्न करण्याच्या सामर्थ्याने किंवा इतरांच्या सर्व सहा बोध्यंगांना त्या त्या पर्यायाने उत्पन्न करण्याच्या सामर्थ्याने जोडली पाहिजे. 'कामलोक आणि वट्ट (संसार) यांचे आमिष' याविषयी: तृष्णा आणि तिचे आलंबन असलेले स्कंध यांना 'कामामिष' म्हणतात, असे काही जण म्हणतात. पाच कामगुणांविषयीचा राग आणि त्याचे आलंबन असलेले रूपादी विषय हे 'कामामिष' आहे. 'आत्मा आणि लोक शाश्वत आहेत' इत्यादी प्रकारे 'लोक' या शब्दाच्या ग्रहणाने प्रवृत्त झालेला, शाश्वत आणि उच्छेद दृष्टीने युक्त असलेला राग आणि त्याचे आलंबन असलेले पाच स्कंध हे 'लोकामिष' आहे; किंवा आठ लोकधम्म हे 'लोकामिष' आहेत. संसाराच्या आस्वादाने उत्पन्न झालेला, संसाराला जन्म देणारा राग आणि त्याचे आलंबन असलेले संसारधम्म हे 'वट्टा मिष' (संसाराचे आमिष) आहे. मार्गाच्या पूर्वभागात (सुरुवातीच्या काळात) असल्यामुळे याला 'पूर्वभाग' म्हणतात.

Paṭhamanayavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथम नयाचे वर्णन समाप्त झाले.

Dutiyanayavaṇṇanā

द्वितीय नयाचे वर्णन

468-469. Abhiññeyyā dhammā nāma ‘‘sabbe sattā āhāraṭṭhitikā, dve dhātuyo, tisso dhātuyo, cattāri ariyasaccāni, pañca vimuttāyatanāni, cha anuttariyāni, satta niddasavatthūni, aṭṭhābhibhāyatanāni, navānupubbavihārā, dasa nijjaravatthūnī’’ti evaṃpabhedā dhammā, ‘‘sabbaṃ, bhikkhave, abhiññeyya’’nti (saṃ. ni. 4.46) dassitā khandhādayo ca. Vānanti vinandhanaṃ bhavādīnaṃ, gamanaṃ vā piyarūpasātarūpesu.

४६८-४६९. अभिज्ञेय (विशेष ज्ञानाने जाणण्याजोगे) धर्म म्हणजे: 'सर्व प्राणी आहारावर टिकून आहेत, दोन धातू, तीन धातू, चार आर्यसत्ये, पाच विमुक्तायतने, सहा अनुत्तरिये, सात निर्देशवस्तू, आठ अभिभायतने, नऊ अनुपूर्वविहार, दहा निर्जरावस्तू' अशा प्रकारचे विविध धर्म, आणि 'भिक्खूंनो, सर्व काही अभिज्ञेय आहे' या सूत्रात दर्शवलेले स्कंध इत्यादी धर्म होत. 'वान' म्हणजे भव इत्यादींना बांधून ठेवणारी तृष्णा, किंवा प्रिय आणि सुखद वाटणाऱ्या रूपादी विषयांकडे धाव घेणारी तृष्णा होय.

Caṅkamaṃ adhiṭṭhahantassa uppannavīriyaṃ vipassanāsahagatanti veditabbaṃ. Ettakenāti ‘‘lokiyalokuttaramissakā kathitā’’ti ettāvatā. Lokiyanti vadanto na kilamatīti kāyaviññattisamuṭṭhāpakassa lokiyattā acodanīyoti attho. Alabbha…pe… paṭikkhittāti rūpāvacare alabbhamānakaṃ pītisambojjhaṅgaṃ upādāya labbhamānāpi avitakkaavicārā pīti paṭikkhittā, ‘‘pītisambojjhaṅgo’’ti na vuttoti attho. Kāmāvacare [Pg.173] vā alabbhamānakaṃ avitakkaavicāraṃ pītiṃ upādāya labbhamānakāva pītibojjhaṅgabhūtā paṭikkhittā, avitakkaavicāro pītisambojjhaṅgo na vuttoti attho.

चंक्रमण (चालण्याचे ध्यान) करणाऱ्या व्यक्तीच्या ठिकाणी उत्पन्न झालेले वीर्य (प्रयत्न) हे 'विपश्यना-सहगत' (विपश्यनेने युक्त) समजावे. 'एवढ्याने' म्हणजे 'लौकिक आणि लोकोत्तर मिश्रित सांगितले आहे' एवढ्या विधानाने. 'लौकिक' असे म्हणणारा थकत नाही, कारण कायविज्ञप्तीला उत्पन्न करणारे वीर्य लौकिक असल्यामुळे त्यावर आक्षेप घेता येत नाही, असा अर्थ आहे. 'अलब्भ... पे... पटिक्खित्ता' म्हणजे: रूपावचर चित्तात न मिळणाऱ्या पीतिसंबोज्झंगाचा (प्रीती-संबोध्यंगाचा) आश्रय घेऊन, मिळणारी देखील अविचार-अवितर्क प्रीती नाकारली आहे, म्हणून त्याला 'पीतिसंबोज्झंग' म्हटले नाही, असा अर्थ आहे. किंवा कामावचर चित्तात न मिळणाऱ्या अवितर्क-अविचार प्रीतीचा आश्रय घेऊन, मिळणारीच जी बोध्यंगभूत प्रीती आहे ती नाकारली आहे, म्हणून अवितर्क-अविचार पीतिसंबोज्झंग म्हटले नाही, असा अर्थ आहे.

Ajjhattavimokkhanti ajjhattadhamme abhinivisitvā tato vuṭṭhitamaggo ‘‘ajjhattavimokkho’’ti idha vuttoti adhippāyo. Na vāretabboti vipassanāpādakesu kasiṇādijhānesu satiādīnaṃ nibbedhabhāgiyattā na paṭikkhipitabboti attho. Anuddharantā pana vipassanā viya bodhiyā maggassa āsannakāraṇaṃ jhānaṃ na hoti, na ca tathā ekantikaṃ kāraṇaṃ, na ca vipassanākiccassa viya jhānakiccassa niṭṭhānaṃ maggoti katvā na uddharanti. Tattha kasiṇajjhānaggahaṇena tadāyattāni āruppānipi gahitānīti daṭṭhabbāni. Asubhajjhānānaṃ avacanaṃ avitakkāvicārassa adhippetattā.

'अज्झत्तविमोक्ख' (अध्यात्मविमोक्ष) म्हणजे: अध्यात्म धर्मांवर (अंतर्गत स्कंधांवर) विपश्यनेने लक्ष केंद्रित करून, त्यातून उत्पन्न झालेला मार्ग येथे 'अज्झत्तविमोक्ख' या नावाने सांगितला आहे, असा अभिप्राय आहे. 'न वारेतब्बो' म्हणजे: विपश्यनेचा पाया असलेल्या कसिण (कृत्स्न) इत्यादी ध्यानांमध्ये स्मृती इत्यादींचे क्लेश नष्ट करण्याचे (निब्बेधभागिय) सामर्थ्य असल्यामुळे त्यांचा निषेध करू नये, असा अर्थ आहे. परंतु, जे थेर (स्थवीर) ध्यानाचा उल्लेख करत नाहीत, ते असा विचार करतात की: विपश्यनेप्रमाणे ध्यान हे बोधीच्या (सत्याच्या) मार्गाचे निकटचे कारण (आसन्नकारण) नाही, तसेच ते एकांतिक (निश्चित) कारणही नाही, आणि विपश्यनेच्या कार्याची समाप्ती जशी मार्गात होते, तशी ध्यानाच्या कार्याची समाप्ती मार्गात होत नाही; म्हणून ते ध्यानाचा उल्लेख करत नाहीत. त्यामध्ये, 'कसिणध्यान' या शब्दाच्या ग्रहणाने त्यावर आधारित असलेले अरूप ध्यान देखील ग्रहण केले आहे, असे समजावे. अशुभाच्या ध्यानाचा उल्लेख न करण्याचे कारण म्हणजे अवितर्क-अविचार अशा प्रीती आणि समाधी संबोध्यंगाची अपेक्षा असणे हे होय.

Dutiyanayavaṇṇanā niṭṭhitā.

द्वितीय नयाचे वर्णन समाप्त झाले.

Tatiyanayavaṇṇanā

तृतीय नयाचे वर्णन

470-471. Tadaṅgasamucchedanissaraṇavivekanissitataṃ vatvā paṭippassaddhivivekanissitattassa avacanaṃ ‘‘satisambojjhaṅgaṃ bhāvetī’’tiādinā (saṃ. ni. 5.182; vibha. 471) idha bhāvetabbānaṃ bojjhaṅgānaṃ vuttattā. Bhāvitabojjhaṅgassa hi sacchikātabbā phalabojjhaṅgā abhidhammabhājanīye vuttāti. Vossagga-saddo pariccāgattho pakkhandanattho cāti vossaggassa duvidhatā vuttā. Yathāvuttenāti tadaṅgasamucchedappakārena tanninnabhāvārammaṇakaraṇappakārena ca. Pariṇāmentaṃ vipassanākkhaṇe, pariṇataṃ maggakkhaṇe.

४७०-४७१. तदंगविवेक, समुच्छेदविवेक आणि निस्सरणविवेक यांच्यावर आश्रित असणे असे सांगून, प्रतिप्रस्रब्धिविवेकावर (पठिप्पस्सद्धिविवेक) आश्रित असण्याचा उल्लेख न करण्याचे कारण म्हणजे: 'सतिसंबोज्झंग भावेति' (स्मृती-संबोध्यंगाची भावना करतो) इत्यादी सूत्रात येथे भावना करण्याजोग्या (भावेतब्ब) बोध्यंगांचे वर्णन केले आहे. कारण, ज्याने बोध्यंगांची भावना केली आहे अशा मार्गस्थ पुद्गलाने साक्षात करण्याजोगे जे फल-बोध्यंग आहेत, त्यांचे वर्णन अभिधम्मभाजनियात केले आहे. 'वोसग्ग' (वोत्सर्ग) हा शब्द त्याग (परित्याग) आणि प्रवेश (प्रस्कंदन) या दोन्ही अर्थांनी वापरला जातो, म्हणून वोसग्गाचे दोन प्रकार सांगितले आहेत. 'यथावृत्त' म्हणजे तदंगप्रहाण आणि समुच्छेदप्रहाण या प्रकारे, तसेच निर्वाणाकडे झुकणे आणि निर्वाणाला आलंबन बनवणे या प्रकारे. विपश्यनेच्या क्षणी परिपक्व होणारे (परिणाम पावणारे) आणि मार्गाच्या क्षणी परिपक्व झालेले.

Tatiyanayavaṇṇanā niṭṭhitā.

तृतीय नयाचे वर्णन समाप्त झाले.

Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुत्तंतभाजनिय वर्णन समाप्त झाले.

2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā

२. अभिधम्मभाजनिय वर्णन

472. Upekkhanavasenāti [Pg.174] sabhāvaniddesataṃ dasseti, hāpanavaḍḍhanesu byāpāraṃ akatvā upapattito ikkhanavasenāti attho. Lokiyaupekkhanāya adhikā upekkhanā ajjhupekkhanāti ayamattho idha lokuttarā eva adhippetāti yuttoti.

४७२. 'उपेक्षणवसेन' या शब्दाने उपेक्षेचा स्वभाव दर्शवला आहे. कमी करणे किंवा वाढवणे यामध्ये कोणताही व्यापार (प्रयत्न) न करता, तटस्थपणे पाहणे असा याचा अर्थ आहे. लौकिक उपेक्षेपेक्षा जी अधिक श्रेष्ठ उपेक्षा आहे, तिला 'अज्झुपेक्खना' (अध्युपेक्षा) म्हणतात. हा अर्थ येथे योग्य आहे, कारण येथे केवळ लोकोत्तर बोध्यंगच अभिप्रेत आहेत.

Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

अभिधम्मभाजनिय वर्णन समाप्त झाले.

Bojjhaṅgavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

बोज्झंगविभंग वर्णन समाप्त झाले.

11. Maggaṅgavibhaṅgo

११. मग्गंगविभंग

2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā

२. अभिधम्मभाजनिय वर्णन

490. Abhidhamme [Pg.175] lokuttaracittabhājanīyepi ‘‘tasmiṃ kho pana samaye cattāro khandhā honti…pe… aṭṭhaṅgiko maggo hotī’’ti (dha. sa. 337) vuttattā idhāpi abhidhammabhājanīye abhidhammānurūpaṃ desanaṃ karonto ‘‘aṭṭhaṅgiko maggo’’ti ariyopapadataṃ na karoti.

४९०. अभिधम्मात लोकोत्तर चित्तभाजनियामध्ये देखील 'त्या वेळी चार स्कंध असतात... अष्टांगिक मार्ग असतो' असे 'आर्य' हा शब्द न जोडता सांगितले असल्यामुळे, येथे देखील अभिधम्मभाजनियात अभिधम्माला अनुरूप असा उपदेश करताना भगवंतांनी 'अष्टांगिक मार्ग' असे म्हटले आहे, 'आर्य' हे विशेषण जोडलेले नाही.

493. Tasmiṃ samayeti lokiyakālena etesaṃ atirekakiccaṃ dasseti. Viratiuppādanena micchāvācādīni puggalaṃ pajahāpentīti sammādiṭṭhādīni pañca ‘‘kārāpakaṅgānī’’ti vuttāni. Sammāvācādikiriyā hi virati, tañca etāni kārāpentīti. Virativasenāti viramaṇakiriyāvasena, na kārāpakabhāvena kattubhāvena cāti attho. Imaṃ…pe… kiccātirekataṃ dassetunti lokuttarakkhaṇepi imāneva pañca sammāvācādittayassa ekakkhaṇe kārāpakānīti dassetunti attho. Micchādiṭṭhādikā dasa, tappaccayā akusalā ca dasāti vīsati akusalapakkhiyā, sammādiṭṭhādikā dasa, tappaccayā ca kusalā dasāti vīsati kusalapakkhiyā ca mahācattārīsakasutte (ma. ni. 3.136) vuttāti tassa etaṃ nāmaṃ.

४९३. 'तस्मिं समये' (त्या समयाला) या पाठाने लौकिक काळाच्या द्वारे या (सम्मादिट्ठि इत्यादी) मग्गंगांचे अतिरेक कृत्य (विशेष कार्य) दर्शवले आहे. विरती (विरतीची उत्पत्ती) घडवून आणण्याद्वारे मिच्छावाचा (मिथ्या वाचा) इत्यादींचा पुद्गलाला (व्यक्तीला) त्याग करायला लावतात, म्हणून सम्मादिट्ठि इत्यादी पाच मग्गंगांना 'कारापकांग' (कार्य घडवून आणणारे अंग) असे म्हटले आहे. कारण सम्मावाचा इत्यादी क्रिया म्हणजेच विरती होय, आणि हे (पाच मग्गंग) ती विरती घडवून आणतात. 'विरतिवसेन' म्हणजे विरती करण्याच्या क्रियेच्या वशाने; कारकपणामुळे किंवा कर्तृत्वामुळे नाही, असा अर्थ आहे. 'इमं...पे... किच्चातिरेकतं दस्सेतुं' (हे... कृत्याचा अतिरेक दर्शवण्यासाठी) याचा अर्थ असा की, लोकोत्तर क्षणी सुद्धा हेच पाच मग्गंग सम्मावाचा इत्यादी तीन मग्गंगांना एकाच क्षणी घडवून आणतात, हा अर्थ दर्शवण्यासाठी आहे. मिच्छादिट्ठि इत्यादी दहा आणि त्यांच्या प्रत्ययाने (कारणाने) होणारे दहा अकुशल धर्म मिळून वीस अकुशलपक्षीय धर्म, तसेच सम्मादिट्ठि इत्यादी दहा आणि त्यांच्या प्रत्ययाने होणारे दहा कुशल धर्म मिळून वीस कुशलपक्षीय धर्म महाचत्तारीसक सुत्तात (म. नि. ३.१३६) सांगितले आहेत, म्हणून त्याचे हे नाव (महाचत्तारीसक) पडले आहे.

Puññabhāgiyāti puññakoṭṭhāse bhavā, puññābhisaṅkhārekadesabhūtāti attho. Khandhopadhiṃ vipaccati, tattha vā vipaccatīti upadhivepakkā.

'पुञ्ञभागीया' (पुण्यभागीय) म्हणजे पुण्याच्या भागात असणारे किंवा पुण्याभिसंखाराचा (पुण्य-अभिसंस्काराचा) एक भाग असणारे, असा अर्थ आहे. स्कंधरूपी उपधीला (उपाधीला) परिपक्व करते किंवा त्या उपधीमध्ये (विपाकरूपाने) परिपक्व होते, म्हणून त्याला 'उपधिवेपक्का' (उपधिवेपक्क) म्हणतात.

Pañcaṅgikamaggaṃ uddisitvā tattha ekekaṃ pucchitvā tassa tasseva samayavavatthānaṃ katvā vissajjanaṃ ‘‘pāṭiyekkaṃ pucchitvā pāṭiyekkaṃ vissajjana’’nti vuttaṃ. Saha pana pucchitvā pañcannampi samayavavatthānaṃ katvā vissajjane ‘‘tattha katamā sammādiṭṭhiyā paññā’’tiādiko paṭiniddeso ekato vissajjanapaṭiniddesattā na pāṭiyekkaṃ pucchāvissajjanaṃ nāma hotīti. Tattha pañcaṅgikavāre eva pāṭiyekkaṃ pucchāvissajjanaṃ sammādiṭṭhādīsu kārāpakaṅgesu ekekamukhāya bhāvanāya magguppattiṃ sandhāya katanti veditabbaṃ. Vācādīni hi pubbasuddhiyā sijjhanti, na maggassa upacārenāti.

पंचंगिक मग्गाचा (पाच अंगांच्या मार्गाचा) निर्देश करून, त्यातील एकेका अंगाविषयी विचारून आणि त्या त्या एकेका अंगाच्या समयाचे निर्धारण करून जे उत्तर दिले जाते, त्याला 'स्वतंत्रपणे विचारून स्वतंत्रपणे उत्तर देणे' (पाळियेक्कं पुच्छित्वा पाळियेक्कं विसज्जनं) असे म्हटले आहे. परंतु, एकत्र विचारून पाचही अंगांच्या समयाचे निर्धारण करून उत्तर देताना 'तेथे सम्मादिट्ठि कोणती? जी प्रज्ञा...' इत्यादी जो सविस्तर निर्देश (पठिनिद्देस) आहे, तो एकत्र उत्तराचा निर्देश असल्यामुळे त्याला 'स्वतंत्रपणे प्रश्न विचारून उत्तर देणे' असे म्हणता येत नाही. त्यामध्ये, पंचंगिक वारातच (पाच अंगांच्या विभागातच) स्वतंत्रपणे प्रश्न विचारून उत्तर देणे हे सम्मादिट्ठि इत्यादी कारकांगांपैकी (कारापकांग) एकेका अंगाला मुख्य ठेवून केलेल्या भावनेद्वारे मग्गाच्या (मार्गाच्या) उत्पत्तीला उद्देशून केले आहे, असे समजावे. कारण सम्मावाचा इत्यादी मग्गंग पूर्वशुद्धीने (मार्गाच्या पूर्वीच्या विशुद्धीने) सिद्ध होतात, मग्गाच्या उपचाराने (समीपतेने) नाही.

Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

अभिधम्मभाजीनीयवण्णना समाप्त झाली.

Maggaṅgavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

मग्गंगविभंगवण्णना समाप्त झाली.

12. Jhānavibhaṅgo

१२. झानविभंगो (ध्यान-विभंग)

1. Suttantabhājanīyaṃ

१. सुत्तन्तभाजीनीयं (सूत्रान्त-भाजीनीय)

Mātikāvaṇṇanā

मातिकावण्णना (मातृका-वर्णन)

508. Jhānassa [Pg.176] pubbabhāgakaraṇīyasampadā pātimokkhasaṃvarādi. Asubhānussatiyo lokuttarajjhānāni ca ito bahiddhā natthīti sabbappakāra-ggahaṇaṃ karoti, suññā parappavādā samaṇebhīti (ma. ni. 1.139; a. ni. 4.241) vacanena samaṇabhāvakarapubbabhāgakaraṇīyasampadāsampannassapi abhāvaṃ dasseti. Sikkhāpadesu nāmakāyādivasena vuttesu vacanānatikkamavasena sikkhitabbesu, avītikkamanaviraticetanāsaṅkhātesu vā sikkhākoṭṭhāsesu paripūraṇavasena sikkhitabbesu sā sā bhikkhusikkhādikā sikkhāpadekadesabhūtā sikkhitabbāti āha ‘‘sikkhāpadesūti idamassa sikkhitabbadhammaparidīpana’’nti.

५०८. ध्यानाची पूर्वभाग-करणीय संपदा (पूर्व तयारी) म्हणजे पातिमोक्खसंवर (प्रातिमोक्षसंवर शील) इत्यादी होय. असुभानुरस्सती (अशुभ-अनुस्मृती) आणि लोकोत्तर ध्याने या शासनाबाहेर (बुद्धशासनाबाहेर) अस्तित्वात नाहीत, म्हणून 'सब्बप्पकार' (सर्व प्रकारच्या) या शब्दाचे ग्रहण केले आहे. 'सुञ्ञा परप्पवादा समणेभि' (इतर परप्रवाद श्रमणांनी शून्य आहेत) या वचनाद्वारे, श्रमणभाव निर्माण करणाऱ्या पूर्वभाग-करणीय संपदेने युक्त असलेल्या व्यक्तीचा देखील (शासनाबाहेर) अभाव दर्शवला आहे. नामकाय इत्यादींच्या वशाने सांगितलेल्या आणि वचनांचे उल्लंघन न करण्याच्या वशाने आचरण करावयाच्या सिक्खापदांमध्ये (नियम/शिक्षापदांमध्ये), किंवा उल्लंघन न करण्याच्या विरती-चेतनारूपी सिक्खाभागांमध्ये (सिक्खाकोट्ठास) परिपूर्णतेच्या वशाने आचरण करावयाच्या, त्या त्या भिक्खूच्या सिक्खा इत्यादी, ज्या सिक्खापदाचा एक भाग आहेत, त्यांचे आचरण केले पाहिजे; म्हणून 'सिक्खापदेसूती इदं अस्स सिक्खितब्बधम्मपरिदीपनं' (सिक्खापदांमध्ये हे याच्या आचरायच्या धर्माचे प्रकटीकरण आहे) असे म्हटले आहे.

Santosādivasena itarītarasantosaṃ, tassa ca vaṇṇavāditaṃ, aladdhā ca aparitassanaṃ, laddhā ca agadhitaparibhoganti ete guṇe dasseti. Jhānabhāvanāya kārakoti paridīpanaṃ kārakabhāvaparidīpanaṃ. Araññantiādinā senāsanassa pabhedaṃ, appasaddantiādinā nirādīnavataṃ, paṭisallānasāruppanti ānisaṃsaṃ dīpetīti āha ‘‘senāsanappabhede…pe… paridīpana’’nti.

संतोष इत्यादींच्या वशाने, जे काही मिळेल त्यात संतुष्ट राहणे (इतरीतर संतोष), त्या संतोषाची प्रशंसा करणे, (आवश्यक वस्तू) न मिळाल्यास उद्विग्न न होणे, आणि मिळाल्यास आसक्तीशिवाय त्याचा उपभोग घेणे, हे गुण दर्शवले आहेत. 'ध्यानभावनेचा कर्ता' (झानभावनाव्य कारको) हे प्रकटीकरण कारकभाव-प्रकटीकरण (कारकभावपरिदीपन) आहे. 'अरञ्ञं' (अरण्य) इत्यादी शब्दांनी सेनासनाचा (निवासस्थानाचा) प्रभेद, 'अप्पसद्दं' (अल्पशब्द) इत्यादी शब्दांनी त्याचे दोषरहित असणे, आणि 'पटिसल्लानसारुप्पं' (एकांतात ध्यान करण्यास योग्य) याने त्याचे फायदे दर्शवले आहेत; म्हणून 'सेनासनप्पभेदे...पे... परिदीपनं' (सेनासनाच्या प्रभेदाचे... प्रकटीकरण) असे म्हटले आहे.

Mātikāvaṇṇanā niṭṭhitā.

मातिकावण्णना समाप्त झाली.

Niddesavaṇṇanā

निद्देसवण्णना (निर्देश-वर्णन)

509. Kammatthehi diṭṭhi-saddādīhi sāsanaṃ vuttanti ‘‘diṭṭhattā diṭṭhī’’tiādi vuttaṃ. Sabhāvaṭṭhenāti aviparītaṭṭhena. Sikkhiyamāno kāyādīni vineti, na aññathāti āha ‘‘sikkhitabbaṭṭhena vinayo’’ti, vinayo vā sikkhitabbāni [Pg.177] sikkhāpadāni, khandhattayaṃ sikkhitabbanti vinayo viyāti vinayoti dasseti. Satthu anusāsanadānabhūtaṃ sikkhattayanti āha ‘‘anusiṭṭhidānavasenā’’ti.

५०९. कर्म अर्थ असणाऱ्या 'दिट्ठि' इत्यादी शब्दांनी शासनाचे (बुद्धशासनाचे) वर्णन केले आहे, म्हणून 'दिट्ठत्ता दिट्ठि' (पाहिले गेल्यामुळे दृष्टी) इत्यादी म्हटले आहे. 'सभावट्ठेन' (स्वभावार्थाने) म्हणजे यथार्थ (अविपरीत) अर्थाने. आचरण केले असता ते काया इत्यादींचे दमन करते, इतर प्रकारे नाही; म्हणून 'सिक्खितब्बट्ठेन विनयो' (आचरण करण्याच्या अर्थाने विनय) असे म्हटले आहे. किंवा 'विनय' म्हणजे आचरावयाची सिक्खापदे होत. तीन स्कंध (शील, समाधी, प्रज्ञा) आचरायचे असतात, म्हणून ते विनयासारखेच असल्याने त्यांना 'विनय' म्हटले आहे, हे दर्शवले आहे. तीन प्रकारची सिक्खा (सिक्खत्तय) ही शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) अनुशासनाचे प्रदान करणारी आहे, म्हणून 'अनुसिट्ठिदानवसेन' (अनुशासनाच्या प्रदानाच्या वशाने) असे म्हटले आहे.

Sammādiṭṭhipaccayattāti sammādiṭṭhiyā paccayattā. Tisso hi sikkhā sikkhantassa sammādiṭṭhi paripūratīti. ‘‘Tasmātiha tvaṃ bhikkhu ādimeva visodhehi kusalesu dhammesu, ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ? Sīlañca suvisuddhaṃ diṭṭhi ca ujukā’’ti (saṃ. ni. 5.369) vacanato sammādiṭṭhipubbaṅgamaṃ sikkhattayaṃ. Etasmiñca atthadvaye phalakāraṇopacārehi sikkhattayaṃ ‘‘diṭṭhī’’ti vuttaṃ, kusaladhammehi vā attano ekadesabhūtehīti adhippāyo. Bhagavato vinayanakiriyattā vinayo sikkhattayaṃ, taṃ pana vinayanaṃ dhammeneva avisamasabhāvena, desanādhammena vā pavattaṃ, na daṇḍādināti ‘‘dhammavinayo’’ti vuttaṃ.

'सम्मादिट्ठिप्रत्ययत्ता' म्हणजे सम्मादिट्ठिचे (सम्यक् दृष्टीचे) कारण असल्यामुळे. कारण तीन सिक्खांचे आचरण करणाऱ्या व्यक्तीची सम्मादिट्ठि परिपूर्ण होते. 'म्हणून हे भिक्खू, तू कुशल धर्मांमध्ये सुरुवातीलाच विशुद्धी कर. कुशल धर्मांची सुरुवात कोणती? सुविशुद्ध शील आणि सरळ दृष्टी' (सं. नि. ५.३६९) या वचनानुसार, तीन प्रकारची सिक्खा ही सम्मादिट्ठि-पूर्वांगम (सम्यक् दृष्टी पुढे असणारी) आहे. आणि या दोन्ही अर्थांमध्ये, फल-कारण-उपचाराने (कार्य-कारण उपचाराने) तीन प्रकारच्या सिक्खांना 'दिट्ठि' (दृष्टी) असे म्हटले आहे; किंवा स्वतःचा एक भाग असणाऱ्या कुशल धर्मांच्या द्वारे, असा अभिप्राय आहे. भगवंतांच्या दमन करण्याच्या (शिस्त लावण्याच्या) क्रियेमुळे तीन प्रकारची सिक्खा म्हणजेच 'विनय' होय. परंतु ते दमन केवळ धम्माद्वारेच, अविषम स्वभावाने किंवा देशना-धम्माद्वारे प्रवृत्त होते, दंडाने (शिक्षेने) इत्यादींनी नाही; म्हणून त्याला 'धम्मविनय' असे म्हटले आहे.

Anavajjadhammatthanti paramānavajjanibbānatthaṃ, akuppacetovimuttiatthaṃ vā. Dhammesu abhiññeyyādīsu abhijānanādikāraṇaṃ sikkhattayanti taṃ ‘‘dhammavinayo’’ti vuttaṃ. ‘‘Imissā imasmi’’nti punappunaṃ vuccamānaṃ niyamakaraṇaṃ hoti, eva-saddalopo vā katoti adhippāyenāha ‘‘niyamo kato’’ti.

'अनवज्जधम्मत्थं' म्हणजे परम अनवद्य (दोषरहित) निर्वाणाच्या प्राप्तीसाठी, किंवा अकुप्प-चेतोविमुत्तीच्या (अकंपित चित्तमुक्तीच्या) प्राप्तीसाठी. अभिज्ञेय (विशेष ज्ञानाने जाणण्यायोग्य) इत्यादी धर्मांमध्ये विशेष ज्ञानाने जाणणे इत्यादींचे कारण तीन प्रकारची सिक्खा आहे, म्हणून त्याला 'धम्मविनय' असे म्हटले आहे. 'इमिस्सा इमस्मिं' (यामध्ये, याच्यात) असे वारंवार म्हणणे हे नियम (मर्यादा निश्चित) करण्यासाठी आहे, किंवा 'एव' (च) शब्दाचा लोप केला आहे, या अभिप्रायाने 'नियमो कतो' (नियम केला आहे) असे म्हटले आहे.

510. Bhikkhukoti anaññatthena ka-kārena padaṃ vaḍḍhitanti ‘‘bhikkhanadhammatāyā’’ti atthamāha. Bhikkhakoti pana pāṭhe bhikkhatīti bhikkhakoti attho. Jallikaṃ rajamissaṃ malaṃ, amissaṃ malameva. Bhinnapaṭadharoti nibbacanaṃ bhinnapaṭadhare bhikkhu-saddassa niruḷhattā vuttaṃ.

५१०. 'भिक्खुको' यामध्ये अनन्य अर्थाने (दुसरा कोणताही विशेष अर्थ न लावता) 'क' अक्षराने शब्दाची वृद्धी केली आहे, म्हणून 'भिक्खनधम्मताया' (भिक्षा मागण्याच्या स्वभावामुळे) असा अर्थ सांगितले आहे. परंतु 'भिक्खको' अशा पाठात 'जो भिक्षा मागतो तो भिक्षक' असा अर्थ होतो. 'जल्लिकं' म्हणजे धुळीने मिश्रित असलेला मळ, आणि 'मळ' (मलमेव) म्हणजे धुळीने मिश्रित नसलेला केवळ मळ होय. 'भिन्नपटधरो' (फाटलेले वस्त्र धारण करणारा) हे निर्वचन (व्युत्पत्ती) फाटलेले वस्त्र धारण करणाऱ्या व्यक्तीसाठी 'भिक्खू' हा शब्द निरूढ (प्रसिद्ध) असल्यामुळे सांगितले आहे.

Yassa bhāvetabbo pahātabbo ca odhi avasiṭṭho atthi, so odhiso, arahā pana tadabhāvā odhirahitoti ‘‘anodhiso kilesānaṃ pahānā bhikkhū’’ti vutto. Odhi-saddo vā ekadese niruḷhoti sabbamaggā sabbakilesā ca arahatā bhāvitā pahīnā ca ‘‘odhī’’ti na vuccanti. Pahānāti idañca nibbacanaṃ bhedanapariyāyavasena vuttanti veditabbaṃ.

ज्यांच्यासाठी भावित (विकसित) करावयाचा किंवा प्रहाण (नष्ट) करावयाचा भाग (अवधी/मर्यादा) शिल्लक आहे, तो 'ओधिसो' (मर्यादित) होय. परंतु अर्हत (अर्हंत) व्यक्तींमध्ये त्याचा अभाव असल्यामुळे ते मर्यादारहित (असीम) असतात; म्हणून त्यांना 'अनोधिसो किलेसानं पहाना भिक्खू' (मर्यादारहितपणे क्लेशांचे प्रहाण केल्यामुळे भिक्खू) असे म्हटले आहे. किंवा 'ओधि' हा शब्द एका भागासाठी (एकदेश) निरूढ आहे. अर्हताने सर्व मग्ग भावित केले आहेत आणि सर्व क्लेश प्रहीन (नष्ट) केले आहेत, म्हणून त्यांना 'ओधि' (भाग) म्हटले जात नाही. 'पहाना' (प्रहाणाने) हे निर्वचन भेदन-पर्यायाच्या (नाश करण्याच्या पर्यायाच्या) वशाने सांगितले आहे, असे समजावे.

Sekkhotiādinā [Pg.178] bhikkhu-saddena vuccamānaṃ atthaṃ guṇavasena dasseti, heṭṭhā pana ‘‘samaññāya paṭiññāyā’’ti paññāyanavasena, ‘‘bhikkhatī’’tiādinā nibbacanavasena dassito.

'सेक्खो' (शैक्ष) इत्यादी शब्दांद्वारे 'भिक्खू' या शब्दाचा अर्थ गुणांच्या वशाने दर्शवला आहे. परंतु खाली 'समञ्ञाय पटिञ्ञाय' (संज्ञेने, प्रतिज्ञेने) या पाठाने प्रसिद्धीच्या वशाने, आणि 'भिक्खति' इत्यादी पाठाने निर्वचनाच्या (व्युत्पत्तीच्या) वशाने दर्शवला आहे.

Sekkho bhikkhūti satta sekkhā kathitā, bhinnattā pāpakānaṃ…pe… bhikkhūti khīṇāsavova kathitoti idaṃ dvayaṃ ‘‘sekkhoti puthujjanakalyāṇakena saddhiṃ satta ariyā, bhinnattāti iminā pana cattāro phalaṭṭhā’’ti iminā dvayena na sameti, tadidaṃ nippariyāyadassanaṃ vuttanti veditabbaṃ. ‘‘Sesaṭṭhānesu puthujjanakalyāṇakādayo kathitā’’ti vuttaṃ, nanu paṭiññāya bhikkhusīlopi vuttoti? Vutto, na pana idhādhippeto sabbappakārajjhānanibbattakassa adhippetattā.

‘सेक्खो भिक्खू’ इत्यादीने सात सेक्ख (शैक्ष) सांगितले आहेत, आणि ‘पापांचा नाश केल्यामुळे... पे... भिक्खू’ याने क्षीणासव (अर्हत) भिक्खूच सांगितले आहेत. हे दोन्ही (कथन) ‘सेक्ख म्हणजे पृथग्जन-कल्याणकासह सात आर्य’ आणि ‘भिन्न्तत्ता (पापांचा भेद केल्यामुळे) याने चार फलस्थ’ या दोन्हींशी जुळत नाही. हे निष्पर्याय (मुख्य अर्थाने) भिक्खूचे स्वरूप दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे, असे जाणावे. ‘इतर ठिकाणी पृथग्जन-कल्याणक इत्यादी सांगितले आहेत’ असे म्हटले आहे. केवळ प्रतिज्ञेने (मी भिक्खू आहे अशा प्रतिज्ञेने) भिक्खूचे शील पाळणाराही भिक्खू म्हटला गेला आहे की नाही? होय, म्हटला गेला आहे; परंतु येथे तो अभिप्रेत नाही, कारण येथे सर्व प्रकारच्या ध्यानांना उत्पन्न करणाऱ्या भिक्खूचाच अधिकार अभिप्रेत आहे.

Bhagavato vacanaṃ upasampadākammakaraṇassa kāraṇattā ṭhānaṃ, tadanurūpaṃ ṭhānārahaṃ, anūnañattianussāvanaṃ uppaṭipāṭiyā ca avuttanti attho.

भगवंतांचे वचन हे उपसंपदा कर्म करण्याच्या विधीचे कारण असल्यामुळे ‘ठाण’ (स्थान/कारण) आहे. त्याला अनुरूप असणारे ते ‘ठानारह’ (स्थानाह/योग्य) होय. याचा अर्थ असा की, ज्यामध्ये ज्ञप्ति (प्रस्ताव) आणि अनुसावन (कम्मवाचा) मध्ये कोणतीही उणीव (न्यूनता) नाही आणि जे उलटसुलट क्रमाने न म्हणता योग्य क्रमाने म्हटले गेले आहे.

511. Nippariyāyato sīlaṃ samādānaviratiavītikkamanaviratibhāvatoti adhippāyo. Anabhijjhādīni sandhāya cetasikasīlassa pariyāyasīlatā vuttā. Nagaravaḍḍhakī vatthuvijjācariyoti vadanti. Catubbidho āhāro asitādīni, bhakkhitabbabhuñjitabbalehitabbacubitabbāni vā.

५११. निष्पर्याय (मुख्य) रूपाने शील म्हणजे समादान-विरती (नियम स्वीकारून केलेली विरती) आणि अवितिक्कम-विरती (उल्लंघन न करण्याची विरती) होय, असा अभिप्राय आहे. अनभिध्या (लोभ नसणे) इत्यादींना उद्देशून चेतसिक शीलाला ‘पर्याय शील’ (गौण शील) म्हटले आहे. ‘नगरवड्ढकी’ (नगर निर्माता) म्हणजे वास्तूविद्याचार्य (वास्तूशास्त्राचा आचार्य) असे म्हणतात. चार प्रकारचा आहार म्हणजे ‘असित’ (खाल्लेले) इत्यादी; किंवा भक्षण करण्यायोग्य, भोजन करण्यायोग्य, चाटण्यायोग्य आणि चोखण्यायोग्य (पिण्यायोग्य) पदार्थ होत.

Pātimokkhasaṃvarena upeto pihitindriyo hoti tiṇṇaṃ sucaritānaṃ indriyasaṃvarāhārattā, pātimokkhasaṃvaro vā indriyasaṃvarassa upanissayo hoti. Iti pātimokkhasaṃvarena pihitindriyo ‘‘pātimokkhasaṃvarasaṃvuto’’ti vutto. Iminā adhippāyena ‘‘saṃvuto’’ti etassa pihitindriyoti atthamāha. Pātimokkhena ca saṃvarena cāti idaṃ pātimokkhato aññaṃ sīlaṃ kāyikaavītikkamādiggahaṇena gahitanti iminā adhippāyena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Dutiyo panattho dvinnampi ekatthataṃ sandhāya vutto.

प्रातिमोक्ष संवराने युक्त असलेला पुरुष पिहितेंद्रिय (इंद्रिये संयमित केलेला) असतो, कारण तीन सुचरितांचे (काय, वाचा, मन यांचे सुचरित) इंद्रिय संवर हे कारण (आहार) आहे; किंवा प्रातिमोक्ष संवर हा इंद्रिय संवराचा उपनिश्रय (बलवान हेतू) असतो. म्हणून प्रातिमोक्ष संवराने इंद्रिये संयमित केलेल्या व्यक्तीला ‘प्रातिमोक्षसंवरसंवरुत’ असे म्हटले आहे. या अभिप्रायाने ‘संवरुत’ या शब्दाचा अर्थ ‘पिहितेंद्रिय’ असा सांगितला आहे. ‘प्रातिमोक्षाने आणि संवराने’ हे वचन प्रातिमोक्षाव्यतिरिक्त इतर शील (कायिक उल्लंघन न करणे इत्यादींच्या ग्रहणाने) ग्रहण केले आहे, या अभिप्रायाने म्हटले आहे असे जाणावे. दुसरा अर्थ तर दोन्ही शब्दांच्या एकाच अर्थाला (समानार्थीपणाला) उद्देशून सांगितला आहे.

513. Sabbampi dussīlyanti iminā abhijjhādayo ca gahitāti sandhāyāha ‘‘manasāpi ācarati eva, tasmā taṃ dassetu’’nti. Tatthāti kāyikavītikkamādivasena vuttesu anācāresu. Garubhaṇḍavissajjanamāpajjatīti thullaccayaṃ āpajjatīti attho.

५१३. ‘सर्व प्रकारचे दुःशील’ या शब्दाने अभिध्या (लोभ) इत्यादी मानसिक दुश्चरित्रे देखील ग्रहण केली आहेत, हे मनात ठेवून ‘मनाने देखील आचरण करतोच, म्हणून ते दर्शवण्यासाठी’ असे म्हटले आहे. ‘तेथे’ म्हणजे कायिक उल्लंघनादींच्या रूपाने सांगितलेल्या अनाचारांमध्ये. ‘गरुभांड (संघाची मोठी संपत्ती) विसर्जन केल्याने आपत्ती प्राप्त होते’ याचा अर्थ ‘थुल्लच्चय’ (स्थूलात्यय) आपत्ती प्राप्त होते असा आहे.

Aropimoti [Pg.179] saṅghikabhūmiyaṃ uṭṭhito vutto. Phātikammanti garubhaṇḍantarabhūtaṃ kammaṃ. Daṇḍakammanti yathāvuttaṃ hatthakammamāha. Sināyanti etenāti sinānaṃ, cuṇṇādi.

‘अरोपिमो’ म्हणजे संघिक भूमीवर (संघाच्या जमिनीवर) स्वतःहून उगवलेला बांबू इत्यादी सांगितला आहे. ‘फातिकम्म’ म्हणजे गरुभांडाच्या अंतर्गत असणारे कार्य. ‘दंडकम्म’ या शब्दाने वर सांगितलेले हस्तकर्म (हाताने करायचे काम) म्हटले आहे. ‘ज्याने स्नान करतात ते स्नान’ म्हणजे स्नानाचे चूर्ण (उटणे इत्यादी) होय.

Saccālīkena piyavādī ‘‘cāṭū’’ti vuccati, cāṭuṃ attānaṃ icchatīti cāṭukāmo, tassa bhāvo cāṭukamyatā. Muggasūpassa appavisanaṭṭhānaṃ nāma natthi sabbāhārehi aviruddhattāti adhippāyo. Paribhaṭati dhāreti, poseti vāti paribhaṭo, atha vā parivārabhūto bhaṭo sevako paribhaṭo.

सत्य किंवा असत्य बोलून प्रिय बोलणाऱ्याला ‘चाटू’ (खुशमस्कऱ्या) म्हटले जाते. स्वतःला प्रिय बोलणारा बनवू इच्छिणारा तो ‘चाटूकाम’ होय आणि त्याचा भाव म्हणजे ‘चाटुकम्यता’ (खुशमस्करी करण्याची वृत्ती) होय. मुगाच्या वरणाला (मुग्गसूप) न प्रवेश करता येण्याजोगे कोणतेही स्थान जेवणाच्या पात्रात नसते, कारण ते सर्व आहारांशी सुसंगत (अविरुद्ध) असते, असा अभिप्राय आहे. जो सांभाळतो, धारण करतो किंवा पोषण करतो तो ‘परिभट’ होय; किंवा परिवारामध्ये असणारा भट (सैनिक) किंवा सेवक म्हणजे ‘परिभट’ होय.

Bhaṇḍāgārikakammaṃ gihīnaṃ kariyamānaṃ vuttaṃ. Piṇḍatthaṃ paṭipiṇḍadānaṃ, piṇḍaṃ datvā paṭipiṇḍaggahaṇaṃ vā piṇḍapaṭipiṇḍaṃ. Saṅghabhogacetiyabhogānaṃ ayoniso vicāraṇaṃ saṅghuppādacetiyuppādapaṭṭhapanaṃ, attano santake viya paṭipajjananti keci.

गृहस्थांसाठी केले जाणारे कोशाध्यक्षाचे (भांडारिकाचे) काम म्हणजे ‘भांडागारिककम्म’ म्हटले आहे. भिक्षेच्या (पिंडाच्या) बदल्यात प्रतिपिंड (परत भिक्षा) देणे, किंवा स्वतः पिंड (भोजन) देऊन परत प्रतिपिंड ग्रहण करणे म्हणजे ‘पिंडप्रतिपिंड’ होय. संघ आणि चैत्य यांच्या उपभोग्य वस्तूंचे अयोग्य पद्धतीने व्यवस्थापन करणे म्हणजे ‘संघोत्पाद-चैत्योत्पाद-स्थापन’ होय; काही आचार्य म्हणतात की, स्वतःच्या वस्तूंप्रमाणे त्यांचा वापर करणे (असा याचा अर्थ आहे).

514. Gāvo caranti etthāti gocaro, gocaro viyāti gocaro, abhiṇhaṃ caritabbaṭṭhānaṃ. Gāvo vā cakkhādīni indriyāni, tehi caritabbaṭṭhānaṃ gocaro. Ayutto gocaro agocaroti tadañño yutto ‘‘gocaro’’ti vutto.

५१४. जेथे गाई चरतात ते ‘गोचर’ होय. गोचरासारखे असल्यामुळे ‘गोचर’ म्हणजे वारंवार फिरण्याचे योग्य स्थान होय. किंवा ‘गावो’ म्हणजे चक्षु इत्यादी इंद्रिये होत, त्यांच्याद्वारे फिरण्याचे (विषय ग्रहण करण्याचे) स्थान म्हणजे ‘गोचर’ होय. अयोग्य गोचराला ‘अगोचर’ म्हणतात, आणि त्याव्यतिरिक्त योग्य गोचराला ‘गोचर’ म्हटले आहे.

Vā-saddo vidhunanatthopi hotīti katvā āha ‘‘viniddhutakibbisāni vā’’ti.

‘वा’ हा शब्द झटकून टाकणे (विधुनन) या अर्थातही असतो, हे लक्षात घेऊन ‘किंवा ज्यांची पापे झटकून टाकली आहेत’ असे म्हटले आहे.

515. Avarā pacchimā mattā etesanti oramattakāni. Saṃyamakaraṇīyānīti kāyavācāsaṃyamamattena kattabbapaṭikammāni, vikkhipitabbāni vā. ‘‘Puna na evaṃ karomī’’ti cittena saṃvaramattena, indriyasaṃvareneva vā karaṇīyāni saṃvarakaraṇīyāni. Divivihārajanapadavāsī divivihāravāsī. Manassa adhiṭṭhānameva adhiṭṭhānāvikammaṃ. Desanā idha ‘‘vuṭṭhānāvikamma’’nti adhippetā. Tattha ‘‘cittuppādakaraṇīyāni manasikārapaṭibaddhānī’’ti vacanato pātimokkhasaṃvaravisuddhatthaṃ anatikkamanīyāni anāpattigamanīyāni vajjāni vuttānīti ācariyassa adhippāyo. Catubbidhassāti attānuvādaparānuvādadaṇḍaduggatibhayassa.

५१५. ज्यांची मर्यादा अत्यंत कमी किंवा कनिष्ठ आहे, ती ‘ओरमत्तक’ (अल्प/किरकोळ दोष) होत. ‘संयमकरणीय’ म्हणजे केवळ काय आणि वाचेच्या संयमानेच ज्यांचे प्रायश्चित्त केले पाहिजे किंवा जे दूर केले पाहिजेत. ‘पुन्हा असे करणार नाही’ अशा चित्ताच्या केवळ संवराने किंवा इंद्रिय संवरानेच जे केले पाहिजेत, ते ‘संवरकरणीय’ होत. दिविविहार जनपदात राहणारा तो ‘दिविविहारवासी’ होय. मनाचा केवळ संकल्प (अधिष्ठान) म्हणजेच ‘अधिष्ठानावि कम्म’ (अधिष्ठान प्रकटीकरण) होय. येथे देशनेला (आपत्ती प्रकटीकरणाला) ‘वुट्ठानावि कम्म’ (उत्थान प्रकटीकरण) असे अभिप्रेत आहे. तेथे ‘चित्तोत्पादकरणीय आणि मनसिकाराशी संबंधित’ या वचनावरून प्रातिमोक्ष संवराच्या विशुद्धीसाठी उल्लंघन न करण्याजोगे आणि आपत्तीला कारणीभूत न ठरणारे दोष सांगितले आहेत, असा आचार्य महासुमांचा अभिप्राय आहे. ‘चार प्रकारच्या’ म्हणजे आत्मनिंदा भय, परनिंदा भय, दंड भय आणि दुर्गती भय होय.

516. ‘‘Idha bhikkhū’’ti bhikkhu eva adhippetoti sandhāya ‘‘sesasikkhā pana atthuddhāravasena sikkhā-saddassa atthadassanatthaṃ vuttā’’ti āha. Bhikkhuggahaṇaṃ [Pg.180] pana aggaparisāmukhena sabbajjhānanibbattakānaṃ catunnampi parisānaṃ dassanatthaṃ kataṃ. Guṇato vā bhikkhu adhippetoti sabbāpi sikkhā idhādhippetāti daṭṭhabbā. Sabbena sikkhāsamādānenāti ettha yena samādānena sabbāpi sikkhā samādinnā honti, taṃ ekampi sabbasamādānakiccakarattā sabbasamādānaṃ nāma hoti, anekesu pana vattabbameva natthi. Sabbena sikkhitabbākārenāti avītikkamadesanāvuṭṭhānavattacaraṇādiākārena. Vītikkamanavasena sesassapi nissesatākaraṇaṃ sandhāya ‘‘bhinnassapī’’tiādimāha.

५१६. ‘येथे भिक्खू’ या शब्दाने भिक्खूच अभिप्रेत आहे, हे मनात ठेवून ‘परंतु उर्वरित शिक्षा (नियम) अर्थाच्या उद्धाराने ‘शिक्षा’ शब्दाचा अर्थ दर्शवण्यासाठी सांगितल्या आहेत’ असे म्हटले आहे. परंतु भिक्खूचे ग्रहण हे श्रेष्ठ परिषदेला मुख्य ठेवून, सर्व ध्यानांना उत्पन्न करणाऱ्या चारही परिषदांना दर्शवण्यासाठी केले गेले आहे. किंवा गुणांच्या दृष्टीने भिक्खू अभिप्रेत असल्यामुळे, येथे सर्वच शिक्षा अभिप्रेत आहेत असे जाणावे. ‘सर्व शिक्षा समादानाने’ यामध्ये ज्या समादानाने सर्व शिक्षा चांगल्या प्रकारे ग्रहण केल्या जातात, ते एकच समादान असले तरी सर्व शिक्षांच्या समादानाचे कार्य करत असल्यामुळे ‘सर्वसमादान’ म्हटले जाते; अनेक समादानांच्या बाबतीत तर काही बोलण्याची गरजच नाही. ‘सर्व शिकण्याच्या प्रकारांनी’ म्हणजे उल्लंघन न करणे, देशना (प्रकटीकरण), उत्थान आणि व्रतांचे आचरण इत्यादी प्रकारांनी होय. उल्लंघनाच्या द्वारे उर्वरित शिक्षांनाही पूर्णपणे नष्ट करण्याला उद्देशून ‘भिन्नस्सपि’ (भंग पावलेल्याचेही) इत्यादी म्हटले आहे.

519. Āvaraṇīyehi cittaparisodhanabhāvanā jāgariyānuyogoti katvā āha ‘‘bhāvana’’nti. Suppapariggāhakanti ‘‘suppapariggāhakaṃ nāma idaṃ ito pubbe ito parañca natthi, ayametassa paccayo’’tiādinā pariggāhakaṃ.

५१९. आवरणीय (चित्त झाकोळणाऱ्या) धर्मांपासून चित्त शुद्ध करण्याची भावना म्हणजे ‘जागरियानुयोग’ (जागृततेचा अभ्यास) होय, हे लक्षात घेऊन ‘भावना’ असे म्हटले आहे. ‘सुप्पपरिग्गाहक’ (उत्तम प्रकारे ग्रहण करणारे) म्हणजे ‘हे झोपणे यापूर्वी आणि यानंतर नाही, हाच याचा प्रत्यय (हेतू) आहे’ इत्यादी प्रकारे (झोपेला) मर्यादित करून जाणणारे संप्रजन्य होय.

520-521. Yuttoti ārambhamāno. Sātaccaṃ nepakkañca pavattayamāno jāgariyānuyogaṃ anuyutto hotīti sambandhaṃ dasseti.

५२०-५२१. ‘युक्त’ म्हणजे आरंभ करणारा (प्रयत्नशील). सातत्य (निरंतर वीर्य) आणि नैपक्क (परिपक्व प्रज्ञा) प्रवृत्त करणारा पुरुष जागरियानुयोगात (जागृततेच्या अभ्यासात) युक्त असतो, असा संबंध दर्शवतो.

522. Lokiyāyapi…pe… āhāti idaṃ vipassanābhāvanāya satipaṭṭhānādayo ekasmiṃ ārammaṇe saha nappavattanti, pavattamānānipi indriyabalāni bojjhaṅgesveva antogadhāni honti. Pītisambojjhaṅgaggahaṇena hi tadupanissayabhūtaṃ saddhindriyaṃ saddhābalañca gahitameva hoti ‘‘saddhūpanisaṃ pāmojja’’nti (saṃ. ni. 2.23) vuttattā. Maggaṅgāni pañceva vipassanākkhaṇe pavattantīti imamatthaṃ sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ.

५२२. ‘लौकिकामध्येही... पे... म्हटले आहे’ हे विपश्यना भावनेमध्ये सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) इत्यादी धर्म एकाच आलंबनावर (विषयावर) एकाच वेळी प्रवृत्त होत नाहीत, याविषयी म्हटले आहे. प्रवृत्त होणारी इंद्रिये आणि बले देखील बोध्यंगांमध्येच समाविष्ट (अंतर्भूत) असतात. कारण प्रीति-संबोध्यंगाच्या ग्रहणाने त्याचा उपनिश्रय (बलवान हेतू) असणारे सद्धिंद्रिय (श्रद्धेंद्रिय) आणि श्रद्धाबल हे गृहीत धरलेच जाते, कारण ‘श्रद्धेच्या आश्रयाने प्रमोद उत्पन्न होतो’ असे म्हटले आहे. विपश्यनेच्या क्षणी केवळ पाचच मार्गांग प्रवृत्त होतात, या अर्थाला उद्देशून हे म्हटले आहे असे जाणावे.

523. Samantato, sammā, samaṃ vā sātthakādipajānanaṃ sampajānaṃ, tadeva sampajaññaṃ. Tenāti satisampayuttattā eva uddese avuttāpi sati niddese ‘‘sato’’ti iminā vuttāti adhippāyo.

५२३. सर्व बाजूंनी (समंततो), योग्य प्रकारे (सम्मा) किंवा समानपणे (समं) सार्थकता इत्यादींचे विशेष रूपाने ज्ञान करून घेणे म्हणजे 'संपजान' (संप्रजान) होय, आणि तेच 'संपजञ्ञ' (संप्रजन्य) होय. 'तेनाति' (त्यामुळे) याचा अभिप्राय असा आहे की, स्मृतीशी (सतीशी) युक्त असल्यामुळेच, उद्देशात (संक्षिप्त निर्देशात) जरी 'सती' (स्मृती) चा उल्लेख केला नसला, तरी निर्देशात (विस्तृत वर्णनात) 'सतो' (स्मृतिमान) या शब्दाने ती सांगितली आहे.

Sātthakānaṃ abhikkamādīnaṃ sampajānanaṃ sātthakasampajaññaṃ. Evaṃ sappāyasampajaññaṃ. Abhikkamādīsu pana bhikkhācāragocare aññatthāpi ca pavattesu avijahite kammaṭṭhānasaṅkhāte gocare sampajaññaṃ gocarasampajaññaṃ. Abhikkamādīsu asammuyhanameva sampajaññaṃ asammohasampajaññaṃ.

हितकारक (सार्थक) अशा पुढे पाऊल टाकणे (अभिगमन) इत्यादी क्रियांचे विशेष रूपाने ज्ञान असणे म्हणजे 'सार्थक-संप्रजन्य' होय. याचप्रमाणे 'सापाय-संप्रजन्य' (अनुकूलता-संप्रजन्य) समजावे. परंतु, पुढे पाऊल टाकणे इत्यादी क्रियांमध्ये, भिक्षाटनाच्या क्षेत्रात (गोचरात) किंवा इतर ठिकाणी घडणाऱ्या क्रियांमध्ये, 'कर्मस्थान' (कम्मट्ठान) नावाच्या आपल्या गोचराला (ध्यानाच्या विषयाला) न सोडता विशेष रूपाने जाणणे म्हणजे 'गोचर-संप्रजन्य' होय. पुढे पाऊल टाकणे इत्यादी क्रियांमध्ये संभ्रमित न होणे (मोह न पावणे) हेच संप्रजन्य म्हणजे 'असंमोह-संप्रजन्य' होय.

Dve [Pg.181] kathāti vacanakaraṇākaraṇakathā na kathitapubbā. Vacanaṃ karomi eva, tasmā subbacattā paṭivacanaṃ demīti attho.

'दोन कथा' म्हणजे वचन पाळणे आणि न पाळणे याविषयीची चर्चा, जी पूर्वी कधीही बोलली गेली नव्हती. 'मी तुमचे वचन नक्कीच पाळीन, म्हणून सुवचत्वामुळे (सहज ऐकण्याच्या वृत्तीमुळे) मी प्रतिवचन (उत्तर) देतो', असा अर्थ आहे.

Kammaṭṭhānasīsenevāti kammaṭṭhānaggeneva, kammaṭṭhānaṃ padhānaṃ katvā evāti attho. Tena ‘‘pattampi acetana’’ntiādinā vakkhamānaṃ kammaṭṭhānaṃ, yathāparihariyamānaṃ vā avijahitvāti dasseti. ‘‘Tasmā’’ti etassa ‘‘dhammakathā kathetabbāyevāti vadantī’’ti etena sambandho. Bhayeti paracakkādibhaye.

'कर्मस्थान-शीर्षेणैव' म्हणजे कर्मस्थानालाच मुख्य करून, म्हणजेच कर्मस्थानालाच प्रधान ठेवून, असा अर्थ आहे. त्याद्वारे 'पात्र देखील अचेतन आहे' इत्यादी पुढे सांगितल्या जाणाऱ्या कर्मस्थानाला, जसे ते धारण केले जात आहे तसे न सोडता (सांभाळणे), हे दर्शविले आहे. 'तस्मा' (म्हणून) या पदाचा 'धम्मकथा सांगितलीच पाहिजे, असे म्हणतात' या वाक्याशी संबंध आहे. 'भये' (भयात) म्हणजे परचक्र (परकीय सैन्याचे आक्रमण) इत्यादींच्या भयात.

Avasesaṭṭhāneti yāguaggahitaṭṭhāne. Ṭhānacaṅkamanamevāti adhiṭṭhātabbiriyāpathavasena vuttaṃ, na bhojanādikāle avassaṃ kattabbanisajjāyapi paṭikkhepavasena.

'अवसेसट्ठाने' (उर्वरित ठिकाणी) म्हणजे पेज (यागु) न घेतलेल्या ठिकाणी. 'ठाणचंकमणमेव' (उभे राहणे आणि चंक्रमण करणेच) हे अधिष्ठान करावयाच्या (निश्चित केलेल्या) इरियापथाच्या (शारीरिक स्थितीच्या) दृष्टीने सांगितले आहे, भोजन इत्यादी वेळी अवश्य कराव्या लागणाऱ्या बसण्याला (निषद्येला) विरोध करण्याच्या दृष्टीने नाही.

Thero dārucīriyo –

स्थवीर दारुचीरिय —

‘‘Tasmātiha te, bāhiya, evaṃ sikkhitabbaṃ. Diṭṭhe diṭṭhamattaṃ bhavissati, sute mute viññāte. Yato kho te, bāhiya, diṭṭhe diṭṭhamattaṃ bhavissati, sute mute viññāte viññātamattaṃ bhavissati, tato tvaṃ, bāhiya, na tena, yato tvaṃ, bāhiya, na tena. Tato tvaṃ, bāhiya, na tattha, yato tvaṃ, bāhiya, na tattha. Tato tvaṃ, bāhiya, nevidha na huraṃ na ubhayamantarena. Esevanto dukkhassā’’ti (udā. 10) –

“म्हणून हे बाहिय, तू असाच अभ्यास केला पाहिजेस: दृष्टात (पाहिलेल्या रूपात) केवळ दृष्टमात्र (केवळ पाहणेच) असेल, श्रुतात (ऐकलेल्या शब्दात) केवळ श्रुतमात्र (केवळ ऐकणेच) असेल, मतात (गंध, रस, स्पर्शात) केवळ मतमात्र (केवळ जाणणेच) असेल, विज्ञातात (मनाने जाणलेल्या विषयात) केवळ विज्ञातमात्र (केवळ विज्ञानच) असेल. बाहिय, जेव्हा तुझ्यासाठी दृष्टात केवळ दृष्टमात्र, श्रुतात केवळ श्रुतमात्र, मतात केवळ मतमात्र आणि विज्ञातात केवळ विज्ञातमात्र असेल; तेव्हा बाहिय, तू त्या (रागादी क्लेशांनी) युक्त असणार नाहीस. जेव्हा तू त्या क्लेशांनी युक्त असणार नाहीस, तेव्हा बाहिय, तू त्यात (त्या विषयांमध्ये) गुंतलेला असणार नाहीस. जेव्हा तू त्यात गुंतलेला असणार नाहीस, तेव्हा बाहिय, तू या लोकात नसशील, परलोकात नसशील आणि या दोन्हीच्या मध्येही नसशील. हाच दुःखाचा अंत आहे.” (उदान १०) —

Ettakena arahattaṃ sacchākāsi.

एवढ्या उपदेशाने त्यांनी अर्हत्त्व प्राप्त केले (अर्हत्त्वाचा साक्षात केला).

Khāṇuādipariharaṇatthaṃ, patiṭṭhitapādapariharaṇatthaṃ vā passena haraṇaṃ vītiharaṇanti vadanti. Yāva patiṭṭhitapādo, tāva āharaṇaṃ atiharaṇaṃ, tato paraṃ haraṇaṃ vītiharaṇanti ayaṃ vā etesaṃ viseso. Avīcinti nirantaraṃ.

खुंट (लाकडाचा तुकडा) इत्यादी टाळण्यासाठी किंवा स्थिर ठेवलेला पाय टाळण्यासाठी बाजूने पाय टाकणे याला 'वीतिहरण' असे म्हणतात. जोपर्यंत पाय स्थिर आहे, तोपर्यंत दुसरा पाय पुढे आणणे म्हणजे 'अतिहरण' होय, आणि त्या स्थिर पायाच्या पलीकडे पाय नेणे म्हणजे 'वीतिहरण' होय; हाच या दोन्हीमधील फरक आहे. 'अवीचि' म्हणजे निरंतर (अखंड).

Paṭhamajavanepi…pe… na hotīti idaṃ pañcaviññāṇavīthiyaṃ itthipurisoti rajjanādīnaṃ abhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Tattha hi āvajjanavoṭṭhabbanānaṃ ayoniso āvajjanavoṭṭhabbanavasena iṭṭhe itthirūpādimhi lobho, aniṭṭhe ca paṭigho uppajjati. Manodvāre pana itthipurisoti rajjanādi hoti, tassa [Pg.182] pañcadvārajavanaṃ mūlaṃ, yathāvuttaṃ vā sabbaṃ bhavaṅgādi. Evaṃ manodvārajavanassa mūlavasena mūlapariññā vuttā. Āgantukatāvakālikatā pana pañcadvārajavanasseva apubbatittaratāvasena. Maṇisappo sīhaḷadīpe vijjamānā ekā sappajātīti vadanti. Calananti kampanaṃ.

“पहिल्या जवनात देखील... होत नाही” हे वाक्य पंचविज्ञानवीथीमध्ये (पाच इंद्रियांच्या ज्ञानप्रक्रियेत) 'स्त्री किंवा पुरुष' अशा प्रकारे रागादी (आसक्ती इत्यादी) क्लेशांचा अभाव लक्षात घेऊन सांगितले आहे. कारण तेथे आवर्जन व वोठ्ठब्बन (व्यवस्थान) यांच्या अयोनिशः (अयोग्य) आवर्जन व वोठ्ठब्बनामुळे प्रिय अशा स्त्रीरूपादी विषयांवर लोभ उत्पन्न होतो आणि अप्रिय विषयांवर प्रतिघ (द्वेष) उत्पन्न होतो. परंतु मनोद्वारात 'स्त्री किंवा पुरुष' अशा विचाराने रागादी क्लेश उत्पन्न होतात; त्याचे मूळ पंचद्वारजवन आहे किंवा वर सांगितल्याप्रमाणे सर्व भवांग इत्यादी चित्त आहे. अशा प्रकारे मनोद्वारजवनाच्या मूळ कारणाच्या दृष्टीने 'मूलपरिज्ञा' सांगितली आहे. परंतु आगंतुकता आणि तावकालिकता (तात्पुरतेपण) हे पंचद्वारजवनाच्याच अपूर्वता आणि अल्पकालिकता या स्वरूपावरून आहे. 'मणिसर्प' म्हणजे सिंहलद्विपात (श्रीलंकेत) आढळणारी एक सर्पाची जात आहे, असे म्हणतात. 'चलन' म्हणजे कंपन (थरथरणे).

Atiharatīti yāva mukhā āharati. Vītiharatīti tato yāva kucchi, tāva harati, kucchigataṃ vā passato harati. Allattañca anupāletīti vāyuādīhi ativisosanaṃ yathā na hoti, tathā pāleti. Ābhujatīti pariyesanajjhoharaṇajiṇṇājiṇṇatādiṃ āvajjeti, vijānātīti attho. Taṃtaṃvijānananipphādakoyeva hi payogo ‘‘sammāpayogo’’ti vuttoti. Atha vā ‘‘sammāpaṭipattimāgamma abbhantare attā nāma koci bhujanako natthī’’tiādinā vijānanaṃ ābhujanaṃ.

'अतिहरति' म्हणजे मुखापर्यंत (तोंडापर्यंत) आणणे. 'वीतिहरति' म्हणजे तेथून पोटापर्यंत (कुक्षीपर्यंत) नेणे, किंवा पोटात गेलेल्या अन्नाला बाजूला (पचनसंस्थेकडे) नेणे. 'आर्द्रता टिकवून ठेवणे' (अल्लत्तञ्च अनुपालेति) म्हणजे वायू इत्यादींमुळे अतिशय कोरडेपणा येऊ नये अशा प्रकारे रक्षण करणे. 'आभुजति' म्हणजे अन्नाचा शोध घेणे, गिळणे, पचन होणे किंवा न होणे इत्यादी गोष्टींचा विचार करणे, म्हणजेच जाणणे, असा अर्थ आहे. कारण त्या त्या ज्ञानाला पूर्ण करणारा प्रयोगच 'सम्यक् प्रयोग' (सम्मापयोग) म्हटला गेला आहे. किंवा, 'सम्यक् प्रतिपत्तीचा (योग्य आचरणाचा) आश्रय घेऊन शरीराच्या आत भोजन करणारा आत्मा नावाचा कोणीही नाही' इत्यादी प्रकारे जाणणे म्हणजे 'आभुजन' होय.

Aṭṭhāneti manussāmanussapariggahite ayutte ṭhāne khettadevāyatanādike. Tumbato veḷunāḷiādiudakabhājanato. Tanti chaḍḍitaṃ udakaṃ.

'अट्ठाने' (अयोग्य ठिकाणी) म्हणजे मनुष्य किंवा अमनुष्यांनी (यक्ष, देव इत्यादींनी) व्यापलेल्या अयोग्य ठिकाणी, जसे की शेत, देवालय इत्यादी ठिकाणी. 'तुम्बतो' म्हणजे बांबूची नळी इत्यादी पाण्याच्या पात्रातून. 'तम्' म्हणजे टाकून दिलेले (सांडलेले) पाणी.

Gateti gamaneti pubbe abhikkamapaṭikkamaggahaṇena gamanepi purato pacchato ca kāyassa atiharaṇaṃ vuttanti idha gamanameva gahitanti veditabbaṃ, vakkhamāno vā etesaṃ viseso.

'गते' म्हणजे गमनात (जाण्यात). पूर्वी 'अभिगमन' (पुढे जाणे) आणि 'प्रतिक्रमण' (मागे फिरणे) या शब्दांच्या ग्रहणाने गमनात देखील शरीराला पुढे आणि मागे नेणे सांगितले असल्यामुळे, येथे केवळ जाणेच (गमनच) घेतले आहे, असे समजावे; किंवा पुढे या शब्दांमधील फरक स्पष्ट केला जाईल.

Ettakenāti kammaṭṭhānaṃ avissajjetvā catunnaṃ iriyāpathānaṃ pavattanavacanamattena gocarasampajaññaṃ na pākaṭaṃ hotīti attho. Evaṃ pana sutte kammaṭṭhānaṃ avibhūtaṃ hotīti caṅkamanaṭṭhānanisajjāsu eva pavatte pariggaṇhantassa sutte pavattā apākaṭā hontīti attho.

'एवढ्यानेच' म्हणजे कर्मस्थान न सोडता चार इरियापथांच्या (शारीरिक स्थितींच्या) प्रवृत्तीच्या केवळ कथनाने गोचर-संप्रजन्य स्पष्ट होत नाही, असा अर्थ आहे. परंतु अशा प्रकारे झोपेत कर्मस्थान अस्पष्ट होते; चंक्रमण, उभे राहणे आणि बसणे यांमध्येच घडणाऱ्या धर्मांना ग्रहण करणाऱ्यासाठी झोपेत घडणारे धर्म अस्पष्ट असतात, असा अर्थ आहे.

Kāyādikiriyāmayattā āvajjanakiriyāsamuṭṭhitattā ca javanaṃ, sabbampi vā chadvārappavattaṃ kiriyāmayapavattaṃ nāma, dutiyajjhānaṃ vacīsaṅkhāravirahā ‘‘tuṇhībhāvo’’ti vuccati.

काया (शरीर) इत्यादींच्या क्रियामयतेमुळे आणि आवर्जन क्रियेमुळे उत्पन्न झाल्यामुळे जवन हे, किंवा सहा द्वारांमध्ये प्रवृत्त होणारे सर्व चित्त हे 'क्रियामय प्रवृत्त' म्हटले जाते. द्वितीय ध्यान हे वची-संस्कारांचा (वाणीच्या संस्कारांचा) अभाव असल्यामुळे 'तुष्णीभाव' (मौन) म्हटले जाते.

526. Upāsanaṭṭhānanti issāsānaṃ viya upāsanassa sikkhāyogakaraṇassa kammaṭṭhānaupāsanassa ṭhānanti attho. Tameva hi atthaṃ dassetuṃ ‘‘yogapatha’’nti āhāti. Sīsaṃ dhovatīti icchādāsabyā bhujissataṃ ñāpayati, micchāpaṭipannehi vā pakkhittaṃ ayasarajaṃ dhovati.

५२६. 'उकपासनास्थान' म्हणजे धनुर्धरांच्या धनुर्विद्येच्या अभ्यासाप्रमाणे शिक्षणाचा आणि योगाचा सराव करण्याचे, म्हणजेच कर्मस्थान-उपासनेचे (ध्यानाच्या अभ्यासाचे) स्थान, असा अर्थ आहे. तोच अर्थ दर्शविण्यासाठी 'योगपथ' असे म्हटले आहे. 'डोके धुणे' (सीसं धोवति) म्हणजे इच्छेच्या (तृष्णेच्या) गुलामगिरीतून मुक्तता दर्शविते, किंवा मिथ्या आचरण करणाऱ्यांनी टाकलेली अपयशाची धूळ धुवून टाकणे होय.

529. Vinayapariyāyena [Pg.183] adinnādānapārājike āgataṃ. Suttantapariyāyena āraññakasikkhāpade ‘‘pañcadhanusatikaṃ pacchima’’nti āgataṃ āraññikaṃ bhikkhuṃ sandhāya. Na hi so vinayapariyāyike araññe vasanato ‘‘āraññako pantasenāsano’’ti sutte vuttoti.

५२९. विनय-पर्यायाने (विनय नियमांनुसार) हे अदिन्नादान (चोरी) पाराजिकात आले आहे. सुत्तंत-पर्यायाने (सुत्त नियमांनुसार) आरण्यक-शिक्षापदात 'कमीत कमी पाचशे धनुष्य अंतर' असे आले आहे, जे आरण्यक (अरण्यात राहणाऱ्या) भिक्षूला उद्देशून आहे. कारण तो विनय-पर्यायानुसार अरण्यात राहत असल्यामुळे 'आरण्यक आणि एकांत सेनासन असलेला' असे सुत्तात म्हटले आहे.

530. ‘‘Nitumba’’ntipi ‘‘nadīkuñja’’ntipi yaṃ vadanti, taṃ kandaranti apabbatapadesepi vidugganadīnivattanapadesaṃ kandaranti dasseti.

५३०. ज्याला 'नितुम्ब' किंवा 'नदीकुंज' असे म्हणतात, ती 'कंदरा' (दरी) होय. पर्वतीय नसलेल्या प्रदेशात देखील दुर्गम नदीच्या वळणाचा प्रदेश म्हणजे 'कंदरा' होय, असे हे दर्शविते.

531. Bhājetvā dassitanti etena bhājetabbataṃ ante niddesassa kāraṇaṃ dasseti.

५३१. 'विभागून दर्शविले आहे' (भाजेत्वा दस्सितं) या शब्दाने विभागणी करण्याची आवश्यकता आणि शेवटी निर्देश (स्पष्टीकरण) करण्याचे कारण दर्शविले आहे.

533. Rahassa kiriyā rahassaṃ, taṃ arahati tassa yogganti rāhasseyyakaṃ. Vicittā hi taddhitāti. Rahasi vā sādhu rahassaṃ, tassa yoggaṃ rāhasseyyakaṃ.

५३३. एकांतात केलेली क्रिया म्हणजे 'रहस्य' होय; जे त्याला योग्य आहे किंवा त्यासाठी अनुकूल आहे, ते 'राहस्सेय्यक' (एकांतिक) होय. कारण तद्धित प्रत्यय हे विविध प्रकारचे असतात. किंवा, एकांतात केलेले चांगले कार्य म्हणजे 'रहस्य' होय आणि त्यासाठी योग्य असलेले स्थान म्हणजे 'राहस्सेय्यक' होय.

536. Paṇihitoti suṭṭhu ṭhapito.

५३६. 'प्रणिहित' (पणिहितो) म्हणजे योग्य प्रकारे स्थापित केलेले (ठेवलेले).

537. Pariggahitaniyyānanti pariggahitaniyyānasabhāvaṃ, kāyādīsu suṭṭhu pavattiyā niyyānasabhāvayuttanti attho. Kāyādipariggahaṇaṃ ñāṇaṃ vā pariggaho, taṃ-sampayuttatāya pariggahitaṃ niyyānabhūtaṃ upaṭṭhānaṃ katvāti attho.

५३७. 'परिग्गहितनिय्यान' म्हणजे ग्रहण केलेल्या आणि मुक्त होण्याच्या स्वभावाचे; काया (शरीर) इत्यादींमध्ये योग्य प्रकारे प्रवृत्त झाल्यामुळे मुक्त होण्याच्या स्वभावाने युक्त असलेले, असा अर्थ आहे. काया इत्यादींचे ग्रहण करणारे ज्ञान म्हणजे 'परिग्रह' होय; त्याच्याशी संप्रयुक्त (युक्त) असल्यामुळे ग्रहण केलेले आणि मुक्त स्वरूप असलेल्या उपस्थानाला (स्मृतीला) स्थापित करून, असा अर्थ आहे.

542-543. Vikārappattiyāti cittassa vikārāpattibhāvenāti attho. Sabbasaṅgāhikavasenāti sattasaṅkhāragatasabbakodhasaṅgāhikavasena. Sabbasaṅgahaṇañca samucchedappahānassapi adhippetattā katanti veditabbaṃ.

५४२-५४३. विकारप्पत्तिया म्हणजे चित्ताच्या विकाराप्रत (बदलाप्रत) जाण्याच्या भावाने, असा अर्थ आहे. सब्बसंगाहिकवसेन म्हणजे सत्त्व आणि संस्कारांमधील सर्व क्रोधाचा संग्रह करण्याच्या सामर्थ्याने. आणि सर्व संग्रह करणे हे समुच्छेद प्रहाणाचा देखील अभिप्रेत असल्यामुळे केले गेले आहे, असे जाणावे.

546. Idaṃ sandhāyāti ‘‘dve dhammā’’ti sandhāya. Ekavacanena ‘‘thinamiddha’’nti uddisitvāpi niddese ‘‘santā’’ti vacanabhedo, bahuvacanaṃ katanti attho. Nirodhasantatāyāti vacanaṃ aṅgasantatāya, sabhāvasantatāya vā santatānivāraṇatthaṃ.

५४६. इदं संधाय म्हणजे 'द्वे धम्मा' (दोन धर्म) याला उद्देशून. एकवचनाने 'थिनमिद्धं' असा निर्देश करून देखील निर्देशामध्ये 'सन्ता' असा वचनभेद करून बहुवचन केले आहे, असा अर्थ आहे. 'निरोधसंतताय' हे वचन अंगाच्या शांततेमुळे किंवा स्वभावाच्या शांततेमुळे शांततेच्या प्रतिबंधासाठी आहे.

550. Thinamiddhavikāravirahā tappaṭipakkhasaññā ālokasaññā nāma hoti. Teneva vuttaṃ ‘‘ayaṃ saññā ālokā hotī’’ti.

५५०. थिनमिद्ध रूपी विकारापासून विरहित असल्यामुळे त्याच्या विरुद्ध असलेली संज्ञा 'आलोकसंज्ञा' नावाची होते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अयं सञ्ञा आलोका होति' (ही संज्ञा आलोकयुक्त होते).

553. ‘‘Vantattā muttattā’’tiādīni, ‘‘ālokā hotī’’tiādīni ca ‘‘cattattātiādīnī’’ti vuttāni. Ādi-saddena vā dvinnampi niddesapadāni [Pg.184] saṅgahetvā tattha yāni yesaṃ vevacanāni, tāneva sandhāya ‘‘aññamaññavevacanānī’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Paṭimuñcatoti etena sārambhaṃ abhibhavaṃ dasseti. Nirāvaraṇā hutvā ābhujati sampajānātīti nirāvaraṇābhogā, taṃsabhāvattā vivaṭā.

५५३. 'वन्तत्ता मुत्तत्ता' इत्यादी आणि 'आलोका होति' इत्यादी पदांना 'चत्तत्ताति आदीनि' असे म्हटले आहे. किंवा 'आदि' शब्दाने दोन्ही निर्देश पदांचा संग्रह करून, त्या निर्देश पदांमध्ये जी पदे ज्यांची समानार्थी आहेत, त्यांनाच उद्देशून 'अञ्ञमञ्ञवेवचनानि' (परस्पर समानार्थी शब्द) असे म्हटले आहे, असे जाणावे. 'पटिमुञ्चतो' याने संरंभासह होणारा अभिभव (पराभव) दर्शविला आहे. आवरणरहित होऊन आभोग (मनन) करते आणि संप्रज्ञान करते म्हणून 'निरावरणआभोगा' म्हटले जाते, आणि त्या स्वभावाची असल्यामुळे ती 'विवृता' (उघडी) असते.

556. ‘‘Vikālo nu kho, na nu kho’’ti anicchayatāya katavatthujjhācāramūlako vippaṭisāro vatthujjhācāro kāraṇavohārena vuttoti daṭṭhabbo.

५५६. 'विकाल (अवेळ) झाला आहे काय, की झाला नाही?' अशा अनिश्चयामुळे केलेल्या वस्तूच्या उल्लंघनावर (अतिचारावर) आधारित असलेला विप्रतिसार (पश्चात्ताप) हा कारणाच्या व्यवहाराने 'वत्थुज्झाचारो' (वस्तूचा अतिचार) असा म्हटला गेला आहे, असे जाणावे.

562. Kilissantīti kilesentīti atthaṃ vadanti, sadarathabhāvena sayameva vā kilissanti. Na hi te uppajjamānā kilesarahitā uppajjantīti.

५६२. 'किलिस्सन्ति' म्हणजे क्लेश देतात (तप्त करतात), असा अर्थ सांगतात; किंवा स-दरथ भावामुळे (त्रासदायक भावामुळे) ते स्वतःच क्लिष्ट (तप्त/मलीन) होतात. कारण ते (नीवरण) उत्पन्न होत असताना क्लेशाशिवाय (मलीनतेशिवाय) उत्पन्न होत नाहीत.

564. Idheva ca vibhaṅge ‘‘upeto hotī’’tiādi tattha tattha vuttameva.

५६४. याच विभंगामध्ये देखील 'उपेतो होति' इत्यादी त्या त्या ठिकाणी म्हटलेलेच आहे.

588. Niddesavasenāti ‘‘tattha katamā upekkhā? Yā upekkhā’’tiādiniddesavasena. ‘‘Imāya upekkhāya upeto hotī’’tiādi paṭiniddesavasenāti vadanti. ‘‘Tattha katamā…pe… imāya upekkhāya upeto hotī’’ti etena puggalo niddiṭṭho hoti, ‘‘samupeto’’tiādinā paṭiniddiṭṭho. Yāva vā ‘‘samannāgato’’ti padaṃ, tāva niddiṭṭho, ‘‘tena vuccati upekkhako’’ti iminā paṭiniddiṭṭhoti tesaṃ vasena niddesapaṭiniddesā yojetabbā. Pakārenāti upekkhāya ‘‘upekkhanā’’tiādidhammappakārena ‘‘upeto samupeto’’tiādipuggalappakārena ca upekkhakasaddassa atthaṃ ṭhapento paṭṭhapenti. ‘‘Upekkhā’’ti etassa atthassa ‘‘upekkhanā’’ti kāraṇaṃ. Upekkhanāvasena hi upekkhāti. Tathā ‘‘upeto samupeto’’ti etesaṃ ‘‘upāgato samupāgato’’ti kāraṇanti evaṃ dhammapuggalavasena tassa tassatthassa kāraṇaṃ dassentā vivaranti, ‘‘upekkhako’’ti imasseva vā atthassa ‘‘imāya upekkhāya upeto hotī’’tiādinā kāraṇaṃ dassentā. ‘‘Upekkhanā ajjhupekkhanā samupeto’’tiādinā byañjanānaṃ vibhāgaṃ dassentā vibhajanti. Upekkhaka-saddantogadhāya vā upekkhāya tasseva ca upekkhaka-saddassa visuṃ atthavacanaṃ ‘‘yā upekkhā upekkhanā’’tiādinā, ‘‘imāya upekkhāya upeto hotī’’tiādinā ca [Pg.185] byañjanavibhāgo. Sabbathā aññātatā nikujjhitabhāvo, kenaci pakārena viññātepi niravasesaparicchindanābhāvo gambhīrabhāvo.

५८८. 'निद्देसवसेन' म्हणजे 'तथ कतमा उपेक्खा? या उपेक्खा' इत्यादी निर्देशाच्या सामर्थ्याने, आणि 'इमाय उपेक्खाय उपेतो होति' इत्यादी प्रतिनिर्देशाच्या सामर्थ्याने, असे म्हणतात. 'तथ कतमा... पे... इमाय उपेक्खाय उपेतो होति' या निर्देशाद्वारे पुद्गल (व्यक्ती) निर्दिष्ट केला जातो, आणि 'समुपेतो' इत्यादीने प्रतिनिर्दिष्ट केला जातो. किंवा जोपर्यंत 'समन्नागतो' हे पद आहे, तोपर्यंत तो निर्दिष्ट आहे, आणि 'तेन वुच्चति उपेक्खको' याने प्रतिनिर्दिष्ट आहे; अशा प्रकारे त्यांच्या सामर्थ्याने निर्देश आणि प्रतिनिर्देश जोडले जावेत. 'पकारेण' म्हणजे उपेक्षेच्या 'उपेक्खना' इत्यादी धर्मप्रकाराने आणि 'उपेतो समुपेतो' इत्यादी पुद्गलप्रकाराने 'उपेक्षक' शब्दाचा अर्थ प्रस्थापित करत ते मांडतात. 'उपेक्खा' या अर्थाचे 'उपेक्खना' हे कारण आहे. कारण उपेक्षण करण्याच्या सामर्थ्यामुळेच 'उपेक्खा' हा अर्थ होतो. त्याचप्रमाणे 'उपेतो समुपेतो' यांचे 'उपागतो समूपागतो' हे कारण आहे; अशा प्रकारे धर्म आणि पुद्गलाच्या सामर्थ्याने त्या त्या अर्थाचे कारण दर्शवीत ते विवरण करतात. किंवा 'उपेक्षक' याच अर्थाचे 'इमाय उपेक्खाय उपेतो होति' इत्यादीने कारण दर्शवीत, 'उपेक्खना अज्झुपेक्खना समुपेतो' इत्यादीने व्यंजनांची (शब्दांची) विभागणी दर्शवीत ते विभाग करतात. किंवा उपेक्षक शब्दात समाविष्ट असलेल्या उपेक्षेचा आणि त्याच उपेक्षक शब्दाचा स्वतंत्रपणे अर्थ सांगणारे वचन म्हणजे 'या उपेक्खा उपेक्खना' इत्यादी आणि 'इमाय... होति' इत्यादी व्यंजनांचा विभाग आहे. सर्व प्रकारे अज्ञात असणे (न समजणे) हा 'निकुज्झितभाव' (पालथे घातलेला भाव) आहे, आणि कोणत्या तरी प्रकारे समजले तरी देखील पूर्णपणे (निरवशेष) निश्चय न करता येणे हा 'gambhīrabhāvo' (खोलपणा) आहे.

602. Uparibhūmippattiyāti idaṃ ‘‘rūpasaññānaṃ samatikkamā’’ti ettheva yojetabbaṃ. Viññāṇañcāyatanādīnipi vā ākāsānañcāyatanādīnaṃ uparibhūmiyoti sabbatthāpi na na yujjati.

६०२. 'उपरिभूमिप्पत्तिया' हे वचन 'रूपसञ्ञानं समतिक्कमा' याच भागात जोडले जावे. किंवा विञ्ञाणञ्चायतन इत्यादी देखील आकासानञ्चायतन इत्यादींच्या उपरिभूमी (वरच्या भूमी) आहेत, म्हणून सर्व ठिकाणी देखील (समतिक्कम शब्दाशी जोडणे) अयोग्य नाही, तर योग्यच आहे.

610. Viññāṇañcāyatananiddese ‘‘anantaṃ viññāṇanti taṃyeva ākāsaṃ viññāṇena phuṭaṃ manasi karoti anantaṃ pharati, tena vuccati anantaṃ viññāṇa’’nti ettha viññāṇenāti etaṃ upayogatthe karaṇavacanaṃ, taṃyeva ākāsaṃ phuṭaṃ viññāṇaṃ manasi karotīti kira aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Ayaṃ vā etassa attho – taṃyeva ākāsaṃ phuṭaṃ viññāṇaṃ viññāṇañcāyatanaviññāṇena manasi karotīti. Ayaṃ panattho yutto – taṃyeva ākāsaṃ viññāṇena phuṭaṃ tena gahitākāraṃ manasi karoti, evaṃ taṃ viññāṇaṃ anantaṃ pharatīti. Yañhi ākāsaṃ paṭhamāruppasamaṅgī viññāṇena anantaṃ pharati, taṃ pharaṇākārasahitameva viññāṇaṃ manasikaronto dutiyāruppasamaṅgī anantaṃ pharatīti vuccatīti.

६१०. विञ्ञाणञ्चायतन निर्देशात 'अनन्तं विञ्ञाणन्ति...' या पाठात 'विञ्ञाणेन' हा शब्द द्वितीया विभक्तीच्या अर्थात तृतीया विभक्तीचा (करण कारकाचा) शब्द आहे; 'त्याच आकाशाला पसरलेल्या विज्ञानाला मनात आणतो (मनस्कार करतो)', असे अट्ठकथेत म्हटले आहे. किंवा याचा हा अर्थ आहे - 'त्याच आकाशाला पसरविणाऱ्या विज्ञानाला विञ्ञाणञ्चायतन विज्ञानाने मनात आणतो'. परंतु हा अर्थ योग्य आहे - 'त्याच आकाशाला विज्ञानाने पसरलेल्या, त्याने ग्रहण केलेल्या आकाराप्रमाणे मनात आणतो, अशा प्रकारे ते विज्ञान अनंत म्हणून पसरते'. कारण ज्या आकाशाला प्रथम आरूप्य ध्यानाने युक्त असलेला पुद्गल विज्ञानाने अनंत म्हणून पसरवतो, त्या पसरविण्याच्या आकारासह असलेलेच विज्ञान मनात आणणारा द्वितीय आरूप्य ध्यानाने युक्त असलेला पुद्गल 'अनंत पसरवतो' असे म्हटले जाते, असे जाणावे.

615. Taṃyeva viññāṇaṃ abhāvetīti yaṃ pubbe ‘‘anantaṃ viññāṇa’’nti manasi kataṃ, taṃyevāti attho. Tasseva hi ārammaṇabhūtaṃ paṭhamena viya rūpanimittaṃ tatiyenāruppena abhāvetīti.

६१५. 'तंयेव विञ्ञाणं अभावति' म्हणजे ज्या विज्ञानाला पूर्वी 'अनन्तं विञ्ञाणं' असे मनात आणले होते, त्यालाच (अभावित करतो), असा अर्थ आहे. कारण पहिल्याने (प्रथम आरूप्य ध्यानाने) जसे रूपनिमित्त नाहीसे केले जाते, तसे तिसऱ्या आरूप्य ध्यानाने त्याचेच आलंबन झालेल्या (प्रथम आरूप्य विज्ञानाला) अभावित करतो (नाहीसे करतो).

Niddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

निर्देशवर्णना समाप्त झाली.

Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुत्तन्तभाजीनीयवर्णना समाप्त झाली.

2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā

२. अभिधम्मभाजीनीयवर्णना

623. Abhidhammabhājanīye pañcakanayadassane ‘‘pañca jhānānī’’ti ca, ‘‘tattha katamaṃ paṭhamaṃ jhāna’’nti ca ādinā uddhaṭaṃ. Uddhaṭānaṃyeva catunnaṃ paṭhamatatiyacatutthapañcamajjhānānaṃ dassanato, dutiyasseva visesadassanato ca.

६२३. अभिधम्मभाजीनीयात पंचक पद्धती दर्शविताना 'पञ्च झानानि' असे आणि 'तत्थ कतमं पठमं झानं' इत्यादी पाठाने उद्धृत केले आहे. हे उद्धृत केलेल्याच चार प्रकारच्या प्रथम, तृतीय, चतुर्थ आणि पंचम ध्यानांचे दर्शन घडविल्यामुळे आणि द्वितीय ध्यानाचाच विशेष दर्शविल्यामुळे आहे.

Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

अभिधम्मभाजीनीयवर्णना समाप्त झाली.

3. Pañhapucchakavaṇṇanā

३. पञ्हपुच्छकवर्णना

640. Lokuttarāpanetthāti [Pg.186] etesu tīsujhānesu ‘‘lokuttarā siyā appamāṇārammaṇā’’ti evaṃ koṭṭhāsikā pana maggakāle, phalakāle vā lokuttarabhūtā evāti adhippāyo. Paricchinnākāsakasiṇālokakasiṇānāpānabrahmavihāracatutthāni sabbatthapādakacatutthe saṅgahitānīti daṭṭhabbāni.

६४०. 'लोकुत्तरा पनेत्था' म्हणजे या तीन ध्यानांमध्ये 'लोकुत्तरा सिया अप्पमाणारम्मणा' अशा प्रकारे विभागलेले ध्यान तर मार्ग क्षणी किंवा फल क्षणी लोकोत्तरच होतात, असा हा अभिप्राय आहे. परिच्छिन्नाकाशकसिण, आलोककसिण, आनापान आणि ब्रह्मविहार चतुर्थ ध्यानांचा 'सर्वत्थपादक चतुर्थ ध्यानात' संग्रह केला गेला आहे, असे जाणावे.

Buddhapaccekabuddhakhīṇāsavā maggaṃ bhāvayiṃsu, phalaṃ sacchikariṃsūti, bhāvessanti sacchikarissantīti ca heṭṭhimamaggaphalānaṃ vasena vuttanti veditabbaṃ. Kusalato terasasu hi catutthesu ayaṃ kathā pavattā, na ca kusalacatutthena arahattamaggaphalāni daṭṭhuṃ sakkoti.

'बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि क्षीणासवांनी मार्गाची भावना केली, फलाचा साक्षात्कार केला' हे वचन आणि 'भावना करतील, साक्षात्कार करतील' हे वचन देखील कनिष्ठ (खालच्या) मार्ग आणि फलांच्या संदर्भात म्हटले आहे, असे जाणावे. कारण कुशलाच्या दृष्टीने तेरा प्रकारच्या चतुर्थ ध्यानांमध्ये ही चर्चा प्रवृत्त झाली आहे, आणि कुशल चतुर्थ ध्यानाने अर्हत्त्व मार्ग आणि फलांना पाहण्यास कोणी समर्थ होत नाही.

‘‘Kiriyato terasanna’’nti ettha lokuttaracatutthaṃ kiriyaṃ natthīti ‘‘dvādasanna’’nti vattabbaṃ, kusalato vā terasasu sekkhaphalacatutthaṃ antogadhaṃ katvā ‘‘kiriyato terasanna’’nti asekkhacatutthena saha vadatīti veditabbaṃ. Sabbatthapādakañcettha khīṇāsavānaṃ yāni abhiññādīni santi, tesaṃ sabbesaṃ pādakattā sabbatthapādakanti daṭṭhabbaṃ. Na hi tesaṃ vaṭṭaṃ atthīti. Paricchannākāsakasiṇacatutthādīni viya vā navattabbatāya sabbatthapādakasamānattā sabbatthapādakatā daṭṭhabbā.

"क्रियाशील (किरिया) तेरांपैकी" या पाठात लोकोत्तर चौथे क्रियाध्यान अस्तित्वात नाही, म्हणून "बारांपैकी" असे म्हणावे. किंवा, कुशल तेरा चतुर्थ ध्यानांमध्ये शैक्ष्य फल चतुर्थ ध्यानाचा अंतर्भाव करून, "क्रियाशील तेरांपैकी" असे अशैक्ष्य चतुर्थ ध्यानासह म्हटले आहे, असे जाणावे. आणि येथे 'सब्बत्थपादक' (सर्वत्रपादक) म्हणजे क्षीणासवांचे (अर्हतांचे) जे अभिज्ञा इत्यादी ध्यान आहेत, त्या सर्वांचे ते पाया (आधार) असल्यामुळे त्याला 'सब्बत्थपादक' असे समजावे. कारण त्यांचा संसार (वट्ट) आता उरलेला नाही. किंवा परिच्छिन्नाकाशकसिण चतुर्थ ध्यान इत्यादींप्रमाणे, अवक्तव्य असल्यामुळे, 'सब्बत्थपादक' समान असण्याने 'सब्बत्थपादकता' (सर्वत्रपादकता) समजावी.

Manosaṅkhārā nāma saññāvedanā, cattāropi vā khandhā. Nimittaṃ ārabbhāti ettha ‘‘nimittaṃ nibbānañcā’’ti vattabbaṃ.

मनोसंसार (मनोसंखार) म्हणजे संज्ञा आणि वेदना होय, किंवा चारही स्कंध होय. "निमित्ताला अनुसरून" या पाठात "निमित्त आणि निर्वाण" असे म्हणावे.

‘‘Ajjhatto dhammo ajjhattassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.20.28) ettha ‘‘ajjhattā khandhā iddhividhañāṇassa pubbenivāsānussatiñāṇassa yathākammūpagañāṇassa anāgataṃsañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo’’ti vuttattā na cetopariyañāṇaṃ viya yathākammūpagañāṇaṃ parasantānagatameva jānāti, sasantānagatampi pana apākaṭaṃ rūpaṃ dibbacakkhu viya apākaṭaṃ kammaṃ vibhāveti. Tenāha ‘‘attano kammajānanakāle’’ti.

"अध्यात्म धर्म हा अध्यात्म धर्माचा आलंबनप्रत्ययाने प्रत्यय होतो" या प्रस्थान पाठात "अध्यात्म स्कंध हे ऋद्धिविधज्ञानाला, पूर्वनिवासानुस्मृतिज्ञानाला, यथाकर्मोपगज्ञानाला, अनागतशज्ञानाला आणि आवर्तनाला आलंबनप्रत्ययाने प्रत्यय होतात" असे म्हटल्यामुळे, चेतोपरियज्ञानाप्रमाणे यथाकर्मोपगज्ञान केवळ परसंतानातील (दुसऱ्याच्या चित्तातील) गोष्टीच जाणते असे नाही, तर स्वतःच्या संतानातील देखील अप्रकट रूपाला दिव्यचक्षूप्रमाणे अप्रकट कर्माला स्पष्ट करते. म्हणूनच "स्वतःचे कर्म जाणण्याच्या वेळी" असे म्हटले आहे.

Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रश्नपुच्छक वर्णन समाप्त झाले.

Jhānavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

ध्यानविभंग वर्णन समाप्त झाले.

13. Appamaññāvibhaṅgo

१३. अप्पमञ्ञाविभंग (अप्रमाणविभंग)

1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā

१. सुत्तंतभाजनिय वर्णन

642. Sabbadhīti [Pg.187] disādesodhinā anodhisopharaṇaṃ vuttaṃ, sabbattatāya sabbāvantanti sattodhinā. Tenāha ‘‘anodhiso dassanattha’’nti. Tathā-saddo iti-saddo vā na vuttoti ‘‘mettāsahagatena cetasā’’ti etassa anuvattakaṃ taṃ dvayaṃ tassa pharaṇantarādiṭṭhānaṃ aṭṭhānanti katvā na vuttaṃ, puna ‘‘mettāsahagatena cetasā’’ti vuttanti attho.

६४२. "सब्बधी" (सर्वत्र) या शब्दाने दिशा आणि देशाच्या मर्यादेशिवाय अमर्याद पसरवणे सांगितले आहे, आणि "सब्बत्तताय सब्बावन्तं" या शब्दाने प्राण्यांच्या मर्यादेने सांगितले आहे. म्हणूनच "अमर्याद दर्शवण्यासाठी" असे म्हटले आहे. 'तथा' शब्द किंवा 'इति' शब्द न वापरल्याने, "मैत्तासहगतेन चेतसा" (मैत्रीयुक्त चित्ताने) या पदाचे अनुवर्तन करणारे ते दोन्ही शब्द, त्याच्या इतर पसरवण्याच्या स्थानाचे स्थान नसल्यामुळे म्हटले गेले नाही; पुन्हा "मैत्तासहगतेन चेतसा" असे म्हटले आहे, असा अर्थ आहे.

643. Hirottappānupālitā mettā na parihāyati āsannasapattassa rāgassa sinehassa ca vipattiyā anuppattitoti adhippāyo.

६४३. ह्री (लाज) आणि ओत्तप्प (भय) यांनी रक्षिलेली मैत्री कधीही नष्ट होत नाही, कारण जवळचा शत्रू असलेल्या रागाची आणि स्नेहाची विपत्ती (विकृती) उत्पन्न होत नाही, असा अभिप्राय आहे.

645. Adhimuñcitvāti suṭṭhu pasāretvāti attho. Taṃ dassento ‘‘adhikabhāvenā’’tiādimāha, balavatā vā adhimokkhena adhimuccitvā.

६४५. 'अधिमुंचित्वा' म्हणजे चांगल्या प्रकारे पसरवून, असा अर्थ आहे. ते दर्शवताना "अधिकभावाने" इत्यादी म्हटले आहे, किंवा बलवान अधिमोक्षाने (दृढ विश्वासाने) अधिमुक्त होऊन (दृढ निश्चय करून).

648. Heṭṭhā vuttoyevāti ‘‘sabbena sabbaṃ sabbathā sabba’’nti etesaṃ ‘‘sabbena sikkhāsamādānena sabbaṃ sikkhaṃ, sabbena sikkhitabbākārena sabbaṃ sikkha’’nti ca jhānavibhaṅge (vibha. aṭṭha. 516) attho vutto. Idha pana sabbena avadhinā attasamatāya sabbasattayuttatāya ca sabbaṃ lokaṃ, sabbāvadhidisādipharaṇākārehi sabbaṃ lokanti ca attho yujjati.

६४८. "खाली सांगितल्याप्रमाणेच" म्हणजे "सब्बेन सब्बं सब्बथा सब्बं" या पदांचा "सर्व प्रकारे शिक्षा समादानाने सर्व शिक्षा, सर्व शिकण्याच्या प्रकारांनी सर्व शिक्षा" असा अर्थ ध्यानविभंगात सांगितला आहे. परंतु येथे (अप्पमञ्ञा विभंगात) सर्व मर्यादेने, स्वतःच्या समानतेने आणि सर्व प्राण्यांच्या युक्ततेने सर्व जगाला, आणि सर्व मर्यादा, दिशा इत्यादी पसरवण्याच्या प्रकारांनी सर्व जगाला, असा अर्थ योग्य ठरतो.

650. Paccatthikavighātavasenāti mettādīnaṃ āsannadūrapaccatthikānaṃ rāgabyāpādādīnaṃ vighātavasena. Yaṃ appamāṇaṃ, so averoti so averabhāvoti ayaṃ vā tassa atthoti.

६५०. "शत्रूंचा नाश करण्याच्या दृष्टीने" म्हणजे मैत्री इत्यादींच्या जवळच्या व दूरच्या शत्रूंचा, जसे की राग, व्यापाद इत्यादींचा नाश करण्याच्या दृष्टीने. "जे अप्रमाण आहे, ते वैररहित आहे" म्हणजे तो वैररहित भाव आहे, असा याचा अर्थ आहे.

653. Nirayādi gati, caṇḍālādi kulaṃ, annādīnaṃ alābhitā bhogo. Ādi-saddena dubbaṇṇatādi gahitaṃ.

६५३. नरक इत्यादी गती होय, चंडाल इत्यादी कूळ होय, अन्न इत्यादी न मिळणे हा भोग होय. 'आदि' शब्दाने कुरूपता इत्यादी ग्रहण केले आहे.

Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुत्तंतभाजनिय वर्णन समाप्त झाले.

3. Pañhapucchakavaṇṇanā

३. प्रश्नपुच्छक वर्णन

699. Imasmiṃ [Pg.188] pana…pe… kathitāti iminā imasmiṃ vibhaṅge kathitānaṃ lokiyabhāvameva dassento khandhavibhaṅgādīhi visesetīti na aññattha lokuttarānaṃ appamaññānaṃ kathitatā anuññātā hoti.

६९९. "परंतु यात...पे... सांगितले आहे" या पाठाने या विभंगात सांगितलेल्या अप्पमञ्ञांचा केवळ लौकिक भावच दर्शवत स्कंधविभंगादींपेक्षा वेगळे करतो, म्हणून इतर ठिकाणी लोकोत्तर अप्पमञ्ञांचे कथन मान्य केले आहे असे नाही.

Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रश्नपुच्छक वर्णन समाप्त झाले.

Appamaññāvibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

अप्पमञ्ञाविभंग (अप्रमाणविभंग) वर्णन समाप्त झाले.

14. Sikkhāpadavibhaṅgo

१४. सिक्खापदविभंग (शिक्षापदविभंग)

1. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā

१. अभिधम्मभाजनिय वर्णन

703. Patiṭṭhānaṭṭhenāti [Pg.189] sampayogavasena upanissayavasena ca okāsabhāvena. Piṭṭhapūvaodanakiṇṇanānāsambhāre pakkhipitvā madditvā katā surā nāma. Madhukādipupphapanasādiphalaucchumuddikādinānāsambhārānaṃ rasā ciraparivāsitā merayaṃ nāma, āsavoti attho.

७०३. "प्रतिष्ठान अर्थाने" म्हणजे संप्रयोग रूपाने, उपनिषय रूपाने आणि स्थानाच्या रूपाने. पीठ, पिष्टक, भात, किण्व (तण) इत्यादी विविध साहित्य टाकून, मळून तयार केलेली ती 'सुरा' होय. मधुक इत्यादी फुले, फणस इत्यादी फळे, ऊस, द्राक्षे इत्यादी विविध साहित्यांचे रस दीर्घकाळ साठवून ठेवलेले ते 'मेरय' होय, ज्याचा अर्थ आसव असा आहे.

704. Taṃsampayuttattāti viratisampayuttattā, viraticetanāsampayuttattā vā.

७०४. 'तंसंपयुत्तत्ता' म्हणजे विरतीशी संप्रयुक्त असल्यामुळे, किंवा विरती-चेतनेशी संप्रयुक्त असल्यामुळे होय.

Kammapathā evāti asabbasādhāraṇesu jhānādikoṭṭhāsesu kammapathakoṭṭhāsikā evāti attho. Surāpānampi ‘‘surāpānaṃ, bhikkhave, āsevitaṃ…pe… nirayasaṃvattanika’’nti (a. ni. 8.40) visuṃ kammapathabhāvena āgatanti vadanti. Evaṃ sati ekādasa kammapathā siyuṃ, tasmāssa yathāvuttesveva kammapathesu upakārakattasabhāgattavasena anupaveso daṭṭhabbo.

"कर्मपथच आहेत" म्हणजे जे सर्वांसाठी सामायिक नसलेल्या ध्यानादी भागांमध्ये कर्मपथ भागातीलच आहेत, असा अर्थ आहे. सुरापानाविषयी देखील "भिक्खूहो, सुरापान सेवन केले असता...पे... नरकात नेणारे ठरते" असे स्वतंत्रपणे कर्मपथाच्या रूपाने आले आहे, असे म्हणतात. असे असल्यास अकरा कर्मपथ होतील, म्हणून त्याचा वर सांगितलेल्या कर्मपथांमध्येच उपकारक व समान स्वभावाच्या रूपाने अंतर्भाव समजावा.

Sattaitthipurisārammaṇatā tathāgahitasaṅkhārārammaṇatāya daṭṭhabbā. ‘‘Pañca sikkhāpadā parittārammaṇā’’ti hi vuttaṃ. ‘‘Sabbāpi hi etā vītikkamitabbavatthuṃ ārammaṇaṃ katvā veracetanāhi eva viramantī’’ti (vibha. aṭṭha. 704) ca vakkhatīti.

प्राणी, स्त्री आणि पुरुष यांचे आलंबन असणे हे तशा प्रकारे ग्रहण केलेल्या संस्कारांच्या आलंबनामुळे समजावे. "पाच शिक्षापदे ही परित्त (मर्यादित) आलंबन असणारी आहेत" असे म्हटले आहे. आणि "कारण या सर्व देखील अतिक्रमणीय वस्तूला आलंबन करून वैर-चेतनेपासूनच विरत होतात" असे पुढे सांगितले जाईल.

Gorūpasīlako pakatibhaddo. Kākaṇikamattassa atthāyātiādi lobhavasena musākathane vuttaṃ. Dosavasena musākathane ca niṭṭhappatto saṅghabhedo gahito. Dosavasena parassa byasanatthāya musākathane pana tassa tassa guṇavasena appasāvajjamahāsāvajjatā yojetabbā, mandādhimattabyasanicchāvasena ca. Nissaggiyathāvaravijjāmayiddhimayā sāhatthikāṇattikesveva pavisantīti dve eva gahitā.

गोधनाचे शील असणारा स्वभावाने चांगला असतो. "काकणी (कवडी) मात्र धनाच्या हेतूने" इत्यादी लोभाच्या वशतेने खोटे बोलण्याविषयी म्हटले आहे. द्वेषाच्या वशतेने खोटे बोलण्यात संघभेद घडून येणे गृहीत धरले आहे. द्वेषाच्या वशतेने दुसऱ्याच्या विनाशासाठी खोटे बोलण्यात मात्र, त्या त्या गुणांच्या वशतेने अल्प-सावद्य (कमी दोष) किंवा महा-सावद्य (मोठा दोष) आणि मंद किंवा तीव्र विनाशाच्या इच्छेनुसार योजना करावी. निसर्गज, स्थावर, विद्यामय आणि ऋद्धिमय हे स्वतःच्या हाताने किंवा आज्ञा देऊन केलेल्या कृत्यांमध्येच समाविष्ट होतात, म्हणून दोनच गृहीत धरले आहेत.

Pañcapi kammapathā evāti cetanāsaṅkhātaṃ pariyāyasīlaṃ sandhāya vuttaṃ, viratisīlaṃ pana maggakoṭṭhāsikanti. Tesaṃ panāti sesasīlānaṃ.

"पाचही कर्मपथच आहेत" हे चेतना नावाच्या पर्यायशीलाला उद्देशून म्हटले आहे, परंतु विरतीशील हे मार्ग-भागातील आहे. "त्यांचे मात्र" म्हणजे उर्वरित शीलांचे होय.

712. ‘‘Koṭṭhāsabhāvenā’’ti vuttaṃ, ‘‘patiṭṭhānabhāvenā’’ti pana vattabbaṃ. Ettha pana sikkhāpadavāre pahīnapañcābhabbaṭṭhānassa arahato viramitabbaverassa [Pg.190] sabbathā abhāvā kiriyesu viratiyo na santīti na uddhaṭā, sekkhānaṃ pana pahīnapañcaverattepi taṃsabhāgatāya verabhūtānaṃ akusalānaṃ veranidānānaṃ lobhādīnañca sabbhāvā viratīnaṃ uppatti na na bhavissati. Akusalasamuṭṭhitāni ca kāyakammādīni tesaṃ kāyaduccaritādīni verāneva, tehi ca tesaṃ viratiyo honteva, yato naphalabhūtassapi uparimaggattayassa aṭṭhaṅgikatā hoti. Sikkhāvāre ca abhāvetabbatāya phaladhammāpi na sikkhitabbā, nāpi sikkhitasikkhassa uppajjamānā kiriyadhammāti na keci abyākatā sikkhāti uddhaṭā.

७१२. 'कोठ्ठासभावेन' (भागाच्या रूपाने) असे म्हटले आहे, परंतु 'पतिट्ठानभावेन' (प्रतिष्ठानाच्या रूपाने) असे म्हटले पाहिजे. येथे शिक्षापदवाराच्या संदर्भात, ज्यांनी पाच अभव्य स्थाने नष्ट केली आहेत अशा अर्हंतांच्या बाबतीत, सर्व प्रकारे वर्ज्य करण्यासारख्या वेराचा (वैराचा) अभाव असल्यामुळे, क्रियाचित्तांमध्ये विरती नसतात, म्हणून त्या उद्धृत केल्या नाहीत. परंतु शैक्षांच्या (सेक्खांच्या) बाबतीत, जरी पाच वेरे नष्ट झाली असली तरी, त्यांच्याशी समान स्वभाव असलेल्या, वैररूप अकुशल आणि वैराचे कारण असलेल्या लोभादींच्या अस्तित्वामुळे विरतींची उत्पत्ती होणार नाही असे नाही. आणि अकुशलसमुत्थित कायकर्म इत्यादी त्यांचे कायदुश्चरित इत्यादी वैरच आहेत, आणि त्यांच्यापासून त्यांना विरती होतेच, ज्यायोगे फलभूत नसलेल्या वरील तीन मार्गांची देखील अष्टांगिकता होते. आणि शिक्षावारामध्ये भावना न करावयाच्या असल्यामुळे फलधर्मांचाही अभ्यास करायचा नसतो, आणि ज्यांनी शिक्षा पूर्ण केली आहे त्यांच्यामध्ये उत्पन्न होणारे क्रियाधर्मही शिकायचे नसतात, म्हणून कोणतेही अव्याकृत धर्म 'शिक्षा' म्हणून उद्धृत केलेले नाहीत.

Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

अभिधम्मभाजनीयवर्णना समाप्त झाली.

2. Pañhapucchakavaṇṇanā

२. पञ्हपुच्छकवर्णना (प्रश्नपुच्छकवर्णना)

714. Sampattavirativasenāti sampatte paccuppanne ārammaṇe yathāviramitabbato virativasenāti attho.

७१४. 'सम्पत्तविरतिवसेन' म्हणजे प्राप्त झालेल्या वर्तमानकालीन आलंबनाच्या बाबतीत जसे विरमित (निवृत्त) व्हायला हवे, तसे विरती होण्याच्या प्रभावाने, असा अर्थ आहे.

Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.

पञ्हपुच्छकवर्णना समाप्त झाली.

Sikkhāpadavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

सिक्खापदविभंगवर्णना समाप्त झाली.

15. Paṭisambhidāvibhaṅgo

१५. पटिसम्भिदाविभंग (प्रतिसंभिदाविभंग)

1. Suttantabhājanīyaṃ

१. सुत्तन्तभाजनीय

1. Saṅgahavāravaṇṇanā

१. संगहवारवर्णना (संग्रहवारवर्णना)

718. Eseva [Pg.191] nayoti saṅkhepena dassetvā tameva nayaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘dhammappabhedassa hī’’tiādimāha. Niruttipaṭibhānappabhedā tabbisayānaṃ atthādīnaṃ paccayuppannādibhedehi bhinditvā veditabbā.

७१८. 'हाच नियम आहे' असे संक्षेपाने दाखवून, तोच नियम विस्ताराने दाखवण्यासाठी 'धम्मप्पभेदस्स ही' (धर्माच्या प्रभेदाचेच) इत्यादी म्हटले आहे. निरुत्ती (निरुक्ती) आणि पटिभान (प्रतिभान) यांचे प्रभेद त्यांच्या विषयांच्या अर्थ इत्यादींच्या प्रत्ययोत्पन्न (पच्चय्युप्पन्न) इत्यादी भेदांनी विभागून जाणून घ्यावेत.

‘‘Yaṃ kiñci paccayasamuppanna’’nti etena saccahetudhammapaccayākāravāresu āgatāni dukkhādīni gahitāni. Saccapaccayākāravāresu nibbānaṃ, pariyattivāre bhāsitattho, abhidhammabhājanīye vipāko kiriyañcāti evaṃ pāḷiyaṃ vuttānameva vasena pañca atthā veditabbā, tathā dhammā ca.

'जे काही प्रत्ययसमुत्पन्न आहे' याद्वारे सत्य, हेतू, धर्म आणि प्रत्ययाकार वारांमध्ये आलेले दुःख इत्यादी ग्रहण केले गेले आहेत. सत्य आणि प्रत्ययाकार वारांमध्ये निब्बान (निर्वाण), परियत्तिवारामध्ये भाषित अर्थ, आणि अभिधम्मभाजनीयामध्ये विपाक व क्रिया, अशा प्रकारे पाळीमध्ये (पालिमध्ये) सांगितलेल्यांच्याच आधारे पाच अर्थ जाणून घ्यावेत, तसेच धर्मही जाणून घ्यावेत.

Vidahatīti nibbattakahetuādīnaṃ sādhāraṇaṃ nibbacanaṃ, tadatthaṃ pana vibhāvetumāha ‘‘pavatteti ceva pāpeti cā’’ti. Tesu purimo attho maggavajjesu daṭṭhabbo. Bhāsitampi hi avabodhanavasena atthaṃ pavattetīti. Maggo pana nibbānaṃ pāpetīti tasmiṃ pacchimo.

'विदहति' (विधान करतो/उत्पन्न करतो) ही उत्पादक हेतू इत्यादींची सामान्य व्याख्या आहे, परंतु त्याचा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'पवत्तेति चेव पापेति चा' (प्रवृत्त करतो आणि प्राप्त करून देतो) असे म्हटले आहे. त्यांपैकी पहिला अर्थ मार्ग वगळता इतर धर्मांच्या बाबतीत पाहावा. कारण भाषित (वचन) देखील आकलनाच्या द्वारे अर्थाला प्रवृत्त करते. परंतु मार्ग निब्बान (निर्वाण) प्राप्त करून देतो, म्हणून त्या मार्गाच्या बाबतीत शेवटचा अर्थ आहे.

Dhammaniruttābhilāpeti ettha dhamma-saddo sabhāvavācakoti katvā āha ‘‘yā sabhāvaniruttī’’ti, aviparītaniruttīti attho. Tassā abhilāpeti tassā niruttiyā avacanabhūtāya paññattiyā abhilāpeti keci vaṇṇayanti. Evaṃ sati paññatti abhilapitabbā, na vacananti āpajjati, na ca vacanato aññaṃ abhilapitabbaṃ uccāretabbaṃ atthi, athāpi phassādivacanehi bodhetabbaṃ abhilapitabbaṃ siyā, evaṃ sati atthadhammavajjaṃ tehi bodhetabbaṃ na vijjatīti tesaṃ niruttibhāvo āpajjati. ‘‘Phassoti ca sabhāvanirutti, phassaṃ phassāti na sabhāvaniruttī’’ti dassitovāyamattho, na ca avacanaṃ evaṃpakāraṃ atthi, tasmā vacanabhūtāya eva tassā sabhāvaniruttiyā abhilāpe uccāraṇeti attho daṭṭhabbo.

'धम्मनिरुत्ताभिलापे' येथे 'धम्म' शब्द स्वभावाचा वाचक मानून 'जी स्वभाव-निरुत्ती आहे' असे म्हटले आहे, म्हणजे अविपरीत (यथार्थ) निरुत्ती असा अर्थ आहे. 'तिचा अभिलाप' म्हणजे त्या निरुत्तीच्या अवचनरूप (शब्देतर) प्रज्ञप्तीचा अभिलाप, असे काही जण वर्णन करतात. असे मानल्यास, प्रज्ञप्ती ही अभिलाप करण्यायोग्य (बोलण्यायोग्य) ठरते, वचन नाही, असा प्रसंग येईल. आणि वचनाव्यतिरिक्त दुसरे काही अभिलाप करण्यासारखे किंवा उच्चारण्यासारखे नाही. तरीही, जर स्पर्श इत्यादी वचनांनी बोध करून देण्यासारखे अभिलाप करण्यायोग्य असेल, तर अशा वेळी अर्थ आणि धर्म वगळता त्यांच्याद्वारे बोध करून देण्यासारखे काही उरणार नाही, ज्यामुळे त्यांचा निरुत्तीभाव प्राप्त होईल. 'स्पर्श ही स्वभाव-निरुत्ती आहे, स्पर्शाला स्पर्श म्हणणे ही स्वभाव-निरुत्ती नाही' हाच अर्थ दर्शविला आहे, आणि अशा प्रकारचे कोणतेही अवचन (शब्देतर रूप) अस्तित्वात नाही. म्हणून, वचनरूप असलेल्या त्या स्वभाव-निरुत्तीचा अभिलाप म्हणजे उच्चार करणे, असाच अर्थ समजला पाहिजे.

Taṃ sabhāvaniruttiṃ saddaṃ ārammaṇaṃ katvā paccavekkhantassa tasmiṃ sabhāvaniruttābhilāpe pabhedagataṃ ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidāti vuttattā niruttisaddārammaṇāya sotaviññāṇavīthiyā parato manodvāre niruttipaṭisambhidā [Pg.192] pavattatīti vadanti. ‘‘Niruttipaṭisambhidā paccuppannārammaṇā’’ti ca vacanaṃ saddaṃ gahetvā pacchā jānanaṃ sandhāya vuttanti. Evaṃ pana aññasmiṃ paccuppannārammaṇe aññaṃ paccuppannārammaṇanti vuttanti āpajjati. Yathā pana dibbasotañāṇaṃ manussāmanussādisaddappabhedanicchayassa paccayabhūtaṃ taṃ taṃ saddavibhāvakaṃ, evaṃ sabhāvāsabhāvaniruttinicchayassa paccayabhūtaṃ paccuppannasabhāvaniruttisaddārammaṇaṃ taṃvibhāvakañāṇaṃ niruttipaṭisambhidāti vuccamāne na pāḷivirodho hoti. Taṃ sabhāvaniruttiṃ saddaṃ ārammaṇaṃ katvā paccavekkhantassāti ca paccuppannasaddārammaṇaṃ paccavekkhaṇaṃ pavattayantassāti na na sakkā vattuṃ. Tampi hi ñāṇaṃ sabhāvaniruttiṃ vibhāventaṃyeva taṃtaṃsaddapaccavekkhaṇānantaraṃ taṃtaṃpabhedanicchayahetuttā niruttiṃ bhindantaṃ paṭivijjhantameva uppajjatīti ca pabhedagatampi hotīti. Sabhāvaniruttīti māgadhabhāsā adhippetāti tato aññaṃ sakkaṭanāmādisaddaṃ sandhāya ‘‘aññaṃ panā’’ti āha. Byañjananti nipātapadamāha.

'त्या स्वभाव-निरुत्तीच्या शब्दाला आलंबन करून प्रत्यावेक्षण करणाऱ्याच्या त्या स्वभाव-निरुत्तीच्या अभिलापामध्ये प्रभेद प्राप्त झालेले ज्ञान म्हणजे निरुत्तिपटिसम्भिदा (निरुक्तिप्रतिसंभिदा) होय' असे म्हटल्यामुळे, निरुत्तीच्या शब्दाला आलंबन करणाऱ्या श्रोतविज्ञानवीथीच्या (सोतविञ्ञाणवीथीच्या) पलीकडे मनोध्वारात निरुत्तिपटिसम्भिदा प्रवृत्त होते, असे म्हणतात. 'निरुत्तिपटिसम्भिदा ही वर्तमानकालीन आलंबन असणारी आहे' हे वचन देखील शब्दाचे ग्रहण करून नंतर जाणण्याच्या संदर्भात म्हटले आहे. परंतु अशा प्रकारे, एका वर्तमानकालीन आलंबनाच्या बाबतीत दुसरे वर्तमानकालीन आलंबन आहे, असा प्रसंग येईल. परंतु ज्याप्रमाणे दिव्यश्रोतज्ञान (दिब्बसोतञाण) हे मनुष्य-अमनुष्य इत्यादींच्या शब्दांच्या प्रभेदाचा निश्चय करण्याचे कारण असून त्या त्या शब्दाला स्पष्ट करणारे असते, त्याचप्रमाणे स्वभाव आणि अस्वभाव निरुत्तीच्या निश्चयाचे कारण असणारे, वर्तमानकालीन स्वभाव-निरुत्तीच्या शब्दाला आलंबन करणारे आणि त्याला स्पष्ट करणारे ज्ञान म्हणजे 'निरुत्तिपटिसम्भिदा' होय, असे म्हटले असता पाळिविरोध (पालिविरोध) होत नाही. 'त्या स्वभाव-निरुत्तीच्या शब्दाला आलंबन करून प्रत्यावेक्षण करणाऱ्याच्या' म्हणजे वर्तमानकालीन शब्दाचे आलंबन करून प्रत्यावेक्षण प्रवृत्त करणाऱ्याच्या, असे म्हणणे अशक्य नाही. कारण ते ज्ञान देखील स्वभाव-निरुत्तीला स्पष्ट करतच, त्या त्या शब्दाच्या प्रत्यावेक्षणानंतर त्या त्या प्रभेदाच्या निश्चयाचे कारण असल्यामुळे, निरुत्तीचा भेद करत आणि तिचा प्रतिवेध करतच उत्पन्न होते, म्हणून ते प्रभेदगत देखील असते. स्वभाव-निरुत्ती म्हणजे मागध भाषा अभिप्रेत आहे, म्हणून तिच्यापेक्षा वेगळ्या अशा संस्कृत (सक्कट) इत्यादी शब्दांच्या संदर्भात 'परंतु दुसरे' असे म्हटले आहे. 'व्यंजन' म्हणजे निपात पद म्हटले आहे.

Kathitaṃ aṭṭhakathāyaṃ. Bodhimaṇḍa-saddo paṭhamābhisambuddhaṭṭhāne eva daṭṭhabbo, na yattha katthaci bodhirukkhassa patiṭṭhitaṭṭhāne. Suvaṇṇasalākanti seṭṭhasalākaṃ, dhammadesanatthaṃ salākaṃ gahetvāti attho, na paṭisambhidāyaṃ ṭhitena pavāritaṃ, tasmā paṭisambhidāto aññeneva pakārena jānitabbato na sakkaṭabhāsājānanaṃ paṭisambhidākiccanti adhippāyo.

हे अट्ठकथेमध्ये (अठ्ठकथेमध्ये) सांगितले आहे. 'बोधिमंड' हा शब्द केवळ प्रथम अभिसंबुद्ध झालेल्या (बुद्धत्व प्राप्त झालेल्या) स्थानाच्या बाबतीतच पाहावा, बोधिवृक्ष जेथे कोठे प्रस्थापित असेल त्या सर्व स्थानांच्या बाबतीत नाही. 'सुवण्णसलाका' (सुवर्णशलाका) म्हणजे श्रेष्ठ शलाका, धम्मदेशनेसाठी शलाका ग्रहण करून असा अर्थ आहे, प्रतिसंभिदेमध्ये स्थित असलेल्याने प्रवारित केलेले नाही. म्हणून, प्रतिसंभिदेपेक्षा वेगळ्याच प्रकारे जाणण्यायोग्य असल्यामुळे, संस्कृत भाषेचे ज्ञान असणे हे प्रतिसंभिदेचे कार्य नाही, असा अभिप्राय आहे.

Idaṃ kathitanti māgadhabhāsāya sabhāvaniruttitāñāpanatthaṃ idaṃ idāni vattabbaṃ kathitanti attho. Chaddantavāraṇa (jā. 1.16.97 ādayo) -tittirajātakādīsu (jā. 1.4.73 ādayo) tiracchānesu ca māgadhabhāsā ussannā, na oṭṭakādibhāsā sakkaṭaṃ vā.

'हे सांगितले आहे' म्हणजे मागध भाषेची स्वभाव-निरुत्ती दर्शवण्यासाठी 'हे आता सांगण्यासारखे सांगितले आहे' असा अर्थ आहे. छद्दन्तवारण (जातक १.१६.९७ इत्यादी) आणि तित्तिरजातक इत्यादींमध्ये (जातक १.४.७३ इत्यादी) तिरश्चांमध्ये (पशूंमध्ये) देखील मागध भाषाच प्रचलित होती, उंटांची भाषा किंवा संस्कृत भाषा नाही.

Tatthāti māgadhasesabhāsāsu. Sesā parivattanti ekantena kālantare aññathā honti vinassanti ca. Māgadhā pana katthaci kadāci parivattantīpi na sabbattha sabbadā sabbathā ca parivattati, kappavināsepi tiṭṭhatiyevāti ‘‘ayamevekā na parivattatī’’ti āha. Papañcoti cirāyananti attho. Buddhavacanameva cetassa visayo, teneva ‘‘nelaṅgo setapacchādo’’ti gāthaṃ pucchito citto gahapati ‘‘‘kiṃ nu kho etaṃ, bhante, bhagavatā bhāsita’nti? ‘Evaṃ gahapatī’ti. ‘Tena hi, bhante, muhuttaṃ āgametha, yāvassa atthaṃ pekkhāmī’’’ti (saṃ. ni. 4.347) āhāti vadanti.

"तेथे" म्हणजे मागधी व्यतिरिक्त इतर भाषांमध्ये. इतर भाषा निश्चितपणे काळाच्या ओघात बदलतात, वेगळ्या होतात आणि नष्ट होतात. पण मागधी भाषा कधीतरी कुठेतरी बदलली तरी ती सर्वत्र, सर्वदा आणि सर्व प्रकारे बदलत नाही; कल्पविनाशाच्या वेळीही ती टिकूनच राहते, म्हणून "ही एकच बदलत नाही" असे म्हटले आहे. "प्रपंच" (पपञ्च) म्हणजे दीर्घकाळ चालणे (विलंब करणे) असा अर्थ आहे. बुद्धवचनच याचा विषय आहे, म्हणूनच "नेळङ्गो सेतपच्छादो" (दोषरहित, पांढरे पांघरूण असलेला) ही गाथा विचारली असता, चित्त गृहपतीने "भंते, भगवंतांनी हे काय भाषिले आहे?" (असे विचारले). "असेच आहे, गृहपती." (असे उत्तर मिळाले). "तर मग, भंते, क्षणभर थांबा, जोपर्यंत मी याचा अर्थ समजून घेतो" (सं. नि. ४.३४७) असे म्हटले, असे ते म्हणतात.

Sabbatthakañāṇanti [Pg.193] atthādīsu ñāṇaṃ. Tañhi sabbesu tesu tīsu catūsupi vā pavattattā, kusalakiriyabhūtāya paṭibhānapaṭisambhidāya dhammatthabhāvato tīsu eva vā pavattattā ‘‘sabbatthakañāṇa’’nti vuttaṃ. Imāni ñāṇāni idamatthajotakānīti sātthakānaṃ paccavekkhitabbattā sabbo attho etassātipi sabbatthakaṃ, sabbasmiṃ khittanti vā. Sekkhe pavattā arahattappattiyā visadā hontīti vadanti. Pubbayogo viya pana arahattappatti arahatopi paṭisambhidāvisadatāya paccayo na na hotīti pañcannampi yathāyogaṃ sekkhāsekkhapaṭisambhidāvisadattakāraṇatā yojetabbā.

"सब्बत्थकञाण" (सर्वार्थक ज्ञान) म्हणजे अर्थ इत्यादींमधील ज्ञान. कारण ते त्या सर्व तीन किंवा चारही प्रतिसंभिदांमध्ये प्रवृत्त होत असल्यामुळे, किंवा कुशलक्रियारूप प्रतिभानप्रतिसंभिदेच्या धर्म-अर्थ स्वरूपामुळे तीनमध्येच प्रवृत्त होत असल्यामुळे त्याला "सब्बत्थकञाण" म्हटले आहे. "ही ज्ञाने या अर्थाचा प्रकाश करणारी आहेत" अशा प्रकारे सार्थ गोष्टींचे प्रत्यवेक्षण करायचे असल्यामुळे, सर्व अर्थ ज्याचा आहे ते "सब्बत्थक" आहे, किंवा जे सर्वांमध्ये प्रक्षिप्त (पसरलेले) आहे ते "सब्बत्थक" आहे. शैक्षांमध्ये (सेक्ख) प्रवृत्त असणारी ही ज्ञाने अर्हत्त्वप्राप्तीने स्पष्ट (विशद) होतात, असे ते म्हणतात. परंतु, पूर्वयोगाप्रमाणेच अर्हत्त्वप्राप्ती ही अर्हताच्याही प्रतिसंभिदांच्या स्पष्टतेसाठी प्रत्यय (कारण) होत नाही असे नाही; म्हणून पाचही जणांच्या बाबतीत योग्यतेनुसार शैक्ष आणि अशैक्ष प्रतिसंभिदांच्या स्पष्टतेचे कारण जोडले पाहिजे.

Pucchāya parato pavattā kathāti katvā aṭṭhakathā ‘‘paripucchā’’ti vuttā. Paṭipattiṃ pūretabbaṃ maññissantīti paṭipattigarutāya lābhaṃ hīḷentena satasahassagghanakampi kambalaṃ vāsiyā koṭṭetvā paribhaṇḍakaraṇaṃ mayā kataṃ āvajjitvā lābhagaruno pariyattidharā dhammakathikāva bhavituṃ na maññissantīti vuttaṃ hoti. Ettha ca therassa kaṅkhuppattiyā pubbe avisadataṃ dassetvā arahattappattassa pañhavissajjanena arahattappattiyā visadatā dassitā. Tissatthero anantaraṃ vutto tissatthero evāti vadanti.

प्रश्नानंतर प्रवृत्त झालेली कथा म्हणून अट्ठकथेला "परिपुच्छा" (सविस्तर विचारणा) म्हटले आहे. "प्रतिपत्ती पूर्ण केली पाहिजे असे ते मानतील" - प्रतिपत्तीच्या महत्त्वामुळे लाभाची निंदा करणाऱ्या माझ्याद्वारे, एक लाख मूल्याचे घोंगडे (कंबळ) वाशीने (तासणीने) कापून त्याचे काठ (परिभंड) बनवल्याचे स्मरण करून, लाभाला महत्त्व देणारे, केवळ परियत्ती धारण करणारे धम्मकथीच होण्याचे ते मानणार नाहीत, असे म्हटले आहे. आणि येथे थेरांच्या शंका उत्पन्न होण्यापूर्वीची अस्पष्टता दाखवून, अर्हत्त्व प्राप्त झालेल्या थेरांच्या प्रश्नोत्तराद्वारे अर्हत्त्वप्राप्तीची स्पष्टता दाखवली आहे. त्यानंतर उल्लेख केलेले तिस्सथेर हे तेच तिस्सथेर आहेत, असे ते म्हणतात.

Pabhedo nāma maggehi adhigatānaṃ paṭisambhidānaṃ pabhedagamanaṃ. Adhigamo tehi paṭilābho, tasmā so lokuttaro, pabhedo kāmāvacaro daṭṭhabbo. Na pana tathāti yathā adhigamassa balavapaccayo hoti, na tathā pabhedassāti attho. Idāni pariyattiyādīnaṃ adhigamassa balavapaccayattābhāvaṃ, pubbayogassa ca balavapaccayattaṃ dassento ‘‘pariyattisavanaparipucchā hī’’tiādimāha. Tattha paṭisambhidā nāma natthīti paṭisambhidādhigamo natthīti adhippāyo. Idāni yaṃ vuttaṃ hoti, taṃ dassento ‘‘ime panā’’tiādimāha. Pubbayogādhigamā hi dvepi visadakāraṇāti ‘‘pubbayogo pabhedassa balavapaccayo hotī’’ti vuttanti.

"प्रभेद" (पभेद) म्हणजे मार्गांद्वारे प्राप्त झालेल्या प्रतिसंभिदांचे प्रभेदाप्रत जाणे (विस्तृत होणे). "अधिगम" म्हणजे त्यांच्याद्वारे होणारी प्राप्ती, म्हणून तो लोकोत्तर आहे; आणि "प्रभेद" हा कामावचर समजावा. "पण तसे नाही" म्हणजे ज्याप्रमाणे अधिगमासाठीक बलवान प्रत्यय (कारण) असतो, तसा प्रभेदासाठी नसतो, असा अर्थ आहे. आता परियत्ती (अभ्यास), श्रवण इत्यादी अधिगमाचे बलवान प्रत्यय नसणे आणि पूर्वयोगाचे बलवान प्रत्यय असणे दर्शवताना "परियत्तिसवनपरिपुच्छा ही" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे "प्रतिसंभिदा नाही" म्हणजे प्रतिसंभिदाचा अधिगम (प्राप्ती) नाही, असा अभिप्राय आहे. आता जे म्हटले आहे ते दर्शवताना "इमे पना" इत्यादी म्हटले आहे. कारण पूर्वयोग आणि अधिगम हे दोन्ही स्पष्टतेचे कारण आहेत, म्हणून "पूर्वयोग हा प्रभेदाचा बलवान प्रत्यय होतो" असे म्हटले आहे.

Saṅgahavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

संगहवारवर्णना समाप्त झाली.

2. Saccavārādivaṇṇanā

२. सच्चवार इत्यादींची वर्णना

719. Hetuvāre [Pg.194] kālattayepi hetuphaladhammā ‘‘atthā’’ti vuttā, tesañca hetudhammā ‘‘dhammā’’ti, dhammavāre veneyyavasena atītānañca saṅgahitattā ‘‘uppannā samuppannā’’tiādi na vuttanti atītapaccuppannā ‘‘atthā’’ti vuttā, taṃnibbattakā ca ‘‘dhammā’’ti idametesaṃ dvinnampi vārānaṃ nānattaṃ.

७१९. हेतुवारामध्ये तिन्ही काळांतील हेतूचे फल असणारे धर्म "अर्थ" (अत्थ) म्हटले आहेत, आणि त्यांचे हेतुधर्म हे "धर्म" (धम्म) म्हटले आहेत. धर्मवारामध्ये विनेय (शिष्य) जनांच्या वशामुळे आणि अतीताचा (भूतकाळाचा) संग्रह केल्यामुळे "उत्पन्न, समुपन्न" इत्यादी म्हटले नाही, म्हणून अतीत आणि प्रत्युत्पन्न (वर्तमान) हे "अर्थ" म्हटले आहेत, आणि त्यांचे उत्पादक हे "धर्म" म्हटले आहेत; हा या दोन्ही वारांमधील भेद (नानात्व) आहे.

Saccavārādivaṇṇanā niṭṭhitā.

सच्चवार इत्यादींची वर्णना समाप्त झाली.

Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुत्तन्तभाजनीयवर्णना समाप्त झाली.

2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā

२. अभिधम्मभाजनीयवर्णना

725. Avuttattāti ‘‘tesaṃ vipāke ñāṇa’’nti sāmaññena vatvā visesena avuttattāti adhippāyo. Ettha ca kiriyānaṃ avipākattā dhammabhāvo na vuttoti. Yadi evaṃ vipākā na hontīti atthabhāvo ca na vattabboti? Na, paccayuppannattā. Evañce kusalākusalānampi atthabhāvo āpajjatīti. Nappaṭisiddho, vipākassa pana padhānahetutāya pākaṭattā dhammabhāvova tesaṃ vutto. Kiriyānaṃ paccayattā dhammabhāvo āpajjatīti ce? Nāyaṃ doso appaṭisiddhattā, kammaphalasambandhassa pana ahetuttā dhammabhāvo na vutto. Apica ‘‘ayaṃ imassa paccayo, idaṃ paccayuppanna’’nti evaṃ bhedaṃ akatvā kevalaṃ kusalākusale vipākakiriyadhamme ca sabhāvato paccavekkhantassa dhammapaṭisambhidā atthapaṭisambhidā ca hotītipi tesaṃ atthadhammatā na vuttāti veditabbā. Kusalākusalavāresu ca dhammapaṭisambhidā kusalākusalānaṃ paccayabhāvaṃ sattivisesaṃ sanipphādetabbataṃ passantī nipphādetabbāpekkhā hotīti taṃsambandheneva ‘‘tesaṃ vipāke ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’ti vuttaṃ. Sabhāvadassanamattameva pana atthapaṭisambhidāya kiccaṃ nipphannaphalamattadassanatoti tassā nipphādakānapekkhattā vipākavāre ‘‘tesaṃ vipaccanake ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’ti na vuttanti veditabbaṃ.

७२५. "न म्हटल्यामुळे" (अवृत्तत्ता) म्हणजे "त्यांच्या विपाकामध्ये ज्ञान" असे सामान्यपणे सांगून विशेष रूपाने न म्हटल्यामुळे, असा अभिप्राय आहे. आणि येथे क्रियांचे विपाक (फळ) होत नसल्यामुळे त्यांचा "धर्मभाव" म्हटलेला नाही. जर असे असेल, तर विपाक होत नाहीत म्हणून त्यांचा "अर्थभाव" देखील सांगू नये का? नाही, कारण ते प्रत्ययोत्पन्न (कारणाने उत्पन्न झालेले) आहेत. जर असे असेल, तर कुशल आणि अकुशलांचाही "अर्थभाव" प्राप्त होईल. तो प्रतिषिद्ध (नाकारलेला) नाही, परंतु विपाकाचे प्रधान कारण स्पष्ट असल्यामुळे त्यांचा "धर्मभाव"च सांगितला आहे. जर क्रियांच्या प्रत्ययत्वामुळे (कारणत्वामुळे) "धर्मभाव" प्राप्त होतो असे म्हटले तर? हा दोष नाही कारण ते अप्रतिषिद्ध आहे; परंतु कर्म आणि फळाच्या संबंधाचा हेतू नसल्यामुळे "धर्मभाव" म्हटलेला नाही. शिवाय, "हा याचा प्रत्यय (कारण) आहे, हे प्रत्ययोत्पन्न (कार्य) आहे" असा भेद न करता, केवळ कुशल-अकुशल आणि विपाक-क्रिया धर्मांचे स्वभावतः प्रत्यवेक्षण करणाऱ्याला धम्मप्रतिसंभिदा आणि अत्थप्रतिसंभिदा होते, म्हणूनही त्यांची "अर्थ-धर्मता" सांगितलेली नाही, असे जाणावे. आणि कुशल-अकुशल वारांमध्ये धम्मप्रतिसंभिदा ही कुशल-अकुशलांच्या प्रत्ययभावाला (कारणत्वाला), शक्तीच्या विशेषाला आणि निष्पादित होणाऱ्या गोष्टीला पाहत असताना निष्पादित होणाऱ्या गोष्टीची अपेक्षा ठेवणारी असते; म्हणूनच त्या संबंधाने "त्यांच्या विपाकातील ज्ञान ही अत्थप्रतिसंभिदा आहे" असे म्हटले आहे. परंतु केवळ स्वभावदर्शन हेच अत्थप्रतिसंभिदेचे कार्य आहे, कारण ते केवळ निष्पन्न झालेल्या फळाचे दर्शन घडवते; म्हणून ती निष्पादकाची (उत्पादकाची) अपेक्षा ठेवत नसल्यामुळे विपाकवारामध्ये "त्यांच्या विपाकात ज्ञान ही धम्मप्रतिसंभिदा आहे" असे म्हटले नाही, असे जाणावे.

Sabhāvapaññattiyāti na sattādipaññattiyā, aviparītapaññattiyā vā. Khobhetvāti lomahaṃsajananasādhukāradānādīhi khobhetvā. Puna dhammassavane [Pg.195] jānissathāti appassutattā dutiyavāraṃ kathento tadeva kathessatīti adhippāyo.

"स्वभावप्रज्ञप्ती" (सभावपण्णत्ति) म्हणजे सत्त्व (प्राणी) इत्यादींची प्रज्ञप्ती नव्हे, तर अविपरीत (यथार्थ) प्रज्ञप्ती होय. "क्षोभित करून" (खोभेत्वा) म्हणजे रोमांच उत्पन्न करणे, साधुकार देणे इत्यादींद्वारे क्षोभित करून. "पुन्हा धम्मश्रवणात जाणाल" म्हणजे अल्पश्रुत असल्यामुळे दुसऱ्यांदा सांगताना तेच सांगतील, असा अभिप्राय आहे.

746. Bhūmidassanatthanti ettha kāmāvacarā lokuttarā ca bhūmi ‘‘bhūmī’’ti veditabbā, cittuppādā vāti.

७४६. "भूमी दर्शवण्यासाठी" (भूमिदस्सनत्थं) येथे कामावचर आणि लोकोत्तर भूमी ही "भूमी" म्हणून जाणावी, किंवा चित्तोत्पाद (चित्तुप्पाद) जाणावे.

Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

अभिधम्मभाजनीयवर्णना समाप्त झाली.

3. Pañhapucchakavaṇṇanā

३. प्रश्नपुच्छकवर्णना

747. Paccayasamuppannañca atthaṃ paccayadhammañcāti vacanehi hetādipaccayasamuppannānaṃ kusalākusalarūpānampi atthapariyāyaṃ, hetādipaccayabhūtānaṃ vipākakiriyarūpānampi dhammapariyāyañca dasseti. Paṭibhānapaṭisambhidāya kāmāvacaravipākārammaṇatā mahaggatārammaṇatā ca paṭisambhidāñāṇārammaṇatte na yujjati paṭisambhidāñāṇānaṃ kāmāvacaralokuttarakusalesu kāmāvacarakiriyālokuttaravipākesu ca uppattito. Sabbañāṇārammaṇatāya sati yujjeyya, ‘‘yena ñāṇena tāni ñāṇāni jānātī’’ti (vibha. 726) vacanato pana na sabbañāṇārammaṇatāti kathayanti. Suttantabhājanīye pana ‘‘ñāṇesu ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā’’ti avisesena vuttattā sabbañāṇārammaṇatā siyā. Abhidhammabhājanīyepi cittuppādavasena kathanaṃ niravasesakathananti yathādassitavisayavacanavasena ‘‘yena ñāṇena tāni ñāṇāni jānātī’’ti yaṃ vuttaṃ, taṃ aññārammaṇataṃ na paṭisedhetīti. Yathā ca atthapaṭisambhidāvisayānaṃ na niravasesena kathanaṃ abhidhammabhājanīye, evaṃ paṭibhānapaṭisambhidāvisayassapīti. Evaṃ paṭibhānapaṭisambhidāya sabbañāṇavisayattā ‘‘tisso paṭisambhidā siyā parittārammaṇā siyā mahaggatārammaṇā siyā appamāṇārammaṇā’’ti (vibha. 749) vuttā.

७४७. "प्रत्ययसमुत्पन्न अर्थ आणि प्रत्ययधर्म" या वचनांद्वारे हेतू इत्यादी प्रत्ययांनी उत्पन्न झालेल्या कुशल-अकुशल रूपांचा देखील 'अर्थपर्याय' आणि हेतू इत्यादी प्रत्यय स्वरूप असलेल्या विपाक-क्रिया रूपांचा देखील 'धर्मपर्याय' दर्शविला जातो. प्रतिभानप्रतिसंभिदेमध्ये कामावचर विपाक-आलंबनत्व आणि महग्गत-आलंबनत्व हे प्रतिसंभिदाज्ञान-आलंबनत्वामध्ये योग्य ठरत नाही, कारण प्रतिसंभिदाज्ञानांची उत्पत्ती कामावचर-लोकोत्तर कुशल आणि कामावचर-क्रिया-लोकोत्तर विपाकांमध्ये होते. सर्वज्ञान-आलंबनत्व असल्यास ते योग्य ठरेल, परंतु "ज्या ज्ञानाने तो त्या ज्ञानांना जाणतो" (विभंग ७२६) या वचनावरून सर्वज्ञान-आलंबनत्व नाही, असे म्हणतात. परंतु सुत्तंतभाजनियात "ज्ञानांमधील ज्ञान म्हणजे प्रतिभानप्रतिसंभिदा होय" असे विशेष भेद न करता म्हटल्यामुळे सर्वज्ञान-आलंबनत्व असू शकते. अभिधम्मभाजनियात देखील चित्तोत्पादानुसार केलेले कथन हे निरवशेष (पूर्ण) कथन आहे, म्हणून दर्शविलेल्या विषयाच्या वचनानुसार "ज्या ज्ञानाने तो त्या ज्ञानांना जाणतो" असे जे म्हटले आहे, ते इतर आलंबनांचा निषेध करत नाही. आणि ज्याप्रमाणे अर्थप्रतिसंभिदेच्या विषयांचे अभिधम्मभाजनियात निरवशेष कथन नाही, त्याचप्रमाणे प्रतिभानप्रतिसंभिदेच्या विषयाचेही आहे. अशा प्रकारे, प्रतिभानप्रतिसंभिदा ही सर्वज्ञानाचा विषय असल्यामुळे "तीन प्रतिसंभिदा परीत्तालंबन असू शकतात, महग्गतालंबन असू शकतात, अप्पमाणालंबन असू शकतात" (विभंग ७४९) असे म्हटले आहे.

Yadipi ‘‘siyā atthapaṭisambhidā na maggārammaṇā’’ti (vibha. 749) vacanato abhidhammabhājanīye vuttapaṭisambhidāsveva pañhapucchakanayo pavatto. Na hi maggo paccayuppanno na hoti, abhidhammabhājanīye ca paṭisambhidāñāṇavisayā eva paṭibhānapaṭisambhidā vuttāti na tassā mahaggatārammaṇatāti. Evamapi dvepi etā pāḷiyo virujjhanti, tāsu balavatarāya ṭhatvā [Pg.196] itarāya adhippāyo maggitabbo. Kusalākusalānaṃ pana paccayuppannattapaṭivedhopi kusalākusalabhāvapaṭivedhavinimutto natthīti nippariyāyā tattha dhammapaṭisambhidā ekantadhammavisayattā, tathā vipākakiriyānaṃ paccayabhāvapaṭivedhopi vipākakiriyabhāvapaṭivedhavinimutto natthīti nippariyāyā tattha atthapaṭisambhidā ekantikaatthavisayattā. Kiñci pana ñāṇaṃ appaṭibhānabhūtaṃ natthi ñeyyappakāsanatoti sabbasmimpi ñāṇe nippariyāyā paṭibhānapaṭisambhidā bhavituṃ arahati. Nippariyāyapaṭisambhidāsu pañhapucchakassa pavattiyaṃ dvepi pāḷiyo na virujjhanti.

जरी "अर्थप्रतिसंभिदा मार्ग-आलंबन नसलेली असू शकते" (विभंग ७४९) या वचनावरून अभिधम्मभाजनियात सांगितलेल्या प्रतिसंभिदांमध्येच प्रश्न विचारण्याची पद्धत (प्रश्नपुच्छकनय) प्रवृत्त झाली आहे. कारण मार्ग हा प्रत्ययोत्पन्न नसतो असे नाही, आणि अभिधम्मभाजनियात प्रतिसंभिदाज्ञानविषयकच प्रतिभानप्रतिसंभिदा सांगितली आहे, म्हणून तिला महग्गतालंबनत्व नाही. असे असूनही या दोन्ही पाळी (वचने) परस्परांशी विसंगत ठरतात, त्यांपैकी अधिक बलवान वचनाचा आधार घेऊन दुसऱ्या वचनाचा अभिप्राय शोधला पाहिजे. परंतु कुशल-अकुशलांच्या प्रत्ययोत्पन्नतेचा प्रतिवेध (साक्षात्कार) देखील कुशल-अकुशल भावाच्या प्रतिवेधापासून मुक्त नाही, म्हणून तेथे निष्पर्याय धर्मप्रतिसंभिदा ही एकांततः धर्मविषयकच असते. त्याचप्रमाणे विपाक-क्रियांच्या प्रत्ययभावाचा प्रतिवेध देखील विपाक-क्रिया भावाच्या प्रतिवेधापासून मुक्त नाही, म्हणून तेथे निष्पर्याय अर्थप्रतिसंभिदा ही एकांततः अर्थविषयकच असते. परंतु ज्ञेय वस्तूंचे प्रकाशन करण्याच्या दृष्टीने कोणतेही ज्ञान अप्रतिभान स्वरूप नसते, म्हणून सर्वच ज्ञानांमध्ये निष्पर्याय प्रतिभानप्रतिसंभिदा असणे योग्य आहे. निष्पर्याय प्रतिसंभिदांमध्ये प्रश्न विचारणाऱ्याच्या प्रवृत्तीत दोन्ही पाळी (वचने) विसंगत ठरत नाहीत.

Saddārammaṇattā bahiddhārammaṇāti ettha parassa abhilāpasaddārammaṇattāti bhavitabbaṃ. Na hi saddārammaṇatā bahiddhārammaṇatāya kāraṇaṃ saddassa ajjhattassa ca sabbhāvāti. Anuvattamāno ca so eva saddoti visesanaṃ na katanti daṭṭhabbaṃ.

"शब्दाला आलंबन केल्यामुळे बाह्य आलंबन असणारे" यामध्ये "दुसऱ्याच्या बोलण्याच्या शब्दाला आलंबन केल्यामुळे" असे असायला हवे. कारण शब्दाचे आलंबन असणे हे बाह्य आलंबनाचे कारण नाही, कारण शब्द हा अध्यात्म (स्वतःच्या आत) देखील अस्तित्वात असतो. आणि अनुवर्तन करणारा तोच शब्द आहे, म्हणून त्याचे विशेषण केले गेले नाही, असे समजले पाहिजे.

Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रश्नपुच्छक-वर्णना समाप्त झाली.

Paṭisambhidāvibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रतिसंभिदाविभंग-वर्णना समाप्त झाली.

16. Ñāṇavibhaṅgo

१६. ज्ञानविभंग

1. Ekakamātikādivaṇṇanā

१. एकक-मातिका इत्यादींची वर्णना

751. Okāsaṭṭhena [Pg.197] sampayuttā dhammā ārammaṇañcāpi ñāṇassa vatthu. Yāthāvakavatthuvibhāvanāti nahetādiavitathekappakāravatthuvibhāvanā. Yathā ekaṃ nahetu, tathā ekaṃ aññampīti hi gahetabbaṃ avitathasāmaññayuttaṃ ñāṇārammaṇaṃ yāthāvakavatthu. Yāthāvakena vā avitathasāmaññena vatthuvibhāvanā yāthāvakavatthuvibhāvanā.

७५१. अवकाश अर्थाने (स्थान देण्याच्या अर्थाने) संप्रयुक्त धर्म आणि आलंबन हे देखील ज्ञानाचे वस्तू (अधिष्ठान) आहेत. 'याथावकवस्तूविभावना' म्हणजे 'न-हेतू' इत्यादी अवितथ (यथार्थ) अशा एकाच प्रकारच्या वस्तूचे स्पष्टीकरण करणे होय. कारण ज्याप्रमाणे एक 'न-हेतू' आहे, त्याचप्रमाणे दुसरेही एक आहे, असे ग्रहण केले पाहिजे; अवितथ सामान्यतेने युक्त असलेले ज्ञान-आलंबन हेच 'याथावकवस्तू' (यथार्थ वस्तू) होय. किंवा यथार्थ अशा अवितथ सामान्यतेने वस्तूचे स्पष्टीकरण करणे म्हणजे 'याथावकवस्तूविभावना' होय.

Dukānurūpehīti dukamātikānurūpehīti vadanti. Osānadukassa pana dukamātikaṃ anissāya vuttattā dukabhāvānurūpehīti vattabbaṃ. Evaṃ tikānurūpehīti etthāpi daṭṭhabbaṃ. Osānaduke pana atthoti phalaṃ, anekatthattā dhātusaddānaṃ taṃ janetīti atthajāpikā, kāraṇagatā paññā. Jāpito janito attho etissāti jāpitatthā, kāraṇapaññāsadisī phalappakāsanabhūtā phalasampayuttā paññā.

'दुकांचे अनुरूप' म्हणजे 'दुक-मातिकेच्या अनुरूप' असे म्हणतात. परंतु शेवटच्या दुकाचे (ओसानदुक) कथन दुक-मातिकेचा आश्रय न घेता केल्यामुळे 'दुकभावाच्या अनुरूप' असे म्हटले पाहिजे. याचप्रमाणे 'तिकांच्या अनुरूप' यामध्येही समजले पाहिजे. शेवटच्या दुकामध्ये 'अर्थ' म्हणजे 'फल' होय; धातूंच्या शब्दांचे अनेक अर्थ असल्यामुळे, ते उत्पन्न करते म्हणून 'अर्थजापिका' म्हणजे कारणामध्ये असलेली प्रज्ञा होय. जिच्याद्वारे अर्थ उत्पन्न (जापित) केला जातो ती 'जापितार्था' होय; ही कारणप्रज्ञेसारखी फलाचे प्रकाशन करणारी आणि फलाशी संप्रयुक्त असलेली प्रज्ञा होय.

10. Dasakamātikāvaṇṇanā

१०. दसक-मातिका वर्णना

760. ‘‘Catasso kho imā, sāriputta, yoniyo. Katamā…pe… yo kho maṃ, sāriputta, evaṃ jāna’’nti (ma. ni. 1.152) vacanena catuyoniparicchedakañāṇaṃ vuttaṃ, ‘‘nirayañcāhaṃ, sāriputta, pajānāmī’’tiādinā (ma. ni. 1.153) pañcagatiparicchedakaṃ. ‘‘Saṃyuttake āgatāni tesattati ñāṇāni, sattasattati ñāṇānī’’ti vuttaṃ, tattha pana nidānavagge sattasattati āgatāni catucattārīsañca, tesattati pana paṭisambhidāmagge sutamayādīni āgatāni dissanti, na saṃyuttaketi. Aññānipīti etena idha ekakādivasena vuttaṃ, aññattha ca ‘‘pubbante ñāṇa’’ntiādinā, brahmajālādīsu ca ‘‘tayidaṃ tathāgato pajānāti ‘imāni diṭṭhiṭṭhānāni evaṃ gahitānī’ti’’ādinā vuttaṃ anekañāṇappabhedaṃ saṅgaṇhāti. Yāthāvapaṭivedhato sayañca akampiyaṃ puggalañca taṃsamaṅgiṃ ñeyyesu adhibalaṃ karotīti āha ‘‘akampiyaṭṭhena upatthambhakaṭṭhena cā’’ti.

७६०. "हे सारिपुत्त, या चार योनी आहेत. कोणत्या...पे... जो कोणी मला, हे सारिपुत्त, अशा प्रकारे जाणतो" (मज्झिम निकाय १.१५२) या वचनाने चार योनींचे परिच्छेद करणारे ज्ञान (चतुयोनिपरिच्छेदक ज्ञान) सांगितले आहे. "आणि हे सारिपुत्त, मी निरयाला (नरकाला) जाणतो" इत्यादी वचनाने (मज्झिम निकाय १.१५३) पाच गतींचे परिच्छेद करणारे ज्ञान सांगितले आहे. "संयुत्त निकायमध्ये त्र्याहत्तर ज्ञाने आणि सत्याहत्तर ज्ञाने आली आहेत" असे म्हटले आहे; परंतु तेथे निदानवर्गात सत्याहत्तर आणि चव्वेचाळीस ज्ञाने आली आहेत, आणि त्र्याहत्तर ज्ञाने तर पटिसंभिदामग्गात सुतमय इत्यादी रूपाने आलेली दिसतात, संयुत्त निकायमध्ये नाही. "इतरही" या शब्दाने येथे एकक इत्यादी रूपाने सांगितलेले, आणि इतर ठिकाणी "पूर्वांताविषयी ज्ञान" इत्यादी रूपाने, तसेच ब्रह्मजाल सुत्त इत्यादींमध्ये "हे तथागत जाणतात की 'ही दृष्टीस्थाने अशा प्रकारे ग्रहण केली आहेत'" इत्यादी रूपाने सांगितलेल्या अनेक ज्ञानांच्या प्रकारांचा संग्रह होतो. यथार्थ प्रतिवेधामुळे (साक्षात्काराने) स्वतः देखील अकंपित राहून आणि त्या ज्ञानाने युक्त असलेल्या पुद्गलाला ज्ञेय वस्तूंमध्ये अधिक बलवान बनवते, म्हणून "अकंपित अर्थाने आणि उपस्तंभक (आधार देण्याच्या) अर्थाने" असे म्हटले आहे.

Seṭṭhaṭṭhānaṃ [Pg.198] sabbaññutaṃ. Paṭijānanavasena sabbaññutaṃ abhimukhaṃ gacchanti, aṭṭha vā parisā upasaṅkamantīti āsabhā, buddhā. Idaṃ panāti buddhānaṃ ṭhānaṃ sabbaññutameva vadati. Tiṭṭhamānovāti avadantopi tiṭṭhamānova paṭijānāti nāmāti attho. Aṭṭhasu parisāsu ‘‘abhijānāmahaṃ, sāriputta, anekasataṃ khattiyaparisaṃ…pe… tatra vata maṃ bhayaṃ vā sārajjaṃ vā okkamissatīti nimittametaṃ, sāriputta, na samanupassāmī’’ti (ma. ni. 1.151) vacanena dassitaakampiyañāṇayutto dasabalohanti abhītanādaṃ nadati. Sīhanādasuttena khandhakavagge āgatena.

श्रेष्ठ स्थान म्हणजे सर्वज्ञता होय. प्रतिज्ञा करण्याच्या (घोषणा करण्याच्या) दृष्टीने सर्वज्ञतेच्या सन्मुख जातात, किंवा आठ परिषदांमध्ये जातात, म्हणून ते 'आसभ' (ऋषभसारखे श्रेष्ठ) म्हणजेच बुद्ध होत. "परंतु हे" म्हणजे बुद्धांचे स्थान हे सर्वज्ञतेलाच सांगते. "उभे राहूनच" म्हणजे काही न बोलता उभे राहूनच प्रतिज्ञा करतो, असा अर्थ आहे. आठ परिषदांमध्ये "हे सारिपुत्त, मी अनेक शेकडो क्षत्रिय परिषदांना जाणतो...पे... तेथे मला भय किंवा संकोच उत्पन्न होईल, असे कोणतेही कारण, हे सारिपुत्त, मला दिसत नाही" (मज्झिम निकाय १.१५१) या वचनाने दर्शविलेल्या अकंपित ज्ञानाने युक्त असलेले भगवान "मी दशबल आहे" अशी निर्भय गर्जना करतात. खंधकवर्गात आलेल्या सीहनाद सुत्ताद्वारे (हे स्पष्ट होते).

‘‘Devamanussānaṃ catucakkaṃ vattatī’’ti (a. ni. 4.31) suttasesena sappurisūpassayādīnaṃ phalasampatti pavatti, purimasappurisūpassayādiṃ upanissāya pacchimasappurisūpassayādīnaṃ sampatti pavatti vā vuttāti ādi-saddena tattha ca cakka-saddassa gahaṇaṃ veditabbaṃ. Paṭivedhaniṭṭhattā arahattamaggañāṇaṃ paṭivedhoti ‘‘phalakkhaṇe uppannaṃ nāmā’’ti vuttaṃ. Tena paṭiladdhassapi desanāñāṇassa kiccanipphattiparassa bujjhanamattena hotīti ‘‘aññāsikoṇḍaññassa sotāpattiphalakkhaṇe pavattaṃ nāmā’’ti vuttaṃ. Tato paraṃ pana yāva parinibbānā desanāñāṇappavatti tasseva pavattitassa dhammacakkassa ṭhānanti veditabbaṃ, pavattitacakkassa cakkavattino cakkaratanaṭṭhānaṃ viya.

“देवमनुष्यांचे चार चक्र फिरतात” (अं. नि. ४.३१) या सूत्राच्या उर्वरित भागाद्वारे सत्पुरुष-संश्रय (सत्पुरुषांचा आश्रय) इत्यादींची फलसंपत्तीची प्रवृत्ती, किंवा पूर्व सत्पुरुष-संश्रय इत्यादींच्या उपनिश्रयाने (आश्रयाने) नंतरच्या सत्पुरुष-संश्रय इत्यादींची संपत्ती प्रवृत्त होते, असे म्हटले आहे. येथे 'आदि' शब्दाने 'चक्र' शब्दाचे ग्रहण समजावे. प्रतिवेधाची (साक्षात्काराची) निष्ठा (पूर्णता) असल्यामुळे अर्हत्-मार्गज्ञान हेच प्रतिवेध आहे, म्हणून “फलक्षणी उत्पन्न झालेले” असे म्हटले आहे. त्यामुळे प्राप्त झालेल्या, कृतकृत्यतेने युक्त अशा देशनाज्ञानाचे केवळ बोध होण्यानेच (प्रवर्तन) होते, म्हणून “अञ्ञासि कोण्डञ्ञ यांच्या सोतापत्ति-फलक्षणी प्रवृत्त झाले” असे म्हटले आहे. त्यानंतर परिनिर्वाणापर्यंत देशनाज्ञानाची प्रवृत्ती ही त्या प्रवृत्त केलेल्या धम्मचक्काचेच स्थान (अधिष्ठान) समजावे, ज्याप्रमाणे चक्रवर्ती राजाने प्रवृत्त केलेल्या चक्राचे चक्ररत्नस्थान असते.

Samādīyantīti samādānāni, tāni pana samādiyitvā katāni hontīti āha ‘‘samādiyitvā katāna’’nti. Kammameva vā kammasamādānanti etena samādāna-saddassa apubbatthābhāvaṃ dasseti muttagata-sadde gata-saddassa viya.

जे ग्रहण केले जातात ते 'समादान' होत, आणि ते ग्रहण करून केले जातात, म्हणून “ग्रहण करून केलेल्यांचे” असे म्हटले आहे. किंवा कर्म हेच 'कर्म-समादान' आहे, याद्वारे 'समादान' शब्दाचा कोणताही अपूर्व (नवीन) अर्थ नाही हे दर्शविले आहे, ज्याप्रमाणे 'मुत्तगत' (मूत्रगत) शब्दात 'गत' शब्दाचा अर्थ असतो.

Agatigāmininti nibbānagāminiṃ. Vuttañhi ‘‘nibbānañcāhaṃ, sāriputta, pajānāmi nibbānagāminiñca paṭipada’’nti (ma. ni. 1.153).

‘अगतिगामिनी’ म्हणजे निब्बानगामिनी (निर्वाणगामिनी). कारण असे म्हटले आहे की, “हे सारिपुत्त, मी निब्बान (निर्वाण) देखील जाणतो आणि निब्बानगामिनी प्रतिपदा (निर्वाणगामी मार्ग) देखील जाणतो” (म. नि. १.१५३).

Hānabhāgiyadhammanti hānabhāgiyasabhāvaṃ, kāmasahagatasaññādidhammaṃ vā. Taṃ kāraṇanti pubbeva katābhisaṅkhārādiṃ.

‘हानभागिय धम्म’ म्हणजे हानभागिय स्वभाव (ऱ्हास पावणारा स्वभाव), किंवा कामसहगत संज्ञा इत्यादी धम्म. ‘त्या कारणाने’ म्हणजे पूर्वीच केलेल्या अभिसंस्कार इत्यादींमुळे.

‘‘Idānī’’ti etassa ‘‘iminā anukkamena vuttānīti veditabbānī’’ti iminā saha yojanā kātabbā. Kilesāvaraṇaṃ tadabhāvañcāti kilesāvaraṇābhāvaṃ. Kilesakkhayādhigamassa hi kilesāvaraṇaṃ aṭṭhānaṃ, tadabhāvo ṭhānaṃ. Anadhigamassa kilesāvaraṇaṃ ṭhānaṃ, tadabhāvo [Pg.199] aṭṭhānanti. Tattha tadabhāvaggahaṇena gahitaṃ ‘‘atthi dinna’’ntiādikāya sammādiṭṭhiyā ṭhitiṃ tabbiparītāya ṭhānābhāvañca adhigamassa ṭhānaṃ passantena iminā ñāṇena adhigamānadhigamānaṃ ṭhānāṭṭhānabhūte kilesāvaraṇatadabhāve passati bhagavāti imamatthaṃ sādhento āha ‘‘lokiyasammādiṭṭhiṭhitidassanato niyatamicchādiṭṭhiṭhānābhāvadassanato cā’’ti. Ettha ca adhigamaṭṭhānadassanameva adhippetaṃ upari bhabbapuggalavaseneva vipākāvaraṇābhāvadassanādikassa vakkhamānattā. Iminā pana ñāṇena sijjhanato pasaṅgena itarampi vuttanti veditabbaṃ. Dhātuvemattadassanatoti rāgādīnaṃ adhimattatādivasena taṃsahitānaṃ dhātūnaṃ vemattatādassanato, ‘‘ayaṃ imissā dhātuyā adhimattattā rāgacarito’’tiādinā cariyāhetūnaṃ vā, rāgādayo eva vā pakatibhāvato dhātūti rāgādivemattadassanatoti attho. Payogaṃ anādiyitvāti santatimahāmattaaṅgulimālādīnaṃ viya kāmarāgabyāpādādivasena payogaṃ anādiyitvā.

“आता” (इदानी) या शब्दाची “या अनुक्रमाने सांगितले आहे असे समजावे” याच्याशी योजना करावी. 'किलेस-आवरण (क्लेशांचे आवरण) आणि त्याचा अभाव' म्हणजे किलेसावरणाचा अभाव. कारण क्लेशक्षयाच्या अधिगमासाठी (प्राप्तीसाठी) किलेसावरण हे 'अस्थान' (अशक्य गोष्ट) आहे आणि त्याचा अभाव हे 'स्थान' (शक्य गोष्ट) आहे. अधिगमाच्या अभावासाठी (अप्राप्तीसाठी) किलेसावरण हे 'स्थान' आहे आणि त्याचा अभाव हे 'अस्थान' आहे. तेथे त्याच्या अभावाच्या ग्रहणाने घेतलेल्या “दान दिले जाते” इत्यादी सम्यक्-दृष्टीची स्थिती आणि तिच्या विपरीत (मिथ्यादृष्टीच्या) स्थानाचा अभाव, याला अधिगमाचे स्थान म्हणून पाहणाऱ्या या ज्ञानाद्वारे, भगवान अधिगमाच्या आणि अनधिगमाच्या स्थान-अस्थानभूत अशा किलेसावरण आणि त्याच्या अभावाला पाहतात, हा अर्थ सिद्ध करताना म्हटले आहे - “लौकिक सम्यक्-दृष्टीच्या स्थितीच्या दर्शनामुळे आणि नियत मिथ्यादृष्टीच्या स्थानाच्या अभावाच्या दर्शनामुळे.” आणि येथे अधिगमाच्या स्थानाचे दर्शनच अभिप्रेत आहे, कारण पुढे भव्य पुद्गलांच्या (योग्य व्यक्तींच्या) वशने विपाकावरणाचा अभाव इत्यादींचे दर्शन सांगितले जाणार आहे. परंतु या ज्ञानाने सिद्ध होत असल्यामुळे प्रसंगाने दुसरेही सांगितले आहे असे समजावे. 'धातूंच्या विविधतेच्या दर्शनामुळे' (धातुवेमत्तदस्सनतो) म्हणजे रागादींच्या तीव्रतेमुळे त्यासह असणाऱ्या धातूंच्या विविधतेच्या दर्शनामुळे, किंवा “हा या धातूच्या तीव्रतेमुळे रागचरित आहे” इत्यादी चर्यांच्या कारणांमुळे, अथवा राग इत्यादीच स्वभावतः धातू असल्यामुळे 'रागादींच्या विविधतेच्या दर्शनामुळे' असा अर्थ आहे. 'प्रयोगाचा स्वीकार न करता' (पयोगं अनादियित्वा) म्हणजे संतति महामात्र, अंगुलिमाल इत्यादींप्रमाणे कामराग, व्यापाद इत्यादींच्या वशने प्रयोगाचा स्वीकार न करता.

(1.) Ekakaniddesavaṇṇanā

(१.) एकक-निर्देश-वर्णन

761. Na hetumevāti ettha ca na hetū evāti attho, byañjanasiliṭṭhatāvasena pana rassattaṃ ma-kāro ca kato ‘‘adukkhamasukhā’’ti ettha viya. Imināpi nayenāti ettha purimanayena hetubhāvādipaṭikkhepo, pacchimanayena nahetudhammādikoṭṭhāsasaṅgahoti ayaṃ viseso veditabbo. Cutiggahaṇena cutiparicchinnāya ekāya jātiyā gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ, bhavaggahaṇena navadhā vuttabhavassa. Tadantogadhatāya tattha tattha pariyāpannatā vuttā. Uppannaṃ manoviññāṇaviññeyyamevāti ‘‘na rūpaṃ viya uppannā chaviññāṇaviññeyyā’’ti rūpato etesaṃ visesanaṃ karoti.

७६१. ‘न हेतुमेव’ येथे 'न हेतू एव' (हेतूच नाहीत) असा अर्थ आहे, परंतु व्यंजनांच्या सुश्लिष्टतेसाठी (उच्चार सुलभतेसाठी) र्‍हस्वत्व आणि 'म' कार केला आहे, ज्याप्रमाणे “अदुक्खमसुखा” येथे केला आहे. 'याही नयाने' (पद्धतीने) यामध्ये पूर्व नयाने हेतुभाव इत्यादींचा निषेध आणि नंतरच्या नयाने 'न-हेतु-धम्म' इत्यादी कोष्ठासांचा (वर्गांचा) संग्रह होतो, हा विशेष समजावे. 'चुति' (च्युती) च्या ग्रहणाने चुतीने परिच्छिन्न झालेल्या एका जातीचे (जन्माचे) ग्रहण समजावे, आणि 'भव' च्या ग्रहणाने नऊ प्रकारच्या सांगितलेल्या भवाचे ग्रहण समजावे. त्यात अंतर्भूत असल्यामुळे त्या त्या ठिकाणी परियापन्नता (अंतर्भाव) सांगितली आहे. 'उत्पन्न झालेले केवळ मनोविज्ञानाने जाणण्याजोगेच' याद्वारे “रूपाप्रमाणे उत्पन्न झालेले सहा विज्ञानांनी जाणण्याजोगे नाही” असे सांगून रूपापासून याचे वेगळेपण स्पष्ट केले आहे.

762. Kappato kappaṃ gantvāpi na uppajjatīti na kadāci tathā uppajjati. Na hi khīrādīnaṃ viya etesaṃ yathāvuttalakkhaṇavilakkhaṇatā atthīti dasseti.

७६२. ‘कल्पापासून कल्पापर्यंत जाऊनही उत्पन्न होत नाही’ म्हणजे कधीही तसे उत्पन्न होत नाही. कारण दुधाप्रमाणे यांच्यात यथावक्त (सांगितलेल्या) लक्षणांपेक्षा विपरीत लक्षण नसते, हे दर्शविले आहे.

763. Samodhānetvāti loke vijjamānaṃ sabbaṃ rūpaṃ samodhānetvā. Etena mahattepi avibhāvakattaṃ dassento sukhumattā na vibhāvessatīti [Pg.200] vādapathaṃ chindati. Cakkhupasāde mama vatthumhīti attho. Visayoti issariyaṭṭhānanti adhippāyo.

७६३. ‘समवधान करून’ (समोधानेत्वा) म्हणजे जगात विद्यमान असलेल्या सर्व रूपांचे samodhānetvā (एकत्रित) करून. याद्वारे मोठेपणातही अविभाज्यत्व दर्शविताना, 'सूक्ष्मत्वामुळे विभाग होणार नाही' हा वाद खोडून काढला आहे. 'चक्षुप्रसादात माझ्या वस्तूमध्ये' असा अर्थ आहे. 'विषय' म्हणजे ऐश्वर्याचे स्थान (अधिपत्याचे क्षेत्र) असा अभिप्राय आहे.

764. Abbokiṇṇāti abyavahitā, anantaritāti attho. Vavatthitānampi paṭipāṭiniyamo tena paṭikkhittoti attho. Anantaratāti anantarapaccayatā etena paṭikkhittāti attho.

७६४. ‘अब्बोकिण्णा’ म्हणजे अव्यवहित (न थांबता), निरंतर असा अर्थ आहे. व्यवस्थित असलेल्यांचाही परिपाटी-नियम (क्रम-नियम) याद्वारे नाकारला गेला आहे, असा अर्थ आहे. 'अनंतरता' म्हणजे अनंतर-प्रत्ययता याद्वारे नाकारली गेली आहे, असा अर्थ आहे.

765. Samanantaratāti ca samanantarapaccayatā.

७६५. आणि 'समनंतरता' म्हणजे समनंतर-प्रत्ययता होय.

766. Ābhujanatoti ābhuggakaraṇato, nivattanato icceva attho. Ettha ca ‘‘pañca viññāṇā anābhogā’’ti ābhogasabhāvā na hontīti attho, ‘‘pañcannaṃ viññāṇānaṃ natthi āvaṭṭanā vā’’tiādīsupi āvaṭṭanabhāvo vātiādinā attho daṭṭhabbo.

७६६. ‘आभुजन’ म्हणजे आभुग्ग करणे (वाकवणे), किंवा निवर्तन (मागे फिरणे) असाच अर्थ आहे. आणि येथे “पाच विज्ञाने अनाभोग आहेत” म्हणजे ते आभोग-स्वभावाचे (प्रयत्नाने युक्त) नसतात असा अर्थ आहे, “पाच विज्ञानांचे आवर्तन नसते” इत्यादींमध्ये आवर्तनाचा अभाव असतो, असा अर्थ समजावे.

Na kañci dhammaṃ paṭivijānātīti ettha na sabbe rūpādidhammā dhammaggahaṇena gahitāti yathādhippetadhammadassanatthaṃ ‘‘manopubbaṅgamā dhammāti evaṃ vutta’’nti āha.

‘कोणत्याही धम्माला जाणत नाही’ येथे 'धम्म' ग्रहणाने सर्व रूपादी धम्म घेतलेले नाहीत, तर यथा-अभिप्रेत धम्म दर्शविण्यासाठी “मनोपुब्बङ्गमा धम्मा” (मन हे धम्मांचे पूर्वगामी आहे) असे म्हटले आहे.

Rūpādīsu abhinipatanaṃ tehi samāgamo tesantipi vattuṃ yujjatīti āha ‘‘rūpādīnaṃ abhinipātamatta’’nti. Kammatthe vā sāmivacanaṃ. Viññāṇehi abhinipatitabbāni hi rūpādīnīti. Idaṃ vuttaṃ hotītiādīsu hi ayaṃ adhippāyo – ārammaṇakaraṇena paṭivijānitabbāni rūpādīni ṭhapetvā kusalākusalacetanāya taṃsampayuttānañca yathāvuttānaṃ sahajapubbaṅgamadhammena paṭivijānitabbānaṃ paṭivijānanaṃ etesaṃ natthīti. Evañca katvā ‘‘dassanādimattato pana muttā aññā etesaṃ kusalādipaṭiviññatti nāma natthī’’ti kiccantaraṃ paṭisedheti.

रूपादींवर अभिनिपातन (आघात) किंवा त्यांच्याशी समागम त्यांच्या बाबतीतही बोलणे योग्य आहे, म्हणून “रूपादींचा केवळ अभिनिपात” असे म्हटले आहे. किंवा कर्म-अर्थात षष्ठी विभक्ती आहे. कारण विज्ञानांद्वारे रूपादींवर अभिनिपातन केले जाते. 'हे सांगितले आहे' इत्यादींमध्ये हा अभिप्राय आहे - आलंबन करण्याद्वारे जाणण्याजोग्या रूपादींना सोडून, कुशल-अकुशल चेतना आणि तिच्याशी संप्रयुक्त असलेल्या यथावक्त सहज-पूर्वंगम धम्मांद्वारे जाणण्याजोग्यांचे जाणणे यांच्यात नसते. आणि असे करून “केवळ दर्शनादींशिवाय दुसरी कोणतीही यांची कुशल इत्यादी प्रतिविज्ञप्ती (विशेष ज्ञान) नसते” याद्वारे इतर कृत्यांचा निषेध केला आहे.

Avipākabhāvena aññaṃ abyākatasāmaññaṃ anivārento kusalākusalaggahaṇañca karotīti cavanapariyosānañca kiccaṃ. Pi-saddena sahajavanakāni vīthicittāni sampiṇḍetvā pañcadvāre paṭisedhane ayaṃ adhippāyo siyā – ‘‘manasā ce paduṭṭhena…pe… pasannena bhāsati vā karoti vā’’ti (dha. pa. 1-2) evaṃ vuttā bhāsanakaraṇakarā, taṃsadisā ca sukhadukkhuppādakā balavanto chaṭṭhadvārikā eva dhammaggahaṇena gahitāti na tesaṃ pañcadvārikajavanena paṭivijānanaṃ atthi, dubbalānaṃ pana pubbaṅgamapaṭivijānanaṃ tattha na paṭisiddhaṃ ‘‘na [Pg.201] kāyakammaṃ na vacīkammaṃ paṭṭhapetī’’ti viññattidvayajanakasseva paṭṭhapanapaṭikkhepena dubbalassa manokammassa anuññātattā. Tathā kāyasucaritādikusalakammaṃ karomīti, tabbiparītaṃ akusalaṃ kammaṃ karomīti ca kusalākusalasamādānaṃ pañcadvārikajavanena na hoti. Tathā paṭiccasamuppādavaṇṇanāyaṃ vuttā ‘‘pañcadvārikacuti ca na pañcadvārikacittehi hoti cuticittassa ataṃdvārikattā’’ti. Yā panāyaṃ pāḷi ‘‘pañcahi viññāṇehi na kañci dhammaṃ paṭivijānāti aññatra abhinipātamattā’’ti, tassā rūpādīnaṃ āpāthamattaṃ muñcitvā aññaṃ kañci dhammasabhāvaṃ na paṭivijānātīti ayamattho dissati. Na hi rūpaṃ paṭiggaṇhantampi cakkhuviññāṇaṃ rūpanti ca gaṇhātīti. Sampaṭicchanassapi rūpanīlādiākārapaṭivijānanaṃ natthīti kiñci dhammassa paṭivijānanaṃ paṭikkhittaṃ, pañcahi pana viññāṇehi sātisayaṃ tassa vijānananti ‘‘aññatra abhinipātamattā’’ti na vuttaṃ. Yassa pāḷiyaṃ bahiddhāpaccuppannārammaṇatā vuttā, tato aññaṃ niruttipaṭisambhidaṃ icchantehi pañcadvārajavanena paṭisambhidāñāṇassa sahuppatti paṭisiddhā. Rūpārūpadhammeti rūpārūpāvacaradhammeti attho.

अविपाकभावाने (विपाक न होण्याच्या स्वभावाने) इतर अव्याकृत सामान्याला न रोखता आणि कुशल-अकुशलाचे ग्रहण करतो, हे च्युती-पर्यवसान (मरण-अंतिम) कार्य आहे. 'पि' (सुद्धा) या शब्दाने सह-जवन वीथिचित्तांना एकत्रित करून पंचद्वारांमध्ये निषेध करण्यात हा अभिप्राय असावा – "मनसा चे पदुट्ठेन...पे... पसन्नेन भासति वा करोति वा" (धम्मपद १-२) अशा प्रकारे म्हटलेले भाषण आणि क्रिया करणारे, आणि त्यांच्यासारखेच सुख-दुःख उत्पन्न करणारे बलवान सहाव्या द्वाराचे (मनोद्वाराचे) धर्मच ग्रहणाने घेतले जातात, म्हणून त्यांचे पंचद्वारिक जवनाने प्रतिविज्ञान (विशेष ज्ञान) होत नाही. परंतु, दुर्बलांचे पूर्वंगम-प्रतिविज्ञान तिथे प्रतिषिद्ध (निषिद्ध) नाही, कारण "नाय कम्मं न वचीकम्मं पट्ठपेति" (कायिक कर्म किंवा वाचिक कर्म प्रस्थापित करत नाही) या विज्ञाप्तिद्वय-जनकाच्याच प्रस्थापनाच्या निषेधाने दुर्बल मनोकर्माला अनुमती दिली गेली आहे. तसेच, 'मी कायसुचरितादी कुशल कर्म करतो' आणि त्याच्या उलट 'मी अकुशल कर्म करतो' असे कुशल-अकुशल समादान पंचद्वारिक जवनाने होत नाही. तसेच, प्रतीत्यसमुत्पाद-वर्णनात म्हटले आहे – "पंचद्वारिक च्युती ही पंचद्वारिक चित्तांनी होत नाही, कारण च्युतीचित्त हे त्या द्वाराचे नसते." जी ही पाळी (पाठाची ओळ) आहे – "पंचहि विज्ञाणेहि न कंचि धम्मं पटिविजानाति अञ्ञत्र अभिनिपातमत्ता" (पाच विज्ञानांनी केवळ अभिपात (स्पर्श/आघात) मात्राशिवाय इतर कोणत्याही धर्माला प्रतिजाणत नाही), तिचा अर्थ असा दिसतो की, रूपादींच्या केवळ गोचरतेचा (आपात) त्याग करून इतर कोणत्याही धर्मस्वभावाला ते प्रतिजाणत नाही. कारण रूप ग्रहण करत असतानाही चक्षुविज्ञान हे 'हे रूप आहे' असे ग्रहण करत नाही. संप्रतीच्छनाचेही रूप-नील आदी आकारांचे प्रतिविज्ञान नसते, म्हणून कोणत्याही धर्माचे प्रतिविज्ञान प्रतिषिद्ध केले आहे. परंतु पाच विज्ञानांद्वारे त्याचे अतिशय ज्ञान होते, म्हणून "अञ्ञत्र अभिनिपातमत्ता" असे म्हटले नाही. ज्याचे पाळीमध्ये बाह्य-प्रत्युत्पन्न-आलंबनत्व सांगितले आहे, त्याहून भिन्न निरुक्तिपटिसंभिदा इच्छिणाऱ्यांनी पंचद्वार जवनाने पटिसंभिदाज्ञानाची सह-उत्पत्ती प्रतिषिद्ध केली आहे. 'रूपारूपधम्मे' म्हणजे रूपारूपावचर धर्म असा अर्थ आहे.

Pañcadvārikacittena na paṭibujjhatīti kasmā vuttaṃ, nanu rūpādīnaṃ āpāthagamane niddāpaṭibodho hotīti? Na, paṭhamaṃ manodvārikajavanassa uppattitoti dassento āha ‘‘niddāyantassa hī’’tiādi. Palobhetvā saccasupinena.

"पंचद्वारिक चित्ताने जागृत होत नाही" असे का म्हटले आहे? रूपादींच्या गोचरतेमध्ये (आभासात) आल्यावर निद्रेतून जागृती होते की नाही? नाही, प्रथम मनोद्वारिक जवनाची उत्पत्ती होते, हे दर्शवताना "निद्दायन्तस्स ही" (झोपलेल्या माणसाचे हि) इत्यादी म्हटले आहे. सत्य स्वप्नाने प्रलोभित करून.

Abyākatoyeva āvajjanamattasseva uppajjanatoti vadanti. Evaṃ vadantehi manodvārepi āvajjanaṃ dvattikkhattuṃ uppajjitvā javanaṭṭhāne ṭhatvā bhavaṅgaṃ otaratīti adhippetanti daṭṭhabbaṃ.

अव्याकृतच केवळ आवर्जन मात्राने उत्पन्न होते, असे म्हणतात. असे म्हणणाऱ्यांना मनोद्वारावरही आवर्जन दोन-तीन वेळा उत्पन्न होऊन जवनस्थानावर राहून भवांगात उतरते, असा अभिप्राय आहे, असे समजावे.

Tassā eva vasenāti tassā vasena ekavidhena ñāṇavatthu hotīti ca, veditabbanti ca yojanā kātabbā.

"तस्सा एव वसेना" (तिच्याच वशाने) म्हणजे तिच्या वशाने एका प्रकारे ज्ञानवस्तू होते, आणि हे जाणावे, अशी योजना करावी.

Ekakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

एककनिद्देस-वर्णना समाप्त झाली.

(2.) Dukaniddesavaṇṇanā

(२.) दुकनिद्देस-वर्णना

767. Attha-saddo aññatra sabhāvaṃ gahetvā adhikaraṇesu pavattamāno adhikaraṇavasena liṅgaparivattiṃ gacchatīti adhippāyena jāpitā [Pg.202] ca sā atthā cāti jāpitatthāti ayamattho vibhāvitoti daṭṭhabbo.

७६७. 'अत्थ' (अर्थ) हा शब्द इतरत्र स्वभावाला ग्रहण करून अधिकरणांमध्ये प्रवृत्त होत असताना, अधिकरणवशाने लिंगपरिवर्तनाला प्राप्त होतो, या अभिप्रायाने 'जापिता च सा अत्था चाति जापितत्था' (ज्ञापित आणि ती अर्थ म्हणून ज्ञापितार्थ) हा अर्थ स्पष्ट केला आहे, असे समजावे.

Dukaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुकनिद्देस-वर्णना समाप्त झाली.

(3.) Tikaniddesavaṇṇanā

(३.) तिकनिद्देस-वर्णना

768. Paññāpariṇāmitesūti paññāya paripācitesu. ‘‘Yogavihitesūti idañca visayavisesanamattameva, tasmā yāni paññāya vihitāni ahesuṃ honti bhavissanti ca, sabbāni tāni yogavihitānīti daṭṭhabbāni. Sikkhitvā kātabbaṃ sippaṃ, itaraṃ kammaṃ. Ayametesaṃ viseso. Vaḍḍhakīkammanti ca asikkhitvāpi kātabbaṃ thūlakammaṃ ‘‘kamma’’nti daṭṭhabbaṃ, paññā eva vā tattha tattha ‘‘kammaṃ sippa’’nti ca veditabbā. Nāgamaṇḍalaṃ nāma maṇḍalaṃ katvā sappe vijjāya pakkositvā baliṃ datvā visāpanayanaṃ. Parittaṃ rakkhā, yena ‘‘phū’’ti mukhavātaṃ datvā visaṃ apanayanti, so uṇṇanābhiādimanto phudhamanakamanto. ‘‘A ā’’tiādikā mātikā ‘‘ka kā’’tiādiko tappabhedo ca lekhā.

७६८. "प्रज्ञापरिणामितेसु" म्हणजे प्रज्ञेने परिपक्व केलेल्यांमध्ये. "योगविहितेसु" हे केवळ विषयाचे विशेषण मात्र आहे, म्हणून जी प्रज्ञेने विहित (रचलेली) होती, आहेत आणि असतील, ती सर्व "योगविहित" आहेत असे समजावे. शिकून करण्याचे ते "शिल्प" (कला) आणि इतर ते "कर्म". हा यांच्यातील फरक आहे. "वड्ढकीकम्मं" (सुतारकाम) म्हणजे न शिकताही करता येणारे स्थूल काम "कर्म" असे समजावे, किंवा तिथे तिथे प्रज्ञाच "कर्म आणि शिल्प" म्हणून जाणावी. "नागमंडल" म्हणजे मंडल तयार करून, विद्येने (मंत्राने) सर्पांना बोलावून, बळी देऊन विष उतरवणे. "परित्त" म्हणजे रक्षा (संरक्षण), ज्याद्वारे "फू" असा मुखवात (फुंकर) देऊन विष दूर करतात, तो कोळी (उर्णनाभी) इत्यादी मंत्रांचा फुंकर मारण्याचा विधी आहे. "अ आ" इत्यादी मातृका (वर्णमाला) आणि "क का" इत्यादी त्याचे भेद म्हणजे "लेख" (लेखन) होय.

Kusalaṃ dhammaṃ sakaṃ, itaraṃ nosakaṃ. Catunnaṃ saccānaṃ paṭivijjhitabbānaṃ tappaṭivedhapaccayabhāvena anulomanaṃ daṭṭhabbaṃ. Pubbe ‘‘yogavihitesu vā kammāyatanesū’’tiādinā paññā vuttā, puna tassā vevacanavasena ‘‘anulomikaṃ khanti’’ntiādi vuttanti adhippāyena ‘‘anu…pe… paññāvevacanānī’’ti āha. Ettha ca evarūpinti yathāvuttakammāyatanādivisayaṃ kammassakatasaccānulomikasabhāvaṃ aniccādipavattiākārañcāti attho. Yathāvuttā ca bhūmisabhāvapavattiākāraniddesā khantiādīhi yojetabbā. Yassā paññāya dhammā nijjhānapajānanakiccasaṅkhātaṃ olokanaṃ khamanti aviparītasabhāvattā, sā paññā dhammānaṃ nijjhānakkhamanaṃ etissā atthīti dhammanijjhānakkhantīti attho.

कुशल धर्म हा स्वतःचा (सक), इतर हा स्वतःचा नसलेला (नोसक). प्रतिवेध (साक्षात्कार) करावयाच्या चार आर्या सत्यांच्या प्रतिवेधाचा प्रत्यय (कारण) होण्याच्या भावाने अनुलोमन समजावे. पूर्वी "योगविहितेसु वा कम्मायतनेसु" इत्यादींद्वारे प्रज्ञा सांगितली आहे, पुन्हा तिच्याच पर्यायवाची शब्दांच्या रूपाने "अनुलोमिकं khantiṃ" इत्यादी म्हटले आहे, या अभिप्रायाने "अनु...पे... प्रज्ञावेवचनानि" असे म्हटले आहे. आणि येथे "एवरूपिं" म्हणजे यथावक्त (वर सांगितलेल्या) कर्मायतन आदी विषयांचा, कम्मस्सकता (कर्मस्वकीयता) आणि सत्यानुलोमिक स्वभाव आणि अनित्यता आदी प्रवृत्तीचा आकार असा अर्थ आहे. आणि यथावक्त भूमी, स्वभाव आणि प्रवृत्तीच्या आकाराचे निर्देश "खंती" इत्यादींशी जोडावेत. ज्या प्रज्ञेसाठी धर्म हे निज्झान (ध्यान/चिंतन) आणि प्रजानन (विशेष ज्ञान) कार्य नावाच्या अवलोकनाला सहन करतात (योग्य ठरतात), अविपरीत (यथार्थ) स्वभाव असल्यामुळे, त्या प्रज्ञेला धर्मांचे निज्झान सहन करण्याची क्षमता असते, म्हणून तिला "धम्मनिज्झानक्खंती" (धर्मनिध्यानक्षंती) असे म्हणतात.

769. Asaṃvaraṃ muñcatīti samādānasampattaviratisampayuttacetanā ‘‘sīlaṃ pūrentassa muñcacetanā’’ti vuttā. Pubbāparapaññāya ca dānasīlamayatāvacanato muñcaaparacetanāvasena ‘‘ārabbhā’’ti, pubbacetanāvasena ‘‘adhikiccā’’ti ca vattuṃ yuttanti ‘‘adhikiccā’’tipi pāṭho yujjati.

७६९. "असंवर सोडतो" म्हणजे समादान-संपत्ती आणि विरतीशी संप्रयुक्त असलेली चेतना, जिला "शील पूर्ण करणाऱ्याची मुंचन-चेतना" (मुंचचेतना) म्हटले आहे. पूर्व आणि अपर प्रज्ञेने दान-शीलमयतेचे वचन असल्यामुळे मुंचन आणि अपर चेतनेच्या वशाने "आरब्भा" (आरंभ करून) आणि पूर्व चेतनेच्या वशाने "अधिकिच्चा" (अधिकृत करून) असे म्हणणे योग्य आहे, म्हणून "अधिकिच्चा" असाही पाठ योग्य ठरतो.

770. Pañcasīladasasīlāni [Pg.203] viññāṇassa jātiyā ca paccayabhūtesu saṅkhārabhavesu antogadhānīti ‘‘uppādā vā’’tiādikāya dhammaṭṭhitipāḷiyā saṅgahitāni. Bhavanibbattakasīlassa paññāpanaṃ satipi savane na tathāgatadesanāyattanti bhikkhuādīnampi taṃ vuttaṃ.

७७०. पंचशील आणि दशशील हे विज्ञानाच्या आणि जातीच्या (जन्माच्या) प्रत्ययभूत (कारणभूत) असलेल्या संस्कार आणि भावांमध्ये अंतर्भूत आहेत, म्हणून "उप्पादा वा" इत्यादी धम्मट्ठिती पाळीने (धम्मस्थिती पाठाने) संग्रहित केले आहेत. भव-निर्वर्तक (भव उत्पन्न करणाऱ्या) शीलाचे प्रज्ञापन हे ऐकले गेले असले तरी तथागतांच्या देशनेच्या अधीन नाही, म्हणून भिक्खू इत्यादींनाही ते सांगितले आहे.

Adhipaññāya paññāti adhipaññāya antogadhā paññā. Atha vā adhipaññānibbattesu, tadadhiṭṭhānesu vā dhammesu adhipaññā-saddo daṭṭhabbo, tattha paññā adhipaññāya paññā.

"अधिपञ्ञाय पञ्ञा" (अधिप्रज्ञेची प्रज्ञा) म्हणजे अधिप्रज्ञेमध्ये अंतर्भूत असलेली प्रज्ञा. किंवा अधिप्रज्ञेने निर्वृत्त झालेल्या (उत्पन्न झालेल्या) किंवा तिच्या अधिष्ठानावर असलेल्या धर्मांमध्ये "अधिप्रज्ञा" हा शब्द समजावा, तिथे प्रज्ञा ही अधिप्रज्ञेची प्रज्ञा आहे.

771. Apāyuppādanakusalatā apāyakosallaṃ siyāti maññamāno pucchati ‘‘apāyakosallaṃ kathaṃ paññā nāma jātā’’ti. Taṃ pana parassa adhippāyaṃ nivattento ‘‘paññavāyeva hī’’tiādimāha. Tatrupāyāti tatra tatra upāyabhūtā. Ṭhāne uppatti etassāti ṭhānuppattiyaṃ. Kiṃ taṃ? Kāraṇajānanaṃ, bhayādīnaṃ uppattikkhaṇe tasmiṃyeva ṭhāne lahuuppajjanakanti vuttaṃ hoti.

७७१. अपाय उत्पन्न करण्यात कुशलता म्हणजे 'अपायकोसल्ल' (अपाय-कौशल्य) असावे, असा विचार करून तो विचारतो, “अपायकोसल्ल हे प्रज्ञा कसे काय असू शकते?” परंतु, दुसऱ्याचा हा अभिप्राय खोडून काढत त्यांनी “प्रज्ञावानच खरोखर” (पञ्ञवायेव ही) इत्यादी म्हटले आहे. 'तत्रुपाय' म्हणजे त्या त्या ठिकाणी उपायभूत असणे. 'ठाणुप्पत्ति' म्हणजे योग्य प्रसंगी (स्थानावर) उत्पन्न होणे. ते काय आहे? कारणाचे ज्ञान असणे, भय इत्यादींच्या उत्पत्तीच्या क्षणी त्याच ठिकाणी त्वरित उत्पन्न होणे, असे म्हटले आहे.

Tikaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

तिकनिद्देस-वण्णना समाप्त झाली.

(4.) Catukkaniddesavaṇṇanā

(४.) चतुक्कनिद्देस-वण्णना

793. Na paritassatīti ‘‘api nāma me taṇḍulādīni siyu’’nti na pattheti, tadabhāvena vā na uttasati.

७९३. “न परितस्सति” (परिताप पावत नाही) म्हणजे “मला तांदूळ इत्यादी मिळावे” अशी इच्छा करत नाही, किंवा त्यांच्या अभावामुळे तो घाबरत (उद्विग्न होत) नाही.

796. Aparappaccayeti parena napattiyāyitabbe. Dhamme ñāṇanti saccavisayaṃ ñāṇaṃ. Ariyasaccesu hi dhamma-saddo tesaṃ aviparītasabhāvattāti. Saṅkhatapavaro vā ariyamaggo tassa ca phalaṃ dhammo, tattha paññā taṃsahagatā dhamme ñāṇaṃ. Na aññañāṇuppādanaṃ nayanayanaṃ, ñāṇasseva pana pavattivisesoti adhippāyenāha ‘‘paccavekkhaṇañāṇassa kicca’’nti. Ettha ca iminā dhammenāti maggañāṇenāti vuttaṃ, duvidhampi pana maggaphalañāṇaṃ paccavekkhaṇāya ca mūlaṃ, kāraṇañca nayanayanassāti duvidhenapi tena dhammenāti na na yujjati, tathā catusaccadhammassa ñātattā, maggaphalasaṅkhātassa ca dhammassa saccapaṭivedhasampayogaṃ gatattā nayanaṃ hotīti tena iminā dhammena [Pg.204] ñāṇavisayabhāvena, ñāṇasampayogena vā ñātenāti ca attho na na yujjati.

७९६. “अपरप्पच्चय” (दुसऱ्यावर विसंबून न राहणे) म्हणजे दुसऱ्याच्या विश्वासावर अवलंबून नसणे. “धम्मे जाणं” (धम्माचे ज्ञान) म्हणजे सत्याविषयीचे ज्ञान. कारण, आर्यसत्यांमध्ये “धम्म” हा शब्द त्यांच्या अविपरीत (यथार्थ) स्वभावामुळे वापरला जातो. किंवा संस्कृत (संस्कारित) धर्मांमध्ये श्रेष्ठ असा आर्यमार्ग आणि त्याचे फल म्हणजे धम्म होय; त्यामध्ये असलेली आणि त्याच्याशी सहगत असलेली प्रज्ञा म्हणजे “धम्मे जाणं” होय. “नयनयन” (निष्कर्ष काढणे) म्हणजे दुसऱ्या ज्ञानाची उत्पत्ती नव्हे, तर ज्ञानाचीच एक विशिष्ट प्रवृत्ती होय; याच अभिप्रायाने त्यांनी “पच्चवेक्खण-ञाण (प्रत्यावेक्षण-ज्ञान) चे कार्य” असे म्हटले आहे. आणि येथे “या धम्माद्वारे” म्हणजे “मार्गज्ञानाद्वारे” असे म्हटले आहे. परंतु मार्गज्ञान आणि फलज्ञान हे दोन्ही प्रकारचे ज्ञान प्रत्यावेक्षणाचे मूळ आणि निष्कर्ष काढण्याचे कारण असल्यामुळे, त्या दोन्ही प्रकारच्या धम्माद्वारे असे म्हणणे अयोग्य ठरत नाही. तसेच, चतुरार्यसत्यरूपी धम्माचे ज्ञान झाल्यामुळे आणि मार्ग-फल संज्ञक धम्माचा सत्य-प्रतिवेधाशी (सत्याच्या साक्षात्काराशी) संप्रयोग झाल्यामुळे निष्कर्ष निघतो; म्हणून “या धम्माद्वारे” म्हणजे ज्ञानाचा विषय असण्याने, किंवा ज्ञानाच्या संप्रयोगाने, किंवा ज्ञात असण्याने, असा अर्थ लावणे अयोग्य ठरत नाही.

Yadipi sabbena sabbaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ dukkhaṃ abhijānanti, tathāpi paccuppanne sasantatipariyāpanne savisese abhiniveso hotīti āha ‘‘na taññeva ima’’nti. Diṭṭhena adiṭṭhena nayato nayanañāṇaṃ, adiṭṭhassa diṭṭhatāya kāraṇabhūtattā kāraṇañāṇaṃ, anurūpatthavācako vā kāraṇa-saddoti dhamme ñāṇassa anurūpañāṇanti attho.

जरी ते सर्व प्रकारे भूत, भविष्य आणि वर्तमान काळातील दुःखाला पूर्णपणे जाणतात, तरीही स्वतःच्या संततीमध्ये समाविष्ट असलेल्या वर्तमानकालीन दुःखावर विशेष लक्ष केंद्रित होते; म्हणूनच त्यांनी “केवळ तेच नाही, तर हे देखील” असे म्हटले आहे. दृष्टावरून (पाहिलेल्यावरून) अदृष्टाचा (न पाहिलेल्याचा) निष्कर्ष काढणे म्हणजे “नयन-ज्ञान” होय. अदृष्ट गोष्टीला दृष्ट (स्पष्ट) करण्याचे कारण असल्यामुळे ते “कारण-ज्ञान” होय. किंवा “कारण” हा शब्द अनुरूपतेचा वाचक आहे, म्हणून धम्माच्या ज्ञानाला अनुरूप असणारे ज्ञान, असा याचा अर्थ आहे.

Sammutimhi ñāṇanti dhamme ñāṇādīnaṃ viya sātisayassa paṭivedhakiccassa abhāvā visayobhāsanamattajānanasāmaññena ñāṇanti sammatesu antogadhanti attho. Sammutivasena vā pavattaṃ sammutimhi ñāṇaṃ, avasesaṃ pana itarañāṇattayavisabhāgaṃ ñāṇaṃ tabbisabhāgasāmaññena sammutiñāṇamhi paviṭṭhattā sammutiñāṇaṃ nāma hotīti.

“संमृतीमधील ज्ञान” (संमृति-ज्ञान) म्हणजे धम्माचे ज्ञान इत्यादींप्रमाणे अतिशय श्रेष्ठ अशा प्रतिवेध-कार्याचा (साक्षात्काराचा) अभाव असल्यामुळे, केवळ विषयांच्या भासाचे सामान्य ज्ञान असण्याने याला “ज्ञान” म्हटले जाते; म्हणून संमत (लोकमान्य) गोष्टींमध्ये याचा अंतर्भाव होतो, असा अर्थ आहे. किंवा संमृतीच्या (लोकव्यवहाराच्या) आधारे प्रवृत्त होणारे ज्ञान म्हणजे संमृति-ज्ञान होय. परंतु उर्वरित ज्ञान, जे इतर तीन ज्ञानांपेक्षा भिन्न आहे, ते त्या भिन्नतेच्या समानतेमुळे संमृति-ज्ञानात समाविष्ट होत असल्यामुळे त्याला “संमृति-ज्ञान” असे म्हणतात.

797. Kilesamūlake cāti nīvaraṇamūlake ca kāmabhavadhamme.

७९७. “क्लेशमूलक” म्हणजे नीवरणमूलक (अडथळ्यांवर आधारित) अशा कामभव-धर्मांमध्ये.

798. Sā hissāti ettha assāti yo ‘‘kāmesu vītarāgo hotī’’ti evaṃ vutto, assa paṭhamajjhānasamaṅgissāti attho. Svevāti etena kāmesu vītarāgabhāvanāvatthasseva paṭhamajjhānasamaṅgissa gahaṇe pavatte tassa tato paraṃ avatthaṃ dassetuṃ ‘‘kāmesu vītarāgo samāno’’ti vuttaṃ. Catutthamaggapaññā chaṭṭhābhiññābhāvappattiyā taṃ paṭivijjhati nāma, itarā tadupanissayattā. Yathānurūpaṃ vā āsavakkhayabhāvato, phale vā āsavakkhaye sati yathānurūpaṃ taṃnibbattanato catūsupi maggesu paññā chaṭṭhaṃ abhiññaṃ paṭivijjhatīti daṭṭhabbā.

७९८. येथे “त्याच्यासाठी” (अस्स) म्हणजे जो “कामांमध्ये वीतराग होतो” असा म्हटला गेला आहे, म्हणजेच प्रथम ध्यान प्राप्त केलेल्या व्यक्तीसाठी, असा अर्थ आहे. “तोच” (स्वेव) याद्वारे कामांमधील वीतराग भावनेच्या अवस्थेत असलेल्या प्रथम ध्यान प्राप्त व्यक्तीचे ग्रहण होत असताना, त्याची त्यानंतरची अवस्था दर्शवण्यासाठी “कामांमध्ये वीतराग असताना” असे म्हटले आहे. चौथ्या मार्गाची प्रज्ञा सहाव्या अभिज्ञेच्या अवस्थेला प्राप्त करून तिचा प्रतिवेध (साक्षात्कार) करते, तर इतर प्रज्ञा तिच्यासाठी उपनिस्सय (प्रबळ आधार) असल्यामुळे तसे करतात. किंवा योग्यतेनुसार आसवांचा क्षय (आसवक्खय) झाल्यामुळे, किंवा फलामध्ये आसवांचा क्षय झाल्यावर योग्यतेनुसार त्याची उत्पत्ती होत असल्यामुळे, चारही मार्गांमधील प्रज्ञा सहाव्या अभिज्ञेचा प्रतिवेध करते, असे समजावे.

799. Kāmasahagatāti vatthukāmārammaṇā. Codentīti kāmābhimukhaṃ tanninnaṃ karontīti attho. Tadanudhammatāti tadanudhammā icceva vuttaṃ hoti. Tā-saddassa apubbatthābhāvatoti adhippāyenāha ‘‘tadanurūpasabhāvā’’ti. Nikantiṃ, nikantisahagatacittuppādaṃ vā ‘‘micchāsatī’’ti vadati. ‘‘Aho vata me avitakkaṃ uppajjeyyā’’ti avitakkārammaṇā avitakkasahagatā.

७९९. “कामसहगत” म्हणजे वस्तुरूपी कामाचे आलंबन असणारे. “चोदेंति” (प्रेरित करतात) म्हणजे कामाभिमुख करून त्याकडे प्रवृत्त करतात, असा अर्थ आहे. “तदनुधम्मता” म्हणजे “तदनुधम्म” (त्याला अनुरूप धर्म) असेच म्हटले आहे. “-ता” या प्रत्ययाचा कोणताही नवीन अर्थ नसल्याच्या अभिप्रायाने त्यांनी “त्याच्याशी अनुरूप स्वभाव असणारे” असे म्हटले आहे. आसक्तीला (निकंती) किंवा आसक्तीसहगत चित्तोत्पादाला ते “मिच्छासती” (मिथ्यास्मृती) म्हणतात. “अहो! माझ्यामध्ये वितर्करहित अवस्था उत्पन्न व्हावी” हे वितर्करहित आलंबन असणारे आणि वितर्करहित अवस्थेशी सहगत असणारे आहे.

801. Adhigamabhāvena [Pg.205] abhimukhaṃ jānantassa abhijānantassa, abhivisiṭṭhena vā ñāṇena jānantassa, anārammaṇabhūtañca taṃ ṭhānaṃ pākaṭaṃ karontassāti attho.

८०१. अधिगमभावाने (प्राप्तीच्या रूपाने) संमुख होऊन जाणणाऱ्याचे, म्हणजेच अभिज्ञा करणाऱ्याचे, किंवा अतिविशिष्ट ज्ञानाने जाणणाऱ्याचे, आणि आलंबनरहित झालेल्या त्या स्थानाला प्रकट करणाऱ्याचे, असा अर्थ आहे.

802. Vasitāpañcakarahitaṃ jhānaṃ appaguṇaṃ. Ettha catasso paṭipadā cattāri ārammaṇānīti paññāya paṭipadārammaṇuddesena paññā eva uddiṭṭhāti sā eva vibhattāti.

८०२. पाच वशितांनी (प्रभुत्वांनी) रहित असलेले ध्यान हे अपक्व (अकुशल) असते. येथे चार प्रतिपदा (मार्ग) आणि चार आलंबने याद्वारे प्रज्ञेच्या प्रतिपदा व आलंबनांच्या निर्देशाने प्रज्ञाच निर्दिष्ट केली आहे आणि तिचेच विश्लेषण केले आहे.

Catukkaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

चतुक्कनिद्देस-वण्णना समाप्त झाली.

(5.) Pañcakaniddesavaṇṇanā

(५.) पञ्चकनिद्देस-वण्णना

804. Pañcaṅgiko sammāsamādhīti samādhiaṅgabhāvena paññā uddiṭṭhāti. Pītipharaṇatādivacanena hi tameva vibhajati, ‘‘so imameva kāyaṃ vivekajena pītisukhena abhisandetī’’tiādinā (dī. ni. 1.226; ma. ni. 1.427) nayena pītiyā sukhassa ca pharaṇaṃ veditabbaṃ. Pītipharaṇatāsukhapharaṇatāhi ārammaṇe ṭhatvā catutthajjhānassa uppādanato ‘‘pādā viyā’’ti tā vuttā.

८०४. “पंचअंगिक सम्यक् समाधी” याद्वारे समाधीचे अंग म्हणून प्रज्ञा निर्दिष्ट केली आहे. कारण, “प्रीतीचे पसरणे” (पीतिफरणता) इत्यादी शब्दांद्वारे त्याचेच विश्लेषण केले जाते. “तो याच कायाला विवेकजन्य प्रीती व सुखाने ओलेचिंब करतो” इत्यादी (दी. नि. १.२२६; म. नि. १.४२७) पद्धतीने प्रीती आणि सुखाचे पसरणे समजून घ्यावे. प्रीतीचे पसरणे आणि सुखाचे पसरणे हे आलंबनावर टिकून राहून चौथ्या ध्यानाला उत्पन्न करत असल्यामुळे, त्यांना “पायांसारखे” (पादा विया) म्हटले आहे.

Dutiyapañcake ca ‘‘pañcañāṇiko’’ti samādhimukhena pañcañāṇāneva uddiṭṭhāni niddiṭṭhāni cāti daṭṭhabbāni. Lokiyasamādhissa paccanīkāni nīvaraṇapaṭhamajjhānanikantiādīni niggahetabbāni. Aññe kilesā vāretabbā, imassa pana arahattasamādhissa paṭippassaddhasabbakilesattā na niggahetabbaṃ vāretabbañca atthīti maggānantaraṃ samāpattikkhaṇe ca appayogeneva adhigatattā ca ṭhapitattā ca, aparihānivasena ṭhapitattā vā na sasaṅkhāraniggayhavāritagato. Sativepullappattattāti etena appavattamānāyapi satiyā satibahulatāya sato eva nāmāti dasseti. Yathāparicchinnakālavasenāti etena paricchindanasatiyā satoti.

आणि दुसऱ्या पंचकात “पंचज्ञानयुक्त” (पंचञाणिको) याद्वारे समाधीच्या माध्यमातून पाच ज्ञानांचेच निर्देश आणि स्पष्टीकरण केले आहे, असे समजावे. लौकिक समाधीचे विरोधी असणारे नीवरण (अडथळे) आणि प्रथम ध्यानाची आसक्ती इत्यादींचे दमन केले पाहिजे. इतर क्लेशांचे निवारण केले पाहिजे. परंतु या अर्हत्त्व-समाधीमध्ये सर्व क्लेश शांत झालेले असल्यामुळे, दमन किंवा निवारण करण्यासारखे काहीही उरत नाही; आणि मार्गाच्या लगेचच नंतर समापत्तीच्या क्षणी कोणत्याही प्रयत्नाशिवाय ती प्राप्त व प्रस्थापित झाल्यामुळे, किंवा अ-ऱ्हास (अपरीहान) रूपाने प्रस्थापित झाल्यामुळे, ती ससंस्कार (प्रयत्नपूर्वक) दमन किंवा निवारण करण्याच्या कक्षेत येत नाही. “स्मृतीच्या विपुलतेला प्राप्त झाल्यामुळे” याद्वारे ते दर्शवतात की, स्मृती प्रवृत्त होत नसली तरीही, स्मृतीच्या बहुलतेमुळे त्याला “स्मृतिमान” (सतो) असेच म्हटले जाते. “निश्चित केलेल्या वेळेनुसार” याद्वारे निश्चित करणाऱ्या स्मृतीमुळे तो स्मृतिमान असतो, असे दर्शवले आहे.

Pañcakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

पञ्चकनिद्देस-वण्णना समाप्त झाली.

(6.) Chakkaniddesavaṇṇanā

(६.) छक्कनिद्देस-वण्णना

805. Visuddhibhāvaṃ [Pg.206] dassento ‘‘dūra…pe… rammaṇāyā’’ti āha. Sotadhātuvisuddhīti ca cittacetasikā dhammā vuttāti tattha ñāṇaṃ sotadhātuvisuddhiyā ñāṇaṃ. ‘‘Cetopariyañāṇa’’nti idameva atthavasena ‘‘paracitte ñāṇa’’nti uddhaṭanti daṭṭhabbaṃ. Cutūpapātañāṇassa dibbacakkhuñāṇekadesattā ‘‘vaṇṇadhātuārammaṇā’’ti vuttaṃ. Muddhappattena cutūpapātañāṇasaṅkhātena dibbacakkhuñāṇena sabbaṃ dibbacakkhuñāṇanti vuttanti daṭṭhabbaṃ.

८०५. विशुद्ध भाव दर्शवताना त्यांनी “दूर... पे... आलंबन असणारे” असे म्हटले आहे. आणि “श्रोतधातूची विशुद्धी” (सोटधातुविसुद्धि) याद्वारे चित्त आणि चैतसिक धर्म सांगितले आहेत; त्यामधील ज्ञान म्हणजे श्रोतधातूच्या विशुद्धीचे ज्ञान होय. “चेतोपरिय-ञाण” (परचित्तज्ञान) हेच अर्थाच्या दृष्टीने “परचित्ताचे ज्ञान” (परचित्ते जाणं) म्हणून उद्धृत केले आहे, असे समजावे. च्युती आणि उत्पत्तीचे ज्ञान (चुतूपपात-ञाण) हे दिव्य चक्षूच्या ज्ञानाचाच एक भाग असल्यामुळे, त्याला “वर्णधातूचे आलंबन असणारे” असे म्हटले आहे. शिखरावर पोहोचलेल्या च्युती-उत्पत्ती ज्ञानाने युक्त अशा दिव्य चक्षूच्या ज्ञानाद्वारे संपूर्ण दिव्य चक्षूचे ज्ञान सांगितले गेले आहे, असे समजावे.

Chakkaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

छक्कनिद्देसवण्णना समाप्त झाली.

(7.) Sattakaniddesavaṇṇanā

(७.) सत्तकनिद्देसवण्णना

806. Tadeva ñāṇanti chabbidhampi paccavekkhaṇañāṇaṃ vipassanārammaṇabhāvena saha gahetvā vuttanti adhippāyo. Dhammaṭṭhitiñāṇenāti chapi ñāṇāni saṅkhipitvā vuttena ñāṇena. Khayadhammantiādinā hi pakārena pavattañāṇassa dassanaṃ, ñāṇavipassanādassanato vipassanāpaṭivipassanādassanamattamevāti na taṃ aṅganti adhippāyo. Pāḷiyaṃ pana sabbattha ñāṇavacanena aṅgānaṃ vuttattā nirodhadhammanti ñāṇanti iti-saddena pakāsetvā vuttaṃ vipassanāñāṇaṃ sattamaṃ ñāṇanti ayamattho dissati. Na hi yampi taṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ, tampi ñāṇanti sambandho hoti taṃñāṇaggahaṇe etasmiṃ ñāṇabhāvadassanassa anadhippetattā, ‘‘khayadhammaṃ…pe… nirodhadhamma’’nti etesaṃ sambandhābhāvappasaṅgato cāti.

८०६. ‘तदेव ज्ञानं’ (तेच ज्ञान) म्हणजे सहा प्रकारच्या प्रत्यावेक्षण ज्ञानाला विपश्यनेचे आलंबन मानून एकत्र ग्रहण करून सांगितले आहे, असा अभिप्राय आहे. ‘धम्मट्ठितिज्ञानाने’ म्हणजे सहाही ज्ञानांना संक्षेप करून सांगितलेल्या ज्ञानाने. ‘खयधम्मं’ (क्षयधर्म) इत्यादी प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या ज्ञानाचे दर्शन हे ज्ञान-विपश्यना दर्शनामुळे केवळ विपश्यना-प्रतिविपश्यना दर्शनच आहे, म्हणून ते अंग नाही, असा अभिप्राय आहे. पाळीमध्ये सर्वत्र ‘ज्ञान’ शब्दाने अंगांचे कथन केल्यामुळे ‘निरोधधम्मं’ हे ज्ञान आहे, अशा प्रकारे ‘इति’ शब्दाने प्रकट करून सांगितलेले विपश्यनाज्ञान हे सातवे ज्ञान आहे, असा हा अर्थ दिसून येतो. कारण जे ‘धम्मट्ठितिज्ञान’ आहे, त्याचा ‘ते देखील ज्ञान आहे’ असा संबंध जोडता येत नाही; कारण त्या ज्ञानाच्या ग्रहणात या ज्ञानभावाचे दर्शन अभिप्रेत नाही, आणि ‘खयधम्मं...पे... निरोधधम्मं’ यांच्याशी संबंधाचा अभाव होण्याचा प्रसंग येईल म्हणून.

Sattakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

सत्तकनिद्देसवण्णना समाप्त झाली.

(8.) Aṭṭhakaniddesavaṇṇanā

(८.) अट्ठकनिद्देसवण्णना

808. Vihāritabbaṭṭhenāti paccanīkadhamme, dukkhaṃ vā vicchinditvā pavattetabbaṭṭhena.

८०८. ‘विहारितब्बट्ठेन’ (विहार करण्याच्या अर्थाने) म्हणजे विरोधी धर्मांना किंवा दुःखाला छिन्नभिन्न करून प्रवृत्त करण्याच्या अर्थाने.

Aṭṭhakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

अट्ठकनिद्देसवण्णना समाप्त झाली.

(10.) Dasakaniddeso

(१०.) दसकनिद्देसो

Paṭhamabalaniddesavaṇṇanā

पठमबलनिद्देसवण्णना

809. Avijjamānaṃ [Pg.207] ṭhānaṃ aṭṭhānaṃ, natthi ṭhānanti vā aṭṭhānaṃ. Esa ‘‘anavakāso’’ti etthāpi nayo. Tadatthanigamanamattameva hi ‘‘netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti vacananti. Asukhe sukhanti diṭṭhivipallāsova idha sukhato upagamanassa ṭhānanti adhippetanti dassento ‘‘ekanta…pe… attadiṭṭhivasenā’’ti padhānadiṭṭhimāha. Bhedānurūpassa sāvanaṃ anussāvanaṃ, bhedānurūpena vā vacanena viññāpanaṃ.

८०९. जे स्थान (कारण/शक्य असणे) अस्तित्वात नाही ते ‘अट्ठान’ (अस्थान/अशक्य) होय, किंवा जे स्थानच नाही ते ‘अट्ठान’ होय. हाच नियम ‘अनवकासो’ (अवकाश नसणे) या शब्दालाही लागू होतो. कारण ‘नेतं ठानं विज्जति’ (हे स्थान अस्तित्वात नाही) हे वचन केवळ त्याच अर्थाचा निष्कर्ष काढणारे आहे. अदुःखात सुख मानणे हाच येथील दृष्टीविपर्यास असून तो सुखाच्या प्राप्तीचे स्थान मानला गेला आहे, हे दर्शविताना ‘एकन्त...पे... अत्तदिट्ठिवसेन’ (एकांत...पे... आत्मदृष्टीच्या वशाने) असे म्हणून प्रधान दृष्टीचे कथन केले आहे. भेदाला (फुटीला) अनुकूल असे ऐकवणे म्हणजे ‘अनुस्सावण’ (अनुश्रावण) होय, किंवा भेदाला अनुकूल अशा वचनाने समजावून सांगणे होय.

Liṅge parivatte ca so eva ekakammanibbattito bhavaṅgappabandho jīvitindriyappabandho ca, nāññoti āha ‘‘api parivattaliṅga’’nti. Ayaṃ pañhoti ñāpanicchānibbattā kathā.

लिंग (स्त्री-पुरुष भेद) परिवर्तित झाले तरी तोच एका कर्माने उत्पन्न झालेला भवंगप्रवाह आणि जीवितेंद्रियप्रवाह असतो, दुसरा नाही; म्हणून ‘अपि परिवत्तलिंगं’ (लिंग परिवर्तित झाले तरी) असे म्हटले आहे. ‘हा प्रश्न आहे’ म्हणजे जाणण्याच्या इच्छेने उत्पन्न झालेली चर्चा होय.

Saṅgāmacatukkaṃ sapattavasena yojetabbaṃ. Sabbattha ca purimaṃ abhisandhicittaṃ appamāṇaṃ, vadhakacittaṃ pana tadārammaṇañca jīvitindriyaṃ ānantariyānānantariyabhāve pamāṇanti daṭṭhabbaṃ. Puthujjanasseva taṃ dinnaṃ hoti. Kasmā? Yathā vadhakacittaṃ paccuppannārammaṇampi jīvitindriyappabandhavicchedanavasena ārammaṇaṃ katvā pavattati, na evaṃ cāgacetanā. Sā hi cajitabbaṃ ārammaṇaṃ katvā cajanamattameva hoti, aññasakakaraṇañca tassa cajanaṃ, tasmā yassa taṃ sakaṃ kataṃ, tasseva dinnaṃ hotīti.

संग्राम-चतुष्क (युद्धाचे चार प्रकार) हे शत्रूच्या संदर्भात योजले पाहिजेत. आणि सर्वत्र पूर्वीचे अभिसंधिचित्त हे प्रमाण नसून, वधकचित्त आणि त्याचे आलंबन असणारे जीवितेंद्रिय हेच आनंतर्य आणि अनआनंतर्य भावामध्ये प्रमाण मानले पाहिजे. ते (दान) पृथग्जनालाच दिलेले असते. का? ज्याप्रमाणे वधकचित्त हे वर्तमानकाळातील आलंबन असूनही जीवितेंद्रियप्रवाहाचा छेद करण्याच्या उद्देशाने आलंबन करून प्रवृत्त होते, त्याप्रमाणे त्यागचेतना नसते. कारण ती त्यागचेतना त्याग करण्यायोग्य वस्तूला आलंबन करून केवळ त्याग करणे एवढीच असते, आणि दुसऱ्याला मालक बनवणे हाच तिचा त्याग असतो. म्हणून ज्याच्यासाठी ते स्वतःचे केले गेले, त्यालाच ते दिलेले असते.

Saṇṭha…pe… kappavināseyeva muccatīti idaṃ kappaṭṭhakathāya na sameti. Tattha hi aṭṭhakathāyaṃ (kathā. aṭṭha. 654-657) vuttaṃ ‘‘āpāyikoti idaṃ suttaṃ yaṃ so ekaṃ kappaṃ asītibhāge katvā tato ekabhāgamattaṃ kālaṃ tiṭṭheyya, taṃ āyukappaṃ sandhāya vutta’’nti. Kappavināseyevāti pana āyukappavināseyevāti atthe sati natthi virodho. Ettha ca saṇṭhahanteti idaṃ sve vinassissatīti viya abhūtaparikappavasena vuttaṃ. Ekadivasameva paccati tato paraṃ kappābhāvena āyukappassapi abhāvatoti avirodhato atthayojanā daṭṭhabbā.

‘सण्ठ...पे... कप्पविनासेयेव मुच्चति’ (कल्पविनाशाच्या वेळीच मुक्त होतो) हे विधान कल्प-अट्ठकथेच्या विधानाशी जुळत नाही. कारण तेथे अट्ठकथेत म्हटले आहे की— ‘आपाधिको’ हे सुत्त, जो एका कल्पाचे ऐंशी भाग करून त्यातील एका भागाएवढा काळ (नरकात) राहतो, त्या ‘आयुष्कल्पाच्या’ संदर्भात सांगितले आहे. परंतु ‘कप्पविनासेयेव’ म्हणजे ‘आयुष्कल्पविनाशाच्या वेळीच’ असा अर्थ घेतल्यास कोणताही विरोध राहत नाही. आणि येथे ‘सण्ठहन्ते’ (स्थिर राहताना) हे ‘उद्या नष्ट होईल’ याप्रमाणे काल्पनिक गृहीतकाच्या वशाने म्हटले आहे. तो केवळ एक दिवसच शिजतो (यातना भोगतो), त्यानंतर कल्पाचा अभाव असल्यामुळे आयुष्कल्पाचाही अभाव होतो, अशा प्रकारे विरोधाशिवाय अर्थाची योजना समजली पाहिजे.

Pakatattoti anukkhitto. Samānasaṃvāsakoti apārājiko.

‘पकतत्तो’ (प्रकृतत्व) म्हणजे जो (संघातून) निष्कासित केलेला नाही. ‘समानसंवासको’ म्हणजे जो पराजिका पत्करलेला नाही (अर्थात जो शुद्ध भिक्खू आहे).

Kiṃ [Pg.208] pana tanti yo so ‘‘niyato’’ti vutto, taṃ kiṃ niyametīti attho. Tasseva pana yathāpucchitassa niyatassa micchattasammattaniyatadhammānaṃ viya sabhāvato vijjamānataṃ yathāpucchitañca niyāmakahetuṃ paṭisedhetvā yena ‘‘niyato’’ti ‘‘sattakkhattuparamādiko’’ti ca vuccati, taṃ yathādhippetakāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘sammāsambuddhena hī’’tiādimāha. Jātassa kumārassa viya ariyāya jātiyā jātassa nāmamattametaṃ niyatasattakkhattuparamādikaṃ, niyatāniyatabhedaṃ nāmanti attho. Yadi pubbahetu niyāmako, sotāpanno ca niyatoti sotāpattimaggato uddhaṃ tiṇṇaṃ maggānaṃ upanissayabhāvato pubbahetukiccaṃ, tato pubbe pana pubbahetukiccaṃ natthīti sotāpattimaggassa upanissayābhāvo āpajjati. Yadi hi tassapi pubbahetu upanissayo siyā, so ca niyāmakoti sotāpattimagguppattito pubbe eva niyato siyā, tañca aniṭṭhaṃ, tasmāssa pubbahetunā ahetukatā āpannāti imamatthaṃ sandhāyāha ‘‘iccassa ahetu appaccayā nibbattiṃ pāpuṇātī’’ti.

‘किं पन तं’ (ते काय आहे?) म्हणजे ज्याला ‘नियत’ (निश्चित) म्हटले आहे, ते कशामुळे निश्चित होते? असा अर्थ आहे. परंतु विचारलेल्या त्या नियत गोष्टीची, मिच्छत्त (मिथ्यात्व) आणि सम्मत्त (सम्यक्त्व) नियत धर्मांप्रमाणे स्वभावाने विद्यमानता आणि विचारलेले नियामक कारण यांचा निषेध करून, ज्या कारणाने त्याला ‘नियत’ आणि ‘सत्तक्खत्तुपरमादिक’ (जास्तीत जास्त सात वेळा जन्म घेणारा इत्यादी) म्हटले जाते, ते अभिप्रेत कारण दर्शवण्यासाठी ‘सम्मासम्बुद्धेन ही’ (सम्यक्संबुद्धांद्वारेच) इत्यादी म्हटले आहे. जसे जन्मलेल्या बालकाचे नाव ठेवले जाते, तसेच आर्य जातीमध्ये जन्मलेल्याचे ‘नियत-सत्तक्खत्तुपरमादिक’ हे केवळ नावच आहे, म्हणजेच हा नियत आणि अनियत असा नावाचा भेद आहे, असा अर्थ आहे. जर पूर्वहेतू हा नियामक असेल आणि सोतापन्न हा नियत असेल, तर स्रोतापत्तीमार्गाच्या वरच्या तीन मार्गांसाठी उपनिषयभाव असल्यामुळे पूर्वहेतूचे कार्य ठरेल; परंतु त्यापूर्वी पूर्वहेतूचे कार्य नसल्यामुळे स्रोतापत्तीमार्गाच्या उपनिषयाचा अभाव होईल. जर त्याच्यासाठीही पूर्वहेतू हा उपनिषय असेल आणि तो नियामक असेल, तर स्रोतापत्तीमार्गाच्या उत्पत्तीपूर्वीच तो नियत ठरेल, आणि हे अनिष्ट आहे. म्हणून पूर्वहेतूच्या अभावामुळे त्याची अहेतुकता प्राप्त होईल, हा अर्थ मनात ठेवून ‘इच्चस्स अहेतु अप्पच्चया निब्बत्तिं पापुणाति’ (अशा प्रकारे त्याची अहेतुक आणि अप्रत्यय उत्पत्ती होते) असे म्हटले आहे.

Paṭiladdhamaggo sotāpattimaggo, teneva sattakkhattuparamādiniyame sati sattamabhavādito uddhaṃ pavattanakassa dukkhassa mūlabhūtā kilesā teneva khīṇāti upari tayo maggā akiccakā hontīti attho. Yadi upari tayo maggā sattakkhattuparamādikaṃ niyamenti, tato ca añño sotāpanno natthīti sotāpattimaggassa akiccakatā nippayojanatā āpajjatīti attho. Atha sakkāyadiṭṭhādippahānaṃ dassanakiccaṃ, tesaṃ pahānena sattakkhattuparamāditāya bhavitabbaṃ. Sā cuparimaggehi eva hotīti sattamabhavādito uddhaṃ pavattito tena vinā vuṭṭhāne sakkāyadiṭṭhādippahānena ca tena vinā bhavitabbanti āha ‘‘paṭhamamaggena ca anuppajjitvāva kilesā khepetabbā hontī’’ti. Na añño koci niyametīti nāmakaraṇanimittato vipassanāto añño koci niyāmako nāma natthīti attho. Vipassanāva niyametīti ca nāmakaraṇanimittataṃyeva sandhāya vuttaṃ. Tenevāha ‘‘iti sammāsambuddhena gahitanāmamattameva ta’’nti.

‘पटiladdhamaggo’ (ज्याने मार्ग प्राप्त केला आहे) म्हणजे स्रोतापत्तीमार्ग; त्याच्याद्वारेच ‘सत्तक्खत्तुपरमादि’ (जास्तीत जास्त सात जन्म घेण्याचा) नियम निश्चित होत असताना, सातव्या भवानंतर प्रवृत्त होणाऱ्या दुःखाचे मूळ असणारे क्लेश त्याच्याद्वारेच नष्ट होतात, म्हणून वरचे तीन मार्ग निष्प्रयोजक ठरतात, असा अर्थ आहे. जर वरचे तीन मार्ग ‘सत्तक्खत्तुपरमादि’ नियम निश्चित करत असतील, आणि त्याव्यतिरिक्त दुसरा कोणताही स्रोतापन्न नसेल, तर स्रोतापत्तीमार्गाची निष्प्रयोजकता प्राप्त होईल, असा अर्थ आहे. आता, सत्कायदृष्टी इत्यादींचा प्रहाण करणे हे दर्शनाचे कार्य आहे, त्यांच्या प्रहाणामुळेच ‘सत्तक्खत्तुपरमादि’ अवस्था प्राप्त झाली पाहिजे. आणि ती वरच्या मार्गांमुळेच होते, म्हणून सातव्या भवानंतर प्रवृत्त होणाऱ्या त्या मार्गाशिवायच्या उत्थानात आणि सत्कायदृष्टी इत्यादींच्या प्रहाणाशिवाय ती अवस्था प्राप्त झाली पाहिजे, म्हणून ‘पठममग्गेन च अनुप्पज्जित्वाव किलेसा खेपेतब्बा होन्ति’ (पहिल्या मार्गाच्या उत्पत्तीशिवायच क्लेश नष्ट करावे लागतील) असे म्हटले आहे. ‘दुसरा कोणीही नियमन करत नाही’ म्हणजे नामकरण करण्याच्या कारणाव्यतिरिक्त, विपश्यनेशिवाय दुसरा कोणताही नियामक नाही, असा अर्थ आहे. ‘विपश्यनाच नियमन करते’ हे देखील नामकरणाच्या कारणालाच अनुसरून म्हटले आहे. म्हणूनच ‘इति सम्मासम्बुद्धेन गहितनाममत्तमेव तं’ (अशा प्रकारे सम्यक्संबुद्धांनी ग्रहण केलेले ते केवळ नावच आहे) असे म्हटले आहे.

Na uppajjantīti pana atthīti ‘‘na me ācariyo atthi, sadiso me na vijjatī’’tiādiṃ (ma. ni. 1.285; 2.341; mahāva. 11; kathā. 405) imissā lokadhātuyā ṭhatvā vadantena bhagavatā ‘‘kiṃ panāvuso [Pg.209] sāriputta, atthetarahi aññe samaṇā vā brāhmaṇā vā bhagavatā samasamā sambodhiyanti evaṃ puṭṭhāhaṃ, bhante, noti vadeyya’’nti (dī. ni. 3.161) vatvā tassa kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso, yaṃ ekissā lokadhātuyā dve arahanto sammāsambuddhā’’ti (ma. ni. 3.129) imaṃ suttaṃ dassentena dhammasenāpatinā ca buddhakkhettabhūtaṃ imaṃ lokadhātuṃ ṭhapetvā aññattha anuppatti vuttā hotīti adhippāyo.

पण 'उत्पन्न होत नाहीत' असे जे म्हटले आहे, ते 'माझा कोणी आचार्य नाही, माझ्या समान कोणी अस्तित्वात नाही' इत्यादी (म. नि. १.२८५; २.३४१; महाव. ११; कथा. ४०५) या लोकधातूमध्ये राहून बोलणाऱ्या भगवंतांनी म्हटले आहे. 'हे आवुसो सारिपुत्त, सध्या इतर कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण आहेत का, जे संबोधीच्या बाबतीत भगवंतांच्या समान आहेत? असे विचारले असता, भन्ते, मी नाही असे म्हणेन' (दी. नि. ३.१६१) असे म्हणून त्याचे कारण दाखवण्यासाठी 'हे अशक्य आहे, असा कोणताही वाव नाही की एकाच लोकधातूमध्ये दोन अर्हत सम्यक्संबुद्ध (एकाच वेळी उत्पन्न होतील)' (म. नि. ३.१२९) हे सुत्त दाखवणाऱ्या धम्मसेनापतींनी (सारिपुत्तांनी) देखील बुद्धक्षेत्र असलेल्या या लोकधातूचा अपवाद वगळता इतरत्र (दुसऱ्या बुद्धांची) अनुत्पत्ती सांगितली आहे, असा अभिप्राय आहे.

‘‘Yo pana bhikkhū’’tiādinā vuttāni sikkhāpadāni mātikā, tāya antarahitāya nidānuddesasaṅkhāte pātimokkhe pabbajjūpasampadākammesu ca sāsanaṃ tiṭṭhatīti attho. Pātimokkhe vā antogadhā pabbajjā upasampadā ca tadubhayābhāve pātimokkhābhāvato, tasmā pātimokkhe, tāsu ca sāsanaṃ tiṭṭhatīti vuttaṃ. Osakkitaṃ nāmāti pacchimapaṭivedhasīlabhedadvayaṃ ekato katvā tato paraṃ vinaṭṭhaṃ nāma hotīti attho.

'जो कोणी भिक्खू' इत्यादी प्रकारे सांगितलेली शिक्षापदे ही 'मातिका' आहेत. ती अंतर्धान पावली असता, निदान आणि उद्देश म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या पातिमोक्खात आणि पब्बज्जा व उपसंपदा कर्मांमध्ये शासन टिकून राहते, असा अर्थ आहे. किंवा पातिमोक्खात पब्बज्जा आणि उपसंपदा समाविष्ट आहेत, कारण त्या दोन्हीच्या अभावी पातिमोक्खाचा अभाव होतो; म्हणून पातिमोक्खात आणि त्यांच्यामध्ये शासन टिकून राहते, असे म्हटले आहे. 'ओसक्कित' म्हणजे शेवटचा प्रतिवेध (ज्ञानप्राप्ती) आणि शीलभंग या दोन्ही गोष्टी एकत्र करून, त्यानंतर जे नष्ट होते त्याला 'नष्ट झाले' असे म्हणतात, असा अर्थ आहे.

Tāti rasmiyo. Kāruññanti paridevanakāruññaṃ.

'ता' म्हणजे किरण. 'कारुण्य' म्हणजे विलापयुक्त कारुण्य.

Anacchariyattāti dvīsu uppajjamānesu acchariyattābhāvadosatoti attho. Vivādabhāvatoti vivādābhāvatthaṃ dve na uppajjantīti attho.

'अनच्छरियत्ता' म्हणजे दोन (बुद्ध) उत्पन्न झाल्यास आश्चर्यकारकतेचा अभाव असण्याचा दोष निर्माण होतो, असा अर्थ आहे. 'विवादाभावामुळे' म्हणजे विवादाचा अभाव राहण्यासाठी दोन (बुद्ध एकाच वेळी) उत्पन्न होत नाहीत, असा अर्थ आहे.

Ekaṃ buddhaṃ dhāretīti ekabuddhadhāraṇī. Etena evaṃsabhāvā ete buddhaguṇā, yena dutiyabuddhaguṇe dhāretuṃ asamatthā ayaṃ lokadhātūti dasseti. Paccayavisesanipphannānañhi dhammānaṃ sabhāvaviseso na sakkā dhāretunti. Samaṃ uddhaṃ pajjatīti samupādikā, udakassopari samaṃ gāminīti attho. Dvinnampīti dvepi, dvinnampi vā sarīrabhāraṃ. Chādentanti rocayamānaṃ. Sakiṃ bhuttovāti ekampi ālopaṃ ajjhoharitvāva mareyyāti attho.

'एका बुद्धाला धारण करते' म्हणून ती 'एकबुद्धधारणी' होय. याद्वारे हे दाखवले आहे की, बुद्धगुण अशा स्वभावाचे आहेत की ज्यामुळे हा लोकधातू दुसऱ्या बुद्धाच्या गुणांना धारण करण्यास असमर्थ आहे. कारण विशिष्ट प्रत्ययांनी (कारणांनी) उत्पन्न झालेल्या धर्मांचा विशिष्ट स्वभाव धारण करणे शक्य नसते. 'समं उद्धं पज्जती' म्हणजे 'समुपादिका', पाण्याचा वरून समप्रमाणात जाणारी, असा अर्थ आहे. 'द्विन्नम्पि' म्हणजे दोन्ही, किंवा दोघांच्याही शरीराचा भार. 'छादेन्तं' म्हणजे आवडणारे. 'सकिं भुत्तो वा' म्हणजे एक घास जरी गिळला तरी तो मरेल, असा अर्थ आहे.

Atidhammabhārenāti dhammena nāma pathavī tiṭṭheyya, sā kiṃ teneva calatīti adhippāyo. Puna thero ‘‘ratanaṃ nāma loke kuṭumbaṃ sandhārentaṃ abhimatañca lokena attano garusabhāvatāya sakaṭabhaṅgassa kāraṇaṃ atibhārabhūtaṃ diṭṭhaṃ. Evaṃ dhammo ca hitasukhavisesehi taṃsamaṅginaṃ dhārento abhimato ca viññūhi gambhīrāppameyyabhāvena garusabhāvattā atibhārabhūto pathavīcalanassa kāraṇaṃ hotī’’ti dassento [Pg.210] ‘‘idha, mahārāja, dve sakaṭā’’tiādimāha. Ekassāti ekasmā, ekassa vā sakaṭassa ratanaṃ, tasmā sakaṭato gahetvāti attho. Osāritanti pavesitaṃ āhaṭaṃ vuttanti attho.

'अतिधम्मभारेन' (अति-धम्मभाराने) म्हणजे धम्मामुळे पृथ्वी टिकून राहते, मग ती त्याच धम्मामुळे का कंपित होते? असा अभिप्राय आहे. पुन्हा थेरांनी (नागसेनांनी) म्हटले: 'जगात रत्न हे कुटुंबाला आधार देणारे आणि लोकांचे आवडते मानले जाते, परंतु स्वतःच्या जड स्वभावामुळे ते गाडी मोडण्याचे कारण आणि अतिभारभूत ठरलेले पाहिले जाते. त्याचप्रमाणे धम्म देखील हित आणि सुखाच्या विशेषांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला धारण करतो आणि विद्वानांना प्रिय असतो, परंतु गंभीर व अपरिमेय स्वभावामुळे तो जड (अतिभारभूत) होऊन पृथ्वी कंपित होण्याचे कारण बनतो,' हे दाखवण्यासाठी 'इथे, महाराज, दोन गाड्या आहेत' इत्यादी म्हटले. 'एकस्स' म्हणजे एकापासून, किंवा एका गाडीचे रत्न, त्या गाडीतून घेऊन, असा अर्थ आहे. 'ओसारितं' म्हणजे प्रवेश केलेले, आणलेले किंवा म्हटलेले, असा अर्थ आहे.

Sabhāvapakatikāti akittimapakatikāti attho. Kāraṇamahantattāti mahantehi pāramitākāraṇehi buddhaguṇānaṃ nibbattitoti vuttaṃ hoti. Pathavīādayo mahantā attano attano visaye ekekāva, evaṃ sammāsambuddhopi mahanto attano visaye eko eva. Ko ca tassa visayo? Yāvatakaṃ ñeyyaṃ, evaṃ ākāso viya anantavisayo bhagavā eko eva hotīti vadanto lokadhātvantaresupi dutiyassa abhāvaṃ dasseti.

'स्वभावपकतिका' म्हणजे अकृत्रिम (नैसर्गिक) स्वभावाची, असा अर्थ आहे. 'कारणमहंतत्ता' म्हणजे महान पारमितांच्या कारणांमुळे बुद्धगुणांची उत्पत्ती होते, असे म्हटले आहे. पृथ्वी इत्यादी महान गोष्टी आपापल्या विषयात एक-एकच आहेत, त्याचप्रमाणे सम्यक्संबुद्ध देखील आपल्या विषयात एकच आहेत. आणि त्यांचा विषय कोणता आहे? जे काही ज्ञेय (जाणण्यासारखे) आहे ते सर्व; अशा प्रकारे आकाशाप्रमाणे अनंत विषय असणारे भगवान एकच आहेत, असे सांगून इतर लोकधातूंमध्येही दुसऱ्या (बुद्धाचा) अभाव दाखवला आहे.

Pubbabhāge āyūhanavasena āyūhanasamaṅgitā sanniṭṭhānacetanāvasena cetanāsamaṅgitā ca veditabbā, santatikhaṇavasena vā. Vipākārahanti dutiyabhavādīsu vipaccanapakatitaṃ sandhāya vadati. Calatīti parivattati. Sunakhehi vajanasīlo sunakhavājiko.

पूर्वभागात प्रयत्नांच्या (आयुहन) प्रभावामुळे 'आयुहनसमंगिता' आणि दृढनिश्चयाच्या चेतनेमुळे 'चेतनासमंगिता' समजावी, किंवा संतती-क्षणाच्या प्रभावामुळे समजावी. 'विपाकारहं' म्हणजे दुसऱ्या जन्मात इत्यादींमध्ये विपाक देण्याच्या स्वभावाला उद्देशून म्हटले आहे. 'चलती' म्हणजे परिवर्तित होते. कुत्र्यांसह फिरणारा तो 'सुनखवाजिक' होय.

Paṭhamabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथम बलनिर्देशाचे वर्णन समाप्त झाले.

Dutiyabalaniddesavaṇṇanā

द्वितीय बलनिर्देशाचे वर्णन.

810. Gatito aññā gatisampatti nāma natthīti dassento ‘‘sampannā gatī’’ti āha. Mahāsudassanādisurājakālo paṭhamakappikādisumanussakālo ca kālasampatti.

८१०. गतीशिवाय दुसरी कोणतीही 'गतिसंपत्ती' नाही, हे दाखवण्यासाठी 'संपन्ना गती' असे म्हटले आहे. महासुदस्सन इत्यादी चक्रवर्ती राजांचा काळ आणि पहिल्या कल्पामधील चांगल्या मनुष्यांचा काळ म्हणजे 'कालसंपत्ती' होय.

Ekantaṃ kusalasseva okāsoti idaṃ yadipi koci kāyasucaritādipayogasampattiyaṃ ṭhitaṃ bādheyya, taṃ pana bādhanaṃ bādhakasseva issādinimittena viparītaggāhena jātaṃ. Sā payogasampatti sabhāvato sukhavipākasseva paccayo, na dukkhavipākassāti imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ. Makkaṭo bhattapuṭaṃ bandhaṭṭhāne muñcitvā bhuñjituṃ na jānāti, yattha vā tattha vā bhinditvā vināseti, evaṃ anupāyaññūpi bhoge. Susāne chaḍḍetvātiādinā ghātetvā chaḍḍitassa vuṭṭhānābhāvo viya apāyato vuṭṭhānābhāvoti dasseti.

'केवळ कुशलाचाच हा प्रसंग आहे' हे जरी कोणी कायसुचरित इत्यादी प्रयोगसंपत्तीमध्ये स्थित असलेल्या व्यक्तीला बाधा पोहचवत असले, तरी ती बाधा पोहचवणे हे बाधा पोहचवणाऱ्याच्याच ईर्ष्या इत्यादी कारणांमुळे आणि विपरीत ग्रहणामुळे झालेले असते. ती प्रयोगसंपत्तीसमूहाने सुखविपाकाचेच कारण असते, दुःखविपाकाचे नाही, या अर्थाला उद्देशून हे म्हटले आहे. माकड जसे बांधलेल्या भाताचे गाठोडे सोडून खाणे जाणत नाही, तर ते कुठेही फाडून नष्ट करते, त्याचप्रमाणे उपायांचे अज्ञान असणारा व्यक्ती भोगांच्या बाबतीत वागतो. 'स्मशानात टाकून' इत्यादींद्वारे, मारून टाकलेल्या माणसाचे जसे पुनरुत्थान होत नाही, तसेच अपाय (दुर्गती) मधून पुनरुत्थान होत नाही, हे दाखवले आहे.

‘‘Paccarī’’tipi [Pg.211] uḷumpassa nāmaṃ, tena ettha katā ‘‘mahāpaccarī’’ti vuccati. Udake maraṇaṃ thale maraṇañca ekamevāti kasmā vuttaṃ, nanu sakkena ‘‘samuddārakkhaṃ karissāmī’’ti vuttanti? Saccaṃ vuttaṃ, jīvitassa lahuparivattitaṃ pakāsentehi therehi evaṃ vuttaṃ, lahuparivattitāya jīvitahetu na gamissāmāti adhippāyo. Atha vā udaketi nāgadīpaṃ sandhāya vuttaṃ, thaleti jambudīpaṃ.

'पच्चरी' हे देखील तराफ्याचे नाव आहे, म्हणून येथे तयार केलेल्या तराफ्याला 'महापच्चरी' म्हटले जाते. 'पाण्यातील मृत्यू आणि जमिनीवरील मृत्यू एकच आहे' असे का म्हटले आहे? शक्राने 'मी समुद्रात रक्षण करीन' असे म्हटले नव्हते का? सत्य म्हटले आहे, परंतु जीवनाची चंचलता प्रकट करणाऱ्या थेरांनी असे म्हटले आहे; चंचलतेमुळे केवळ जीवनासाठी आम्ही जाणार नाही, असा अभिप्राय आहे. किंवा 'पाण्यात' हे नागदीपाला उद्देशून म्हटले आहे आणि 'जमिनीवर' हे जम्बुदीपाला उद्देशून म्हटले आहे.

Thero na detīti kathamahaṃ etena ñāto, kenaci kiñci ācikkhitaṃ siyāti saññāya na adāsi. Teneva ‘‘mayampi na jānāmā’’ti vuttaṃ. Aparassāti aparassa bhikkhuno pattaṃ ādāya…pe… therassa hatthe ṭhapesīti yojanā. Anāyataneti nikkāraṇe, ayutte vā nassanaṭṭhāne. Tuvaṃ attānaṃ rakkheyyāsi, mayaṃ pana mahallakattā kiṃ rakkhitvā karissāma, mahallakattā eva ca rakkhituṃ na sakkhissāmāti adhippāyo. Anāgāmittā vā thero attanā vattabbaṃ jānitvā ovadati.

'थेर देत नाहीत' म्हणजे 'याला मी कसा माहीत झालो, कोणीतरी याला काहीतरी सांगितले असावे' अशा शंकेने त्यांनी दिले नाही. म्हणूनच 'आम्ही देखील जाणत नाही' असे म्हटले आहे. 'अपरस्स' म्हणजे दुसऱ्या भिक्खूचा पात्र घेऊन... पे... थेरांच्या हातात ठेवले, असा संबंध आहे. 'अनायतने' म्हणजे विनाकारण, किंवा अयोग्य अशा विनाशाच्या ठिकाणी. 'तू स्वतःचे रक्षण कर, आम्ही तर वृद्ध असल्यामुळे रक्षण करून काय करणार, आणि वृद्धत्वामुळे रक्षण करूही शकणार नाही,' असा अभिप्राय आहे. किंवा अनागामी असल्यामुळे थेर स्वतः काय बोलावे हे जाणून उपदेश करतात.

Sammāpayogassa gatamaggoti sammāpayogena nipphāditattā tassa sañjānanakāraṇanti attho.

'सम्यक् प्रयोगाचा मार्ग' म्हणजे सम्यक् प्रयोगाने निष्पन्न झाल्यामुळे ते त्याच्या ओळखीचे कारण आहे, असा अर्थ आहे.

Bhūtamatthaṃ katvā abhūtopamaṃ kathayissatīti adhippāyo. Manussāti bhaṇḍāgārikādiniyuttā manussā mahantattā sampaṭicchituṃ nāsakkhiṃsu.

सत्य गोष्टीला आधार बनवून असत्याची उपमा देऊन सांगतील, असा अभिप्राय आहे. 'मनुष्य' म्हणजे भांडारपाल इत्यादी पदांवर नियुक्त असलेले मनुष्य, जे मोठेपणामुळे स्वीकार करू शकले नाहीत.

Dutiyabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुसऱ्या बलाच्या निर्देशनाची व्याख्या (द्वितीयबलनिद्देसवण्णना) समाप्त झाली.

Tatiyabalaniddesavaṇṇanā

तृतीयबलनिद्देसवण्णना (तिसऱ्या बलाच्या निर्देशनाची व्याख्या)

811. Añcitāti gatā. Peccāti puna, maritvāti vā attho. Ussannattāti vitakkabahulatāya ussannattāti vadanti, sūratādīhi vā ussannattā. Dibbantīti kīḷanti.

८११. 'अञ्चिता' म्हणजे गेलेले. 'पेच्च' म्हणजे पुन्हा, किंवा मरून असा अर्थ आहे. 'उस्सन्नत्ता' म्हणजे वितर्कांच्या बहुलतेमुळे उस्सन्न (अतिरेक) झालेली असे म्हणतात, किंवा शूरता इत्यादींमुळे उस्सन्न झालेली. 'दिब्बन्ति' म्हणजे क्रीडा करतात.

Sañjīvakāḷasuttasaṅghātaroruvamahāroruvatāpanamahātāpanaavīciyo aṭṭha mahānirayā. Ekekassa cattāri dvārāni, ekekasmiṃ dvāre cattāro cattāro gūthanirayādayoti evaṃ soḷasa ussadaniraye vaṇṇayanti.

संजिव, काळसुत्त, संघात, रोरुव, महारोरुव, तापन, महातापन आणि अवीची हे आठ महानरक (महानिरय) आहेत. प्रत्येकाला चार द्वारे असतात, आणि प्रत्येक द्वारावर गुथनरक (विष्ठेचा नरक) इत्यादी चार-चार नरक असतात; अशा प्रकारे सोळा उस्सदनरकांचे वर्णन करतात.

Sakkasuyāmādayo [Pg.212] viya jeṭṭhakadevarājā. Pajāpativaruṇaīsānādayo viya dutiyādiṭṭhānantarakārako paricārako hutvā.

शक्र (सक्क), सुयाम इत्यादींसारखे ज्येष्ठ देवराज. प्रजापती, वरुण, ईशान्य इत्यादींसारखे द्वितीय इत्यादी स्थानांवर काम करणारे परिचारक (सेवक) होऊन.

Tatiyabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

तिसऱ्या बलाच्या निर्देशनाची व्याख्या (तृतीयबलनिद्देसवण्णना) समाप्त झाली.

Catutthabalaniddesavaṇṇanā

चतुर्थबलनिद्देसवण्णना (चौथ्या बलाच्या निर्देशनाची व्याख्या)

812. Kappoti dvedhābhūtaggo. Ettha ca bījādidhātunānattavasena khandhādidhātunānattaṃ veditabbaṃ.

८१२. 'कप्प' म्हणजे दोन भागांत विभागलेला अग्नी. आणि येथे बीजादी धातूंच्या विविधतेनुसार स्कंधादी धातूंची विविधता समजून घ्यावी.

Catutthabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

चौथ्या बलाच्या निर्देशनाची व्याख्या (चतुर्थबलनिद्देसवण्णना) समाप्त झाली.

Pañcamabalaniddesavaṇṇanā

पंचमबलनिद्देसवण्णना (पाचव्या बलाच्या निर्देशनाची व्याख्या)

813. Ajjhāsayadhātūti ajjhāsayasabhāvo. Yathā gūthādīnaṃ dhātusabhāvo eso, yaṃ gūthādīheva saṃsandati, evaṃ puggalānaṃ ajjhāsayassevesa sabhāvo, yaṃ dussīlādayo dussīlādikeheva saṃsandantīti vuttaṃ hoti. Bhikkhūpi āhaṃsūti aññamaññaṃ āhaṃsu. Āvuso ime manussā ‘‘yathāsabhāgena paribhuñjathā’’ti vadantā amhe sabhāgāsabhāge viditvā hīnajjhāsayapaṇītajjhāsayataṃ paricchinditvā dhātusaṃyuttakamme upanenti tassa payogaṃ daṭṭhukāmāti attho, evaṃ sabhāgavaseneva ajjhāsayadhātuparicchindanato ajjhāsayadhātusabhāgavasena niyametīti adhippāyo.

८१३. 'अज्झासयधातू' म्हणजे अध्यशयाचा स्वभाव (अभिप्राय किंवा प्रवृत्तीचा स्वभाव). ज्याप्रमाणे विष्ठा इत्यादींचा हा धातूस्वभाव आहे की ते विष्ठा इत्यादींशीच जुळतात, त्याचप्रमाणे पुद्गलांच्या (व्यक्तींच्या) अध्यशयाचाच हा स्वभाव आहे की दुःशील (शीलहीन) इत्यादी लोक दुःशीलांशीच जुळतात, असे म्हटले आहे. 'भिक्खूही म्हणाले' म्हणजे त्यांनी परस्परांना म्हटले. "आयुष्यमानांनो, हे लोक 'आपल्या स्वभावानुसार उपभोग घ्या' असे म्हणत, आम्हाला समान आणि असमान ओळखून, हीन अध्यशय आणि प्रणीत (उत्कृष्ट) अध्यशय यांची विभागणी करून, धातू-संयुत्त कर्माकडे नेतात, त्यांचा प्रयोग पाहण्याची त्यांची इच्छा आहे" असा अर्थ आहे. अशा प्रकारे, समानतेच्या आधारावरच अध्यशय-धातूची विभागणी केल्यामुळे, अध्यशय-धातूच्या समानतेनुसार ते नियमन करते, असा अभिप्राय आहे.

Pañcamabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

पाचव्या बलाच्या निर्देशनाची व्याख्या (पंचमबलनिद्देसवण्णना) समाप्त झाली.

Chaṭṭhabalaniddesavaṇṇanā

षष्ठबलनिद्देसवण्णना (सहाव्या बलाच्या निर्देशनाची व्याख्या)

Caritanti idha duccaritaṃ sucaritanti vuttaṃ. Apparajaṃ akkhaṃ etesanti apparajakkhāti attho vibhāvito, apparajaṃ akkhimhi etesanti apparajakkhātipi saddattho sambhavati. Ettha ca āsayajānanādinā yehi [Pg.213] indriyehi paroparehi sattā kalyāṇapāpāsayādikā honti, tesaṃ jānanaṃ vibhāvetīti veditabbaṃ. Evañca katvā indriyaparopariyattaāsayānusayañāṇānaṃ visuṃ asādhāraṇatā, indriyaparopariyattanānādhimuttikatāñāṇānaṃ visuṃ balatā ca siddhā hoti.

'चरित' म्हणजे येथे दुश्चरित आणि सुचरित असे म्हटले आहे. 'ज्यांच्या डोळ्यांत कमी धूळ (रज) आहे ते अप्परजक्ख (अल्प-रजस्क)' असा अर्थ स्पष्ट केला आहे. 'ज्यांच्या डोळ्यात अल्प रज आहे ते अप्परजक्ख' असाही शब्दार्थ संभवतो. आणि येथे आशय (प्रवृत्ती) जाणणे इत्यादींद्वारे ज्या इंद्रियांच्या श्रेष्ठ व कनिष्ठ भावामुळे प्राणी कल्याणकारी किंवा पापी आशयाचे होतात, त्यांचे ज्ञान स्पष्ट होते असे समजावे. आणि असे केल्याने, इंद्रियांच्या श्रेष्ठ-कनिष्ठतेचे आणि आशय-अनुशयाचे ज्ञान यांची स्वतंत्र असाधारणता, तसेच इंद्रियांच्या श्रेष्ठ-कनिष्ठतेचे आणि विविध अधिमुक्तींचे (श्रद्धा/रुची) ज्ञान यांची स्वतंत्र बलवत्ता सिद्ध होते.

815. Yadariyāti ye ariyā. Āvasiṃsūti nissāya vasiṃsu. Ke pana te? ‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu pañcaṅgavippahīno hoti chaḷaṅgasamannāgato ekārakkho caturāpasseno panuṇṇapaccekasacco samavayasaṭṭhesano anāvilasaṅkappo passaddhakāyasaṅkhāro suvimuttacitto suvimuttapañño’’ti (dī. ni. 3.348; a. ni. 10.19) evaṃ vuttā. Etesu pañcaṅgavippahīnapaccekasaccapanodanaesanāsamavayasajjanāni ‘‘saṅkhāyekaṃ paṭisevati adhivāseti parivajjeti vinodetī’’ti (ma. ni. 2.168) vuttesu apassenesu vinodanañca maggakiccāneva, itare ca maggeneva samijjhanti. Tenāha ‘‘etañhi suttaṃ…pe… dīpetī’’ti.

८१५. 'यदरिया' म्हणजे जे आर्य. 'आवसिंसु' म्हणजे आश्रय घेऊन राहिले. पण ते कोण आहेत? "येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू पाच अंगे सोडलेला (पंचंगविप्पहीनो), सहा अंगांनी युक्त (छळंगसमन्नागतो), एकच रक्षक असलेला (एकारक्खो), चार आश्रय असलेला (चतुरापस्सेनो), वैयक्तिक सत्ये दूर सारलेला (पणुण्णपच्चेकसच्चो), सर्व शोध पूर्ण केलेला (समवयसट्ठेसनो), अनाविल (अनाकुल) संकल्प असलेला (अनाविलसंकप्पो), शांत काय-संस्कार असलेला (पस्सद्धकायसंखारो), सुविमुक्त चित्त असलेला (सुविमुत्तचित्तो) आणि सुविमुक्त प्रज्ञा असलेला (सुविमुत्तपञ्ञो) असतो" (दी. ni. ३.३४८; अ. ni. १०.१९) असे म्हटले आहे. यांमध्ये पाच अंगे सोडणे, वैयक्तिक सत्ये दूर सारणे, शोध पूर्ण करणे आणि 'विचारपूर्वक एकाचे सेवन करतो, सहन करतो, वर्ज्य करतो, दूर करतो' (म. ni. २.१६८) असे म्हटलेल्या आश्रयांपैकी (अपस्सेन) दूर करणे हे मार्गाचेच कार्य (मार्गकृत्य) आहे, आणि इतर गोष्टी देखील मार्गानेच साध्य होतात. म्हणूनच म्हटले आहे - "हे सुत्त...पे... स्पष्ट करते."

816. Ārammaṇasantānānusayanesu iṭṭhārammaṇe ārammaṇānusayanena anuseti. Āciṇṇasamāciṇṇāti etena samantato veṭhetvā viya ṭhitabhāvena anusayitataṃ dasseti. Bhavassapi vatthukāmattā, rāgavasena vā samānattā ‘‘bhavarāgānusayo…pe… saṅgahito’’ti āha.

८१६. आलंबन (आरम्मण), संतान आणि अनुशयांमध्ये, इष्ट आलंबनामध्ये आलंबन-अनुशयाने अनुशीत (सुप्त) राहतो. 'आचिण्णसमाचिण्णा' याद्वारे सर्व बाजूंनी वेढल्यासारखे राहिल्यामुळे अनुशयित भाव दर्शविला आहे. भवाच्या देखील वस्तुकॉमतेमुळे किंवा रागाच्या समानतेमुळे "भवरागानुशय...पे... समाविष्ट आहे" असे म्हटले आहे.

818. ‘‘Paṇītādhimuttikā tikkhindriyā, itare mudindriyā’’ti evaṃ indriyavisesadassanatthameva adhimuttiggahaṇanti āha ‘‘tikkhindriyamudindriyabhāvadassanattha’’nti.

८१८. "प्रणीत (उत्कृष्ट) अधिमुक्ती असलेले तीक्ष्णेंद्रिय असतात, आणि इतर मृदुइंद्रिय असतात" अशा प्रकारे इंद्रियांच्या विशेषांचे दर्शन घडवण्यासाठीच 'अधिमुत्ती'चे ग्रहण केले आहे, म्हणून म्हटले आहे - "तीक्ष्णेंद्रिय आणि मृदुइंद्रिय भाव दर्शवण्यासाठी."

819. Pahānakkamavasenāti ettha pahātabbapajahanakkamo pahānakkamoti daṭṭhabbo, yassa pahānena bhavitabbaṃ, taṃ teneva pahānena paṭhamaṃ vuccati, tato appahātabbanti ayaṃ vā pahānakkamo.

८१९. 'प्रहाणक्रमाच्या (त्याग करण्याच्या क्रमाच्या) वशाने' येथे प्रहाण (त्याग) करण्यायोग्य गोष्टींचा प्रहाणक्रम हाच प्रहाणक्रम समजावा. ज्याचा प्रहाण करायचा आहे, त्याला त्याच प्रहाणाने प्रथम सांगितले जाते, त्यानंतर प्रहाण न करण्यायोग्य; किंवा हा प्रहाणक्रम आहे.

820. Maggassa upanissayabhūtāni indriyāni upanissayaindriyāni.

८२०. मार्गाचे उपनिषय (प्रबळ कारण) बनलेली इंद्रिये ही 'उपनिषय-इंद्रिये' (उपनिसयइन्द्रियानि) होत.

826. Nibbutichandarahitattā acchandikaṭṭhānaṃ paviṭṭhā. Yasmiṃ bhavaṅge pavattamāne taṃsantatiyaṃ lokuttaraṃ nibbattati, taṃ tassa pādakaṃ.

८२६. निवृत्तीच्या (निर्वाणाच्या) इच्छेचा अभाव असल्यामुळे ते इच्छारहित (अच्छन्दिक) स्थानात प्रविष्ट झाले. ज्या भवांगाच्या प्रवृत्तीत त्या संतानामध्ये लोकोत्तर (चित्त) उत्पन्न होते, ते त्याचे पादक (पायाभूत) असते.

Chaṭṭhabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

सहाव्या बलाच्या निर्देशनाची व्याख्या (षष्ठबलनिद्देसवण्णना) समाप्त झाली.

Sattamabalaniddesavaṇṇanā

सप्तमबलनिद्देसवण्णना (सातव्या बलाच्या निर्देशनाची व्याख्या)

828. Niddāyitvāti [Pg.214] kammaṭṭhānaṃ manasi karonto niddaṃ okkamitvā paṭibuddho samāpattiṃ samāpannomhīti attho. Nīvaraṇādīhi visuddhacittasantati eva cittamañjūsā, samādhi vā, kammaṭṭhānaṃ vā. Cittaṃ ṭhapetunti samāpatticittaṃ ṭhapetuṃ. Saññāvedayitānaṃ apagamo eva apagamavimokkho.

८२८. 'निद्रायित्वा' म्हणजे कर्मस्थानाचे मनसिकार करत असताना झोप लागून, नंतर जागे झाल्यावर 'मी समापत्तीला प्राप्त झालो आहे' असा अर्थ आहे. नीवरणादींपासून विशुद्ध झालेली चित्तसंतती हीच चित्तमंजुषा (चित्ताची पेटी) आहे, किंवा समाधी, किंवा कर्मस्थान होय. 'चित्तं ठपेतुं' म्हणजे समापत्तीचे चित्त स्थापित करण्यासाठी. संज्ञा आणि वेदयित (वेदना) यांचा अपगम (नाहीसे होणे) हाच 'अपगमविमोक्ष' होय.

Saññāmanasikārānaṃ kāmādidutiyajjhānādipakkhandanāni ‘‘hānabhāgiyavisesabhāgiyadhammā’’ti dassitāni, tehi pana jhānānaṃ taṃsabhāvatā dhamma-saddena vuttā. Paguṇabhāvavodānaṃ paguṇavodānaṃ. Tadeva paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhahitvā dutiyajjhānādiadhigamassa paccayattā ‘‘vuṭṭhānaṃ nāmā’’ti vuttaṃ. ‘‘Vodānampi vuṭṭhānaṃ, tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhāna’’nti imāya vuṭṭhānapāḷiyā asaṅgahitattā nirodhasamāpattiyā vuṭṭhānaṃ ‘‘pāḷimuttakavuṭṭhānaṃ nāmā’’ti vuttaṃ. Ye pana ‘‘nirodhato phalasamāpattiyā vuṭṭhāna’’nti pāḷi natthīti vadeyyuṃ, te ‘‘nirodhā vuṭṭhahantassa nevasaññānāsaññāyatanaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.417) imāya pāḷiyā paṭisedhetabbā.

संज्ञा आणि मनसिकारांचे कामादी तसेच द्वितीय ध्यानादींमध्ये प्रवेश करणे हे 'हानभागीय आणि विशेषभागीय धर्म' म्हणून दर्शविले गेले आहेत, परंतु त्यांच्याद्वारे ध्यानांचा तो स्वभाव 'धर्म' शब्दाने सांगितला आहे. प्रगुणभावाचे वोदान (परिशुद्धी) म्हणजे 'प्रगुणवोदान' होय. तेच प्रथम ध्यानादींमधून उठून (व्युत्थान करून) द्वितीय ध्यानादींच्या प्राप्तीचे प्रत्यय (कारण) असल्यामुळे त्याला 'वुट्ठाण' (व्युत्थान/उठणे) असे म्हटले आहे. "वोदान देखील वुट्ठाण आहे, त्या त्या समाधीतून उठणे देखील वुट्ठाण आहे" या वुट्ठाण-पाळीमध्ये समाविष्ट न केल्यामुळे, niरोध-समापत्तीमधून उठण्याला 'पाळीमुक्तक-वुट्ठाण' (पाळीबाहेरचे व्युत्थान) असे म्हटले आहे. जे लोक "niरोधातून फलसमापत्तीचे वुट्ठाण होते" अशी पाळी नाही असे म्हणतात, त्यांचे "niरोधातून उठणाऱ्याचे नेवसंज्ञानासंज्ञायतन हे फलसमापत्तीसाठी अनंतरप्रत्ययाने प्रत्यय (कारण) होते" (पट्ठान १.१.४१७) या पाळीद्वारे खंडन केले पाहिजे.

Sattamabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

सातव्या बलाच्या निर्देशनाची व्याख्या (सप्तमबलनिद्देसवण्णना) समाप्त झाली.

Dasamabalaniddesavaṇṇanā

दसमबलनिद्देसवण्णना (दहाव्या बलाच्या निर्देशनाची व्याख्या)

831. Rāgādīhi cetaso vimuttibhūto samādhi cetovimutti. Paññāva vimutti paññāvimutti. Kammantaravipākantaramevāti kammantarassa vipākantaramevāti attho. Cetanācetanāsampayuttakadhamme nirayādinibbānagāminipaṭipadābhūte kammanti gahetvā āha ‘‘kammaparicchedamevā’’ti. Appetuṃ na sakkoti aṭṭhamanavamabalāni viya, taṃsadisaṃ iddhividhañāṇaṃ viya vikubbituṃ. Etena dasabalasadisatañca vāreti, jhānādiñāṇaṃ viya vā appetuṃ vikubbituñca. Yadipi hi jhānādipaccavekkhaṇañāṇaṃ sattamabalanti tassa savitakkasavicāratā vuttā, tathāpi jhānādīhi [Pg.215] vinā paccavekkhaṇā natthīti jhānādisahagataṃ ñāṇaṃ tadantogadhaṃ katvā evaṃ vuttanti veditabbaṃ. Atha vā sabbaññutaññāṇaṃ jhānādikiccaṃ viya na sabbaṃ balakiccaṃ kātuṃ sakkotīti dassetuṃ ‘‘tañhi jhānaṃ hutvā appetuṃ iddhi hutvā vikubbituñca na sakkotī’’ti vuttaṃ, na pana kassaci balassa jhānaiddhibhāvatoti daṭṭhabbaṃ.

८३१. रागादींपासून चित्ताची जी विमुक्त अवस्था आहे, तो समाधी म्हणजे 'चेतोविमुत्ती' (चित्तविमुक्ती) होय. प्रज्ञाच विमुक्ती म्हणजे 'प्रज्ञाविमुत्ती' होय. 'कम्मान्तरविपाकान्तरमेव' म्हणजे कर्माचे अंतर आणि विपाकाचे अंतर असा अर्थ आहे. चेतना आणि चेतनासंप्रयुक्त धर्मांना, जे नरकादींपासून निर्वाणगामी प्रतिपदेच्या स्वरूपात आहेत, त्यांना 'कर्म' असे मानून 'कर्मपरिच्छेदच' असे म्हटले आहे. आठव्या आणि नवव्या बलांप्रमाणे (चित्त) अर्पित करण्यास असमर्थ असते, आणि त्याच्यासारख्या ऋद्धिविध ज्ञानाप्रमाणे विकुर्वण (रूपांतरण) करण्यास असमर्थ असते. याद्वारे दशबलांच्या समानतेला नाकारले जाते, किंवा ध्यान आदी ज्ञानाप्रमाणे अर्पित करण्यास आणि विकुर्वण करण्यास (असमर्थता दर्शविली जाते). जरी ध्यान आदींचे प्रत्यवेक्षण ज्ञान हे सातवे बल आहे आणि ते सवितर्क-सविचार आहे असे म्हटले आहे, तरीही ध्यानाशिवाय प्रत्यवेक्षण होत नाही, म्हणून ध्यानसहगत ज्ञानाला त्यातच समाविष्ट करून असे म्हटले आहे, हे जाणावे. किंवा, सर्वज्ञताज्ञान हे ध्यान आदींच्या कृत्याप्रमाणे सर्व बलकृत्य करण्यास समर्थ नाही, हे दर्शवण्यासाठी 'ते ध्यान होऊन अर्पित करण्यास आणि ऋद्धी होऊन विकुर्वण करण्यास समर्थ नाही' असे म्हटले आहे; परंतु कोणत्याही बलाला ध्यान-ऋद्धीचे स्वरूप प्राप्त होते असे समजू नये.

Dasamabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

दशमबलनिद्देस-वर्णना समाप्त झाली.

Ñāṇavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

ज्ञानविभंग-वर्णना समाप्त झाली.

17. Khuddakavatthuvibhaṅgo

१७. खुद्दकवत्थुविभंग

1. Ekakamātikādivaṇṇanā

१. एकक-मातिकादींची वर्णना

832. ‘‘Tettiṃsati [Pg.216] tikā’’ti vuttaṃ, te pana pañcatiṃsa. Tathā ‘‘purisamalādayo aṭṭha navakā’’ti vuttaṃ, te pana āghātavatthuādayo nava. Ye ‘‘dve aṭṭhārasakā’’tiādimhi vuttā, te eva ‘‘iti atītāni chattiṃsā’’tiādinā tayo chattiṃsakā katāti āha ‘‘cha aṭṭhārasakā’’ti, dvāsaṭṭhi pana diṭṭhigatāni aññattha vuttabhāveneva idha nikkhittānīti na gahitānīti daṭṭhabbāni.

८३२. 'तेहतीस त्रिक' असे म्हटले आहे, परंतु ते पस्तीस आहेत. तसेच 'पुरुषमल आदी आठ नवक' असे म्हटले आहे, परंतु ते आघातवस्तू आदी नऊ आहेत. जे 'दोन अठरा' इत्यादींमध्ये सांगितले आहेत, त्यांनाच 'अशा प्रकारे भूतकाळातील छत्तीस' इत्यादींद्वारे तीन छत्तीस केले आहेत, म्हणून 'सहा अठरा' असे म्हटले आहे. बासष्ट दृष्टीगत (चुकीची मते) इतर ठिकाणी सांगितलेली असल्यामुळेच येथे वगळली आहेत, ती घेतली नाहीत असे समजावे.

Ekakamātikādivaṇṇanā niṭṭhitā.

एकक-मातिकादींची वर्णना समाप्त झाली.

(1.) Ekakaniddesavaṇṇanā

(१.) एककनिद्देस-वर्णना

843-844. Atthi paṭiccaṃ nāmāti yathā ‘‘cakkhuñca paṭiccā’’tiādīsu nissayādipaccayabhāvena paṭiccāti vuttaṃ, na tathā idha khattiyādijātīnaṃ paramatthato avijjamānānaṃ nissayādipaccayattassa abhāvā. Yesu pana khandhesu santesu khattiyādisammuti hoti, tesaṃ abbocchinnatāva khattiyādijātiyā atthitā, sā idha paṭicca-saddena vibhāvitāti attho. Ekissā seṇiyāti asambhinnāyāti attho.

८४३-८४४. 'प्रतीत्य (अवलंबून) आहे' असे जे म्हटले आहे, जसे की 'चक्षूवर अवलंबून' इत्यादींमध्ये निश्रय आदी प्रत्ययभावाने 'प्रतीत्य' असे म्हटले आहे, येथे तसे नाही; कारण क्षत्रिय आदी जाती परमार्थतः अस्तित्वात नसल्यामुळे त्यांच्यात निश्रय आदी प्रत्ययत्वाचा अभाव आहे. परंतु ज्या स्कंधांच्या अस्तित्वामुळे क्षत्रिय आदींची संमूर्ती (व्यवहार) होते, त्यांची अविच्छिन्नता (निरंतरता) म्हणजेच क्षत्रिय आदी जातींचे अस्तित्व होय, आणि तोच अर्थ येथे 'प्रतीत्य' या शब्दाने स्पष्ट केला आहे. 'एकाच श्रेणीत' म्हणजे अभिन्न (एकत्रित) असा अर्थ आहे.

Pañhavissajjanādikiriyāsu purato karaṇaṃ purekkhāro. Nikkheparāsīti nidhānarāsi. Patthaṭākittinoti vitthiṇṇākittino. Rattaññumadoti purāṇaññutāmadoti vadanti. Cirarattijātena, cirarattipabbajitena vā jānitabbassa, rattīnameva vā jānanamado. Upaṭṭhāpakamānoti āṇākaraṇamāno. Āṇākaraṇañhi vicāraṇaṃ idha ‘‘yaso’’ti vuttanti. Parimaṇḍalattabhāvanissito māno pariṇāhamado. Sarīrasampattipāripūriyā mado pāripūrimado.

प्रश्न-विसर्जन (उत्तर देणे) इत्यादी क्रियांमध्ये पुढे करणे म्हणजे 'पुरेक्खार' (अग्रस्थान देणे) होय. 'निक्खेपरासी' म्हणजे ठेवलेला संचय (निधीचा ढीग). 'पत्थटाकित्ती' म्हणजे पसरलेली कीर्ती असलेले (विस्तीर्ण कीर्ती). 'रत्तञ्ञूमद' (रात्रज्ञता-मद) म्हणजे जुन्या ज्ञानाचा मद असे म्हणतात. दीर्घकाळापासून जन्मलेल्या किंवा दीर्घकाळापासून प्रव्रजित झालेल्या व्यक्तीने जे जाणावे, किंवा रात्रींचेच (काळाचेच) जे ज्ञान असणे, त्याचा मद होय. 'उपठ्ठापकमानी' म्हणजे आज्ञा देण्याचा मान (अभिमान). आज्ञा देणे आणि विचार करणे यालाच येथे 'यश' असे म्हटले आहे. परिमंडळ (सुदृढ) आत्मभावावर (शरीरावर) आश्रित असलेला मान म्हणजे 'परिणाहमद' होय. शरीरसंपत्तीच्या परिपूर्णतेचा मद म्हणजे 'पारिपूरिमद' होय.

845. Vatthunā vināpi vattabbatāya avatthukaṃ, na vatthuno abhāvā.

८४५. वस्तूशिवायही बोलले जाऊ शकत असल्यामुळे ते 'अवास्तुक' (अवतूकरूप) आहे, वस्तूच्या अभावामुळे नाही.

846. Cittassa vossajjananti cittassa satito muccanaṃ, kāyaduccaritādīsu pakkhandanaṃ vā vossaggo. Patiṭṭhābhāvoti kusalakaraṇe aṭṭhānaṃ, anuṭṭhānanti [Pg.217] attho. Pamādasaṅkhātassa atthassa kāyaduccarite cittassa vossaggo pāṇātipāte micchādiṭṭhiyaṃ kodhe upanāheti evamādiko pariyāyo apariyanto, tadatthatappariyāyappakāsako vossagganissaggādiko byañjanapariyāyo cāti sabbaṃ taṃ saṅkhipitvā evarūpoti idaṃ ākāranidassanaṃ sabbapariyāyassa vattuṃ asakkuṇeyyattā katanti dassento āha ‘‘pariyantābhāvato’’ti. Vissaṭṭhākāroti satiyā paccanīkabhūte cattāro khandhe dasseti.

८४६. चित्ताचे 'वोसज्जन' (विसर्जन) म्हणजे चित्ताचे स्मृतीपासून सुटणे, किंवा कायदुश्चरित इत्यादींमध्ये प्रवृत्त होणे हाच 'वोसग्ग' (विसर्ग) होय. 'प्रतिष्ठाभाव' म्हणजे कुशल कर्म करण्यात न टिकणे, म्हणजेच अनुत्थान (प्रयत्न न करणे) असा अर्थ आहे. प्रमाद नावाच्या गोष्टीचा कायदुश्चरितामध्ये चित्ताचा विसर्ग होणे, प्राणातिपातात, मिथ्यादृष्टीत, क्रोधात, उपनाहात (वैरभाव) इत्यादी पर्याय अमर्याद आहेत; आणि त्या अर्थाच्या पर्यायाला प्रकाशित करणारा 'वोसग्ग-निसग्ग' इत्यादी व्यंजनपर्याय आहे, या सर्वांचा संक्षेप करून 'अशा प्रकारचा' हे आकाराचे निदर्शन सर्व पर्यायांना सांगणे अशक्य असल्यामुळे केले आहे, हे दर्शवताना 'मर्यादा नसल्यामुळे' असे म्हटले आहे. 'विसठ्ठाकार' (विसर्जित आकार) म्हणजे स्मृतीच्या विरोधी असलेले चार स्कंध दर्शवतो.

847. Cittassa thaddhatā tathāpavattacittamevāti vadanti, mānaviseso vā daṭṭhabbo. Upasaṅkamane vanditabbaṃ hotīti pariyanteneva carati.

८४७. चित्ताची स्तब्धता (कठोरता) म्हणजे तशा प्रकारे प्रवृत्त झालेले चित्तच होय असे म्हणतात, किंवा तो एक प्रकारचा मान (अभिमान) समजावा. जवळ जाण्यात वंदन करावे लागते, म्हणून तो मर्यादेतच वागतो.

848. ‘‘Āpattiṃ āpannosī’’ti vutte ‘‘āvuso, tvaṃ āpannosī’’tiādinā tena vuttaṃ tasseva upari khipanavasena ‘‘paṭippharitvā’’ti vadanti. ‘‘Tasmiṃ nāma dalidde, akusale vā idaṃ karonte ahaṃ kasmā na karomī’’ti evaṃ idha paṭippharaṇaṃ yuttaṃ. Karaṇassa uttarakiriyā karaṇuttariyaṃ. Akusalapakkho esāti sārambhoti adhippāyo.

८४८. 'तू आपत्तीला (दोषाला) प्राप्त झाला आहेस' असे म्हटले असता, 'आयुष्यमान, तूच प्राप्त झाला आहेस' इत्यादी प्रकारे त्याने म्हटलेल्या गोष्टीला त्याच्यावरच उलटवून टाकण्याच्या अर्थाने 'पटिप्फरित्वा' (प्रतिक्षेप करून) असे म्हणतात. 'त्या दरिद्री किंवा अकुशल व्यक्तीने हे केले असताना, मी का करू नये?' अशा प्रकारे येथे प्रतिक्षेप करणे योग्य आहे. करण्याच्या नंतरची क्रिया म्हणजे 'करणुत्तरिय' (करणोत्तर क्रिया) होय. हा अकुशल पक्ष आहे, म्हणून तो 'सारंभ' (उद्धटपणा) आहे असा अभिप्राय आहे.

849. Aticca icchatīti aticciccho, tassa bhāvo aticcicchatāti vattabbe cci-kāralopaṃ katvā ‘‘aticchatā’’ti vuttaṃ. Atricchatāti ca sā eva vuccatīti. Tatrāpi neruttikavidhānena padasiddhi veditabbā. Yathāladdhaṃ vā atikkamitvā atra atra icchanaṃ atricchatā, sā eva ra-kārassa ta-kāraṃ katvā ‘‘aticchatā’’ti vuttā.

८४९. मर्यादा ओलांडून इच्छा करतो तो 'अतिच्चिच्छ' (अतीच्छ), आणि त्याचा भाव 'अतिच्चिच्छता' असे म्हणण्याऐवजी 'च्चि' या अक्षराचा लोप करून 'अतिच्छता' असे म्हटले आहे. तिलाच 'अत्रिच्छता' असेही म्हणतात. तेथेही निरुक्त विधानानुसार शब्दाची सिद्धी जाणावी. किंवा जे मिळाले आहे त्याचे उल्लंघन करून येथे-तेथे इच्छा करणे म्हणजे 'अत्रिच्छता' होय, आणि तीच 'र' काराचा 'त' कार करून 'अतिच्छता' अशी म्हटली आहे.

Atricchanti aticchaṃ, atra vā icchanto. Kena? Atilobhena atilobhamicchāsaṅkhātena atilobhamadena ca. Attano hitaṃ attāti vuttaṃ. Hāyati jīrati, ādiṇṇo vā attā, patto vā attā, naṃ jīrati candakinnariṃ patthayitvā asitābhūdeviyā vihīno viya.

'अत्रिच्छ' म्हणजे अतीच्छ, किंवा येथे इच्छा करणारा. कशाने? अतिलोभाने, अतिलोभयुक्त इच्छेने आणि अतिलोभाच्या मदाने. स्वतःचे हित म्हणजे 'अत्ता' (स्वतः) असे म्हटले आहे. त्याचा ऱ्हास होतो, तो जीर्ण होतो, किंवा तो पीडित होतो, किंवा प्राप्त झालेला स्वतःचा नाश होतो; जसे चंद्रकिन्नरीची इच्छा करून असिताभू देवीला गमावल्याप्रमाणे.

Icchāhatassāti icchāya upaddutassa, mudditassa vā.

'इच्छाहतस्य' म्हणजे इच्छेने उपद्रुत (पीडित) झालेल्या किंवा मोहित झालेल्याचे.

Atihīḷayānoti avamaññamāno. Malakanti evaṃnāmakaṃ janapadaṃ, abbhokāsaṃ vā. Kodaṇḍakenāti kudaṇḍakena rassadaṇḍakena. Gaddulenāti ca vadanti. Ruhiramakkhitaṅgoti ruhirasinnagatto.

'अतिहीळयानो' म्हणजे अवमानना करणारा (तुच्छ लेखणारा). 'मलक' म्हणजे या नावाचा जनपद (प्रदेश) किंवा उघडी जागा (खुले मैदान). 'कोदंडक' म्हणजे लहान काठीने (लहान दांडक्याने). त्याला 'गद्दुल' (चाबूक) असेही म्हणतात. 'रुधिरमक्खितंग' म्हणजे रक्ताने माखलेले शरीर असलेला.

850. Jānantasseva [Pg.218] bhiyyo bhiyyo codento viya sambhāvetukāmo hoti. Paccayeti upādānādipaccaye.

८५०. जाणणाऱ्यालाच वारंवार चोदना (प्रेरित) केल्याप्रमाणे सन्मानित करण्याची इच्छा असते. 'प्रत्यय' म्हणजे उपादान आदी प्रत्यय (कारण).

851. Ye patirūpena vañcenti, te gaṇṭhikā, durācārena vā gaṇṭhibhūtā. Gaṇṭhikaputtā nāma gaṇṭhikā eva honti, tena saddhivihārikā gaṇṭhikabhāvena ‘‘thero…pe… dīghacaṅkame viharatī’’ti vadanti.

८५१. जे योग्य रूपाने (वेषाने) फसवतात, ते 'गंठिक' (कपटी) होत, किंवा duराचाराने ग्रंथीभूत झालेले होत. 'गंठिकपुत्र' म्हणजे गंठिकच असतात, म्हणूनच सार्धविहारी (शिष्य) गंठिकभावामुळे 'स्थवीर...पे... दीर्घ चंक्रमणात विहार करत आहेत' असे म्हणतात.

Vaṭṭati bhanteti ayampi eko pakāro, lābhinā eva pana sakkā ñātunti attano samāpattilābhitaṃ sūcetīti attho. Pañcattayaṃ nāma uparipaṇṇāsake dutiyasuttaṃ (ma. ni. 3.21 ādayo). Tassa gambhīrattā vadati ‘‘pañcattayaṃ olokentassā’’ti.

'भंते, हे योग्य आहे' हा देखील एक प्रकार आहे, परंतु लाभ घेणाऱ्यालाच हे जाणणे शक्य आहे, याद्वारे स्वतःच्या समापत्तीच्या लाभाची सूचना दिली जाते असा अर्थ आहे. 'पंचत्तय' म्हणजे उपरिपण्णासकातील दुसरे सूत्र (मज्झिम निकाय ३.२१ इत्यादी) होय. त्याच्या गंभीरतेमुळे 'पंचत्तय पाहणाऱ्याचे' असे म्हटले आहे.

852. Siṅganti siṅgāraṃ. Tañhi kusalassa vijjhanato samāsevitatāya sīse parikkhataṃ sunikhataṃ visāṇaṃ viya, thirattā ca siṅgaṃ viyāti siṅgaṃ, taṃ panatthato rāgo.

८५२. शिंग (सिङ्ग) म्हणजे शृंगार. कारण ते कुशलाचा वेध घेणारे (विद्ध करणारे) असल्यामुळे, वारंवार सेवन केल्यामुळे डोक्यावर जखम झालेल्या आणि चांगल्या प्रकारे रुतलेल्या शिंगाप्रमाणे असते, आणि स्थिरतेमुळे शिंगासारखे असते म्हणून त्याला 'शिंग' म्हणतात, आणि अर्थाच्या दृष्टीने तो 'राग' (आसक्ती) आहे.

853. Temanakaraṇatthe tintiṇa-saddo daṭṭhabbo. Khīyananti ca yena lobhena paraṃ mamanti vadantaṃ khīyati, so vutto. Khīyanaṃ bhaṇḍananti ca vadanti. Tintiṇanti vā loluppamicceva vuttaṃ hoti. Saññā-saddo hi eso loluppavācakoti.

८५३. ओले करण्याच्या अर्थाने 'तिन्तिण' हा शब्द समजला पाहिजे. आणि 'खीयण' म्हणजे ज्या लोभामुळे दुसऱ्याला 'माझे' म्हणणाऱ्याची निंदा केली जाते, तो सांगितला आहे. 'खीयण' याला भांडण असेही म्हणतात. किंवा 'तिन्तिण' म्हणजे लोलुपता (लोभीपणा) असेच म्हटले आहे. कारण हा संज्ञा-शब्द लोलुपतेचा वाचक आहे.

854. Ūruppamāṇāpīti etena mahantaghanabhāvena apūtitaṃ dasseti. Athavātiādinā cīvaramaṇḍanādīnaṃ visesanāni ‘‘imassa vā pūtikāyassa bāhirānaṃ vā parikkhārānaṃ maṇḍanā’’tiādīnīti dasseti. Cīvarena hi maṇḍanā cīvaramaṇḍanā, cīvarassa vā maṇḍanā cīvaramaṇḍanā, evaṃ pattamaṇḍanā senāsanamaṇḍanā cāti adhippāyo. Ūnaṭṭhānapūraṇaṃ chavirāgasusaṇṭhānādikaraṇañca cīvarādīsu kāye ca yathāyogaṃ yojetabbaṃ. Tadahujātadārako viya hotīti dārakacāpalyaṃ na muñcatīti attho.

८५४. 'उरुप्रमाण (मांडीच्या प्रमाणाचे) देखील' याद्वारे त्याच्या मोठ्या आणि दाट स्वरूपामुळे ते कुजलेले नाही हे दर्शविते. किंवा 'अथवा' इत्यादींद्वारे चीवर-मंडन (चीवर सुशोभित करणे) इत्यादींची विशेषणे 'या पूतिकाय (कुजणाऱ्या शरीराचे) किंवा बाह्य परिष्कारांचे (साधनांचे) मंडन' इत्यादी आहेत असे दर्शविते. कारण चीवराने सुशोभित करणे म्हणजे चीवर-मंडन, किंवा चीवराचे सुशोभित करणे म्हणजे चीवर-मंडन; याचप्रमाणे पात्र-मंडन आणि सेनासन-मंडन असा अभिप्राय आहे. उणे स्थान भरणे आणि त्वचेचा रंग व सुबक आकार इत्यादी करणे हे चीवर इत्यादींमध्ये आणि शरीरामध्ये योग्यतेनुसार योजले पाहिजे. 'त्याच दिवशी जन्मलेल्या बालकासारखा होतो' याचा अर्थ असा की तो बालसुलभ चंचलता सोडत नाही.

855. Sadisā anurūpā bhatti sabhāgo, na sabhāgo asabhāgo, mānathaddhatā, virodho vā. Tenassa mātādīsu vattanaṃ asabhāgavuttitā. Evaṃvidhānaṃ mānādhikānaṃ akusalānamidaṃ nāmaṃ.

८५५. समान आणि अनुरूप भक्ती म्हणजे सभाग (समान भाग असलेला), जो सभाग नाही तो असभाग, म्हणजेच मानाची ताठरता किंवा विरोध होय. त्यामुळे त्याची माता इत्यादींशी असणारी वर्तणूक ही 'असभागवृत्ती' (अयोग्य वर्तणूक) आहे. अशा प्रकारच्या अति-मानी अकुशलांचे हे नाव आहे.

856. Paritassitāti [Pg.219] saṅkampanā, ukkaṇṭhitassa vā tassa tassa taṇhāyanā.

८५६. 'परितस्सिता' (परित्रस्तता) म्हणजे थरथरणे, किंवा उत्कंठित झालेल्या व्यक्तीची त्या त्या गोष्टीची तृष्णा (ताण्हा) होय.

857. Kusalakaraṇe kāyassa avipphārikatā līnatā jātiālasyaṃ, na rogautubhojanādīhi kāyagelaññaṃ tandī nāma, atha kho pakatiālasyanti attho. Kāyālasiyanti nāmakāyassa ālasiyaṃ, tadeva rūpakāyassāpīti daṭṭhabbaṃ.

८५७. कुशल कर्म करण्यामध्ये शरीराची अकार्यक्षमता, लीनता (मळमळ/आळस) आणि जन्मजात आळस, रोग, ऋतू किंवा भोजन इत्यादींमुळे होणारे शरीराचे ग्लानीपण म्हणजे 'तंदी' (तन्द्री) नव्हे, तर स्वाभाविक आळस असा याचा अर्थ आहे. 'कायाळस्य' म्हणजे नामकायाचा (चित्त आणि चैतसिकांचा) आळस, आणि तोच रूपकायाचा (भौतिक शरीराचा) देखील आळस आहे असे समजले पाहिजे.

858. Accasanādīhi uppannadhātukkhobhanimittaṃ ālasiyaṃ vijambhitā.

८५८. अति-भोजन इत्यादींमुळे निर्माण झालेल्या धातूंच्या क्षोभामुळे (असंतुलनामुळे) येणारा आळस म्हणजे 'विजम्भिता' (जांभई देणे किंवा अंग ताणणे) होय.

859. Bhattanimittena uppannaṃ ālasyaṃ bhattasammado.

८५९. भोजनाच्या निमित्ताने (जेवणानंतर) उत्पन्न होणारा आळस म्हणजे 'भक्तसंमद' (भोजनोत्तर सुस्ती) होय.

860. Imehi panāti cittassa akalyatādīhi. Sabbattha kilesavasenāti thinamiddhakāraṇānaṃ rāgādīnaṃ vasenāti daṭṭhabbaṃ.

८६०. 'यांच्याद्वारे' म्हणजे चित्ताच्या अस्वस्थतेमुळे इत्यादी. 'सर्वत्र क्लेशांच्या वशतेमुळे' म्हणजे थिन-मिद्ध (आळस आणि सुस्ती) कारणीभूत असणाऱ्या रागादी क्लेशांच्या प्रभावामुळे, असे समजले पाहिजे.

861. Sammāājīvato apeto katoti apakato. So ājīvupaddavena upaddutoti katvā āha ‘‘upaddutassāti attho’’ti.

८६१. सम्यक आजीविकेपासून दूर केलेला तो 'अपकृत' होय. तो आजीविकेच्या उपद्रवाने पीडित झालेला आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'उपद्रुतस्य (पीडित झालेल्याचा) असा अर्थ आहे'.

Tividhampi taṃ tattha āgataṃ tassa nissayabhūtāya imāya pāḷiyā dassetunti evamattho daṭṭhabbo.

तिन्ही प्रकारचे जे तेथे आले आहे, ते त्याचा आश्रय असलेल्या या पाळीद्वारे (पाठाद्वारे) दर्शविण्यासाठी आहे, असा याचा अर्थ समजला पाहिजे.

Pāpaṇikānīti āpaṇato chaḍḍitāni. Nantakānīti antarahitāni, cīrāni vā. Gilānassa paccayabhūtā bhesajjasaṅkhātā jīvitaparikkhārā gilānapaccayabhesajjaparikkhārā. Pūtimuttanti purāṇassa apurāṇassa ca sabbassa gomuttassetaṃ nāmaṃ. Pūtibhāvena chaḍḍitosadhantipi keci.

'पापणिकानि' म्हणजे दुकानातून फेकून दिलेले. 'नंतकानि' म्हणजे नष्ट झालेले किंवा चिंध्या (जीर्ण वस्त्रे). आजारी व्यक्तीसाठी प्रत्यय (साधन) असणारे, औषध म्हणून ओळखले जाणारे जीवनोपयोगी परिष्कार म्हणजे 'ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिष्कार' (आजारी व्यक्तीसाठी औषधोपचार व साधने) होत. 'पूतिमुत्त' (सडलेले मूत्र) हे जुन्या आणि नवीन अशा सर्व प्रकारच्या गोमूत्राचे नाव आहे. काही जण म्हणतात की, सडलेल्या अवस्थेमुळे फेकून दिलेले औषध म्हणजे पूतिमुत्त होय.

Agabbhikā ekadvārā dīghasālā kira uddaṇḍo. Kucchitarajabhūtāya pāpicchatāya niratthakakāyavacīvipphandaniggahaṇaṃ korajaṃ, taṃ etassa atthīti korajiko, ativiya korajiko korajikakorajiko. Atiparisaṅkitoti keci. Mukhasambhāvitoti korajikakorajikādibhāvena pavattavacanehi attano mukhamattena aññehi sambhāvito. So evarūpo evarūpatāya eva attānaṃ paraṃ viya katvā ‘‘ayaṃ samaṇo’’tiādiṃ katheti.

गर्भगृह नसलेली, एकच दार असलेली लांब शाळा (दालन) म्हणजे 'उद्दंड' होय. निंदनीय धूळ स्वरूप असणाऱ्या पापी इच्छेमुळे निरर्थक कायिक आणि वाचिक हालचालींवर नियंत्रण न ठेवणे म्हणजे 'कोरज' होय, ते ज्याच्याकडे आहे तो 'कोरजिक' आणि जो अत्यंत कोरजिक आहे तो 'कोरजिक-कोरजिक' होय. काही जण याला 'अतिपरिशंकित' (अत्यंत संशयी) म्हणतात. 'मुखसंभावित' म्हणजे कोरजिक-कोरजिक इत्यादी भावाने प्रवृत्त झालेल्या शब्दांद्वारे केवळ स्वतःच्या तोंडाने इतरांकडून सन्मानित झालेला. असा मनुष्य या स्वरूपात स्वतःला दुसऱ्यासारखे करून 'हा श्रमण आहे' इत्यादी बोलतो.

Paṇidhāyāti ‘‘arahāti maṃ jānantū’’ti cittaṃ ṭhapetvā, patthetvā vā. Āpāthakajjhāyīti manussānaṃ āpāthaṭṭhāne samādhiṃ samāpanno viya nisīdanto āpāthake janassa pākaṭaṭṭhāne jhāyī.

'प्रणिधाय' म्हणजे 'लोक मला अर्हत समजोत' असे चित्त ठेवून, किंवा तशी प्रार्थना करून. 'आपाथकध्यायी' म्हणजे लोकांच्या दृष्टीपथात येणाऱ्या ठिकाणी जणू समाधी प्राप्त झाल्यासारखे बसून, लोकांच्या उघड (प्रकट) ठिकाणी ध्यान करणारा.

Aññaṃ [Pg.220] viya katvā attano samīpe bhaṇanaṃ sāmantajappitaṃ. Ākārassa rassattaṃ katvā ‘‘aṭhapanā’’ti vuttaṃ. Kuhanaṃ kuho, tassa ayanā pavatti kuhāyanā, kuhassa vā puggalassa ayanā gatikiriyā kuhāyanā.

दुसऱ्यासारखे सोंग करून स्वतःच्या जवळ बोलणे म्हणजे 'सामंतजल्पित' (जवळून केलेली बडबड) होय. 'आ' काराचा र्‍हस्व करून 'अठपना' (अस्थापन) असे म्हटले आहे. कुहन (फसवणूक) म्हणजे कुह, त्याची प्रवृत्ती म्हणजे 'कुहायना' (फसवणूक करणे), किंवा कपटी (कुह) पुद्गलाची वर्तणूक म्हणजे 'कुहायना' होय.

862. Puṭṭhassāti ‘‘ko tisso, ko rājapūjito’’ti puṭṭhassa. Nahanāti bandhanā pariveṭhanā.

८६२. 'पुच्छस्स' (विचारले असता) म्हणजे 'तिस्स कोण आहे, राजाने पूजलेला कोण आहे' असे विचारले असता. 'नहना' म्हणजे बांधणे किंवा वेढणे.

863. Nimittena caranto jīvanto nimittakārako nemittiko, tassa bhāvo nemittikatā. Attano icchāya pakāsanaṃ obhāso. Ko pana soti? ‘‘Ajja bhikkhūnaṃ paccayā dullabhā jātā’’tiādikā paccayapaṭisaṃyuttakathā. Icchitavatthussa samīpe kathanaṃ sāmantajappā.

८६३. निमित्ताने (संकेताने) वागणारा आणि जगणारा तो निमित्तकारक म्हणजे 'नैमित्तिक' होय, आणि त्याचा भाव म्हणजे 'नैमित्तिकता' होय. स्वतःच्या इच्छेचे प्रकटीकरण म्हणजे 'ओभास' (आभास/संकेत) होय. तो कोणता आहे? 'आज भिक्खूंना प्रत्यय (दान) मिळणे कठीण झाले आहे' इत्यादी प्रत्ययाशी संबंधित संभाषण होय. इच्छित वस्तूच्या जवळ बोलणे म्हणजे 'सामंतजप्पा' (जवळून केलेली याचना) होय.

864. Bahi chaḍḍanaṃ ukkhepanā. Parapiṭṭhimaṃsakhādanasīlo parapiṭṭhimaṃsiko, tassa bhāvo parapiṭṭhimaṃsikatā.

८६४. बाहेर फेकून देणे म्हणजे 'उक्खेपना' (उत्क्षेपण) होय. दुसऱ्याच्या पाठीमागचे मांस खाण्याचा स्वभाव असलेला (पाठीमागे निंदा करणारा) तो 'परपिठ्ठिमंसिक' होय, आणि त्याचा भाव म्हणजे 'परपिठ्ठिमंसिकता' (परपिठ्ठिमंसिकत्व) होय.

865. Nikattuṃ appena lābhena bahukaṃ vañcetvā gahetuṃ icchanaṃ nijigīsanaṃ, tassa bhāvo nijigīsanatā. Tasseva icchanassa pavattiākāro, taṃsahajātaṃ vā gavesanakammaṃ.

८६५. फसवणूक करून, थोड्या लाभाने अधिक फसवून घेण्याची इच्छा करणे म्हणजे 'निजिगीसन' (लोभ धरून मिळवण्याची इच्छा) होय, आणि त्याचा भाव म्हणजे 'निजिगीसनता' होय. त्याच इच्छेचा प्रवृत्ती-आकार, किंवा त्यासोबत उत्पन्न झालेले शोधण्याचे कर्म (गवेषणकर्म) होय.

866. Vaṇṇasampannaṃ pokkharaṃ vaṇṇapokkharanti uttarapadalopo pubbapadassa daṭṭhabbo, vaṇṇapāripūrī vā vaṇṇapokkharatā. ‘‘Atthajāpikā’’ti ettha viya japa-saddo uppattivācakoti āha ‘‘pavattetī’’ti.

८६६. वर्णसंपन्न (सुंदर रंग असलेले) कमळ म्हणजे 'वर्णपोक्खर' होय, येथे उत्तरपदाचा लोप आणि पूर्वपदाचा लोप समजला पाहिजे, किंवा वर्णाची परिपूर्णता म्हणजे 'वर्णपोक्खरता' होय. 'अत्थजापिका' यामध्ये जसा 'जप' शब्द उत्पत्तीचा वाचक आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'प्रवृत्त करतो' (पवत्तेति).

867. Seyyasadisamānā unnativasena pavattāti ubhayatthāpi ‘‘mānaṃ jappetī’’ti vuttaṃ.

८६७. श्रेष्ठतेच्या समान असणारा मान हा उन्नतीच्या (वर चढण्याच्या) भावनेने प्रवृत्त होतो, म्हणून दोन्ही ठिकाणी 'मानाची जल्पना करतो' (मानं जप्पेति) असे म्हटले आहे.

868. Hīnamāno pana onativasena pavattito kevalena mānasaddena niddesaṃ nārahatīti taṃniddese ‘‘omānaṃ jappetī’’ti (vibha. 874) vuttaṃ.

८६८. परंतु हीनमान (स्वतःला कमी लेखण्याचा मान) हा अवनतीच्या (खाली जाण्याच्या) भावनेने प्रवृत्त होत असल्यामुळे, तो केवळ 'मान' या शब्दाने निर्देश करण्यास योग्य नाही, म्हणून त्याच्या निर्देशात 'ओमानं जप्पेति' (हीनमानाची जल्पना करतो - विभंग ८७४) असे म्हटले आहे.

872. Rājabhogena raṭṭhabhuñjanako rājanissito raṭṭhiyo.

८७२. राजभोगाने राष्ट्राचा उपभोग घेणारा, राजावर आश्रित असणारा तो 'राष्ट्रिक' (रट्ठिय) होय.

879. Puggalaṃ anāmasitvāti yathā seyyassa seyyamānādiniddesesu ‘‘parehi seyyaṃ attānaṃ dahatī’’ti seyyādipuggalo mānuppādako [Pg.221] āmaṭṭho, evametassa seyyamānabhāvepi mānuppādakapuggalavisesaṃ anāmasitvā ‘‘pare atimaññati’’cceva vuttanti attho. Pare atikkamitvā maññanañhi yassa kassaci atimānoti.

८७९. 'पुद्गलाचा उल्लेख न करता' म्हणजे जसे श्रेष्ठाच्या श्रेष्ठ-मान इत्यादी निर्देशात 'इतरांपेक्षा स्वतःला श्रेष्ठ मानतो' अशा प्रकारे श्रेष्ठ इत्यादी पुद्गल हा मानाचा उत्पादक म्हणून उल्लेखिला आहे, त्याचप्रमाणे याच्या श्रेष्ठ-मान भावात देखील मानाचा उत्पादक असणाऱ्या विशिष्ट पुद्गलाचा उल्लेख न करता 'इतरांचा अतिमान (अपमान) करतो' असेच म्हटले आहे, असा अर्थ आहे. कारण इतरांचे उल्लंघन करून स्वतःला मानणे हाच कोणाचाही 'अतिमान' असतो.

880. Purimamānassa uparimāno mānātimāno, ati-saddo upari-saddassa atthaṃ vadatīti daṭṭhabbo. Purimamānaṃ vā atikkanto māno mānātimāno.

८८०. पूर्वीच्या मानापेक्षा वरचा मान म्हणजे 'मानातिमान' होय, येथे 'अति' शब्द 'उपरि' (वरचा) या शब्दाचा अर्थ सांगतो असे समजले पाहिजे. किंवा पूर्वीच्या मानाचे उल्लंघन करणारा मान म्हणजे 'मानातिमान' होय.

881. Pakkhijātīsu vāyaso anto lāmakoti katvā ‘‘kākajāti viyā’’ti vuttaṃ.

८८१. पक्ष्यांच्या जातींमध्ये कावळा हा अत्यंत निकृष्ट (लामक) असतो, म्हणून 'कावळ्याच्या जातीप्रमाणे' असे म्हटले आहे.

882. Thero kira dosacarito ahosi, tasmā āditova ‘‘tumhe akhīṇāsavā’’ti avatvā upāyena kathesīti vadanti, dosacaritattā vā khippaṃ tatiyapadavāre virāgaṃ uppādesīti adhippāyo.

८८२. ते थेर (स्थवीर) द्वेषचरित (क्रोधी स्वभावाचे) होते, म्हणून सुरुवातीलाच 'तुम्ही अखीणासव (ज्यांचे आस्रव नष्ट झाले नाहीत असे) आहात' असे न सांगता युक्तीने सांगितले, असे म्हणतात; किंवा द्वेषचरित असल्यामुळे तिसऱ्या पदाच्या वेळी त्यांनी लवकरच विराग (वैराग्य) उत्पन्न केला, असा अभिप्राय आहे.

883. Mānaṃ anugatacchandoti mānasampayuttachando, mānasabhāvaṃ anugato mānacchando vā.

८८३. 'मानाचे अनुकरण करणारी इच्छा' म्हणजे मानाशी संप्रयुक्त (युक्त) असलेली इच्छा, किंवा मानाच्या स्वभावाचे अनुकरण करणारी इच्छा म्हणजे 'मानच्छंद' होय.

884. ‘‘Vilambana’’nti ca itthipurisasammānanādikiriyādivilambanapaṭisaṃyuttaṃ kattabbaṃ daṭṭhabbaṃ. Tattha yuttamuttasiliṭṭhaṃ paṭibhānaṃ vilambanapaṭibhānaṃ.

८८४. 'विलंबन' म्हणजे स्त्री-पुरुषांचे सन्मान करणे इत्यादी क्रियांच्या विलंबाशी संबंधित (कृत्य) असे समजावे. त्यामध्ये योग्य, मुक्त आणि सुश्लिष्ट (मधुर) प्रतिभान (स्फूर्ती) म्हणजे 'विलंबनप्रतिभान' होय.

887. Amaravādapaṭisaṃyutto vitakko, attano amaraṇatthāya devabhāvatthāya vā vitakko amaravitakko.

८८७. अमरवादाशी (अमरत्वाच्या सिद्धांताशी) संबंधित वितर्क, किंवा स्वतःच्या अमरत्वासाठी किंवा देवत्वासाठी केलेला वितर्क म्हणजे 'अमरवितर्क' होय.

888. Paresu anuddayā rāgavasena anuddayakaraṇaṃ etassāti parānuddayo, tassa bhāvo parānuddayatā, paresu vā anuddayasseva sahananditādikassa bhāvo parānuddayatā, tādiso rāgo. Tatthāti parānuddayatāya saṃsaṭṭhavihārena dassitāyāti attho yujjati.

८८८. इतरांबद्दलची दया, जी रागाच्या (आसक्तीच्या) वश होऊन दया दाखवणे आहे, त्याला 'परानुद्द्या' (इतरांवरील दया) म्हणतात. त्याचा भाव म्हणजे 'परानुद्दयता' (इतरांबद्दल दयाळूपणा) होय. किंवा इतरांबद्दल दयेचाच, जसे की एकत्र आनंदित होणे इत्यादींचा भाव म्हणजे 'परानुद्दयता' होय, जो एक प्रकारचा राग (आसक्ती) आहे. 'तेथे' म्हणजे परानुद्दयतेने युक्त अशा संसृष्ट विहाराने (एकत्र राहण्याने) दर्शविले आहे, असा अर्थ योग्य ठरतो.

890. Anavaññattiṃ patthento anavaññattatthameva kāmaguṇe ca patthetīti āha ‘‘pañcakāma…pe… nissito hutvā’’ti.

८९०. अनावञ्ञत्ति (अनादर न होणे) इच्छिणारा, अनावञ्ञत्तिसाठीच कामगुणांचीही इच्छा करतो, म्हणून 'पंचकाम...पे... आश्रित होऊन' असे म्हटले आहे.

Ekakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

एककनिद्देस-वण्णना (एकक निर्देश वर्णन) समाप्त झाली.

(2.) Dukaniddesavaṇṇanā

(२.) दुकनिद्देस-वण्णना (दुक निर्देश वर्णन)

891. Upanayhatīti [Pg.222] bandhati. A-kāro anantaratthavācako, mariyādavācakassa vā ākārassa rassattaṃ katvā ‘‘aṭṭhapanā’’ti vuttanti ‘‘anantaraṭṭhapanā’’tiādimāha. Tattha paṭhamuppannassa pavattākāro mariyādā, taṃ anatikkamitvā tasseva daḷhīkaraṇavasena ṭhapanā mariyādaṭṭhapanā. Pakatiṭṭhapanāmattameva, visesanarahitāti attho.

८९१. 'उपनय्हति' म्हणजे बांधतो. 'अ' कार हा अनंतर (लगेचच) अर्थाचा वाचक आहे, किंवा मर्यादावाचक 'आ' काराचा र्‍हस्व करून 'अट्ठपना' असे म्हटले आहे, म्हणून 'अनंतरट्ठपना' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये प्रथम उत्पन्न झालेल्याच्या प्रवृत्तीचा आकार ही मर्यादा आहे, तिचे उल्लंघन न करता त्यालाच दृढ करण्याच्या हेतूने ठेवणे म्हणजे 'मर्यादाट्ठपना' होय. ती केवळ मूळ (प्रकृती) स्थापनाच आहे, विशेषणाशिवाय, असा अर्थ आहे.

892. Niṭṭhuriyaṃ kheḷapātanaṃ, niṭṭhuriyaṃ viya niṭṭhuriyaṃ. Dassetvāti dantehi chinditvā. Tena pana dassanaṃ paḷāsoti dasseti. Paḷāsassa āyanāti yugaggāhappavatti. Samabhāvadahanaṃ jayo, tassa āharaṇato āhāro. Dhuraṃ na detīti pāmokkhaṃ na deti.

८९२. 'निट्ठuriyं' म्हणजे थुंकणे, निष्ठुरतेसारखे ते निष्ठुर होय. 'दस्सेत्वा' म्हणजे दातांनी चावून. त्याद्वारे दाखवणे म्हणजे 'पळास' (द्वेष/मत्सर) होय, असे दर्शवितात. 'पळासाची आयना' म्हणजे युगाग्राह-प्रवृत्ती (दुसऱ्याशी बरोबरी करण्याची प्रवृत्ती). समभावाचा नाश करणे म्हणजे विजय होय, त्याच्या आहरणावरून (घेण्यावरून) तो 'आहार' आहे. 'धुरं न देति' म्हणजे प्रमुख स्थान (नेतृत्व) देत नाही.

894. Kāyena cetiyaṅgaṇādivattaṃ karoti ‘‘evaṃ vattasampanno saddho kathaṃ kāyaduccaritādīni karissatī’’ti paresaṃ ñāpanatthaṃ. Aticcāti accayaṃ katvā. Āsarantīti āgacchanti, puna paṭicchādane pavattantīti attho. Konāmevaṃ karotīti vocchindanacchādanā vā vocchādanā.

८९४. शरीराने चैत्य-अंगण इत्यादींचे व्रत (कर्तव्य) करतो, 'असा व्रतसंपन्न आणि श्रद्धाळू मनुष्य कायदुश्चरित (शारीरिक दुष्कृत्ये) इत्यादी कसे करेल?' हे इतरांना कळावे म्हणून. 'अतिच्च' म्हणजे उल्लंघन करून. 'आसरन्ति' म्हणजे येतात, पुन्हा झाकण्याच्या (लपविण्याच्या) प्रवृत्तीत येतात, असा अर्थ आहे. 'असे कोण बरे करतो?' यावरून 'वोच्छिंदन-अच्छादना' (खंडन करून लपविणे) किंवा 'वोच्छादना' होय.

Na sammā bhāsitāti yo na sammā bhāsati, so saṭhoti dasseti. Kucchi vā piṭṭhi vā jānituṃ na sakkāti asantaguṇasambhāvaneneva cittānurūpakiriyāvirahato ‘‘evaṃcitto evaṃkiriyo’’ti jānituṃ na sakkāti attho.

'न सम्मा भासिता' म्हणजे जो योग्य प्रकारे बोलत नाही, तो शठ (धूर्त) आहे असे दर्शवितात. 'कुक्षी (पोट) किंवा पाठ जाणणे शक्य नाही' म्हणजे नसलेल्या गुणांच्या कल्पनेनेच, चित्तानुसार क्रियेचा अभाव असल्यामुळे 'अशा चित्ताचा, अशा क्रियेचा' हे जाणणे शक्य नाही, असा अर्थ आहे.

Ajo eva ajāmigo. Nelakoti taruṇavaccho. Yathā so yakkho tādisaṃ rūpaṃ dassetvā ‘‘ajā’’ti saññāya āgatāgate khādati, evamayampi taṃtaṃsadisaguṇasambhāvanena te te vañceti. Tenetaṃ sāṭheyyaṃ māyāto balavatarā vañcanāti daṭṭhabbaṃ. Teneva ‘‘parikkhattatā’’ti vuttaṃ.

'अज' (बोकड) हाच 'अजामिग' होय. 'नेलक' म्हणजे तरुण वासरू. ज्याप्रमाणे तो यक्ष तसे रूप दाखवून 'शेळी' या समजुतीने आलेल्या-गेलेल्यांना खातो, त्याचप्रमाणे हा देखील तशा तशा गुणांच्या आभासाने त्या त्या लोकांना फसवितो. म्हणून हे 'साठेय्य' (धूर्तता) मायेपेक्षा अधिक बलवान फसवणूक आहे, असे समजावे. म्हणूनच 'परिक्खत्तता' (सर्व बाजूंनी वेढलेले असणे) असे म्हटले आहे.

908. Sakkāyadiṭṭhādīnaṃ abhāvepi yaṃ saṃyojanaṃ hoti, taṃ bahiddhā saṃyojanato bahiddhāsaṃyojanassa puggalassa visesanabhūtaṃ bahiddhāsaṃyojanaṃ nāma.

९०८. सत्कायदृष्टी इत्यादींचा अभाव असतानाही जे संयोजन (बंधन) असते, ते बाह्य संयोजनामुळे बाह्यसंयोजनयुक्त पुद्गलाचे (व्यक्तीचे) विशेषण बनलेले 'बाह्यसंयोजन' होय.

Dukaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुकनिद्देस-वण्णना (दुक निर्देश वर्णन) समाप्त झाली.

(3.) Tikaniddesavaṇṇanā

(३.) तिकनिद्देस-वण्णना (तिक निर्देश वर्णन)

909. Akusalamūlāneva [Pg.223] vaṭṭamūlānīti tehi kathitehi vaṭṭamūlasamudācāro kathito hotīti āha ‘‘tīhi…pe… kathito’’ti.

९०९. अकुशलमुळे हीच 'वट्टमुळे' (संसारचक्राची मुळे) आहेत, ती सांगितल्याने वट्टमुळांचा आचार (प्रवृत्ती) सांगितला जातो, म्हणून 'तिन्हींद्वारे...पे... सांगितला आहे' असे म्हटले आहे.

919. Sassato lokotiādidassanameva brahmacariyaṃ mokkhasampāpakaṃ uttamacariyanti diṭṭhigatikehi sammatanti āha ‘‘diṭṭhigatikasammatassā’’ti. Rūpārūpāvacaravipākesu sātisayo bhavarāgoti adhippāyena vuttaṃ ‘‘mahābrahmāna’’nti.

९१९. 'लोक शाश्वत आहे' इत्यादी दृष्टी (मत) हेच ब्रह्मचर्य, मोक्ष मिळवून देणारे उत्तम आचरण आहे, असे दृष्टीगतांना (मिथ्यादृष्टी लोकांना) संमत आहे, म्हणून 'दृष्टीगत-संमताचे' असे म्हटले आहे. रूप आणि अरूप भूमीतील विपाकांमध्ये (परिणामांमध्ये) अतिशय तीव्र असलेला भवरोग (अथवा भवराग - अस्तित्वाची आसक्ती) या अभिप्रायाने 'महाब्रह्मांना' असे म्हटले आहे.

920. Kathaṃvidhanti kenākārena saṇṭhitanti atthoti katvā āha ‘‘ākārasaṇṭhāna’’nti. Mānaṭhapanāti seyyādivasena mānena ṭhapanā, mānasaṅkhātā vā ṭhapanā.

९२०. 'कथंविधं' म्हणजे कोणत्या आकाराने स्थित आहे, असा अर्थ करून 'आकारसंस्थान' असे म्हटले आहे. 'मानठपना' म्हणजे श्रेष्ठत्व इत्यादींच्या भावनेने मानाने (अहंकाराने) स्थापित करणे, किंवा मान नावाचे प्रस्थापन होय.

921. Cetaso utrāso domanassaṃ, doso vā, taṃsampayuttā vā cetanādayo.

९२१. चित्ताचा त्रास (भय) म्हणजे दौर्मनस्य (दुःख) किंवा द्वेष होय, किंवा त्याच्याशी संप्रयुक्त (युक्त) असलेले चेतना इत्यादी धर्म होत.

922. Desanāsukhatāyāti tiṇṇaṃ addhānaṃ vasena vicikicchāya desanā sukhā ‘‘kaṅkhati vicikicchatī’’ti, na pana tathā mohenāti adhippāyo. Vaṇṇādibhedaṃ sutvāti keci kira vadanti ‘‘khattiyajīvo paṇḍuvaṇṇo. Kasmā? So hi pubbaṇhe ramati, pubbaṇhe ca chāyā paṇḍuvaṇṇā. Brāhmaṇavessasuddajīvā odātapītakāḷavaṇṇā. Te hi majjhanhasāyanharattīsu odātapītakāḷachāyā kāḷatamakālesu ramantī’’ti tesaṃ vaṇṇabhedaṃ, ‘‘byāpī parimaṇḍalo’’tiādinā kathentānaṃ saṇṭhānabhedañca sutvā.

९२२. 'देशनासुखतेसाठी' म्हणजे तीन काळांच्या (अध्वान) संदर्भात विचिकित्सेची (शंकेची) देशना सुलभ आहे, जसे की 'शंका घेतो, विचिकित्सा करतो', परंतु मोहाच्या बाबतीत तसे नाही, असा अभिप्राय आहे. 'वर्णादींचा भेद ऐकून' म्हणजे काही लोक म्हणतात की, 'क्षत्रियाचा जीव हा पांडुर (पिवळसर पांढरा) रंगाचा असतो. का? कारण तो पूर्वान्हात (सकाळच्या वेळी) रमत असतो आणि पूर्वान्हातील सावली पांडुर रंगाची असते. ब्राह्मण, वैश्य आणि शूद्र यांचे जीव अनुक्रमे पांढऱ्या, पिवळ्या आणि काळ्या रंगाचे असतात. कारण ते मध्यान्ह, सायंकाळ आणि रात्रीच्या वेळी पांढऱ्या, पिवळ्या आणि काळ्या सावलीत व काळोखात रमतात.' अशा प्रकारे त्यांचा वर्णभेद, आणि 'व्यापक, परिमंडळ' इत्यादी प्रकारे सांगणाऱ्यांचा आकारभेद ऐकून.

923. Purisapuggaloti padadvayaṃ ekapadaṃ katvā jānantānaṃ vasenāyaṃ sammutikathā pavattā, padantarameva vā idaṃ puggalavācakanti dassento ‘‘ayaṃ panā’’tiādimāha. Atha vā purisoti vutto ca puggalo eva, na purisindriyayuttovāti dassanatthampi ‘‘purisapuggalo’’ti vuttanti veditabbaṃ. Aṭṭhasu ābādhesūti pittasemhavātasamuṭṭhānautuvipariṇāmajaopakkamikavisamaparihārajasannipātajakammasamuṭṭhānesu. Pubbe katanti purāṇatarakammaṃ icchantīti upapajjavedanīyañca kira paṭikkhipanti. Āṇattimūlakena vāti yopi āṇāpetvā vadhabandhādidukkhaṃ uppādeti, tampi taṃmūlakaṃ na hoti, issaranimmānamūlamevāti adhippāyo.

९२३. 'पुरिसपुग्गलो' (पुरुषपुद्गल) हे दोन शब्द एकत्र करून एक शब्द मानून जाणणाऱ्यांच्या संदर्भात ही संमूर्ती-कथा (लोकव्यवहार कथा) प्रवृत्त झाली आहे, किंवा हे दुसरे पदच पुद्गलाचे वाचक आहे, हे दर्शविण्यासाठी 'हा तर...' इत्यादी म्हटले आहे. अथवा 'पुरुष' असे म्हटले असता तो पुद्गलच (व्यक्तीच) आहे, केवळ पुरुषेंद्रियाने युक्त असलेलाच नाही, हे दर्शविण्यासाठी देखील 'पुरिसपुग्गलो' असे म्हटले आहे, असे समजावे. 'आठ आजारांमध्ये' म्हणजे पित्त, कफ, वात यांच्या कोपामुळे उत्पन्न होणारे, ऋतूंच्या परिवर्तनामुळे होणारे, चुकीच्या उपचारांमुळे होणारे, विषम परिहारामुळे होणारे, सन्निपातामुळे होणारे आणि कर्माच्या परिपाकामुळे उत्पन्न होणारे आजार. 'पूर्वी केलेले' म्हणजे जे जुन्या कर्मालाच (सर्व दुःखांचे कारण) मानतात, ते उपपद्यवेदनीय (पुढील जन्मात अनुभवायचे) कर्म नाकारतात. 'आज्ञेच्या मुळाशी असलेले' म्हणजे जो आज्ञा देऊन वध, बंधन इत्यादी दुःख उत्पन्न करतो, ते देखील त्याच्या मूळचे नसून ईश्वरनिर्मितच आहे, असा (त्यांचा) अभिप्राय आहे.

924. Mohassa [Pg.224] anudahanaṃ dāhakāraṇatāya vuttaṃ, sabhāvatopi pana asampaṭivedho sampaṭivedhasukhassa paccanīkabhūto dukkho evāti anudahanatā veditabbā. Evañca katvā ‘‘upekkhā vedanā ñāṇasukhā aññāṇadukkhā’’ti (ma. ni. 1.465) vuttā.

९२४. मोहाचे 'अनुदहन' (सतत जळणे) हे दाहाचे (जळजळीचे) कारण असल्यामुळे म्हटले आहे. परंतु स्वभावाने देखील असंप्रतिवेध (सत्याचे आकलन न होणे) हा संप्रतिवेध-सुखाचा (आकलनाच्या सुखाचा) विरोधी असल्यामुळे दुःखच आहे, अशी त्याची अनुदहनता समजावी. आणि असे मानूनच 'उपेक्षा वेदना ही ज्ञानसुखकारक आणि अज्ञानदुःखकारक आहे' (म. नि. १.४६५) असे म्हटले आहे.

926. Puthunimittārammaṇesūti subhanimittādivasena puthunimittasabhāvesu ārammaṇesu, puthusabhāvesu vā subhanimittādiārammaṇesu. Kosajjapamādaniddesānaṃ samānattepi avipphārikatāsaṅkhātā līnavuttitā kosajjaṃ, sativossaggasaṅkhātaṃ pamajjanaṃ pamādoti ayaṃ visesoti.

९२६. 'पृथुनिमित्त-आरंमणेसु' म्हणजे शुभनिमित्त इत्यादींच्या प्रभावाने अनेक प्रकारच्या निमित्तस्वभावाच्या आलंबनांमध्ये (विषयांमध्ये), किंवा अनेक प्रकारच्या स्वभावाच्या शुभनिमित्त इत्यादी आलंबनांमध्ये. कौशीद्य (आळस) आणि प्रमाद यांच्या निर्देशात समानता असली, तरी अस्फूर्तीदायकता नावाची लीनवृत्ती (मंदावलेली अवस्था) म्हणजे 'कौशीद्य' होय, आणि स्मृतीचा त्याग (विसर पडणे) नावाचे दुर्लक्ष म्हणजे 'प्रमाद' होय, हा यातील फरक आहे.

931. Sagaruvāsanti saottappavāsamāha, sajeṭṭhakavāsanti sahirivāsaṃ. Anādiyanā anaddā ovādaaggahaṇaṃ, acittīkāroti attho. Sukkhakaṭṭhassa viya anallatā, amudutā vā anaddā. Asīlyanti asukhasīlatā amudutā eva.

९३१. 'सगरुवासं' म्हणजे ओत्तप्प (पापाची भीती) याच्यासह राहणे, 'सजेट्ठकवासं' म्हणजे हिरी (लज्जा) याच्यासह राहणे होय. 'अनादियना अनद्दा' म्हणजे उपदेश ग्रहण न करणे, अनादर करणे असा अर्थ आहे. सुक्या लाकडाप्रमाणे ओलेपणा नसणे, किंवा मृदुता नसणे म्हणजे 'अनद्दा' होय. 'असील्यं' म्हणजे अशीलत्व (असुखशीलता) किंवा अमृदुता (कठोरता) होय.

934. Upārambho dosasampayuttacittuppādo siyā.

९३४. 'उपालंभ' (दोषारोप किंवा आक्षेप) म्हणजे द्वेषाने युक्त असलेला चित्तोत्पाद असावा.

936. ‘‘Idha pāsāṇaṃ karotī’’tiādinā ṭhapanatthepi karoti-saddo yujjatīti āha ‘‘karotīti ṭhapetī’’ti. Ettha cāyaṃ āvajjanā akusalānaṃ āsannakāraṇattā khuddakavatthūsu vuttāti veditabbā, tadanukūlakiccattā vā.

९३६. “येथे दगड ठेवतो (करोति)” इत्यादी वाक्यात 'करोति' (करतो) हा शब्द 'ठेवणे' (ठपेति) या अर्थानेही योजला जातो, म्हणून “करोति म्हणजे ठेवतो” (करोतीति ठपेति) असे म्हटले आहे. येथे हे आवज्जन (मन वळवणे) अकुशलांचे निकटचे कारण (आसन्नकारण) असल्यामुळे क्षुद्र वस्तूंमध्ये (किरकोळ गोष्टींमध्ये) सांगितले गेले आहे किंवा त्याच्या अनुकूल कार्यास कारणीभूत असल्यामुळे, असे समजावे.

Tikaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

तिक-निद्देस-वण्णना (त्रिक-निर्देश-वर्णन) समाप्त झाली.

(4.) Catukkaniddesavaṇṇanā

(४.) चतुक्क-निद्देस-वण्णना (चतुष्क-निर्देश-वर्णन)

939. Itīti nidassane nipātoti evaṃ-saddena samānatthoti dasseti. Bhavābhavahetūtipīti ettha bhavanti jāyanti etenāti bhavo, sappiādibhesajjaṃ. Bhavo eva paṇītataro abhivuddho abhavo. Bhāvanārāmatāariyavaṃsappaheyyattā vā purimataṇhāttayavajjā sabbā taṇhā ‘‘bhavābhavahetu uppajjatī’’ti vuttāti veditabbā.

९३९. 'इति' हा निदर्शनाचा (उदाहरणाचा) निपात असून तो 'एवं' (अशा प्रकारे) या शब्दाशी समान अर्थाचा आहे, असे दर्शविले आहे. 'भवाभवहेतूतिपि' यामध्ये ज्याच्याद्वारे उत्पन्न होतात (भवन्ति जायन्ति एतेन) तो 'भव' होय, जसे की तूप इत्यादी औषध. अधिक प्रणीत (उत्कृष्ट) आणि वृद्धिंगत झालेला भव म्हणजेच 'अभव' होय. किंवा भावनेमध्ये रममाण होणाऱ्या (भावना-आरामता) आर्यवंशाद्वारे प्रहाण करण्यायोग्य असल्यामुळे, पूर्वीच्या तीन तण्हा (तृष्णा) वगळता सर्व तण्हा “भवाभव-हेतूने उत्पन्न होतात” (भवाभवहेतु उप्पज्जति) असे म्हटले आहे, असे समजावे.

Etāyāti [Pg.225] chandādiagatiyā. Na gacchantīti na pavattanti, taṃ taṃ kiriyaṃ na karontīti attho. Imināti chandādinā agatigamanena. Chandādīsu yena ninno, tena gamanaṃ yathāninnagamanaṃ.

'एताय' म्हणजे छंद (इच्छा/पक्षपात) इत्यादी अगतीद्वारे (चुकीच्या मार्गाने). 'न गच्छन्ति' म्हणजे प्रवृत्त होत नाहीत, ती ती क्रिया करत नाहीत असा अर्थ आहे. 'इमिना' म्हणजे छंद इत्यादींद्वारे होणाऱ्या अगतीगमनाने (चुकीच्या मार्गाने जाण्याने). छंद इत्यादींमध्ये ज्याच्याकडे कल (निन्न) असतो, त्या दिशेने जाणे म्हणजे 'यथानिन्नगमन' होय.

‘‘Rājā’’tiādinā rājādinimitto viya ūmiādinimitto cittutrāso ūmiādibhayaṃ, ‘‘ūmibhayanti kho, bhikkhave, kodhupāyāsassetaṃ adhivacana’’ntiādivacanato (ma. ni. 2.162; a. ni. 4.122; itivu. 109) kodhupāyāsaodarikattapañcakāmaguṇamātugāmā vā. Tattha pañcakāmaguṇamātugāmaggahaṇena tannissitachandarāgaggahaṇaṃ veditabbaṃ, odarikattañca lobhova. Ukkhepanīyādikammaṃ vinayadaṇḍaṃ.

“राजा” इत्यादी शब्दांद्वारे राजा इत्यादींमुळे होणाऱ्या भयाप्रमाणेच, लाटा (ऊमि) इत्यादींमुळे मनात निर्माण होणारा थरकाप (चित्तुत्रास) म्हणजे 'ऊमि-भय' (लाटांचे भय) होय. “भिक्खूहो, 'ऊमिभय' हे क्रोध आणि उपायस (संताप) यांचेच नाव आहे” इत्यादी वचनानुसार (म. नि. २.१६२; अं. नि. ४.१२२; इतिवु. १०९) क्रोध-उपायस, ओदरिकत्व (खादाडपणा), पंचकामगुण किंवा मातृग्राम (स्त्री) असा अर्थ होतो. तेथे पंचकामगुण आणि मातृग्राम यांच्या ग्रहणाने त्यांच्यावर आश्रित असलेला छंदराग (इच्छा व आसक्ती) ग्रहण केला आहे असे समजावे, आणि ओदरिकत्व म्हणजे लोभच होय. उक्खेपनीय-कर्म (निलंबनाची कारवाई) इत्यादी म्हणजे विनयदंड (शिस्तभंगाची शिक्षा) होय.

‘‘Atha kho timbaruko paribbājako yena bhagavā…pe… etadavoca ‘kiṃ nu kho, bho gotama, sayaṃkataṃ sukhadukkha’nti? Mā hevaṃ timbarukāti bhagavā avocā’’tiādinā nidānavagge (saṃ. ni. 2.18) āgatattā ‘‘timbarukadiṭṭhī’’ti vuttā.

“त्यानंतर तिम्बरुक परिव्राजक जेथे भगवान होते तेथे गेला... आणि म्हणाला, 'हे गौतम, सुख-दुःख स्वतः निर्माण केलेले (स्वयं-कृत) असते काय?' भगवंतांनी म्हटले, 'तिम्बरुक, असे म्हणू नकोस'...” इत्यादी प्रकारे निदानवग्गात (सं. नि. २.१८) आल्यामुळे याला “तिम्बरुक-दिट्ठि” (तिम्बरुकची दृष्टी) असे म्हटले आहे.

Catukkaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

चतुक्क-निद्देस-वण्णना (चतुष्क-निर्देश-वर्णन) समाप्त झाली.

(5.) Pañcakaniddesavaṇṇanā

(५.) पंचक-निद्देस-वण्णना (पंचक-निर्देश-वर्णन)

940. Āgantuṃ pana na dentīti āgamanassa paccayā na hontīti attho daṭṭhabbo.

९४०. “परंतु येऊ देत नाहीत” याचा अर्थ असा समजावा की ते येण्यासाठी प्रत्यय (कारण) बनत नाहीत.

941. Avadehanatoti pūraṇena maṃsūpacayahetutāya ca upacayanato. Gimhakāle bhuñjitvā sayantassa sukhaṃ hotīti taṃ utusukhaṃ ‘‘seyyasukha’’nti vuttaṃ, sayaniriyāpathasukhanti attho. Vatanti dhutaṅgāni. Tapoti khandhakavattāni, vīriyaṃ vā. Sīlaggahaṇena khandhakavattamethunaviratīnaṃ gahitattā tapabrahmacariyaggahaṇaṃ na kattabbanti ce? Na, aññasīlato visesetvā tapabrahmacariyānaṃ devattakāraṇattaggahaṇassa dassanato, bāhirānañcassa vinibandhassa pavattidassanato vā. Tesañhi avihiṃsādigovatādidukkarakārikāmethunaviratiyo yathākkamaṃ sīlādīni, tāni ca te devanikāyaṃ paṇidhāya carantīti. Aññathā ca saddhāruciādīhi ‘‘yato kho bho ayaṃ attā rūpī cātumahābhūtiko mātāpettikasambhavo kāyassa bhedā ucchijjatī’’tiādinā (dī. ni. 1.85) vikappetvā.

९४१. 'अवदेहनतो' म्हणजे भरण्याने आणि मांसाच्या वाढीचे कारण असल्यामुळे संचय होण्याने (उपचयनतो). उन्हाळ्यात जेवण करून झोपणाऱ्याला जे सुख मिळते, त्या ऋतू-सुखाला 'सेय्यासुख' (शय्यासुख) म्हटले आहे, ज्याचा अर्थ शयन-इरियापथाचे (झोपण्याच्या स्थितीचे) सुख असा आहे. 'वत' (व्रत) म्हणजे धुतंगे (धुतांग). 'तप' म्हणजे खन्धक-वत्त (स्कंधक-कर्तव्ये) किंवा वीर्य (प्रयत्न). जर असे म्हटले की, 'शील' ग्रहणाने खन्धक-वत्त आणि मैथुन-विरती यांचे ग्रहण झाले असल्यामुळे 'तप-ब्रह्मचर्य' वेगळे ग्रहण करण्याची गरज नाही? तर तसे नाही, कारण इतर शीलांपेक्षा वेगळे करून तप आणि ब्रह्मचर्य हे देवत्व प्राप्तीचे कारण मानले गेले आहे, किंवा बाह्य बंधनांची प्रवृत्ती दिसून येत असल्यामुळे. कारण त्यांची अहिंसा, गो-व्रत इत्यादी दुष्कर कार्ये आणि मैथुन-विरती हे अनुक्रमे शील इत्यादी आहेत, आणि ते देवलोकाची (देवनिकाय) आकांक्षा ठेवून त्याचे आचरण करतात. अन्यथा, श्रद्धा, रुची इत्यादींद्वारे “हे महाशय, हा आत्मा रूपी (भौतिक), चार महाभूतांपासून बनलेला, माता-पित्यांपासून उत्पन्न झालेला असून शरीराच्या भेदानंतर नष्ट होतो...” (दी. नि. १.८५) इत्यादी प्रकारे कल्पना करून.

942. Byasanesu [Pg.226] ñātibhogarogabyasanaggahaṇena taṃnimittā sokādayo gahitāti daṭṭhabbā. Dassanasavanesu paṭikūlatā dassanasavanapaṭikūlatā. Ettha ca ādīnavehi pañcahi tesaṃ kāraṇabhūtā akkhantiyeva bhinditvā kathitāti veditabbā, akkhantimūlakā vā appiyatādihetubhūtā dukkaṭadubbhāsitatādidosā.

९४२. 'व्यसनांमध्ये' (ब्यसनेसु - संकटांमध्ये) नातेवाईक, भोग (संपत्ती) आणि रोग यांच्या संकटांचे ग्रहण केल्याने, त्यांमुळे होणारे शोक इत्यादी ग्रहण केले आहेत असे समजावे. 'दस्सनसवनपटिकूलता' म्हणजे पाहण्यात आणि ऐकण्यात प्रतिकूलता (अप्रियता). आणि येथे पाच आदीनवांद्वारे (दोषांद्वारे) त्यांचे कारण असणारी 'अक्खन्ति' (अक्षमा/असहशीलता) च विश्लेषित करून सांगितली आहे असे समजावे, किंवा अक्षमेवर आधारित असणारे आणि अप्रियता इत्यादींचे कारण असणारे दुष्कृत व दुभाषित (वाईट कर्म व वाईट बोलणे) इत्यादी दोष होत.

Micchājīvanimittaṃ maraṇakāle uppannabhayaṃ ‘‘ājīvakabhaya’’nti vuttaṃ. ‘‘Ājīvikābhaya’’nti pana pāṭhe paccayānuppattiṃ passato ājīvikanimitto cittutrāsoti attho daṭṭhabbo. Kittisaddo silokanti tappaṭipakkhā asilokaṃ akitti. Tenāha ‘‘garahabhaya’’nti.

मिच्छा-आजीव (चुकीची उपजीविका) यामुळे मरणाच्या वेळी उत्पन्न होणाऱ्या भयाला 'आजीवक-भय' असे म्हटले आहे. परंतु 'आजीविक-भय' अशा पाठात, प्रत्यय (जीवनोपयोगी वस्तू) न मिळणे पाहणाऱ्याला उपजीविकेमुळे होणारा मानसिक थरकाप असा अर्थ समजावा. 'कित्ति' (कीर्ती) हा शब्द 'सिलोक' (यश/स्तुती) या अर्थाचा आहे; त्याच्या विरुद्ध 'असिलोक' म्हणजे अपकीर्ती (अकीर्ती) होय. म्हणूनच 'गरहा-भय' (निंदेचे भय) असे म्हटले आहे.

943. Uppilāvitanti udaggatāsaṅkhāto avūpasamabhāvo, avūpasamahetubhūto vā pītiyā ākāro.

९४३. 'उप्पिलावित' (उत्तेजित होणे) म्हणजे उद्वेग (उदग्गता) नावाचा अशांत भाव (अवूशमभाव), किंवा अशांततेचे कारण असणारा प्रीतीचा (पीति) एक प्रकार होय.

Pañcakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

पंचक-निद्देस-वण्णना (पंचक-निर्देश-वर्णन) समाप्त झाली.

(6.) Chakkaniddesavaṇṇanā

(६.) छक्क-निद्देस-वण्णना (षट्क-निर्देश-वर्णन)

944. ‘‘Kodhano hoti upanāhī’’tiādinā kodhādihetukā upanāhādayo kodhādīnaṃ sahāyakāraṇabhāvena suttante vuttāti kodhādayo eva vivādamūlāni, tenettha te eva vuttā. Sandiṭṭhiparāmasitā attano diṭṭhiyaṃ abhiniviṭṭhatā.

९४४. “तो क्रोधी असतो आणि उपनाही (वैर धरणारा) असतो” इत्यादी वचनांद्वारे क्रोधादींमुळे होणारे उपनाह (वैर) इत्यादी क्रोधादींचे सहायक कारण म्हणून सुत्तांतात सांगितले गेले आहेत, म्हणून क्रोध इत्यादीच विवादाची मुळे (विवादमूल) आहेत; म्हणूनच येथे तेच सांगितले आहेत. 'सन्दिट्ठिपरामासिता' म्हणजे स्वतःच्या दृष्टीवर (मतावर) ठाम राहणे (अभिनिवेश बाळगणे).

945. Appatissayoti patissayabhūtehi garūhi virahito. Appamādalakkhaṇanti satiavippavāsaṃ kusalānuyogasātaccaṃ vā.

९४५. 'अप्पतिस्सयो' म्हणजे आदरणीय गुरुजनांपासून (गरू) विरहित असणे जे आश्रयदाते (पतिस्साय) आहेत. 'अप्पmaदलक्खण' (अप्रमादाचे लक्षण) म्हणजे सतीचा (स्मृतीचा) अभाव नसणे (सति-अविप्पवास) किंवा कुशल धर्मांच्या अभ्यासातील सातत्य (कुसलानुयोग-सातच्च) होय.

Yuttapayuttatāti tanninnatāvasena suṭṭhu yuttatā. Gaṇasaṅgaṇikā kilesavasena pavattā saṅgaṇikā. Itthipaṭisaṃyuttakathāsavane itthisaddasavane ca assādo savanasaṃsaggo. Itthiyā kassaci dānaggahaṇassādo paribhogasaṃsaggo.

'युत्तपयुत्तता' म्हणजे त्याच्याकडे असलेल्या कलामुळे चांगल्या प्रकारे युक्त असणे. 'गणसङ्गणिका' म्हणजे क्लेशांच्या (किलेस) प्रभावामुळे होणारा संसर्ग (समुदाय). स्त्रीशी संबंधित कथा ऐकण्यात आणि स्त्रीचा आवाज ऐकण्यात मिळणारा आस्वाद म्हणजे 'सवनसंसग्गो' (श्रवण-संसर्ग) होय. स्त्रीकडून कोणतेही दान स्वीकारण्यात मिळणारा आस्वाद म्हणजे 'परिभोगसंसग्गो' (परिभोग-संसर्ग) होय.

946. Somanassena saddhiṃ upavicarantīti somanassupavicārāti akusalasomanassasahagatā rūpavicārādayo idhādhippetāti veditabbā, tathā upekkhupavicārā ca. Taṃsampayutto vāti etena vicāraggahaṇena vitakkopi [Pg.227] gahitoti vitakkappavattanena ‘‘upavitakketī’’ti idampi vuttaṃ hotīti dasseti.

९४६. 'सोमनस्सुपविचारा' म्हणजे सोमनस्यासह (आनंदासह) संचार करणारे; येथे अकुशल सोमनस्याने युक्त असलेले रूपविचार इत्यादी अभिप्रेत आहेत असे समजावे, तसेच उपेक्खा-उपविचार (उपेक्षा-उपविचार) देखील. “किंवा त्याच्याशी संप्रयुक्त असणारा” याद्वारे हे दर्शविले आहे की, 'विचार' ग्रहणाने 'वितक्क' (वितर्क) देखील ग्रहण केला गेला आहे, आणि वितर्काच्या प्रवृत्तीने “तो वितर्क करतो” (उपवितक्केति) हे देखील म्हटले गेले आहे.

947. Aññāṇasampayuttāti vicikicchuddhaccasahagatacittesu upekkhā mohoti vadanti, lobhasampayuttupekkhāpi pana gehassitā na na hoti.

९४७. 'अञ्ञाणसंपयुत्ता' (अज्ञानाने संप्रयुक्त): विचिकित्सा (शंका) आणि उद्धच्च (अस्वस्थता) यांनी युक्त असलेल्या चित्तातील उपेक्षेला 'मोह' म्हणतात, परंतु लोभाने संप्रयुक्त असलेली उपेक्षा देखील गृहस्थित (गेहस्सिता - संसारी) नसते असे नाही (म्हणजे ती संसारीच असते).

948. Adhiccasamuppanniko ‘‘adhicca samuppanno attā uppanno bhavissatī’’ti gaṇhanto sassatadiṭṭhiko hotīti evarūpassa diṭṭhi viyāti dassento ‘‘adhiccasamuppannikassevā’’ti āha. Na so jātoti ettha ‘‘jātū’’ti ayaṃ nipāto u-kārassa o-kāraṃ katvā jātoti vutto, tena vā samānatthaṃ nipātantaraṃ etaṃ daṭṭhabbaṃ. Sabbāsavadiṭṭhīti sabbāsavapariyāyena āgatā diṭṭhi.

९४८. 'अधिच्चसमुप्पन्निक' (अकस्मात उत्पन्न होणारा मानणारा) “आत्मा अकस्मात उत्पन्न झाला आहे” असे मानून 'सस्सतदिट्ठिक' (शाश्वतवादी) होतो; अशा व्यक्तीच्या दृष्टीसारखीच ही दृष्टी आहे हे दर्शविण्यासाठी “अधिच्चसमुप्पन्निकस्सेव” (अकस्मात उत्पन्न होणाऱ्या मानणाऱ्यासारखीच) असे म्हटले आहे. “न सो जातो” येथे 'जातू' हा निपात 'उ' काराचा 'ओ' कार करून 'जातो' असा म्हटला आहे, किंवा त्याच्याशी समान अर्थ असलेला हा दुसरा निपात समजावा. 'सब्बासवदिट्ठि' म्हणजे सर्व आसवांच्या पर्यायाने आलेली दृष्टी होय.

Chakkaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

छक्क-निद्देस-वण्णना (षट्क-निर्देश-वर्णन) समाप्त झाली.

(7.) Sattakaniddesavaṇṇanā

(७.) सत्तक-निद्देस-वण्णना (सप्तक-निर्देश-वर्णन)

951. Dvāsaṭṭhiyā diṭṭhīsu sattakassa aññassa abhāvā satta ucchedavādā eva idha tathā avatvā ‘‘satta diṭṭhī’’ti vuttā.

९५१. बासष्ट दृष्टींमध्ये (द्वासट्ठि दिट्ठि - ६२ चुकीची मते) इतर कोणताही सातचा गट नसल्यामुळे, सात उच्छेदवादच येथे तसे न सांगता “सत्त दिट्ठि” (सात दृष्टी) असे म्हटले आहेत.

Sattakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

सत्तक-निद्देस-वण्णना (सप्तक-निर्देश-वर्णन) समाप्त झाली.

(8.) Aṭṭhakaniddesavaṇṇanā

(८.) अट्ठक-निद्देस-वण्णना (अष्टक-निर्देश-वर्णन)

952. ‘‘Kammaṃ kho me kattabbaṃ bhavissatī’’tiādinā osīdanākārena pavattacittuppādā kosajjakāraṇāni, kosajjameva vā kosajjantarakāraṇatāya kosajjakāraṇānīti daṭṭhabbāni. Māsācitaṃ maññeti ettha ācita-saddo tinta-saddassa, maññe-saddo ca viya-saddassa atthaṃ vadatīti adhippāyena ‘‘tintamāso viyā’’ti ayamattho vibhāvito, māsacayo viyāti vā attho.

९५२. “माझ्याकडून कर्म केले गेले पाहिजे” इत्यादी प्रकारे शिथिलतेच्या (अवसाद) रूपाने उत्पन्न होणारे चित्त-उत्पाद हे आळसाची (कोसज्ज) कारणे आहेत, किंवा आळस स्वतःच इतर आळसाचे कारण असल्यामुळे आळसाचे कारण आहे, असे समजावे. 'मासाचितं मञ्ञे' येथे 'आचित' हा शब्द 'तिन्त' (ओला) या शब्दाचा आणि 'मञ्ञे' हा शब्द 'विय' (सारखा) या शब्दाचा अर्थ सांगतो, या अभिप्रायाने “ओल्या उडदाप्रमाणे” हा अर्थ स्पष्ट केला आहे, किंवा “उडदाच्या ढिगाऱ्याप्रमाणे” असा अर्थ आहे।

957. Pharatīti phusati, ghaṭṭetīti attho. Aññena kāraṇenāti ‘‘ajja tayā vikāle bhuttaṃ, tena tvaṃ āpattiṃ āpannosī’’ti vutto ‘‘hiyyo [Pg.228] mayā kāle bhuttaṃ, tenāhaṃ anāpanno’’tiādinā aññena ayuttena kāraṇena aññaṃ yuttaṃ kāraṇaṃ paṭicchādetīti attho. Pucchitatthato bahiddhā yathā taṃ na allīyati, tathā kathāya apanayanaṃ vikkhipanaṃ bahiddhā apanāmanā.

९५७. 'फरति' म्हणजे स्पर्श करतो, धक्का देतो असा अर्थ आहे. 'अञ्ञen कारणेन' (दुसऱ्या कारणाने) म्हणजे “आज तुझ्याकडून अवेळी भोजन केले गेले, त्यामुळे तू आपत्तीला (दोषाला) प्राप्त झाला आहेस” असे विचारले असता, “काल मी योग्य वेळी भोजन केले होते, त्यामुळे मी अनापन्न (दोषरहित) आहे” इत्यादी दुसऱ्या अयोग्य कारणाने दुसऱ्या योग्य कारणाला लपवतो, असा अर्थ आहे. विचारलेल्या विषयाच्या बाहेर, ज्याने करून ते सुसंगत होणार नाही, अशा प्रकारे संभाषण दुसरीकडे वळवणे, विचलित करणे म्हणजे 'बहिद्धा अपनामना' (बाहेर वळवणे) होय।

958. Asaññīvādāti puggalehi diṭṭhiyo dasseti. Yehi vā abhinivesehi asaññī attānaṃ vadanti, te asaññīvādā. Arūpasamāpattinimittanti ākāsādiṃ.

९५८. 'असञ्ञीवादा' (असंज्ञीवादी) म्हणजे व्यक्तींच्या दृष्टी (मते) दर्शवतो. किंवा ज्या अभिनिवेशांमुळे (आग्रहांमुळे) ते स्वतःला असंज्ञी (संज्ञारहित) म्हणतात, ते असंज्ञीवादी होत. 'अरूपसमापत्तिनिमित्तं' म्हणजे आकाशादी (आकाश इत्यादी).

Aṭṭhakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

अठ्ठकनिद्देस-वण्णना (अष्टक निर्देश वर्णन) समाप्त झाली।

(9.) Navakaniddesavaṇṇanā

(९.) नवकनिद्देस-वण्णना (नवक निर्देश वर्णन)

960. Dasamassa avuttattā ‘‘sattesu uppattivaseneva kathitānī’’ti vuttaṃ.

९६०. दहाव्याचे कथन न केल्यामुळे “प्राण्यांच्या उत्पत्तीच्या वशनेच (उत्पत्तीनुसारच) सांगितले गेले आहे” असे म्हटले आहे।

963. Sukhavinicchayanti sevitabbāsevitabbasukhasanniṭṭhānanti attho. Ajjhattaṃ sukhanti sevitabbaṃ nekkhammasukhaṃ. Vinicchayāti dve vinicchayāti idaṃ –

९६३. 'सुखविनिच्छयं' म्हणजे सेवन करण्यायोग्य आणि सेवन न करण्यायोग्य सुखाचा निर्णय (निश्चय), असा अर्थ आहे. 'अज्झत्तं सुखं' (अध्यात्म सुख) म्हणजे सेवन करण्यायोग्य नैष्क्रम्यसुख (नेक्खम्मसुख). 'विनिच्छया' म्हणजे दोन प्रकारचे निर्णय, हे -

‘‘Sātaṃ asātanti yamāhu loke,Tamūpanissāya pahoti chando;

Rūpesu disvā vibhavaṃ bhavañca,Vinicchayaṃ kubbati jantu loke’’ti. (su. ni. 873;

mahāni. 102) –

“ज्याला जगात सात (सुखद) आणि असात (दुःखद) असे म्हणतात, त्याचा आश्रय घेऊन छंद (इच्छा) उत्पन्न होतो; रूपांमध्ये विभव (विनाश) आणि भव (उत्पत्ती) पाहून, जगात मनुष्य निर्णय करतो.” (सुत्तनिपात ८७३; महानिद्देस १०२) -

Etassa niddese vuttaṃ.

याच्या निर्देशात सांगितले आहे।

Idha vinicchayoti vuttoti imissā vibhaṅgapāḷiyā yo chandarāgassa paccayasabhāvena vinicchaya-saddena vutto, sakkapañhepi (dī. ni. 2.357) chandassa nidānabhāvena vitakka-saddena so eva āgatoti evaṃ vitakkassa vinicchayabhāvaṃ tasseva idha gahitatañca dasseti. Balavasanniṭṭhānanti balavatiyā taṇhāya ārammaṇassa niṭṭhapetvā gahaṇaṃ.

येथे 'विनिच्छय' (निर्णय) असे म्हटले आहे, ते या विभंगपाळीमध्ये जे छंदरागाच्या प्रत्ययस्वभावाने (कारणाने) 'विनिच्छय' शब्दाने सांगितले आहे, तेच सक्कपण्ह सुत्तातही (दीघनिकाय २.३५७) छंदाचे निदान (कारण) म्हणून 'वितक्क' (वितर्क) शब्दाने आले आहे; अशा प्रकारे वितर्काचा निर्णयभाव आणि त्याचेच येथे ग्रहण केले गेले आहे, हे दर्शवते. 'बलवसन्निट्ठानं' म्हणजे बलवान तण्हेने (तृष्णेने) आलंबनाचा निश्चय करून ग्रहण करणे।

964. Satipi aññesañca saṅkhatabhāve ahanti asmīti ca sātisayā mānassa saṅkhatatāti katvā ‘‘saṅkhata’’nti māno vutto. Seyyādivasena [Pg.229] ‘‘ahamasmī’’ti attano saṅkharaṇaṃ vā saṅkhataṃ. Ettha ‘‘bhavissantī’’tiādikā pavatti taṇhādiṭṭhīnaṃ visesavatīti tāsampi iñjitādibhāvo vutto.

९६४. इतर गोष्टींचाही संस्कृतभाव (संखतभाव - उत्पादित भाव) असताना, “मी” आणि “मी आहे” अशा अतिशयित मानाची (अहंकाराची) संस्कृतता असल्यामुळे 'संखत' (संस्कृत) असे मानाला म्हटले आहे. श्रेष्ठत्वाच्या भावनेने “मी आहे” असे स्वतःचे संस्कारित करणे म्हणजे 'संखत' होय. येथे “ते होतील” इत्यादी प्रवृत्ती तृष्णा आणि दृष्टी यांच्या बाबतीत विशेष स्वरूपाची आहे, म्हणून त्यांचाही 'इञ्जित' (कंपन/चंचलता) इत्यादी भाव सांगितला आहे।

Navakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

नवकनिद्देस-वण्णना (नवक निर्देश वर्णन) समाप्त झाली।

(10.) Dasakaniddesavaṇṇanā

(१०.) दसकनिद्देस-वण्णना (दशक निर्देश वर्णन)

970. Jālakkhipasaṃvidhānādikusalatāsaṅkappanaṃ upāyacintā, tassā micchābhāvapaṭicchādanabhāvena pavatto tadākāro moho upāyacintāvasena uppannoti daṭṭhabbo. Yathākate pana pāpe anādīnavadassanavasena pavattā saññā, saṅkappo vā paccavekkhaṇā, tassāpi micchābhāvapaṭicchādakaṃ tadākāraṃ, anādīnavadassanaṃ vā paccavekkhaṇākārena uppanno mohoti. Vimuttasaññitāti adhimānasampayuttaṃ, titthiyānaṃ vā attano diṭṭhiyā vimuttatāsañjānanaṃ. ‘‘Vimuttomhī’’ti evaṃ pavatto akusalacittuppādo micchāvimuttīti keci vadanti. Phalaṃ viya vimuttanti gahite pana diṭṭhisampayuttacitte diṭṭhi micchāñāṇaṃ, samādhi ca micchāvimuttīti yuttaṃ siyā.

९७०. जाळे फेकण्याची व्यवस्था इत्यादींमधील कुशलतेचा विचार करणे म्हणजे 'उपायचिंता' होय; तिच्या खोट्या स्वरूपाला लपवण्याच्या भावाने प्रवृत्त झालेला त्या आकाराचा मोह हा उपायचिंतेच्या वशने (कारणाने) उत्पन्न झाला आहे, असे समजावे. केलेल्या पापात आदिनाव (दोष) न पाहण्याच्या स्वरूपाने प्रवृत्त झालेली संज्ञा, संकल्प किंवा प्रत्यवेक्षण (पुनरावलोकन), तिच्याही खोट्या स्वरूपाला लपवणारा तो आकार, किंवा आदिनाव न पाहणे हे प्रत्यवेक्षणाच्या आकाराने उत्पन्न झालेला मोह होय. 'विमुत्तसञ्ञिता' (मुक्त असल्याची संज्ञा) म्हणजे अभिमानाने युक्त असणे, किंवा तीर्थकरांचे (इतर पंथांच्या लोकांचे) स्वतःच्या दृष्टीने मुक्त असल्याचे मानणे होय. “मी मुक्त आहे” अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेला अकुशल चित्त-उत्पाद म्हणजे 'मिच्छाविमुत्ती' (मिथ्या विमुक्ती) होय, असे काही जण म्हणतात. फळाप्रमाणे विमुक्तीचे ग्रहण केल्यास, दृष्टीसंप्रयुक्त चित्तात दृष्टी ही 'मिच्छाञाण' (मिथ्या ज्ञान) आणि समाधी ही 'मिच्छाविमुत्ती' (मिथ्या विमुक्ती) असणे योग्य ठरेल।

Dasakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

दसकनिद्देस-वण्णना (दशक निर्देश वर्णन) समाप्त झाली।

Taṇhāvicaritaniddesavaṇṇanā

तण्हाविचरितनिद्देस-वण्णना (तृष्णा-विचरित निर्देश वर्णन)

973. Samūhagāhatoti taṇhāmānadiṭṭhīnaṃ sādhāraṇaggahaṇatoti vadanti. ‘‘Itthaṃ evaṃ aññathā’’ti pana visesaṃ akatvā gahaṇaṃ samūhagāhoti daṭṭhabbo. Aññaṃ ākāranti parasantānagataṃ ākāraṃ. Atthīti sadā saṃvijjatīti attho. Sīdatīti vinassati. Saṃsayaparivitakkavasenāti ‘‘kiṃ nu kho ahaṃ siyaṃ, na siya’’nti evaṃ parivitakkavasena. Patthanākappanavasenāti ‘‘api nāma sādhu panāhaṃ siya’’nti evaṃ patthanāya kappanavasena.

९७३. 'समूहगाहतः' म्हणजे तृष्णा, मान आणि दृष्टी यांचे सामान्य ग्रहण करणे, असे म्हणतात. परंतु “असे, या प्रकारे, अन्यथा” असा विशेष न करता ग्रहण करणे म्हणजे 'समूहगाह' (समूहाने ग्रहण करणे) असे समजावे. 'अञ्ञं आकारं' म्हणजे दुसऱ्याच्या संतानातील (चित्तप्रवाहातील) आकार. 'अत्थि' म्हणजे नेहमी अस्तित्वात आहे, असा अर्थ आहे. 'सीदति' म्हणजे नष्ट होतो. 'संसयपरिवितक्कवसेन' म्हणजे “मी असेन की नसेन?” अशा संशययुक्त वितर्काच्या वशने (कारणाने). 'पत्थनाकप्पनवसेन' म्हणजे “मी चांगला व्हावे” अशा प्रार्थनेच्या कल्पनेच्या वशने (कारणाने).

Suddhasīsāti taṇhāmānadiṭṭhīnaṃ sādhāraṇasīsā visesassa anissitattā ‘‘suddhasīsā’’ti vuttā. Tattha diṭṭhisīsehi diṭṭhiyā taṇhā dassitā, sīsasīsamūlakehi [Pg.230] mānadiṭṭhīhi sayameva cāti āha ‘‘evamete…pe… taṇhā vicaritadhammā veditabbā’’ti. Diṭṭhimānesupi ‘‘taṇhāvicaritānī’’ti vacanañca aññamaññaṃ vippayogīnaṃ diṭṭhimānānaṃ taṇhāya avippayogīnaṃ taṃmūlakattāva tappadhānatāya katanti veditabbaṃ.

'सुद्धसीसा' (शुद्धशीर्ष) म्हणजे तृष्णा, मान आणि दृष्टी यांचे सामान्य शीर्ष, जे विशेषावर आश्रित नसल्यामुळे 'शुद्धशीर्ष' असे म्हटले आहे. तेथे दृष्टीशीर्षांद्वारे दृष्टीची तृष्णा दर्शवली आहे, आणि शीर्ष-शीर्षमूलक मान व दृष्टी यांच्याद्वारे स्वतःच दर्शवली आहे, म्हणून म्हटले आहे - “अशा प्रकारे हे... पे... तृष्णा विचरित धर्म समजावेत.” दृष्टी आणि मान यांच्या बाबतीतही 'तण्हाविचरितानि' (तृष्णा-विचरित) असे म्हणणे हे एकमेकांपासून विप्रयुक्त (वेगळे) असलेल्या दृष्टी आणि मान यांचे तृष्णेपासून अविप्रयुक्त (एकत्र) असणे आणि तिच्यावरच आधारित असल्यामुळे तिच्या प्रधानतेने केले आहे, असे समजावे.

974. Avakkarīti nipāto nānābhāve vattatīti anānākaraṇaṃ anavakkari, taṃ katvā, avakkari vā akatvā anavakkari katvāti evaṃ dassento āha ‘‘avinibbhogaṃ katvā’’ti. ‘‘Anavakāriṃ karitvā’’ti vā pāṭho, tattha avakiraṇaṃ vikkhepanaṃ samūhassa ekadesānaṃ vinibbhujjanaṃ avakāri, taṃ avakāriṃ vinibbhogaṃ akatvā, pañcapi khandhe samūhato ekatteneva gahetvā attato avinibbhujjitvā asmīti chandamānadiṭṭhiyo paṭilabhatīti attho. Asitabyābhaṅgitāyāti dāttena kājena cāti etena parikkhārena, asitabyābhaṅgīhi lavanavahanakiriyā vā ‘‘asitabyābhaṅgī’’ti vuttā.

९७४. 'अवक्करी' हा निपात नानाभावात (विविधतेत) वर्ततो, म्हणून नानात्व न करणे म्हणजे 'अनवक्करी' होय, ते करून, किंवा अवक्करी न करता अनवक्करी करून, असे दर्शवताना “अविनिर्भाग (विभाग न करता) करून” असे म्हटले आहे. किंवा 'अनवकारिं करित्वा' असा पाठ आहे, तेथे 'अवकिरण' म्हणजे विक्षेपण (विखुरणे), समूहाच्या एका भागाला वेगळे करणे म्हणजे 'अवकारी' होय, ते अवकारी विनिर्भाग न करता, पाचही स्कंधांना समूहाने एकच मानून, आत्म्यापासून वेगळे न करता “मी आहे” अशा छंद, मान आणि दृष्टी प्राप्त करतो, असा अर्थ आहे. 'असितब्याभङ्गिताय' म्हणजे विळा आणि काठी या उपकरणाने, किंवा विळा व काठीने कापणी व वाहून नेण्याची क्रिया म्हणजे 'असितब्याभङ्गी' असे म्हटले आहे.

976. Avakāriṃ karitvāti rūpādīni attato vinibbhujjitvā iminā rūpena…pe… iminā viññāṇena asmīti chandaṃ paṭilabhatīti evaṃ sabbattha imināti etassa attato avinibbhuttena rūpādināti attho daṭṭhabbo. Attato hi avinibbhuttāni abahikatāni ahamicceva gahitāni rūpādīni upādāya upagantvā pavattā taṇhā ‘‘ajjhattikassa upādāyā’’ti vuttā, attato ca vinibbhuttāni bahikatāni upagantvā pavattā ‘‘bāhirassa upādāyā’’ti. Khaggena vā chattena vā ahaṃ niccoti abhimaṅgalasammatena khaggādinā mama vināso natthīti maññatīti attho. Ekekassāti idaṃ anādimhi anante ca saṃsāre ekekassa atītānāgatesu chattiṃsāyapi sambhavadassanatthaṃ vuttaṃ, ekekassa vā puggalassa yathālābhavasenāti idampi anissitataṇhāmānadiṭṭhiṃ katvā puthujjanassa addhāpaccuppanne kassaci sambhavadassanatthaṃ.

९७६. ‘अवकारिं करित्वा’ म्हणजे रूप इत्यादींना आत्म्यापासून वेगळे करून, ‘या रूपाने... पे... या विज्ञानाने मी आहे’ अशी इच्छा प्राप्त करतो, अशा प्रकारे सर्वत्र ‘याने’ याचा अर्थ आत्म्यापासून अभिन्न असलेल्या रूपाने असा घ्यावा. कारण आत्म्यापासून अभिन्न, बाह्य न केलेले, ‘मीच’ असे ग्रहण केलेल्या रूपादींचा उपादान करून (आश्रय घेऊन) प्रवृत्त झालेली तृष्णा ‘आध्यात्मिक उपादान’ अशी म्हटली जाते, आणि आत्म्यापासून भिन्न, बाह्य केलेल्यांचा आश्रय घेऊन प्रवृत्त झालेली तृष्णा ‘बाह्य उपादान’ अशी म्हटली जाते. ‘खड्गाने किंवा छत्राने मी नित्य आहे’ म्हणजे अत्यंत मंगल मानल्या गेलेल्या खड्ग इत्यादींमुळे माझा विनाश होणार नाही, असे मानतो असा अर्थ आहे. ‘एकेकस्य’ (प्रत्येकाचे) हे अनादी आणि अनंत संसारात प्रत्येकाच्या अतीत आणि अनागत अशा छत्तीस प्रकारच्या तृष्णांच्या संभव दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. किंवा ‘प्रत्येक पुद्गलाच्या यथालाभानुसार’ हे देखील अनिश्रित तृष्णा, मान आणि दृष्टी करून पृथग्जनाच्या वर्तमान काळात कोणा एकाच्या संभव दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे.

Taṇhāvicaritaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

तृष्णाविचरितनिर्देशवर्णना समाप्त झाली.

Khuddakavatthuvibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

खुद्दकवत्थुविभंगवर्णना समाप्त झाली.

18. Dhammahadayavibhaṅgo

१८. धम्महदयविभंग

1. Sabbasaṅgāhikavāravaṇṇanā

१. सब्बसंगाहिकवारवर्णना

978. ‘‘Pañcakkhandhā’’tiādinā [Pg.231] khandhādīnaṃ dhātusambhavapariyāpannapātubhāva bhūmantaratīsu dhātūsuuppādakadānādikusala kammatabbipākaabhiññeyyādiārammaṇadukadvayadiṭṭhādikusalattikāditikapañcakarūpalokiyadukadvayabhedabhinnānaṃ niravasesato saṅgahitattā dutiyavārādīnañca ettha anuppavesato sabbasāmaññena vutto paṭhamo sabbasaṅgāhikavāro nāma, dutiyo uppattānuppattidassanavāro nāmāti vuttaṃ. Tattha pana ‘‘kāmadhātuyā kati khandhā kati āyatanānī’’tiādinā (vibha. 991) tesaṃ atthitā eva vuttā, kiriyāvisesassa appayogo ‘‘atthi bhavati saṃvijjatī’’ti sāmaññakiriyāya viññeyyabhāvato, tenāyaṃ ‘‘sambhavāsambhavadassanavāro’’ti vattuṃ yutto, catuttho ca upapattikkhaṇe uppattānuppattidassanavāroti tattha pātubhāvāpātubhāvavacanato.

९७८. ‘पंचक्खंधा’ (पाच स्कंध) इत्यादींद्वारे स्कंध इत्यादींच्या धातू-संभव, परियापन्न (अंतर्भूत), प्रादुर्भाव, भूमींच्या अंतरातील धातूंमध्ये उत्पादक दानादी कुशल कर्म, त्याचे विपाक, अभिज्ञेय इत्यादी आलंबन, दोन दुक, दृष्टी इत्यादी कुशल त्रिक इत्यादी त्रिक, पंचक, रूप, लौकिक दोन दुक इत्यादी भेदांनी भिन्न असलेल्यांचा पूर्णपणे संग्रह केल्यामुळे आणि दुसऱ्या वारादींचा येथे समावेश केल्यामुळे सर्वसामान्यपणे सांगितलेला पहिला ‘सब्बसंगाहिकवार’ (सर्वसंग्राहकवार) नावाचा आहे, आणि दुसरा ‘उप्पत्तानुप्पत्तिदस्सनवार’ (उत्पत्ति-अनुत्पत्तिदर्शनवार) नावाचा आहे असे म्हटले आहे. तेथे ‘कामधातूमध्ये किती स्कंध, किती आयतने आहेत’ इत्यादींद्वारे (विभंग ९९१) त्यांचे अस्तित्वच सांगितले आहे, क्रियाविशेषाचा प्रयोग न करता ‘आहे, होते, विद्यमान आहे’ या सामान्य क्रियेने जाणण्यायोग्य असल्यामुळे, म्हणून याला ‘संभवासंभवदर्शनवार’ म्हणणे योग्य आहे, आणि चौथा उपपत्तीच्या क्षणी ‘उत्पत्ति-अनुत्पत्तिदर्शनवार’ आहे, कारण तेथे प्रादुर्भाव आणि अप्रादुर्भावाचे वचन आहे.

979. Yathāpucchanti pucchānurūpaṃ avitathabyākaraṇaṃ parehi katampi sabbaññuvacanaṃ viññāya katattā sabbaññubyākaraṇameva nāma hoti, ko pana vādo sabbaññunā eva kateti adhippāyo.

९७९. जसे विचारले आहे त्या प्रश्नाला अनुरूप असे यथार्थ व्याकरण (उत्तर) इतरांनी केले असले तरी, सर्वज्ञांचे वचन जाणून केल्यामुळे ते सर्वज्ञव्याकरणच ठरते, मग स्वतः सर्वज्ञांनीच केलेल्या व्याकरणाबद्दल काय सांगावे! असा अभिप्राय आहे.

2. Uppattānuppattivāravaṇṇanā

२. उप्पत्तानुप्पत्तिवारवर्णना

991. Kāmadhātusambhūtānañcāti iddhiyā rūpadhātugatānaṃ kāmāvacarasattānañcāti attho. Ghānāyatanādīnaṃ abhāvenāti ettha yadi tadabhāvena gandhāyatanādīni āyatanādikiccaṃ na karonti, asaññasattesu cakkhāyatanassa abhāvena rūpāyatanaṃ āyatanādikiccaṃ na kareyya. Tato ‘‘asaññasattānaṃ devānaṃ upapattikkhaṇe dvāyatanāni pātubhavantī’’tiādivacanaṃ na vattabbaṃ siyā. Kāmāvacarādiokāsā tattha uppajjamānasattānaṃ, tattha pariyāpannadhammānaṃ vā adhiṭṭhānabhāvena ‘‘dhātū’’ti vuccanti, tathā yesu kāmāvacarādisattanikāyesu kāmāvacarādisattā uppajjanti, tesaṃ sattānaṃ uppatti etthāti sattuppattīti vuccamānā te [Pg.232] sattanikāyā ca, na panettha apariyāpannokāso apariyāpannasattanikāyo ca atthi, yo ‘‘dhātū’’ti vucceyyāti imamatthaṃ dassento ‘‘okāsavasena vā sattuppattivasena vā apariyāpannadhātu nāma natthī’’ti āha. Sattuppattivasenāti iminā vā okāsasattalokadvayaṃ saha gahetvā tādisāya apariyāpannadhātuyā abhāvaṃ dasseti, sattabhāvena vā uppatti sattuppatti, sattāvāsavasena taṃtaṃbhavavasena uppajjamānā upādinnakakkhandhā taṃtaṃpariyāpannānaṃ sadisādhiṭṭhānabhāvena dhātūti vuccantīti evaṃ apariyāpannadhātu natthīti attho.

९९१. ‘कामधातुसंभूतांना’ म्हणजे ऋद्धीने रूपधातूमध्ये गेलेल्या कामावचर सत्त्वांचे, असा अर्थ आहे. ‘घाणायतन इत्यादींच्या अभावाने’ येथे जर त्यांच्या अभावामुळे गंधायतन इत्यादी आयतनाचे कार्य करत नसतील, तर असंज्ञसत्त्वांमध्ये चक्षुरायतनाच्या अभावामुळे रूपायतनाने आयतनाचे कार्य करू नये. त्यामुळे ‘असंज्ञसत्त्व देवांच्या उपपत्तीच्या क्षणी दोन आयतने प्रादुर्भूत होतात’ इत्यादी वचन सांगता आले नसले असते. कामावचर इत्यादी अवकाश तेथे उत्पन्न होणाऱ्या सत्त्वांचे किंवा तेथे परियापन्न (अंतर्भूत) असलेल्या धर्मांचे अधिष्ठान असल्यामुळे ‘धातू’ म्हटले जातात, तसेच ज्या कामावचर इत्यादी सत्त्वनिकायांमध्ये कामावचर इत्यादी सत्त्व उत्पन्न होतात, त्या सत्त्वांची उत्पत्ती येथे होते म्हणून ‘सत्त्वोत्पत्ती’ म्हटले जाणारे ते सत्त्वनिकाय देखील; परंतु येथे अपरियापन्न अवकाश आणि अपरियापन्न सत्त्वनिकाय नाही, ज्याला ‘धातू’ म्हटले जावे, हा अर्थ दर्शवताना ‘अवकाशाच्या दृष्टीने किंवा सत्त्वोत्पत्तीच्या दृष्टीने अपरियापन्न धातू नावाची कोणतीही धातू नाही’ असे म्हटले आहे. ‘सत्त्वोत्पत्तीच्या दृष्टीने’ याने अवकाश आणि सत्त्वलोक या दोन्हीला एकत्र घेऊन तशा अपरियापन्न धातूचा अभाव दर्शवला आहे, किंवा सत्त्वभावाने उत्पत्ती म्हणजे सत्त्वोत्पत्ती, सत्त्वावासाच्या दृष्टीने त्या त्या भवाच्या दृष्टीने उत्पन्न होणारे उपादिन्नक स्कंध त्या त्या परियापन्नांच्या समान अधिष्ठानभावाने धातू म्हटले जातात, अशा प्रकारे अपरियापन्न धातू नाही असा अर्थ आहे.

3. Pariyāpannāpariyāpannavāravaṇṇanā

३. परियापन्नापरियापन्नवारवर्णना

999. Bhavavasena okāsavasena ca paricchinnāti tattha aññattha ca uppajjamānā upādinnakakkhandhā taṃtaṃpariyāpannā sabbe daṭṭhabbā.

९९९. भवाच्या दृष्टीने आणि अवकाशाच्या दृष्टीने परिच्छिन्न (मर्यादित) असलेले, तेथे आणि इतरत्र उत्पन्न होणारे उपादिन्नक स्कंध हे सर्व त्या त्या परियापन्न (अंतर्भूत) समजावेत.

6. Uppādakakammaāyuppamāṇavāro

६. उत्पादककर्मआयुःप्रमाणवार

(1.) Uppādakakammavaṇṇanā

(१.) उत्पादककर्मवर्णना

1021. Khandhādīnaṃ dhātusambhavādivasena pabhedaṃ vatvā ye sattā dhātuppabhedavanto, yañca tesaṃ uppādakakammaṃ, yo ca tassa vipāko, tesaṃ vasena pabhedaṃ dassetuṃ ‘‘tayo devā’’tiādiko chaṭṭhavāro āraddho. Khandhādayo eva hi dhātuttayabhūtadevavasena dānādikammavasena taṃtaṃāyuppamāṇaparicchinnaupādinnakakkhandhavasena ca bhinnāti. Catudoṇaṃ ambaṇaṃ, chadoṇanti eke.

१०२१. स्कंध इत्यादींचा धातू-संभव इत्यादींच्या दृष्टीने भेद सांगून, जे सत्त्व धातूंच्या भेदांनी युक्त आहेत, आणि जे त्यांचे उत्पादक कर्म आहे, आणि जो त्याचा विपाक आहे, त्यांच्या दृष्टीने भेद दर्शवण्यासाठी ‘तयो देवा’ (तीन देव) इत्यादी सहावा वार सुरू केला आहे. कारण स्कंध इत्यादीच तीन धातूरूप देवांच्या दृष्टीने, दानादी कर्माच्या दृष्टीने आणि त्या त्या आयुःप्रमाणाने परिच्छिन्न असलेल्या उपादिन्नक स्कंधांच्या दृष्टीने भिन्न आहेत. चार द्रोण म्हणजे एक अंबण, काही जण सहा द्रोण म्हणतात.

Uppādakakammavaṇṇanā niṭṭhitā.

उत्पादककर्मवर्णना समाप्त झाली.

(2.) Āyuppamāṇavaṇṇanā

(२.) आयुःप्रमाणवर्णना

1024. Tayopi janāti tayo janasamūhāti adhippāyo.

१०२४. ‘तिन्ही जन’ म्हणजे तीन जनसमूह असा अभिप्राय आहे.

1025. Ābhāti sobhanā pabhā.

१०२५. ‘आभा’ म्हणजे शोभिवंत प्रभा (प्रकाश).

1026. Kañcanapiṇḍo viya sassirikā kañcanapiṇḍasassirikā. Tattha pana sobhanapabhāya kiṇṇā subhākiṇṇāti vattabbe ā-kārassa rassattaṃ [Pg.233] antimaṇa-kārassa ha-kārañca katvā ‘‘subhakiṇhā’’ti vuttā, atha pana subhena kiṇṇā subhakiṇṇā. Purimapadesupi parittaṃ subhaṃ etesanti parittasubhā, appamāṇaṃ subhaṃ etesanti appamāṇasubhāti subha-saddena samāso yojetabbo hoti.

१०२६. सोन्याच्या गोळ्याप्रमाणे शोभा असणारी ती ‘कांचनपिंडसस्शिरिका’ (सुवर्णपिंडशोभित). तेथे शोभिवंत प्रभेने युक्त (किण्णा) असल्यामुळे ‘सुभाकिण्णा’ असे म्हणायचे असताना ‘आ’ काराचा र्‍हस्व करून आणि अंतिम ‘ण’ काराचा ‘ह’ कार करून ‘सुभकिण्हा’ असे म्हटले आहे, किंवा शुभेने युक्त ती ‘सुभकिण्णा’. पूर्व पदांमध्ये देखील ज्यांचे शुभ परित्त (मर्यादित) आहे ते ‘परित्तसुभा’, ज्यांचे शुभ अप्रमाण (अमर्याद) आहे ते ‘अप्पमाणसुभा’ असा ‘सुभ’ शब्दाने समास जोडला पाहिजे.

1027. Ārammaṇamanasikārā pubbabhāgena kathitāti jhānakkhaṇe tato pacchā vā parittādikasiṇārammaṇabhāvanāya āvajjanena ca jhānassa ārammaṇamanasikāranānattatā na hoti, pubbabhāgabhāvanāya pana pubbabhāgāvajjanena ca hotīti attho. Pubbabhāgabhāvanāya vasena hi jhānaṃ parittapathavīkasiṇādīsu taṃtadārammaṇaṃ hoti, pubbabhāgena taṃtaṃkasiṇāvajjanena taṃtaṃmanasikāranti. Chandādayo pana appanākkhaṇepi vijjanti. Tattha paṇidhīti na taṇhāpatthanā, atha kho chandapatthanāva daṭṭhabbā. Adhimokkho nicchayo. Abhinīhāro cittappavattiyeva. Yadi pana bhavachandabhavapatthanādayo taṃtaṃbhavavisesaniyāmakā adhippetā. ‘‘Appanāyapi vaṭṭantī’’ti etassa appanāya pavattāya tato pacchāpi vaṭṭantīti attho daṭṭhabbo. Saññāvirāgādīhi pana visesiyamānaṃ ārammaṇaṃ tathā tathā tattha pavatto manasikāro ca bhavavisesaniyāmako pubbabhāgova vaṭṭatīti ‘‘ārammaṇamanasikārā pubbabhāgena kathitā’’ti vuttaṃ.

१०२७. "आलंबन-मनसिकार पूर्वभागात सांगितले आहेत" याचा अर्थ असा की, ध्यानक्षणी किंवा त्यानंतर परीत्त (मर्यादित) इत्यादी कसिण-आलंबन भावनेच्या आवर्तनाने ध्यानाच्या आलंबन-मनसिकारात भिन्नता होत नाही, परंतु पूर्वभाग भावनेत आणि पूर्वभाग आवर्तनाने ती होते. कारण पूर्वभाग भावनेच्या प्रभावाने ध्यान हे परीत्त-पठवीकसिण इत्यादींमध्ये त्या त्या आलंबनाचे होते, पूर्वभागात त्या त्या कसिणाच्या आवर्तनाने तो तो मनसिकार होतो. छंद इत्यादी तर अर्पणाक्षणीही विद्यमान असतात. तेथे 'प्रणिधी' म्हणजे तृष्णा-प्रार्थना नव्हे, तर छंद-प्रार्थनाच समजावी. 'अधिमोक्ष' म्हणजे निश्चय. 'अभिनिहार' म्हणजे चित्ताची प्रवृत्तीच होय. जर भवछंद, भवप्रार्थना इत्यादी त्या त्या भवविशेषाचे नियामक म्हणून अभिप्रेत असतील, तर "अर्पणातही वर्ततात" याचा अर्थ अर्पणा प्रवृत्त झाल्यावर त्यानंतरही वर्ततात असा समजावा. संज्ञाविराग इत्यादींनी विशेषित होणारे आलंबन आणि तेथे तशा तशा प्रकारे प्रवृत्त होणारा मनसिकार हा भवविशेषाचा नियामक म्हणून पूर्वभागातच वर्ततो, म्हणूनच "आलंबन-मनसिकार पूर्वभागात सांगितले आहेत" असे म्हटले आहे.

Vipulā phalāti vipulasantasukhāyuvaṇṇādiphalā. Suṭṭhu passanti paññācakkhunā maṃsadibbacakkhūhi ca.

"विपुल फळे" म्हणजे विपुल, शांत, सुख, आयु, वर्ण इत्यादी फळे. "चांगल्या प्रकारे पाहतात" म्हणजे प्रज्ञाचक्षूने आणि मांसचक्षू व दिव्यचक्षूने पाहतात.

1028. ‘‘Yāva na taṃ pāpakammaṃ byantī hotī’’ti (ma. ni. 3.250) vacanato ‘‘kammameva pamāṇa’’nti āha, abbudādiāyuppamāṇaparicchedo pana kammavaseneva katoti adhippāyo.

१०२८. "जोपर्यंत ते पापकर्म नष्ट होत नाही" (म. नि. ३.२५०) या वचनावरून "कर्मच प्रमाण आहे" असे म्हटले आहे; परंतु अब्बुद इत्यादी आयुर्मानाचा परिच्छेद कर्माच्या वशानेच केला जातो, असा अभिप्राय आहे.

Nilīyanokāsassa abhāvāti samānajātikena accharāgaṇena sabbadā parivāriyamānassa kāmaguṇākiṇṇassa tabbirahitaṭṭhānassa abhāvāti attho.

"लपण्याच्या जागेचा अभाव" याचा अर्थ असा की, समान जातीच्या अप्सरांच्या समूहाने नेहमी वेढलेल्या आणि कामगुणांनी व्याप्त असलेल्या व्यक्तीला त्यापासून विरहित अशा स्थानाचा अभाव असणे.

Kiṃ niyametīti kiṃ jhānaṃ upapattiṃ niyametīti attho. Nava brahmaloketi brahmapārisajjādayo navapi sodhetvā. Matthaketi vehapphalesūti [Pg.234] attho. Seṭṭhabhavā nāmāti tato paraṃ agamanato uttamabhavāti adhippāyo. Teneva bhavasīsānīti gahitā. Imesu tīsu ṭhānesūti vehapphalādiṭṭhānāni eva sandhāya vuttaṃ. Vehapphalato pana purimesu navasu nibbattaanāgāmī arūpadhātuṃ upapajjatīti katvā ‘‘rūpadhātuyā cutassa arūpadhātuṃ upapajjantassa kassaci satta anusayā anusenti, kassaci pañca, kassaci tayo anusentī’’ti (yama. 2.anusayayamaka.311) idaṃ vuttaṃ, na vehapphalādīsu upapannaṃ sandhāyāti ayamettha adhippāyo siyā. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘navasu brahmalokesu nibbattaariyasāvakānaṃ tatrūpapattiyeva hoti, na heṭṭhūpapattī’’ti, etena heṭṭhūpapatti eva nivāritā, na tesveva uparūpari vehapphale ca upapatti arūpadhātūpapatti ca. ‘‘Paṭhamajjhānabhūmiyaṃ nibbatto anāgāmī nava brahmaloke sodhetvā matthake ṭhito parinibbātī’’ti idampi anupubbena ārohantaṃ sandhāya vuttanti na tena tassa matthakaṃ appattassa arūpadhātuṃ upapatti nivāritāti daṭṭhabbā.

"काय नियमन करते?" म्हणजे कोणते ध्यान उत्पत्तीचे नियमन करते, असा अर्थ आहे. "नऊ ब्रह्मलोकांमध्ये" म्हणजे ब्रह्मपारिसज्ज इत्यादी नऊही ब्रह्मलोकांचे शोधन करून. "शिखरावर" म्हणजे वेहप्फल लोकांमध्ये, असा अर्थ आहे. "श्रेष्ठ भव" म्हणजे त्यानंतर पुढे गमन न होण्यामुळे उत्तम भव, असा अभिप्राय आहे. म्हणूनच त्यांना 'भवशीर्ष' असे म्हटले आहे. "या तीन स्थानांमध्ये" हे वेहप्फल इत्यादी स्थानांनाच उद्देशून म्हटले आहे. वेहप्फल लोकाच्या आधीच्या नऊ ब्रह्मलोकांमध्ये उत्पन्न झालेला अनागामी अरूपधातूमध्ये उत्पन्न होतो, हे लक्षात घेऊन "रूपधातूवरून च्युत होऊन अरूपधातूमध्ये उत्पन्न होणाऱ्या काही सत्त्वांचे सात अनुशय अनुसरतात, काहींचे पाच, तर काहींचे तीन अनुशय अनुसरतात" (यमक २.३११) असे म्हटले आहे; हे वेहप्फल इत्यादींमध्ये उत्पन्न झालेल्यांना उद्देशून म्हटलेले नाही, असा येथे अभिप्राय असावा. जे म्हटले आहे की, "नऊ ब्रह्मलोकांमध्ये उत्पन्न झालेल्या आर्यश्रावकांची तेथेच उत्पत्ती होते, खाली उत्पत्ती होत नाही", याने केवळ खालील उत्पत्तीचाच निषेध केला आहे, त्यांच्याच वरच्या वरच्या वेहप्फल लोकात उत्पत्तीचा आणि अरूपधातूतील उत्पत्तीचा निषेध केलेला नाही. "प्रथमध्यानभूमीत उत्पन्न झालेला अनागामी नऊ ब्रह्मलोकांचे शोधन करून शिखरावर स्थित होऊन परिनिर्वाण पावतो", हे देखील अनुक्रमाने आरोहण करणाऱ्याला उद्देशून म्हटले आहे; त्यामुळे शिखरावर न पोहोचलेल्याची अरूपधातूतील उत्पत्ती निषिद्ध ठरत नाही, असे समजावे.

Yo vā aññattha tattha vā maggaṃ bhāvetvā cavitvā tattha upapanno avikkhambhitarūparāgo ariyasāvako, taṃ sandhāya ayaṃ aṭṭhakathā vuttā. Teneva ‘‘navasu brahmalokesu nibbattaariyasāvakāna’’nti, ‘‘paṭhamajjhānabhūmiyaṃ nibbatto anāgāmī’’ti, ‘‘imesu tīsu ṭhānesu nibbattaanāgāmino’’ti ca sabbattha nibbattaggahaṇaṃ kataṃ. Tassa pana yena tattha upapanno, tasmiṃ rūparāge vikkhambhite puna bhavābhilāso na bhavissatīti arūparāgupacchedo ca bhavissatiyeva. Yo pana puthujjano tattha nibbatto ariyamaggaṃ bhāvetvā arūpehi vikkhambhitarūparāgo uppanne magge nibbattabhavādīnavadassanavasena anivattitabhavābhilāso, tassa vasena yamakapāḷi pavattāti vā ayamattho adhippeto siyā.

किंवा जो इतर ठिकाणी किंवा तेथेच मार्गाची भावना करून, च्युत होऊन तेथे उत्पन्न झाला आहे आणि ज्याचा रूपराग विक्खंभित झालेला नाही असा आर्यश्रावक, त्याला उद्देशून ही अट्ठकथा सांगितली आहे. म्हणूनच "नऊ ब्रह्मलोकांमध्ये उत्पन्न झालेल्या आर्यश्रावकांचे", "प्रथमध्यानभूमीत उत्पन्न झालेला अनागामी", आणि "या तीन स्थानांमध्ये उत्पन्न झालेले अनागामी" असे सर्वत्र 'उत्पन्न' हा शब्द ग्रहण केला आहे. परंतु, ज्या रूपरागामुळे तो तेथे उत्पन्न झाला आहे, तो रूपराग विक्खंभित झाल्यावर पुन्हा भवाची अभिलाषा राहणार नाही, म्हणून अरूपरागाचा उच्छेद देखील होईलच. परंतु, जो पृथग्जन तेथे उत्पन्न होऊन, आर्यमार्गाची भावना करून, अरूपांद्वारे रूपराग विक्खंभित करतो आणि मार्ग उत्पन्न झाल्यावर उत्पन्न झालेल्या भवातील दोष पाहिल्यामुळे ज्याची भवाभिलाषा निवृत्त झालेली नाही, त्याच्या वशाने यमकपाळी प्रवृत्त झाली आहे, असा अर्थ येथे अभिप्रेत असावा.

Āyuppamāṇavaṇṇanā niṭṭhitā.

आयुष्यप्रमाण-वर्णन समाप्त झाले.

7. Abhiññeyyādivāravaṇṇanā

७. अभिज्ञेय इत्यादी वारांचे वर्णन.

1030. ‘‘Ruppanalakkhaṇaṃ [Pg.235] rūpaṃ, phusanalakkhaṇo phasso’’tiādinā sāmaññavisesalakkhaṇapariggāhikā salakkhaṇapariggāhikā diṭṭhikaṅkhāvitaraṇavisuddhiyo ñātapariññā, tato paraṃ yāva anulomā tīraṇapariññā, udayabbayānupassanato paṭṭhāya yāva maggā pahānapariññā.

१०३०. "रूप पावणारे ते रूप, स्पर्श करण्याचे लक्षण तो स्पर्श" इत्यादींद्वारे सामान्य आणि विशेष लक्षणांचे ग्रहण करणारी, स्वलक्षण ग्रहण करणारी, दृष्टीविशुद्धी आणि कांक्षावितरणविशुद्धी ही 'ज्ञातपरिज्ञा' होय; त्यानंतर अनुलोम ज्ञानापर्यंत 'तीरणपरिज्ञा' होय; आणि उदयव्ययानुदर्शनापासून आरंभ करून मार्गापर्यंत 'प्रहाणपरिज्ञा' होय.

Tattha tatthāti khandhādīnaṃ tāva khandhavibhaṅgādīsu pañhapucchakavāre vattabbaṃ vuttaṃ, hetuādīnañca khandhādīsu antogadhattā tattha tattha pañhapucchakavāre vattabbaṃ vuttamevāti daṭṭhabbaṃ.

"तेथे तेथे" म्हणजे स्कंध इत्यादींच्या बाबतीत स्कंधविभंगादींमधील प्रश्नविचारक वारांमध्ये जे सांगायचे आहे ते सांगितले आहे, आणि हेतू इत्यादींचा स्कंध इत्यादींमध्ये अंतर्भाव असल्यामुळे तेथे तेथे प्रश्नविचारक वारांमध्ये जे सांगायचे आहे ते सांगितलेच आहे, असे समजावे.

Abhiññeyyādivāravaṇṇanā niṭṭhitā.

अभिज्ञेय इत्यादी वारांचे वर्णन समाप्त झाले.

Dhammahadayavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

धम्महदयविभंग-वर्णन समाप्त झाले.

Iti sammohavinodaniyā līnatthapadavaṇṇanā

अशा प्रकारे संमोहविनोदनीची लीनत्थपद-वर्णना समाप्त झाली.

Vibhaṅga-mūlaṭīkā samattā.

विभंग-मूलटीका समाप्त झाली.

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना नमस्कार असो.

Abhidhammapiṭake

अभिधम्मपिटकात

Vibhaṅga-anuṭīkā

विभंग-अनुटीका

1. Khandhavibhaṅgo

१. खंधविभंग (स्कंधविभंग)

1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā

१. सुत्तंतभाजनीय-वर्णना

Catusaccantogadhattā [Pg.1] catunnaṃ ariyasaccānaṃ gāthāyaṃ ‘‘catusaccadaso’’ti nippadesato saccāni gahitānīti nippadesato eva tadatthaṃ vibhāvento ‘‘cattāri saccānī’’tiādimāha. Tattha samāhaṭānīti samānītāni, cittena ekato gahitānīti adhippāyo. ‘‘Samāhaṭānī’’ti ca etena samāhāre ayaṃ samāsoti dasseti. Tenevassa katekattassa catusaccanti napuṃsakaniddeso ‘‘tivaṭṭa’’ntiādīsu viya. Pattādipakkhepena hissa na itthiliṅgatā yathā pañcapattaṃ, catuyugaṃ, tibhuvananti, taṃ catusaccaṃ passi adakkhi, pariññāpahānasacchikiriyābhāvanābhisamayavasena paṭivijjhīti attho. Kasmā panettha anantāparimāṇesu anaññasādhāraṇesu mahākaruṇāsabbaññutaññāṇādīsu buddhaguṇesu saṃvijjamānesu sāvakehi, paccekabuddhehi ca sādhāraṇena catusaccadassanena bhagavantaṃ thometīti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘satipi sāvakāna’’ntiādi. Tattha ‘‘anaññapubbakattā’’ti iminā sāvakehi, ‘‘tattha cā’’tiādinā paccekabuddhehi ca bhagavato catusaccadassanassa asādhāraṇataṃ, niratisayatañca dasseti. Parasantānesu pasāritabhāvena supākaṭattāti desanānubhāvena veneyyasantānesu catusaccadassanassa vitthāritabhāvena yāva devamanussesu suppakāsitattā. Nāthasaddaṃ loke [Pg.2] yācanupatāpissariyāsīsāsu paṭhantīti tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘nāthatīti nātho’’tiādi vuttaṃ. Tattha yasmā bhagavā catusaccadassanabhāveneva attano hitasukhāsīsāya kilesabyasanupatāpanassa, hitapaṭipattiyācanassa ca matthakaṃ patto, tasmā taṃ teneva pakāsitanti atthuddhāraṃ anāmasitvā paduddhāravasena nāthasaddassa atthaṃ dassento ‘‘veneyyānaṃ hitasukhaṃ āsīsatī’’tiādimāha. ‘‘Catusaccadaso’’ti vā iminā anaññasādhāraṇo bhagavato ñāṇānubhāvo pakāsitoti ‘‘nātho’’ti iminā anaññasādhāraṇaṃ karuṇānubhāvaṃ vibhāvetuṃ ‘‘veneyyāna’’ntiādi vuttaṃ. Paramena cittissariyena samannāgato bhagavā nāthoti vuccatīti yojanā. Tathā paramena cittissariyena samannāgato sabbasatte guṇehi īsatīti yojetabbaṃ. Cittissariyenāti ariyiddhiādinā citte vasībhāvena. Guṇehi īsatīti paramukkaṃsagatehi attano sīlādiguṇehi dhammena issariyaṃ vattetīti attho. Evaṃbhūto yasmā sabbābhibhū nāma hoti, tena vuttaṃ ‘‘abhibhavatī’’ti. Tathā cāha ‘‘sadevake, bhikkhave, loke…pe… abhibhū anabhibhūto, tasmā ‘tathāgato’ti vuccatī’’ti (a. ni. 4.23; dī. ni. 1.188). Duvidhenāpi issariyatthaṃ nāthasaddaṃ dasseti.

चार आर्यसत्यांचा समावेश असल्यामुळे, गाथेमध्ये 'चतुसच्चदसो' (चार सत्ये पाहणारे) याद्वारे संपूर्णपणे (निप्पदेसतो - निःशेषपणे) सत्यांचे ग्रहण केले आहे, हे निःशेषपणे स्पष्ट करत त्याचा अर्थ विशद करण्यासाठी 'चत्तारी सच्चानी' (चार सत्ये) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'समाहटानी' म्हणजे एकत्र आणलेले, चित्ताने एकत्र ग्रहण केलेले असा अभिप्राय आहे. आणि 'समाहटानी' याद्वारे हा समाहार अर्थातील समास आहे, असे दर्शवितात. म्हणूनच, एकत्व प्राप्त झाल्यामुळे 'चतुसच्चं' (चार सत्ये) असा नपुंसकलिंगी निर्देश 'तिवट्टं' (त्रिवर्त) इत्यादींप्रमाणे केला आहे. कारण 'पत्त' इत्यादींच्या समावेशामुळे याचे स्त्रीलिंगी रूप होत नाही, जसे की 'पञ्चपत्तं' (पाच पात्रे), 'चतुयुगं' (चार युगे), 'तिभुवनं' (त्रिभुवन). त्या 'चतुसच्चं' (चार सत्यांना) त्यांनी पाहिले, प्रत्यक्ष केले; परिज्ञा (पूर्ण आकलन), प्रहाण (त्याग), सच्चिकिरिया (साक्षात्कार) आणि भावना (विकास) या अभिसमयाच्या (साक्षात्काराच्या) मार्गाने त्यांनी ते जाणले (प्रतिवेध केला), असा अर्थ आहे. येथे शंका उपस्थित होते की, जेव्हा भगवंतांच्या ठिकाणी महाकरुणा, सर्वज्ञता-ज्ञान इत्यादी अनंत, अमर्याद आणि असाधारण बुद्धगुण विद्यमान आहेत, तेव्हा श्रावक आणि प्रत्येकबुद्धांमध्येही समान असलेल्या 'चार सत्यांच्या दर्शनाने' भगवंतांची स्तुती का केली जात आहे? ही शंका मनात ठेवून त्यांनी 'सतिपि सावकानं' (श्रावकांचे अस्तित्व असतानाही) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'अनञ्ञपुब्बकत्ता' (इतरांकडून आधी न शिकल्यामुळे) याद्वारे श्रावकांपासून आणि 'तत्थ चा' इत्यादींद्वारे प्रत्येकबुद्धांपासून भगवंतांच्या चतुसत्य-दर्शनाचे असाधारणत्व आणि निरतिशयत्व (सर्वोच्चता) दर्शविले आहे. दुसऱ्यांच्या चित्तसंततीमध्ये प्रसारित केल्यामुळे ते अत्यंत स्पष्ट झाले आहे, म्हणजेच देशनेच्या प्रभावाने विनेय (उपदेशास पात्र असलेल्या) व्यक्तींच्या चित्तसंततीमध्ये चतुसत्य-दर्शनाचा विस्तार केल्यामुळे देव आणि मनुष्यांमध्ये ते उत्तम प्रकारे प्रकाशित झाले आहे. लोकव्यवहारात 'नाथ' हा शब्द याचना (मागणी), उपताप (ताप देणे), ऐश्वर्य (प्रभुत्व) आणि आशिष (कल्याण इच्छा) या अर्थांमध्ये वापरला जातो; हाच अर्थ दर्शवण्यासाठी 'नाथतीति नाथो' (जो नाथतो तो नाथ) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे, ज्याअर्थी भगवान चतुसत्य-दर्शनाच्या प्रभावानेच स्वतःच्या हित-सुखाच्या आकांक्षेच्या, क्लेशरूपी संकटांच्या उपतापाच्या (नाशाच्या) आणि हितकारक प्रतिपत्तीच्या (आचरणाच्या) याचनेच्या शिखरावर पोहोचले आहेत, म्हणून त्या अर्थाचा थेट निर्देश न करता, केवळ शब्दाच्या व्युत्पत्तीद्वारे 'नाथ' शब्दाचा अर्थ दर्शवताना 'विनेय्यानां हितसुखं आसीसति' (विनेय जनांच्या हित आणि सुखाची आकांक्षा करतात) इत्यादी म्हटले आहे. किंवा 'चतुसच्चदसो' याद्वारे भगवंतांचा असाधारण ज्ञानप्रभाव प्रकाशित केला आहे, तर 'नाथो' याद्वारे त्यांचा असाधारण करुणाप्रभाव स्पष्ट करण्यासाठी 'विनेय्यानां' इत्यादी म्हटले आहे. 'परम चित्त-ऐश्वर्याने (मनावरील सर्वोच्च नियंत्रणाने) संपन्न असलेले भगवान "नाथ" म्हटले जातात', अशी येथे योजना (संबंध) आहे. तसेच, 'परम चित्त-ऐश्वर्याने संपन्न असलेले भगवान आपल्या गुणांनी सर्व प्राण्यांवर शासन करतात (ईसति)', अशी योजना करावी. 'चित्त-ऐश्वर्याने' म्हणजे आर्य-ऋद्धी इत्यादींद्वारे चित्तावर मिळवलेल्या वशीभावाने (पूर्ण नियंत्रणाने). 'गुणांनी शासन करतात' म्हणजे परम उत्कर्षाला पोहोचलेल्या आपल्या शील इत्यादी गुणांद्वारे धर्माने ऐश्वर्य (प्रभुत्व) चालवतात, असा अर्थ आहे. अशा प्रकारचे असल्यामुळे ज्याअर्थी ते 'सर्वाभिभू' (सर्वांवर विजय मिळवणारे) ठरतात, म्हणूनच 'अभिभवति' (अभिभूत करतात/जिंकतात) असे म्हटले आहे. आणि म्हणूनच म्हटले आहे - 'भिक्खूहो, सदेवलोकात...पे... ते सर्वाभिभू आहेत, कोणाकडूनही पराभूत न झालेले आहेत, म्हणूनच त्यांना "तथागत" म्हटले जाते.' अशा प्रकारे दोन्ही प्रकारच्या ऐश्वर्य-अर्थाने 'नाथ' शब्द दर्शविला आहे.

Aṭṭhārasappabhedāya desanāya thomanamevāti yojanā. Samānagaṇanaguṇehīti samānagaṇanehi guṇehi karaṇabhūtehi. Yathāvuttena niratisayena catusaccadassanenāti sabbaññutaññāṇassa, dasabalesu vasībhāvassa ca padaṭṭhānabhūtena. Saccābhisambodhena hi abhinīhārānurūpaṃ rūpārūpadhammesu chattiṃsakoṭisatasahassamukhappavattena sātisayaṃ santatisamūhakiccārammaṇaghanappabhedena mahāvajirañāṇasaṅkhātena buddhāveṇikena sammasanena sambhūtena bhagavā sammāsambodhiyaṃ patiṭṭhitova kusalādibhedena, phassādibhedena ca dhamme vibhajanto cittuppādakaṇḍādivasena dhammasaṅgahaṃ catudhā desetuṃ samattho ahosi. Tathā atītaṃse appaṭihatañāṇatādibuddhadhammasamannāgato bhagavā atītādibhedato khandhādike vibhajitvā desetuṃ samattho ahosi. Tena vuttaṃ ‘‘yathāvuttena…pe… vibhaṅga’’nti. ‘‘Sabbaññubhāsitattā’’ti vatvā puna ‘‘asabbaññunā desetuṃ asakkuṇeyyataṃ dassento’’ti etena dhammasaṅgaṇīvibhaṅgānaṃ [Pg.3] anvayato byatirekato ca sammāsambuddhappaveditataññeva vibhāveti. Sammāsambuddhatādiguṇeti buddharatanassa sammāsambuddhatā, dhammasaṅgharatanānaṃ svākkhātatā, suppaṭipannatāti evamādiguṇe pakāseti.

'अठरा प्रकारच्या देशनेची ही स्तुतीच आहे', अशी येथे योजना आहे. 'समानगणनगुणेहि' म्हणजे साधनभूत असलेल्या समान संख्येच्या गुणांद्वारे. 'यथावृत्त (पूर्वोक्त) निरतिशय चतुसत्य-दर्शनाद्वारे' म्हणजे जे सर्वज्ञता-ज्ञानाचे आणि दशबळांवरील वशीभावाचे पदस्थान (निकटचे कारण) आहे. कारण, सत्याच्या अभिसंबोधाने (साक्षात्काराने), जो त्यांच्या प्रणिधानाच्या (अभिनीहार) अनुरूप अशा रूप आणि अरूप धर्मांमध्ये छत्तीस कोटी शंभर हजार मार्गांनी प्रवृत्त होणाऱ्या, आणि संतती, समूह, कृत्य व आलंबन यांच्या घनतेचा भेद करणाऱ्या अतिशय श्रेष्ठ अशा 'महावज्रज्ञान' नावाच्या बुद्ध-अवेणिक (असाधारण) संमर्शाने (चिंतनाने) उत्पन्न झाला आहे; त्या सम्यक्संबोधीमध्ये प्रतिष्ठित राहूनच भगवान कुशल इत्यादी भेदांनी आणि स्पर्श इत्यादी भेदांनी धर्मांचे विभाजन करत, चित्तोत्पादकांड इत्यादींच्या द्वारे 'धम्मसंगणी'चे चार प्रकारे उपदेश करण्यास समर्थ झाले. त्याचप्रमाणे, भूतकाळाविषयी अप्रतिहत (अबाधित) ज्ञान असणे इत्यादी बुद्धधर्मांनी संपन्न असलेले भगवान, भूतकाळ इत्यादी भेदांनी स्कंध इत्यादींचे विभाजन करून उपदेश करण्यास समर्थ झाले. म्हणूनच 'यथावृत्तेन...पे... विभङ्गं' असे म्हटले आहे. 'सर्वज्ञ-भाषित असल्यामुळे' असे म्हणून पुन्हा 'असर्वज्ञाला उपदेश करण्याची असमर्थता दर्शवत' याद्वारे धम्मसंगणी आणि विभंग हे सम्यक्संबुद्धांनीच प्रवेदित (प्रकट) केले आहेत, हे अन्वय (सकारात्मक) आणि व्यतिरेक (नकारात्मक) पद्धतीने स्पष्ट करतात. 'सम्यक्संबुद्धत्व इत्यादी गुणांमध्ये' म्हणजे बुद्धरत्नाचे सम्यक्संबुद्धत्व, धम्मरत्नाचे स्वाख्यातत्व (सुस्पष्टता) आणि संघरत्नाचे सुप्रतिपन्नत्व (सदाचारी असणे) इत्यादी गुणांना ते प्रकाशित करतात.

Nanu ca ‘‘catusaccadaso’’tiādinā bhagavatova guṇā vibhāvitāti? Saccaṃ, teneva dhammasaṅghānampi guṇā vibhāvitā honti tappabhavassa anaññathābhāvato, tadapadesena vā dhammo, tadādhāro ca saṅgho vuttova hotīti vuttaṃ ‘‘buddhādīnaṃ…pe… vibhāvetī’’ti.

पण 'चतुसच्चदसो' इत्यादींद्वारे केवळ भगवंतांचेच गुण स्पष्ट केले आहेत ना? हे सत्य आहे, परंतु त्याचमुळे धम्म आणि संघाचे गुणही स्पष्ट होतात; कारण त्यांच्यापासून उत्पन्न झालेल्या गोष्टींमध्ये कोणताही फरक नसतो, किंवा त्यांच्या उल्लेगाने धम्म आणि त्याचा आधार असलेला संघ हाही सांगितलेलाच असतो. म्हणूनच 'बुद्धादीनं...पे... विभावेति' असे म्हटले आहे.

Atītaṃseti atītakoṭṭhāse, pubbanteti attho. Appaṭihatanti nappaṭihataṃ, ñāṇassa paṭighāto nāma aññāṇaṃ, sabbampi vā kilesajātaṃ. Taṃ yasmā bhagavato saha vāsanāya pahīnaṃ, tasmāssa atītaṃse sabbatthakameva ñeyyāvaraṇappahānena ñāṇaṃ appaṭihatanti vuccati. Esa nayo sesesupi. Kiṃ panetāni pāṭiyekkaṃ visuṃ ñāṇāni, udāhu atītādīsu pavattanakañāṇāni eva? Tīsu kālesu appaṭihatañāṇāni nāma pāṭiyekkaṃ bhagavato tīṇi ñāṇānevāti vadanti. Ekaṃyeva hutvā tīsu kālesu appaṭihatañāṇaṃ nāma sabbaññutaññāṇameva. Sabbaṃ kāyakammanti yaṃ kiñci bhagavatā kattabbaṃ kāyakammaṃ. Ñāṇapubbaṅgamanti ñāṇapurecārikaṃ. Ñāṇānuparivattanti ñāṇassa anuparivattanakaṃ, sabbaṃ kāyapayogaṃ pavattento bhagavā ñāṇena paricchinditvā ñāṇasahitameva pavattetīti attho. Sesapadadvayepi eseva nayo. Chandassāti kattukamyatāya, mahākaruṇāsamāyogato sattānaṃ ekantahitesitāya hitakiriyāchandassāti attho. Dhammadesanāyāti dhammakathāya. Aparikkhayāparimeyyapaṭibhānatāya hi bhagavato karaṇasampattiyā ca dhammadesanā nirantaraṃ pavattiyamānāpi na kadācipi parikkhayaṃ gacchati, aññadatthu uparūpari vaḍḍhateva. Vīriyassāti parahitapaṭipattiyaṃ ussāhassa. Vimuttiyāti phalavimuttiyā. Ettha ca samādhiādīnaṃ ahāni taṃtaṃpaṭipakkhassa savāsanapahīnattā anaññasādhāraṇatāya veditabbā. Chandādīnaṃ pana mahākaruṇāsamāyogatopi. Sesaṃ suviññeyyameva.

अतीतंसे म्हणजे भूतकाळात (अतीत भागात), पूर्व भागात असा अर्थ आहे. अप्पटिहतं म्हणजे जे प्रतिहत (बाधित) होत नाही. ज्ञानाचा प्रतिघात (अडथळा) म्हणजे अज्ञान किंवा सर्व प्रकारचे क्लेश होय. ते (अज्ञान/क्लेश) भगवंतांचे वासनेसह नष्ट झाले असल्यामुळे, त्यांचे भूतकाळातील सर्वच विषयांमध्ये ज्ञेयावरण (जाणून घेण्याच्या मार्गातील अडथळा) नष्ट झाल्याने ज्ञान 'अप्रतिहत' (अबाधित) म्हटले जाते. हाच नियम उर्वरित (काळातही) लागू होतो. पण ही काय स्वतंत्रपणे वेगवेगळी ज्ञाने आहेत, की भूतकाळ इत्यादींमध्ये प्रवृत्त होणारे एकच ज्ञान आहे? तीन काळांतील अप्रतिहत ज्ञाने म्हणजे भगवंतांची स्वतंत्रपणे तीन ज्ञानेच आहेत, असे काही जण म्हणतात. एकच असून तीन काळांत अप्रतिहत असणारे ज्ञान म्हणजे 'सर्वज्ञता ज्ञान' (सब्बञ्ञुताञाण) होय. सब्बं कायकम्मं म्हणजे भगवंतांद्वारे केले जाणारे कोणतेही कायिक कर्म. ञाणपुब्बङ्गमं म्हणजे ज्ञानाला पुढे ठेवून चालणारे (ज्ञानपूर्वक). ञाणानुपरिवत्तं म्हणजे ज्ञानाच्या अनुषंगाने चालणारे; सर्व कायिक प्रयोग करताना भगवंत ज्ञानाने निश्चित करून ज्ञानासहितच ते प्रवृत्त करतात, असा अर्थ आहे. उर्वरित दोन पदांमध्येही हाच नियम आहे. छन्दस्स म्हणजे काही करण्याची इच्छा (कर्तुकम्यता), महाकरुणेच्या संयोगाने प्राण्यांच्या अत्यंत कल्याणाची इच्छा असणाऱ्या हितकारक कृतीची इच्छा (हितक्रियाछंद), असा अर्थ आहे. धम्मदेसनाय म्हणजे धम्मकथेची. कारण भगवंतांच्या क्षय न होणाऱ्या आणि अमर्याद प्रतिभेमुळे आणि त्यांच्या वक्तृत्वसंपदेमुळे (करणसंपत्तीमुळे) धम्मदेशना निरंतर चालू ठेवली तरी ती कधीही संपत नाही, उलट ती अधिकाधिक वाढतच जाते. वीरियस्स म्हणजे परहित साधण्याच्या कार्यातील उत्साहाचा. विमुत्तिया म्हणजे फलविमुक्तीचा. आणि येथे समाधी इत्यादींचा ऱ्हास न होणे हे त्यांच्या विरोधी घटकांचा वासनेसह नाश झाल्यामुळे आणि ते इतरांमध्ये साधारण (समान) नसल्यामुळे समजले पाहिजे. परंतु छंद इत्यादींचा (ऱ्हास न होणे) महाकरुणेच्या संयोगामुळेही आहे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

1. Te [Pg.4] eva dhammeti te eva kusalādike tikadukehi saṅgahite dhamme. Suttante khandhādivasena vutte khandhādivasena vibhajitunti yojanā. Nanu suttante paṭisambhidāvasena te na vuttāti? Yadipi sarūpato na vuttā, ‘‘jarāmaraṇe ñāṇaṃ, jarāmaraṇasamudaye ñāṇa’’ntiādinā (saṃ. ni. 2.33) pana hetuhetuphalādīsu ñāṇavibhāgassa vuttattā atthato vuttā eva honti, paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 2.30) vā paṭisambhidānaṃ āgatattā suttante paṭisambhidāvasenapi te dhammā vuttā eva. Tatthāti tasmiṃ suttante. Saṅkhepenāti samāsena. Uddesaniddesamatteneva hi suttante khandhādayo desitā, na paṭiniddesādināti saṅkhepena te tattha vuttāti vuttā. Tatthāti vā dhammasaṅgahe. Tatthāpi hi ‘‘tasmiṃ kho pana samaye cattāro khandhā hontī’’tiādinā (dha. sa. 58) khandhādayo saṅkhepena vuttāti. Vibhajīyanti ettha, etena vā khandhādayoti vibhaṅgo, te eva pakirīyanti paṭṭhapīyanti ettha, etena vāti pakaraṇaṃ, vibhaṅgo ca so pakaraṇañcāti vibhaṅgappakaraṇaṃ. Ādisaddatthajotakenāti ‘‘iti vā, iti evarūpā naccagītavāditavisūkadassanā paṭivirato’’tiādīsu (dī. ni. 1.13) viya ādisaddassa atthadīpakena. Pakāratthajotakenāti ‘‘iti kho, bhikkhave, sappaṭibhayo bālo, appaṭibhayo paṇḍito’’tiādīsu (a. ni. 3.1) viya pakāratthavibhāvakena. ‘‘Ekadesena samudāyaṃ nidassetī’’ti etena ‘‘rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho’’ti ettha itisaddassa nidassanatthataṃ dasseti. Nidassanatthopi hi iti-saddo diṭṭho yathā ‘‘atthīti kho, kaccāna, ayameko anto’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.15; 3.90). Parisamāpanattho vā ‘‘tasmātiha me, bhikkhave, dhammadāyādā bhavatha, no āmisadāyādā. Atthi me tumhesu anukampā ‘kinti me sāvakā dhammadāyādā bhaveyyuṃ, no āmisadāyādā’ti’’ (ma. ni. 1.29) evamādīsu viya. Parisamāpanañhetaṃ suttantabhājanīyassa ekadesadassanena yadidaṃ ‘‘pañcakkhandhā rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho’’ti tāva tadatthassa saṅgahitattā. Tatthāti vibhaṅgappakaraṇe. ‘‘Nibbānavajjāna’’nti ettha yadi nibbānavajjānaṃ…pe… appakatarapadattā khandhānaṃ khandhavibhaṅgo ādimhi vutto, nanu saha nibbānena sabbadhammasaṅgāhakattā, sabbadhammasaṅgāhakehi ca āyatanādīhi khandhehi ca appakatarapadattā saccavibhaṅgo ādimhi vattabboti[Pg.5]? Na, tatthāpi dukkhasaccavibhaṅge ekadesena khandhānaṃ eva vibhajitabbato. Yathāha ‘‘tattha katamaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ? Jātipi dukkhā…pe… saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā’’ti (vibha. 190; dī. ni. 2.387; ma. ni. 1.120; 3.373). Idha pana anavasesatova khandhā vibhajīyantīti nibbānavajjānaṃ…pe… appakatarapadattā khandhānaṃ khandhavibhaṅgo ādimhi vutto.

१. ते एव धम्मे म्हणजे तेच कुशल इत्यादी त्रिक आणि द्विक (तिक-दुक) मध्ये समाविष्ट असलेले धर्म. सुत्तांतात स्कंध इत्यादींच्या रूपाने सांगितलेल्या धर्मांचे स्कंध इत्यादींच्या रूपाने विभाजन करावे, अशी योजना आहे. शंका: सुत्तांतात प्रतिसंभिदांच्या रूपाने ते (धर्म) सांगितले नाहीत काय? जरी ते प्रत्यक्ष स्वरूपात सांगितले नसले, तरी "जरामरणाविषयी ज्ञान, जरामरणसमुदयाविषयी ज्ञान" इत्यादींद्वारे (संयुत्त निकाय २.३३) हेतू आणि हेतूच्या फलांमधील ज्ञानाच्या विभागाचे वर्णन केल्यामुळे अर्थाच्या दृष्टीने ते सांगितलेच आहेत. किंवा पटिसम्भिदामग्गात (प्रतिसंभिदामार्ग २.३०) प्रतिसंभिदांचे वर्णन आल्यामुळे सुत्तांतात प्रतिसंभिदांच्या रूपानेही ते धर्म सांगितलेच आहेत. तत्थ म्हणजे त्या सुत्तांतात. संखेपेन म्हणजे संक्षेपाने (थोडक्यात). कारण सुत्तांतात स्कंध इत्यादी केवळ उद्देश (थोडक्यात निर्देश) आणि निर्देश (स्पष्टीकरण) रूपानेच उपदेशिले आहेत, प्रतिनिर्देश (विस्तृत स्पष्टीकरण) इत्यादी रूपाने नाही; म्हणून ते तेथे संक्षेपाने सांगितले आहेत असे म्हटले आहे. किंवा तत्थ म्हणजे धम्मसंगणीत (धम्मसंग्रहात). कारण तेथेही "त्याच वेळी चार स्कंध असतात" इत्यादींद्वारे (धम्मसंगणी ५८) स्कंध इत्यादी संक्षेपाने सांगितले आहेत. येथे किंवा याच्याद्वारे स्कंध इत्यादींचे विभाजन केले जाते म्हणून तो 'विभंग' होय. तेच येथे किंवा याच्याद्वारे विस्तृत केले जातात, प्रस्थापित केले जातात म्हणून ते 'प्रकरण' होय. आणि तो विभंग आणि प्रकरण मिळून 'विभंगप्रकरण' (विभङ्गप्पकरण) बनते. आदिसद्दत्थजोतकेन म्हणजे "किंवा अशा प्रकारे, अशा प्रकारच्या नाच, गाणे, वाजवणे आणि तमाशा पाहण्यापासून अलिप्त राहतो" इत्यादींमध्ये (दीघ निकाय १.१३) 'इति' शब्दाच्या 'इत्यादी' (आदि) अर्थाचा प्रकाशक म्हणून. पकारत्थजोतकेन म्हणजे "हे भिक्खूहो, अशा प्रकारे मूर्ख भययुक्त असतो, तर पंडित भयरहित असतो" इत्यादींमध्ये (अंगुत्तर निकाय ३.१) 'इति' शब्दाच्या 'अशा प्रकारे' (प्रकार) अर्थाचा स्पष्टीकरण करणारा म्हणून. "एका अंशाने समुदायाचे दर्शन घडवतो" याने "रूपस्कंध...पे... विज्ञानस्कंध" येथे 'इति' शब्दाचा अर्थ 'उदाहरण' (निदर्शन) दर्शवतो. कारण 'इति' शब्द उदाहरणाच्या अर्थानेही पाहिला गेला आहे, जसे की "हे कच्चान, 'आहे' हा एक अंत आहे" इत्यादींमध्ये (संयुत्त निकाय २.१५; ३.९०). किंवा समाप्ती दर्शवणारा (परिसमापनार्थ), जसे की "म्हणून हे भिक्खूहो, तुम्ही माझे धम्मदायाद व्हा, आमिषदायाद होऊ नका. माझी तुमच्यावर अनुकंपा आहे की माझे श्रावक धम्मदायाद व्हावेत, आमिषदायाद नाही" (मज्झिम निकाय १.२९) इत्यादींमध्ये. कारण सुत्तंतभाजनियाच्या एका अंशाच्या दर्शनाने ही समाप्ती आहे, कारण "पाच स्कंध: रूपस्कंध...पे... विज्ञानस्कंध" एवढ्यामध्येच त्याचा अर्थ समाविष्ट झाला आहे. तत्थ म्हणजे विभंगप्रकरणात. "निब्बानवज्जानं" (निर्वाण वगळून) येथे जर निर्वाण वगळून... इत्यादी, कमी पदांचे असल्यामुळे स्कंधांचा 'स्कंधविभंग' सुरुवातीला सांगितला आहे, तर मग निर्वाणासह सर्व धर्मांचा संग्रह करणारा असल्यामुळे आणि सर्व धर्मांचा संग्रह करणाऱ्या आयतन इत्यादींपेक्षा आणि स्कंधांपेक्षा कमी पदांचा असल्यामुळे 'सच्चविभंग' (सत्यविभंग) सुरुवातीला सांगायला हवा नव्हता काय? नाही, कारण तेथेही दुःखसत्यविभंगात एका अंशाने स्कंधांचेच विभाजन करावे लागते. जसे म्हटले आहे: "तेथे दुःख आर्यसत्य कोणते? जन्मही दुःख आहे...पे... संक्षेपाने पाच उपादानस्कंध दुःख आहेत" (विभंग १९०; दीघ निकाय २.३८७; मज्झिम निकाय १.१२०; ३.३७३). परंतु येथे स्कंधांचे पूर्णपणे (काहीही शिल्लक न ठेवता) विभाजन केले जाते, म्हणून निर्वाण वगळून... इत्यादी, कमी पदांचे असल्यामुळे स्कंधांचा 'स्कंधविभंग' सुरुवातीला सांगितला आहे।

Apica rūpasammūḷhā arūpasammūḷhā ubhayasammūḷhāti tividhā bodhaneyyapuggalā, tathā saṃkhittarucino vitthārarucino nātisaṅkhepavitthārarucino, tikkhindriyā mudindriyā majjhimindriyāti ca. Tesu arūpasammūḷhānaṃ upakārāya khandhadesanā, rūpasammūḷhānaṃ āyatanadesanā, ubhayasammūḷhānaṃ dhātudesanā. Tathā saṃkhittarucīnaṃ khandhadesanā, nātisaṅkhepavitthārarucīnaṃ āyatanadesanā, vitthārarucīnaṃ dhātudesanā. Tikkhindriyānaṃ khandhadesanā, majjhimindriyānaṃ āyatanadesanā, mudindriyānaṃ dhātudesanāti iminā payojanena anukkamena ca khandhāyatanadhātuvibhaṅgānaṃ desanākkamova veditabbo. Taṃ panetaṃ khandhādittayaṃ pavattinivattitadubhayahetumukheneva ñāyamānaṃ yathābhūtāvabodhāya hoti, nāññathāti dassanatthaṃ saccavibhaṅgadesanā pavattā. So ca yathābhūtāvabodho visesato indriyasannissayenāti indriyavibhaṅgadesanā. Indriyānañca indaṭṭho taṃtaṃpaccayadhammabhūtānaṃ yathāsakaṃ paccayuppannesu paccayabhāvavisesenevāti paccayapaccayuppannavibhāgasandassanī paccayākāravibhaṅgadesanā. Paccayākārassa khandhādīnañca aviparītasabhāvāvabodho satipaṭṭhānādīsu sammāmanasikārenāti satipaṭṭhānasammappadhānaiddhipādabojjhaṅgamaggaṅgavibhaṅgadesanā. Svāyaṃ satipaṭṭhānādīsu sammāmanasikāro imāya paṭipattiyā hotīti jhānaappamaññāvibhaṅgadesanā, sā sammāpaṭipatti ettake sīle patiṭṭhitassa sambhavatīti sikkhāpadavibhaṅgadesanā, yathāvuttāya ca sammāpaṭipattiyā ime ānisaṃsāti paṭisambhidāñāṇavibhaṅgadesanā, te cime ñāṇavisesā imesu kilesesu pahīyantesu ca sambhavanti, nāññathāti kilesavibhaṅgadesanā, evaṃ [Pg.6] vitthārato desite khandhādike saṅkhepatopi jānantassa atthasiddhi hoti evāti dassanatthaṃ pariyosāne dhammahadayavibhaṅgadesanā pavattāti evametesaṃ aṭṭhārasannaṃ mahāvibhaṅgānaṃ desanākkamakāraṇaṃ veditabbaṃ.

शिवाय, रूपसंमूळ्ह (रूपाविषयी संभ्रमित), अरूपसंमूळ्ह (अरूपाविषयी संभ्रमित) आणि उभयसंमूळ्ह (दोन्हींविषयी संभ्रमित) असे तीन प्रकारचे बोधनेय्य पुग्गल (बोध प्राप्त करण्यास योग्य व्यक्ती) असतात. तसेच संक्षिप्त-रुची (थोडक्यात समजणारे), विस्तार-रुची (सविस्तर समजणारे) आणि नातिसंक्षेप-विस्तार-रुची (फार संक्षिप्तही नाही आणि फार सविस्तरही नाही असे समजणारे); आणि तीक्खिन्द्रिय (तीव्र इंद्रिये असलेले), मुदिन्द्रिय (मृदू इंद्रिये असलेले) आणि मज्झिमिन्द्रिय (मध्यम इंद्रिये असलेले) असेही वर्गीकरण आहे. त्यांच्यापैकी, अरूपसंमूळ्ह लोकांच्या कल्याणासाठी 'खन्ध-देशना', रूपसंमूळ्ह लोकांच्या कल्याणासाठी 'आयतन-देशना' आणि उभयसंमूळ्ह लोकांच्या कल्याणासाठी 'धातु-देशना' आहे. तसेच, संक्षिप्त-रुची असलेल्यांसाठी खन्ध-देशना, नातिसंक्षेप-विस्तार-रुची असलेल्यांसाठी आयतन-देशना आणि विस्तार-रुची असलेल्यांसाठी धातु-देशना आहे. तीक्खिन्द्रिय असलेल्यांसाठी खन्ध-देशना, मज्झिमिन्द्रिय असलेल्यांसाठी आयतन-देशना आणि मुदिन्द्रिय असलेल्यांसाठी धातु-देशना आहे; या प्रयोजनाने आणि अनुक्रमाने खन्ध, आयतन आणि धातु विभंगांच्या देशनेचा क्रम समजून घेतला पाहिजे. परंतु, हे खन्धादींचे त्रिक (खन्ध, आयतन, धातु) प्रवृत्ती आणि निवृत्ती या दोन्हीच्या हेतूंच्या माध्यमातून जाणले असता, यथाभूत अवबोधासाठी (यथार्थ ज्ञानासाठी) कारणीभूत ठरते, इतर कोणत्याही प्रकारे नाही, हे दर्शवण्यासाठी 'सच्चविभंग-देशना' प्रवृत्त झाली आहे. आणि तो यथाभूत अवबोध विशेषतः इंद्रियांच्या आश्रयाने होतो, म्हणून 'इन्द्रियविभंग-देशना' आहे. आणि इंद्रियांचा 'इंद्र-भाव' (प्रभुत्व अर्थ) हा त्या त्या प्रत्यय-धर्मांच्या आपापल्या प्रत्ययोत्पन्न धर्मांमधील विशिष्ट प्रत्यय-भावामुळेच असतो, हे दर्शवण्यासाठी प्रत्यय आणि प्रत्ययोत्पन्न यांचा विभाग दाखवणारी 'पच्चयाकारविभंग-देशना' आहे. पच्चयाकार आणि खन्धादींच्या अविपरीत स्वभावाचा अवबोध हा सतिपट्ठान इत्यादींमध्ये सम्यक् मनसिकाराने होतो, म्हणून 'sati-patthana-sammadpadhana-iddhipada-bojjhanga-magganga-vibhanga-desana' (सतिपट्ठान-सम्मदपधान-इद्धिपाद-बोज्झंग-मग्गंग-विभंग-देशना) आहे. तो हा सतिपट्ठान इत्यादींमधील सम्यक् मनसिकार या प्रतिपत्तीने (साधनेने) होतो, हे दर्शवण्यासाठी 'झान-अप्पमञ्ञा-विभंग-देशना' आहे. ती सम्यक् प्रतिपत्ती एवढ्या शीलावर प्रतिष्ठित असलेल्या व्यक्तीलाच संभवते, हे दर्शवण्यासाठी 'सिक्खापद-विभंग-देशना' आहे. आणि वर सांगितलेल्या सम्यक् प्रतिपत्तीचे हे आनिशंस (फायदे) आहेत, हे दर्शवण्यासाठी 'पटिसम्भिदाञाण-विभंग-देशना' आहे. आणि हे विशिष्ट ज्ञान या किलेसांचा प्रहाण झाल्यावरच संभवतात, इतर प्रकारे नाही, हे दर्शवण्यासाठी 'किलेस-विभंग-देशना' आहे. अशा प्रकारे विस्ताराने उपदेशिलेल्या खन्धादींना संक्षेपाने जाणणाऱ्याचीही अर्थसिद्धी होतेच, हे दर्शवण्यासाठी शेवटी 'धम्महदय-विभंग-देशना' प्रवृत्त झाली आहे. अशा प्रकारे या अठरा महाविभंगांच्या देशनेच्या क्रमाचे कारण समजून घेतले पाहिजे.

Rūpādīnanti rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇānaṃ. Vedayitādisabhāvattābhāvāti yathākkamaṃ anubhavanasañjānanābhisaṅkharaṇādisabhāvattābhāvā. Na hi rūpaṃ vedayitādisabhāvaṃ, vedanādi vā ruppanādisabhāvaṃ. Yato rūpādīnaṃ vedanāsamavarodhanena ‘‘cattāro khandhā’’tiādinā saṅkhipitvā khandhā 06 desetabbā siyuṃ. Ruppanādito aññassābhāvāti ruppanānubhavanādisabhāvato aññassa atītādike gahetvā rāsivasena vattabbassa saṃkhittassa sabhāvassa abhāvā. Na hi cetasikādibhāvo vedanādīnaṃ sabhāvo. Heṭṭhā gaṇanesūti pañcato heṭṭhā gaṇanesu. Aniṭṭhānanti apariyosānaṃ. Rūpādīsu hi katipaye, ekampi vā aggahetvā vuccamānā khandhavasena desanā anavasesasaṅkhatadhammasaṅgāhinī na sambhavati. Khandhassāti rāsaṭṭhassa khandhassa. Tenevāha ‘‘na hī’’tiādi. Savibhāgadhammehīti sappabhedadhammehi.

'रूपादीनां' म्हणजे रूप, वेदना, संज्ञा, संस्कार आणि विज्ञान यांचे. 'वेदयित-आदि-स्वभावत्वाभावात्' म्हणजे अनुक्रमे अनुभवणे, संज्ञान घेणे, अभिसंस्करण करणे इत्यादी स्वभावाचा अभाव असल्यामुळे. कारण रूप हे अनुभवणे इत्यादी स्वभावाचे नसते, आणि वेदना इत्यादी हे रूपण (बाधित होणे) स्वभावाचे नसतात. ज्या अर्थी रूपादींचा वेदनेमध्ये समावेश करून 'चार खन्ध' इत्यादी प्रकारे संक्षेप करून खन्धांची देशना केली जाऊ शकली असती. 'रुप्पनादितो अञ्ञस्स अभावा' म्हणजे रूपण, अनुभवणे इत्यादी स्वभावाव्यतिरिक्त इतर कोणत्याही अतीत (भूतकाळ) इत्यादींना ग्रहण करून राशीच्या रूपाने सांगण्यासारख्या संक्षिप्त स्वभावाचा अभाव असल्यामुळे. कारण चैतसिक इत्यादी भाव हा वेदना इत्यादींचा स्वभाव नाही. 'हेट्ठा गणनेसु' म्हणजे पाचपेक्षा कमी गणनेमध्ये. 'अनिट्ठानं' म्हणजे अपर्यवसान (मर्यादा नसणे). कारण रूपादींपैकी काही, किंवा एकालाही ग्रहण न करता (वगळून) सांगितलेली खन्धांच्या रूपातील देशना ही संपूर्ण संस्कृत धर्मांचा (संखत धम्मांचा) संग्रह करणारी असू शकत नाही. 'खन्धस्य' म्हणजे राशीच्या अर्थाने असलेल्या खन्धाचा. म्हणूनच 'न ही' (नाहीच) इत्यादी म्हटले आहे. 'सविभागधम्मेहि' म्हणजे प्रभेदांसह (विभागांसह) असलेल्या धर्मांद्वारे.

‘‘Saddatthasahitaṃ khandhasaddassa visayaṃ dassetī’’ti etena rāsisaddassa viya rāsaṭṭhe khandhasaddassa vācakabhāvena pavattiṃ dasseti pariyāyantarabhāvato. Guṇādīsu pana kevalaṃ tabbisayapayogabhāveneva pavatti, na vācakabhāvenāti āha ‘‘guṇe…pe… na saddattha’’nti. Khandhasaddoti sīlādisadde sannidhāpito khandhasaddo. Tenevāha ‘‘sīlādiguṇavisiṭṭhaṃ rāsaṭṭhaṃ dīpetī’’ti. Kecīti dhammasirittheraṃ sandhāya vadati. Etthāti ‘‘sīlakkhandho samādhikkhandho’’ti (dī. ni. 3.355) ettha. Na kevalañca so eva, aṭṭhakathācariyehipi ettha guṇatthatā icchitā eva. Tathā hi aṭṭhasāliniyaṃ ‘‘sīlakkhandho samādhikkhandhotiādīsu guṇaṭṭhenā’’ti (dha. sa. aṭṭha. 5) vuttaṃ. Nanu ca kevalopi khandhasaddo ‘‘tiṇṇaṃ kho, māṇava, khandhānaṃ vaṇṇavādī, na kho, āvuso visākha, tīhi khandhehi ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saṅgahito’’ti (ma. ni. 1.462) ca ādīsu sīlādivācako diṭṭhoti? Na, tatthāpi adhikārādivacchedakavasenevassa sīlādīsu pavattidassanato. Na khandhasaddo paññattisaddassa atthe vattatīti niruttivohārādisaddā [Pg.7] viya paññattipariyāyo na hotīti attho. Dārukkhandhoti paññatti hotīti tassa khandhasaddassa paññattivisesappavattitaṃ dasseti. Viññāṇakkhandhoti khandhasaddoti ‘‘viññāṇaṃ viññāṇakkhandho’’ti (yama. 1.khandhayamaka.32) ettha vutto khandhasaddo. Samudāye niruḷhoti atītādibhedabhinnassa paññāya abhisaṃyūhanena rāsikate viññāṇasamūhe niruḷho. Tāya eva ruḷhiyā pavattatīti tāya samudāye niruḷhatāya tadavayave ekasmimpi viññāṇe pavattatīti. Ettha ca ñāṇasampayutte niruḷho kosallasambhūtaṭṭhena kusalabhāvo viya ñāṇavippayutte viññāṇasamudāye niruḷho tadekadesepi ruḷhiyā pavattatīti veditabbaṃ. Atha vā kiñci nimittaṃ gahetvā satipi aññasmiṃ tannimittayutte kismiñcideva visaye sammutiyā cirakālatāvasena nimittavirahepi pavatti ruḷhi nāma, yathā mahiyaṃ setīti mahiṃso, gacchantīti gāvoti, evaṃ khandhasaddassāpi ruḷhibhāvo veditabbo.

'शब्दाच्या अर्थासह खन्ध शब्दाचा विषय दर्शवतो' याने राशी शब्दाप्रमाणेच राशीच्या अर्थामध्ये खन्ध शब्दाची वाचकभावाने (पर्यायवाचक म्हणून) प्रवृत्ती दर्शवली आहे. परंतु गुणादींमध्ये केवळ त्या विषयाच्या प्रयोगाच्या भावानेच प्रवृत्ती होते, वाचकभावाने नाही, म्हणून 'गुणामध्ये...पे... शब्दाचा अर्थ नाही' असे म्हटले आहे. 'खन्धशब्द' म्हणजे शील इत्यादी शब्दांच्या जवळ ठेवलेला खन्धशब्द होय. म्हणूनच 'शील इत्यादी गुणांनी विशिष्ट अशा राशीच्या अर्थाला प्रकाशित करतो' असे म्हटले आहे. 'केची' (काही आचार्य) हे धम्मसिरि थेरांना उद्देशून म्हटले आहे. 'येथे' म्हणजे 'शीलखन्ध, समाधीखन्ध' (दीघनिकाय ३.३५५) येथे. आणि केवळ तेच नाही, तर अट्ठकथाचार्यांनीही येथे गुण-अर्थताच मानली आहे. कारण 'अट्ठसालिनी' मध्ये 'शीलखन्ध, समाधीखन्ध इत्यादींमध्ये गुणाच्या अर्थाने' असे म्हटले आहे. पण केवळ 'खन्ध' हा शब्द देखील 'हे माणवा, तीन खन्धांच्या प्रशंसेचा उपदेश करणारा...' आणि 'हे आवुसो विशाख, तीन खन्धांमध्ये आर्य अष्टांगिक मार्ग समाविष्ट आहे' (मज्झिमनिकाय १.४६२) इत्यादींमध्ये शील इत्यादींचा वाचक असलेला दिसतो की नाही? नाही, तिथेही अधिकारादींच्या (प्रकरणाच्या) मर्यादांच्या वशनेच त्याची शील इत्यादींमध्ये प्रवृत्ती दिसून येते. 'खन्ध' शब्द हा 'पण्ञत्ति' (प्रज्ञप्ती) शब्दाच्या अर्थात वापरला जात नाही, म्हणजेच निरुक्ती, व्यवहार इत्यादी शब्दांप्रमाणे तो पण्ञत्तिचा पर्याय होत नाही, असा अर्थ आहे. 'दारुक्खन्ध' (लाकडाचा ओंडका) ही पण्ञत्ति आहे, याने त्या खन्ध शब्दाची विशिष्ट पण्ञत्ति मधील प्रवृत्ती दर्शवली आहे. 'विञ्ञाणखन्ध' मधील खन्धशब्द म्हणजे 'विज्ञाण हे विञ्ञाणखन्ध आहे' (यमक १, खन्धयमक ३२) येथे सांगितलेला खन्धशब्द होय. 'समुदायात निरूढ' म्हणजे अतीत (भूतकाळ) इत्यादी भेदांनी भिन्न असलेल्या विज्ञानाला प्रज्ञेने एकत्रित करून राशीभूत केलेल्या विज्ञानाच्या समूहामध्ये तो निरूढ (रूढ) झाला आहे. 'त्याच रूढीने प्रवृत्त होतो' म्हणजे त्या समुदायातील निरूढतेमुळे त्याच्या एका अवयवरूप विज्ञानामध्येही तो प्रवृत्त होतो. आणि येथे, जसे ज्ञानसंप्रयुक्त चित्तामध्ये निरूढ असलेला कुशलभाव हा कौशल्याने उत्पन्न होण्याच्या अर्थाने असतो, तसेच ज्ञानविप्रयुक्त विज्ञानसमुदायामध्ये निरूढ असलेला शब्द त्याच्या एका भागातही रूढीने प्रवृत्त होतो, असे समजले पाहिजे. किंवा, एखादे निमित्त ग्रहण करून, इतर गोष्टींमध्येही ते निमित्त असताना देखील, केवळ विशिष्ट विषयातच लोकसंकेताने (संमूर्तीने) आणि दीर्घकाळ वापरामुळे निमित्त नसतानाही प्रवृत्त होणे याला 'रूढी' म्हणतात; जसे की 'महीवर (जमिनीवर) झोपतो म्हणून महिष (म्हैस)' आणि 'चालते म्हणून गाय (गौ)'; त्याचप्रमाणे खन्ध शब्दाचाही रूढिभाव समजून घेतला पाहिजे।

Rāsito guṇatoti sabbattha bhummatthe vā nissakkavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Niyametvāti vavatthapetvā. Piṇḍaṭṭhoti saṅghātattho. Tasmāti yasmā pañceva khandhā vuttā, koṭṭhāsaṭṭhe ca khandhaṭṭhe nibbānassa vasena chaṭṭhenāpi khandhena bhavitabbaṃ, tasmā khandhaṭṭho nāma rāsaṭṭhoti yuttaṃ. ‘‘Yesaṃ vā atītādivasena bhedo atthī’’tiādinā atītādivibhāgabhinnesu ruppanādisabhāvadhammesu visuṃ visuṃ koṭṭhāsabhāvena gayhamānesu tabbibhāgarahitassa ekassa nibbānassa rāsaṭṭhatā viya koṭṭhāsaṭṭhatāpi na sambhavatīti dasseti. Etena paññattiyāpi khandhesu aggahaṇe kāraṇaṃ vuttanti veditabbaṃ.

'रासितो गुणतो' (राशीने, गुणाने) यामध्ये सर्वत्र सप्तमी विभक्तीच्या अर्थात किंवा पंचमी विभक्तीचे वचन समजले पाहिजे. 'नियमत्वा' म्हणजे निश्चित करून (व्यवस्थित करून). 'पिण्डट्ठो' (पिंडार्थ) म्हणजे समूहाचा अर्थ (संघातार्थ). 'तस्मा' (त्यामुळे) कारण केवळ पाचच स्कंध सांगितले आहेत, आणि जर स्कंधाचा अर्थ 'भाग' (कोठ्ठास) या अर्थाने किंवा 'स्कंधार्थ' असा घेतला, तर निर्वाणाच्या संदर्भाने सहावा स्कंधही असायला हवा होता; म्हणून स्कंधाचा अर्थ 'राशीचा अर्थ' (रासट्ठ) असा घेणेच योग्य आहे. "ज्यांचा भूतकाळ इत्यादींच्या आधारे भेद होतो..." इत्यादी वाक्याने, भूतकाळ इत्यादी विभागांनी भिन्न असलेल्या रूपण (रुप्पन) इत्यादी स्वभावधर्मांना जेव्हा वेगवेगळे भाग म्हणून ग्रहण केले जाते, तेव्हा त्या विभागांनी रहित असलेल्या एका निर्वाणामध्ये जशी 'राशीची अवस्था' (रासट्ठता) संभवत नाही, तशीच 'भागाची अवस्था' (कोठ्ठासट्ठता) देखील संभवत नाही, हे दर्शविले आहे. यावरून प्रज्ञप्तीचेही (पण्ञत्ति) स्कंधांमध्ये ग्रहण न करण्याचे कारण सांगितले आहे, असे जाणावे.

Kasmā panettha phassādike viya saṅkhārakkhandhe anavarodhetvā vedanāsaññā visuṃ khandhabhāvena gahitāti? Vivādamūlatādivisesadassanatthaṃ. Gahaṭṭhānañhi vivādakāraṇaṃ kāmajjhosānaṃ. Vuttañcetaṃ ‘‘puna caparaṃ, bhikkhave, kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu mātāpi puttena vivadati, puttopi mātarā vivadatī’’tiādi (ma. ni. 1.168, 178). Pabbajitānaṃ diṭṭhābhiniveso. Vuttampi cetaṃ ‘‘ye diṭṭhimuggayha vivādayanti, ‘idameva [Pg.8] sacca’nti (su. ni. 838; mahāni. 67) ca vādayantī’’tiādi. Tesu kāmajjhosānaṃ vedanassādena hoti, diṭṭhābhiniveso saññāvipallāsena. Saññāvipallāsena hi cittavipallāso, cittavipallāsena diṭṭhimānataṇhāpapañcānaṃ vipallāsoti. Tathā vedanānugiddho vipallatthasañño ca saṃsarati. Vedanānugiddhassa hi vedanāpaccayā taṇhā siddhā hoti, tato ca taṇhāpaccayā upādānanti āvaṭṭati bhavacakkaṃ. Vipallatthasaññissa ca ‘‘saññānidānā hi papañcasaṅkhā’’ti (su. ni. 880) vacanato diṭṭhimānataṇhāpapañcānaṃ anupacchedato saṃsārassa anupacchedova. Iti vivādakāraṇānaṃ kāmajjhosānadiṭṭhābhinivesānaṃ kāraṇabhāvo saṃsārahetubhāvoti imassa vivādamūlatādivisesassa dassanatthaṃ saṅkhārakkhandhe anavarodhetvā vedanāsaññā visuṃ khandhabhāvena gahitāti veditabbaṃ.

परंतु येथे स्पर्श इत्यादींप्रमाणे संस्कारस्कंधात समाविष्ट न करता वेदना आणि संज्ञा यांना स्वतंत्र स्कंध म्हणून का ग्रहण केले आहे? विवादाचे मूळ इत्यादींचे विशेषत्व दर्शविण्यासाठी. कारण गृहस्थांच्या विवादाचे कारण कामासक्ती (कामाज्झोसान) आहे. आणि हे असे म्हटले आहे: "पुन्हा, भिक्खूहो! कामहेतूमुळे, कामनिदानामुळे, कामाधिकरणाने, कामाच्याच हेतूने आई पुत्राशी विवाद करते, पुत्रही आईशी विवाद करतो..." इत्यादी (म. नि. १.१६८, १७८). प्रव्रजितांचा (संन्याशांचा) विवाद हा दृष्टीचा अभिनिवेश (दिठ्ठाभिनिवेस) असतो. आणि हेही म्हटले आहे: "जे दृष्टीचा स्वीकार करून विवाद करतात आणि 'हेच सत्य आहे' असा वाद घालतात..." इत्यादी. त्यापैकी कामासक्ती ही वेदनेच्या आस्वादाने होते, आणि दृष्टीचा अभिनिवेश हा संज्ञेच्या विपर्यासाने (सञ्ञाविपल्लास) होतो. कारण संज्ञेच्या विपर्यासाने चित्ताचा विपर्यास होतो, आणि चित्ताच्या विपर्यासाने दृष्टी, मान, तृष्णा आणि प्रपंच यांचा विपर्यास होतो. तसेच वेदनेमध्ये लुब्ध झालेला आणि विपर्यस्त संज्ञा असलेला मनुष्य संसारात भटकत राहतो. कारण वेदनेमध्ये लुब्ध झालेल्या व्यक्तीला 'वेदना-प्रत्ययाने तृष्णा' (वेदनापच्चया तण्हा) सिद्ध होते, आणि त्या तृष्णा-प्रत्ययाने 'उपादान' होऊन भवचक्र फिरत राहते. आणि विपर्यस्त संज्ञा असलेल्या व्यक्तीला "संज्ञा हेच प्रपंचसंख्येचे निदान आहे" या वचनानुसार दृष्टी, मान, तृष्णा आणि प्रपंच यांचा उच्छेद न झाल्यामुळे संसाराचा उच्छेद होत नाही. अशा प्रकारे, विवादाची कारणे असलेल्या कामासक्ती आणि दृष्टीचा अभिनिवेश यांचा कारणभाव हा संसाराचा हेतू असणे, हा विवादाचे मूळ इत्यादींचा विशेष दर्शविण्यासाठी संस्कारस्कंधात समाविष्ट न करता वेदना आणि संज्ञा यांना स्वतंत्र स्कंध म्हणून ग्रहण केले आहे, असे जाणावे.

Okāsesūti vibhajanakiriyāya pavattiṭṭhānabhāvato atītādayo okāsāti vuttā. Itisaddenāti ‘‘upādāyarūpa’’nti evaṃ aṭṭhakathāyaṃ vuttaitisaddena. Nidassanatthenāti udāharaṇatthena. Sabboti sakalo ekādasasu okāsesu vibhatto vibhajananayo. Idañca vibhajananti ‘‘cattāro ca mahābhūtā…pe… upādāyarūpa’’nti evaṃ vibhattaṃ idañca vibhajanaṃ. Oḷārikādīsūti oḷārikasukhumahīnapaṇītadūrasantikesu. Cakkhāyatanantiādivibhajanañcāti ‘‘cakkhāyatanaṃ…pe… phoṭṭhabbāyatanaṃ itthindriyaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbāti evaṃ pavattaṃ vibhajanañca. Yathāsambhavanti yathārahaṃ. Ekādasasu okāsesu yaṃ yattha vibhajanaṃ yuttaṃ, taṃ tattha yojetabbaṃ. Evaṃ vedanākkhandhādīsupīti yathā rūpakkhandhe yathāsambhavaṃ ekādasasu okāsesu vibhajanaṃ yojetabbanti vuttaṃ, evaṃ vedanākkhandhādīsupi yathāsambhavaṃ ekādasasu okāsesu vibhajanaṃ yojetabbanti attho.

'ओकासेसु' (अवकाशांमध्ये) म्हणजे वर्गीकरण करण्याच्या क्रियेचे प्रवृत्तीस्थान असल्यामुळे भूतकाल इत्यादींना 'अवकाश' (ओकास) म्हटले आहे. 'इति' शब्दाने म्हणजे "उपादाय रूप" अशा प्रकारे अट्ठकथेमध्ये आलेल्या 'इति' शब्दाने. 'निदस्सनत्थेन' म्हणजे उदाहरणाच्या अर्थाने. 'सब्बो' म्हणजे संपूर्ण अकरा अवकाशांमध्ये विभागलेली वर्गीकरण पद्धती (विभाजन नय). "आणि हे वर्गीकरण" म्हणजे "चार महाभूत... पे... उपादाय रूप" अशा प्रकारे विभागलेले हे वर्गीकरण होय. 'ओळारिकादीसु' म्हणजे स्थूल, सूक्ष्म, हीन, प्रणीत, दूर आणि जवळ यांमध्ये. "आणि चक्षुआयतन इत्यादींचे वर्गीकरण" म्हणजे "चक्षुआयतन... पे... स्प्रष्टव्यायतन, स्त्री-इंद्रिय... पे... कवलिकार आहार, रूप, शब्द, गंध, रस, स्प्रष्टव्य" अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेले वर्गीकरण होय. 'यथासंभवं' म्हणजे यथायोग्य. अकरा अवकाशांमध्ये जे वर्गीकरण जेथे योग्य आहे, ते तेथे जोडले पाहिजे. "याचप्रमाणे वेदनास्कंध इत्यादींमध्येही" म्हणजे ज्याप्रमाणे रूपस्कंधात यथायोग्य अकरा अवकाशांमध्ये वर्गीकरण जोडले पाहिजे असे म्हटले आहे, त्याचप्रमाणे वेदनास्कंध इत्यादींमध्येही यथायोग्य अकरा अवकाशांमध्ये वर्गीकरण जोडले पाहिजे, असा अर्थ आहे.

Tattha vedanākkhandho tāva purime okāsapañcake sukhādivedanāttikavasena vibhatto, itarasmiṃ kusalattikavedanāttikasamāpannadukasāsavadukavasena. Saññākkhandho pana purime okāsapañcake chaphassadvāravasena, itarasmiṃ oḷārikaduke paṭighasamphassadukavasena ceva yathāvuttakusalattikādivasena [Pg.9] ca vibhatto. Sesesu kusalattikādivaseneva. Tathā saṅkhārakkhandho. Paṭighasamphassaduko panettha nattheva. Cetanāya eva cettha niddeso saṅkhārakkhandhadhammānaṃ cetanāppadhānabhāvadassanatthaṃ. Tathā hi sā ‘‘saṅkhārakkhandho’’ti vuttā. Tatthāti tasmiṃ viññāṇakkhandhassa vibhajane paṭiniddese. Taṃ pana dvayanti manodhātumanoviññāṇadhātudvayaṃ. Yañhi sattaviññāṇadhātudesanāyaṃ ‘‘manodhātu, manoviññāṇadhātū’’ti dvayaṃ desitaṃ, taṃ chaviññāṇakāyadesanāyaṃ ‘‘manoviññāṇa’’ntveva vuccatīti.

त्यामध्ये वेदनास्कंध पहिल्या पाच अवकाशांमध्ये सुख इत्यादी वेदनांच्या त्रिकाच्या (तिक) आधारे विभागला आहे, आणि इतरांमध्ये कुशल-त्रिक, वेदना-त्रिक, समापन्न-द्विक (दुक) आणि सासव-द्विकाच्या आधारे विभागला आहे. संज्ञास्कंध पहिल्या पाच अवकाशांमध्ये सहा स्पर्शद्वारांच्या आधारे, आणि इतरांमध्ये स्थूल-द्विक, प्रतिघसंस्पर्श-द्विकाच्या आधारे तसेच वर सांगितलेल्या कुशल-त्रिक इत्यादींच्या आधारे विभागला आहे. उर्वरित भागांमध्ये केवळ कुशल-त्रिक इत्यादींच्या आधारेच विभागला आहे. त्याचप्रमाणे संस्कारस्कंध देखील. परंतु येथे प्रतिघसंस्पर्श-द्विक मुळीच नाही. संस्कारस्कंधातील धर्मांमध्ये चेतनेचे प्राधान्य दर्शविण्यासाठी येथे केवळ चेतनेचाच निर्देश केला आहे. कारण म्हणूनच तिला "संस्कारस्कंध" असे म्हटले आहे. 'तत्थ' (तेथे) म्हणजे त्या विज्ञानस्कंधाच्या वर्गीकरणाच्या प्रतिनिर्देशात. "ते दोन" म्हणजे मनोधातू आणि मनोविज्ञानधातू हे दोन होत. कारण सात विज्ञानधातूंच्या देशनेमध्ये जे "मनोधातू, मनोविज्ञानधातू" हे दोन उपदेशिले आहेत, त्यांना सहा विज्ञानकायांच्या देशनेमध्ये केवळ "मनोविज्ञान" असेच म्हटले जाते.

Pāḷinayenāti khandhavibhaṅgapāḷinayena. Aññena pakārenāti dhammasaṅgahe, tadaṭṭhakathāyañca āgatena pakārantarena.

'पाळिनयेन' म्हणजे स्कंधविभंग पाळीच्या (खन्धविभङ्गपाळि) पद्धतीने. 'अन्येन प्रकारेण' (दुसऱ्या प्रकारे) म्हणजे धम्मसंगणी (धम्मसङ्गह) आणि तिच्या अट्ठकथेमध्ये आलेल्या दुसऱ्या पद्धतीने.

1. Rūpakkhandhaniddesavaṇṇanā

१. रूपस्कंध-निर्देश-वर्णना (रूपस्कंधाच्या निर्देशाचे स्पष्टीकरण).

2. ‘‘Kiñcī’’ti padaṃ ‘‘ekacca’’nti iminā samānatthanti āha ‘‘kiñcīti pakārantarabhedaṃ āmasitvā aniyamanidassana’’nti. Ubhayenāti pakārabhedaṃ anāmasitvā āmasitvā ca aniyamadassanavasena pavattena ‘‘yaṃ kiñcī’’ti padadvayena. Adhippetatthanti rūpaṃ. Aticcāti atikkamitvā. Pavattitoti pavattanato. Niyamanatthanti nivattanatthaṃ.

२. 'किंचि' हा शब्द 'एकच्चं' (काही) या शब्दाशी समान अर्थाचा आहे, म्हणून म्हटले आहे: "'किंचि' म्हणजे दुसऱ्या प्रकारच्या भेदाचा स्पर्श करून अनियमाचे (अनिश्चिततेचे) दर्शन घडवणे." 'उभयेन' (दोन्हींनी) म्हणजे प्रकारभेदाचा स्पर्श न करता आणि स्पर्श करून अनियमाचे दर्शन घडवण्याच्या स्वरूपात प्रवृत्त झालेल्या "यं किंचि" (जे काही) या दोन शब्दांनी. 'अधिप्पेतत्थं' (अभिप्रेत अर्थ) म्हणजे रूप. 'अतिच्च' म्हणजे ओलांडून (अतिक्रमण करून). 'पवत्तितो' म्हणजे प्रवृत्त झाल्यामुळे. 'नियमनत्थं' म्हणजे निवृत्तीच्या (निवारणाच्या) अर्थाने.

‘‘Kiñcā’’ti ettha kiṃ-saddo pucchāyaṃ hetuatthadīpako, karaṇe cetaṃ paccattavacanaṃ, ca-saddo vacanālaṅkāroti āha ‘‘kena kāraṇena vadethā’’ti. Dutiyavikappe pana vuttanayeneva kāraṇatthe pavattaṃ kiṃ-saddaṃ ‘‘vadethā’’ti kiriyāpadasambandhanena upayogavasena pariṇāmetvā vadati ‘‘taṃ kāraṇaṃ vadethā’’ti.

"किंचा" यामध्ये 'किं' हा शब्द प्रश्नामध्ये हेतूचा अर्थ दर्शवणारा आहे, आणि हा करणात प्रथमा विभक्तीचा (पच्चत्तवचन) आहे, तर 'च' हा शब्द वचनाचा अलंकार आहे; म्हणून म्हटले आहे: "कोणत्या कारणाने सांगता?" दुसऱ्या पर्यायात (विकल्प) मात्र, पूर्वोक्त पद्धतीनेच कारणार्थामध्ये प्रवृत्त झालेल्या 'किं' शब्दाला "सांगता" (वदेथा) या क्रियापदाशी संबंध जोडल्यामुळे द्वितीया विभक्तीच्या (उपयोग) रूपात परिवर्तित करून म्हणतात: "ते कारण सांगा."

Purimasantānassa bhedanti purimasantānassa vināsaṃ, vināsāpadesena cettha santāne visadisuppādameva dasseti. Tenevāha ‘‘visadisasantānuppattidassanato’’ti. Nanu ca arūpadhammānampi virodhipaccayasamavāye visadisuppatti atthīti? Saccaṃ atthi, sā pana na pākaṭatarā, pākaṭatarā ca idhādhippetā. Tenevāha ‘‘sītādisannipāte’’ti. Tathā cāha bhagavā ‘‘sītenapi ruppati, uṇhenapi ruppatī’’tiādi (saṃ. ni. 3.79). Idāni bheda-saddo ujukameva vikārāpattiṃ vadatīti dassento ‘‘bhedo cā’’tiādimāha[Pg.10]. Visadisarūpuppattiyeva, na uppannassa aññathābhāvoti adhippāyo. Tena kāpiliyaṃ pariṇāmavādaṃ paṭikkhipati. Yadi purimasantānato bhedo visadisuppatti ruppanaṃ, evaṃ sante lakkhaṇassa atippasaṅgo siyāti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘arūpakkhandhāna’’ntiādi. Ettha sītādīhīti ādi-saddena yathā uṇhajighacchādayo saṅgayhanti, evaṃ āhārādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. Yenāti yena sītādīhi samāgamena. Tatthāti tesu rūpadhammesu. Āhārādikassa vā ṭhitippattassāti sambandho. Yathā rūpadhammānaṃ ṭhitikkhaṇe sītādīhi samāgamo hoti, evaṃ arūpakkhandhānaṃ aññehi samāgamo natthi atilahuparivattito, tasmā arūpadhammā rūpadhammānaṃ viya pākaṭassa vikārassa abhāvato ‘‘ruppantī’’ti, ‘‘ruppanalakkhaṇā’’ti ca na vuccantīti sambandho. ‘‘Ruppatī’’ti padassa kattukammasādhanānaṃ vasena atthaṃ dassetuṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘kuppati ghaṭṭīyati pīḷīyati bhijjatī’’ti vuttanti tadatthaṃ vivaranto ‘‘kuppatīti etenā’’tiādimāha. Kopādikiriyāti kopasaṅghaṭṭanapīḷanakiriyā. Kopa-saddo cettha khobhapariyāyo veditabbo. Kattubhūto kammabhūto ca atthoti kattukammasādhanānaṃ vasena vuccamāno bhūtupādāyarūpasaṅkhāto attho. Kammakattutthena bhijjati-saddenāti yadā kammakattuttho ruppati-saddo, tadā bhijjati-saddopi tadattho eva veditabboti attho. Tattha yadā kammatthe ‘‘ruppatī’’ti padaṃ, tadā ‘‘sītenā’’tiādīsu kattuatthe karaṇavacanaṃ. Yadā pana ‘‘ruppatī’’ti padaṃ kattuatthe kammakattuatthe vā, tadā hetumhi karaṇavacanaṃ veditabbaṃ. ‘‘Yaṃ pana ruppatī’’tiādinā ‘‘kuppatī’’tiādīnaṃ kattukammatthānampi atthavacanānaṃ vacane kāraṇaṃ dasseti. Yadipi attha-saddo ‘‘pīḷanaṭṭho’’tiādīsu (paṭi. ma. 1.17; 2.8) sabhāvapariyāyopi hoti, ‘‘kenaṭṭhenā’’ti panettha abhidheyyapariyāyo adhippetoti āha ‘‘kenaṭṭhenāti pucchāsabhāgavasena ruppanaṭṭhenā’’ti, ruppanasaddābhidheyyabhāvenāti attho. Tenevāha ‘‘na kevalaṃ saddatthoyeva ruppana’’nti. Tassa atthassāti tassa bhūtupādāyappabhedassa sabhāvadhammassa. Ruppanalakkhaṇañca nāmetaṃ aniccatādi viya kakkhaḷattādito aññanti na gahetabbaṃ. Paññattiviseso hi tanti, kakkhaḷattādīnaṃyeva pana arūpadhammavidhuro sabhāvavisesoti veditabbaṃ.

पुढील संतानाचा भेद म्हणजे पूर्वीच्या संतानाचा विनाश होय. विनाशाच्या निमित्ताने येथे संतानामध्ये विसदृश उत्पत्तीच दर्शविली आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'विसदृश संतानाच्या उत्पत्तीच्या दर्शनामुळे'. पण अरूप धर्मांचीही विरोधी प्रत्ययांच्या समूहामध्ये विसदृश उत्पत्ती होते की नाही? सत्य आहे, ती होते; परंतु ती अधिक स्पष्ट नसते, आणि येथे अधिक स्पष्ट असणारीच अभिप्रेत आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'शीत इत्यादींच्या संनिपातामध्ये'. तसेच भगवान म्हणाले आहेत - 'शीतानेही रूपित (बाधित) होते, उष्णानेही रूपित होते' इत्यादी (सं. नि. ३.७९). आता 'भेद' हा शब्द थेट विकाराची प्राप्ती सांगतो हे दर्शविताना 'भेदो च' इत्यादी म्हटले आहे. विसदृश रूपाची उत्पत्तीच होते, उत्पन्न झालेल्याचा अन्यथाभाव (बदल) होत नाही, असा अभिप्राय आहे. याद्वारे कापिल (सांख्य) मताच्या परिणामवादाचे खंडन केले जाते. जर पूर्वीच्या संतानापासून भेद, विसदृश उत्पत्ती आणि रूपण (बाधित होणे) असेल, तर असे असताना लक्षणाचा अतिप्रसंग होईल, अशी शंका मनात ठेवून 'अरूपस्कंधांचे' इत्यादी म्हटले आहे. येथे 'शीत इत्यादी' यातील 'इत्यादी' शब्दाने जसे उष्णता, भूक इत्यादींचा संग्रह होतो, तसेच आहारादींचाही संग्रह समजावा. 'येन' म्हणजे ज्या शीत इत्यादींच्या समागमाने. 'तथ' म्हणजे त्या रूपधर्मांमध्ये. 'आहारादिकांच्या किंवा स्थितीला प्राप्त झालेल्याच्या' असा संबंध आहे. ज्याप्रमाणे रूपधर्मांच्या स्थितीक्षणात शीत इत्यादींशी समागम होतो, त्याप्रमाणे अरूपस्कंधांचा इतरांशी समागम होत नाही कारण ते अत्यंत वेगाने बदलणारे असतात. म्हणून अरूपधर्म हे रूपधर्मांप्रमाणे स्पष्ट विकाराच्या अभावामुळे 'रूपित होतात' किंवा 'रूपणलक्षण' असे म्हटले जात नाहीत, असा संबंध आहे. 'रुप्पति' (रूपित होते) या पदाचा कर्ता आणि कर्म साधनाच्या वशने अर्थ दर्शविण्यासाठी अट्ठकथेमध्ये 'कुप्पति, घट्टीयति, पीळियति, भिज्जति' (क्षुब्ध होते, घासले जाते, पीडित होते, भंग पावते) असे म्हटले आहे. त्याचा अर्थ स्पष्ट करताना 'कुप्पति' याद्वारे इत्यादी म्हटले आहे. कोपादी क्रिया म्हणजे क्षोभ, संघट्टन आणि पीडन क्रिया होय. येथे 'कोप' शब्द क्षोभाचा समानार्थी समजावा. कर्ता बनलेला आणि कर्म बनलेला अर्थ म्हणजे कर्ता-कर्म साधनाच्या वशने म्हटला जाणारा भूत-उपादाय रूप संज्ञक अर्थ होय. कर्मकर्तृवाचक 'भिज्जति' शब्दाने म्हणजे जेव्हा 'रुप्पति' शब्द कर्मकर्तृवाचक असतो, तेव्हा 'भिज्जति' शब्दही त्याच अर्थाचा समजावा, असा अर्थ आहे. तेथे जेव्हा कर्म अर्थामध्ये 'रुप्पति' हे पद असते, तेव्हा 'शीतेन' इत्यादींमध्ये कर्ता अर्थात तृतीया विभक्ती (करणवचन) असते. परंतु जेव्हा 'रुप्पति' हे पद कर्ता अर्थात किंवा कर्मकर्तृ अर्थात असते, तेव्हा हेतूमध्ये तृतीया विभक्ती समजावी. 'यं पन रुप्पति' इत्यादींद्वारे 'कुप्पति' इत्यादींच्या कर्ता आणि कर्म अर्थांच्या अर्थवचनांच्या कथनाचे कारण दर्शविले आहे. जरी 'अत्थ' (अर्थ) शब्द 'पीडनार्थ' इत्यादींमध्ये स्वभाववाचक असला, तरी 'के नट्ठेन' (कोणत्या अर्थाने) येथे अभिधेयवाचक अभिप्रेत आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'के नट्ठेन' म्हणजे प्रश्नाच्या समानतेने 'रूपण अर्थाने', म्हणजेच रूपण शब्दाच्या अभिधेयभावाने असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'केवळ शब्दार्थच रूपण नाही'. 'तस्स अत्थस्स' म्हणजे त्या भूत-उपादाय प्रकारच्या स्वभावधर्माचा. आणि हे 'रूपणलक्षण' अनित्यता इत्यादींप्रमाणे कक्खळत्त (कठीणता) इत्यादींपेक्षा वेगळे आहे असे समजू नये. कारण तो एक प्रज्ञप्तिविशेष आहे, कक्खळत्त इत्यादींचाच अरूपधर्मांहून भिन्न असा स्वभावविशेष आहे, असे समजावे.

Mucchāpattiyāti [Pg.11] mucchāya mohassa āpajjanena. Kappasaṇṭhānaṃ udakanti kappasaṇṭhāpakamahāmeghavuṭṭhaṃ udakaṃ. Tathāti tappakāratāya khārabhāve sati udakena kappavuṭṭhānakāle viya pathavī vilīyeyya. Lokantariyasattānaṃ pana pāpakammabalena akhārepi khāre viya sarīrassa vilīyanā veditabbā. Tenevāti saussadanissayanirayassa vuttattā eva. Na hi avīcimhi pañcavidhabandhanādikammakāraṇaṃ karonti.

‘मुच्छापत्तिया’ म्हणजे मूर्च्छेला, मोहाला प्राप्त होण्याने. ‘कप्पसण्ठानं उदकं’ म्हणजे कल्प प्रस्थापित करणाऱ्या महामेघाने वर्षाव केलेले पाणी. ‘तथा’ म्हणजे त्या प्रकारे खारटपणा असताना पाण्याने कल्पविनाशाच्या काळाप्रमाणे पृथ्वी विरघळून जाईल. परंतु लोकंतरीय प्राण्यांच्या पापकर्माच्या बलामुळे खारट नसतानाही खारट असल्याप्रमाणे शरीराचे विरघळणे समजावे. ‘तेनेव’ (त्यामुळेच) म्हणजे सउस्सदनिरय आणि निस्सयनिरय यांचे कथन केल्यामुळेच होय. कारण अवीचीमध्ये पंचविध बंधनादी कर्मांचे कारण (शिक्षा) करत नाहीत.

3. Pakaraṇappattaṃ rūpaṃ pakkhipitvā mātikā ṭhapitāti ānetvā sambandho. Mahābhūtu…pe… āpajjati tappakārabhāvena atītaṃse gaṇanaṃ gatanti vuttattāti adhippāyo. ‘‘Na hī’’tiādinā dhammantaranivattanatthatā pakārantaranivattanatthatā ca bhūtupādāyagahaṇassa natthīti dasseti. Taṃdassaneti gaṇanantaradassane. Taṃsabhāvattāti bhūtupādāyasabhāvattā. ‘‘Na cā’’tiādinā bhūtupādāyasabhāvo atītaṃsagaṇitatāya taṃsabhāvassapi aññathā gaṇitattā, ataṃsabhāvassa ca tathā gaṇitattā akāraṇanti dasseti. ‘‘Ajjhatta…pe… labbhatī’’ti etena dutiyanaye na kevalaṃ yathāvuttova doso, atha kho abyāpitopi dosoti dasseti. Tadetaṃ pana akāraṇaṃ kāraṇabhāvasseva anadhippetattā. Na hettha bhūtupādāyarūpabhāvo atītaṃse gaṇanassa kāraṇanti adhippetaṃ, yato yathāvuttadosāpatti siyā.

३. ‘प्रकरणाला प्राप्त झालेले रूप समाविष्ट करून मातिका स्थापित केली आहे’ असा संबंध जोडून घ्यावा. महाभूत...पे... प्राप्त होते, त्या प्रकारचा भाव असल्याने अतीत काळात गणनेला प्राप्त झाले आहे, असे म्हटल्यामुळे हा अभिप्राय आहे. ‘न ही’ इत्यादींद्वारे इतर धर्मांची निवृत्ती करण्यासाठी आणि इतर प्रकारांची निवृत्ती करण्यासाठी भूत-उपादाय ग्रहण करणे नाही, हे दर्शविले आहे. ‘तंदस्सने’ म्हणजे इतर गणनेच्या दर्शनात. ‘तंसभावत्ता’ म्हणजे भूत-उपादाय स्वभाव असल्यामुळे. ‘न चा’ इत्यादींद्वारे भूत-उपादाय स्वभाव अतीत काळात गणित असल्यामुळे, त्या स्वभावाचेही दुसऱ्या प्रकारे गणित झाल्यामुळे आणि अतद्-स्वभावाचेही तशा प्रकारे गणित झाल्यामुळे ते अकारण आहे, हे दर्शविले आहे. ‘अज्झत्त...पे... लब्भती’ याद्वारे दुसऱ्या नय (पद्धती) मध्ये केवळ वर सांगितलेलाच दोष नाही, तर अव्याप्तीचाही दोष आहे हे दर्शविले आहे. परंतु हे अकारण आहे कारण कारणभावच अभिप्रेत नाही. येथे भूत-उपादाय रूपभाव अतीत काळात गणनेचे कारण आहे असे अभिप्रेत नाही, ज्यायोगे वर सांगितलेल्या दोषाची आपत्ती येईल.

‘‘Kintī’’ti ettha ‘‘ki’’nti pubbe yaṃ ‘‘rūpa’’nti sāmaññato gahitaṃ, tassa sarūpapucchā. Iti-saddo nidassanattho, na kāraṇattho. Tenassa yaṃ rūpaṃ atītaṃ niruddhaṃ…pe… atītaṃsena saṅgahitaṃ atītakoṭṭhāse gaṇanaṃ gataṃ, taṃ kinti ce? ‘‘Cattāro ca…pe… rūpa’’nti bhūtupādāyavibhāgadassanamukhena visesaṃ nidasseti. Yattakā hi idha visesā niddiṭṭhā cakkhāyatanādayo, tesamidaṃ nidassananti. Na cettha purimanayato aviseso. Tattha hi rūpassa bhūtupādāyatāmattasabhāvadassanatā vuttā. Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘atītarūpampi bhūtāni cevā’’tiādi. Idha pana bhūtupādāyena nidassanabhūtena rūpassa sabbavisesavibhāvanatā dassitā. Evañca katvā abyāpitadosopi cettha anokāsova, yaṃ rūpaṃ ajjhattaṃ…pe… upādinnaṃ, kinti? Cattāro ca…pe… rūpanti tadaññavisesanidassanassa adhippetattā. Tathā cāha ‘‘evaṃ sabbattha attho veditabbo’’ti.

‘किंती’ येथे ‘किं’ हे पूर्वी जे ‘रूपं’ असे सामान्यतः ग्रहण केले होते, त्याचा स्वरूपविषयक प्रश्न आहे. ‘इति’ शब्द उदाहरणासाठी आहे, कारणासाठी नाही. त्यामुळे जे रूप अतीत, निरुद्ध...पे... अतीत अंशाने संग्रहित, अतीत भागात गणनेला प्राप्त झाले आहे, ते काय आहे? असे विचारल्यास, ‘चत्तारो च...पे... रूपं’ असे भूत-उपादाय विभागाच्या दर्शनाद्वारे विशेषाचे उदाहरण देते. कारण येथे जेवढे चक्षुआयतन इत्यादी विशेष निर्दिष्ट केले आहेत, त्यांचे हे उदाहरण आहे. आणि येथे पहिल्या नयापेक्षा काही अभिन्नता (अविशेष) नाही. कारण तेथे रूपाच्या केवळ भूत-उपादायता स्वभावाचे दर्शन सांगितले आहे. म्हणूनच अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे - ‘अतीतरूपम्पि भूतानि चेवा’ इत्यादी. परंतु येथे उदाहरण बनलेल्या भूत-उपादायाद्वारे रूपाचे सर्व विशेष स्पष्ट करणे दर्शविले आहे. आणि असे केल्याने अव्याप्तीचा दोषही येथे वाव नसलेलाच ठरतो, जे रूप अज्झत्त (अध्यात्म)...पे... उपादिन्न आहे, ते काय आहे? ‘चत्तारो च...पे... रूपं’ असे त्याहून इतर विशेषांचे उदाहरण देणे अभिप्रेत असल्यामुळे. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘अशा प्रकारे सर्वत्र अर्थ समजावा’.

Pariyāyadesanattāti [Pg.12] sabhāvato pariyāyanaṃ parivattanaṃ pariyāyo, ujukaṃ appavattīti attho. Pariyāyena, pariyāyabhūtā vā desanā etthāti pariyāyadesanaṃ, suttantaṃ. Suttantañhi veneyyajjhāsayavasena desetabbadhamme lesato labbhamānabhāvakathanaṃ, na ujunippadesabhāvakathananti pariyāyadesanaṃ nāma. Teneva taṃ ‘‘yathānulomasāsana’’nti vuccati. Abhidhammo pana desetabbadhamme ujunippadesakathananti nippariyāyadesanaṃ nāma, yato ‘‘yathādhammasāsana’’nti vuccati. Nicchayena desoti vavatthānato kathanaṃ. Tathā bhaddekarattasuttādīsu (ma. ni. 3.272 ādayo) viya atītādibhāvo atītānāgatapaccuppannabhāvo addhāvasena idhāpi khandhavibhaṅge suttantabhājanīyattā niddisitabbo siyāti yojanā.

'पर्यायदेसना' (पर्यायदेशना) म्हणजे काय? स्वभावाने फिरणे, परिवर्तन होणे म्हणजे 'पर्याय' होय; सरळपणे प्रवृत्त न होणे असा याचा अर्थ आहे. पर्यायाने किंवा पर्यायरूप असलेली देशना ज्यामध्ये आहे, ती 'पर्यायदेशना' म्हणजेच सुत्तन्त (सूत्रान्त) होय. कारण सुत्तन्तामध्ये विनेय जनांच्या (शिष्यांच्या) आशयानुसार उपदेशिलेल्या धर्माचे अंशतः प्राप्त होणाऱ्या भावाचे कथन असते, सरळ आणि निःशेष भावाचे कथन नसते, म्हणून त्याला 'पर्यायदेशना' म्हणतात. म्हणूनच त्याला 'यथानुलोमसासन' (अनुकूल शासन) असे म्हटले जाते. परंतु अभिधम्म हा उपदेशिलेल्या धर्माचे सरळ आणि निःशेष कथन असल्यामुळे त्याला 'निष्पर्यायदेशना' (निप्परियायदेसना) म्हणतात, ज्याला 'यथाधम्मसासन' (यथाधर्म शासन) असे म्हटले जाते. 'निश्चयाने देश' म्हणजे व्यवस्थेनुसार (निश्चितीने) केलेले कथन होय. त्याचप्रमाणे भद्देकरत्त सुत्त इत्यादींमध्ये (म. नि. ३.२७२ इत्यादी) भूतकाळ इत्यादी भाव, म्हणजेच भूत, अनागत (भविष्य) आणि पच्चुप्पन्न (वर्तमान) भाव काळाच्या (अद्धा) वशने येथेही खन्धविभङ्गामध्ये (स्कंधविभंगात) सुत्तन्तभाजनियत्वामुळे निर्देशित केला जावा, अशी योजना आहे.

Sannipatitanti samāgataṃ. Santānavasenāti pubbāparavasena. Pubbenāparassa samappamāṇatāya anūnaṃ anadhikaṃ, tato eva ekākāraṃ. Pavattikālavasena vā anūnaṃ anadhikaṃ, samānasabhāvatāya ekākāraṃ. Tena visabhāgautunā anantaritataṃ dasseti. Evaṃ āhārepīti ettha visabhāgāhārena anantarito anekavāraṃ anekadivasampi bhutto sabhāgekāhāraṃ nāma. ‘‘Tato pubbe visabhāgautuāhārasamuṭṭhānaṃ atītaṃ, pacchā anāgata’’nti hi vuttanti. ‘‘Ekāhārasamuṭṭhāna’’nti pana vuttattā ekasseva āhārassa yojanā yuttarūpāti apare. Pañcadvāravasenāti ettha pañcadvārāvajjanato paṭṭhāya yāva tadārammaṇaṃ, yāva javanaṃ, yāva vā voṭṭhabbanaṃ, tāva pavattā cittasantati ekavīthi. Ekajavanasamuṭṭhānanti ekajavanavārasamuṭṭhānaṃ. Ettha ca samayaṃ anāmasitvāva santativasena, santatiñca anāmasitvāva samayavasena atītādivibhāgo gahetabbo.

'सन्निपतितं' म्हणजे एकत्रित आलेले (समागत). 'सन्तानवशने' म्हणजे पूर्व-अपर (आधीच्या आणि नंतरच्या) संबंधाच्या वशने. पूर्व आणि अपराच्या समप्रमाणतेमुळे कमी नाही आणि जास्तही नाही (अन्यून-अनधिक), म्हणूनच ते एकाच आकाराचे (एकरूप) असते. किंवा प्रवृत्तीच्या काळाच्या वशने कमी नाही आणि जास्तही नाही, समान स्वभावाचे असल्यामुळे एकरूप असते. याद्वारे विसभागा (भिन्न) ऋतूने अंतरित न असणे (अव्यवधान) दर्शविले आहे. याचप्रमाणे 'आहारातही' यामध्ये विसभागा (भिन्न) आहाराने अंतरित न होता अनेक वेळा किंवा अनेक दिवस खाल्लेला आहार म्हणजे 'सभाग-एक-आहार' होय. 'त्याच्या आधी विसभागा ऋतू आणि आहारापासून उत्पन्न झालेले अतीत (भूतकाळ) असते आणि नंतर अनागत (भविष्यकाळ) असते' असे म्हटले आहे. परंतु 'एकाहारसमुट्ठान' (एक आहार समुत्थान) असे म्हटल्यामुळे एकाच आहाराची योजना करणे योग्य आहे, असे इतर (आचार्य) म्हणतात. 'पंचद्वाराच्या वशने' यामध्ये पंचद्वारावर्जनापासून सुरू करून जोपर्यंत तदारम्मण (तदालंबन), जोपर्यंत जवन किंवा जोपर्यंत वोट्ठब्बन (व्यवस्थापन) आहे, तोपर्यंत प्रवृत्त असणारी चित्तसंतती म्हणजे 'एक वीथी' होय. 'एकजवनसमुट्ठान' म्हणजे एकाच जवनवारापासून उत्पन्न झालेले. आणि येथे समयाचा (काळाचा) उल्लेख न करता केवळ संतानाच्या वशने, आणि संतानाचा उल्लेख न करता केवळ समयाच्या वशने अतीत इत्यादी विभाग ग्रहण केला पाहिजे.

Tesanti hetupaccayānaṃ. Kalāpassāti rūpakalāpassa. Kammānantarādīti kammādi, anantarādīti paccekaṃ ādi-saddo yojetabbo. Tattha paṭhamena ādisaddena upanissayapaccayassa āhārādino ca dutiyena samanantarānantarūpanissayādino saṅgaho veditabbo. Cittuppādassa cettha kammānantarādipaccayavasena, itarassa kammādivaseneva janakabhāve yojanā daṭṭhabbā. Tathā cittuppādassa purejātavasena, itarassa pacchājātavasena, ubhayesampi sahajātavasena upatthambhanaṃ veditabbaṃ[Pg.13]. Tenevāha ‘‘yathāsambhavaṃ yojetabba’’nti. Uppādakkhaṇeti hetukiccakkhaṇe. Hetukiccaṃ nāma tassa tassa uppādetabbassa uppattikaraṇaṃ, tañca tasmiṃ khaṇe uppannaphalattā tato paraṃ kattabbābhāvato niṭṭhitañcāti daṭṭhabbaṃ. Itaraṃ pana tīsupi khaṇesu paccayakiccaṃ daṭṭhabbanti yojanā.

'तेसं' म्हणजे हेतू आणि प्रत्ययांचे (हेतुप्रत्ययांचे). 'कलापस्स' म्हणजे रूपकलापाचे. 'कम्मानन्तरादी' यामध्ये 'कम्मादि' (कर्मादी) आणि 'अनन्तरादि' (अनंतरादी) अशा प्रत्येक शब्दाशी 'आदि' शब्द जोडला पाहिजे. त्यामध्ये पहिल्या 'आदि' शब्दाने उपनिश्रयप्रत्यय आणि आहारादींचा, आणि दुसऱ्या 'आदि' शब्दाने समनंतर, अनंतरादी आणि उपनिश्रयादींचा संग्रह समजला पाहिजे. आणि येथे चित्तोत्पादाच्या (चित्तुप्पाद) बाबतीत कर्मांतर-आदी प्रत्ययांच्या वशने, आणि इतरांच्या बाबतीत कर्मादींच्या वशनेच जनकभावामध्ये (उत्पन्न करण्याच्या भावात) योजना समजली पाहिजे. त्याचप्रमाणे चित्तोत्पादाच्या बाबतीत पुरेजात (पूर्वजात) वशने, इतरांच्या बाबतीत पच्छाजात (पश्चातजात) वशने आणि दोघांच्याही बाबतीत सहजात वशने उपस्तंभन (आधार देणे) समजले पाहिजे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'यथासंभव योजना करावी'. 'उत्पादक्षणी' (उप्पादक्खणे) म्हणजे हेतुकृत्याच्या क्षणी. हेतुकृत्य म्हणजे त्या त्या उत्पन्न होणाऱ्या धर्माची उत्पत्ती करणे होय, आणि ते त्या क्षणी उत्पन्न झालेल्या फळामुळे त्यानंतर काहीही कर्तव्य उरत नसल्याने पूर्ण झालेले असते, असे समजले पाहिजे. परंतु इतरांच्या बाबतीत तिन्ही क्षणांमध्ये प्रत्ययकृत्य समजले पाहिजे, अशी योजना आहे.

6. Aniṭṭhanāmanivattanassāti aniṭṭhanāmanivattiyā akāraṇabhāvadassanena iṭṭhanāmalābhāpanassa akāraṇabhāvaṃ dasseti.

६. 'अनिष्टनाम-निवर्तनाचा' म्हणजे अनिष्ट नावाच्या निवृत्तीचे अकारणत्व (कारण नसणे) दर्शवून इष्ट नावाच्या प्राप्तीचे अकारणत्व दर्शविणे होय.

Devamanussasampattibhaveti sampattiyutte sampanne devamanussabhave. Samiddhasobhanatāti abhivuddhasobhanatā. Tato evāti sampattivirahato eva, asampannattā evāti attho. Tesaṃyeva hatthiādīnaṃ sukhassa hetubhāvaṃ na gacchanti sāraṇādivasena dukkhapaccayattā. Tesanti hatthirūpādīnaṃ. ‘‘Tassa tassevā’’tiādinā yathāvuttamatthaṃ vivarati. Akusalena attanā katena nibbattaṃ dukkhassa paccayo hotīti yojanā. Tasmāti yasmā kammaṃ yasmiṃ santāne nibbattaṃ, tattheva sukhadukkhānaṃ paccayo hoti, na aññattha, tasmā. Aṭṭhakathāyaṃ panāti ekaccamatadassanaṃ. Tattha ‘‘aniṭṭhaṃ nāma natthī’’ti yasmā paṭisedhadvayena kusalakammajassa iṭṭhabhāvo niyato, tasmā ‘‘kusalakammajameva iṭṭha’’nti evaṃ aniyametvā ‘‘kusalakammajaṃ iṭṭhamevā’’ti evamettha niyamo gahetabboti dassento ‘‘akusalakammajampī’’tiādimāha. Kinti akusalakammajaṃ sobhanaṃ, yaṃ paresaṃ iṭṭhaṃ nāma siyā? Yadi duggatiyaṃ kesañci tiracchānānaṃ saṇṭhānādisampatti sugatiyaṃ sattānaṃ akusalanissandena virūparūpatā viya kusalanissandena, kathaṃ tassā akusalakammajatā. Atha pana yaṃ kesañci amanāpampi samānaṃ rūpaṃ manāpaṃ hutvā upaṭṭhāti, taṃ sandhāya vuttaṃ, evampi yathā kesañci tiracchānādīnaṃ kusalakammajaṃ manussādirūpaṃ amanāpato upaṭṭhahantampi kusalavipākasseva ārammaṇabhāvato atthato iṭṭhameva nāma hoti, evaṃ akusalakammajaṃ kesañci manāpaṃ hutvā upaṭṭhahantampi akusalavipākasseva ārammaṇabhāvato atthato aniṭṭhameva nāma hoti, evañcetaṃ sampaṭicchitabbaṃ. Aññathā ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso, yaṃ kāyaduccaritassa iṭṭho kanto manāpo vipāko uppajjeyyā’’tiādiaṭṭhānapāḷiyā (ma. ni. 3.131) virodho siyā. Tenevāha ‘‘kusalakammajassa panā’’tiādi. Sabbesanti attano, paresañca[Pg.14]. Iṭṭhassa abhāvo vattabboti yathā ‘‘kusalakammajaṃ aniṭṭhaṃ nāma natthī’’ti vuttaṃ, evaṃ kiñcāpi ‘‘akusalakammajaṃ iṭṭhaṃ nāma natthī’’ti aṭṭhakathāyaṃ na vuttaṃ, tena pana nayadassanena akusalakammajassa abhāvo vutto eva hotīti so saṃvaṇṇanāvasena niddhāretvā vattabboti adhippāyo. Etena kusalakammajameva iṭṭhanti purimapadāvadhāraṇassa gahetabbataṃ dasseti.

'देवमनुष्यसंपत्तिभवे' म्हणजे संपत्तीने युक्त, समृद्ध अशा देव आणि मनुष्यांच्या भवामध्ये. 'समिद्धशोभनता' म्हणजे अभिवृद्ध (अतिशय वाढलेली) शोभा. 'त्यामुळेच' म्हणजे संपत्तीच्या विरहामुळेच, समृद्ध नसण्यामुळेच असा अर्थ आहे. त्या हत्ती इत्यादींच्या सुखाचे हेतू न बनता, हाकणे (सारण) इत्यादींच्या वशने ते दुःखाचे प्रत्यय (कारण) बनतात. 'तेसं' म्हणजे हत्तीच्या रूपादींचे. 'त्याच्या त्याच्याच' इत्यादींद्वारे वर सांगितलेल्या अर्थाचे विवरण केले आहे. स्वतः केलेल्या अकुशलाने उत्पन्न झालेले (रूप) दुःखाचे प्रत्यय (कारण) बनते, अशी योजना आहे. 'त्यामुळे' म्हणजे ज्या अर्थी कर्म ज्या संतानामध्ये उत्पन्न झाले आहे, तिथेच ते सुख-दुःखाचे प्रत्यय बनते, इतरत्र नाही, म्हणून. 'अट्ठकथेमध्ये तर' हे एका मताचे दर्शन आहे. तिथे 'अनिष्ट नावाचे काही नसते' या दोन नकारांमुळे (प्रतिषेधद्वयाने) कुशल कर्मापासून उत्पन्न झालेल्याचा इष्टभाव निश्चित होतो, म्हणून 'कुशल कर्मापासून उत्पन्न झालेलेच इष्ट असते' असा अनियम न करता, 'कुशल कर्मापासून उत्पन्न झालेले इष्टच असते' असा नियम येथे ग्रहण केला पाहिजे, हे दर्शविताना 'अकुशल कर्मापासून उत्पन्न झालेलेही' इत्यादी म्हटले आहे. अकुशल कर्मापासून उत्पन्न झालेले असे कोणते शोभन (सुंदर) रूप असू शकते, जे इतरांना इष्ट वाटेल? जर दुर्गतीमध्ये काही प्राण्यांची (तिर्यंच) शरीराची ठेवण इत्यादींची संपत्ती ही सुगतीमधील प्राण्यांच्या अकुशल निस्यंदाने (परिणामाने) होणाऱ्या विरूपतेप्रमाणे कुशल निस्यंदाने होत असेल, तर तिची अकुशलकर्मजता कशी असू शकते? याउलट जर असे म्हटले की, जे रूप काही जणांना अप्रिय (अमनाप) असूनही प्रिय (मनाप) वाटून समोर येते, त्याला उद्देशून हे म्हटले आहे; तरीही, ज्याप्रमाणे काही तिर्यंच इत्यादींचे कुशल कर्मापासून उत्पन्न झालेले मनुष्यादी रूप अप्रिय वाटले तरी कुशल विपाकाचेच आलंबन (आरम्मण) असल्यामुळे अर्थतः ते इष्टच असते, त्याचप्रमाणे अकुशल कर्मापासून उत्पन्न झालेले रूप काही जणांना प्रिय वाटले तरी अकुशल विपाकाचेच आलंबन असल्यामुळे अर्थतः ते अनिष्टच असते, असेच हे स्वीकारले पाहिजे. अन्यथा 'हे अशक्य आहे, असा कोणताही वाव नाही की कायदुश्चरिताचा इष्ट, कांत, मनाप (प्रिय) विपाक उत्पन्न होईल' इत्यादी अठ्ठानपाळीशी (अस्थानपाळीशी - म. नि. ३.१३१) विरोध होईल. म्हणूनच म्हटले आहे - 'परंतु कुशल कर्मापासून उत्पन्न झालेल्याचे...' इत्यादी. 'सर्वांचे' म्हणजे स्वतःचे आणि इतरांचेही. इष्टाचा अभाव सांगावा, कारण ज्याप्रमाणे 'कुशल कर्मापासून उत्पन्न झालेले अनिष्ट नावाचे काही नसते' असे म्हटले आहे, त्याचप्रमाणे जरी 'अकुशल कर्मापासून उत्पन्न झालेले इष्ट नावाचे काही नसते' असे अट्ठकथेत स्पष्टपणे म्हटले नसले, तरी त्या नयदर्शनाने (पद्धतीने) अकुशल कर्मापासून उत्पन्न झालेल्याचा अभाव सांगितलेलाच आहे, म्हणून तो वर्णनाच्या (संवरण) वशने निश्चित करून सांगावा, असा अभिप्राय आहे. याद्वारे 'कुशल कर्मापासून उत्पन्न झालेलेच इष्ट असते' या पूर्वपदाच्या अवधारणाची (निश्चितीची) ग्राह्यता दर्शविली आहे.

Idāni ‘‘hatthiādīnampī’’tiādinā tamevatthaṃ vivarati. Kusalavipākassāti etthāpi kusalavipākasseva ārammaṇanti attho. Manussānanti ca nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Itaresampi ca akusalakammajaṃ akusalavipākasseva, kusalakammajañca kusalavipākasseva ārammaṇanti dassitovāyaṃ nayoti. Kasmā pana iṭṭhāniṭṭhamissite vatthumhi manāpatāva saṇṭhātīti āha ‘‘iṭṭhārammaṇena…pe… sakkā vattu’’nti. Suṭṭhu vuttanti ‘‘iṭṭhāniṭṭhaṃ ekantato vipākeneva paricchijjatī’’ti vadantehi iṭṭhāniṭṭhārammaṇavavatthānaṃ sammadeva vuttaṃ. Taṃ anugantvāti vipākavasena iṭṭhāniṭṭhārammaṇavavatthānaṃ anugantvā. Sabbatthāti sugatiduggatīsu, sabbesu vā ārammaṇesu.

आता 'हत्ती इत्यादींचेही' (हत्थिआदीनम्पि) इत्यादींद्वारे तोच अर्थ स्पष्ट केला जातो. 'कुशलविपाकाचे' (कुसलविपाकस्स) येथेही कुशलविपाकाचेच आलंबन असा अर्थ आहे. आणि 'मनुष्यांचे' (मनुस्सानं) हे केवळ उदाहरण म्हणून पाहावे. इतरांचेही अकुशलकर्मज हे अकुशलविपाकाचेच आणि कुशलकर्मज हे कुशलविपाकाचेच आलंबन असते, हाच नियम दर्शविला आहे. परंतु, इष्ट आणि अनिष्ट मिश्रित असलेल्या वस्तूमध्ये अनुकूलता (मनापता) कशी प्रस्थापित होते? म्हणून म्हटले आहे— 'इष्ट आलंबनाने...पे... सांगता येते'. 'इष्ट आणि अनिष्ट हे एकांताने विपाकाद्वारेच निश्चित केले जाते' असे म्हणणाऱ्यांनी इष्ट-अनिष्ट आलंबनाची व्यवस्था योग्य प्रकारेच सांगितली आहे, म्हणून 'उत्तम प्रकारे सांगितले' (सुट्ठु वृत्तं) असे म्हटले आहे. 'त्याचे अनुसरण करून' (तं अनुगन्त्वा) म्हणजे विपाकाच्या आधारे इष्ट-अनिष्ट आलंबनाच्या व्यवस्थेचे अनुसरण करून. 'सर्वत्र' (सब्बत्था) म्हणजे सुगती आणि दुर्गतींमध्ये, किंवा सर्व आलंबनांमध्ये।

‘‘Aniṭṭhā’’ti vacaneneva tesaṃ iṭṭhatā nivattitāti āha ‘‘sadisatā ca rūpādibhāvoyevā’’ti. Iṭṭhāneva rūpādīni kāmaguṇāti sutte vuttānīti mittapaṭipakkho amitto viya iṭṭhapaṭipakkhā aniṭṭhāti adhippetāti vuttaṃ ‘‘aniṭṭhāti…pe… vohāro viyā’’ti. Sabbāni vāti ettha ‘‘piyarūpaṃ sātarūpa’’nti (dī. ni. 2.400; ma. ni. 1.133; vibha. 203) vacanato kathaṃ aniṭṭhānaṃ rūpādīnaṃ kāmaguṇabhāvāpattīti ce? Tesampi vipallāsavasena taṇhāvatthubhāvato piyarūpabhāvassa adhippetattā. Yadi evaṃ kathaṃ ‘‘cakkhuviññeyyāni rūpāni iṭṭhānī’’tiādisuttapadaṃ (ma. ni. 1.166; 2.155; 3.57; saṃ. ni. 5.30) nīyatīti āha ‘‘atisayenā’’tiādi.

'अनिष्ट' (अनिट्ठा) या शब्दानेच त्यांची इष्टता निवृत्त होते, म्हणून म्हटले आहे— 'आणि समानता ही रूपादी भावच आहे'. सूत्रात 'इष्टच रूपादी कामगुण आहेत' असे म्हटले आहे, म्हणून जसा मित्राचा विरोधी अमित्र (शत्रू) असतो, तसा इष्टाचा विरोधी अनिष्ट अभिप्रेत आहे, म्हणून 'अनिष्ट...पे... व्यवहाराप्रमाणे' असे म्हटले आहे. 'किंवा सर्व' (सब्बानि वा) येथे 'प्रिय रूप, सात रूप' (पियरूपं सातरूपं) या वचनावरून अनिष्ट रूपादींना कामगुणभाव कसा प्राप्त होतो? जर असे विचारले, तर त्यांचेही विपर्यासाने (विपल्लास) तृष्णावस्तू बनल्यामुळे प्रियरूपत्व अभिप्रेत असल्यामुळे. जर असे आहे, तर 'चक्षुविज्ञेय रूपे इष्ट असतात' इत्यादी सूत्रपद कसे सुसंगत होते? म्हणून 'अतिशयाने' (अतिसयेन) इत्यादी म्हटले आहे।

Indriyabaddharūpavasena pāḷiyaṃ hīnadukaniddeso pavattoti dassetuṃ ‘‘dvīsupi hīnapaṇītapadesū’’tiādimāha. Avayavayoge sāmivacanaṃ, na kattarīti adhippāyo. ‘‘Tesaṃ tesaṃ sattāna’’nti indriyabaddharūpe niddiṭṭhe kasmā kammajavasena attho vutto, na catusantativasenāti āha ‘‘sattasantāna…pe… vutta’’nti. Padhānattā hi kammajavasena atthaṃ vatvā sesesu ‘‘evaṃ utusamuṭṭhānādīsupī’’ti aṭṭhakathāyaṃ atideso kato[Pg.15]. ‘‘Tehi tehīti etasmiṃ atthe’’ti iminā ‘‘tesaṃ tesa’’nti kattari sāmivacanaṃ āsaṅkati. Tathā sati visaye vā sāmivacane laddhaguṇaṃ dasseti ‘‘na kammajavasenevā’’tiādinā, kammajaggahaṇañcettha upalakkhaṇaṃ daṭṭhabbaṃ.

इंद्रियबद्ध रूपाच्या आधारे पाळीमध्ये हीनदुकनिर्देश प्रवृत्त झाला आहे, हे दर्शविण्यासाठी 'दोन्ही हीन आणि प्रणीत पदांमध्ये' इत्यादी म्हटले आहे. अवयवाच्या योगात षष्ठी विभक्ती (सामिवचन) आहे, कर्त्यामध्ये नाही, असा अभिप्राय आहे. 'त्या त्या सत्त्वांचे' (तेसं तेसं सत्तानं) असे इंद्रियबद्ध रूपामध्ये निर्दिष्ट केले असताना, कर्मजच्या आधारे अर्थ का सांगितला आहे, चतुःसंततीच्या आधारे का नाही? म्हणून 'सत्त्वसंतान...पे... म्हटले आहे' असे म्हटले आहे. कारण प्रधानतेमुळे कर्मजच्या आधारे अर्थ सांगून, उर्वरित गोष्टींमध्ये 'याचप्रमाणे ऋतुसमुत्थानादींमध्येही' असे अट्ठकथेत अतिदेश (विस्तार) केला आहे. 'त्यांच्या त्यांच्याद्वारे या अर्थी' याने 'त्यांच्या त्यांच्या' (तेसं तेसं) यामध्ये कर्त्यामध्ये षष्ठी विभक्तीची शंका घेतली जाते. तसे असल्यास, विषयात किंवा षष्ठी विभक्तीमध्ये प्राप्त गुणाला दर्शवितो— 'केवळ कर्मजच्या आधारेच नाही' इत्यादींद्वारे, आणि येथे कर्मज ग्रहण हे उपलक्षण म्हणून पाहावे।

Mariyādābhūtanti uttamamariyādābhūtaṃ. Tenevāha ‘‘yassa yeva manāpā, tassa teva paramā’’ti. Tesanti kāmaguṇānaṃ. Sabhāvatoti lakkhaṇato.

'मर्यादाभूत' (मरियादाभूतं) म्हणजे उत्तम मर्यादाभूत. म्हणूनच म्हटले आहे— 'ज्याला जे अनुकूल (मनाप) वाटते, त्याला तेच परम (सर्वश्रेष्ठ) वाटते'. 'त्यांचे' (तेसं) म्हणजे कामगुणांचे. 'स्वभावाने' (सभावतो) म्हणजे लक्षणाने.

‘‘Ekasmiṃyeva assādanakujjhanato’’tiādinā ‘‘yasmā teyeva rūpādayo eko assādetī’’tiādikaṃ suttantavivaraṇaṃ iṭṭhāniṭṭhabhāve hetubhāvena vuttanti dasseti. Iṭṭhāniṭṭhaggahaṇaṃ hotīti nibbāne viya aniṭṭhaggahaṇaṃ saññāvipallāsena aññesupi ārammaṇesu iṭṭhāniṭṭhābhiniveso hotīti adhippāyo.

'एकाच गोष्टीमध्ये आस्वादन आणि क्रोध करण्यामुळे' इत्यादींद्वारे 'ज्या कारणाने तेच रूपादी एक आस्वाद घेतो' इत्यादी सुत्तंत-विवरण इष्ट-अनिष्ट भावामध्ये हेतू रूपाने सांगितले आहे, हे दर्शविते. 'इष्ट-अनिष्ट ग्रहण होते' म्हणजे निर्वाणामध्ये जसे अनिष्ट ग्रहण होते, तसेच संज्ञाविपर्यासाने (सञ्ञाविपल्लासेन) इतर आलंबनांमध्येही इष्ट-अनिष्ट अभिनिवेश होतो, असा अभिप्राय आहे.

Vibhāgo nāma asaṅkaro, vitthāro cāti ‘‘vibhatta’’nti padassa ‘‘vavatthitaṃ, pakāsita’’nti ca atthamāha. Aññesanti atiaḍḍhadaliddānaṃ. Idaṃ iṭṭhaṃ, aniṭṭhañca hotīti ettha ca-saddena aniṭṭhaṃ, iṭṭhañca hotīti ayampi attho vuttoti veditabbaṃ. Aniṭṭhaṃ iṭṭhanti iṭṭhassa ‘‘aniṭṭha’’nti, aniṭṭhassa ‘‘iṭṭha’’nti gahaṇe yathāsaṅkhyaṃ yojanā. Indriyavikārāpattiādināti ettha ādi-saddena pubbābhisaṅkhārādiṃ saṅgaṇhāti. Puretaraṃ pavattacittābhisaṅkhāravasenāpi hi vināva saññāvipallāsaṃ iṭṭhaṃ ‘‘aniṭṭha’’nti, aniṭṭhañca ‘‘iṭṭha’’nti gayhatīti.

'विभाग' म्हणजे असंकर (मिश्रण नसणे) आणि विस्तार, म्हणून 'विभक्त' (विभत्तं) या पदाचा 'व्यवस्थित, प्रकाशित' असा अर्थ सांगितला आहे. 'इतरांचे' (अञ्ञेसं) म्हणजे अत्यंत दरिद्री लोकांचे. 'हे इष्ट आणि अनिष्ट असते' येथे 'च' (आणि) शब्दाने 'अनिष्ट आणि इष्ट असते' हाही अर्थ सांगितला आहे, असे जाणावे. 'अनिष्ट इष्ट' म्हणजे इष्टाला 'अनिष्ट' आणि अनिष्टाला 'इष्ट' असे ग्रहण करण्यामध्ये यथाक्रम योजना करावी. 'इंद्रियविकारप्राप्ती इत्यादींद्वारे' येथे 'इत्यादी' (आदि) शब्दाने पूर्वअभिसंस्कार इत्यादींचा संग्रह होतो. कारण पूर्वी प्रवृत्त झालेल्या चित्त-अभिसंस्काराच्या आधारेही, संज्ञाविपर्यासाशिवाय, इष्टाला 'अनिष्ट' आणि अनिष्टाला 'इष्ट' असे ग्रहण केले जाते.

Tena vipākenāti tena kusalākusalavipākena. Ārammaṇassa iṭṭhāniṭṭhatanti yattha taṃ uppajjati, tassa buddharūpādikassa gūthādikassa ca ārammaṇassa yathākkamaṃ iṭṭhataṃ aniṭṭhatañca nidasseti. Vijjamānepi saññāvipallāse ārammaṇena vipākaniyamadassananti iṭṭhārammaṇe kusalavipākova uppajjati, aniṭṭhārammaṇe akusalavipākovāti evaṃ ārammaṇena vipākaniyamadassanaṃ. Ārammaṇaniyamadassanatthanti yaṃ kusalavipākassa ārammaṇaṃ, taṃ iṭṭhaṃ nāma. Yaṃ akusalavipākassa ārammaṇaṃ, taṃ aniṭṭhaṃ nāmāti dassanatthaṃ. Ārammaṇena niyāmito hi vipāko attano upakārakassa ārammaṇassa niyāmako hotīti.

'त्या विपाकाने' (तेन विपाकेन) म्हणजे त्या कुशल-अकुशल विपाकाने. 'आलंबनाची इष्ट-अनिष्टता' म्हणजे जेथे ते उत्पन्न होते, त्या बुद्धरूप इत्यादी आणि विष्ठा इत्यादी आलंबनाची यथाक्रम इष्टता आणि अनिष्टता दर्शविते. 'संज्ञाविपर्यास विद्यमान असतानाही आलंबनाद्वारे विपाकनियम दर्शविणे' म्हणजे इष्ट आलंबनात कुशलविपाकच उत्पन्न होतो आणि अनिष्ट आलंबनात अकुशलविपाकच, अशा प्रकारे आलंबनाद्वारे विपाकनियम दर्शविणे होय. 'आलंबन नियम दर्शविण्यासाठी' म्हणजे जे कुशलविपाकाचे आलंबन आहे, ते 'इष्ट' नावाचे आहे; जे अकुशलविपाकाचे आलंबन आहे, ते 'अनिष्ट' नावाचे आहे, हे दर्शविण्यासाठी होय. कारण आलंबनाने नियमित झालेला विपाक आपल्या उपकारक आलंबनाचा नियामक असतो.

Dvārantare [Pg.16] dukkhassa paccayabhūtassa ārammaṇassa dvārantare sukhavipākuppādanato, dvārantare sukhassa paccayabhūtassa ārammaṇassa dvārantare dukkhavipākuppādanato vipākena ārammaṇaniyamadassanena vipākavasena iṭṭhāniṭṭhatā dassitāti yojanā.

दुसऱ्या द्वारात दुःखाचे प्रत्ययभूत (कारणभूत) असलेल्या आलंबनाचे दुसऱ्या द्वारात सुखविपाक उत्पन्न करण्यामुळे, आणि दुसऱ्या द्वारात सुखाचे प्रत्ययभूत असलेल्या आलंबनाचे दुसऱ्या द्वारात दुःखविपाक उत्पन्न करण्यामुळे, विपाकाद्वारे आलंबन नियम दर्शविण्याने विपाकाच्या आधारे इष्ट-अनिष्टता दर्शविली आहे, अशी योजना करावी.

7. Duppariggahaṭṭhena kāraṇabhūtena lakkhaṇassa indriyādisabhāvassa duppaṭivijjhatā, evaṃ supariggahaṭṭhena lakkhaṇasuppaṭivijjhatā veditabbā. ‘‘Dūre’’ti avuttassāti lakkhaṇato ‘‘dūre’’ti akathitassa. Vuttampīti lakkhaṇato ‘‘dūre’’ti vuttampi sukhumarūpaṃ.

७. दुर्ग्रहणत्वाच्या (दुप्परिग्गहट्ठेन) कारणभावामुळे लक्षणाच्या इंद्रियादी स्वभावाचे दुर्बोधत्व (दुप्पटिविज्झता), आणि याचप्रमाणे सुग्रहणत्वाच्या कारणभावामुळे लक्षणाचे सुबोधत्व जाणावे. 'दूर' (दूरे) असे न म्हटलेल्याचे म्हणजे लक्षणाने 'दूर' असे न सांगितलेल्याचे. 'सांगितलेले असूनही' (वृत्तम्पि) म्हणजे लक्षणाने 'दूर' असे सांगितले असूनही सूक्ष्म रूप.

‘‘Bhindamāno’’ti sambhindamānoti vuttaṃ hotīti āha ‘‘missakaṃ karonto’’ti. Yasmā pana bhedanaṃ vibhāgakaraṇampi hoti, tasmā dutiyavikappe ‘‘bhindamāno’’ti padassa ‘‘visuṃ karonto’’ti atthamāha. Tatiyavikappe pana bhindamānoti vināsentoti attho. Tenāha ‘‘santikabhāvaṃ bhinditvā dūrabhāvaṃ, dūrabhāvañca bhinditvā santikabhāvaṃ karonto’’ti. Na hi sakkā santikassa tabbhāvaṃ avināsetvā dūrabhāvaṃ kātuṃ, tathā itarassāpi. Santikabhāvakaraṇena na bhindati na vināseti, na ca okāsadūrato lakkhaṇato dūraṃ visuṃ karaṇena bhindati vibhāgaṃ karoti, nāpi okāsadūrena lakkhaṇato dūraṃ vomissakakaraṇena bhindati sambhindatīti yojanā. ‘‘Tidhā attho daṭṭhabbo’’ti saṅkhepena vuttamatthaṃ ‘‘na hī’’tiādinā vivarati. Visuṃ karoti, vomissakaṃ karotīti karoti-saddaṃ ānetvā sambandho. ‘‘Etthāpī’’tiādinā yathā ‘‘okāsato dūrameva bhindatī’’ti ettha okāsato dūrassa okāsato santikabhāvakaraṇaṃ adhippetanti vināsanaṃ bhedanaṃ, evaṃ ‘‘na lakkhaṇato dūraṃ bhindatī’’ti etthāpi lakkhaṇato dūrassa lakkhaṇato santikabhāvākaraṇaṃ abhedanaṃ avināsananti imamatthaṃ dasseti. Vomissakakaraṇavibhāgakaraṇatthataṃ sandhāyāha ‘‘bhindamānoti ettha ca aññathā bhedanaṃ vutta’’nti. Pacchimanaye vināsanatthameva sandhāya ‘‘bhedanaṃ idha ca aññathā vutta’’nti avoca.

“भिन्दमानो” (भेद करत असताना) म्हणजे “संभिन्दमानो” (एकत्र करत असताना/मिश्र करत असताना) असे म्हटले आहे, म्हणून “मिस्सकं करोन्तो” (मिश्रण करत असताना) असे सांगितले आहे. परंतु, ज्या अर्थी ‘भेदन’ म्हणजे ‘विभाग करणे’ (वेगळे करणे) देखील होते, म्हणून दुसऱ्या पर्यायात “भिन्दमानो” या शब्दाचा “विसुं करोन्तो” (वेगळे करत असताना) असा अर्थ सांगितला आहे. तिसऱ्या पर्यायात मात्र “भिन्दमानो” म्हणजे “विनासेन्तो” (नष्ट करत असताना) असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – “जवळचेपण नष्ट करून दूरचेपण, आणि दूरचेपण नष्ट करून जवळचेपण करणे.” कारण जवळच्या गोष्टीचा तो भाव नष्ट केल्याशिवाय त्याला दूरचे करणे शक्य नाही, आणि त्याचप्रमाणे दुसऱ्या बाबतीतही. जवळचेपण केल्याने तो भेद करत नाही किंवा नष्ट करत नाही; आणि अवकाशाने दूर असलेल्याला लक्षणाने दूर असलेल्यापासून वेगळे करून तो भेद करत नाही किंवा विभाग करत नाही; तसेच अवकाशाने दूर असलेल्याला लक्षणाने दूर असलेल्याशी मिश्र करून तो भेद करत नाही किंवा एकत्र करत नाही – असा येथे संबंध (योजना) आहे. “तीन प्रकारे अर्थ पहावा” या संक्षेपाने सांगितलेल्या अर्थाचे “न ही” (कारण नाही) इत्यादींद्वारे स्पष्टीकरण केले आहे. ‘वेगळे करतो’, ‘मिश्र करतो’ येथे ‘करतो’ (करोति) हा शब्द आणून संबंध जोडला आहे. “येथेही” इत्यादींद्वारे, ज्याप्रमाणे “अवकाशाने दूर असलेल्यालाच भेदतो (नष्ट करतो)” येथे अवकाशाने दूर असलेल्याला अवकाशाने जवळचे करणे अभिप्रेत आहे, जे की विनाश किंवा भेदन आहे; त्याचप्रमाणे “लक्षणाने दूर असलेल्याला भेदत नाही” येथेही लक्षणाने दूर असलेल्याला लक्षणाने जवळचे न करणे म्हणजेच अभेदन किंवा अविनाश आहे, हा अर्थ दर्शविला आहे. मिश्रण करणे आणि विभाग करणे या अर्थाचा संदर्भ घेऊन म्हटले आहे – “आणि येथे ‘भिन्दमानो’ मध्ये दुसऱ्या प्रकारे भेद सांगितले आहे.” अंतिम पद्धतीमध्ये केवळ विनाश या अर्थाचा संदर्भ घेऊन “येथे भेद दुसऱ्या प्रकारे सांगितले आहे” असे म्हटले आहे.

Rūpakkhandhaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

रूपस्कंध-निर्देश-वर्णन समाप्त झाले.

2. Vedanākkhandhaniddesavaṇṇanā

२. वेदनास्कंध-निर्देश-वर्णन

8. Cakkhādayo [Pg.17] pasādāti oḷārikattabhāvapariyāpannā cakkhusotaghānajivhāpasādā, manomayattabhāvapariyāpannā cakkhusotappasādā ca. Kāyavohāraṃ arahantīti kāyantogadhattā kāyekadesattā ca kāyoti vattabbataṃ arahanti. Kāyoti hi attabhāvopi vuccati ‘‘sakkāyadiṭṭhī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.21; 3.155), karajakāyopi ‘‘so imamhā kāyā aññaṃ kāyaṃ abhinimminātī’’tiādīsu (paṭi. ma. 3.14). Tabbatthukāti cakkhādinissitā kāyikāti pariyāyena vuttā, nippariyāyena pana cetasikāva. Yathāha ‘‘yaṃ tasmiṃ samaye tajjācakkhuviññāṇadhātusamphassajaṃ cetasikaṃ neva sātaṃ nāsātaṃ cetosamphassajaṃ adukkhamasukhaṃ vedayita’’ntiādi (dha. sa. 152). ‘‘Na hi cakkhādayo kāyappasādā hontī’’ti iminā kāyapasādanissitā vedanā nippariyāyena kāyikāti dasseti. Kāyikacetasikādibhāvenāti ādi-saddena kusalākusalābyākatādibhāvā saṅgayhanti. Tenāti sukhādivedanekadesassa addhāsamayavasena atītādibhāvābhāvena. Keci panettha ‘‘heṭṭhā dassitanayattā pākaṭattā addhāvasena, ekamuhuttādipubbaṇhādīsu utuādinā rūpassa viya vedanāya vibhāgo na gayhatīti samayavasena ca atītādibhedo na dassito’’ti vadanti. Santānavasena pavattānampi vedanānaṃ cittena samūhato gahetabbataṃ sandhāyāha ‘‘vedanāsamudāyo’’ti. Tehīti addhāsamayavasena atītādibhāvehi. Etthāti etasmiṃ vibhaṅge. Teti ‘‘vedanekadesā’’ti vuttā kāyikacetasikādibhāvena bhinnā sukhādivedanāvisesā. Yadi vedanekadesā ettha gahitā, khaṇaparicchinnāva te gahetabbā, na santatiparicchinnāti āha ‘‘ekasantatiyaṃ panā’’tiādi. Tesūti sukhādibhedesu. Bhedoti viseso. Tassāti sukhādivisesassa. Yathā cettha, evaṃ ‘‘taṃsahitataduppādakā’’ti etthāpi taṃ-saddena sukhādiviseso paccāmaṭṭhoti veditabbo. Santati paricchedikā bhavituṃ arahatīti sambandho. Santatikhaṇavaseneva paricchedo vutto, na addhāsamayavasenāti adhippāyo.

८. “चक्खु इत्यादी प्रसाद” म्हणजे स्थूल आत्मभावात समाविष्ट असलेले चक्षू, श्रोत्र, घ्राण आणि जिव्हा यांचे प्रसाद, आणि मनोमय आत्मभावात समाविष्ट असलेले चक्षू व श्रोत्र यांचे प्रसाद होत. “काय-व्यवहारास पात्र ठरतात” म्हणजे कायेमध्ये अंतर्भूत असल्यामुळे आणि कायेचा एक भाग असल्यामुळे ते ‘काय’ या संज्ञेस पात्र ठरतात. कारण ‘सक्कायदिट्ठी’ (सत्कायदृष्टी) इत्यादींमध्ये आत्मभावालाही ‘काय’ म्हटले जाते, आणि “तो या कायेतून दुसरी काय निर्माण करतो” इत्यादींमध्ये भौतिक शरीरालाही (करजकाय) ‘काय’ म्हटले जाते. “त्यावर आधारित असणारे” म्हणजे चक्षू इत्यादींवर आश्रित असणारे, ज्यांना लाक्षणिक अर्थाने (परियायेन) ‘कायिक’ (शारीरिक) म्हटले आहे, परंतु मुख्य अर्थाने (निप्परियायेन) ते चैतसिकच आहेत. जसे की म्हटले आहे – “ज्या वेळी त्या चक्षुर्विज्ञानधातूच्या संस्पर्शाने उत्पन्न झालेले चैतसिक, जे सुखकारकही नाही आणि दुःखकारकही नाही, असे चेतोसंस्पर्शजन्य अदुःख-असुख वेदन आहे” इत्यादी. “कारण चक्षू इत्यादी कायप्रसाद नसतात” याद्वारे कायप्रसादावर आश्रित असणारी वेदना ही मुख्य अर्थाने ‘कायिक’ आहे, असे दर्शविले आहे. “कायिक-चैतसिक इत्यादी भावाने” यातील ‘आदि’ शब्दाने कुशल, अकुशल, अव्याकृत इत्यादी भावांचे ग्रहण होते. “त्यामुळे” म्हणजे सुख इत्यादी वेदनेच्या एका भागाचा काळ आणि समयाच्या वशाने अतीतादी भाव नसल्यामुळे. येथे काही जण म्हणतात की, “खाली दर्शविलेल्या पद्धतीनुसार स्पष्ट असल्यामुळे काळाच्या वशाने, आणि एका मुहूर्तामध्ये किंवा पूर्वान्हात ऋतू इत्यादींमुळे रूपाप्रमाणे वेदनेचा विभाग ग्रहण केला जात नाही, म्हणून समयाच्या वशाने अतीतादी भेद दर्शविलेला नाही.” प्रवाहाच्या (संततीच्या) रूपाने प्रवृत्त होणाऱ्या वेदनांचेही चित्ताद्वारे समूहाने ग्रहण केले जावे, या उद्देशाने “वेदनासमुदाय” असे म्हटले आहे. “त्यांच्याद्वारे” म्हणजे काळ आणि समयाच्या वशाने अतीतादी भावांद्वारे. “येथे” म्हणजे या विभंगामध्ये. “ते” म्हणजे “वेदनांचे एक भाग” असे म्हटलेले, कायिक-चैतसिक इत्यादी भावाने भिन्न असलेले सुख इत्यादी वेदनेचे विशेष प्रकार. जर येथे वेदनेचे एक भाग घेतले आहेत, तर ते क्षण-मर्यादितच घेतले पाहिजेत, संतती-मर्यादित नाही, म्हणून “परंतु एका संततीमध्ये” इत्यादी म्हटले आहे. “त्यांच्यामध्ये” म्हणजे सुख इत्यादी भेदांमध्ये. ‘भेद’ म्हणजे विशेष. “त्याचा” म्हणजे त्या सुख इत्यादी विशेषाचा. आणि जसे येथे आहे, तसेच “त्याच्यासह आणि त्यापासून उत्पन्न होणारे” येथेही ‘त्या’ (तं) शब्दाने सुख इत्यादी विशेषाचाच निर्देश केला आहे, असे समजावे. “संतती ही मर्यादा निश्चित करणारी असू शकते” असा संबंध आहे. संततीच्या क्षणाच्या वशानेच मर्यादा (परिच्छेद) सांगितली आहे, काळ किंवा समयाच्या वशाने नाही, असा अभिप्राय आहे.

‘‘Pubbantāparantamajjhagatā’’ti niṭṭhitahetukiccā aniṭṭhitapaccayakiccāti vuttā, taṃ pana atikkantahetupaccayakiccanti evaṃ vuttassa nayassa upalakkhaṇanti [Pg.18] āha ‘‘pubbantāparantamajjhagatāti etena hetupaccayakiccavasena vuttanayaṃ dassetī’’ti. Ettha kusalākusalakiriyavedanānaṃ rūpassa viya, vipākānaṃ viya ca ayaṃ nāma janakahetūti nippariyāyena na sakkā vattuṃ, pariyāyena pana anantarapaccayabhūto hetūti vattabbo.

“पुब्बन्त-अपरन्त-मज्झगत” (पूर्व-अन्त-अपर-मध्यगत) म्हणजे ज्यांचे हेतूचे कार्य पूर्ण झाले आहे आणि प्रत्ययाचे कार्य अपूर्ण आहे, असे म्हटले आहे. परंतु ते ‘अतिक्रान्त-हेतू-प्रत्यय-कार्य’ (ज्यांचे हेतू आणि प्रत्ययाचे कार्य निघून गेले आहे) अशा प्रकारे सांगितलेल्या पद्धतीचे उपलक्षण आहे, म्हणून म्हटले आहे – “पुब्बन्तापरन्तमज्झगता याद्वारे हेतू आणि प्रत्ययाच्या कार्याच्या वशाने सांगितलेली पद्धत दर्शविली जाते.” येथे कुशल, अकुशल आणि क्रिया वेदनांचा, रूपाप्रमाणे किंवा विपाकाप्रमाणे, ‘हाच जनक हेतू आहे’ असे मुख्य अर्थाने (निप्परियायेन) सांगता येत नाही, परंतु लाक्षणिक अर्थाने (परियायेन) ‘अनन्तरप्रत्ययभूत हेतू’ असे म्हटले पाहिजे.

11. Santāpanakiccanti pariḍahanakiccaṃ. Jātiādisaṅkaranti jātisabhāvapuggalalokiyalokuttarato saṅkaraṃ sambhedaṃ akatvā. Samānajātiyanti ekajātiyaṃ. Sukhato tajjātiyā adukkhamasukhā paṇītāti yojetabbāti sambandho. Samānabhedeti bhūmantarādisamānavibhāge. Upabrūhitānaṃ dhātūnanti uḷārarūpasamuṭṭhāpanena paṇītānaṃ rūpadhammānaṃ. Vibādhitānanti nippīḷitānaṃ milāpitānaṃ. Ubhayanti sukhādidvayaṃ. Ettha ca khobhanā, āluḷanā ca kāyikasukhassa vasena veditabbā. Abhisandanā jhānasukhassa. Madayanā kāmasukhassa. Tathā chādanā. Āsiñcanā sabbassa. Chādanā āsiñcanā vā sabbassa vasena veditabbā.

११. “संतापन कार्य” म्हणजे परिदाह कार्य (दाह निर्माण करण्याचे कार्य). “जाती इत्यादी संकर” म्हणजे जात, स्वभाव, पुद्गल, लौकिक आणि लोकोत्तर यांच्या दृष्टीने संकर (मिश्रण) न करता. “समान जातीमध्ये” म्हणजे एकाच जातीमध्ये. सुखापेक्षा त्याच जातीची अदुःख-असुख वेदना प्रणीत (श्रेष्ठ) आहे, असा संबंध जोडावा. “समान भेदांमध्ये” म्हणजे भूमी इत्यादींच्या समान विभागांमध्ये. “उपबृंहित धातूंचे” म्हणजे उदार रूपाच्या समुत्थापनाने प्रणीत झालेल्या रूपधर्मांचे. “विबाधित झालेल्यांचे” म्हणजे पीडित किंवा म्लान झालेल्यांचे. “उभय” म्हणजे सुख इत्यादी दोन्ही. आणि येथे ‘क्षोभ’ (क्षोभ निर्माण करणे) आणि ‘आलोडन’ (मंथन करणे/वळवळणे) हे कायिक सुखाच्या वशाने समजावे. ‘अभिसंदन’ (पाझरणे) हे ध्यानसुखाच्या वशाने. ‘मदयन’ (मत्त करणे) हे कामसुखाच्या वशाने. तसेच ‘छादन’ (झाकणे). ‘आसिंचन’ (सिंचन करणे) हे सर्वांच्या वशाने. ‘छादन’ किंवा ‘आसिंचन’ हे सर्वांच्या वशाने समजावे.

Sabhāvādibhedena cāti sabhāvapuggalalokiyādibhedena ca. Ekantapaṇīte lokuttare hīnapaṇītānaṃ paṭipadānaṃ vasena hīnapaṇītatā. Ekantahīne akusale chandādivasena hīnapaṇītatā, oḷārikasukhumatā ca. Tathā hi vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘yā oḷārikā, sā hīnā. Yā sukhumā, sā paṇītā’’ti (vibha. aṭṭha. 11). Akusalādīsu dosasahagatādiantarabhedavasena upādāyupādāya oḷārikasukhumatā taṃtaṃvāpanavasena vuccati, na kusalākusalādivasenāti āha ‘‘taṃtaṃvāpanavasena kathanepi parivattanaṃ natthī’’ti. Dosussannatāyāti kilesādhikatāya. Tathāti dosussannatāya. Kathaṃ pana kusalesu dosussannatā? Upanissayavasena, kilesādhikehi santāne pavattamānā kusalā dhammā kilesehi sambādhappattiyā tiṇādīhi sambādhappattāni viya sassāni vipulaphalauḷāraphalā na hontīti. Tathāti mandadosatāya. Kusalānaṃ mandadosatāpi vuttanayānusārena veditabbā. Oḷārikasukhumanikantīti ettha antogadhavisesaṃ nikantiyā oḷārikasukhumatāsāmaññaṃ vuttaṃ. Yathā hettha oḷārikasāmaññena oḷārikoḷārikataroḷārikatamā [Pg.19] nikantiyo gayhanti, tathā sukhumasukhumatarasukhumatamā sukhumatāsāmaññena gayhantīti. Sukhumatamanikantivatthunti cettha yāva bhavaggaṃ vipassanāñāṇañca veditabbaṃ.

‘स्वभावादिभेदाने आणि’ म्हणजे स्वभाव, पुग्गल, लोकिय इत्यादी भेदाने. एकांत प्रणीत अशा लोकुत्तरमध्ये हीन आणि प्रणीत प्रतिपदेच्या वशने हीन-प्रणीतता असते. एकांत हीन अशा अकुशलामध्ये छंदादींच्या वशने हीन-प्रणीतता आणि ओळारिक-सुखुमता (स्थूल-सूक्ष्मता) असते. तसेच अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे - ‘जी ओळारिक आहे, ती हीन आहे. जी सुखुम आहे, ती प्रणीत आहे’ (विभङ्ग अट्ठकथा ११). अकुशलादींमध्ये दोससहगत इत्यादी आंतरिक भेदांच्या वशने उपादाय-उपादाय (अपेक्षा धरून) ओळारिक-सुखुमता त्या-त्या वापनाच्या वशने म्हटली जाते, कुशल-अकुशलादींच्या वशने नाही; म्हणून म्हटले आहे - ‘त्या-त्या वापनाच्या वशने कथनातही परिवर्तन होत नाही’. ‘दोसुस्सन्नता’ म्हणजे क्लेशांची अधिकता. ‘तथा’ म्हणजे दोसुस्सन्नतेने. पण कुशलांमध्ये दोसुस्सन्नता कशी असू शकते? उपनिस्सय वशने, क्लेशाधिक संतानामध्ये प्रवृत्त होणारे कुशल धम्म क्लेशांच्या संबाधामुळे (अडथळ्यामुळे), गवतादींच्या अडथळ्यामुळे पिकांप्रमाणे विपुल फळ देणारे किंवा उळार फळ देणारे होत नाहीत. ‘तथा’ म्हणजे मंददोसतेने. कुशलांची मंददोसता देखील सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजली पाहिजे. ‘ओळारिक-सुखुम-निकंती’ यामध्ये निकंतीच्या अंतर्गत विशेषाला ओळारिक-सुखुमतेचे सामान्यत्व म्हटले आहे. जसे येथे ओळारिक सामान्याने ओळारिक, ओळारिकतर आणि ओळारिकतम निकंती ग्रहण केल्या जातात, तसेच सुखुम सामान्याने सुखुम, सुखुमतर आणि सुखुमतम निकंती ग्रहण केल्या जातात. ‘सुखुमतम निकंतिवत्थु’ यामध्ये भवाग्रापर्यंत आणि विपस्सनाज्ञानापर्यंत समजले पाहिजे.

13. Yadi siyāti yadi asampayogo visaṃsaṭṭho siyā.

१३. ‘जर असेल’ म्हणजे जर असंपयोग विसंसट्ठ असेल.

Santikato akusalatoti akusalabhāvena santikato lobhasahagatādiakusalavedayitato. Akusalāti dosasahagatādiakusalavedanā dūreti yathā uddharīyati. Tato dūrato kusalatoti tato akusalato dūrato kāmāvacarādikusalavedayitato kusalā kāmāvacarādikusalavedanā. ‘‘Na sakkā’’ti vuttaṃ uddharituṃ asakkuṇeyyataṃ ‘‘tathā hi satī’’tiādinā vivarati. Tasmāti yasmā dūrato santikuddharaṇaṃ vuttanayena santikato santikuddharaṇameva hoti, tathā sati atthaviseso na hoti, upādāyupādāya dūrasantikatā idha vuccati. Tasmā santikato santikuddharaṇañca na sakkā kātuṃ atthavisesābhāvato, anadhippetattā cāti adhippāyo.

‘संतिक अकुशलापासून’ म्हणजे अकुशलभावाने जवळ असलेल्या लोभसहगत इत्यादी अकुशल वेदयितापासून. ‘अकुशल’ म्हणजे दोससहगत इत्यादी अकुशल वेदना ‘दूर आहे’ असे जसे उद्धृत केले जाते. ‘त्यापासून दूर असलेल्या कुशलापासून’ म्हणजे त्या अकुशलापासून दूर असलेल्या कामावचर इत्यादी कुशल वेदयितापासून कुशल कामावचर इत्यादी कुशल वेदना. ‘शक्य नाही’ असे जे म्हटले आहे, ते उद्धृत करण्याची असमर्थता ‘तथा हि सति’ इत्यादीने स्पष्ट करतात. ‘त्यामुळे’ कारण दूर असलेल्यापासून संतिक उद्धृत करणे सांगितलेल्या पद्धतीने संतिकपासून संतिक उद्धृत करणेच होते, आणि तसे असताना अर्थविशेष राहत नाही, म्हणून येथे उपादाय-उपादाय दूर-संतिकता म्हटली आहे. म्हणून संतिकपासून संतिक उद्धृत करणे देखील शक्य नाही, कारण अर्थविशेषाचा अभाव आहे आणि ते अनभिप्रेत आहे, असा अभिप्राय आहे.

Nanu ca atisayavacanicchāvasena attheva atthavisesoti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘dūradūrataratāya viya santikasantikataratāya ca anadhippetattā’’ti. Yāti akusalavedanā. Tatoti kusalavedayitato. Idha vuttassa dūrassāti imasmiṃ vedanākkhandhavibhaṅge ‘‘akusalā vedanā kusalābyākatāhi vedanāhi dūre’’tiādinā (vibha. 13) vuttassa dūrassa. Dūrato accantavisabhāgattāti yato yaṃ ‘‘dūre’’ti vuttaṃ, tato accantavisadisattā tassa vasena dūre santikaṃ natthīti na sakkā dūrato santikaṃ uddharituṃ. Ayañhettha adhippāyo – heṭṭhā yā vedanā yāya vedanāya dūreti vuttā, sā eva tassā kenacipi pariyāyena santiketi na uddharitabbāti. Santiketi vuttavedanaṃyeva sandhāya vadati. Bhinneti lobhasahagatādivasena vibhatte. Tatthevāti ‘‘santike’’ti vuttaatthe eva. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘akusalā vedanā akusalāya vedanāya santike’’ti evaṃ vuttaakusalāya vedanāyameva lobhasahagatādivasena vibhattāya dūrabhāvopi labbhati. Evaṃ sesesupīti.

‘पण अतिशयवचनाच्या इच्छेमुळे अर्थविशेष आहेच’ अशी शंका मनात घेऊन म्हणतात - ‘दूर-दूरतरतेप्रमाणे आणि संतिक-संतिकतरतेच्या अनभिप्रेततेमुळे’. ‘जी’ म्हणजे अकुशल वेदना. ‘त्यापासून’ म्हणजे कुशल वेदयितापासून. ‘येथे सांगितलेल्या दूराचे’ म्हणजे या वेदनाक्खंधविभंगामध्ये ‘अकुशल वेदना कुशल-अव्याकृत वेदनांपासून दूर आहे’ इत्यादीने (विभंग १३) सांगितलेल्या दूराचे. ‘दूरापासून अत्यंत विसभागत्व असल्यामुळे’ म्हणजे ज्याच्यापासून जे ‘दूर’ म्हटले आहे, त्यापासून अत्यंत विसदृश असल्यामुळे त्याच्या वशने दूरामध्ये संतिक नसते, म्हणून दूरापासून संतिक उद्धृत करणे शक्य नाही. येथे हा अभिप्राय आहे - खाली जी वेदना ज्या वेदनेपासून दूर आहे असे म्हटले आहे, तीच तिच्या कोणत्याही पर्यायाने संतिक आहे असे उद्धृत करू नये. ‘संतिक’ असे म्हटलेल्या वेदनेलाच उद्देशून बोलतात. ‘भिन्न’ म्हणजे लोभसहगत इत्यादी वशने विभागलेल्या. ‘तेथेच’ म्हणजे ‘संतिक’ असे म्हटलेल्या अर्थामध्येच. हे असे म्हटले आहे - ‘अकुशल वेदना अकुशल वेदनेच्या संतिक आहे’ अशा प्रकारे म्हटलेल्या अकुशल वेदनेमध्येच लोभसहगत इत्यादी वशने विभागणी केली असता दूरभाव देखील प्राप्त होतो. याचप्रमाणे इतरांमध्येही समजावे.

Yadi [Pg.20] santikato dūraṃ labbhati, yadaggena dūraṃ labbhati, tadaggena dūrato santikaṃ uddhariyeyyāti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘upādāyupādāya dūrato ca santikaṃ na sakkā uddharitu’’ntiādi. Tassattho – yaṃ santikato dūraṃ labbhati, yadipi taṃ visabhāgaṭṭhena labbhati, tathāpi yaṃ tattha santikaṃ labbhati, taṃ sabhāgaṭṭheneva labbhatīti santikatova santikaṃ uddhaṭaṃ siyāti. Tasmāti yasmā visabhāgaṭṭhena dūratā, sabhāgaṭṭhena ca santikatā icchitā, tasmā. Lobhasahagatāya dosasahagatā visabhāgatāya dūre samānā kathaṃ santike bhaveyyāti adhippāyo. Nanu tāsaṃ akusalasabhāgatā labbhatevāti tattha uttaramāha ‘‘visabhāgatā’’tiādi. Tattha bhedaṃ aggahetvā na pavattatīti bhedaṃ visesaṃ asadisataṃ gahetvā eva pavattati visabhāgatā. Dūratāyāti idhādhippetāya dūratāya sabhāgassa abyāpakattā dūrato santikuddharaṇaṃ na sakkā kātuṃ. Sati hi sabhāgabyāpakatte siyā santikatāti dūrato santikuddharaṇaṃ sakkā kātunti adhippāyo. ‘‘Na hī’’tiādinā tamevatthaṃ pākaṭaṃ karoti. Sabhāgatāti sāmaññaṃ. Bhedanti visesaṃ. Antogadhaṃ katvāvāti abhibyāpetvāva. Visabhāgabyāpakattā santikatāyāti idhādhippetavisabhāgaṃ byāpetvā pavattanato heṭṭhā vuttasantikatāya santikato dūruddharaṇaṃ sakkā kātuṃ. Tamevatthaṃ ‘‘akusalatā hī’’tiādinā pākaṭaṃ karoti.

‘जर संतिकपासून दूर प्राप्त होते, तर ज्या प्रमाणात दूर प्राप्त होते, त्या प्रमाणात दूरापासून संतिक उद्धृत केले जावे’ अशी शंका मनात घेऊन म्हणतात - ‘उपादाय-उपादाय दूरापासून संतिक उद्धृत करणे शक्य नाही’ इत्यादी. त्याचा अर्थ असा - जे संतिकपासून दूर प्राप्त होते, जरी ते विसभागाच्या अर्थाने प्राप्त होते, तरीही जे तेथे संतिक प्राप्त होते, ते सभागाच्या अर्थानेच प्राप्त होते, म्हणून संतिकपासूनच संतिक उद्धृत केले जाईल. ‘त्यामुळे’ कारण विसभागाच्या अर्थाने दूरता आणि सभागाच्या अर्थाने संतिकता इच्छित आहे, म्हणून. लोभसहगत वेदनेपेक्षा दोससहगत वेदना विसभागत्वेकरून दूर असताना ती संतिक कशी असू शकेल? असा अभिप्राय आहे. ‘पण त्यांची अकुशल-सभागता प्राप्त होतेच ना?’ यावर उत्तर देतात - ‘विसभागत्व’ इत्यादी. ‘तेथे भेद ग्रहण न करता प्रवृत्त होत नाही’ म्हणजे भेद, विशेष, विसदृशता ग्रहण करूनच विसभागत्व प्रवृत्त होते. ‘दूरतेमुळे’ म्हणजे येथे अभिप्रेत असलेल्या दूरतेमध्ये सभाग व्यापत नसल्यामुळे दूरापासून संतिक उद्धृत करणे शक्य नाही. जर सभाग-व्यापकत्व असते, तर संतिकता असती आणि दूरापासून संतिक उद्धृत करणे शक्य झाले असते, असा अभिप्राय आहे. ‘न ही’ इत्यादीने तोच अर्थ स्पष्ट करतात. ‘सभागता’ म्हणजे सामान्य. ‘भेद’ म्हणजे विशेष. ‘अंतर्गत करूनच’ म्हणजे अभिव्याप्त करूनच. ‘विसभाग-व्यापकत्वामुळे संतिकता’ म्हणजे येथे अभिप्रेत असलेल्या विसभागाला व्यापून प्रवृत्त होत असल्यामुळे, खाली सांगितलेल्या संतिकतेने संतिकपासून दूर उद्धृत करणे शक्य आहे. तोच अर्थ ‘अकुशलता ही’ इत्यादीने स्पष्ट करतात.

Vedanākkhandhaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

वेदनाक्खंधनिद्देसवण्णना समाप्त झाली.

3. Saññākkhandhaniddesavaṇṇanā

३. सञ्ञाक्खंधनिद्देसवण्णना.

17. Tassāpīti saññāyapi. Tabbatthukattāti cakkhuvatthukattā. Paṭighaviññeyyoti yathāvuttapaṭighato vijānitabbo paṭighavasena gahetabbo. Uttarapadalopaṃ katvāti purimapade uttarapadalopaṃ katvā.

१७. ‘तिचीही’ म्हणजे संज्ञेचीही. ‘तद्वस्तुकत्वामुळे’ म्हणजे चक्षुवस्तुकत्वामुळे. ‘प्रतिघविज्ञेय’ म्हणजे सांगितलेल्या प्रतिघापासून जाणण्यायोग्य, प्रतिघाच्या वशने ग्रहण करण्यायोग्य. ‘उत्तरपदलोप करून’ म्हणजे पूर्वपदामध्ये उत्तरपदाचा लोप करून.

Viññeyyabhāve, na uppattiyanti adhippāyo. Vacananti saddo, nāmanti attho. Vacanādhīnāti gahetabbataṃ pati saddādhīnā, nāmāyattagahaṇāti attho. Yadettha vattabbaṃ, taṃ nāmarūpaduke (dha. sa. mūlaṭī. 101-108) vuttameva. Adhivacanaṃ paññattipakāsakaṃ [Pg.21] ñāpakaṃ etesaṃ atthīti adhivacanā yathā arisasoti. Tatojoti adhivacanasaṅkhātato arūpakkhandhato jāto. Arūpakkhandhapariyāpannattā phassepi yathāvutto attho sambhavatīti dassetuṃ ‘‘samphassoyeva vā’’tiādimāha. Na kevalaṃ manodvārikaphasse eva, atha kho pañcadvārikaphassepi ‘‘viññeyyabhāve vacanaṃ adhikicca pavattā adhivacanā’’tiādivuttappakāro attho sambhavati. Itīti tasmā. Tena pariyāyenāti manosamphassajapariyāyena. Tatojāpīti pañcadvārikaphassajātāpi. Aññappakārāsambhavatoti paṭighasamphassajapariyāyassa asambhavato. Āveṇikaṃ paṭighasamphassajatā. Pakārantaraṃ adhivacanasamphassajatā.

विज्ञेयभावात (जाणून घेण्याच्या अवस्थेत), उत्पत्तीमध्ये नाही असा अभिप्राय आहे. 'वचन' म्हणजे शब्द, 'नाम' म्हणजे अर्थ. 'वचनाधीन' म्हणजे ग्रहण करण्याच्या बाबतीत शब्दाच्या अधीन असणे, नामाच्या अधीन ग्रहण करणे असा अर्थ आहे. येथे जे सांगायचे आहे, ते नामरूपदुकात (धम्मसङ्गणि मूलटीका १०१-१०८) सांगितलेच आहे. 'अधिवचन' म्हणजे प्रज्ञप्तीचे (संकल्पनेचे) प्रकाशक, ज्ञापक (बोध करून देणारे) यांचे असते म्हणून 'अधिवचन' जसे 'अरीससो' (मूळव्याध असलेला). 'ततोज' म्हणजे अधिवचन नावाच्या अरूपस्कंधापासून उत्पन्न झालेला. अरूपस्कंधात समाविष्ट असल्यामुळे स्पर्शातही यथावक्त अर्थ संभवतो हे दर्शवण्यासाठी 'सम्पस्सोयेव वा' (किंवा स्पर्शच) इत्यादी म्हटले आहे. केवळ मनोध्वारिक स्पर्शातच नाही, तर पंचद्वारिक स्पर्शातही 'विज्ञेयभावात वचनाला अनुसरून प्रवृत्त होणारे अधिवचन' इत्यादी प्रकारचा अर्थ संभवतो. 'इति' म्हणजे म्हणून. 'तेन परियायेन' म्हणजे मनःसंस्पर्शज पर्यायाने. 'ततोजापि' म्हणजे पंचद्वारिक स्पर्शापासून उत्पन्न झालेले देखील. 'अञ्ञप्पकारअसम्भवतो' म्हणजे इतर प्रकारच्या असंभवामुळे म्हणजेच प्रतिघसंस्पर्शज पर्यायाचा असंभव असल्यामुळे. प्रतिघसंस्पर्शजता ही आवेणिक (असाधारण) आहे. दुसरा प्रकार अधिवचनसंस्पर्शजता आहे.

Yadi evanti yadi pañcadvārikaphassehi uppannasaññā pariyāyato nippariyāyato ca ‘‘adhivacanasamphassajā’’ti vuccanti, evaṃ cattāropi arūpino khandhā evaṃ vattuṃ yuttā. Evaṃ sante saññāva kasmā ‘‘adhivacanasamphassajā’’ti vuttāti āha ‘‘tiṇṇaṃ khandhāna’’ntiādi. Tattha tiṇṇaṃ khandhānanti vedanāsaṅkhāraviññāṇakkhandhānaṃ. Atthavasenāti ‘‘vacanaṃ adhikicca pavattā adhivacanā’’tiādinā vuttaatthavasena anvatthatāvasena. Attano pattampi nāmanti ‘‘adhivacanasamphassajā’’ti evaṃ attano anuppattampi nāmaṃ. Dhammābhilāpoti sabhāvanirutti. Pubbe catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ sādhāraṇopi adhivacanasamphassajavohāro ruḷhivasena saññāya eva pavattoti vatvā idāni so tadaññārūpakkhandhasādhāraṇo saññāya nivesitoti dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādimāha. Rajjitvā olokanādīsūti ettha ādi-saddena kujjhitvā olokanādi viya rajjitvā savanādipi saṅgayhatīti veditabbaṃ, tathāsotāvadhānādinopi rattatādivijānananimittatāsambhavato. Cakkhusamphassajāsaññāya pana pākaṭabhāvaṃ nidassanavasena dassetuṃ ‘‘olokanaṃ cakkhuviññāṇavisayasamāgame’’tiādimāha.

जर असे असेल तर, जर पंचद्वारिक स्पर्शांमुळे उत्पन्न झालेली संज्ञा पर्यायाने आणि निष्पर्यायाने 'अधिवचनसंस्पर्शज' म्हटली जाते, तर चारही अरूप स्कंधांना असे म्हणणे योग्य आहे. असे असताना केवळ संज्ञेलाच 'अधिवचनसंस्पर्शज' का म्हटले आहे? म्हणून 'तिण्णं खन्धानं' (तीन स्कंधांचे) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'तीन स्कंधांचे' म्हणजे वेदना, संस्कार आणि विज्ञान स्कंधांचे. 'अर्थवशाने' म्हणजे 'वचनाला अनुसरून प्रवृत्त होणारे अधिवचन' इत्यादी सांगितलेल्या अर्थाच्या वशाने, अन्वर्थतेच्या वशाने. 'स्वतःला प्राप्त झालेले नाम देखील' म्हणजे 'अधिवचनसंस्पर्शज' अशा प्रकारे स्वतःला प्राप्त झालेले नाम. 'धम्माभिलाप' म्हणजे स्वभाव निरुक्ती. पूर्वी चार अरूपस्कंधांना साधारण असलेला देखील अधिवचनसंस्पर्शज व्यवहार रूढीने संज्ञेमध्येच प्रवृत्त होतो असे सांगून, आता तो इतर अरूपस्कंधांना साधारण असलेला संज्ञेमध्ये प्रस्थापित केला आहे हे दर्शवण्यासाठी 'अथ वा' इत्यादी म्हटले आहे. 'रज्जित्वा ओलोकनादीसु' (रागाने/आसक्तीने पाहणे इत्यादींमध्ये) येथे 'आदि' शब्दाने क्रोधाने पाहणे इत्यादींप्रमाणे आसक्तीने ऐकणे इत्यादींचाही संग्रह होतो असे समजावे, कारण श्रोतावधान (कान देणे) इत्यादींमध्ये देखील रक्तता (आसक्ती) इत्यादींच्या विज्ञानाचे निमित्त असणे संभवते. चक्षुसंस्पर्शज संज्ञेची स्पष्टता उदाहरणाद्वारे दर्शवण्यासाठी 'ओलोकनं चक्खुविञ्ञाणविसयसमागमे' (चक्षुविज्ञानाच्या विषयाच्या समागमात पाहणे) इत्यादी म्हटले आहे.

Olokanassa apākaṭabhāve rattatādivijānanaṃ na hoti, pākaṭabhāve ca hotīti āha ‘‘pasādavatthukā evā’’ti. ‘‘Aññaṃ cintenta’’nti yaṃ pubbe tena kathitaṃ, kāyena vā pakāsitaṃ, tato aññaṃ kiñci atthaṃ cintentaṃ. Tenevāha ‘‘ñāta’’nti.

पाहणे स्पष्ट नसताना रक्तता (आसक्ती) इत्यादींचे विज्ञान होत नाही, आणि स्पष्ट असताना होते, म्हणून 'प्रसादवत्थुका एवा' (प्रसादवस्तूवर आधारितच) असे म्हटले आहे. 'अञ्ञं चिन्तेन्तं' (दुसऱ्या कशाचा विचार करत असताना) म्हणजे जे पूर्वी त्याने सांगितले होते किंवा कायेने (शरीराने) प्रकट केले होते, त्यापेक्षा इतर कोणत्यातरी अर्थाचा विचार करत असताना. म्हणूनच 'ञातं' (ज्ञात) असे म्हटले आहे.

Saññākkhandhaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

संज्ञास्कंध निर्देश वर्णन समाप्त झाले.

4. Saṅkhārakkhandhaniddesavaṇṇanā

४. संस्कारस्कंध निर्देश वर्णन

20. ‘‘Heṭṭhimakoṭiyāti [Pg.22] etthā’’ti idaṃ paṭhamaṃ ‘‘heṭṭhimakoṭiyā’’ti vacanaṃ sandhāya vuttaṃ. Tassa hi bhummavasena attho gahetabbo. Tenāha ‘‘tattha hi padhānaṃ dassita’’nti. Heṭṭhimakoṭiyāva padhānaṃ dassitanti imamatthaṃ gahetvā ‘‘yadi eva’’ntiādinā codeti. Itaro ‘‘heṭṭhimakoṭiyā padhānameva dassita’’nti evamettha niyamo gahetabboti dassento ‘‘uparimakoṭigatabhāvenā’’tiādinā taṃ pariharati. Padhānasseva dassanaṃ. Padhāne hi dassite appadhānampi atthato dassitameva hotīti. Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘taṃsampayuttasaṅkhārā pana tāya gahitāya gahitāva hontī’’ti. Yaṃ heṭṭhimakoṭiyaṃ labbhati, taṃ uparimakoṭiyampi labbhati evāti āha ‘‘heṭṭhimakoṭi hi sabbabyāpikā’’ti. Dutiye karaṇaniddesataṃ dassetuṃ ‘‘āgatāti sambandho’’ti āha. Āgamanakiriyā hi heṭṭhimakoṭiyā karaṇabhāvena tattha vuttāti. Yathā ca āgamanakiriyāya, evaṃ vacanakiriyāyapi heṭṭhimakoṭiyā karaṇabhāvo sambhavatīti dassetuṃ ‘‘purimepi vā’’tiādimāha. ‘‘Ekūnapaññāsappabhede’’ti idaṃ lokiyacittuppāde pāḷiāgatānaṃ saṅkhārakkhandhadhammānaṃ uparimakoṭiṃ sandhāya vuttaṃ. Yevāpanakadhammehi saddhiṃ uparimakoṭiyā gayhamānāya ‘‘tepaññāsā’’ti vattabbaṃ siyā, lokuttaracittuppādavasena pana ‘‘sattapaññāsā’’ti.

२०. ‘हेट्ठिमकोटियाति एत्था’ (येथे कनिष्ठ मर्यादेने) हे पहिले ‘हेट्ठिमकोटिया’ या वचनाला संदर्भात ठेवून म्हटले आहे. त्याचा अर्थ भूम (अधिकरण) वशाने घ्यावा. म्हणूनच ‘तत्थ हि पधानं दस्सितं’ (तेथे मुख्य दर्शवले आहे) असे म्हटले आहे. कनिष्ठ मर्यादेनेच मुख्य दर्शवले आहे, हा अर्थ घेऊन ‘यदि एव’ (जर असे असेल तर) इत्यादी शंका उपस्थित करतो. दुसरा ‘कनिष्ठ मर्यादेने मुख्यच दर्शवले आहे’ असा येथे नियम घ्यावा हे दर्शवण्यासाठी ‘उपरिमकोटिगतभावेन’ (वरिष्ठ मर्यादेच्या भावाने) इत्यादींद्वारे त्याचे परिहार करतो. मुख्यचेच दर्शन आहे. मुख्य दर्शवले असता अमुख्य देखील अर्थाने दर्शवलेच जाते. म्हणूनच अट्ठकथेत म्हटले आहे - ‘तंसम्पयुत्तसङ्खारा पन ताय गहिताय गहिताव होन्ति’ (त्याच्याशी संप्रयुक्त असलेले संस्कार तर ते ग्रहण केले असता ग्रहण केलेलेच होतात). जे कनिष्ठ मर्यादेत मिळते, ते वरिष्ठ मर्यादेतही मिळतेच, म्हणूनच ‘हेट्ठिमकोटि हि सब्बब्यापिका’ (कनिष्ठ मर्यादा ही सर्वव्यापी आहे) असे म्हटले आहे. दुसऱ्यामध्ये करणनिर्देश दर्शवण्यासाठी ‘आगताति सम्बन्धो’ (आले आहेत हा संबंध आहे) असे म्हटले आहे. कारण आगमनक्रिया कनिष्ठ मर्यादेच्या करणभावाने तेथे सांगितली आहे. आणि जसे आगमनक्रियेत, तसेच वचनक्रियेतही कनिष्ठ मर्यादेचा करणभाव संभवतो हे दर्शवण्यासाठी ‘पुरिमेpi वा’ (किंवा पूर्वीच्या मध्येही) इत्यादी म्हटले आहे. ‘एकोनपञ्ञासप्पभेदे’ (एकोणपन्नास प्रकारच्या) हे लौकिक चित्तोत्पादात पाळीमध्ये आलेल्या संस्कारस्कंधाच्या धर्मांच्या वरिष्ठ मर्यादेला संदर्भात ठेवून म्हटले आहे. ‘येवापनक’ धर्मांसह वरिष्ठ मर्यादा ग्रहण केली असता ‘तेपञ्ञासा’ (त्रेपन्न) म्हणावे लागेल, परंतु लोकोत्तर चित्तोत्पादाच्या वशाने ‘सत्तपञ्ञासा’ (सत्तावन्न) म्हणावे लागेल.

Saṅkhārakkhandhaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

संस्कारस्कंध निर्देश वर्णन समाप्त झाले.

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā

प्रकीर्णककथा वर्णन

Samuggama-padassa tatvato pariyāyato ca atthaṃ dasseti ‘‘sañjātiyaṃ ādiuppattiya’’nti. Bhedato pana samāyoge uggamananti. Tattha kena samāyoge, kuto, kathañca uggamananti vicāraṇāyaṃ āha ‘‘taṃtaṃpaccayasamāyoge’’tiādi. Tatthevāti pañcavokārabhave eva. Tattha hi pañcakkhandhā paripuṇṇā samuggacchanti. Yathādhigatānaṃ adhigatappakārānaṃ, paṭisandhikānanti attho. Opapātikasamuggameneva cettha saṃsedajasamuggamopi gahitoti daṭṭhabbo pañcakkhandhapariyāpannānaṃ tadā uppajjanārahānaṃ [Pg.23] uppajjanato. Tattha saṃsedajā uppajjitvā vaḍḍhanti, itare na vaḍḍhantīti idametesaṃ nānākaraṇaṃ. Sukhumajātiyalomā eva kira keci eḷakā himavante vijjanti, tesaṃ lomaṃ sandhāya ‘‘jātimantaeḷakaloma’’nti vuttaṃ atisukhumattā tesaṃ lomānaṃ. Keci pana ‘‘ajapākatikeḷakādīhi saṅkararahitānaṃ tesaṃ eḷakavisesānaṃ nibbatteḷakassa lomaṃ jātiuṇṇā, tampi taṅkhaṇanibbattassā’’ti vadanti. Gabbhaṃ phāletvā gahitassāti apare. Evaṃsaṇṭhānanti jātiuṇṇaṃsuno paggharitvā agge ṭhitatelabindusaṇṭhānaṃ. Vaṇṇappaṭibhāgoti rūpapaṭicchanno saṇṭhānapaṭicchanno ca.

‘समुग्गम’ (समुद्गम) या पदाचा तत्त्वतः आणि पर्यायाने अर्थ दर्शवतो - ‘सञ्जातियं आदिउप्पत्तियं’ (उत्पत्तीमध्ये, आदिउत्पत्तीमध्ये). भेदाने (विभागाने) तर समायोगात उद्गमन (वर येणे) असा आहे. तेथे कशाच्या समायोगात, कोठून आणि कसे उद्गमन होते या विचारात ‘तंतंपच्चयसमायोगे’ (त्या त्या प्रत्ययांच्या समायोगात) इत्यादी म्हटले आहे. ‘तत्थेव’ म्हणजे पंचवोकार भवातच. कारण तेथे पाच स्कंध परिपूर्णपणे समुद्गत होतात (उत्पन्न होतात). ‘यथाधिगतानं’ म्हणजे प्राप्त झालेल्या प्रकारांचे, प्रतिसंधी घेणाऱ्यांचे असा अर्थ आहे. ओपपातिक (औपपातिक) समुद्गमानेच येथे संसेदज (संस्वेदज) समुद्गम देखील ग्रहण केला आहे असे समजावे, कारण पंचस्कंधात समाविष्ट असलेल्या आणि त्या वेळी उत्पन्न होण्यास योग्य असलेल्यांची उत्पत्ती होते. तेथे संसेदज उत्पन्न होऊन वाढतात, इतर वाढत नाहीत, हा त्यांच्यातील फरक आहे. हिमालयात काही अतिशय मऊ लोकरीचे मेंढे (एळक) असतात, त्यांच्या लोकरीला संदर्भात ठेवून ‘जातिमन्तएळकलोमं’ (उत्कृष्ट जातीच्या मेंढ्याची लोकर) असे म्हटले आहे, कारण त्यांची लोकर अतिशय मऊ असते. काही लोक म्हणतात की, ‘शेळ्या आणि सामान्य मेंढे इत्यादींशी संकर नसलेल्या त्या विशिष्ट मेंढ्यांपासून उत्पन्न झालेल्या मेंढ्याची लोकर म्हणजे जाती-उण्णा (उत्कृष्ट लोकर), ती देखील त्याच क्षणी उत्पन्न झालेल्याची’. ‘गर्भ फाडून घेतलेल्याची’ असे इतर म्हणतात. ‘एवंसण्ठानं’ (अशा आकाराचे) म्हणजे जाती-उण्णेच्या धाग्यातून पाझरून टोकावर राहिलेल्या तेलाच्या थेंबासारखा आकार. ‘वण्णप्पटिभागो’ म्हणजे रूपप्रतिच्छन्न (रूपाने झाकलेला) आणि संस्थानप्रतिच्छन्न (आकाराने झाकलेला).

Santatimūlānīti tasmiṃ bhave rūpasantatiyā mūlabhūtāni. Anekindriyasamāhārabhāvatoti yathārahaṃ cakkhādianekindriyasaṅghātabhāvato. Padhānaṅganti uttamaṅgaṃ siro.

"संततिमूल" म्हणजे त्या भवामध्ये रूपसंततीचे मूळ केलेले. "अनेक इंद्रियांचा समूह असल्यामुळे" म्हणजे योग्यतेनुसार चक्षु (डोळे) इत्यादी अनेक इंद्रियांचा संघात (समूह) असल्यामुळे. "प्रधान अंग" म्हणजे उत्तम अंग, जे की शिर (डोके) आहे.

Na tassa tassa khandhassa paripuṇṇataṃ, taṃtaṃkhandhekadesasseva vuttattāti adhippāyo. Kāmāvacarānanti kāmāvacarasattānaṃ. Parihīnāyatanassāti parihīnassa cakkhādiāyatanassa vasena. Tattha duggatiyaṃ andhassa cakkhudasakavasena, badhirassa sotadasakavasena, andhabadhirassa ubhayavasena santatisīsahāni veditabbā. Napuṃsakassa pana bhāvahāni vuttā eva. Tathā andhabadhirāghānakassa cakkhusotaghānavasena. Taṃ pana dhammahadayavibhaṅgapāḷiyā virujjhati. Taṃ parato āvi bhavissati. Rūpāvacarānaṃ pana cakkhusotavatthujīvitavasena cattāri santatisīsānīti itaresaṃ vasena santatisīsahāni veditabbā.

त्या त्या स्कंधाची परिपूर्णता नाही, तर त्या त्या स्कंधाच्या एका भागाविषयीच सांगितले गेले आहे, असा अभिप्राय आहे. "कामावचरांचे" म्हणजे कामावचर सत्त्वांचे (प्राण्यांचे). "परिहीन आयतन असलेल्याचे" म्हणजे चक्षु इत्यादी आयतने नष्ट झालेल्याच्या वशाने. त्यामध्ये, दुर्गतीमध्ये अंध व्यक्तीच्या बाबतीत चक्षु-दशकाच्या वशाने, बहिऱ्या व्यक्तीच्या बाबतीत श्रोत-दशकाच्या वशाने, आणि अंध-बहिऱ्या व्यक्तीच्या बाबतीत दोन्हीच्या वशाने संतती-शीर्ष-हानी (संततीच्या मुख्य भागाची हानी) समजावी. नपुंसकाच्या बाबतीत तर भाव-हानी सांगितलीच आहे. तसेच अंध, बहिऱ्या आणि घ्राणहीन व्यक्तीच्या बाबतीत चक्षु, श्रोत आणि घ्राणाच्या वशाने (हानी समजावी). परंतु ते 'धम्महदयविभंग पाळी'शी विरुद्ध ठरते. ते पुढे स्पष्ट होईल. रूपावचर सत्त्वांच्या बाबतीत चक्षु, श्रोत, वस्तू आणि जीवित यांच्या वशाने चार संतती-शीर्षे असतात; म्हणून इतरांच्या वशाने संतती-शीर्ष-हानी समजावी.

Tesanti pañcannaṃ khandhānaṃ. Vatthubhāvenāti vicāraṇāya adhiṭṭhānabhāvena. Paṭisandhiyaṃ uppannā pavattā pañcakkhandhāti paṭisandhikkhaṇe pavattikkhaṇe ca pañcakkhandhe dasseti. Bhummaniddesoti ‘‘pañcasu khandhesū’’ti ayaṃ bhummaniddeso. Aññathāti niddhāraṇe anadhippete. ‘‘Bhāvenabhāvalakkhaṇatthe’’ti idaṃ visayādiatthānaṃ idhāsambhavato vuttaṃ. Ubhayanti rūpārūpaṃ. Rūpārūpasantatinti rūpasamuṭṭhāpakaṃ rūpasantatiṃ arūpasantatiñca. ‘‘Vatthu uppādakkhaṇe dubbalaṃ hotī’’ti idaṃ na paṭisandhikkhaṇaṃ eva, nāpi vatthurūpaṃ eva sandhāya vuttanti dassento āha ‘‘sabbarūpānaṃ uppādakkhaṇe dubbalataṃ sandhāya vutta’’nti. ‘‘Tadā hī’’tiādi yathāvuttassa atthassa kāraṇavacanaṃ. Tattha tanti rūpaṃ. ‘‘Kammakkhittattā’’ti idaṃ na kammajatāmattaṃ sandhāya vuttaṃ, atha kho kammajassa [Pg.24] paṭhamuppattiyaṃ apatiṭṭhitataṃ sandhāyāti dassento ‘‘satipī’’tiādimāha. Tato paranti tato paṭisandhito paraṃ. Sadisasantāne yathā patiṭṭhitaṃ, na tathā visadisasantāneti āha ‘‘samānasantatiya’’nti.

'त्यांचे' म्हणजे पाच स्कंधांचे. 'वस्तूभावाने' म्हणजे विचार करण्याच्या अधिष्ठानभावाने. 'प्रतिसंधीमध्ये उत्पन्न झालेले आणि प्रवृत्त झालेले पाच स्कंध' हे प्रतिसंधीक्षणी आणि प्रवृत्तीक्षणी पाच स्कंध दर्शवितात. 'भूमनिर्देश' म्हणजे 'पाच स्कंधांमध्ये' हा भूमनिर्देश (सप्तमी निर्देश) आहे. 'अन्यथा' म्हणजे निर्धारण अभिप्रेत नसताना. 'भावेन भाव लक्षण अर्थामध्ये' हे विषय इत्यादी अर्थांचा येथे असंभव असल्यामुळे सांगितले आहे. 'दोन्ही' म्हणजे रूप आणि अरूप. 'रूप-अरूप संतती' म्हणजे रूपाला समुत्थापित करणारी रूपसंतती आणि अरूपसंतती. 'वस्तू उत्पादक्षणी दुर्बळ असते' हे केवळ प्रतिसंधीक्षणालाच उद्देशून नाही, आणि केवळ वस्तुरूपालाच उद्देशूनही सांगितलेले नाही, हे दर्शविताना म्हणतात: 'सर्व रूपांच्या उत्पादक्षणी असणाऱ्या दुर्बळतेला उद्देशून हे सांगितले आहे.' 'तदा हि' (कारण तेव्हा) इत्यादी वर सांगितलेल्या अर्थाचे कारण सांगणारे वचन आहे. त्यामध्ये 'ते' म्हणजे रूप. 'कर्मक्षिप्तत्वामुळे' हे केवळ कर्मज असण्याला उद्देशून सांगितलेले नाही, तर कर्मजाच्या प्रथम उत्पत्तीमध्ये अप्रतिष्ठित असण्याला उद्देशून सांगितले आहे, हे दर्शविताना 'सतिपि' इत्यादी म्हटले आहे. 'त्यानंतर' म्हणजे त्या प्रतिसंधीनंतर. सदृश संततीमध्ये जसे प्रतिष्ठित असते, तसे विसदृश संततीमध्ये नसते, म्हणून 'समान संततीमध्ये' असे म्हटले आहे.

Aṅgabhāvanti kāraṇabhāvaṃ. Tenevāha ‘‘sahāyabhāva’’nti. Tesaṃ dhammānanti yehi saddhiṃ uppannaṃ, tesaṃ paṭisandhiyaṃ cittacetasikadhammānaṃ. Tadāti ṭhitikkhaṇe bhaṅgakkhaṇe ca rūpuppādanameva natthi. Anantarādipaccayalābhena uppādakkhaṇe eva cittassa balavabhāvo, na itaratra. Tenāha ‘‘yadā ca rūpuppādanaṃ, tadā uppādakkhaṇe’’ti.

'अंगभाव' म्हणजे कारणभाव. म्हणूनच 'सहायभाव' असे म्हटले आहे. 'त्या धर्मांचे' म्हणजे ज्यांच्यासोबत उत्पन्न झाले आहे, त्या प्रतिसंधीतील चित्त-चैतसिक धर्मांचे. 'तेव्हा' म्हणजे स्थितीक्षणी आणि भंगक्षणी रूपाची उत्पत्तीच होत नाही. अनंतर इत्यादी प्रत्ययांच्या लाभामुळे उत्पादक्षणीच चित्ताचा बलवान भाव असतो, इतर वेळी नाही. म्हणूनच म्हटले आहे: 'आणि जेव्हा रूपाची उत्पत्ती होते, तेव्हा ती उत्पादक्षणीच होते.'

Yehākārehīti āhārindriyapaccayādiākārehi. Yathāsambhavaṃ paccayā hontīti phassādayo āhārādivasena yathārahaṃ paccayā honti. Vuttañhetaṃ paṭṭhāne ‘‘paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatā āhārā sampayuttakānaṃ khandhānaṃ, kaṭattā ca rūpānaṃ āhārapaccayena paccayo’’tiādi (paṭṭhā. 1.1.429).

'ज्या आकारांनी' म्हणजे आहार, इंद्रिय, प्रत्यय इत्यादी आकारांनी. 'यथासंभव प्रत्यय होतात' म्हणजे स्पर्श इत्यादी आहार इत्यादींच्या वशाने योग्यतेनुसार प्रत्यय होतात. प्रस्थान (पट्ठान) मध्ये असे म्हटले आहे: 'प्रतिसंधीक्षणी विपाक-अव्याकृत आहार हे संप्रयुक्त स्कंधांचे आणि कर्मज रूपांचे आहारप्रत्ययाने प्रत्यय (कारण) होतात' इत्यादी.

Cuticittena saddhiṃ uppajjamānaṃ, cuticittena vā kāraṇabhūtena uppajjamānaṃ. Tato purimatarehi uppajjamānaṃ viyāti yathā cuticittato āsannehi purimatarehi uppajjamānaṃ rūpaṃ bhavantare na uppajjati, evaṃ cuticittena uppajjamānampi anupacchinnepi vaṭṭamūleti akāraṇaṃ vaṭṭamūlāvūpasamo cuticittassa rūpuppādaneti dasseti.

च्युतिचित्तासोबत उत्पन्न होणारे, किंवा कारणभूत च्युतिचित्तामुळे उत्पन्न होणारे. 'त्याच्या आधीच्या चित्तांमुळे उत्पन्न होणाऱ्या रूपाप्रमाणे' म्हणजे जसे च्युतिचित्ताच्या अगदी जवळच्या आधीच्या चित्तांमुळे उत्पन्न होणारे रूप दुसऱ्या भवामध्ये उत्पन्न होत नाही, तसेच च्युतिचित्तामुळे उत्पन्न होणारे रूप देखील, जरी संसार-मूळ (वट्टमूल) छिन्न झालेले नसले तरी, उत्पन्न होत नाही; संसार-मुळाचा उपशम न होणे हे च्युतिचित्ताच्या रूप-उत्पादनाचे कारण नाही, असे दर्शविते.

Arūpassāti āruppassa.

'अरूपाचे' म्हणजे आरूप्य (अरूप भूमी) चे.

Utunāti paṭisandhicittassa ṭhitikkhaṇe uppannena utunā. Samuṭṭhite rūpeti paṭisandhicittassa bhaṅgakkhaṇe rūpe samuṭṭhite paṭisandhianantaraṃ paṭhamabhavaṅgacittaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpeti. Uppādanirodhakkhaṇāti yathāvuttesu soḷasasu cittesu ādicittassa uppādakkhaṇo, soḷasamacittassa nirodhakkhaṇo cāti vadanti, rūpasseva pana uppādanirodhakkhaṇā veditabbā.

'ऋतूने' म्हणजे प्रतिसंधीचित्ताच्या स्थितीक्षणी उत्पन्न झालेल्या ऋतूने (तापमानाने). 'रूप समुत्थापित झाल्यावर' म्हणजे प्रतिसंधीचित्ताच्या भंगक्षणी रूप समुत्थापित झाल्यावर, प्रतिसंधीनंतरचे पहिले भवांगचित्त रूपाला समुत्थापित करते. 'उत्पाद-निरोध-क्षण' म्हणजे वर सांगितलेल्या सोळा चित्तांपैकी पहिल्या चित्ताचा उत्पादक्षण आणि सोळाव्या चित्ताचा निरोधक्षण असे म्हणतात; परंतु रूपाचेच उत्पाद-निरोध-क्षण समजावेत.

Dharamānakkhaṇe evāti tassa utuno vijjamānakkhaṇe eva yadi gahitā, ‘‘soḷasacittakkhaṇāyukaṃ rūpa’’nti vuttaṃ hoti soḷasaheva cittehi tassa dharamānatāya paricchinnattā. Uppādakkhaṇaṃ aggahetvāti utuno [Pg.25] dharamānakkhaṇe uppādakkhaṇaṃ aggahetvā nirodhakkhaṇo atha gahito, ‘‘sattarasacittakkhaṇāyukaṃ rūpa’’nti vuttaṃ hoti uppādakkhaṇasahitena ca ekassa cittakkhaṇassa gahitattā. ‘‘Adhikasoḷasacittakkhaṇāyuka’’nti vuttaṃ hoti nirodhakkhaṇassa bahikatattā.

'विद्यमानक्षणीच' म्हणजे जर त्या ऋतूच्या विद्यमानक्षणीच ग्रहण केले, तर 'सोळा चित्तक्षण आयुष्य असलेले रूप' असे म्हटले जाते, कारण सोळा चित्तांद्वारेच त्याच्या विद्यमानतेची मर्यादा निश्चित केली जाते. 'उत्पादक्षण ग्रहण न करता' म्हणजे ऋतूच्या विद्यमानक्षणी उत्पादक्षण ग्रहण न करता जर निरोधक्षण ग्रहण केला, तर 'सतरा चित्तक्षण आयुष्य असलेले रूप' असे म्हटले जाते, कारण उत्पादक्षणासह एका चित्तक्षणाचे ग्रहण केले जाते. 'सोळा चित्तक्षणांपेक्षा अधिक आयुष्य असलेले' असे म्हटले जाते, कारण निरोधक्षण बाहेर ठेवला जातो (वगळला जातो).

Evaṃ uppādanirodhakkhaṇesu gahitesu aggahitesu ca soḷasasattarasacittakkhaṇāyukatā, tato adhikacittakkhaṇāyukatā ca siyāti dassetvā idāni tattha ṭhitapakkhaṃ dassento ‘‘yasmā panā’’tiādimāha. Tattha tassa dharamānakkhaṇe uppannesūti tassa utuno dharamānakkhaṇe uppannesu soḷasasu cittesu paṭisandhipi yasmā gahitā, tasmā utuno uppādakkhaṇo dharamānakkhaṇe gahitoti nirodhakkhaṇe aggahite ‘‘rūpe dharanteyeva soḷasa cittāni uppajjitvā nirujjhanti, taṃ pana sattarasamena cittena saddhiṃ nirujjhatī’’ti (vibha. aṭṭha. 26 pakiṇṇakakathā) evaṃ aṭṭhakathāyaṃ vakkhamānā adhikasoḷasacittakkhaṇāyukatā adhippetā. Gahite vā nirodhakkhaṇe soḷasacittakkhaṇāyukatā adhippetāti sambandho. Ettha ca ‘‘adhikasoḷasacittakkhaṇāyukatā’’ti idaṃ paṭisandhicittassa uppādakkhaṇo gahitoti katvā vuttaṃ. Yasmā pana paṭiccasamuppādavibhaṅgavaṇṇanāyaṃ ‘‘dve bhavaṅgāni, āvajjanaṃ, dassanaṃ, sampaṭicchanaṃ, santīraṇaṃ, voṭṭhabbanaṃ, pañca javanāni, dve tadārammaṇāni, ekaṃ cuticittanti pañcadasa cittakkhaṇā atītā honti, athāvasesaekacittakkhaṇāyuke’’ti (vibha. aṭṭha. 227), tathā tadārammaṇapariyosānāni, ‘‘ekaṃ cuticittaṃ, tadavasāne tasmiññeva ekacittakkhaṇaṭṭhitike ārammaṇe paṭisandhicittaṃ uppajjatī’’ti (vibha. aṭṭha. 227) ca vakkhati. Tasmā rūpassa soḷasacittakkhaṇāyukatāyapi atthasiddhi hotiyeva. Tenāha ‘‘soḷasacittakkhaṇāyukatā adhippetā’’ti. Tathāpi uppajjitvā bhavaṅgacalanassa paccayo hoti, na uppajjamānamevāti sattarasacittakkhaṇāyukatā veditabbā.

अशा प्रकारे, उत्पत्ती आणि निरोध क्षणांचे ग्रहण केले असता किंवा ग्रहण न केले असता (रूपाचे) आयुष्य सोळा किंवा सतरा चित्तक्षण असते, आणि त्यापेक्षा अधिक चित्तक्षणांचे आयुष्य देखील असू शकते, हे दर्शवून आता तेथील स्थितीची बाजू (स्थिरता) दर्शवताना "परंतु ज्याअर्थी" (यस्मा पन) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, "त्याच्या विद्यमान क्षणामध्ये उत्पन्न झालेल्या" म्हणजे त्या ऋतूच्या (तापमानाच्या) विद्यमान क्षणामध्ये उत्पन्न झालेल्या सोळा चित्तांमध्ये प्रतिसंधी देखील ज्याअर्थी ग्रहण केली आहे, त्याअर्थी ऋतूचा उत्पत्तीक्षण विद्यमान क्षणामध्ये ग्रहण केला आहे; म्हणून निरोधक्षण ग्रहण न केल्यास, "रूप टिकून असतानाच सोळा चित्ते उत्पन्न होऊन निरुद्ध होतात, आणि ते (रूप) सतराव्या चित्तासह निरुद्ध होते" (विभंग अट्ठकथा २६, प्रकीर्णककथा) अशा प्रकारे अट्ठकथेत सांगितल्याप्रमाणे सोळा चित्तक्षणांपेक्षा अधिक आयुष्य अभिप्रेत आहे. किंवा निरोधक्षण ग्रहण केला असता सोळा चित्तक्षणांचे आयुष्य अभिप्रेत आहे, असा संबंध आहे. आणि येथे "सोळा चित्तक्षणांपेक्षा अधिक आयुष्य" हे प्रतिसंधीचित्ताचा उत्पत्तीक्षण ग्रहण केला आहे, असे मानून म्हटले आहे. परंतु ज्याअर्थी पटिच्चसमुप्पादविभंगवण्णनेमध्ये (प्रतीत्यसमुत्पाद विभंग वर्णनात) "दोन भवंग, आवज्जन, दस्सन (दर्शन), संपटिच्छन, संतीरण, वोट्ठब्बन, पाच जवन, दोन तदारम्मण आणि एक चुतिचित्त असे पंधरा चित्तक्षण भूतकाळात (व्यतीत) होतात, आणि नंतर उर्वरित एका चित्तक्षणाच्या आयुष्यात..." (विभंग अट्ठकथा २२७), तसेच तदारम्मणाच्या समाप्तीनंतर "एक चुतिचित्त, आणि त्याच्या शेवटी त्याच एका चित्तक्षणाच्या स्थिती असलेल्या आलंबनावर प्रतिसंधीचित्त उत्पन्न होते" (विभंग अट्ठकथा २२७) असे पुढे सांगितले जाईल. म्हणून रूपाचे सोळा चित्तक्षणांचे आयुष्य असण्याने देखील अर्थसिद्धी होतेच. म्हणूनच म्हटले आहे - "सोळा चित्तक्षणांचे आयुष्य अभिप्रेत आहे." तरीसुद्धा, उत्पन्न होऊन ते भवंगचलनाचे कारण बनते, केवळ उत्पन्न होत असतानाच नाही, म्हणून (रूपाचे) सतरा चित्तक्षणांचे आयुष्य समजले पाहिजे.

Ojāya sabhāvasukhumatā upādārūpabhāvato. Ettha ca mātarā ajjhohaṭā ojā bāhirabbhañjanaṃ viya gabbhamallinā tasmiṃ santāne ojaṭṭhamakarūpuppattiyā paccayo hoti. Āhārasamuṭṭhānarūpapaveṇiyā ojāya viya sesatisantatiojāya rūpuppādananti udariye ojā rūpaṃ na samuṭṭhāpeti utusamuṭṭhānabhāvato, upādinnakaṭṭhāne eva pana samuṭṭhāpeti, rasaharaṇīhi gantvā kāyānusaṭanti veditabbaṃ.

ओजेची (पोषक तत्त्वाची) स्वभाव-सूक्ष्मता ही उपादारूप असल्यामुळे आहे. आणि येथे मातेने सेवन केलेली ओजा (अन्नरस), बाह्य अभ्यंजनाप्रमाणे (मर्दन केल्याप्रमाणे), गर्भातील मळाला (किंवा गर्भाला) त्या संततीमध्ये ओजट्ठमक (ओजा-अष्टक) रूपाच्या उत्पत्तीसाठी कारणीभूत ठरते. आहारसमुत्थान रूपपरंपरेतील ओजेप्रमाणेच, उर्वरित तीन संततींच्या (कर्म, चित्त, ऋतू) ओजेद्वारे रूपाची उत्पत्ती होते; परंतु उदरातील ओजा स्वतः रूप उत्पन्न करत नाही, कारण ती ऋतुसमुत्थान (तापमान-जन्य) असते. ती केवळ उपादिन्नक (सजीव शरीराच्या) स्थानामध्येच रूप उत्पन्न करते, जी रसवाहिन्यांद्वारे जाऊन संपूर्ण शरीरात पसरते, असे समजले पाहिजे.

Cittañcevāti [Pg.26] ettha ca-saddena paṭiyogīnaṃ kammameva samuccinoti, na cittena sampayuttadhammeti katvā āha ‘‘cittassa pubbaṅgamatāya vutta’’nti. ‘‘Cittuppādaṃ gaṇhāti ‘cittaṃ uppannaṃ hotī’tiādīsu (dha. sa. 1) viya, na kammacetanaṃ viya ekadhammamevā’’ti vutte ‘‘yathā cittasamuṭṭhānarūpassa hetuādayo cittasampayuttadhammāpi samuṭṭhāpakāva, evaṃ kammasamuṭṭhānarūpassa kammasampayuttāpī’’ti codanaṃ samuṭṭhāpetvā tassa parihāraṃ vattuṃ ‘‘kammasamuṭṭhānañcā’’tiādimāha.

"चित्त आणि..." (चित्तंचेव) यामध्ये 'च' शब्दाने प्रतिपक्षातील कर्माचाच संग्रह केला जातो, चित्ताशी संप्रयुक्त असलेल्या धर्मांचा नाही, असे मानून म्हटले आहे - "चित्ताच्या पुरोगामित्वामुळे (अग्रगामित्वामुळे) असे म्हटले आहे." "'चित्त उत्पन्न झाले आहे' इत्यादींप्रमाणे (धम्मसंगणी १) तो चित्तोत्पाद ग्रहण करतो, कर्मचेतनेप्रमाणे केवळ एकाच धर्माला नाही," असे म्हटले असता, "ज्याप्रमाणे चित्तसमुत्थान रूपाचे कारण असणारे हेतू इत्यादी चित्त-संप्रयुक्त धर्म देखील त्याचे उत्पादक असतात, त्याचप्रमाणे कर्मसमुत्थान रूपाचे उत्पादक कर्म-संप्रयुक्त धर्म देखील असतात," असा आक्षेप उपस्थित करून, त्याचे निवारण (उत्तर) करण्यासाठी "आणि कर्मसमुत्थान..." (कम्मसमुट्ठाणंच) इत्यादी म्हटले आहे.

Rūpassāti rūpakkhaṇassa, rūpassa vā addhuno. Nayadassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ paṭisandhikkhaṇe eva rūpārūpadhammānaṃ ekakkhaṇe pātubhāvoti imassa atthassa anadhippetattā. Tenevāha ‘‘tato parampi rūpārūpānaṃ sahuppattisabbhāvato’’ti. Yathā ca ‘‘paṭisandhikkhaṇe evā’’ti niyamo na gahetabbo, evaṃ ‘‘ekakkhaṇe eva pātubhāvo’’tipi niyamo na gahetabboti dassento ‘‘na paneta’’ntiādimāha. Taṃdīpanatthamevāti asamānakālatādīpanatthameva, na sahuppādadīpanatthaṃ. Addhānaparicchedakathā hi ayanti.

"रूपाचे" म्हणजे रूपक्षणाचे किंवा रूपाच्या कालावधीचे. हे केवळ एका पद्धतीचे दर्शन (मार्गदर्शन) म्हणून पाहिले पाहिजे, कारण प्रतिसंधी क्षणामध्येच रूप आणि अरूप धर्मांचा एकाच क्षणी प्रादुर्भाव होतो, हा अर्थ येथे अभिप्रेत नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - "त्यानंतर सुद्धा रूप आणि अरूप धर्मांची सह-उत्पत्ती अस्तित्वात असल्यामुळे." आणि ज्याप्रमाणे "केवळ प्रतिसंधी क्षणामध्येच" असा नियम घेऊ नये, त्याचप्रमाणे "एकाच क्षणी प्रादुर्भाव होतो" असा देखील नियम घेऊ नये, हे दर्शवण्यासाठी "परंतु हे असे नाही" (न पनेतं) इत्यादी म्हटले आहे. "ते स्पष्ट करण्यासाठीच" म्हणजे असमान-कालता (भिन्न काळ असणे) स्पष्ट करण्यासाठीच आहे, सह-उत्पत्ती स्पष्ट करण्यासाठी नाही. कारण ही कालावधीच्या परिच्छेदाची (मर्यादेची) चर्चा आहे.

Yadi evanti yathā phalapattāni, evaṃ rūpārūpadhammā yadi dandhalahuparivattino. Asamānaddhattāti atulyakālattā. Nicchiddesūti nibbivaresu. Tena nirantarappavattiṃ eva vibhāveti. Ayanti addhānaparicchedakathā. Cittajarūpādīnaṃ na tathā nirantarabhāvena pavatti, yathā kammajarūpānanti āha ‘‘kammajarūpappavattiṃ sandhāyā’’ti. Kammajarūpānaṃ vā itaresaṃ mūlabhāvato padhānanti ‘‘kammajarūpappavattiṃ sandhāyā’’ti vuttaṃ. Acittuppādakattā abyābajjhatāya nirodhasamāpattiyā nibbānapaṭibhāgatā veditabbā. Pade padaṃ akkamitvāti lakuṇḍakapādatāya attano akkantapadasamīpe padaṃ nikkhipitvā. Yo hi sīghapadavikkamo lakuṇḍakapādo, so idhādhippetoti āha ‘‘lahuṃ lahuṃ akkamitvāti attho’’ti. Saheva nirujjhantīti rūpaṃ kammajamidhādhippetanti katvā vuttaṃ. Utujaṃ pana cutito uddhampi pavattati eva. Pubbe vuttanti ‘‘rūpassa sattarasacittakkhaṇā, arūpassa tato ekabhāgo’’ti (vibha. mūlaṭī. 20 pakiṇṇakakathāvaṇṇanā) evaṃ vuttaṃ addhānappakāraṃ.

"जर असे असेल तर" म्हणजे ज्याप्रमाणे फळे आणि पाने असतात, त्याचप्रमाणे जर रूप आणि अरूप धर्म हे मंद आणि जलद परिवर्तनशील असतील तर. "असमान कालावधी असल्यामुळे" म्हणजे असमान वेळ असल्यामुळे. "छिद्र नसलेल्यांमध्ये" म्हणजे अंतर नसलेल्यांमध्ये. याद्वारे निरंतर प्रवृत्तीच स्पष्ट होते. ही कालावधीच्या परिच्छेदाची चर्चा आहे. चित्तज रूप इत्यादींची प्रवृत्ती अशा प्रकारे निरंतर नसते, ज्याप्रमाणे कर्मज रूपांची असते; म्हणूनच म्हटले आहे - "कर्मज रूपाच्या प्रवृत्तीला अनुसरून." किंवा कर्मज रूपे ही इतरांचे मूळ असल्यामुळे प्रधान आहेत, म्हणून "कर्मज रूपाच्या प्रवृत्तीला अनुसरून" असे म्हटले आहे. चित्त उत्पन्न न होणारे असल्यामुळे आणि अव्याबाधतेमुळे (शांतीमुळे) निरोधसमापत्तीची निर्वाण-सादृश्यता समजली पाहिजे. "पावलावर पाऊल ठेवून" म्हणजे बुटक्या पायांमुळे स्वतःच्या टाकलेल्या पावलाच्या अगदी जवळ दुसरे पाऊल ठेवून. कारण जो जलद पावले टाकणारा बुटका माणूस आहे, तो येथे अभिप्रेत आहे; म्हणूनच म्हटले आहे - "लवकर लवकर पाऊल टाकून, असा अर्थ आहे." "एकत्रच निरुद्ध होतात" हे येथे कर्मज रूप अभिप्रेत आहे असे मानून म्हटले आहे. परंतु ऋतुज (तापमान-जन्य) रूप तर च्युतीनंतर (मृत्य्यूनंतर) देखील चालूच राहते. "पूर्वी म्हटल्याप्रमाणे" म्हणजे "रूपाचे सतरा चित्तक्षण असतात, अरूपाचा त्यातील एक भाग असतो" (विभंग मूलटीका २०, प्रकीर्णककथा वर्णना) अशा प्रकारे सांगितलेला कालावधीचा प्रकार होय.

Ekuppādatoti samānuppādato. Samānattho hi ayaṃ eka-saddo. Eko daṭṭhabbākāroti eko ñātapariññāya passitabbākāro. Evañhi [Pg.27] soḷasākārā siyuṃ, itarathā vīsati, tato adhikā vā ete ākārā bhaveyyuṃ. Tassāti pacchimakammajassa. Heṭṭhā soḷasaketi pariyosānasoḷasakassa anantarātītasoḷasake. Pacchimassāti tattha pacchimacittassa. Nānānirodhabhāvaṃ viya ekuppādabhāvampi pacchimakammajassa ṭhapane kāraṇaṃ anicchanto ‘‘yadi panā’’ti sāsaṅkaṃ vadati. ‘‘Sabbampī’’tiādinā tattha atippasaṅgaṃ dasseti. Vajjetabbaṃ nānuppādaṃ ekanirodhaṃ. Gahetabbaṃ ekuppādanānānirodhaṃ. Ubhayampi tadā natthi anuppajjanato. Tenevāha ‘‘kammajarūpassa anuppattito’’ti. Tato pubbeti pacchimakammajarūpuppajjanato oraṃ. Aññassāti yassa cittassa uppādakkhaṇe uppannaṃ, tato aññassa cittassa. Ṭhitikkhaṇe uppannassa ekuppādatā, bhaṅgakkhaṇe uppannassa nānānirodhatā ca natthīti āha ‘‘ṭhitibhaṅgakkhaṇesu uppannarūpāni vajjetvā’’ti. Tenāti rūpena. ‘‘Saṅkhalikassa viya sambandho’’ti etena avicchinnasambandho idha ‘‘paveṇī’’ti adhippetoti dasseti. Aññathāti vicchijjamānampi gahetvā ‘‘paveṇī’’ti vuccamāne. Na hi rūpadhammānaṃ arūpadhammānaṃ viya anantarapaccayabhāvo atthīti rūpadhammānaṃ bhaṅgakkhaṇe uppannarūpadhamme aggahetvā ‘‘aṭṭhacattālīsā’’ti vuttaṃ. Tesaṃ pana gahaṇe ekūnapaññāsāva siyāti āha ‘‘ekūnapaññāsakammajiyavacanaṃ kattabbaṃ siyā’’ti.

‘एक-उत्पाद’ म्हणजे ‘समान-उत्पाद’ (एकत्र उत्पन्न होणे). कारण हा ‘एक’ शब्द ‘समान’ या अर्थाचा वाचक आहे. ‘एक पाहण्याचा प्रकार’ म्हणजे ‘ज्ञातपरिज्ञा’ द्वारे पाहण्याचा एक प्रकार. अशा प्रकारे सोळा प्रकार होतील, अन्यथा वीस किंवा त्याहून अधिक हे प्रकार होतील. ‘त्याचे’ म्हणजे अंतिम कर्मज रूपाचे. ‘खालील सोळांमध्ये’ म्हणजे अंतिम सोळांच्या अगदी आधीच्या सोळांमध्ये. ‘अंतिम’ म्हणजे तेथील अंतिम चित्ताचे. नाना-निरोध भावाप्रमाणेच एक-उत्पाद भाव देखील अंतिम कर्मज रूपाच्या स्थापनेचे कारण म्हणून न स्वीकारता “जर पुन्हा” (यदि पन) असे शंकेने म्हणतात. “सर्व सुद्धा” (सब्बम्पि) इत्यादींद्वारे तेथे अतिप्रसंग दर्शवितात. जे वर्ज्य करायचे आहे ते म्हणजे ‘अनुत्पाद नसलेले आणि एक-निरोध केलेले’. जे ग्रहण करायचे आहे ते म्हणजे ‘एक-उत्पाद आणि नाना-निरोध’. उत्पन्न न झाल्यामुळे दोन्हीही तेव्हा नसतात. म्हणूनच म्हटले आहे - “कर्मज रूपाच्या अनुत्पत्तीमुळे”. ‘त्याच्या आधी’ म्हणजे अंतिम कर्मज रूपाच्या उत्पत्तीच्या आधी. ‘दुसऱ्याच्या’ म्हणजे ज्या चित्ताच्या उत्पादक्षणी उत्पन्न झाले, त्याहून दुसऱ्या चित्ताच्या. स्थितीक्षणी उत्पन्न झालेल्याला ‘एक-उत्पादता’ आणि भंगक्षणी उत्पन्न झालेल्याला ‘नाना-निरोधता’ नसते, म्हणून म्हटले आहे - “स्थिती आणि भंगक्षणी उत्पन्न झालेली रूपे वर्ज्य करून”. ‘त्याच्याद्वारे’ म्हणजे रूपाद्वारे. “साखळीसारखा संबंध” याने येथे अविच्छिन्न (अखंड) संबंध हाच ‘प्रवेणी’ (परंपरा) या शब्दाने अभिप्रेत आहे, असे दर्शवितात. ‘अन्यथा’ म्हणजे विच्छिन्न होणाऱ्यालाही ग्रहण करून ‘प्रवेणी’ असे म्हटले असता. कारण रूपधर्मांना अरूपधर्मांप्रमाणे अनंतर-प्रत्यय भाव नसतो, म्हणून रूपधर्मांच्या भंगक्षणी उत्पन्न झालेल्या रूपधर्मांना न घेता “अठ्ठेचाळीस” असे म्हटले आहे. परंतु त्यांचे ग्रहण केल्यास ‘एकोणपन्नास’च होतील, म्हणून म्हटले आहे - “एकोणपन्नास कर्मज असे वचन करावे लागेल”.

Sudīpanattāti sukhadīpanattā, nayadassanabhāvena vā suṭṭhu dīpanattā. Tenevāha ‘‘etena hi nayenā’’tiādi. Tattha tanti rūpaṃ. Tenāti rūpena. Ubhayatthāti pacchimakammajarūpappavattiyaṃ, tato pubbe ca. Aññassāti ekassa cittassa ṭhitikkhaṇe uppajjitvā tato aññassa cittassa. Tassāti rūpassa. Ettha ca pacchimakammajarūpappavattiyaṃ nirujjhanakanti vuttaṃ tato puretarappavattaṃ rūpaṃ veditabbaṃ. Catusantatikarūpenātiādi yathāvuttasaṅgahagamanadassanaṃ. Etthāti etasmiṃ nānuppādekanirodhatādīpane. Ṭhitikkhaṇeti arūpassa rūpassa ca ṭhitikkhaṇe uppannassa rūpassa ca arūpassa ca dassitattā. Adassitassāti yathā eva ettha, evaṃ tattha vibhajitvā adassitassa. Kasmā panettha pacchimakammajena dīpanāyaṃ samatiṃsakammajarūpaggahaṇaṃ katanti āha ‘‘samatiṃsa…pe… yojita’’nti. Tato kammato jātā taṃkammajā, tesu. Saṅkharotīti saṅkhāro, jīvitañca taṃ saṅkhāro cāti jīvitasaṅkhāro, āyu. Jīvitena saṅkharīyantīti jīvitasaṅkhārā, usmādayo.

‘सुदीपनत्ता’ म्हणजे सुखाने स्पष्ट केल्यामुळे, किंवा नय-दर्शनाच्या भावाने चांगल्या प्रकारे स्पष्ट केल्यामुळे. म्हणूनच म्हटले आहे - “या नयाने (पद्धतीने) ही” इत्यादी. तेथे ‘तम्’ (ते) म्हणजे रूप. ‘तेन’ (त्याच्याद्वारे) म्हणजे रूपाद्वारे. ‘दोन्ही ठिकाणी’ म्हणजे अंतिम कर्मज रूपाच्या प्रवृत्तीमध्ये आणि त्याच्या आधीही. ‘दुसऱ्याच्या’ म्हणजे एका चित्ताच्या स्थितीक्षणी उत्पन्न होऊन, त्याहून दुसऱ्या चित्ताच्या. ‘त्याचे’ म्हणजे रूपाचे. आणि येथे अंतिम कर्मज रूपाच्या प्रवृत्तीमध्ये जे ‘निरुद्ध्यमान’ (नष्ट होणारे) म्हटले आहे, ते त्यापूर्वी प्रवृत्त झालेले रूप समजावे. ‘चतुःसंततिक रूपाने’ इत्यादी हे वर सांगितलेल्या संग्रहाच्या गतीचे दर्शन आहे. ‘येथे’ म्हणजे या अनुत्पाद नसलेल्या आणि एक-निरोध असलेल्याच्या स्पष्टीकरणात. ‘स्थितीक्षणी’ म्हणजे अरूपाच्या आणि रूपाच्या स्थितीक्षणी उत्पन्न झालेल्या रूपाचे आणि अरूपाचे दर्शन घडविल्यामुळे. ‘न दर्शविलेल्याचे’ म्हणजे ज्याप्रमाणे येथे, त्याचप्रमाणे तेथे विभागून न दर्शविलेल्याचे. परंतु येथे अंतिम कर्मज रूपाच्या स्पष्टीकरणात तीस कर्मज रूपांचे ग्रहण का केले आहे? म्हणून म्हटले आहे - “तीस... इत्यादी... जोडलेले आहे”. त्या कर्मापासून उत्पन्न झालेले ते ‘कर्मज’, त्यांच्यामध्ये. जो संस्कार करतो तो ‘संस्कार’, आणि जे जीवित आहे व संस्कार आहे ते ‘जीवितसंस्कार’ म्हणजे आयुष्य. जे जीविताद्वारे संस्कारित केले जातात ते ‘जीवितसंस्कार’ म्हणजे उष्मा (उष्णता) इत्यादी.

Aññassa [Pg.28] uppādakkhaṇeti yassa cittassa uppādakkhaṇe uppannaṃ rūpaṃ aññassa tato sattarasamassa uppādakkhaṇe, ṭhitikkhaṇe uppannaṃ aññassa ṭhitikkhaṇeti sambandho. ‘‘Vuttanti adhippāyo’’ti idaṃ pāḷiyā virujjhantampi aṭṭhakathāyaṃ āgatabhāvadassanatthaṃ vuttanti ayamettha adhippāyoti attho. Kasmāti cittasamuṭṭhānarūpaṃ sandhāya pāḷi pavattā, aṭṭhakathāyaṃ pana kammajarūpanti sā tāya kena kāraṇena virujjhatīti āha ‘‘catu…pe… bhavitabbattā’’ti, nipphannassāti adhippāyo. Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘yo cāyaṃ cittasamuṭṭhānassa…pe… kammādisamuṭṭhānassāpi ayameva khaṇaniyamo’’ti (vibha. aṭṭha. 26 pakiṇṇakakathā). Etehīti yathānīto yamakapāṭho, ‘‘kāyasaṅkhāro cittasamuṭṭhāno’’tiādiko aṭṭhakathāpadesoti etehi. Natthiyeva ekuppādaekanirodhadīpanatoti adhippāyo. Tena hi vuttaṃ ‘‘yena cittena saddhiṃ uppajjati, tato paṭṭhāya sattarasamena saddhiṃ nirujjhatī’’tiādi.

‘दुसऱ्याच्या उत्पादक्षणी’ म्हणजे ज्या चित्ताच्या उत्पादक्षणी रूप उत्पन्न झाले, ते दुसऱ्या म्हणजे त्यापासून सतराव्या चित्ताच्या उत्पादक्षणी; आणि स्थितीक्षणी उत्पन्न झालेले दुसऱ्याच्या स्थितीक्षणी, असा संबंध आहे. “म्हटले आहे हा अभिप्राय आहे” हे पाळीशी विसंगत असले तरी, अट्ठकथेत आलेल्या भावाचे दर्शन घडवण्यासाठी म्हटले आहे, हा येथे अभिप्राय आहे असा अर्थ आहे. ‘का?’ कारण पाळी चित्तसमुत्थान रूपाला अनुसरून प्रवृत्त झाली आहे, परंतु अट्ठकथेत कर्मज रूप सांगितले आहे, तर ती तिच्याशी कोणत्या कारणाने विसंगत ठरते? म्हणून म्हटले आहे - “चार... इत्यादी... असणे आवश्यक असल्यामुळे”, निष्पन्न रूपाचा हा अभिप्राय आहे. म्हणूनच अट्ठकथेत म्हटले आहे - “जो हा चित्तसमुत्थानाचा... इत्यादी... कर्मादिसमुत्थानाचा देखील हाच क्षणनियम आहे” (विभंग अट्ठकथा २६, प्रकीर्णककथा). ‘यांच्याद्वारे’ म्हणजे ज्याप्रमाणे आणलेला यमकपाठ, “कायसंस्कार चित्तसमुत्थान आहे” इत्यादी अट्ठकथेतील पदे, यांच्याद्वारे. एक-उत्पाद आणि एक-निरोध यांचे स्पष्टीकरण नाहीच, हा अभिप्राय आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - “ज्या चित्तासोबत उत्पन्न होते, तिथून पुढे सतराव्या चित्तासोबत निरुद्ध होते” इत्यादी.

Puna ‘‘etehī’’ti iminā ekuppādanānānirodhanānuppādaekanirodhadīpanavasena pavattā aṭṭhakathāpadesā gahitāti veditabbaṃ, ubhayatthāpi vā etehi ācariyehīti attho. Tatiyo bhāgo, tena adhikā soḷasacittakkhaṇāyukatā tatiya…pe… yukatā vuttāti sambandho. Tatiya bhāgoti ca uppādaṭṭhitikkhaṇe upādāya bhaṅgakkhaṇo adhippeto. Yasmiṃ ekādasa cittakkhaṇā atītā, avasesapañcacittakkhaṇāyuke, yasmiṃ pañcadasa cittakkhaṇā atītā, avasesaekacittakkhaṇāyuke tasmiṃyeva ārammaṇeti yojetabbaṃ. Ubhayañcetaṃ yathākkamaṃ manodvāre pañcadvāre ca āpāthagataṃ veditabbaṃ. Na kho panevaṃ sakkā viññātuṃ ekacittakkhaṇātītaṃ ārammaṇaṃ sandhāya paṭiccasamuppādavibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ (vibha. aṭṭha. 227) tathā vuttanti dassento ‘‘na hi sakkā’’tiādimāha. Pañcadasāti atirekapañcadasa cittakkhaṇā atītāti sambandho. ‘‘Tasmā’’tiādinā yattha khaṇekadesaṃ aggahitanti na sakkā vattuṃ, tameva dasseti. Evaṃ tāva na rūpaṃ sattarasacittakkhaṇāyukaṃ, nāpi tatiyabhāgādhikasoḷasacittakkhaṇāyukaṃ, atha kho soḷasacittakkhaṇāyukamevāti dassitaṃ hoti.

पुन्हा “यांच्याद्वारे” याने एक-उत्पाद-नाना-निरोध आणि अनुत्पाद-एक-निरोध यांच्या स्पष्टीकरणाच्या स्वरूपात प्रवृत्त झालेली अट्ठकथेतील पदे ग्रहण केली आहेत असे समजावे, किंवा दोन्ही ठिकाणी ‘या आचार्यांद्वारे’ असा अर्थ आहे. ‘तिसरा भाग’, त्याने अधिक असलेली सोळा चित्तक्षण आयुष्य मर्यादा ‘तिसरा... इत्यादी... युक्त’ अशी सांगितली आहे, असा संबंध आहे. आणि ‘तिसरा भाग’ म्हणजे उत्पाद आणि स्थितीक्षण धरून भंगक्षण अभिप्रेत आहे. ज्यामध्ये अकरा चित्तक्षण निघून गेले आहेत, उर्वरित पाच चित्तक्षण आयुष्य असलेल्या, ज्यामध्ये पंधरा चित्तक्षण निघून गेले आहेत, उर्वरित एक चित्तक्षण आयुष्य असलेल्या त्याच आलंबनामध्ये, असे जोडावे. आणि हे दोन्ही अनुक्रमे मनोद्वार आणि पंचद्वारावर गोचर (आपाथगत) झालेले समजावे. परंतु अशा प्रकारे जाणणे शक्य नाही, एका चित्तक्षणाने अतीत झालेल्या आलंबनाला अनुसरून पटिच्चसमुप्पादविभंग-अट्ठकथेत (विभंग अट्ठकथा २२७) तसे म्हटले आहे, हे दर्शविताना “शक्य नाही” इत्यादी म्हटले आहे. ‘पंधरा’ म्हणजे पंधरापेक्षा अधिक चित्तक्षण निघून गेले आहेत, असा संबंध आहे. “त्यामुळे” इत्यादींद्वारे जेथे क्षणाचा एक भाग ग्रहण केला नाही असे म्हणता येत नाही, तेच दर्शवितात. अशा प्रकारे, रूप हे सतरा चित्तक्षण आयुष्य असलेले नाही, आणि तिसऱ्या भागाने अधिक असलेल्या सोळा चित्तक्षण आयुष्य असलेलेही नाही, तर ते सोळा चित्तक्षण आयुष्य असलेलेच आहे, हे दर्शविले जाते.

Kasmā [Pg.29] panettha rūpameva samānepi aniccasaṅkhatādibhāve cirāyukaṃ jātanti? Dandhaparivattibhāvato. Arūpadhammā hi sārammaṇā cittapubbaṅgamā, te yathābalaṃ attano ārammaṇavibhāvanavasena pavattantīti tadatthanipphattisamanantarameva nirujjhanato lahuparivattino. Tenāha bhagavā, ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi evaṃ lahuparivattaṃ, yadidaṃ, bhikkhave, citta’’nti (a. ni. 1.48). Rūpadhammā pana anārammaṇā, te ārammaṇavasena arūpadhammehi vibhāvetabbā. Sā ca nesaṃ vohārānuguṇā vibhāvetabbatā attano dandhaparivattitāya, tesañca lahuparivattitāya soḷasahi sattarasahi vā cittakkhaṇehi nippajjatīti rūpamevettha cirāyukaṃ jātaṃ. Kiñca – lahuviññāṇavisayasantatimattādhīnavuttitāya tiṇṇaṃ khandhānaṃ, ārammaṇūpaladdhimattabhāvato viññāṇassa ca lahuparivattitā, dandhamahābhūtappaccayatāya pana rūpassa dandhaparivattitā. Nānādhātūsu tathāgatasseva yathābhūtañāṇaṃ, tena ca rūpameva purejātapaccayo vutto, pacchājātapaccayo ca tassevāti na ettha aniccasaṅkhatādibhāvasāmaññena rūpārūpaṃ samānāyukaṃ parikappetabbaṃ. Vuttanayena rūpameva cirāyukanti niṭṭhamettha gantabbaṃ.

येथे अनित्यत्व, संस्कृतत्व (संखतत्व) इत्यादी भाव समान असतानाही रूपच दीर्घायुषी (दीर्घकाळ टिकणारे) का झाले आहे? मंद परिवर्तनाच्या स्वभावामुळे (मंदपरिवर्तिभावामुळे). कारण अरूप धर्म (चित्त आणि चैतसिक) हे सालंबन (आलंबन असणारे) आणि चित्तपूर्वंगम (चित्ताच्या नेतृत्वाखाली असणारे) असतात. ते आपापल्या बलानुसार स्वतःच्या आलंबनाच्या प्रकटीकरणाच्या वशाने प्रवृत्त होतात, म्हणून त्या अर्थाच्या निष्पत्तीनंतर लगेचच निरुद्ध होत असल्यामुळे ते शीघ्र परिवर्तनशील (लहुपरिवत्ती) असतात. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे, "भिक्खूहो, मी असा दुसरा एकही धर्म पाहत नाही जो इतका शीघ्र परिवर्तनशील आहे, जसे की हे चित्त." पण रूपधर्म हे अनालंबन (आलंबनरहित) असतात, ते आलंबनाच्या वशाने अरूपधर्मांद्वारे प्रकट केले जावे लागतात. आणि त्यांचे हे व्यवहाराला अनुकूल असणारे प्रकटीकरण स्वतःच्या मंदपरिवर्तनशीलतेमुळे आणि त्यांच्या (अरूपधर्मांच्या) शीघ्रपरिवर्तनशीलतेमुळे सोळा किंवा सतरा चित्तक्षणांमध्ये निष्पन्न होते, म्हणूनच येथे रूपच दीर्घायुषी झाले आहे. आणखी काय - शीघ्र विज्ञानाच्या विषय-संततीच्या केवळ अधीन राहून प्रवृत्त होत असल्यामुळे तीन स्कंधांची (वेदना, संज्ञा, संस्कार), आणि केवळ आलंबनाच्या उपलब्धतेच्या स्वभावामुळे विज्ञानाची शीघ्रपरिवर्तनशीलता असते; परंतु मंद अशा महाभूतांच्या प्रत्ययत्वामुळे रूपाची मंदपरिवर्तनशीलता असते. विविध धातूंमध्ये तथागतांनाच यथाभूत ज्ञान असते, आणि त्यांनी रूपालाच पुरेजातप्रत्यय (पूर्वजात प्रत्यय) म्हटले आहे, आणि पश्चाज्जातप्रत्यय देखील त्याचेच म्हटले आहे. म्हणून येथे अनित्यत्व, संस्कृतत्व इत्यादी भावांच्या समानतेमुळे रूप आणि अरूप हे समान आयुष्याचे आहेत अशी कल्पना करू नये. सांगितलेलेल्या पद्धतीने रूपच दीर्घायुषी आहे, या निष्कर्षाप्रत येथे पोहोचले पाहिजे।

Yathā ca rūpassa sattarasacittakkhaṇāyukatā, tatiyabhāgādhikasoḷasacittakkhaṇāyukatā vā na hoti, taṃ dassetvā yvāyaṃ aṭṭhakathāyaṃ cittassa ṭhitikkhaṇe rūpuppādo vutto, tattha ṭhitikkhaṇameva tāva cittassa ananujānanto ‘‘yo cettha…pe… vicāretabbo’’ti vatvā yamake uppannauppajjamānavārādipāḷiṃ āharanto ‘‘cittayamake’’tiādimāha. Tattha paripuṇṇavissajjaneti ubhayampi yamakapadaṃ ahāpetvā katavissajjane. Uppādakkhaṇe anāgatañcāti uppādakkhaṇe ca cittaṃ, anāgatañca cittaṃ na niruddhaṃ, nirujjhamānanti attho. Ṭhitikkhaṇābhāvaṃ cittassa dīpetīti uppannauppajjamānavārādīsu ‘‘ṭhitikkhaṇe’’ti avacanaṃ cittassa ṭhitikkhaṇaṃ nāma natthīti imamatthaṃ dīpeti bodheti. Na hi yathādhammasāsane abhidhamme labbhamānassa avacane kāraṇaṃ dissatīti adhippāyo. Na kevalamabhidhamme avacanameva cittassa ṭhitikkhaṇābhāvajotakaṃ, apica kho [Pg.30] suttantapāḷipīti dassento ‘‘suttesupī’’tiādimāha. Tattha aññathattaṃ nāma pubbāparaviseso. Khaṇadvayasamaṅgiṃ ṭhitanti paccuppannassa ṭhitabhāvamāha. Aññathattaṃ pana santāneyeva veditabbaṃ.

आणि ज्याप्रमाणे रूपाचे सतरा चित्तक्षणांचे आयुष्य किंवा एक तृतीयांश भागाने अधिक असलेल्या सोळा चित्तक्षणांचे आयुष्य नसते, हे दर्शवून, अट्ठकथेमध्ये चित्ताच्या स्थितीक्षणात रूपाचा जो उत्पाद सांगितला आहे, त्याविषयी चित्ताचा स्थितीक्षणच अमान्य करत "जो येथे...पे... विचार केला पाहिजे" असे म्हणून यमकातील उत्पन्न-उत्पद्यमानवार इत्यादी पाळी उद्धृत करत "चित्तयमक" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'परिपूर्ण विसर्जन' म्हणजे दोन्ही यमकपदे न सोडता केलेले विसर्जन (उत्तर). 'उत्पादक्षणे अनागतं च' म्हणजे उत्पादक्षणातील चित्त आणि अनागत चित्त हे निरुद्ध झालेले नाही, तर निरुद्ध होत आहे असा अर्थ आहे. 'चित्ताचा स्थितीक्षणाचा अभाव दर्शवतो' म्हणजे उत्पन्न-उत्पद्यमानवार इत्यादींमध्ये "स्थितीक्षणात" असे न बोलणे हे चित्ताचा स्थितीक्षण नावाचा काही नसतो, हा अर्थ दर्शवते, बोध करून देते. कारण धम्मशासनात अभिधम्मात उपलब्ध असलेल्या गोष्टीचे न बोलण्याचे कोणतेही कारण दिसत नाही, असा अभिप्राय आहे. केवळ अभिधम्मात न बोलणेच चित्ताच्या स्थितीक्षणाचा अभाव दर्शवणारे नाही, तर सुत्तंतपाळी देखील आहे, हे दर्शवताना "सुत्तांमध्येही" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'अन्यथात्व' म्हणजे पूर्व आणि उत्तर अवस्थेतील भेद. 'दोन क्षणांनी युक्त असलेले स्थित' म्हणजे वर्तमानाच्या स्थितीभावाला म्हटले आहे. परंतु अन्यथात्व हे संतानातच (प्रवाहातच) जाणले पाहिजे।

Ettha ca keci ‘‘yathābhūto dhammo uppajjati, kiṃ tathābhūtova bhijjati, udāhu aññathābhūto? Yadi tathābhūtova bhijjati, na jaratāya sambhavo. Atha aññathābhūto, añño eva soti sabbathāpi ṭhitikkhaṇassa abhāvoyevā’’ti vadanti. Tattha ekadhammādhārabhāvepi uppādanirodhānaṃ aññova uppādakkhaṇo, añño nirodhakkhaṇo. Uppādāvatthañhi upādāya uppādakkhaṇo, nirodhāvatthaṃ upādāya nirodhakkhaṇo. Uppādāvatthāya ca bhinnā nirodhāvatthāti ekasmiṃyeva sabhāvadhamme yathā icchitabbā, aññathā aññova dhammo uppajjati, añño dhammo nirujjhatīti āpajjeyya, evaṃ nirodhāvatthāya viya nirodhābhimukhāvatthāyapi bhavitabbaṃ. Sā ṭhiti, jaratā cāti sampaṭicchitabbametaṃ. Yadi evaṃ kasmā pāḷiyaṃ ṭhitikkhaṇo na vuttoti? Vineyyajjhāsayānurodhena nayadassanavasena pāḷi gatāti veditabbā. Abhidhammadesanāpi hi kadāci vineyyajjhāsayānurodhena pavattati. Tathā hi rūpassa uppādo ‘‘upacayo, santatī’’ti bhinditvā desito. Hetusampayuttadukādidesanā cettha nidassitabbā.

आणि येथे काही जण म्हणतात, "ज्या स्वरूपाचा धर्म उत्पन्न होतो, तो त्याच स्वरूपात नष्ट होतो की अन्य स्वरूपात? जर तो त्याच स्वरूपात नष्ट होत असेल, तर जरेचा (वृद्धत्वाचा) संभव नाही. आणि जर तो अन्य स्वरूपात नष्ट होत असेल, तर तो दुसराच धर्म ठरतो, त्यामुळे सर्व प्रकारे स्थितीक्षणाचा अभावच आहे." तेथे एकाच धर्माचा आधार असला तरी उत्पाद आणि निरोधाचा उत्पादक्षण वेगळा असतो आणि निरोधक्षण वेगळा असतो. कारण उत्पाद अवस्थेला ग्रहण करून उत्पादक्षण होतो, आणि निरोध अवस्थेला ग्रहण करून निरोधक्षण होतो. आणि उत्पाद अवस्थेपेक्षा निरोध अवस्था भिन्न आहे, हे ज्याप्रमाणे एकाच स्वभावधर्मात मान्य केले पाहिजे - अन्यथा दुसराच धर्म उत्पन्न होतो आणि दुसराच धर्म निरुद्ध होतो असा प्रसंग येईल - त्याचप्रमाणे निरोध अवस्थेप्रमाणेच निरोधाभिमुख अवस्थेचेही अस्तित्व असले पाहिजे. तीच 'स्थिती' आणि 'जरा' आहे, हे स्वीकारले पाहिजे. जर असे आहे, तर पाळीमध्ये स्थितीक्षण का सांगितला नाही? विनेयांच्या (शिष्यांच्या) आशयाच्या अनुरोधाने आणि नयाच्या (पद्धतीच्या) दर्शनाच्या वशाने पाळी प्रवृत्त झाली आहे, असे जाणले पाहिजे. कारण अभिधम्मदेशना देखील कधीकधी विनेयांच्या आशयाच्या अनुरोधाने प्रवृत्त होते. तसेच रूपाचा उत्पाद "उपचय" आणि "संतती" असा विभाग करून उपदेशिला आहे. आणि येथे हेतूसंप्रयुक्त दुक इत्यादी देशनांचे उदाहरण दिले पाहिजे।

‘‘Yassa vā panā’’tiādi pucchāvacanaṃ. Tassa ‘‘no’’ti vissajjanaṃ. Samudayasaccaṃ nirujjhatīti cittuppādassa nirodhakkhaṇo vutto. Ayamettha adhippāyo – yadi cittassa bhaṅgakkhaṇe rūpaṃ uppajjeyya, taṃ dukkhasaccanti katvā ‘‘no’’ti vattuṃ na sakkā, vuttañcetaṃ. Tasmā viññāyati ‘‘cittassa nirodhakkhaṇe rūpuppādo natthī’’ti. Tayidamakāraṇaṃ. Arūpalokañhi sandhāya, cittasamuṭṭhānarūpaṃ vā ‘‘no’’ti sakkā vattunti. Ayañhi yamakadesanāya pakati, yadidaṃ yathāsambhavayojanā. Etena ‘‘na ca cittasamuṭṭhānarūpamevā’’tiādivacanaṃ paṭikkhittaṃ daṭṭhabbaṃ. Atha vā paccāsattiñāyena yaṃ samudayasaccaṃ nirujjhati, tena yaṃ dukkhasaccaṃ uppādetabbaṃ cittacetasikatappaṭibaddharūpasaṅkhātaṃ, tassa tadā uppatti natthīti ‘‘no’’ti vissajjanaṃ, na sabbassa.

"यस्स वा पना" (किंवा ज्याचे) इत्यादी प्रश्नवाचक वचन आहे. त्याचे "नो" (नाही) असे विसर्जन (उत्तर) आहे. 'समुदयसत्य निरुद्ध होते' याद्वारे चित्तोत्पादाचा निरोधक्षण सांगितला आहे. येथे हा अभिप्राय आहे - जर चित्ताच्या भंगक्षणात रूप उत्पन्न होत असते, तर त्याला दुःखसत्य मानून "नो" (नाही) असे म्हणता आले नसते, आणि तसे म्हटले गेले आहे. म्हणून हे समजते की "चित्ताच्या निरोधक्षणात रूपाचा उत्पाद होत नाही." परंतु हे अकारण (अयोग्य कारण) आहे. कारण अरूपलोकाला उद्देशून किंवा चित्तसमुत्थान रूपाला उद्देशून "नो" (नाही) असे म्हणता येणे शक्य आहे. कारण यमकदेशनेचा हा स्वभावच आहे, जो की यथासंभव योजना करणे होय. याद्वारे "आणि केवळ चित्तसमुत्थान रूपच नाही" इत्यादी वचनाचे खंडन झाले आहे असे मानले पाहिजे. अथवा प्रत्यासत्तीच्या (समीपतेच्या) न्यायाने जे समुदयसत्य निरुद्ध होते, त्याच्याद्वारे जे दुःखसत्य उत्पन्न केले जावयाचे असते - जे चित्त, चैतसिक आणि त्यांच्याशी बद्ध असलेल्या रूपाच्या स्वरूपात असते - त्याची तेव्हा उत्पत्ती होत नाही, म्हणून "नो" (नाही) असे विसर्जन केले आहे, सर्वांचे नाही।

Sahuppādekanirodhavacanatoti ‘‘yassa kāyasaṅkhāro nirujjhati, tassa cittasaṅkhāro nirujjhatīti? Āmantā’’ti (yama. 2.saṅkhārayamaka.79) evaṃ sahuppādasahanirodhavacanato. Tena vacanenāti ‘‘yassa kāyasaṅkhāro’’tiādivacanena. Aññarūpānanti [Pg.31] kammautuāhārajarūpānaṃ. Sahuppādasahanirodhādikānanti etthāyaṃ yojanā – appaṭikkhittasahuppādasahanirodhaananuññātanānuppādanānānirodhaanivāritaabyākatabhāvānaṃ kammajādīnanti. Etenāti ‘‘yassa kusalā dhammā uppajjantī’’tiādikena (yama. 3.dhammayamaka.163) pāṭhena, ‘‘na cittasamuṭṭhānarūpamevā’’ti yuttivacanena ca. Yamakapāḷianussaraṇeti yathādassitacittayamakapāḷiyā yathārutavaseneva anussaraṇe vijjamāne. Bhijjamānatāti cittassa bhijjamānatā nāma nirujjhamānatā ṭhitiyā abhāvato. Sahāyabhāvaṃ nāpi gacchati nissayatthibhāvādinā paccayabhāvābhāvato. Uppādakkhaṇe eva hi anantarādipaccayalābhena cittassa balavatā. Evañca satīti evañca utunāpi bhavaṅgacittassa uppādakkhaṇeyeva rūpasamuṭṭhāpane sati. Taṃcittakkhaṇeti tassa cittassa khaṇe, khaṇadvayepīti attho. Tenevāti atilahuparivattibhāveneva. Atha vā tenevāti dandhaparivattikatāya rūpassa sakalaṃ ekacittakkhaṇaṃ uppajjamānabhāveneva. Tanti cittaṃ. Paṭisandhicittaṃ sampayuttadhammānaṃ viya sahajātarūpadhammānampi sahajātādipaccayena paccayo hotīti āha ‘‘paṭisandhito uddha’’nti. Cittasamuṭṭhānānaṃ cittaṃ sahajātādipaccayo hotiyevāti vuttaṃ ‘‘acittasamuṭṭhānāna’’nti. Tadanantaranti yena cittena sahuppannaṃ, tassa cittassa anantaraṃ. Tanti rūpaṃ. Tadanantaraṃ cittanti sahuppannacittānantaraṃ cittaṃ. Yadi evanti yadi sakalaṃ cittakkhaṇaṃ rūpaṃ uppajjamānameva hoti, cittassa uppādakkhaṇe eva rūpassa uppādārambhoti āha ‘‘na, cittanirodhakkhaṇe rūpuppādārambhābhāvato’’ti. Cittakkhaṇeti attanā sahuppannacittassa khaṇe. Tanti rūpaṃ. Rūpasamuṭṭhāpanapurejātapaccayakiccanti rūpasamuṭṭhāpanakiccañca purejātapaccayakiccañca. Ṭhitippattivisesālābhanti ṭhitippattiyā laddhabbo yo viseso, tassa alābhaṃ. Idaṃ vuttanti ‘‘yena sahuppajjati, taṃcittakkhaṇe rūpaṃ uppajjamānamevā’’ti idaṃ pariyāyena vuttaṃ.

"सहउत्पाद-एकनिरोधवचनाने" म्हणजे "ज्याचा कायसंस्कार निरुद्ध होतो, त्याचा चित्तसंस्कार निरुद्ध होतो काय? होय" (यमक २. संस्कारयमक ७९) अशा प्रकारे सहउत्पाद आणि सहनिरोध वचनामुळे. "त्या वचनाने" म्हणजे "ज्याचा कायसंस्कार" इत्यादी वचनाने. "इतर रूपांचे" म्हणजे कर्म, ऋतू आणि आहारजन्य रूपांचे. "सहउत्पाद-सहनिरोध इत्यादींचे" येथे हा अन्वय आहे - अस्वीकृत सहउत्पाद-सहनिरोध, अननुज्ञात अनुत्पाद-नाना निरोध आणि अनिवारित अव्याकृत भाव असलेल्या कर्मज इत्यादींचे. "याने" म्हणजे "ज्याचे कुशल धम्म उत्पन्न होतात" इत्यादी (यमक ३. धम्मयमक १६३) पाठाने आणि "केवळ चित्तसमुत्थान रूपच नाही" या युक्तिवचनाने. "यमकपाळीच्या अनुसरणात" म्हणजे दर्शविलेल्या चित्तयमकपाळीच्या यथाश्रुत अर्थानुसारच अनुसरण विद्यमान असताना. "भंग पावणारे असणे" म्हणजे चित्ताचे भंग पावणारे असणे म्हणजेच निरुद्ध होणारे असणे, कारण स्थितीचा अभाव असतो. "सहायाची स्थिती देखील प्राप्त होत नाही" कारण निश्रय-अस्तित्वभाव इत्यादींद्वारे प्रत्ययभावाचा अभाव असतो. कारण उत्पादक्षणीच अनंतर इत्यादी प्रत्ययांच्या प्राप्तीने चित्त बलवान असते. "असे असताना" म्हणजे अशा प्रकारे ऋतूने देखील भवंगचित्ताच्या उत्पादक्षणीच रूपसमुत्थापन होत असताना. "त्या चित्तक्षणी" म्हणजे त्या चित्ताच्या क्षणी, दोन्ही क्षणांमध्ये असा अर्थ आहे. "त्यामुळेच" म्हणजे अत्यंत जलद परिवर्तनशीलतेमुळेच. अथवा "त्यामुळेच" म्हणजे मंद परिवर्तनशीलतेमुळे रूपाचे संपूर्ण एका चित्तक्षणात उत्पन्न होणारे असण्यामुळेच. "त्याला" म्हणजे चित्ताला. प्रतिसंधीचित्त हे संप्रयुक्त धम्मांप्रमाणेच सहजात रूपधम्मांचे देखील सहजात इत्यादी प्रत्ययाने प्रत्यय (कारण) होते, म्हणून "प्रतिसंधीच्या नंतर" असे म्हटले आहे. चित्तसमुत्थानांचे चित्त हे सहजात इत्यादी प्रत्यय होतेच, म्हणून "अचित्तसमुत्थानांचे" असे म्हटले आहे. "त्याच्या नंतर" म्हणजे ज्या चित्तासह उत्पन्न झाले, त्या चित्तानंतर. "त्याला" म्हणजे रूपाला. "त्याच्या नंतरचे चित्त" म्हणजे सहउत्पन्न चित्तानंतरचे चित्त. "जर असे असेल तर" म्हणजे जर संपूर्ण चित्तक्षणात रूप उत्पन्न होणारेच असते, तर चित्ताच्या उत्पादक्षणीच रूपाच्या उत्पादाचा आरंभ होतो, म्हणून "नाही, चित्तनिरोधक्षणी रूपाच्या उत्पादाचा आरंभ नसल्यामुळे" असे म्हटले आहे. "चित्तक्षणी" म्हणजे स्वतःसह उत्पन्न झालेल्या चित्ताच्या क्षणी. "त्याला" म्हणजे रूपाला. "रूपसमुत्थापन-पुरेजातप्रत्ययकृत्य" म्हणजे रूपसमुत्थापनकृत्य आणि पुरेजातप्रत्ययकृत्य. "स्थितीप्राप्तिविशेषअलाभ" म्हणजे स्थितीप्राप्तीने मिळणारा जो विशेष, त्याचा अलाभ (न मिळणे). "हे म्हटले आहे" म्हणजे "ज्यांच्यासह उत्पन्न होते, त्या चित्तक्षणी रूप उत्पन्न होणारेच असते" हे पर्यायाने म्हटले आहे.

Yaṃ yassa sambandhibhāvena vuttaṃ, taṃ dūre ṭhitampi tena sambandhanīyanti āha ‘‘tato paraṃ…pe… etena saha sambandho’’ti. Tasmā ‘‘tato’’ti ettha taṃsaddena cutiṃ paccāmasatīti vuttaṃ ‘‘cutito paranti attho’’ti.

"जे ज्याच्या संबंधभावाने म्हटले आहे, ते दूर असले तरी त्याच्याशी जोडले जावे, म्हणून "त्यानंतर...पे... याच्याशी संबंध" असे म्हटले आहे. म्हणून "त्यानंतर" येथे 'त्या' शब्दाने च्युतीचा (मृत्यूचा) निर्देश केला जातो, म्हणून "च्युतीनंतर असा अर्थ आहे" असे म्हटले आहे."

Natthīti [Pg.32] katvāti yadipi yathā aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ, tathā ekuppādekanirodhatā rūpānaṃ arūpehi, arūpānañca rūpehi natthi. Yathā ca amhehi vuttaṃ, tathā atthevāti adhippāyo.

"नाही असे मानून" म्हणजे जरी अट्ठकथेत म्हटल्याप्रमाणे, रूपांची अरूपांशी आणि अरूपांची रूपांशी एकउत्पाद-एकनिरोधता नाही. परंतु आम्ही म्हटल्याप्रमाणे ती आहेच, असा अभिप्राय आहे.

Catutthassa pakārassa vuccamānattā ‘‘tayo pakāre āhā’’ti vuttaṃ.

चौथ्या प्रकाराचे वर्णन केले जात असल्यामुळे "तीन प्रकार सांगितले आहेत" असे म्हटले आहे.

‘‘Tesaṃyeva rūpānaṃ kāyavikāro’’tiādinā parinipphannānaṃ vikārādibhāvaṃ dassetvā ‘‘sabbaṃ parinipphannaṃ saṅkhatamevā’’ti vadantena parinipphannatāpariyāyo dassito. Pubbantāparantaparicchinnoti pātubhāvaviddhaṃsabhāvaparicchinno, udayabbayaparicchinno vā. ‘‘Ayaṃ datto nāma hotū’’tiādinā nāmakaraṇaṃ nāmaggahaṇaṃ. Samāpajjanaṃ nirodhasamāpattiyā samathavipassanānukkamena nāmakāyassa nirodhameva. Ādi-saddena sattakasiṇādipaññattiyā paññāpanaṃ saṅgaṇhāti. Nipphādiyamānoti sādhiyamāno.

"त्याच रूपांचा कायविकार" इत्यादींद्वारे परिनिष्पन्नांचा विकार इत्यादी भाव दाखवून "सर्व परिनिष्पन्न हे संस्कृतच (संस्कारितच) आहे" असे म्हणणाऱ्याने परिनिष्पन्नतेचा पर्याय दर्शविला आहे. "पूर्वांत-अपरांतपरिच्छिन्न" म्हणजे प्रादुर्भाव आणि विध्वंसभावाने परिच्छिन्न, किंवा उदय आणि व्ययाने परिच्छिन्न. "हा दत्त नावाचा असो" इत्यादींद्वारे नामकरण करणे म्हणजे नामग्रहण होय. "समापन्न होणे" म्हणजे निरोधसमापत्तीच्या शमथ-विपश्यना अनुक्रमाने नामकायाचा निरोधच होय. 'आदि' शब्दाने सप्तकसिण इत्यादी प्रज्ञप्तींच्या प्रज्ञापनाचा संग्रह होतो. "निष्पाद्यमान" म्हणजे साध्य केला जाणारा.

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रकीर्णककथावर्णन समाप्त झाले.

Kamādivinicchayakathāvaṇṇanā

क्रमादी विनिश्चयकथावर्णन

Uppattikkamādīsu desanākkamopi labbhatevāti ‘‘cattāro satipaṭṭhānātiādiko desanākkamovā’’ti vuttaṃ. Anupubbukkaṃsatoti dānasīlakāmādīnavādidassananekkhammakathānaṃ anukkamena ukkaṭṭhabhāvato kathānaṃ anupubbukkaṃsatā vuttā. Tena ukkaṃsakkamo nāmāyaṃ visuṃ kamoti dasseti. Tathāpi dānādīnaṃ desanākkamāvarodhane kāraṇamāha ‘‘uppattiādivavatthānābhāvato’’ti. Tattha ādi-saddena pahānapaṭipattibhūmikkame saṅgaṇhāti. ‘‘Cakkhuādīnampi visayabhūta’’nti iminā pañcarūpindriyagocaratā adhippetāti āha ‘‘ekadesenā’’tiādi. Ekadesenāti bāhiroḷārikāyatanehi. Etthāti ‘‘yaṃ vedayati, taṃ sañjānātī’’ti etasmiṃ pade vuttanayena.

उत्पत्तीक्रम इत्यादींमध्ये देशनाक्रम देखील प्राप्त होतोच, म्हणून "चार सतिपट्ठान इत्यादी देशनाक्रमच आहे" असे म्हटले आहे. "अनुक्रमिक उत्कृष्टतेमुळे" म्हणजे दान, शील, कामांचे आदीनवांचे (दोषांचे) दर्शन आणि नैष्क्रम्यकथा यांच्या अनुक्रमाने उत्कृष्टतेमुळे कथांची अनुक्रमिक उत्कृष्टता सांगितली आहे. त्याद्वारे 'उत्कर्षक्रम' नावाचा हा वेगळा क्रम आहे हे दर्शविते. तरीही दानादींच्या देशनाक्रमाच्या अवरोधाचे कारण सांगताना "उत्पत्ती इत्यादी व्यवस्थापनाचा अभाव असल्यामुळे" असे म्हटले आहे. तेथे 'आदि' शब्दाने प्रहाण, प्रतिपत्ती आणि भूमीच्या क्रमाचा संग्रह होतो. "चक्षू इत्यादींचा देखील विषय असलेला" याने पाच रूपेंद्रियांची गोचरता (विषय असणे) अभिप्रेत आहे, म्हणून "एकदेशाने" इत्यादी म्हटले आहे. "एकदेशाने" म्हणजे बाह्य ओदारिक (स्थूल) आयतनांद्वारे. "येथे" म्हणजे "जे वेदन करतो, त्याचे संज्ञान करतो" या पदात सांगितलेल्या पद्धतीने.

Taṃsabhāvatānivattanatthanti anāsavadhammasabhāvatānivattanatthaṃ. Anāsavā khandhesveva vuttāti attho sāsavānampi khandhesu vuttattā. Nanu ca anāsavadhammo khandhesu avuttopi atthīti? Saccaṃ atthi, khandhādhikāre khandhapariyāpannā eva anāsavā gayhantīti nāyaṃ doso.

"त्याच्या स्वभाव निवृत्तीसाठी" म्हणजे अनास्रव धम्मस्वभाव निवृत्तीसाठी. अनास्रव हे स्कंधांमध्येच सांगितले आहेत असा अर्थ आहे, कारण सास्रव देखील स्कंधांमध्येच सांगितले आहेत. "पण अनास्रव धम्म स्कंधांमध्ये न सांगताही अस्तित्वात आहे ना?" हे सत्य आहे, अस्तित्वात आहे; परंतु स्कंधाधिकारात स्कंधपर्यापन्न (स्कंधांतर्गत) असलेलेच अनास्रव घेतले जातात, म्हणून हा दोष नाही.

Yathā [Pg.33] phassādayo visesato tadanuguṇavuttitāya saṅkhatābhisaṅkharaṇasabhāvāti saṅkhārakkhandhe samavaruddhā, na evaṃ vedanāsaññāviññāṇānīti rūpadhammā viya tāni visuṃ khandhabhāvena vuttāni. Etena phassādīnaṃ visuṃ khandhasaddavacanīyatābhāvo vuttoti veditabbo. Tena vuttaṃ ‘‘phusanādayo panā’’tiādi. Itiādīnañca suttānanti ettha ādi-saddena ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati rūpaṃ upādāya rūpaṃ abhinivissa uppajjanti saṃyojanābhinivesavinibandhā. Vedanāya…pe… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe sati viññāṇaṃ upādāya viññāṇaṃ abhinivissa uppajjanti saṃyojanābhinivesavinibandhā’’ti (saṃ. ni. 3.158), tathā ‘‘ahaṃ rūpaṃ, mama rūpanti pariyuṭṭhaṭṭhāyī hotī’’ti (saṃ. ni. 3.1) ca evamādīnaṃ suttapadānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Etenāti attanā dassitasuttena. Vakkhamānasuttavasena cāti ‘‘rūpe kho, bhikkhave, satī’’tiādikassa aṭṭhakathāyaṃ (vibha. aṭṭha. 26 pakiṇṇakakathā) vakkhamānassa suttassa vasena. ‘‘Parittārammaṇādivasena na vattabbā’’ti etena navattabbārammaṇāpi diṭṭhi khandhe eva nissāya uppajjati, pageva khandhārammaṇāti dasseti.

ज्याप्रमाणे स्पर्शादी (धम्म) विशेषतः त्यांच्या अनुकूल प्रवृत्तीमुळे संस्कृत-अभिसंस्कृतीकरणाच्या स्वभावाचे असल्यामुळे संस्कारस्कंधात (सङ्खारक्खन्ध) समाविष्ट केले आहेत, त्याप्रमाणे वेदना, संज्ञा आणि विज्ञान हे समाविष्ट केलेले नाहीत; म्हणून रूपधम्मांप्रमाणे त्यांना स्वतंत्रपणे स्कंधरूपाने सांगितले आहे. याद्वारे स्पर्शादींना स्वतंत्रपणे 'स्कंध' या शब्दाने संबोधले न जाणे सांगितले आहे, असे समजावे. म्हणूनच "फुसनादयो पना" (परंतु स्पर्शादी...) इत्यादी म्हटले आहे. "इति आदीनाञ्च सुत्तानं" (अशा इत्यादी सूत्रांचे) येथे 'आदी' शब्दाने "भिक्खूहो, रूप असताना, रूपाचा उपादान करून, रूपात अभिनिवेश करून संयोजन, अभिनिवेश आणि विनिबंध उत्पन्न होतात. वेदनेच्या... पे... संज्ञेच्या... संस्कारांच्या... विज्ञान असताना, विज्ञानाचा उपादान करून, विज्ञानात अभिनिवेश करून संयोजन, अभिनिवेश आणि विनिबंध उत्पन्न होतात" (सं. नि. ३.१५८), तसेच "मी रूप आहे, रूप माझे आहे, अशा प्रकारे तो व्याप्त होऊन राहतो" (सं. नि. ३.१) इत्यादी सूत्रपदांचा संग्रह पाहावा. "एतेन" (याद्वारे) म्हणजे स्वतः दर्शविलेल्या सूत्राद्वारे. "वक्खमानसुत्तवसेन च" (आणि पुढे सांगण्यात येणाऱ्या सूत्राच्या वशाने) म्हणजे "रूपे खो, भिक्खवे, सति" इत्यादी अट्ठकथेमध्ये (विभङ्ग अट्ठकथा २६, पकिण्णककथा) पुढे सांगण्यात येणाऱ्या सूत्राच्या वशाने. "परित्तारम्मणादिवसेन न वत्तब्बा" (परित्त-आरम्मण इत्यादींच्या वशाने सांगता येत नाही) याद्वारे 'न-वत्तब्ब-आरम्मण' (सांगता न येणारे आलंबन) असलेली दृष्टी देखील स्कंधांवरच आश्रित होऊन उत्पन्न होते, मग स्कंध-आलंबन असलेली दृष्टी तर उत्पन्न होणारच, हे दर्शविते.

Vedanākāraṇāyāti vedanāyātanāya. Chādāpanatoti rocāpanato. Bāhullenāti bahulabhāvena. Upādānakkhandhā hi bāhullappavattikā, na itare.

‘वेदनाकारणाया’ म्हणजे वेदनायतनासाठी. ‘छादापनतो’ म्हणजे आवड निर्माण करण्यापासून (रोचापनतो). ‘बाहुल्लेना’ म्हणजे बहुलभावाने (प्रामुख्याने). कारण उपादानस्कंध हे बहुल प्रवृत्तीचे असतात, इतर नव्हेत.

Puṭaṃ katvāti ca chattasadisaṃ puṭaṃ bandhaṃ katvā. Vatthumhīti cakkhādivatthumhi. Vaṭṭagatavedanaṃ sandhāya vuttaṃ. Sā hi idha daṭṭhabbabhāve ṭhitā. Ūnehīti vatthunā, kilesehi ca ūnehi.

‘पुटं कत्वा’ म्हणजे छत्रीसारखे पुट (गाठोडं किंवा आवरण) बांधून. ‘वत्थुम्ही’ म्हणजे चक्षू इत्यादी वस्तूंमध्ये (इंद्रियांमध्ये). हे वट्टगत (संसारचक्रातील) वेदनेला उद्देशून म्हटले आहे. कारण ती येथे द्रष्टव्यभावात (पाहावयाच्या स्थितीत) राहिलेली आहे. ‘ऊनेही’ म्हणजे वस्तूने आणि क्लेशांनी उणे (कमी) असलेल्यांनी.

Māyāyāti indajālādimāyāya payogo māyāti adhippāyenāha ‘‘māyāya dassitaṃ rūpaṃ ‘māyā’ti āhā’’ti. Vatthubhāvāditoti ādi-saddena ārammaṇasampayuttādike saṅgaṇhāti. Katthacīti rūpakkhandhādike. Koci visesoti asubhādikova.

‘मायाया’ म्हणजे इंद्रजालादी मायेचा प्रयोग हीच माया आहे, या अभिप्रायाने "मायेने दर्शविलेल्या रूपाला 'माया' म्हटले आहे" असे सांगितले. ‘वत्थुभावादितो’ येथे 'आदी' शब्दाने आलंबन, संप्रयुक्त इत्यादींचा संग्रह होतो. ‘कत्थची’ म्हणजे रूपस्कंध इत्यादींमध्ये. ‘कोचि विसेसो’ म्हणजे अशुभादी विशेषच.

Tassāti ajjhattikarūpassa. Yassa kāmarāgappahānamukhena sabbarāgappahānaṃ sambhavati, taṃ sandhāyāha ‘‘kāmarāgamukhena vā sabbalobhappahānaṃ vadatī’’ti. Yojetabbanti vedanāya chandarāgaṃ pajahanto tassā samudayabhūte [Pg.34] phassepi chandarāgaṃ pajahatīti yojetabbanti. Pariññattayassa yojanā pākaṭā eva.

‘तस्सा’ म्हणजे आध्यात्मिक रूपाचे. ज्याला कामराग प्रहाणाच्या (त्यागाच्या) माध्यमातून सर्व रागाचे प्रहाण संभवते, त्याला उद्देशून "कामरागाच्या माध्यमातून किंवा सर्व लोभाचे प्रहाण सांगतो" असे म्हटले आहे. ‘योजेतब्बं’ (योजना करावी) म्हणजे वेदनेचा छंदराग सोडताना, तिच्या समुदयभूत स्पर्शाचाही छंदराग सोडतो, अशी योजना करावी. तीन परिज्ञांची (परिञ्ञत्तय) योजना स्पष्टच आहे.

Tatoti dukkhuppādanasukhavināsanānaṃ adassanato. Bhindatīti vināseti. Tanti manosañcetanāhāraṃ ñātatīraṇapariññāhi pariggaṇhāti tīreti.

‘ततो’ म्हणजे दुःख उत्पन्न करणे आणि सुख नष्ट करणे हे न दिसल्यामुळे. ‘भिन्दती’ म्हणजे विनाश करतो. ‘तं’ म्हणजे त्या मनःसंचेतनाहाराला ज्ञातपरिज्ञा आणि तीरणपरिज्ञेच्या द्वारे परिग्रह करतो आणि तीरण (निर्णय) करतो.

Taṃ pajahantoti avijjaṃ pajahanto. Parāmaṭṭhanti parāmāsasaṅkhātāya diṭṭhiyā niccādivasena gahitaṃ. Viññāṇaṃ niccato passanto diṭṭhupādānaṃ upādiyatīti ayamattho ‘‘tadevidaṃ viññāṇaṃ sandhāvati saṃsarati, anañña’’ntiādisuttapadehi (ma. ni. 1.396) dīpetabbo.

‘तं पजहन्तो’ म्हणजे अविद्येचा त्याग करणारा. ‘परामट्ठं’ म्हणजे परामास (परामर्श) नावाच्या दृष्टीने नित्य इत्यादी रूपाने ग्रहण केलेले. विज्ञानाला नित्य रूपाने पाहणारा दृष्ट्युपादान ग्रहण करतो, हा अर्थ "तेच हे विज्ञान धावते, संसरण करते, दुसरे नाही" (म. नि. १.३९६) इत्यादी सूत्रपदांद्वारे स्पष्ट केला पाहिजे.

Kamādivinicchayakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

क्रमादी निश्चय कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुत्तन्तभाजनीय वर्णन समाप्त झाले.

2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā

२. अभिधम्मभाजनीय वर्णन

34. Taṃ vatvāti taṃ bhūmivasena jānitabbataṃ ‘‘sabbāpi catubhūmikavedanā’’tiādinā vatvā. Sampayuttato dassitatādīti ettha ādi-saddena hetujātibhūmiindriyavatthusamphassajabhedato dassitataṃ anavasesato saṅgaṇhāti.

३४. ‘तं वत्वा’ म्हणजे त्याला भूमीच्या वशाने जाणले पाहिजे हे "सर्वच चतुर्भूमिक वेदना आहेत" इत्यादी प्रकारे सांगून. ‘संपयुत्ततो दस्सिततादी’ येथे 'आदी' शब्दाने हेतू, जाती, भूमी, इंद्रिय, वस्तू आणि स्पर्शज भेदाने दर्शविलेले पूर्णपणे संग्रहित केले जाते.

Yadipi taṃ-saddo pubbe vuttassa sāmaññato paṭiniddeso, tathāpi anantarameva paccāmasituṃ yutto itarattha asambhavatoti āha ‘‘aṭṭha…pe… yojanā’’ti. ‘‘Aṭṭhavidhattābhāvato’’ti iminā taṃ asambhavaṃ dasseti.

जरी 'तं' (तो) हा शब्द पूर्वी सांगितलेल्याचा सामान्यपणे निर्देश करणारा असला, तरी लगेचच त्याचा परामर्श घेणे योग्य आहे, कारण इतर ठिकाणी ते असंभव आहे; म्हणून "आठ... पे... योजना" असे म्हटले आहे. "आठ प्रकारचा भाव नसल्यामुळे" याद्वारे तो असंभव दर्शविला आहे.

Pūraṇatthameva vutto, apubbatābhāvatoti attho.

केवळ पूर्ततेसाठीच म्हटले आहे, अपूर्वता (नवीनता) नसल्यामुळे, असा अर्थ आहे.

Gahaṇavaḍḍhanavasenāti gahaṇassa vaḍḍhanavasena. Gahaṇanti cettha kathanaṃ daṭṭhabbaṃ, tassa vaḍḍhanaṃ tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne avuttassa kathanaṃ. Tenāha ‘‘pubbe gahitato aññassa gahaṇaṃ vaḍḍhana’’nti, tato eva ca ‘‘purimagahite aññupacayavasenā’’ti vuttaṃ. ‘‘Vaḍḍhanasaddo chedanattho’’ti idaṃ yathā asivā ‘‘sivā’’ti, diṭṭhañca ‘‘adiṭṭha’’nti vuccati, evaṃ daṭṭhabbaṃ. Nayanīharaṇanti nīyatīti nayo, desanā, tassa nīharaṇaṃ pavattanaṃ. Vaḍḍhanakanayoti [Pg.35] yathāvuttavaḍḍhanakavasena pavatto desanānayo. Aññe bhedāti ekavidhacatubbidhādayo bhedā. Yadi avisiṭṭhā, kasmā vuttāti āha ‘‘tathāpī’’tiādi. Tattha paññāppabhedajananatthanti dhammavisayāya pabhedagatāya paññāya vineyyānaṃ nibbattanatthaṃ, vijjāṭṭhānādivasena vineyyānaṃ dhammapaṭisambhidāya uppādanatthanti attho. Abhiññeyyadhammavibhāgatāya sammasanavārassa visayabhāvato vuttaṃ ‘‘ekekassa vārassa gahitassa niyyānamukhabhāvato’’ti. Itarepi bhedā vuttāti duvidhatividhabhedānaṃ yaṃ nānattaṃ, tassa vasena itare bhedā anānattāpi yathāvuttakāraṇato vuttā. ‘‘Na kevala’’ntiādinā bhedānaṃ aññamaññapekkhataṃ dassetvā ‘‘tasmā’’tiādinā tesaṃ visiṭṭhataṃ dasseti.

‘गहणवड्ढनवसेना’ म्हणजे ग्रहणाच्या वाढीच्या वशाने. येथे 'ग्रहण' म्हणजे कथन समजावे, आणि त्याची 'वाढ' म्हणजे त्या त्या ठिकाणी न सांगितलेले सांगणे. म्हणूनच "पूर्वी ग्रहण केलेल्यापेक्षा दुसऱ्याचे ग्रहण करणे म्हणजे वाढ होय" असे म्हटले आहे, आणि म्हणूनच "पूर्वी ग्रहण केलेल्यामध्ये इतर उपचयाच्या वशाने" असे म्हटले आहे. "वड्ढन शब्द हा छेदन अर्थाचा आहे" हे ज्याप्रमाणे अशिवा (अमंगळ) ला "शिवा" (मंगल) आणि दृष्टीला "अदृष्टी" म्हटले जाते, त्याप्रमाणे समजावे. ‘नयनीहरणं’ म्हणजे जो नेला जातो तो 'नय' (देशना), त्याचे नीहरण म्हणजे प्रवृत्ती (प्रवर्तन). ‘वड्ढनकनयो’ म्हणजे यथावक्त वाढीच्या वशाने प्रवृत्त झालेला देशना-नय. ‘अञ्ञे भेदा’ म्हणजे एकविध, चतुर्विध इत्यादी भेद. जर ते अविशिष्ट (विशेष नसलेले) आहेत, तर का सांगितले? म्हणून "तथापि" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे ‘पञ्ञाप्पभेदजननत्थं’ म्हणजे धम्मविषयक प्रभेदगत प्रज्ञेच्या द्वारे विनेय (शिष्य) लोकांमध्ये प्रज्ञा उत्पन्न करण्यासाठी, विद्यास्थान इत्यादींच्या वशाने विनेय लोकांमध्ये धम्मप्रतिसंभिदा उत्पन्न करण्यासाठी, असा अर्थ आहे. अभिज्ञेय धम्मांच्या विभागामुळे समसनवाराचा (परीक्षण वाराचा) विषयभाव असल्यामुळे "प्रत्येक ग्रहण केलेल्या वाराच्या निय्यानमुखभावामुळे (मुक्तीचे द्वार असल्यामुळे)" असे म्हटले आहे. ‘इतरेपि भेदा वुत्ता’ म्हणजे द्विविध, त्रिविध भेदांचे जे नानात्व (विविधता) आहे, त्याच्या वशाने इतर भेद नानात्व नसलेले असूनही यथावक्त कारणाने सांगितले आहेत. "न केवळ" इत्यादींद्वारे भेदांची परस्परांवरील सापेक्षता दर्शवून "तस्मा" इत्यादींद्वारे त्यांचे वैशिष्ट्य दर्शविले आहे.

Yathā dukamūlakādīsu bhedā gaṇanānupubbiyā pavattā pabhedantarāpekkhā, na evamete. Ete pana sattavidhādibhedā pabhedantaranirapekkhā kevalaṃ bahuvidhabhāvasāmaññeneva vuttāti dasseti ‘‘aññappabhedanirapekkhā’’tiādinā. Dukatikapadatthānaṃ yathārahaṃ apekkhitabbāpekkhakabhāvena vuttattā yathā duke ṭhapetvā vuttā tikā tattha pakkhittā nāma jātā, evaṃ tikadukapadatthānaṃ apekkhitabbāpekkhakabhāvena vuttattā duke vatvā vuttesupi tikesu te pakkhittā nāma hontīti āha ‘‘parato…pe… yojitattā’’ti.

ज्याप्रमाणे दुकमूलक इत्यादींमध्ये भेद हे गणनेच्या अनुक्रमाने प्रवृत्त होऊन इतर प्रभेदांवर अपेक्षित असतात, त्याप्रमाणे हे नाहीत. परंतु हे सप्तविध इत्यादी भेद इतर प्रभेदांची अपेक्षा न ठेवता केवळ बहुविधभावाच्या सामान्यतेनेच सांगितले आहेत, हे "अञ्ञप्पभेदनिरपेक्खा" इत्यादींद्वारे दर्शविले आहे. दुक आणि तिक पदांचे अर्थ यथायोग्य अपेक्षित-अपेक्षक भावाने सांगितल्यामुळे, ज्याप्रमाणे दुकामध्ये ठेवून सांगितलेले तिक तेथे प्रक्षिप्त (समाविष्ट) होतात, त्याचप्रमाणे तिक आणि दुक पदांचे अर्थ अपेक्षित-अपेक्षक भावाने सांगितल्यामुळे, दुकामध्ये सांगून सांगितलेल्या तिकांमध्येही ते प्रक्षिप्त होतात, म्हणून "परतो... पे... योजितत्ता" असे म्हटले आहे.

Samānavīthiyanti ekavīthiyaṃ. Cakkhusaṅghaṭṭanāyāti cakkhurūpapaṭighātena. Soti cakkhurūpapaṭighāto. Taduppādikāti tassa cakkhusamphassassa uppādikā. Sāti āvajjanavedanā. Nanu ca vedanāpaccayo phasso vutto, na phassapaccayā vedanāti? Na, vedanāsīsena cittuppādassa gahitattāti. Tappayojanattāti cakkhusamphassapayojanattā. Payojayatīti payojanaṃ, phalaṃ.

'समानवीथियं' म्हणजे एकाच वीथीमध्ये (चित्तवीथीमध्ये). 'चक्खुसङ्घट्टनाय' म्हणजे चक्षु आणि रूपाच्या प्रतिघाताने (संघर्षाने). 'सो' म्हणजे तो चक्षु-रूप प्रतिघात. 'तduppādikā' म्हणजे त्या चक्षुसंस्पर्शाची उत्पादिका (उत्पन्न करणारी). 'सा' म्हणजे ती आवर्जन वेदना. “पण वेदनेच्या प्रत्ययाने (कारणाने) स्पर्श सांगितला आहे, स्पर्शाच्या प्रत्ययाने वेदना नाही काय?” असे नाही, कारण वेदनेच्या शीर्षाने (प्रामुख्याने) चित्त-उत्पादाचे ग्रहण केले गेले आहे. 'तप्पयोजनत्ता' म्हणजे चक्षुसंस्पर्शाच्या प्रयोजनामुळे. 'पयोजयति' म्हणजे प्रयोजन, फल होय.

Rūpāvacarārūpāvacarānaṃ vipākānanti adhippāyo. Te hi idha aggahitā. Tenevāha ‘‘tesaṃ sayameva manodvārabhūtattā’’tiādi. Tatoti bhavaṅgato. Cakkhusamphassapaccayādikusalādīnanti ettha purimena ādi-saddena ‘‘sotasamphassapaccayā’’ti evamādayo saṅgahitā, dutiyena akusalādayo. ‘‘Kāmāvacaraaṭṭhakusalacittavasenā’’tiādinā kusalābyākatānampi kāmāvacarānaṃyeva yojitattā vuttaṃ ‘‘samānavīthiyaṃ labbhamānatā [Pg.36] aṭṭhakathāyaṃ vuttā’’ti. Vedanāpītisanidassanattikavajjānaṃ ekūnavīsatiyā tikānaṃ vasena ekūnavīsaticatuvīsatikā. Yadi asamānavīthiyampi kusalādīnaṃ labbhamānatā yojetabbā, atha kasmā samānavīthiyaṃyeva yojitāti āha ‘‘aṭṭhakathāyaṃ panā’’tiādi. Tenevāti asamānavīthiyaṃ appaṭikkhittattāyeva.

रूपावचर-अरूपावचरांच्या विपाकांचा असा अभिप्राय आहे. कारण ते येथे ग्रहण केलेले नाहीत. म्हणूनच म्हटले आहे - 'त्यांच्या स्वतःच मनोद्वाररूप असल्यामुळे' इत्यादी. 'ततो' म्हणजे भवांगापासून. 'चक्खुसम्फस्सपच्चया' (चक्खुसम्फस्सप्रत्यय) इत्यादी कुसल इत्यादींमध्ये, येथे पहिल्या 'आदि' शब्दाने 'सोतसम्फस्सपच्चया' (सोतसम्फस्सप्रत्यय) इत्यादींचा संग्रह केला आहे, आणि दुसऱ्याने अकुशल इत्यादींचा. 'कामावचर आठ कुसल चित्तांच्या वशाने' इत्यादींद्वारे कुसल-अव्याकतांना देखील कामावचरांशीच जोडलेले असल्यामुळे 'समान वीथीमध्ये प्राप्त होणे अट्ठकथेमध्ये सांगितले आहे' असे म्हटले आहे. वेदना, पीति आणि सनिदस्सन या तिकांशिवाय एकोणीस तिकांच्या वशाने एकोणीस-चोवीस प्रकार होतात. जर असमान वीथीमध्ये देखील कुसलादींचे प्राप्त होणे जोडायचे असेल, तर मग समान वीथीमध्येच का जोडले गेले? म्हणून म्हटले आहे - 'अट्ठकथेमध्ये तर' इत्यादी. 'तेनेव' म्हणजे असमान वीथीमध्ये प्रतिषेध न केल्यामुळेच.

Cittasambandhoti cittena sambandho cittasambandhaṃ katvā cittasīsena vedanāya kathanaṃ. Tikabhūmivasenāti kusalattikāditikavasena, kāmāvacarādibhūmivasena ca. Dvāratikavasenāti cakkhādiuppattidvāravasena, kusalattikāditikavasena ca. Yattha katthacīti dīpetabbassa atthassa visesābhāvato sattavidhabhedādīsu yattha katthaci. Na ca dvāraṃ anāmaṭṭhanti yojanā. Tena sattavidhabhedato tiṃsavidhabhede visesaṃ dasseti. Yadipi ubhayattha bhūmiyo āgatā, rūpāvacarādibhūmiāmasanena pana asamānavīthiyaṃ labbhamānatā dassitāti āha ‘‘atibyattā ca ettha samānāsamānavīthīsu labbhamānatā’’ti. Sukhadīpanāni honti dvārabhūmiāmasanamukhena vedanākkhandhassa vibhattattā. Na bhūmiyo apekkhitvā ṭhapitāti kathetabbabhāvena bhūmiyo apekkhitvā na ṭhapitā, bhūmivibhāgena na kathitāti attho. Apekkhitabbarahitāti dvārabhūmīnaṃ aggahitattā ākaṅkhitabbadvārādivisesarahitā.

'चित्तसम्बन्धो' म्हणजे चित्ताशी संबंध, चित्ताशी संबंध करून चित्ताच्या मुख्यतेने वेदनेचे कथन करणे. 'तिकभूमिवसेना' म्हणजे कुसलतिक आदी तिकांच्या वशाने आणि कामावचरादी भूमींच्या वशाने. 'द्वारतिकvसेना' म्हणजे चक्खु इत्यादी उत्पत्ती-द्वारांच्या वशाने आणि कुसलतिक आदी तिकांच्या वशाने. 'यत्थ कत्थचि' (जिथे कुठेही) म्हणजे स्पष्ट करावयाच्या अर्थाचा विशेष अभाव असल्यामुळे सात प्रकारच्या भेदादींमध्ये जिथे कुठेही. 'न च द्वारं अनामाट्ठं' (आणि द्वाराचा स्पर्श न केलेला नाही) अशी योजना आहे. त्याने सात प्रकारच्या भेदापासून तीस प्रकारच्या भेदांमध्ये विशेष दर्शविला आहे. जरी दोन्ही ठिकाणी भूमी आल्या आहेत, तरी रूपावचरादी भूमींच्या स्पर्शाने (ग्रहणाने) असमान वीथीमध्ये प्राप्त होणे दर्शविले आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'आणि येथे समान व असमान वीथींमध्ये प्राप्त होणे अत्यंत स्पष्ट आहे'. द्वार आणि भूमी यांच्या ग्रहणाच्या मुखाने वेदनाक्खंधाचे विभाजन केल्यामुळे ते सुखपूर्वक स्पष्ट करणारे होतात. 'भूमींची अपेक्षा न करता ठेवले आहे' म्हणजे सांगण्याच्या योग्यतेने भूमींची अपेक्षा न करता ठेवले नाही, भूमींच्या विभागाने सांगितले नाही असा अर्थ आहे. 'अपेक्षितव्यरहित' म्हणजे द्वार व भूमी ग्रहण न केल्यामुळे आकांक्षित द्वार इत्यादी विशेषांशिवाय.

‘‘Upanissayakoṭiyā’’ti ettha nippariyāyato pariyāyato ca upanissayakoṭidassanamukhena idhādhippetaupanissayakoṭiṃ dassetuṃ ‘‘saddhaṃ upanissāyā’’tiādi vuttaṃ. Tattha upanissayānanti vedanāya upanissayabhūtānaṃ. Dassananti cakkhuviññāṇaṃ, disvā vā gahaṇaṃ. Upanissayantabhāvenāti lāmakūpanissayabhāvena. Yadi ghāyanādīni upanissayo bhaveyyuṃ, pakatūpanissayāneva siyuṃ. Pakatūpanissayo ca nānāvīthiyaṃyevāti tadalābhavacanaṃ idha nānāvīthijotakanti dasseti ‘‘ghānādidvāresū’’tiādinā. Kasiṇaparikammādīnanti kasiṇaparikammasamāpattinibbattanavipassanāvaḍḍhanādīnaṃ. Tadalābhoti upanissayālābho, so ca ghāyanādīhi paresaṃ paṭipattiyā jānituṃ asakkuṇeyyattā. Antimabhavikabodhisattādīnaṃ savanena vinā taṃphusanaṃ siyā mūlūpanissayoti ‘‘yebhuyyenā’’ti vuttaṃ.

'उपनिस्सयकोटिया' (उपनिस्सयकोटीने) येथे निष्पर्याय आणि पर्याय रूपाने उपनिस्सयकोटी दर्शविण्याच्या मुखाने येथे अभिप्रेत असलेली उपनिस्सयकोटी दर्शविण्यासाठी 'सद्धं उपनिस्साय' (श्रद्धेचा आश्रय घेऊन) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'उपनिस्सयानं' म्हणजे वेदनेचे उपनिस्सय झालेल्यांचे. 'दस्सनं' म्हणजे चक्खुविञ्ञाण किंवा पाहून ग्रहण करणे. 'उपनिस्सयन्तभावेन' म्हणजे हीन उपनिस्सयभावाने. जर घाण (वास घेणे) इत्यादी उपनिस्सय झाले असते, तर ते प्रकृतोपनिस्सयच झाले असते. आणि प्रकृतोपनिस्सय वेगवेगळ्या वीथींमध्येच असतो, म्हणून त्याचा लाभ न होण्याचे वचन येथे वेगवेगळ्या वीथींचे द्योतक आहे, हे दर्शविण्यासाठी 'घानादिद्वारेसु' (घाणादी द्वारांमध्ये) इत्यादी म्हटले आहे. 'कसिणपरिकम्मादीनं' म्हणजे कसिणपरिकम्म, समापत्ती उत्पन्न करणे, विपस्सना वाढवणे इत्यादींचे. 'तदलाभो' म्हणजे उपनिस्सयाचा अलाभ (न मिळणे), आणि तो घाण इत्यादींद्वारे इतरांच्या प्रतिपत्तीने जाणणे अशक्य असल्यामुळे आहे. अंतिमभविक बोधिसत्त इत्यादींना ऐकण्याशिवाय त्याचा स्पर्श (प्राप्ती) मूलोपनिस्सय असू शकतो, म्हणून 'येभुय्येन' (बहुतांश करून) असे म्हटले आहे.

Sampannajjhāsayoti [Pg.37] vivaṭṭūpanissayasampattiyā sampannajjhāsayo. Tenāti ‘‘evaṃ cakkhuviññāṇa’’nti vacanena. Tadupanissayanti tato paraṃ uppannakasiṇarūpadassanādīnaṃ upanissayabhūtaṃ.

'सम्पन्नज्झासयो' म्हणजे विवट्ट-उपनिस्सय संपत्तीने संपन्न आशय असलेला. 'तेन' म्हणजे 'अशा प्रकारे चक्खुविञ्ञाण' या वचनाने. 'Tadupaniस्सयं' म्हणजे त्यानंतर उत्पन्न झालेल्या कसिण-रूप दर्शनादींचा उपनिस्सय झालेला.

Thāmagamanaṃ nāma kāmarāgādīnaṃyeva āveṇiko sabhāvoti āha ‘‘appahīnakāmarāgādikassa vā’’ti. ‘‘Rāgo uppanno’’tiādinā iṭṭhāniṭṭhārammaṇe rāgapaṭighānaṃ uppattivicāraṇāva vuttā, na nesaṃ kiccavisesoti kiccavisesena vutte dassento ‘‘asamapekkhanāyā’’tiādimāha. Pavattā vedanāti attho. Pakārantarenāti cakkhusamphassapaccayā uppannakilesānaṃ samatikkamanasaṅkhātena pakārantarena. Tathā bhāvanāvasenāti ettha tathā-saddena cakkhusamphassassa catubhūmikavedanāya upanissayabhāvo eva pakārantarena kathitoti imamevatthaṃ ākaḍḍhati. Bhāvanāyevettha pakārantaraṃ.

स्थामगमन (दृढता प्राप्त करणे) हा कामराग इत्यादींचाच असाधारण स्वभाव आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'अथवा प्रहीन न झालेल्या कामरागादी असलेल्याचे'. 'रागो उप्पन्नो' (राग उत्पन्न झाला) इत्यादींद्वारे इष्ट व अनिष्ट आलंबनांमध्ये राग आणि पटिघाच्या उत्पत्तीचा विचारच सांगितला आहे, त्यांचे कार्यविशेष नाही; म्हणून कार्यविशेषाने सांगितलेले दर्शविताना 'असमपेक्खनाय' (उपेक्षा न केल्यामुळे) इत्यादी म्हटले आहे. प्रवृत्त झालेली वेदना असा अर्थ आहे. 'प्रकारान्तराने' म्हणजे चक्खुसम्फस्सप्रत्ययाने उत्पन्न झालेल्या क्लेशांच्या समतिक्रमण (ओलांडणे) नावाच्या प्रकारान्तराने. 'तथा भावनावसेन' येथे 'तथा' शब्दाने चक्खुसम्फस्साचा चतुर्भूमिक वेदनेचा उपनिस्सयभावच प्रकारान्तराने सांगितला आहे, हाच अर्थ ग्रहण करतो. येथे भावनाच प्रकारान्तर आहे.

Sabbaṃ sammasanaṃ bhāvanāti veditabbā, na nīvaraṇappahānapariññāva.

सर्व संमर्शन (परीक्षण) ही भावनाच आहे असे जाणावे, केवळ नीवरणप्पहान-परिञ्ञा नव्हे.

Aññamaññassa cāti phoṭṭhabbamahābhūtesu itarītarassa, āpodhātuyā ca vasena.

'अञ्ञमञ्ञस्स च' (आणि परस्परांच्या) म्हणजे फोट्ठब्ब महाभूतांमध्ये परस्परांच्या आणि आपोधातूच्या वशाने.

Tesanti jātiādīnaṃ, kammatthe cetaṃ sāmivacanaṃ. Sahajātassa manosamphassassa balavapaccayabhāvaṃ dassetīti sambandho. Tassa vā dassanassāti tassa vā jātiādike bhayato dassanavasena pavattassa kāmāvacarañāṇassa.

'तेसं' म्हणजे जाति इत्यादींचे, आणि हे कर्म अर्थामध्ये षष्ठी विभक्तीचे वचन आहे. सहजात मनोसम्फस्साचा बलवान प्रत्ययभाव दर्शवितो, असा संबंध आहे. 'तस्स वा दस्सनस्स' म्हणजे जाति इत्यादींना भयाने पाहण्याच्या वशाने प्रवृत्त झालेल्या त्या कामावचर ज्ञानाचे.

Tadeva attano phalasseva phalabhāvenāti ‘‘manosamphasso’’ti phassassa kāraṇabhāvena yaṃ vuttaṃ, tadeva viññāṇaṃ attano phalassa phalabhāvena vuttassa phassassa ‘‘cakkhusamphassaja’’ntiādinā phalabhāvena vattuṃ na yuttaṃ. ‘‘Manosamphasso’’tiādinā labbhamānopi viññāṇaṃ paṭicca phassassa paccayabhāvo hetuphalasaṅkarapariharaṇatthaṃ na vuttoti vatvā yadipi phasso viññāṇassa paccayo hoti, na pana phassassa viya viññāṇaṃ so tassa visesapaccayo hotīti viññāṇassa cakkhusamphassajāditā na vuttāti dassetuṃ ‘‘yasmā vā’’tiādi vuttaṃ.

'तेच आपल्या फलाच्याच फलभावाने' म्हणजे 'मनोसम्फस्सो' (मनोसम्फस्स) असे फस्साच्या कारणभावाने जे म्हटले आहे, तेच विञ्ञाण आपल्या फलाचा फलभाव म्हणून सांगितलेल्या फस्साच्या 'चक्खुसम्फस्सजं' (चक्खुसम्फस्सज) इत्यादींद्वारे फलभावाने सांगणे योग्य नाही. 'मनोसम्फस्सो' इत्यादींद्वारे प्राप्त होत असूनही विञ्ञाणाच्या प्रत्ययाने फस्साचा प्रत्ययभाव हेतू आणि फलाचा संकर टाळण्यासाठी सांगितलेला नाही, असे सांगून; जरी फस्स विञ्ञाणाचा प्रत्यय होतो, तरी फस्साप्रमाणे विञ्ञाण त्याचा विशेष प्रत्यय होत नाही, म्हणून विञ्ञाणाची चक्खुसम्फस्सजता इत्यादी सांगितलेली नाही, हे दर्शविण्यासाठी 'यस्मा वा' (अथवा ज्या कारणाने) इत्यादी म्हटले आहे.

Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

अभिधम्मभाजनीयवण्णना समाप्त झाली.

3. Pañhapucchakavaṇṇanā

३. पञ्हपुच्छकवण्णना

150. Taṃ [Pg.38] taṃ samudāyanti taṃ taṃ cittuppādasaṅkhātadhammasamudāyaṃ, anavasesarūpadhammasamudāyañca. Yathāsambhavanti copanaṃ patto saṃvaro chaṭṭhadvāre, itaro chasupīti evaṃ yathāsambhavaṃ. Tatoti abhijjhādomanassādito. Yathāyoganti yo saṃvaritabbo, tadanurūpaṃ.

१५०. 'तं तं समुदायं' म्हणजे त्या त्या चित्तुप्पाद नावाच्या धम्मसमुदायाला आणि संपूर्ण रूपधम्मसमुदायाला. 'यथासम्भवं' म्हणजे हालचालीला प्राप्त झालेला संवर सहाव्या द्वारात, आणि इतर सहा मध्येही, अशा प्रकारे यथासंभव. 'ततो' म्हणजे अभिज्झा-दोमनस्य इत्यादींपासून. 'यथांयोगं' म्हणजे जो संवर करण्यायोग्य आहे, त्याच्या अनुरूप.

Katthacīti te eva parivaṭṭe sāmaññena vadati. Katthacīti vā tesu parivaṭṭesu kismiñcipi padese. Kiñcipi appakampi. Ekova paricchedo, na āyatanavibhaṅgādīsu viya nānāti adhippāyo.

'कत्थचि' (कुठेतरी) म्हणजे त्या आवर्तनांना सामान्य रूपाने सांगतो. अथवा 'कत्थचि' म्हणजे त्या आवर्तनांमधील कोणत्याही भागात. 'किञ्चिपि' म्हणजे थोडे देखील. एकच परिच्छेद आहे, आयतनविभङ्गादींप्रमाणे अनेक नाहीत, असा अभिप्राय आहे.

Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.

पञ्हपुच्छकवण्णना समाप्त झाली.

Khandhavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

खन्धविभङ्गवण्णना समाप्त झाली.

2. Āyatanavibhaṅgo

२. आयतनविभङ्गो

1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā

१. सुत्तन्तभाजनीयवण्णना

154. Asādhāraṇatoti [Pg.39] āveṇikato. Taṃ nesaṃ asādhāraṇabhāvaṃ vipakkhavasena patiṭṭhāpetuṃ sādhāraṇaṃ udāharaṇavasena dasseti ‘‘āyatanasaddattho viyā’’ti. Atha vā cakkhādiattho eva cakkhādisaddavisesito āyatanatthoti taṃ tādisaṃ āyatanatthaṃ sandhāyāha ‘‘āyatanasaddattho viya asādhāraṇato’’ti.

१५४. असाधारणतेमुळे म्हणजे आवेणिकतेमुळे (विशिष्टतेमुळे). त्यांचा तो असाधारण भाव विपक्ष रूपाने प्रस्थापित करण्यासाठी साधारण उदाहरणाद्वारे दर्शवितात की 'आयतन शब्दाच्या अर्थाप्रमाणे'. किंवा चक्षु इत्यादींचा अर्थच चक्षु इत्यादी शब्दांनी विशेषित केलेला आयतन-अर्थ आहे, त्या अशा आयतन-अर्थाचा संदर्भ घेऊन म्हटले आहे की 'आयतन शब्दाच्या अर्थाप्रमाणे असाधारणतेमुळे'.

Yadi visayassādanattho cakkhu-saddo, sotādīnampi ayaṃ samaññā siyāti atippasaṅgaṃ pariharanto ‘‘satipī’’tiādimāha. Dutiye atthavikappe cakkhatīti viññāṇādhiṭṭhitaṃ samavisamaṃ ācikkhati, ācikkhantaṃ viya, vibhāventaṃ viya vā hotīti attho. Rūpamiva cakkhuviññeyyaṃ viya saviggahamiva sabimbakaṃ viya vaṇṇavācako rūpa-saddo adhippetoti āha ‘‘vitthāraṇaṃ vā rūpasaddassa attho’’ti.

जर 'चक्षु' शब्दाचा अर्थ विषयाचा आस्वाद घेणे असा असेल, तर श्रोत्र (कान) इत्यादींनाही ही संज्ञा प्राप्त होईल, या अतिप्रसंगाचे परिहार करण्यासाठी 'सतिपि' (असतानाही) इत्यादी म्हटले आहे. दुसऱ्या पर्यायी अर्थामध्ये, 'चक्खति' म्हणजे विज्ञानाने अधिष्ठित असलेल्या सम-विषम गोष्टींचे आख्यान करतो, आख्यान केल्यासारखे किंवा स्पष्ट केल्यासारखे होते, असा अर्थ आहे. रूपाप्रमाणे, चक्षुविज्ञानाने जाणण्याजोगे, सविग्रहाप्रमाणे (शरीरासहित असल्यासारखे), सबिंबाप्रमाणे (प्रतिबिंबासहित असल्यासारखे), वर्णवाचक 'रूप' शब्द अभिप्रेत आहे, म्हणून म्हटले आहे की 'किंवा विस्तार हा रूप शब्दाचा अर्थ आहे'.

Vacanamevāti saviññattikasaddameva. Gamīyatīti upanīyati. Ajjhoharaṇassa rasaggahaṇamūlatāvacanena rasassa paramparāya jīvitahetutaṃ dasseti. Rasanimittañhi rasaggahaṇaṃ, rasaggahaṇanimittaṃ ajjhoharaṇaṃ, taṃnimittaṃ jīvitanti. Rasaggahaṇamūlatā ca ajjhoharaṇassa yebhuyyato veditabbā. Dissati apadissati etena phalanti deso, hetūti āha ‘‘uppattidesoti uppattikāraṇa’’nti. Tathāti cakkhāyatanādippakārena. Manogocarabhūtāti manaso eva gocarabhūtā. Sāmaññalakkhaṇenevāti anubhavanādivisesalakkhaṇaṃ aggahetvā dhammabhāvasaṅkhātasādhāraṇalakkhaṇeneva. Ekāyatanattaṃ upanetvā vuttā dvādasa ekasabhāvattā bhinditvā vacane payojanābhāvā. Dvārālambanavibhāgadassanatthā hi āyatanadesanāti.

'वचनच' म्हणजे विज्ञापनायुक्त (सविज्ञप्तिक) शब्दच. 'गमन केले जाते' म्हणजे जवळ आणले जाते. गिळणे (अध्यवहरण) हे रसग्रहणावर आधारित आहे, या कथनाने रसाची परंपरेने जीवनहेतुता दर्शविली आहे. कारण, रसाच्या निमित्ताने रसग्रहण होते, रसग्रहणाच्या निमित्ताने गिळणे होते आणि त्याच्या निमित्ताने जीवन टिकते. आणि गिळण्याचे रसग्रहणमूलकत्व प्रामुख्याने जाणावे. ज्याच्याद्वारे फळ दिसते किंवा निर्देशिले जाते तो 'देश' म्हणजे हेतू होय, म्हणून म्हटले आहे की 'उत्पत्तिदेश म्हणजे उत्पत्तीचे कारण'. 'तथा' म्हणजे चक्षु-आयतन इत्यादी प्रकारे. 'मनोगोचरभूत' म्हणजे मनाचेच गोचर (विषय) झालेले. 'सामान्य लक्षणानेच' म्हणजे अनुभवन इत्यादी विशेष लक्षणे न घेता, धम्मभाव नावाच्या साधारण लक्षणानेच. एकाच आयतनभावाला प्राप्त करून बारा (आयतन) सांगितले आहेत, कारण एकाच स्वभावाचे असल्यामुळे त्यांचे विभाजन करून सांगण्यात काही प्रयोजन नाही. कारण आयतन-देशना ही द्वार आणि आलंबन (विषय) यांच्या विभागाचे दर्शन घडवण्यासाठीच आहे.

Pubbantatoti purimabhāgato pākabhāvato. Pākabhāvo hi sabhāvadhammānaṃ pubbanto, viddhaṃsābhāvo aparanto.

पूर्वान्तापासून म्हणजे पूर्व भागापासून, प्रकट होण्याच्या भावापासून. कारण प्रकट होणे हा स्वभावधम्मांचा पूर्वान्त (सुरुवात) आहे, आणि विनाश पावणे हा अपरान्त (शेवट) आहे.

Nivāsaṭṭhānādīsu āyatana-saddo na āyatanatthādīsu viya padatthavivaraṇamukhena pavatto, atha kho tasmiṃ tasmiṃ devagharādike niruḷhatāya evamatthoti āha ‘‘ruḷhivasena āyatanasaddassatthaṃ vattu’’nti. Manoti dvārabhūtamano[Pg.40]. Nissayabhāvoti ettha nissayasadiso nissayo, sadisatā ca phalassa tappaṭibaddhavuttitāya daṭṭhabbā. Vacanīyattho bhāvattho.

निवासस्थान इत्यादींच्या अर्थामध्ये 'आयतन' शब्द, आयतन-अर्थ इत्यादींप्रमाणे पद-अर्थाच्या विवरणाच्या मुखाने प्रवृत्त झालेला नाही, तर त्या त्या देवघर इत्यादींमध्ये रूढ झाल्यामुळे असा अर्थ आहे, म्हणून म्हटले आहे की 'रूढीच्या वशाने आयतन शब्दाचा अर्थ सांगण्यासाठी'. 'मन' म्हणजे द्वारभूत मन. 'निश्रयभाव' म्हणजे येथे निश्रयासारखा निश्रय, आणि सादृश्यता ही फळाच्या त्यावर अवलंबून असणाऱ्या प्रवृत्तीवरून जाणावी. वचनीय अर्थ म्हणजे भावार्थ होय.

Tāvatvatoti tattakato. Ūnacodanāti dvādasato ūnāni kasmā na vuttānīti codanā. Yadi cakkhuviññāṇādīnaṃ asādhāraṇaṃ dhammajātaṃ dhammāyatanaṃ, evaṃ sante cakkhādīnampi dhammāyatanabhāvo siyāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘satipī’’tiādi. Dvārārammaṇabhāvehīti na ārammaṇabhāveneva asādhāraṇaṃ, atha kho dvārārammaṇabhāvehi asādhāraṇaṃ sambhavatīti vacanaseso.

'तावतत्वामुळे' म्हणजे तेवढ्या प्रमाणावरून. 'ऊनचोदना' (उणेपणाची शंका) म्हणजे बारापेक्षा कमी का सांगितले नाहीत, अशी शंका. जर चक्षुविज्ञान इत्यादींचा असाधारण धम्मसमूह हा धम्मायतन असेल, तर असे असताना चक्षु इत्यादींनाही धम्मायतनत्व प्राप्त होईल, या शंकेचा संदर्भ घेऊन 'सतिपि' (असतानाही) इत्यादी म्हटले आहे. 'द्वार-आलंबन भावांमुळे' म्हणजे केवळ आलंबनभावानेच असाधारण नाही, तर द्वार आणि आलंबन भावांमुळे असाधारणत्व संभवते, असा वचनशेष (वाक्याचा उर्वरित भाग) आहे.

Yebhuyyasahuppattiādīhīti yebhuyyena cakkhāyatanādīni kassaci kadāci ekato uppajjanti. ‘‘Kāmadhātuyā upapattikkhaṇe kassaci ekādasāyatanāni uppajjantī’’ti hi vuttaṃ. Tasmā āyatanānaṃ uppattikkamo tāva na yujjati, na pahānakkamo kusalābyākatānaṃ appahātabbato, na paṭipattikkamo akusalānaṃ, ekaccaabyākatānañca appaṭipajjanīyato, na bhūmikkamo aḍḍhekādasannaṃ āyatanānaṃ ekantakāmāvacarattā, itaresaṃ catubhūmipariyāpannattā, ekaccassa lokuttarabhāvato ca. Evaṃ uppattikkamādiayuttiyojanā veditabbā. Yesu vijjamānesu attabhāvassa paññāpanā, te ‘‘mayhaṃ cakkhu’’ntiādinā adhikasinehavatthubhūtā cakkhādayo yathā ajjhattikatāya, evaṃ dassanādikiccakaraindriyatā ca padhānāti āha ‘‘ajjhattikabhāvena, visayibhāvena cā’’ti. Ghānādikkamenāti ghānaṃ jivhā kāyoti iminā kamena.

'प्रामुख्याने सह-उत्पत्ती इत्यादींमुळे' म्हणजे प्रामुख्याने चक्षु-आयतन इत्यादी कोणाचे तरी कधीतरी एकत्र उत्पन्न होतात. कारण 'कामधातूमध्ये उत्पत्तीच्या क्षणी कोणाचे अकरा आयतने उत्पन्न होतात' असे म्हटले आहे. म्हणून आयतनांचा उत्पत्तीचा क्रम तर योग्य ठरत नाही, प्रहाण-क्रम (त्यागण्याचा क्रम) देखील योग्य नाही कारण कुशल आणि अव्याकृत धम्म प्रहाण करण्यायोग्य नसतात, प्रतिपत्ती-क्रम देखील योग्य नाही कारण अकुशल आणि काही अव्याकृत धम्म आचरण करण्यायोग्य नसतात, भूमी-क्रम देखील योग्य नाही कारण साडेअकरा आयतने हे एकांताने कामावचर असतात, इतर चार भूमींमध्ये समाविष्ट असतात आणि काही लोकोत्तर भावाचे असतात. अशा प्रकारे उत्पत्ती-क्रम इत्यादींची अयुक्तता (अयोग्यत्व) जाणावी. ज्याच्या अस्तित्वात असताना आत्मभावाची प्रज्ञप्ती होते, ते 'माझे चक्षु' इत्यादी रूपाने अधिक स्नेहाचे विषय बनलेले चक्षु इत्यादी जसे आध्यात्मिकतेमुळे, तसेच दर्शन इत्यादी कार्य करणाऱ्या इंद्रियांची प्रधानता असल्यामुळे म्हटले आहे की 'आध्यात्मिक भावाने आणि विषयी भावाने'. 'घ्राण इत्यादी क्रमाने' म्हणजे घ्राण, जिव्हा, काय या क्रमाने.

Paccuppannārammaṇattā vā cakkhādīni paṭhamaṃ vuttāni, mano pana kiñci paccuppannārammaṇaṃ, kiñci yāvanavattabbārammaṇanti pacchā vuttaṃ. Paccuppannārammaṇesupi upādārūpārammaṇāni cattāri paṭhamaṃ vuttāni, tato bhūtarūpārammaṇaṃ. Upādārūpārammaṇesupi dūratare dūre, sīghataraṃ sīghañca ārammaṇasampaṭicchanadīpanatthaṃ cakkhādīnaṃ desanākkamo. Cakkhusotadvayañhi dūragocaranti paṭhamaṃ vuttaṃ. Tatrāpi cakkhu dūrataragocaranti sabbapaṭhamaṃ vuttaṃ. Passantopi hi dūratare nadisotaṃ na tassa saddaṃ suṇāti. Ghānajivhāsupi ghānaṃ sīghataravuttīti [Pg.41] paṭhamaṃ vuttaṃ. Purato ṭhapitamattassa hi bhojanassa gandho gayhatīti. Yathāṭhānaṃ vā tesaṃ desanākkamo. Imasmiñhi sarīre sabbupari cakkhussa adhiṭṭhānaṃ, tassa adho sotassa, tassa adho ghānassa, tassa adho jivhāya, tathā kāyassa yebhuyyena, mano pana arūpībhāvato sabbapacchā vutto. Taṃtaṃgocarattā tassa tassānantaraṃ bāhirāyatanāni vuttānīti vuttovāyamatthoti evampi imesaṃ kamo veditabbo.

किंवा प्रत्युत्पन्न (वर्तमान) आलंबन असल्यामुळे चक्षु इत्यादी प्रथम सांगितले आहेत, परंतु मन हे काही प्रत्युत्पन्न आलंबन असणारे आणि काही अवक्तव्य आलंबन असणारे असल्यामुळे शेवटी सांगितले आहे. प्रत्युत्पन्न आलंबनांमध्येही उपादाय-रूप आलंबन असणारे चार प्रथम सांगितले आहेत, त्यानंतर भूत-रूप आलंबन असणारे सांगितले आहे. उपादाय-रूप आलंबनांमध्येही अतिदूर, दूर, अतिशीघ्र आणि शीघ्र अशा आलंबनांच्या ग्रहणाचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी चक्षु इत्यादींचा देशना-क्रम आहे. कारण चक्षु आणि श्रोत्र हे दोन्ही दूरगोचर असल्यामुळे प्रथम सांगितले आहेत. त्यामध्येही चक्षु हे अतिदूरगोचर असल्यामुळे सर्वात प्रथम सांगितले आहे. कारण अतिदूर वाहणारा नदीचा प्रवाह पाहत असतानाही त्याचा आवाज ऐकू येत नाही. घ्राण आणि जिव्हा यांच्यामध्येही घ्राण हे अतिशीघ्र प्रवृत्तीचे असल्यामुळे प्रथम सांगितले आहे. कारण समोर अन्न ठेवल्याबरोबरच त्याचा गंध ग्रहण केला जातो. किंवा त्यांच्या स्थानानुसार हा देशना-क्रम आहे. कारण या शरीरात सर्वात वर चक्षूचे अधिष्ठान आहे, त्याच्या खाली श्रोत्राचे, त्याच्या खाली घ्राणाचे, त्याच्या खाली जिव्हेचे आणि तसेच प्रामुख्याने कायाचे स्थान आहे, मन मात्र अरूप असल्यामुळे सर्वात शेवटी सांगितले आहे. त्या त्या विषयाचे गोचर असल्यामुळे त्या त्या नंतर बाह्य आयतने सांगितली आहेत, हा अर्थ आधीच सांगितला आहे, अशा प्रकारे देखील यांचा क्रम जाणावा.

Tatoti hadayavatthubhedato. Yañhi hadayavatthuṃ nissāya ekaṃ manoviññāṇaṃ pavattati, na tadeva nissāya aññaṃ pavattati. Niddesavasenāti saṅkhepavitthāraniddesavasena. Yojetabbaṃ ‘‘kusalasamuṭṭhānaṃ kusalasamuṭṭhānassa sabhāga’’ntiādinā.

'त्यामुळे' म्हणजे हृदयवस्तूच्या भेदावरून. कारण ज्या हृदयवस्तूचा आश्रय घेऊन एक मनोविज्ञान प्रवृत्त होते, त्याचाच आश्रय घेऊन दुसरे प्रवृत्त होत नाही. 'निर्देशाच्या वशाने' म्हणजे संक्षेप आणि विस्तार निर्देशाच्या वशाने. 'कुशलसमुत्थान हे कुशलसमुत्थानाचे सभाग (समान भाग) आहे' इत्यादी प्रकारे योजना करावी.

Sabhāvoti visayivisayabhāvo, tadabhinibbattiyañca yogyatā. Kāraṇasamatthatāti kāraṇabhūtā samatthatā paccayabhāvo. Dvārādibhāvoti dvārārammaṇe dvāravuttibhāvo. Imasmiṃ attheti anantaraṃ vuttaatthe. Yasmāti yāya dhammatāya yena dvārādibhāvena kāraṇabhūtena. Sambhavanavisesananti kiriyāya parāmasanamāha. Yaṃ sambhavanaṃ, dhammatāvesāti attho. Rittakānevāti dhuvādibhāvarittakāneva. Visamādīsu ajjhāsayo etesanti visamādiajjhāsayāni, visamādiajjhāsayāni viya hontīti visamādiajjhāsayāni, cakkhādīni. Visamabhāva…pe… vanabhāvehīti visamabhāvādisannissitaahiādisadisupādinnadhammehi cakkhādīhi, vanasannissitamakkaṭasadisena cittena ca abhiramitattā. Vanabhāvoti hi vanajjhāsayoti attho.

स्वभाव म्हणजे विषयी आणि विषयाचा भाव (संबंध), आणि त्याच्या उत्पत्तीची योग्यता. कारणसमर्थता म्हणजे कारणभूत असलेली समर्थता, म्हणजेच प्रत्ययभाव (पच्चयभाव). द्वारादिभाव म्हणजे द्वाराच्या आणि आरम्मणाच्या (आलंबनाच्या) ठिकाणी द्वाराची वृत्ती असणे. या अर्थामध्ये म्हणजे नंतर सांगितलेल्या अर्थामध्ये. ज्या अर्थी म्हणजे ज्या धम्मतेने (धर्माच्या नियमाने), ज्या कारणभूत द्वारादिभावाने. संभवनविशेषण म्हणजे क्रियेचा निर्देश करणे असे म्हटले आहे. जे संभवन आहे, ती धम्मताच आहे असा अर्थ आहे. रिक्तच म्हणजे ध्रुवत्वादि भावांनी रहित (रिक्त) असलेलेच. विषम इत्यादींमध्ये ज्यांचा आशय (अज्झासय) आहे ते विषम-आदि-आशय होत; विषम-आदि-आशयांसारखे असतात म्हणून विषम-आदि-आशय, जसे की चक्षु (डोळे) इत्यादी. विषमभाव...पे... वनभावांनी म्हणजे विषमभावादि आश्रित असलेल्या सर्प इत्यादींसारख्या उपादिन्नधम्मांनी युक्त चक्षु इत्यादींद्वारे, आणि वनामध्ये आश्रित असलेल्या माकडासारख्या चित्ताने रममाण होण्यामुळे. वनभाव म्हणजे वनाचा आशय (वनाविषयीची आसक्ती) असा अर्थ आहे.

Purimantavivittatāti pubbabhāgaviraho. Uppādato purimakoṭṭhāso hi idha purimanto. Aparanteti aparabhāge, bhaṅgato uddhanti attho. Udayabbayaparicchinno hi sabhāvadhammo. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘anidhānagatā bhaggā, puñjo natthi anāgate’’ti (mahāni. 10). Sadā abhāvoti na sadā abhāvapatiṭṭhāpanaṃ sabbakālampi natthīti, atha kho udayabbayaparicchinnattā sadābhāvapaṭikkhepoti āha ‘‘aniccalakkhaṇa’’nti. Sabhāvavijahananti bhaṅgappattimāha[Pg.42]. Viparivattanaṃ uppādajarāvatthāhi santānaṃ vinā na vikārāpattīti āha ‘‘santānavikārāpatti vā’’ti.

पूर्वकोटीची विविक्तता (पुरिमन्तविवित्तता) म्हणजे पूर्वभागाचा विरह (अभाव). उत्पत्तीच्या पूर्वीचा भाग येथे पूर्वकोटी (पुरिमन्त) आहे. अपरकोटीमध्ये (अपरन्त) म्हणजे उत्तरभागात, भंगाच्या (विनाशाच्या) नंतर असा अर्थ आहे. कारण स्वभावधम्म (सभावधम्म) हा उदय आणि व्यय (उत्पत्ती आणि विनाश) यांनी परिच्छिन्न (मर्यादित) असतो. ज्याला उद्देशून म्हटले आहे - "ते (संस्कार) कोठेही साठवून ठेवलेले नसतात, नष्ट होतात; आणि अनागत काळात (भविष्यात) त्यांचा कोणताही संचय नसतो" (महानिद्देस १०). सदा अभाव म्हणजे नेहमीच अभाव असण्याची स्थापना सर्वकाळातही नाही, तर उदय आणि व्ययाने परिच्छिन्न असल्यामुळे नेहमी असण्याचा (सदाभाव) निषेध आहे, म्हणून "अनित्यलक्षण" (अनिच्चलक्खण) असे म्हटले आहे. स्वभाव सोडणे (सभावविजहन) म्हणजे भंगाची (विनाशाची) प्राप्ती होणे असे म्हटले आहे. विपरिवर्तन म्हणजे उत्पत्ती आणि जरा (वृद्धत्व) या अवस्थांद्वारे संतानाशिवाय (प्रवाहाशिवाय) विकारप्राप्ती होत नाही, म्हणून "किंवा संतानाची विकारप्राप्ती" असे म्हटले आहे.

Jātidhammatādīhīti jātijarābyādhimaraṇādisabhāvatāhi. Aniṭṭhatāti na iṭṭhatā, dukkhatāti attho. Purimaṃ sāmaññalakkhaṇanti ‘‘paṭipīḷanaṭṭhenā’’ti pubbe sāmaññato vuttaṃ dukkhalakkhaṇaṃ. Paccayavasena dukkhanākārena pavattamānānaṃ sabhāvadhammānaṃ dukkhanaṃ puggalasseva vasena dukkhamatāti āha ‘‘puggalassa pīḷanato dukkhama’’nti. Dukkhavacananti ‘‘dukkha’’nti satthu vacanaṃ.

जातिधम्मता इत्यादींद्वारे म्हणजे जन्म, जरा (वृद्धत्व), व्याधी (आजारपण) आणि मरण इत्यादी स्वभावांमुळे. अनिष्टता म्हणजे इष्ट नसणे, म्हणजेच दुःखता असा अर्थ आहे. पहिले सामान्य लक्षण म्हणजे "पीडन करण्याच्या अर्थाने" असे पूर्वी सामान्यपणे सांगितलेले दुःखलक्षण होय. प्रत्ययांच्या (पच्चयांच्या) वशने दुःखदायक रूपाने प्रवृत्त होणाऱ्या स्वभावधम्मांचे जे दुःख देणे आहे, ते पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) वशनेच दुःखमयता आहे, म्हणून "पुद्गलाला पीडा देण्यामुळे दुःखमय" असे म्हटले आहे. दुःखवचन म्हणजे शास्त्यांचे (बुद्धांचे) "दुःख" असे वचन होय.

‘‘Natthi etassa vasavattako’’ti iminā natthi etassa attāti anattāti imamatthaṃ dasseti, ‘‘nāpi idaṃ vasavattaka’’nti iminā pana na attāti anattāti. Attanoti niyakajjhattaṃ sandhāya vadati. Parasminti tato aññasmiṃ. Parassa ca attanīti etthāpi eseva nayo. Taṃ etassa natthīti taṃ yathāvuttaparaparikappitaṃ vasavattakaṃ etassa cakkhādino natthi, etena catukoṭikasuññatāya saṅgaho daṭṭhabbo. ‘‘Suññaṃ taṃ tena vasavattanākārenā’’ti iminā ubhayathāpi avasavattanaṭṭhe dassitabbe tattha tāva ekaṃ dassetuṃ ‘‘parassā’’tiādiṃ vatvā puna ‘‘atha vā’’tiādinā itaraṃ dasseti. Sāmi eva sāmiko, na sāmiko assāmikoti evaṃ atthe gayhamāne ‘‘assāmikato’’ti padassa suññavisesanatāya payojanaṃ natthi. Kāmakāriyanti yathākāmakaraṇīyaṃ. Avasavattanatthaṃ visesetvā dasseti samāsadvayatthasaṅgahato.

"याचा कोणी वश पाडणारा (नियंत्रक) नाही" याने "याचा कोणी आत्मा नाही म्हणून हा अनत्ता (अनात्मा) आहे" हा अर्थ दर्शविला आहे; आणि "हे स्वतः देखील वश पाडणारे नाही" याने "हा आत्मा नाही म्हणून अनत्ता आहे" हा अर्थ दर्शविला आहे. स्वतःचा म्हणजे स्वतःच्या अध्यात्माला (अंतर्गत भागाला) उद्देशून बोलतात. दुसऱ्यामध्ये म्हणजे त्याहून इतर गोष्टीमध्ये. दुसऱ्याच्या आणि स्वतःच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. ते याला नाही म्हणजे वर सांगितलेले, दुसऱ्याने कल्पिलेले वश पाडणारे (नियंत्रकत्व) या चक्षु इत्यादींना नाही; यावरून चतुष्कोटी शून्यतेचा (चतुकोटिकसुञ्ञता) संग्रह समजून घ्यावा. "ते त्या वश पाडण्याच्या आकाराने शून्य आहे" याने दोन्ही प्रकारे अवशवर्तन (नियंत्रणात नसणे) हा अर्थ दर्शवायचा असताना, त्यातील आधी एक दर्शवण्यासाठी "दुसऱ्याचे" इत्यादी म्हणून, पुन्हा "अथवा" इत्यादींद्वारे दुसरा अर्थ दर्शवितात. स्वामी म्हणजेच स्वामी होय, स्वामी नसलेला तो अस्वामी; असा अर्थ घेतला असता "अस्वामित्व" या शब्दाचा शून्याचे विशेषण म्हणून काही उपयोग राहत नाही. कामकारिय म्हणजे इच्छेनुसार करणे योग्य. दोन समासांच्या अर्थाच्या संग्रहावरून अवशवर्तनाचा (नियंत्रणात नसण्याचा) अर्थ विशेष करून दर्शवितात.

Sasantāne dhammānaṃ visadisuppatti idha bhāvasaṅkantigamanaṃ nāmāti āha ‘‘santatiyaṃ bhāvantaruppattiyevā’’ti. Tathā visadisuppattiyaṃ purimākāravigamo pakatibhāvavijahananti āha ‘‘santatiyā yathāpavattākāravijahana’’nti. Bhavatīti vā bhāvo, avatthāviseso, tassa saṅkamanaṃ bhāvasaṅkanti. Sabhāvadhammo hi uppādakkhaṇaṃ ṭhitikkhaṇañca patvā bhijjatīti uppādāvatthāya jarāvatthaṃ, tato bhaṅgāvatthaṃ saṅkamatīti vuccati. Tathā saṅkamato ca attalābhakkhaṇato uddhaṃ jarāmaraṇehi taṃsabhāvapariccāgo pakatibhāvavijahananti khaṇavasena cetaṃ yojetabbaṃ. Pubbāparavasenāti ca khaṇānaṃ pubbāparavasenāti attho sambhavati. Ekatthattāti [Pg.43] samānādhikaraṇattā, na pana visesanavisesitabbabhāvānaṃ ekattā. ‘‘Cakkhuṃ anicca’’nti vutte ‘‘aniccaṃ cakkhu’’ntipi vuttameva hotīti ‘‘yaṃ cakkhu, taṃ aniccaṃ, yaṃ aniccaṃ, taṃ cakkhu’’nti āpannamevāti āha ‘‘aniccānaṃ sesadhammānampi cakkhubhāvo āpajjatī’’ti.

स्वतःच्या संतानामध्ये (प्रवाहामध्ये) धम्मांची विसदृश उत्पत्ती होणे यालाच येथे "भावसंक्रांतीचे गमन" म्हणतात, म्हणून "संतानामध्ये अन्य भावाची उत्पत्ती होणेच" असे म्हटले आहे. त्याचप्रमाणे विसदृश उत्पत्तीमध्ये पूर्वीच्या आकाराचा लोप होणे म्हणजे प्रकृतीभावाचा (मूळ स्वभावाचा) त्याग करणे होय, म्हणून "संतानाच्या यथाप्रवृत्त आकाराचा त्याग करणे" असे म्हटले आहे. किंवा जो होतो तो "भाव" म्हणजे अवस्थाविशेष होय, त्याचे संक्रमण म्हणजे "भावसंक्रांती" होय. कारण स्वभावधम्म हा उत्पत्तीक्षण (उप्पादक्खण) आणि स्थितीक्षण (ठितिक्खण) प्राप्त करून नष्ट होतो, म्हणून तो उत्पत्तीच्या अवस्थेतून जरावस्थेकडे आणि तिथून भंगावस्थेकडे (विनाशावस्थेकडे) संक्रमित होतो असे म्हटले जाते. आणि अशा प्रकारे संक्रमण होत असताना, आत्मलाभ क्षणाच्या (उत्पत्तीच्या क्षणाच्या) नंतर जरा आणि मरणाद्वारे त्या स्वभावाचा परित्याग करणे म्हणजे प्रकृतीभावाचा त्याग करणे होय, हे क्षणाच्या वशने जोडले पाहिजे. आणि "पूर्वापरवशने" म्हणजे क्षणांच्या पूर्वापर संबंधाच्या वशने असा अर्थ संभवतो. एकार्थत्वामुळे म्हणजे समानाधिकरणत्वामुळे, परंतु विशेषण आणि विशेष्य भावांच्या एकत्वामुळे नव्हे. "चक्षु अनित्य आहे" असे म्हटले असता "अनित्य हे चक्षु आहे" असेही म्हटल्यासारखेच होते, म्हणून "जे चक्षु आहे ते अनित्य आहे, जे अनित्य आहे ते चक्षु आहे" हे प्राप्त होते, म्हणून "इतर अनित्य धम्मांनाही चक्षुभाव प्राप्त होतो" असे म्हटले आहे.

Tehi ca aniccadukkhalakkhaṇehi ca anattalakkhaṇameva visesena dassitaṃ ‘‘yadaniccaṃ, taṃ dukkhaṃ, yaṃ dukkhaṃ, tadanattā’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.15, 45, 76, 85; 2.4.1, 2; paṭi. ma. 2.10) viya. Dosalakkhaṇākāranidassanatthoti dosassa lakkhitabbākāranidassanattho. Evaṃ dukkhenāti evaṃ nānappakārena akkhirogādidukkhena ābādhatāya. Anattalakkhaṇadīpakānanti anattatāpaññāpanassa jotakānaṃ upāyabhūtānaṃ. Na hi ghaṭabhedakaṇṭakavedhādivasena labbhamānā aniccadukkhatā sattānaṃ ekantato anattatādhigamahetū honti. Paccayapaṭibaddhatāabhiṇhasampaṭipīḷanādivasena pana labbhamānā honti. Tathā hi cakkhādīni kammādimahābhūtādipaccayapaṭibaddhavuttīni, tato eva ahutvā sambhavanti, hutvā paṭiventīti aniccāni, abhiṇhasampaṭipīḷitattā dukkhāni, evaṃbhūtāni ca avasavattanato anattakānīti pariggahe ṭhitehi samupacitañāṇasambhārehi passituṃ sakkā.

आणि त्या अनित्य व दुःख लक्षणांद्वारे अनित्य लक्षणच विशेष रूपाने दर्शविले आहे, जसे की "जे अनित्य आहे ते दुःख आहे, जे दुःख आहे ते अनात्मा (अनत्ता) आहे" इत्यादी सूत्रांमध्ये (संयुत्त निकाय ३.१५, ४५, ७६, ८५; २.४.१, २; पटिसम्भिदामग्ग २.१०). दोषलक्षणाचा आकार दर्शवण्यासाठी म्हणजे दोषाच्या लक्षित होणाऱ्या आकाराचे निदर्शन करण्यासाठी. अशा प्रकारे दुःखाने म्हणजे अशा विविध प्रकारच्या अक्षिरोग (डोळ्यांचे आजार) इत्यादी दुःखांच्या पीडेमुळे. अनात्मलक्षण प्रकाशित करणाऱ्यांचे म्हणजे अनात्मतेचे प्रज्ञापन करणाऱ्या द्योतक उपायांचे. कारण घट फुटणे, काटा टोचणे इत्यादींमुळे प्राप्त होणारी अनित्यता आणि दुःखता ही प्राण्यांना एकांताने (निश्चितपणे) अनात्मतेच्या अधिगमनाचे (प्राप्तीचे) कारण होत नाही. परंतु प्रत्ययांवर (पच्चयांवर) अवलंबून असणे आणि वारंवार पीडित होणे इत्यादींमुळे प्राप्त होणारी अनित्यता व दुःखता ही कारण होते. तसेच चक्षु इत्यादी हे कर्म आणि महाभूत इत्यादी प्रत्ययांवर (पच्चयांवर) अवलंबून प्रवृत्त होणारे आहेत, म्हणूनच ते आधी नसून उत्पन्न होतात आणि उत्पन्न होऊन नष्ट होतात, म्हणून ते अनित्य आहेत; वारंवार पीडित होत असल्यामुळे ते दुःख आहेत; आणि अशा प्रकारचे असल्यामुळे ते नियंत्रणात नसून अनात्मा (अनत्ता) आहेत; असा निश्चय झाल्यावर संचित केलेल्या ज्ञानसंभाराने हे पाहणे शक्य होते.

Kathaṃ panetesaṃ hutvā abhāvo jānitabboti? Khaṇe khaṇe aññathattadassanato. Taṃ kathaṃ ñāyatīti? Yuttito. Kā panettha yuttīti? Visesaggahaṇaṃ. Yadi cakkhādīnaṃ khaṇe khaṇe aññathattaṃ na siyā, bahipaccayabhede yadidaṃ pacchā visesaggahaṇaṃ, taṃ na siyā. Yassa hi tādisaṃ khaṇe khaṇe aññathattaṃ natthi, tassa asati bahipaccayavisese kathaṃ pacchā visesaggahaṇaṃ bhaveyya, bhavati ca visesaggahaṇaṃ. Tasmā atthi nesaṃ khaṇe khaṇe aññathattaṃ yaṃ saṇikaṃ saṇikaṃ vaḍḍhentaṃ pacchā pākaṭataraṃ jāyatīti. Tathā hi sarīrassa tāva ānāpānānaṃ anavatthānato parissamato ca visesaggahaṇaṃ. Anavatthitā hi assāsapassāsā vātā vārena vārena pavattanato. Yadi hi assasite vā passassite vā sarīrassa koci pacchā viseso na siyā, na nesaṃ [Pg.44] koci bhedo siyā, diṭṭho ca so. Tasmā assasitaṃ sarīraṃ aññathā hontaṃ kamena tādisaṃ avatthaṃ pāpuṇāti. Yā passāsassa paccayo hoti, passasite ca puna tatheva assāsassa paccayo hotīti ānāpānānaṃ anavatthānatopi sarīrassa visesaggahaṇaṃ aññathattasiddhi. Tathā parissamopi asati visese pacchā sarīrassa na siyā, yenāyaṃ iriyāpathantarādīni sevanena parissamavinodanaṃ karoti.

पण त्यांचे उत्पन्न होऊन नष्ट होणे कसे जाणावे? क्षणाक्षणाला होणाऱ्या अन्यथाभावाच्या (बदलाच्या) दर्शनामुळे. ते कसे समजते? युक्तीने. येथे कोणती युक्ती आहे? विशेष ग्रहण. जर चक्षु इत्यादींचा क्षणाक्षणाला अन्यथाभाव नसता, तर बाह्य प्रत्ययांच्या भेदानंतर जे नंतर विशेष ग्रहण होते, ते झाले नसते. कारण ज्याचा असा क्षणाक्षणाला अन्यथाभाव नाही, बाह्य प्रत्ययांचा विशेष नसताना त्याचे नंतर विशेष ग्रहण कसे होणार? आणि विशेष ग्रहण तर होतेच. म्हणून त्यांचा क्षणाक्षणाला अन्यथाभाव असतोच, जो हळूहळू वाढत जाऊन नंतर अधिक स्पष्ट होतो. तसेच, शरीराच्या बाबतीत, आनापानाच्या अस्थिरतेमुळे आणि थकव्यामुळे विशेष ग्रहण होते. श्वास आणि प्रश्वास हे वायू वेळोवेळी प्रवृत्त होत असल्यामुळे अस्थिर असतात. जर श्वास घेतल्यावर किंवा सोडल्यावर शरीरात नंतर काही विशेष बदल झाला नसता, तर त्यांच्यात काही भेद नसता, पण तो दिसतो. म्हणून श्वास घेतलेले शरीर बदलत जाऊन हळूहळू अशा अवस्थेला पोहोचते जी प्रश्वासाला कारण बनते, आणि श्वास सोडल्यावर पुन्हा तसेच श्वास घेण्यास कारण बनते. अशा प्रकारे आनापानाच्या अस्थिरतेवरूनही शरीराचे विशेष ग्रहण होऊन अन्यथाभावाची सिद्धी होते. तसेच, जर शरीरात बदल नसता, तर नंतर थकवा जाणवला नसता, ज्या थकव्याचे निवारण करण्यासाठी मनुष्य इतर इरियापथांचे सेवन करतो.

Atha vā rūpādibhedatopi visesaggahaṇaṃ. Rūpagandharasaphassādīnañhi visesena yo sarīre anindriyabaddhesu ca khīrūdakavatthapupphaphalosadhidhaññādīnaṃ pacchā viseso gayhati, so asati bahipaccayavisese nesaṃ jarādiavatthāsu vaṇṇabalādibhedo, rasavīriyavipākānubhāvabhedo ca khaṇe khaṇe aññathattaṃ vinā kathamupalabbheyya. Yaṃ pana taṃ dhammatārūpaṃ silādi, tattha kathanti? Tassāpi sītuṇhasamphassabhedato attheva visesaggahaṇaṃ. Taṃ khaṇe khaṇe aññathattaṃ vinā na yujjatīti. Sati ca rūpādibhede siddhova taṃnissayamahābhūtabhedopi. Na hi nissayamahābhūtabhedena vinā nissitabhedo sambhavatīti. Evaṃ tāva rūpadhammānaṃ visesaggahaṇato khaṇe khaṇe aññathattaṃ, tato ca hutvā abhāvasiddhi.

अथवा रूप इत्यादींच्या भेदावरूनही विशेष ग्रहण होते. रूप, गंध, रस, स्पर्श इत्यादींच्या विशेषाने शरीरात आणि अचेतन वस्तूंमध्ये जसे की दूध, पाणी, वस्त्र, फुले, फळे, औषधी, धान्य इत्यादींमध्ये जो नंतर बदल ग्रहण केला जातो; बाह्य प्रत्ययांचा विशेष नसताना, त्यांच्या जरा इत्यादी अवस्थांमध्ये वर्ण, बल इत्यादींचा भेद आणि रस, वीर्य, विपाक व प्रभाव यांचा भेद क्षणाक्षणाच्या अन्यथाभावाशिवाय कसा बरं आढळेल? पण जे शिला इत्यादी नैसर्गिक रूप आहे, त्याबाबत कसे? त्याचेही शीत आणि उष्ण स्पर्शाच्या भेदावरून विशेष ग्रहण होतेच. ते क्षणाक्षणाच्या अन्यथाभावाशिवाय शक्य नाही. आणि रूप इत्यादींचा भेद सिद्ध झाल्यावर, त्यांच्या आश्रित असलेल्या महाभूतांचा भेदही सिद्धच होतो. कारण आश्रय देणाऱ्या महाभूतांच्या भेदाशिवाय आश्रित रूपांचा भेद संभवत नाही. अशा प्रकारे, प्रथम रूपधर्मांच्या विशेष ग्रहणावरून क्षणाक्षणाचा अन्यथाभाव सिद्ध होतो, आणि त्यावरून उत्पन्न होऊन नष्ट होण्याची सिद्धी होते.

Arūpadhammānaṃ pana ārammaṇādibhedena visesaggahaṇaṃ. Yattha yattha hi ārammaṇe arūpadhammā uppajjanti, tattha tattheva te bhijjanti, na aññaṃ saṅkamanti, ārammaṇadhammā ca yathāsakaṃ khaṇato uddhaṃ na tiṭṭhantīti. Svāyamattho padīpādiudāharaṇena veditabbo. Aññe eva hi khaṇe khaṇe rūpādayo padīpajālāya, tathā khīradhārādīsu patantīsu, vāyumhi ca paharante samphassāni. Yathā cetesaṃ khaṇe khaṇe aññathattaṃ, kimaṅgaṃ pana cittacetasikānaṃ. Kiñca saddabhedato, saddavisesatopi tannimittānaṃ cittacetasikānaṃ khaṇe khaṇe aññathattaṃ, tato visesaggahaṇaṃ. Paguṇañhi ganthaṃ sīghaṃ parivattentassa cittasamuṭṭhānānaṃ saddānaṃ [Pg.45] bhedo diṭṭho. Na hi kāraṇabhedena vinā phalabhedo atthi. Yathā taṃ vāditasaddānaṃ, evaṃ ārammaṇabhedena arūpadhammānaṃ visesaggahaṇaṃ. Teneva nesaṃ khaṇe khaṇe aññathattaṃ veditabbaṃ. Jātibhūmisampayuttadhammabhedena visesaggahaṇepi eseva nayo. Evaṃ rūpārūpadhammānaṃ visesaggahaṇato khaṇe khaṇe aññathattasiddhi. Yato hutvā abhāvato cakkhādīni aniccānīti siddhāni, aniccattā eva abhiṇhasampaṭipīḷanato dukkhāni, tato ca avasavattanato anattakāni. Tenāha bhagavā ‘‘yadaniccaṃ, taṃ dukkhaṃ, yaṃ dukkhaṃ, tadanattā’’ti (saṃ. ni. 3.15, 45, 76, 85; 2.4.1, 2; paṭi. ma. 2.10).

परंतु अरूपधर्मांचे आलंबन इत्यादींच्या भेदावरून विशेष ग्रहण होते. कारण ज्या ज्या आलंबनावर अरूपधर्म उत्पन्न होतात, तिथेच ते नष्ट होतात, ते दुसऱ्या आलंबनाकडे संक्रमित होत नाहीत; आणि आलंबनधर्म आपापल्या क्षणानंतर टिकून राहत नाहीत. हा अर्थ दिवा इत्यादींच्या उदाहरणावरून समजून घ्यावा. दिव्याच्या ज्योतीमध्ये क्षणाक्षणाला नवीनच रूप इत्यादी उत्पन्न होतात, तसेच दुधाची धार इत्यादी पडताना आणि वारा वाहताना स्पर्श बदलतात. जसा यांचा क्षणाक्षणाला अन्यथाभाव होतो, तर मग चित्त आणि चेतसिकांच्या बाबतीत काय सांगावे! आणखी असे की, शब्दाच्या भेदावरून आणि शब्दाच्या विशेषावरूनही, त्यांच्या निमित्ताने उत्पन्न होणाऱ्या चित्त-चेतसिकांचा क्षणाक्षणाला अन्यथाभाव होतो आणि त्यावरून विशेष ग्रहण होते. अभ्यासत असलेला ग्रंथ वेगाने वाचणाऱ्या व्यक्तीच्या चित्तसमुत्थान शब्दांमध्ये भेद दिसून येतो. कारण कारणाच्या भेदाशिवाय फळाचा भेद असू शकत नाही. जसे वाद्यांच्या आवाजाच्या बाबतीत होते, तसेच आलंबनाच्या भेदावरून अरूपधर्मांचे विशेष ग्रहण होते. त्यावरूनच त्यांचा क्षणाक्षणाचा अन्यथाभाव जाणावा. जाती, भूमी आणि संप्रयुक्त धर्मांच्या भेदावरून होणाऱ्या विशेष ग्रहणातही हाच नियम लागू होतो. अशा प्रकारे, रूप आणि अरूप धर्मांच्या विशेष ग्रहणाहून क्षणाक्षणाच्या अन्यथाभावाची सिद्धी होते. ज्या अर्थी उत्पन्न होऊन नष्ट होत असल्यामुळे चक्षु इत्यादी अनित्य आहेत असे सिद्ध होते, अनित्य असल्यामुळेच वारंवार पीडित होत असल्याने ते दुःख आहेत, आणि आपल्या नियंत्रणात नसल्यामुळे ते अनात्म आहेत. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे - 'जे अनित्य आहे, ते दुःख आहे; जे दुःख आहे, ते अनात्म आहे.'

Nirantaraṃ pavattamānassāti abhiṇhasaddatthaṃ visesetvā vadati. Dhātumattatāyāti dhātumattabhāvena. Samūhatoti sasambhāracakkhādipiṇḍato. ‘‘Cakkhādīna’’nti idaṃ ‘‘samūhato’’ti padaṃ apekkhitvā sambandhe sāmivacanaṃ, ‘‘vinibbhujana’’nti padaṃ apekkhitvā kammattheti veditabbaṃ. Cattāripi ghanānīti santatisamūhakiccārammaṇaghanāni. Pavattarūpādiggahaṇatoti ruppanādivasena pavattañca taṃ rūpādiggahaṇañcāti pavattarūpādiggahaṇaṃ, tatoti yojetabbaṃ. Aniccādiggahaṇassa sabbhāvāti rūpavedanādiñāṇato bhinnassa aniccādiñāṇassa labbhamānattā. Tena satipi rūpādiatthānaṃ aniccādibhāve ruppanādibhāvato aniccādibhāvassa bhedamāha. Idāni tameva bhedaṃ ñātatīraṇapariññāvisayatāya pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘na hī’’tiādimāha. Nātidhāvitunti idha lakkhaṇalakkhaṇavantā bhinnā vuttā. Tattha lakkhaṇārammaṇikavipassanāya khandhārammaṇatāvacanena abhinnāti aññamaññavirodhāpādanena atidhāvituṃ na yuttaṃ. Kasmāti ce? Vuttaṃ ‘‘te panākārā’’tiādi. Adhippāyopi cettha lakkhaṇānaṃ rūpādiākāramattatāvibhāvananti daṭṭhabbo. ‘‘Aniccaṃ dukkhaṃ anattā’’ti hi saṅkhāre sabhāvato sallakkhentoyeva lakkhaṇāni ca sallakkhetīti. Yathā aniccādito aniccatādīnaṃ vuttanayena bhedo, evaṃ aniccatādīnampi satipi lakkhaṇabhāvasāmaññe nānāñāṇagocaratāya, nānāpaṭipakkhatāya, nānindriyādhikatāya ca vimokkhamukhattayabhūtānaṃ aññamaññabhedoti dassento ‘‘aniccanti ca gaṇhanto’’tiādimāha. Taṃ suviññeyyameva.

'निरंतर प्रवृत्त होणाऱ्याचे' हे 'अभिण्ह' (वारंवार) या शब्दाचा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी म्हटले आहे. 'धातुमात्रतेने' म्हणजे केवळ धातूच्या भावाने. 'समूहापासून' म्हणजे ससंभार चक्षु इत्यादींच्या पिंडापासून. 'चक्षु इत्यादींचे' हा संबंध 'समूहापासून' या पदाच्या अपेक्षेने षष्ठी विभक्तीत आहे, आणि 'विभक्त करणे' या पदाच्या अपेक्षेने द्वितीया विभक्तीत (कर्म अर्थात) आहे, असे जाणावे. 'चारही घन' म्हणजे संतती-घन, समूह-घन, कृत्य-घन आणि आलंबन-घन. 'प्रवृत्त रूप इत्यादींचे ग्रहण' म्हणजे रूपण इत्यादींच्या स्वरूपात प्रवृत्त असलेले रूप इत्यादींचे ग्रहण, त्यावरून, असा संबंध जोडावा. 'अनित्य इत्यादींच्या ग्रहणाच्या अस्तित्वामुळे' म्हणजे रूप, वेदना इत्यादींच्या ज्ञानापेक्षा भिन्न असलेल्या अनित्य इत्यादींचे ज्ञान प्राप्त होत असल्यामुळे. त्याद्वारे, रूप इत्यादी अर्थांमध्ये अनित्यता इत्यादी भाव असतानाही, रूपण इत्यादी भावापेक्षा अनित्यता इत्यादी भावाचा भेद सांगितला आहे. आता तोच भेद ज्ञातपरिज्ञा आणि तीरणापरिज्ञा यांचा विषय म्हणून स्पष्ट करण्यासाठी 'नाही तर' इत्यादी म्हटले आहे. 'अतिधावन करू नये' येथे लक्षण आणि लक्षणयुक्त हे भिन्न सांगितले आहेत. तेथे लक्षणाला आलंबन करणाऱ्या विपश्यनेमध्ये स्कंधांना आलंबन करण्याच्या वचनाने ते अभिन्न आहेत, असा परस्परांमध्ये विरोध निर्माण करून अतिधावन करणे योग्य नाही. का? तर 'ते पण आकार' इत्यादी म्हटले आहे. येथे लक्षणांचे रूप इत्यादींचे केवळ आकारत्व स्पष्ट करणे हाच अभिप्राय आहे, असे समजावे. कारण 'अनित्य, दुःख, अनात्म' अशा प्रकारे संस्कारांचे त्यांच्या स्वभावानुसार निरीक्षण करणाराच लक्षणांचेही निरीक्षण करतो. ज्याप्रमाणे अनित्य इत्यादींपासून अनित्यता इत्यादींचा वर सांगितलेल्या पद्धतीने भेद आहे, त्याचप्रमाणे अनित्यता इत्यादींमध्ये लक्षणभावाचे सामान्यत्व असतानाही, वेगवेगळ्या ज्ञानाचा विषय असल्यामुळे, वेगवेगळ्या प्रतिपक्षांमुळे आणि वेगवेगळ्या इंद्रियांच्या अधिकतेमुळे, तीन विमोक्षमुखांच्या स्वरूपात असलेल्या त्यांचा परस्परांमधील भेद दर्शवण्यासाठी 'अनित्य असे ग्रहण करताना' इत्यादी म्हटले आहे. ते सहज समजण्यासारखेच आहे.

Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुत्तन्तभाजनीयवर्णन समाप्त झाले.

2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā

२. अभिधम्मभाजनीयवर्णन

155. Paccayayugaḷavasenāti [Pg.46] ajjhattikabāhirapaccayadvayavasena. Ajjhattikabāhiravasena abbokāratoti ajjhattikavasena ceva bāhiravasena ca asaṅkarato.

१५५. ‘प्रत्यययुगळवशेने’ (पच्चययुगळवसेन) म्हणजे आध्यात्मिक आणि बाह्य अशा दोन्ही प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) वशेने. ‘आध्यात्मिक व बाह्य वशेने अमिश्रितपणे’ (अब्बोकारतो) म्हणजे आध्यात्मिक वशेने आणि बाह्य वशेने देखील असंकरतेने (अमिश्रितपणे).

167. Visaṅkhāraninnassāti nibbānapoṇassa. Vinimuttasaṅkhārassāti samucchedapaṭipassaddhivimuttīhi samukhena, tappaṭibaddhachandarāgappahānena ca suṭṭhu vinimuttasaṅkhārassa paramassāsabhāvena, gatibhāvena ca patiṭṭhānabhūte. ‘‘Nibbānaṃ arahato gatī’’ti (paṭi. 339) hi vuttaṃ. Ṭhitibhāvenāti ca pāṭho. Taṃsacchikaraṇābhāveti tassa nibbānassa sacchikaraṇābhāve. Nītoti pāpito, pakāsitoti attho.

१६७. ‘विसंखारनिन्नास’ म्हणजे निर्वाणाकडे प्रवण असलेल्या. ‘विनिमुत्तसंखारस्स’ म्हणजे समुच्छेद आणि प्रतिप्रस्रब्धि विमुक्तींच्या द्वारे प्रामुख्याने, आणि त्याच्याशी संबंधित छंद-रागाच्या प्रहाणाने चांगल्या प्रकारे विमुक्त झालेल्या संस्कारांचे, जे परम आश्वासभावाने आणि गतीभावाने अधिष्ठान (प्रतिष्ठा) बनले आहे. कारण ‘निर्वाण ही अरहंताची गती आहे’ असे म्हटले आहे. ‘स्थितिभावेन’ असाही पाठ आहे. ‘तंसच्छिकरणभावे’ म्हणजे त्या निर्वाणाचा साक्षात्कार न झाल्यामुळे. ‘नीतो’ म्हणजे प्राप्त केलेला, प्रकाशित केलेला असा अर्थ आहे.

Cuṇṇitanti bheditaṃ. Tvameva kiṃ na jānāsīti kiṃ tvaṃ na jānāsiyevāti attho. ‘‘Kiṃ tvaṃ ekaṃ nānaṃ jānāsi, kiṃ tvaṃ na jānāsi evā’’ti evaṃ vikkhepaṃ karontaṃ paravādiṃ ‘‘nanu ñāte’’tiādinā sakavādī nibandhati. Vibhajitvāti ‘‘rāgādīnaṃ khīṇante uppannattā’’ti bhāvatthaṃ vibhajitvā. Rāgādīnaṃ khayā na hontīti yojanā. Sasabhāvatā ca nibbānassa āpannā hotīti sambandho.

‘चुण्णितं’ म्हणजे भेदित केलेले (नष्ट केलेले). ‘तूच का जाणत नाहीस?’ म्हणजे ‘तू काय खरोखरच जाणत नाहीस का?’ असा अर्थ आहे. ‘तू काय एक किंवा अनेक जाणतोस, तू काय जाणतच नाहीस का?’ अशा प्रकारे विक्षेप (गोंधळ) निर्माण करणाऱ्या परवादीला (प्रतिपक्षाला) ‘ननु ज्ञाते’ (नक्कीच ज्ञात आहे) इत्यादींद्वारे स्ववादी निरुत्तर करतो. ‘विभजित्वा’ म्हणजे ‘राग इत्यादींचा क्षय झाल्यावर उत्पन्न झाल्यामुळे’ असा भावार्थ विभागून. ‘राग इत्यादींच्या क्षयामुळे ते होत नाहीत’ अशी योजना आहे. आणि निर्वाणाची सस्वभावता (स्वभावसिद्धता) प्राप्त होते, असा संबंध आहे.

Nibbānārammaṇakaraṇena kāraṇabhūtena. Hetuatthe hi idaṃ karaṇavacanaṃ. Kilesakkhayamattataṃ vā nibbānassa icchato kilesakkhayena bhavitabbanti yojanā.

कारणभूत असलेल्या निर्वाणाला आलंबन (आरम्मण) करण्याच्या द्वारे. कारण हे करणविभक्तीचे रूप हेतूच्या अर्थात आहे. किंवा निर्वाणाला केवळ क्लेशक्षय मानण्याची इच्छा करणाऱ्याच्या मते ‘क्लेशक्षय झाला पाहिजे’ अशी योजना आहे.

Evaṃ kilesakkhayamatte nibbāne khepetabbā kilesā bahuvidhā nānappakārā, maggo ca odhiso kilese khepeti. Svāyaṃ ‘‘katamaṃ kilesakkhayaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā katame kilese khepetī’’ti purimapucchādvayameva vadati. Tadevāti yaṃ ‘‘avijjātaṇhānaṃ kiñci ekadesamattampī’’ti vuttaṃ, tadeva.

अशा प्रकारे केवळ क्लेशक्षयरूप निर्वाणामध्ये क्षय केले जाणारे क्लेश बहुविध आणि नाना प्रकारचे आहेत, आणि मार्ग हा मर्यादितपणे क्लेशांचा क्षय करतो. तो हा ‘कोणत्या क्लेशक्षयरूप निर्वाणाला आलंबन करून कोणत्या क्लेशांचा क्षय करतो?’ अशा पूर्वीच्या दोन प्रश्नांनाच सांगतो. ‘तदेव’ (तेच) म्हणजे जे ‘अविद्या आणि तृष्णा यांचा कोणताही एक अंशमात्र देखील’ असे म्हटले आहे, तेच.

Ettha ca yāyaṃ ‘‘kilesakkhayova nibbāna’’nti nibbānassa abhāvatācodanā, tatrāyaṃ āgamato yuttito cassa bhāvābhāvavibhāvanā. Tañhi bhagavatā –

आणि येथे जी ही ‘क्लेशक्षय म्हणजेच निर्वाण’ अशी निर्वाणाच्या अभावाची (अस्तित्वहीनतेची) शंका उपस्थित केली जाते, त्यावर आगम (शास्त्रवचन) आणि युक्ती (तर्क) यांच्याद्वारे त्याच्या भावाभावाचे (अस्तित्व व नास्तित्वाचे) स्पष्टीकरण दिले जात आहे. कारण ते भगवंतांनी -

‘‘Atthi, bhikkhave, ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhata’’nti (udā. 73; itivu. 43).

“भिक्खूहो, जे अजात (अजन्मे), अभूत (उत्पन्न न झालेले), अकृत (न बनवलेले) आणि असंस्कृत (असंखत) आहे, ते अस्तित्वात आहे.”

‘‘Atthi[Pg.47], bhikkhave, tadāyatanaṃ, yattha neva pathavī na āpo na tejo na vāyo’’ti (udā. 71) –

“भिक्खूहो, ते आयतन अस्तित्वात आहे, जेथे पृथ्वी नाही, आप (पाणी) नाही, तेज (अग्नी) नाही आणि वायू नाही.”

Ca ādinā, tathā –

इत्यादींद्वारे, तसेच -

‘‘Gambhīro duddaso duranubodho santo paṇīto atakkāvacaro nipuṇo paṇḍitavedanīyo’’ti (ma. ni. 2.337; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 7-8) –

“गंभीर, दुर्दर्श (पाहण्यास कठीण), दुरनुबोध (समजण्यास कठीण), शांत, प्रणीत (उत्कृष्ट), अतर्कावचर (तर्काच्या पलीकडचे), निपुण आणि पंडितांनाच वेद्य (जाणण्यायोग्य) आहे.”

‘‘Asaṅkhatañca vo, bhikkhave, desessāmi asaṅkhatagāminiñca paṭipadaṃ, anataṃ, anāsavaṃ, saccaṃ, pāraṃ, nipuṇaṃ, sududdasaṃ, ajajjaraṃ, dhuvaṃ, apalokitaṃ, anidassanaṃ, nippapañcaṃ, santaṃ, amataṃ, paṇītaṃ, sivaṃ, khemaṃ, taṇhākkhayaṃ, acchariyaṃ, abbhutaṃ, anītikaṃ, anītikadhammaṃ, nibbānaṃ, abyābajjhaṃ, virāgaṃ, suddhiṃ, muttiṃ, anālayaṃ, dīpaṃ, leṇaṃ, tāṇaṃ, saraṇaṃ, parāyaṇañca vo, bhikkhave, desessāmi parāyaṇagāminiñca paṭipada’’nti (saṃ. ni. 4.377) –

“भिक्खूहो, मी तुम्हांला असंस्कृत (असंखत) आणि असंस्कृताकडे नेणारी प्रतिपदा (मार्ग) उपदेशीन. तसेच अनत (न वाकणारे), अनासव (आसवविरहित), सत्य, पार (पलीकडचा तीर), निपुण, सुदुर्दर्श (अतिशय कठीणतेने दिसणारे), अजर्जर (जरा-विरहित), ध्रुव (नित्य), अपलोकित (नाश न पावणारे), अनिदर्शन (अनिर्देश्य), निष्प्रपंच, शांत, अमृत, प्रणीत (उत्कृष्ट), शिव (कल्याणकारी), क्षेम (सुरक्षित), तृष्णाक्षय, आश्चर्यकारक, अद्भुत, अनितीक (उपद्रवरहित), अनितीकधम्म, निर्वाण, अव्यापज्झ (पीडारहित), विराग, शुद्धी, मुक्ती, अनालय (आसक्तीरहित), द्वीप, लेण (आश्रय), त्राण (रक्षण), शरण आणि परायण (अंतिम ध्येय) उपदेशीन, आणि परायणाकडे नेणारी प्रतिपदा उपदेशीन.”

Evamādīhi ca suttapadehi ‘‘appaccayā dhammā, asaṅkhatā dhammā (dha. sa. dukamātikā 7), sabbañca rūpaṃ asaṅkhatā ca dhātū’’tiādīhi (dha. sa. 1192, 1198, 1200) abhidhammapadesehi ca paramatthabhāveneva desitaṃ. Na hi sabhāvavirahitassa abhāvamattassa gambhīrāsaṅkhatādibhāvo abyākatadhammādibhāvo ca yutto, vutto ca so. Tasmā na abhāvamattaṃ nibbānaṃ.

अशा प्रकारच्या सुत्तपदांद्वारे आणि ‘अप्रत्यय धम्म, असंस्कृत धम्म, सर्व रूप आणि असंस्कृत धातू’ इत्यादी अभिधम्मपदांद्वारे ते (निर्वाण) परमार्थभावानेच उपदेशिले आहे. कारण स्वभावविरहित असलेल्या केवळ अभावाचे (अस्तित्वहीनतेचे) गंभीर, असंस्कृत इत्यादी भाव असणे आणि अव्याकृत धम्म इत्यादी भाव असणे योग्य नाही, परंतु तो तसा सांगितला गेला आहे. म्हणून निर्वाण हे केवळ अभावमात्र नाही.

Api cāyaṃ abhāvavādī evaṃ pucchitabbo – yadi kilesābhāvo nibbānaṃ, svāyamabhāvo eko vā siyā aneko vā? Yadi eko, ekeneva maggena kato sacchikato ca hotīti uparimānaṃ maggānaṃ niratthakatā āpajjati. Na hi ekaṃ anekehi kammappavattehi sādhetabbaṃ diṭṭhaṃ. Atha siyā ekova so kilesābhāvo, na pana maggehi kātabbo, atha kho sacchikātabboti. Evaṃ sati suṭṭhutaraṃ maggassa niratthakatā āpajjati kilesānaṃ appahānato. Akaronto ca maggo kilesābhāvaṃ tassa sacchikiriyāya [Pg.48] kamatthaṃ sādheyya, atha maggānaṃ saṃyojanattayappahānādipaṭiniyatakiccatāya pahāyakavibhāgena kilesābhāvabhedo, evaṃ sati vinā sabhāvabhedaṃ bahubhāvo natthīti bahubhāvatāpadesenassa sasabhāvatā āpannā. Athāpi siyā ‘‘yesaṃ abhāvo, tesaṃ bahubhāvena bahubhāvopacāro’’ti, evaṃ sati yesaṃ abhāvo, tesaṃ sabhāvatāya sasabhāvopacāropi siyā. Tathā tesaṃ kilesasaṅkhatāditāya kilesasaṅkhatādibhāvā ca siyuṃ, na cetaṃ yuttanti na tesaṃ bahubhāvopacāro yutto. Ekabhāvopi cassa asabhāvatāya eva vattuṃ na sakkāti ce? Na, abhāvasāmaññato, abhāvasāmaññena abhedasamaññāya ekattaniddeso. Sati ca ekatte pubbe vuttadosānativatti.

शिवाय, या अभाववादीला असे विचारले पाहिजे – जर क्लेशांचा अभाव म्हणजेच निर्वाण असेल, तर तो अभाव एक आहे की अनेक? जर तो एक असेल, तर एकाच मार्गाने तो केला जातो आणि साक्षात्कृत केला जातो, म्हणून पुढील मार्गांची निरर्थकता प्राप्त होते. कारण एकच गोष्ट अनेक कर्मप्रवृत्तींनी साध्य करावी, असे पाहिले गेले नाही. जर तो क्लेशांचा अभाव एकच असेल, परंतु मार्गांद्वारे केला जाणारा नसेल, तर तो साक्षात्कृत केला जाणारा आहे (असे मानले). असे असल्यास, क्लेशांचे प्रहाण न झाल्यामुळे मार्गाची निरर्थकता अधिकच स्पष्टपणे प्राप्त होते. आणि क्लेशांचा अभाव न करणारा मार्ग त्याच्या साक्षात्कारासाठी कोणता अर्थ साध्य करेल? जर मार्गांच्या तीन संयोजनांचे प्रहाण इत्यादी विशिष्ट कृत्यांच्या प्रहाण-विभागामुळे क्लेशांच्या अभावाचा भेद (अनेकत्व) मानला, तर असे असताना स्वभावाच्या भेदाशिवाय अनेकत्व असू शकत नाही, म्हणून अनेकत्वाच्या निर्देशामुळे त्याची सस्वभावता (स्वभावसिद्धता) सिद्ध होते. जर असे म्हटले की, ‘ज्यांचा अभाव आहे, त्यांच्या अनेकत्वामुळे अनेकत्वाचा उपचार केला जातो’, तर असे असताना ज्यांचा अभाव आहे, त्यांच्या सस्वभावतेमुळे सस्वभावतेचा उपचारही होईल. तसेच त्यांच्या क्लेश-संस्कृतत्वामुळे क्लेश-संस्कृतत्व इत्यादी भाव प्राप्त होतील, आणि हे योग्य नाही, म्हणून त्यांच्या अनेकत्वाचा उपचार करणे योग्य नाही. जर असे म्हटले की, त्याच्या स्वभावहीनतेमुळे त्याचे एकत्व देखील सांगता येत नाही? तर तसे नाही, कारण अभावाच्या सामान्यतेमुळे, अभावाच्या सामान्यतेने अभेद-सामान्यामुळे एकत्वाचा निर्देश केला आहे. आणि एकत्व मानल्यास पूर्वी सांगितलेल्या दोषांचे उल्लंघन होत नाही (ते दोष तसेच राहतात).

Bahubhāve ca sasabhāvatā siddhā. Yadipi siyā yathā bahubhāvo sasabhāvataṃ, evaṃ sāmaññena sasabhāvatā bahubhāvaṃ na byabhicareyyāti sasabhāvapakkhepi nibbānassa bahubhāvo āpajjatīti? Taṃ na, kasmā? Tathā sāmaññābhedato. Na hi evaṃ vattuṃ labbhā yathā kharabhāvo sasabhāvataṃ na byabhicarati, evaṃ sasabhāvatāpi kharabhāvaṃ na byabhicareyyāti. Evañhi sati tadaññasabbadhammābhāvappasaṅgo siyā, tasmā bahubhāvo sasabhāvatāpekkho, na sasabhāvatā bahubhāvāpekkhāti na sasabhāvassa nibbānassa bahubhāvāpatti. ‘‘Ekañhi saccaṃ na dutīyamatthi (su. ni. 890; mahāni. 119), ekā niṭṭhā na puthuniṭṭhā’’tiādivacanato.

आणि अनेकत्व मानल्यास सस्वभावता सिद्ध होते. जर असे म्हटले की, ज्याप्रमाणे अनेकत्व हे सस्वभावतेला व्यभिचरित करत नाही, त्याचप्रमाणे सामान्य रूपाने सस्वभावता देखील अनेकत्वाला व्यभिचरित करणार नाही, म्हणून सस्वभाव-पक्षामध्ये देखील निर्वाणाचे अनेकत्व प्राप्त होईल? तर तसे नाही, का? कारण त्याप्रमाणे सामान्याचा अभेद असल्यामुळे. कारण असे म्हणता येत नाही की, ज्याप्रमाणे खरभाव (कठीणपणा) सस्वभावतेला व्यभिचरित करत नाही, त्याचप्रमाणे सस्वभावता देखील खरभावाला व्यभिचरित करणार नाही. कारण असे मानल्यास, त्याव्यतिरिक्त इतर सर्व धम्मांच्या अभावाचा प्रसंग येईल. म्हणून अनेकत्व हे सस्वभावतेची अपेक्षा करते, सस्वभावता अनेकत्वाची अपेक्षा करत नाही; म्हणून सस्वभाव असलेल्या निर्वाणाला अनेकत्व प्राप्त होत नाही. कारण ‘सत्य एकच आहे, दुसरे नाही; निष्ठा (अंतिम ध्येय) एकच आहे, अनेक निष्ठा नाहीत’ इत्यादी वचने आहेत.

Api cettha kilesābhāvo nāma rāgādīnaṃ samucchedo accantappahānaṃ anuppādanirodho. Tassa ca ekatte ekeneva maggena sādhetabbatā kiccavisesābhāvatoti dassanādimaggavibhāgo na siyā. Icchito ca so odhisova kilesānaṃ pahātabbattā. So ca maggavibhāgo saddhādīnaṃ indriyānaṃ nātitikkhatikkhatikkhataratikkhatamabhāvena ekasmimpi samucchedappahānayogyabhāve [Pg.49] sacchikiriyāvisesena hotīti nibbānassa sasabhāvatāyayeva yutto. Abhāvo pana kilesānaṃ maggena kātabbo siyā ‘‘mā maggassa niratthakatā ahosī’’ti, na sacchikātabbo. Ko hi tassa sabhāvo, yo tena sacchikariyeyya. So ca kilesābhāvo ekeneva maggena sādhetabbo siyā, na catūhi ‘‘mā catubhāvanibbānatāpatti, nibbānavisesāpatti ca ahosī’’ti. Tato dassanādimaggavibhāgo na siyāti sabbaṃ āvattati.

आणखी येथे क्लेशांचा अभाव म्हणजे राग इत्यादींचा समूच्छेद, अत्यंत प्रहाण आणि अनुत्पाद निरोध होय. आणि त्याच्या एकत्वामध्ये एकाच मार्गाने साध्य केले जाणे, कृत्याच्या विशेष अभावामुळे दर्शन इत्यादी मार्गविभाग होणार नाही. आणि तो विभाग क्लेशांच्या मर्यादित प्रहाणामुळेच इष्ट आहे. आणि तो मार्गविभाग श्रद्धा इत्यादी इंद्रियांच्या अति-तीव्र, तीव्र, तीव्रतर आणि तीव्रतम नसण्याच्या भावाने एकाच समूच्छेद प्रहाणाच्या योग्यतेमध्ये साक्षात्काराच्या विशेषाने होतो, म्हणून निर्वाणाच्या स्वभावाशीच तो सुसंगत आहे. परंतु क्लेशांचा अभाव मार्गाने केला जावा, 'मार्गाची निरर्थकता होऊ नये' म्हणून, साक्षात केला जाऊ नये. कारण त्याचा स्वभाव काय आहे, जो त्याच्याद्वारे साक्षात केला जाईल? आणि तो क्लेशांचा अभाव एकाच मार्गाने साध्य केला जावा, चारांनी नाही, 'चार भावनांमुळे निर्वाणाची प्राप्ती आणि निर्वाणाचा विशेष प्रसंग होऊ नये' म्हणून. त्यामुळे दर्शन इत्यादी मार्गविभाग होणार नाही, हे सर्व विसंगत ठरते.

Yadi ca abhāvo bhāvassa siyāti tassa bhāvadhammatā icchitā, evaṃ sati yathā saṅkhatadhammassa tassa jarāmaraṇādīnaṃ viya saṅkhatadhammatāpi āpannā, evaṃ bahūnaṃ kilesānaṃ dhammassa tassa bahubhāvādippasaṅgopi dunnivāroti ataṃsabhāvassa asaṅkhatassekassa sasabhāvassa nibbānabhāvo veditabbo.

आणि जर अभावाला भाव मानले आणि त्याची भावधर्मता स्वीकारली, तर असे असताना जसे संस्कृत धर्माला जरा-मरण इत्यादींप्रमाणे संस्कृतधर्मता प्राप्त होते, तसेच अनेक क्लेशांच्या धर्माला अनेक भाव इत्यादींचा प्रसंगही अनिवार्य होईल. म्हणून, त्या स्वभावाचा नसलेल्या, असंस्कृत, एक आणि स्व-स्वभाव असलेल्या निर्वाणाचा भाव समजला पाहिजे.

Yadi evaṃ kasmā ‘‘rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayo’’ti (saṃ. ni. 4.315, 330) vuttanti? Khayena adhigantabbattā. Khayo hi ariyamaggo. Yathāha ‘‘khaye ñāṇaṃ, anuppāde ñāṇa’’nti (dha. sa. dukamātikā 142). Tena rāgādikkhayapariyāyena ariyamaggena adhigantabbato ‘‘paramatthaṃ gambhīraṃ nipuṇaṃ duddasaṃ duranubodhaṃ nibbānaṃ rāgādikkhayo’’ti vuttaṃ. Rāgādippahānamukhena vā tathā pattabbato, yathā aññatthāpi vuttaṃ ‘‘madanimmaddano pipāsavinayo’’tiādi (a. ni. 4.34; itivu. 90).

जर असे आहे, तर मग 'रागक्षय, द्वेषक्षय, मोहक्षय' (सं. नि. ४.३१५, ३३०) असे का म्हटले आहे? क्षयाद्वारे प्राप्त करण्यायोग्य असल्यामुळे. क्षय म्हणजेच आर्यमार्ग होय. जसे म्हटले आहे - 'क्षयाचे ज्ञान, अनुत्पादाचे ज्ञान' (ध. सं. दुकमातिका १४२). त्या राग इत्यादींच्या क्षयाच्या पर्यायाने आर्यमार्गाद्वारे प्राप्त करण्यायोग्य असल्यामुळे 'परमार्थ, गंभीर, निपुण, दुर्दर्श, दुरनुबोध निर्वाण म्हणजे राग इत्यादींचा क्षय होय' असे म्हटले आहे. किंवा राग इत्यादींच्या प्रहाणाच्या मार्गाने तसे प्राप्त करण्यायोग्य असल्यामुळे, जसे इतर ठिकाणीही म्हटले आहे - 'मदमर्दन, तृष्णाविनाश' इत्यादी (अ. नि. ४.३४; इतिवृ. ९०).

Apica yathā pariññeyyatāya sauttarānaṃ kāmānaṃ rūpānañca paṭipakkhabhūtaṃ tabbidhurasabhāvaṃ nissaraṇaṃ paññāyati, evaṃ sasabhāvānaṃ sabbesampi saṅkhatadhammānaṃ paṭipakkhabhūtena tabbidhurasabhāvena nissaraṇena bhavitabbaṃ. Yañca tannissaraṇaṃ, sā asaṅkhatā dhātu. Kiñca bhiyyo – saṅkhatadhammārammaṇaṃ vipassanāñāṇaṃ api anulomañāṇaṃ kilese tadaṅgavasena pajahati, na samucchedavasena [Pg.50] pajahituṃ sakkoti. Tathā sammutisaccārammaṇaṃ paṭhamajjhānādīsu ñāṇaṃ vikkhambhanavaseneva kilese pajahati, na samucchedavasena. Iti saṅkhatadhammārammaṇassa, sammutisaccārammaṇassa ca ñāṇassa kilesānaṃ samucchedappahāne asamatthabhāvato tesaṃ samucchedappahānakarassa ariyamaggañāṇassa tadubhayaviparītasabhāvena ārammaṇena bhavitabbaṃ, sā asaṅkhatā dhātu. Tathā ‘‘atthi, bhikkhave, ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhata’’nti (udā. 73; itivu. 43) idaṃ nibbānassa paramatthato atthibhāvajotakaṃ vacanaṃ aviparītatthaṃ bhagavatā bhāsitattā. Yañhi bhagavatā bhāsitaṃ, taṃ aviparītatthaṃ yathā taṃ ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā, sabbe saṅkhārā dukkhā, sabbe dhammā anattā’’ti (dha. pa. 277-279; theragā. 676-678; netti. 5), tathā nibbāna-saddo katthaci visaye yathābhūtaparamatthavisayo upacāravuttisabbhāvato seyyathāpi sīha-saddo. Atha vā attheva paramatthato asaṅkhatā dhātu itaratabbiparītavimuttisabhāvattā seyyathāpi ‘‘pathavīdhātu vedanā cā’’ti evamādīhi nayehi yuttitopi asaṅkhatāya dhātuyā paramatthato atthibhāvo veditabbo.

शिवाय, जसे परिज्ञेयतेमुळे स-उत्तर कामांचे आणि रूपांचे प्रतिपक्षभूत आणि त्यांच्याशी विसंगत स्वभावाचे निस्सरण प्रज्ञापित होते, तसेच स्व-स्वभाव असलेल्या सर्वच संस्कृत धर्मांच्या प्रतिपक्षभूत आणि त्यांच्याशी विसंगत स्वभावाचे निस्सरण असायला हवे. आणि जे ते निस्सरण आहे, ती असंस्कृत धातू होय. आणखी काय - संस्कृत धर्माला आलंबन बनवणारे विपश्यना ज्ञान आणि अनुलोम ज्ञान देखील क्लेशांचा तदंग रूपाने त्याग करते, समूच्छेद रूपाने त्याग करण्यास समर्थ नसते. तसेच संवृत्ति सत्याला आलंबन बनवणारे प्रथम ध्यानादींमधील ज्ञान विक्षंभन रूपानेच क्लेशांचा त्याग करते, समूच्छेद रूपाने नाही. अशा प्रकारे, संस्कृत धर्माला आलंबन बनवणाऱ्या आणि संवृत्ति सत्याला आलंबन बनवणाऱ्या ज्ञानाची क्लेशांच्या समूच्छेद प्रहाणामध्ये असमर्थता असल्यामुळे, त्यांचा समूच्छेद प्रहाण करणाऱ्या आर्यमार्ग ज्ञानाचे आलंबन त्या दोन्हीच्या विपरीत स्वभावाचे असायला हवे, ती असंस्कृत धातू होय. तसेच 'भिक्खूहो, अजात, अभूत, अकृत, असंस्कृत आहे' (उदा. ७३; इतिवृ. ४३) हे निर्वाणाचे परमार्थतः अस्तित्व दर्शवणारे वचन भगवंतांनी अविपरीत अर्थाने भाष्य केले असल्यामुळे सत्य आहे. कारण जे भगवंतांनी भाष्य केले आहे, ते अविपरीत अर्थाचेच असते, जसे की 'सर्व संस्कार अनित्य आहेत, सर्व संस्कार दुःख आहेत, सर्व धर्म अनात्म आहेत' (ध. प. २७७-२७९; थेरगा. ६७६-६७८; नेत्ति. ५). तसेच 'निर्वाण' हा शब्द काही विषयांमध्ये यथाभूत परमार्थ विषयक आहे, कारण त्यात उपचाराने प्रवृत्ती असणे शक्य आहे, जसे की 'सिंह' हा शब्द. किंवा परमार्थतः असंस्कृत धातू अस्तित्वात आहेच, कारण ती इतरांपेक्षा विपरीत अशा विमुक्ती स्वभावाची आहे, जसे की 'पृथ्वीधातू आणि वेदना' इत्यादी न्यायाने युक्तीने देखील असंस्कृत धातूचे परमार्थतः अस्तित्व समजले पाहिजे.

Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

अभिधम्मभाजनीय वर्णन समाप्त झाले.

3. Pañhapucchakavaṇṇanā

३. प्रश्नपुच्छक वर्णन

168. Kiñcīti kiñci ārammaṇaṃ. Ālambanatoti ārammaṇakaraṇato.

१६८. 'किंचि' म्हणजे काही आलंबन. 'आलंबनतो' म्हणजे आलंबन करण्यामुळे.

Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रश्नपुच्छक वर्णन समाप्त झाले.

Āyatanavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

आयतनविभंग वर्णन समाप्त झाले.

3. Dhātuvibhaṅgo

३. धातुविभंग

1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā

१. सुत्तन्तभाजनीय वर्णन

172. Abhidhamme [Pg.51] ca āgatāti imasmiṃ dhātuvibhaṅge abhidhammabhājanīyapañhapucchakesu, nikkhepakaṇḍadhammahadayavibhaṅgādīsu ca desanāruḷhā. Yathā pana suttante abhidhamme ca āgatā khandhādayo suttante desitaniyāmena khandhavibhaṅgādīsu suttantabhājanīyavasena vibhattā, evamidhāpi cakkhudhātādayo suttantabhājanīyavasena vibhajitabbā siyuṃ. Tattha khandhādīnaṃ sabbasaṅgāhako abhidhammadesanāvisiṭṭho suttante āgato añño desetabbākāro natthīti te rūpakkhandhādivaseneva suttantabhājanīye desitā, dhātūnaṃ pana so atthīti te tiṇṇaṃ dhātuchakkānaṃ vasena idha desitāti dassento āha ‘‘suttantesveva…pe… vibhattanti veditabba’’nti. Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sabbā dhātuyo chahi chahi dhātūhi saṅkhipitvā’’ti.

१७२. आणि 'अभिधम्मात आलेले' म्हणजे या धातुविभंगात अभिधम्मभाजनीय, प्रश्नपुच्छक, निक्षेपकांड, धम्महदयविभंग इत्यादींमध्ये देशनेमध्ये रूढ आहेत. परंतु ज्याप्रमाणे सुत्तन्त आणि अभिधम्मात आलेले स्कंध इत्यादी सुत्तन्तात देशित केलेल्या नियमाने स्कंधविभंग इत्यादींमध्ये सुत्तन्तभाजनीय रूपाने विभागले गेले आहेत, त्याचप्रमाणे येथेही चक्षुधातू इत्यादी सुत्तन्तभाजनीय रूपाने विभागले जावे. त्यामध्ये स्कंध इत्यादींचा सर्वसंग्राहक, अभिधम्मदेशनेने विशिष्ट, सुत्तन्तात आलेला दुसरा कोणताही देशनाप्रकार नाही, म्हणून ते रूपस्कंध इत्यादींच्या रूपानेच सुत्तन्तभाजनियात देशित केले गेले आहेत. परंतु धातूंचा तो प्रकार आहे, म्हणून ते येथे तीन धातूषटकांच्या रूपाने देशित केले गेले आहेत, हे दर्शवताना म्हटले आहे - 'सुत्तन्तांमध्येच...पे... विभागले गेले आहे असे समजावे'. म्हणूनच अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे - 'सर्व धातूंचा सहा-सहा धातूंमध्ये संक्षेप करून'.

Kathaṃ pana chasu chasu dhātūsu aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ samavarodhoti? Sabhāvanissayadvārārammaṇasampayogasāmaññato. Tattha paṭhamachakke tāva pathavītejovāyodhātuyo sabhāvato phoṭṭhabbadhātu. Āpodhātuākāsadhātuyo dhammadhātuekadeso. Viññāṇadhātu sattaviññāṇadhātuyo. Catudhātuggahaṇena cettha tadāyattavuttikā nissayāpadesena, viññāṇadhātuyā dvārārammaṇabhāvena vā avasiṭṭhā rūpadhātuyo samavaruddhā, viññāṇadhātuggahaṇena taṃsampayogato dhammadhātuekadesoti evaṃ sabbadhātusamavarodho daṭṭhabbo. Dutiye chapi dhātuyo sabhāvato, dhammāyatanekadeso, taṃsampayogato sattaviññāṇadhātuyo, yathārahaṃ tesaṃ nissayadvārārammaṇabhāvato avasiṭṭhadhātuyo samavaruddhā. Tatiyachakkepi eseva nayo. Evamettha chasu chasu dhātūsu aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ samavarodho daṭṭhabbo. Tena vuttaṃ ‘‘sabbā dhātuyo chahi chahi dhātūhi saṅkhipitvā’’ti.

पण सहा सहा धातूंमध्ये अठरा धातूंचा समावेश कसा होतो? स्वभाव, आश्रय, द्वार, आलम्बन आणि संप्रयोग यांच्या समानतेमुळे (सामान्यामुळे). त्यामध्ये पहिल्या सहाच्या गटात (षट्कात) तर पृथ्वी, तेज आणि वायू हे तीन धातू स्वभावाने स्प्रष्टव्यधातू (फोट्ठब्बधातू) आहेत. आपधातू आणि आकाशधातू हे धम्मधातूचा एक भाग आहेत. विज्ञाणधातू हा सात विज्ञाणधातू आहेत. येथे चार धातूंच्या ग्रहणाने, त्यांच्यावर अवलंबून असणाऱ्या वृत्तीच्या आश्रयाच्या नावाने, किंवा विज्ञाणधातूच्या द्वार-आलम्बन भावाने उर्वरित रूपधातू समाविष्ट होतात; आणि विज्ञाणधातूच्या ग्रहणाने त्याच्या संप्रयोगामुळे धम्मधातूचा एक भाग समाविष्ट होतो, अशा प्रकारे सर्व धातूंचा समावेश समजला पाहिजे. दुसऱ्या सहाच्या गटातही (षट्कात) स्वभावाने धम्मायतनचा एक भाग, त्याच्या संप्रयोगामुळे सात विज्ञाणधातू आणि योग्यतेनुसार त्यांच्या आश्रय, द्वार व आलम्बन भावामुळे उर्वरित धातू समाविष्ट होतात. तिसऱ्या सहाच्या गटातही (षट्कात) हाच नियम आहे. अशा प्रकारे येथे सहा सहा धातूंमध्ये अठरा धातूंचा समावेश समजला पाहिजे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'सर्व धातूंचा सहा सहा धातूंमध्ये संक्षेप करून' असे.

Suññoti attasuñño, tena sasabhāvatāya ca idha dhātuvohāroti āha ‘‘suññe sabhāvamatte niruḷho dhātusaddo’’ti. Taṃtaṃbhūtavivittatā rūpapariyantova ākāsoti yehi vivitto, yesañca [Pg.52] paricchedo, tehi asamphuṭṭhatā tesaṃ byāpakabhāve sati na hotīti āha ‘‘catūhi mahābhūtehi abyāpitabhāvo’’ti. Paricchinnavuttīni hi bhūtānīti.

'शून्य' म्हणजे आत्म्यापासून शून्य (आत्मशून्य), त्यामुळे आणि स्वतःच्या स्वभावामुळे येथे 'धातू' हा व्यवहार (शब्दप्रयोग) होतो, म्हणून म्हटले आहे - 'शून्य आणि केवळ स्वभाव असणाऱ्यामध्ये धातू हा शब्द रूढ आहे.' त्या त्या भूतांपासून विलग असणे (विविक्तता) हा रूपाची मर्यादा असणाराच आकाश आहे; ज्यांच्यापासून तो विलग आहे आणि ज्यांची ती मर्यादा आहे, त्यांच्याशी त्याचा स्पर्श न होणे हे त्यांच्या व्यापक भावामध्ये घडत नाही, म्हणून म्हटले आहे - 'चार महाभूतेही व्याप्त नसलेला भाव.' कारण महाभूते ही मर्यादित वृत्तीची असतात.

173. Avayavavinimutto samudāyo nāma koci natthīti purimatthaṃ asambhāvento ‘‘dve eva vā’’tiādinā samudāyena vinā dutiyatthamāha. Paccattaṃ attani jātatanti pāṭipuggalikataṃ.

१७३. अवयवांशिवाय समुदाय नावाचा कोणताही वेगळा पदार्थ अस्तित्वात नसतो, या पूर्वार्थाचा असंभव दर्शवत 'किंवा दोनच' इत्यादी शब्दांनी समुदायाशिवाय दुसरा अर्थ सांगितला आहे. 'पच्चत्तं' म्हणजे स्वतःमध्ये उत्पन्न झालेले, म्हणजेच वैयक्तिक (पाटीपुग्गलिक).

Pāṭiyekko koṭṭhāsoti vā lomādiitarakoṭṭhāsehi asammisso visuṃ eko pathavīkoṭṭhāsoti attho.

'पाटीयेक्को कोट्ठासो' (स्वतंत्र भाग) म्हणजे केस इत्यादी इतर भागांशी न मिसळलेला, स्वतंत्र असा एक पृथ्वीचा भाग, असा अर्थ आहे.

Payoganti bhāvanāpayogaṃ. Vīriyanti bhāvanānipphādakaṃ ussāhaṃ. Āyūhananti tādisaṃ cetanaṃ.

'प्रयोग' म्हणजे भावनेचा प्रयोग (सराव). 'वीर्य' म्हणजे भावनेची निष्पत्ती करणारा उत्साह. 'आयुहन' म्हणजे तशा प्रकारची चेतना.

Dhātupaṭikkūlavaṇṇamanasikārānanti dhātumanasikārapaṭikkūlamanasikāravaṇṇamanasikārānaṃ. Abyāpāratāyāti ‘‘ahametaṃ nipphādemi, mama esā nipphādanā’’ti cetanārahitatāya. Karontīti ābhogapaccavekkhaṇāni uppādenti.

'धातुपटिक्कूलवण्णमनसिकारानं' म्हणजे धातुमनसिकार, प्रतिकूलमनसिकार आणि वर्णमनसिकार यांचा. 'अव्यापारतेमुळे' म्हणजे 'मी हे निष्पन्न करतो, ही माझी निष्पत्ती आहे' अशा चेतनेने रहित असल्यामुळे. 'करतात' म्हणजे आभोग (लक्ष देणे) आणि प्रत्यवेक्षण (पुनरावलोकन) उत्पन्न करतात.

Lakkhaṇavasenāti sabhāvavasena. So pana yasmā pathavīdhātuyā kakkhaḷakharatā hotīti āha ‘‘kakkhaḷaṃ kharigatantiādivacanaṃ sandhāya vutta’’nti.

'लक्षणवशात' म्हणजे स्वभावाच्या वशात. परंतु, तो स्वभाव पृथ्वीधातूचा कठीणपणा आणि खरखरीतपणा असतो, म्हणून म्हटले आहे - 'कठीण, खरखरीत इत्यादी वचनाचा संदर्भ घेऊन हे म्हटले आहे.'

Vekantakaṃ nāma sabbalohacchedanasamatthaṃ lohaṃ. Tathā hi taṃ vikantati chindatīti vikantaṃ, vikantameva vekantakanti vuccati. Lohasadisanti lohākāraṃ lohamalaṃ viya ghanasahitaṃ hutvā tiṭṭhati. Tāpetvā tāḷitaṃ pana chinnaṃ chinnaṃ hutvā visarati, mudu maṭṭhaṃ kammaniyaṃ vā na hoti, tena ‘‘lohavijātī’’ti vuccatīti. Tiputambādīhīti tiputambe missetvā kataṃ kaṃsalohaṃ, sīsatambe missetvā kataṃ vaṭṭalohaṃ, jasadatambe missetvā kataṃ ārakūṭaṃ. Yaṃ pana kevalaṃ jasadadhātuviniggataṃ, yaṃ ‘‘pittala’’ntipi vadanti, taṃ idha nādhippetaṃ, yathāvuttamissakameva pana gahetvā ‘‘kittima’’nti vuttaṃ.

'वेकंतक' म्हणजे सर्व प्रकारच्या लोखंडाला (धातूंना) कापण्यास समर्थ असणारे लोखंड. कारण ते 'विकंतति' म्हणजे कापते, म्हणून त्याला 'विकंत' म्हणतात, आणि विकंतलाच 'वेकंतक' असे म्हटले जाते. 'लोहसदृश' म्हणजे लोखंडासारखे, जे लोखंडाच्या मळाप्रमाणे घट्ट होऊन राहते. परंतु तापवून ठोकले असता ते तुकडे-तुकडे होऊन विखुरते, ते मऊ, गुळगुळीत किंवा घडवण्यायोग्य (कर्मण्य) होत नाही, म्हणून त्याला 'लोहविजाती' असे म्हटले जाते. 'तिपुतांब इत्यादींनी' म्हणजे कथील (तिपु) आणि तांबे मिसळून बनवलेले कासे (कांस्यलोह), शिसे आणि तांबे मिसळून बनवलेले 'वट्टलोह' (वर्तलोह), जस्त आणि तांबे मिसळून बनवलेले पितळ (आरकूट). जे केवळ जस्त धातूपासून निघालेले असते, ज्याला 'पितळ' असेही म्हणतात, ते येथे अभिप्रेत नाही; तर वर सांगितल्याप्रमाणे मिश्रित धातूलाच घेऊन 'कृत्रिम' असे म्हटले आहे.

Nidassanamattanti muttānaṃ jātito anekabhedattā vuttaṃ. Tathā hi hatthikumbhaṃ varāhadāṭhaṃ bhujaṅgasīsaṃ valāhakūṭaṃ veṇupabbaṃ macchasiro saṅkho sippīti [Pg.53] aṭṭha muttāyoniyo. Tattha hatthikumbhajā pītavaṇṇā pabhāhīnā. Varāhadāṭhajā varāhadāṭhavaṇṇāva. Bhujaṅgasīsajā nīlādivaṇṇā suvisuddhā, vaṭṭalā ca. Valāhakajā bhāsurā dubbibhāgarūpā rattibhāge andhakāraṃ vidhamantā tiṭṭhanti, devūpabhogā eva honti. Veṇupabbajā kāraphalasamānavaṇṇā, na bhāsurā, te ca veḷavo amanussagocare eva padese jāyanti. Macchasīsajā pāṭhīnapiṭṭhisamānavaṇṇā, vaṭṭalā, laghavo ca honti pabhāvihīnā, te ca macchā samuddamajjheyeva jāyanti. Saṅkhajā saṅkhoracchavivaṇṇā, kolappamāṇāpi honti pabhāvihīnāva. Sippijā pana pabhāvisesayuttāva honti nānāsaṇṭhānā. Evaṃ jātito aṭṭhavidhāsu muttāsu yā macchasaṅkhasippijā, tā sāmuddikā. Bhujaṅgajāpi kāci sāmuddikāti vadanti, itarā asāmuddikā. Tena vuttaṃ ‘‘sāmuddikamuttāti nidassanamattametaṃ, sabbāpi pana muttā muttā evā’’ti. Bahulato vā aṭṭhakathāyaṃ etaṃ vuttaṃ ‘‘muttāti sāmuddikamuttā’’ti. Bahulañhi loke sāmuddikāva muttā dissanti. Tatthāpi sippijāva, itarā kadāci kācīti.

'केवळ उदाहरण' असे म्हटले आहे कारण मोत्यांचे उत्पत्तीनुसार अनेक प्रकार आहेत. हत्तीचा मस्तक (हत्तीकुंभ), डुकराचा सुळा (वराहदाढ), सर्पाचे मस्तक (भुजंगसीस), ढगांचा समूह (वलाहककूट), बांबूचा पेरा (वेणूपाब), माशाचे मस्तक (मच्छसीस), शंख आणि शिंपला (सिप्पी) या आठ मोत्यांच्या उत्पत्तीच्या योनी आहेत. त्यापैकी हत्तीच्या मस्तकापासून उत्पन्न झालेले मोती पिवळ्या रंगाचे व प्रभाहीन असतात. डुकराच्या सुळ्यापासून उत्पन्न झालेले मोती डुकराच्या सुळ्याच्या रंगाचेच असतात. सर्पाच्या मस्तकापासून उत्पन्न झालेले मोती निळ्या रंगाचे, अत्यंत शुद्ध आणि गोल असतात. ढगांपासून उत्पन्न झालेले मोती तेजस्वी, विभागण्यास कठीण आणि रात्रीच्या वेळी अंधाराचा नाश करणारे असतात, ते केवळ देवांच्या उपभोगासाठीच असतात. बांबूच्या पेऱ्यापासून उत्पन्न झालेले मोती कारफळासारख्या रंगाचे व अप्रकाशमान असतात, आणि ते बांबू केवळ मानवरहित प्रदेशातच उगवतात. माशाच्या मस्तकापासून उत्पन्न झालेले मोती पाठीन माशाच्या पाठीसारख्या रंगाचे, गोल, हलके आणि प्रभाहीन असतात, आणि ते मासे समुद्राच्या मध्यभागीच उत्पन्न होतात. शंखापासून उत्पन्न झालेले मोती शंखाच्या त्वचेच्या रंगाचे, बोराच्या आकाराचे आणि प्रभाहीन असतात. शिंपल्यापासून उत्पन्न झालेले मोती मात्र विशेष प्रभायुक्त आणि विविध आकारांचे असतात. अशा प्रकारे उत्पत्तीनुसार आठ प्रकारच्या मोत्यांमध्ये जे मासे, शंख आणि शिंपल्यापासून उत्पन्न होतात, ते सामुद्रिक (समुद्रातील) असतात. सर्पापासून उत्पन्न होणारे काही मोती देखील सामुद्रिक असतात असे म्हणतात, आणि इतर असामुद्रिक असतात. म्हणूनच म्हटले आहे - 'सामुद्रिक मोती हे केवळ उदाहरण आहे, परंतु सर्वच मोती हे मोतीच आहेत.' किंवा अट्ठकथेमध्ये बहुतांश करून असे म्हटले आहे - 'मोती म्हणजे सामुद्रिक मोती.' कारण जगात बहुतांश करून सामुद्रिक मोतीच पाहायला मिळतात. त्यामध्येही शिंपल्यापासून उत्पन्न झालेलेच जास्त असतात, इतर कधीतरीच आढळतात.

174. Idha natthi niyamo kevalaṃ dravabhāvasseva adhippetattā.

१७४. येथे कोणताही नियम नाही, कारण केवळ द्रवभावाचाच विचार अभिप्रेत आहे.

175. Nisitabhāvenāti santāpanādivasappavattena tikhiṇabhāvena. Usmākārañhi nisānaṃ idha nisitabhāvo. Pākatikoti sābhāviko kāyusmāti adhippeto. Sadāti sabbakālaṃ yāva jīvitindriyaṃ pavattati. Petaggi nijjhāmataṇhikapetaggi. Idhāti bāhiratejodhātukathāyaṃ.

१७५. 'निसितभावेन' म्हणजे उष्णता इत्यादींच्या प्रभावाने तीक्ष्ण होणे. उष्णतेचा आकार हाच येथे तीक्ष्णभाव आहे. 'प्राकृतिक' म्हणजे स्वाभाविक शरीराची उष्णता अभिप्रेत आहे. 'सदा' म्हणजे जोपर्यंत जीवितेंद्रिय चालू आहे तोपर्यंत सर्वकाळ. 'प्रेताग्नी' म्हणजे तृष्णेने जळणाऱ्या प्रेताचा अग्नी. 'येथे' म्हणजे बाह्य तेजोधातूच्या कथनात.

176. Vāyanaṃ bījanaṃ, taṃ pana thāmasā pavattīti āha ‘‘savegagamanavasenā’’ti. Samudīraṇaṃ allaparisosanaṃ, bhūtasaṅghātassa desantaruppattihetubhāvo vā.

१७६. 'वायन' म्हणजे वारा घालणे (वीजणे), परंतु ते वेगाने चालते म्हणून म्हटले आहे - 'वेगाने जाण्याच्या भावाने.' 'समुदीरण' म्हणजे ओलेपणा सुकवणे, किंवा भूतसमुदायाचे एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी जाण्याचे कारण असणे.

177. Bhitticchiddādivasena labbhamānaṃ ajaṭākāsaṃ nissāyeva paricchedākāsassa parikammakaraṇanti āha ‘‘ajaṭākāsassa ca kathitata’’nti.

१७७. भिंतीचे छिद्र इत्यादींमुळे मिळणाऱ्या अजाटाकाशाचा (अनंत आकाशाचा) आश्रय घेऊनच परिच्छेद आकाशाचे परिकर्म (साधना) केले जाते, म्हणून म्हटले आहे - 'अजाटाकाशाविषयी सांगितले आहे' असे.

179. Sukhadukkhaphoṭṭhabbasamuṭṭhāpanapaccayabhāvenāti iṭṭhāniṭṭhaphoṭṭhabbānaṃ nibbattakabhūtena paccayabhāvena. Kassa pana so paccayabhāvoti āha ‘‘sarīraṭṭhakautussā’’ti[Pg.54]. Paccayabhāvenāti ca hetumhi karaṇavacanaṃ. Tena hi kāraṇabhūtena sukhadukkhaphoṭṭhabbānaṃ yathāvuttasamatthatā hotīti. ‘‘Tathevā’’ti iminā ‘‘yathābalaṃ sarīrekadesasakalasarīra’’nti idaṃ anukaḍḍhati. Evanti attano phalūpacārasiddhena pharaṇappakārena. Etesanti sukhādīnaṃ. ‘‘Oḷārikappavatti eva vā pharaṇa’’nti iminā nirupacāraṃ etesaṃ pharaṇaṭṭhaṃ dasseti. Ubhayavatoti sukhadukkhavato, somanassadomanassavato ca, pharaṇāpharaṇaṭṭhānavato vā.

१७९. "सुखदुःखफोट्ठब्बसमुट्ठापनपच्चयभावेन" म्हणजे इष्ट आणि अनिष्ट फोट्ठब्बांच्या (स्पर्शांच्या) उत्पत्तीचे कारण असण्याच्या अवस्थेने (प्रत्ययभावाने). पण हा प्रत्ययभाव कोणाचा आहे? म्हणून म्हटले आहे - "शरीरट्ठकउतुस्सा" (शरीरातील अष्टक आणि ऋतूंचा उत्साह). "पच्चयभावेन" हा हेतू अर्थातील तृतीया विभक्तीचा प्रयोग (करणवचन) आहे. कारण त्या कारणभूत तत्त्वामुळे सुख-दुःखकारक फोट्ठब्बांची यथोक्त सामर्थ्यता प्राप्त होते. "तथैव" या शब्दाने "यथाबलं शरीरैकदेससकलशरीरं" (बळानुसार शरीराचा एक भाग किंवा संपूर्ण शरीर) याचे अनुकर्षण केले जाते. "एवं" म्हणजे स्वतःच्या फलोपचाराने सिद्ध झालेल्या पसरण्याच्या (फरण) पद्धतीने. "एतेसं" म्हणजे या सुखादींचे. "ओळारिकप्पवत्ति एव वा फरणं" (स्थूल प्रवृत्ती म्हणजेच पसरणे होय) याद्वारे उपचाराशिवाय यांचे पसरणे (फरणत्व) दर्शविले आहे. "उभयवतो" म्हणजे सुख-दुःख असणाऱ्याचे, आणि सोमनस्य-दोमनस्य असणाऱ्याचे, किंवा पसरण्याच्या व न पसरण्याच्या स्थानांचे.

181. Ettha vuttaṃ saṅkappanti etasmiṃ ‘‘saṅkappo kāmo’’tiādike (mahāni. 1; cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 8) niddesapadese vuttaṃ saṅkappaṃ. Tattha hi kilesakāmova ‘‘saṅkapparāgo purisassa kāmo’’tiādīsu (a. ni. 6.63; kathā. 513) viya. Vatthukāmassa tathā tathā saṅkappanato parikappanato ‘‘saṅkappo’’ti vutto, na vitakkoti ayamettha attho vutto. Ṭīkāyaṃ pana vitakkavasena atthaṃ dassetuṃ ‘‘sopi hī’’tiādi vuttaṃ. Tatrāpi purimo evattho adhippetoti ce, sampiṇḍanattho pi-saddo niratthako siyā, ‘‘kilesasanthavasambhavato’’ti ca na vattabbaṃ siyā, parato ca ‘‘byāpādavacanena byāpādavitakkaṃ dassetī’’ti vakkhati. Kilesakāmo vibhatto kilesasampayuttattāti adhippāyo. Kāmapaṭibaddhāti ettha kāma-saddena vatthukāmāpi saṅgahitāti daṭṭhabbā.

१८१. येथे "संकल्प" असे म्हटले आहे, ते "संकप्पो कामो" इत्यादी (महानिद्देस १; चूळनिद्देस, अजितमाणवपुच्छाणिद्देस ८) निर्देश प्रदेशात सांगितलेल्या संकल्पाविषयी आहे. कारण तेथे "संकप्परागो पुरिसस्स कामो" (संकल्पराग हा माणसाचा काम/वासना आहे) इत्यादींप्रमाणे क्लेशकामच अभिप्रेत आहे. वस्तुकमाच्या त्या त्या प्रकारे संकल्प केल्यामुळे, परिकल्प केल्यामुळे त्याला "संकल्प" म्हटले आहे, "वितर्क" नाही, असा येथे अर्थ सांगितला आहे. परंतु, टीकेमध्ये वितर्काच्या दृष्टीने अर्थ दर्शवण्यासाठी "सोपि ही" इत्यादी म्हटले आहे. जर तेथेही पूर्वोक्त अर्थच अभिप्रेत असेल, तर समुच्चय अर्थाचा 'पि' (सुद्धा) शब्द निरर्थक ठरेल, आणि "किलेससंथवसंभवतो" (क्लेश-संसर्गाच्या उत्पत्तीमुळे) असे म्हणणे योग्य ठरणार नाही, आणि पुढे "व्यापादवचनाने व्यापादवितर्क दर्शवितो" असे म्हटले जाईल. क्लेशकाम हा क्लेशाशी संप्रयुक्त असल्यामुळे विभक्त केला आहे, असा अभिप्राय आहे. "कामपटिबद्ध" यामध्ये 'काम' शब्दाने वस्तुकम देखील समाविष्ट केला आहे, असे समजावे.

182. Ubhayattha uppannoti sattesu, saṅkhāresūti ubhayattha uppanno, sattākāro, saṅkhārākāroti vā ārammaṇassa ubhayākāraggahaṇavasena uppanno. Kammapathaviseso, kammapathavināsako ca kammapathabhedoti dassetuṃ ‘‘abhijjhāsaṃyogenā’’tiādi vuttaṃ. Tathā vihiṃsāya vihiṃsāvitakkaṃ dassetīti yojanā. Vihiṃsāyāti ca vihiṃsāvacanenāti attho. Yathāsambhavaṃ pāṇātipātādivasenāti ādi-saddena adinnādānamusāvādapesuññapharusavācāsamphappalāpe saṅgaṇhāti. Sabba…pe… saṅgāhakehi kāmanekkhammadhātūhi. Dve dveti byāpādavihiṃsādhātuyo, abyāpādaavihiṃsādhātuyo ca. ‘‘Etthāti panā’’tiādinā saṃkilesavodānānaṃ saṅkarabhāvassa aniṭṭhāpajjanassa ca dassanena purimaṃyeva atthaṃ byatirekamukhena sampādeti.

१८२. "उभयत्थ उप्पन्नो" (दोन्ही ठिकाणी उत्पन्न झालेला) म्हणजे सत्त्वांमध्ये आणि संस्कारांमध्ये अशा दोन्ही ठिकाणी उत्पन्न झालेला, किंवा आलंबनाच्या दोन्ही आकारांचे ग्रहण करण्याच्या दृष्टीने सत्त्वाकार आणि संस्काराकार म्हणून उत्पन्न झालेला. कर्मपथाचा विशेष आणि कर्मपथाचा विनाशक हाच कर्मपथाचा भेद आहे, हे दर्शवण्यासाठी "अभिज्झासंयोगेन" (अभिज्झा-संयोगाने) इत्यादी म्हटले आहे. त्याचप्रमाणे विहिंसेद्वारे विहिंसावितर्क दर्शविला जातो, अशी योजना करावी. "विहिंसाय" म्हणजे विहिंसा शब्दाने, असा अर्थ आहे. "यथासंभव प्राणातिपातादींच्या द्वारे" यातील 'आदी' शब्दाने अदिन्नादान (चोरी), मुसावाद (असत्य बोलणे), पेसुञ्ञ (चाडी लावणे), फरुसवाचा (कठोर बोलणे) आणि संफप्पलाप (व्यर्थ बडबड) यांचा संग्रह होतो. सर्व...पे... संग्रह करणाऱ्या काम आणि नैष्क्रम्य धातूंद्वारे. "द्वे द्वे" (दोन दोन) म्हणजे व्यापाद व विहिंसा धातू, आणि अव्यापाद व अविहिंसा धातू. "एत्थाति पना" इत्यादींद्वारे संक्लेश आणि वोदान (शुद्धी) यांच्या संकरभावाचा (मिश्रणाचा) अनिष्ट प्रसंग दर्शवून पूर्वोक्त अर्थच व्यतिरेक पद्धतीने सिद्ध केला जातो.

Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुत्तन्तभाजनीयवर्णना समाप्त झाली.

2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā

२. अभिधम्मभाजनीयवर्णना

183. Āveṇikattho [Pg.55] atisayattho ca visesasaddo hotīti tadubhayaṃ dassetuṃ ‘‘puggalantarāsādhāraṇaṃ, nīlādisabbarūpasādhāraṇañcā’’ti vuttaṃ. Asādhāraṇakāraṇenāpi hi niddeso hoti yathā ‘‘bherisaddo, yavaṅkuro’’ti. Atisayakāraṇenapi yathā ‘‘atītānāgatapaccuppannānaṃ kammasamādānānaṃ ṭhānaso hetuso vipākaṃ yathābhūtaṃ pajānātī’’ti (kathā. 355; paṭi. ma. 2.44). Dhātuattho evāti ‘‘dhātu’’iti imassa dhātusaddasseva attho. Dhātuvacanīyo hi attho upasaggena jotīyati.

१८३. "विसेस" (विशेष) हा शब्द आवेणिक (असाधारण/विशिष्ट) अर्थ आणि अतिशय अर्थ दर्शवणारा आहे, हे दोन्ही दर्शवण्यासाठी "पुग्गलन्तरासाधारणं, नीलादिसब्बरूपसाधारणञ्च" (इतर पुद्गलांशी असाधारण आणि नील इत्यादी सर्व रूपांशी साधारण) असे म्हटले आहे. कारण असाधारण कारणाने देखील निर्देश होतो, जसे की "भेरीचा आवाज, यवाचा अंकुर". अतिशय कारणाने देखील निर्देश होतो, जसे की "atītānāgatapaccuppannānaṃ kammasamādānānaṃ ṭhānaso hetuso vipākaṃ yathābhūtaṃ pajānātī" (अतीत, अनागत आणि प्रत्युत्पन्न कर्म-समादानांच्या विपाकाला स्थान आणि हेतूच्या दृष्टीने यथाभूत जाणतो). "धातुअत्थो एव" म्हणजे "धातू" या शब्दाचाच अर्थ आहे. कारण धातूने सांगण्याचा अर्थ उपसर्गाने प्रकाशित केला जातो.

Purimena asadiso vidhānadhāraṇatthānaṃ pākaṭo bhedoti. Visabhāgalakkhaṇā visadisasabhāvā avayavā bhāgā, tesu.

पूर्वीच्याशी असमान असलेल्या विधान आणि धारण करण्याच्या स्थानांचा स्पष्ट भेद आहे. विसभागलक्षण (भिन्न लक्षणे असलेले) म्हणजे विसदृश स्वभाव असलेले अवयव किंवा भाग, त्यांच्यामध्ये.

Yathāsambhavanti kiriyāmanodhātu upanissayakoṭiyā, vipākamanodhātu vipākamanoviññāṇassa anantarādināpi, itarassa sabbāpi upanissayakoṭiyāva. Dhammadhātu pana vedanādikā sahajātā sahajātādinā, asahajātā anantarādinā, upanissayena ārammaṇādinā ca manoviññāṇassa paccayoti evaṃ manodhātudhammadhātūnaṃ manoviññāṇassa hetubhāvo yathāsambhavaṃ yojetabbo. Dvārabhūtamanopi sutte ‘‘manodhātū’’ti vuccatīti āha ‘‘dvārabhūtamanovasena vā’’ti. Tassā manodhātuyā manoviññāṇassa hetubhāvo yathāsambhavaṃ yojetabboti sambandho.

"यथासंभव" म्हणजे क्रिया-मनोधातू उपनिस्सय (उपनिश्रय) कोटीने, विपाक-मनोधातू विपाक-मनोविज्ञानाच्या अनंतर इत्यादी प्रत्ययाने देखील, आणि इतर सर्व उपनिस्सय कोटीनेच प्रत्यय होतात. धम्मधातू (धर्मधातू) जसे की वेदना इत्यादी, सहजात (एकत्र उत्पन्न होणारे) हे सहजात इत्यादी प्रत्ययाने, असहजात हे अनंतर इत्यादी प्रत्ययाने, उपनिस्सय आणि आलंबन इत्यादी प्रत्ययाने मनोविज्ञानाचे प्रत्यय (कारण) होतात; अशा प्रकारे मनोधातू आणि धम्मधातू यांचा मनोविज्ञानाशी असलेला हेतूभाव यथासंभव जोडला पाहिजे. द्वारभूत मनाला देखील सुत्तात "मनोधातू" म्हटले जाते, म्हणून सांगितले आहे - "द्वारभूतमनोवसेन वा" (किंवा द्वारभूत मनाच्या वशाने). त्या मनोधातूचा मनोविज्ञानाशी असलेला हेतूभाव यथासंभव जोडला पाहिजे, असा संबंध आहे.

Purimanayenāti visesanaṃ dutiyanayassa hīnattikavaseneva vibhattattā. Nānādhātūnañca cakkhudhātuādīnanti sambandho.

"पूर्वीच्या नयाने" हे विशेषण दुसऱ्या नयाचे हीन-त्रिक (हीनत्तिक) च्या वशानेच विभाजन केल्यामुळे आहे. "नानाधातूनाञ्च" (विविध धातूंचा) याचा "चक्खुधातु आदींचा" असा संबंध आहे.

Na hi dve manoviññāṇadhātuyo santi aṭṭhārasadhātuvibhāgadassaneti adhippāyo. Khandhāyatanadhātindriyānaṃyeva vasena saṅkhepādivibhāgadassanaṃ tesaṃ bahulaṃ pariññeyyadhammasaṅgaṇhanato. Saccadesanā pana atisaṃkhittabhāvatoyevettha bahikatā.

कारण अठरा धातूंच्या विभागाच्या दर्शनात दोन मनोविज्ञानधातू नसतात, असा अभिप्राय आहे. स्कंध, आयतन, धातू आणि इंद्रियांच्या वशानेच संक्षेप इत्यादी विभागांचे दर्शन घडवले आहे, कारण त्यांच्यामध्ये परिज्ञेय (जाणून घेण्यायोग्य) धर्मांचा विपुल संग्रह होतो. परंतु, सत्यदेशना अतिसंक्षिप्त असल्यामुळेच येथून वगळली (बाहेर ठेवली) आहे.

Nijjīvassātiādi visesato sattasuññatādīpanatthā dhātudesanāti katvā vuttaṃ. Purimanayo aññesampi kamavuttīnaṃ dhātūnaṃ sambhavatīti adhippāyena [Pg.56] vuttoti ‘‘manodhātuyeva vā’’tiādinā dutiyanayo vutto. Tattha avijjamānepi purecarānucarabhāveti purecarānucarābhisandhiyā abhāvepi kevalaṃ anantarapubbakālaanantarāparakālatāya manodhātu purecarānucarā viya daṭṭhabbāti vuttā.

"निज्जीवस्स" (निर्जीवाचे) इत्यादी विशेषतः सत्त्व-शून्यतेचे प्रदीपन करण्यासाठी धातूंची देशना आहे, असे मानून म्हटले आहे. पूर्व नय इतर देखील क्रमवृत्ती असणाऱ्या धातूंमध्ये संभवतो, या अभिप्रायाने "मनोधातुयेव वा" (किंवा मनोधातूच) इत्यादींद्वारे दुसरा नय सांगितला आहे. तेथे "पुरेचर-अनुचर भाव नसतानाही" म्हणजे पूर्वगामी आणि अनुगामी असण्याच्या हेतूचा अभाव असतानाही, केवळ अनंतर-पूर्वकाळ आणि अनंतर-अपरकाळ असल्यामुळे मनोधातू पूर्वगामी आणि अनुगामी असल्यासारखीच पाहिली पाहिजे, असे म्हटले आहे.

‘‘Aññaṃ aggahetvā pavattituṃ asamatthatāyā’’ti etena viññāṇassa ekantasārammaṇatādassanena ‘‘ārammaṇena vinā sayameva nīlādiābhāsaṃ cittaṃ pavattatī’’ti evaṃ pavattitaṃ viññāṇavādaṃ paṭisedheti.

"दुसऱ्याचे ग्रहण केल्याशिवाय प्रवृत्त होण्यास असमर्थ असल्यामुळे" याद्वारे विज्ञानाच्या एकांत आलंबनत्वाचे (आलंबनाशिवाय विज्ञान असू शकत नाही हे) दर्शन घडवून, "आलंबनाशिवाय स्वतःच नील इत्यादी आभासरूपाने चित्त प्रवृत्त होते" अशा प्रकारे मांडलेल्या विज्ञानवादाचा निषेध केला आहे.

184. Ekanānāsantānagatānanti ekasantānagatānaṃ abhinnasantānagatānaṃ dvārānaṃ, nānāsantānagatānaṃ bhinnasantānagatānaṃ ārammaṇānanti yojanā. Ekanānājātikattāti cakkhādiekekajātikattā dvārānaṃ, nīlādianekajātikattā ārammaṇānaṃ.

१८४. "एकनानासन्तानगतानां" म्हणजे एकाच संतानामध्ये असलेल्या अभिन्नसंतानगत द्वारांचे, आणि नाना संतानांमध्ये असलेल्या भिन्नसंतानगत आलंबनांचे, अशी योजना करावी. "एकनानाजातिकात्ता" म्हणजे चक्षू इत्यादी एकेक जातीचे असणे द्वारांचे, आणि नील इत्यादी अनेक जातींचे असणे आलंबनांचे.

Cakkhādi ekampi viññāṇassa paccayo hoti, rūpādi pana anekameva saṃhatanti imassa vā atthavisesassa dassanatthaṃ cakkhurūpādīsu vacanabhedo kato. Kiṃ pana kāraṇaṃ cakkhādi ekampi viññāṇassa paccayo hoti, rūpādi pana anekamevāti? Paccayabhāvavisesato. Cakkhu hi cakkhuviññāṇassa nissayapurejātaindriyavippayuttapaccayehi paccayo hontaṃ atthibhāveneva hoti tasmiṃ sati tassa bhāvato, asati abhāvato, yato taṃ atthiavigatapaccayehissa paccayo hotīti vuccatīti. Taṃnissayatā cassa na ekadesena allīyanavasena icchitabbā arūpabhāvato, atha kho garurājādīsu sissarājapurisādīnaṃ viya tappaṭibaddhavuttitāya. Itare ca paccayā tena tena visesena veditabbā. Svāyaṃ paccayabhāvo na ekasmiṃ na sambhavatīti ekampi cakkhu cakkhuviññāṇassa paccayo hotīti dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘cakkhuñca paṭiccā’’ti ekavacananiddeso kato.

चक्षू (डोळा) इत्यादी एकही विज्ञानाचा प्रत्यय (कारण) होतो, परंतु रूपादी अनेक एकत्र येऊनच (प्रत्यय होतात), हा अर्थविशेष दर्शवण्यासाठी चक्षू, रूप इत्यादींमध्ये वचनाचा भेद (एकवचन-बहुवचन भेद) केला गेला आहे. पण काय कारण आहे की चक्षू इत्यादी एकही विज्ञानाचा प्रत्यय होतो, तर रूपादी अनेक एकत्र येऊनच? प्रत्ययभावाच्या (कारणभावाच्या) विशेषत्वामुळे. चक्षू हे चक्षुविज्ञानाचा निश्रय (निसय), पुरेजात, इंद्रिय आणि विप्रयुक्त प्रत्ययांद्वारे प्रत्यय होत असताना, त्याच्या अस्तित्वानेच (अत्थिभावेन) होते; कारण ते (चक्षू) असताना ते (विज्ञान) होते, आणि ते नसताना ते होत नाही. म्हणूनच त्याला 'अत्थि' (अस्तित्व) आणि 'अविगत' (अविगत) प्रत्ययांद्वारे प्रत्यय होतो असे म्हटले जाते. आणि त्याचा (विज्ञानाचा) त्यावर (चक्षूवर) असलेला आश्रय हा कोणत्यातरी एका भागाला चिकटून राहण्याच्या स्वरूपात मानला जाऊ नये, कारण ते अरूप (अमूर्त) आहे; तर जसे शिक्षक किंवा राजा इत्यादींवर अनुक्रमे शिष्य किंवा राजसेवक इत्यादींचे वर्तन अवलंबून असते, तसे ते त्याच्याशी बद्ध असण्याच्या स्वरूपात आहे. इतर प्रत्यय देखील त्या त्या वैशिष्ट्यांसह समजून घ्यावेत. हा प्रत्ययभाव एकावरच संभवत नाही असे नाही, म्हणून एकच चक्षू देखील चक्षुविज्ञानाचा प्रत्यय होतो हे दर्शवण्यासाठी पाळीमध्ये "चक्खुञ्च पटिच्च" (चक्षूचा आश्रय घेऊन) असा एकवचनी निर्देश केला आहे.

Rūpaṃ pana yadipi cakkhu viya purejātaatthiavigatapaccayehi paccayo hoti puretaraṃ uppannaṃ hutvā vijjamānakkhaṇeyeva upakārakattā, tathāpi anekameva saṃhataṃ hutvā paccayo hoti ārammaṇabhāvato. Yañhi paccayadhammaṃ sabhāvabhūtaṃ, parikappitākāramattaṃ [Pg.57] vā viññāṇaṃ vibhāventaṃ pavattati, tadaññesañca satipi paccayabhāve so tassa sārammaṇasabhāvato yaṃ kiñci anālambitvā pavattituṃ asamatthassa olubbha pavattikāraṇatāya ālambanīyato ārammaṇaṃ nāma. Tassa yasmā yathā yathā sabhāvūpaladdhi viññāṇassa ārammaṇapaccayalābho, tasmā cakkhuviññāṇaṃ rūpaṃ ārabbha pavattamānaṃ tassa sabhāvaṃ vibhāventameva pavattati. Sā cassa indriyādhīnavuttikassa ārammaṇasabhāvūpaladdhi na ekadvikalāpagatavaṇṇavaseneva hoti, nāpi katipayakalāpavaṇṇavasena, atha kho ābhogānurūpaṃ āpāthagatavaṇṇavasenāti anekameva rūpaṃ saṃhaccakāritāya viññāṇassa paccayo hotīti dassento bhagavā ‘‘rūpe cā’’ti bahuvacanena niddisi.

परंतु रूप जरी चक्षूसारखेच पुरेजात, अत्थि आणि अविगत प्रत्ययांद्वारे प्रत्यय होत असले—कारण ते आधी उत्पन्न होऊन विद्यमान क्षणीच उपकारक ठरते—तरीही ते आलंबनभावामुळे (आरम्मणभावामुळे) अनेक एकत्र येऊनच प्रत्यय बनते. कारण जो प्रत्ययधर्म स्वभावभूत किंवा केवळ कल्पित आकाराचा असून विज्ञानाला प्रकट करत प्रवृत्त होतो, आणि इतर धर्मांचा प्रत्ययभाव असतानाही, विज्ञानाचा स्वभाव आलंबनयुक्त (सारम्मण) असल्यामुळे, कोणत्याही आलंबनाशिवाय प्रवृत्त होण्यास असमर्थ असलेल्या विज्ञानाचे ते अवलंबन करून प्रवृत्त होण्याचे कारण असल्यामुळे, आलंबन घेण्यायोग्य असल्यामुळे त्याला 'आरम्मण' (आलंबन) म्हटले जाते. त्या विज्ञानाला जशी जशी स्वभावाची उपलब्धी होते, तसा तसा त्याला आलंबनप्रत्ययाचा लाभ होतो. म्हणून चक्षुविज्ञान रूपाचा आश्रय घेऊन प्रवृत्त होत असताना, त्याच्या स्वभावाला प्रकट करतच प्रवृत्त होते. आणि इंद्रियांच्या अधीन वर्तन करणाऱ्या या विज्ञानाची आलंबन-स्वभाव-उपलब्धी केवळ एक किंवा दोन कलापांमध्ये (समूहांमध्ये) असलेल्या वर्णाच्या (रंगाच्या) स्वरूपात होत नाही, किंवा काही मोजक्या कलापांच्या वर्णाच्या स्वरूपातही होत नाही; तर ती आभोगाच्या (मनोयोगाच्या) अनुरूप अशा गोचर झालेल्या (आपाथगत) वर्णाच्या स्वरूपात होते. अशा प्रकारे अनेक रूपे एकत्र येऊन कार्य करत असल्यामुळे विज्ञानाचा प्रत्यय होतात, हे दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी "रूपे च" (आणि रूपांचा) असा बहुवचनी निर्देश केला आहे.

Yaṃ pana ‘‘rūpāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā, taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.1) vuttaṃ, taṃ kathanti? Tampi yādisaṃ rūpāyatanaṃ cakkhuviññāṇassa ārammaṇapaccayo, tādisameva sandhāya vuttaṃ. Kīdisaṃ pana tanti? Samuditanti pākaṭoyamattho. Evañca katvā yadeke vadanti ‘‘āyatanasallakkhaṇavasena cakkhuviññāṇādayo sallakkhaṇārammaṇā, na dabyasallakkhaṇavasenā’’ti, taṃ yuttameva hoti. Na cettha samudāyārammaṇatā āsaṅkitabbā samudāyābhogasseva abhāvato, samuditā pana vaṇṇadhammā ārammaṇapaccayā honti. Kathaṃ pana paccekaṃ asamatthā samuditā ārammaṇā honti, na hi paccekaṃ daṭṭhuṃ asakkontā andhā samuditā passantīti? Nayidamekantikaṃ visuṃ asamatthānaṃ sivikāvahanādīsu samatthatāya dassanato. Kesādīnañca yasmiṃ ṭhāne ṭhitānaṃ paccekaṃ vaṇṇaṃ gahetuṃ na sakkā, tasmiṃyeva ṭhāne samuditānaṃ taṃ gahetuṃ sakkāti bhiyyopi tesaṃ saṃhaccakāritā paribyattā. Etena kiṃ cakkhuviññāṇassa paramāṇurūpaṃ ārammaṇaṃ, udāhu taṃsamudāyotiādikā codanā [Pg.58] paṭikkhittā veditabbā. ‘‘Sotañca paṭicca sadde cā’’tiādīsupi ayameva nayo.

परंतु जे "रूपायतन हे चक्षुविज्ञानधातू आणि त्याच्याशी संप्रयुक्त असलेल्या धर्मांचा आलंबनप्रत्ययाने प्रत्यय आहे" (पट्ठान १.१.१) असे म्हटले आहे, ते कसे? ते देखील ज्या प्रकारचे रूपायतन चक्षुविज्ञानाचा आलंबनप्रत्यय आहे, त्याच प्रकारच्या रूपायतनाला उद्देशून म्हटले आहे. पण ते कोणत्या प्रकारचे आहे? 'समुदित' (एकत्रित) आहे, हा अर्थ स्पष्ट आहे. आणि असे मानल्याने जे काही लोक म्हणतात की, "आयतन-लक्षणाच्या वशने चक्षुविज्ञान इत्यादी लक्षणाला आलंबन बनवणारे असतात, द्रव्याच्या लक्षणाच्या वशने नव्हे", ते योग्यच ठरते. आणि येथे समुदायाचे आलंबन असण्याची शंका घेऊ नये, कारण समुदायाचा आभोग (जाणीव) नसतोच; तर एकत्रित झालेले वर्णधर्म (रंगधर्म) हे आलंबनप्रत्यय होतात. पण जे स्वतंत्रपणे असमर्थ आहेत, ते एकत्रित होऊन कसे काय आलंबन बनू शकतात? कारण स्वतंत्रपणे पाहण्यास असमर्थ असलेले आंधळे लोक एकत्र येऊन पाहू शकत नाहीत ना? हे एकांतिक (नियम) नाही; कारण स्वतंत्रपणे असमर्थ असलेल्या लोकांची पालखी वाहणे इत्यादी कामांमध्ये समर्थता दिसून येते. तसेच केस इत्यादी ज्या ठिकाणी स्थित असताना त्यांचा स्वतंत्रपणे वर्ण (रंग) ग्रहण करता येत नाही, त्याच ठिकाणी ते एकत्रित झाल्यावर त्यांचे ग्रहण करता येते, यावरून त्यांची एकत्रितपणे कार्य करण्याची क्षमता अधिक स्पष्ट होते. यावरून, "चक्षुविज्ञानाचे आलंबन परमाणुरूप आहे की त्यांचा समुदाय?" इत्यादी आक्षेप फेटाळले गेले आहेत असे समजावे. "श्रोताचा (कानाचा) आश्रय घेऊन आणि शब्दांचा..." इत्यादींमध्ये देखील हाच नियम लागू होतो.

Evampi attho labbhatīti ‘‘manodhātuyāpī’’ti pi-saddena na kevalaṃ javanapariyosānā manoviññāṇadhātuyeva sampiṇḍīyati, atha kho tadārammaṇabhavaṅgasaṅkhātāpi sampiṇḍīyatīti evampi attho labbhati, sambhavatīti attho. Evaṃ satīti evaṃ aññamanodhātuppavattiyā oraṃ pavattacittānaṃ manoviññāṇadhātutādassane sati. Satipi manaso sambhūtabhāve manodhātuyā manoviññāṇadhātubhāvappasaṅgo na hotiyeva taṃsabhāvasseva manoviññāṇadhātubhāvena niddiṭṭhattā. Idāni tamevatthaṃ ‘‘pañcaviññāṇadhātumanodhātū’’tiādinā pākaṭataraṃ karoti. Tabbidhurasabhāvenāti pañcaviññāṇadhātūhi visadisasabhāvena. Uppattiṭṭhānena cāti manodhātukiriyamanoviññāṇadhātuādīhi paricchinnena uppajjanaṭṭhānena ca. Idāni ekattaggahaṇaṃ vināpi yathāvuttassa atthassa sambhavaṃ dassetuṃ ‘‘anupanītepī’’tiādi vuttaṃ. Tattha sāmaññavasenāti sadisatāvasena. Tassāti bhavaṅgānantaraṃ uppannacittassa. Amanoviññāṇadhātubhāvāsiddhitoti manodhātubhāvāsiddhito. Na hi ‘‘manoviññāṇadhātuyāpi uppajjitvā niruddhasamanantaraṃ uppajjati cittaṃ…pe… tajjā manoviññāṇadhātū’’ti idaṃ vacanaṃ bhavaṅgānantaraṃ uppannacittassa manodhātubhāvaṃ sādheti. Siddhe hi manodhātubhāve taṃ tassa nivattakaṃ siyāti adhippāyo. Manoviññāṇadhātuyā pana uppannassa cittassa manoviññāṇadhātubhāvadīpakaṃ vacanaṃ tādisāya manodhātuyāpi manoviññāṇadhātubhāvameva dīpeyyāti kathaṃ tassā nivattakaṃ siyāti āha ‘‘na hi yaṃ codīyati, tadeva parihārāya hotī’’ti.

असाही अर्थ प्राप्त होतो म्हणून "मनोधातूचाही" यातील 'अपि' (ही/सुद्धा) या शब्दाने केवळ जवनाच्या समाप्तीपर्यंत असणारी मनोविज्ञानधातूच एकत्रित केली जात नाही, तर तदारंमण आणि भवांग संज्ञक देखील एकत्रित केले जातात, असाही अर्थ प्राप्त होतो, म्हणजेच संभवतो. 'असे असताना' म्हणजे अशा प्रकारे इतर मनोधातूच्या प्रवृत्तीच्या अलीकडे प्रवृत्त होणाऱ्या चित्तांना 'मनोविज्ञानधातू' म्हणून दर्शवले असता. मनाची उत्पत्ती झाली असली तरी मनोधातूचा मनोविज्ञानधातूभाव होण्याचा प्रसंग येत नाहीच, कारण त्याच स्वभावाला मनोविज्ञानधातूभावाने निर्दिष्ट केले गेले आहे. आता तोच अर्थ "पंचविज्ञानधातू, मनोधातू..." इत्यादींद्वारे अधिक स्पष्ट केला जात आहे. 'तद्विधुरस्वभावाने' म्हणजे पंचविज्ञानधातूंशी विसदृश (भिन्न) स्वभावाने. 'उत्पत्तिस्थानाने च' म्हणजे मनोधातू, क्रिया-मनोविज्ञानधातू इत्यादींनी परिच्छिन्न (मर्यादित) अशा उत्पन्न होण्याच्या स्थानाने. आता एकत्वाचे ग्रहण न करताही यथोक्त अर्थाचा संभव दर्शवण्यासाठी "अनुपनीत असतानाही..." इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'सामान्यवशाने' म्हणजे सादृश्यामुळे (सारखेपणामुळे). 'त्याचे' म्हणजे भवांगानंतर उत्पन्न झालेल्या चित्ताचे. 'अमनोविज्ञानधातूभाव असिद्ध असल्यामुळे' म्हणजे मनोधातूभाव असिद्ध असल्यामुळे. कारण "मनोविज्ञानधातू देखील उत्पन्न होऊन निरुद्ध झाल्यानंतर लगेचच चित्त उत्पन्न होते... पे... तज्जन्य मनोविज्ञानधातू" हे वचन भवांगानंतर उत्पन्न झालेल्या चित्ताचा मनोधातूभाव सिद्ध करत नाही. कारण मनोधातूभाव सिद्ध झाल्यावरच ते त्याचे निवर्तक (दूर करणारे) ठरेल, असा अभिप्राय आहे. परंतु मनोविज्ञानधातूपासून उत्पन्न झालेल्या चित्ताचा मनोविज्ञानधातूभाव दर्शवणारे वचन तशा प्रकारच्या मनोधातूचा देखील मनोविज्ञानधातूभावच दर्शवेल, तर मग ते त्याचे निवर्तक कसे होईल? म्हणून म्हटले आहे— "कारण ज्याच्यावर आक्षेप घेतला जातो, तेच त्याचे निवारण करणारे असू शकत नाही."

Yadi evaṃ pañcadvārāvajjanassa manoviññāṇadhātubhāvāpatti evāti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘manodhātuyāpī’’tiādi. Pañcaviññāṇehi manodhātūhi ca visiṭṭho sabhāvo pañcaviññāṇa…pe… sabhāvo, tassa vasena. Cutipaṭisandhibhavaṅgānanti tadārammaṇampi bhavaṅgantogadhaṃ katvā vuttaṃ. Javanāvasānānīti vā javanārammaṇattā tadārammaṇampi gahitaṃ daṭṭhabbaṃ. Tenevāha ‘‘chadvārikacittehi vā’’tiādi.

"जर असे असेल, तर पंचद्वारावर्जनाला (पंचद्वार-आवर्जनाला) मनोविज्ञानधातूभाव प्राप्त होईलच" हा आक्षेप मनात ठेवून "मनोधातूचाही..." इत्यादी म्हटले आहे. पंचविज्ञान आणि मनोधातू यांच्यापेक्षा विशिष्ट असलेला स्वभाव म्हणजे 'पंचविज्ञान... पे... स्वभाव', त्याच्या वशाने. 'च्युती, प्रतिसंधी आणि भवांग यांचे' यामध्ये तदारंमणाचाही भवांगामध्ये अंतर्भाव करून म्हटले आहे. किंवा 'जवन संपल्यानंतरचे' कारण जवनाचे आलंबन असल्यामुळे तदारंमण देखील ग्रहण केले गेले आहे असे समजावे. म्हणूनच म्हटले आहे— "किंवा सहा द्वारांमधील चित्तांद्वारे..." इत्यादी.

Visuṃ kātuṃ yuttanti āvajjanampi yadipi rūpādivisayaṃ hoti, javanaṃ viya ārammaṇarasānubhavanaṃ pana na hotīti edise ṭhāne visuṃ kātabbameva. Mano [Pg.59] cāti ca-saddo ‘‘manañca paṭiccā’’tiādīsu viya na sampiṇḍanattho, atha kho byatirekattho daṭṭhabbo.

‘वेगळे करणे योग्य आहे’ असे जरी आवर्जन (चित्त) देखील रूपादी विषयांचे ग्रहण करणारे असले, तरी जवनाप्रमाणे आलंबनाच्या रसाचा (अनुभवाचा) आस्वाद घेणारे ते नसते, म्हणून अशा ठिकाणी ते वेगळेच केले पाहिजे. ‘मनो च’ मधील ‘च’ हा शब्द “मनञ्च पटिच्च” इत्यादींमधील ‘च’ प्रमाणे समुच्चय (एकत्रित) करणारा नाही, तर तो व्यतिरेक (भेद) दर्शवणारा अर्थ समजला पाहिजे.

Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

अभिधम्मभाजनिय-वर्णना समाप्त झाली.

3. Pañhapucchakavaṇṇanā

३. पञ्हपुच्छक-वर्णना

Heṭṭhā vuttanayattāti dhammadhātumanoviññāṇadhātūnaṃ ‘‘pañcapaṇṇāsa kāmāvacaradhamme ārabbha rajjantassā’’tiādinā (vibha. aṭṭha. 150; 168) parittārammaṇādibhāve dassiyamāne ‘‘cittuppādarūpavasena taṃ taṃ samudāyaṃ ekekaṃ dhammaṃ katvā’’tiādinā (vibha. mūlaṭī. 150) tadatthassa khandhavibhaṅgavaṇṇanādīsu vuttanayattā.

‘खाली सांगितलेल्या पद्धतीने’ म्हणजे धम्मधातू आणि मनोविञ्ञाणधातूंच्या “पंचावन्न कामावचर धर्मांना अनुसरून आसक्त होणाऱ्याच्या...” इत्यादीद्वारे (विभंग अट्ठकथा १५०, १६८) परित्त-आलंबन (मर्यादित आलंबन) इत्यादी भाव दर्शविला जात असताना, “चित्तोत्पाद आणि रूपाच्या वशाने त्या त्या समुदायाला एकेक धम्म करून...” इत्यादीद्वारे (विभंग मूलटीका १५०) त्या अर्थाचे खंधविभंग-वर्णना इत्यादींमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने स्पष्टीकरण केले आहे.

Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.

पञ्हपुच्छक-वर्णना समाप्त झाली.

Dhātuvibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

धातुविभंग-वर्णना समाप्त झाली.

4. Saccavibhaṅgo

४. सच्चविभंग

1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā

१. सुत्तन्तभाजनिय-वर्णना

Uddesavaṇṇanā

उद्देस-वर्णना

189. Saccavinimuttaṃ [Pg.60] natthi pavattinivattitadubhayahetusandassanavasena pavattanato. Saccesu kamatīti saccesu visayabhūtesu pavattati. Desetabbatthavisayā hi desanāti. Etesu kamatīti etesu ariyasaccesu pariññādikiccasādhanavasena pavattati. ‘‘Sīlasamādhipaññāsaṅkhāta’’nti vuttaṃ atthasabhāvaṃ kamanakiriyāya kattubhāvena gahitanti pākaṭataraṃ katvā dassetuṃ ‘‘kiṃ kamatī’’ti pucchati. Tabbohārenāti tadupacārena. Etena nippariyāyena atthasabhāvaṃ sāsanaṃ, pariyāyena vacanasabhāvanti dasseti.

१८९. सत्यापासून मुक्त (सच्चविनिमुक्त) असे काहीही नाही, कारण प्रवृत्ती (संसार) आणि निवृत्ती (निर्वाण) या दोन्हीच्या हेतूंचे दर्शन घडवण्याच्या वशाने ते प्रवृत्त होते. ‘सत्यांमध्ये प्रवेश करते’ (सच्चेसु कमति) म्हणजे विषयभूत असलेल्या सत्यांमध्ये प्रवृत्त होते. कारण देशना ही उपदेश करण्यायोग्य अर्थाच्या विषयावरच आधारित असते. ‘यांच्यामध्ये प्रवेश करते’ म्हणजे या आर्यसत्यांमध्ये परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान) इत्यादी कर्तव्यांच्या साधनाच्या वशाने प्रवृत्त होते. “शील, समाधी आणि प्रज्ञा म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या” अशा सांगितलेल्या अर्थस्वभावाला गमनक्रियेच्या (प्रवेश करण्याच्या क्रियेच्या) कर्तेपणाने ग्रहण केले आहे, हे अधिक स्पष्ट करून दाखवण्यासाठी “काय प्रवेश करते?” असा प्रश्न विचारतात. ‘त्या व्यवहाराने’ म्हणजे त्या उपचाराने (लाक्षणिक अर्थाने). याद्वारे, मुख्य रूपाने (निष्पर्यायाने) शासन हे अर्थस्वभाव आहे आणि पर्यायाने (लाक्षणिक रूपाने) ते वचनस्वभाव आहे, हे दर्शविले जाते.

Taṃsabhāvāti dukkhādisabhāvā. Amusāsabhāvāti bādhanādibhāvena bhūtasabhāvā. Aññākārarahitāti abādhanādiākāravivittā. Dvidhāti dukkhadukkhatātannimittatāhi. Rāgādikilesapariḷāho kilesadāho. Santānassa avipphārikatākaraṇaṃ puggalahiṃsanaṃ. Attano eva tikhiṇabhāvoti saṅkhatadhammassa attano sabhāveneva rujāvahatikkhabhāvo. Sarasenevāti sabhāveneva. Sampiṇḍakassa samudayassa, kilesasantāparahitassa maggassa, avipariṇāmassa nirodhassa dassanena yathāsaṅkhyaṃ dukkhassa saṅkhatasantāpavipariṇāmaṭṭhā āvi bhavantīti āha ‘‘itare yathākkamaṃ samudayamagganirodhadassanehi āvibhavanākārā’’ti. Byāpetvāti bhavādīsu nānārammaṇesu ca visaṭā hutvā. Anekatthattā dhātūnaṃ ‘‘ūhanaṃ rāsikaraṇa’’nti vatvā puna tadatthaṃ vivarati ‘‘dukkhanibbattana’’nti. Ekavokārabhavepi hi rāsibhūtameva dukkhaṃ nibbattati anekadhammasamūhato, pageva catupañcavokārabhavesu. Ettha ca byāpanatthaṃ ākāraṃ, tassa ca ya-kārāgamaṃ katvā sampiṇḍanatthaṃ āyūhananti padaṃ veditabbaṃ. Nidadātīti dukkhassa ekantakāraṇattā taṃ nidassentaṃ viya janetīti dassento ‘‘idaṃ taṃ dukkha’’ntiādimāha. Dukkha…pe… āvi bhavati rogadassanena viya roganidānaṃ. Saṃyoga…pe… dassanehīti saṃyogaṭṭho visaṃyogasabhāvassa nirodhassa, palibodhaṭṭho niyyānasabhāvassa maggassa dassanena āvi bhavatīti attho. Teti saṃyogapalibodhaṭṭhā.

‘त्या स्वभावाचे’ म्हणजे दुःखादी स्वभावाचे. ‘अमृषा (सत्य) स्वभावाचे’ म्हणजे पीडा देणे इत्यादी रूपाने वास्तविक स्वभावाचे. ‘अन्य आकाराने रहित’ म्हणजे अपीडा (पीडा न देणे) इत्यादी आकारांनी विरहित. ‘दोन प्रकारे’ म्हणजे दुःखदुःखता आणि त्याचे निमित्त (कारण) यांद्वारे. रागादी क्लेशांचा परिदाह म्हणजे क्लेशदाह (क्लेशांची जळजळ). संतानाला (चित्तपरंपरेला) अकार्यक्षम करणे म्हणजे पुद्गल-हिंसा (व्यक्तीला पीडा देणे). ‘स्वतःचाच तीक्ष्ण भाव’ म्हणजे संस्कृत धर्माचा स्वतःच्या स्वभावानेच वेदना देणारा तीक्ष्ण भाव. ‘स्वतःच्या रसानेच’ म्हणजे स्वभावानेच. एकत्रित करणाऱ्या समुदयाच्या, क्लेशसंतापाने रहित असलेल्या मार्गाच्या आणि अपरिवर्तनीय अशा निरोधाच्या दर्शनाने अनुक्रमे दुःखाचे संस्कृतत्व, संताप आणि विपरिणाम (बदल) हे अर्थ प्रकट होतात, म्हणून म्हटले आहे - “इतर (अर्थ) अनुक्रमे समुदय, मार्ग आणि निरोधाच्या दर्शनाने प्रकट होणारे आकार आहेत.” ‘व्यापून’ म्हणजे भवांमध्ये आणि विविध आलंबनांमध्ये पसरून. धातूंचे अनेक अर्थ असल्यामुळे “ऊहन म्हणजे राशी करणे (एकत्र करणे)” असे सांगून पुन्हा त्याचा अर्थ “दुःख उत्पन्न करणे” असा स्पष्ट केला आहे. कारण एकवोकार भवामध्ये (एकस्कंधीय अस्तित्वात) देखील अनेक धर्मांच्या समूहामुळे राशीभूत झालेलेच दुःख उत्पन्न होते, मग चतुर्वोकार आणि पंचवोकार भवांमध्ये (चार व पाच स्कंधीय अस्तित्वात) तर काय सांगावे! आणि येथे व्याप्ती दर्शवण्यासाठी ‘आ’ हा आकार, आणि त्याला ‘य’ काराचा आगम करून एकत्रित करण्याच्या अर्थाने ‘आयूहण’ हे पद समजले पाहिजे. ‘ठेवतो (निददाति)’ म्हणजे दुःखाचे एकांत कारण असल्यामुळे ते दाखवल्याप्रमाणेच उत्पन्न करतो, हे दर्शवताना “हे ते दुःख आहे” इत्यादी म्हटले आहे. दुःख...पे... रोगाच्या दर्शनाने जसे रोगाचे निदान प्रकट होते, तसे प्रकट होते. “संयोग...पे... दर्शनाने” म्हणजे संयोगाचा अर्थ विसंयोगस्वभाव असलेल्या निरोधाच्या दर्शनाने, आणि परिबोधाचा (अडथळ्याचा) अर्थ निय्यानस्वभाव (मुक्ती देणारा स्वभाव) असलेल्या मार्गाच्या दर्शनाने प्रकट होतो, असा अर्थ आहे. ‘ते’ म्हणजे संयोग आणि परिबोध (अडथळा) यांचे अर्थ.

Etthāti [Pg.61] etasmiṃ ārammaṇabhūte sati. Samudayato viveko vivekaṭṭho. Nirodho ca taṇhākkhayabhāvato samudayato vivitto, tasmā avivekabhūtassa samudayassa dassanena nirodhassa vivekaṭṭho āvi bhavati, nibbānādhigamahetubhūtassāpi maggassa sappaccayatāya saṅkhatabhāvaṃ passato appaccayassa nirodhassa asaṅkhataṭṭho āvi bhavati, tathā maraṇadhammatāya dukkhaṃ vinassantaṃ passato amaraṇadhammassa nirodhassa amataṭṭho āvi bhavatīti imamatthaṃ dasseti ‘‘vivekā’’tiādinā. Itare samudayanirodhadukkhadassanehīti ettha samudayadassanena ‘‘nāyaṃ hetu nibbānādhigamāya, ayaṃ pana hetū’’ti hetuṭṭho āvi bhavati. Tathā paramagambhīrassa nipuṇatarassa duddasassa nirodhassa dassanena dassanaṭṭho sukhumarūpadassanena cakkhuno viya, dukkhadassanena pana anekarogāturakapaṇajanadassanena issarajanassa uḷārabhāvo viya maggassa ādhipateyyaṭṭho āvi bhavati.

‘येथे’ म्हणजे हे आलंबनभूत असताना. समुदयापासून विवेक (अलिप्तता) म्हणजे विवेक-अर्थ. आणि निरोध हा तृष्णाक्षय असल्यामुळे समुदयापासून विविक्त (अलिप्त) आहे, म्हणून अविवेकभूत (अलिप्त नसलेल्या) समुदयाच्या दर्शनाने निरोधाचा विवेक-अर्थ प्रकट होतो. निर्वाणप्राप्तीचा हेतू असलेल्या मार्गाचा देखील सप्रत्ययत्वामुळे (कारणावर आधारित असल्यामुळे) संस्कृत भाव पाहणाऱ्याला, अप्रत्यय (कारणाशिवाय असलेल्या) निरोधाचा असंस्कृत-अर्थ प्रकट होतो. तसेच मरणधर्मामुळे दुःख नष्ट होत असताना पाहणाऱ्याला, अमरणधर्मी निरोधाचा अमृत-अर्थ प्रकट होतो, हा अर्थ “विवेक...” इत्यादींद्वारे दर्शविला आहे. “इतर (अर्थ) समुदय, निरोध आणि दुःखाच्या दर्शनाने” यामध्ये समुदयाच्या दर्शनाने “हा निर्वाणप्राप्तीचा हेतू नाही, तर हा हेतू आहे” असा हेतू-अर्थ प्रकट होतो. तसेच अत्यंत गंभीर, अतिशय निपुण आणि दुर्दर्श (पाहण्यास कठीण) अशा निरोधाच्या दर्शनाने दर्शन-अर्थ प्रकट होतो, जसे सूक्ष्म रूपाच्या दर्शनाने डोळ्याचा (प्रकट होतो). परंतु दुःखाच्या दर्शनाने, जसे अनेक रोगांनी पीडित आणि दीन लोकांच्या दर्शनाने ऐश्वर्यशाली लोकांचे मोठेपण (उदारभाव) प्रकट होते, तसे मार्गाचा आधिपत्य-अर्थ प्रकट होतो.

Te panete hetuṭṭhādike sarūpato dassetuṃ ‘‘tattha palibodhupacchedavasenā’’tiādi vuttaṃ. Tattha palibodhupacchedavasenāti samudayappahānavasena. ‘‘Maggādhipatino dhammā’’ti vacanatoti yasmā satipi jhānādīnaṃ ārammaṇādhipatibhāve ‘‘jhānādhipatino dhammā’’ti evamādi na vuttaṃ, ‘‘maggādhipatino dhammā’’ icceva pana vuttaṃ. Tasmā sātisayo maggaṅgadhammānaṃ ārammaṇādhipatibhāvo. Tenāha ‘‘visesato vā ārammaṇādhipatibhūtā maggaṅgadhammā hontī’’ti. So tesaṃ ākāroti yo maggaṅgānaṃ garuṃ katvā paccavekkhaṇavasena pavattadhammānaṃ ārammaṇādhipatipaccayatāsaṅkhāto ākāro, so maggassa ādhipateyyaṭṭho. Purimo pana ādhipateyyaṭṭho sahajātādhipativasena vutto. Abhisametabbaṭṭhoti yathāvuttapīḷanādiatthameva paṭivijjhitabbatāya ekajjhaṃ katvā vadati. Tena abhisamayasaddaṃ kammatthaṃ dasseti. Abhisamayassāti ñāṇassa. Pavattiākāroti parijānanādivisesākāro. So hi maggakkhaṇe asammohato siddho, pacchā paccavekkhaṇādinā pākaṭo hoti. Ākāropi ñāṇena araṇīyato atthoti vuccatīti katvā tatiyanayo dassito. Pīḷanādinā dassito visayavibhāgenapi visayivibhāgo hoti yathā ‘‘rūpasaññā, saddasaññā’’ti (saṃ. ni. 3.57).

आणि ते हे हेतू-अर्थ इत्यादींना त्यांच्या स्वरूपात दर्शवण्यासाठी “तेथे परिबोध-उच्छेद (अडथळा दूर करणे) च्या वशाने...” इत्यादी म्हटले आहे. तेथे “परिबोध-उच्छेदाच्या वशाने” म्हणजे समुदयाच्या प्रहाणाच्या (त्यागाच्या) वशाने. “मार्गाधिपती धम्म” या वचनावरून, कारण ध्यानादींचा आलंबनाधिपती भाव असताना देखील “ध्यानाधिपती धम्म” असे म्हटले गेले नाही, तर केवळ “मार्गाधिपती धम्म” असेच म्हटले गेले आहे. म्हणून मार्गांग धर्मांचा आलंबनाधिपती भाव अतिशय श्रेष्ठ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - “विशेषतः मार्गांग धम्म हे आलंबनाधिपती असतात.” “तो त्यांचा आकार आहे” म्हणजे जो मार्गांगांना आदरयुक्त करून प्रत्यावेक्षणाच्या (पुनरावलोकनाच्या) वशाने प्रवृत्त होणाऱ्या धर्मांचा आलंबनाधिपती-प्रत्ययता नावाचा आकार आहे, तो मार्गाचा आधिपत्य-अर्थ आहे. परंतु पूर्वीचा आधिपत्य-अर्थ हा सहजात-आधिपत्याच्या वशाने सांगितला आहे. “अभिसमेतव्य-अर्थ” म्हणजे वर सांगितलेल्या पीळन इत्यादी अर्थांनाच प्रतिवेध (साक्षात्कार) करण्याच्या योग्यतेमुळे एकत्रित करून सांगतो. याद्वारे ‘अभिसमय’ हा शब्द कर्म-अर्थ दर्शवतो. “अभिसमयाचा” म्हणजे ज्ञानाचा. “प्रवृत्तीचा आकार” म्हणजे परिज्ञान (पूर्ण ज्ञान) इत्यादी विशेष आकार. कारण तो मार्गक्षणी असंमोहामुळे (भ्रमरहिततेमुळे) सिद्ध होतो आणि नंतर प्रत्यावेक्षण इत्यादींद्वारे प्रकट होतो. आकार देखील ज्ञानाद्वारे प्राप्त करण्यायोग्य असल्यामुळे त्याला ‘अर्थ’ म्हटले जाते, असे करून तिसरा मार्ग दर्शविला आहे. पीळन इत्यादींद्वारे दर्शविलेला विषयाचा विभाग हा विषयीचा (ज्ञानाचा) देखील विभाग असतो, जसे “रूपसंज्ञा, शब्दसंज्ञा” इत्यादींमध्ये (संयुत्त निकाय ३.५७).

Kucchitaṃ [Pg.62] khanti garahitaṃ hutvā asāraṃ. ‘‘Samāgamo’’tiādinā anvayato byatirekato ca saṃ-saddassa saṃyogatthajotakattamāha. ‘‘Uppannaṃ udita’’ntiādīsu kevalassa panna-saddassa, ita-saddassa ca payoge uppattiatthassa anupalabbhanato, u-saddassa ca payoge upalabbhanato so uppattiatthaṃ dīpetīti āha ‘‘evaṃ uppannaṃ uditanti etthāpī’’ti. Visuṃ payujjamānāti āgama-ita-padehi vinā payujjamānā. Sadhātukanti antonītena dhātunā sadhātukaṃ. Teneva te ‘‘upasaggā’’ti ca vuttā.

निंदनीय आणि निंद्य होऊन असार (सारहीन) होते. 'समागम' इत्यादी शब्दांद्वारे अन्वय आणि व्यतिरेक या दोन्ही प्रकारे 'सं' (saṃ) या शब्दाचा संयोग अर्थ दर्शविणारा भाव (संयोगार्थद्योतकता) सांगितला आहे. 'उत्पन्न', 'उदित' इत्यादींमध्ये केवळ 'पन्न' आणि 'इत' या शब्दांच्या प्रयोगात उत्पत्तीचा अर्थ प्राप्त होत नसल्यामुळे, आणि 'उ' या शब्दाच्या प्रयोगात तो प्राप्त होत असल्यामुळे, तो उत्पत्तीचा अर्थ प्रकाशित करतो, म्हणून 'अशा प्रकारे येथे उत्पन्न आणि उदित यामध्ये देखील' असे म्हटले आहे. 'विशुं पयुज्जमाना' (स्वतंत्रपणे प्रयुक्त होणारे) म्हणजे 'आगम' आणि 'इत' या पदांशिवाय प्रयुक्त होणारे. 'सधातुकं' (धातू सहित) म्हणजे अंतर्भूत असलेल्या धातूने युक्त असणे. म्हणूनच त्यांना 'उपसर्ग' असे म्हटले आहे.

Dukkhavivekabhāvanti dukkhavivittataṃ. Nivattiyāti nibbānassa. Nivattetvāti anuppādasaddena visesanavasena nivattetvā. Nirodhapaccayatā nirodhassa maggassa ārammaṇapaccayatā. Puggalasacchikiriyādhammabhāvehīti puggaladhammabhāvena sacchikaraṇadhammabhāvena ca. Phalanti ariyaphalaṃ. Tassāti niṭṭhānabhūtāya phalasaṅkhātāya dukkhanirodhappattiyā abhisamayabhūtāya dukkhanirodhappattiyā paṭipadatā daṭṭhabbā.

'दुःखविवेकभाव' म्हणजे दुःखापासून विलगता (दुःखविविक्तता). 'निवत्ति' (निवृत्ती) म्हणजे निर्वाणाची. 'निवत्तेत्वा' (निवृत्त करून) म्हणजे 'अनुत्पाद' (पुन्हा उत्पन्न न होणे) या शब्दाच्या विशेषण रूपाने निवृत्त करून. 'निरोधप्रत्ययता' म्हणजे निरोधाच्या मार्गाची आलंबन-प्रत्ययता (आरम्मणपच्चयता). 'पुद्गलसच्चिकिरियाधम्मभावेहि' म्हणजे पुद्गल-धर्मभावाने आणि साक्षात्कारी-धर्मभावाने. 'फल' म्हणजे आर्यफल (अरियफल). 'त्याची' (तस्स) म्हणजे निष्ठाभूत (अंतिम ध्येय स्वरूप) असलेल्या, फल म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या दुःख-निरोध-प्राप्तीची आणि अभिसमयभूत (साक्षात्कार स्वरूप) असलेल्या दुःख-निरोध-प्राप्तीची प्रतिपन्नता (मार्ग) म्हणून पाहिली पाहिजे.

Paṭivijjhanakāle nippariyāyena buddhādisamaññāti āha ‘‘paṭividdhakāle pavatta’’nti. Tato evāti tena pakāsitattā eva.

प्रतिवेध (साक्षात्कार) करण्याच्या वेळी मुख्य रूपाने (निप्परियायेन) 'बुद्ध' इत्यादी संज्ञा प्राप्त होते, म्हणून 'प्रतिवेध केलेल्या वेळी प्रवृत्त झालेली' असे म्हटले आहे. 'त्यामुळेच' (ततो एव) म्हणजे त्यांच्याद्वारेच प्रकाशित केल्या गेल्यामुळे.

Tannimittabhāvoti jātiādi viya adhiṭṭhānabhāvena dukkhassa kāraṇabhāvo, na samudayasaccaṃ viya pabhavabhāvena. Udayabbayapīḷitabhāvo saṅkhāradukkhatā. Pavattanamevāti pavatti eva. Kiccaṃ rasoti rasassa kiccatthataṃ dasseti. Pavattinivattīsūti niddhāraṇe bhummaṃ. Avikāratā vikārābhāvo niccatā.

'तन्निमित्तभाव' (त्याचे निमित्त असणे) म्हणजे जाती (जन्म) इत्यादींप्रमाणे अधिष्ठानभावाने दुःखाचे कारण असणे होय, समुदयसत्याप्रमाणे प्रभवभावाने (उत्पत्तीच्या कारणाने) नव्हे. उदय आणि व्यय (उत्पत्ती आणि विनाश) यांनी पीडित असणे म्हणजे 'संखारदुःखता' (संस्कार दुःखता) होय. 'प्रवर्तनच' (पवत्तनमेव) म्हणजे प्रवृत्तीच (पवत्ति एव). 'कृत्य हेच रस' (किच्चं रसो) याद्वारे रसाची कृत्य-अर्थता (कार्यशीलता) दर्शविली आहे. 'प्रवृत्ती आणि निवृत्तीमध्ये' (पवत्तिनिवत्तीसु) हे निर्धारण अर्थातील सप्तमी विभक्तीचे रूप आहे. 'अविकारता' म्हणजे विकाराचा अभाव असणे, म्हणजेच नित्यता (निच्चता).

Marīcimāyāattānanti marīciyā māyāya attano ca ariyañāṇassāti ariyānaṃ ñāṇassa. Tena ariyānaṃ maggañāṇānusārena pavattanakañāṇampi saṅgahitaṃ hoti. Tenāha ‘‘avitathagāhakassā’’tiādi. Tesanti paṭivedhapaccavekkhaṇañāṇānaṃ. Tattha paṭivedhañāṇassa paṭivijjhitabbatā gocarabhāvo, itarassa ārammaṇabhāvo. Paṭivijjhitabbatā, ārammaṇabhāvo vā paṭivedhañāṇassa gocarabhāvo, itarassa ārammaṇabhāvova.

'मरीचिमरीचिका आणि आत्मा' (मरीचिमायाअत्तानं) म्हणजे मरीचिका (मृगजळ), माया आणि आत्मा यांचे; आणि 'आर्यज्ञानाचे' (अरियञाणस्स) म्हणजे आर्यांचे ज्ञान. त्याद्वारे आर्यांच्या मार्गज्ञानाचे अनुसरण करून प्रवृत्त होणारे ज्ञान देखील समाविष्ट होते. म्हणूनच 'अवितथग्राहकाचे' (यथार्थ ग्रहण करणाऱ्याचे) इत्यादी म्हटले आहे. 'त्यांचे' (तेसं) म्हणजे प्रतिवेधज्ञान आणि प्रत्यावेक्षणज्ञान यांचे. त्यामध्ये प्रतिवेधज्ञानाचा 'प्रतिवेध करण्यायोग्य भाव' (पटिविज्झितब्बत्ता) हा गोचरभाव (विषय) आहे, आणि दुसऱ्याचा (प्रत्यावेक्षणज्ञानाचा) आलंबनभाव (आरम्मणभाव) आहे. किंवा प्रतिवेध करण्यायोग्य भाव आणि आलंबनभाव हा प्रतिवेधज्ञानाचा गोचरभाव आहे, आणि दुसऱ्याचा केवळ आलंबनभावच आहे.

Bādhakappabhavabhāvenāti bādhakassa uppādakabhāvena visuṃ gahitattā na taṇhā bādhakabhāvena gahitā pavattipavattihetūnaṃ asaṅkaravasena bodhanato. Evañca katvā abhidhammabhājanīyepi ayamatthavaṇṇanā yujjateva[Pg.63]. Yadipi evaṃ ‘‘dukkhameva bādhaka’’nti niyamānupapatti, samudayabhāvappasaṅgo cāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘jātiādīnaṃ viya vā’’tiādi. Bādhakattassa bādhakatte ca niyamoti āha ‘‘dvidhāpi bādhakatthāvadhāraṇenā’’ti. Yathā hi bādhakattassa dukkhe niyatatā, evaṃ dukkhassa ca bādhakatte niyatatāti. Suttantabhājanīye taṇhāya eva samudayabhāvassa dassitattā taṇhāvasena niyamaṃ dassento ‘‘na taṇhāya vinā’’tiādimāha. Suttantabhājanīyavaṇṇanā hesāti. ‘‘Kusalehi vinā’’tiādinā dukkhahetutāya taṇhāya padhānabhāvamāha. Tathā hi sā kammavicittatāya hetubhāvaṃ gacchantī visesena kammassa sahakārikāraṇaṃ hotīti. Dvidhāpi niyamenāti maggova niyyānaṃ, niyyānameva ca maggoti dvippakārena niyamena.

'बाधकप्रभवभावाने' म्हणजे बाधकाचा (पीडा देणाऱ्याचा) उत्पादक भाव या रूपाने स्वतंत्रपणे ग्रहण केल्यामुळे, तृष्णा ही बाधकभावाने ग्रहण केली जात नाही; कारण प्रवृत्ती आणि प्रवृत्तीच्या हेतूंचा संकर न करता (असंकरभावाने) बोध करून दिला जातो. आणि असे केल्याने अभिधम्मभाजनियामध्ये देखील ही अर्थ-वर्णना योग्यच ठरते. जरी असे असले तरी 'दुःखच बाधक आहे' असा नियम अयोग्य ठरतो आणि (तृष्णेला) समुदयभाव प्राप्त होण्याचा प्रसंग येतो, या आक्षेपाचा विचार करून 'किंवा जाती इत्यादींप्रमाणे' इत्यादी म्हटले आहे. बाधकत्वाचा आणि बाधक असण्याचा नियम दर्शविण्यासाठी 'दोन्ही प्रकारे बाधक अर्थाच्या अवधारणेने (निश्चयाने)' असे म्हटले आहे. कारण ज्याप्रमाणे बाधकत्व हे दुःखात नियत (निश्चित) आहे, त्याचप्रमाणे दुःख देखील बाधक असण्यात नियत आहे. सुत्तंतभाजनियामध्ये तृष्णेचाच समुदयभाव दर्शविला असल्यामुळे, तृष्णेच्या आधारे नियम दर्शविताना 'तृष्णेविना नाही' इत्यादी म्हटले आहे. कारण ही सुत्तंतभाजनियाचीच व्याख्या आहे. 'कुशलांशिवाय' इत्यादींद्वारे दुःख-हेतू म्हणून तृष्णेचे प्रधानत्व (प्रमुख असणे) सांगितले आहे. कारण ती (तृष्णा) कर्माच्या विविधतेचे कारण बनत असताना, विशेषतः कर्माचे सहकारी कारण बनते. 'दोन्ही प्रकारच्या नियमाने' म्हणजे मार्गच नैर्याणिक (मुक्ती देणारा) आहे आणि नैर्याणिकच मार्ग आहे, अशा दोन प्रकारच्या नियमाने.

Vacīsaccaṃ saccavācā, taṃsamuṭṭhāpikā cetanā cāti āha ‘‘viratisacceti musāvādaviratiya’’nti. Keci pana ‘‘viratisaccaṃ samādānaviratī’’ti vadanti, tesampi na samādānamattaṃ viratisaccaṃ, atha kho samādānāvisaṃvādanaṃ. Taṃ pana paṭiññāsaccattā musāvādaviratiyeva hoti. Tenāha ‘‘na hi aññaviratīsu saccasaddo niruḷho’’ti. Satipi dukkhasamudayāvabodhe yāvadeva nirodhamaggādhigamatthā paññābhāvanāti pacchimadvayasseva saccatthaṃ sātisayaṃ, tadadhigamassa ca avivādahetukaṃ sutte vibhāvitaṃ dassento ‘‘tassa panā’’tiādimāha.

'वचीसच्च' (वाणीचे सत्य) म्हणजे सत्यवाणी आणि तिचे उत्थान करणारी (समुत्थापिका) चेतना होय, म्हणून 'विरती सत्यामध्ये म्हणजे मृषावादापासून (असत्य बोलण्यापासून) विरतीमध्ये' असे म्हटले आहे. परंतु काही लोक 'विरती सत्य म्हणजे समादान-विरती' असे म्हणतात; त्यांच्या मते देखील केवळ समादान (नियम स्वीकारणे) हेच विरती सत्य नाही, तर समादानाचा अविसंवाद (प्रतिज्ञेचे पालन करणे) हे आहे. आणि ते प्रतिज्ञा-सत्य असल्यामुळे मृषावाद-विरतीच (असत्य भाषणापासून विरती) ठरते. म्हणूनच 'इतर विरतींमध्ये सत्य हा शब्द रूढ नाही' असे म्हटले आहे. दुःख आणि समुदयाचा बोध असला तरी, जोपर्यंत निरोध आणि मार्गाच्या प्राप्तीसाठी प्रज्ञा-भावना केली जात नाही, तोपर्यंत शेवटच्या दोन (सत्यांचा) सत्यार्थ अतिशय श्रेष्ठ आहे; आणि त्याच्या प्राप्तीचे निर्विवाद कारण सुत्तात स्पष्ट करून दर्शविताना 'त्याचे तर' (तस्स पना) इत्यादी म्हटले आहे.

Ṭhānaṃ natthīti attano vādapatiṭṭhāpanakāraṇaṃ natthīti attho. Attabhāvapaṭilābheneva sattānaṃ jātiādīnaṃ patti sammukhībhāvo ca jāyatīti āha ‘‘sampattatā, paccakkhatā ca paṭhamatā’’ti. Bhagavato desanākkameneva vā paṭhamāditā daṭṭhabbā.

'स्थान नाही' (ठानं नत्थि) म्हणजे स्वतःचा वाद प्रस्थापित करण्याचे कारण नाही, असा अर्थ आहे. आत्मभाव (अस्तित्व) प्राप्त झाल्यानेच प्राण्यांना जाती (जन्म) इत्यादींची प्राप्ती आणि संमुखता (प्रत्यक्षता) प्राप्त होते, म्हणून 'संप्राप्तता आणि प्रत्यक्षता ही प्रथमता आहे' असे म्हटले आहे. किंवा भगवंतांच्या देशना-क्रमानेच (उपदेशाच्या क्रमानेच) प्रथमता इत्यादी पाहिली पाहिजे.

Parijananādīhīti pariññāppahānasacchikiriyābhāvanāhi, nissakkavacanañcetaṃ aññasaddapekkhāya. Dhammañāṇakiccanti sabhāvadhammāvabodhakiccaṃ. Pariññeyyādīni etapparamānevāti ito paraṃ neyyaṃ natthīti dasseti.

'परिजननादीहि' म्हणजे परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान), प्रहाण (त्याग), साक्षात्क्रिया (साक्षात्कार) आणि भावना यांच्याद्वारे; आणि हे अपादान विभक्तीचे (निसक्कवचन) रूप 'अन्य' (अञ्ञ) या शब्दाच्या अपेक्षेने आहे. 'धम्मज्ञानकृत्य' म्हणजे स्वभाव-धर्माच्या अवबोधाचे (ज्ञानाचे) कृत्य होय. 'परिज्ञेय (जाणून घेण्यायोग्य) इत्यादी एवढेच अंतिम आहेत' याद्वारे यापुढे जाणण्यासारखे काहीही नाही, हे दर्शविले आहे.

Dukkhādīnaṃ ariyasaccabhāvassa anurūpaṃ yuttaṃ, ācariyaparamparāgataṃ vā savanaṃ anussavo. Sutānusārena, aññathā vā kakkhaḷaphusanādianiccādisabhāvasāmaññākārapariggaṇhanaṃ ākāraparivitakko. Yathāvitakkitākārassa diṭṭhisaṅkhātāya dassanabhūtāya paññāya nijjhānakkhamanaṃ rocanaṃ diṭṭhinijjhānakkhanti[Pg.64]. Ādicco viya pabhāya nirodhaṃ phusati sacchikaroti kilesandhakāraṃ viddhaṃseti. Cattāripi saccāni passatīti vuttaṃ ‘‘yo, bhikkhave, dukkhaṃ passatī’’tiādinā.

दुःख इत्यादींच्या आर्यसत्यभावाला अनुरूप, योग्य किंवा आचार्य-परंपरेने चालत आलेले श्रवण म्हणजे 'अनुस्सव' (अनुश्रुती) होय. ऐकलेल्या गोष्टींच्या अनुषंगाने किंवा इतर प्रकारे, कठीण स्पर्श इत्यादी अनित्य स्वभाव आणि सामान्य आकाराचे ग्रहण करणे म्हणजे 'आकारपरिवितर्क' (आकारपरिवितक्को) होय. ज्या प्रकारे विचार केला आहे त्या आकाराचे, 'दृष्टी' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या दर्शनरूप प्रज्ञेने चिंतन करणे आणि ते रुचणे म्हणजे 'दृष्टिनिझ्यानक्षान्ती' (दिट्ठिनिज्झानक्खन्ति) होय. सूर्याप्रमाणे आपल्या प्रभावाने (प्रकाशाने) तो निरोधाला स्पर्श करतो, साक्षात करतो आणि क्लेशांच्या अंधकाराचा विध्वंस करतो. 'हे भिक्खूहो, जो दुःखाला पाहतो...' इत्यादी सूत्रांद्वारे तो चारही सत्यांना पाहतो, असे म्हटले आहे.

Kālantaradassananti nānābhisamayaṃ vadati. Ekadassinoti ekasaccadassino. Na yojetabbā siyāti yojanāyañca sabbadassanaṃ dassanantaraparamanti dassanānuparamo āpajjeyya, saccānañca nānābhisamaye dukkhadassanādīhi paṭhamamaggādippaheyyānaṃ saṃyojanattayādīnaṃ ekadesappahānaṃ āpajjati. Tathā ca sati ekadesasotāpattimaggaṭṭhatā, tadanantarañca pattabbena phalena ekadesasotāpannatā ca āpajjati, tasmā na saccānaṃ nānābhisamayo yutto. Yathā ca nānābhisamayo na yutto, evaṃ ārammaṇābhisamayopi. Yadi hi ārammaṇakaraṇena catusaccābhisamayo icchito, na maggo sayameva attānaṃ ārammaṇaṃ karotīti aparipuṇṇo saccābhisamayo siyā. Aññena maggena maggo ālambīyatīti paripuṇṇovāti ce? Evaṃ sati yena maggena maggo ālambito, sopi aññena, sopi aññenāti anavaṭṭhānaṃ siyā, tasmā na ārammaṇapaṭivedhato catusaccābhisamayo yutto, vuttanayeneva pana yutto. Kiñca paricchinditabbaṃ samucchinditabbañca ālambitvā paricchedasamucchedabhāvanā maggañāṇassa na yuttā tato anissaṭabhāvato, sabbasaṅkhatavinissaṭaṃ nibbānameva pana ārammaṇatā yuttā. Ahetukadiṭṭhi akiriyadiṭṭhiggahaṇena gahitā hetubyāpārova paramatthato kiriyāti katvā.

"कालान्तरदस्सन" (काळाच्या अंतराने पाहणे) म्हणजे "नानाभिसमय" (वेगवेगळ्या वेळी होणारा सत्याचा साक्षात्कार) असे म्हटले आहे. "एकदस्सी" (एकदाच पाहणारे) म्हणजे एकाच सत्याचे दर्शन घेणारे. "योजना करू नये" या योजनेत सर्व दर्शन हे दर्शनानंतरचे परम दर्शन आहे, असा दर्शनाचा अनुक्रम प्राप्त होईल. आणि सत्याच्या नानाभिसमयात (वेगवेगळ्या साक्षात्कारांमध्ये) दुःखदर्शनादींद्वारे पहिल्या मार्गाने (सोतापत्ति मार्गाने) नष्ट होणाऱ्या तीन संयोजनादींचा एका भागाचा प्रहाण (नाश) प्राप्त होईल. आणि असे झाल्यास, एका भागाची सोतापत्तिमार्गस्थता आणि त्यानंतर प्राप्त होणाऱ्या फलाने एका भागाची सोतापन्नता प्राप्त होईल. म्हणून सत्याचा नानाभिसमय (वेगवेगळ्या वेळी होणारा साक्षात्कार) योग्य नाही. ज्याप्रमाणे नानाभिसमय योग्य नाही, त्याचप्रमाणे आरम्मणाभिसमय (आलंबनाचा साक्षात्कार) देखील योग्य नाही. कारण जर आलंबन करण्याद्वारे चतुरार्यसत्याचा साक्षात्कार इच्छित असेल, तर मार्ग स्वतःलाच आलंबन करत नाही, त्यामुळे अपूर्ण सत्याभिसमय होईल. जर असे म्हटले की, दुसऱ्या मार्गाने मार्ग आलंबित केला जातो म्हणून तो पूर्ण आहे? असे असल्यास, ज्या मार्गाने मार्ग आलंबित केला आहे, तो देखील दुसऱ्याने, तो देखील दुसऱ्याने, अशी अनवस्था प्राप्त होईल. म्हणून आलंबनाच्या प्रतिवेधाने (साक्षात्काराने) चतुरार्यसत्याचा साक्षात्कार योग्य नाही, तर वर सांगितलेल्या पद्धतीनेच तो योग्य आहे. आणखी असे की, परिच्छेद्य (मर्यादित करायचे) आणि समुच्छेद्य (पूर्णपणे नष्ट करायचे) यांना आलंबन करून परिच्छेद आणि समुच्छेद भावना मार्गज्ञानासाठी योग्य नाही, कारण त्यापासून सुटका होत नाही. तर सर्व संख्तांपासून (संस्कारांपासून) मुक्त असलेले "निब्बान" (निर्वाण) हेच आलंबन असणे योग्य आहे. अहेतुकदिट्ठि (अहेतुक दृष्टी) ही अकिरियदिट्ठिच्या (अक्रिया दृष्टीच्या) ग्रहणाने ग्रहण केली आहे, कारण हेतूचा व्यापार हाच परमार्थतः क्रिया आहे असे मानल्यामुळे।

Pavattetīti sajjati, pavattiyā vā hetu hoti. Nivattetīti saṃharati palayaṃ gameti, palokatādivasena vā mokkhahetu hoti. Padhānatoti pakatito, yaṃ ‘‘abyatta’’ntipi vuccati.

"पवत्तेति" (प्रवृत्त करतो) म्हणजे निर्माण करतो किंवा प्रवृत्तीचा हेतू होतो. "निवत्तेति" (निवृत्त करतो) म्हणजे संहार करतो, प्रलयाला नेतो किंवा विनाश इत्यादींच्या द्वारे मोक्षाचा हेतू होतो. "प्रधानतः" म्हणजे प्रकृतीपासून, ज्याला "अव्यक्त" असेही म्हटले जाते।

‘‘Kālo karoti bhūtāni, kālo saṃharatī pajā;

Kālo sutte jāgarati, kālo hi duratikkamo’’ti. –

"काळ प्राण्यांना निर्माण करतो, काळ प्रजेचा संहार करतो; सर्व झोपलेले असताना काळ जागा राहतो, कारण काळाचे उल्लंघन करणे कठीण आहे."

Evaṃvādā kālavādino. ‘‘Kaṇṭakassa tikhiṇatā, kapiṭṭhaphalādīnaṃ parimaṇḍalatā, migapakkhisarīsapādīnaṃ vicittabhāvoti evamādayo kena kāritā? Sabhāveneva siddhā, evaṃ sabbampi, na ettha kassaci kāmakāro’’ti evaṃvādā sabhāvavādino. ‘‘Loko niyato acchejjasuttāvutābhejjamaṇisadiso[Pg.65], na ettha kassaci purisakāro’’ti evaṃpavattavādā niyativādino, –

असे बोलणारे "कालवादी" होत. "काट्याचे तीक्ष्ण असणे, कवट (कपित्थ) इत्यादी फळांचे गोल असणे, पशू, पक्षी, सरपटणारे प्राणी इत्यादींचे विविध रूप असणे, हे सर्व कोणी केले? हे स्वभावानेच सिद्ध झाले आहे, तसेच सर्व काही आहे, यात कोणाचीही इच्छा चालत नाही," असे बोलणारे "स्वभाववादी" होत. "हा लोक (जग) नियत (निश्चित) आहे, न तुटणाऱ्या दोऱ्यात ओवलेल्या न फुटणाऱ्या मण्यासारखा आहे, यात कोणाचाही पुरुषार्थ (मानवी प्रयत्न) नाही," असे प्रतिपादन करणारे "नियतीवादी" होत।

‘‘Yadicchāya pavattanti, yadicchāya nivattare;

Yadicchāya sukhadukkhaṃ, tasmā yadicchatī pajā’’ti. –

"यदृच्छेने (योगायोगाने) गोष्टी प्रवृत्त होतात, यदृच्छेने निवृत्त होतात; सुख-दुःख यदृच्छेनेच मिळते, म्हणून प्रजा यदृच्छेचीच इच्छा करते."

Evaṃpavattavādā yadicchāvādisaṅkhātā adhiccasamuppattivādino ca ettha sabhāvavāde eva antogadhāti daṭṭhabbā. Aṇūhi loko pavattatīti ājīvakavādaṃ sandhāyāha. So hi akāraṇapariggaho. Kaṇādavādo pana issaricchāvasena aṇūnaṃ saṃyogaviyogato lokassa pavattinivattiṃ vadati. Padhānassa appavattīti mahatādibhāvena apariṇāmo, anabhibyatti vā. ‘‘Ahamañño, pakati aññā’’ti evaṃ pavattapakatipurisantarajānanena attasukhadukkhamohesu avibhāgaggahaṇe nivattite kira vuttanayena padhānaṃ nappavattati, so vimokkhoti kāpilā. Evamādīti ādi-saddena mahābrahmuno samīpatā, saṃyogoti evamādīnampi saṅgaho veditabbo.

असे प्रतिपादन करणारे यदृच्छावादी म्हणून ओळखले जाणारे आणि "अधिच्चसमुप्पत्तिवादी" (अकस्मात उत्पत्ती मानणारे) हे येथे स्वभाववादातच समाविष्ट आहेत असे समजावे. "अणूंमुळे लोक प्रवृत्त होतो" हे आजीवकवादाचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे. कारण तो अकारण स्वीकार (अकारण ग्रहण) आहे. कणादवाद (वैशेषिक दर्शन) मात्र ईश्वराच्या इच्छेने अणूंच्या संयोग आणि वियोगामुळे जगाची प्रवृत्ती आणि निवृत्ती सांगतो. "प्रधानाचा अप्रवृत्ती" म्हणजे महत इत्यादी रूपाने अपरिणाम किंवा अनभिव्यक्ती होय. "मी वेगळा आहे, प्रकृती वेगळी आहे" अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या प्रकृती आणि पुरुष यांच्यातील भेद जाणल्याने, स्वतःच्या सुख, दुःख आणि मोहामधील अभेद-ग्रहण निवृत्त झाल्यावर, सांगितलेल्या पद्धतीने प्रधान प्रवृत्त होत नाही, तोच मोक्ष आहे, असे कापिल (सांख्यवादी) मानतात. "इत्यादी" या "आदि" शब्दाने महाब्रह्माची समीपता, संयोग इत्यादींचाही संग्रह समजावा।

Ekattāti ekabhāvato ekopi vutto. Tayoti kiccavibhāgena. Tānīti sammāvācādisīlāni. Chandassa saddahanānukūlāpi chandanavasena pavatti hotīti saddhindriyasaddhābalehi saddhiṃ chandiddhipādo vutto. Tādise kāle upekkhānimittānubrūhanena upakārā samādhissa samavāhitāvasena tādisakiccāva upekkhā veditabbā.

"एकत्व" म्हणजे एक भाव असल्यामुळे एक देखील म्हटले आहे. "तीन" म्हणजे कार्याच्या विभागाने. "ती" म्हणजे सम्मावाचा (सम्यक् वाणी) इत्यादी शील होत. छंदाची (इच्छेची) श्रद्धा ठेवण्यास अनुकूल अशी प्रवृत्ती छंदाच्या वशाने होते, म्हणून सद्धिन्द्रिय (श्रद्धेंद्रिय) आणि श्रद्धाबलासोबत "छन्दिद्धिपाद" (छंद-ऋद्धिपाद) सांगितला आहे. अशा वेळी उपेक्षा-निमित्ताच्या वृद्धीने समाधीला उपकारक असणाऱ्या समवाहिताच्या (संतुलनाच्या) वशाने, तशाच कार्याची "उपेक्षा" समजावी।

Vighātakattāti saṃharaṇīyavasena vihantabhāvato.

"विघातकता" म्हणजे संहार करण्याच्या दृष्टीने विनाशक असणे।

Ariyasaccadvayanti samudayamaggasaccadvayaṃ. Tenevāti yathāvuttadukkhādisaddānaṃ pariññeyyādivācakattā eva. Ādipadasaṅgahoti ‘‘dukkhaṃ, na ariyasacca’’nti iminā catukke ādipade saṅgaho. Tadapekkhanti ariyasaccasaddāpekkhaṃ dukkhasaddaṃ. Catutthapadasaṅgahoti ‘‘neva dukkhaṃ, na ariyasacca’’nti iminā padena saṅgaho. Avasesakilesādayoti taṇhāvajjakilesā avasesākusalā, sāsavāni kusalamūlāni, sāsavā ca kusaladhammā. Te hi abhidhammabhājanīye samudayabhāvena vuttā, na ariyasaccabhāvenāti āha ‘‘samudayo, na ariyasacca’’nti. Aññāni maggaṅgānīti phalasammādiṭṭhiādayo. Iminā nayenāti etthāyaṃ yojanā – atthi [Pg.66] samudayo, na ariyasaccaṃ, atthi ariyasaccaṃ, na samudayo, atthi samudayo ceva ariyasaccañca, atthi neva samudayo, na ariyasaccaṃ. Tattha paṭhamapadaṃ vuttatthaṃ. Nirodho ariyasaccaṃ, na samudayo, taṇhā samudayo ceva ariyasaccañca, maggasampayuttā dhammā sāmaññaphalāni ca yassa pahānāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati, tadabhāvato neva samudayo, na ariyasaccaṃ. Itarasaccadvayaṃ ariyasaccaṃ tassa tassa pabhāvakaṭṭhena siyā samudayo, na pana yassa pahānāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati tathatthena. Itaracatukkadvayepi ādipadaṃ vuttatthameva. Sesesu samudayo ariyasaccaṃ, na nirodho, asaṅkhatadhātu nirodho ceva ariyasaccañca, maggasampayuttā dhammā, sāmaññaphalāni ca yassa sacchikiriyāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati tathatthena neva nirodho, na ariyasaccaṃ. Itarasaccadvayaṃ ariyasaccaṃ, nirodhadhammatāya siyā nirodho, na pana yassa sacchikiriyāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati tathatthena. Tathā nirodho ariyasaccaṃ, na maggo, ariyamaggo maggo ceva ariyasaccañca, maggasampayuttā dhammā, sāmaññaphalāni ca yassa bhāvanāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati tathatthena neva maggo, na ariyasaccaṃ. Itarasaccadvayaṃ siyā maggo upapattimaggabhāvato, na pana yassa bhāvanāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati tathatthena.

'आर्यसत्यद्वय' म्हणजे समुदय आणि मार्ग ही दोन सत्ये. 'त्यामुळेच' म्हणजे आधी सांगितलेल्या दुःख इत्यादी शब्दांचे परिज्ञेय (पूर्णपणे जाणण्याजोगे) इत्यादींचे वाचक असल्यामुळेच होय. 'पहिल्या पदाचा संग्रह' म्हणजे "दुःख आहे, पण आर्यसत्य नाही" या चतुष्कातील पहिल्या पदाचा संग्रह होय. 'त्याच्या अपेक्षेने' म्हणजे आर्यसत्य या शब्दाच्या अपेक्षेने दुःख हा शब्द. 'चौथ्या पदाचा संग्रह' म्हणजे "दुःखही नाही आणि आर्यसत्यही नाही" या पदाने संग्रह होय. 'उर्वरित क्लेश इत्यादी' म्हणजे तृष्णा वगळता इतर क्लेश, उर्वरित अकुशल धर्म, सास्रव (आस्रवयुक्त) कुशलमुळे आणि सास्रव कुशल धर्म. कारण ते अभिधम्मभाजनियात समुदयभावाने सांगितले आहेत, आर्यसत्यभावाने नाही; म्हणून "समुदय आहे, पण आर्यसत्य नाही" असे म्हटले आहे. 'इतर मार्गांगे' म्हणजे फल-सम्यक् दृष्टी इत्यादी. 'या पद्धतीने' म्हणजे येथे अशी योजना आहे – समुदय आहे पण आर्यसत्य नाही, आर्यसत्य आहे पण समुदय नाही, समुदयही आहे आणि आर्यसत्यही आहे, समुदयही नाही आणि आर्यसत्यही नाही. त्यामध्ये पहिल्या पदाचा अर्थ सांगितला गेला आहे. निरोध हे आर्यसत्य आहे पण समुदय नाही; तृष्णा ही समुदयही आहे आणि आर्यसत्यही आहे; मार्गसंप्रयुक्त धर्म आणि श्रामण्यफळे, ज्यांच्या प्रहाणासाठी भगवंतांच्या ठायी ब्रह्मचर्य वास केले जाते, त्यांच्या अभावामुळे ते समुदयही नाहीत आणि आर्यसत्यही नाहीत. इतर दोन सत्ये (निरोध आणि मार्ग) ही आर्यसत्ये आहेत, ती त्या त्या उत्पत्तीच्या अर्थाने कदाचित समुदय असू शकतील, परंतु ज्याच्या प्रहाणासाठी भगवंतांच्या ठायी ब्रह्मचर्य वास केले जाते त्या अर्थाने नव्हे. इतर दोन चतुष्कांमध्येही पहिले पद सांगितलेल्या अर्थाचेच आहे. उर्वरितांमध्ये, समुदय हे आर्यसत्य आहे पण निरोध नाही; असंस्कृत धातू (निर्वाण) हा निरोधही आहे आणि आर्यसत्यही आहे; मार्गसंप्रयुक्त धर्म आणि श्रामण्यफळे, ज्यांच्या साक्षात्कारासाठी भगवंतांच्या ठायी ब्रह्मचर्य वास केले जाते, त्या अर्थाने ते निरोधही नाहीत आणि आर्यसत्यही नाहीत. इतर दोन सत्ये (दुःख आणि समुदय) ही आर्यसत्ये आहेत, निरोधधर्माच्या स्वरूपात ती कदाचित निरोध असू शकतील, परंतु ज्याच्या साक्षात्कारासाठी भगवंतांच्या ठायी ब्रह्मचर्य वास केले जाते त्या अर्थाने नव्हे. त्याचप्रमाणे, निरोध हे आर्यसत्य आहे पण मार्ग नाही; आर्यमार्ग हा मार्गही आहे आणि आर्यसत्यही आहे; मार्गसंप्रयुक्त धर्म आणि श्रामण्यफळे, ज्यांच्या भावनेसाठी भगवंतांच्या ठायी ब्रह्मचर्य वास केले जाते, त्या अर्थाने ते मार्गही नाहीत आणि आर्यसत्यही नाहीत. इतर दोन सत्ये (दुःख आणि समुदय) ही उत्पत्तीच्या मार्गाच्या स्वरूपात कदाचित मार्ग असू शकतील, परंतु ज्याच्या भावनेसाठी भगवंतांच्या ठायी ब्रह्मचर्य वास केले जाते त्या अर्थाने नव्हे.

Santanti samānaṃ. Evaṃ itaresupīti kātabbāpi kiriyā kārakarahitā kevalaṃ attano paccayehi tāya pavattamānāya paccayasāmaggī kiriyaṃ karotīti vohāramattaṃ hoti. Nibbutigamakesupi eseva nayo.

'संतं' म्हणजे समान किंवा विद्यमान असणे. 'अशा प्रकारे इतरांमध्येही' म्हणजे केली जाणारी क्रिया देखील कर्त्याशिवाय केवळ स्वतःच्या प्रत्ययांमुळे (कारणांमुळे) प्रवृत्त होणाऱ्या प्रत्ययसामग्रीने (कारणसामग्रीने) क्रिया करते, हा केवळ एक व्यवहार आहे. निवृत्तीकडे (निर्वाणाकडे) नेणाऱ्यांच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो.

Sāsavatā asubhatā kilesāsucipaggharaṇato. Dukkhādīnanti dukkhasamudayamaggānaṃ. Samudayādibhāvoti dukkhassa samudayamaggabhāvo, samudayassa maggadukkhabhāvo, maggassa dukkhasamudayabhāvo ca, na pana nirodhabhāvo dukkhādīnanti sambandho. Aññamaññasamaṅgitāti dukkhādīnaṃ itarītarasabhāvayogo. Taṇhāyāti ādhāre bhummaṃ. Punabbhavassāti punabhavasaṅkhātassa āyatidukkhassa. Pakativādīnanti kāpilānaṃ. Vikārāti mahatādayo byattā. Vibhāvatoti abhibyattito, pariṇāmato vā pubbe. Paṭippalīnā cāti pacchā pakatiyaṃ palayaṃ gatā vesammaṃ muñcitvā sattādisamabhāvena anto samoruddhā. Tenāha ‘‘pakatibhāveneva tiṭṭhantī’’ti. Pakatibhāvenevāti abyattabhāveneva[Pg.67]. Samudayabhāvenāti taṇhāsaṅkhātapabhavabhāvena. Aññathā taṃsampayuttaavijjādīnampi samudayabhāvo labbhatevāti. Avibhattehīti vesammavirahena pakatibhāvaṃ gatehi. ‘‘Vikārehī’’ti sāmaññato vutte ‘‘mahantā’’tiādinā sarūpato dasseti. Tattha mahantoti mahābuddhi. Tañhi kāpilā ‘‘mahāajjhāsayo’’ti ca voharanti. Rūpatammattādayo pañca tammattā, ahaṃkāro cāti cha avisesā. Cakkhu sotaṃ ghānaṃ jivhā kāyo vācā pāṇi pādo pāyu upatthaṃ manoti ekādasindriyāni. Pathavī āpo tejo vāyo ākāsanti pañca bhūtavisesā, tehi. ‘‘Pakatibhāveneva ṭhitehī’’ti iminā ‘‘avibhattehī’’ti padassa atthaṃ vadati. Sagabbhāti sabījā asuññatā. Tantūsūti suttesu samavāyikāraṇabhūtesu. Tathā kapālesu. Tividhañhi te kāraṇaṃ vadanti upādānakāraṇaṃ nimittakāraṇaṃ samavāyikāraṇanti. Tattha turivemasalākādayo upādānakāraṇaṃ. Tantavāyo nimittakāraṇaṃ. Tantavo samavāyikāraṇanti. Dvīsu aṇūsūti pathavībhūtesu vā āpotejovāyobhūtesu vā dvīsu paramāṇūsu. Idhabuddhivohārajanakoti ‘‘idha tantūsu paṭo, idha kapālesu ghaṭo, idha bīraṇesu ghaṭo’’tiādinā nayena hetuphalānaṃ sambandhabhūtena sattānaṃ idhabuddhivohārā jāyanti. So govisāṇānaṃ viya avisuṃ sahasiddhānaṃ sambandho samavāyo. Khāṇusenānaṃ viya pana visuṃsiddhānaṃ sambandho saṃyogo. Tīsu aṇūsu tiaṇukaṃ phalaṃ samavetaṃ ekībhūtamiva sambandhanti yojanā. ‘‘Samaveta’’nti etassa ‘‘ekībhūtamiva sambandha’’nti idaṃ atthavivaraṇaṃ. Mahāparimāṇanti mahantaparimāṇaṃ mahāpathavīādikaṃ ekaṃ phalaṃ, yaṃ te ‘‘kāriyaṃ drabya’’nti vadanti. Yehi kāraṇehi āraddhaṃ kāriyadrabyaṃ, tadantogadhāni eva tāni kāraṇāni maññantīti āha ‘‘attano antogadhehi kāraṇehī’’ti. Sati samavāye hetumhi phalaṃ samavetanti phale hetu siyā, taṃ natthīti dassento āha ‘‘samavāyābhāvā phale hetu natthīti hetusuññaṃ phala’’nti.

क्लेशांच्या अशुद्धतेच्या पाझरामुळे सास्रवता (आस्रवयुक्तता) आणि अशुद्धता असते. 'दुःख इत्यादींचे' म्हणजे दुःख, समुदय आणि मार्ग यांचे. 'समुदय इत्यादी भाव' म्हणजे दुःखाचा समुदय आणि मार्ग भाव, समुदयाचा मार्ग आणि दुःख भाव, आणि मार्गाचा दुःख आणि समुदय भाव होय; परंतु दुःख इत्यादींचा निरोधभाव नव्हे, असा संबंध आहे. 'परस्पर समंगिता' म्हणजे दुःख इत्यादींचा एकमेकांशी असलेला स्वभावयोग. 'तृष्णेच्या ठायी' (तण्हाया) हा आधाराच्या अर्थी सप्तमी विभक्तीचा प्रयोग आहे. 'पुनर्भव' म्हणजे पुनर्जन्म नावाचे भावी दुःख. 'प्रकृतिवादी' म्हणजे कपिल मुनींचे अनुयायी (सांख्यवादी). 'विकार' म्हणजे महत् इत्यादी व्यक्त तत्त्वे. 'विभावतः' म्हणजे अभिव्यक्तीपूर्वी किंवा परिणामापूर्वी. 'प्रतिप्रलीन' म्हणजे नंतर प्रकृतीमध्ये लय पावलेले, विषमता सोडून सत्त्व इत्यादी गुणांच्या समभावाने आत सामावलेले. म्हणूनच म्हटले आहे – "प्रकृतिभावानेच राहतात." 'प्रकृतिभावानेच' म्हणजे अव्यक्त रूपानेच. 'समुदयभावाने' म्हणजे तृष्णा नावाच्या उत्पत्तीच्या कारणाच्या रूपाने. अन्यथा, तिच्याशी संप्रयुक्त असलेल्या अविद्या इत्यादींचाही समुदयभाव प्राप्त होतोच. 'अविभक्तांद्वारे' म्हणजे विषमता नष्ट होऊन प्रकृतिभावाला प्राप्त झालेल्यांद्वारे. "विकारांद्वारे" असे सामान्यपणे म्हटले असता, "महत्" इत्यादींद्वारे त्याचे स्वरूप दाखवले आहे. त्यामध्ये 'महत्' म्हणजे महाबुद्धी. सांख्यवादी त्याला 'महाअध्याशय' असेही म्हणतात. रूपतन्मात्र इत्यादी पाच तन्मात्रे आणि अहंकार, हे सहा 'अविशेष' आहेत. चक्षू, श्रोत्र, घ्राण, जिव्हा, काय, वाचा, पाणी (हात), पाद (पाय), पायू (गुदद्वार), उपस्थ (जननेंद्रिय) आणि मन ही अकरा इंद्रिये आहेत. पृथ्वी, आप, तेज, वायू आणि आकाश हे पाच विशेष महाभूत आहेत, त्यांच्याद्वारे. "प्रकृतिभावानेच राहिलेल्यांद्वारे" याने 'अविभक्तांद्वारे' या पदाचा अर्थ स्पष्ट होतो. 'सगर्भा' म्हणजे सबीज (बीजयुक्त) अशून्यता. 'तंतूंमध्ये' म्हणजे समवायिकारण असलेल्या सुतांमध्ये. तसेच 'कपालांमध्ये' (मातीच्या तुकड्यांमध्ये). कारण ते तीन प्रकारची कारणे सांगतात – उपादानकारण, निमित्तकारण आणि समवायिकारण. त्यामध्ये तुरी, वेम, शलाका इत्यादी उपादानकारण आहेत; विणकर (तंतुवाय) हा निमित्तकारण आहे; आणि तंतू हे समवायिकारण आहेत. 'दोन अणूंमध्ये' म्हणजे पृथ्वीच्या किंवा आप, तेज, वायूच्या दोन परमाणूंमध्ये. 'येथे बुद्धी आणि व्यवहाराला जन्म देणारे' म्हणजे "येथे तंतूंमध्ये वस्त्र आहे, येथे कपालांमध्ये घट आहे, येथे विरणांमध्ये घट आहे" इत्यादी पद्धतीने कार्य-कारणाच्या संबंधामुळे प्राण्यांमध्ये 'येथे' अशी बुद्धी आणि व्यवहार निर्माण होतात. तो संबंध, बैलाच्या शिंगांप्रमाणे स्वतंत्रपणे एकत्र सिद्ध न झालेल्यांचा संबंध म्हणजे 'समवाय' होय. परंतु खांब आणि सेना यांच्याप्रमाणे स्वतंत्रपणे सिद्ध झालेल्यांचा संबंध म्हणजे 'संयोग' होय. 'तीन अणूंमध्ये त्र्यणुक हे कार्य समवेत होऊन एकरूप झाल्यासारखे संबद्ध होते' अशी योजना आहे. 'समवेत' याचे "एकरूप झाल्यासारखा संबंध" हे अर्थविवरण आहे. 'महापरिमाण' म्हणजे मोठे परिमाण केलेले महापृथ्वी इत्यादी एक कार्य, ज्याला ते 'कार्यद्रव्य' म्हणतात. ज्या कारणांनी कार्यद्रव्य सुरू केले जाते, ती कारणे त्यातच अंतर्भूत आहेत असे ते मानतात; म्हणून "स्वतःमध्ये अंतर्भूत असलेल्या कारणांद्वारे" असे म्हटले आहे. समवाय असताना कारणामध्ये कार्य समवेत असते, त्यामुळे कार्यात कारण असावे; परंतु ते नाही हे दाखवताना म्हटले आहे – "समवायाच्या अभावामुळे कार्यात कारण नाही, म्हणून कार्य हे कारणाने शून्य आहे."

Āhārabhedeti kabaḷīkārādiāhāravisese. Tappaccayadhammabhedeti ajjhoharaṇīyavatthusaḷāyatanaavijjāabhisaṅkhārasaṅkhāte tesaṃ paccayabhūtadhammavisese, ojaṭṭhamakarūpavedanāpaṭisandhiviññāṇanāmarūpasaṅkhāte vā tannibbattadhammavisese, te paccayā etesaṃ dhammavisesānanti tappaccayadhammabhedā[Pg.68]. Rūpādiārammaṇavasena vāti yojanā. Yānadvayavasenāti samathavipassanāyānadvayavasena. Kiñcāpi maggakkhaṇe samathavipassanā yuganaddhāva, yathā pana suññatādisamaññā, evaṃ samathavipassanāsamaññāpi āgamanato maggassa siyunti āha ‘‘āgamanavasena vutto’’ti. Yassa vā paññindriyaṃ adhikaṃ, tassa maggo vipassanā, itarassa samathoti evamettha attho daṭṭhabbo.

‘आहारभेद’ म्हणजे कबाळीकार (कवळ करून खाण्याचा) इत्यादी आहारविशेष. ‘तप्पच्चयधम्मभेद’ (त्यांच्या प्रत्ययधर्मांचे भेद) म्हणजे गिळले जाणारे अन्न, वस्तू, षडायतन, अविद्या आणि अभिसंस्कार या संज्ञेचे त्यांचे प्रत्ययभूत (कारणभूत) धर्मविशेष, किंवा ओजष्टमक रूप, वेदना, प्रतिसंधी-विज्ञान आणि नामरूप या संज्ञेचे त्यापासून उत्पन्न होणारे धर्मविशेष; ते प्रत्यय या धर्मविशेषांचे आहेत, म्हणून ‘तप्पच्चयधम्मभेद’ असे म्हटले आहे. ‘रूपादी आलंबनांच्या द्वारे’ अशी योजना करावी. ‘यानद्वयाच्या द्वारे’ म्हणजे शमथ आणि विपश्यना या दोन यानांच्या द्वारे. जरी मार्गक्षणी शमथ आणि विपश्यना युगबद्धच असतात, तरी जशी शून्यता इत्यादी संज्ञा आहेत, त्याचप्रमाणे शमथ आणि विपश्यना या संज्ञा देखील आगमनावरून मार्गाच्या असाव्यात, म्हणून ‘आगमनवशात म्हटले आहे’ असे सांगितले आहे. किंवा ज्याचे प्रज्ञेंद्रिय अधिक असते, त्याचा मार्ग विपश्यना असतो, आणि दुसऱ्याचा शमथ असतो, असा येथे अर्थ समजला पाहिजे.

Samādhijāti samādhānaṭṭhova. Tato evāti samādhianuguṇakiriyattāva.

‘समाधिजा’ म्हणजे समाधानाच्या (चित्त एकाग्र करण्याच्या) अर्थानेच. ‘त्यामुळेच’ म्हणजे समाधीला अनुकूल अशा क्रियेमुळेच.

Ādāya ūhitvāti gahetvā viya takketvā vitakketvā. Dvinnanti sammādiṭṭhisammāsaṅkappānaṃ. Purimakālassa viya niddeso yathā ‘‘ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā’’ti, ‘‘ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca tayo mahābhūtā’’ti ca.

‘आदाय ऊहित्वा’ म्हणजे ग्रहण केल्यासारखे, तर्क करून, वितर्क करून. ‘दोन्हींचे’ म्हणजे सम्यक् दृष्टी आणि सम्यक् संकल्प यांचे. पूर्वकाळाप्रमाणे निर्देश आहे, जसे की ‘एका स्कंधावर अवलंबून तीन स्कंध’ आणि ‘एका महाभूतावर अवलंबून तीन महाभूते’ असे.

Ogāhitunti ñāṇena paṭivijjhituṃ. Gahetuṃ asakkuṇeyyatāya saṇhattaṃ. Sukhumāya paññāya gahetabbatāya sukhumattaṃ. Itīti iminā kamenāti ayamatthoti adhippāyenāha ‘‘itisaddena vijānanakkamaṃ dassetī’’ti. Evaṃ pakārehīti evaṃ-saddena jotiyamāno eva attho pakāra-saddena vuccatīti ‘‘evaṃ-saddena vijānanakāraṇabhūte naye dassetī’’ti vuttaṃ. Itīti vā nidassanattho. Tena vuttappabhede paccāmasanavasena nidasseti. Evaṃ-saddo idamattho. Tena evaṃ pakārehīti idaṃpakārehi, īdisehīti attho.

‘अवगाहन करणे’ म्हणजे ज्ञानाने प्रतिवेध करणे. ग्रहण करण्यास अशक्य असल्यामुळे ‘श्लक्ष्णत्व’ (बारीक असणे). सूक्ष्म प्रज्ञेने ग्रहण करण्यायोग्य असल्यामुळे ‘सूक्ष्मत्व’. ‘इति’ म्हणजे या क्रमाने, हा अर्थ आहे या अभिप्रायाने म्हटले आहे की, ‘इति शब्दाने जाणण्याचा क्रम दर्शविला जातो.’ ‘अशा प्रकारे’ यामध्ये ‘एवं’ शब्दाने प्रकाशित होणाराच अर्थ ‘प्रकार’ शब्दाने सांगितला जातो, म्हणून ‘एवं शब्दाने जाणण्यास कारणीभूत असणारे नियम (नय) दर्शविले जातात’ असे म्हटले आहे. किंवा ‘इति’ हा शब्द निदर्शनाचा (उदाहरणाचा) अर्थ देणारा आहे. त्याने सांगितलेल्या भेदांचा परामर्श घेऊन निदर्शन केले जाते. ‘एवं’ हा शब्द ‘या’ अर्थाचा वाचक आहे. त्यामुळे ‘अशा प्रकारे’ म्हणजे ‘या प्रकारे’, ‘अशा प्रकारच्या’ असा अर्थ आहे.

Uddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

उद्देशवर्णन समाप्त झाले.

1. Dukkhasaccaniddeso

१. दुःखसत्यनिर्देश

Jātiniddesavaṇṇanā

जातिनिर्देशवर्णन

190. ‘‘Jātiādiniddese’’ti iminā ‘‘tatthā’’ti padassa atthaṃ vadati. Dukkhamātikāti dukkhadukkhādīnaṃ dukkhavisesānaṃ uddeso. Padadvayeti ‘‘pariyāyadukkhaṃ, nippariyāyadukkha’’nti etasmiṃ padadvaye.

१९०. ‘जाती इत्यादी निर्देशात’ याने ‘तेथे’ या पदाचा अर्थ सांगितला आहे. ‘दुःखमातिका’ म्हणजे दुःख-दुःख इत्यादी दुःखविशेषांचा उद्देश. ‘दोन पदांमध्ये’ म्हणजे ‘पर्यायदुःख आणि निष्पर्यायदुःख’ या दोन पदांमध्ये.

Dukkhattāyevāti [Pg.69] nippariyāyadukkhataṃ vadati. Sabhāvena nāmaṃ visesetīti anvatthasaññataṃ dasseti. Purimena sabhāvadukkhavācakena dukkhasaddena. So hi visesanaṃ avacchedakabhāvato pacchimaṃ saṅkhāradukkhaṭṭhaṃ viseseti. So hi nivattetabbagahetabbasādhāraṇattā avacchinditabbo. Tenāti vipariṇāmaadhiṭṭhānādipakāravisesena.

‘दुःखत्वामुळेच’ याने निष्पर्यायदुःखत्व सांगितले आहे. ‘स्वभावाने नामाचे विशेषण करतो’ याने अन्वर्थसंज्ञा (सार्थक नाव) दर्शविली आहे. पूर्व स्वभावदुःखवाचक ‘दुःख’ शब्दाने. कारण ते विशेषण अवच्छेदकभावामुळे (मर्यादित करण्याच्या स्वभावामुळे) नंतरच्या ‘संस्कारदुःख’ या अर्थाला विशेषित करते. कारण तो निवृत्त करण्यायोग्य आणि ग्रहण करण्यायोग्य अशा दोन्हीसाठी साधारण असल्यामुळे अवच्छिन्न (मर्यादित) केला पाहिजे. ‘त्यामुळे’ म्हणजे विपरिणाम, अधिष्ठान इत्यादी प्रकारविशेषांमुळे.

Desetabbassa atthassa saṅkhipanaṃ idha saṅkhepo, so ca tabbibhāgānaṃ sādhāraṇabhāvoti āha ‘‘saṅkhepo sāmañña’’nti. Antokaritvāti antogadhe katvā, saṅgahetvā vā. Ubhayathāpīti saṅkhepatopi vitthāratopi. Sādhāraṇabhāgānaṃ vibhajanaṃ vibhāgo, vitthāroti āha ‘‘vitthāro pana viseso’’ti. Visesantaranivattakoti vibhāgantarāsaṅgāhako.

उपदेश करावयाच्या अर्थाचे संक्षेपीकरण करणे म्हणजे येथे ‘संक्षेप’ आहे, आणि तो त्याच्या विभागांचा साधारण भाव आहे, म्हणून म्हटले आहे: ‘संक्षेप म्हणजे सामान्य.’ ‘अंतर्गत करून’ म्हणजे अंतर्भूत करून किंवा संग्रह करून. ‘दोन्ही प्रकारे’ म्हणजे संक्षेपाने देखील आणि विस्ताराने देखील. साधारण भागांचे विभाजन करणे म्हणजे विभाग किंवा विस्तार होय, म्हणून म्हटले आहे: ‘विस्तार म्हणजे विशेष.’ ‘इतर विशेषांची निवृत्ती करणारा’ म्हणजे इतर विभागांचा संग्रह न करणारा.

191. Aparatthāti bhummavacanaṃ sāmiatthe yathā ‘‘sabbattha pādaka’’nti āha ‘‘sāmiatthepi hi aparatthasaddo sijjhatī’’ti. Siddhi pana ‘‘itarāhipi dissatī’’ti iminā veditabbā. Yasmā ca evaṃ saddo sambhavati, tasmā pāḷiyaṃ sāmivasena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ bhummavasena dassitanti dīpento ‘‘tesaṃ tesanti vā’’tiādimāha. Aparassāti aparassa sattassa. Manussādibhedo upapattibhavo gati, tabbisesabhūtā khattiyādisāmaññādhiṭṭhānā khandhā jātīti dassento ‘‘pañcagativasenā’’tiādimāha.

१९१. ‘अपरत्थ’ (दुसऱ्या ठिकाणी) हे सप्तमीचे रूप षष्ठीच्या अर्थात आहे, जसे ‘सब्बत्थ पादकं’ मध्ये आहे, म्हणून म्हटले आहे: ‘षष्ठीच्या अर्थात देखील अपरत्थ शब्द सिद्ध होतो.’ आणि ही सिद्धी ‘इतरांमधूनही दिसते’ या सूत्राने समजली पाहिजे. आणि ज्या अर्थी असा शब्द संभवतो, त्या अर्थी पाळीमध्ये षष्ठीच्या अर्थाने सांगितलेले अट्ठकथेमध्ये सप्तमीच्या अर्थाने दर्शविले आहे, हे स्पष्ट करताना ‘त्यांच्या त्यांच्या’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘अपरस्स’ म्हणजे दुसऱ्या प्राण्याचे. मनुष्य इत्यादी भेदांनी युक्त असणारा उपपत्तिभव म्हणजे ‘गती’ होय, आणि त्याचे विशेष असणारे क्षत्रिय इत्यादी सामान्य अधिष्ठानाचे स्कंध म्हणजे ‘जाती’ होय, हे दर्शविताना ‘पाच गतींच्या द्वारे’ इत्यादी म्हटले आहे.

Tiṇākāroti tiṇavikappo, tiṇavisesoti attho. Evanti nidassane. Tena vuttappakāraṃ paṭhamaṃ viññāṇapātubhāvaṃ paccāmasati. Tadupādāyāti tato paṭṭhāya. Ariyabhāvakaraṇattāti ariyabhāvakāraṇattā. Karotīti hi karaṇaṃ. Ariyasadisattā vā ariyasīlaṃ. Puthujjanakalyāṇakānampi hi catupārisuddhisīlaṃ ariyasīlasadisaṃ. Ākāravikārāti uppajjanādiākāravikatiyo. Sahuppādakāti uppādasahitā uppādāvatthā khandhā. Āyatanavasenāti paripuṇṇāparipuṇṇāyatanavasena. Yonivasenāti aṇḍajādiyonivasena. Ekekeneva padenāti yathā dutiyanaye jātiādipadesu dvīhi dvīhi padehi paripuṇṇāparipuṇṇāyatanayonivibhāgena sabbasatte pariyādiyitvā jāti dassitā, na evamidha. Idha panetesu ekekeneva padena avibhāgato [Pg.70] sabbasatte pariyādiyitvā. Ubhayatthāti purimapacchimanayesu bhāvaniddesova yutto. Anabhihite vibhattividhānaṃ, nābhihiteti. Pākaṭā nibbattīti abhibyattā nibbatti.

‘तृणाकार’ म्हणजे तृणाचा प्रकार, तृणविशेष असा अर्थ आहे. ‘एवम्’ (अशा प्रकारे) हे निदर्शनासाठी आहे. त्याने सांगितलेल्या प्रकारच्या पहिल्या विज्ञानाच्या प्रादुर्भावाचा (उत्पत्तीचा) परामर्श घेतला जातो. ‘तदुपादाय’ म्हणजे तिथून पुढे. ‘आर्यभाव करण्याचे साधन असल्यामुळे’ म्हणजे आर्यभावाचे कारण असल्यामुळे. कारण ‘करतो’ ते ‘करण’ (साधन) होय. किंवा आर्यांसारखे असल्यामुळे ‘आर्यशील’. कारण पृथग्जन कल्याणांचे देखील चतुष्पारिशुद्धिशील हे आर्यशीलासारखेच असते. ‘आकारविकार’ म्हणजे उत्पन्न होणे इत्यादी आकारांचे विकार. ‘सहोत्पादक’ म्हणजे उत्पत्तीसह असणारे, उत्पत्तीच्या अवस्थेतील स्कंध. ‘आयतनवशात’ म्हणजे परिपूर्ण आणि अपूर्ण आयतनांच्या द्वारे. ‘योनीच्या द्वारे’ म्हणजे अंडज इत्यादी योनींच्या द्वारे. ‘एकाच पदाने’ म्हणजे जसे दुसऱ्या पद्धतीमध्ये ‘जाती’ इत्यादी पदांमध्ये दोन-दोन पदांनी परिपूर्ण आणि अपूर्ण आयतन व योनीच्या विभागाने सर्व प्राण्यांना समाविष्ट करून जाती दर्शविली आहे, तसे येथे नाही. परंतु येथे यांपैकी एकाच पदाने विभाग न करता सर्व प्राण्यांना समाविष्ट करून (जाती दर्शविली आहे). ‘दोन्ही ठिकाणी’ म्हणजे पूर्व आणि उत्तर पद्धतींमध्ये भावनिर्देशच योग्य आहे. अनभिहित (न सांगितलेल्या) मध्ये विभक्तीचे विधान असते, अभिहित (सांगितलेल्या) मध्ये नाही. ‘प्रकट उत्पत्ती’ म्हणजे अभिव्यक्त (स्पष्ट) उत्पत्ती.

Dvinnaṃ dvinnanti ekavokārabhave rūpāyatanadhammāyatanavasena dvinnaṃ, catuvokārabhave manāyatanadhammāyatanavasena dvinnaṃ. Seseti pañcavokārabhave. Pañcannanti cakkhusotamanorūpadhammāyatanavasena pañcannaṃ. Tāni hi rūpabhave pañcavokāre upapattikkhaṇe uppajjanti. Kāmadhātuyaṃ paṭisandhikkhaṇe uppajjamānānanti yojanā. Vikalāvikalindriyānanti aparipuṇṇaparipuṇṇāyatanānaṃ sattānaṃ. Indriyavaseneva hi āyatanānaṃ vekallaṃ icchitabbaṃ. Tattha vikalindriyassa sattannaṃ navannaṃ dasannaṃ punapi dasannaṃ, itarassa ekādasannaṃ āyatanānaṃ vasena saṅgaho veditabbo. Sattannanti kāyamanorūpagandharasaphoṭṭhabbadhammāyatanavasena sattannaṃ. Gabbhaseyyakañhi sandhāyetaṃ vuttaṃ. Navannanti cakkhusotasaddāyatanavajjānaṃ navannaṃ. Andhabadhiravasena hidaṃ vuttaṃ. Dasannanti cakkhusaddavajjānaṃ. Puna dasannanti sotasaddavajjānaṃ. Andhavasena, badhiravasena cetaṃ dvayaṃ vuttaṃ. Ekādasannanti saddavajjānaṃ.

‘दोन-दोन’ म्हणजे एकवोकार भवामध्ये (एकस्कंध भवामध्ये) रूपायतन आणि धर्मायतन यांच्या द्वारे दोन; चतुर्वोकार भवामध्ये (चारस्कंध भवामध्ये) मनायतन आणि धर्मायतन यांच्या द्वारे दोन. ‘उर्वरित’ म्हणजे पंचवोकार भवामध्ये (पाचस्कंध भवामध्ये). ‘पाच’ म्हणजे चक्षु, श्रोत्र, मन, रूप आणि धर्मायतन यांच्या द्वारे पाच. कारण ती रूपभवामध्ये पंचवोकारात उत्पत्तीच्या क्षणी उत्पन्न होतात. ‘कामधातूमध्ये प्रतिसंधीच्या क्षणी उत्पन्न होणाऱ्यांचे’ अशी योजना करावी. ‘विकल आणि अविकल इंद्रिये असणाऱ्यांचे’ म्हणजे अपूर्ण आणि परिपूर्ण आयतने असणाऱ्या प्राण्यांचे. कारण इंद्रियांच्या द्वारेच आयतनांचे वैकल्य (अपूर्णत्व) मानले पाहिजे. त्यामध्ये विकलेंद्रिय असणाऱ्यांचे सात, नऊ, दहा आणि पुन्हा दहा आयतनांच्या द्वारे, आणि दुसऱ्याचे (अविकलेंद्रिय असणाऱ्याचे) अकरा आयतनांच्या द्वारे संग्रह समजला पाहिजे. ‘सातांचे’ म्हणजे काय, मन, रूप, गंध, रस, स्प्रष्टव्य आणि धर्मायतन यांच्या द्वारे सातांचे. कारण हे गर्भशय्यक (गर्भाशयात जन्म घेणाऱ्या) प्राण्यांच्या संदर्भात म्हटले आहे. ‘नवांचे’ म्हणजे चक्षु, श्रोत्र आणि शब्दायतन वगळून नवांचे. हे अंध आणि बधिर असण्याच्या संदर्भात म्हटले आहे. ‘दहांचे’ म्हणजे चक्षु आणि शब्दायतन वगळून. ‘पुन्हा दहांचे’ म्हणजे श्रोत्र आणि शब्दायतन वगळून. हे दोन्ही अनुक्रमे अंध असण्याच्या आणि बधिर असण्याच्या संदर्भात म्हटले आहे. ‘अकरांचे’ म्हणजे शब्दायतन वगळून.

Taṃdukkhabhāvoti pariyāyadukkhabhāvo. Tattha nibbattinivāraṇenāti uppalapadumādīsu uppattipaṭikkhepena abhāvakathanena. Dukkhuppattikāraṇeti dukkhuppattiyā hetubhūte dukkhuppattiṭṭhāne.

‘त्याचे दुःखत्व’ म्हणजे पर्यायदुःखत्व होय. तेथे ‘उत्पत्तीच्या निवारणाने’ म्हणजे उत्पल (निळे कमळ), पद्म (कमळ) इत्यादींच्या उत्पत्तीचा निषेध करून अभावाचे कथन करण्याने. ‘दुःखोत्पत्तीच्या कारणात’ म्हणजे दुःखोत्पत्तीला हेतू असलेल्या दुःखोत्पत्तीच्या स्थानात।

Maraṇaniddesavaṇṇanā

मरणनिर्देशवर्णना

193. Khandhabhedassāti khandhavināsassa. Soti khandhabhedo. Pabandhasamucchedoti pabandhassa accantasamucchedo. Tabbhāvatoti sammutimaraṇabhāvato. Tadekadesabhāvatoti tadavayavabhāvato. Tasseva nāmanti asammohatthaṃ vuttaṃ sabbassāpi ekakammanibbattajīvitindriyappabandhavicchedabhāvato. Sammutimaraṇameva hi jātikkhayamaraṇaṃ, taṃ pana jātikkhayamaraṇaṃ upakkamamaraṇaṃ, sarasamaraṇanti duvidhaṃ. Tattha sarasamaraṇampi āyukkhayamaraṇaṃ, puññakkhayamaraṇanti duvidhaṃ. Evametesaṃ tadekadesatā veditabbā. Yañcettha upakkamamaraṇaṃ, taṃ akālamaraṇaṃ. Sarasamaraṇaṃ kālamaraṇaṃ. Maraṇena sattā yathāladdhaattabhāvena viyujjantīti āha ‘‘sampattibhavakkhandhehi viyojetī’’ti.

१९३. ‘स्कंधभेदाचा’ म्हणजे स्कंधविनाशाचा. ‘तो’ म्हणजे स्कंधभेद. ‘प्रबंधसमुच्छेद’ म्हणजे प्रवाहाचा (संततीचा) अत्यंत उच्छेद. ‘त्या भावामुळे’ म्हणजे संमृति-मरणाच्या भावामुळे. ‘त्याच्या एका भागाचा भाव असल्यामुळे’ म्हणजे त्याच्या अवयवाचा भाव असल्यामुळे. ‘त्याचेच नाव’ हे संमोह (भ्रम) दूर करण्यासाठी म्हटले आहे, कारण एकाच कर्माने उत्पन्न झालेल्या सर्व जीवितेन्द्रियाच्या प्रवाहाचा विच्छेद झाल्यामुळे. संमृति-मरण हेच खरोखर जांतिक्षय-मरण आहे, आणि ते जांतिक्षय-मरण उपक्रम-मरण आणि सरस-मरण असे दोन प्रकारचे आहे. त्यामध्ये सरस-मरण सुद्धा आयुष्यक्षय-मरण आणि पुण्यक्षय-मरण असे दोन प्रकारचे आहे. अशा प्रकारे यांची तदेकदेशता (त्याचाच एक भाग असणे) समजली पाहिजे. आणि जे येथे उपक्रम-मरण आहे, ते अकाल-मरण आहे. सरस-मरण हे काल-मरण आहे. मरणाने प्राणी प्राप्त झालेल्या आत्मभावापासून विभक्त होतात, म्हणून म्हटले आहे— ‘प्राप्त झालेल्या भव-स्कंधांपासून वियोग करतो’।

Kāraṇatthoti [Pg.71] mūlattho. Mūlañhi ‘‘ādī’’ti vuccati ‘‘ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ? Sīlañca suvisuddhaṃ, diṭṭhi ca ujukā’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.369). Tenāha ‘‘sandhibandhanacchedamūlakanti attho’’ti.

‘कारणार्थ’ म्हणजे मूळ अर्थ. कारण मूळ यालाच ‘आदी’ असे म्हटले जाते, जसे की— ‘कुशल धर्मांचा आदी कोणता? सुविशुद्ध शील आणि सरळ दृष्टी’ इत्यादींमध्ये (सं. नि. ५.३६९). म्हणूनच म्हटले आहे— ‘संधी आणि बंधनाच्या छेदाचे मूळ असलेला, असा अर्थ आहे’।

Phalakiriyāgabbhā īdisī hetukiriyāti katvā vuttaṃ ‘‘antogadhā’’ti. Byasanassa hi āpādakehi āpādanaṃ āpādetabbaāpattiyā saheva sijjhatīti.

फलक्रिया जिच्या गर्भात अंतर्भूत आहे अशी ही हेतुक्रिया आहे, असे मानून ‘अंतर्गत’ (अंतोगध) असे म्हटले आहे. कारण व्यसनाचा (नाशाचा) घडवून आणणाऱ्यांकडून होणारा उत्पाद हा प्राप्त होणाऱ्या आपत्तीसोबतच सिद्ध होतो।

Sokaniddesavaṇṇanā

शोकनिर्देशवर्णना

194. Sukhaṃ hinoti pavattati etenāti sukhakāraṇaṃ hitaṃ. Bhogabyasanādipadatthavisesanti bhogabyasanaṃ, sīlabyasananti evaṃ bhogasīlapadānaṃ vasena atthavisesaṃ. Samāsavisesanti ‘‘rogoyeva byasanaṃ, diṭṭhi eva byasana’’nti samānādhikaraṇavasena samāsavisesaṃ. Annapānavatthayānādi paribhuñjitabbato bhogoti adhippeto, so ca dhammasamūhabhāvena. Tabbināsāti ñātibhogabyasanāni vuttānīti te vikārabhāvena paññāpetabbattā paṇṇattimattā. Parinipphannaṃ nāma khandhapañcakaṃ. Ataṃsabhāvattā paṇṇatti aparinipphannā, anipphannā ca hotīti vuttaṃ ‘‘aparinipphannataṃ sandhāya anipphannānīti āhā’’ti. Na hi paṇṇatti kenaci nipphādīyati. Aññatthāpi aparinipphanne anipphannavohāro āgatoti dassetuṃ ‘‘aparinipphannataṃyevā’’tiādimāha. Kāmañcettha aparinipphannaṃ ‘‘anipphanna’’nti vuttaṃ, ‘‘nipphanna’’nti pana na parinipphannameva vuccati, nāpi sabbo sabhāvadhammoti dassento ‘‘khandhavibhaṅge cā’’tiādimāha. Nipphannatā vuttāti sambandho. Anipphannatā sabhāvadhammattepi kenaci na nipphādīyatīti katvā.

१९४. ज्याच्याद्वारे सुख प्राप्त होते किंवा प्रवृत्त होते, ते सुखाचे कारण म्हणजे ‘हित’ होय. ‘भोगव्यसन इत्यादी पदांच्या अर्थाचा विशेष’ म्हणजे भोगव्यसन, शीलव्यसन अशा प्रकारे भोग आणि शील या पदांच्या आधारे अर्थाचा विशेष होय. ‘समासविशेष’ म्हणजे ‘रोग हेच व्यसन आहे, दृष्टी हीच व्यसन आहे’ अशा प्रकारे समानाधिकरण भावामुळे होणारा समासविशेष होय. अन्न, पान, वस्त्र, वाहन इत्यादी उपभोग घेण्याजोगे असल्यामुळे ‘भोग’ म्हणून अभिप्रेत आहेत, आणि ते धर्मसमूहाच्या रूपाने असतात. त्यांच्या विनाशाने ज्ञाती आणि भोग यांचे व्यसन सांगितले आहे, कारण ते विकाराच्या रूपाने प्रज्ञापित केले जात असल्यामुळे केवळ प्रज्ञप्ती (संकल्पना) आहेत. परिनिष्पन्न म्हणजे पंचस्कंध होय. तो स्वभाव नसल्यामुळे प्रज्ञप्ती ही अपरिनिष्पन्न आणि अनिष्पन्न असते, म्हणूनच म्हटले आहे— ‘अपरिनिष्पन्नतेला उद्देशून अनिष्पन्न असे म्हटले आहे’. कारण प्रज्ञप्ती कोणाकडूनही निष्पादित केली जात नाही. इतर ठिकाणीही अपरिनिष्पन्नासाठी ‘अनिष्पन्न’ हा व्यवहार आला आहे, हे दर्शवण्यासाठी ‘अपरिनिष्पन्नतेलाच...’ इत्यादी म्हटले आहे. जरी येथे अपरिनिष्पन्नाला ‘अनिष्पन्न’ म्हटले असले, तरी ‘निष्पन्न’ म्हणजे केवळ परिनिष्पन्नच म्हटले जात नाही, आणि सर्व स्वभावधर्मही म्हटले जात नाही, हे दर्शवण्यासाठी ‘स्कंधविभंगामध्ये...’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘निष्पन्नता सांगितली आहे’ हा संबंध आहे. स्वभावधर्म असूनही अनिष्पन्नता कोणाकडूनही निष्पादित केली जात नाही, असे मानून।

Saṅkucitaṃ cintananti pītisomanassapaṭipakkhato, dosasampayogato ca ārammaṇe anabhiratippavattimāha. Anto attano nissayassa niddahanavasena vā jhānaṃ cintanaṃ antonijjhānaṃ. Satipi anusocanabhāve attano katākatakusalākusalavisayo manovilekhabhūto vippaṭisāro kukkuccaṃ, yathāvuttaantonijjhānaṃ sokoti ubhinnaṃ viseso veditabbo.

‘संकुचित विचार’ म्हणजे प्रीती आणि सौमनस्याच्या विरुद्ध असल्यामुळे आणि द्वेषाच्या संप्रयोगामुळे आलंबनामध्ये (विषयामध्ये) अनभिरतीची (अरतीची) प्रवृत्ती होणे, असे म्हटले आहे. किंवा स्वतःच्या आश्रयाला आतल्या आत जाळण्याच्या रूपाने जे ध्यान किंवा चिंतन होते, ते ‘अंतर्निध्यान’ होय. अनुशोचनाचा (पश्चात्तापाचा) भाव असतानाही, स्वतःच्या केलेल्या किंवा न केलेल्या कुशल-अकुशल विषयांसंबंधी मनाला होणारा संताप किंवा पश्चात्ताप म्हणजे ‘कुकुच्च’ (कौकृत्य) होय, आणि वर सांगितलेले अंतर्निध्यान म्हणजे ‘शोक’ होय—असा या दोघांमधील भेद समजला पाहिजे।

‘‘Manodvārajavanakkhaṇe’’ti paribyattamantonijjhānaṃ sandhāyāha, itaraṃ pana pañcadvārajavanesupi labbhateva. Tenāha ‘‘kāyaviññāṇādī’’tiādi. Domanassassāti [Pg.72] asocanākārassa domanassassa, socanākārassāpi vā nānāvīthikassa. Tampi hi dukkhamevāti. Aññathāti manodvārajavane eva gahite. Tatthāti kāyavatthukamanodvārikesu.

‘मनोद्वार-जवनक्षणात’ हे स्पष्ट अशा अंतर्निध्यानाला उद्देशून म्हटले आहे, परंतु इतर तर पंचद्वार-जवनक्षणांमध्येही प्राप्त होतेच. म्हणूनच ‘कायविज्ञान इत्यादी...’ असे म्हटले आहे. ‘दौर्मनस्याचे’ म्हणजे शोक न करणाऱ्या रूपातील दौर्मनस्याचे, किंवा विविध वीथींमध्ये असणाऱ्या शोक करणाऱ्या रूपातील दौर्मनस्याचे. कारण ते देखील दुःखच आहे. ‘इतर ठिकाणी’ म्हणजे मनोद्वार-जवनच ग्रहण केले असता. ‘तेथे’ म्हणजे कायवस्तुक आणि मनोद्वारिक विज्ञानांमध्ये।

Paridevaniddesavaṇṇanā

परिदेवनिर्देशवर्णना

195. Ādevanasaddaṃ katvāti ādevitvā, vilapitvāti attho. Puggalassa sambhamabhāvoti yassa sattassa uppajjati, tassa anavaṭṭhānabhāvo. Sambhamaṃ vā abbhantaragataṃ tassa paccupaṭṭhāpeti pākaṭabhāvakaraṇenāti sambhamapaccupaṭṭhāno.

१९५. ‘आदेवन शब्द करून’ म्हणजे आक्रंदन करून, विलाप करून असा अर्थ आहे. ‘पुद्गलाचा संभ्रमभाव’ म्हणजे ज्या प्राण्याला तो उत्पन्न होतो, त्याची अस्थिरता (अनावस्थानभाव). किंवा त्याच्या आतमध्ये असलेल्या संभ्रमाला प्रकट करून तो उपस्थित करतो, म्हणून तो ‘संभ्रम-प्रत्युपस्थान’ होय।

Muṭṭhīhi pothanādīni muṭṭhipothanādīni.

मुठींनी मारणे इत्यादी म्हणजे ‘मुष्टि-पोथन’ इत्यादी होय।

Yena domanassena. Pubbe vuttadukkhatoti ‘‘attano khandhaṃ muṭṭhīhi pothetī’’tiādinā vuttadukkhato. Taṃnidānanti paridevanidānaṃ.

ज्या दौर्मनस्याने. ‘पूर्वी सांगितलेल्या दुःखापेक्षा’ म्हणजे ‘स्वतःच्या शरीराला मुठींनी मारतो’ इत्यादी प्रकारे सांगितलेल्या दुःखापेक्षा. ‘त्याच्या कारणाने’ म्हणजे परिदेवाच्या (विलापाच्या) कारणाने।

Dukkhadomanassaniddesavaṇṇanā

दुःखदौर्मनस्यनिर्देशवर्णना

196-7. Kāyadukkhābhibhūtassa patikārābhilāsāya tādisadukkhāvahapayogakālādīsu kāyikadukkhassa tadupanissayatā veditabbā. Etena dukkhenāti anāthatāhatthapādacchedanādidukkhena.

१९६-७. शारीरिक दुःखाने ग्रस्त झालेल्या व्यक्तीच्या प्रतिकाराच्या इच्छेसाठी, तशा प्रकारच्या दुःखदायक प्रयोगाच्या काळा इत्यादींमध्ये शारीरिक दुःखाची उपनिषयता (कारणता) समजली पाहिजे. ‘या दुःखाने’ म्हणजे अनाथता, हात-पाय कापले जाणे इत्यादी दुःखाने।

Upāyāsaniddesavaṇṇanā

उपायासनिर्देशवर्णना

198. Dukkhaṭṭhānanisajjādīni dukkhaṭṭhānādīni. Domanassassa vatthu hoti upāyāsoti sambandho.

१९८. दुःखदायक ठिकाणी उभे राहणे, बसणे इत्यादी म्हणजे ‘दुःखस्थान’ इत्यादी होय. उपायास (हताशपणा) हा दौर्मनस्याचे वस्तू (कारण) बनतो, असा संबंध आहे।

Appiyasampayoganiddesavaṇṇanā

अप्रियसंप्रयोगनिर्देशवर्णना

199. Aññasāpekkhasaddo asamatthasamāsoti taṃ dasseti ‘‘yena samāso, na tassāyaṃ paṭisedhako a-kāro’’ti.

१९९. दुसऱ्यावर अवलंबून असलेला शब्द हा असमर्थ समास आहे, हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे— ‘ज्याच्याशी समास झाला आहे, हा ‘अ’ कार त्याचा प्रतिषेध करणारा नाही’।

Pacchimadvayanti ‘‘samodhānaṃ missībhāvo’’ti idaṃ padadvayaṃ. Tadatthavasenāti samodhānatthassa, missībhāvatthassa ca vasena saṅkhāresu labbhati. Āgatehi ca tehi saṅkhārehi puggalassa saṃyogo hotīti yojanā.

‘शेवटचे दोन’ म्हणजे ‘समोधान (एकत्र येणे) आणि मिस्सीभाव (मिश्रित होणे)’ हे दोन शब्द होत. ‘त्याच्या अर्थाच्या वशाने’ म्हणजे समोधान अर्थाच्या आणि मिस्सीभाव अर्थाच्या वशाने संस्कारांमध्ये प्राप्त होते. आणि समोर आलेल्या त्या संस्कारांशी पुद्गलाचा (व्यक्तीचा) संयोग होतो, अशी योजना आहे।

Taṃgahaṇamattanti āpāthagatārammaṇaggahaṇamattaṃ.

‘ते ग्रहण करण्यामात्र’ म्हणजे आभासपथात (गोचरीभूत) आलेल्या आलंबनाचे ग्रहण करण्यामात्र।

Icchāniddesavaṇṇanā

इच्छानिर्देशवर्णना

201. Taṃ [Pg.73] kālanti cuticittanirodhato uddhaṃ kālaṃ. ‘‘Yampī’’ti yaṃ-saddo karaṇatthe paccattanti yenapīti attho vutto. ‘‘Yaṃ iccha’’nti yaṃ-saddo yadā icchāpekkho, tadā ‘‘na labhatī’’ti ettha alābhapadhānābhāvato icchā visesīyatīti āha ‘‘alābhavisiṭṭhā icchā vuttā hotī’’ti. ‘‘Icchaṃ na labhati ya’’nti evaṃ kiriyāparāmasanabhūto yaṃ-saddo yadā ‘‘na labhatī’’ti etaṃ apekkhati, tattha guṇabhūtā icchā, padhānabhūto alābhoti āha ‘‘tadā icchāvisiṭṭho alābho vutto hotī’’ti.

२०१. ‘तो काळ’ म्हणजे च्युतिचित्ताच्या निरोधानंतरचा काळ. ‘यम्पि’ (जे देखील) यामध्ये ‘यं’ हा शब्द करण अर्थात प्रथमा विभक्तीत आहे, म्हणून ‘ज्याच्याद्वारे देखील’ असा अर्थ सांगितला आहे. ‘जे इच्छितो’ यामध्ये ‘यं’ हा शब्द जेव्हा इच्छेची अपेक्षा करतो, तेव्हा ‘मिळत नाही’ यामध्ये अलाभाची (न मिळण्याची) प्रधानता नसल्यामुळे इच्छेला विशेषित केले जाते, म्हणून म्हटले आहे— ‘अलाभाने विशेषित झालेली इच्छा सांगितली आहे’. ‘इच्छितो पण जे मिळत नाही’ अशा प्रकारे क्रियापरामर्शक असलेला ‘यं’ हा शब्द जेव्हा ‘मिळत नाही’ याची अपेक्षा करतो, तेव्हा तेथे इच्छा ही गौण (गुणभूत) असते आणि अलाभ हा प्रधान असतो, म्हणून म्हटले आहे— ‘तेव्हा इच्छेने विशेषित झालेला अलाभ सांगितला आहे’।

Hirottapparahitā chinnikā, dhuttikāti vuccantīti āha ‘‘chinnabhinnagaṇenāti nillajjena dhuttagaṇenā’’ti. Kappaṭikā sibbitapilotikadhārino.

हिरि आणि ओत्तप्प (लज्जा आणि भय) यांनी रहित असलेल्यांना 'छिन्निका' आणि 'धुत्तिका' असे म्हटले जाते, म्हणून म्हटले आहे - 'छिन्नभिन्नगणेन म्हणजे निर्लज्ज धूर्तांच्या समूहाने'. 'कप्पटिक' म्हणजे शिवलेली जीर्ण वस्त्रे (चिंध्या) परिधान करणारे.

Alabbhaneyyaicchanti alabbhaneyyavatthusmiṃ icchaṃ.

'अलब्भनेय्य-इच्छा' (अप्राप्य इच्छा) म्हणजे अप्राप्य वस्तूविषयीची इच्छा होय.

Upādānakkhandhaniddesavaṇṇanā

उपादानक्खंध (उपादानस्कंध) निर्देश वर्णन.

202. Tādisassa vatthuno sabbhāvāti sāmaññato anavasesaggahaṇaṃ sandhāyāha.

२०२. तशा प्रकारच्या वस्तूच्या अस्तित्वामुळे (सद्भावामुळे) सामान्य रूपाने संपूर्ण (काहीही शिल्लक न ठेवता) ग्रहण करण्याच्या उद्देशाने हे म्हटले आहे.

Atipākaṭena ati viya pakāsena dukkhenāti attho.

अतिशय स्पष्ट असलेल्या, म्हणजेच अत्यंत प्रकट असलेल्या दुःखाने, असा अर्थ आहे.

Dukkhasaccaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुःखसच्च (दुःखसत्य) निर्देश वर्णन समाप्त झाले.

2. Samudayasaccaniddesavaṇṇanā

२. समुदयसच्च (समुदयसत्य) निर्देश वर्णन.

203. Mano viyāti mano-saddassa viya. Ika-saddenāti ‘‘ponobhavikā’’ti ettha ika-saddena. Gamiyatthattāti ñāpitatthattā. Karaṇasīlatā hi idha sīlattho, so ca ika-saddena vuccatīti kiriyāvācakassa karaṇasaddassa adassanaṃ appayogo. Vuttatthānañhi appayogo. Sati paccayantarasamavāye punabbhavassa dāyikā, tadabhāve adāyikāti vuttāti āha ‘‘adāyikāpi punabbhavaṃ deticcevā’’ti taṃsabhāvānativattanato. Tenevāha ‘‘samānasabhāvattā, tadānubhāvattā cā’’ti. Tattha sabhāvo taṇhāyanaṃ. Ānubhāvo [Pg.74] paccayasamavāye phalanipphādanasamatthatā. Itaresūti avasiṭṭhakilesādīsu. Pavattivipākadāyino kammassa sahāyabhūtā taṇhā ‘‘upadhivepakkā’’ti adhippetāti āha ‘‘upadhimhi yathānibbatte’’tiādi. Yathānibbatteti attano paccayehi nibbattappakāre. Nandanaṃ saṃuppilāvanaṃ abhitassanaṃ. Rañjanaṃ vatthassa viya raṅgajātena cittassa vipariṇāmanaṃ, ramāpanaṃ vā. Rāgasambandhenāti rāgapadasambandhena ‘‘uppannassā’’ti pulliṅgavasena vuttaṃ. Rūpārūpabhavarāgo visuṃ vakkhatīti ettha vakkhati-kiriyāpadaṃ kammatthe veditabbaṃ.

२०३. 'मनो विय' म्हणजे 'मनस्' शब्दाप्रमाणे. 'इक-शब्दाने' म्हणजे 'पोनोभविका' यातील 'इक' प्रत्ययाने. 'गमियत्थत्ता' म्हणजे अर्थ ज्ञापित (प्रकट) केल्यामुळे. कारण येथे 'शील' चा अर्थ 'करणशीलता' (करण्याचा स्वभाव) असा आहे, आणि तो 'इक' शब्दाने सांगितला जातो, म्हणून क्रियावाचक 'करण' शब्दाचे अदर्शन म्हणजेच त्याचा प्रयोग न करणे होय. कारण सांगितलेल्या अर्थाचा पुन्हा प्रयोग केला जात नाही. इतर प्रत्ययांचा (कारणांचा) संयोग असताना ती पुनर्जन्म देणारी ठरते, आणि त्यांच्या अभावी ती न देणारी ठरते, म्हणून म्हटले आहे - 'न देणारी असूनही ती पुनर्जन्म देतेच', कारण ती आपल्या स्वभावाचे उल्लंघन करत नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - 'समान स्वभाव असल्यामुळे आणि त्याचा प्रभाव असल्यामुळे.' तेथे 'स्वभाव' म्हणजे तण्हा (तृष्णा) निर्माण होणे. 'प्रभाव' म्हणजे प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) संयोगात फळ उत्पन्न करण्याची सामर्थ्यता. 'इतरांमध्ये' म्हणजे उर्वरित क्लेशादींमध्ये. प्रवृत्ती आणि विपाक देणाऱ्या कर्माची सहाय्यक असलेली तण्हा (तृष्णा) 'उपधिवेपक्क' म्हणून अभिप्रेत आहे, म्हणून 'उपधीमध्ये जसे उत्पन्न झाले' इत्यादी म्हटले आहे. 'यथानिब्बत्ते' म्हणजे स्वतःच्या प्रत्ययांनी (कारणांनी) उत्पन्न झालेल्या प्रकारे. 'नंदन' म्हणजे अत्यंत आनंदित होणे, तृप्त होणे. 'रंजन' म्हणजे रंगाने कपड्याला रंगवण्याप्रमाणे चित्ताला प्रभावित करणे किंवा रमवणे होय. 'रागसंबंधाने' म्हणजे 'राग' या पदाच्या संबंधाने 'उप्पन्नस्स' असे पुल्लिंगी रूपात म्हटले आहे. 'रूप आणि अरूप भवाचा राग स्वतंत्रपणे सांगितला जाईल' येथे 'वक्खति' हे क्रियापद कर्मणी प्रयोगात समजावे.

‘‘Savatthukaṃ cakkhu’’nti iminā sakalaṃ cakkhudasakamāha, dutiyena sasambhāracakkhuṃ. Chiddanti kaṇṇassa chiddapadesaṃ. Kaṇṇabaddhanti kaṇṇapāḷi. Vaṇṇasaṇṭhānato rattakambalapaṭalaṃ viya, kiccato mudusiniddhamadhurarasadaṃ maññanti. Sāmaññena gahitāti visayena avisesetvā gahitā. Visayavisiṭṭhāti cakkhādivisayavisiṭṭhā. Ettha uppajjatīti samudāyāvayavehi viya sāmaññavisesehi na nānattavohāro na hoti yathā ‘‘rukkho siṃsapā’’ti. Na hi sabbo rukkho siṃsapā. Tasmā kiriyābhedasabbhāvato ‘‘sayānā bhuñjanti sadhanā’’tiādīsu viya ‘‘uppajjamānā’’ti ettha kiriyāya lakkhaṇatā, itarattha lakkhitabbatā ca vuttā. Yadi uppajjamānā hotīti anicchitattā sāsaṅkaṃ uppādakiriyāya atthibhāvamāha. Tena uppāde satīti ayametassa atthoti ‘‘uppajjamānā’’ti ettha uppādo hetubhāvena vutto, itaro ca tassa phalabhāvenāti āha ‘‘so hi tena upayojito viya hotī’’ti. Uppajjamānāti vā taṇhāya tattha uppajjanasīlatā uppajjanasabhāvo, uppajjanasamatthatā vā vuttā. Tattheva cassā uppajjanasīlatā sakkāyato aññasmiṃ visaye pavattiyā abhāvato, samatthatā paccayasamavāyena, aññathā asamatthatā, yato kadāci na uppajjati. Nivisamānā nivisatīti etthāpi iminā nayena attho veditabboti.

'सवत्थुकं चक्खु' (वस्तूंसह चक्षु) याने संपूर्ण चक्षु-दशक सांगितले आहे, आणि दुसऱ्याने ससंभार-चक्षु (भौतिक डोळा) सांगितले आहे. 'छिद्र' म्हणजे कानाचा छिद्रभाग. 'कण्णबद्ध' म्हणजे कानशिळा (कानाची पाळी). रंग आणि आकाराने ते लाल रंगाच्या घोंगडीच्या (कंबलाच्या) थरासारखे असते, आणि कार्याच्या दृष्टीने ते मृदू, स्निग्ध आणि मधुर रस देणारे मानतात. 'सामान्य रूपाने ग्रहण केलेले' म्हणजे विषयाने विशेष न करता ग्रहण केलेले. 'विषयविशिष्ट' म्हणजे चक्षु इत्यादी विषयांनी विशिष्ट असलेले. येथे 'उत्पन्न होते' असे म्हटले आहे, कारण समुदाय आणि अवयव यांच्याप्रमाणे सामान्य आणि विशेष यांच्यात भिन्न व्यवहार होत नाही, जसे की 'वृक्ष शिसवीचा आहे'. कारण प्रत्येक वृक्ष शिसवीचा नसतो. म्हणून क्रियाभेदाच्या अस्तित्वामुळे 'झोपलेले लोक जेवतात, श्रीमंत लोक...' इत्यादींप्रमाणे 'उत्पन्न होणारी' येथे क्रियेचे लक्षणत्व आणि दुसऱ्या ठिकाणी लक्षितव्यत्व सांगितले आहे. जर 'उत्पन्न होणारी असते' असे अनिश्चित असल्यामुळे शंकेसह उत्पत्तीच्या क्रियेचे अस्तित्व सांगितले आहे. त्यामुळे 'उत्पत्ती असताना' हा याचा अर्थ आहे, म्हणून 'उत्पन्न होणारी' येथे उत्पत्ती हे कारण रूपाने सांगितले आहे आणि दुसरे त्याचे फळ रूपाने सांगितले आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'कारण तो त्याच्याद्वारे उपयोजित केल्यासारखा होतो.' किंवा 'उत्पन्न होणारी' याने तण्हेचा (तृष्णेचा) तेथे उत्पन्न होण्याचा स्वभाव, उत्पन्न होण्याची प्रवृत्ती किंवा उत्पन्न होण्याची सामर्थ्यता सांगितली आहे. आणि तिचा तेथेच उत्पन्न होण्याचा स्वभाव हा सक्काय (सत्काय) व्यतिरिक्त इतर विषयात प्रवृत्तीच्या अभावामुळे आहे, सामर्थ्यता ही प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) संयोगामुळे आहे, अन्यथा असमर्थता असते, ज्यामुळे ती कधीही उत्पन्न होत नाही. 'प्रवेश करणारी प्रवेश करते' (निविसमाना निविसति) येथेही याच पद्धतीने अर्थ समजावा.

Samudayasaccaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

समुदयसच्च (समुदयसत्य) निर्देश वर्णन समाप्त झाले.

3. Nirodhasaccaniddesavaṇṇanā

३. निरोधसच्च (निरोधसत्य) निर्देश वर्णन.

204. Taṇhāya [Pg.75] virajjanaṃ haliddirāgassa viya palujjananti katvā āha ‘‘khayagamanavasenā’’ti. Vicchinnaṃ nirujjhananti vuttaṃ ‘‘appavattigamanavasenā’’ti. Cajanaṃ chaḍḍanaṃ, hāpanaṃ vāti āha ‘‘anapekkhatāya cajanavasena, hānivasena cā’’ti.

२०४. तण्हेचा (तृष्णेचा) विराग हा हळदीच्या रंगाच्या विरळ होण्यासारखा आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'क्षय होण्याच्या मार्गाने'. विच्छिन्न होऊन निरुद्ध होण्याला म्हटले आहे - 'अप्रवृत्तीच्या (पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या) मार्गाने'. त्याग करणे म्हणजे सोडून देणे किंवा नष्ट करणे होय, म्हणून म्हटले आहे - 'अनासक्तीने त्याग करण्याच्या मार्गाने आणि नष्ट करण्याच्या मार्गाने'.

Tadappavatti viyāti tassā tittaalābuvalliyā appavatti viya. Appavattihetubhūtampi nibbānaṃ taṇhāya appavatti viya gayhatīti āha ‘‘tadappavatti viyā’’ti yathā ‘‘rāgakkhayo’’ti (saṃ. ni. 4.315, 330). Appavattibhūtanti taṇhāya appavattiyā pattaṃ, pattabbanti attho. Nibbānaṃ āgamma niruddhāyapi taṇhāya piyarūpasātarūpesu niruddhāti vattabbatādassanatthaṃ vuttāti yojanā. Ettha ca yasmā maggo, nibbānañca taṇhāya samucchedasādhanaṃ, tasmā ‘‘purimā vā upamā’’tiādinā upamādvayaṃ ubhayattha yathākkamaṃ yojitaṃ, ubhayaṭṭhāniyaṃ pana ubhayatthāpi labbhateva.

'त्याची अप्रवृत्ती' म्हणजे त्या कडू भोपळ्याच्या वेलीची अप्रवृत्ती होय. अप्रवृत्तीचे कारण असलेले निब्बान (निर्वाण) देखील तण्हेच्या (तृष्णेच्या) अप्रवृत्तीप्रमाणेच ग्रहण केले जाते, म्हणून म्हटले आहे - 'त्याची अप्रवृत्ती', जसे की 'रागक्खय' (रागाचा क्षय). 'अप्रवृत्तीभूत' म्हणजे तण्हेच्या अप्रवृत्तीने प्राप्त झालेले किंवा प्राप्त करण्यायोग्य, असा अर्थ आहे. निब्बानाचा आश्रय घेऊन निरुद्ध झालेल्या तण्हेला देखील 'प्रिय रूप आणि मधुर रूपात निरुद्ध झाली' असे म्हणता यावे, हे दर्शवण्यासाठी हे म्हटले आहे, अशी योजना आहे. आणि येथे ज्याअर्थी मग्ग (मार्ग) आणि निब्बान हे तण्हेच्या समूळ उच्छेदनाचे साधन आहेत, म्हणून 'पहिली उपमा' इत्यादींद्वारे दोन्ही उपमा दोन्ही ठिकाणी यथाक्रम जोडल्या आहेत, परंतु दोन्ही स्थानांवर असणारे दोन्ही ठिकाणी प्राप्त होतेच.

Nirodhasaccaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

निरोधसच्च (निरोधसत्य) निर्देश वर्णन समाप्त झाले.

4. Maggasaccaniddesavaṇṇanā

४. मग्गसच्च (मार्गसत्य) निर्देश वर्णन.

205. Titthiyehi kappitassa maggassa pakatipurisantarañāṇādikassa. Ariyaṃ labhāpetīti ariyaṃ sāmaññaphalaṃ labhāpeti.

२०५. तीर्थकरांनी (इतर पंथीयांनी) कल्पिलेल्या मार्गाच्या, जो प्रकृती, पुरुष आणि इतर ज्ञानादी स्वरूपाचा आहे. 'अरियाला प्राप्त करून देतो' म्हणजे आर्य सामन्यफळ (श्रामण्यफळ) प्राप्त करून देतो.

Tabbipakkhaviratisabhāvāti tassā sammāvācāya vipakkhato micchāvācāya viratisabhāvā. Bhedakaramicchāvācā pisuṇavācā, sabbāpi vā micchāvācā visaṃvādanādivasena bhedakarīti āha ‘‘bhedakaramicchāvācāpahānenā’’ti. Visaṃvādanādikiccatāya hi lūkhānaṃ apariggāhakānaṃ musāvādādīnaṃ paṭipakkhabhūtā siniddhabhāvena pariggāhakasabhāvā sammāvācā tappaccayasubhāsitasampaṭiggāhake jane, sampayuttadhamme ca pariggaṇhantī pavattatīti pariggahalakkhaṇā. Tenāha ‘‘jane, sampayutte ca pariggaṇhanakiccavatī’’ti. Cīvarakammādiko tādiso payogo. Kātabbaṃ cīvararajanādikaṃ. Niravajjasamuṭṭhāpanakiccavāti niravajjassa kattabbassa, niravajjākārena vā samuṭṭhāpanakiccavā. Sampayuttadhamme ca samuṭṭhāpentoti ettha samuṭṭhāpanaṃ [Pg.76] micchākammantapaṭipakkhabhūtassa attano kiccassa anuguṇabhāvena sampayuttānaṃ pavattanameva, ukkhipanaṃ vā nesaṃ kāyikakiriyāya bhārukkhipanaṃ viya. Sampayuttadhammānaṃ, ājīvasseva vā visodhanaṃ vodāpanaṃ.

'त्याच्या विरोधी विरती स्वभावाची' म्हणजे त्या सम्मावाचा (सम्यक् वाचा) च्या विरोधी असलेल्या मिच्छावाचा (मिथ्या वाचा) पासून विरती (दूर राहणे) स्वभावाची. भेद निर्माण करणारी मिच्छावाचा म्हणजे पिसुणावाचा (चुगली), किंवा सर्वच मिच्छावाचा विसंवाद इत्यादींमुळे भेद निर्माण करणारी असते, म्हणून म्हटले आहे - 'भेद निर्माण करणाऱ्या मिच्छावाचाच्या त्यागाने'. कारण विसंवाद इत्यादी कार्य करणाऱ्या, कठोर आणि अपरिग्राहक असलेल्या मुसावादादी (असत्य भाषणादी) च्या विरोधी असलेली, स्निग्ध भावाने परिग्रह करणारी सम्मावाचा ही तिच्या निमित्ताने सुभाषित ग्रहण करणाऱ्या लोकांमध्ये आणि संप्रयुक्त धर्मांमध्ये परिग्रह करत प्रवृत्त होते, म्हणून ती परिग्रह-लक्षणाची आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'लोकांमध्ये आणि संप्रयुक्त धर्मांमध्ये परिग्रह करण्याचे कार्य करणारी'. चीवर-कर्म (चीवर शिवणे इत्यादी) हा तशा प्रकारचा प्रयोग (प्रयत्न) आहे. 'करावयाचे कार्य' म्हणजे चीवर रंगवणे इत्यादी. 'निरवद्य (दोषरहित) समुत्थापन कार्य करणारी' म्हणजे दोषरहित कर्तव्याचे किंवा दोषरहित पद्धतीने समुत्थापन (आरंभ) करण्याचे कार्य करणारी. 'आणि संप्रयुक्त धर्मांना समुत्थापित करणारी' येथे 'समुत्थापन' म्हणजे मिच्छाकम्मंत (मिथ्या कर्मांत) च्या विरोधी असलेल्या स्वतःच्या कार्याच्या अनुकूलतेने संप्रयुक्तांना प्रवृत्त करणेच होय, किंवा शारीरिक क्रियेद्वारे भार उचलण्याप्रमाणे त्यांना उचलणे (उत्तेजित करणे) होय. संप्रयुक्त धर्मांचे किंवा आजीवाचे (उपजीविकेचे) विशोधन करणे म्हणजेच शुद्ध करणे (वोदापन) होय.

Diṭṭhekaṭṭhāti diṭṭhiyā sahajapahānekaṭṭhā, paṭhamamaggasammādiṭṭhivaseneva taṃ veditabbaṃ. ‘‘Diṭṭhekaṭṭhaavijjādayo’’tipi pāṭho. Etasmiṃ pakkhe catumaggasammādiṭṭhiyā saṅgaho kato hoti. Uparimaggasammādiṭṭhiyā pana diṭṭhiṭṭhāne taṃtaṃmaggavajjho māno gahetabbo. So hi ‘‘aha’’nti pavattiākārato diṭṭhiṭṭhāniyo. Pakāsetīti kiccapaṭivedhena paṭivijjhati. Teneva hi aṅgenāti teneva sammādiṭṭhisaṅkhātena maggaṅgena. Tathāpavattitena karaṇabhūtena, tena vā kāraṇena. Aṅga-saddo hi kāraṇatthopi hotīti. Tatthāti magge, maggacittuppāde vā.

दिठ्ठेकट्ठ (दृष्ट्येकस्थ) म्हणजे दृष्टीच्या (मिच्छादिठ्ठिच्या) सहजाताच्या प्रहाणाच्या अर्थाने, पहिल्या मार्गाच्या (सोतापत्तिमागच्या) सम्मादिठ्ठिच्या (सम्यक् दृष्टीच्या) प्रभावानेच ते समजले पाहिजे. 'दिठ्ठेकट्ठअविज्जादयो' (दृष्ट्येकस्थ अविद्या इत्यादी) असाही पाठ आहे. या पक्षात चारही मार्गांच्या सम्मादिठ्ठिचा संग्रह केला जातो. परंतु, वरील मार्गांच्या सम्मादिठ्ठिमध्ये दृष्टीच्या ठिकाणी त्या-त्या मार्गाने नष्ट होणारा 'मान' (अभिमान) ग्रहण करावा. कारण तो 'मी' अशा प्रवृत्तीच्या आकाराने दृष्टीच्या स्थानी असतो. 'पकासेति' (प्रकाशित करतो) म्हणजे कृत्यांच्या प्रतिवेधाने (साक्षात्काराने) प्रतिवेध करतो. 'तेनेव हि अङ्गेन' (त्याच अंगाने) म्हणजे त्याच सम्मादिठ्ठि नावाच्या मार्गांगाने. त्याप्रमाणे प्रवृत्त झालेल्या साधनभूत किंवा त्या कारणाने. कारण 'अङ्ग' हा शब्द कारणाच्या अर्थातही वापरला जातो. 'तत्थ' (तेथे) म्हणजे मार्गात किंवा मार्गचित्ताच्या उत्पत्तीमध्ये.

Imassevāti ariyamaggapariyāpannasseva. Yadipi viramitabbato viramantassa cetanāpi labbhateva, viratiyā eva pana tadā padhānabhāvoti āha ‘‘viramaṇakāle vā viratiyo’’ti. Subhāsitādīti asamphappalāpādi. Ādi-saddena apisuṇādi saṅgahitā. Bhāsanādīti ettha pana kāyasucaritādi. Amaggaṅgattāti amaggasabhāvattā. Tameva cetanāya amaggasabhāvataṃ dassetuṃ ‘‘ekassa ñāṇassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha sammāvācādikiccattayaṃ nāma micchāvācādīnaṃ tiṇṇaṃ pāpadhammānaṃ samucchindanaṃ, maggacetanā ca taṃsabhāvā na hotīti na tassā maggakkhaṇe sammāvācādibhāvasiddhi. Taṃsiddhiyanti kiccattayasiddhiyaṃ. Yathā panassā pubbabhāge subhāsitavācādibhāvo, evaṃ maggakkhaṇepi siyā. Evaṃ sante yathā tattha ekassa sammāsaṅkappassa tikiccatā, sammādiṭṭhiādīnañca ekekānaṃ catukiccatā, evaṃ ekā maggacetanā sammāvācādikiccattayassa sādhikā bhaveyya, tathā ca sati magge sammāvācādīni tīṇi aṅgāni na bhaveyyuṃ, chaḷaṅgiko ca ariyamaggo siyāti tayidamāha ‘‘ekāya cetanāyā’’tiādinā. Yasmā panetaṃ natthi, tasmā maggapaccayatāvacanato ca na cetanāya maggabhāvoti maggakkhaṇe viratiyova sammāvācādayo.

‘इमस्सेव’ (याच्याच) म्हणजे आर्यमार्गात समाविष्ट असलेल्याच्याच. जरी विरत होण्यायोग्य गोष्टीपासून विरत होणाऱ्या व्यक्तीची चेतना देखील प्राप्त होतेच, तरीही त्या वेळी विरतीचीच (विरत होण्याचीच) प्रधानता असते, म्हणून ‘विरमणकाले वा विरतियो’ (किंवा विरतीच्या वेळी विरती) असे म्हटले आहे. ‘सुभासितादि’ म्हणजे असम्फप्पलाप (व्यर्थ बडबड) इत्यादींपासून विरत होणे. ‘आदि’ या शब्दाने अपिसुण (चुगली न करणे) इत्यादींचा संग्रह केला आहे. ‘भासनादि’ यामध्ये कायसुचरित (कायेचे सुचरित) इत्यादींचा समावेश होतो. ‘अमग्गङ्गत्ता’ (मार्गांग नसणे) म्हणजे अ-मार्ग स्वभाव असणे. चेतनेचा तोच अ-मार्ग स्वभाव दर्शवण्यासाठी ‘एकस्स ञाणस्स’ (एका ज्ञानाच्या) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे सम्मावाचा (सम्यक् वाचा) इत्यादी तीन कृत्ये म्हणजे मिच्छावाचा (मिथ्या वाचा) इत्यादी तीन पापधर्मांचे समूळ उच्छेदन करणे होय, आणि मार्गचेतना ही त्या स्वभावाची नसल्यामुळे मार्गक्षणी तिची सम्मावाचा इत्यादी रूप सिद्ध होत नाही. ‘तंसिद्धियं’ म्हणजे त्या तीन कृत्यांच्या सिद्धीमध्ये. परंतु ज्याप्रमाणे तिच्या पूर्वभागात सुभाषितवाचा इत्यादी रूप असते, त्याचप्रमाणे मार्गक्षणीही असावे. असे असल्यास, ज्याप्रमाणे तेथे एका सम्मासंकप्पाची (सम्यक् संकल्पाची) तीन कृत्ये आणि सम्मादिठ्ठि इत्यादींच्या प्रत्येकी चार कृत्ये असतात, त्याचप्रमाणे एक मार्गचेतना सम्मावाचा इत्यादी तीन कृत्यांची साधक ठरेल, आणि असे झाल्यास मार्गात सम्मावाचा इत्यादी तीन अंगे असणार नाहीत, आणि आर्यमार्ग हा सहा अंगांचा (छळङ्गिको) होईल; हेच स्पष्ट करण्यासाठी ‘एकाय चेतनाय’ (एका चेतनेने) इत्यादी म्हटले आहे. ज्याअर्थी असे नाही, आणि मार्गप्रत्ययतेच्या वचनावरून चेतनेला मार्गभाव प्राप्त होत नाही, म्हणून मार्गक्षणी विरती म्हणजेच सम्मावाचा इत्यादी अंगे होत.

Brūhanaṃ sukhaṃ. Santasukhaṃ upekkhā. Sā hi ‘‘upekkhā pana santattā, sukhamicceva bhāsitā’’ti (visuddhi. 2.644; vibha. aṭṭha. 232) vuttā. Vitakkādīnanti teyeva abhiniropanādayo pākaṭapariyāyena vuttā.

‘ब्रूहण’ (वाढवणे/पुष्ट करणे) हे सुख आहे. ‘संतसुख’ (शांत सुख) म्हणजे उपेक्षा होय. कारण, ‘उपेक्षा ही शांत असल्यामुळे तिला सुखच म्हटले आहे’ (विसुद्धि. २.६४४; विभ. अट्ठ. २३२) असे म्हटले आहे. ‘वितक्कादीनं’ (वितर्क इत्यादींचे) म्हणजे तेच अभिनिरोपन (चित्ताला स्थिर करणे) इत्यादी स्पष्ट पर्यायाने सांगितले आहेत.

Vacīsaṅkhārabhāvato [Pg.77] vacībhedassa upakārako vitakko. ‘‘Sāvajjā…pe… upakārako evā’’ti iminā vacībhedataṃ samuṭṭhāpakacetanānaṃ viya viratiyāpi visesapaccayo vitakkoti dasseti. Vacībhedaniyāmikā vācāti vacīduccaritaviratimāha. Sā hi sammāvācābhūtā micchāvācāsu saṃyaminī. Tattha yathā visaṃvādanādimicchāvācato avirato micchākammantatopi na viramateva. Yathāha – ‘‘ekaṃ dhammaṃ…pe… akāriya’’nti (dha. pa. 176). Tathā avisaṃvādanādinā sammāvācāya ṭhito sammākammantampi pūretiyevāti āha ‘‘vacībheda…pe… upakārikā’’ti. Dhammānaṃ pavattiniṭṭhābhāvato yathā gatīti nibbatti vuccati, evaṃ pavattibhāvato rasalakkhaṇānipīti āha ‘‘kiccādisabhāve vā’’ti.

वचीसंखार (वाचा-संस्कार) असल्यामुळे वितर्क हा वचीभेद (वाणी फुटणे/बोलणे) याला उपकारक ठरतो. ‘सावज्जा...पे... उपकारको एवा’ (सावद्य...पे... उपकारकच आहे) याद्वारे वचीभेदाला उत्पन्न करणाऱ्या चेतनांप्रमाणेच विरतीचाही विशेष प्रत्यय (कारण) वितर्क आहे, असे दर्शवले आहे. ‘वचीभेदनियामिका वाचा’ (वाणीच्या भेदाचे नियमन करणारी वाचा) याद्वारे वचीदुच्चरित (वाणीच्या दुराचारापासून) विरती सांगितली आहे. कारण ती सम्मावाचा (सम्यक् वाचा) बनून मिच्छावाचांमध्ये (मिथ्या वाचेमध्ये) संयम ठेवणारी असते. तेथे, ज्याप्रमाणे असत्य बोलणे इत्यादी मिच्छावाचेपासून विरत न झालेला मनुष्य मिच्छाकम्मन्तापासूनही (मिथ्या कर्मांतापासून) विरत होत नाही. जसे म्हटले आहे – ‘एकं धम्मं...पे... अकारियं’ (धम्मपद १७६). त्याचप्रमाणे, असत्य न बोलणे इत्यादी सम्मावाचेमध्ये स्थित असलेला मनुष्य सम्माकम्मन्त (सम्यक् कर्मांत) देखील पूर्ण करतोच, म्हणूनच ‘वचीभेद...पे... उपकारिका’ असे म्हटले आहे. धर्मांच्या प्रवृत्तीची समाप्ती नसल्यामुळे ज्याप्रमाणे ‘गती’ म्हणजे उत्पत्ती (निब्बत्ति) म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे प्रवृत्तीच्या भावामुळे रस-लक्षणे देखील (असे म्हटले जाते), म्हणूनच ‘किच्चादिसभावे वा’ (कृत्य इत्यादी स्वभावात किंवा) असे म्हटले आहे.

Abhinandananti taṇhādivasena abhinandanaṃ.

‘अभिनन्दन’ म्हणजे तृष्णा इत्यादींच्या प्रभावाने आनंदित होणे (अभिनंदन करणे).

Vācuggatakaraṇaṃ uggaho, atthaparipucchanaṃ paripucchāti tadubhayaṃ savanādhīnanti āha ‘‘savanañāṇe eva avarodhaṃ gacchantī’’ti. Ñāṇena paricchinditvā gahaṇaṃ pariggaṇhanaṃ.

वाचेने ग्रहण करणे (मुखाद्गत करणे) म्हणजे ‘उग्गह’ (उद्ग्रह/ग्रहण) आणि अर्थाची विचारपूस करणे म्हणजे ‘परिपुच्छा’ (परिपृच्छा) होय. हे दोन्ही श्रवणावर (ऐकण्यावर) अवलंबून असल्यामुळे ‘सवणञाणे एव अवरोधं गच्छन्ति’ (श्रवणज्ञानातच समाविष्ट होतात) असे म्हटले आहे. ज्ञानाने निश्चित करून ग्रहण करणे म्हणजे ‘परिगण्हन’ (परिग्रहण) होय.

Tassāti payogassa.

‘तस्स’ (त्याचे) म्हणजे प्रयोगाचे.

Soti kāmavitakkappavattiyā kāraṇabhūto subhanimitte ayonisomanasikāro. Tassāti kāmavitakkassa. Gataṃ gamanaṃ pavatti, tassa upāyoti gatamaggo.

‘सो’ (तो) म्हणजे कामवितर्काच्या प्रवृत्तीला कारणीभूत असलेला शुभनिमित्तावरील अयोनिसोमनसिकार (अयोग्य मनस्कार). ‘तस्स’ (त्याचा) म्हणजे कामवितर्काचा. ‘गत’ म्हणजे गमन किंवा प्रवृत्ती, आणि त्याचा उपाय म्हणजे ‘गतमग्ग’ (मार्ग).

Pahātabbaekattanti pahātabbatāsāmaññaṃ.

‘पहातब्बएकत्तं’ (प्रहातव्य एकत्व) म्हणजे प्रहाण करण्यायोग्यतेचे सामान्यत्व (समानता).

Maggabhāvena catubbidhampi ekattenāti sotāpattimaggādivasena catubbidhampi maggabhāvena ekattena sāmaññato gahetvā ‘‘assā’’ti ekavacanena vuttanti attho. Sabbassa maggassa aññamaññaṃ sadisatā, tathā asadisatā ca ekaccasadisatā ca jhānaṅgavasena sabbasadisasabbāsadisaekaccasadisatā, so eva visesoti yojetabbaṃ. Vipassanāniyāmaṃ dhuraṃ katvā āhāti sambandho. Idha panāti imissā sammohavinodaniyaṃ. Sammasi…pe… nivattanatoti paṭhamattheravādaṃ vadanto tadajjhāsayaṃ purakkhatvā vadatīti adhippāyena vuttaṃ. Itarathā itaravādāpettha dassitā evāti. Pādakajjhānaniyāmanti pādakajjhānaniyāmaṃ dhuraṃ katvā āhāti yojanā. ‘‘Vipassanā [Pg.78]…pe… daṭṭhabbo’’ti kasmā vuttaṃ. Na hi tassā idha paṭikkhepatā atthi. Tathā hi vuttaṃ ‘‘keci vuṭṭhānagāminivipassanā niyāmetīti vadantī’’ti? Nayidamevaṃ. Idhāpīti idha pādakajjhānaniyāmepi vipassanāniyāmo na paṭikkhittoti ayañhettha attho. Tenevāha ‘‘sādhāraṇattā’’ti. ‘‘Idha panā’’ti imināpi paṭhamattheravādo saṅgahitoti veditabbo. Yadi evaṃ kasmā vipassanāniyāmo visuṃ gahitoti? Vādattayāvidhuratādassanatthaṃ. Aññe cācariyavādāti sammasitajjhānapuggalajjhāsayavādā.

‘मार्गभावाने चारही प्रकारांचे एकत्वाने’ म्हणजे सोतापत्तिमार्ग इत्यादींच्या प्रभावाने चारही प्रकारांच्या मार्गभावाला एकत्वाने सामान्यतः ग्रहण करून ‘अस्स’ (याचे) अशा एकवचनाने म्हटले आहे, असा अर्थ आहे. सर्व मार्गांचे परस्परांशी असलेले सादृश्य, तसेच असादृश्य आणि काही अंशी सादृश्य हे ध्यानांगांच्या प्रभावाने सर्व-सादृश्य, सर्व-असादृश्य आणि एकदेश-सादृश्य (काही अंशी सादृश्य) असते, हाच विशेष जोडावा. ‘विपश्यना-नियमाला मुख्य करून म्हटले आहे’ असा संबंध आहे. ‘इध पन’ (परंतु येथे) म्हणजे या सम्मोहविनोदनीमध्ये. ‘सम्मदिसि...पे... निवृत्त होण्यामुळे’ असे सांगून पहिल्या थेरवादाचे प्रतिपादन करताना, त्यांच्या आशयाला समोर ठेवून बोलत आहेत, या अभिप्रायाने हे म्हटले आहे. अन्यथा, इतर वाद देखील येथे दर्शवलेच आहेत. ‘पादकज्झाननियामं’ (पादक-ध्यान-नियम) म्हणजे पादक-ध्यानाच्या नियमाला मुख्य करून म्हटले आहे, अशी योजना करावी. ‘विपस्सना...पे... दिट्ठब्बो’ (विपश्यना...पे... पाहावी) असे का म्हटले आहे? कारण येथे तिचा निषेध केलेला नाही. तसेच म्हटले आहे – ‘काही लोक म्हणतात की वुट्ठानगामिनी (व्युत्थानगामिनी) विपश्यना नियमन करते’? असे नाही. ‘इधापि’ (येथेही) म्हणजे या पादक-ध्यान-नियमामध्ये देखील विपश्यना-नियमाचा निषेध केलेला नाही, हाच येथे अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘साधारणत्वामुळे’. ‘इध पना’ (परंतु येथे) याद्वारे देखील पहिला थेरवाद संग्रहित केला आहे, असे समजावे. जर असे आहे, तर विपश्यना-नियम स्वतंत्रपणे का ग्रहण केला आहे? तीन वादांमधील अविरोध दर्शवण्यासाठी. ‘अञ्ञे चाचरियवादा’ (इतर आचार्यवाद) म्हणजे समसन केलेल्या ध्यानी पुद्गलांच्या आशयाचे वाद होत.

‘‘Āruppe tikacatukkajjhānaṃ…pe… na lokiya’’nti idaṃ theravāde āgataṃ porāṇaṭṭhakathāyaṃ tantiṃ katvā ṭhapitanti aṭṭhasāliniyaṃ saṅgahetvā vuttanti āha ‘‘vuttaṃ aṭṭhasāliniyanti adhippāyo’’ti. Yesūti pacchimajjhānavajjāni sandhāya vadati. Tattha hi arūpuppattiyaṃ saṃsayo, na itarasmiṃ. ‘‘Catukkapañcakajjhāna’’nti vutte avisesato sāsavānāsavaṃ apekkhīyati, nivattetabbagahetabbasādhāraṇavacanenettha sāsavato avacchindanatthaṃ ‘‘tañca lokuttara’’nti vatvā nivattitadhammadassanatthaṃ ‘‘na lokiya’’nti vuttanti dassento āha ‘‘samudāyañca…pe… āhā’’ti. Itarathā byabhicārābhāvato ‘‘lokuttara’’nti visesanaṃ niratthakaṃ siyā. Tayo maggāti dutiyamaggādayo. Tajjhānikanti tikacatukkajjhānikaṃ sotāpattiphalādiṃ. Aññajhānikāpīti tikacatukkajjhānato aññajhānikāpi catukkajjhānikāpi maggā uppajjanti. Pi-saddena tajjhānikāpi tikacatukkajjhānikāti attho. Yadi evaṃ catuvokārabhavepi pañcavokārabhave viya maggassa tikacatukkajjhānikabhāve kenassa jhānaṅgādiniyāmoti āha ‘‘jhānaṅgādiniyāmikā pubbābhisaṅkhārasamāpattī’’ti. Pubbābhisaṅkhārasamāpattīti ca pādakabhūtā attanā atikkantadhammavirāgabhāvena vipassanāya pubbābhisaṅkhārakārī arūpasamāpatti, phalasamāpatti vā. Tenāha ‘‘pādaka’’nti. Na sammasitabbāti na sammasitabbā samāpatti jhānaṅgādiniyāmikā sammasitabbānaṃ tikacatukkajjhānānaṃ tattha anuppajjanato, itarattha ca visesābhāvato. Phalassapīti catutthapañcamajjhānikaphalassapi.

“आरुप्पेत (अरूपलोकात) त्रिक-चतुष्क ध्यान...पे... लौकिक नाही” हे थेरवादात आलेले, प्राचीन अट्ठकथेत परंपरा (तन्ति) करून स्थापित केलेले आहे, जे अट्ठसालिनीमध्ये संग्रहित करून सांगितले आहे, म्हणून म्हटले आहे - “अट्ठसालिनीमध्ये सांगितले आहे, असा अभिप्राय आहे.” ‘येसु’ (ज्यांच्यामध्ये) असे म्हणून अंतिम ध्यानांशिवाय इतरांना उद्देशून बोलतात. कारण तेथे अरूप-उत्पत्तीमध्ये संशय आहे, इतरांमध्ये नाही. “चतुष्क-पंचक ध्यान” असे म्हटले असता सामान्यतः सास्रव (आस्रवयुक्त) आणि अनास्रव (आस्रवरहित) अपेक्षित असते. येथे निवृत्त करण्यायोग्य आणि ग्रहण करण्यायोग्य अशा सामान्य वचनाने सास्रवाचा छेद करण्यासाठी “आणि ते लोकोत्तर” असे म्हणून, निवृत्त केलेल्या धर्माचे दर्शन घडवण्यासाठी “लौकिक नाही” असे म्हटले आहे, हे दर्शवताना म्हटले आहे - “समुदाय आणि...पे... म्हटले आहे.” अन्यथा, व्यभिचाराच्या अभावामुळे “लोकोत्तर” हे विशेषण निरर्थक ठरेल. ‘तीन मार्ग’ म्हणजे द्वितीय मार्गादी (दुसरा मार्ग इत्यादी). ‘तज्झानिक’ (त्या ध्यानाचे) म्हणजे त्रिक-चतुष्क ध्यानाचे सोतापत्ति-फलादी (सोतापत्ति फल इत्यादी). ‘अन्यध्यानिक सुद्धा’ म्हणजे त्रिक-चतुष्क ध्यानापेक्षा अन्य ध्यान असणारे चतुष्क ध्यानाचे मार्ग सुद्धा उत्पन्न होतात. ‘अपि’ (सुद्धा) या शब्दाने ‘तज्झानिक’ सुद्धा त्रिक-चतुष्क ध्यान असणारे आहेत, असा अर्थ होतो. जर असे आहे, तर चतुर्वोकार भवात (चार स्कंध असणाऱ्या भवात) सुद्धा पंचवोकार भवाप्रमाणे मार्गाच्या त्रिक-चतुष्क ध्यान स्वरूपात कशाने ध्यान-अंगादींचा नियम होतो? म्हणून म्हटले आहे - “पूर्वाभिसंस्कार समापत्ती ही ध्यान-अंगादींची नियामक आहे.” ‘पूर्वाभिसंस्कार समापत्ती’ म्हणजे पादक (पाया) झालेली, स्वतः ओलांडलेल्या धर्मांच्या विरागभावाने विपश्यनेसाठी पूर्वाभिसंस्कार करणारी अरूप समापत्ती किंवा फल समापत्ती होय. म्हणूनच म्हटले आहे - “पादक” (पाया). ‘संमर्शन न करण्यायोग्य’ म्हणजे संमर्शन न करण्यायोग्य समापत्ती ही ध्यान-अंगादींची नियामक आहे, कारण संमर्शन करण्यायोग्य त्रिक-चतुष्क ध्यानांची तेथे उत्पत्ती होत नाही आणि इतर ठिकाणी काही विशेष नसतो. ‘फलाचे सुद्धा’ म्हणजे चतुर्थ-पंचम ध्यानाच्या फलाचे सुद्धा.

Dukkhañāṇādīnanti dukkhasamudayañāṇānaṃ. Taṃtaṃkusalārammaṇārammaṇattāti kāmāvacarādīsu yena yena kusalena saddhiṃ nekkhammasaṅkappādayo uppajjanti, tassa tassa kusalassa ārammaṇaṃ ārammaṇaṃ etesanti taṃtaṃkusalārammaṇārammaṇā[Pg.79], tabbhāvato. Taṃtaṃviramitabbādiārammaṇattāti visaṃvādanavatthuādiārammaṇattā. Vītikkamitabbato eva hi viratīti. ‘‘Aṅgāna’’nti idaṃ ‘‘nekkhammasaṅkappādīna’’nti etthāpi yojetabbaṃ avayavena vinā samudāyābhāvato. Visesapaccayoti bhinnasīlassa, aparisuddhasīlassa vā sammappadhānāsambhavato samādhānassa viya vāyāmassa sīlaṃ visesapaccayo. Ayañca attho yadipi purimasiddhasīlavasena yutto, sahajātavasenāpi pana labbhatevāti dassento ‘‘sampayuttassāpī’’ti āha. Sahajameva cettha adhippetanti āha ‘‘sampayuttasseva cā’’tiādi. Sammoso pamādo, tappaṭipakkho asammoso appamādo, so cittassa ārakkhāti āha ‘‘cetaso rakkhitatā’’ti.

‘दुःखज्ञानादींचे’ म्हणजे दुःख आणि समुदय यांच्या ज्ञानांचे. ‘त्या त्या कुशल आलंबनाचे आलंबन असल्यामुळे’ म्हणजे कामावचरादींमध्ये ज्या ज्या कुशलासोबत नैष्क्रम्य-संकल्प इत्यादी उत्पन्न होतात, त्या त्या कुशलाचे आलंबन हे यांचे आलंबन असते, म्हणून ‘त्या त्या कुशल आलंबनाचे आलंबन असणारे’, त्या भावामुळे. ‘त्या त्या विरती घेण्यायोग्य इत्यादी आलंबन असल्यामुळे’ म्हणजे विसंवादाच्या वस्तू इत्यादी आलंबन असल्यामुळे. कारण अतिक्रम करण्यायोग्य गोष्टीपासूनच विरती (विरमणे) होते. ‘अंगांचे’ हे ‘नैष्क्रम्य-संकल्प इत्यादींचे’ येथेही जोडले पाहिजे, कारण अवयवाशिवाय समुदायाचा अभाव असतो. ‘विशेष प्रत्यय’ (विशेष कारण) म्हणजे भिन्नशील (शीलभंग झालेल्या) किंवा अपरिशुद्ध शील असणाऱ्याला सम्यक्प्रधानाचा असंभव असल्यामुळे, समाधानाचा (एकाग्रतेचा) जसा व्यायाम (प्रयत्न) हा विशेष प्रत्यय आहे, तसे शीलाचा व्यायाम हा विशेष प्रत्यय आहे. आणि हा अर्थ जरी पूर्वी सिद्ध झालेल्या शीलाच्या दृष्टीने योग्य असला, तरी सहजात (सोबत उत्पन्न होणाऱ्या) भावाने सुद्धा प्राप्त होतोच, हे दर्शवताना “संप्रयुक्ताचे सुद्धा” असे म्हटले आहे. येथे सहजातच अभिप्रेत आहे, हे सांगताना “संप्रयुक्ताचेच” इत्यादी म्हटले आहे. ‘संमोष’ म्हणजे प्रमाद (बेसावधपणा), त्याचा प्रतिपक्ष ‘असंमोष’ म्हणजे अप्रमाद (सावधपणा), तो चित्ताचे रक्षण करणारा आहे, म्हणून म्हटले आहे - “चित्ताची सुरक्षितता.”

Sīlakkhandho cāti ca-saddena samādhikkhandho ca. Khantippadhānattā sīlassa adosasādhanatā, nīvaraṇajeṭṭhakassa kāmacchandassa ujuvipaccanīkabhāvato samādhissa alobhasādhanatā daṭṭhabbā. Sāsananti paṭivedhasāsanaṃ, ‘‘sāsanabrahmacariya’’nti ca vadanti.

‘शीलस्कंध आणि’ यातील ‘आणि’ (च) या शब्दाने समाधिस्कंध सुद्धा (अभिप्रेत आहे). क्षमाप्रधान असल्यामुळे शीलाची अद्वेष-साधनता आणि नीवरणांमध्ये श्रेष्ठ असणाऱ्या कामच्छंदाचा थेट विरोधी असल्यामुळे समाधीची अलोभ-साधनता समजावी. ‘शासन’ म्हणजे प्रतिवेध-शासन (साक्षात्कार रूप शासन), आणि याला ‘शासन-ब्रह्मचर्य’ असेही म्हणतात.

Maggasaccaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

मार्गसत्य-निर्देश-वर्णन समाप्त झाले.

Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुत्तन्त-भाजनीय-वर्णन समाप्त झाले.

2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā

२. अभिधम्म-भाजनीय-वर्णन

206-214. ‘‘Pariññeyyabhāvarahite ekantapahātabbe’’ti kasmā vuttaṃ, nanu taṇhāyapi cakkhādīnaṃ viya taṇhāvatthutāvacanena pariññeyyatā vuttā. Yathāha ‘‘rūpataṇhā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisatī’’tiādi (dī. ni. 2.400; ma. ni. 1.133; vibha. 203). Tappaṭibaddhasaṃkilesappahānavasena samatikkamitabbatā hi pariññeyyatā. Ekantapahātabbatā ca na taṇhāya eva, atha kho avasesānaṃ saṃkilesadhammānampi. Tathā hi tesaṃ sabbaso accantappahāyikā dassanabhāvanāti? Saccametaṃ, tathāpi yathā ‘‘dukkhaṃ ariyasaccaṃ pariññeyya’’nti (saṃ. ni. 5.1099) taṇhāvajje upādānakkhandhapañcake pariññeyyabhāvo niruḷho, na tathā taṇhāya, taṇhāya pana ‘‘yāyaṃ taṇhā ponobhavikā’’tiādinā (vibha. 203; dī. ni. 2.400; ma. ni. 1.91, 460; saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 14; paṭi. ma. 1.34) samudayabhāvo [Pg.80] viya sātisayaṃ pahātabbabhāvo niruḷhoti dassetuṃ ‘‘pariññeyyabhāvarahite ekantappahātabbe’’ti vuttaṃ. Yassa asaṅgahito padeso atthi, so sappadeso, ekadesoti attho. Tatthāti ariyasaccasadde. Samudayoti samudayattho. ‘‘Nippadesato samudayaṃ dassetu’’nti samudayassevettha gahaṇe kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘dukkhanirodhā panā’’tiādi vuttaṃ. Tattha dukkhanirodhāti dukkhaṃ, nirodho ca. Ariyasaccadesanāyanti ariyasaccadesanāyampi saccadesanāyaṃ viya. Dhammatoti desetabbadhammato nippadesā eva. ‘‘Avasesā ca kilesā’’tiādinā desanābhedo eva hi tattha viseso. Tenāha ‘‘na hi tato añño’’tiādi. Apubbo natthīti dhammato apubbo natthīti attho. Tassāti samudayassa. Sabbattha tīsupi vāresūti aṭṭhaṅgikapañcaṅgikasabbasaṅgāhikabhedesu mahāvāresu, tadantogadhesu ca pañcasu koṭṭhāsesu. Apubbassāti ‘‘avasesā ca kilesā’’tiādinā taṇhāya apubbassa. Avasiṭṭhakilesādīnañhi samudayatāvacanaṃ idha apubbadassanaṃ. Tassa yadipi dutiyatatiyavāresu viseso natthi, pañcasu pana koṭṭhāsesu uparūpari apubbaṃ dassitanti katvā evaṃ vuttaṃ. Tañhi samudayavisesadassanaṃ, itaraṃ pana maggavisesadassanaṃ. Tassa ca dhammato apubbābhāvo dassitoyeva. Yadi evaṃ dutiyādikoṭṭhāsesu, paṭhamakoṭṭhāsepi vā kasmā taṇhā gahitāti āha ‘‘apubbasamudayadassanatthāyapi hī’’tiādi. Kevalāyāti tadaññakilesādinirapekkhāya. Desanāvasena na vuttoti na dhammavasenāti adhippāyo. Tasmā dukkhādīni tattha ariyasaccadesanāyaṃ sappadesāni dassitāni honti pariyāyenāti daṭṭhabbaṃ. Abhidhammadesanā pana nippariyāyakathāti katvā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘nippadesato samudayaṃ dassetuṃ’’icceva vuttaṃ. Paccayasaṅkhātanti paccayābhimataṃ paccayabhūtaṃ, paccayakoṭṭhāsaṃ vā.

२०६-२१४. “परिज्ञेयभावविरहित (पूर्णपणे जाणण्याच्या योग्यतेशिवाय) आणि एकांततः प्रहातव्य (पूर्णपणे नष्ट करण्यायोग्य)” असे का म्हटले आहे? डोळे इत्यादींप्रमाणेच तृष्णेच्या बाबतीतही तृष्णेचे अधिष्ठान सांगण्याद्वारे तिची परिज्ञेयता (जाणण्यायोग्यता) सांगितली गेली नाही काय? जसे म्हटले आहे - “लोकात रूपतृष्णा ही प्रिय वाटणारी आणि सुखद वाटणारी आहे, ही तृष्णा येथेच उत्पन्न होते आणि येथेच स्थिर होते” इत्यादी (दी. नि. २.४००; म. नि. १.१३३; विभ. २०३). कारण तिच्याशी संबंधित संक्लेशांच्या (मळ किंवा अशुद्धीच्या) प्रहाणामुळे (नष्ट करण्यामुळे) ओलांडून जाणे म्हणजेच परिज्ञेयता होय. आणि एकांततः प्रहातव्यता केवळ तृष्णेचीच नाही, तर उर्वरित संक्लेशधर्मांचीही आहे. कारण दर्शन आणि भावनेद्वारे त्यांचा सर्वतोपरी अत्यंत प्रहाण (नाश) होतो ना? हे सत्य आहे, तरीही जसे “दुःख आर्यसत्य परिज्ञेय आहे” (सं. नि. ५.१०९९) या वचनात तृष्णा वगळता पाच उपादानस्कंधांमध्ये परिज्ञेयभाव रूढ आहे, तसा तो तृष्णेच्या बाबतीत नाही. तृष्णेच्या बाबतीत मात्र “जी ही तृष्णा पुनरुत्पत्ती घडवून आणणारी आहे” इत्यादींद्वारे (विभ. २०३; दी. नि. २.४००; म. नि. १.९१, ४६०; सं. नि. ५.१०८१; महाव. १४; पटि. म. १.३४) जसा तिचा समुदायभाव रूढ आहे, तसेच तिचे प्रहातव्यत्व (नष्ट करण्यायोग्यता) अतिशय रूढ आहे, हे दर्शवण्यासाठी “परिज्ञेयभावविरहित आणि एकांततः प्रहातव्य” असे म्हटले आहे. ज्याचा काही भाग समाविष्ट झालेला नाही, तो 'सप्पदेस' (सप्रदेश) म्हणजेच एकदेश (अंशतः) असा अर्थ आहे. 'तत्थ' म्हणजे आर्यसत्य या शब्दात. 'समुदयो' म्हणजे समुदायाचा अर्थ. “निःप्रदेशतः (पूर्णपणे) समुदायाला दर्शवण्यासाठी” येथे समुदायाचेच ग्रहण करण्याचे कारण दर्शवण्यासाठी “दुःखनिरोधा पना” इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'दुःखनिरोध' म्हणजे दुःख आणि निरोध. 'आर्यसत्यदेशनेत' म्हणजे आर्यसत्यदेशनेतही सत्यदेशनेप्रमाणेच. 'धम्मतः' म्हणजे उपदेश करण्यायोग्य धर्माच्या दृष्टीने ते निःप्रदेश (पूर्ण) आहेत. “उर्वरित क्लेश” इत्यादींद्वारे देशनेचा भेद हाच तेथे विशेष आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - “त्याच्यापेक्षा दुसरा नाही” इत्यादी. 'अपूर्व नाही' म्हणजे धर्माच्या दृष्टीने काही अपूर्व (नवीन) नाही असा अर्थ आहे. 'तस्स' म्हणजे समुदायाचे. 'सर्वत्र तिन्ही वारांमध्ये' म्हणजे अष्टांगिक, पंचांगिक आणि सर्वसंग्राहक भेदांच्या महावारांमध्ये आणि त्यांच्या अंतर्गत असलेल्या पाच कोठ्ठासांमध्ये (भागांमध्ये). 'अपूर्वस्य' म्हणजे “उर्वरित क्लेश” इत्यादींद्वारे तृष्णेपेक्षा अपूर्व असलेल्याचे. कारण उर्वरित क्लेशादींना समुदाय म्हणणे हे येथे अपूर्व दर्शन आहे. जरी दुसऱ्या आणि तिसऱ्या वारांमध्ये त्याचा काही विशेष फरक नसला, तरी पाच कोठ्ठासांमध्ये उत्तरोत्तर अपूर्व दर्शवले आहे, म्हणून असे म्हटले आहे. कारण ते समुदायाचे विशेष दर्शन आहे, तर दुसरे मार्गाचे विशेष दर्शन आहे. आणि धर्माच्या दृष्टीने त्याचा अपूर्वभाव आधीच दर्शवला आहे. जर असे आहे, तर दुसऱ्या इत्यादी कोठ्ठासांमध्ये आणि पहिल्या कोठ्ठासातही तृष्णा का घेतली गेली? यावर म्हणतात - “अपूर्व समुदाय दर्शवण्यासाठी सुद्धा” इत्यादी. 'केवळ' म्हणजे इतर क्लेशादींची अपेक्षा न ठेवता. 'देशनेच्या वशने म्हटले आहे' म्हणजे धर्माच्या वशने नाही असा अभिप्राय आहे. म्हणून तेथे आर्यसत्यदेशनेत दुःख इत्यादींना पर्यायाने 'सप्रदेश' (अंशतः) दर्शवले आहे असे समजावे. परंतु अभिधम्मदेशना ही निष्पर्याय कथा (थेट उपदेश) असल्यामुळे अट्ठकथेत “निःप्रदेशतः समुदायाला दर्शवण्यासाठी” असेच म्हटले आहे. 'प्रत्ययसंखातं' म्हणजे प्रत्यय (कारण) मानलेले, प्रत्ययभूत किंवा प्रत्ययाचा भाग।

Tesanti kusaladhammānaṃ. Paccayānaṃ pahānavasenāti hetunirodhena phalanirodhaṃ dasseti, tappaṭibaddhakilesappahānena vā kusalānaṃ pahānaṃ vuttaṃ. Yathā ‘‘dhammāpi vo, bhikkhave, pahātabbā’’ti (ma. ni. 1.240). Iti pariyāyato kusalānaṃ pahānaṃ vuttaṃ, na nippariyāyato tadabhāvatoti āha ‘‘na hi kusalā pahātabbā’’ti. Yathā ca kusaladhammesu, abyākatadhammesupi [Pg.81] eseva nayo. Nirodhanti asaṅkhatadhātuṃ. Appavattibhāvoti yo nirodhassa nibbānassa taṇhādiappavattihetubhāvo, taṃ pahānanti vuttanti attho.

'तेसं' म्हणजे कुशल धर्मांचे. 'प्रत्ययांच्या प्रहाणामुळे' म्हणजे हेतूच्या निरोधाने फलाचा निरोध दर्शवतो, किंवा त्याच्याशी संबंधित क्लेशांच्या प्रहाणाने कुशल धर्मांचे प्रहाण सांगितले आहे. जसे - “भिक्खूहो, तुम्हांला धर्मांचेही प्रहाण करायचे आहे” (म. नि. १.२४०). अशा प्रकारे पर्यायाने कुशल धर्मांचे प्रहाण सांगितले आहे, निष्पर्यायाने (थेटपणे) नाही, कारण तसा अभाव असल्यामुळे म्हटले आहे - “कुशल धर्म प्रहाण करण्यायोग्य नाहीत”. आणि जसे कुशल धर्मांच्या बाबतीत आहे, तसेच अव्याकृत धर्मांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. 'निरोध' म्हणजे असंस्कृत धातू (निर्वाण). 'अप्रवृत्तिभाव' म्हणजे जो निरोधाचा (निर्वाणाचा) तृष्णा इत्यादींच्या अप्रवृत्तीचा हेतू असण्याचा भाव आहे, त्याला 'प्रहाण' म्हटले आहे असा अर्थ आहे।

Kāyakammādisuddhiyāti pubbabhāgakāyakammavacīkammaājīvasuddhiyā dūratarūpanissayataṃ ariyamaggassa dassetīti sambandho. Pañcaṅgikaṃ…pe… pavattataṃ dīpeti, na pana ariyamaggassa pañcaṅgikattāti adhippāyo. Ñāpakanidassananti ñāpakabhāvanidassanaṃ, etena ‘‘vacanato’’ti idaṃ hetuatthe nissakkavacananti dasseti. Vacanatoti vā īdisassa vacanassa sabbhāvato. Paṭipadāya ekadesopi paṭipadā evāti attho. Niddiṭṭho dhammasaṅgāhakehi saṅgāyanavasena.

'कायकर्म इत्यादींच्या शुद्धीने' म्हणजे पूर्वभागातील कायकर्म, वचीकर्म आणि आजीविकेच्या शुद्धीने आर्यमार्गाचा दूरचा उपनिषय (आधार) दर्शवतो, असा संबंध आहे. 'पंचांगिक...' इत्यादी प्रवृत्त होणे दर्शवते, परंतु आर्यमार्ग पंचांगिक आहे असा अभिप्राय नाही. 'ज्ञापकनिदर्शन' म्हणजे ज्ञापकभावाचे निदर्शन, याद्वारे “वचनतः” हे हेतू अर्थातील पंचमीचे वचन आहे असे दर्शवते. किंवा 'वचनतः' म्हणजे अशा वचनाच्या अस्तित्वामुळे. 'प्रतिपदेचा (मार्गाचा) एक भाग देखील प्रतिपदाच आहे' असा अर्थ आहे. धर्मसंग्राहकांनी संगायन (संगीती) द्वारे हा निर्देश केला आहे।

Jhānehi desanāpaveso ‘‘lokuttaraṃ jhānaṃ bhāvetī’’ti (dha. sa. 277) jhānasīsena desanāva. Tathā bhāvanāpaveso. Pāḷigamananti pāḷipavatti pāṭhadesanā. Yathāvijjamānadhammavasenāti tasmiṃ cittuppāde labbhamānavitakkādidhammavasena.

ध्यानांद्वारे देशनेचा प्रवेश म्हणजे “लोकोत्तर ध्यानाची भावना करतो” (ध. सं. २७७) या ध्यानाच्या मुख्यत्वामुळे केलेली देशनाच होय. तसेच भावनेचा प्रवेश. 'पाळिगमनं' म्हणजे पाळीची प्रवृत्ती किंवा पाठाची देशना. 'यथाविद्यमानधर्माच्या वशने' म्हणजे त्या चित्तोत्पादामध्ये प्राप्त होणाऱ्या वितर्क इत्यादी धर्मांच्या वशने.

Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

अभिधम्मभाजीनीयवर्णन समाप्त झाले।

3. Pañhapucchakavaṇṇanā

३. प्रश्नपुच्छकवर्णन

215. Tassāti suttantabhājanīyassa. Evaṃ panāti ‘‘apicesā sammādiṭṭhi nāma pubbabhāge nānākkhaṇā nānārammaṇā’’tiādippakārena. Evañca katvāti lokuttaramaggasseva maggasaccabhāvassa adhippetattā. Tenāti tena kāraṇena, ariyamaggasseva uddisitvā niddiṭṭhattāti attho.

२१५. 'तस्स' म्हणजे सुत्तन्तभाजीनीयाचे. 'एवं पन' म्हणजे “तसेच ही सम्यक् दृष्टी पूर्वभागात वेगवेगळ्या क्षणी आणि वेगवेगळ्या आलंबनांवर (विषयांवर) असते” इत्यादी प्रकारे. 'असे करून' म्हणजे लोकोत्तर मार्गाचाच मार्गसत्यभाव अभिप्रेत असल्यामुळे. 'तेन' म्हणजे त्या कारणाने, आर्यमार्गाचाच उद्देश करून निर्देश केला असल्यामुळे, असा अर्थ आहे।

Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रश्नपुच्छकवर्णन समाप्त झाले।

Saccavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

सच्चविभंगवर्णन समाप्त झाले।

5. Indriyavibhaṅgo

५. इंद्रियविभंग

1. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā

१. अभिधम्मभाजीनीयवर्णन

219. Cakkhudvārabhāveti [Pg.82] cakkhudvārabhāvahetu. Taṃdvārikehīti tasmiṃ dvāre pavattanakehi cittacetasikehi. Te hi ‘‘taṃ dvāraṃ pavattiokāsabhūtaṃ etesaṃ atthī’’ti taṃdvārikā. Nanu ca tabbatthukehipi taṃ indaṭṭhaṃ kāreti. Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tikkhe tikkhattā, mande ca mandattā’’ti? Saccaṃ kāreti, tabbatthukāpi pana idha ‘‘taṃdvārikā’’icceva vuttā. Apariccattadvārabhāvaṃyeva hi cakkhu nissayaṭṭhena ‘‘vatthū’’ti vuccati. Atha vā taṃdvārikesu tassa indaṭṭho pākaṭoti ‘‘taṃdvārikehī’’ti vuttaṃ. Indaṭṭho parehi anuvattanīyatā paramissarabhāvoti dassento ‘‘tañhi…pe… anuvattantī’’ti āha. Tattha tanti cakkhuṃ. Teti taṃdvārike. Kiriyāniṭṭhānavācī āvī-saddo ‘‘vijitāvī’’tiādīsu (dī. ni. 1.258; 2.33; 3.199) viyāti āha ‘‘pariniṭṭhitakiccajānana’’nti.

२१९. ‘चक्खुद्वारभावेति’ म्हणजे चक्खुद्वारभावाच्या हेतूने. ‘तंद्वारिकेहीति’ म्हणजे त्या द्वारात प्रवृत्त होणाऱ्या चित्त आणि चेतसिकांद्वारे. कारण, ‘ते द्वार यांच्या प्रवृत्तीचे स्थान (अवकाश) आहे’ म्हणून ते ‘तंद्वारिक’ (त्या द्वाराशी संबंधित) आहेत. पण काय त्या (चक्खु) वस्तूवर आधारित असलेल्यांद्वारे देखील ते इंद्रियत्व (प्रभुत्व) कार्य केले जात नाही का? म्हणूनच अट्ठकथेत म्हटले आहे - ‘तीक्ष्ण असताना तीक्ष्णत्वामुळे, आणि मंद असताना मंदत्वामुळे’? हे सत्य आहे की ते कार्य केले जाते, परंतु येथे त्या वस्तूवर आधारित असलेल्यांना देखील ‘तंद्वारिक’ असेच म्हटले आहे. कारण, ज्याचा द्वारभाव सोडला गेला नाही अशा चक्खूलाच आश्रय अर्थाने ‘वत्थु’ (वस्तू/आधार) म्हटले जाते. अथवा, त्या द्वाराशी संबंधित असलेल्यांमध्ये त्याचे इंद्रियत्व स्पष्ट होते, म्हणून ‘तंद्वारिकेही’ असे म्हटले आहे. इंद्रियत्व म्हणजे इतरांकडून अनुकरण केले जाणे आणि परम ऐश्वर्य (प्रभुत्व) असणे, हे दर्शविताना ‘तञ्हि...पे... अनुवत्तन्ति’ (कारण ते...पे... अनुकरण करतात) असे म्हटले आहे. त्यामध्ये ‘तं’ म्हणजे चक्खूला. ‘ते’ म्हणजे त्या द्वाराशी संबंधित असलेल्यांना. ‘आवी’ हा शब्द क्रिया पूर्ण झाल्याचे दर्शवणारा आहे, जसे ‘विजितावी’ इत्यादींमध्ये (दी. नि. १.२५८; २.३३; ३.१९९), म्हणून ‘परिनिट्ठितकिच्चजाननं’ (पूर्ण झालेल्या कृत्याचे ज्ञान) असे म्हटले आहे.

‘‘Cha imāni, bhikkhave, indriyāni. Katamāni cha? Cakkhundriyaṃ…pe… manindriya’’nti (saṃ. ni. 5.495-499) evaṃ katthaci chapindriyāni āgatāni, kasmā pana suttante khandhādayo viya indriyāni ekajjhaṃ na vuttāni, abhidhamme ca vuttānīti āha ‘‘tattha suttante’’tiādi. Nissaraṇūpāyādibhāvatoti ettha lokuttaresu maggapariyāpannāni nissaraṇaṃ, itarāni nissaraṇaphalaṃ, vivaṭṭasannissitena nibbattitāni saddhindriyādīni nissaraṇūpāyo, itaresu kānici pavattibhūtāni, kānici pavattiupāyoti veditabbāni.

“भिक्खूहो, ही सहा इंद्रिये आहेत. कोणती सहा? चक्खुन्द्रिय...पे... मनिन्द्रिय” (सं. नि. ५.४९५-४९९) अशा प्रकारे काही ठिकाणी सहा इंद्रिये आली आहेत. मग सुत्तन्तात खंध (स्कंध) इत्यादींप्रमाणे इंद्रिये एकत्रितपणे का सांगितली नाहीत, आणि अभिधम्मात का सांगितली आहेत? हे स्पष्ट करण्यासाठी ‘तत्थ सुत्तन्ते’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘निस्सरणूपायदिभावतो’ (मुक्ततेचा उपाय इत्यादी भावाने) यामध्ये लोकोत्तर मार्गात समाविष्ट असलेले मार्ग हे ‘निस्सरण’ (मुक्ती) आहेत, इतर ‘निस्सरणफल’ (मुक्तीचे फल) आहेत, विवट्ट (संसारमुक्ती) च्या आश्रयाने उत्पन्न झालेली सद्धिन्द्रिय इत्यादी मुक्तीचे उपाय आहेत, आणि इतरांमध्ये काही प्रवृत्तीरूप आहेत तर काही प्रवृत्तीचे उपाय आहेत, असे जाणावे.

Khīṇāsavassa bhāvabhūtoti chaḷaṅgupekkhā viya khīṇāsavasseva dhammabhūto.

‘खीणासवस्स भावभूतो’ (क्षीणासवाचा भाव झालेला) म्हणजे छळङ्गुपेक्खा (षडंग-उपेक्षा) प्रमाणे क्षीणासवाचाच (अर्हताचाच) धर्म झालेला.

Dve atthāti indaliṅgaindasiṭṭhaṭṭhā. Attano paccayavasenāti yathāsakaṃ kammādipaccayavasena. Taṃsahitasantāneti itthindriyasahite, purisindriyasahite ca santāne. Aññākārenāti itthiādito aññena ākārena. Anuvattanīyabhāvo itthipurisindriyānaṃ ādhipaccanti yojanā. Imasmiñcattheti ādhipaccatthe.

‘द्वे अत्था’ (दोन अर्थ आहेत) म्हणजे इन्दलिङ्ग (इंद्रलिंग) आणि इन्दसिट्ठ (इंद्रसृष्ट) अर्थ. ‘अत्तनो पच्चयवसेना’ (स्वतःच्या प्रत्ययाच्या वशाने) म्हणजे आपापल्या कर्मादी प्रत्ययांच्या वशाने. ‘तंसहिसंताने’ (त्यासह असलेल्या संतानामध्ये) म्हणजे इत्थिन्द्रिययुक्त आणि पुरिसिन्द्रिययुक्त संतानामध्ये (प्रवाहामध्ये). ‘अञ्ञाकारेना’ (इतर आकाराने) म्हणजे स्त्री इत्यादींपेक्षा भिन्न आकाराने. इत्थिन्द्रिय आणि पुरिसिन्द्रियांचे आधिपत्य म्हणजे अनुकरण केले जाण्याचा भाव, अशी योजना आहे. ‘इमस्मिञ्चत्थे’ (आणि या अर्थामध्ये) म्हणजे आधिपत्य अर्थामध्ये.

Tesanti [Pg.83] anaññātaññassāmītindriyādīnaṃ tiṇṇaṃ. Yā sukhadukkhindriyānaṃ iṭṭhāniṭṭhākārasambhogarasatā vuttā, sā ārammaṇasabhāveneva veditabbā, na ekaccasomanassindriyādīnaṃ viya parikappavasenāti dassento ‘‘ettha cā’’tiādimāha.

‘तेसं’ (त्यांच्या) म्हणजे अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रिय इत्यादी तिन्हींच्या. सुख आणि दुःखेन्द्रियांची जी इष्ट-अनिष्ट आकाराने उपभोग घेण्याची रसात्मकता (कार्य) सांगितली आहे, ती आलंबनाच्या स्वभावानेच जाणावी, काही सोमनस्सिन्द्रिय इत्यादींप्रमाणे कल्पनेच्या वशाने नाही, हे दर्शविताना ‘एत्थ चा’ इत्यादी म्हटले आहे.

Yadipi purisindriyānantaraṃ jīvitindriyaṃ rūpakaṇḍepi (dha. sa. 584) desitaṃ, taṃ pana rūpajīvitindriyaṃ, na ca tattha manindriyaṃ vatvā itthipurisindriyāni vuttāni. Idha pana aṭṭhakathāyaṃ indriyānukkamo vutto sabbākārena yamakadesanāya saṃsandatīti dassento āha ‘‘so indriyayamakadesanāya sametī’’ti. Purimapacchimānaṃ ajjhattikabāhirānanti cakkhādīnaṃ purimānaṃ ajjhattikānaṃ, itthindriyādīnaṃ pacchimānaṃ bāhirānaṃ. Tesaṃ majjhe vuttaṃ ubhayesaṃ upakārakatādīpanatthanti adhippāyo. Tena evampi desanantarānurodhena jīvitindriyassa anukkamaṃ vattuṃ vaṭṭatīti dasseti. Kāmañcettha evaṃ vuttaṃ, parato pana kiccavinicchaye idha pāḷiyaṃ āgataniyāmeneva manindriyānantaraṃ jīvitindriyassa, tadanantarañca itthipurisindriyānaṃ kiccavinicchayaṃ dassessati. Sabbaṃ taṃ dukkhaṃ saṅkhāradukkhabhāvena, yathārahaṃ vā dukkhadukkhatādibhāvena. Duvidhattabhāvānupālakassāti rūpārūpavasena duvidhassa attabhāvassa anupālakassa. Rūpārūpavasena duvidhampi hi jīvitindriyaṃ idha gahitaṃ. ‘‘Pavattī’’ti etena sahajātadhammānaṃ pavattanarasena jīvitindriyena vedayitānaṃ pavattetabbataṃ dīpeti. ‘‘Bhāvanāmaggasampayutta’’nti iminā phalabhūtaṃ aññindriyaṃ nivatteti. Bhāvanāgahaṇañcettha sakkā avattuṃ. ‘‘Bhāvetabbattā’’ti vuttattā bhāvanābhāvo pākaṭova. Dassanānantarāti samānajātibhūmikena abyavahitataṃ sandhāyāha, na anantarapaccayaṃ.

जरी पुरिसिन्द्रियानंतर जीवितिन्द्रिय रूपकांडात देखील (ध. सं. ५८४) उपदेशिले आहे, तरी ते रूपजीवितिन्द्रिय आहे, आणि तिथे मनिन्द्रिय सांगून इत्थिन्द्रिय व पुरिसिन्द्रिय सांगितले गेले नाहीत. परंतु येथे अट्ठकथेत सांगितलेला इंद्रियांचा अनुक्रम सर्व प्रकारे यमकदेशनेशी सुसंगत आहे, हे दर्शविताना म्हटले आहे - ‘सो इन्द्रिययमकदेसनाय समेती’ (तो इंद्रिययमक देशनेशी जुळतो). ‘पुरिमपच्छिमानं अज्झत्तिकबाहिरानं’ (पूर्वीच्या आणि नंतरच्या, आध्यात्मिक आणि बाह्य यांच्या) म्हणजे चक्खु इत्यादी पूर्वीच्या आध्यात्मिक (इंद्रियांच्या), आणि इत्थिन्द्रिय इत्यादी नंतरच्या बाह्य (इंद्रियांच्या). त्यांच्या मध्यभागी (जीवितिन्द्रिय) सांगितले आहे ते दोन्हीच्या उपकारकतेचे प्रकटीकरण करण्यासाठी आहे, असा अभिप्राय आहे. यावरून अशा प्रकारे देखील इतर देशनेच्या अनुरोधाने जीवितिन्द्रियाचा अनुक्रम सांगणे योग्य आहे, हे दर्शविले आहे. जरी येथे असे म्हटले असले, तरी पुढे कृत्यविनिश्चयामध्ये येथे पाळीमध्ये आलेल्या नियमानेच मनिन्द्रियानंतर जीवितिन्द्रियाचा, आणि त्यानंतर इत्थिन्द्रिय व पुरिसिन्द्रियांचा कृत्यविनिश्चय दर्शविला जाईल. ‘सब्बं तं दुक्खं’ (ते सर्व दुःख आहे) हे संस्कारदुःखभावाने, किंवा यथायोग्य दुःखदुःखता इत्यादी भावाने जाणावे. ‘दुविधत्तभावानुपालकस्सा’ (द्विविध आत्मभावाचे रक्षण करणाऱ्याचे) म्हणजे रूप आणि अरूप रूपाने द्विविध असलेल्या आत्मभावाचे रक्षण करणाऱ्याचे. कारण रूप आणि अरूप रूपाने द्विविध असलेले जीवितिन्द्रिय येथे घेतले आहे. ‘पवत्ती’ (प्रवृत्ती) याने सहजात धर्मांच्या प्रवृत्तीरूप रसाने युक्त असलेल्या जीवितिन्द्रियाद्वारे वेदनांची प्रवृत्ती केली जाणे स्पष्ट होते. ‘भावनामग्गसम्पयुत्तं’ (भावनामार्गाशी संप्रयुक्त) याने फलभूत असलेल्या अञ्ञिन्द्रियाची निवृत्ती होते. येथे ‘भावना’ हा शब्द न सांगणे देखील शक्य आहे. ‘भावेतब्बत्ता’ (भावित करण्यायोग्य असल्यामुळे) असे म्हटले असल्यामुळे भावनाभाव स्पष्टच आहे. ‘दस्सनानन्तरा’ (दर्शनानंतर) हे समानजातीय भूमी असलेल्या व्यवधानरहिततेचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे, अनंतरप्रत्ययाचा संदर्भ देऊन नाही.

Tassāti indriyapaccayabhāvassa. Anaññasādhāraṇattāti aññehi anindriyehi asādhāraṇattā. Evaṃ sāmatthiyato kiccavisesaṃ vavatthapetvā pakaraṇatopi taṃ dasseti ‘‘indriyakathāya ca pavattattā’’ti. Aññesanti aññesaṃ indriyasabhāvānampi sahajātadhammānaṃ. Yehi te indaṭṭhaṃ kārenti, tesaṃ vasavattāpanaṃ natthi, yathā manindriyassa pubbaṅgamasabhāvābhāvato sayañca te aññadatthu manindriyasseva vase vattanti. Tenāha ‘‘taṃsampayuttānipi hī’’tiādi. Yadi evaṃ kathaṃ tesaṃ indaṭṭhoti? ‘‘Sukhanādilakkhaṇe sampayuttānaṃ attākārānuvidhāpanamatta’’nti vuttovāyamattho[Pg.84]. ‘‘Cetasikattā’’ti iminā sampayuttadhammānaṃ cittassa padhānataṃ dasseti. Tato hi ‘‘cetasikā’’ti vuccanti. Sabbatthāti vasavattāpanaṃ sahajātadhammānupālananti evaṃ yāva amatābhimukhabhāvapaccayatā ca sampayuttānanti taṃkiccaniddese. ‘‘Anuppādane, anupatthambhe ca satī’’ti padaṃ āharitvā sambandhitabbaṃ. Na hi padattho sabbhāvaṃ byabhicaratīti janakupatthambhakattābhāvepīti vuttaṃ hoti. Tappaccayānanti itthipurisanimittādipaccayānaṃ kammādīnaṃ. Tappavattane nimittabhāvoti itthinimittādiākārarūpanibbattane kāraṇabhāvo. Svāyaṃ itthindriyādīnaṃ tattha atthibhāvoyevāti daṭṭhabbaṃ. Yasmiñhi sati yaṃ hoti, asati ca na hoti, taṃ tassa kāraṇanti. ‘‘Nimittabhāvo anuvidhāna’’nti iminā anuvidhānasaddassa kammatthataṃ dasseti. Sukhadukkhabhāvappattā viyāti sayaṃ sukhadukkhasabhāvappattā viya, sukhantā dukkhantā ca viyāti attho. Asantassa…pe… majjhattākārānupāpanaṃ aññāṇupekkhanādivasena veditabbaṃ. Samānajātiyanti akusalehi sukhadukkhehi akusalūpekkhāya, abyākatehi abyākatūpekkhāya, kusalasukhato kusalūpekkhāya. Tatthāpi bhūmivibhāgenāyamattho bhinditvā yojetabbo. Taṃ sabbaṃ khandhavibhaṅge vuttaoḷārikasukhumavibhāgena dīpetabbaṃ. Ādisaddenāti ‘‘kāmarāgabyāpādādī’’ti ettha vuttaādisaddena. Saṃyojanasamucchindanatadupanissayatā eva sandhāya aññātāvindriyassa kiccantarāpasutatā vuttā, tassāpi uddhambhāgiyasaṃyojanapaṭippassaddhippahānakiccatā labbhateva. Abyāpībhāvato vā aññātāvindriyassa paṭippassaddhippahānakiccaṃ na vattabbaṃ, tato aññindriyassāpi taṃ aṭṭhakathāyaṃ anuddhaṭaṃ. Maggānantarañhi phalaṃ ‘‘tāya saddhāya avūpasantāyā’’tiādivacanato (dha. sa. aṭṭha. 505) kilesānaṃ paṭippassambhanavasena pavattati, na itaraṃ. Aññathā ariyā sabbakālaṃ appaṭippassaddhakilesadarathā siyuṃ. Itarassa pana nicchandarāgesu sattavohāro viya ruḷhivasena paṭippassaddhikiccatā veditabbā.

त्याचे म्हणजे इंद्रियप्रत्ययभावाचे. 'अनन्यसाधारणत्वामुळे' म्हणजे इतर अन-इंद्रियांशी असाधारण असल्यामुळे. अशा प्रकारे सामर्थ्यावरून कार्यविशेषाचे निर्धारण करून, प्रकरणावरूनही ते दर्शवितात - 'इंद्रियकथेमध्ये प्रवृत्त असल्यामुळे'. 'इतरांचे' म्हणजे इतर इंद्रियस्वभाव असलेल्या सहजात धर्मांचेही. ज्यांच्याद्वारे ते इंद्रियत्व (प्रभुत्व) गाजवतात, त्यांच्यावर वश पाडणे (नियंत्रण ठेवणे) नसते, जसे की मनेंद्रियाच्या पूर्वंगम-स्वभावाच्या अभावामुळे ते स्वतः निश्चितपणे मनेंद्रियाच्याच वशामध्ये वर्ततात. म्हणूनच म्हटले आहे - 'त्याच्याशी संप्रयुक्त असलेलेही...' इत्यादी. जर असे आहे, तर त्यांचे इंद्रियत्व कसे? 'सुख इत्यादी लक्षणांमध्ये संप्रयुक्त असलेल्यांना स्वतःच्या आकाराचे अनुकरण करायला लावणे मात्र' हाच अर्थ सांगितला आहे. 'चेतसिकत्वामुळे' याने संप्रयुक्त धर्मांमध्ये चित्ताची प्रधानता दर्शविली जाते. म्हणूनच त्यांना 'चेतसिक' म्हटले जाते. 'सर्वत्र' म्हणजे वश पाडणे, सहजात धर्मांचे अनुपालन करणे, अशा प्रकारे संप्रयुक्त धर्मांच्या अमताभिमुखभाव-प्रत्ययतेपर्यंत (अमृताभिमुख प्रत्ययभावापर्यंत) त्यांच्या कार्याच्या निर्देशात. 'उत्पन्न न करणे आणि उपस्तंभन (टेकू) न देणे असताना' हे पद आणून जोडले पाहिजे. कारण पदार्थाचा स्वभाव स्वतःच्या अस्तित्वाचा व्यभिचार करत नाही, म्हणून 'जनक आणि उपस्तंभकत्वाचा अभाव असतानाही' असे म्हटले आहे. 'त्यांच्या प्रत्ययांचे' म्हणजे स्त्री-पुरुष-निमित्त इत्यादी प्रत्यय असलेल्या कर्मादींचे. 'त्यांच्या प्रवृत्तीमध्ये निमित्तभाव' म्हणजे स्त्री-निमित्त इत्यादी आकाराच्या रूपाच्या उत्पत्तीमध्ये कारणभाव. तो हा स्त्री-इंद्रिय इत्यादींचा तेथे अस्तित्वभावच आहे, असे समजले पाहिजे. कारण जे असताना जे होते, आणि नसताना होत नाही, ते त्याचे कारण असते. 'निमित्तभाव म्हणजे अनुविधान' याने अनुविधान शब्दाचा कर्म-अर्थ दर्शविला आहे. 'सुख-दुःख भाव प्राप्त झाल्यासारखे' म्हणजे स्वतः सुख-दुःख स्वभावाला प्राप्त झाल्यासारखे, सुखमय आणि दुःखमय असल्यासारखे, असा अर्थ आहे. 'नसलेल्याचे... पे... तटस्थ आकाराला प्राप्त करून देणे' हे अज्ञान-उपेक्षा इत्यादींच्या वशाने समजले पाहिजे. 'समान जातीमध्ये' म्हणजे अकुशल सुख-दुःखांद्वारे अकुशल उपेक्षेचे, अव्याकृतांद्वारे अव्याकृत उपेक्षेचे, कुशल सुखापासून कुशल उपेक्षेचे. तेथेही भूमी-विभागाने हा अर्थ विभागून जोडला पाहिजे. ते सर्व स्कंधविभंगात सांगितलेल्या ओळारिक-सूक्ष्म विभागाने स्पष्ट केले पाहिजे. 'आदि-शब्दाने' म्हणजे 'कामराग-व्यापाद-इत्यादी' येथे सांगितलेल्या आदि-शब्दाने. संयोजनांचे समूच्छेदन आणि त्याचे उपनिश्रयत्व लक्षात घेऊनच 'अज्ञातविंद्रियाचे' इतर कार्यात व्यस्त असणे सांगितले आहे, त्याचेही उद्ध्वभागिय-संयोजनांच्या प्रतिप्रस्रब्धी-प्रहाणाचे कार्य लाभतेच. किंवा अव्यापीभावामुळे अज्ञातविंद्रियाचे प्रतिप्रस्रब्धी-प्रहाण कार्य सांगू नये, म्हणूनच 'अज्ञेंद्रियाचे' देखील ते अट्ठकथेमध्ये उद्धृत केलेले नाही. कारण मार्गानंतरचे फल 'त्या श्रद्धेने शांत न झालेल्या...' इत्यादी वचनावरून (ध. सं. अट्ठ. ५०५) क्लेशांच्या प्रतिप्रस्रंभन वशाने प्रवृत्त होते, इतर नाही. अन्यथा आर्य नेहमीच क्लेशांच्या त्रासाने शांत न झालेले राहिले असते. परंतु इतरांचे तर जसे वीतरागी पुरुषांमध्ये 'सत्त्व' हा व्यवहार रूढीने होतो, तसे रूढीच्या वशाने प्रतिप्रस्रब्धी-कार्य समजले पाहिजे.

Etthāha – kasmā pana ettakāneva indriyāni vuttāni, etāni eva ca vuttānīti? Ādhipaccatthasambhavatoti ce. Ādhipaccaṃ nāma issariyanti vuttametaṃ. Tayidaṃ ādhipaccaṃ attano kicce balavanti aññesampi sabhāvadhammānaṃ labbhateva. Paccayādhīnavuttikā hi paccayuppannā[Pg.85]. Tasmā te tehi anuvattīyanti, te ca te anuvattantīti? Saccametaṃ, tathāpi atthi tesaṃ viseso. Svāyaṃ viseso ‘‘cakkhuviññāṇādippavattiyañhi cakkhādīnaṃ siddhamādhipacca’’ntiādinā (vibha. aṭṭha. 219) aṭṭhakathāyaṃ dassitoyeva.

येथे विचारतात - पण एवढीच इंद्रिये का सांगितली आहेत, आणि हीच का सांगितली आहेत? जर 'आधिपत्य-अर्थाच्या संभवामुळे' असे म्हटले तर, 'आधिपत्य म्हणजे ऐश्वर्य' असे हे म्हटले आहे. ते हे आधिपत्य स्वतःच्या कार्यात बलवान असलेल्या इतरही स्वभावधर्मांना लाभतेच. कारण प्रत्ययोत्पन्न हे प्रत्ययांच्या अधीन राहूनच प्रवृत्त होतात. म्हणून ते त्यांच्याद्वारे अनुसरले जातात आणि ते त्यांना अनुसरतात काय? हे सत्य आहे, तरीही त्यांच्यात विशेष आहे. तो हा विशेष 'चक्षुविज्ञानादींच्या प्रवृत्तीमध्ये चक्षू इत्यादींचे आधिपत्य सिद्ध आहे' इत्यादींद्वारे (विभं. अट्ठ. २१९) अट्ठकथेमध्ये दर्शविलेलाच आहे.

Apica khandhapañcake yāyaṃ sattapaññatti, tassā visesanissayo cha ajjhattikāni āyatanānīti tāni tāva ādhipaccatthaṃ upādāya ‘‘cakkhundriyaṃ…pe… manindriya’’ntiādito vuttāni. Tāni pana yena dhammena pavattanti, ayaṃ so dhammo tesaṃ ṭhitihetūti dassanatthaṃ jīvitaṃ. Tayime indriyapaṭibaddhā dhammā imesaṃ vasena ‘‘itthī, puriso’’ti voharīyantīti dassanatthaṃ bhāvadvayaṃ. Svāyaṃ sattasaññito dhammapuñjo pabandhavasena pavattamāno imāhi vedanāhi saṃkilissatīti dassanatthaṃ vedanāpañcakaṃ. Tato visuddhatthikānaṃ vodānasambhāradassanatthaṃ saddhādipañcakaṃ. Tato vodānasambhārā imehi visujjhanti, visuddhippattā, niṭṭhitakiccā ca hontīti dassanatthaṃ ante anaññātaññassāmītindriyādīni tīṇi vuttāni. Sabbattha ‘‘ādhipaccatthaṃ upādāyā’’ti padaṃ yojetabbaṃ. Ettāvatā adhippetatthasiddhīti aññesaṃ aggahaṇaṃ.

शिवाय, पंचस्कंधांमध्ये जी ही 'सत्त्व-प्रज्ञप्ती' आहे, तिचा विशेष आश्रय सहा आध्यात्मिक आयतने आहेत, म्हणून ती आधी आधिपत्य-अर्थाचा स्वीकार करून 'चक्षुंद्रिय... पे... मनेंद्रिय' इत्यादी प्रकारे सांगितली आहेत. पण ती ज्या धर्माने प्रवृत्त होतात, तो हा धर्म त्यांच्या स्थितीचा हेतू आहे, हे दर्शविण्यासाठी 'जीवितेंद्रिय' सांगितले आहे. आणि हे इंद्रिय-प्रतिबद्ध धर्म यांच्या वशाने 'स्त्री, पुरुष' असे व्यवहारात आणले जातात, हे दर्शविण्यासाठी दोन 'भाव' सांगितले आहेत. तो हा 'सत्त्व' संज्ञेचा धर्मसमूह प्रवाहाच्या वशाने प्रवृत्त होत असताना या वेदनांनी संक्लिष्ट होतो, हे दर्शविण्यासाठी पाच 'वेदना' सांगितल्या आहेत. त्यानंतर विशुद्धीची इच्छा करणाऱ्यांच्या व्यवदान-संभाराचे दर्शन घडविण्यासाठी 'श्रद्धा' इत्यादी पाच सांगितले आहेत. त्यानंतर ते व्यवदान-संभार यांच्याद्वारे विशुद्ध होतात, विशुद्धीला प्राप्त होतात आणि कृतकृत्य होतात, हे दर्शविण्यासाठी शेवटी 'अनज्ञातज्ञास्यामींद्रिय' इत्यादी तीन सांगितले आहेत. सर्वत्र 'आधिपत्य-अर्थाचा स्वीकार करून' हे पद जोडले पाहिजे. एवढ्यानेच अभिप्रेत अर्थाची सिद्धी होत असल्यामुळे इतरांचे ग्रहण केलेले नाही.

Atha vā pavattinivattīnaṃ nissayādidassanatthampi etāni eva vuttāni. Pavattiyā hi visesato mūlanissayabhūtāni cha ajjhattikāni āyatanāni. Yathāha ‘‘chasu loko samuppanno’’tiādi (su. ni. 171). Tassā uppatti itthipurisindriyehi. Visabhāgavatthusarāganimittā hi yebhuyyena sattakāyassa abhinibbatti. Vuttañhetaṃ ‘‘tiṇṇaṃ kho pana, mahārāja, sannipātā gabbhassāvakkanti hoti, idha mātāpitaro ca sannipatitā honti, mātā ca utunī hoti, gabbho ca paccupaṭṭhito hotī’’ti (ma. ni. 1.408; 2.411; mi. pa. 4.1.6). Avaṭṭhānaṃ jīvitindriyena tena anupāletabbato. Tenāha ‘‘āyu ṭhiti yapanā yāpanā’’tiādi. Upabhogo vedanāhi[Pg.86]. Vedanāvasena hi iṭṭhādisabbavisayupabhogo. Yathāha – ‘‘vedayati vedayatīti kho, bhikkhave, tasmā vedanāti vuccatī’’ti (saṃ. ni. 3.79). Evaṃ pavattiyā nissayasamuppādaṭṭhitisambhogadassanatthaṃ cakkhundriyaṃ yāva upekkhindriyanti cuddasindriyāni desitāni. Yathā cetāni pavattiyā, evaṃ itarāni nivattiyā. Vivaṭṭasannissitena hi nibbattitāni saddhādīni pañca indriyāni nivattiyā nissayo. Uppādo anaññātaññassāmītindriyena tassa paṭhamaṃ uppajjanato. Avaṭṭhānaṃ aññindriyena. Upabhogo aññātāvindriyena aggaphalasamupabhogato. Evampi etāni eva indriyāni desitāni. Ettāvatā yathādhippetatthasiddhito aññesaṃ aggahaṇaṃ. Etenāpi nesaṃ desanānukkamopi saṃvaṇṇito veditabbo.

किंवा प्रवृत्ती (संसारप्रवृत्ती) आणि निवृत्ती (संसारनिवृत्ती) यांच्या आश्रय इत्यादींचे दर्शन घडवण्यासाठी देखील हेच (इंद्रिये) सांगितले आहेत. प्रवृत्तीचे विशेषतः मूळ आश्रयभूत असणारे सहा आध्यात्मिक (आंतरिक) आयतने आहेत. जसे म्हटले आहे - "सहा (आयतनां) मध्ये लोक उत्पन्न झाला आहे" इत्यादी (सुत्तनिपात १७१). तिची (प्रवृत्तीची) उत्पत्ती स्त्री-इंद्रिय आणि पुरुष-इंद्रियांद्वारे होते. कारण विजातीय वस्तूंच्या (स्त्री-पुरुष शरीरांच्या) रागाच्या निमित्तानेच बहुतांश प्राणीसमूहाची उत्पत्ती होते. हे म्हटलेच आहे - "हे महाराजा, तीन गोष्टींच्या एकत्र येण्याने गर्भाची उत्पत्ती होते; येथे माता-पिता एकत्र आलेले असतात, माता ऋतुमती असते आणि गंधर्व (उत्पत्तीसाठी सज्ज असलेला जीव) उपस्थित असतो" (मज्झिमनिकाय १.४०८; २.४११; मिलिन्दपञ्ह ४.१.६). तिचे (प्रवृत्तीचे) टिकून राहणे जीवितेंद्रियामुळे होते, कारण त्याच्याद्वारेच तिचे रक्षण केले जाते. म्हणूनच म्हटले आहे - "आयुष्य, स्थिती, यापना, यापन" इत्यादी. उपभोग हा वेदनांद्वारे होतो. कारण वेदनेच्या द्वारेच इष्ट इत्यादी सर्व विषयांचा उपभोग घेतला जातो. जसे म्हटले आहे - "भिक्खूहो, अनुभव घेते, अनुभव घेते म्हणून याला 'वेदना' असे म्हटले जाते" (संयुत्तनिकाय ३.७९). अशा प्रकारे प्रवृत्तीचा आश्रय, उत्पत्ती, स्थिती आणि उपभोग दाखवण्यासाठी चक्षुइंद्रियापासून उपेक्षेंद्रियापर्यंत चौदा इंद्रिये उपदेशिली आहेत. जशी ही प्रवृत्तीसाठी आहेत, तशीच इतर निवृत्तीसाठी आहेत. विवर्त (संसारनिवृत्ती) च्या आश्रयाने उत्पन्न झालेली श्रद्धा इत्यादी पाच इंद्रिये निवृत्तीचा आश्रय आहेत. उत्पत्ती ही 'अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रिय' (अज्ञाताला जाणण्याची इच्छा असणाऱ्याचे इंद्रिय) द्वारे होते, कारण ते प्रथम उत्पन्न होते. टिकून राहणे 'अञ्ञिन्द्रिय' (ज्ञानेंद्रिय) द्वारे होते. उपभोग हा 'अञ्ञाताविन्द्रिय' (कृतकृत्य झालेल्याचे इंद्रिय) द्वारे अग्रफलाचा (अर्हत्त्वाचा) उपभोग घेण्याने होतो. अशा प्रकारे देखील हीच इंद्रिये उपदेशिली आहेत. एवढ्यावरूनच अभिप्रेत अर्थाची सिद्धी होत असल्यामुळे इतरांचे ग्रहण केलेले नाही. यावरूनच त्यांचा उपदेशाचा क्रम देखील स्पष्ट केला आहे असे समजावे.

220. Kusalākusalavīriyādīnīti ettha ādi-saddena kusalasamādhiādīnaṃ, abyākatavīriyādīnañca saṅgaho daṭṭhabbo. Paccayādīti ādi-saddena desārammaṇādayo gahitā, yathāvuttavīriyādīni, cakkhādīni ca saṅgaṇhāti. Iccevaṃ sabbasaṅgāhikāni vīriyindriyādipadāni, cakkhundriyādipadāni ca. Tenāti ‘‘evaṃ santepī’’tiādinā bhūmivibhāgakathanena. Tannivattanenāti sabbesaṃ sabbabhūmikattanivattanena. Avijjamānasaṅgāhakattanti tassaṃ tassaṃ bhūmiyaṃ anupalabbhamānassa indriyassa saṅgāhakatā.

२२०. "कुसलाकुसलवीरिय आदी" (कुशल-अकुशल वीर्य इत्यादी) यामध्ये 'आदि' शब्दाने कुशल समाधी इत्यादींचा आणि अव्याकृत वीर्य इत्यादींचा संग्रह समजावा. "प्रत्यय आदी" यामध्ये 'आदि' शब्दाने देश, आलंबन इत्यादी ग्रहण केले आहेत, जे पूर्वोक्त वीर्य इत्यादी आणि चक्षु इत्यादींचा संग्रह करतात. अशा प्रकारे वीर्येंद्रिय इत्यादी पदे आणि चक्षुइंद्रिय इत्यादी पदे सर्वसंग्राहक आहेत. "त्यामुळे" म्हणजे "असे असतानाही" इत्यादी भूमी-विभागाच्या कथनाने. "त्याच्या निवर्तनाने" म्हणजे सर्वांचे सर्वभूमिकत्व निवृत्त करण्याने. "अविद्यमान संग्राहकत्व" म्हणजे त्या त्या भूमीमध्ये उपलब्ध न होणाऱ्या इंद्रियाचे संग्राहकत्व होय.

Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

अभिधम्मभाजनीयवर्णन समाप्त झाले.

2. Pañhapucchakavaṇṇanā

२. पञ्हपुच्छकवर्णन

Idha imasmiṃ ‘‘sattindriyā anārammaṇā’’ti evaṃ ekantānārammaṇatte vuccamāne na ābhaṭṭhaṃ jīvitindriyaṃ na bhāsitaṃ. Ṭīkāyaṃ pana anābhaṭṭhanti katasamāsaṃ katvā vuttaṃ. Rūpadhammesu saṅgahitatanti ‘‘rūpa’’nti gaṇitataṃ. Arūpakoṭṭhāsena arūpabhāvena siyāpakkhe saṅgahitaṃ. Kasmā? Tassa [Pg.87] parittārammaṇāditā atthīti. Yasmā pana rūpārūpamissakasseva vasena siyāpakkhasaṅgaho yutto, na ekadesassa, tasmā ekadesassa taṃ anicchanto āha ‘‘adhippāyo’’ti. Idāni tamatthaṃ pakāsetuṃ ‘‘arūpakoṭṭhāsena panā’’tiādi vuttaṃ. Navattabbatāti parittārammaṇādibhāvena navattabbatā. Kathaṃ pana rūpakoṭṭhāsenassānārammaṇassa navattabbatāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘na hi anārammaṇa’’ntiādi. ‘‘Avijjamānārammaṇānārammaṇesū’’ti iminā ‘‘anārammaṇā’’ti bāhiratthasamāso ayanti dasseti. Navattabbesūti sārammaṇabhāvena navattabbesu. Anārammaṇattāti ārammaṇarahitattā. ‘‘Navindriyā siyā parittārammaṇā, siyā mahaggatārammaṇā, siyā appamāṇārammaṇā, siyā na vattabbā ‘parittārammaṇā’tipi ‘mahaggatārammaṇā’tipi ‘appamāṇārammaṇā’tipī’’tiādīsu (vibha. 223) viya na sārammaṇasseva navattabbataṃ dasseti. Yathā ca na sārammaṇasseva navattabbatāpariyāyo, atha kho anārammaṇassāpīti sārammaṇe niyamābhāvo. Evaṃ navattabbaṃ sārammaṇamevāti ayampi niyamo natthīti dassento ‘‘navattabbassa vā sārammaṇata’’nti āha. Tassa na dassetīti sambandho. ‘‘Na hī’’tiādinā tamevatthaṃ vivarati.

येथे या "सात इंद्रिये अनालंबन (आलंबनरहित) आहेत" अशा प्रकारे एकांततः अनालंबनत्व सांगितले जात असताना, 'आभठ्ठ' (स्पर्श केलेले/गृहीत धरलेले) जीवितेंद्रिय सांगितले गेले नाही असे नाही. परंतु टीकेमध्ये 'अनाभठ्ठ' असा समास करून सांगितले आहे. "रूपधर्मांमध्ये संग्रहित" म्हणजे "रूप" म्हणून गणले गेलेले. अरूप कोठ्ठासाने (अरूप भागाने) अरूपभावामुळे 'सिया' (कदाचित) पक्षामध्ये संग्रहित केले आहे. का? कारण त्याचे परित्त-आलंबन (मर्यादित आलंबन) इत्यादी असणे शक्य आहे. परंतु ज्या अर्थी रूप आणि अरूप यांच्या मिश्रणाच्या आधारेच 'सिया' पक्षाचा संग्रह योग्य आहे, एका भागाचा नाही, म्हणून एका भागाचा तो स्वीकार न करता "अभिप्राय" असे म्हटले आहे. आता तोच अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी "अरूप कोठ्ठासाने (भागाने) तर" इत्यादी म्हटले आहे. "न वक्तव्यता" म्हणजे परित्त-आलंबन इत्यादी भावाने न सांगता येणे. परंतु रूपभागामुळे अनालंबन असणाऱ्याची 'न वक्तव्यता' कशी असू शकते, या आक्षेपाला उद्देशून "न हि अनालंबन" इत्यादी म्हटले आहे. "अविद्यमान आलंबन आणि अनालंबन यामध्ये" याने "अनालंबन" हा बाह्यार्थ समास आहे हे दर्शविते. "न वक्तव्यांमध्ये" म्हणजे सालंबन भावाने न सांगता येणाऱ्यांमध्ये. "अनालंबनत्वामुळे" म्हणजे आलंबनरहित असल्यामुळे. "नऊ इंद्रिये कदाचित परित्त-आलंबन असतात, कदाचित महग्गत-आलंबन असतात, कदाचित अप्रमाण-आलंबन असतात, कदाचित 'परित्त-आलंबन' किंवा 'महग्गत-आलंबन' किंवा 'अप्रमाण-आलंबन' असे सांगता येत नाहीत" इत्यादींमध्ये (विभंग २२३) प्रमाणे केवळ सालंबनाचीच 'न वक्तव्यता' दर्शविली जात नाही. आणि ज्याप्रमाणे केवळ सालंबनाचीच 'न वक्तव्यता' असण्याचा नियम नाही, तर अनालंबनाची देखील असते, म्हणून सालंबनामध्ये नियम नाही. अशा प्रकारे 'न वक्तव्य' हे केवळ सालंबनच असते असा देखील नियम नाही, हे दर्शवण्यासाठी "किंवा न वक्तव्याचे सालंबनत्व" असे म्हटले आहे. "त्याचे दर्शवत नाही" असा संबंध आहे. "नाही तर" इत्यादीने तोच अर्थ स्पष्ट केला आहे.

Tattha rūpanibbānānaṃ sukhādisampayuttabhāvena navattabbatā, na parittārammaṇādibhāvenāti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘athāpī’’tiādi. Tattha athāpi vattatīti sambandho. Siyā anārammaṇantipi vattabbaṃ siyāti anārammaṇaṃ dhammāyatanaṃ sārammaṇehi visuṃ katvā evaṃ vattabbaṃ siyā. Navattabba-saddo yadi sārammaṇesveva vatteyya, na cevaṃ vuttaṃ, avacane ca aññaṃ kāraṇaṃ natthīti dassento āha ‘‘na hi pañhapucchake sāvasesā desanā atthī’’ti. Tasmā navattabba-saddo anārammaṇesupi vattatevāti adhippāyo. Yāpi ‘‘aṭṭhindriyā siyā ajjhattārammaṇā’’ti ajjhattārammaṇādibhāvena navattabbatā vuttā, sā jīvitindriyassa ākiñcaññāyatanakāle paṭhamāruppaviññāṇābhāvamattārammaṇataṃ sandhāya vuttā, na sārammaṇasseva navattabbatādassanatthaṃ, nāpi anārammaṇassa parittārammaṇādibhāvena navattabbatābhāvadassanatthanti dassento [Pg.88] ‘‘aṭṭhindriyā siyā ajjhattārammaṇāti ettha cā’’tiādimāha. Tattha siyā ajjhattārammaṇātīti iti-saddo ādiattho. Tena avasiṭṭhapāḷisaṅgaṇhanena ‘‘siyā na vattabbā ‘ajjhattārammaṇā’tipi ‘bahiddhārammaṇā’tipi ‘ajjhattabahiddhārammaṇā’tipī’’ti imāya pāḷiyā vuttamatthaṃ jīvitindriyassa dassento ‘‘jīvitindriyassa…pe… navattabbatā veditabbā’’ti āha, taṃ vuttatthameva.

तेथे रूप आणि निर्वाण यांची सुख इत्यादींशी संप्रयुक्त भावाने 'न वक्तव्यता' आहे, परित्त-आलंबन इत्यादी भावाने नाही, हा आक्षेप मनात ठेवून "अथापि" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे "अथापि वर्तते" असा संबंध आहे. "कदाचित अनालंबन असेही म्हणावे" म्हणजे अनालंबन असणारे धम्मायतन सालंबनांपासून वेगळे करून असे म्हणावे. 'न वक्तव्य' हा शब्द जर केवळ सालंबनांच्या बाबतीतच वापरला गेला असता, तर असे म्हटले गेले नसते, आणि न सांगण्याचे दुसरे कोणतेही कारण नाही, हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे - "कारण पञ्हपुच्छकामध्ये (प्रश्नपुच्छकात) सावशेष (अपूर्ण) उपदेश नाही." म्हणून 'न वक्तव्य' हा शब्द अनालंबनांच्या बाबतीतही वापरला जातोच, असा अभिप्राय आहे. जी "आठ इंद्रिये कदाचित अध्यात्म-आलंबन असतात" अशी अध्यात्म-आलंबन इत्यादी भावाने 'न वक्तव्यता' सांगितली आहे, ती जीवितेंद्रियाच्या आकिञ्चञ्ञायतन (आकिंचन्यायतन) काळात पहिल्या अरूप विज्ञानाच्या अभावाच्या केवळ आलंबनत्वाला उद्देशून सांगितली आहे; केवळ सालंबनाचीच 'न वक्तव्यता' दर्शवण्यासाठी नाही, आणि अनालंबनाची परित्त-आलंबन इत्यादी भावाने 'न वक्तव्यता' नसणे दर्शवण्यासाठीही नाही, हे दर्शवण्यासाठी "आणि आठ इंद्रिये कदाचित अध्यात्म-आलंबन असतात येथे..." इत्यादी म्हटले आहे. तेथे "कदाचित अध्यात्म-आलंबन असतात" यातील 'इति' शब्द 'आदि' अर्थाचा आहे. त्याने उर्वरित पाळीचे ग्रहण करून "कदाचित 'अध्यात्म-आलंबन' किंवा 'बहिर्धा-आलंबन' किंवा 'अध्यात्म-बहिर्धा-आलंबन' असे सांगता येत नाही" या पाळीने सांगितलेला अर्थ जीवितेंद्रियाचा दर्शवताना "जीवितेंद्रियाची...पे... न वक्तव्यता समजावी" असे म्हटले आहे, ते पूर्वोक्त अर्थाचेच आहे.

Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.

पञ्हपुच्छकवर्णन समाप्त झाले.

Indriyavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

इंद्रियविभंगवर्णन समाप्त झाले.

6. Paṭiccasamuppādavibhaṅgo

६. पटिच्चसमुत्पादविभंग

1. Suttantabhājanīyaṃ

१. सुत्तन्तभाजनीय

Uddesavāravaṇṇanā

उद्देसवारवर्णन

225. ‘‘Vuttattā’’ti [Pg.89] idaṃ nissakkaṃ kiṃ lakkhaṇaṃ? Hetulakkhaṇaṃ. Yadi evaṃ taṃhetuko vibhajjavādibhāvo āpajjati. Na hi moggaliputtatissattherena vuttattā buddhasāvakā vibhajjavādino ahesunti? Nayidamevaṃ. Tividho hi hetu ñāpako, kārako, sampāpakoti. Tesu ñāpakahetu idhādhippeto, tasmā tena mahātherena ‘‘kiṃ vādī, bhante, sammāsambuddho’’ti puṭṭhena ‘‘vibhajjavādī, mahārājā’’ti tadā vuttavacanena ñāyati ‘‘sammāsambuddhasāvakā vibhajjavādino’’ti imamatthaṃ dasseti kiṃ…pe… vuttattā…pe… vibhajjavādino’’ti. ‘‘Ahañhi, brāhmaṇa, vinayāya dhammaṃ desemi rāgassā’’tiādiṃ vatvā ‘‘no ca kho yaṃ tvaṃ sandhāya vadesī’’tiādinā (pārā. 5-9) verañjabrāhmaṇassa bhagavatā venayikādibhāvo vibhajja vuttoti taṃ anuvadantā sāvakāpi tathā vadantīti āha ‘‘te hi venayikādibhāvaṃ vibhajja vadantī’’ti. Cīvarādīnanti ādi-saddena somanassādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Tānipi hi sevitabbāsevitabbabhāvena vibhajja vuttāni. Vibhajjavādiparisā vibhajjavādimaṇḍalanti etasmiṃ atthe yathā taṃ otiṇṇo nāma hoti, taṃdassanatthaṃ ‘‘ācariye anabbhācikkhantenā’’tiādi vuttaṃ. Sakasamayāvokkamādi hi paramatthato tadotāro. ‘‘Asaṃkiliṭṭhāpi avijjā atthi amaggavajjhā, yāya nivutā khīṇāsavāpi nāmagottādīsu ekaccaṃ na jānanti, sā kusalacittuppādesupi pavattatī’’ti nikāyantariyā. Taṃ sandhāyāha ‘‘avijjā puññāneñjābhisaṅkhārānaṃ hetupaccayo hotītiādiṃ vadanto’’ti. Upalakkhaṇañhetaṃ sahajātakoṭiyā. Ādi-saddena akusalacittenapi ñāṇaṃ uppajjati, yā saṃkiliṭṭhā paññāti, acetasikaṃ sīlaṃ, aviññattisaṅkhātaṃ rūpabhāvaṃ dussilyanti evamādiṃ saṅgaṇhāti. Parasamayāyūhanaṃ parasamaye byāpārāpattiyā. Yo tattha sakasamayena viruddho attho, tassa vā dīpanena siyā, parasamaye vādāropanena vā[Pg.90]. Tesu purimaṃ ‘‘ācariye anabbhācikkhantenā’’ti iminā apanītanti itaraṃ dasseti ‘‘parasamayaṃ…pe… anāyūhantenā’’ti. Asampiṇḍentenāti upacayatthaṃ sandhāya vadanti. Āyūhana-saddo pana upacayattho na hotīti kecivādo na sārato gahetabbo.

२२५. "वृत्तत्ता" (म्हटल्यामुळे) हे अपादान (निसक्क) कोणते लक्षण दर्शवते? हे हेतुलक्षण दर्शवते. जर असे असेल, तर त्या हेतूमुळे विभज्जवादी असण्याची स्थिती प्राप्त होते. मोग्गलिपुत्ततिस्स थेरांनी म्हटल्यामुळेच बुद्धश्रावक विभज्जवादी झाले असे नाही का? असे नाही. कारण हेतू तीन प्रकारचा असतो - ज्ञापक (माहिती देणारा), कारक (करणारा) आणि संपापक (प्राप्त करून देणारा). त्यांपैकी येथे 'ज्ञापक हेतू' अभिप्रेत आहे. म्हणूनच, त्या महाथेरांनी "भंते, सम्यक्संबुद्ध कोणत्या वादाचे (मताचे) आहेत?" असे विचारले असता, "महाराज, ते विभज्जवादी आहेत" असे जे वचन तेव्हा म्हटले होते, त्यावरून "सम्यक्संबुद्धांचे श्रावक विभज्जवादी आहेत" हे समजते. हाच अर्थ "किं...पे... वृत्तत्ता...पे... विभज्जवादिनो" या वाक्याने दर्शवला आहे. "हे ब्राह्मणा, मी रागाच्या विनयासाठी (नाशासाठी) धम्म देशना करतो" इत्यादी सांगून, "परंतु तू ज्या अर्थाने बोलत आहेस तसे नाही" इत्यादींद्वारे (पाराजिका ५-९) वेरंज ब्राह्मणाला भगवंतांनी वैनयिकत्व (विनयवादी असणे) इत्यादी विभागून (स्पष्ट करून) सांगितले होते. त्याचेच अनुकरण करत श्रावकही तसेच बोलतात, म्हणून म्हटले आहे - "ते हि वेनयिकादिभावं विभज्ज वदन्ति" (कारण ते वैनयिकत्व इत्यादी विभागून सांगतात). "चीवरादीनां" (चीवर इत्यादींच्या) यातील 'आदि' शब्दाने सोमनस्य (आनंद) इत्यादींचा संग्रह समजला पाहिजे. कारण त्यांचेही सेवन करण्यायोग्य आणि सेवन न करण्यायोग्य अशा प्रकारे वर्गीकरण करून (विभागून) सांगितले आहे. 'विभज्जवादिपरिषा' (विभज्जवादी परिषद) म्हणजे 'विभज्जवादिमंडळ' या अर्थाने जसे ते त्यात समाविष्ट होते, ते दर्शवण्यासाठी "आचरिये अनब्भाचिक्खन्तेन" (आचार्यांवर खोटा आळ न ठेवता) इत्यादी म्हटले आहे. स्वतःच्या सिद्धांताचे उल्लंघन न करणे इत्यादीच परमार्थतः त्यात प्रवेश करणे होय. "अक्लिष्ट (असंक्लिट्ठ) अविद्या देखील असते जी मार्गाने नष्ट होत नाही, जिच्यामुळे झाकले गेल्याने क्षीणास्रव (अर्हत) देखील नाम-गोत्र इत्यादींविषयी काही गोष्टी जाणत नाहीत, आणि ती कुशल चित्ताच्या उत्पत्तीमध्येही प्रवृत्त होते" असे इतर निकायांचे (मतांचे) म्हणणे आहे. त्याला उद्देशून म्हटले आहे - "अविज्जा पुञ्ञानेञ्जाभिसङ्खारानं हेतुपच्चयो होतीतिआदिं वदन्तो" (अविद्या ही पुण्य आणि आणेञ्ज अभिसंस्कारांचा हेतू-प्रत्यय होते, असे म्हणताना). हे सहजात कोटीचे उपलक्षण आहे. 'आदि' शब्दाने अकुशल चित्तानेही ज्ञान उत्पन्न होते, जी संक्लिष्ट प्रज्ञा आहे, अचेतसिक शील, अविज्ञप्तिसंज्ञक रूपभाव, दुःशीलत्व इत्यादींचा संग्रह होतो. 'परसमय आयूहन' म्हणजे परसमयात (इतर पंथात) व्यापृत होणे. तेथे जे स्वतःच्या सिद्धांताशी विरुद्ध असेल, त्याचे प्रकटीकरण करणे किंवा परसमयावर दोषारोप करणे याने ते होते. त्यांपैकी पहिल्याचे "आचरिये अनब्भाचिक्खन्तेन" याने निवारण केले आहे, म्हणून दुसरे दर्शवण्यासाठी "parasamayaṃ…pe… anāyūhantenā" (परसमयं...पे... अनायूहन्तेन) असे म्हटले आहे. "असंपिंडंतेन" (एकत्र न करता) असे उपचय (संचय) या अर्थाला उद्देशून म्हणतात. परंतु 'आयूहन' हा शब्द उपचय अर्थाचा नाही, हा काहींचा वाद महत्त्वाचा मानू नये.

Tabbipariyāyenāti yathāvinayaṃ avaṭṭhānena. Sāvajjassa anavajjatādīpanādinā kammantaraṃ bhindanto vināsento, āloḷento vā dhammataṃ dhammasabhāvaṃ vilometi viparītato dahati. Mahāpadeseti mahāapadese, buddhādayo mahante mahante apadisitvā vuttāni mahākāraṇāni. Mahāpadeseti vā mahāokāse, mahantāni dhammassa patiṭṭhānaṭṭhānānīti vuttaṃ hoti. Tatrāyaṃ vacanattho – apadisīyatīti apadeso, buddho apadeso etassāti buddhāpadeso. Esa nayo sesesupi. Atthato cāyaṃ mahāpadeso ‘‘sammukhā metaṃ bhagavato suta’’ntiādinā kenaci ābhatassa ‘‘dhammo’’ti vā ‘‘adhammo’’ti vā vinicchayane kāraṇaṃ. Kiṃ pana tanti? Tassa yathābhatassa suttotaraṇādi eva. Yadi evaṃ kathaṃ cattāroti? Dhammassa dve sampadāyo bhagavā, sāvakā ca. Tesu sāvakā saṅghagaṇapuggalavasena tividhā. Evaṃ ‘‘amumhā mayā ayaṃ dhammo paṭiggahito’’ti apadisitabbānaṃ bhedena cattāro. Tenāha ‘‘sammukhā metaṃ bhagavato suta’’ntiādi. Nettiyampi vuttaṃ ‘‘buddhāpadeso saṅghāpadeso sambahulattherāpadeso ekattherāpadeso’’ti.

"तब्बिपरियायेन" (त्याच्या विपर्ययाने) म्हणजे विनयानुसार न राहण्याने. सावद्याला (सदोष गोष्टीला) अनवद्य (निर्दोष) म्हणून दर्शवण्याद्वारे कर्माचा भेद करत, विनाश करत किंवा गोंधळ निर्माण करत धम्मता म्हणजे धम्मस्वभावाचा विपर्यास करतो, उलट अर्थ लावतो. "महापदेसे" म्हणजे महा-अपदेश, बुद्ध इत्यादी महान व्यक्तींचा निर्देश करून सांगितलेली महान कारणे. किंवा "महापदेसे" म्हणजे महा-अवकाश, धम्माची मोठी अधिष्ठान स्थाने, असे म्हटले आहे. तेथे हा शब्दाचा अर्थ आहे - ज्याचा निर्देश केला जातो तो 'अपदेश', बुद्ध हा ज्याचा अपदेश (संदर्भ) आहे तो 'बुद्धापदेश'. हाच नियम इतरांच्या बाबतीतही लागू होतो. अर्थाच्या दृष्टीने हा महाअपदेश "मी हे भगवंतांच्या संमुख ऐकले आहे" इत्यादी प्रकारे कोणाकडून आणलेल्या गोष्टीचा "हा धम्म आहे" किंवा "हा अधम्म आहे" असा निर्णय घेण्याचे कारण आहे. पण ते काय आहे? त्या आणलेल्या गोष्टीचे सुत्ताशी जुळवून पाहणे इत्यादीच होय. जर असे असेल तर चार कसे? धम्माचे दोन स्रोत आहेत - भगवंत आणि श्रावक. त्यांपैकी श्रावक हे संघ, गण आणि पुद्गल (व्यक्ती) या भेदाने तीन प्रकारचे आहेत. अशा प्रकारे "मी अमुक व्यक्तीकडून हा धम्म ग्रहण केला आहे" असे निर्देश करण्याच्या भेदाने चार प्रकार होतात. म्हणूनच म्हटले आहे - "सम्मुखा मेतं भगवतो सुतं" इत्यादी. नेत्तिप्रकरणातही म्हटले आहे - "बुद्धापदेश, संघापदेश, संबहुलत्थेरापदेश (अनेक थेरांचा निर्देश) आणि एकत्थेरापदेश (एका थेराचा निर्देश)."

Suttasuttānulomaācariyavādaattanomatimahāpadeseti ettha tisso saṅgītiyo āruḷhāni tīṇi piṭakāni atthasūcanādiatthena suttaṃ. Yathāvuttassa suttassa anulomato yathāvuttā eva cattāro mahāpadesā suttānulomaṃ. Pāḷiyā atthagāhaṇena dhammatāyaṃ patiṭṭhāpanato aṭṭhakathā ācariyavādo. Nayaggāhena anubuddhiyā attano paṭibhānaṃ attanomati. Ettha ca suttaācariyavādaattanomatīnampi kenaci ābhatassa dhammādhammādibhāvavinicchayane kāraṇabhāvasabhāvato mahāpadesatā vuttāti veditabbā. Santiṭṭhati appaṭibāhanto, avilomento ca. Tabbipariyāyena atidhāvati. Ekassa padassa ekena pakārena atthaṃ vatvā tasseva puna pakārantarena atthaṃ vadanto [Pg.91] vā aparehi pariyāyehi niddisati nāma yathā ‘‘avijjā dukkhasaccassa yāthāvasarasalakkhaṇaṃ paṭivijjhituṃ na detī’’tiādiṃ vatvā puna ‘‘ayaṃ avijjā dukkhādīsu aññāṇa’’nti vuttāpi ‘‘dukkhasaccassa ekadeso hotī’’tiādivacanaṃ. Atha vā hetubhāvena vuttassa atthassa puna phalabhāvena vacanaṃ tamevatthaṃ punarāvattetvā niddisanaṃ yathā ‘‘viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti vatvā puna ‘‘nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’nti vacanaṃ. Atha vā ‘‘sabbametaṃ bhavacakkaṃ kammañceva vipāko ca. Kilesakammavipākavasena tividha’’nti ca ādinā vuttassevatthassa duvidhatividhādivibhāgadassanaṃ tamevatthaṃ punarāvattetvā niddisananti evamettha attho veditabbo.

"सुत्त-सुत्तानुलोम-आचरियवाद-अत्तनोमति-महापदेसे" यामध्ये तीन संगीतींमध्ये चढवलेले (निश्चित केलेले) तीन पिटक हे अर्थ सुचवणे इत्यादी अर्थाने 'सुत्त' आहेत. पूर्वोक्त सुत्ताच्या अनुलोमतेने (अनुकूलतेने) पूर्वोक्त चार महाअपदेश म्हणजेच 'सुत्तानुलोम' होय. पाळी भाषेचा अर्थ ग्रहण करून धम्मतेमध्ये प्रस्थापित केल्यामुळे अट्ठकथा हा 'आचरियवाद' (आचार्यवाद) आहे. नयाचे (पद्धतीचे) ग्रहण करून अनुबुद्धीने स्वतःचे जे प्रतिभाज्ञान होते ती 'अत्तनोमति' (स्वतःचे मत) होय. येथे सुत्त, आचार्यवाद आणि स्वतःचे मत या तिन्हींचीही, कोणाकडून आणलेल्या गोष्टीचा धम्म-अधम्म इत्यादी ठरवण्याच्या बाबतीत कारणरूप स्वभाव असल्यामुळे, 'महाअपदेशता' सांगितली आहे असे समजावे. "सन्तिट्ठति" म्हणजे विरोध न करता, विपर्यास न करता स्थिर राहणे. त्याच्या विपर्ययाने "अतिधावति" (अतिधावतो/मर्यादा ओलांडतो). एका पदाचा एका प्रकारे अर्थ सांगून, पुन्हा त्याच पदाचा दुसऱ्या प्रकारे अर्थ सांगताना किंवा इतर पर्यायांनी निर्देश करणे, जसे - "अविद्या दुःखसत्याच्या यथार्थ स्वलक्षाचा वेध घेऊ देत नाही" इत्यादी सांगून पुन्हा "ही अविद्या दुःखादींविषयीचे अज्ञान आहे" असे म्हटले तरी "दुःखसत्याचा एक भाग आहे" इत्यादी वचन होय. अथवा हेतू रूपाने सांगितलेल्या अर्थाचे पुन्हा फलरूपाने सांगणे, त्याच अर्थाची पुनरावृत्ती करून निर्देश करणे, जसे - "विञ्ञाणपच्चया नामरूपं" (विज्ञानाच्या प्रत्ययाने नामरूप होते) असे सांगून पुन्हा "नामरूपपच्चया सळायतनं" (नामरूपाच्या प्रत्ययाने षडायतन होते) असे सांगणे. अथवा "हे सर्व भवचक्र कर्म आणि विपाकच आहे. क्लेश, कर्म आणि विपाक या भेदाने ते तीन प्रकारचे आहे" इत्यादी प्रकारे सांगितलेल्या अर्थाचेच दोन प्रकार, तीन प्रकार इत्यादी विभाग दाखवून त्याच अर्थाची पुनरावृत्ती करून निर्देश करणे, असा येथे अर्थ समजला पाहिजे.

Sattavohāroti ‘‘satto’’ti samaññā. Ye hi dhamme samūhabhūte santānavasena vattamāne upādāya sattapaññatti, tassā tato aññathānāññathāaccantābhāvasaṅkhāte ante anupagamma yāthāvato saṅgahaṇaṃ, bodhanañca dhammatāyaṃ akusalassa dukkaraṃ durabhisambhavanti. Avijjādikassa paccayadhammassa saṅkhārādipaccayuppannadhammaṃ pati hetuādinā paccayena paccayabhāvo paccayākāro, paṭiccasamuppādoti attho.

"सत्तवोहारो" (सत्त्वव्यवहार) म्हणजे "सत्त्व" (प्राणी) अशी संज्ञा. जे धम्म समूहरूपाने संतती (प्रवाह) रूपाने अस्तित्वात असताना, त्यांना उपादान करून (आश्रय करून) 'सत्त्वप्रज्ञप्ती' (प्राण्याची संकल्पना) होते, तिच्या त्याहून भिन्न किंवा अभिन्न अशा अत्यंत अभावरूप टोकाला न जाता, यथार्थपणे संग्रह करणे आणि धम्मतेमध्ये अकुशलाचे आकलन करणे कठीण व दुर्बोध आहे. अविद्या इत्यादी प्रत्ययधम्माचा (कारणाचा), संस्कार इत्यादी प्रत्ययोत्पन्न धम्माशी (कार्याशी) हेतू इत्यादी प्रत्ययाने (संबंधाने) प्रत्ययभाव असणे म्हणजेच 'प्रत्ययाकार' (पच्चयाकार) होय, आणि हाच 'पडिच्चसमुप्पाद' (प्रतीत्यसमुत्पाद) होय, असा अर्थ आहे.

Vuttanayenāti ‘‘ācariye anabbhācikkhantenā’’tiādinā vuttanayena. Kāmañcettha sabbāpi atthavaṇṇanā imināva nayena kātabbā, paṭiccasamuppādavaṇṇanāya pana garutarabhāvaṃ dassento evaṃ vadati.

वृत्तनयेन म्हणजे 'आचार्यांवर असत्य आरोप न करता' इत्यादी प्रकारे सांगितलेल्या पद्धतीने. जरी येथे सर्वच अर्थवर्णन (अत्थवण्णना) याच पद्धतीने केले पाहिजे, तरी प्रतीत्यसमुत्पाद वर्णनाचे (पटिच्चसमुप्पादवण्णना) अधिक महत्त्व (गंभीरता) दर्शवण्यासाठी असे म्हणतात.

Pāḷidhammanti tepiṭakabuddhavacanaṃ. Paṭiccasamuppādanti paṭiccasamuppādapāḷiṃ.

पाळिधम्म म्हणजे त्रिपिटक बुद्धवचन. पटिच्चसमुप्पाद (प्रतीत्यसमुत्पाद) म्हणजे प्रतीत्यसमुत्पाद पाळी.

Atthaṃ katvāti hitaṃ katvā. Yathāyaṃ hitāvaho hoti, evaṃ katvā. Aṭṭhiṃ katvāti vā attānaṃ atthikaṃ katvā. Sutacintāmayādiṃ ñāṇavisesaṃ. Tadaṅgavikkhambhanādinā kilesakkhayavisesaṃ.

'अत्थं कत्वा' (अर्थ करून) म्हणजे हित करून. जसे हे हितकारक होईल, तसे करून. 'अट्ठिं कत्वा' म्हणजे स्वतःला अर्थी (जिज्ञासू) करून. श्रुत-चिंतामय इत्यादी ज्ञानविशेष. तदंग-विष्कंभन इत्यादींद्वारे क्लेशक्षयविशेष.

Bhavādīsu ādīnavappaṭicchādanato, balavūpanissayato, kammassa visesahetubhāvato ca vaṭṭassa mūlakāraṇaṃ avijjā. Vipākavaṭṭanimittassa kammavaṭṭassa kāraṇabhūtampi kilesavaṭṭaṃ avijjāmūlakanti dassanatthaṃ avijjā ādito vuttā. Taṇhāpi hi avijjāya paṭicchāditādīnave eva visaye assādānupassino pavattati, na aññathā. Mūlādidassanasāmaññañcāti valliyā mūlamajjhapariyosānassa dassanena paṭiccasamuppādassa taṃdassanasāmaññañca yojetabbaṃ, samantacakkhunā sabbassa diṭṭhattepi [Pg.92] desanākāle desanāñāṇacakkhunā bodhetabbatāvasena ekadesadassanassa adhippetattā.

भवांमध्ये आदीनव (दोष) झाकल्यामुळे, प्रबळ उपनिसय (कारण) असल्यामुळे आणि कर्माचा विशेष हेतू असल्यामुळे संसाराचे (वट्टाचे) मूळ कारण अविद्या आहे. विपाकवट्टाचे निमित्त असलेल्या कर्मवट्टाचे कारण असलेले क्लेशवट्ट (किलेसवट्ट) देखील अविद्या-मूलक आहे, हे दर्शवण्यासाठी अविद्या सुरुवातीला सांगितली आहे. कारण तृष्णा (तण्हा) देखील अविद्येने झाकलेल्या दोषांच्या विषयातच आस्वाद पाहणाऱ्याची प्रवृत्त होते, अन्यथा नाही. 'मूलादिदर्शनसामान्य' म्हणजे वेलीचे मूळ, मध्य आणि शेवट पाहण्याद्वारे प्रतीत्यसमुत्पादाचे ते दर्शनसामान्य जोडले पाहिजे, कारण समंतचक्षूने सर्व काही पाहिले गेले असले तरी, देशना करतेवेळी देशना-ज्ञानचक्षूने बोध करण्याच्या योग्यतेनुसार एका भागाचे दर्शन अभिप्रेत आहे.

Diṭṭhisahitāya mānasahitāya vā taṇhāya ‘‘aha’’nti, itarāya ‘‘mama’’nti abhivadato. ‘‘Abhinandanato’’ti hi iminā sappītikāya taṇhāya pavatti dassitā. ‘‘Abhivadato’’ti iminā tato balavatarāya diṭṭhisahitāya mānasahitāya vā. ‘‘Ajjhosāya tiṭṭhato’’ti iminā pana tatopi balavatamāya diṭṭhisahitāya, kevalāya vā taṇhāya pavatti dassitā. Gilitvā pariniṭṭhāpetvā ṭhānañhi ajjhosānaṃ. Tappaccayanti taṇhāpaccayaṃ. Kathaṃ pana nandivacanena catubbidhampi upādānaṃ vuttanti āha ‘‘nanditā’’tiādi. Tattha nanditātadavippayogatāhīti nandibhāvena sabhāvato taṇhupādānaṃ, tāya nandiyā taṇhāya avippayogena avinābhāvena diṭṭhupādānaṃ vuttanti veditabbaṃ. ‘‘Diṭṭhābhinandanabhāvenā’’ti iminā diṭṭhiyāpi nandibhāvamāha.

दृष्टीयुक्त किंवा मानयुक्त तृष्णेने 'मी' असे, आणि इतर (केवळ तृष्णेने) 'माझे' असे म्हणणाऱ्याचे. 'अभिनंदन' याने प्रीतीयुक्त तृष्णेची प्रवृत्ती दर्शविली आहे. 'अभिवदन' याने त्यापेक्षा प्रबळ असलेल्या दृष्टीयुक्त किंवा मानयुक्त तृष्णेची प्रवृत्ती दर्शविली आहे. 'अज्झोसाय तिट्ठतो' (आसक्त होऊन राहणे) याने त्यापेक्षाही अत्यंत प्रबळ असलेल्या दृष्टीयुक्त किंवा केवळ तृष्णेची प्रवृत्ती दर्शविली आहे. गिळून आणि पूर्णपणे स्थिर होऊन राहणे म्हणजेच 'अज्झोसान' (आसक्ती) होय. 'तप्पच्चयं' म्हणजे तृष्णाप्रत्यय (तृष्णेच्या कारणाने). पण 'नंदी' (आनंद) या शब्दाने चारही प्रकारचे उपादान कसे सांगितले आहे? म्हणून 'नन्दिता' इत्यादी म्हटले आहे. त्यात 'नन्दिता' आणि 'तदविप्पयोगता' (त्याच्याशी वियोग न होणे) यांद्वारे - नंदीभावाने स्वभावाने तण्हूपादान (तृष्णोपादान) आणि त्या नंदीरूप तृष्णेच्या अवियोगाने (अविनाभावाने) दिट्ठूपादान (दृष्ट्युपादान) सांगितले आहे, असे समजावे. 'दिट्ठामिनन्दनभावेन' (दृष्टीच्या अभिनंदनाने) याने दृष्टीचा देखील नंदीभाव सांगितला आहे.

Paṭisandhipavattiphassādayoti paṭisandhiyaṃ pavatte ca uppannaphassamanosañcetanāviññāṇāni. ‘‘Vipākavaṭṭabhūte’’ti ca idaṃ pavattavisesanaṃ daṭṭhabbaṃ. Vaṭṭūpatthambhakāti vaṭṭattayūpanissayā. Itareti akammajā. Tasminti yathāvutte āhāracatukke. Vattuṃ vaṭṭantīti taṇhānidānūpanissayato ‘‘taṇhānidānā’’ti vattuṃ yujjanti.

'पटिसन्धिपवत्तिफस्सादयो' म्हणजे प्रतिसंधी आणि प्रवृत्तीमध्ये उत्पन्न झालेले स्पर्श, मनःसंचेतना आणि विज्ञान. 'विपाकवट्टभूते' हे प्रवृत्तीचे विशेषण समजावे. 'वट्टूपत्थम्भका' म्हणजे तीन वट्टांचे (संसारचक्रांचे) उपनिसय (आधार). इतर म्हणजे अकर्मज (कर्मापासून उत्पन्न न झालेले). 'तस्मिन्' म्हणजे वर सांगितलेल्या आहारचतुष्टयात. 'म्हणणे योग्य आहे' म्हणजे तृष्णारूप कारणाच्या उपनिसयामुळे 'तृष्णानिदान' असे म्हणणे योग्य ठरते.

Yathā ariyamaggo antadvayavajjitamajjhimapaṭipadābhāvato ‘‘ñāyo’’ti vuccati, evaṃ paṭiccasamuppādopīti āha ‘‘ñāyoti maggo, soyeva vā paṭiccasamuppādo’’ti. Attano paṭivedhāya saṃvattati asammohapaṭivedhena paṭivijjhitabbattā. Saṃvattatīti ca nimittassa kattūpacāravasenetaṃ vuttaṃ yathā ‘‘ariyabhāvakarāni saccāni ariyasaccānī’’ti. Pakatiādayo heṭṭhā saccavibhaṅge hetuvippaṭipattikathāyaṃ dassitā eva. Akāraṇaṃ ‘‘kāraṇa’’nti gaṇhanti yathā kāpilādayo. Na kiñci kāraṇaṃ bujjhanti yathā taṃ aññe bālaputhujjanā. Itarāsanti majjhato paṭṭhāya yāva pariyosānā desanādīnaṃ tissannaṃ. Tadatthatāsambhavepīti yathāsakehi kāraṇehi pavattidassanatthatāsambhavepi. Atthantarasabbhāvatoti payojanantarasabbhāvato. Vuttāni hi aṭṭhakathāyaṃ (vibha. aṭṭha. 225) ‘‘jarāmaraṇādikassa [Pg.93] dukkhassa attanā adhigatakāraṇasandassanatthaṃ. Āhāranidānavavatthāpanānusārena yāva atītaṃ addhānaṃ atiharitvā puna atītaddhato pabhuti hetuphalapaṭipāṭisandassanatthaṃ. Anāgataddhahetusamuṭṭhānato pabhuti anāgataddhasandassanattha’’nti tissannaṃ yathākkamaṃ tīṇi payojanāni.

ज्याप्रमाणे आर्यमार्ग हा दोन टोके वर्ज्य केलेल्या मध्यम प्रतिपदेच्या भावामुळे 'न्याय' (ञाय) म्हटला जातो, त्याचप्रमाणे प्रतीत्यसमुत्पाद देखील; म्हणून म्हटले आहे - 'न्याय म्हणजे मार्ग, किंवा तोच प्रतीत्यसमुत्पाद होय.' स्वतःच्या प्रतिवेधासाठी (साक्षात्कारासाठी) संवर्तित होतो, कारण तो असंमोह-प्रतिवेधाने प्रतिवेध करण्याजोगा आहे. 'संवर्तित होतो' हे निमित्ताच्या कर्तृ-उपचाराने म्हटले आहे, जसे 'आर्यभाव निर्माण करणारी सत्ये म्हणजे आर्यसत्ये.' प्रकृती इत्यादी खाली सच्चविभंगात हेतू-विप्रतिपत्तीच्या कथेत दर्शविलेच आहेत. जे कारण नाही त्याला 'कारण' मानतात, जसे कापिल इत्यादी. काहीही कारण समजत नाहीत, जसे इतर बालपृथग्जन. 'इतरांचे' म्हणजे मध्यापासून सुरू करून समाप्तीपर्यंतच्या तीन देशनांचे. 'तदर्थता संभवत असली तरी' म्हणजे आपापल्या कारणांनी प्रवृत्ती दर्शवण्याचा अर्थ संभवत असला तरी. 'अर्थांतर सद्भावामुळे' म्हणजे इतर प्रयोजनांच्या अस्तित्वामुळे. कारण अट्ठकथेत (विभंग अट्ठकथा २२५) म्हटले आहे - '१. जरामरणादी दुःखाचे स्वतःला प्राप्त झालेल्या कारणाचे संदर्शन करण्यासाठी. २. आहारनिदान व्यवस्थापनाच्या अनुषंगाने अतीत काळापर्यंत नेऊन, पुन्हा अतीत काळापासून हेतू-फल परंपरेचे संदर्शन करण्यासाठी. ३. अनागत (भविष्य) काळातील हेतू-समुत्थानापासून अनागत काळाचे संदर्शन करण्यासाठी.' ही अनुक्रमाने तीन प्रयोजने आहेत.

Taṃtaṃphalapaṭivedhoti jātiādīnaṃ jarāmaraṇāditaṃtaṃphalāvagamo. Anuvilokayatoti purime vikappe vipassanānimittaṃ anuvilokanaṃ, dutiye desanānimittaṃ. Kāmupādānabhūtā taṇhā manosañcetanāhārasaṅkhātassa bhavassa, taṃsampayuttānaṃ, tannimittānañca sesāhārānaṃ visesapaccayo hotīti āha ‘‘āhārataṇhādayo paccuppannaddhā’’ti. Ādi-saddena yāva viññāṇaṃ gahetabbaṃ. Āhārataṇhādayoti ettha paccuppannakammavaṭṭapariyāpanne āhāre gahetvā addhayojanaṃ katvā anāgatavipākavaṭṭapariyāpanne gahetvā yojetuṃ vuttaṃ ‘‘āhārā vā taṇhāya pabhāvetabbā anāgato addhā’’ti. Pabhāvetabbāti āyatiṃ uppādetabbā. Yujjatīti phalabhūte āhāre paccuppanne paccakkhato dassetvā ‘‘taṃnidānaṃ taṇhaṃ tassā nidāna’’ntiādinā phalaparamparāya kāraṇaparamparāya ca dassanaṃ tathābujjhanakānaṃ puggalānaṃ ajjhāsayānulomato, dhammasabhāvāvilomanato ca yuttiyā saṅgayhati. Yadi taṇhādayo atīto addhā, taṇhāggahaṇeneva saṅkhārāvijjā gahitāti kimatthaṃ puna te gahitāti āha ‘‘saṅkhārāvijjā tatopi atītataro addhā vutto saṃsārassa anādibhāvadassanattha’’nti. Atītanti vā atītatāsāmaññena atītatarampi saṅgahitaṃ daṭṭhabbaṃ.

'त्या त्या फलाचा प्रतिवेध' म्हणजे जाती इत्यादींचे जरामरणादी त्या त्या फलांचे आकलन होय. 'अनुविलोकन करणाऱ्याचे' म्हणजे पहिल्या विकल्पात विपश्यना-निमित्त अनुविलोकन, आणि दुसऱ्यात देशना-निमित्त. कामोपादानरूप असलेली तृष्णा ही मनःसंचेतना-आहार संज्ञक भवाची, त्याच्याशी संप्रयुक्त असलेल्यांची आणि त्याचे निमित्त असलेल्या उर्वरित आहारांची विशेष प्रत्यय (कारण) होते, म्हणून म्हटले आहे - 'आहार, तृष्णा इत्यादी वर्तमान काळ (पच्चुप्पन्नद्धा) आहेत.' 'आदि' शब्दाने विज्ञानापर्यंत ग्रहण करावे. 'आहार, तृष्णा इत्यादी' येथे वर्तमान कर्मवट्टात समाविष्ट असलेल्या आहाराला ग्रहण करून काळाची योजना करून, अनागत (भविष्य) विपाकवट्टात समाविष्ट असलेल्याला ग्रहण करून जोडण्यासाठी म्हटले आहे - 'किंवा तृष्णेने उत्पन्न होणारे आहार हा अनागत काळ (भविष्यकाळ) आहे.' 'प्रभावेय्य' (उत्पन्न करावे) म्हणजे भविष्यात उत्पन्न करावे. 'योग्य ठरते' म्हणजे फलभूत आहाराला वर्तमानात प्रत्यक्षपणे दर्शवून, 'त्याचे निदान तृष्णा, तिचे निदान...' इत्यादी प्रकारे फलपरंपरेने आणि कारणपरंपरेने दर्शन घडवणे, तसे समजणाऱ्या पुद्गलांच्या आशयाला अनुकूल असल्यामुळे आणि धम्मस्वभावाशी सुसंगत असल्यामुळे युक्तीने ग्राह्य धरले जाते. जर तृष्णा इत्यादी अतीत काळ आहेत, तर तृष्णेच्या ग्रहणानेच संस्कार आणि अविद्या ग्रहण केली गेली आहे, मग पुन्हा ते का ग्रहण केले? म्हणून म्हटले आहे - 'संस्कार आणि अविद्या हा त्यापेक्षाही अधिक अतीत काळ संसाराचे अनादित्व दर्शवण्यासाठी सांगितला आहे.' किंवा 'अतीत' या सामान्य अतीतत्वामुळे त्यापेक्षाही अधिक अतीत असलेला काळ देखील संग्रहित केला आहे असे समजावे.

Punabbhavābhinibbattiāhārakāti punabbhavūpapattipaccayā. Iti vacanatoti evaṃ vuttavacanasabbhāvato. Viññāṇāhāro tāva punabbhavābhinibbattiyā hetu, itare pana kathanti āha ‘‘taṃsampayuttattā…pe… kabaḷīkārāhārassā’’ti. Tassa āyatiṃ punabbhavābhinibbattiāhārakā cattāro āhārāti sambandho. Saddhādīnaṃ upanissayatā pariccāgādikāle, rāgādīnaṃ gadhitassa bhojanādikāle. Tena yathākkamaṃ kusalākusalakammaviññāṇāyūhanaṃ dassitaṃ. Tasmāti yasmā āyatiṃ punabbhavābhinibbattiāhārakā cattāro āhārā gayhanti, tasmā. Purimoyevatthoti [Pg.94] ‘‘āhārataṇhādayo paccuppannaddhā’’tiādinā vuttaattho. Atīteti atīte addhani. Tato paranti tato atītaddhato paraṃ paccuppanne anāgate ca addhani ‘‘saṅkhārapaccayā viññāṇa’’ntiādinā. Paccakkhānanti paccuppannabhavapariyāpannatāya paccakkhabhūtānaṃ. Paccuppannaṃ hetunti etarahi vattamānaṃ taṇhādikaṃ āhārādīnaṃ hetuṃ.

‘पुनब्भवाभिनिब्बत्तिआहारका’ (पुनर्जन्म घडवून आणणारे आहार) म्हणजे पुनर्जन्म आणि उत्पत्तीचे प्रत्यय (कारण) होत. ‘इति वचनतो’ म्हणजे अशा प्रकारे म्हटलेल्या वचनाच्या अस्तित्वामुळे होय. विज्ञानाहार हा तर पुनर्जन्माच्या उत्पत्तीचा हेतू आहे, परंतु इतर आहार कसे? म्हणून म्हटले आहे - ‘त्याच्याशी संप्रयुक्त असल्यामुळे... पे... कबाळीकार आहाराचा’. त्याचा संबंध ‘भविष्यात पुनर्जन्म घडवून आणणारे चार आहार आहेत’ असा आहे. श्रद्धा इत्यादींचा उपनिस्सय (प्रबळ आश्रय) त्याग इत्यादीच्या वेळी होतो, आणि राग इत्यादींचा उपनिस्सय आसक्त झालेल्याच्या भोजन इत्यादीच्या वेळी होतो. त्याद्वारे अनुक्रमे कुशल आणि अकुशल कर्म-विज्ञानाचा संचय (आयूहण) दर्शविला आहे. ‘तस्मा’ (त्यामुळे) म्हणजे ज्या अर्थी भविष्यात पुनर्जन्म घडवून आणणारे चार आहार घेतले जातात, त्या अर्थी होय. ‘पूर्वीचाच अर्थ’ म्हणजे ‘आहार, तृष्णा इत्यादी वर्तमान काळातील आहेत’ इत्यादीद्वारे सांगितलेला अर्थ होय. ‘अतीते’ म्हणजे भूतकाळात. ‘ततो परं’ (त्यानंतर) म्हणजे त्या भूतकाळाच्या पलीकडे वर्तमान आणि अनागत (भविष्य) काळात ‘संखारपच्चया विञ्ञाणं’ (संस्कारांच्या प्रत्ययाने विज्ञान होते) इत्यादीद्वारे होय. ‘पच्चक्खानं’ (प्रत्यक्षांचे) म्हणजे वर्तमान भवामध्ये समाविष्ट असल्यामुळे जे प्रत्यक्ष झाले आहेत त्यांचे होय. ‘पच्चुप्पन्नं हेतुं’ (वर्तमान हेतूला) म्हणजे सध्या वर्तमान असलेल्या तृष्णा इत्यादी आहारादींच्या हेतूला होय.

Suttaṃ āharati ‘‘āsavasamudayā avijjāsamudayo’’ti (ma. ni. 1.103). Vaṭṭahetunoti vipākavaṭṭahetuno, sakalavaṭṭahetuno vā. Akusalañhi kammaṃ kammavaṭṭassa kilesavaṭṭassa ca paccayo hotiyeva. ‘‘Bhavataṇhāyapi hetubhūtā’’ti iminā kilesavaṭṭassāpi avijjāya paccayabhāvamāha. Evañcetaṃ, bhikkhave, vuccatī’’tiādinā vaṭṭasīsānampi avijjātaṇhānaṃ sappaccayatādassanāpadesena sabbesampi saṅkhatadhammānaṃ hetuphalaparamparāvicchedavuttiyā purimāya koṭiyā apaññāyanaṃ vibhāveti.

(येथे) सुत्त उद्धृत करतात - ‘आसवांच्या समुदयामुळे अविज्जेचा (अविद्येचा) समुदय होतो’ (मज्झिम निकाय १.१०३). ‘वट्टहेतुनो’ (संसारचक्राचे कारण) म्हणजे विपाक-वट्टाचे (विपाक-चक्राचे) कारण किंवा संपूर्ण वट्टाचे कारण होय. कारण अकुशल कर्म हे कर्म-वट्ट आणि किलेश-वट्ट (क्लेश-चक्र) यांचे प्रत्यय (कारण) असतेच. ‘भवतृष्णेचेही हेतू बनलेली’ याद्वारे क्लेश-चक्रासाठी देखील अविज्जेचे प्रत्ययत्व (कारणत्व) सांगितले आहे. ‘भिक्खूहो, हे असे म्हटले जाते’ इत्यादीद्वारे वट्टाचे मुख्य असलेल्या अविज्जा आणि तण्हा (तृष्णा) यांच्या स-प्रत्ययतेचे (कारणसहित असण्याचे) दर्शन घडविण्याच्या निमित्ताने, सर्वच संखत (संस्कृत/संस्कारित) धर्मांच्या हेतू-फल परंपरेच्या अविच्छिन्न प्रवृत्तीमुळे पूर्व कोटी (सुरुवातीची मर्यादा) समजत नाही, हे स्पष्ट केले आहे.

Avijjaṃ taṇhā anuvattatīti dukkhe taṇhaṃ abhibhavitvā pavattiyā tato avijjāya balavabhāvamāha. Avijjābhibhūtā hi sattā satipi taṇhāparitassite ekantānatthasaññitaṃ attakilamathānuyogadukkhamanuyuñjanti. Taṇhaṃ avijjā anuvattatīti sukhe avijjaṃ abhibhavitvā pavattiyā tato taṇhāya balavabhāvamāha. Yadipi sāvajjasukhānubhave balavatīyeva avijjā vijjamānaādīnavaṃ paṭicchādentī tiṭṭhati, taṇhā pana tatopi balavataratāya satte vipulānatthasañhite anariye sukhe niyojetīti avijjāya tadanuvattanaṃ vuttaṃ.

‘अविज्जेचे तण्हा (तृष्णा) अनुकरण करते’ म्हणजे दुःखाच्या वेळी तृष्णेला पराभूत करून प्रवृत्त होत असल्यामुळे, त्यावरून अविज्जेचे बलवान असणे सांगितले आहे. कारण अविज्जेने अभिभूत झालेले प्राणी, तृष्णेचा संताप असतानाही, एकांततः अनर्थकारक मानल्या गेलेल्या अत्तकिलमथानुयोग (आत्मक्लेश) रूपी दुःखाचे आचरण करतात. ‘तृष्णेचे अविज्जा अनुकरण करते’ म्हणजे सुखाच्या वेळी अविज्जेला पराभूत करून प्रवृत्त होत असल्यामुळे, त्यावरून तृष्णेचे बलवान असणे सांगितले आहे. जरी सदोष सुखाच्या अनुभवामध्ये अविज्जा ही विद्यमान दोषांना (आदीनवांना) झाकून ठेवणारी म्हणून बलवानच असते, तरीही तृष्णा ही तिच्यापेक्षाही अधिक बलवान असल्यामुळे प्राण्यांना मोठ्या अनर्थांनी युक्त अशा अनार्य सुखात प्रवृत्त करते, म्हणून अविज्जेचे तिचे अनुकरण करणे सांगितले आहे.

Āyatanachakkaṃ vā kāyoti sambandho. Cakkhādinissaye sesadhammeti cakkhādinissayabhūte, tappaṭibaddhe ca sasantānapariyāpanne dhamme. Cakkhādinissite eva katvāti cakkhādiggahaṇeneva gahite katvā. Cakkhādikāyanti cakkhādidhammasamūhaṃ paresaṃ pañcakkhandhaṃ. Phassena phuṭṭhoti ārammaṇaṃ phusantena viya uppannena sukhavedaniyena, dukkhavedaniyena ca phassena phuṭṭho. Phasse hi tathā uppanne taṃsamaṅgīpuggalo phuṭṭhoti vohāro hotīti.

‘सहा आयतने किंवा काय (समूह)’ असा संबंध आहे. ‘चक्षू इत्यादींच्या आश्रयाने असणारे उर्वरित धर्म’ म्हणजे चक्षू इत्यादींचे आश्रय असणारे आणि त्यांच्याशी बद्ध असलेले, स्वतःच्या संतानामध्ये (प्रवाहात) समाविष्ट असलेले धर्म होय. ‘चक्षू इत्यादींवर आश्रितच करून’ म्हणजे चक्षू इत्यादींच्या ग्रहणानेच ग्रहण केलेले करून होय. ‘चक्षू इत्यादी काय’ म्हणजे चक्षू इत्यादी धर्मांचा समूह, जो इतरांचा पंचस्कंध आहे. ‘फस्साने (स्पर्शाने) स्पृष्ट’ म्हणजे आलंबनाला स्पर्श केल्याप्रमाणे उत्पन्न झालेल्या सुखवेदनीय आणि दुःखवेदनीय फस्साने स्पृष्ट झालेला होय. कारण फस्स तशा प्रकारे उत्पन्न झाला असता, त्याशी युक्त असलेल्या पुद्गलाला (व्यक्तीला) ‘स्पृष्ट’ असा व्यवहार केला जातो.

Yathā saḷāyatanāni phassassa visesapaccayo, evaṃ vedanāyapīti dassento ‘‘saḷāyatanānaṃ vedanāya visesapaccayabhāva’’nti āha. Tannissitanti [Pg.95] saḷāyatananissitaṃ. Atītaddhāvijjātaṇhāmūlakoti atītaddhabhūtaavijjātaṇhāmūlako. Kāyassa bhedā kāyūpagoti ubhayatthāpi kāyasaddena upādinnakkhandhapañcako gahito. Tadupagatā upapajjanaṃ paṭisandhiggahaṇaṃ. Ubhayamūloti avijjātaṇhāmūlo.

ज्याप्रमाणे सळायतने फस्साचे विशेष प्रत्यय आहेत, त्याचप्रमाणे वेदनेचेही आहेत, हे दर्शविताना ‘सळायतनांचा वेदनेसाठी विशेष प्रत्ययभाव’ असे म्हटले आहे. ‘तन्निस्सितं’ म्हणजे सळायतनांवर आश्रित केलेले होय. ‘अतीतद्धाविज्जातण्हामूलको’ म्हणजे भूतकाळातील अविज्जा आणि तण्हा हे मूळ असलेला होय. ‘कायाच्या भेदानंतर कायोपग’ यामध्ये दोन्ही ठिकाणी ‘काय’ शब्दाने उपादिन्न-पंचस्कंध ग्रहण केला आहे. ‘तदुपगत’ म्हणजे उत्पन्न होणे, प्रतिसंधी ग्रहण करणे होय. ‘उभयमूलक’ म्हणजे अविज्जा आणि तण्हा हे मूळ असलेला होय.

Anabhisamayabhūtattāti abhisamayassa paṭipakkhabhūtattā. Avijjāyāti avijjāya sati.

‘अनभिसमयभूतत्वामुळे’ म्हणजे अभिसमयाच्या (साक्षात्काराच्या) प्रतिपक्ष (विरोधी) असल्यामुळे होय. ‘अविज्जेमुळे’ म्हणजे अविज्जा असताना होय.

Gahaṇanti gahetabbataṃ. Tasmāti yasmā sati saṅkhārasaddena āgatasaṅkhārattepi avijjāpaccayā saṅkhārā padhānatāya visuṃ vuttā gobalībaddañāyena, tasmā. Tattha vuttampīti saṅkhārasaddena āgatasaṅkhāresu vuttampi abhisaṅkharaṇakasaṅkhāraṃ vajjetvā aggahetvā itare saṅkhārā yojetabbā. Evañhi atthassa uddharaṇuddharitabbatādvayaṃ asaṅkarato dassitaṃ hoti. ‘‘Idha vaṇṇetabbabhāvenā’’ti iminā avijjāpaccayā saṅkhārānaṃ satipi saṅkhārasaddena āgatasaṅkhārabhāve yathāvuttameva padhānabhāvaṃ ulliṅgeti. ‘‘Avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti tadekadeso vuttoti sambandho. Imasmiṃ atthavikappe saṅgaṇhanavasena saṅkhārasaddena āgatasaṅkhārehi saṅgahitāpi avijjāpaccayā saṅkhārā idha vaṇṇetabbabhāvena padhānāti visuṃ gahitā, purimasmiṃ te vajjetvāti ayaṃ viseso. Tenāha ‘‘vaṇṇetabbasabbasaṅgahaṇavasena duvidhatā vuttā’’ti. Sāmaññato saṅgayhamānampi padhānabhāvajotanatthaṃ visuṃ gayhati yathā taṃ ‘‘puññañāṇasambhārā’’ti.

‘ग्रहण’ म्हणजे ग्रहण करण्यायोग्य असणे होय. ‘तस्मा’ (त्यामुळे) म्हणजे ज्या अर्थी ‘संखार’ (संस्कार) शब्दाने आलेले संखारत्व असतानाही, ‘गो-बलीवर्द’ न्यायाने ‘अविज्जापच्चया संखारा’ (अविद्येच्या प्रत्ययाने संस्कार होतात) हे प्रामुख्याने स्वतंत्रपणे सांगितले आहे, म्हणून होय. ‘तेथे सांगितलेलेले देखील’ म्हणजे संखार शब्दाने आलेल्या संखारांमध्ये सांगितलेल्या अभिसंखरणक-संखाराला (अभिसंस्कारक संस्काराला) वर्ज्य करून, ग्रहण न करता, इतर संखार जोडले पाहिजेत. कारण अशा प्रकारे अर्थाचे उद्धरण (उद्धृत करणे) आणि उद्धरितव्यता (उद्धृत केले जाणे) हे दोन्ही संकर न होता दर्शविले जाते. ‘येथे वर्णन करण्यायोग्य असल्यामुळे’ याद्वारे ‘अविज्जापच्चया संखारा’ चे संखार शब्दाने आलेल्या संखारभावात अस्तित्व असतानाही, वर सांगितलेलाच प्रधानभाव दर्शविला जातो. ‘अविज्जापच्चया संखारा’ हा त्याचाच एक भाग सांगितला आहे, असा संबंध आहे. या पर्यायी अर्थामध्ये, संग्रहाच्या दृष्टीने संखार शब्दाने आलेल्या संखारांमध्ये समाविष्ट असूनही, ‘अविज्जापच्चया संखारा’ हे येथे वर्णन करण्यायोग्य असल्यामुळे प्रधान आहेत म्हणून स्वतंत्रपणे घेतले आहेत; तर पूर्वीच्या अर्थात त्यांना वर्ज्य करून घेतले होते, हा विशेष (फरक) आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘वर्णन करण्यायोग्य अशा सर्वांच्या संग्रहाच्या दृष्टीने द्विविधता सांगितली आहे’. सामान्यतः संग्रहित केले जात असतानाही, प्रधानभाव स्पष्ट करण्यासाठी स्वतंत्रपणे घेतले जाते, जसे की ‘पुण्य आणि ज्ञान संभार’ होय.

Yena kusalākusaladhammā ‘‘vipākadhammā’’ti vuccanti, taṃ āyūhanaṃ, kiṃ pana tanti? Anupacchinnataṇhāvijjāmāne santāne sabyāpāratā. Tenāha ‘‘paṭisandhi…pe… āyūhanarasā’’ti. Cetanāpadhānattā pana tassa cetanākiccaṃ katvā vuttaṃ. Rāsikaraṇaṃ, āyūhananti ca rāsibhūtassa rūpārūpasaṅkhātassa phalassa nibbattanato vuttaṃ. ‘‘Anārammaṇatā abyākatatā’’ti idaṃ abyākatasseva anārammaṇattā abyākatasambandhinī anārammaṇatāti katvā vuttaṃ. Āyatanaṃ, ghaṭananti ca taṃtaṃdvārikadhammappavattanameva daṭṭhabbaṃ.

ज्याच्यद्वारे कुशल आणि अकुशल धर्म ‘विपाकधर्मी’ म्हटले जातात, ते ‘आयूहण’ (संचय) होय. पण ते काय आहे? तृष्णा आणि अविज्जा नष्ट न झालेल्या चित्तसंतानातील सक्रियता (सव्यापारता) होय. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘प्रतिसंधी... पे... आयूहण-रस (संचय करण्याचे कार्य) आहे’. चेतनेच्या प्रधानतेमुळे त्याचे चेतनेचे कार्य मानून सांगितले आहे. ‘राशीकरण’ (एकत्र करणे) आणि ‘आयूहण’ हे राशीभूत झालेल्या रूप आणि अरूप संज्ञक फलाच्या उत्पत्तीमुळे म्हटले आहे. ‘अनालंबनता आणि अव्याकृतता’ हे अव्याकृताचेच अनालंबन (आलंबनरहित) असल्यामुळे, अव्याकृत-संबंधी अनालंबनता मानून सांगितले आहे. ‘आयतन’ आणि ‘घटन’ (जोडणे) हे त्या त्या द्वारातून होणारी धर्मांची प्रवृत्तीच समजावी.

Ananubodhādayo avijjāpadaniddese āgatā. Avijjāpadasambandhena diṭṭhivippayuttāti itthiliṅganiddeso. Asaṇṭhānattāti aviggahattā.

‘अननुबोध’ (बोध न होणे) इत्यादी शब्द अविज्जा-पदाच्या निर्देशात आले आहेत. अविज्जा-पदाच्या संबंधामुळे ‘दिट्ठिविप्पयुत्ता’ (दृष्टीविप्रयुक्त) हा स्त्रीलिंगी निर्देश आहे. ‘असंस्थानत्वामुळे’ म्हणजे आकाररहित (अविग्रह) असल्यामुळे होय.

Sokādīnaṃ [Pg.96] sabbhāvāti ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti aniṭṭhāpetvā tadanantaraṃ sokādīnampi vuttānaṃ vijjamānattā tesaṃ vasena aṅgabahuttappasaṅge paṭiccasamuppādaṅgānaṃ bahubhāve āpanne. Dvādasevāti kathaṃ dvādaseva, nanu sokādayopi dhammantarabhūtā paṭiccasamuppādadesanāyaṃ vuttāti? Saccaṃ vuttā, na pana aṅgantarabhāvenāti dassento ‘‘na hī’’tiādimāha. Tattha phalenāti phalabhūtena jarāmaraṇaṅgasaṅgahitena sokādinā. Mūlaṅgaṃ dassetunti imāya paṭiccasamuppādadesanāya mūlabhūtaṃ avijjaṅgaṃ socanādīhi sammohāpattikathanena dassetuṃ te sokādayo vuttā bhavacakkassa avicchedadassanatthaṃ. Jarāmaraṇaṃ kāraṇaṃ etesanti jarāmaraṇakāraṇā, sokādayo, tabbhāvo jarāmaraṇakāraṇatā. Jarāmaraṇaṃ nimittaṃ etassāti jarāmaraṇanimittaṃ. Taṃ tannimittānanti ettha tanti suttaṃ. Tannimittānaṃ dukkhanimittānaṃ sokādīnaṃ. Tato parāyāti anāgate dutiyattabhāvato parāya tatiyattabhāvādīsu paṭisandhiyā. Hetuhetubhūtāti kāraṇassa kāraṇabhūtā. Paṭisandhiyā hi saṅkhārā kāraṇaṃ, tesaṃ avijjā. Suttanti ‘‘assutavā puthujjano’’ti (ma. ni. 1.2, 17; saṃ. ni. 2.61; dha. sa. 1007) imaṃ suttaṃ sandhāya vadati. Avijjā sokādīnaṃ kāraṇanti dassitā assutavatāya avijjābhibhavanadīpaniyā taduppattivacanato. ‘‘Na sokādīnaṃ bālassa jarāmaraṇanimittatāmattassa sādhakaṃ sutta’’nti vuttamatthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘na cā’’tiādi vuttaṃ. Tena na ca jarāmaraṇanimittameva dukkhaṃ dukkhaṃ, atha kho avijjānimittampettha vuttanayena yojetabbanti dasseti. Evaṃ jarāmaraṇena sokādīnaṃ ekasaṅkhepaṃ katvā dvādaseva paṭiccasamuppādaṅgāni veditabbāni.

शोक इत्यादींचे अस्तित्व असल्यामुळे 'जातिपच्चया जरामरणं' (जातीमुळे जरामरण होते) येथेच न थांबवता, त्यानंतर शोक इत्यादींचेही वर्णन केलेले असल्यामुळे, त्यांच्या प्रभावाने प्रतीत्यसमुत्पादाच्या अंगांची संख्या वाढण्याचा प्रसंग उद्भवतो. 'बाराच' असे कसे? शोक इत्यादी देखील इतर धर्म (घटक) म्हणून प्रतीत्यसमुत्पाद देशनेत सांगितले आहेत की नाही? हे खरे आहे की ते सांगितले आहेत, परंतु ते वेगळे अंग म्हणून सांगितलेले नाहीत, हे दर्शवण्यासाठी 'न ही' (असे नाही) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'फलाने' म्हणजे फलभूत असलेल्या आणि जरामरण अंगात समाविष्ट असलेल्या शोक इत्यादींद्वारे. मूळ अंग दर्शवण्यासाठी म्हणजे या प्रतीत्यसमुत्पाद देशनेचे मूळ अंग असलेल्या 'अविज्जा' (अविद्या) अंगाला, शोक इत्यादींद्वारे संमोह (भ्रम) प्राप्त होण्याच्या कथनाने दर्शवण्यासाठी, भवचक्राचा अखंडता (अविच्छेद) दाखवण्यासाठी ते शोक इत्यादी सांगितले आहेत. जरामरण हे ज्यांचे कारण आहे ते 'जरामरणकारणाः' (जरामरणकारणक) म्हणजे शोक इत्यादी, आणि त्यांचा भाव म्हणजे 'जरामरणकारणता' होय. जरामरण हे ज्याचे निमित्त (कारण) आहे ते 'जरामरणनिमित्त' होय. 'तं तन्निमित्तानं' यामध्ये 'तं' म्हणजे ते सुत्त (सूत्र) होय. 'तन्निमित्तानं' म्हणजे त्या दुःखाचे निमित्त असलेल्या शोक इत्यादींचे. 'ततो परा' म्हणजे भविष्यात दुसऱ्या अस्तित्वाच्या (आत्मभावाच्या) पलीकडे तिसऱ्या अस्तित्वामध्ये प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) होणे. 'हेतुहेतुभूता' म्हणजे कारणाचे कारण असणे. प्रतिसंधीचे कारण 'सङ्खारा' (संस्कार) आहेत आणि त्यांचे कारण 'अविज्जा' (अविद्या) आहे. 'सुत्तं' म्हणजे 'अस्सुतवा पुथुज्जनो' (अश्रुतवान पृथग्जन) या सूत्राचा संदर्भ देऊन ते म्हटले आहे. अश्रुतवान व्यक्तीच्या अविद्येने ग्रस्त असणे दर्शवणाऱ्या आणि त्या (शोक इत्यादींच्या) उत्पत्तीच्या कथनावरून अविद्या हे शोक इत्यादींचे कारण आहे हे दर्शवले आहे. 'केवळ जरामरण हेच अज्ञानासाठी शोक इत्यादींचे निमित्त आहे, हे सिद्ध करणारे हे सूत्र नाही' हा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'न च' इत्यादी म्हटले आहे. यावरून, केवळ जरामरणनिमित्तक दुःख हेच दुःख नाही, तर अविद्यानिमित्तक दुःख देखील येथे सांगितलेल्या पद्धतीने जोडले पाहिजे, हे दर्शवले आहे. अशा प्रकारे, जरामरणासोबत शोक इत्यादींचा एक संक्षेप (एकत्रीकरण) करून प्रतीत्यसमुत्पादाची बाराच अंगे आहेत असे जाणावे.

Kasmā panettha jarāmaraṇantā eva desanā katā, kiṃ tato parā pavatti natthīti? No natthi, appahīnakilesassa hi kammato, viññāṇādipariyosānabhūtāya ca cutiyā paṭisandhipātubhāvoti pavattitaduparamabhūtaṃ jarāmaraṇaṃ punabbhavābhinibbattinimittaṃ. Taṃ pana kammūpapattibhavato jātiyā dassitattā ‘‘bhavapaccayā jātī’’ti imināva pakāsitanti na puna vuccati, na tato paraṃ pavattiyā abhāvato. Ekakammanibbattassa ca santānassa [Pg.97] jarāmaraṇaṃ pariyosānaṃ. Sati kilesavaṭṭe kammunā tato punabbhavūpapatti, asati pana tasmiṃ ‘‘esevanto dukkhassā’’ti jarāmaraṇapariyosānāva desanā katā. Yasmā pana na amaraṇā jarā atthi sabbesaṃ uppattimantānaṃ pākānantarabhedato, na cājaraṃ maraṇaṃ apākabhedābhāvā, tasmā tadubhayamekamaṅgaṃ kataṃ, na nāmarūpaṃ viya ubhayaṭṭhāne ekajjhaṃ uppattiyā, saḷāyatanaṃ viya vā āyatanabhāvena kiccasamatāya. Yā panāyaṃ osānaṃ gatā punabbhavābhinibbatti dīpitā, tāya ‘‘viññāṇapaccayā nāmarūpa’’ntiādi, kilesakammābhāve tadabhāvato ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti evamādi eva vā atthato pakāsito hotīti vaṭṭattayassa anavaṭṭhānena paribbhamanaṃ dassitaṃ hoti. Atha vā jarāgahaṇena paripakkaparipakkatarādikkamena vattamānaṃ nāmarūpādi, sokādi ca gayhati, tathāssa paripākakālavattinī avijjā ca. Yathāha –

परंतु येथे जरामरणापर्यंतच देशना का केली गेली आहे? काय त्यानंतर कोणतीही प्रवृत्ती (संसारप्रवाह) नाही का? नाही, असे नाही. ज्याचे क्लेश नष्ट झालेले नाहीत, त्याच्या कर्मामुळे आणि विज्ञानादींच्या समाप्तीरूप च्युतीनंतर (मृत्यूनंतर) प्रतिसंधीचा (पुनर्जन्माचा) प्रादुर्भाव होतो; म्हणून प्रवृत्तीच्या समाप्तीरूप असलेले जरामरण हे पुनर्जन्माच्या उत्पत्तीचे निमित्त (कारण) बनते. परंतु, ते कर्मभव आणि उपपत्तिभवापासून उत्पन्न होणाऱ्या 'जाती' द्वारे 'भवपच्चया जाती' (भवामुळे जात होते) या सूत्रानेच प्रकाशित केले गेले असल्यामुळे ते पुन्हा सांगितले नाही, त्यानंतर प्रवृत्तीचा अभाव असल्यामुळे नाही. आणि एका कर्माने उत्पन्न झालेल्या संततीचा (प्रवाहाचा) अंत जरामरणात होतो. क्लेशवर्त (क्लेशांचे चक्र) अस्तित्वात असताना कर्मामुळे पुन्हा जन्माची उत्पत्ती होते, परंतु ते नसताना 'एसेवन्तो दुक्खस्स' (हाच दुःखाचा अंत आहे) यानुसार जरामरणावरच समाप्त होणारी देशना केली गेली आहे. परंतु, जन्म घेणाऱ्या सर्व प्राण्यांना परिपक्वतेनंतर नाश होत असल्यामुळे मरणरहित जरा (वृद्धत्व) नसते, आणि परिपक्वतेशिवाय नाश होत नसल्यामुळे जरारहित मरण नसते; म्हणून त्या दोन्हीला मिळून एकच अंग केले गेले आहे. नाम-रूपाप्रमाणे दोन्ही ठिकाणी एकत्र उत्पत्ती होत असल्यामुळे किंवा सळायतनाप्रमाणे आयतनभावाने कार्याच्या समानतेमुळे नव्हे. आणि ही जी शेवटी होणारी पुनर्जन्माची उत्पत्ती दर्शवली आहे, तिच्याद्वारे 'विञ्ञाणपच्चया नामरूपं' (विज्ञानामुळे नामरूप होते) इत्यादी, आणि क्लेश व कर्माच्या अभावी त्यांचा अभाव होत असल्यामुळे 'अविज्जापच्चया सङ्खारा' (अविद्येमुळे संस्कार होतात) इत्यादी अर्थतः प्रकाशित होतात. अशा प्रकारे तीन वर्तांचे (क्लेशवर्त, कर्मवर्त, विपाकवर्त) अविरतपणे फिरणे (चक्र) दर्शवले गेले आहे. अथवा, 'जरा' या शब्दाच्या ग्रहणाने परिपक्व आणि अधिक परिपक्व अशा क्रमाने चालणारे नामरूप इत्यादी आणि शोक इत्यादींचे ग्रहण होते, तसेच त्याच्या परिपक्वतेच्या काळात असणारी अविद्या देखील घेतली जाते. जसे की म्हटले आहे -

‘‘Sa kho so, bhikkhave, kumāro vuddhimanvāya indriyānaṃ paripākamanvāya pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti cakkhuviññeyyehi rūpehi…pe… kāyaviññeyyehi phoṭṭhabbehi…pe… rajanīyehi. So cakkhunā rūpaṃ disvā piyarūpe rūpe sārajjati, appiyarūpe rūpe byāpajjati, anupaṭṭhitakāyasati ca viharati parittacetaso, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, yatthassa te pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhantī’’tiādi (ma. ni. 1.408).

"भिक्खूहो! तो बालक वाढीस लागून, इंद्रियांच्या परिपक्वतेनुसार, पाच कामगुणांनी युक्त आणि समन्वीत होऊन, डोळ्यांनी जाणता येणाऱ्या आणि आसक्ती निर्माण करणाऱ्या रूपांद्वारे... पे... शरीराने जाणता येणाऱ्या स्पर्शान्वारे... पे... क्रीडा करतो (उपभोग घेतो). तो डोळ्यांनी रूप पाहून प्रिय रूपांवर आसक्त होतो, अप्रिय रूपांवर द्वेष करतो, शरीराच्या स्मृतीशिवाय (अनुपस्थित कायस्मृतीसह) आणि संकुचित चित्ताने विहार करतो. आणि त्या चेतोविमुक्तीला व प्रज्ञाविमुक्तीला यथार्थपणे जाणत नाही, जिथे त्याचे ते पापी अकुशल धर्म पूर्णपणे निरुद्ध (नष्ट) होतात." इत्यादी (मज्झिम निकाय १.४०८).

Ettha hi paripakkindriyassa chasu dvāresu sarāgādiggahaṇena tadavinābhāvitāya vimuttiyā appajānane ca sokādīnaṃ paccayabhūtā avijjā pakāsitā. Apica ‘‘piyappabhavā sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā’’ti vacanato kāmāsavabhavāsavehi, ‘‘tassa ‘ahaṃ rūpaṃ, mama rūpanti pariyuṭṭhaṭṭhāyino…pe… rūpavipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā’’ti (saṃ. ni. 3.1) vacanato diṭṭhāsavato, ‘‘assutavā’’tiādivacanato [Pg.98] avijjāsavato sokādīnaṃ pavatti dīpitāti tesaṃ hetutāya taggahaṇena gahitā āsavā. Tesaṃ sayañca jarāsabhāvatāya jarāgahaṇena gayhanti, tato ca ‘‘āsavasamudayā avijjāsamudayo’’ti vacanato āsavanimittāya ca avijjāya jarāgahaṇena gahaṇaṃ. Tato ca ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti āvaṭṭati bhavacakkaṃ. Apica ‘‘saṅkhārapaccayā viññāṇa’’nti vatvā ‘‘bhavapaccayā jātī’’ti vadantenapi bhavacakkassa anavaṭṭhānato paribbhamanaṃ dassitaṃ. Ettha hi viññāṇena avijjānivutassa punabbhavo dassito, jātiyā taṇhāya sampayuttassa, ubhayattha ubhinnaṃ anuvattamānattāti avijjātaṇhānimittaṃ bhavacakkaṃ anavaṭṭhānato paribbhamatīti ayamattho dīpitoti jarāmaraṇantāpi desanā na tato paraṃ pavattiyā abhāvaṃ sūceti atadatthattā, na ca paccayantaradassanatthameva puna vacananti sakkā viññātuṃ ekatreva tadubhayadesanāya tassa siddhattā. Tathā yaṃ kammaṃ avijjāhetukaṃ, taṃ taṇhāhetukampi. Yaṃ taṇhāhetukaṃ, taṃ avijjāhetukampi veditabbaṃ. Kasmā? Dvinnaṃ bhavamūlānaṃ aññamaññāvirahato. Yathā hi taṇhāpaccayā kāmupādānahetukaṃ kammabhavasaṅkhāraṃ vadanto na vinā bhavataṇhāya avijjā saṅkhārānaṃ paccayoti dasseti. Tathā tameva avijjāpaccayaṃ desento na antarena avijjāya bhavataṇhā kammabhavassa paccayoti. Tato ca pubbe pavattā avijjādipaccayā saṅkhārādayo, taṇhupādānādipaccayā bhavādayo ca, tathā taṇhāhetuupādānapaccayā bhavo, avijjāpaccayā saṅkhārā, bhavapaccayā jāti, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, jātipaccayā jarāmaraṇaṃ, viññāṇādipaccayānāmarūpādīti evametesaṃ aṅgānaṃ pubbāparasambandho dassito hotīti veditabbaṃ.

येथे परिपक्व इंद्रिये असलेल्या व्यक्तीच्या सहा द्वारांमध्ये (इंद्रियांमध्ये) आसक्ती इत्यादींच्या ग्रहणाने आणि त्याच्याशी अविनाभाव संबंध असलेल्या विमुक्तीचे अज्ञान असल्यामुळे, शोक इत्यादींचे कारण असणारी 'अविद्या' (अज्ञान) प्रकाशित केली आहे. तसेच, 'प्रिय गोष्टींपासून शोक, परिदेव (रडणे-ओरडणे), दुःख, डोमनस्य (मानसिक दुःख) आणि उपायास (निराशा) उत्पन्न होतात' या वचनानुसार कामासव आणि भवासवामुळे; 'त्याचे 'मी रूप आहे, रूप माझे आहे' असे मानून राहणाऱ्याचे...पे... रूपाच्या विपरिणामाने (बदलाने) आणि अन्यथाभावाने शोक, परिदेव, दुःख, डोमनस्य आणि उपायास उत्पन्न होतात' (सं. नि. ३.१) या वचनानुसार दिट्ठ्यासवामुळे (दृष्टी-आसव); आणि 'अश्रुतवान्' (न ऐकलेला/अज्ञानी) इत्यादी वचनानुसार अविज्जासवामुळे (अविद्या-आसव) शोक इत्यादींची प्रवृत्ती दर्शविली आहे, म्हणून त्यांचे कारण असल्यामुळे त्यांच्या ग्रहणाने 'आसव' ग्रहण केले जातात. त्यांचे स्वतःचे जरामय स्वभाव असल्यामुळे 'जरा' (वृद्धत्व) च्या ग्रहणाने ते ग्रहण केले जातात, आणि त्यावरून 'आसवांच्या समुदायाने अविद्येचा समुदाय होतो' या वचनानुसार आसव-निमित्तक अविद्येचे 'जरा' च्या ग्रहणाने ग्रहण होते. आणि त्यावरून 'अविद्याप्रत्ययाने संस्कार' (अविज्जापच्चया सङ्खारा) असे म्हणून भवचक्र फिरते. तसेच, 'संस्कारप्रत्ययाने विज्ञान' असे सांगून 'भवप्रत्ययाने जाती' असे म्हणणाऱ्याने देखील भवचक्राचे अनवस्थितपणे (न थांबता) फिरणे दर्शविले आहे. येथे विज्ञानाने अविद्येने झाकलेल्याचा पुनर्भव दर्शविला आहे, आणि जातीने तृष्णेने युक्त असलेल्याचा; दोन्ही ठिकाणी दोन्हीचे अनुवर्तन होत असल्यामुळे अविद्या आणि तृष्णा हे निमित्त असलेले भवचक्र अनवस्थितपणे फिरते, हा अर्थ स्पष्ट केला आहे. म्हणून जरामरणापर्यंतची देशना (उपदेश) त्यानंतर प्रवृत्तीचा अभाव सूचित करत नाही, कारण तो त्याचा हेतू नाही; आणि केवळ इतर प्रत्यय (कारण) दाखवण्यासाठीच पुन्हा वचन आहे असे समजता येत नाही, कारण एकाच ठिकाणी त्या दोन्ही देशना सिद्ध होतात. तसेच, जे कर्म अविद्याहेतुक आहे, ते तृष्णाहेतुकही आहे. जे तृष्णाहेतुक आहे, ते अविद्याहेतुकही आहे असे जाणावे. का? कारण भवाच्या या दोन्ही मुळांचा एकमेकांपासून विरह (वियोग) होत नाही. जसे तृष्णाप्रत्ययाने कामुपादानहेतुक कर्मभवसंस्कार सांगताना, भवतृष्णेविना अविद्या ही संस्कारांचे कारण आहे असे दर्शविले जात नाही. तसेच, त्याच अविद्याप्रत्ययाची देशना करताना, अविद्येविना भवतृष्णा ही कर्मभवाचे कारण आहे असे नाही. आणि त्यावरून पूर्वी प्रवृत्त झालेले अविद्या इत्यादी प्रत्ययाने संस्कार इत्यादी, आणि तृष्णा-उपादान इत्यादी प्रत्ययाने भव इत्यादी; तसेच तृष्णाहेतुक उपादानप्रत्ययाने भव, अविद्याप्रत्ययाने संस्कार, भवप्रत्ययाने जाती, संस्कारप्रत्ययाने विज्ञान, जातीप्रत्ययाने जरामरण, विज्ञान इत्यादी प्रत्ययाने नामरूप इत्यादी, अशा प्रकारे या अंगांचा पूर्वापार संबंध दर्शविला आहे, असे जाणावे.

Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

उद्देशवारवर्णना समाप्त झाली.

Avijjāpadaniddesavaṇṇanā

अविद्यापदनिर्देशवर्णना

226. Pitā [Pg.99] kathīyatīti asuko asukassa pitāti pitubhāvena kathīyati. Kathiyamāno ca asandehatthaṃ aññehi mittadattehi visesetvā kathīyatīti taṃ dassento āha ‘‘dīgho…pe… datto’’ti.

२२६. 'पिता म्हटले जाते' म्हणजे अमुक हा अमुकाचा पिता आहे, अशा पितृभावाने म्हटले जाते. आणि म्हटले जात असताना संशयनिवृत्तीसाठी इतरांपेक्षा जसे की 'मित्तdत्त' इत्यादींपेक्षा विशेष करून सांगितले जाते, हे दर्शविताना 'दीर्घ...पे... दत्त' असे म्हटले आहे.

Yāthāvoti aviparīto. Kiccajātitoti paṭicchādanakiccato, uppajjanaṭṭhānato ca.

'याथाव' म्हणजे अविपरीत (यथार्थ). 'किच्चजातितो' म्हणजे आच्छादन करण्याच्या (झाकण्याच्या) कृत्यामुळे आणि उत्पन्न होण्याच्या स्थानामुळे.

Gahaṇakāraṇavasenāti gahaṇassa kāraṇabhāvavasena. Aññasetādīnaṃ nivattakānīti padaṃ ānetvā sambandho.

'ग्रहणकारणवशाने' म्हणजे ग्रहणाच्या कारणभावाच्या वशाने. 'इतर पांढऱ्या इत्यादींचे निवारण करणारे' हे पद आणून संबंध जोडला जातो.

Chādentiyāti chādanākārena pavattantiyā. Tathā pavattanahetu taṃsampayuttā avijjāsampayuttā dukkhārammaṇā honti.

'झाकणाऱ्या' म्हणजे आच्छादन करण्याच्या रूपाने प्रवृत्त होणाऱ्या. तसेच प्रवृत्त होण्याच्या कारणामुळे तिच्याशी संप्रयुक्त (युक्त) असणारे, अविद्येशी संप्रयुक्त असणारे हे दुःखाचे आलंबन (विषय) असणारे होतात.

Tasmāti sabhāvato agambhīrattā tesaṃ duddasabhāvakaraṇī tadārammaṇatā avijjā uppajjati. Itaresanti nirodhamaggānaṃ. Samānepi paṇītaasaṃkilesikādibhāve sappaccayato appaccayassa visesaṃ dassetuṃ ‘‘maggassā’’tiādi vuttaṃ.

त्यामुळे स्वभावाने अगंभीर असल्यामुळे त्यांना दुर्दर्श (पाहण्यास कठीण) बनवणारी, त्या आलंबन असणारी अविद्या उत्पन्न होते. 'इतरांचे' म्हणजे निरोध आणि मार्गांचे. प्रणीत (उत्कृष्ट) आणि असंक्लेशिक (मलरहित) इत्यादी भाव समान असतानाही, सप्रत्यय (कारणयुक्त) पेक्षा अप्रत्ययाचा (कारणरहित) विशेष दर्शवण्यासाठी 'मार्गाचा' इत्यादी म्हटले आहे.

Avijjāpadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

अविद्यापदनिर्देशवर्णना समाप्त झाली.

Saṅkhārapadaniddesavaṇṇanā

संस्कारपदनिर्देशवर्णना

‘‘Sodheti apuññaphalato’’ti iminā puññassa vipākadukkhavivittataṃ āha, ‘‘dukkhato’’ti iminā cetodukkhavivittataṃ, ‘‘saṃkilesato’’ti iminā kilesadukkhavivittataṃ. ‘‘Apuññaphalato’’ti vā iminā puññassa āyatiṃ hitataṃ dasseti. ‘‘Dukkhasaṃkilesato’’ti iminā pavattihitataṃ pavattisukhatañca dasseti. Taṃnipphādanenāti hitasukhanibbattanena. Pujjabhavanibbattako pujjanibbattako.

'अपुण्यफलापासून शुद्ध करतो' याने पुण्याच्या विपाकदुःखापासून विविक्तता (मुक्तता) सांगितली आहे, 'दुःखापासून' याने चित्तदुःखापासून विविक्तता, 'संक्लेशापासून' याने क्लेशदुःखापासून विविक्तता सांगितली आहे. किंवा 'अपुण्यफलापासून' याने पुण्याचे भविष्यातील हितत्व दर्शविले आहे. 'दुःखसंक्लेशापासून' याने प्रवृत्तीतील हितत्व आणि प्रवृत्तीतील सुखत्व दर्शविले आहे. 'त्याच्या निष्पादनाने' म्हणजे हित आणि सुखाच्या उत्पत्तीने. पूज्य भावाची उत्पत्ती करणारा तो 'पूज्यनिबत्तक' (पूज्यनिर्माता) होय.

‘‘Evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhatī’’tiādīsu puññaphalampi puññanti vuccatīti āha ‘‘puññupaganti bhavasampattupaga’’nti.

'अशा प्रकारे हे पुण्य वाढते' इत्यादींमध्ये पुण्याच्या फळालाही 'पुण्य' म्हटले जाते, म्हणून 'पुण्युपग म्हणजे भवसंपत्तीला प्राप्त करून देणारे' असे म्हटले आहे.

Ādibhāvanāti ‘‘pathavī pathavī’’tiādinā kasiṇesu pavattabhāvanā. Pathavī pathavīti vā ettha iti-saddo ādiattho, pakārattho vā. Tena [Pg.100] itarakasiṇānaṃ gahaṇaṃ. Ādibhāvanātiādibhūtā bhāvanā. Sā hi ‘‘parikamma’’nti vuccati. Maṇḍalakaraṇaṃ kasiṇamaṇḍalakaraṇaṃ.

'आदिभावना' म्हणजे 'पठवी पठवी' (पृथ्वी पृथ्वी) इत्यादी प्रकारे कसिणांमध्ये प्रवृत्त झालेली भावना. येथे 'पठवी पठवी' मधील 'इति' हा शब्द 'आदि' अर्थाचा किंवा 'प्रकार' अर्थाचा आहे. त्याने इतर कसिणांचे ग्रहण होते. 'आदिभावना' म्हणजे आदिभूत (सुरुवातीची) भावना. तिलाच 'परिकम्म' (परिकर्म) असे म्हटले जाते. 'मंडळकरण' म्हणजे कसिणमंडळ तयार करणे.

Dānavasenāti deyyadhammapariccāgavasena. Cittacetasikā dhammā dānaṃ diyyati etenāti. Tatthāti tesu cittacetasikesu. Dānaṃ ārabbhāti tehi nibbattiyamānaṃ pariccāgaṃ uddissa. Yathā vā so nippajjati, tathā ṭhapetvā. Adhikiccāti tasseva vevacanaṃ. Yathā vā sampayuttehi nibbattiyamānā dānakiriyā nipphattivasena adhikataṃ pāpuṇāti, tathā katvā. Cetanāvaseneva hi dānādikammanipphatti. Itaresūti ‘‘sīlaṃ ārabbhā’’tiādīsu.

'दानवशाने' म्हणजे देयधर्माच्या (दानाच्या वस्तूंच्या) परित्यागाच्या वशाने. चित्त आणि चैतसिक धर्म हे 'दान' आहेत, कारण याद्वारे दिले जाते. 'तेथे' म्हणजे त्या चित्त आणि चैतसिकांमध्ये. 'दानाला आरंभ करून' म्हणजे त्यांच्याद्वारे निष्पन्न होणाऱ्या परित्यागाला उद्देशून. किंवा जसा तो निष्पन्न होतो, तसा ठेवून. 'अधिकृत्य' (अधकिच्चा) हा त्याचाच समानार्थी शब्द आहे. किंवा जशी संप्रयुक्त धर्मांद्वारे निष्पन्न होणारी दानक्रिया निष्पत्तीच्या वशाने अधिकृततेला प्राप्त होते, तसे करून. कारण चेतनेच्या वशानेच दान इत्यादी कर्मांची निष्पत्ती होते. 'इतरांमध्ये' म्हणजे 'शीलाला आरंभ करून' इत्यादींमध्ये.

Asarikkhakampīti attanā asadisampi kaṭattārūpanti sambandho. Vināpi catutthajjhānavipākena. Rūpataṇhāsaṅkhātassāti ‘‘rūpataṇhā’’ti ettha vuttarūpataṇhamāha. Guñjanti guñjaphalaparimāṇaṃ dhāraṇīyavatthuṃ. Tathā taṇḍulaṃ.

'असरिक्खकम्पी' (असदृश देखील) म्हणजे स्वतःशी असदृश असलेले देखील 'कटत्तारूप' (कृतत्वामुळे उत्पन्न झालेले रूप) असा संबंध आहे. चौथ्या ध्यानाच्या विपाकाविना देखील. 'रूपतृष्णासंख्यात' म्हणजे 'रूपतृष्णा' येथे सांगितलेली रूपतृष्णा होय. 'गुंज' म्हणजे गुंजेच्या फळाच्या प्रमाणाचे धारण करण्यायोग्य वस्तू. तसेच 'तांदूळ' (तण्डुल).

‘‘Vacanavisesamattamevā’’ti atthavisesābhāvo vuttoti atthavisesābhāvamāha ‘‘kāyadvāre pavatti eva hi ādānādipāpanā’’ti. Purimenāti ‘‘kāyadvāre pavattā’’ti iminā. Tañhi pavattimattakathanato dvārūpalakkhaṇaṃ hoti. Pacchimenāti ‘‘ādānā’’divacanena.

'केवळ वचनविशेषच' याने अर्थविशेषाचा अभाव सांगितला आहे, म्हणून अर्थविशेषाचा अभाव दर्शवताना 'कायद्वारातील प्रवृत्ती हीच ग्रहण इत्यादींपर्यंत पोहोचवणारी आहे' असे म्हटले आहे. 'पूर्वीच्या' म्हणजे 'कायद्वारात प्रवृत्त झालेली' याने. कारण ते केवळ प्रवृत्तीचे कथन असल्यामुळे द्वाराचे लक्षण होते. 'नंतरच्या' म्हणजे 'आदान' (ग्रहण) इत्यादी वचनाने.

Kāyavacīsaṅkhāraggahaṇeti uddesaṃ sandhāyāha. Kāyavacīsañcetanāgahaṇeti niddesaṃ. Viññāṇassāti paṭisandhiviññāṇassa. Sahajātassa pana anantarassa ca paccayo hotiyeva. ‘‘Kusalā vipākadhammā cā’’ti idaṃ sekkhaputhujjanasantāne abhiññācetanā idhādhippetā, na itarāti katvā vuttaṃ. Tena yathāvuttaabhiññācetanāpi paṭisandhiviññāṇassa paccayo siyā kusalasabhāvattā, vipākadhammattā vā tadaññakusalākusalacetanā viyāti dasseti. Tayidaṃ lokuttarakusalāya anekantikaṃ. Na hi sā paṭisandhiviññāṇassa paccayo. Atha vipākadāyinīti vucceyya, evampi ahosikammena anekantikaṃ. Na hi tassā vipākuppādanaṃ atthīti āha ‘‘na vipākuppādanena kusalatā vipākadhammatā cā’’ti. Kevalañhi yā aññesaṃ vipākadhammānaṃ sabyāpārā saussāhā pavatti, tadākārāvassā appahīnakilese santāne pavattīti vipākadhammatā, anavajjaṭṭhena kusalatā ca vuttā. Evampi yadi vipākadhammā abhiññācetanā, kathaṃ avipākāti? Asambhavatoti taṃ [Pg.101] asambhavaṃ dassetuṃ ‘‘sā panā’’tiādi vuttaṃ. Abhiññācetanā hi yadi vipākaṃ uppādeyya, sabhūmikaṃ vā uppādeyya aññabhūmikaṃ vā. Tattha aññabhūmikassa tāva uppādanaṃ ayuttaṃ paccayābhāvato, tathā adassanato ca. Tenāha ‘‘na hī’’tiādi. Sabhūmikaṃ navattabbārammaṇaṃ vā uppādeyya parittādiārammaṇaṃ vā, tesu attano kammasamānārammaṇatāya rūpāvacaravipākassa dassitattā, parittādiārammaṇattā ca abhiññācetanāya navattabbārammaṇaṃ na uppādeyya. Tathā ekantanavattabbārammaṇattā rūpāvacaravipākassa parittādiārammaṇañca na uppādeyyāti ayamasambhavo. Tenāha ‘‘attanā sadisārammaṇañcā’’tiādi. Tattha tiṭṭhānikanti paṭisandhibhavaṅgacutivasena ṭhānattayavantaṃ. ‘‘Pathavīkasiṇaṃ āpokasiṇa’’ntiādinā kusalena abhinnaṃ katvā vipākassa ārammaṇaṃ desitanti āha ‘‘cittuppādakaṇḍe…pe… vuttattā’’ti. ‘‘Rūpāvacaratikacatukkajjhānāni kusalato ca vipākato ca kiriyato ca catutthassa jhānassa vipāko ākāsānañcāyatanaṃ ākiñcaññāyatanaṃ ime dhammā navattabbā ‘‘parittārammaṇā’’tipi ‘mahaggatārammaṇā’tipi ‘appamāṇārammaṇā’tipī’’ti vacanato rūpāvacaravipāko ekantanavattabbārammaṇoti āha ‘‘na ca rūpāvacaravipāko parittādiārammaṇo atthī’’ti. Svāyamasambhavo parittādiārammaṇāya abhiññācetanāya vipākābhāvaṃ sādheti, na navattabbārammaṇāya. Navattabbārammaṇāpi hi sā atthīti na byāpīti vipākānuppādane tassā aññaṃ kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘kasiṇesu cā’’tiādimāha. Samādhivijambhanabhūtā abhiññā samādhissa ānisaṃsamattanti ‘‘samādhiphalasadisā’’ti vuttaṃ. Tassa tassa adhiṭṭhānavikubbanadibbasaddasavanādikassa yadicchitassa kiccassa nipphādanamattaṃ pana abhiññācetanā, na kālantaraphalā, diṭṭhadhammavedanīyaṃ viya nāpi vipākaphalā, atha kho yathāvuttaānisaṃsaphalā daṭṭhabbā.

"कायवचीसंखारग्गहणे" (काया आणि वाचेच्या संस्कारांचे ग्रहण) हा उद्देश (संक्षिप्त निर्देश) लक्षात घेऊन म्हटले आहे. "कायवचीसंचेतनाग्गहणे" (काया आणि वाचेच्या संचेतनांचे ग्रहण) हा निर्देश (विस्तृत स्पष्टीकरण) आहे. "विञ्ञाणस्स" (विज्ञानाचा) म्हणजे प्रतिसंधी विज्ञानाचा. परंतु, ते सहजात (सह-उत्पन्न) आणि अनंतर (लगेचच नंतर येणाऱ्या) विज्ञानाचा प्रत्यय (कारण) होतेच. "कुशला विपाकधम्मा च" (कुशल आणि विपाकधर्मी) यामध्ये शैक्ष आणि पृथग्जन यांच्या संतानातील (प्रवाहातील) "अभिज्ञा-चेतना" येथे अभिप्रेत आहे, इतर नाही, असे मानून म्हटले आहे. याद्वारे हे दर्शविले आहे की, पूर्वोक्त अभिज्ञा-चेतना देखील, कुशल स्वभाव असल्यामुळे किंवा विपाकधर्मी असल्यामुळे, इतर कुशल-अकुशल चेतनांप्रमाणे प्रतिसंधी विज्ञानाचा प्रत्यय असू शकते. हे लोकोत्तर कुशलाच्या बाबतीत अनैकांतिक (नियमबाह्य) आहे. कारण ती प्रतिसंधी विज्ञानाचा प्रत्यय नसते. जर तिला "विपाक देणारी" म्हटले, तरीही "अहोसिकम्मा"च्या (निष्फळ कर्माच्या) बाबतीत हे अनैकांतिक ठरते. कारण तिच्यामध्ये विपाक उत्पन्न करण्याची क्षमता नसते, म्हणूनच म्हटले आहे: "विपाक उत्पन्न करण्याने कुशलता आणि विपाकधर्मिता ठरत नाही." केवळ इतर विपाकधर्मी धर्मांची जी सव्यापार (सक्रिय) आणि सोत्साह प्रवृत्ती असते, तशाच प्रकारची प्रवृत्ती क्लेश नष्ट न झालेल्या संतानामध्ये होते, म्हणून तिला "विपाकधर्मिता" म्हटले आहे आणि दोषरहित अर्थाने "कुशलता" म्हटले आहे. असे असूनही, जर अभिज्ञा-चेतना विपाकधर्मी आहे, तर ती अविपाक (विपाकरहित) कशी? हे असंभव असल्यामुळे, तो असंभव दर्शवण्यासाठी "सा पना" (परंतु ती...) इत्यादी म्हटले आहे. कारण अभिज्ञा-चेतना जर विपाक उत्पन्न करेल, तर ती स्व-भूमीतील किंवा अन्य भूमीतील विपाक उत्पन्न करेल. त्यापैकी, अन्य भूमीतील विपाक उत्पन्न करणे अयोग्य आहे, कारण तसा प्रत्यय (कारण) नाही आणि तसे दिसूनही येत नाही. म्हणूनच "न ही" (नाहीच) इत्यादी म्हटले आहे. स्व-भूमीतील विपाक उत्पन्न करताना ती एकतर "न-वक्तव्य-आलंबन" किंवा "परित्त-आदी-आलंबन" (मर्यादित इत्यादी आलंबन) उत्पन्न करेल. त्यापैकी, रूपावचर विपाकाचे स्वतःच्या कर्मासारखेच आलंबन असते असे दर्शविले असल्यामुळे, आणि अभिज्ञा-चेतनेचे आलंबन परित्त (मर्यादित) इत्यादी असल्यामुळे, ती "न-वक्तव्य-आलंबन" उत्पन्न करू शकत नाही. तसेच, रूपावचर विपाक हा एकांताने "न-वक्तव्य-आलंबन" असलेला असल्यामुळे, ती "परित्त-आदी-आलंबन" देखील उत्पन्न करू शकत नाही, हा असंभव आहे. म्हणूनच "अत्तना सदिसारम्मणञ्च" (स्वतःसारखे आलंबन असणारे...) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे "तिट्ठाणिकं" (त्रिस्थानिक) म्हणजे प्रतिसंधी, भवंग आणि च्युती या तीन स्थानांनी युक्त असणारे. "पथवीकसिणं आपोकसिणं" (पृथ्वीकृत्स्न, आपकृत्स्न) इत्यादी कुशल धर्मांशी अभिन्न करून विपाकाचे आलंबन उपदेशिले आहे, म्हणून "चित्तुप्पादकण्डे...पे... वृत्तत्ता" (चित्तोत्पादकांडात...पे... म्हटल्यामुळे) असे म्हटले आहे. "रूपावचर त्रिक आणि चतुष्क ध्याने कुशल, विपाक आणि क्रिया या रूपाने, चौथ्या ध्यानाचा विपाक, आकाशानंत्यायतण, अकिंचन्यायतन हे धर्म न-वक्तव्य आहेत, ते परित्त-आलंबन आहेत असेही नाही, महग्गत-आलंबन आहेत असेही नाही, अप्पमाण-आलंबन आहेत असेही नाही" या वचनावरून रूपावचर विपाक हा एकांताने "न-वक्तव्य-आलंबन" आहे, म्हणूनच म्हटले आहे: "आणि रूपावचर विपाक हा परित्त इत्यादी आलंबन असणारा नसतो." हा जो असंभव आहे, तो परित्त इत्यादी आलंबन असणाऱ्या अभिज्ञा-चेतनेच्या विपाकाचा अभाव सिद्ध करतो, न-वक्तव्य-आलंबन असणाऱ्या चेतनेचा नाही. कारण ती (अभिज्ञा-चेतना) न-वक्तव्य-आलंबन असणारी देखील असते, म्हणून हा नियम सर्वव्यापी नाही. म्हणून तिच्या विपाक न देण्याचे दुसरे कारण दर्शवण्यासाठी "कसिणेसु च" (कृत्स्नांमध्ये...) इत्यादी म्हटले आहे. समाधीच्या विजृंभण (विलास) रूप असलेली अभिज्ञा ही समाधीचा केवळ आनिशंस (फायदा) आहे, म्हणून तिला "समाधिफलसदिशा" (समाधीच्या फळासारखी) म्हटले आहे. त्या त्या अधिष्ठान, विकुर्वाण (ऋद्धी), दिव्यश्रोत्र इत्यादी इच्छित कार्यांची केवळ निष्पत्ती करणे हेच अभिज्ञा-चेतनेचे कार्य आहे; ती कालांतराने मिळणारे फल देणारी नाही, दृष्टधर्मवेदनीय प्रमाणे ती विपाकफल देणारी नाही, तर तिला पूर्वोक्त आनिशंस-फल देणारी मानले पाहिजे.

Keci pana ‘‘samānabhūmikato āsevanalābhena balavantāni jhānānīti tāni vipākaṃ denti samāpattibhāvato, abhiññā pana satipi jhānabhāve tadabhāvato tasmiṃ tasmiṃ ārammaṇe āgantukāvāti dubbalā, tasmā vipākaṃ na detī’’ti vadanti. Taṃ akāraṇaṃ punappunaṃ parikammavasena abhiññāyapi vasībhāvasabbhāvato. Yaṃ pana vadanti ‘‘pādakajjhāne attanā samānasabhāvehi javanehi laddhāsevane sammadeva vasībhāvappatte [Pg.102] parisuddhatādiaṭṭhaṅgasamannāgamena sātisaye jāte abhiññā nibbattanti, tāsañca catutthajjhānikattā catutthajjhānabhūmiko eva vipāko nibbatteyya, so ca yathāvuttaguṇena balavatā pādakajjhāneneva katokāsena sijjhatīti anokāsatāya abhiññā na vipākaṃ detī’’ti. Tampi akāraṇaṃ avipākabhāvato tāsaṃ. Sati hi vipākadāyibhāve vipākassa anokāsacodanā yuttā, avipākatā ca tāsaṃ vuttanayā eva.

परंतु काही लोक म्हणतात: "समान भूमीतून आसेवन (पुनरावृत्ती) लाभल्यामुळे ध्याने बलवान होतात, म्हणून ती समापत्तीच्या अवस्थेमुळे विपाक देतात. परंतु अभिज्ञा ही ध्यानरूप असूनही, त्या (आसेवनाच्या) अभावामुळे त्या त्या आलंबनावर आगंतुक (तात्पुरती) असल्यासारखी दुर्बळ असते, म्हणून ती विपाक देत नाही." हे अकारण (चुकीचे) आहे, कारण वारंवार परिकर्म (पूर्वतयारी) केल्याने अभिज्ञेमध्ये देखील वशीभाव (पूर्ण नियंत्रण) प्राप्त होतो. आणि जे ते म्हणतात की: "पादक ध्यानात स्वतःसारख्याच स्वभावाच्या जवनांद्वारे आसेवन प्राप्त झाल्यावर, चांगल्या प्रकारे वशीभाव प्राप्त झाल्यावर, परिशुद्धता इत्यादी आठ अंगांनी युक्त अशा अतिशय उत्कृष्ट अवस्थेत अभिज्ञा उत्पन्न होतात. आणि त्या चतुर्थ ध्यानाच्या असल्यामुळे चतुर्थ ध्यानाच्या भूमीतीलच विपाक उत्पन्न करतील. परंतु तो विपाक पूर्वोक्त गुणाने बलवान असलेल्या पादक ध्यानानेच अवकाश (संधी) मिळवल्यामुळे सिद्ध होतो, म्हणून अवकाश न मिळाल्यामुळे अभिज्ञा विपाक देत नाहीत." ते देखील अकारण आहे, कारण त्या (अभिज्ञा) मुळातच विपाक न देणाऱ्या (अविपाक) आहेत. कारण जर त्या विपाक देणाऱ्या असत्या, तर विपाकासाठी अवकाश न मिळण्याचा आक्षेप घेणे योग्य ठरले असते; परंतु त्यांचे अविपाक असणे पूर्वोक्त पद्धतीनेच सिद्ध आहे.

Na hotīti viññāṇassa paccayo na hotīti. Uddhaccacetanāpi abhiññācetanāto nibbisesena vuttāti maññamāno ‘‘vipāke’’ti ca vacanaṃ na vipākārahatāmattavācako, atha kho vipākasabbhāvavācakoti āha ‘‘vicāretabba’’nti. Tathā ca vuttaṃ ‘‘na hi ‘vipāke’ti vacanaṃ vipākadhammavacanaṃ viya vipākārahataṃ vadatī’’ti. Tattha yaṃ vicāretabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Idaṃ panettha sanniṭṭhānaṃ – yasmā uddhaccacetanā pavattivipākameva deti, na paṭisandhivipākaṃ, tasmā tassā pavattivipākassa vasena vibhaṅge vipāko uddhaṭo. Ubhayavipākadāyikāya pana cetanāya nānākkhaṇikakammapaccayo vuccatīti tadabhāvato paṭṭhāne tassā so na vutto. Yaṃ pana aṭṭhakathāyaṃ ‘‘viññāṇassa paccayabhāve apanetabbā’’ti (vibha. aṭṭha. 226 saṅkhārapadaniddesa) vuttaṃ, taṃ paṭisandhiviññāṇameva sandhāya vuttaṃ. ‘‘Evaṃ uddhaccacetanāpi na hotī’’ti idampi viññāṇassa paccayatābhāvamattaṃ gahetvā vuttaṃ. Evañhettha aññamaññaṃ pāḷiyā aṭṭhakathāya ca avirodho daṭṭhabbo.

"न होती" (होत नाही) म्हणजे विज्ञानाचा प्रत्यय होत नाही. औद्धत्य-चेतना देखील अभिज्ञा-चेतनेपेक्षा भिन्न नाही असे मानून, आणि "विपाके" हा शब्द केवळ विपाकाच्या योग्यतेचा वाचक नसून विपाकाच्या अस्तित्वाचा वाचक आहे असे समजून "विचार केला पाहिजे" असे म्हटले आहे. आणि तसेच म्हटले आहे: "कारण विपाके हा शब्द विपाकधम्म या शब्दाप्रमाणे विपाकाच्या योग्यतेविषयी बोलत नाही." त्यामध्ये ज्याचा विचार करायचा आहे, ते खाली (पूर्वीच) सांगितले आहे. येथे हा निष्कर्ष आहे – ज्याअर्थी औद्धत्य-चेतना केवळ प्रवृत्ती-विपाक देते, प्रतिसंधी-विपाक देत नाही, त्याअर्थी तिच्या प्रवृत्ती-विपाकाच्या आधारे विभंगामध्ये विपाक उद्धृत केला आहे. परंतु दोन्ही प्रकारचे विपाक देणाऱ्या चेतनेला "नानाक्षणिक-कर्म-प्रत्यय" म्हटले जाते; त्याचा अभाव असल्यामुळे पट्ठानमध्ये तिच्या बाबतीत तो प्रत्यय सांगितलेला नाही. परंतु अट्ठकथेमध्ये जे "विज्ञानाचा प्रत्यय असण्यामधून वगळले पाहिजे" असे म्हटले आहे, ते प्रतिसंधी विज्ञानालाच लक्षात घेऊन म्हटले आहे. "अशा प्रकारे औद्धत्य-चेतना देखील (प्रत्यय) होत नाही", हे देखील विज्ञानाचा प्रत्यय न होणे एवढ्यापुरतेच गृहीत धरून म्हटले आहे. अशा प्रकारे, येथे पाळी आणि अट्ठकथा यांच्यातील परस्पर अविरोध (सुसंगती) समजून घेतला पाहिजे.

Etthāti uddhaccacetanāya vipākadāne. Amataggapatheti evaṃnāmake pakaraṇe. ‘‘Puthujjanasantāne akusalā dassanena pahātabbā, sekkhasantāne bhāvanāya pahātabbā’’ti imassa atthassa vuttattā ‘‘puthujjanānaṃ panā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Na vuccantī’’ti iminā puthujjane pavattabahiddhāsaṃyojanādīnaṃ bhāvanāya pahātabbapariyāyābhāvaṃ dasseti. ‘‘Yadi vucceyyu’’ntiādinā tamevatthaṃ yuttito ca āgamato ca vibhāveti. Tattha kesañcīti sakabhaṇḍe chandarāgādīnaṃ. Kecīti sakkāyadiṭṭhiādayo. Kadācīti atītādike kismiñci kāle. Cattattātiādi [Pg.103] pariyāyavacanaṃ. Upanissāyāti upanissayapaccaye katvā.

"येथे" म्हणजे उद्धच्च-चेतनेच्या विपाकदानात. "अमतग्गपथ" नावाच्या प्रकरणात. "पुथुज्जनांच्या संतानामध्ये अकुशल धर्म दर्शनाने प्रहातव्य आहेत, आणि सेक्खांच्या संतानामध्ये भावनेने प्रहातव्य आहेत" हा अर्थ सांगितला असल्यामुळे "पुथुज्जनांच्या बाबतीत तर" इत्यादी म्हटले आहे. "म्हटले जात नाही" याद्वारे पुथुज्जनांमध्ये प्रवृत्त होणाऱ्या बाह्य संयोजनादींच्या भावनेने प्रहातव्य असण्याच्या पर्यायाचा अभाव दर्शविला आहे. "जर म्हटले गेले असते तर" इत्यादींद्वारे तोच अर्थ युक्तीने आणि आगमाने स्पष्ट केला आहे. त्यामध्ये, "काहींचे" म्हणजे स्वतःच्या वस्तूवरील छंद-राग इत्यादींचे. "काही" म्हणजे सक्कायदिट्ठि इत्यादी. "कधीतरी" म्हणजे भूतकाळ इत्यादी कोणत्याही काळात. "त्याग केल्यामुळे" इत्यादी पर्यायी शब्द आहेत. "उपनिश्रय करून" म्हणजे उपनिस्सय-प्रत्यय करून।

Itaresanti nadassanenapahātabbānaṃ. Na ca na hontīti sambandho. Evañca katvāti yathāvuttapāḷiyaṃ uddhaccaggahaṇena uddhaccasahagatacittuppādo gahito, na yattha katthaci uddhaccanti evamatthe sati. Tanti diṭṭhiṃ. ‘‘Atītādibhāvena navattabbatte’’ti kasmā vuttaṃ, nanu anāgatā eva pahātabbāti? Na, uppajjanārahā nippariyāyena anāgatā nāma, pahātabbā pana na uppajjanārahāti tesaṃ atītādibhāvena navattabbatā vuttā. Dassanaṃ apekkhitvāti bhāvitaṃ dassanamaggaṃ upanidhāya. Sahāyavirahāti dassanapahātabbasaṅkhātasahakārikāraṇābhāvato. Vipākaṃ na janayantīti sakalakilesaparikkhaye viya ekaccaparikkhayepi tannimittaṃ taṃ ekaccaṃ kammaṃ na vipaccatīti adhippāyo. Vipāko vibhaṅge vuttoti paṭisandhipavattibhedaṃ duvidhampi vipākaṃ sandhāyāha.

"इतरांचे" म्हणजे जे दर्शनाने प्रहातव्य नाहीत त्यांचे. "आणि ते नसतात असे नाही" असा संबंध आहे. "आणि असे करून" म्हणजे यथावक्त पाळीमध्ये 'उद्धच्च' च्या ग्रहणाने उद्धच्च-सहगत चित्तोत्पाद ग्रहण केला आहे, कुठेही असणारे केवळ उद्धच्च नाही, असा अर्थ असताना. "त्याला" म्हणजे दृष्टीला. "अतीतादी भावाने न सांगण्यायोग्य असल्यामुळे" असे का म्हटले आहे? काय अनागत धर्मच प्रहातव्य नसतात का? नाही, जे उत्पन्न होण्यास योग्य आहेत ते मुख्य रूपाने 'अनागत' नावाचे आहेत, परंतु जे प्रहातव्य आहेत ते उत्पन्न होण्यास योग्य नसतात, म्हणून त्यांचे अतीतादी भावाने न सांगण्यायोग्य असणे म्हटले आहे. "दर्शनाची अपेक्षा करून" म्हणजे भावित केलेल्या दर्शनमार्गाचा आश्रय घेऊन. "सहायाच्या अभावामुळे" म्हणजे दर्शन-प्रहातव्य संज्ञक सहकारी कारणाच्या अभावामुळे. "विपाक उत्पन्न करत नाहीत" म्हणजे सर्व क्लेशांच्या परिक्षयाप्रमाणे काही क्लेशांच्या परिक्षयातही, त्या निमित्ताने ते काही कर्म विपाकाला प्राप्त होत नाही, असा अभिप्राय आहे. "विभंगामध्ये विपाक सांगितला आहे" हे प्रतिसंधी आणि प्रवृत्ती अशा दोन्ही प्रकारच्या विपाकाला उद्देशून म्हटले आहे।

Akusalānanti yathāvuttavisesānaṃ puthujjanasantāne akusalānaṃ. Appahātabbānanti appahātabbasabhāvānaṃ kusalādīnaṃ. Appahātabbaviruddhasabhāvatā sāvajjatā. ‘‘Evampī’’tiādi dosantaradassanaṃ. Tena yadipi tesaṃ akusalānaṃ imasmiṃ tike tatiyapadasaṅgaho na siyā, navattabbatā pana āpajjatīti dīpeti. Sabbena sabbaṃ dhammavasena asaṅgahitassa tikadukesu navattabbatāpattīti āha ‘‘nāpajjatī’’ti. Idāni taṃ navattabbatānāpajjanaṃ ‘‘cittuppādakaṇḍe’’tiādinā kāraṇato, nidassanato ca vibhāveti. Yatthāti yasmiṃ tike. Niyogatoti niyamato ekantato. Tesanti padattayasaṅgahitadhammānaṃ. Yathāvuttapadesu viyāti yathāvuttesu paṭhamādīsu tīsu padesu. Yathā bhinditabbā cittuppādā, itare ca yathārahaṃ rāsittayavasena bhinditvā bhajāpitā taṃtaṃkoṭṭhāsato katā, evaṃ. Tatthāpīti catutthakoṭṭhāsepi. Bhajāpetabbeti navattabbabhāvaṃ bhajāpetabbe. Tadabhāvāti tassa catutthakoṭṭhāsassa abhāvā. Tathāti navattabbabhāvena.

"अकुशलांचे" म्हणजे यथावक्त विशेष अशा पुथुज्जन-संतानातील अकुशलांचे. "अप्रहातव्यांचे" म्हणजे अप्रहातव्य स्वभावाच्या कुशल इत्यादींचे. अप्रहातव्याच्या विरुद्ध स्वभाव असणे म्हणजेच सावद्यता होय. "असेही" इत्यादी इतर दोषांचे दर्शन आहे. त्यामुळे जरी त्या अकुशलांचा या तिकामध्ये तिसऱ्या पदात संग्रह होत नसला, तरी त्यांचे 'नवत्तब्बत्व' प्राप्त होते, असे दर्शविले आहे. सर्व प्रकारे धर्म रूपाने जे संग्रहित नाहीत, त्यांना तिक आणि दुकांमध्ये 'नवत्तब्बत्व' प्राप्त होते, म्हणून "प्राप्त होत नाही" असे म्हटले आहे. आता ते 'नवत्तब्बत्व' प्राप्त न होणे "चित्तोत्पादकांडात" इत्यादींद्वारे कारणाने आणि उदाहरणाने स्पष्ट केले आहे. "जिथे" म्हणजे ज्या तिकामध्ये. "नियमाने" म्हणजे नियमाप्रमाणे, एकांताने. "त्यांचे" म्हणजे तीन पदांमध्ये संग्रहित असलेल्या धर्मांचे. "यथावक्त पदांप्रमाणे" म्हणजे यथावक्त पहिल्या इत्यादी तीन पदांमध्ये. ज्याप्रमाणे भेद करण्यायोग्य चित्तोत्पाद आणि इतर धर्म योग्यतेनुसार तीन राशींच्या रूपाने विभागून, वाटून त्या त्या भागात केले आहेत, त्याप्रमाणे. "तेथेही" म्हणजे चौथ्या भागातही. "विभागणी करावी लागल्यास" म्हणजे नवत्तब्ब-भावाने विभागणी करावी लागल्यास. "त्याच्या अभावामुळे" म्हणजे त्या चौथ्या भागाच्या अभावामुळे. "त्याप्रमाणे" म्हणजे नवत्तब्ब-भावाने।

Uppannattike atītā, idha yathāvuttaakusalā na vuttā, apekkhitabbabhāvenārahitāpi taṃsabhāvānativattanato tathā vuccantīti navattabbatāpattidosaṃ pariharanto tassa udāharaṇaṃ tāva dassetuṃ ‘‘atha [Pg.104] vā yathā sappaṭighehī’’tiādimāha. Taṃsabhāvo cettha sāvajjatāvisiṭṭho dassanapahātabbabhāvābhāvo. ‘‘Evañca satī’’tiādinā imasmiṃ pakkhe laddhaguṇaṃ dasseti. Bhāvanāya pahātabbānanti pariyāyena nippariyāyena ca bhāvanāya pahātabbānaṃ, tattha purimānaṃ amukhyasabhāvattā, pacchimānaṃ avipākattā nānākkhaṇikakammapaccayatā na vuttāti adhippāyo. Yathā ca bhāvanāya pahātabbānaṃ nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo natthi, evaṃ dassanena pahātabbānaṃ vasena tesaṃ paccayalābhopi natthīti dassento ‘‘na ca…pe… vuttā’’ti vatvā tattha kāraṇamāha ‘‘ye hi…pe… pavattantī’’ti. Tattha na te dassanato uddhaṃ pavattantīti ye dassanena pahātabbapaccayā kilesā, te dassanena pahātabbapakkhikā evāti tesaṃ bhāvanāya pahātabbapariyāyo eva natthi, kathaṃ tesaṃ vasena dassanena pahātabbā bhāvanāya pahātabbānaṃ kenaci paccayena paccayoti vucceyyāti attho. Atha vā ye puthujjanasantāne na dassanena pahātabbā, na te paramatthato bhāvanāya pahātabbā. Ye pana te sekkhasantāne, na tesaṃ paccayabhūtā dassanena pahātabbā atthīti evampi dassanena pahātabbā bhāvanāya pahātabbānaṃ kenaci paccayena paccayoti na vuttāti veditabbaṃ. Yadi dassanenapahātabbapaccayā kilesā dassanapakkhikā, tappaccayaṃ uddhaccasahagataṃ dassanena pahātabbaṃ siyāti kathaṃ tassa ekantabhāvanāya pahātabbatā vuttāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘dassanena pahātabbapaccayassā’’tiādi. Tasmāti yasmā sarāgavītarāgasantānesu sahāyavekallena kammassa vipākāvipākadhammatā viya puthujjanasekkhasantānesu uddhaccasahagatassa vuttanayena savipākāvipākatā siddhā, tasmā. Tassāti uddhaccasahagatassa. Tādisassevāti uddhaccasahagatabhāvena ekasabhāvassa.

"उत्पन्न-तिकामध्ये" अतीत धर्म, येथे यथावक्त अकुशल धर्म सांगितले नाहीत. अपेक्षिण्यायोग्य भावाने रहित असूनही त्या स्वभावाचे उल्लंघन न केल्यामुळे तसे म्हटले जाते, अशा प्रकारे 'नवत्तब्बत्व' प्राप्त होण्याच्या दोषाचे परिहार करत त्याचे उदाहरण दर्शविण्यासाठी "अथवा ज्याप्रमाणे सप्रतिघ धर्मांद्वारे" इत्यादी म्हटले आहे. आणि येथे 'तो स्वभाव' म्हणजे सावद्यतेने विशिष्ट असलेला दर्शन-प्रहातव्य भावाचा अभाव होय. "आणि असे असताना" इत्यादींद्वारे या पक्षात प्राप्त होणारा गुण दर्शविला आहे. "भावनेने प्रहातव्य असणाऱ्यांचे" म्हणजे पर्यायाने आणि मुख्य रूपाने भावनेने प्रहातव्य असणाऱ्यांचे; त्यामध्ये पूर्वीच्यांच्या अमुख्य स्वभावामुळे आणि नंतरच्यांच्या अविपाकत्वामुळे नानाक्षणिक-कर्मप्रत्ययता सांगितलेली नाही, असा अभिप्राय आहे. आणि ज्याप्रमाणे भावनेने प्रहातव्य असणाऱ्यांचा नानाक्षणिक-कर्मप्रत्ययभाव नाही, त्याचप्रमाणे दर्शनाने प्रहातव्य असणाऱ्यांच्या द्वारे त्यांना प्रत्ययप्राप्तीही होत नाही, हे दर्शविताना "आणि नाही... पे... म्हटले आहे" असे सांगून तेथे कारण सांगितले आहे: "जे खरोखर... पे... प्रवृत्त होतात". त्यामध्ये "ते दर्शनाहून पुढे प्रवृत्त होत नाहीत" म्हणजे जे दर्शनाने प्रहातव्य-प्रत्यय असणारे क्लेश आहेत, ते दर्शनाने प्रहातव्य पक्षाचेच आहेत, म्हणून त्यांचा भावनेने प्रहातव्य असण्याचा पर्यायच नाही; मग त्यांच्याद्वारे दर्शनाने प्रहातव्य धर्म हे भावनेने प्रहातव्य धर्मांचे कोणत्या प्रत्ययाने प्रत्यय आहेत, असे कसे म्हटले जाईल? असा अर्थ आहे. अथवा जे पुथुज्जन-संतानामध्ये दर्शनाने प्रहातव्य नाहीत, ते परमार्थतः भावनेने प्रहातव्य नाहीत. परंतु जे सेक्ख-संतानामध्ये आहेत, त्यांचे प्रत्ययभूत दर्शनाने प्रहातव्य धर्म नसतात; अशा प्रकारेही दर्शनाने प्रहातव्य धर्म हे भावनेने प्रहातव्य धर्मांचे कोणत्या प्रत्ययाने प्रत्यय आहेत, असे म्हटले जात नाही, हे जाणावे. जर दर्शनाने प्रहातव्य-प्रत्यय असणारे क्लेश हे दर्शन-पक्षाचे असतील, तर त्या प्रत्ययाने युक्त असलेले उद्धच्च-सहगत दर्शनाने प्रहातव्य असावे, मग त्याचे एकांताने भावनेने प्रहातव्य असणे कसे सांगितले? या आक्षेपाचा विचार करून "दर्शनाने प्रहातव्य-प्रत्ययाचे" इत्यादी म्हटले आहे. "त्यामुळे" म्हणजे ज्याप्रमाणे सरागी आणि वीतरागी संतानांमध्ये सहायाच्या अभावामुळे कर्माची विपाक-अविपाक धर्मता असते, त्याचप्रमाणे पुथुज्जन आणि सेक्ख संतानांमध्ये उद्धच्च-सहगताची सांगितलेल्या पद्धतीने सविपाक-अविपाकता सिद्ध होते, म्हणून. "त्याचे" म्हणजे उद्धच्च-सहगताचे. "तशाच प्रकारच्या" म्हणजे उद्धच्च-सहगत भावाने एकच स्वभाव असलेल्याचे।

Ettha ca yaṃ ‘‘na bhāvanāya pahātabbampi atthi uddhaccasahagata’’ntiādi amataggapathe vuttaṃ, taṃ akāraṇaṃ, kasmā? Tassa ekantena bhāvanāya pahātabbattā. Yathāha ‘‘katame dhammā bhāvanāya pahātabbā? Uddhaccasahagato cittuppādo’’ti (dha. sa. 1583). Yadi hi uddhaccasahagataṃ na bhāvanāya pahātabbampi abhavissa, yathā atītārammaṇattike ‘‘niyogā anāgatārammaṇā natthī’’ti [Pg.105] vatvā ‘‘kāmāvacarakusalassa vipākato dasa cittuppādā’’tiādinā puna vibhajitvā vuttaṃ, evamidhāpi ‘‘katame dhammā bhāvanāya pahātabbā? Niyogā bhāvanāya pahātabbā natthī’’ti vatvā ‘‘uddhaccasahagato cittuppādo siyā bhāvanāya pahātabbo, siyā na vattabbo ‘dassanena pahātabbo’tipi ‘bhāvanāya pahātabbo’tipī’’tiādi vattabbaṃ siyā, na ca tathā vuttaṃ. Yā ca tamatthaṃ paṭipādentena ‘‘yadi vucceyyu’’ntiādinā yutti vuttā, sāpi ayutti. Kasmā? Dassanena pahātabbārammaṇānaṃ rāgadiṭṭhivicikicchuddhaccānaṃ dassanena pahātabbabhāvasseva icchitattā.

आणि येथे जे 'अमंतग्गपथ' मध्ये म्हटले आहे की, 'उद्धच्चसहगत (उद्धच्चयुक्त) हे भावनेने प्रहातव्य (नष्ट करण्याजोगे) देखील नाही', ते निराधार आहे. का? कारण ते निश्चितपणे भावनेनेच प्रहातव्य आहे. जसे की म्हटले आहे— 'कोणते धर्म भावनेने प्रहातव्य आहेत? उद्धच्चसहगत चित्तोत्पाद' (धम्मसंगणि १५८३). जर उद्धच्चसहगत हे भावनेने प्रहातव्य नसले असते, तर जसे 'अतीतारम्मणत्तिक' मध्ये 'निश्चितपणे अनागतारम्मण (अनागत-आलंबन) नाही' असे सांगून, 'कामावचर कुशलाच्या विपाकामुळे दहा चित्तोत्पाद होतात' इत्यादी प्रकारे पुन्हा विभागून सांगितले आहे, तसेच येथेही 'कोणते धर्म भावनेने प्रहातव्य आहेत? निश्चितपणे भावनेने प्रहातव्य नाहीत' असे सांगून, 'उद्धच्चसहगत चित्तोत्पाद कदाचित भावनेने प्रहातव्य असेल, कदाचित तो दर्शनाने प्रहातव्य किंवा भावनेने प्रहातव्य असे म्हणता येणार नाही' इत्यादी सांगायला हवे होते, परंतु तसे म्हटलेले नाही. आणि त्या अर्थाचे प्रतिपादन करणाऱ्याने 'जर म्हटले गेले तर' इत्यादी जी युक्ती दिली आहे, ती देखील अयोग्य आहे. का? कारण दर्शनाने प्रहातव्य असलेल्या आलंबनांच्या राग, दिट्ठि (दृष्टी), विचिकिच्छा (विचिकित्सा) आणि उद्धच्च यांच्या दर्शनाने प्रहातव्य असण्याचीच इच्छा केली गेली आहे।

Yañca ‘‘uddhaccaṃ uppajjatī’’ti uddhaccasahagatacittuppādo vuttoti dassetuṃ adhipatipaccayaniddese uddhaccassa anuddharaṇaṃ kāraṇabhāvena vuttaṃ, tampi akāraṇaṃ aññathāpi sāvasesapāṭhadassanato. Tathā hi ‘‘atīto dhammo paccuppannassa dhammassa, anāgato dhammo paccuppannassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.18.2) etesaṃ vibhaṅge cetopariyañāṇaggahaṇaṃ katvā ‘‘paccuppanno dhammo paccuppannassa dhammassā’’ti imassa vibhaṅge labbhamānampi cetopariyañāṇaggahaṇaṃ na kataṃ.

आणि जे 'उद्धच्च उत्पन्न होते' असे म्हणून उद्धच्चसहगत चित्तोत्पाद सांगितला आहे, हे दर्शवण्यासाठी अधिपतिप्रत्ययनिर्देशात उद्धच्चाचे अनुद्धरण (उल्लेख न करणे) कारण म्हणून सांगितले आहे, ते देखील निराधार आहे; कारण इतर ठिकाणीही अपूर्ण पाठ (सावशेष पाठ) दिसून येतो. जसे की, 'अतीत धर्म हा प्रत्युत्पन्न धर्माचा, अनागत धर्म हा प्रत्युत्पन्न धर्माचा आलंबनप्रत्ययाने प्रत्यय आहे' (पट्ठान २.१८.२) यांच्या विभंगात चेतोपरियज्ञानाचे ग्रहण करून, 'प्रत्युत्पन्न धर्म हा प्रत्युत्पन्न धर्माचा...' याच्या विभंगात प्राप्त होणारे देखील चेतोपरियज्ञानाचे ग्रहण केलेले नाही।

Sahāyabhāvo ca dassanena pahātabbānaṃ bhāvanāya pahātabbassa vipākadānaṃ pati vicāretabbo. Kiṃ avijjādi viya dānādīnaṃ uppattiyā eva vikuppādanasamatthatāpādanena dassanena pahātabbā bhāvanāya pahātabbānaṃ sahakārikāraṇaṃ honti, udāhu kileso viya kammassa paṭisandhidāne satīti, kiñcettha – yadi purimanayo, sotāpannādisekkhasantāne bhāvanāya pahātabbassa kiriyabhāvo āpajjati, sahāyavekallena avipākasabhāvatāya āpāditattā khīṇataṇhāvijjāmāne santāne dānādi viya. Atha dutiyo, bhāvanāya pahātabbābhimatassāpi dassanena pahātabbabhāvo āpajjati, paṭisandhidāne sati apāyagamanīyasabhāvānativattanato. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva, tasmā pāḷiyā aṭṭhakathāya [Pg.106] ca avirujjhanavasenettha atthavinicchayo vuttanayeneva veditabbo.

आणि दर्शनाने प्रहातव्य असलेल्या धर्मांचा, भावनेने प्रहातव्य असलेल्या धर्माच्या विपाक देण्याच्या बाबतीत 'सहाय्यक भाव' (सहकारित्व) विचार करण्याजोगा आहे. काय अविद्या इत्यादींप्रमाणे दान इत्यादींच्या उत्पत्तीतच विकृती उत्पन्न करण्याची समर्थता आणून दर्शनाने प्रहातव्य असलेले धर्म हे भावनेने प्रहातव्य असलेल्या धर्मांचे सहकारी कारण होतात, की कर्माच्या प्रतिसंधी देण्याच्या बाबतीत क्लेशाप्रमाणे? आणि येथे काय आहे— जर पहिला पर्याय मानला, तर स्रोतापन्न इत्यादी शैक्ष (सेक्ख) व्यक्तींच्या संतानामध्ये (चित्तप्रवाहात) भावनेने प्रहातव्य असलेल्या धर्माचा क्रियाभाव (अविपाकत्व) प्राप्त होतो, कारण सहाय्यकाच्या अभावामुळे विपाक न देण्याचा स्वभाव प्राप्त होतो, जसे की तृष्णा नष्ट झालेल्या परंतु अविद्या व मान असलेल्या संतानामध्ये दान इत्यादींचे होते. आणि जर दुसरा पर्याय मानला, तर भावनेने प्रहातव्य मानलेल्या धर्माला देखील दर्शनाने प्रहातव्य असणे प्राप्त होते, कारण प्रतिसंधी देण्याच्या बाबतीत अपायगामी (नरक इत्यादींमध्ये जाण्याच्या) स्वभावाचे उल्लंघन होत नाही. येथे जे काही सांगायचे आहे, ते आधीच सांगितले गेले आहे; म्हणून पालि आणि अट्ठकथा यांच्याशी विरोध न येता येथील अर्थनिश्चय सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा।

Sāti uddhaccacetanā. Viññāṇapaccayabhāveti sampuṇṇavipākaviññāṇapaccayabhāve. Kāraṇaṃ dassentoti avikalaphaluppādanādhikāre tadabhāvato yadipi uddhaccacetanā viññāṇassa paccayabhāve apanetabbā, avijjāya pana paccayuppannabhāve gahetabbāti imaṃ kāraṇaṃ dassento. Sabbāpīti vīsatipi. Tenāha ‘‘ekavīsatīti vattabba’’nti. Tanti yena kāraṇena saṅkhāraggahaṇena abhiññācetanāya aggahaṇaṃ, taṃ kāraṇaṃ. Itarāvacanassāpīti uddhaccacetanāvacanassāpi. Kiṃ pana taṃ? Viññāṇassa paccayabhāvābhāvo eva. Bhedābhāvāti kāyavacīsaṅkhāravasena vibhāgābhāvato. Saṃyogoti tikantarapadavasena saṃyojanaṃ, tathā saṅgahoti attho.

'ती' म्हणजे उद्धच्चचेतना. 'विज्ञानप्रत्ययभावात' म्हणजे संपूर्ण विपाक विज्ञानाच्या प्रत्ययभावात. 'कारण दर्शवताना' म्हणजे संपूर्ण फल उत्पन्न करण्याच्या अधिकारात त्याचा अभाव असल्यामुळे, जरी उद्धच्चचेतना विज्ञानाच्या प्रत्ययभावातून वगळली पाहिजे, तरी अविद्येच्या प्रत्ययोत्पन्नभावात ती ग्रहण केली पाहिजे, हे कारण दर्शवताना. 'सर्व देखील' म्हणजे वीसही. म्हणूनच म्हटले आहे— 'एकवीस असे म्हटले पाहिजे'. 'ते' म्हणजे ज्या कारणाने संस्कारांच्या ग्रहणाने अभिज्ञाचेतनेचे ग्रहण होत नाही, ते कारण. 'इतर न बोलण्याचे देखील' म्हणजे उद्धच्चचेतनेच्या न बोलण्याचे देखील. पण ते काय आहे? विज्ञानाचा प्रत्ययभाव नसणे हेच. 'भेदाचा अभाव असल्यामुळे' म्हणजे काय आणि वाचेच्या संस्कारांच्या रूपाने विभाग नसल्यामुळे. 'संयोग' म्हणजे त्रिक आणि अंतर पदांच्या द्वारे संयोजन, तसेच 'संग्रह' असा अर्थ आहे।

Sukhasaññāya gahaṇaṃ assādananti adhippāyenāha ‘‘sukhasaññāya…pe… dassetī’’ti. ‘‘Sukhasaññāyā’’ti ca idaṃ karaṇatthe karaṇavacanaṃ. Vipallāso hi dukkhe sukhasaññā. Yaṃ pana aṭṭhakathāyaṃ ‘‘aññāṇenā’’ti vuttaṃ, taṃ hetumhi karaṇavacanaṃ vipallāsassādanānaṃ avijjāya hetubhāvadassanato. ‘‘Ratho setaparikkhāro’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.4) parivāratthopi parikkhārasaddo hotīti vuttaṃ ‘‘taṇhāya parivāre’’ti. Taṇhāparivāreti ca taṇhāya kiccasādhanena saṅkhārānaṃ sahakārikāraṇabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Parikkhāraṭṭho saṅkhāraṭṭho viya bhūsanaṭṭho hotīti dassento ‘‘saṅkhate alaṅkate’’ti āha. Parikkharoti yathā phaladānasamatthā honti, tathā saṅkharoti. Amaraṇatthāti amatatthā, nibbānatthāti attho. Dukkarakiriyāti pañcātapatappanādidukkaracariyā. Devabhāvāya tapo devabhāvatthaṃ tapo. Māretīti maro hetuatthaṃ antonītaṃ katvā. Amaṅgalampi maṅgalapariyāyena voharanti maṅgalikāti vuttaṃ ‘‘diṭṭhe adiṭṭhasaddo viyā’’ti yathā ‘‘asive sivā’’ti.

'सुखसंज्ञेने ग्रहण करणे हे आस्वादन आहे' या अभिप्रायाने म्हटले आहे— 'सुखसंज्ञेने...पे... दर्शवतो'. आणि 'सुखसंज्ञेने' हे करण अर्थातील तृतीया विभक्तीचे रूप (करणवचन) आहे. कारण दुःखात सुखसंज्ञा असणे हाच विपर्यास (विपल्लास) आहे. परंतु अट्ठकथेमध्ये जे 'अज्ञानाने' असे म्हटले आहे, ते हेतू अर्थातील तृतीया विभक्तीचे रूप आहे, कारण विपर्यास आणि आस्वादन यांचे अविद्या हे हेतू असल्याचे दिसून येत असल्यामुळे. 'रथ पांढऱ्या साहित्याने युक्त आहे' (रथो सेतपरिक्खारो) इत्यादींमध्ये (संयुत्त निकाय ५.४) 'परिक्खार' (साहित्य/परिकार) हा शब्द 'परिवार' (सोबतचे लोक/साहित्य) या अर्थाने देखील वापरला जातो, म्हणून 'तृष्णेच्या परिवारात' असे म्हटले आहे. 'तृष्णापरिवार' हे तृष्णेच्या कार्यसाधनाने संस्कारांचे सहकारी कारण असणे लक्षात घेऊन म्हटले आहे. 'परिक्खार' चा अर्थ जसा 'संस्कार' असा होतो, तसाच तो 'भूषण' (अलंकार) असाही होतो, हे दर्शवण्यासाठी 'संस्कृत (संखत) आणि अलंकृत' असे म्हटले आहे. 'परिक्खरोति' म्हणजे जसे ते फल देण्यास समर्थ होतील, तसे संस्कारित करतो. 'अमरणार्थाने' म्हणजे अमृताच्या अर्थाने, म्हणजेच 'निर्वाणाच्या अर्थाने' असा अर्थ आहे. 'दुष्करक्रिया' म्हणजे पंचाग्नी साधना इत्यादी दुष्कर आचरण. 'देवत्वासाठी तप' म्हणजे देवत्वाच्या प्राप्तीसाठी केलेले तप. 'मारतो तो मार' (मरो) येथे हेतूचा अर्थ अंतर्भूत करून म्हटले आहे. अमंगळाला देखील मंगळाच्या पर्यायाने बोलतात, म्हणून मांगलिक म्हटले आहे, जसे की 'दिसणाऱ्या गोष्टीला न दिसणारा शब्द वापरण्यासारखे' किंवा 'अशिवाला शिव म्हणण्यासारखे'।

Papātaṃ patanadukkhasadisanti katvā vuttaṃ ‘‘jātiādipapātadukkha’’nti. Indaduddabrahmakūṭasaññitapabbatasikharappapāto marupapāto. Taṃ puññaphalaṃ attho payojanaṃ etassāti tadattho.

'पात' (कोसळणे) हे पडण्याच्या दुःखासारखे आहे, हे लक्षात घेऊन 'जाती इत्यादींचा पात हेच दुःख' (जातिआदिप्रपातदुःख) असे म्हटले आहे. इंद्र, दुद्र आणि ब्रह्मकूट नावाच्या पर्वतशिखरांवरून कोसळणे म्हणजे 'मरुप्रपात' (मरुपापात). ते पुण्यफल हाच ज्याचा अर्थ म्हणजे प्रयोजन आहे, तो 'तदर्थ' (त्या अर्थाचा) होय।

Paribbājikāya [Pg.107] taruṇiyā. Asavaso aserivihārī. Kilesāsucipaggharaṇena paṇḍitehi jigucchanīyaṃ. Rāgādipariḷāhena, kaṭukavipākatāya ca dukkhaṃ. Ārabhati karoti. Sabhayassāpi pisācanagarassa kāmaguṇasamiddhiyā sukhavipallāsahetubhāvo viyāti yojanā. Bhinnajātiyena avomissatā nirantaratā. Jarāya maraṇena ca aññathattaṃ vipariṇāmo.

'परिव्राजिकेच्या' म्हणजे तरुण स्त्रीच्या. 'असवसो' (अवश) म्हणजे स्वतंत्रपणे न राहणारा (अस्वतंत्र विहारी). क्लेशांच्या अशुद्धीच्या स्रवण्यामुळे पंडितांद्वारे निंदनीय (घृणास्पद). रागादी परिदाहामुळे (दाहामुळे) आणि कटू विपाकामुळे दुःखकारक. 'आरभति' म्हणजे करतो. भययुक्त असलेल्या देखील पिशाच नगराच्या कामगुणांच्या समृद्धीमुळे सुखविपर्यासाचे हेतू असण्याप्रमाणे, अशी योजना करावी. 'भिन्नजातीय' म्हणजे अमिश्रित असणे, निरंतरता. जरेने आणि मरणाने अन्यथाभाव (बदल) होणे म्हणजे 'विपरिणाम' होय।

‘‘Na tāvāhaṃ pāpima parinibbāyissāmī’’ti vacanato ‘‘tāta ehi, tāva idaṃ rajjaṃ paṭipajjāhī’’tiādīsu yadipi parimāṇaniyamanakamapadapūraṇamattādīsupi tāva-saddo dissati, idha pana vakkhamānattāpekkho adhippetoti vuttaṃ ‘‘tāvāti vattabbantarāpekkho nipāto’’ti. Avijjāpaccayā pana…pe… dassetīti pubbenāparaṃ aṭṭhakathāyaṃ avirujjhanamāha.

'हे पापी! मी तोपर्यंत परिनिर्वाण प्राप्त करणार नाही' या वचनावरून, 'वत्सा ये, तोपर्यंत हे राज्य स्वीकार' इत्यादींमध्ये जरी परिमाण, नियमन आणि वाक्य पूर्ण करण्याच्या केवळ अर्थांमध्ये देखील 'ताव' (तोपर्यंत) शब्द दिसून येतो, तरी येथे पुढे सांगायच्या असलेल्या गोष्टीच्या अपेक्षेने तो अभिप्रेत आहे, म्हणून म्हटले आहे— 'ताव' हा पुढे सांगायच्या असलेल्या गोष्टीच्या अपेक्षेने वापरलेला निपात आहे. 'अविद्याप्रत्ययाने पुन्हा...' इत्यादी दर्शवतो, हे अट्ठकथेमध्ये पूर्व आणि उत्तर भागाशी विरोध न येता सांगितले आहे।

Rāgādiassādanakālesūti rāgādīnaṃ assādanakālesu. ‘‘Rāgadiṭṭhisampayuttāyā’’ti ettha rāgasampayuttāya tāva avijjāya yojanā hotu rāgassa assādanabhāvato, diṭṭhisampayuttāya pana kathanti āha ‘‘tadavippayuttā ca diṭṭhī…pe… veditabbā’’ti. Taṃsampayuttasaṅkhārassāti rāgādisampayuttasaṅkhārassa. Avijjārammaṇāditanti avijjāya ārammaṇāditaṃ. Ādi-saddena ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayapakatūpanissaye, anantarādike ca paccaye saṅgaṇhāti. Anavijjārammaṇassāti na avijjārammaṇassa avijjaṃ anārabbha pavattassa. Ārammaṇādhipatianantarādipaccayavacanesūti ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayapaccayavacanesu avuttassa anavijjārammaṇassa, anantarādipaccayavacanesu avuttassa paṭhamajavanassa, dvīsupi vuttassa avijjārammaṇassa dutiyādijavanassāti yojetabbaṃ. Anantarapaccayalābhino anantarādinā, sahajātassa hetuādinā, asahajātassa upanissayādinā saṅkhārassa avijjā paccayo hotīti ayamattho ‘‘yaṃ kiñcī’’tiādinā dassitoti veditabbaṃ. Samatikkamabhavapatthanāvasenāti avijjāsamatikkamatthāya arūpāvacarajjhānāni uppādentassa, avijjāsammūḷhattā arūpabhavasampattiyo patthetvā tāneva jhānāni nibbattentassāti puññābhisaṅkhāre vuttena nayena, vuttanayānusārenāti attho.

'रागादिअस्सादनकालेसु' म्हणजे राग इत्यादींच्या आस्वादाच्या काळात (अस्सादनकाळात). 'रागदिट्ठिसम्पयुत्ताय' यामध्ये रागाच्या आस्वादाच्या भावामुळे प्रथम रागसंप्रयुक्त अविज्जेची योजना व्हावी, परंतु दृष्टीसंप्रयुक्ताची कशी? म्हणून म्हटले आहे - 'तदविप्पयुत्ता च दिट्ठी...पे... वेदितब्बा' (त्याच्याशी विप्रयुक्त नसलेली दृष्टी... इत्यादी जाणावे). 'तंसम्पयुत्तसङ्खारस्स' म्हणजे राग इत्यादींशी संप्रयुक्त असलेल्या संस्काराचा. 'अविज्जारम्मणादितं' म्हणजे अविज्जेचे आलंबनत्व इत्यादी. 'आदि' शब्दाने आलंबनाधिपती, आलंबनोपनिषय, प्रकृतोपनिषय आणि अनंतर इत्यादी प्रत्ययांचा संग्रह होतो. 'अनविज्जारम्मणस्स' म्हणजे जे अविज्जेचे आलंबन नाही, जे अविज्जेला आरंभ न करता (आलंबन न बनवता) प्रवृत्त होते. 'आरम्मणाधिपतिअनन्तरादिपच्चयवचनेसु' म्हणजे आलंबनाधिपती आणि आलंबनोपनिषय प्रत्ययांच्या वचनांमध्ये न सांगितलेल्या अनविज्जारंबनाचा, अनंतर इत्यादी प्रत्ययांच्या वचनांमध्ये न सांगितलेल्या प्रथम जवनाचा, आणि दोन्हीमध्ये सांगितलेल्या अविज्जारंबनाच्या द्वितीय इत्यादी जवनाशी संबंध जोडला पाहिजे. अनंतरप्रत्यय प्राप्त करणाऱ्याचा अनंतर इत्यादींद्वारे, सहजाताचा हेतू इत्यादींद्वारे, असहजाताचा उपनिषय इत्यादींद्वारे संस्काराचा अविज्जा हा प्रत्यय (कारण) होतो, हा अर्थ 'यं किञ्चि' इत्यादींद्वारे दर्शविला आहे, असे जाणावे. 'समतिक्कमभवपत्थनावसेना' म्हणजे अविज्जेच्या समतिक्रमासाठी (ओलांडण्यासाठी) अरूपावचर ध्यानांची उत्पत्ती करणाऱ्याच्या, अविज्जेने संमूढ (मोहित) झाल्यामुळे अरूपभव संपत्तीची प्रार्थना करून तीच ध्याने उत्पन्न करणाऱ्याच्या - हा अर्थ पुञ्ञाभिसङ्खार (पुण्याभिसंस्कार) मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने, म्हणजेच सांगितलेल्या पद्धतीनुसार आहे, असा अर्थ आहे.

Ekakāraṇavādo [Pg.108] āpajjati yathā pakatiissarapajāpatipurisakālādivādā. Ekasmiṃyeva lokassa kāraṇabhūte sati tato sakalāya pavattiyā anavasesato, sabbadā ca pavattitabbaṃ apekkhitabbassa kāraṇantarassa abhāvato. Na cetaṃ atthi kameneva pavattiyā dassanato. Kāraṇantarāpekkhatāya pana ekakāraṇavādo apahato siyā ekassa ca anekasabhāvatābhāvā. Yattakā tato nibbattanti, sabbehi tehi samānasabhāveheva bhavitabbaṃ, na visadisehi, itarathā tassa ekabhāvo eva na siyāti imamatthamāha ‘‘sabbassa…pe… pattito cā’’ti. Pārisesenāti ekato ekaṃ, ekato anekaṃ, anekato ekanti imesu tīsu pakāresu avijjamānesu anupalabbhamānesu pārisesañāyena. Anekato anekanti ekasmiṃ catutthe eva ca pakāre vijjamāne. Yadidaṃ ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā, phassapaccayā vedanā’’tiādinā ekahetuphaladīpanaṃ, taṃ ettha desanāvilāsena, vineyyajjhāsayavasena vā dhammānaṃ padhānapākaṭāsādhāraṇabhāvavibhāvanatthanti ekahetuphaladīpanaṃ na nupapajjati upapajjatiyevāti dasseti ‘‘yasmā’’tiādinā.

जसे प्रकृती, ईश्वर, प्रजापती, पुरुष, काळ इत्यादींचे वाद आहेत, तसाच एककारणवाद (एकच कारण असण्याचा सिद्धांत) प्राप्त होतो. जगाचे एकच कारण मानले असता, त्यापासून संपूर्ण प्रवृत्ती निरवशेषपणे आणि नेहमीच प्रवृत्त झाली पाहिजे, कारण दुसऱ्या कोणत्याही अपेक्षित कारणाचा अभाव असतो. परंतु असे नाही, कारण प्रवृत्ती क्रमानेच दिसून येते. दुसऱ्या कारणाची अपेक्षा ठेवल्यास एककारणवादाचा बाध होतो, आणि एका गोष्टीमध्ये अनेक स्वभाव असणे शक्य नाही. त्यापासून जेवढे काही उत्पन्न होते, ते सर्व समान स्वभावाचेच असले पाहिजे, विसदृश (भिन्न) स्वभावाचे नाही; अन्यथा त्याचे एकत्वच राहणार नाही. हाच अर्थ 'सब्बस्स...पे... पत्तितो चा' (सर्वांच्या... इत्यादी प्राप्तीमुळे) या शब्दांनी सांगितला आहे. 'पारिसेसेन' म्हणजे एकापासून एक, एकापासून अनेक, अनेकांपासून एक - हे तीन प्रकार अविद्यमान (अनुपलब्ध) असताना परिशेष न्यायाने (उरलेल्या नियमाने). 'अनेकापासून अनेक' हा एकच चौथा प्रकार विद्यमान असताना. जे हे 'अविज्जापच्चया सङ्खारा, फस्सपच्चया वेदना' (अविज्जेच्या प्रत्ययाने संस्कार, स्पर्शाच्या प्रत्ययाने वेदना) इत्यादींद्वारे एका हेतूचे फळ दर्शवणे आहे, ते येथे देशनाविलासामुळे किंवा विनेय (शिष्य) लोकांच्या आशयानुसार धर्मांचे प्रधानत्व, प्रकटत्व आणि असाधारणत्व स्पष्ट करण्यासाठी आहे; म्हणून एका हेतूचे फळ दर्शवणे अयोग्य ठरत नाही, तर योग्यच ठरते, हे 'यस्मा' इत्यादी शब्दांनी दर्शविले आहे.

Yathāphassanti sukhavedanīyādicakkhusamphassāditaṃtaṃphassānurūpanti vuttaṃ hotīti dassento ‘‘sukhavedanīya’’ntiādiṃ vatvā ‘‘vedanāvavatthānato’’ti padassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘samānesū’’tiādi vuttaṃ. Tattha samānesūti avisiṭṭhesu. Phassavasenāti sukhavedanīyādiphassavasena. Vipariyāyābhāvatoti byattayābhāvato. Na hi kadāci sukhavedanīyaṃ phassaṃ paṭicca dukkhavedanā, dukkhādivedanīyaṃ vā phassaṃ paṭicca sukhavedanā uppajjati. Sukhādicakkhusamphassajādīnanti sukhādīnaṃ, cakkhusamphassajādīnañca vedanānaṃ. Oḷārikasukhumādīti ādi-saddena hīnapaṇītādisaṅgaho daṭṭhabbo. Tattha yaṃ upādāya yā vedanā ‘‘oḷārikā, hīnā’’ti vā vuccati, na taṃyeva upādāya tassā kadācipi sukhumatā paṇītatā vā atthīti vuttaṃ ‘‘oḷārikasukhumādisaṅkarābhāvato’’ti. Yathāvuttasamphassassāti sukhavedanīyādiphassassa. Sukhavedanīyaphassatoyeva sukhavedanā, na itaraphassato. Sukhavedanīyaphassato sukhavedanāva, na itaravedanā. Tathā sesesupīti ubhayapadaniyamavasena yathāphassaṃ vedanāvavatthānaṃ, yathāvedanaṃ phassavavatthānanti padadvayena kāraṇantarāsammissatā phalassa, phalantarāsammissatā [Pg.109] ca kāraṇassa dassitā paṭhamapakkhe asaṃkiṇṇatāvavatthānanti katvā. Dutiyapakkhe pana paccayabhedabhinnena kāraṇavisesena phalaviseso, phalavisesena ca kāraṇaviseso nicchīyatīti ayamattho dassito sanniṭṭhānaṃ vavatthānanti katvā. Purimasmiñca pakkhe dhammānaṃ asaṅkarato vavatthānaṃ vuttaṃ, dutiyasmiñca yathāvavatthitabhāvajānananti ayametesaṃ viseso. Utuādayoti ādi-saddena cittavisamācārā pittavātādayopi saṅgayhanti. Ekasmiṃ dose kupite itarepi khobhaṃ gacchanti. Santesupi tesu semhapaṭikārena rogavūpasamato semho pākaṭoti attho.

'यथाफस्स' म्हणजे सुखवेदनीय इत्यादी चक्षुसंस्पर्श इत्यादी त्या त्या स्पर्शाच्या अनुरूप असे म्हटले आहे, हे दर्शविताना 'सुखवेदनीय' इत्यादी सांगून 'वेदनाव्यवस्थानतो' या पदाचा अर्थ दर्शविण्यासाठी 'समानेसु' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'समानेसु' म्हणजे अविशिष्ट (समान) गोष्टींमध्ये. 'फस्सवसेना' म्हणजे सुखवेदनीय इत्यादी स्पर्शाच्या वशाने (प्रभावाने). 'विपरियायाभावतो' म्हणजे व्यत्यय (उलटपालट) नसल्यामुळे. कारण कधीही सुखवेदनीय स्पर्शावर अवलंबून दुःखवेदना उत्पन्न होत नाही, किंवा दुःखवेदनीय स्पर्शावर अवलंबून सुखवेदना उत्पन्न होत नाही. 'सुखादिचक्खुसम्फस्सजादीनं' म्हणजे सुख इत्यादी आणि चक्षुसंस्पर्शजन्य इत्यादी वेदनांचे. 'ओळारिकसुखुमादि' मधील 'आदि' शब्दाने हीन, प्रणीत इत्यादींचा संग्रह जाणावा. तेथे ज्याच्या अपेक्षेने जी वेदना 'ओळारिक' (स्थूल) किंवा 'हीन' म्हटली जाते, तिच्याच अपेक्षेने तिला कधीही सूक्ष्मता किंवा प्रणीतता लाभत नाही, हे 'ओळारिकसुखुमादिसङ्कराभावतो' (स्थूल-सूक्ष्म इत्यादींच्या संकराचा अभाव असल्यामुळे) या शब्दांनी सांगितले आहे. 'यथावृत्तसम्फस्सस्स' म्हणजे वर सांगितलेल्या सुखवेदनीय इत्यादी स्पर्शाचा. सुखवेदनीय स्पर्शापासूनच सुखवेदना होते, इतर स्पर्शापासून नाही. सुखवेदनीय स्पर्शापासून सुखवेदनाच होते, इतर वेदना नाही. 'तसेच इतरांच्या बाबतीतही' अशा प्रकारे दोन्ही पदांच्या नियमाच्या वशाने 'यथास्पर्श वेदना-व्यवस्थान' आणि 'यथावेदना स्पर्श-व्यवस्थान' या दोन पदांद्वारे पहिल्या पक्षात 'असंकीर्णता-व्यवस्थान' (मिश्रण नसलेली व्यवस्था) मानून फळाची इतर कारणांशी अमिश्रितता आणि कारणाची इतर फळांशी अमिश्रितता दर्शविली आहे. दुसऱ्या पक्षात मात्र प्रत्ययभेदाने भिन्न असलेल्या कारणविशेषाने फलविशेष, आणि फलविशेषाने कारणविशेष निश्चित केला जातो, हा अर्थ 'सन्निट्ठानं ववत्थानं' (निश्चयाची व्यवस्था) मानून दर्शविला आहे. आणि पहिल्या पक्षात धर्मांच्या असंमिश्रतेमुळे व्यवस्था सांगितली आहे, तर दुसऱ्या पक्षात यथाव्यवस्थित भावाचे ज्ञान सांगितले आहे, हा या दोन्हीमधील फरक आहे. 'उतुआदयो' मधील 'आदि' शब्दाने चित्ताचा विषमाचार, पित्त, वात इत्यादींचाही संग्रह होतो. एक दोष कुपित झाला असता इतरही क्षोभ पावतात. ते शांत असतानाही कफाच्या उपचाराने रोगाचे शमन होत असल्यामुळे कफ प्रकट होतो, असा अर्थ आहे.

‘‘Bhavo’’ti vuttānaṃ saṅkhārānaṃ kāraṇassa pakāraṇaṃ, kāraṇameva vā taṇhāti āha ‘‘taṇhāya saṅkhārakāraṇabhāvassa vuttattā’’ti. Tassāpīti taṇhāyapi. Taṇhā hi kāmāsavo bhavāsavo ca. Kāmāsavabhavāsavā kāmupādānaṃ, diṭṭhāsavo itarupādānanti āha ‘‘caturupādānabhūtā kāmabhavadiṭṭhāsavā’’ti. Te ca ‘‘upādānapaccayā bhavo’’ti vacanato upādānañca, ‘‘taṇhāpaccayā upādāna’’nti vacanato taṇhā ca saṅkhārassa kāraṇanti pākaṭā. Anassādanīyesu anekādīnavavokiṇṇesu saṅkhāresu assādānupassanā avijjāya vinā na hotīti dassento āha ‘‘assādānupassino…pe… dassitā hotī’’ti. Khīṇāsavassa saṅkhārābhāvatoti byatirekenapi avijjāya saṅkhārakāraṇabhāvaṃ vibhāveti. Ekantena hi khīṇāsavova viddasu. Etena bālānaṃ eva sambhavato avijjāya asādhāraṇatā vuttāti dasseti. Vatthārammaṇādīni hi itaresampi sādhāraṇāni. Vatthārammaṇataṇhupādānādīni viya avijjāpi puññābhisaṅkhārādīnaṃ sādhāraṇakāraṇanti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘puññabhavādī’’tiādi. Tattha ādi-saddena apuññāneñjabhavā gahetabbā. Puññabhavoti puññābhisaṅkhārahetuko upapattibhavo. Esa nayo sesesu. Ettha ca kiccakaraṇaṭṭhānabhedena kiccavatī avijjā bhinditvā dassitā. Na hi yadavatthā avijjā puññābhisaṅkhārānaṃ upanissayo, tadavatthā eva itaresaṃ upanissayoti sakkā viññātuṃ. Ettha ca bhavādīnavappaṭicchādananti atthato puññābhisaṅkhārādīnaṃ taṃtaṃbhavasaṅkhātadukkhahetusabhāvānabhisamayanimittatā.

“भव” असे म्हटलेल्या संस्कारांच्या कारणाचे प्रकार, किंवा कारणच तृष्णा आहे, हे सांगण्यासाठी “तृष्णेच्या संस्कार-कारणभावाचे कथन केल्यामुळे” असे म्हटले आहे. “तिचेही” म्हणजे तृष्णेचेही. कारण तृष्णा ही कामासव आणि भवासव आहे. कामासव आणि भवासव हे काम-उपादान आहेत, आणि दृष्ट्यासव हे इतर उपादान आहेत, म्हणून “चार उपादानरूप कामासव, भवासव आणि दृष्ट्यासव” असे म्हटले आहे. आणि ते “उपादानपच्चया भवो” (उपादानाच्या प्रत्ययाने भव होतो) या वचनावरून उपादान, आणि “तण्हापच्चया उपादानं” (तृष्णेच्या प्रत्ययाने उपादान होते) या वचनावरून तृष्णा ही संस्कारांचे कारण आहे हे स्पष्ट होते. आस्वाद घेण्यायोग्य नसलेल्या आणि अनेक दोषांनी युक्त असलेल्या संस्कारांमध्ये आस्वादाचे अनुदर्शन (आस्वादानुपस्सना) अविद्या असल्याशिवाय होत नाही, हे दर्शवण्यासाठी “आस्वादानुपस्सिनो...पे... दर्शिले आहे” असे म्हटले आहे. क्षीणासवाच्या (ज्याचे आसव नष्ट झाले आहेत अशाच्या) ठिकाणी संस्कारांचा अभाव असल्यामुळे, व्यतिरेक रूपानेही अविद्येचा संस्कार-कारणभाव स्पष्ट होतो. एकांताने (निश्चितपणे) क्षीणासवच विद्वान (ज्ञानी) असतो. याद्वारे केवळ बालांच्या (अज्ञानांच्या) ठिकाणीच संभवत असल्यामुळे अविद्येची असाधारणता सांगितली आहे हे दर्शविले आहे. कारण वस्तू, आलंबन इत्यादी इतरांसाठीही साधारण आहेत. वस्तू, आलंबन, तृष्णा, उपादान इत्यादींप्रमाणे अविद्या देखील पुण्याभिसंस्कार इत्यादींचे साधारण कारण आहे, ही शंका मनात ठेवून “पुण्यभव आदि” इत्यादी म्हटले आहे. तेथे ‘आदि’ शब्दाने अपुण्य आणि आणेञ्जभव ग्रहण करावेत. पुण्यभव म्हणजे पुण्याभिसंस्कारांमुळे होणारा उपपत्तिभव. हाच नियम उर्वरित बाबतीतही आहे. आणि येथे कार्य करण्याच्या स्थानाच्या भेदाने कार्य करणारी अविद्या विभागून दर्शविली आहे. कारण ज्या अवस्थेतील अविद्या पुण्याभिसंस्कारांचे उपनिषय (प्रबळ कारण) असते, त्याच अवस्थेतील अविद्या इतरांचे उपनिषय असते, असे समजणे शक्य नाही. आणि येथे भवाच्या दोषांचे आच्छादन करणे म्हणजे अर्थतः पुण्याभिसंस्कार इत्यादींच्या त्या त्या भवरूप दुःखाच्या कारणाचा स्वभाव न समजण्याचे (अनभिसमय) निमित्त असणे होय.

Ṭhānanti [Pg.110] dharamānatā adhippetāti vuttaṃ ‘‘ṭhānaviruddhoti atthitāviruddho’’ti. Ṭhānāviruddhā cakkhurūpādayo. ‘‘Purimacittañhī’’tiādinā ṭhānaviruddho ca udāhaṭoti āha ‘‘na idaṃ ekantikaṃ siyā’’ti. ‘‘Cakkhurūpādayo’’tiādinā hi parato ṭhānāviruddhā udāharīyantīti. Purimasippādisikkhā hi pacchā pavattamānasippādikiriyānaṃ samodhānāsambhavā ṭhānavirodhoti yathāvuttamatthaṃ samatthetuṃ ‘‘na ca sippādīna’’ntiādi vuttaṃ. Tattha tanti paṭisandhiādiṭhānaṃ. Idhāti ṭhānasabhāvakiccādiggahaṇe. Ādi-saddena ārammaṇabhūmisantānādiviruddhā gahetabbā, te ca anulomato gotrabhussa, gotrabhuto maggassa liṅgaparivattanādivasena ca pavattiyaṃ veditabbā. Namanaruppanavirodhā sabhāvaviruddho paccayoti yojanā. Tattha namanaruppananti arūparūpabhāvameva dasseti. Kammaṃ cetanāsabhāvaṃ, rūpaṃ ruppanasabhāvanti sabhāvaviruddhaṃ. Madhurambilarasādīti khīraṃ madhurarasaṃ pittupasamanaṃ madhuravipākasabhāvaṃ, dadhi ambilarasaṃ pittabrūhanaṃ kaṭukavipākasabhāvanti ato sabhāvavirodhā.

“स्थान” म्हणजे विद्यमानता (अस्तित्व) अभिप्रेत आहे, म्हणून “स्थानविरुद्ध म्हणजे अस्तित्वाविरुद्ध” असे म्हटले आहे. चक्षु, रूप इत्यादी स्थानाविरुद्ध नाहीत. “पूर्वीचे चित्त ही...” इत्यादींद्वारे स्थानविरुद्ध देखील उदाहरणाने स्पष्ट केले आहे, म्हणून “हे एकांतिक (निश्चित) नसावे” असे म्हटले आहे. कारण “चक्षु, रूप इत्यादी” याद्वारे पुढे स्थानाविरुद्ध उदाहरणे दिली आहेत. पूर्वीचे शिल्प इत्यादींचे शिक्षण हे नंतर प्रवृत्त होणाऱ्या शिल्पादी क्रियांच्या एकत्र येण्याच्या असंभावामुळे स्थानविरोध आहे, या पूर्वोक्त अर्थाचे समर्थन करण्यासाठी “आणि शिल्पादींचे नाही” इत्यादी म्हटले आहे. तेथे ‘तद्’ म्हणजे प्रतिसंधी इत्यादी स्थान होय. ‘येथे’ म्हणजे स्थान, स्वभाव, कार्य इत्यादींच्या ग्रहणात. ‘आदि’ शब्दाने आलंबन, भूमी, संतान इत्यादींच्या विरुद्ध असणारे ग्रहण करावेत, आणि ते अनुलोम रूपाने गोत्रभूचे, गोत्रभूपासून मार्गाचे आणि लिंगपरिवर्तन इत्यादींच्या द्वारे प्रवृत्तीमध्ये जाणावे. नमन (वाकणे) आणि रुप्पन (बाधित होणे) यांच्या विरोधाने स्वभावविरुद्ध प्रत्यय आहे, अशी योजना आहे. तेथे नमन आणि रुप्पन हे अरूप आणि रूप भावच दर्शवितात. कर्म हे चेतनास्वभावाचे आहे, रूप हे रुप्पनस्वभावाचे (बाधित होण्याच्या स्वभावाचे) आहे, म्हणून ते स्वभावविरुद्ध आहे. मधुर, आंबट रस इत्यादींमध्ये - दूध हे मधुर रसाचे, पित्तशामक आणि मधुर विपाक स्वभावाचे असते; दही हे आंबट रसाचे, पित्त वाढवणारे आणि कटु विपाक स्वभावाचे असते, म्हणून हा स्वभावविरोध आहे.

Dadhiādīnīti dadhipalālāni. Bhūtiṇakassāti bhūtiṇakanāmakassa osadhivisesassa. Avī nāma eḷakā, tā pana yebhuyyena rattalomakā hontīti vuttaṃ ‘‘rattā eḷakā’’ti. Vipākānampi paccayabhāvato, avipākānampi paccayuppannabhāvato na vipākadhammavipākāpekkhā paccayapaccayuppannatāti vuttaṃ ‘‘vipākāyeva te ca nā’’ti. Tenāha ‘‘tasmā’’tiādi. Tadavipākānanti tassā avijjāya avipākabhūtānaṃ. Na na yujjati yujjati eva paccayuppannatāmattassa adhippetattā. Tadaviruddhānanti tāya avijjāya aviruddhānaṃ.

“दही इत्यादी” म्हणजे दही आणि पेंढा (पलाल). “भूतिणक” म्हणजे भूतीणक नावाचा एक विशिष्ट औषधी वनस्पती. “अवि” म्हणजे मेंढी, त्या बहुधा तांबड्या केसांच्या असतात, म्हणून “तांबड्या मेंढ्या” असे म्हटले आहे. विपाकांचा देखील प्रत्ययभाव (कारणभाव) असल्यामुळे आणि अविपाकांचा देखील प्रत्ययोत्पन्नभाव (कार्यभाव) असल्यामुळे, प्रत्यय आणि प्रत्ययोत्पन्नता ही विपाकधर्म आणि विपाकाची अपेक्षा ठेवणारी नाही, म्हणून “ते विपाकच आहेत आणि ते नाही” असे म्हटले आहे. म्हणूनच “त्यामुळे” इत्यादी म्हटले आहे. “त्यांच्या अविपाकांचे” म्हणजे त्या अविद्येचे जे विपाक नसतात त्यांचे. योग्य नाही असे नाही, तर योग्यच आहे, कारण केवळ प्रत्ययोत्पन्नता (कार्यभाव) अभिप्रेत आहे. “त्यांच्या अविरुद्धांचे” म्हणजे त्या अविद्येच्या अविरुद्धांचे.

Pubbāpariyavavatthānanti kāyapavattigatijātiādīnaṃ yathārahaṃ pubbāparabhāvena pavatti, sā pana kenaci akaṭā akaṭavidhā paṭiniyatasabhāvāti dassetuṃ niyativādinā vuttanidassanaṃ āharanto ‘‘acchejjasuttāvutābhejjamaṇīnaṃ viyā’’ti āha. Dutiyavikappe saṅgatīti adhiccasamuppādo yādicchikatā, yaṃ sandhāya ‘‘yadicchāya pavattanaṃ nivattanaṃ yadicchāyā’’tiādi vuccati. Bhāvoti dhammānaṃ sabhāvasiddhitā, yaṃ sandhāya vadanti ‘‘kaṇṭakassa koṭitikhiṇabhāvaṃ, kapiṭṭhaphalassa vaṭṭabhāvaṃ, migapakkhīnaṃ vā vicittavaṇṇasaṇṭhānāditaṃ ko abhisaṅkharoti, kevalaṃ sabhāvasiddhovāyaṃ viseso’’ti. Tenāha ‘‘sabbe sattā, sabbe pāṇā[Pg.111], sabbe bhūtā, sabbe jīvā avasā abalā avīriyā niyatisaṅgatibhāvapariṇatā’’ti (dī. ni. 1.168). Etehi vikappanehīti cutiādīsu sammūḷhatāya ‘‘satto maratī’’tiādivikappanehi kāraṇabhūtehi. Akusalaṃ cittaṃ katvāti ayonisomanasikāraparibrūhanena cittaṃ akusalaṃ katvā.

“पूर्वापर व्यवस्था” म्हणजे कायप्रवृत्ती, गती, जाती इत्यादींची योग्य प्रकारे पूर्वापर भावाने (आधी आणि नंतरच्या क्रमाने) होणारी प्रवृत्ती. ती कोणाद्वारेही न केलेली, अकृत्रिम आणि पूर्वनियोजित स्वभावाची आहे, हे दर्शवण्यासाठी नियतीवाद्याने दिलेले उदाहरण उद्धृत करताना “न तुटणाऱ्या दोऱ्यात ओवलेल्या न फुटणाऱ्या मण्यांप्रमाणे” असे म्हटले आहे. दुसऱ्या विकल्पात “संगती” म्हणजे यदृच्छासमुत्पाद (योगायोग) किंवा यादृच्छिकता होय, ज्याला उद्देशून “इच्छेनुसार प्रवृत्ती आणि इच्छेनुसार निवृत्ती” इत्यादी म्हटले जाते. “भाव” म्हणजे धर्मांची स्वभावसिद्धता, ज्याला उद्देशून ते म्हणतात की, “काट्याचे टोकदार असणे, कवट (कपित्थ) फळाचे गोल असणे, किंवा पशू-पक्ष्यांचे विविध रंग आणि आकार इत्यादी कोण बनवतो? हा विशेष केवळ स्वभावसिद्धच आहे.” म्हणूनच म्हटले आहे की, “सर्व सत्त्व, सर्व प्राणी, सर्व भूत, सर्व जीव हे परवश, निर्बळ, वीर्यहीन असून नियती, संगती आणि भावाच्या परिणामाने युक्त आहेत” (दी. नि. १.१६८). “या विकल्पांद्वारे” म्हणजे च्युती (मृत्यू) इत्यादींमध्ये संमोहित (भ्रमित) झाल्यामुळे “सत्त्व मरतो” इत्यादी कारणीभूत विकल्पांद्वारे. “चित्त अकुशल करून” म्हणजे अयोनिशो मनसिकाराच्या वाढीमुळे चित्त अकुशल करून.

Suttādidhammanti suttageyyādipariyattidhammaṃ. Pariyattidhammañhi sammadeva jānanto paṭipattidhammaṃ paripūretvā paṭivedhadhamme patiṭṭhahati. Tanti taṃ jānanaṃ, nibbānābhisamayoti attho.

“सूत्रादी धर्म” म्हणजे सूत्र, गेय इत्यादी रूप असलेला परियत्तिधर्म. कारण परियत्तिधर्माला चांगल्या प्रकारे जाणणाराच प्रतिपत्तीधर्माला परिपूर्ण करून प्रतिवेधधर्मामध्ये प्रतिष्ठित होतो. “ते” म्हणजे ते जाणणे, निर्वाणाचा अभिसमय असा अर्थ आहे.

Saṅkhārapadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

संस्कारपदनिर्देशवर्णन समाप्त झाले.

Viññāṇapadaniddesavaṇṇanā

विज्ञानपदनिर्देशवर्णन

227. Yathāvuttasaṅkhārapaccayāti puññābhisaṅkhārādivuttappakārasaṅkhārapaccayā. Viññāṇādayo vedanāpariyosānā etarahi vipākavaṭṭabhūtā idhādhippetāti āha ‘‘taṃkammanibbattameva viññāṇaṃ bhavituṃ arahatī’’ti. Ayañca atthavaṇṇanā dhātukathāpāḷiyā na sametīti dassento ‘‘dhātukathāyaṃ panā’’tiādimāha. Tattha dhātukathāyaṃ vacanato sabbaviññāṇaphassavedanāpariggaho kato dhātukathāyanti yojanā. Sappadesāti sāvasesā, vipākā evāti adhippāyo. Viññāṇādīsu hi vipākesuyeva adhippetesu yathā –

२२७. “यथोक्त संस्कारप्रत्ययाने” म्हणजे पुण्याभिसंस्कार इत्यादी सांगितलेल्या प्रकारच्या संस्कारांच्या प्रत्ययाने (कारणाने). विज्ञानापासून सुरू होऊन वेदनेपर्यंत समाप्त होणारे, सध्या विपाकवट्ट (विपाकचक्र) रूप असलेले येथे अभिप्रेत आहेत, म्हणून “त्या कर्मापासून उत्पन्न झालेलेच विज्ञान असणे योग्य आहे” असे म्हटले आहे. आणि हे अर्थवर्णन धातुकथा पाळीशी जुळत नाही, हे दर्शवण्यासाठी “परंतु धातुकथेमध्ये...” इत्यादी म्हटले आहे. तेथे धातुकथेतील वचनानुसार सर्व विज्ञान, स्पर्श आणि वेदना यांचे ग्रहण धातुकथेमध्ये केले आहे, अशी योजना आहे. “सप्पदेसा” (सप्रदेश) म्हणजे सावशेष (काही उरलेले), केवळ विपाकच असा अभिप्राय आहे. कारण विज्ञानादी विपाकांमध्येच अभिप्रेत असताना जसे -

‘‘Vipākehi dhammehi ye dhammā vippayuttā, te dhammā asaṅkhataṃ khandhato ṭhapetvā pañcahi khandhehi dvādasahāyatanehi terasahi dhātūhi saṅgahitā. Katihi asaṅgahitā? Na kehici khandhehi na kehici āyatanehi pañcahi dhātūhi asaṅgahitā’’ti (dhātu. 477) –

“विपाक धर्मांपासून जे धर्म विप्रयुक्त आहेत, ते धर्म असंस्कृत (असंखत) धर्माला स्कंधांमधून वगळून पाच स्कंधांनी, बारा आयतनांनी आणि तेरा धातूंनी संगृहीत आहेत. कितींनी असंगृहीत आहेत? कोणत्याही स्कंधांनी नाही, कोणत्याही आयतनांनी नाही, पाच धातूंनी असंगृहीत आहेत।”

Vipākavippayuttānaṃ saṅgahāsaṅgahā vissajjitā, evamidhāpi vissajjitabbaṃ siyā. Tenāha ‘‘vipākā dhammāti imassa viya vissajjanaṃ siyā’’ti. Tasmāti yasmā vippayuttena saṅgahitāsaṅgahitapadaniddese nippadesāva viññāṇaphassavedanā gahitā, tasmā. Tatthāti dhātukathāyaṃ. Abhidhammabhājanīyavasenāti [Pg.112] imasmiṃ paṭiccasamuppādavibhaṅge abhidhammabhājanīyavasena. Tenāha ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā cā’’tiādi. Tena yathāvuttaatthavaṇṇanā suttantabhājanīyavasena vuttāti yathādassitaṃ virodhaṃ pariharati. Yadi abhidhammabhājanīyavasena dhātukathāpāḷi pavattā, atha kasmā ‘‘kāmabhavo pañcahi khandhehi ekādasahāyatanehi sattarasahi dhātūhi saṅgahito. Rūpabhavo pañcahi khandhehi pañcahāyatanehi aṭṭhahi dhātūhi saṅgahito’’tiādinā (dhātu. 67-68) upādinnakkhandhavasena bhavo vissajjitoti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘bhavo pana…pe… na abhidhammabhājanīyavasena gahito’’ti. Evañca katvāti abhidhammabhājanīyavasena aggahitattā eva. Tatthāti dhātukathāyaṃ. Vipākañhetanti hi-saddo hetuattho. Yasmā yathāvuttabāttiṃsavidhaviññāṇaṃ vipākaṃ, tasmā taṃ saṅkhārapaccayanti imamatthaṃ dassento ‘‘viññāṇassa vipākattā’’tiādimāha.

विपाक-विप्रयुक्त धर्मांच्या संग्रह आणि असंग्रहाचे जे उत्तर (विसर्जन) दिले आहे, तसेच येथेही उत्तर दिले जावे. म्हणूनच म्हटले आहे— 'जसे 'विपाक धर्म' याचे उत्तर आहे, तसेच याचेही असावे.' 'त्यामुळे' म्हणजे ज्या कारणाने विप्रयुक्ताद्वारे संगृहीत-असंगृहीत पदांच्या निर्देशात संपूर्णपणे विज्ञान, स्पर्श आणि वेदना ग्रहण केल्या आहेत, म्हणून. 'तेथे' म्हणजे धातुकथेमध्ये. 'अभिधम्मभाजनियच्या वशाने' म्हणजे या प्रतीत्यसमुत्पादविभंगात अभिधम्मभाजनियच्या वशाने. म्हणूनच म्हटले आहे— 'अविद्याप्रत्ययाने संस्कार...' इत्यादी. त्याने, पूर्वोक्त अर्थवर्णन सुत्तन्तभाजनियच्या वशाने सांगितले आहे, असे म्हणून दर्शविलेल्या विरोधाचे परिहार (निवारण) केले जाते. जर अभिधम्मभाजनियच्या वशाने धातुकथापाळि प्रवृत्त झाली आहे, तर मग 'कामभव पाच स्कंधांनी, अकरा आयतनांनी आणि सतरा धातूंनी संगृहीत आहे. रूपभव पाच स्कंधांनी, पाच आयतनांनी आणि आठ धातूंनी संगृहीत आहे' इत्यादींद्वारे उपादिन्न-स्कंधांच्या वशाने भव स्पष्ट केला आहे, या आक्षेपाचा मनात विचार करून म्हटले आहे— 'भव मात्र... पे... अभिधम्मभाजनियच्या वशाने ग्रहण केला गेलेला नाही.' 'असे करून' म्हणजे अभिधम्मभाजनियच्या वशाने ग्रहण न केल्यामुळेच. 'तेथे' म्हणजे धातुकथेमध्ये. 'विपाकं हेतं' यातील 'हि' शब्द हेतूच्या अर्थात आहे. ज्या कारणाने पूर्वोक्त बत्तीस प्रकारचे विज्ञान हे विपाक आहे, म्हणून ते संस्कारप्रत्यय आहे, हा अर्थ दर्शविताना 'विज्ञानाच्या विपाकत्वामुळे' इत्यादी म्हटले आहे.

‘‘Somanassasahagatāneva sandhāya vutta’’nti idaṃ vicāretabbaṃ upekkhāsahagatakusalākusalajavanānantarampi somanassasahagatatadārammaṇassa icchitattā. Tathā hi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘catunnaṃ pana duhetukakusalacittānaṃ aññatarajavanassa pariyosāne ahetukacittaṃ tadārammaṇabhāvena patiṭṭhātī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 498 vipākuddhārakathā) vatvā ‘‘iṭṭhārammaṇe pana santīraṇampi tadārammaṇampi somanassasahagatamevā’’ti vuttaṃ. Kusalākusalañhi abhiiṭṭhampi ārammaṇaṃ tathābhisaṅkharaṇena kadāci na majjhattaṃ katvā na pavattati, vipākaṃ pana yathāsabhāvatova ārammaṇarasaṃ anubhavati. Tenāha ‘‘na sakkā vipākaṃ vañcetu’’nti. Kiriyajavanānaṃ pana visayābhisaṅkharaṇassa balavabhāvato tadanantarānaṃ tadārammaṇānaṃ yathāvisayaṃ vedanāvasena tadanuguṇatā icchitā. Ye pana kiriyajavanānantaraṃ tadārammaṇaṃ na icchanti, tesaṃ vattabbameva natthi. Yaṃ pana ‘‘javanena tadārammaṇaṃ niyametabba’’nti vuttaṃ, taṃ kusalaṃ sandhāya vuttanti ca vuttaṃ. Tasmā yathāvutto vicāretabbo. Tihetukajavanāvasāne ca duhetukajavanāvasāne cāti samuccayattho ca-saddo. Keci pana vibhāgaṃ akatvā ‘‘kusalajavanāvasānepi ahetukatadārammaṇaṃ hotīti ‘yebhuyyenā’ti vutta’’nti vadanti. Lobhacittassa vā sattānaṃ bahulaṃ uppajjanato ‘‘yebhuyyenā’’ti [Pg.113] vuttaṃ. ‘‘Sakiṃ vā’’ti vacanasiliṭṭhatāvasena vuttaṃ yathā ‘‘aṭṭha vā dasa vā’’ti dassetuṃ ‘‘dirattatirattādīsu viya veditabba’’nti āha. Vā-saddassa abhāvāti suyyamānassa vā-saddassa abhāvena vuttaṃ. Atthato pana tatthāpi vā-saddo labbhateva. Tirattaṃ pana vāsādike labbhamāne diratte vattabbameva natthīti dirattaggahaṇaṃ visuṃ na yojetīti adhippāyena ‘‘vacanasiliṭṭhatāmattenā’’ti vuttaṃ. Kevalaṃ ‘‘tiratta’’nti vutte aññattha vāsādinā antaritampi tirattaṃ gaṇheyya, dirattavisiṭṭhaṃ pana tirattaṃ vuccamānaṃ tena anantaritameva tirattaṃ dīpetīti āha ‘‘nirantaratirattadassanatthaṃ vā’’ti. Balavarūpādike ārammaṇeti atimahati rūpādiārammaṇe. ‘‘Adhippāyo’’ti etena ekacittakkhaṇāyukepi visaye kadāci tadārammaṇaṃ uppajjeyyāti ‘‘sakiṃ evā’’tiādinā vuttamatthaṃ ulliṅgeti. ‘‘Sabbadvāresu tadārammaṇe dve eva cittavārā āgatā’’ti vuttattā ayampi attho vicāretvā gahetabbo. Anurūpāya paṭisandhiyāti attano attano anucchavikena paṭisandhānakiccena.

“केवळ सौमनस्यसहगत चित्तांना उद्देशून म्हटले आहे” यावर विचार केला पाहिजे, कारण उपेक्षासहगत कुशल-अकुशल जवनांनंतरही सौमनस्यसहगत तदारंमणाची अपेक्षा केली जाते. तसेच अट्ठकथेमध्ये “चार द्विहेतुक कुशल चित्तांपैकी कोणत्याही एका जवनाच्या समाप्तीनंतर अहेतुक चित्त तदारंमणभावाने प्रतिष्ठित होते” असे सांगून, “इष्ट आलंबनात संतीरण आणि तदारंमण दोन्ही सौमनस्यसहगतच असतात” असे म्हटले आहे. कारण कुशल आणि अकुशल हे अति-इष्ट आलंबनाला देखील तशा अभिसंस्काराद्वारे कधीही तटस्थ न करता प्रवृत्त होत नाहीत, परंतु विपाक मात्र आपल्या स्वभावानुसारच आलंबनरसाचा अनुभव घेतो. म्हणूनच म्हटले आहे— “विपाकाला फसवणे शक्य नाही.” क्रियाजवनांच्या विषय-अभिसंस्काराच्या प्रबळतेमुळे, त्यांच्या नंतर येणाऱ्या तदारंमणांची विषयानुसार वेदनेच्या वशाने तदनुकूलता मान्य आहे. जे लोक क्रियाजवनानंतर तदारंमण मानत नाहीत, त्यांच्याविषयी काही बोलण्याची गरजच नाही. आणि जे “जवनाद्वारे तदारंमण नियमित केले जावे” असे म्हटले आहे, ते कुशलाला उद्देशून म्हटले आहे, असेही सांगितले आहे. म्हणून पूर्वोक्त विषयावर विचार केला पाहिजे. “त्रिहेतुक जवनाच्या समाप्तीनंतर आणि द्विहेतुक जवनाच्या समाप्तीनंतर” यातील 'च' शब्द हा समुच्चयाच्या अर्थात आहे. काही लोक मात्र विभाग न करता “कुशल जवनाच्या समाप्तीनंतरही अहेतुक तदारंमण होते, म्हणून 'बहुतांश करून' असे म्हटले आहे” असे म्हणतात. किंवा प्राण्यांमध्ये लोभचित्त वारंवार उत्पन्न होत असल्यामुळे 'बहुतांश करून' असे म्हटले आहे. “किंवा एकदा” हे वचनसौष्ठवाच्या वशाने म्हटले आहे, जसे “आठ किंवा दहा” हे दर्शविण्यासाठी “दोन रात्री, तीन रात्री इत्यादींप्रमाणे समजावे” असे म्हटले आहे. 'वा' (किंवा) शब्दाचा अभाव म्हणजे ऐकू येणाऱ्या 'वा' शब्दाच्या अभावामुळे म्हटले आहे. परंतु अर्थाच्या दृष्टीने तेथेही 'वा' शब्द प्राप्त होतोच. तीन रात्रींच्या वास्तव्यादी गोष्टी प्राप्त असताना दोन रात्रींविषयी बोलण्याची गरजच नाही, म्हणून दोन रात्रींचे ग्रहण स्वतंत्रपणे जोडले जात नाही, या अभिप्रायाने “केवळ वचनसौष्ठवासाठी” असे म्हटले आहे. केवळ “तीन रात्री” असे म्हटले असता इतर ठिकाणी वास्तव्यादींनी खंडित झालेल्या तीन रात्रींचेही ग्रहण होऊ शकते, परंतु दोन रात्रींनी विशिष्ट अशा तीन रात्री असे म्हटले असता, त्याद्वारे निरंतर (अखंडित) तीन रात्रीच दर्शविल्या जातात, म्हणून “किंवा निरंतर तीन रात्री दर्शविण्यासाठी” असे म्हटले आहे. 'प्रबळ रूपादी आलंबनात' म्हणजे अतिशय मोठ्या रूपादी आलंबनात. 'अभिप्राय' याने एका चित्तक्षणाच्या आयुष्याएवढ्या विषयातही कधीतरी तदारंमण उत्पन्न होऊ शकते, असा “एकदाच” इत्यादींद्वारे सांगितलेला अर्थ सूचित होतो. “सर्व द्वारांमध्ये तदारंमणात दोनच चित्तवार आले आहेत” असे म्हटल्यामुळे याही अर्थाचा विचार करून स्वीकार केला पाहिजे. 'अनुरूप प्रतिसंधीने' म्हणजे आपापल्या योग्य अशा प्रतिसंधीच्या कार्याने.

‘‘Kati paṭisandhiyo, kati paṭisandhicittānī’’tiādinā paṭisandhivicāro parato vitthārato kathīyatīti āha ‘‘paṭisandhikathā mahāvisayāti katvā pavattimeva tāva dassento’’ti. Ahetukadvayādīnanti ādi-saddena mahāvipākamahaggatavipāke saṅgaṇhāti. Dvāraniyamāniyamāvacananti dvārassa niyatāniyatāvacanaṃ, niyatadvāraṃ aniyatadvāranti vā avacananti attho. Anuppattitoti na uppajjanato. Yadipi ‘‘anurūpāya paṭisandhiyā’’ti paṭisandhipi heṭṭhā gahitā, ‘‘pavattiyaṃ panā’’ti adhikatattā pana pavattiyeva paccāmaṭṭhā. Paccayuppannabhāvena paṭhamuddiṭṭhāni sabbānipi lokiyavipākacittāni anvādesaṃ arahantīti āha ‘‘tatrassāti pavattiyaṃ bāttiṃsavidhassā’’ti.

“किती प्रतिसंधी आहेत, किती प्रतिसंधीचित्ते आहेत” इत्यादींद्वारे प्रतिसंधीचा विचार पुढे विस्ताराने सांगितला जाईल, म्हणून म्हटले आहे— “प्रतिसंधीकथा हा मोठा विषय असल्यामुळे, आधी प्रवृत्तीच (प्रवृत्तीकाळच) दर्शविताना.” 'अहेतुकद्वय' इत्यादींमधील 'इत्यादी' शब्दाने महाविपाक आणि महग्गत विपाकांचे ग्रहण होते. 'द्वारनियम-अनियम न सांगणे' म्हणजे द्वाराचे नियत किंवा अनियत न सांगणे, किंवा नियतद्वार अथवा अनियतद्वार असे न सांगणे, हा अर्थ आहे. 'अनुत्पत्तीमुळे' म्हणजे उत्पन्न न झाल्यामुळे. जरी “अनुरूप प्रतिसंधीने” याद्वारे प्रतिसंधी देखील खाली ग्रहण केली गेली आहे, तरीही “प्रवृत्तीत मात्र” हे मुख्य विषय असल्यामुळे प्रवृत्तीचाच निर्देश केला आहे. प्रत्ययोत्पन्नभावाने प्रथम निर्दिष्ट केलेली सर्वच लौकिक विपाकचित्ते अनुवादाला पात्र आहेत, म्हणून म्हटले आहे— “तेथे” म्हणजे “प्रवृत्तीतील बत्तीस प्रकारच्या (विपाकचित्तांचे)।”

Yathā kāmāvacarapaṭisandhiviññāṇasaṅkhātassa bījassa abhāvepi rūpabhave cakkhusotindriyapavattiānubhāvato cakkhusotaviññāṇānaṃ sambhavo, evaṃ teneva kāraṇena sampaṭicchanādīnampi tattha sambhavoti dassento ‘‘indriyapavattiānubhāvato evā’’tiādimāha. Tattha cakkhusotadvārabhedenāti cakkhusotadvāravisesena bhavitabbanti sambandho. Tassāti cakkhusotadvārassa. Dvāravantāpekkho dvārabhāvoti āha ‘‘viññāṇavīthibhedāyattattā’’ti. Tasmiñca satīti tasmiṃ [Pg.114] dvārabhede vīthibhede ca sati. Bhāvoti uppatti. Janakaṃ anubandhati nāmāti taṃsadise tabbohāraṃ katvā vuttaṃ.

ज्याप्रमाणे कामावचर प्रतिसंधी विज्ञानाचे बीज नसतानाही, रूपभवात चक्षु आणि श्रोत्र इंद्रियांच्या प्रवृत्तीच्या प्रभावामुळे चक्षुविज्ञान आणि श्रोत्रविज्ञानाचा संभव होतो; त्याचप्रमाणे त्याच कारणाने तेथे संप्रतीच्छन इत्यादींचाही संभव होतो, हे दर्शविताना 'इंद्रियप्रवृत्तीच्या प्रभावामुळेच' (इन्द्रियपवत्तिआनुभावतो एवा) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'चक्षु-श्रोत्रद्वाराच्या भेदाने' म्हणजे चक्षु आणि श्रोत्रद्वाराच्या विशेषाने असावे, असा संबंध आहे. 'त्याच्या' म्हणजे चक्षु-श्रोत्रद्वाराच्या. द्वारवंताच्या अपेक्षेने द्वारभाव असतो, म्हणून 'विज्ञानवीथीच्या भेदावर अवलंबून असल्यामुळे' (विञ्ञाणवीथिभेदायत्तत्ता) असे म्हटले आहे. 'आणि ते असताना' म्हणजे त्या द्वारभेदात आणि वीथीभेदात सती (असताना). 'भाव' म्हणजे उत्पत्ती. 'जनकाचे अनुकरण करतो' म्हणजे त्याच्यासारख्या व्यवहाराने तसे म्हटले आहे.

Idaṃ pana vatvāti rūpārūpāvacaradhamme ārabbha tadārammaṇānuppattiṃ vatvā. Bhāvanāyāti akusalabhāvanāya saṃkilesavaḍḍhanena, saṃkiliṭṭhasamādhānenāti attho. Tathā hi lobhadosasahagatacittuppādepi samādhi ‘‘avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhaṭamānasatā’’tiādinā (dha. sa. 11) niddiṭṭho. Avatthubhāvadassanatthanti aṭṭhānabhāvadassanatthaṃ, anārammaṇabhāvadassanatthanti attho.

परंतु हे बोलून' म्हणजे रूप आणि अरूप भूमीतील धर्मांना उद्देशून तदारम्मणाची अनुत्पत्ती सांगून. 'भावनेने' म्हणजे अकुशल भावनेने, संक्लेश वाढविल्याने, संक्लिष्ट समाधानाने असा अर्थ आहे. कारण, लोभ आणि द्वेषाने युक्त चित्तोत्पादातही समाधी 'अवस्थिति, अविसाहार (एकाग्रता), अविक्षेप, अविसाहतमानसत' (धम्मसंगणि ११) इत्यादींद्वारे निर्दिष्ट केली आहे. 'अवस्तुभाव दर्शविण्यासाठी' म्हणजे अस्थानभाव (अशक्यत्व) दर्शविण्यासाठी, अनालंबनभाव दर्शविण्यासाठी असा अर्थ आहे.

‘‘Kena katthā’’ti padassa ‘‘kena cittena kasmiṃ bhave’’ti saṅkhepena vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘ekūnavīsatī’’tiādi vuttaṃ. Tattha tena tena cittenāti tena tena ahetukadvayādicittena saddhiṃ pavattamānā paṭisandhikkhaṇe rūpārūpadhammā ekūnavīsati paṭisandhiyoti yojanā. Tena tena cittena sahajātādipaccayatāya hetubhūtena, karaṇabhūtena vā. Tattha tattha bhave.

‘केण कत्थ’ (कोणाद्वारे कोठे) या पदाचा ‘कोणत्या चित्ताने कोणत्या भवात’ असा संक्षेपाने सांगितलेला अर्थ विस्ताराने दर्शविण्यासाठी ‘एकूणवीस’ (एकूनवीसति) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे ‘त्या त्या चित्ताने’ म्हणजे त्या त्या अहेतुक द्वय इत्यादी चित्तांसोबत प्रवृत्त होणारे प्रतिसंधीच्या क्षणी रूप आणि अरूप धर्म हे एकोणीस प्रतिसंधी आहेत, अशी योजना आहे. त्या त्या चित्ताने म्हणजे सहजात इत्यादी प्रत्ययभावाने हेतू झालेल्या किंवा करण झालेल्या चित्ताने. त्या त्या भवात.

Anussaraṇattho byāpāro anussaraṇabyāpāro. Kecīti dhammasirittheraṃ sandhāya vadati. Tīsu javanavāresu…pe… bhavitabbanti kammādiupaṭṭhānassa parato tīhi javanavārehi pavattitabbanti attho. Tenāha ‘‘aneka…pe… abhippalambanañca hotī’’ti. Tasmāti yasmā ekajavanavārasseva kammādiupaṭṭhānena maraṇaṃ na sambhavati, tasmā. Phoṭṭhabbassāti pahāraphoṭṭhabbassa. Bhavaṅgacitte vattamāne, antarantarā pañcadvāravīthiyā vā vattamānāya phoṭṭhabbasamāyoge paṭhamaṃ kāyadvārāvajjanuppatti yuttā, tathāpi kismiñci cintiyamāne tamevārabbha ekasmiṃ javanavāre pavatte pacchā kāyadvārāvajjanuppatti siyā cittassa lahuparivattibhāvatoti kecivādassa adhippāyo. Yathā niddāyantassa phoṭṭhabbasamāyogena pabujjhanakāle manodvārāvajjanameva āvaṭṭeti, na kāyadvārāvajjanaṃ. ‘‘Pañcahi viññāṇehi na paṭibujjhatī’’ti (vibha. 751) hi vuttaṃ. Evaṃsampadaṃ vā etaṃ daṭṭhabbaṃ. Lahukapaccupaṭṭhānanti lahuupaṭṭhānaṃ. Manodvārassa visayo kammādiko. Lahukatāti lahupaṭṭhānatā. Rūpānanti cakkhādirūpadhammānaṃ. Visayabhāvepīti rūpāyatanādivisayasabbhāvepi. Yesaṃ visayo atthīti yesaṃ nippariyāyena [Pg.115] visayo atthi. Taṃdassanatthamevāti tesaṃ sārammaṇānaṃyeva dassanatthaṃ. Tenāti tasmā.

अनुस्मरण रूपी व्यापार म्हणजे अनुस्मरणव्यापार. 'काही आचार्य' (केचि) असे धम्मसिरि थेरांना उद्देशून म्हणतात. 'तीन जवनवारांमध्ये...पे... असावे' म्हणजे कर्मादींच्या उपस्थानानंतर तीन जवनवारांनी प्रवृत्त व्हावे असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अनेक...पे... आणि प्रलंबन (विलंब) होते'. 'त्यामुळे' म्हणजे ज्या कारणाने केवळ एका जवनवाराने कर्मादींच्या उपस्थानाने मरण संभवत नाही, म्हणून. 'फोठ्ठब्बाचे' (स्पर्शव्यापाराचे) म्हणजे प्रहार-स्पर्शाचे. भवांग चित्त चालू असताना, किंवा वेळोवेळी पंचद्वारवीथी चालू असताना, स्पर्शाचा संयोग झाल्यावर प्रथम कायद्वार-आवर्जनाची उत्पत्ती योग्य आहे; तरीही काही विचार करत असताना त्यालाच आरंभ करून एका जवनवारात प्रवृत्त झाल्यावर, चित्ताच्या शीघ्रपरिवर्तनशीलतेमुळे नंतर कायद्वार-आवर्जनाची उत्पत्ती होऊ शकते, असा 'केचि' (काही आचार्यांच्या) मताचा अभिप्राय आहे. ज्याप्रमाणे झोपलेल्या व्यक्तीला स्पर्शाच्या संयोगाने जागे होताना मनोध्वार-आवर्जनच आवर्तित करते, कायद्वार-आवर्जन नाही. कारण 'पाच विज्ञानांनी जागृत होत नाही' (विभंग ७५१) असे म्हटले आहे. किंवा हे अशा प्रकारे संपन्न झाले आहे असे समजावे. 'लघुक प्रत्युपस्थान' म्हणजे शीघ्र उपस्थान. मनोध्वाराचा विषय कर्मादी आहे. 'लघुकता' म्हणजे शीघ्र उपस्थानता. 'रूपांचे' म्हणजे चक्षू इत्यादी रूपधर्मांचे. 'विषयभाव असतानाही' म्हणजे रूपायातन इत्यादी विषयांचे अस्तित्व असतानाही. 'ज्यांचा विषय आहे' म्हणजे ज्यांचा स्पष्टपणे विषय आहे. 'ते दर्शविण्यासाठीच' म्हणजे त्या सालंबनांचेच दर्शन घडविण्यासाठी. 'त्याने' म्हणजे त्यामुळे.

‘‘Bhūmicittuppādādivasenā’’ti idaṃ kammaṃ sandhāya vuttaṃ, kammanimittassapi vasena labbhateva tassa chaḷārammaṇabhāvato. Gatinimittassa pana pabhedo nīlādikoyeva.

‘भूमी, चित्तोत्पाद इत्यादींच्या वशाने’ हे कर्माला उद्देशून म्हटले आहे, कारण कर्माच्या निमित्ताने देखील त्याचे सहा आळंबन (षडालंबन) असणे प्राप्त होतेच. गतीनिमित्ताचा भेद मात्र नील (निळा) इत्यादी रंगांप्रमाणेच असतो.

Anupacchinnesu maggena appahīnesu. Tañca kammādiṃ. Bhavantaraninnāditā cittasantānassa bhavapatthanāya tathābhisaṅkhatattā. Yasmiñhi cittasantāne puññādicetanāya viya bhavapatthanāya paribhāvanā anupacchinnā, tattheva bhavantarapariyāpannacittuppatti. Taṃ pana cittaṃ tathā uppajjamānaṃ tāya vināmitaṃ viya hotīti vuttaṃ ‘‘anupacchinnakilesabalavināmita’’nti. Sabbatthāti sugatiduggatīsu. Itarāyāti sugatipaṭisandhininnāya cutiyā. ‘‘Nicchinantī’’ti vuttassa nicchayassa nibandhanaṃ āgamaṃ dassento ‘‘nimittassādagadhitaṃ vā’’tiādimāha.

‘अनुपच्छिन्न’ म्हणजे मार्गाने नष्ट न केलेले (अप्रहीण). ‘आणि त्या कर्मादींना’. चित्तसंतानाची दुसऱ्या भवाकडे झुकण्याची प्रवृत्ती ही भवप्रार्थनेसाठी (भवाच्या इच्छेसाठी) तशी अभिसंस्कृत झाल्यामुळे असते. ज्या चित्तसंतानामध्ये पुण्यादी चेतनेप्रमाणे भवप्रार्थनेची भावना खंडित झालेली नसते, तेथेच दुसऱ्या भवात समाविष्ट असणाऱ्या चित्ताची उत्पत्ती होते. परंतु ते चित्त तसे उत्पन्न होत असताना तिच्याद्वारे वाकविले गेल्यासारखे होते, म्हणून ‘अनुपच्छिन्न-क्लेशबल-विनामित’ (अखंडित क्लेशबलाने वाकविलेले) असे म्हटले आहे. ‘सर्वत्र’ म्हणजे सुगती आणि दुर्गतीमध्ये. ‘इतर’ म्हणजे सुगती प्रतिसंधीकडे झुकणाऱ्या च्युतीद्वारे. ‘निश्चय करतात’ (निच्छिनन्ति) या सांगितलेल्या निश्चयाचे कारण असणारा आगम (शास्त्र) दर्शविताना ‘निमित्ताच्या आस्वादाने आसक्त किंवा...’ इत्यादी म्हटले आहे.

Akusale hi duggatūpanissaye niyamite kusalaṃ sugatūpanissayoti niyamitameva hotīti.

कारण अकुशल हे दुर्गतीचे उपनिषय (कारण) म्हणून निश्चित झाल्यावर, कुशल हे सुगतीचे उपनिषय म्हणून निश्चितच होते.

Aniṭṭhaṃ ārammaṇaṃ āha yato duggatipaṭisandhi dassīyatīti adhippāyo. Yadi evaṃ ‘‘rāgādihetubhūta’’nti kasmā vuttanti āha ‘‘tampi hi…pe… hotī’’ti. Tampīti aniṭṭhārammaṇampi. Yasmā pana hīnaṃ ārammaṇanti ārammaṇabhūtakammanimittaṃ adhippetaṃ, tasmā ‘‘akusalavipākajanakakammasahajātānaṃ vā’’tiādi vuttaṃ. Kammanimittabhūtañhi ārammaṇaṃ yaṃ vipākassa janakaṃ kammaṃ, tena sahajātānaṃ, tassa kammassa sadisāsannajavanasahajātānañca rāgādīnaṃ ārammaṇapaccayasaṅkhāto hetu hoti, so eva cassa hīnabhāvoti dassetuṃ ‘‘tañhī’’tiādi vuttaṃ. Kammavasena aniṭṭhanti hīnassa akusalakammassa ārammaṇato ārammaṇatāvasena hīnanti katvā aniṭṭhaṃ, sabhāvena iṭṭhampīti adhippāyo. ‘‘Aññathā cā’’tiādinā kammanimittārammaṇassa akusalavipākassa na sambhavoti dasseti. Āsannakatakammārammaṇasantatiyanti āsannakatassa kammassa ārammaṇasantāne. Taṃsadisanti yathāvuttakammārammaṇasadisaṃ. Paṭisandhiārammaṇūpaṭṭhāpakanti paṭisandhiyā ārammaṇassa upaṭṭhāpakaṃ. Cutiāsannajavanānaṃ paṭisandhijanakatte ayamattho labbheyyāti codanaṃ manasi [Pg.116] katvā āha ‘‘na ca paṭisandhiyā’’tiādi. Taṃsamānavīthiyanti tāya paṭisandhiyā ekavīthiyaṃ. Na assāditānīti assādanabhūtāya taṇhāya na āmaṭṭhāni.

अनिष्ट आलंबन सांगितले आहे, कारण त्यावरून दुर्गतीची प्रतिसंधी दर्शविली जाते, असा अभिप्राय आहे. जर असे आहे, तर ‘रागादींचे हेतू झालेले’ असे का म्हटले? यावर म्हणतात - ‘ते देखील...पे... होते’. ‘ते देखील’ म्हणजे अनिष्ट आलंबन देखील. परंतु ज्या अर्थी ‘हीन आलंबन’ याने आलंबनभूत कर्मनिमित्त अभिप्रेत आहे, म्हणून ‘अकुशल विपाकाचे जनक असणाऱ्या कर्मासोबत उत्पन्न झालेल्यांचे किंवा...’ इत्यादी म्हटले आहे. कारण कर्मनिमित्तभूत आलंबन जे विपाकाचे जनक कर्म आहे, त्याच्याशी सहजात असणाऱ्या आणि त्या कर्माच्या समान असणाऱ्या आसन्न जवनांशी सहजात असणाऱ्या रागादींचा आलंबनप्रत्यय नावाचा हेतू होते; तोच त्याचा हीनभाव आहे हे दर्शविण्यासाठी ‘ते खरोखर...’ इत्यादी म्हटले आहे. कर्माच्या वशाने अनिष्ट म्हणजे हीन अकुशल कर्माच्या आलंबनामुळे आलंबनत्वाच्या वशाने हीन मानून अनिष्ट, परंतु स्वभावाने इष्ट देखील असा अभिप्राय आहे. ‘आणि अन्यथा...’ इत्यादींद्वारे कर्मनिमित्त आलंबनाच्या अकुशल विपाकाचा संभव होत नाही, हे दर्शवितात. ‘आसन्न केलेल्या कर्माच्या आलंबनसंतानामध्ये’ म्हणजे आसन्न केलेल्या कर्माच्या आलंबनप्रवाहात. ‘त्याच्यासारखे’ म्हणजे पूर्वोक्त कर्माच्या आलंबनासारखे. ‘प्रतिसंधीच्या आलंबनाचे उपस्थापक’ म्हणजे प्रतिसंधीच्या आलंबनाला उपस्थित करणारे. च्युतीच्या आसन्न जवनांना प्रतिसंधीचे जनकत्व असल्यास हा अर्थ प्राप्त होईल, अशी शंका मनात घेऊन ‘आणि प्रतिसंधीचे नाही...’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘त्याच्या समान वीथीमध्ये’ म्हणजे त्या प्रतिसंधीच्या एकाच वीथीमध्ये. ‘आस्वादित नाही’ म्हणजे आस्वादनरूप असणाऱ्या तृष्णेने स्पर्श न केलेले.

Samattāti paripuṇṇā, pariyattā vā. ‘‘Maraṇakāle…pe… samādinnā’’ti vacanato yathāvuttacutiāsannajavanānaṃ paṭisandhidānaṃ siddhanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘na ca dubbalehī’’tiādi. ‘‘Vakkhati cā’’tiādinā vuttamevatthaṃ upacayena pākaṭataraṃ karoti. Ñāṇavatthuvibhaṅgavaṇṇanāyañhi ‘‘pañcahi viññāṇehi na kañci dhammaṃ paṭivijānātī’’ti padānaṃ atthaṃ vivaranto vakkhati ‘‘sabbampi…pe… paṭikkhittānī’’ti. Tattha paṭivijānanādīti ādi-saddena iriyāpathakappanakāyavacīkammupaṭṭhāpanakusalākusaladhammasamādānasamāpajjanavuṭṭhānāni saṅgaṇhāti. Upapajjanasupinadassanādīnaṃ manodvārikacitteneva pavatti pākaṭāti tāni bahi karonto ‘‘cavanapariyosānaṃ kicca’’nti āha. Sahajavanakānīti javanasahitāni, pañcadvārikajavanehi saddhinti attho.

"समत्ता" म्हणजे परिपूर्ण किंवा पर्याप्त. "मरणकाली...पे... समादिन्ना" (स्वीकारलेले) या वचनावरून, वर सांगितलेल्या च्युती-जवळच्या (मरणकालच्या) जवनांचे प्रतिसंधी देणे सिद्ध होते, या आक्षेपाला लक्षात घेऊन "न च दुब्बलेहि" (आणि दुर्बलांद्वारे नाही) इत्यादी म्हटले आहे. "वक्खति च" (आणि सांगतील) इत्यादींद्वारे सांगितलेलाच अर्थ उपचयाने (अधिक स्पष्टतेने) अधिक स्पष्ट करतात. कारण, ज्ञानवत्थुविभंगवण्णना मध्ये "पञ्चहि विञ्ञाणेहि न कञ्चि धम्मं पटिविजानाति" (पाच विज्ञानांद्वारे कोणत्याही धर्माला जाणत नाही) या पदांचा अर्थ स्पष्ट करताना सांगतील की "सब्बम्पि...पे... पटिक्खित्तानि" (सर्व काही...पे... नाकारले आहे). तेथे 'पटिविजानन' (विशेष जाणणे) इत्यादी मधील 'इत्यादी' (आदि) शब्दाने इरियापथ (शारीरिक मुद्रा) कल्पनेचे काय-वची-कर्म प्रस्थापित करणे, कुशल-अकुशल धर्मांचे ग्रहण करणे, समापत्ती आणि वुट्ठान (समाधीतून उठणे) यांचा संग्रह होतो. उपपज्जन (उत्पत्ती), सुपिणदस्सन (स्वप्न पाहणे) इत्यादींची प्रवृत्ती मनोद्वारिक चित्तानेच होते हे स्पष्ट असल्यामुळे, त्यांना वगळून "चवनपरियोसानं किच्चं" (च्युती-पर्यवसान असणारे कार्य) असे म्हटले आहे. "सहजवनकानि" म्हणजे जवनासह असलेले, पंचद्वारिक जवनांसोबत असा अर्थ आहे.

Tatthāti ‘‘pañcahi viññāṇehi na kañci dhammaṃ paṭivijānātī’’ti pāḷivaṇṇanāyaṃ. Na kañci dhammaṃ paṭivijānātīti ettha na sabbe rūpādidhammā dhammaggahaṇena gahitāti yathādhippetadhammadassanatthaṃ ‘‘manopubbaṅgamā dhammāti (dha. pa. 1-2) evaṃ vuttaṃ ekampi kusalaṃ vā akusalaṃ vā na paṭivijānātī’’ti aṭṭhakathāyaṃ vuttanti dassetvā tassa atthaṃ vivaranto ‘‘yesa’’ntiādimāha. Tassattho – yesaṃ kusalākusaladhammānaṃ paṭivibhāvanappavattiyā siddhā vipākadhammatā yonisomanasikāraayonisomanasikārasamuṭṭhānā, yāya sukhaṃ vā dukkhaṃ vā taṃsantāne anveti anugacchati, pañcaviññāṇānaṃ sā vipākadhammatā paṭikkhittā paṭisedhitāti. Tādisamevāti kusalākusaladhammapaṭivijānanasadisameva. Yadi pañcadvāre yathāvuttakiccassa karaṇe sahajavanakāni vīthicittāni paṭikkhittāni, kathaṃ tattha cavanupapajjanāni sambhavantīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘tadārammaṇānantaraṃ panā’’tiādi. Nippariyāyena manodvārikabhāvo manodvārāvajjanuppattipubbakoti tadabhāvenāha ‘‘iminā adhippāyenā’’ti. Avasesekacittakkhaṇāyuke rūpādimhīti yojanā.

"तेथे" म्हणजे "पञ्चहि विञ्ञाणेहि न कञ्चि धम्मं पटिविजानाति" या पाळी-वर्णनेमध्ये. "कोणत्याही धर्माला जाणत नाही" यामध्ये 'धर्म' या शब्दाच्या ग्रहणाने सर्व रूपादी धर्म घेतले जात नाहीत, तर अभिप्रेत धर्म दाखवण्यासाठी "मनोपुब्बङ्गमा धम्मा" (धम्मपद १-२) असे म्हटले आहे, "एकही कुशल किंवा अकुशल धर्म जाणत नाही" असे अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे, हे दर्शवून त्याचा अर्थ स्पष्ट करताना "येसं" इत्यादी म्हटले आहे. त्याचा अर्थ असा - ज्या कुशल-अकुशल धर्मांच्या प्रतिविभावन प्रवृत्तीने विपाकधर्मता सिद्ध होते, जी योनिसोमनसिकार (योग्य मनन) आणि अयोनिसोमनसिकार (अयोग्य मनन) यांमुळे उत्पन्न होते, ज्याद्वारे सुख किंवा दुःख त्या संतानामध्ये (प्रवाहामध्ये) अनुगमन करते (मागोमाग येते), पंचविज्ञानांची ती विपाकधर्मता नाकारली (प्रतिषेध केली) आहे. "तादिसमेव" म्हणजे कुशल-अकुशल धर्मांच्या जाणण्यासारखेच. जर पंचद्वारांमध्ये वर सांगितलेले कार्य करताना सहजवनक वीथिचित्ते नाकारली आहेत, तर तेथे च्युती आणि उत्पत्ती कशी संभवतात? या आक्षेपाला लक्षात घेऊन "तदारम्मणानन्तरं पना" इत्यादी म्हटले आहे. स्पष्टपणे मनोद्वारिक भाव हा मनोद्वारावज्जनाच्या उत्पत्तीपूर्वीचा असतो, म्हणून त्याच्या अभावामुळे "इमिना अधिप्यायेन" (या अभिप्रायाने) असे म्हटले आहे. "अवशिष्ट एका चित्तक्षणाच्या आयुष्याएवढ्या रूपादींमध्ये" अशी योजना आहे.

Upacāro viya daṭṭhabbā samānārammaṇattā, upapattinimittattā ca. Kecīti dhammasirittheraṃ sandhāya vadati. Mahaggatāvasānaṃ vadantīti yathāpaccayaṃ mahaggatasamāpattiṃ [Pg.117] samāpajjitvā vuṭṭhitassa sā vīthi uppajjati, tato cuticittaṃ hotīti vadanti. Atītārammaṇā ekādasavidhāti nava kāmāvacarasugaticutiyo, dve viññāṇañcāyatananevasaññānāsaññāyatanaāruppacutiyoti evaṃ atītārammaṇā ekādasavidhā sugaticutiyo. Pañca rūpāvacarā, vuttāvasesā dve arūpāvacarāti navattabbārammaṇā sattavidhā cutiyo. Duggaticuti pana parato vuccatīti idha na gahitā. Tathā hi vakkhati ‘‘duggaticutiyā pana…pe… na dassitā’’ti.

समान आलंबन असल्यामुळे आणि उत्पत्तीचे निमित्त असल्यामुळे उपचाराप्रमाणे पाहिले पाहिजे. "केची" (काही आचार्य) हे धम्मसिरि थेरांना उद्देशून म्हटले आहे. "महग्गतावसानं वदन्ति" (महग्गत-अवसान म्हणतात) म्हणजे प्रत्ययानुसार (कारणानुसार) महग्गत समापत्तीमध्ये समापन्न होऊन उठलेल्याची ती वीथि उत्पन्न होते, त्यानंतर च्युतिचित्त होते असे ते म्हणतात. "अतीतारम्मणा एकादसविधा" (अतीत आलंबन असणारी अकरा प्रकारची) म्हणजे नऊ कामावचर सुगती च्युती, दोन विज्ञानांचायतन आणि नेवसंज्ञानासंज्ञायतन आरूप्य च्युती, अशा प्रकारे अतीत आलंबन असणाऱ्या अकरा प्रकारच्या सुगती च्युती आहेत. पाच रूपावचर आणि सांगितलेल्या उरलेल्या दोन अरूपावचर, अशा प्रकारे नवत्तब्ब (सांगता न येणारे) आलंबन असणाऱ्या सात प्रकारच्या च्युती आहेत. दुर्गती च्युती तर पुढे सांगितली जाईल, म्हणून येथे घेतलेली नाही. तसेच ते पुढे सांगतील की "दुग्गतिचुतिया पन...पे... न दस्सिता" (दुर्गती च्युतीची तर...पे... दाखवलेली नाही).

Evamādiketi ādi-saddena ‘‘suddhāya vā javanavīthiyā’’tiādivacanaṃ saṅgaṇhāti. Tathā hi vuttaṃ ‘‘suddhāya vāti mahaggatakammanimittārammaṇāya javanavīthiyā’’ti. ‘‘Viññāyatī’’ti iminā yadipi ‘‘pathavīkasiṇādī’’tiādisaddena arūpāvacarajjhānārammaṇassāpi saṅgaho sambhavati, ‘‘cakkhusotānaṃ vā’’ti pana dvāradvayasseva vasena vikappantarakaraṇaṃ yathādhippetassa atthassa ñāpakanti dasseti. Ñāpakañca nāma agatikā gatīti yathāvuttaṃ ñāpakaṃ asambhāvento ‘‘athāpī’’tiādimāha. Yo yattha sambhavati, tassa yojanā yathāsambhavayojanā, tāya. Ayampi paṭisandhīti āruppacutiyā anantaraṃ paṭisandhiṃ vadati. Tatthevāti ‘‘pathavīkasiṇādikaṃ vā nimitta’’nti vutte paṭhame vikappe eva. Heṭṭhimā heṭṭhimā paṭisandhi natthīti yojanā. Tenāti tasmā. Tatoti catutthāruppacutito. Tatthevāti catutthāruppe eva. Atītārammaṇā paṭisandhi, tato catutthāruppacutito kāmāvacare atītapaccuppannārammaṇā paṭisandhi. Itarāhīti āruppacutīhi. Dutiyā āruppapaṭisandhi atītārammaṇā, itarā navattabbārammaṇāti āha ‘‘yathāsambhava’’nti. Atītapaccuppannārammaṇā ca kāmāvacarapaṭisandhīti etthāpi itarāhīti sambandho. Sabbattha ca ‘‘yojetabbā’’ti sambandhitabbaṃ. Imassa visesassāti ‘‘tenā’’tiādinā yathāvuttassa visesassa. Visuṃ uddharaṇaṃ kataṃ adhikavacanamaññamatthaṃ bodhetīti.

"एवमादिके" (यांसारखे) मधील 'आदि' शब्दाने "सुद्धाय वा जवनवीथिया" (किंवा शुद्ध जवनवीथीने) इत्यादी वचनाचा संग्रह होतो. तसेच म्हटले आहे की "सुद्धाय वा" म्हणजे महग्गत कर्मनिमित्त आलंबन असणाऱ्या जवनवीथीने. "विञ्ञायति" (जाणले जाते) याने जरी "पथवीकसिणादि" (पृथ्वीकृत्स्न इत्यादी) या शब्दाने अरूपावचर ध्यानाच्या आलंबनाचाही संग्रह संभवतो, तरी "चक्खुसोतानं वा" (किंवा चक्षु आणि श्रोत्रांचे) या दोन द्वारांच्याच आधारे दुसरा विकल्प करणे हे अभिप्रेत अर्थाचे ज्ञापक (दर्शक) आहे असे दर्शवते. आणि ज्ञापक म्हणजे 'अगतिका गती' (गती नसलेल्याची गती) या सांगितलेल्या ज्ञापकाचा असंभव दर्शवत "अथापि" इत्यादी म्हटले आहे. जो जेथे संभवतो, त्याची योजना म्हणजे 'यथासंभव योजना', तिच्याद्वारे. "अयम्पि पटिसन्धि" (ही देखील प्रतिसंधी) म्हणजे आरूप्य च्युतीनंतरची प्रतिसंधी सांगत आहे. "तत्थेव" (तेथेच) म्हणजे "पथवीकसिणादिकं वा निमित्तं" असे म्हटल्यावर पहिल्या विकल्पातच. "खालची खालची प्रतिसंधी नाही" अशी योजना आहे. "तेन" म्हणजे त्यामुळे. "ततो" म्हणजे चौथ्या आरूप्य च्युतीपासून. "तत्थेव" म्हणजे चौथ्या आरूप्यामध्येच. अतीत आलंबन असणारी प्रतिसंधी, त्यानंतर चौथ्या आरूप्य च्युतीपासून कामावचरामध्ये अतीत-प्रत्युत्पन्न (वर्तमान) आलंबन असणारी प्रतिसंधी. "इतराहि" म्हणजे इतर आरूप्य च्युतींद्वारे. दुसरी आरूप्य प्रतिसंधी अतीत आलंबन असणारी आहे, इतर नवत्तब्ब (सांगता न येणारे) आलंबन असणाऱ्या आहेत, म्हणून "यथासंभवं" असे म्हटले आहे. "अतीत-प्रत्युत्पन्न आलंबन असणारी आणि कामावचर प्रतिसंधी" येथे देखील "इतराहि" (इतरांद्वारे) असा संबंध आहे. आणि सर्वत्र "योजेतब्बा" (योजना करावी) असा संबंध जोडला पाहिजे. "इमस्स विसेसस्स" (या विशेषाचा) म्हणजे "तेन" इत्यादींद्वारे सांगितलेल्या विशेषाचा. वेगळे उद्धरण केलेले अधिकचे वचन दुसऱ्या अर्थाचा बोध करून देते.

Ārammaṇavasena ekavidhāyāti atītārammaṇatāvasena ekavidhāya. Duvidhāti atītārammaṇā, paccuppannārammaṇā cāti dvippakārā. Duggaticutiyā ārammaṇavasena ‘‘ekavidhāyā’’ti padaṃ ānetvā yojetabbaṃ. Atītapaccuppannārammaṇatāya dvippakārā kāmāvacarapaṭisandhi, navattabbārammaṇatāya [Pg.118] ekappakārā rūpāvacarapaṭisandhi, navattabbātītārammaṇatāya dvippakārā āruppapaṭisandhīti āha ‘‘dviekadvippakārānaṃ kāmarūpāruppānaṃ vasenā’’ti. ‘‘Tathevā’’ti iminā ‘‘dviekadvippakārānaṃ kāmarūpāruppānaṃ vasenā’’ti padadvayaṃ ākaḍḍhati. Duvidhāyāti navattabbātītārammaṇatāvasena duvidhāya. Paccekanti visuṃ visuṃ. Dvinnaṃ dvinnaṃ kāmāruppānanti etthāyaṃ yojanā – navattabbārammaṇāya āruppacutiyā anantarā atītārammaṇā paccuppannārammaṇā ca dve kāmapaṭisandhī, navattabbārammaṇā atītārammaṇā ca dve āruppapaṭisandhī, tathā atītārammaṇāyapīti imāsaṃ vasena aṭṭhavidhā.

"आरम्मणवसेन एकविधाय" (आलंबनाच्या दृष्टीने एका प्रकारची) म्हणजे अतीत आलंबन असण्याच्या दृष्टीने एका प्रकारची. "दुविधा" (दोन प्रकारची) म्हणजे अतीत आलंबन आणि प्रत्युत्पन्न (वर्तमान) आलंबन अशा दोन प्रकारची. दुर्गती च्युतीच्या आलंबनाच्या दृष्टीने "एकविधाय" हे पद आणून योजना करावी. अतीत-प्रत्युत्पन्न आलंबन असण्याने दोन प्रकारची कामावचर प्रतिसंधी, नवत्तब्ब (सांगता न येणारे) आलंबन असण्याने एका प्रकारची रूपावचर प्रतिसंधी, आणि नवत्तब्ब-अतीत आलंबन असण्याने दोन प्रकारची आरूप्य प्रतिसंधी, म्हणून "द्विएकद्विप्पकारानं कामरूपारुप्पानं वसेन" (दोन, एक आणि दोन प्रकारच्या काम, रूप आणि अरूप यांच्याद्वारे) असे म्हटले आहे. "तथेव" (तसेच) याने "द्विएकद्विप्पकारानं कामरूपारुप्पानं वसेन" या दोन पदांचे आकर्षण होते. "दुविधाय" म्हणजे नवत्तब्ब-अतीत आलंबन असण्याच्या दृष्टीने दोन प्रकारची. "पच्चेकं" म्हणजे स्वतंत्रपणे (वेगवेगळे). "द्विन्नं द्विन्नं कामारुप्पानं" (दोन दोन काम आणि अरूप यांच्या) येथे ही योजना आहे - नवत्तब्ब आलंबन असणाऱ्या आरूप्य च्युतीनंतर अतीत आलंबन आणि प्रत्युत्पन्न आलंबन असणाऱ्या दोन काम-प्रतिसंधी, नवत्तब्ब आलंबन आणि अतीत आलंबन असणाऱ्या दोन आरूप्य प्रतिसंधी, तसेच अतीत आलंबन असणाऱ्या देखील, यांच्या आधारे आठ प्रकारची होते.

‘‘Dvidvī’’ti gāthāya vuttamevatthaṃ sukhaggahaṇatthaṃ saṅgahetvā dasseti. Yadipi ‘‘kammassa katattā’’tiādināpi kammassa vipākānaṃ upanissayapaccayabhāvo gahitoyeva hoti, ‘‘kusalākusalaṃ kamma’’ntiādinā pana visuṃ upanissayapaccayabhāvo dassīyatīti ‘‘kāmāvacarassa…pe… ādinā nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo dassitappakāro’’ti āha.

“द्विद्वि” (दोन-दोन) या गाथेमध्ये सांगितलेलाच अर्थ सहज समजण्यासाठी संकलित करून दर्शविला आहे. जरी “कम्मस्स कतत्ता” (कर्माच्या कृतत्वामुळे) इत्यादींद्वारे कर्माच्या विपाकांचा उपनिस्सयप्रत्ययभाव (उपनिश्रयप्रत्ययभाव) गृहीत धरलेलाच असतो, तरीही “कुसलाकुसलं कम्मं” (कुशल-अकुशल कर्म) इत्यादींद्वारे स्वतंत्रपणे उपनिस्सयप्रत्ययभाव दर्शविला जातो, म्हणून “कामावचरस्स...पे... (कामावचराचे...पे...)” इत्यादींद्वारे नानाक्षणिक-कर्मप्रत्ययभाव दर्शविलेल्या प्रकारे आहे, असे म्हटले आहे.

Ādinā vimissaviññāṇenāti ekassa bhavassa ādibhūtena rūpavimissena paṭisandhiviññāṇena. Aññatthāti saṃsedajaopapātikayoniyaṃ. Avacanaṃ paṭikkhepaṃ maññamāno ‘‘gandharasāhārānaṃ paṭikkhittattā’’ti vatvā sabbena sabbaṃ rūpabhave te natthīti adhippāyenāha ‘‘cakkhusotavatthusattakajīvitachakkabhāvepī’’ti. Pāḷiyanti dhammahadayavibhaṅgapāḷiyaṃ. Pañcāyatanānīti cakkhusotamanarūpadhammāyatanāni. Pañca dhātuyoti tā eva pañca dhātuyo. Vuttañhi – ‘‘rūpadhātuyā upapattikkhaṇe katamāni pañcāyatanāni pātubhavanti? Cakkhāyatanaṃ rūpāyatanaṃ sotāyatanaṃ manāyatanaṃ dhammāyatanaṃ. Imāni pañcāyatanāni pātubhavanti. Katamā pañca dhātuyo pātubhavanti? Cakkhudhātu…pe… dhammadhātu. Imā pañca dhātuyo pātubhavantī’’ti (vibha. 1016). Cha āyatanāni saddāyatanena saddhiṃ tāniyeva. Nava dhātuyoti cakkhurūpacakkhuviññāṇasotasaddasotaviññāṇamanodhammamanoviññāṇadhātuyo. Sabbasaṅgahavasenāti anavasesapariggahavasena. Tatthāti rūpadhātuyaṃ. ‘‘Kathāvatthumhi cā’’tiādinā na kevalaṃ dhammahadayavibhaṅgapāḷiyaṃyeva, atha kho pakaraṇantarepi gandhādayo paṭikkhittāti dasseti. Tattha ghānāyatanādīnaṃ viyāti sadisūdāharaṇadassanaṃ. Yathā [Pg.119] ghānāyatanādīnaṃ tattha rūpabhave bhāvo atthi, tā paṭikkhittā, evaṃ gandhāyatanādīnañcāti. Atthi tattha ghānāyatananti pucchā sakavādissa. Yañhi tattha āyatanaṃ natthi, tassa vasenāyaṃ codanā. Tato paravādī yaṃ tattha ajjhattikānaṃ tiṇṇaṃ āyatanānaṃ ghānādikaṃ saṇṭhānanimittaṃ, tadeva āyatananti laddhiyā ‘‘āmantā’’ti paṭijānāti. Bāhirānaṃ gandhāyatanādīnaṃ vasena puṭṭho yasmā ghānappasādādayo tattha na icchati, tasmā tesaṃ gocaraṃ paṭisedhento ‘‘na hevaṃ vattabbe’’ti paṭikkhipati. Ādi-saddena ‘‘atthi tattha jivhāyatananti? Āmantā. Atthi tattha rasāyatananti? Na hevaṃ vattabbe’’tiādinayappavattānaṃ anulomapaṭilomasaṃsandanapañhādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Aphoṭṭhabbāyatanānanti phoṭṭhabbāyatanabhāvarahitānaṃ, aphoṭṭhabbasabhāvānanti attho.

“आदिना विमिस्सविञ्ञाणेन” (मिश्र विज्ञानाने सुरुवातीला) म्हणजे एका भवाच्या सुरुवातीला असणाऱ्या, रूपाने मिश्र अशा प्रतिसंधी विज्ञानाने (पटिसन्धिविञ्ञाणेन). “अञ्ञत्थ” (इतर ठिकाणी) म्हणजे संसेदज आणि ओपपातिक योनीमध्ये. न बोलणे हा नकार (अस्वीकार) मानून, “गंध, रस आणि आहाराचा निषेध केल्यामुळे” असे सांगून, रूपभवामध्ये ते पूर्णपणे नाहीत या अभिप्रायाने “चक्खुसोतवत्थुसत्तकजीवितछक्कभावेपि” (चक्षु, श्रोत्र, वस्तू-सप्तक आणि जीवित-षट्क भावामध्येही) असे म्हटले आहे. “पाळियं” (पाळीमध्ये) म्हणजे धम्महदयविभंग पाळीमध्ये. “पञ्चायतनानि” (पाच आयतने) म्हणजे चक्षु, श्रोत्र, मन, रूप आणि धम्मायतन. “पञ्च धातुयो” (पाच धातू) म्हणजे त्या पाच धातूच होत. कारण असे म्हटले आहे की – “रूपधातूमध्ये उत्पत्तीच्या क्षणी कोणती पाच आयतने प्रकट होतात? चक्षु-आयतन, रूप-आयतन, श्रोत्र-आयतन, मन-आयतन आणि धम्म-आयतन. ही पाच आयतने प्रकट होतात. कोणत्या पाच धातू प्रकट होतात? चक्षुधातू...पे... धम्मधातू. या पाच धातू प्रकट होतात” (विभंग १०१६). “छ आयतनानि” (सहा आयतने) म्हणजे शब्दायातनासह तीच होत. “नव धातुयो” (नऊ धातू) म्हणजे चक्षु, रूप, चक्षुविज्ञान, श्रोत्र, शब्द, श्रोत्रविज्ञान, मनो, धम्म आणि मनोविज्ञान धातू होत. “सब्बसंगहवसेन” (सर्व संग्रहाच्या वशाने) म्हणजे निरवशेष (पूर्ण) परिग्रहाच्या वशाने. “तत्थ” (तेथे) म्हणजे रूपधातूमध्ये. “कथावत्थुम्हि च” (कथावस्तूमध्येही) इत्यादींद्वारे केवळ धम्महदयविभंग पाळीमध्येच नव्हे, तर इतर ग्रंथांमध्येही गंध इत्यादींचा निषेध केला आहे, हे दर्शविले आहे. तेथे घाणायतन (घ्राणायतन) इत्यादींप्रमाणे हे समान उदाहरणाचे दर्शन आहे. ज्याप्रमाणे घाणायतन इत्यादींचा तेथे रूपभवामध्ये अस्तित्व नाही, त्यांचा निषेध केला आहे, त्याचप्रमाणे गंधायतन इत्यादींचाही. “तेथे घाणायतन आहे का?” हा स्ववादीचा (सकवादीचा) प्रश्न आहे. कारण जे आयतन तेथे नाही, त्याच्या संदर्भात हा आक्षेप (चोदना) आहे. त्यानंतर परवादी, जे तेथे तीन आध्यात्मिक आयतनांचे घाण (घ्राण) इत्यादी संस्थान-निमित्त (आकार-चिन्ह) आहे, त्यालाच आयतन मानून “होय” (आमन्ता) असे स्वीकारतो. बाह्य गंधायतन इत्यादींच्या संदर्भात विचारले असता, ज्याअर्थी तो तेथे घाणप्रसाद (घ्राणप्रसाद) इत्यादी मानत नाही, त्याअर्थी त्यांच्या विषयाचा (गोचराचा) निषेध करत “असे म्हणता येणार नाही” (न हेव वत्तब्बे) असे म्हणून नाकारतो. “आदि” शब्दाने “तेथे जिव्हायतन आहे का? होय. तेथे रसायतन आहे का? असे म्हणता येणार नाही” इत्यादी पद्धतीने चालणाऱ्या अनुलोम-प्रतिलोम तुलनात्मक प्रश्नांचा संग्रह समजावा. “अफोट्ठब्बायतनानि” (अस्प्रष्टव्यायतने) म्हणजे फोट्ठब्बायतनभावापासून (स्प्रष्टव्यायतनभावापासून) रहित असणारे, म्हणजेच अस्प्रष्टव्य स्वभावाचे, असा अर्थ आहे.

Idāni anāyatanasabhāve gandharase paṭijānitvāpi dosaṃ vadanto ‘‘yadi cā’’tiādimāha. Avacane natthi kāraṇaṃ yathādhammasāsane abhidhamme, tesaṃ vā nisattanijjīvasabhāvattāti adhippāyo. Yathā ca dhātubhāvo, evaṃ dhammabhāvo ca tesaṃ ekantiko, tathā āyatanabhāvo cāti sabbathāpi tattha vijjamānānaṃ gandharasānaṃ āyatanesu avacane kāraṇaṃ natthīti dassento ‘‘dhammabhāvo cā’’tiādimāha. Aññassa paramatthassa abhāvā. Koci āyatanasabhāvoti dhammāyatanameva sandhāya vadati. Tena yadi rūpabhave gandharasā vijjanti, yathāvuttakāraṇato gandharasāyatanabhāvena avuccamānāpi dhammāyatanabhāvena vattabbā siyuṃ, na ca vuttā. Tasmā niṭṭhamettha gantabbaṃ ‘‘nattheva rūpabhave gandharasā’’ti dasseti. Kiñca rūpadhātuyaṃ gandharasabhāvena avuttānaṃ, kāmadhātuyaṃ vuttānaṃ tesaṃ kiṃ gandharasabhāvato aññena sabhāvena rūpadhātuyaṃ atthibhāvo, udāhu gandharasabhāvena. Yadi purimo pakkho dhammāyatane tesaṃ saṅgaho siyā anāyatanasabhāvassa sabhāvadhammassa abhāvā, atha dutiyo teneva kāraṇena nesaṃ gandharasāyatanabhāvo siddhoti imamatthaṃ dassento ‘‘yadi cā’’tiādimāha. Tasmāti yasmā gandharasā dhammahadayavibhaṅge na vuttā, kathāvatthumhi ca tesaṃ bhāvo paṭikkhitto, phusituṃ asakkuṇeyyā pathavīādayo viya ghāyituṃ sāyituñca asakkuṇeyyā te natthi, dhātusaddena ca te gahitā, dhammabhāvo ca tesaṃ ekantiko, tasmiñca [Pg.120] sati siddho āyatanabhāvo, tasmā. Tathāti pāḷiyaṃ avuttadhamme hāpetvā cakkhusattakādivasena. Evanti cakkhusattakādivasena rūpagaṇanāya kariyamānāya. Dhammatāti pāḷidhammo, rūpabhave vā pavattanakarūpadhammatā. ‘‘Na vilomitā’’ti iminā yathāpaṭiññātaṃ dhammaṃ dīpitaṃ ulliṅgeti.

आता, गंध आणि रस हे अनायतन स्वभावाचे आहेत असे स्वीकारूनही दोष दाखवताना “यदि च” (आणि जर) इत्यादी म्हणाले आहेत. धम्मशासनात किंवा अभिधम्मात ते न सांगण्याचे काही कारण नाही, किंवा ते सत्त्वरहित (निसत्त) आणि जीवरहित (निज्जीव) स्वभावाचे असल्यामुळे, असा अभिप्राय आहे. आणि ज्याप्रमाणे त्यांचा धातुभाव निश्चित आहे, त्याचप्रमाणे त्यांचा धम्मभावही निश्चित आहे, तसेच त्यांचा आयतनभावही निश्चित आहे; म्हणून कोणत्याही प्रकारे तेथे विद्यमान असणाऱ्या गंध आणि रसांना आयतनांमध्ये न सांगण्याचे काही कारण नाही, हे दर्शविताना “धम्मभावो च” (आणि धम्मभाव) इत्यादी म्हणाले आहेत. इतर कोणत्याही परमार्थाचा (परमार्थ सत्याचा) अभाव असल्यामुळे. कोणीतरी “आयतनस्वभाव” असे धम्मायतन लक्षात घेऊनच म्हणतो. त्यामुळे जर रूपभवामध्ये गंध आणि रस विद्यमान असतील, तर वर सांगितलेल्या कारणामुळे गंध-रसायतनभावाने न सांगितले गेले तरी धम्मायतनभावाने सांगितले गेले पाहिजे होते, परंतु तसे सांगितले गेले नाही. म्हणून “रूपभवामध्ये गंध आणि रस मुळीच नाहीत” या निष्कर्षाप्रत येथे आले पाहिजे, हे दर्शविले आहे. शिवाय, रूपधातूमध्ये गंध-रस रूपाने न सांगितलेल्या आणि कामधातूमध्ये सांगितलेल्या अशा त्यांचा, रूपधातूमध्ये अस्तित्व असणे हे गंध-रस स्वभावापेक्षा वेगळ्या स्वभावाने आहे की गंध-रस स्वभावानेच आहे? जर पहिला पक्ष असेल, तर अनायतन स्वभावाच्या स्वभावधम्माचा अभाव असल्यामुळे धम्मायतनात त्यांचा संग्रह होईल; आणि जर दुसरा पक्ष असेल, तर त्याच कारणाने त्यांचा गंध-रसायतनभाव सिद्ध होतो, हा अर्थ दर्शविताना “यदि च” इत्यादी म्हणाले आहेत. “तस्मा” (त्यामुळे) म्हणजे ज्याअर्थी गंध आणि रस धम्महदयविभंगात सांगितले नाहीत, आणि कथावस्तूमध्ये त्यांचे अस्तित्व नाकारले आहे, स्पर्श न करता येणाऱ्या पृथ्वी इत्यादींप्रमाणे हुंगता व चाखता न येणारे ते (गंध-रस) तेथे नाहीत, आणि धातुशब्दाने ते ग्रहण केले आहेत, आणि त्यांचा धम्मभाव निश्चित आहे, आणि तो असताना आयतनभाव सिद्ध होतो, म्हणून. “तथा” (त्याचप्रमाणे) म्हणजे पाळीमध्ये न सांगितलेले धम्म वगळून चक्षु-सप्तक इत्यादींच्या वशाने. “एवं” (अशा प्रकारे) म्हणजे चक्षु-सप्तक इत्यादींच्या वशाने रूपाची गणना केली जात असताना. “धम्मता” म्हणजे पाळीचा नियम (पाळिधम्मो), किंवा रूपभवामध्ये प्रवृत्त होणारी रूपधम्मता. “न विलोमिता” (विरुद्ध नाही) याद्वारे प्रतिज्ञा केल्याप्रमाणे स्पष्ट केलेल्या धम्माचा निर्देश केला आहे.

Ettha ca rūpāvacarasattānaṃ ghānajivhāyatanābhāvato vijjamānāpi gandharasā āyatanakiccaṃ na karontīti te anāmasitvā pāḷiyaṃ ‘‘pañcāyatanāni pātubhavanti, cha āyatanānī’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Tayo āhārā’’ti ca ajjhoharitabbassa āhārassa abhāvena ojaṭṭhamakarūpasamuṭṭhāpanasaṅkhātassa āhārakiccassa akaraṇato, na sabbena sabbaṃ gandharasānaṃ ojāya ca abhāvato. Iti visayino kiccassa ca abhāvena visayo, kiccavā ca dhammo na vutto. Yasmiñhi bhave visayī natthi, tasmiṃ taṃhetuko nippariyāyena visayassa āyatanabhāvo natthīti vijjamānassāpi avacanaṃ, yathā rūpabhave pathavītejovāyodhātūnaṃ phoṭṭhabbāyatanabhāvena. Yassa pana yattha vacanaṃ, tassa tattha visayīsabbhāvahetuko nippariyāyena āyatanabhāvo vutto diṭṭho yathā tattheva rūpāyatanassa. Yadi visayīsabbhāvahetuko visayassa nippariyāyena āyatanabhāvo, kathaṃ asaññasattānaṃ devānaṃ dve āyatanāni pātubhavantīti. Asaññasattānañhi cakkhāyatanaṃ natthi, acakkhāyatanabhāvena ca nesaṃ rūpāyatanaṃ aññesaṃ avisayoti? Nāyaṃ virodho. Yena adhippāyena rūpadhātuyaṃ saññīnaṃ gandhāyatanādīnaṃ avacanaṃ, tena rūpāyatanassāpi avacananti asaññīnaṃ ekaṃ āyatanaṃ vattabbaṃ. Yathāsakañhi indriyagocarabhāvāpekkhāya yesaṃ nippariyāyena āyatanabhāvo atthi, tesu niddisiyamānesu tadabhāvato rūpadhātuyaṃ saññīnaṃ gandhādike visuṃ āyatanabhāvena avatvā dhammasabhāvānativattanato, manoviññāṇassa ca visayabhāvūpagamanato dhammāyatanantogadhe katvā ‘‘pañcāyatanānī’’ti pāḷiyaṃ vuttaṃ. Etadatthañhi ‘‘dhammāyatana’’nti sāmaññato nāmakaraṇaṃ, piṭṭhivaṭṭakāni vā tāni katvā ‘‘pañcāyatanānī’’ti vuttaṃ. Yena ca pana adhippāyena asaññīnaṃ rūpāyatanaṃ vuttaṃ, tena saññīnampi gandhādīnaṃ visuṃ gahaṇaṃ kātabbanti imassa nayassa dassanatthaṃ ‘‘asaññasattānaṃ devānaṃ dve āyatanāni pātubhavantī’’ti [Pg.121] (vibha. 1017) vuttaṃ. Asatipi hi attano indriye rūpassa vaṇṇāyatanasabhāvātikkamo natthevāti taṃ rūpāyatanantveva vuccati. Iminā ca nayadassanena gandhādīni tīṇi pakkhipitvā saññīnaṃ aṭṭha āyatanāni, asaññīnaṃ pañcāti ayamattho dassito hoti. Evañcetaṃ sampaṭicchitabbaṃ. Aññathā rūpaloke phusitumasakkuṇeyyatāya pathavīādīnaṃ vacīghoso eva na siyā. Na hi paṭighaṭṭanānighaṃsamantarena saddappavatti atthi, na ca phusanasabhāvānaṃ katthaci aphusanasabhāvatā sakkā viññātuṃ. Phoṭṭhabbāyatanasaṅkhātassa ca bhūtattayassa abhāve rūpabhave rūpāyatanādīnampi sambhavo eva na siyā, tasmā phusituṃ sakkuṇeyyatāyapi pathavīādīnaṃ tattha kāyindriyābhāvena tesaṃ phoṭṭhabbabhāvo na vutto. Evañca katvā rūpadhātuyaṃ tesaṃ sappaṭighavacanañca samatthitaṃ hoti. Vuttañhi ‘‘asaññasattānaṃ anidassanasappaṭighaṃ ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca dve mahābhūtā’’tiādi (paṭṭhā. 2.22.17). Paṭigho hettha bhūtattayassa kāyappasādaṃ pati taṃnissayabhūtaghaṭṭanadvārena abhimukhabhāvo, so ca phusituṃ asakkuṇeyyasabhāvassa ghaṭṭanāya abhāvato natthi. Nanu ‘‘dve āyatanānī’’ti ettha pariyāyāyatanaṃ adhippetaṃ, atha kasmā gandhāyatanādīnipi gahetvā ‘‘pañcāyatanānī’’ti na vuttanti? ‘‘Nayadassanavasena desanā pavattā’’ti vuttovāyamattho. Atha vā tattha rūpāyatanasseva vacanaṃ kadāci aññabhūmikānaṃ pasādassa visayabhāvaṃ sandhāya, na pana itaresaṃ abhāvato. Nāpi pariyāyena gandhāyatanādīnaṃ āyatanasabhāvābhāvato. Asaññīnañhi rūpāyatanaṃ samānabhūmikānaṃ vehapphalānaṃ, uparibhūmikānañca suddhavāsānaṃ pasādassa visayabhāvaṃ gacchati, na pana gandharasāti tesaṃyeva tatthāvacanaṃ yuttaṃ. Kathāvatthumhi ca nippariyāyena gandhāyatanādīnaṃ atthibhāvaṃ paṭijānantaṃ sandhāya paṭisedho kato. Yadipi cetaṃ vacanaṃ tattha gandhāyatanādīnaṃ abhāvavibhāvanaṃ na hoti, atthibhāvadīpanampi pana aññavacanaṃ natthevāti? Nayidamevaṃ aṭṭhakathāsu tattha nesaṃ atthibhāvassa niddhāretvā vuttattā. Yañhi aṭṭhakathāvacanaṃ pāḷiyā na virujjhati, taṃ pāḷi viya pamāṇabhūtaṃ agarahitāya ācariyaparamparāya yāvajjatanā āgatattā. Tattha siyā – yaṃ pāḷiyā na virujjhati aṭṭhakathāvacanaṃ, taṃ pamāṇaṃ. Idaṃ pana virujjhatīti? Nayidamevaṃ yathā na virujjhati[Pg.122], tathā paṭipāditattā. Cakkhādīnaṃ āyatanānaṃ, tannissayānañca viññāṇānaṃ sattasuññatāsandassanatthaṃ bhagavato dhātudesanāti āyatanabhāvena vuttānaṃyeva dhātubhāvadīpanato dhātubhāvassāpi nesaṃ avacanaṃ yujjati eva, tasmā yathā pāḷiyā avirodho hoti, tathā cakkhudasakādivasena aṭṭhakathāyaṃ rūpagaṇanā katāti na ettha dhammatāvilomanāsaṅkāya okāsoti veditabbaṃ.

येथे रूपलोकातील (रूपावचर) प्राण्यांमध्ये घ्राणायतन (नाक) आणि जिव्हायतन (जीभ) नसल्यामुळे, गंध आणि रस अस्तित्वात असूनही ते आयतनाचे कार्य करत नाहीत. म्हणून त्यांचा उल्लेख न करता पाळीमध्ये 'पाच आयतने प्रादुर्भूत होतात, सहा आयतने...' इत्यादी म्हटले आहे. आणि 'तीन आहार' असे म्हटले आहे, कारण गिळल्या जाणाऱ्या आहाराच्या अभावामुळे ओज-अष्टमक रूपाला उत्पन्न करणाऱ्या आहारकृत्याचा अभाव असतो, सर्व प्रकारे गंध, रस आणि ओज यांच्या अभावामुळे नाही. अशा प्रकारे, विषयी (इंद्रिय) आणि कृत्याच्या अभावामुळे विषय आणि कृत्यवान धर्माचा उल्लेख केलेला नाही. कारण ज्या भवामध्ये विषयी (इंद्रिय) नसतो, त्या भवामध्ये त्या कारणाने प्रत्यक्षपणे (निप्परियायेन) विषयाचा आयतनभाव नसतो, म्हणून तो अस्तित्वात असूनही त्याचा उल्लेख केला जात नाही; जसे रूपभवामध्ये पृथ्वी, तेज आणि वायू धातूंचा स्प्रष्टव्यायतन (स्पर्शायतन) भाव नसतो. परंतु ज्याचा जेथे उल्लेख आहे, त्याचा तेथे विषयीच्या अस्तित्वामुळे प्रत्यक्षपणे आयतनभाव सांगितलेला दिसतो, जसे तेथेच रूपायतनाचा. जर विषयीच्या अस्तित्वामुळे विषयाचा प्रत्यक्षपणे आयतनभाव होतो, तर मग असंज्ञी (असंज्ञसत्त) देवांच्या बाबतीत 'दोन आयतने प्रादुर्भूत होतात' असे कसे म्हटले आहे? कारण असंज्ञी प्राण्यांना चक्षुरायतन नसते, आणि चक्षुरायतन नसल्यामुळे त्यांचे रूपायतन इतरांसाठी विषय ठरत नाही का? हा काही विरोध नाही. ज्या अभिप्रायाने रूपधातूमध्ये संज्ञी (सज्ञान) प्राण्यांच्या गंधायतन इत्यादींचा उल्लेख केलेला नाही, त्याच अभिप्रायाने रूपायतनाचाही उल्लेख न करता असंज्ञींचे एकच आयतन सांगितले पाहिजे. कारण आपापल्या इंद्रियगोचरतेच्या अपेक्षेने ज्यांचा प्रत्यक्षपणे आयतनभाव आहे, त्यांचे निर्देश करताना, त्याच्या अभावामुळे रूपधातूमध्ये संज्ञी प्राण्यांच्या गंध इत्यादींना स्वतंत्रपणे आयतनभावाने न सांगता, धर्मस्वभावाचे उल्लंघन न केल्यामुळे आणि मनोविज्ञानाचा विषय बनल्यामुळे त्यांना धर्मायतनामध्ये समाविष्ट करून पाळीमध्ये 'पाच आयतने' असे म्हटले आहे. याच कारणासाठी 'धर्मायतन' असे सामान्य नाव दिले आहे, किंवा त्यांना पाठीमागे ठेवून 'पाच आयतने' असे म्हटले आहे. आणि ज्या अभिप्रायाने असंज्ञींचे रूपायतन सांगितले आहे, त्याच अभिप्रायाने संज्ञींच्याही गंध इत्यादींचे स्वतंत्रपणे ग्रहण केले पाहिजे, हा नियम (नय) दर्शवण्यासाठी 'असंज्ञसत्त देवांना दोन आयतने प्रादुर्भूत होतात' (विभंग १०१७) असे म्हटले आहे. कारण स्वतःचे इंद्रिय नसले तरी रूपाच्या वर्णायतन स्वभावाचे उल्लंघन होत नाही, म्हणून त्याला रूपायतनच म्हटले जाते. आणि या नियमाच्या दर्शनाने गंध इत्यादी तीन मिळवून संज्ञींची आठ आयतने आणि असंज्ञींची पाच आयतने होतात, हा अर्थ दर्शवला जातो. आणि हे अशाच प्रकारे स्वीकारले पाहिजे. अन्यथा, रूपलोकात स्पर्श करणे अशक्य असल्यामुळे पृथ्वी इत्यादींचा वाक्-घोष (शब्द) होणारच नाही. कारण आघात आणि घर्षणाशिवाय शब्दाची उत्पत्ती होत नाही, आणि स्पर्शस्वभाव असलेल्या गोष्टींचा कुठेही अस्पर्शस्वभाव असू शकतो हे जाणणे शक्य नाही. आणि स्प्रष्टव्यायतन (स्पर्शायतन) संज्ञक तीन महाभूतांच्या अभावी रूपभवामध्ये रूपायतन इत्यादींचाही संभव होणार नाही. म्हणून, स्पर्श करणे शक्य असूनही, तेथे कायेंद्रियाच्या अभावामुळे पृथ्वी इत्यादींचा स्प्रष्टव्यभाव (स्पर्शभाव) सांगितलेला नाही. आणि असे केल्याने रूपधातूमध्ये त्यांचे सप्रतिघत्व (सप्पटिघत्व) सिद्ध होते. कारण म्हटले आहे की, 'असंज्ञी प्राण्यांच्या अनिदर्शन-सप्रतिघ अशा एका महाभूतावर अवलंबून दोन महाभूते...' इत्यादी (पट्ठान २.२२.१७). येथे 'प्रतिघ' म्हणजे तीन महाभूतांचा कायप्रसादाप्रती, त्याच्या आश्रयाने असलेल्या महाभूतांच्या घर्षणाद्वारे सन्मुख होणे होय; आणि स्पर्श करण्यास असमर्थ असलेल्या स्वभावाच्या घर्षणाचा अभाव असल्यामुळे तो (प्रतिघ) तेथे नसतो. शंका: 'दोन आयतने' यामध्ये पर्याय-आयतन अभिप्रेत आहे, तर मग गंधायतन इत्यादींनाही ग्रहण करून 'पाच आयतने' असे का म्हटले नाही? उत्तर: 'नय-दर्शनाच्या (नियमाच्या स्पष्टीकरणाच्या) वशाने देशना प्रवृत्त झाली आहे' हा अर्थ आधीच सांगितला आहे. अथवा, तेथे रूपायतनाचाच उल्लेख कधीतरी अन्य भूमीतील प्राण्यांच्या प्रसादाच्या (इंद्रियाच्या) विषयभावाला लक्षात घेऊन केला आहे, इतरांच्या अभावामुळे नाही. तसेच पर्यायाने गंधायतन इत्यादींच्या आयतनस्वभावाच्या अभावामुळेही नाही. कारण असंज्ञींचे रूपायतन हे समान भूमीतील वेहप्फल देवांच्या आणि वरील भूमीतील शुद्धवास देवांच्या प्रसादाचा विषय बनते, परंतु गंध आणि रस बनत नाहीत; म्हणून तेथे त्यांचाच उल्लेख न करणे योग्य आहे. आणि कथावत्थूमध्ये प्रत्यक्षपणे गंधायतन इत्यादींचे अस्तित्व मान्य करणाऱ्याला उद्देशून निषेध केला आहे. जरी हे वचन तेथे गंधायतन इत्यादींचा अभाव स्पष्ट करत नसले, तरी त्यांचे अस्तित्व दर्शवणारे दुसरे कोणतेही वचन नाही का? असे नाही, कारण अट्ठकथांमध्ये तेथे त्यांच्या अस्तित्वाचा निश्चय करून सांगितले आहे. कारण जे अट्ठकथा-वचन पाळीशी सुसंगत आहे (विरुद्ध नाही), ते पाळीप्रमाणेच प्रमाणभूत मानले जाते, कारण ते अनिंदित आचार्यपरंपरेद्वारे आजतागायत चालत आले आहे. तेथे अशी शंका येऊ शकते की – जे अट्ठकथा-वचन पाळीशी विरुद्ध नाही, ते प्रमाण आहे. पण हे (वचन) तर विरुद्ध आहे ना? असे नाही, कारण ते जसे विरुद्ध नाही, तसेच ते प्रतिपादित केले गेले आहे. चक्षु इत्यादी आयतने आणि त्यांच्या आश्रयाने असणारे विज्ञान यांच्या 'सत्त्व-शून्यता' (सत्तसुञ्ञता) दर्शवण्यासाठी भगवंतांची धातू-देशना आहे. आयतनभावाने सांगितलेल्यांचाच धातूभाव स्पष्ट केल्यामुळे त्यांचा धातूभाव न सांगणेही योग्यच ठरते. म्हणून, ज्याप्रमाणे पाळीशी विरोध होणार नाही, त्याप्रमाणे चक्षु-दशकादींच्या वशाने अट्ठकथेमध्ये रूपांची गणना केली आहे. त्यामुळे येथे धर्मतेच्या उल्लंघनाची शंका घेण्यास वाव नाही, असे जाणावे.

Eḷakassa jātakāle uṇṇā jātiuṇṇāti paṭhamo attho. Tato sukhumatarataṃ sandhāya ‘‘gabbhaṃ…pe… itipi vadantī’’ti vuttaṃ. Sambhavanassa bhedo vā sambhavabhedo, pavattibhedoti attho.

मेंढ्याच्या जन्माच्या वेळी असणारी लोकर म्हणजे 'जाति-उण्णा' (जाति-लोकर) हा पहिला अर्थ आहे. त्यापेक्षा अधिक सूक्ष्म लोकरीला लक्षात घेऊन 'गर्भ...पे... असेही म्हणतात' असे म्हटले आहे. संभवनाचा (उत्पत्तीचा) भेद म्हणजे 'संभवभेद' किंवा प्रवृत्तीचा भेद (प्रवृत्तिभेद) असा अर्थ आहे.

Rūpībrahmesūti adhikaraṇe bhummaṃ, opapātikayonikesūti niddhāraṇeti dassento ‘‘opapātikayonikehi rūpībrahme niddhāretī’’ti āha. Tena ‘‘opapātikayonikesū’’ti sāmaññato vuttarāsito ‘‘rūpībrahmesū’’ti visesaṃ niddhāreti. Na sametīti na saṃsandati, virujjhatīti attho. Yāya pāḷiyā na sameti, taṃ dassento ‘‘dhammahadayavibhaṅge hī’’tiādimāha.

‘रूपी ब्रह्मांमध्ये’ (रूपीब्रह्मेसु) हे अधिकरण अर्थातील सप्तमी विभक्तीचे रूप आहे, आणि ‘ओपपातिक योनीच्यांमध्ये’ (ओपपातिकयोनिकेसु) हे निर्धारणामध्ये (निट्ठारण) आहे, हे दर्शविताना ‘ओपपातिक योनीच्यांमधून रूपी ब्रह्मांचे निर्धारण करतो’ असे म्हटले आहे. त्यामुळे ‘ओपपातिक योनीच्यांमध्ये’ या सामान्यपणे सांगितलेल्या समूहातून ‘रूपी ब्रह्मांमध्ये’ असे विशेष निर्धारण केले जाते. ‘जुळत नाही’ (न समेति) म्हणजे सुसंगत होत नाही, विरोध होतो असा अर्थ आहे. ज्या पाळीशी (पाठाशी) जुळत नाही, ते दर्शविताना ‘धम्महदयविभङ्गे हि’ (धम्महदयविभंगामध्ये खरोखर) इत्यादी म्हटले आहे.

Ekādasāti paripuṇṇāyatanassa saddāyatanavajjāni ekādasāyatanāni. Kassaci dasāyatanānīti andhassa cakkhāyatanavajjāni. Kassaci aparāni dasāyatanānīti badhirassa sotāyatanavajjāni. Kassaci navāyatanānīti andhabadhirassa cakkhusotāyatanavajjāni. Kassaci sattāyatanānīti gabbhaseyyakassa rūpagandharasakāyaphoṭṭhabbamanodhammāyatanavasena vuttaṃ.

‘अकरा’ म्हणजे परिपूर्ण आयतने असलेल्या व्यक्तीचे, शब्दायातन वगळून अकरा आयतने होय. ‘कोणाचे दहा आयतने’ म्हणजे अंध व्यक्तीचे, चक्षुरायतन वगळून दहा आयतने होय. ‘कोणाचे इतर दहा आयतने’ म्हणजे बहिऱ्या व्यक्तीचे, श्रोतायतन वगळून इतर दहा आयतने होय. ‘कोणाचे नऊ आयतने’ म्हणजे अंध आणि बहिऱ्या व्यक्तीचे, चक्षुरायतन व श्रोतायतन वगळून नऊ आयतने होय. ‘कोणाचे सात आयतने’ हे गर्भशय्येत असणाऱ्याच्या (गर्भवासी जीवाच्या) संदर्भात रूप, गंध, रस, काय, फोट्ठब्ब (स्पर्श), मन आणि धर्मायतन यांच्याद्वारे सांगितले आहे.

‘‘Na vuttaṃ aṭṭhāyatanāni pātubhavantī’’ti idaṃ ‘‘na hi pāḷiyaṃ…pe… vuttā’’ti etassa atthavivaraṇaṃ. Cakkhusotaghānavikalassa hi upapajjamānassa aṭṭheva āyatanāni siyunti. Sati ca aghānakupapattiyaṃ punapi ‘‘kassaci aparāni dasāyatanāni pātubhavantī’’ti vattabbaṃ siyā. Tathā ca sati yathā andhabadhirassa vasena ‘‘kassaci navāyatanāni pātubhavantī’’ti (vibha. 1007) ekavāraṃ vuttaṃ, evaṃ andhāghānakassa, badhirāghānakassa ca vasena ‘‘kassaci aparāni navāyatanāni, kassaci aparāni navāyatanāni pātubhavantī’’ti vattabbaṃ siyā, evaṃ na vuttanti imamatthaṃ dasseti ‘‘tathā…pe… na [Pg.123] ca taṃ vutta’’nti. Evaṃ dhātupātubhāvādipañhesūti ‘‘kassaci ekādasa dhātuyo pātubhavanti, kassaci dasa dhātuyo, kassaci aparā dasa dhātuyo, kassaci nava dhātuyo, kassaci satta dhātuyo pātubhavantī’’ti (vibha. 1007) evaṃ dhātupātubhāvapañho veditabbo. Ādi-saddena ‘‘kassaci cuddasindriyāni pātubhavantī’’tiādi (vibha. 1007) nayappavattā indriyapañhādayo saṅgahitā.

‘आठ आयतने प्रादुर्भूत होतात असे म्हटले नाही’ हे ‘पाळीमध्ये... पे... म्हटले नाही’ याचे अर्थविवरण आहे. कारण चक्षु, श्रोत आणि घ्राण (नाक) यांनी विरहित असलेल्या उत्पन्न होणाऱ्या जीवाचे आठच आयतने असू शकतात. आणि घ्राणरहित उत्पत्ती होत असताना पुन्हा ‘कोणाचे इतर दहा आयतने प्रादुर्भूत होतात’ असे म्हणावे लागले असते. आणि तसे असताना, ज्याप्रमाणे अंध-बहिऱ्याच्या संदर्भात ‘कोणाचे नऊ आयतने प्रादुर्भूत होतात’ (विभंग १००७) असे एकदा म्हटले आहे, त्याचप्रमाणे अंध-घ्राणरहित आणि बधिर-घ्राणरहित यांच्या संदर्भात ‘कोणाचे इतर नऊ आयतने, कोणाचे इतर नऊ आयतने प्रादुर्भूत होतात’ असे म्हणावे लागले असते, परंतु तसे म्हटले नाही, हा अर्थ ‘तथा... पे... आणि ते म्हटले नाही’ याद्वारे दर्शविला आहे. याचप्रमाणे धातूंच्या प्रादुर्भावाच्या प्रश्नांमध्ये - ‘कोणाचे अकरा धातू प्रादुर्भूत होतात, कोणाचे दहा धातू, कोणाचे इतर दहा धातू, कोणाचे नऊ धातू, कोणाचे सात धातू प्रादुर्भूत होतात’ (विभंग १००७) - अशा प्रकारे धातूंच्या प्रादुर्भावाचा प्रश्न समजावा. ‘आदि’ शब्दाने ‘कोणाचे चौदा इंद्रिये प्रादुर्भूत होतात’ इत्यादी (विभंग १००७) पद्धतीने प्रवृत्त झालेले इंद्रियप्रश्न इत्यादी समाविष्ट केले आहेत.

Ettha ca yathā ‘‘sattati ukkaṃsato ca rūpānī’’ti padaṃ ‘‘saṃsedajopapātīsū’’ti ettha yonidvayavasena yojīyati, na evaṃ ‘‘avakaṃsato tiṃsā’’ti idaṃ, idaṃ pana saṃsedajayonivaseneva yojetabbaṃ, ekayoganiddiṭṭhassāpi ekadeso sambandhaṃ labhatīti. Saṃsedajasseva ca jaccandhabadhiraaghānakanapuṃsakassa jivhākāyavatthudasakānaṃ vasena tiṃsa rūpāni uppajjantīti vuttaṃ, na opapātikassāti ayamettha aṭṭhakathāya adhippāyo. Ye pana ‘‘opapātikassa jaccandha…pe… uppajjantīti mahāaṭṭhakathāyaṃ vutta’’nti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. So hi pamādapāṭho. Evañca katvā āyatanayamakavaṇṇanāya ‘‘kāmadhātuyaṃ pana aghānako opapātiko natthi. Yadi bhaveyya, ‘kassaci aṭṭhāyatanāni pātubhavantī’ti vadeyyā’’ti (yama. aṭṭha. āyatanayamaka 18-21) vakkhati. Apare panāhu ‘‘kassaci ekādasāyatanāni pātubhavanti, yāva ‘kassaci navāyatanānī’ti pāḷi opapātike sandhāya vuttā. Tasmā pubbenāparaṃ aṭṭhakathāyaṃ avirodho siddho hoti, tathā ca yathāvuttapāḷiyā ayamatthavaṇṇanā aññadatthu saṃsandati sametiyevā’’ti. Yaṃ paneke vadanti ‘‘opapātikaggahaṇena saṃsedajāpi saṅgayhanti. Tathā hi dhammahadayavibhaṅge ‘kāmadhātuyā upapattikkhaṇe kassaci ekādasāyatanāni pātubhavantī’tiādīnaṃ (vibha. 1007) uddese ‘opapātikānaṃ petāna’ntiādinā opapātikaggahaṇameva kataṃ, na saṃsedajaggahaṇa’’nti, taṃ paripuṇṇāyatanānaṃyeva saṃsedajānaṃ opapātikesu saṅgahaṇavasena vuttanti veditabbaṃ. Tathā hi vakkhati ‘‘saṃsedajayonikā paripuṇṇāyatanāparipuṇṇāyatanabhāvena opapātikasaṅgahaṃ katvā vuttā’’ti ‘‘padhānāya vā yoniyā sabbaṃ paripuṇṇāyatanayoniṃ dassetuṃ ‘opapātikāna’nti vutta’’nti ca. Aṭṭhakathāyaṃ pana [Pg.124] yonidvayaṃ sarūpeneva pakāsetuṃ, saṃsedajayonivaseneva ca avakaṃsato pavattiṃ dassetuṃ opapātikayoniyā itaraṃ asaṅgahetvā ‘‘saṃsedajopapātīsū’’ti vuttanti. Sabbaṃ taṃ vīmaṃsitvā gahetabbaṃ.

आणि येथे ज्याप्रमाणे ‘उत्कृष्टपणे सत्तर रूपे’ हे पद ‘संसेदज आणि ओपपातिक यांच्यामध्ये’ येथे दोन्ही योनींच्या संदर्भाने जोडले जाते, त्याप्रमाणे ‘किमान तीस’ हे जोडले जात नाही. हे तर केवळ संसेदज योनीच्या संदर्भानेच जोडले पाहिजे, कारण एकाच सूत्रात (एकयोग) निर्दिष्ट केलेल्याचाही एक भाग संबंध प्राप्त करतो. आणि जन्मांध, जन्मबधिर, जन्मघ्राणरहित आणि नपुंसक असलेल्या संसेदज जीवाच्याच जिव्हा, काय आणि वस्तू (हृदयवस्तू) या दशकांच्या (दशक कलाप) द्वारे तीस रूपे उत्पन्न होतात असे म्हटले आहे, ओपपातिक जीवाच्या नाही, हा येथे अट्ठकथेचा अभिप्राय आहे. परंतु जे लोक ‘ओपपातिक जीवाचे जन्मांध... पे... उत्पन्न होतात असे महाअट्ठकथेत म्हटले आहे’ असे म्हणतात, ते स्वीकारू नये. कारण तो प्रमादपाठ (चुकीचा पाठ) आहे. आणि असे मानूनच आयतनयमक वर्णनामध्ये ‘कामधातूमध्ये घ्राणरहित ओपपातिक जीव नसतो. जर असता, तर कोणाचे आठ आयतने प्रादुर्भूत होतात असे म्हटले असते’ (यमक अट्ठकथा, आयतनयमक १८-२१) असे पुढे सांगतील. इतर काही जण म्हणतात - ‘कोणाचे अकरा आयतने प्रादुर्भूत होतात येथपासून कोणाचे नऊ आयतने इथपर्यंतची पाळी ओपपातिक जीवाच्या संदर्भाने सांगितली आहे. त्यामुळे अट्ठकथेमध्ये पूर्व-पर विरोध नसणे सिद्ध होते, आणि अशा प्रकारे सांगितलेल्या पाळीशी ही अर्थवर्णना निश्चितपणे सुसंगत होते आणि जुळतेच.’ परंतु जे काही लोक म्हणतात की, ‘ओपपातिक या ग्रहणाने संसेदज जीवांचाही संग्रह होतो. कारण धम्महदयविभंगामध्ये कामधातूच्या उत्पत्तीच्या क्षणी कोणाचे अकरा आयतने प्रादुर्भूत होतात इत्यादींच्या (विभंग १००७) उद्देशात ओपपातिक पेतांचे (प्रेतांचे) इत्यादींद्वारे ओपपातिक ग्रहणच केले आहे, संसेदज ग्रहण नाही’, ते परिपूर्ण आयतने असलेल्या संसेदज जीवांचा ओपपातिक जीवांमध्ये संग्रह करण्याच्या उद्देशाने म्हटले आहे असे समजावे. कारण पुढे असे म्हटले जाईल - ‘संसेदज योनीचे जीव परिपूर्ण आयतन आणि अपरिपूर्ण आयतन या भावाने ओपपातिक संग्रहात समाविष्ट करून सांगितले आहेत’ आणि ‘किंवा मुख्य योनीद्वारे सर्व परिपूर्ण आयतन योनी दर्शविण्यासाठी ओपपातिक असे म्हटले आहे’. परंतु अट्ठकथेमध्ये दोन्ही योनी प्रत्यक्ष स्वरूपात प्रकट करण्यासाठी, आणि संसेदज योनीच्या संदर्भानेच किमान प्रवृत्ती दर्शविण्यासाठी, ओपपातिक योनीशिवाय दुसऱ्याचा संग्रह न करता ‘संसेदज आणि ओपपातिक यांच्यामध्ये’ असे म्हटले आहे. या सर्वांचा विचार करूनच स्वीकार करावा.

Cutipaṭisandhīnanti anantarātītacutiyā, tadanantarāya missāmissabhedāya paṭisandhiyā. Khandhādīhīti khandhārammaṇagatihetuvedanāpītivitakkavicārehi. Mahaggataajjhattārammaṇāya mahaggataajjhattārammaṇā, amahaggatabahiddhārammaṇāya amahaggatabahiddhārammaṇāti evamādino arūpabhūmīsuyeva cutipaṭisandhīnaṃ bhedābhedavisesassa sambhavato ‘‘nayamukhamattaṃ dassetvā’’ti vuttaṃ. Ekaccasugatīti mahaggatavajjasugati adhippetāti āha ‘‘rūpārūpāvacarāna’’ntiādi. Keci pana ‘‘yathā mahaggatāvajjā, evaṃ uttarakurukavajjā’’tipi vadanti. Ekaccasugaticutiyāti vuttasugaticutiyā. Yadipi ‘‘ayaṃ nāma duggatipaṭisandhi na hotī’’ti niyamo natthi, desanā pana sotapatitā gatāti vadanti. Niyatabodhisattāpekkhāya vā evaṃ vuttaṃ. Tesañhi ekaccaduggatipaṭisandhi natthi avīciādīsu anupapajjanato. ‘‘Ekaccaduggaticutiyā’’ti etthāpi iminā nayena attho veditabbo.

‘च्युती आणि प्रतिसंधींचे’ म्हणजे अव्यवहित भूतकाळातील च्युतीची आणि त्यानंतरच्या मिश्र व अमिश्र भेदाने युक्त असलेल्या प्रतिसंधीची. ‘स्कंध इत्यादींद्वारे’ म्हणजे स्कंध, आलंबन, गती, हेतू, वेदना, प्रीती, वितर्क आणि विचार यांच्याद्वारे. महग्गत-अध्यात्म-आलंबन असलेल्याची महग्गत-अध्यात्म-आलंबन, अमहग्गत-बाह्य-आलंबन असलेल्याची अमहग्गत-बाह्य-आलंबन इत्यादी प्रकारे अरूप भूमींमध्येच च्युती आणि प्रतिसंधीच्या भेद-अभेद विशेषाचा संभव असल्यामुळे ‘केवळ नयाचा (पद्धतीचा) मार्ग दर्शवून’ असे म्हटले आहे. ‘काही सुगती’ म्हणजे महग्गत वगळून इतर सुगती अभिप्रेत आहे, म्हणून ‘रूपावचर आणि अरूपावचर यांच्या...’ इत्यादी म्हटले आहे. परंतु काही जण म्हणतात - ‘ज्याप्रमाणे महग्गत वगळून, त्याचप्रमाणे उत्तरकुरु वगळून देखील’. ‘काही सुगती च्युतीपासून’ म्हणजे सांगितलेल्या सुगती च्युतीपासून. जरी ‘ही अमकी दुर्गती प्रतिसंधी होत नाही’ असा नियम नसला, तरी देशना श्रोत्यांच्या आकलनानुसार प्रवृत्त झाली आहे असे म्हणतात. किंवा नियत बोधिसत्त्वांच्या अपेक्षेने असे म्हटले आहे. कारण त्यांची काही दुर्गती प्रतिसंधी नसते, कारण ते अवीची इत्यादी नरकांमध्ये उत्पन्न होत नाहीत. ‘काही दुर्गती च्युतीपासून’ येथेही याच पद्धतीने अर्थ समजावा.

Ekaccasugatipaṭisandhīti pana kāmāvacarasugatipaṭisandhi veditabbā. Sayamevāti attanā eva. ‘‘Bhedaviseso eva ca evaṃ vitthārena dassito’’ti idaṃ ‘‘amahaggatabahiddhārammaṇāyā’’tiādiṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Catukkhandhāya…pe… paṭisandhi hotī’’ti idaṃ pana abhedavisesadassanamevāti. Ekekasmiṃ bhedeti ‘‘amahaggatabahiddhārammaṇāyā’’ti evamādike ekekasmiṃ bhāge. Tattha tatthevāti ‘‘amahaggatabahiddhārammaṇāya mahaggatabahiddhārammaṇā, amahaggatajjhattārammaṇāya mahaggatajjhattārammaṇā’’tiādinā tasmiṃ tasmiṃ bhede, tattha tattheva vā bhavādike cavitvā upapajjantassa vasena cutipaṭisandhiyojanā veditabbā. Bhummatthe ayaṃ to-saddoti dassento ‘‘tato hetuṃ vināti tattha hetuṃ vinā’’ti āha. Tassattho – tasmiṃ purimabhave nipphannaṃ avijjāsaṅkhārādikaṃ kāraṇaṃ vinā na hotīti.

पण 'एकच्चसुगतिपटिसन्धि' (काही सुगतींमधील प्रतिसंधी) म्हणजे कामावचर सुगती प्रतिसंधी असे समजावे. 'सयमेव' (स्वतःच) म्हणजे स्वतःच. 'आणि अशा प्रकारे भेदाचा विशेषच विस्ताराने दर्शविला आहे' हे 'अमहग्गतबहिद्धारम्मणाय' (अ-महग्गत बाह्य आलंबन असणाऱ्या) इत्यादी संदर्भाने म्हटले आहे. 'चार स्कंधांची...पे... प्रतिसंधी होते' हे मात्र अभेद-विशेष दर्शविणेच आहे. 'एकेकस्मिं भेदे' (प्रत्येक भेदात) म्हणजे 'अमहग्गतबहिद्धारम्मणाय' इत्यादी प्रत्येक भागात. 'तथ तत्थेव' (तेथे तेथेच) म्हणजे 'अमहग्गत बाह्य आलंबनासाठी महग्गत बाह्य आलंबन, अमहग्गत आध्यात्मिक आलंबनासाठी महग्गत आध्यात्मिक आलंबन' इत्यादीद्वारे त्या त्या भेदात, किंवा तेथे तेथेच भवादिमधून च्युत होऊन उत्पन्न होणाऱ्याच्या वशने च्युती-प्रतिसंधीची योजना समजावी. हा 'तो' (tato मधील -to) शब्द सप्तमी विभक्तीच्या अर्थात (भूमत्थे) आहे हे दर्शविताना 'ततो हेतुं विना' म्हणजे 'तेथे हेतूशिवाय' असे म्हटले आहे. त्याचा अर्थ असा - त्या पूर्वभवात निर्माण झालेल्या अविद्या, संस्कार इत्यादी कारणांशिवाय (ती प्रतिसंधी) होत नाही.

Atimandabhāvūpagamanaṃ sakiccāsamatthatā. Pañcadvārikaviññāṇavasena cuti paṭisiddhā, na tadanantaraviññāṇavasena. Svāyamattho ‘‘pañcannaṃ dvārāna’’ntiādinā [Pg.125] heṭṭhā aṭṭhakathāyamāgatoti āha ‘‘pañcadvārikaviññāṇānantarampi hi pubbe cuti dassitā’’ti. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Cuticittena saddhiṃ cakkhāyatanādīnaṃ nirodho hotīti dassetuṃ ‘‘yamake cā’’tiādi vuttaṃ. Pariṇatattāti paripākavasena pariyosānaṃ gatattāti adhippāyo. Phassādayo yathāvuttacetanāsahajātaphassādayo. Yathāupaṭṭhite kammādiārammaṇe anekavāraṃ uppattiyā santānassa abhisaṅkharaṇaṃ tattha paṭisandhiviññāṇapatiṭṭhānassa hetubhāvo.

अतिशय मंद भावाला प्राप्त होणे म्हणजे स्वतःचे कार्य करण्यास असमर्थ असणे (सकिच्चासमत्थता). पंचद्वारिक विज्ञानाच्या वशने च्युतीचा निषेध केला आहे, त्याच्या लगेच नंतरच्या विज्ञानाच्या वशने नाही. हाच अर्थ 'पंचन्नं द्वारानां' इत्यादीद्वारे खाली अट्ठकथेत आला आहे, म्हणून म्हटले आहे: 'पंचद्वारिक विज्ञानानंतरही पूर्वी च्युती दर्शविली आहे'. त्यात जे सांगायचे आहे, ते खाली (पूर्वीच) सांगितले आहे. च्युतीचित्तासोबत चक्षुआयतन इत्यादींचा निरोध होतो, हे दर्शविण्यासाठी 'यमके च' इत्यादी म्हटले आहे. 'परिणतत्ता' (परिणत झाल्यामुळे) म्हणजे परिपाकाच्या वशने समाप्तीला प्राप्त झाल्यामुळे, असा अभिप्राय आहे. 'फस्सादयो' (स्पर्शादी) म्हणजे वर सांगितलेल्या चेतनेसोबत सहजात असणारे स्पर्शादी धर्म. ज्या प्रकारे उपस्थित झालेल्या कर्मादी आलंबनामध्ये अनेक वेळा उत्पन्न होण्याने संतानाचे (प्रवाहाचे) अभिसंस्करण होते, ते तेथे प्रतिसंधी विज्ञानाच्या प्रतिष्ठेचे कारण बनते.

Santānavasena nippajjamānānaṃ namanādikiriyānaṃ ekasmiṃ paṭisandhiviññāṇeyeva atthasiddhīti dassento āha ‘‘namana…pe… dassetī’’ti. Pathaviyaṃ sabalapayogehīti pathaviyā ādhāraṇabhūtāya attano balena payogena ca karaṇabhūtena.

संतानाच्या (प्रवाहाच्या) वशने निष्पन्न होणाऱ्या नमन (वाकणे) इत्यादी क्रियांची एकाच प्रतिसंधी विज्ञानात अर्थसिद्धी होते, हे दर्शविताना 'नमन...पे... दर्शविते' असे म्हटले आहे. 'पथवियं सबलपयोगेहि' (पृथ्वीवर स्वतःच्या बळाने व प्रयोगाने) म्हणजे आधारभूत असलेल्या पृथ्वीवर स्वतःच्या बळाने आणि प्रयोगाने जे करणभूत (साधन) आहे.

Saddahetukoti saddassa padhānādibhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Tādiso pabbatakucchiādipadesopi tassa hetuyeva. Padīpantarādīti ādi-saddena telavaṭṭiādike saṅgaṇhāti. Tato saddādippavattito pubbe abhāvā. Paṭighosādīnañhi saddādippavattito sati purimasiddhiyaṃ te saddādipaccayadesaṃ gaccheyyuṃ, na pana te atthīti vuttaṃ ‘‘tato pubbe abhāvā’’ti. Upameyyepi evameva attho yojetabbo. Yathā ca hetudesaṃ na gacchati hetusamuppannaṃ, evaṃ tato nāgacchatīti āha ‘‘tasmā na…pe… āgata’’nti. Te saddādayo paccayā etesanti tappaccayā. Vuttanayenāti upamāyaṃ vuttanayeneva. Purimabhavahetudese sannihitaṃ hutvā paṭisandhiviññāṇaṃ tato aññatra bhavantare taṃ upagantvā tappaccayaṃ na hotīti attho. Paccayato nibbattamānaṃ paccayuppannaṃ aññatra agantvā paccayadesaṃ anupagatameva hutvā nibbattatīti paṭhamo attho. Paṭhamaṃ paccayena samodhānagataṃ hutvā tato aññatra gantvā paccayuppannavatthubhāvaṃ nāpajjatīti dutiyo attho. Yathāsambhavanti yāya ‘‘na khīrato dadhi sambhūtaṃ siyā, na khīrasāmino dadhi siyā’’ti ca khīradadhīsu ekantaṃ ekatāya nānatāya ca dosayojanā katā. Iminā nayena bījādīsu sabbahetūsu, aṅkurādīsu sabbahetusamuppannesu yathāsambhavaṃ hetuanurūpaṃ, hetusamupannānurūpañca dosayojanā kātabbā. Santānabaddhesu dhammesu ekantaekatāpaṭisedhena sassatagāhassa paṭisedhitattā vuttaṃ ‘‘sayaṃkataṃ [Pg.126] sukhaṃ dukkhanti imaṃ diṭṭhiṃ nivāretī’’ti. Tathā ekantanānatāpaṭisedhena ucchedagāho paṭisedhito hotīti āha ‘‘paraṃkataṃ sukhaṃ dukkhaṃ añño karoti, añño paṭisaṃvedetīti imaṃ diṭṭhiṃ nivāretī’’ti. Tena katanāso, akatāgamo ca nivattito hotīti adhiccasamuppannadiṭṭhinivāraṇeneva niyatisabhāvavādapaṭisedhopi katoti daṭṭhabbaṃ.

'सद्दहेतुको' (शब्दाने हेतू असलेला) हे शब्दाच्या प्रधानत्वाचा विचार करून म्हटले आहे. तशा प्रकारचा पर्वताची गुहा (पब्बतकुच्छी) इत्यादी प्रदेशही त्याचा हेतूच आहे. 'पदी पन्तर आदि' मधील 'आदि' शब्दाने तेल, वात इत्यादींचा संग्रह होतो. त्या शब्दादींच्या प्रवृत्तीपूर्वी (अस्तित्व) नसल्यामुळे. कारण प्रतिध्वनी इत्यादींची शब्दादी प्रवृत्ती होण्यापूर्वी जर पूर्वसिद्धी असती, तर ते शब्दादी प्रत्ययाच्या देशात गेले असते, परंतु ते अस्तित्वात नसतात, म्हणूनच 'ततो पुब्बे अभावा' (त्यापूर्वी अभाव असल्यामुळे) असे म्हटले आहे. उपमेयातही याच प्रकारे अर्थ जोडला पाहिजे. आणि ज्याप्रमाणे हेतूने उत्पन्न झालेले (हेतुसमुत्पन्न) हेतूच्या ठिकाणी जात नाही, त्याचप्रमाणे तेथून येत नाही, म्हणून 'तस्मा न...पे... आगतं' असे म्हटले आहे. ते शब्दादी ज्यांचे प्रत्यय (कारण) आहेत, ते 'तप्प्रत्यय' (तप्पच्चया). 'वृत्तनयेen' म्हणजे उपमेत सांगितलेल्या पद्धतीनेच. पूर्वभवाच्या हेतूच्या ठिकाणी सन्निहित (उपस्थित) होऊन प्रतिसंधी विज्ञान तेथून दुसऱ्या भवांतरात जाऊन त्याचा प्रत्यय (कारण) बनत नाही, असा अर्थ आहे. प्रत्ययापासून (कारणापासून) उत्पन्न होणारे प्रत्ययोत्पन्न (कार्य) इतरत्र न जाता, प्रत्ययाच्या ठिकाणी न पोहोचताच उत्पन्न होते, हा पहिला अर्थ आहे. प्रथम प्रत्ययाशी (कारणाशी) संयोग पावून, तेथून दुसऱ्या ठिकाणी जाऊन प्रत्ययोत्पन्न वस्तूचा भाव प्राप्त करत नाही, हा दुसरा अर्थ आहे. 'यथासंभव' म्हणजे ज्या 'दुधापासून दही उत्पन्न होत नाही, आणि दुधाच्या मालकाचे दही होत नाही' या दूध आणि दह्यामधील एकांत एकता (पूर्ण एकरूपता) आणि नानात्व (पूर्ण भिन्नता) या दोषांची योजना केली आहे. याच पद्धतीने बी इत्यादी सर्व हेतूंमध्ये आणि अंकुर इत्यादी सर्व हेतुसमुत्पन्नांमध्ये यथासंभव हेतूच्या अनुरूप आणि हेतुसमुत्पन्नाच्या अनुरूप दोषांची योजना केली पाहिजे. संतानबद्ध (प्रवाहात जोडलेल्या) धर्मांमध्ये एकांत एकतेचा निषेध केल्याने शाश्वत दृष्टीचा (सस्सतगाहाचा) निषेध केला गेल्यामुळे 'स्वतः केलेले सुख-दुःख या दृष्टीचे निवारण करतो' असे म्हटले आहे. तसेच एकांत नानात्वाचा (पूर्ण भिन्नतेचा) निषेध केल्याने उच्छेद दृष्टीचा (उच्छेदगाहाचा) निषेध होतो, म्हणून म्हटले आहे: 'दुसऱ्याने केलेले सुख-दुःख, दुसरा करतो आणि दुसरा भोगतो, या दृष्टीचे निवारण करतो'. त्यामुळे कृतनाश (केलेल्या कर्माचा नाश) आणि अकृतागम (न केलेल्या कर्माचे फळ मिळणे) यांचे निवारण होते; आणि यदृच्छासमुत्पन्न (अधिच्चसमुप्पन्न) दृष्टीच्या निवारणानेच नियती-स्वभाववादाचाही निषेध केला गेला आहे, असे समजावे.

Tatthāti aṅkurādippabandhasaṅkhāte bhūtupādārūpasantāne. Tanti vijjāpāṭavādi. Aññassāti bālakāle katavijjāpariyāpuṇanādito aññassa. Saṅkhārato añño taṇhādiko aññapaccayo.

'तथ' (तेथे) म्हणजे अंकुर इत्यादींच्या प्रबंधरूप (प्रवाहरूप) भूत आणि उपादाय रूपांच्या संतानामध्ये. 'तं' (ते) म्हणजे विद्या-कौशल्यादी. 'अञ्ञस्स' (दुसऱ्याचे) म्हणजे बालपणी केलेल्या विद्या-ग्रहणादींपेक्षा दुसऱ्याचे. संस्कारापेक्षा दुसरा असलेला तृष्णा इत्यादी हा 'अन्य प्रत्यय' (अञ्ञपच्चयो) आहे.

Niyyātanādi eva phalaṃ niyyātanādiphalaṃ, aphalitaṃ niyyātanādiphalaṃ etassāti aphali…pe… phalaṃ, yathāvuttakiriyākaraṇaṃ.

समर्पण (निय्यातन) इत्यादीच फळ म्हणजे 'निय्यातनादिफळ'; ज्याचे समर्पण इत्यादी फळ निष्पन्न झाले नाही ते 'अफली...पे... फळ' म्हणजे वर सांगितल्याप्रमाणे क्रिया करणे होय.

Piṇḍavasenāti akatāvayavavibhāgassa samudāyassa vasena. Sabbatthāti puññābhisaṅkhārādike sabbasmiṃ paccayadhamme, paṭisandhibhede vā paccayuppannadhamme. Balavakammassa vasena yojetabbo. Bhuso nissayo hi upanissayo. ‘‘Avisesenā’’ti vuttepi kāmāvacarapuññābhisaṅkhāro cakkhuviññāṇādīnaṃ pañcannaṃ pavatte, itaro paṭhamajjhānavipākādīnaṃ pavatte ca paṭisandhiyañca paccayo hotīti pākaṭoyamatthoti taṃ avibhajitvā ‘‘sabbapuññābhisaṅkhāraṃ saha saṅgaṇhāti’’cceva vuttaṃ. Dvādasākusalacetanābhedoti nayidaṃ samāsapadaṃ, sandhivasena panetaṃ vuttaṃ. Dvādasāti ca bhummatthe paccattavacanaṃ, dvādasasu akusalacetanāsu. Akusalacetanābhedoti ekādasākusalacetanāpabhedo, dvādasākusalacetanāpabhedo cāti attho veditabbo. Evañhi sati na ettha kiñci vicāretabbaṃ heṭṭhā vitthāritattā. Keci pana ‘‘dvādasākusalacetanābhedoti idaṃ ‘channaṃ pavatte’tiādinā yojetabba’’nti vadanti, tesaṃ matena uddhaccacetanāya gahaṇe payojanaṃ vicāretabbameva paṭisandhiyāpi paccayabhāvassa vuttattā. Ekassāti ettha eva-saddo luttaniddiṭṭhoti āha ‘‘ekasseva paccayabhāvaniyamo’’ti. Milātamālādīnanti milātamālakiliṭṭhavatthādīnaṃ. Manopadosikānaṃ tadaññavatthūnampi aniṭṭhatā kathaṃ na siyā, siyā evāti adhippāyo. Aṭṭhakathāyaṃ (vibha. aṭṭha. 227) pana pacuratābhāvato taṃ anāmasitvā ‘‘tathā kāmāvacaradevalokepī’’ti vuttaṃ[Pg.127]. Keci pana ‘‘devaloke aniṭṭhaṃ nāma parikappanavasena, sabhāvato pana tatthuppannaṃ iṭṭhamevā’’ti vadanti.

पिण्डवसेनाति म्हणजे अवयवांचे विभाजन न करता समूहाच्या (समुदायाच्या) रूपाने. 'सब्बत्था' (सर्वत्र) म्हणजे पुण्याभिसंस्कार इत्यादी सर्व प्रत्ययधर्मांमध्ये किंवा प्रतिसंधीच्या भेदांमध्ये प्रत्ययोत्पन्न धर्मांमध्ये. बलवान कर्माच्या रूपाने योजना करावी. 'भुसो निस्सयो' (अतिशय आश्रय) म्हणजेच उपनिषय होय. 'अविसेसेना' (विशेष नसताना) असे म्हटले तरी कामावचर पुण्याभिसंस्कार हा चक्षुर्विज्ञानादी पाच विज्ञानांच्या प्रवृत्तीत आणि इतर (पुण्याभिसंस्कार) प्रथमध्यानविपाक इत्यादींच्या प्रवृत्तीत व प्रतिसंधीत प्रत्यय (कारण) होतो, हा अर्थ स्पष्ट असल्यामुळे त्याचे विभाजन न करता 'सब्बपुञ्ञाभिसङ्खारं सह सङ्गण्हाति' (सर्व पुण्याभिसंस्कारांना एकत्र ग्रहण करतो) असेच म्हटले आहे. 'द्वादसाकुसलचेतनाभेदो' हे सामासिक पद नाही, तर संधीच्या कारणाने असे म्हटले आहे. 'द्वादस' हा सप्तमी विभक्तीच्या अर्थात प्रथमा विभक्तीचा शब्द आहे, म्हणजे 'बारा अकुशल चेतनांमध्ये'. 'अकुसलचेतनाभेदो' म्हणजे अकरा अकुशल चेतनांचा प्रभेद आणि बारा अकुशल चेतनांचा प्रभेद असा अर्थ समजला पाहिजे. असे असल्यास येथे काही विचार करण्याची गरज नाही, कारण खाली याचे सविस्तर वर्णन केले आहे. काही लोक म्हणतात की, 'द्वादसाकुसलचेतनाभेदो' याची योजना 'छन्नं पवत्ते' (सहांच्या प्रवृत्तीत) इत्यादींसोबत करावी. त्यांच्या मते, उद्धच्च (औद्धत्य) चेतनेच्या ग्रहणाचे प्रयोजन विचार करण्यासारखेच आहे, कारण प्रतिसंधीमध्येही प्रत्ययभाव सांगितला आहे. 'एकस्स' येथे 'एव' हा शब्द लुप्त झाला आहे, म्हणून 'एकस्सेव पच्चयभावनियमो' (एकाचाच प्रत्ययभाव नियम) असे म्हटले आहे. 'मिलातमालादीनं' म्हणजे कोमेजलेली फुले, मलीन वस्त्रे इत्यादी. मनोपदोसिक (मनात द्वेष असणारे देव) यांच्या इतर वस्तूंची अनिष्टता कशी असणार नाही? ती असणारच, असा अभिप्राय आहे. परंतु अट्ठकथेमध्ये (विभङ्ग अट्ठकथा २२७) विपुलता नसल्यामुळे त्याचा उल्लेख न करता 'तथा कामावचरदेवलोकेपि' (तसेच कामावचर देवलोकातही) असे म्हटले आहे. काही लोक म्हणतात की, 'देवलोकात अनिष्ट हे केवळ कल्पनेने असते, परंतु स्वभावाने तेथे उत्पन्न झालेले इष्टच असते'.

‘‘Ekūnatiṃsacetanābhedampī’’ti iminā uddhaccacetanāyapi pavattivipākadāyitaṃ anujānāti, aṭṭhakathāadhippāyavasena vā evamāha. Pañcadasannaṃ ahetukavipākaviññāṇānaṃ pañcaṭṭhānāni dve apanetvā avasesānaṃ terasannaṃ. Dve dve cakkhusotasampaṭicchanaviññāṇāni, tīṇi santīraṇānīti navannaṃ. Ekadesapaccayabhāvenāti ekadesassa vīsaticetanābhedassa kāmāvacaracittasaṅkhārassa paccayabhāvena ekūnatiṃsacetanābhedo samudāyo vutto. Svevāti avayavagatenāpi visesena samudāyo voharīyati yathā ‘‘alaṅkato rājakumāro’’ti.

‘एकुनतिंसचेतनाभेदमपि’ (एकोणतीस चेतनांच्या भेदालाही) याद्वारे उद्धच्च (औद्धत्य) चेतनेची देखील प्रवृत्तीत विपाक देण्याची क्षमता मान्य केली जाते, किंवा अट्ठकथेच्या अभिप्रायानुसार असे म्हटले आहे. पंधरा अहेतुक विपाक विज्ञानांच्या पाच स्थानांपैकी दोन वगळून उर्वरित तेरा विज्ञानांचे. दोन चक्षुर्विज्ञान, दोन श्रोत्रविज्ञान, दोन संपटिच्छन विज्ञान आणि तीन संतीरण विज्ञाने अशा नऊ विज्ञानांचे. ‘एकदेसपच्चयभावेन’ (एका भागाच्या प्रत्ययभावाने) म्हणजे एका भागाच्या, म्हणजेच वीस चेतनांच्या भेदाच्या कामावचर चित्तसंस्काराच्या प्रत्ययभावाने एकोणतीस चेतनांच्या भेदाचा समुदाय सांगितला आहे. ‘स्वेव’ म्हणजे अवयवामध्ये असलेल्या विशेषाने देखील समुदायाचा व्यवहार केला जातो, जसे की ‘अलंकृत राजकुमार’.

Yatthāti pañcavokārabhavaṃ sandhāyāha. Tattha hi ‘‘kāmāvacarasugatiyaṃ tāva ṭhitassā’’tiādinā (vibha. aṭṭha. 227) paṭisandhiyaṃ pavattiyañca vipākassa vitthārappakāsanaṃ kataṃ. Catutthajjhānabhūmīti vehapphalabhūmiṃ vadati. Tenāha ‘‘asaññāruppavajjā’’ti. Catutthajjhānameva hi bhāvanāvisesappavattaṃ asaññabhūmiṃ āruppabhūmiñca nipphādeti, catukkanayavasena vā saṃvaṇṇanā vuttāti veditabbā. Aṭṭha mahāvipākā, parittavipākesu pacchimo, pañca rūpāvacaravipākāti evaṃ cuddasannaṃ. Sattannanti sesānaṃ parittavipākānaṃyeva sattannaṃ.

‘यत्थ’ (जिथे) हे पंचवोकार भवाचा (पाच स्कंध असलेल्या अस्तित्वाचा) संदर्भ देऊन म्हटले आहे. कारण तेथे ‘कामावचर सुगतीमध्ये राहिलेल्याच्या’ इत्यादींद्वारे (विभङ्ग अट्ठकथा २२७) प्रतिसंधीत आणि प्रवृत्तीत विपाकाचे सविस्तर प्रकटीकरण केले आहे. ‘चतुत्थज्झानभूमी’ (चौथ्या ध्यानाची भूमी) म्हणजे वेहप्फल भूमीला म्हटले आहे. म्हणूनच ‘असंञ्ञारुप्पवज्जा’ (असंज्ञी आणि अरूप वगळून) असे म्हटले आहे. कारण medicine चौथे ध्यानच भावना-विशेषाच्या प्रवृत्तीने असंज्ञी भूमी आणि अरूप भूमी निष्पन्न करते, किंवा चतुष्क नयाच्या (चार प्रकारच्या पद्धतीच्या) आधारे हे स्पष्टीकरण दिले आहे असे समजावे. आठ महाविपाक, परीत्त (लहान) विपाकांपैकी शेवटचा एक, आणि पाच रूपावचर विपाक, अशा चौदा विज्ञानांचे. ‘सत्तन्नं’ (सातांचे) म्हणजे उर्वरित सात परीत्त विपाकांचेच.

Bhavādayoti bhavayonigatisattāvāse. Tiṇṇaṃ viññāṇānanti purimānaṃ tiṇṇaṃ āruppavipākaviññāṇānaṃ. Tīsūti pañcamādīsu tīsu viññāṇaṭṭhitīsu. Vuttanayenāti ‘‘kāmabhave pana duggatiyaṃ aṭṭhannampi parittavipākaviññāṇānaṃ tatheva paccayo pavatte, no paṭisandhiya’’ntiādinā (vibha. aṭṭha. 227) vuttanayeneva.

‘भवादयो’ (भव इत्यादी) म्हणजे भव, योनी, गती आणि सत्त्वावास (प्राण्यांचे निवासस्थान). ‘तिण्णं विञ्ञाणानं’ (तीन विज्ञानांचे) म्हणजे आधीच्या तीन आरूप विपाक विज्ञानांचे. ‘तीसु’ (तीन्हींमध्ये) म्हणजे पाचव्या इत्यादी तीन विज्ञानस्थितींमध्ये. ‘वृत्तनयेन’ (सांगितलेल्या पद्धतीने) म्हणजे ‘कामभवात दुर्गतीमध्ये आठही परीत्त विपाक विज्ञानांचा तसाच प्रत्यय प्रवृत्तीत होतो, प्रतिसंधीत नाही’ इत्यादी (विभङ्ग अट्ठकथा २२७) सांगितलेल्या पद्धतीनेच.

Viññāṇapadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

विज्ञानपद-निर्देश-वर्णन समाप्त झाले.

Nāmarūpapadaniddesavaṇṇanā

नामरूपपद-निर्देश-वर्णन

228. Yadipi suttante abhidhamme ca paṭiccasamuppādaniddese rūpapadassa desanābhedo natthi, abhidhamme pana ‘‘sabbaṃ rūpaṃ na hetū’’tiādinā (dha. sa. 584) suttantato [Pg.128] tassa desanābhedo atthevāti āha ‘‘suttantā…pe… bhedo’’ti. Saṅkhyeyyesu paricchedato gahitesu atthasiddho tattha saṅkhyāparicchedoti vuttaṃ ‘‘atthato pana vuttameva hotī’’ti.

२२८. जरी सुत्तंत आणि अभिधम्मात प्रतीत्यसमुत्पाद निर्देशामध्ये रूप पदाच्या देशनेत (उपदेशात) भेद नाही, तरीही अभिधम्मात ‘सब्बं रूपं न हेतू’ (सर्व रूप हेतू नाही) इत्यादींद्वारे (धम्मसंगणी ५८४) सुत्तंतापेक्षा त्याच्या देशनेचा भेद आहेच, म्हणूनच ‘सुत्तन्ता...पे... भेदो’ असे म्हटले आहे. संख्या मोजण्यायोग्य गोष्टींमध्ये परिच्छेदाने (मर्यादेने) ग्रहण केल्यावर तेथे संख्या-परिच्छेद अर्थावरून सिद्ध होतो, म्हणूनच ‘अत्थतो पन वृत्तमेव होति’ (अर्थतः तर ते सांगितलेच गेले आहे) असे म्हटले आहे.

Opapātikasattesūti vā sāmaññato sabbe opapātikā vuttā. Tesu brahmakāyikādiggahaṇena rūpāvacarāva vuttāti tadaññe sandhāya sesaopapātikānanti sesaggahaṇaṃ sātthakameva. Vuttanayenāti ‘‘dve vā tayo vā dasakā, omato ādinā sahā’’tiādinā (vibha. aṭṭha. 227) rūpamissakaviññāṇe vuttanayena.

‘ओपपातिकासत्तेसु’ (औपपातिक प्राण्यांमध्ये) असे सामान्यपणे सर्व औपपातिक प्राणी म्हटले आहेत. त्यामध्ये ब्रह्मकायिक इत्यादींच्या ग्रहणाने केवळ रूपावचर प्राणीच सांगितले आहेत, म्हणून त्यांच्या व्यतिरिक्त इतरांचा संदर्भ घेऊन ‘सेसओपपातिकानं’ (उर्वरित औपपातिकांचे) असे ‘शेष’ (उर्वरित) ग्रहण करणे सार्थच आहे. ‘वृत्तनयेन’ (सांगितलेल्या पद्धतीने) म्हणजे ‘दोन किंवा तीन दशक, ओमत (हीन) इत्यादींसह’ इत्यादी (विभङ्ग अट्ठकथा २२७) रूपमिश्रित विज्ञानात सांगितलेल्या पद्धतीनेच.

‘‘Dve santatisīsānī’’ti ārabbha yāva ‘‘satta santatisīsānī’’ti (vibha. aṭṭha. 228) ettakaṃ aṭṭhakathāpāṭhaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘sattakapariyosāna’’nti. Ekekacittakkhaṇe tikkhattuṃ rūpuppattiṃ ananujānanto āha ‘‘iminādhippāyenā’’ti. Cittassa uppādakkhaṇeyeva sabbaṃ rūpaṃ uppajjatīti hi attano adhippāyo.

‘द्वे संततिसीसानि’ (दोन संतती-शीर्ष) येथपासून सुरू करून ‘सत्त संततिसीसानि’ (सात संतती-शीर्ष) पर्यंतच्या (विभङ्ग अट्ठकथा २२८) एवढ्या अट्ठकथा पाठाचा संदर्भ देऊन ‘सत्तकप परियोसानं’ (सातव्याच्या समाप्तीपर्यंत) असे म्हटले आहे. प्रत्येक चित्तक्षणात तीन वेळा रूपाची उत्पत्ती मान्य न करता ‘इमिनाधिप्पायेन’ (या अभिप्रायाने) असे म्हटले आहे. कारण चित्ताच्या उत्पादक्षणातच सर्व रूप उत्पन्न होते, असा स्वतःचा अभिप्राय आहे.

‘‘Rūpājanakakammaja’’nti idaṃ bhūtakathanamattaṃ daṭṭhabbaṃ pañcaviññāṇānaṃ ataṃsabhāvatābhāvā. Rūpājanakakammajanti vā cuticittaṃ sandhāya vuttaṃ. Paṭisandhicittaṃ pana ‘‘pavattiya’’nti imināva nivattitaṃ. ‘‘Sabbesampi cuticittaṃ rūpaṃ na samuṭṭhāpetī’’ti (dha. sa. mūlaṭī. 636) aṭṭhasālinīṭīkāyaṃ vuttovāyamattho. Pañcaviññāṇakkhaṇe tappaccayā rūpuppattiyā abhāvena vuttaṃ ‘‘pañcaviññāṇappavattikālaṃ sandhāyā’’ti. Tatthāpi asahajātaviññāṇapaccayā attheva rūpuppattīti āha ‘‘sahajātaviññāṇapaccayañcā’’ti. Bhavaṅgādīti bhavaṅgasampaṭicchanasantīraṇatadārammaṇāni. Aññenāti yathāvuttakammaviññāṇato aññena abhisaṅkhāraviññāṇena. Rūpameva hi kusalākusalakiriyacittappavattikkhaṇe abhisaṅkhāraviññāṇapaccayā uppajjati, na nāmaṃ bhavaṅgaṃ. Taṃjanakenāti bhavaṅgādijanakena. Kammaviññāṇappaccayā vipākacittappavattikāle vipākanāmassa kammasamuṭṭhānarūpassa ca vasena. Sahajātaviññāṇapaccayā pana itaracittappavattikālepi vipāko vipākanāmavasena, cittasamuṭṭhānarūpavasena ca nāmarūpassa sambhavo dassetabboti āha ‘‘sahajāta…pe… yojetabba’’nti. Rūpasaddena ca attano ekadesenāti sambandho. ‘‘Sarūpānaṃ ekadeso ekavibhattiya’’nti (pāṇinī 1.2.64) saddalakkhaṇaṃ sandhāyāha [Pg.129] ‘‘sarūpānaṃ ekadeso’’ti. Icchito hi ekadesarūpānampi ekadeso yathā ‘‘nidassitavipakkhehī’’ti. Nidassito ca nidassitavipakkho ca nidassitavipakkhoti ayañhettha attho. ‘‘Ṭhāna’’nti iminā sesasaddassa atthaṃ vadati. Sarūpena ṭhapanañhi idha sesanaṃ.

“रूपाजनककम्मज” (रूप-अजनक-कर्मज) हे केवळ सत्यकथन (भूतकथन) म्हणून पाहिले पाहिजे, कारण पंचविज्ञानांमध्ये तो स्वभाव नसतो. किंवा “रूपाजनककम्मज” हे च्युतिचित्ताला (मृत्युचित्ताला) अनुसरून म्हटले आहे. प्रतिसंधीचित्त तर “प्रवृत्तीत” (पवत्तियं) या शब्दानेच वगळले गेले आहे. “सर्वांचेच च्युतिचित्त रूप उत्पन्न करत नाही” (धम्मसंगणि मूलटीका ६३६) हा अर्थ अट्ठसालिनी-टीकेमध्ये सांगितलाच आहे. पंचविज्ञानाच्या क्षणी त्याच्या प्रत्ययाने (कारणाने) रूपाची उत्पत्ती होत नसल्यामुळे “पंचविज्ञान प्रवृत्तीकाळ लक्षात घेऊन” असे म्हटले आहे. तेथेही असहजात-विज्ञान-प्रत्ययाने रूपाची उत्पत्ती होतेच, म्हणून “सहजातविज्ञानप्रत्यय आणि” असे म्हटले आहे. ‘भवांग आदि’ म्हणजे भवांग, संपटिच्छन, संतीरण आणि तदारम्मण. ‘दुसऱ्याने’ म्हणजे वर सांगितलेल्या कर्मविज्ञानापेक्षा वेगळ्या अशा अभिसंस्कार-विज्ञानाने. कारण कुशल, अकुशल आणि क्रिया चित्ताच्या प्रवृत्तीच्या क्षणी अभिसंस्कार-विज्ञानाच्या प्रत्ययाने रूपच उत्पन्न होते, भवांग नाम नव्हे. ‘त्याच्या जनकाने’ म्हणजे भवांग आदींच्या जनकाने. कर्मविज्ञान-प्रत्ययाने विपाकचित्ताच्या प्रवृत्तीच्या वेळी विपाक नामाच्या आणि कर्मसमुत्थान रूपाच्या वशाने (उत्पत्ती होते). परंतु सहजातविज्ञान-प्रत्ययाने इतर चित्ताच्या प्रवृत्तीच्या वेळीही विपाक हा विपाक नामाच्या वशाने आणि चित्तसमुत्थान रूपाच्या वशाने नामरूपाचा संभव दाखवला पाहिजे, म्हणून “सहजात...पे... जोडले पाहिजे” असे म्हटले आहे. आणि ‘रूप’ शब्दाने आपल्या एका अंशाशी (एकदेश) संबंध आहे. “सरूपाणामेकशेष एकविभक्तौ” (पाणिनी १.२.६४) हे शब्दलक्षण लक्षात घेऊन “सरूपांचा एकदेश” असे म्हटले आहे. कारण एका अंशाच्या रूपांचाही एक अंश इष्ट असतो, जसे “निदर्शितविपक्षांनी” (निदस्सितविपक्खेहि). निदर्शित आणि निदर्शितविपक्ष हे ‘निदर्शितविपक्ष’ आहेत, हा येथे अर्थ आहे. “स्थान” या शब्दाने उर्वरित शब्दाचा अर्थ सांगतात. कारण येथे सरूपाने ठेवणे हेच उर्वरित (शेष) असणे आहे.

Yaṃ-taṃ-saddānaṃ abyabhicāritasambandhattā avuttampi tato-saddaṃ ānetvā āha ‘‘tato yuttameva idanti yojetabba’’nti. Vipākassa ajanakaṃ vipākājanakaṃ, nissandaphalamattadāyakakammaṃ, taṃ samuṭṭhānaṃ etassāti vipākājanakakammasamuṭṭhānaṃ. Vuttanayenāti ‘‘vatthukāyavasena rūpato dve santatisīsāni, tayo ca arūpino khandhā’’tiādinā (vibha. aṭṭha. 228) vuttena nayena. Ubhayanti nāmaṃ rūpañca.

‘यम्’ (जे) आणि ‘तम्’ (ते) या शब्दांच्या अव्यभिचारी (निश्चित) संबंधामुळे, न सांगितलेला ‘ततो’ (त्यापासून) हा शब्द आणून “त्यामुळे हे योग्यच आहे, असे जोडले पाहिजे” असे म्हटले आहे. विपाकाचे अजनक (उत्पन्न न करणारे) ते ‘विपाकाजनक’ म्हणजे केवळ निस्यंदफल देणारे कर्म; ते ज्याचे समुत्थान (कारण) आहे, ते ‘विपाकाजनककर्मसमुत्थान’ होय. ‘सांगितलेल्या पद्धतीने’ म्हणजे “वस्तुकायवशाने रूपापासून दोन संततीशीर्ष आणि तीन अरूपी स्कंध” इत्यादी (विभंग अट्ठकथा २२८) सांगितलेल्या पद्धतीने. ‘दोन्ही’ म्हणजे नाम आणि रूप.

Kammārammaṇapaṭisandhiādikāleti ettha ādi-saddena sammasanādikālasaṅgaho daṭṭhabbo. Tanti abhisaṅkhāraviññāṇaṃ.

‘कर्मारम्मण प्रतिसंधी आदी काळात’ येथे ‘आदी’ शब्दाने संमसन (परीक्षण) आदी काळाचा संग्रह समजला पाहिजे. ‘ते’ म्हणजे अभिसंस्कार-विज्ञान.

Yadipi ‘‘atthi rūpaṃ cittasamuṭṭhāna’’ntiādivacanato (dha. sa. 584) rūpassapi viññāṇapaccayatā suttato jānitabbā, viññāṇasannissitā iṭṭhānubhavanādayo tasmiṃ sati sabbhāvato, asati ca abhāvato yathā saddheyyādivatthumhi saddhādayoti nāmassapi yuttito viññāṇapaccayatā siddhā, aṭṭhakathāyaṃ pana vuttamatthaṃ dassento ‘‘suttato nāmaṃ…pe… jānitabba’’nti āha. Yāvadeva paccayapaccayuppannadhammamattatāvibhāvanamukhena aviparītato pavattinivattisandassanaṃ paṭiccasamuppādadesanā, tāvadeva ca dhammacakkappavattananti dassento ‘‘yasmā’’tiādimāha. Yasmā pana pavattinivattivibhāvanato saccadesanāva paccayākāradesanā, saccadesanā ca dhammacakkappavattanaṃ. Yathāha ‘‘idaṃ dukkhanti me bhikkhave…pe… bārāṇasiyaṃ isipatane migadāye anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattita’’ntiādi, tasmā ‘‘viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti padassa saccadesanābhāvadīpanena dhammacakkappavattanabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘nāmarūpamattatāvacaneneva vā’’tiādi vuttaṃ.

जरी “चित्तसमुत्थान रूप आहे” इत्यादी वचनांवरून (धम्मसंगणि ५८४) रूपाची देखील विज्ञानप्रत्ययता (विज्ञानावर अवलंबून असणे) सूत्रावरून जाणली पाहिजे, विज्ञानावर आश्रित असलेले इष्ट-अनुभव इत्यादी विज्ञानाच्या अस्तित्वात असताना अस्तित्वात असतात आणि विज्ञानाच्या अभावी नसतात, जसे श्रद्धा ठेवण्यायोग्य वस्तूमध्ये श्रद्धा इत्यादी; या युक्तीने नामाची देखील विज्ञानप्रत्ययता सिद्ध होते, तरीही अट्ठकथेमध्ये सांगितलेला अर्थ दाखवताना “सूत्रावरून नाम...पे... जाणले पाहिजे” असे म्हटले आहे. जोपर्यंत प्रत्यय (कारण) आणि प्रत्ययोत्पन्न (कार्यात्मक) धर्मांच्या केवळ अस्तित्वाचे स्पष्टीकरण करण्याच्या माध्यमातून यथार्थपणे प्रवृत्ती आणि निवृत्तीचे दर्शन घडवणे हीच प्रतीत्यसमुत्पाद देशना आहे, तोपर्यंतच धम्मचक्रप्रवर्तन आहे, हे दाखवताना “ज्या अर्थी” (यस्मा) इत्यादी म्हटले आहे. कारण प्रवृत्ती आणि निवृत्तीच्या स्पष्टीकरणावरून सत्यदेशना हीच प्रत्ययाकारदेशना (प्रतीत्यसमुत्पाद देशना) आहे, आणि सत्यदेशना म्हणजेच धम्मचक्रप्रवर्तन होय. जसे भगवान म्हणाले आहेत: “हे भिक्खूहो, ‘हे दुःख आहे’ असे मला...पे... वाराणसीतील इसिपतन येथील मिगदाय (सारनाथ) येथे अनुत्तर धम्मचक्र प्रवर्तित केले गेले” इत्यादी, म्हणूनच “विज्ञानप्रत्यया नामरूपं” (विज्ञानाच्या प्रत्ययाने नामरूप होते) या पदाच्या सत्यदेशनाभावाच्या प्रकाशनाने धम्मचक्रप्रवर्तनभाव दाखवण्यासाठी “केवळ नामरूपमात्रतेच्या वचनानेच किंवा” इत्यादी म्हटले आहे.

Nāmarūpapadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

नामरूपपद-निर्देश-वर्णन समाप्त झाले.

Saḷāyatanapadaniddesavaṇṇanā

सळायतनपद-निर्देश-वर्णन

229. Yathāsambhavanti [Pg.130] sambhavānurūpaṃ. Tena catunnaṃ tāva bhūtānaṃ sahajātanissayaatthiavigatavasena cakkhāyatanādīnaṃ pañcannaṃ paccayabhāvo, vatthūsu pana hadayavatthuno chaṭṭhāyatanassa paṭisandhiyaṃ sahajātanissayaaññamaññavippayuttaatthiavigatavasena, pavattiyaṃ yasmā anantaracittena saddhiṃ uppannameva vatthu ṭhitippattiyā balavabhāvena tassa nissayo bhavituṃ sakkoti, na sahajātaṃ, tasmā purejātanissayavippayuttaatthiavigatavasena. Itaravatthūnaṃ pañcaviññāṇasaṅkhātassa chaṭṭhāyatanassa indriyapaccayavasena ca, jīvitassa indriyaatthiavigatavasena paccayabhāvo vuttoti daṭṭhabbo. Ekappakārenevāti yathā cakkhādīnaṃ manāyatanassa paṭiniyatadassanādikiccānuvidhānato niyato ekappakāreneva paccayabhāvo, na evaṃ rūpāyatanādīnaṃ, tesaṃ pana rūpārammaṇādinā pakārantarena tassa paccayabhāvoti ‘‘aniyamato’’ti vuttaṃ. Keci pana ‘‘niyamato’’ti padaṃ ‘‘sasantatipariyāpanna’’nti iminā sambandhitvā atthaṃ vadanti ‘‘ekantena sasantatipariyāpanna’’nti.

२२९. ‘यथासंभव’ म्हणजे संभवानुरूप (शक्यतेनुसार). त्यामुळे प्रथम चार महाभूतांचा सहजात, निश्रय, अस्ति आणि अविगत वशाने चक्षुआयतन इत्यादी पाच आयतनांना प्रत्ययभाव (कारणभाव) होतो. वस्तूंमध्ये तर हृदयवस्तूचा सहाव्या आयतनाला (मनायतनाला) प्रतिसंधीमध्ये सहजात, निश्रय, अन्योन्य (अञ्ञमञ्ञ), विप्रयुक्त, अस्ति आणि अविगत वशाने प्रत्ययभाव होतो. प्रवृत्तीमध्ये ज्या अर्थी अनंतरचित्तासोबत उत्पन्न झालेलीच वस्तू स्थिती प्राप्त झाल्याने बलवान असल्यामुळे तिचा आश्रय (निश्रय) होऊ शकते, सहजात नव्हे, म्हणून पुरेजात, निश्रय, विप्रयुक्त, अस्ति आणि अविगत वशाने प्रत्ययभाव होतो. इतर वस्तूंचा पंचविज्ञान नावाच्या सहाव्या आयतनाला इंद्रियप्रत्यय वशाने आणि जीविताचा इंद्रिय, अस्ति व अविगत वशाने प्रत्ययभाव सांगितला आहे, असे समजले पाहिजे. ‘एकाच प्रकारे’ म्हणजे जसे चक्षु इत्यादींचा मनायतनाला प्रतिनियत (निश्चित) दर्शनादी कार्याच्या अनुविधानामुळे निश्चित एकाच प्रकारे प्रत्ययभाव असतो, तसा रूपायतन इत्यादींचा नसतो; त्यांचा तर रूपारम्मण इत्यादी दुसऱ्या प्रकारे त्याचा प्रत्ययभाव असतो, म्हणून “अनियमाने” (अनियमतो) असे म्हटले आहे. परंतु काही लोक “नियमाने” (नियमतो) या पदाचा “स्वसंततीपर्यापन्न” (ससंततिपरियापन्नं) याच्याशी संबंध जोडून “एकांतात स्वसंततीपर्यापन्न” असा अर्थ सांगतात.

‘‘Chaṭṭhāyatanañca manāyatanañca chaṭṭhāyatana’’nti iminā viggahena atthato, itarehi dvīhi saddatopi atthatopi sarūpataṃ dasseti. ‘‘Cakkhādīhi saha ‘saḷāyatana’nti vutta’’nti vuttanayena ekasesaṃ katvā manāyatanaṃ cakkhādīhi saddhiṃ ‘‘saḷāyatana’’nti pāḷiyaṃ vuttaṃ ‘‘nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’nti. Yathāvuttoti ‘‘chaṭṭhāyatanañca manāyatanañcā’’tiādinā attanā vuttappakāro. Sabbatthāti nāmarūpasaddena saḷāyatanasaddena ca saddasarūpatāsu, atthasarūpatāsu vā. Yadi suttantabhājanīye vipākachaṭṭhāyatanameva adhippetaṃ, atha kasmā ‘‘itaraṃ panā’’tiādi vuttaṃ. Avipākañhi tattha itaranti adhippetanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘paccayanaye panā’’tiādi.

“सहावे आयतन आणि मनायतन हे सहावे आयतन” या विग्रहाने अर्थाच्या दृष्टीने, आणि इतर दोन शब्दांच्या दृष्टीने व अर्थाच्या दृष्टीने सरूपता दाखवली आहे. “चक्षु इत्यादींसोबत ‘सळायतन’ (षडायतन) असे म्हटले आहे” या सांगितलेल्या पद्धतीने एकशेष करून मनायतन चक्षु इत्यादींसोबत पाळीमध्ये “नामरूपप्रत्यया सळायतनं” (नामरूपाच्या प्रत्ययाने षडायतन होते) असे म्हटले आहे. ‘यथावृत्त’ (वर सांगितल्याप्रमाणे) म्हणजे “सहावे आयतन आणि मनायतन” इत्यादींद्वारे स्वतः सांगितलेला प्रकार. ‘सर्वत्र’ म्हणजे नामरूप शब्दाने आणि सळायतन शब्दाने शब्दसरूपतेमध्ये किंवा अर्थसरूपतेमध्ये. जर सुत्तंतभाजनियात केवळ विपाक-सहावे आयतनच अभिप्रेत आहे, तर मग “इतर तर” इत्यादी का म्हटले आहे? कारण तेथे अविपाक हेच ‘इतर’ म्हणून अभिप्रेत आहे, या आक्षेपाला लक्षात घेऊन “प्रत्ययनयात तर” इत्यादी म्हटले आहे.

Sahajātādīsu hetuāhārindriyapaccaye pakkhipitvā dasadhā, tato ekaṃ apanetvā navadhā, tato ekaṃ apanetvā aṭṭhadhā paccayabhāvo veditabbo. Evamettha sādhāraṇavasena avakaṃso, hetuādiasādhāraṇavasena ukkaṃsoti jhānādīnampi vasena veditabbo.

सहजातादींमध्ये हेतू, आहार आणि इंद्रिय प्रत्यय समाविष्ट करून दहा प्रकारे, त्यातून एक वगळून नऊ प्रकारे, आणि त्यातून पुन्हा एक वगळून आठ प्रकारे प्रत्ययभाव जाणावा. अशा प्रकारे येथे साधारणतेच्या (सामान्यतेच्या) दृष्टीने किमान (अवकर्ष) आणि हेतू इत्यादी असाधारणतेच्या दृष्टीने कमाल (उत्कर्ष) असे झानादींच्या (ध्यानादींच्या) दृष्टीनेही जाणावे.

Paṭisandhiyaṃ [Pg.131] arūpadhammā kammajarūpassa uppādakkhaṇe paccayā hontīti ‘‘pavatte’’ti viseseti. ‘‘Pacchājātavippayuttādayo evā’’ti niyamena sahajātapurejātavippayuttādayo nivatteti.

प्रतिसंधीमध्ये अरूप धर्म हे कर्मज रूपाच्या उत्पादक्षणी प्रत्यय होतात, म्हणून "प्रवृत्तीत" (पवत्ते) असे विशेषित केले आहे. "पश्चातजात-विप्रयुक्त इत्यादीच" या नियमाने सहजात-पुरेजात-विप्रयुक्त इत्यादींना वगळले जाते.

‘‘Avasesamanāyatanassā’’ti avasesaggahaṇampi pakaraṇato visiṭṭhavisayamevāti dassetuṃ ‘‘pañcakkhandhabhave’’tiādimāha, yato aṭṭhakathāyaṃ ‘‘vatthurūpa’’ntiādi vuttaṃ. Yathāsambhavaṃ yojetabboti nāmarūpassa paṭisandhiyaṃ sahajātaaññamaññanissayaatthiavigatādipaccayabhāvo sahajātādisādhāraṇapaccayabhāvo, sampayuttavipākahetuāhārindriyādipaccayabhāvo sampayuttādiasādhāraṇapaccayabhāvo nāmassa, rūpassa pana vippayuttapaccayabhāvo yojetabbo.

"अवशिष्ट मनायतनाचा" यामध्ये अवशिष्ट ग्रहण करणे देखील प्रकरणावरून विशिष्ट विषयाचेच आहे हे दर्शवण्यासाठी "पंचस्कंधभवात" इत्यादी म्हटले आहे, कारण अट्ठकथेत "vatthurūpa" (वस्तुरूप) इत्यादी म्हटले आहे. यथासंभव योजना करावी, म्हणजे नाम-रूपाचा प्रतिसंधीमध्ये सहजात, अन्योन्य, निश्रय, अस्ति, अविगत इत्यादी प्रत्ययभाव हा सहजातादी साधारण प्रत्ययभाव आहे; संप्रयुक्त, विपाक, हेतू, आहार, इंद्रिय इत्यादी प्रत्ययभाव हा नामाचा संप्रयुक्तादी असाधारण प्रत्ययभाव आहे; आणि रूपाचा विप्रयुक्त प्रत्ययभाव योजावा.

Saḷāyatanapadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

सळायतनपदनिर्देशवर्णना समाप्त झाली.

Phassapadaniddesavaṇṇanā

फस्सपदनिर्देशवर्णना (स्पर्शपदनिर्देशवर्णना).

230. Tadabhedavasenāti tassa phassassa abhedavasena, phassabhāvasāmaññenāti attho. Na yuttaṃ ekasseva vacanaṃ. Aññassāpīti yathāvuttato aññassāpi. Sabbāyatanato hi ekassa phassassa asambhavacodanāyaṃ tappasaṅgena ekāyatanato anekassāpi sambhavo natthīti codanā ‘‘īdisī dhammatā natthī’’ti ñāpanatthāti dasseti ‘‘aññassāpī’’tiādinā. Nidassanavasenāti udāharaṇadassanavasena. Ekaphassassa sambhavatoti kāraṇāpadeso. Ekaphassasambhavassa labbhamānattā ‘‘saḷāyatanapaccayā phasso’’ti bhagavatā vuttanti parihāraṃ dassentoti yojanā. Sesesūti ekantiādīsu. Navadhā paccayatte ekaṃ vipākamanāyatanaṃ vibhāvaye. Tathā cāti ārammaṇapurejātaatthiavigatavasena. Yvāyaṃ paccayabhāvo yādisānaṃ hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘paccuppannāni…pe… sandhāya vutta’’nti āha. Atītānāgatakālavimuttānampi ārammaṇamattatāya sambhavato āha ‘‘ārammaṇa…pe… sandhāya vutta’’nti. Tattha tanti rūpāyatanādiṃ.

२३०. "त्याच्या अभेदाने" म्हणजे त्या स्पर्शाच्या अभेदाने, स्पर्शभावाच्या सामान्यतेने असा अर्थ आहे. एकाचेच वचन योग्य नाही. "इतरांचेही" म्हणजे सांगितलेल्यापेक्षा इतरांचेही. कारण सर्व आयतनांपासून एका स्पर्शाच्या असंभाव्यतेच्या आक्षेपात, त्या प्रसंगाने एका आयतनापासून अनेकांचाही संभव नाही असा आक्षेप "अशी धम्मता (नियम) नाही" हे ज्ञापित करण्यासाठी आहे, हे दर्शवण्यासाठी "इतरांचेही" इत्यादी म्हटले आहे. "निदर्शनवशात" म्हणजे उदाहरणाद्वारे दर्शवण्याच्या दृष्टीने. "एका स्पर्शाच्या संभवामुळे" हा कारणाचा निर्देश आहे. एका स्पर्शाचा संभव प्राप्त होत असल्यामुळे "सळायतनप्रत्ययाने स्पर्श होतो" असे भगवंतांनी म्हटले आहे, हा परिहार (उत्तर) दर्शवणारी ही योजना आहे. "उर्वरितांमध्ये" म्हणजे "एक" इत्यादींमध्ये. नऊ प्रकारच्या प्रत्ययभावात एक विपाक मनायतन स्पष्ट करावे. आणि तसेच, आरम्मण-पुरेजात-अस्ति-अविगतच्या दृष्टीने. जो हा प्रत्ययभाव ज्या प्रकारच्या धर्मांचा होतो, ते दर्शवण्यासाठी "प्रत्युत्पन्न... पे... उद्देशून म्हटले आहे" असे म्हटले आहे. अतीत, अनागत आणि कालविमुक्तांचेही केवळ आलंबन रूपाने संभव असल्यामुळे "आरम्मण... पे... उद्देशून म्हटले आहे" असे म्हटले आहे. तेथे "ते" म्हणजे रूपायतन इत्यादी.

Phassapadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

फस्सपदनिर्देशवर्णna समाप्त झाली.

Vedanāpadaniddesavaṇṇanā

वेदनापदनिर्देशवर्णना.

231. Anantarādīhīti [Pg.132] anantarasamanantarūpanissayanatthivigatapaccayehi. Upanissayeti anantarūpanissaye. Anantarasamanantarapaccayā hi anantaratāvaseneva anantarūpanissaye antogadhā. Natthivigatapaccayā pana anantarasamanantarapaccayadhammānaṃyeva tathābhāvato tadantogadhā. Tassāti upanissayassa.

२३१. "अनंतरादींनी" म्हणजे अनंतर, समनंतर, उपनिश्रय, नास्ती आणि विगत प्रत्ययांनी. "उपनिश्रयामध्ये" म्हणजे अनंतर-उपनिश्रयामध्ये. कारण अनंतर आणि समनंतर प्रत्यय हे अनंतरतेच्या दृष्टीनेच अनंतर-उपनिश्रयामध्ये समाविष्ट आहेत. परंतु नास्ती आणि विगत प्रत्यय हे अनंतर आणि समनंतर प्रत्ययधर्मांच्याच तशा भावामुळे त्यात समाविष्ट आहेत. "त्याचा" म्हणजे उपनिश्रयाचा.

Sabbassāti vipākassa, avipākassa ca. Paṭisandhibhavaṅgacuticittasampayuttāya hi vedanāya sahajātamanosamphasso vuttanayena aṭṭhadhā paccayo hoti. Anantaro anantarādinā, anānantaro upanissayavaseneva paccayo hoti. Sambhavadassanañcetaṃ, na tāsaṃ manodvārikabhāvadassananti daṭṭhabbaṃ.

"सर्वांचा" म्हणजे विपाकाचा आणि अविपाकाचा सुद्धा. कारण प्रतिसंधी, भवांग आणि च्युती चित्ताशी संप्रयुक्त असलेल्या वेदनेला सहजात मनःसंस्पर्श (मनोसंफस्स) हा सांगितलेल्या पद्धतीने आठ प्रकारे प्रत्यय होतो. अनंतर हा अनंतरादींच्या रूपाने, आणि अननंतर हा उपनिश्रयभावानेच प्रत्यय होतो. आणि हे संभवाचे दर्शन आहे, त्यांचा मनोद्वारिक भाव दर्शवणे नाही, असे जाणावे.

Vedanāpadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

वेदनापदनिर्देशवर्णना समाप्त झाली.

Taṇhāpadaniddesavaṇṇanā

तण्हापदनिर्देशवर्णना (तृष्णापदनिर्देशवर्णना).

232. Yathā ca rasāyanajāni ojājīvitāni, evaṃ taṃnimittaṃ sukhaṃ, tadapaneyyaṃ jarādidukkhañca dhammārammaṇabhāvena yojetabbaṃ.

२३२. आणि ज्याप्रमाणे रसायनापासून उत्पन्न होणारे ओज आणि जीवित, त्याचप्रमाणे त्याचे निमित्त असणारे सुख, आणि त्याद्वारे दूर केले जाणारे जरा इत्यादी दुःख हे धम्मारम्मणभावाने (धर्मांलंबनभावाने) योजावे.

Kammaphalābhipatthanāvasena sattā kammānipi āyūhantīti sātisayaṃ taṇhāya vipākavedanā upanissayo, na tathā itarāti āha ‘‘vipākā visesena…pe… avisesena itarā cā’’ti. Itarāti avipākāti attho. ‘‘Sukhamicceva bhāsitā’’ti idaṃ iṭṭhasabhāvaṃyeva upekkhaṃ sandhāya vuttaṃ, na aniṭṭhasabhāvaṃ. Tenāha ‘‘upekkhā panā’’tiādi. Sabbassāti avītarāgassa vītarāgassa ca vedanāvato puggalassa.

कर्मफलाच्या आकांक्षेमुळे प्राणी कर्मांचाही संचय करतात, म्हणून तृष्णेसाठी विपाकवेदना ही विशेष रूपाने उपनिश्रय आहे, इतर (अविपाक वेदना) तशी नाही, म्हणून "विपाक विशेष रूपाने... पे... आणि इतर सामान्य रूपाने" असे म्हटले आहे. "इतर" म्हणजे अविपाक असा अर्थ आहे. "सुख म्हणूनच सांगितले आहे" हे इष्टस्वभाव असलेल्या उपेक्षेलाच उद्देशून म्हटले आहे, अनिष्टस्वभाव असलेल्या उपेक्षेला नाही. म्हणूनच "उपेक्षा तर" इत्यादी म्हटले आहे. "सर्वांच्या" म्हणजे अवीतराग आणि वीतराग अशा दोन्ही वेदनायुक्त पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या).

Vedanāpaccayā evāti ayaṃ niyamo niyamantaranivattanaparoti nāssa paccayantaranivattanatthatā daṭṭhabbā. Etena paccayuppannantarapaṭikkhepopi nivattito hoti.

"वेदनाप्रत्ययानेच" हा नियम इतर नियमांचे निवारण करणारा आहे, म्हणून याचा अर्थ इतर प्रत्ययांचे निवारण करणे असा समजू नये. याद्वारे इतर प्रत्ययोत्पन्नांचा (कार्यांचा) निषेध देखील निवारित होतो.

Taṇhāpadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

तण्हापदनिर्देशवर्णना समाप्त झाली.

Upādānapadaniddesavaṇṇanā

उपादानपदनिर्देशवर्णना.

233. Purimadiṭṭhinti [Pg.133] ‘‘sassato attā’’ti (dī. ni. 1.31) pageva abhiniviṭṭhaṃ sassatagāhaṃ sandhāya vuttaṃ. Tenāha ‘‘attaggahaṇaṃ…pe… daṭṭhabba’’nti. Upādiyamānanti gaṇhantaṃ. Lokoti vā gahaṇanti yaṃ ‘‘loko sassato’’ti gahaṇaṃ, sā diṭṭhīti attho. Tenāha ‘‘diṭṭhupādānabhūta’’nti. ‘‘Dhammasaṅkhepa…pe… diṭṭhimattamevā’’ti idaṃ byavahitānaṃ padānaṃ sambandhadassanaṃ. Tattha saṅkhepato taṇhādaḷhattaṃ, saṅkhepato diṭṭhimattameva cattāri upādānānīti adhippāyo. Dhammasaṅkhepavitthāratoti samudāyabhūtato dhammasaṅkhepavitthārato tadavayavabhūtaṃ saṅkhepaṃ vitthārañca niddhāreti.

२३३. "पूर्व दृष्टीला" म्हणजे "आत्मा शाश्वत आहे" (दी. नि. १.३१) या पूर्वीच अभिनिविष्ट झालेल्या शाश्वत ग्रहाला (दृष्टीला) उद्देशून म्हटले आहे. म्हणूनच "आत्मग्रह... पे... जाणावे" असे म्हटले आहे. "उपादान केले जाणारे" म्हणजे ग्रहण करणारे. किंवा "लोक" असे ग्रहण करणे, जे "लोक शाश्वत आहे" असे ग्रहण करणे आहे, ती दृष्टी आहे असा अर्थ आहे. म्हणूनच "दिट्ठुपादानभूत" (दृष्ट्युपादानभूत) असे म्हटले आहे. "धम्मसंक्षेप... पे... केवळ दृष्टीच" हे व्यवहित (दूर असलेल्या) पदांचा संबंध दर्शवणारे आहे. तेथे संक्षेपाने तृष्णेची दृढता, आणि संक्षेपाने केवळ दृष्टीच ही चार उपादाने आहेत असा अभिप्राय आहे. "धम्मसंक्षेप-विस्ताराने" म्हणजे समुदायभूत अशा धम्मसंक्षेप-विस्तारातून त्याचा अवयवभूत असलेला संक्षेप आणि विस्तार निश्चित केला जातो.

Sassatagāhapubbaṅgamo, ucchedagāhapubbaṅgamo ca attagāhoti yojanā. Tesanti yathāvuttasassatucchedagāhānaṃ mūlabhāvena vidhāyakattā sāmibhūto. Ādinā vāti ‘‘paṭhamaṃ attavādupādāna’’ntiādinā vā vākyena.

शाश्वतग्रहाने पूर्वंगम आणि उच्छेदग्रहाने पूर्वंगम असलेला आत्मग्रह आहे, अशी योजना आहे. "त्यांचा" म्हणजे सांगितलेल्या शाश्वत आणि उच्छेद ग्रहांचा मूळ रूपाने विधायक असल्यामुळे स्वामीभूत (मुख्य) आहे. "इत्यादीने किंवा" म्हणजे "पहिले अत्तवादुपादान (आत्मवादोपादान)" इत्यादी वाक्याने.

Yena bhavassādena gadhitacitto bhavanibbattakaṃ kammaṃ katvā upapanno, sā bhavanikanti santāne cirānubandhā abhiṇhuppattikā upapannamattassa uppajjatīti āha ‘‘yadipi…pe… pavattitabbattā’’ti. Arahattamaggavajjhattā bhavarāgassapi kāmupādānabhāvo atthevāti āha ‘‘taṇhādaḷhattaṃ na hotīti maññamāno’’ti. Bhavarāgopi hi savisaye daḷhaṃ pavattatīti. Sabbāpi taṇhā kāmupādānanti etthāpi tassa arahattamaggavajjhatā vuttāti ānetvā yojetabbaṃ.

ज्या भवास्वादाने (भवाच्या आस्वादाने) चित्त आसक्त होऊन भव उत्पन्न करणारे कर्म करून उत्पन्न झाले आहे, ती "भवनिकान्ति" (भवाची अभिलाषा) संतानामध्ये दीर्घकाळ अनुबंधित राहणारी, वारंवार उत्पन्न होणारी, उत्पन्न झाल्याबरोबरच उत्पन्न होते, म्हणून "जरी... पे... प्रवृत्त व्हावयाचे असल्यामुळे" असे म्हटले आहे. अर्हत्-मार्गाने वर्ज्य (नष्ट) करण्यायोग्य असल्यामुळे भवरागाचा देखील कामोपादानभाव आहेच, हे दर्शवण्यासाठी "तृष्णेची दृढता होत नाही असे मानून" असे म्हटले आहे. कारण भवराग देखील आपल्या विषयात दृढतेने प्रवृत्त होतो. "सर्वच तृष्णा कामोपादान आहे" येथेही त्याची अर्हत्-मार्गाने वर्ज्य असण्याची स्थिती सांगितली आहे, असे आणून योजना करावी.

Uppattiṭṭhānabhūtā na ārammaṇabhūtāti adhippāyo. Tenāti khandhānaṃ ālayabhāvena. Ārammaṇānantarapakatūpanissayāti ārammaṇūpanissayaanantarūpanissayapakatūpanissayā. Anantarapaccayādīnanti anantarasamanantaraārammaṇapaccayādīnaṃ.

‘उत्पत्तिस्थानभूत आहेत, आलंबनभूत (आरम्मणभूत) नाहीत’ असा अभिप्राय आहे. ‘त्यामुळे’ म्हणजे स्कंधांच्या आलयभावामुळे. ‘आरम्मणानन्तरपकतूपनिस्सय’ म्हणजे आरम्मणोपनिस्सय, अनन्तरोपनिस्सय आणि प्रकृतोपनिस्सय (पकतूपनिस्सय). ‘अनन्तरप्रत्यय इत्यादींचे’ म्हणजे अनन्तर, समनन्तर, आरम्मणप्रत्यय इत्यादींचे।

Upādānapadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

उपादानपदनिर्देशवर्णन समाप्त झाले।

Bhavapadaniddesavaṇṇanā

भवपदनिर्देशवर्णन

234. ‘‘Bhavatī’’ti [Pg.134] idaṃ upapattibhavanibbacanaṃ. Dvayassāti kammupapattibhavadvayassa. Nipphādanaphalaṃ phalassa uppādanasamatthatā. Nibbattanaṃ nipphādanaṃ.

२३४. ‘भवति’ (होतो) ही उपपत्तिभवाची व्याख्या आहे. ‘दोन्हींचे’ म्हणजे कर्मभव आणि उपपत्तिभव या दोन्ही भवांचे. ‘निष्पादनफल’ म्हणजे फळ उत्पन्न करण्याची सामर्थ्यता. ‘निर्वर्तन’ म्हणजे निष्पादन (उत्पन्न करणे)।

‘‘Bhagavaṃmūlakā’’ti (a. ni. 8.83; 9.1; 10.58; 11.19) viya ‘‘saññāvaṃbhavo’’ti vattabbe atthi-atthe vā vaṃ-saddo luttaniddiṭṭhoti āha ‘‘saññābhavo’’ti. Tassa vā attheti tassa vantusaddassa atthe, atthi-attheti attho. Akāraṃ katvāti yathā ‘‘pītisukhaṃ assa atthī’’ti atthe akāraṃ katvā uppādetvā jhānaṃ pītisukhanti vuccati, evaṃ saññā assa atthīti sañño, bhavo, sova saññabhavo. Ekasminti rūpakkhandhe eva. Pavattattāti pavattakapavattanaṭṭhānānaṃ abhedepi upacāravasena bhinnaṃ viya katvā dasseti.

जसे ‘भगवम्मूलका’ (अं. नि. ८.८३; ९.१; १०.५८; ११.१९) मध्ये, तसेच ‘सञ्ञावम्भवो’ असे म्हणावयाचे असताना ‘अस्ति’ (असणे) या अर्थी ‘वम्’ शब्दाचा लोप करून ‘सञ्ञाभवो’ (संज्ञाभव) असे म्हटले आहे. ‘तस्स वा अत्थि’ म्हणजे त्या ‘वन्तु’ शब्दाच्या अर्थी, ‘अस्ति’ या अर्थी असा अर्थ आहे. ‘अकार करून’ म्हणजे जसे ‘पीतिसुखं अस्स अत्थि’ (प्रीतिसुख याला आहे) या अर्थी ‘अ’कार करून, उत्पन्न करून ध्यानाला ‘पीतिसुख’ म्हटले जाते, तसेच ‘संज्ञा जिला आहे’ ती ‘संज्ञा’, भव, तोच ‘संज्ञाभव’ होय. ‘एकामध्येच’ म्हणजे रूपस्कंधामध्येच. ‘प्रवृत्त असल्यामुळे’ म्हणजे प्रवृत्त करणाऱ्या आणि प्रवृत्त होण्याच्या स्थानांमध्ये अभेद असतानाही उपचाराने भिन्न असल्यासारखे करून दाखवले आहे।

Kammasaṅkhātatanti ‘‘kamma’’nti vattabbataṃ, kammakoṭṭhāsataṃ vā. ‘‘Cetanāhaṃ, bhikkhave, kammaṃ vadāmī’’tiādinā (a. ni. 6.63) suttepi cetanāya kammabhāvo āgatova. Nippariyāyena pana cetanāva kammabhavoti vuttamatthaṃ abhidhammapāḷiyāva sādhento ‘‘vuttañhī’’tiādimāha. Imāya hi vedanāsaññāviññāṇakkhandhehi, manāyatanamanoviññāṇadhātūhi, saṅkhārakkhandhadhammāyatanadhammadhātuekadesena ca kammabhavassa sampayuttataṃ vadantiyā dhātukathāpāḷiyā tassa cetanābhāvo dīpitoti.

‘कर्मसंख्यातत्व’ म्हणजे ‘कर्म’ असे म्हणण्यायोग्य असणे किंवा कर्माचा भाग असणे. “भिक्खूहो, मी चेतनेलाच कर्म म्हणतो” (अं. नि. ६.६३) इत्यादी सूत्रातही चेतनेचा कर्मभाव आलेलाच आहे. परंतु, निप्परियाय (थेट) रूपाने चेतनाच कर्मभव आहे, हा सांगितलेला अर्थ अभिधम्मपाळीनेच सिद्ध करताना “वृत्तं हि” (म्हटलेच आहे) इत्यादी म्हटले आहे. कारण, वेदनास्कंध, संज्ञास्कंध, विज्ञानस्कंध, मनायतन, मनोविज्ञानधातू आणि संस्कारस्कंध, धर्मायतन व धर्मधातूच्या एका अंशाने कर्मभवाची संप्रयुक्तता सांगणाऱ्या या धातुकथापाळीद्वारे त्याचा चेतनाभाव स्पष्ट केला आहे।

Dhammabhedatoti cetanācetanāsampayuttabhāvena, kusalākusalābyākatabhāvena ca dhammavibhāgato. ‘‘Punavacana’’nti imināva punaruttidosāpatti paṭiññātāti parassa āsaṅkaṃ dassento ‘‘sātthakamevidaṃ punavacananti etaṃ na yuttanti ce’’ti āha. Bhavekadesabhāvenāti kammabhavassa ekadesattā saṅkhārānaṃ. Tena yesaṃ dhammānaṃ samudāyo bhavo vutto, tadekadesā saṅkhārā, samudāyekadesā ca atthato bhinnā evāti vuttamevetanti dasseti. Puna yathāvuttameva bhedaṃ manasi katvā atthato punavacanābhāvaṃ dassento ‘‘parena vā’’tiādimāha.

‘धर्मभेदाने’ म्हणजे चेतना आणि चेतना-संप्रयुक्त भावाने, तसेच कुशल, अकुशल व अव्याकृत भावाने धर्माच्या विभागाने. ‘पुनर्वचन’ यानेच पुनरुक्ती दोषाची आपत्ती मान्य केली आहे, अशी दुसऱ्याची शंका दाखवताना “हे पुनर्वचन सार्थच आहे, हे अयोग्य नाही, जर असे म्हटले तर” असे म्हटले आहे. ‘भवाचा एक देश (भाग) असल्यामुळे’ म्हणजे संस्कार हे कर्मभवाचा एक भाग असल्यामुळे. त्यामुळे ज्या धर्मांचा समुदाय ‘भव’ म्हटला आहे, त्याचे एक देश (भाग) संस्कार आहेत, आणि समुदाय व त्याचा एक भाग हे अर्थाने भिन्नच आहेत, हे आधीच सांगितले आहे असे दाखवतो. पुन्हा पूर्वोक्त भेदच मनात ठेवून अर्थाच्या दृष्टीने पुनरुक्तीचा अभाव दाखवताना “परेन वा” (किंवा दुसऱ्याने) इत्यादी म्हटले आहे।

Antogadheti kāmabhavādiantogadhe saññābhavādike. Kāmabhavādiketi kāmarūpārūpabhave.

‘अंतर्गत’ म्हणजे कामभव इत्यादींमध्ये अंतर्गत असलेले संज्ञाभव इत्यादी. ‘कामभव इत्यादींमध्ये’ म्हणजे काम, रूप आणि अरूप भवांमध्ये।

Upādānabhedanti kāmupādānādiupādānavisesaṃ.

‘उपादानभेद’ म्हणजे कामोपादान इत्यादी उपादानांचे विशेष।

Tenāti [Pg.135] sīlabbatupādānena. Vakkhamānenāti ‘‘idaṃ sīlabbataṃ nāmā’’tiādinā (vibha. aṭṭha. 234) aṭṭhakathāyaṃ vakkhamānena pakārena. Purāṇaṃ brahmaṇḍaliṅgakhandapurāṇādi. ‘‘Setavadhayajjaṃ ārabhate bhūtikāmo’’tiādinā (visuddhi. mahāṭī. 2.650) pasumāraṇavidhānayutto yaññavidhi pasubandhavidhi.

‘त्याच्याद्वारे’ म्हणजे शीलव्रतोपादानाने (सीलब्बतउपादानाने). ‘पुढे सांगण्यात येणाऱ्या’ म्हणजे “याला शीलव्रत म्हणतात” इत्यादी प्रकारे (विभंग-अट्ठकथा २३४) अट्ठकथेमध्ये पुढे सांगण्यात येणाऱ्या प्रकाराने. ‘पुराण’ म्हणजे ब्रह्मांड, लिंग, स्कंद इत्यादी पुराणे. “ऐश्वर्याची इच्छा करणारा पांढऱ्या प्राण्याचा वध करून यज्ञ सुरू करतो” इत्यादी प्रकारे (विसुद्धिमग्ग-महाटीका २.६५०) पशू मारण्याच्या विधीने युक्त असलेला यज्ञविधी म्हणजे पशुबंधविधी होय।

Attano suddhimaggaparāmāsamattattā sīlabbatupādānassa attavādupādānanimittaṃ vuttaṃ.

स्वतःच्या शुद्धीमार्गाचा केवळ परामर्श (चुकीचा समज) असल्यामुळे शीलव्रतोपादानाला आत्मवादोपादानाचे निमित्त म्हटले आहे।

Maggapaccayā honti micchāniyyānasabhāvattā. Anantarassa pana kāmakammabhavassa anantarasamanantaraanantarūpanissayanatthivigatāsevanapaccayehi upādānassa paccayabhāvo pākaṭoyevāti na vutto.

मिथ्या-मुक्तीचा (मिच्छा-निय्यान) स्वभाव असल्यामुळे ते मार्गप्रत्यय होतात. परंतु, अनंतर असलेल्या काम-कर्मभवाचा अनन्तर, समनन्तर, अनन्तरोपनिस्सय, नास्ती, विगत् आणि आसेवन प्रत्ययांद्वारे उपादानाचा प्रत्ययभाव स्पष्टच असल्यामुळे तो सांगितलेला नाही।

Bhavapadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

भवपदनिर्देशवर्णन समाप्त झाले।

Jātijarāmaraṇādipadaniddesavaṇṇanā

जाती, जरा, मरण इत्यादी पदनिर्देशवर्णन

235. Upapattibhavuppattīti upapattibhave, upapattibhavabhāvena vā upādinnakkhandhānaṃ uppatti. Jāyamānassa khandhassa. Jāti nibbattivikāro. Upapattibhavopi jātiyā paccayo. Kasmā? Upapattibhave asati jātiyā abhāvāti yojanā. ‘‘Jāyamānarūpapadaṭṭhānatā’’tiādināpi tassa jātiyā paccayabhāvaṃyeva vibhāveti.

२३५. ‘उपपत्तिभवोत्पत्ती’ म्हणजे उपपत्तिभवामध्ये, किंवा उपपत्तिभव रूपाने उपादिन्न (ग्रहण केलेल्या) स्कंधांची उत्पत्ती. उत्पन्न होणाऱ्या स्कंधाची. ‘जाती’ म्हणजे निर्वर्तनविकार (उत्पत्तीचा विकार). उपपत्तिभव देखील जातीचा प्रत्यय आहे. का? कारण उपपत्तिभव नसताना जातीचा अभाव असतो, अशी योजना आहे. “जायमानरूपपदस्थानता” इत्यादींद्वारे देखील त्याचा जातीचा प्रत्ययभावच स्पष्ट करतो।

Satipi sukkasoṇitādike pitugatavisesādikāraṇe bāhire paccaye tassa pana aniyatattā, hīnapaṇītādivisesassa ca adhippetattā vuttaṃ ‘‘ajjhatta…pe… abhāvā’’ti.

शुक्र-शोणित (वीर्य-रक्त) इत्यादी आणि पित्याशी संबंधित विशेष इत्यादी बाह्य प्रत्यय (कारणे) असतानाही, त्याचे अनियतत्व असल्यामुळे आणि हीन-प्रणीत (कनिष्ठ-उत्कृष्ट) इत्यादी विशेष अभिप्रेत असल्यामुळे “अध्यात्म...पे... अभावामुळे” असे म्हटले आहे।

Jātijarāmaraṇādipadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

जाती, जरा, मरण इत्यादी पदनिर्देशवर्णन समाप्त झाले।

Bhavacakkakathāvaṇṇanā

भवचक्रकथावर्णन

242. Sambandhaṃ itaṃ gatanti samitaṃ. Tenāha ‘‘saṅgata’’nti.

२४२. ‘संबंधाला प्राप्त झाले आहे’ ते ‘समित’ होय. म्हणूनच “संगत” असे म्हटले आहे।

Bhavacchando bhavarāgo. Tassāruppakathāsavananti tassa bālabhāvassa ayuttakāritāya anucchavikakathāsavanaṃ. Etena parūpavādahetukādidukkhaṃ dasseti, ‘‘kammakāraṇādassana’’nti iminā daṇḍahetukaṃ, itarena duggatinibbattihetukaṃ[Pg.136]. Gamentīti ñāpenti. Phalenāpi hi abyabhicārinā hetu ñāyati, vuṭṭhinimittena viya mahoghena uparidese vuṭṭhinipāto. Tena vuttaṃ ‘‘bodhentī’’ti.

‘भवच्छंद’ म्हणजे भवराग. ‘त्याच्या अरूपकथेचे श्रवण’ म्हणजे त्या बालभावाच्या (मूर्खपणाच्या) अयुक्त कृतीमुळे अयोग्य कथेचे श्रवण करणे. याद्वारे परोपवाद-हेतुक (दुसऱ्यांच्या निंदेमुळे होणारे) इत्यादी दुःख दाखवतो, “कर्मकारणदर्शन” याने दंडात्मक हेतू, आणि दुसऱ्याने दुर्गती-उत्पत्तीचा हेतू दाखवतो. ‘गमयन्ति’ म्हणजे जाणवून देतात. कारण फळावरूनही अव्यभिचारी हेतू ओळखला जातो, जसे पावसाच्या चिन्हावरून (महापुरावरून) वरच्या भागात पाऊस पडल्याचे समजते. म्हणूनच “बोधयन्ति” (बोध करून देतात) असे म्हटले आहे।

Visesanivattiattho mattasaddo ‘‘avitakkavicāramattā’’tiādīsu (dha. sa. tikamātikā 6) viya. Appahīnāvijjā kāraṇalābhe uppattiarahatāya samīpeyevāti āha ‘‘sannihitabhāvakaraṇenā’’ti. Vedetīti vedayati. Tassa atthavacanaṃ anubhavatīti. Vedaṃ vā ñāṇaṃ karoti uppādetīti vedeti. Tassa atthavacanaṃ jānātīti. Vediyatīti pana kammakattukammānaṃ vasena niddesoti tassapi atthaṃ dassento ‘‘jānāti, ñāyati cā’’ti āha. Ca-saddatthoti samuccayattho, brahmādinā ca kārakena, attanā ca vedakena rahitanti attho. Ca-saddatthasamāsanti dvandasamāsamāha.

‘मात्र’ हा शब्द विशेष निवृत्तीच्या अर्थी आहे, जसे “अवितर्कविचारमात्र” (धम्मसंगणि त्रिकमातिका ६) इत्यादींमध्ये. अविद्या नष्ट न झालेले (अप्पहीन-अविज्जा) कारण मिळाल्यास उत्पत्तीच्या योग्यतेच्या अगदी जवळच असतात, म्हणूनच “सन्निहितभाव केल्यामुळे” असे म्हटले आहे. ‘वेदेति’ म्हणजे वेदयति (अनुभवतो). त्याचा अर्थ ‘अनुभवतो’ असा आहे. किंवा ‘वेद’ म्हणजे ज्ञान करतो, उत्पन्न करतो म्हणून ‘वेदेति’. त्याचा अर्थ ‘जाणतो’ असा आहे. ‘वेदीयति’ हा कर्मकर्तृकर्माच्या वशाने निर्देश आहे, म्हणून त्याचाही अर्थ दाखवताना “जाणतो आणि जाणला जातो” असे म्हटले आहे. ‘च’ शब्दाचा अर्थ समुच्चय अर्थ आहे, म्हणजे ब्रह्मा इत्यादी कर्त्याशिवाय आणि स्वतः अनुभवणाऱ्याशिवाय रहित असा अर्थ आहे. ‘च-शब्दार्थ समास’ म्हणजे द्वंद्व समास होय।

Catubbidhampi vā suññatanti dhuvabhāvādisuññataṃ, attādisuññatañca sandhāya vadati.

किंवा चारही प्रकारची शून्यता म्हणजे ध्रुवभाव इत्यादींनी शून्य असणे आणि आत्मा इत्यादींनी शून्य असणे, हे लक्षात घेऊन सांगत आहे।

Pubbantatoti atītakoṭṭhāsato. Vedanāvasānampi bhavacakkaṃ paripuṇṇamevāti dassetuṃ ‘‘vedanā vā’’tiādi vuttaṃ. Avijjāgahaṇena vā taṇhupādānāni, saṅkhāraggahaṇena bhavo, viññāṇādiggahaṇena jātijarāmaraṇāni sokādayo ca gahitāti evampi vedanāvasānaṃ bhavacakkanti yuttamevetaṃ. Taṇhāmūlake cāti taṇhupādānaggahaṇena avijjā gahitātiādinā yojetabbaṃ. Tenāha ‘‘dvinnaṃ…pe… hotī’’ti. Tattha dvinnanti purimapacchimānaṃ ubhinnaṃ hetuphalavajjānaṃ. Viparītābhinivesaṃ karontīti nimittaṃ kattuupacārena vadati. Anupacchedameva pakāsetīti yojanā.

‘पुब्बन्ततो’ म्हणजे भूतकाळातील भागातून (अतीतकोठ्ठासतो). वेदनेपर्यंत देखील भवचक्र परिपूर्णच आहे, हे दर्शवण्यासाठी ‘वेदना वा’ इत्यादी म्हटले आहे. किंवा अविज्जेच्या (अविद्येच्या) ग्रहणाने तण्हा (तृष्णा) व उपादान, संखाराच्या (संस्काराच्या) ग्रहणाने भव, आणि विञ्ञाण (विज्ञान) इत्यादींच्या ग्रहणाने जाती (जन्म), जरा, मरण आणि सोक (शोक) इत्यादी ग्रहण केले जातात; अशा प्रकारे देखील वेदनेपर्यंतचे भवचक्र योग्यच ठरते. ‘तण्हामूलके च’ (तृष्णामूलक) यामध्ये तण्हा आणि उपादानाच्या ग्रहणाने अविज्जा ग्रहण केली जाते, अशा प्रकारे जोडणी करावी. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘द्विन्नं...पे... होती’ (दोन्हींचे...पे... होते). तेथे ‘द्विन्नं’ म्हणजे पूर्व आणि पश्चिम (आधीचे आणि नंतरचे) या दोन्ही हेतू-फल वर्गांचे. ‘विपरीत अभिनिवेश करतात’ असे निमित्ताला कर्ता मानून उपचाराने (लाक्षणिक अर्थाने) म्हटले आहे. ‘अनुच्छेद (अखंडता) च प्रकट करतो’ अशी योजना आहे.

Hetuphalasandhi, phalahetusandhi, punapi hetuphalasandhīti evaṃ hetuādipubbakā hetuphalahetupubbakā. Hetuphalahetuphalavasenāti avijjādihetu, viññāṇādiphala, taṇhādihetu, jātiphalavasena. Upasaggavisesena atthaviseso hotīti ‘‘ākirīyantī’’ti padassa pakāsīyantīti attho vutto. Kilesakammavipākāti avijjādike vedanāpariyosāne vadati. Vipākakilesakammehīti viññāṇādīhi bhavapariyosānehi. Puna kammassa vipākasambandho vuttanayattā na gahito. ‘‘Vaṭṭānī’’ti [Pg.137] ca idaṃ ‘‘tīṇi vaṭṭānī’’ti viggahavasena labbhamānaṃ gahetvā vuttaṃ.

हेतू-फल संधी, फल-हेतू संधी, पुन्हा देखील हेतू-फल संधी, अशा प्रकारे हेतू इत्यादी पूर्व असलेले हेतू-फल-हेतू पूर्व आहेत. हेतू-फल-हेतू-फलाच्या वशाने म्हणजे अविज्जा (अविद्या) इत्यादी हेतू, विञ्ञाण (विज्ञान) इत्यादी फल, तण्हा (तृष्णा) इत्यादी हेतू, आणि जाती (जन्म) फलाच्या वशाने. उपसर्गाच्या विशेषाने अर्थाचा विशेष होतो, म्हणून ‘आकिरीयन्ति’ या शब्दाचा अर्थ ‘प्रकट केले जातात’ (पकासीयन्ति) असा सांगितला आहे. ‘किलेश-कम्म-विपाक’ (क्लेश, कर्म आणि विपाक) हे अविज्जा इत्यादी वेदनेच्या समाप्तीपर्यंतच्या अवस्थांना म्हणतात. ‘विपाक-किलेश-कम्मांद्वारे’ म्हणजे विञ्ञाण इत्यादी भवाच्या समाप्तीपर्यंतच्या अवस्थांद्वारे. पुन्हा कर्माचा विपाकाशी संबंध आधी सांगितलेल्या पद्धतीने न घेतल्यामुळे ग्रहण केला नाही. आणि ‘वट्टानि’ (चक्रे/वर्तने) हे ‘तीणि वट्टानि’ (तीन चक्रे) या विग्रहाच्या वशाने प्राप्त होणारे ग्रहण करून म्हटले आहे.

‘‘Purimakammabhavasmiṃ moho’’tiādinā (vibha. aṭṭha. 242) aṭṭhakathāya āgatattā āsannapaccakkhataṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘imissā’’ti. Vibhaṅgapāḷiyā vasena dassitaṃ, tasmā na aṭṭhakathāya pubbāparavirodho yathāpāṭhaṃ atthassa pakāsitattāti adhippāyo. Tattha cetanāsampayuttānañca cetanāya ca saṅkhārabhāvena kammabhavabhāvena ca vattabbamevāti pāḷidvayādhippāyavivaraṇavasena dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. Bhavassāti upapattibhavassa. ‘‘Bhavo’’ti vuttā cetanāsampayuttāti sambandho. Gahaṇanti nikāmanavasena ārammaṇassa gahaṇaṃ. Tenāha ‘‘kāmupādānaṃ kiccenāhā’’ti. Itarāni kiccenāhāti yojanā. Tīsu atthavikappesūti ‘‘taṃ kammaṃ karoto purimā cetanāyo’’tiādinā vuttesu tīsu āyūhanacetanānaṃ atthavikappesu. Nanu ca tatiye atthavikappe āyūhanassa avasāne cetanā na vuttāti? Yadipi sarūpato na vuttā, ‘‘taṃsampayuttā’’ti pana saddato padhānabhāvena vuttassa āyūhanassa appadhānabhāvena vuttā avasāne pacchato vuttā viya hotīti imaṃ pariyāyaṃ sandhāya ‘‘tīsupi…pe… avasāne’’ti vuttaṃ.

‘पुब्वकम्मभवस्मिं मोहो’ (पूर्व कर्मभवात मोह) इत्यादी प्रकारे (विभंग अट्ठकथा २४२) अट्ठकथेत आल्यामुळे, जवळच्या प्रत्यक्षतेला लक्षात घेऊन ‘इमिस्सा’ (याच्या) असे म्हटले आहे. विभंगपाळीच्या वशाने दर्शवले आहे, म्हणून अट्ठकथेचा पूर्व-अपर विरोध (परस्परविरोध) नाही, कारण पाठाप्रमाणेच अर्थ प्रकट केला आहे, असा अभिप्राय आहे. तेथे चेतनासंप्रयुक्त धर्मांचे आणि चेतनेचे संखाराच्या (संस्काराच्या) रूपाने आणि कम्मभवाच्या (कर्मभवाच्या) रूपाने सांगणे योग्यच आहे, हे दोन्ही पाळींच्या अभिप्रायाच्या विवरणाने दर्शवण्यासाठी ‘तत्थ’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘भवस्स’ म्हणजे उपपत्तिभवाचे. ‘भवो’ असे म्हटलेले चेतनासंप्रयुक्त आहे, असा संबंध आहे. ‘ग्रहण’ म्हणजे आकांक्षेच्या (इच्छेच्या) वशाने आरम्मणाचे (आलंबनाचे) ग्रहण करणे. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘कामुपादानं किच्चेनाहा’ (कामोपादान कार्याच्या वशाने म्हटले आहे). इतरांना कार्याच्या वशाने म्हटले आहे, अशी योजना आहे. ‘तीन अर्थविकल्पांमध्ये’ म्हणजे ‘ते कर्म करणाऱ्याच्या पूर्वीच्या चेतना’ इत्यादी प्रकारे सांगितलेल्या तीन आयूहन-चेतनांच्या अर्थविकल्पांमध्ये. पण तिसऱ्या अर्थविकल्पात आयूहनाच्या शेवटी चेतना सांगितलेली नाही का? जरी ती प्रत्यक्ष रूपाने सांगितलेली नसली, तरी ‘तंसंपयुत्ता’ (त्याच्याशी संप्रयुक्त) या शब्दाने मुख्य रूपाने सांगितलेल्या आयूहनाची, गौण रूपाने सांगितलेली चेतना शेवटी नंतर सांगितल्यासारखीच होते, हा पर्याय लक्षात घेऊन ‘तीसुपि...पे... अवसाने’ (तिन्हींमध्येही...पे... शेवटी) असे म्हटले आहे.

Nippariyāyena pana yesu āyūhanassa avasāne cetanā vuttā, te dassetuṃ ‘‘dvīsu…pe… āhā’’ti vuttaṃ. Tatiye atthavikappe vutte āyūhanasaṅkhāre taṃsampayuttāti āhāti yojanā. Kammassa paccayabhūtanti saṅkhārapaccayaṃ. Tena ‘‘kammakaraṇakāle’’ti ettha kamma-saddena sabbassapi saṅkhārassa gahitataṃ dasseti. Tenāha ‘‘na kammasampayuttamevā’’ti.

परंतु निष्पर्यायाने (थेटपणे) ज्यांच्यामध्ये आयूहनाच्या शेवटी चेतना सांगितली आहे, ते दर्शवण्यासाठी ‘द्वीसु...पे... आहा’ (दोन्हींमध्ये...पे... म्हटले आहे) असे म्हटले आहे. तिसऱ्या अर्थविकल्पात सांगितलेल्या आयूहन-संखाराशी (आयूहन-संस्काराशी) ‘ती संप्रयुक्त आहे’ असे म्हटले आहे, अशी योजना आहे. कर्माचा प्रत्यय (कारण) बनलेल्याला ‘संखारपच्चयं’ (संस्कारप्रत्यय) म्हणतात. त्याद्वारे ‘कर्म करण्याच्या वेळी’ येथे ‘कर्म’ शब्दाने सर्व संखारांचे (संस्कारांचे) ग्रहण केले गेले आहे, हे दर्शवले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘न कम्मसंपयुत्तमेव’ (केवळ कर्मसंप्रयुक्तच नाही).

Kammānevāti kammāniyeva. Vipākadhammatāya kammasarikkhakā. Sahajātakoṭiyā, upanissayakoṭiyā ca tassa kammassa upakārakāti tadupakārakā. Saṃkhippantīti saṃkhipīyanti saṃyūhīyanti. ‘‘Saṃkhippanti etthā’’ti adhikaraṇasādhanavasena saṅkhepasaddassa atthaṃ vatvā puna kammasādhanavasena vattuṃ ‘‘saṃkhipīyatī’’tiādi vuttaṃ.

‘कम्मानेव’ म्हणजे कर्माणि एव (कर्मेच). विपाकधर्मामुळे कर्मासारखेच असणारे. सहजात कोटीने आणि उपनिस्सय (उपनिश्रय) कोटीने त्या कर्माला उपकारक असणारे म्हणजे ‘तदुपकारक’. ‘संखिप्पन्ति’ म्हणजे संक्षेप केले जातात (संखिपीयन्ति), एकत्र केले जातात (संयूहियन्ति). ‘यात संक्षेप केला जातो’ अशा अधिकरणसाधनाच्या वशाने संक्षेप शब्दाचा अर्थ सांगून, पुन्हा कर्मसाधनाच्या वशाने सांगण्यासाठी ‘संखिपीयति’ इत्यादी म्हटले आहे.

Tatthāpīti [Pg.138] ‘‘kamma’’nti vuttakammasambhārepi. Gamanadhammanti bhaṅgupagamanadhammaṃ. Tena ittaranti bhaṅgaparanti vuttaṃ hoti. Tenāti vinassanadhammatādīpakena ittarasaddena. Nissārataṃ attasārābhāvaṃ dīpeti. Evaṃ ‘‘ittara’’ntiādinā aniccaṃ calaṃ ittaraṃ addhuvanti catunnaṃ padānaṃ atthavisesavācitaṃ dasseti. Ṭhānasoti ettha vuttaṭṭhānaṃ nāma paccayo. Aññampīti aññattha vuttaṃ. Tassa tassa phalassa. Dhammamattasambhave sati vaṭṭupacchede satīti yojanā. Evanti vuttappakārena samuccayatthe ca-sadde sati.

‘तत्थापि’ म्हणजे ‘कम्मं’ असे म्हटलेल्या कर्मसंभारात देखील. ‘गमनधम्मं’ म्हणजे भंगाप्रत (नाशाप्रत) जाण्याचा स्वभाव असणारे. त्याद्वारे ‘इत्तरं’ म्हणजे भंगाच्या अधीन असणारे (क्षणभंगुर) असे म्हटले आहे. ‘तेन’ म्हणजे विनाशधर्माला दर्शवणाऱ्या ‘इत्तर’ शब्दाने. ‘निस्सारता’ म्हणजे आत्मसाराचा अभाव (अत्तसाराचा अभाव) दर्शवतो. अशा प्रकारे ‘इत्तर’ इत्यादींद्वारे अनित्य, चंचल, क्षणभंगुर (इत्तर) आणि अध्रुव या चार पदांच्या अर्थविशेषाचे वाचकत्व दर्शवले आहे. ‘ठाणसो’ यामध्ये सांगितलेले ‘ठाण’ (स्थान) म्हणजे प्रत्यय (कारण) होय. ‘अञ्ञम्पि’ म्हणजे इतर ठिकाणी सांगितलेले. त्या त्या फलाचे. केवळ धर्माचा संभव असताना आणि वट्टुपच्छेद (भवचक्राचा उच्छेद) असताना, अशी योजना आहे. ‘एवं’ म्हणजे सांगितलेल्या प्रकारे आणि समुच्चय अर्थात ‘च’ शब्द असताना.

Saccāniyeva pabhavoti samānādhikaraṇapakkhaṃ sandhāyāha ‘‘saccappabhavatoti saccato’’ti. ‘‘Yassa pahānatthaṃ bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti evaṃbhūtaṃ ariyasaccaṃ visesaṃ akatvā.

‘सच्चानियेव पभवो’ (सत्येच प्रभव/कारण आहेत) हे सामानाधिकरण पक्षाला लक्षात घेऊन म्हटले आहे— ‘सच्चप्पभवतो’ म्हणजे सत्यापासून (सच्चतो). ‘ज्याच्या प्रहाणासाठी (नष्ट करण्यासाठी) भगवंतांच्या ठायी ब्रह्मचर्य आचरण केले जाते’ अशा प्रकारच्या अरियसच्चाला (आर्यसत्याला) विशेष न करता.

Tehi sokādīhi. ‘‘Sokadomanassupāyāsā avijjāya aviyogino’’tiādinā pubbe vuttanayena siddhāya avijjāya. Attanoyevāti paccayuppannaṃ anapekkhitvā attanoyeva pavattasaṅkhātakiccato.

त्या सोक (शोक) इत्यादींद्वारे. ‘सोक-दोमनस्स-उपायासा अविज्जाय अवियोगिनो’ (शोक, डोमनस्य आणि उपायास हे अविज्जेपासून विलग नसतात) इत्यादी प्रकारे पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने सिद्ध झालेल्या अविज्जेद्वारे (अविद्येद्वारे). ‘अत्तनोyeव’ (स्वतःच्याच) म्हणजे प्रत्ययोत्पन्नाची (कार्याची) अपेक्षा न करता, स्वतःच्याच प्रवृत्ती नावाच्या कार्यामुळे.

Sokādayopi hīti ettha hi-saddo hetuattho. Yasmā ‘‘sokādayo paccayāyattā avasavattino’’ti idaṃ ‘‘jātipaccayā…pe… sambhavantī’’ti etena vacanena siddhaṃ, tasmā taṃ ‘‘attā socatī’’tiādidassananivāraṇanti attho.

‘सोकादयोपि हि’ (शोक इत्यादी देखील) येथे ‘हि’ शब्द हेतूच्या अर्थात आहे. ज्याअर्थी ‘शोक इत्यादी प्रत्ययाच्या (कारणाच्या) अधीन आहेत, स्वतःच्या अधीन नसणारे आहेत’ हे ‘जातिपच्चया...पे... संभवन्ति’ (जन्माच्या प्रत्ययाने...पे... संभवतात) या वचनाने सिद्ध होते, म्हणून ते ‘आत्मा शोक करतो’ इत्यादी दृष्टीचे (चुकीच्या समजुतीचे) निवारण करण्यासाठी आहे, असा अर्थ आहे.

Sati ca pariggahe rajjaṃ viya gatiyo anekānatthānubandhanā, tāhi ca viññāṇassa upaddutatāti dassetuṃ ‘‘saṅkhārapariggahitaṃ…pe… rajje’’ti vuttanti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo. Yathāupaṭṭhitāni kammādīni cutiāsannajavanehi parikappetvā viya gahitāni paṭisandhiviññāṇenapi parikappitāni viya honti, taṃ panassa parikappanaṃ atthato ārammaṇakaraṇamevāti vuttaṃ ‘‘pari…pe… to’’ti. Saṅkappanaṃ vā parikappananti vuttaṃ ‘‘vitakkena vitakkanato’’ti. Sasambhāracakkhuādayo saḷāyatanassa patiṭṭhāviseso.

आणि परिग्रह (स्वीकार) असताना राज्याप्रमाणे गती अनेक अनर्थांना अनुसरून असणाऱ्या असतात, आणि त्यांच्याद्वारे विञ्ञाण (विज्ञान) उपद्रुत (पीडित) होते, हे दर्शवण्यासाठी ‘संखारपरिग्गहितं...पे... रज्जे’ (संस्कारांनी परिगृहीत...पे... राज्यात) असे म्हटले आहे, असा किंवा येथे अर्थ समजावा. जसे उपस्थित झालेले कर्म इत्यादी च्युती-जवळच्या जवनांद्वारे (मरणसमयीच्या जवनांद्वारे) जणू कल्पून ग्रहण केले जातात, तसेच ते प्रतिसंधी विञ्ञाणाद्वारे देखील जणू कल्पिलेले असतात; परंतु त्याचे ते कल्पिणे म्हणजे अर्थतः आरम्मण (आलंबन) करणेच होय, हे ‘परि...पे... तो’ याद्वारे म्हटले आहे. किंवा संकल्प करणे म्हणजे परिकल्पन करणे होय, हे ‘वितक्केन वितक्कनतो’ (वितर्काने वितर्क करण्यामुळे) याद्वारे म्हटले आहे. ससंभार चक्षू इत्यादी हे सळायतनाचे (षडायतनाचे) विशेष अधिष्ठान (प्रतिष्ठाविशेष) आहेत.

Yadākārāya jātiyā yadākāraṃ jarāmaraṇaṃ sambhavati, sambhavantañca yathānupubbaṃ pavattaṃ, so attho jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho, sahitassa [Pg.139] samuditassa puggalassa jīraṇabhijjanāvatthā dhammā jarāmaraṇāpadesena vuttā, sā ca nesaṃ avatthā jātipubbikā, te ca samuditā eva pavattantīti evaṃ jātito jarāmaraṇassa sambhūtasamudāgataṭṭho veditabbo. Jātito jarāmaraṇaṃ na na hoti hotiyeva ekantena jātassa jarāmaraṇasambhavato, na ca jātiṃ vinā hoti ajātassa tadabhāvatoti jarāmaraṇassa jātipaccayataṃ anvayabyatirekehi vibhāveti ‘‘na jātito’’tiādinā. Itthanti jātipaccayā jarāmaraṇassa nibbattākāraṃ vadati.

ज्या प्रकारच्या जातीमुळे (जन्मामुळे) ज्या प्रकारचे जरामरण संभवते आणि संभवणारे जरामरण जसे अनुक्रमाने प्रवृत्त होते, तो अर्थ 'जातिप्रत्ययसंभूतसमुदागतार्थ' (जाती प्रत्ययामुळे उत्पन्न व एकत्रित झालेला अर्थ) आहे. एकत्रित व संकलित झालेल्या पुद्गलाची जीर्ण होणे व नष्ट होणे ही अवस्था असणारे धर्म 'जरामरण' या नावाने सांगितले आहेत, आणि त्यांची ती अवस्था जातीपूर्व (जन्मापूर्वीची) असते, आणि ते एकत्रितपणेच प्रवृत्त होतात; अशा प्रकारे जातीपासून जरामरणाचा संभूतसमुदागतार्थ समजला पाहिजे. जातीपासून जरामरण होत नाही असे नाही, तर ते निश्चितपणे होतेच, कारण जन्मलेल्याला जरामरण संभवते; आणि जातीशिवाय (जन्माशिवाय) ते होत नाही, कारण न जन्मलेल्याला त्याचा अभाव असतो. अशा प्रकारे जरामरणाची जातिप्रत्ययता (जातीवर अवलंबून असणे) 'न जातितो' (जातीपासून नाही) इत्यादींद्वारे अन्वय-व्यतिरेकाने स्पष्ट केली आहे. 'इत्थं' (अशा प्रकारे) याद्वारे जातिप्रत्ययापासून जरामरणाच्या उत्पत्तीचा प्रकार सांगितला आहे.

Nirodhā nirodhasaṅkhātanti paccayanirodhā paccayuppannanirodhasaṅkhātaṃ. Anulomadesanāya ca vemajjhato paṭṭhāyāti yojanā.

'निरोधा निरोधसंखातं' म्हणजे प्रत्यय-निरोधापासून (कारणाच्या निरोधापासून) प्रत्ययोत्पन्न-निरोध (कार्यापासून उत्पन्न होणारा निरोध) असे म्हटले आहे. आणि अनुलोम देशनेच्या मध्यभागापासून सुरुवात करून, अशी योजना आहे.

Apuññābhisaṅkhārekadeso sarāgo rāgena sahajekaṭṭhoti katvā. Sabbopi apuññābhisaṅkhāro sarāgo pahānekaṭṭhabhāvato. Yasmā pana akusaladhammo akusaladhammassa sabhāgo, anakusaladhammo visabhāgo, yathārahaṃ paccayo ca hoti, tasmā ‘‘apaṭipakkhabhāvato, rāgappavaḍḍhako’’ti ca vuttaṃ. ‘‘Tadeva viññāṇaṃ sandhāvati saṃsaratī’’ti micchābhinivesasabbhāvato saṃsaraṇakiriyāyapi sabyāpāratā viññāṇassa vuttā. Sabyāpāratābhinivesabalavatāya, saṅkantiabhinivesabalavatāyāti paccekaṃ yojetabbaṃ. ‘‘Asahavattanato, sahavattanato’’ti etena asahavutti vinibbhogo, sahavutti avinibbhogoti dasseti.

अपुण्याभिसंस्काराचा एक भाग सरागी (रागासहित) आहे, कारण तो रागाशी सहजात (एकत्र उत्पन्न होणारा) आहे. सर्वच अपुण्याभिसंस्कार सरागी आहेत, कारण ते प्रहाण (नष्ट होणे) या एकाच अर्थाने युक्त आहेत. परंतु, ज्याअर्थी अकुशल धर्म हा अकुशल धर्माचा सभाग (समान) असतो आणि अनकुशल (कुशल) धर्म हा विसभाग (भिन्न) असतो, आणि योग्यतेनुसार प्रत्यय (कारण) होतो, म्हणूनच 'अप्रतिपक्षभावामुळे, राग वाढवणारा' असे म्हटले आहे. 'तेच विज्ञान धावते आणि संसरण करते' या मिथ्या अभिनिवेशाच्या (चुकीच्या धारणेच्या) अस्तित्वामुळे संसरण क्रियेमध्ये विज्ञानाची सव्यापारता (सक्रियता) सांगितली आहे. 'सव्यापारता-अभिनिवेशाच्या प्रबळतेमुळे' आणि 'संक्रांती-अभिनिवेशाच्या प्रबळतेमुळे' असे प्रत्येकाशी जोडले पाहिजे. 'असहवर्तनामुळे, सहवर्तनामुळे' याद्वारे असहवृत्ती म्हणजे विनिर्मुक्तता (वेगळे असणे) आणि सहवृत्ती म्हणजे अविनीर्भुक्तता (एकत्र असणे) हे दर्शविले आहे.

Sabhāvādhigamanimittatā obhāsanaṃ. Cakkhādisannissayena hi pañcaviññāṇāni rūpādisabhāvaṃ upalabhanti. Itare phusanasaṅgatisannipātaṭṭhā. Channanti channampi samphassānaṃ.

स्वभावाच्या अधिगमनाचे (प्राप्तीचे) निमित्त असणे म्हणजे 'ओभासन' (प्रकाशन/प्रकट करणे) होय. कारण चक्षू इत्यादींच्या आश्रयाने पाच विज्ञाने रूप इत्यादींच्या स्वभावाला प्राप्त करतात. इतर स्पर्श, संगती आणि संनिपात या अर्थाने आहेत. 'छन्नं' म्हणजे सहाही संस्पर्शांचे.

Ādānanti upasaddena vināpi daḷhagāho adhippetoti āha ‘‘ādānaṭṭho catunnampi upādānānaṃ samāno’’ti. Gahaṇanti nikāmanavasena visayassa paṭicchannanti vuttaṃ ‘‘gahaṇaṭṭho kāmupādānassā’’ti. Itaresanti diṭṭhupādānādīnaṃ. Tasmāti vibhattiyā aluttabhāvato. Tenāti khipanasaddena. Hāni vā khīṇabhāvo khayoti ‘‘khayaṭṭho vā’’tiādi vuttaṃ. Dvinnanti jarāmaraṇānaṃ. Maraṇūpanayanarasattā vā jarāyapi maraṇaṭṭho eva dassito.

'आदान' म्हणजे उपसर्गाशिवाय देखील दृढ पकड अभिप्रेत आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'आदानार्थ हा चारही उपादानांसाठी समान आहे'. 'ग्रहण' म्हणजे इच्छेच्या वशतेमुळे विषयाचे झाकलेले असणे, म्हणून 'ग्रहणार्थ हा कामुपादानाचा आहे' असे म्हटले आहे. 'इतरेसं' म्हणजे दृष्ट्युपादान इत्यादींचे. 'तस्मा' कारण विभक्तीचा लोप न झाल्यामुळे. 'तेन' म्हणजे क्षेपण (फेकणे) या शब्दाने. हानी किंवा क्षीणभाव म्हणजे क्षय होय, म्हणून 'क्षयार्थ किंवा' इत्यादी म्हटले आहे. 'द्विन्नं' म्हणजे जरामरणांचे. मरण उपनयन (जवळ नेणे) या रसाचा (कार्याचा) असल्यामुळे जरेमध्ये देखील मरणार्थच दर्शविला आहे.

Nīyanti [Pg.140] gamentīti nayā, ekattādayo. Kehi nīyanti? Avijjādiatthehīti imamatthamāha ‘‘avijjādī’’tiādinā. Sena bhāvenāti sakena avijjādibhāvena, taṃ amuñcitvā eva. Na hi avijjādivinimuttaṃ ekattaṃ nāma kiñci paramatthato atthi. Sena bhāvenāti vā sakena ekattādibhāvena. Avijjādīsu viññāyamāno hetuphaladhammānaṃ ekasantatipatitādisaṅkhāto ekattādibhāvo teneva sabhāvena ñāyati, na avijjādibhāvenāti. Te hi netabbāti tesaṃ nayā. Atthā eva vā avijjādayo. Anekepi samānā dhammā yena santānānupacchedena ‘‘eka’’nti ñāyanti voharīyanti, so tattha karaṇabhāvena vattabbataṃ arahati, tathā itarepīti āha ‘‘ekattādīhi ca atthā ‘eka’ntiādinā nīyantī’’ti. Tattha nīyantīti ñāyanti, paññāpīyanti ca. Purimapacchimānaṃ dhammānaṃ nirodhuppādanirantaratāya nāmakāyassa, sambandhavuttitāya rūpakāyassa, ubhayassa ca aññamaññasannissitatāya duviññeyyanānato ekībhūtassa viya ghanabhāvappabandho hetuphalabhāvena sambandho sammā tānoti santāno, tassa anupacchedo tathāpavatti ekattanti āha ‘‘santānānupacchedo ekatta’’nti.

जे नेले जातात किंवा पोहोचवले जातात ते 'नय' (मार्ग/पद्धती) होत, जसे एकत्व इत्यादी. ते कोणाद्वारे नेले जातात? अविद्या इत्यादी अर्थांद्वारे, हा अर्थ 'अविद्यादी' इत्यादींनी स्पष्ट केला आहे. 'स्वतःच्या भावाने' म्हणजे स्वतःच्या अविद्या इत्यादी भावाने, त्याला न सोडताच. कारण अविद्येपासून विमुक्त असे 'एकत्व' नावाचे परमार्थतः काहीही अस्तित्वात नाही. किंवा 'स्वतःच्या भावाने' म्हणजे स्वतःच्या एकत्व इत्यादी भावाने. अविद्या इत्यादींमध्ये जाणला जाणारा, हेतू-फल धर्मांच्या एकसंततीमध्ये पडलेला इत्यादी रूपाने मानलेला एकत्व इत्यादी भाव त्याच स्वभावाने जाणला जातो, अविद्या इत्यादी भावाने नाही. कारण ते नेण्यायोग्य आहेत, म्हणून ते त्यांचे 'नय' आहेत. किंवा अविद्या इत्यादी हेच अर्थ आहेत. अनेक समान धर्म देखील ज्या संततीच्या अविच्छिन्नतेमुळे (अखंडतेमुळे) 'एक' म्हणून जाणले जातात व व्यवहारात आणले जातात, तो तेथे कारणभावाने बोलण्यास योग्य ठरतो, तसेच इतरांच्या बाबतीतही; म्हणून म्हटले आहे - 'एकत्व इत्यादींद्वारे अर्थ 'एक' इत्यादी रूपाने नेले जातात'. तेथे 'नीयन्ति' म्हणजे जाणले जातात आणि प्रज्ञापित केले जातात. पूर्व आणि उत्तर धर्मांच्या निरोध व उत्पत्तीच्या निरंतरतेमुळे नामकायाचा, संबंधवृत्तीमुळे रूपकायाचा, आणि दोघांच्या परस्पर आश्रिततेमुळे दुर्ज्ञेय अशा नानात्वापासून एकीभूत झाल्यासारखा जो घनभावप्रबंध (घट्ट संबंधाचा प्रवाह) हेतू-फल भावाने जोडलेला असतो, तो चांगल्या प्रकारे विस्तारतो म्हणून त्याला 'संतती' म्हणतात; तिचा उच्छेद न होणे (अखंडता) आणि तशीच प्रवृत्ती राहणे म्हणजे 'एकत्व' होय, म्हणून म्हटले आहे - 'संततीची अखंडता म्हणजे एकत्व होय'.

Sambandharahitassāti hetuphalabhāvena aññamaññasambandhabhāvarahitassa. Sattantaroti añño satto. Ucchedadiṭṭhimupādiyatīti yathānurūpakāraṇato phalappavattiṃ asamanupassanto nānāsantāne viya asambandhanānattadassanato hetubhāvarahitānaṃ nippayojanānaṃ purimuppannānaṃ dhammānaṃ nirodhe hetuniyamābhāvato ekantena uppatti na yuttā, tathā santānena uppatti, sadisabhāvena uppatti, samānajātidesapariṇāmavayarūpabalasaṇṭhānānaṃ uppatti na yuttātiādīni vikappento ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti.

'संबंधरहितस्य' म्हणजे हेतू-फल भावाने परस्पर संबंधभावापासून रहित असलेल्याचे. 'सत्त्वान्तर' म्हणजे दुसरा प्राणी (सत्त्व). 'उच्छेददृष्टी ग्रहण करतो' म्हणजे योग्य कारणापासून फलाची प्रवृत्ती न पाहता, नाना संततींप्रमाणेच असंबद्ध नानात्वाच्या दर्शनामुळे, हेतूभावापासून रहित व निष्प्रयोजन अशा पूर्वी उत्पन्न झालेल्या धर्मांच्या निरोधामध्ये हेतूनियमाचा अभाव असल्यामुळे निश्चितपणे उत्पत्ती योग्य नाही; तसेच संततीने उत्पत्ती, सदृशभावाने उत्पत्ती, समान जाती, देश, परिणाम, वय, रूप, बल आणि संस्थानांची उत्पत्ती योग्य नाही इत्यादी विकल्प (तर्क) करत तो उच्छेददृष्टी ग्रहण करतो.

Kasmā uppatti na siyāti vālikāhi viya tilehipi telassa, ucchuto viya gāvitopi khīrassa aññābhāvato kena kāraṇena tehi tesaṃ uppatti na siyā, itarehi eva ca nesaṃ uppatti hotīti. Tasmāti aññassa aññato uppattiyaṃ sabbassa sabbaso uppattiyā bhavitabbaṃ, na cetaṃ atthi, tasmā. Yasmā niyativādī anurūpā hetuto phaluppattiṃ na icchati, sabhāvasiddhameva ca dhammappavattiṃ icchati, tasmā ‘‘avijjamānepi hetumhī’’ti vuttaṃ. Sabhāvasiddhā eva hi acchejjasuttāvutābhejjamaṇi viya [Pg.141] kamalaṅghanarahitā tathā tathā sarīrindriyasukhādibhāvapariṇāmāya niyatiyāva kāyā samāgacchanti, yato gatijātibandhā, apavaggo ca hotīti niyativādo. Tenāha ‘‘niyatatāya…pe… pavattantī’’ti. Niyatiattho vuttoyeva.

'उत्पत्ती का होऊ नये?' म्हणजे जसे वाळूपासून तेल निघत नाही पण तिळापासून निघते, किंवा गायीपासून दूध मिळते पण उसापासून मिळत नाही, अशा प्रकारे दुसऱ्या कशाचा अभाव असल्यामुळे कोणत्या कारणाने त्यांच्यापासून त्यांची उत्पत्ती होऊ नये, आणि इतरांपासूनच त्यांची उत्पत्ती होते? 'तस्मा' (त्यामुळे) म्हणजे एकाची दुसऱ्यापासून उत्पत्ती होत असताना सर्वांची सर्वांपासून उत्पत्ती व्हायला हवी, पण तसे नाही, म्हणून. ज्याअर्थी नियतीवादी योग्य हेतूपासून फलाची उत्पत्ती मानत नाही, तर केवळ स्वभावसिद्धच धर्मांची प्रवृत्ती मानतो, म्हणूनच 'हेतू नसतानाही' असे म्हटले आहे. कारण स्वभावसिद्धच, न तुटणाऱ्या दोऱ्यात ओवलेल्या न फुटणाऱ्या मण्याप्रमाणे, क्रम न मोडता, त्या त्या शरीरेन्द्रियसुखादी भावाच्या परिणामासाठी नियतीनेच काय (समूह) एकत्र येतात, ज्यापासून गती, जाती, बंध आणि अपवर्ग (मोक्ष/मुक्ती) होतो, हा नियतीवाद आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'नियततेमुळे...पे... प्रवृत्त होतात'. नियतीचा अर्थ सांगितलाच आहे.

Etassa atthassa sādhakaṃ suttaṃ. Ākulameva, ākulabhāvo vā ākulakaṃ. Jaṭitāti heṭṭhupariyavasena pavattamānehi kilesakammavipākehi jātajaṭā. Nīḍanti kulāvakaṃ. Saṃsāranti idha sampattibhavappabandhamāha apāyādipadehi duggatippabandhassa vuttattā.

या अर्थाचे साधक (सिद्ध करणारे) सूत्र आहे. 'आकुलक' म्हणजे आकुल (गुंतागुंतीचे) किंवा आकुलभाव. 'जटिता' म्हणजे वर-खाली होणाऱ्या क्लेश, कर्म आणि विपाकांमुळे निर्माण झालेली जटा (गुंता). 'नीड' म्हणजे कुळावक (पक्षांचे घरटे). 'संसार' म्हणजे येथे प्राप्त झालेल्या भवप्रबंधाला (अस्तित्वाच्या प्रवाहाला) म्हटले आहे, कारण अपाय इत्यादी पदांद्वारे दुर्गतीचा प्रबंध सांगितला आहे.

Bhavacakkakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

भवचक्रकथावर्णन समाप्त झाले.

Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुत्तन्तभाजनीयवर्णन समाप्त झाले.

2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā

२. अभिधम्मभाजनीयवर्णन

243. Taṃ paṭiccasamuppādaṃ. Ekekacittāvaruddhanti abhidhammabhājanīye viya ekekasmiṃ citte avaruddhaṃ antogadhaṃ akatvā. Asahajātānañca ‘‘asahajātānaṃ, sahajātānañcā’’ti evaṃ paṭhamapade ekasesaniddeso daṭṭhabbo. ‘‘Saṅkhārapaccayā viññāṇa’’nti asahajātāyeva paccayapaccayuppannā dassitā vipākaviññāṇasseva adhippetattā. ‘‘Avijjāpaccayā saṅkhārā, viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti (vibha. 225) ca evamādīsu asahajātā, sahajātā ca. ‘‘Ekekena nayenā’’ti purātano pāṭho, etarahi pana ‘‘ekekena catukkena’’ icceva bahūsu potthakesu pāṭho. Nayacatukkavārāti nayesu catukkānaṃ vārā, avijjāmūlakādīsu navasu nayesu paccekaṃ paccayacatukkādīnaṃ catunnaṃ catukkānaṃ ‘‘nāmapaccayā chaṭṭhāyatana’’ntiādivisesabhinnā cattāro vārāti attho. Vavatthitāti yathāvuttavisesena asaṃkiṇṇā. Catukkānanti vāracatukkānaṃ vārasoḷasakassa nayabhāvatoti adhippāyo.

२४३. तो पटिच्चसमुप्पाद. 'एकेकचित्तावरुद्धं' (प्रत्येक चित्तात समाविष्ट) म्हणजे अभिधम्मभाजनियामध्ये असल्याप्रमाणे प्रत्येक चित्तात समाविष्ट किंवा अंतर्भूत न करता. आणि असहजातांच्या बाबतीत 'असहजातांचे आणि सहजातांचे' अशा प्रकारे पहिल्या पदात एकशेषनिर्देश समजावा. 'संखारपच्चया विञ्ञाणं' (संस्कारप्रत्ययाने विज्ञान) यामध्ये केवळ असहजातच प्रत्यय आणि प्रत्ययोत्पन्न म्हणून दाखवले आहेत, कारण येथे विपाकविज्ञानाचाच अभिप्राय आहे. 'अविज्जापच्चया संखारा, विञ्ञाणपच्चया नामरूपं' (विभंग २२५) इत्यादींमध्ये असहजात आणि सहजात दोन्ही आहेत. 'एकेकेन नयेन' (प्रत्येक नयाने) हा जुना पाठ आहे, परंतु सध्या अनेक पुस्तकांमध्ये 'एकेकेन चतुक्केन' (प्रत्येक चतुष्काने) असाच पाठ आढळतो. 'नयचतुक्कवारा' म्हणजे नयांमधील चतुष्कांचे वार (विभाग), अविद्यामूलक इत्यादी नऊ नयांमध्ये प्रत्येकी प्रत्ययचतुष्क इत्यादी चार चतुष्कांचे 'नामपच्चया छट्ठायातनं' (नामप्रत्ययाने सहावे आयतन) इत्यादी विशेषांनी भिन्न असलेले चार वार आहेत असा अर्थ आहे. 'ववत्थिता' म्हणजे यथावक्त विशेषाने असंकीर्ण (अमिश्रित). 'चतुक्कानं' म्हणजे वारचतुष्कांचे, सोळा वारांचा नयभाव असल्यामुळे असा अभिप्राय आहे.

1. Paccayacatukkavaṇṇanā

१. पच्चयचतुक्कवण्णना (प्रत्ययचतुष्काचे स्पष्टीकरण)

Paccayasahitapaccayuppannāni aṅgabhāvena vuttāni, na kevalaṃ paccayā. Tasmā ‘‘chaṭṭhāyatanapaccayā phasso’’ti ettha na chaṭṭhāyatanassa aṅgatā. Tena [Pg.142] vuttaṃ ‘‘na, tassa anaṅgattā’’ti. Evañca katvāti paccayasahitassa paccayuppannassa aṅgabhāvato. Tīsu pakāresūti ‘‘paṭhamo sabbasaṅgāhikaṭṭhenā’’tiādinā (vibha. aṭṭha. 243) aṭṭhakathāyaṃ vuttesu tīsupi pakāresu. Paccayavisesādīti ettha nāmaṃ, chaṭṭhāyatanañca paccayaviseso. Ādi-saddena yoniviseso, āyatanānaṃ apāripūripāripūribhavaviseso ca gahito. Te hi dutiyavārādīnaṃ nānattakarā. Atthavisesenāti yadipi aññattha ‘‘saḷāyatanapaccayā phasso’’ti saḷāyatanapaccayo vutto, tathāpi sahajātādināmasannissayena pavattanato nāmamattapaccayāpi so hotīti paṭiccasamuppādassa nānānayavicittatānumitassa gambhīrabhāvassa vibhāvanasaṅkhātena, anavasesanāmapaccayadassanasaṅkhātena ca atthavisesena. Tathā hi ‘‘yehi, ānanda, ākārehi yehi liṅgehi yehi nimittehi yehi uddesehi nāmakāyassa paññatti hoti, tesu ākāresu…pe… uddesesu asati api nu kho rūpakāye adhivacanasamphasso paññāyethā’’ti (dī. ni. 2.114) phassassa nāmapaccayatāvibhāvanavasena mahānidānadesanā pavattā. Tathā ‘‘nāmarūpapaccayā phassoti iccassa vacanīya’’nti (dī. ni. 2.97) ‘‘nāmarūpapaccayā’’ti vadantena ‘‘nāmapaccayā’’tipi vuttameva hotīti.

प्रत्ययांसहित प्रत्ययोत्पन्न धर्म हे अंगरूपाने सांगितले आहेत, केवळ प्रत्यय नव्हेत. म्हणून 'छट्ठायातनपच्चया फस्सो' (सहाव्या आयतनाच्या प्रत्ययाने स्पर्श) यामध्ये सहाव्या आयतनाचे अंगत्व नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - 'नाही, त्याचे अनंगत्व असल्यामुळे (ते अंग नसल्यामुळे)'. आणि असे मानून की, प्रत्ययांसहित प्रत्ययोत्पन्नाचे अंगत्व असल्यामुळे. 'तीसु पकारेसू' (तीन प्रकारांमध्ये) म्हणजे 'पहिला सर्वसंग्राहक अर्थाने' इत्यादी प्रकारे अट्ठकथेत सांगितलेल्या तिन्ही प्रकारांमध्ये. 'पच्चयविसेसादी' यामध्ये नाम आणि सहावे आयतन हा प्रत्ययविशेष आहे. 'आदि' शब्दाने योनिविशेष आणि आयतनांचा अपारिपूरि-पारिपूरिभावविशेष (अपूर्णता व पूर्णता अवस्थाविशेष) ग्रहण केला आहे. कारण ते दुसऱ्या वारादींचे नानात्व (भिन्नता) निर्माण करणारे आहेत. 'अत्थविसेसेना' (अर्थविशेषाने) म्हणजे जरी इतर ठिकाणी 'सळायतनपच्चया फस्सो' (षडायतनप्रत्ययाने स्पर्श) असा षडायतनप्रत्यय सांगितला असला, तरी सहजात इत्यादी नामाच्या आश्रयाने प्रवृत्त होत असल्यामुळे तो केवळ नामप्रत्ययाने देखील होतो; अशा प्रकारे अनेक नयांनी विचित्र असलेल्या आणि अनुमित केलेल्या पटिच्चसमुप्पादाच्या गंभीर भावाचे प्रकटीकरण करण्याच्या हेतूने आणि संपूर्ण नामप्रत्यय दाखवण्याच्या हेतूने असलेल्या अर्थविशेषाने. तसेच, 'हे आनंदा! ज्या आकारांनी, ज्या लिंगांनी, ज्या निमित्तांनी, ज्या उद्देशांनी नामकायाची प्रज्ञप्ती होते, ते आकार...पे... उद्देश नसताना, रूपकायामध्ये काय अधिवचनसंपर्श जाणवेल काय?' अशा प्रकारे स्पर्शाच्या नामप्रत्ययत्वाचे प्रकटीकरण करण्यासाठी महानिदानदेसना प्रवृत्त झाली आहे. तसेच 'नामरूपपच्चया फस्सो असे म्हणावे' असे सांगताना 'नामरूपप्रत्ययाने' असे म्हणणाऱ्याने 'नामप्रत्ययाने' असे देखील म्हटलेलेच असते.

Vāracatukke ‘‘saṅkhāro’’ti vuttaṃ, sokādayo na vuttā, purimasmiṃ vāradvaye rūpaṃ na vuttaṃ, vārattaye saḷāyatanaṃ na vuttanti yojetabbaṃ.

वारचतुष्कात 'संखार' (संस्कार) असे म्हटले आहे, शोकादी सांगितले नाहीत; पहिल्या दोन वारांमध्ये रूप सांगितले नाही, तीन वारांमध्ये सळायतन (षडायतन) सांगितले नाही, असा संबंध जोडावा.

Sabba…pe… raṇatoti sabbassa viññāṇassa pavattiṭṭhānabhūtasabbabhavasādhāraṇato, viññāṇassa vā pavattiṭṭhānabhūtasabbabhavasādhāraṇato. Samānaṃ phalaṃ samāno paccayo sahajātādipaccayehi upakattabbato, upakārakato ca. Tassa viññāṇassa. Viññāṇāharaṇanti vipākaviññāṇanibbattanaṃ. Assa viññāṇassa.

'सब्ब...पे... रणतो' म्हणजे सर्व विज्ञानाच्या प्रवृत्तीचे स्थान असलेल्या सर्व भवसाधारणत्वामुळे, किंवा विज्ञानाच्या प्रवृत्तीचे स्थान असलेल्या सर्व भवसाधारणत्वामुळे. 'समानं फलं समानो पच्चयो' (समान फल, समान प्रत्यय) म्हणजे सहजात इत्यादी प्रत्ययांद्वारे उपकृत होण्यामुळे आणि उपकारक असल्यामुळे. 'तस्स' म्हणजे त्या विज्ञानाचे. 'विञ्ञाणाहरणं' म्हणजे विपाकविज्ञानाची उत्पत्ती. 'अस्स' म्हणजे या विज्ञानाचे.

Gatisūcakoti hi-saddaṃ loke gatiatthaṃ vadantīti katvā vuttaṃ. ‘‘Vigata’’nti ettha vi-saddo paṭisedhadīpakoti dve paṭisedhā pakatiṃ ñāpentīti āha ‘‘vigatatānivāraṇavasena gati eva hotī’’ti.

'गतिसूचक' कारण लोक व्यवहारात 'हि' शब्दाला गत्यर्थक मानतात म्हणून असे म्हटले आहे. 'विगत' यामध्ये 'वि' शब्द निषेध दर्शवणारा आहे, आणि दोन निषेध मूळ स्थिती प्रकट करतात, म्हणून म्हटले आहे - 'विगततेच्या निवारणाने गतीच होते'.

Tidhā catudhā pañcadhā vāti ettha saññāmanasikārādayo sahajātanissayaatthipaccayavasena tidhā, phassacetanādayo tesañceva āhārādīnañca [Pg.143] vasena catudhā, vedanāvitakkādayo tesañceva jhānindriyādīnañca vasena pañcadhā. Yathā samādhi, evaṃ vīriyampi daṭṭhabbaṃ. Tampi hi adhipatindriyamaggapaccayehi chadhā paccayo hoti.

'तिधा चतुधा पञ्चधा वा' (तीन प्रकारे, चार प्रकारे किंवा पाच प्रकारे) यामध्ये संज्ञा, मनसिकार इत्यादी सहजात, niस्सय (निश्रय) आणि अत्थि (अस्ति) प्रत्ययांच्या रूपाने तीन प्रकारे; स्पर्श, चेतना इत्यादी त्यांचाच आणि आहार इत्यादींच्या रूपाने चार प्रकारे; वेदना, वितर्क इत्यादी त्यांचाच आणि ध्यान, इंद्रिय इत्यादींच्या रूपाने पाच प्रकारे (प्रत्यय होतात). ज्याप्रमाणे समाधी, त्याचप्रमाणे वीर्य देखील समजावे. कारण ते देखील अधिपती, इंद्रिय आणि मार्ग प्रत्ययांच्या रूपाने सहा प्रकारे प्रत्यय होते.

‘‘Vacanavasenā’’ti iminā imasmiṃ catukke sahajātapaccayaṃ dhuraṃ katvā desanā pavattāti tesaṃ adhippāyoti dasseti. Atthoti paccayadhammo. Katthacīti kismiñci vāre attano paccayuppannassa yathāsakehi paccayo na na hoti. ‘‘Atthato’’ti ca pāṭho. ‘‘Bhavapaccayā jātī’’tiādi na vattabbaṃ siyā, vuttañca taṃ. Tasmā sahajātapaccayavaseneva paṭhamacatukko vuttoti na gahetabbanti dasseti. Tenāha ‘‘na ca taṃ na vutta’’ntiādi. Imassa ca ‘‘bhavapaccayā jātītiādi na vattabbaṃ siyā’’ti iminā sambandho veditabbo. Paccayavacanamevāti ‘‘avijjāpaccayā’’tiādīsu vuttapaccayavacanameva ca. Tesanti tesaṃ ācariyānaṃ. Ayojetvā vuttanti sambandho. Kathaṃ pana vuttanti āha ‘‘sāmaññena…pe… sandhāya vutta’’nti. Ettha ca ‘‘sahajātasūcaka’’ntiādinā yathādhippetassa atthassa vacanato asiddhimāha, ‘‘sahajātato’’tiādinā pana atthāpattito. Asambhave hi aññassa atthato sijjheyya vacanato vā atthato vā adhippetatthasādhanāti.

'वचनवसेन' (वचनाच्या वशाने) याद्वारे या चतुष्कात सहजातप्रत्ययाला मुख्य करून उपदेश प्रवृत्त झाला आहे, असा त्यांचा अभिप्राय आहे हे दर्शवते. 'अत्थो' म्हणजे प्रत्ययधर्म. 'कत्थचि' म्हणजे कोणत्यातरी वारात आपल्या प्रत्ययोत्पन्नाचा आपापल्या प्रत्ययांनी प्रत्यय होत नाही असे नाही. 'अत्थतो' (अर्थतः) असाही पाठ आहे. 'भवपच्चया जाती' (भवप्रत्ययाने जाती) इत्यादी सांगता आले नसते, परंतु ते सांगितले आहे. म्हणून केवळ सहजातप्रत्ययाच्या वशानेच पहिला चतुष्क सांगितला आहे, असे गृहीत धरू नये हे दर्शवते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'आणि ते सांगितले नाही असे नाही' इत्यादी. याचा संबंध 'भवपच्चया जाती इत्यादी सांगता आले नसते' याच्याशी समजावा. 'पच्चयवचनमेव' म्हणजे 'अविज्जापच्चया' इत्यादींमध्ये सांगितलेले प्रत्ययवचनच होय. 'तेसं' म्हणजे त्या आचार्यांचे. 'अयोजेत्वा वृत्तं' म्हणजे संबंध न जोडता सांगितले आहे. मग कसे सांगितले आहे? तर म्हणतात - 'सामान्य रूपाने...पे... उद्देशून सांगितले आहे'. आणि येथे 'सहजातसूचकं' इत्यादींद्वारे इच्छित अर्थाचे वचनाने असिद्धत्व सांगितले आहे, तर 'सहजाततो' इत्यादींद्वारे अर्थापत्तीने (सिद्धत्व सांगितले आहे). कारण दुसऱ्याचा असंभव असताना अर्थाने सिद्ध होते, वचनाने किंवा अर्थाने इच्छित अर्थाचे साधन होते.

Aññatthāti aññasmiṃ sutte. Atītaddhaṃ niddhāretvā paccuppannānāgatehi saddhiṃ addhattayadassanatthaṃ. Taṃdesanāpariggahatthanti mahānidānadesanāpariggahatthaṃ. So ca ubhinnaṃ desanānaṃ aññamaññaṃ saṃsandanabhāvadassanatthaṃ. Evaṃ sabbaññubuddhabhāsitā desanā aññadatthu saṃsandatīti.

'अञ्ञत्था' (इतरत्र) म्हणजे दुसऱ्या सुत्तात. अतीत काळाचे निर्धारण करून वर्तमान आणि अनागत काळासह तिन्ही काळांचे दर्शन घडवण्यासाठी. 'तंदेसनापरिग्गहत्थं' म्हणजे महानिदानदेसनेचा (महानिदान सुत्ताच्या उपदेशाचा) स्वीकार करण्यासाठी. आणि तो दोन्ही उपदेशांचा परस्परांशी मेळ दाखवण्यासाठी आहे. अशा प्रकारे सर्वज्ञ बुद्धांनी उपदेशिलेली देसना निश्चितपणे परस्परांशी सुसंगत ठरते.

Imassāti imassa tatiyavārassa.

'इमस्स' म्हणजे या तिसऱ्या वाराचे.

Aparāpekkhatāya, aparikiliṭṭhupapattitāya, asuciamakkhitatāya kāmāvacaradevānaṃ, sabbesañca brahmānaṃ tathā upapajjanato ca opapātikayoniyā padhānatā veditabbā. Saṅgahanidassanavasenāti opapātikayoniyā eva saṃsedajayoniyā saṅgahassa nidassanavasena udāharaṇavasena. Ārammaṇapaccayassāpi phassassa satipi pavattihetubhāve so pana sahajātādipaccayabhūtassa ajjhattikassa chaṭṭhāyatanassa viya na sātisayoti vuttaṃ ‘‘ārammaṇapaccayo cettha pavattako na hotī’’ti.

इतर कशाचीही अपेक्षा नसणे, क्लेशरहित उत्पत्ती असणे, अशुद्धतेने माखलेले नसणे यामुळे कामावचर देवांच्या आणि सर्व ब्रह्मांच्या तसेच उत्पन्न होण्याच्या दृष्टीने ओपपातिक योनीची प्रधानता समजली पाहिजे. 'संगहनिदस्सनवसेन' म्हणजे ओपपातिक योनीमध्येच संसेदज योनीच्या संगहाचे (समावेशाचे) निदर्शन करण्याच्या दृष्टीने, उदाहरणाच्या दृष्टीने. आरम्मणप्रत्यय असलेल्या स्पर्शाचे प्रवृत्तीचे कारणत्व अस्तित्वात असतानाही, तो सहजात इत्यादी प्रत्यय झालेल्या आध्यात्मिक सहाव्या आयतनाप्रमाणे अतिशययुक्त नाही, म्हणून म्हटले आहे - 'आणि येथे आरम्मणप्रत्यय प्रवर्तक होत नाही'.

Kesañcīti [Pg.144] paripuṇṇāyatanānaṃ gabbhaseyyakānaṃ. ‘‘Pacchima…pe… sadā sambhavatī’’ti idaṃ gabbhaseyyakānaṃ viya itarayonikānaṃ kamena āyatanuppatti natthīti vuttaṃ. Tathā cāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sahuppattidīpanato’’ti.

'केसञ्चि' (काहींच्या बाबतीत) म्हणजे परिपूर्ण आयतने असलेल्या गर्भशय्यक प्राण्यांच्या बाबतीत. 'पच्छिम...पे... सदा सम्भवति' हे गर्भशय्यक प्राण्यांप्रमाणे इतर योनीतील प्राण्यांची क्रमाने आयतन-उत्पत्ती होत नाही, हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. तसेच अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे - 'सहुप्पत्तिदीपनतो' (सह-उत्पत्ती स्पष्ट करण्याच्या दृष्टीने).

Paccayacatukkavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रत्यय-चतुष्क वर्णन समाप्त झाले.

2. Hetucatukkavaṇṇanā

२. हेतु-चतुष्क वर्णन

244. Abhāvatoti bhāvābhāvato. Yañhi jātikkhaṇamatteyeva bhavati, na tato paraṃ, taṃ jātiyā avigatapaccayo siyā avigatapaccayaniyamasabbhāvato. Bhavo pana yasmā jātikkhaṇato parampi bhavati, tasmā na so tassā avigatapaccayo hoti. Tena vuttaṃ ‘‘tato uddhaṃ bhāvatoti attho’’ti. Bhaveti bhavapade, bhave vā nipphādetabbe. Esa nayo jātiādīsūti etthāpi. ‘‘Yathā panā’’tiādinā ‘‘avigatapaccayassa abhāvato, niyamābhāvato cā’’ti vuttānaṃ hetūnaṃ vuttanayena abyāpibhāvavibhāvanena akāraṇataṃ dasseti ayāvabhāvino paccayuppannassa, paccayadhammassa ca avigatapaccayabhāvadassanato. Saṅkhārakkhandhetiādi maggasodhanavasena vuttaṃ. Tassa parihāraṃ sayameva vadati. So khaṇo etassa atthīti taṅkhaṇiko, na taṅkhaṇiko ataṅkhaṇiko, tassa sabbhāvā, ayāvabhāvikasabbhāvāti attho. Yathā pana hetū honti, taṃ dassetuṃ ‘‘saṅkhatalakkhaṇānaṃ panā’’tiādimāha.

२४४. 'अभावतो' म्हणजे भावाच्या अभावामुळे. कारण जे केवळ जातीच्या (उत्पत्तीच्या) क्षणीच अस्तित्वात असते, त्यानंतर नाही, ते जातीचा अविगतप्रत्यय असू शकते, कारण अविगतप्रत्ययाच्या नियमाचे अस्तित्व असते. परंतु भव हा जातीच्या क्षणापलीकडेही अस्तित्वात राहत असल्यामुळे, तो तिचा अविगतप्रत्यय होत नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - 'त्यानंतर अस्तित्वात असणे हा अर्थ आहे'. 'भवे' म्हणजे भव या पदात, किंवा भव निष्पन्न करायचा असताना. हाच नियम 'जाती' इत्यादींच्या बाबतीतही लागू होतो. 'यथा पना' इत्यादींद्वारे 'अविगतप्रत्ययाचा अभाव असल्यामुळे आणि नियमाचा अभाव असल्यामुळे' असे जे हेतू सांगितले आहेत, यांचे पूर्वोक्त पद्धतीने अव्यापीभाव स्पष्ट करून अकारणत्व दर्शवले आहे, कारण जोपर्यंत प्रत्ययोत्पन्न आणि प्रत्ययधर्म अस्तित्वात आहेत, तोपर्यंत त्यांचा अविगतप्रत्ययभाव दिसून येतो. 'संखारक्खन्ध' इत्यादी मार्गशोधनाच्या दृष्टीने म्हटले आहे. त्याचे निराकरण ते स्वतःच सांगतात. तो क्षण ज्याचा आहे तो 'तङ्खणिक' (तत्क्षणिक), जो तत्क्षणिक नाही तो 'अतङ्खणिक', त्याच्या अस्तित्वामुळे, म्हणजेच अयावभाविक अस्तित्वामुळे असा अर्थ आहे. परंतु हेतू कसे असतात, हे दर्शवण्यासाठी 'सङ्खतलक्खणानं पना' इत्यादी म्हटले आहे.

Evanti evaṃ yathāvuttanaye sati, evaṃ santeti attho. ‘‘Na hi…pe… atthī’’ti iminā jātiādīnaṃ avigatapaccayavasena paccayuppannabhāvo viya paccayabhāvopi natthīti dasseti. Tattha kāraṇamāha ‘‘asabhāvadhammattā’’ti.

'एवं' म्हणजे अशा प्रकारे पूर्वोक्त नियम असताना, असा अर्थ आहे. 'न हि...पे... अत्थि' याद्वारे जाती इत्यादींचा अविगतप्रत्ययाच्या दृष्टीने जसा प्रत्ययोत्पन्नभाव नाही, तसेच प्रत्ययभाव देखील नाही, हे दर्शवले आहे. त्याचे कारण सांगताना 'असभावधम्मत्ता' (अस्वभावधर्म असल्यामुळे) असे म्हटले आहे.

Kathaṃ pana asabhāvadhammānaṃ jātiādīnaṃ paccayuppannatā, paccayatā cāti āha ‘‘jāyamānānaṃ panā’’tiādi. Tassāti jātijarāmaraṇassa. Vattabbapadesoti ‘‘ṭhapetvā’’ti vattabbapadeso. Ko pana soti? Yathāvuttaṃ nāmaṃ, nāmarūpañca saṅkhārakkhandhena rūpakkhandhena ca jarāmaraṇānaṃ saṅgahitattā[Pg.145]. ‘‘Yo bhavo jātiyā paccayo’’ti etena bhavasaṅgahitānipi jātiādīni jātiyā appaccayattā eva ‘‘ṭhapetvā’’ti na vuttānīti dasseti, paccayabhāvāsaṅkā eva nesaṃ tassā natthīti adhippāyo. Teneva ṭhapetabbagahetabbavisese satīti sāsaṅkaṃ vadati.

परंतु अस्वभावधर्म असलेल्या जाती इत्यादींचा प्रत्ययोत्पन्नभाव आणि प्रत्ययभाव कसा असू शकतो? म्हणून 'जायमानानं पना' इत्यादी म्हटले आहे. 'तस्स' म्हणजे जाती, जरा आणि मरणाचे. 'वत्तब्बपदेसो' म्हणजे 'ठपेत्वा' (वगळून) हा बोलण्याचा प्रकार. तो कोणता आहे? पूर्वोक्त नाम आणि नामरूप हे संस्कारस्कंध आणि रूपस्कंध यांच्याद्वारे जरा-मरणात समाविष्ट असल्यामुळे. 'यो भवो जातिया पच्चयो' याद्वारे भवामध्ये समाविष्ट असलेल्या जाती इत्यादी देखील जातीचे प्रत्यय नसल्यामुळेच 'ठपेत्वा' असे म्हटले नाही, हे दर्शवले आहे; त्यांच्या बाबतीत तिचा प्रत्ययभाव असण्याची शंकाच नाही, असा अभिप्राय आहे. म्हणूनच 'वगळण्यासारख्या आणि ग्रहण करण्यासारख्या विशेष गोष्टी असताना' असे साशंकपणे म्हटले आहे.

Hetucatukkavaṇṇanā niṭṭhitā.

हेतु-चतुष्क वर्णन समाप्त झाले.

4. Aññamaññacatukkavaṇṇanā

४. अञ्ञमञ्ञ-चतुष्क वर्णन

246. Paccayuppannassāti paccayuppannabhāvino. Visuṃ ṭhitassāti bhavena asaṅgahitassa. Sappadesameva gahitaṃ idha vedanādikkhandhattayasseva adhippetattā niruḷhattā ca. Paccayuppannaṃ ṭhapetvā paccayabhūtaṃyeva nāmaṃ gahitaṃ, avigatapaccayaniyamābhāvo viya bhave upādānassa aññamaññapaccayaniyamābhāvoti yojanā. Vuttanayenāti ‘‘saṅkhatalakkhaṇānaṃ panā’’tiādinā vuttanayena.

२४६. 'पच्चयउप्पन्नस्स' म्हणजे प्रत्ययोत्पन्न होणाऱ्याचे. 'विसुं ठितस्स' म्हणजे भवामध्ये समाविष्ट नसलेल्याचे. येथे केवळ वेदना इत्यादी तीन स्कंधच अभिप्रेत आणि रूढ असल्यामुळे सप्रदेश (मर्यादित) भागच ग्रहण केला आहे. प्रत्ययोत्पन्नाला वगळून केवळ प्रत्ययभूत नामाचेच ग्रहण केले आहे; जसा अविगतप्रत्ययाच्या नियमाचा अभाव असतो, त्याचप्रमाणे भवामध्ये उपादानाचा अञ्ञमञ्ञप्रत्यय (अन्योन्यप्रत्यय) नियमाचा अभाव असतो, अशी योजना आहे. 'वृत्त नयेन' म्हणजे 'सङ्खतलक्खणानं पना' इत्यादी पूर्वोक्त पद्धतीने.

Aññamaññapaccayo viya aññamaññapaccayoti ayamattho idhādhippetoti dassento ‘‘aññamañña…pe… adhippeto siyā’’ti āha. Tathā ca vadanti ‘‘aññamaññañcettha na paṭṭhāne āgataaññamaññavasena gahetabba’’nti. Cakkhāyatanupacayādīnanti uparūpari citāni viya uppannacakkhāyatanādīni, cakkhāyatanādīnaṃ vā upatthambhakāni cakkhāyatanupacayādīni.

अञ्ञमञ्ञप्रत्ययाप्रमाणे अञ्ञमञ्ञप्रत्यय हाच अर्थ येथे अभिप्रेत आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'अञ्ञमञ्ञ...पे... अधिप्रेतो सिया' असे म्हटले आहे. आणि तसेच ते म्हणतात - 'येथे अञ्ञमञ्ञ हे पट्ठान (प्रस्थान) मध्ये आलेल्या अञ्ञमञ्ञच्या अर्थाने ग्रहण करू नये'. 'चक्खायतनुपचयादीनं' म्हणजे एकावर एक रचल्याप्रमाणे उत्पन्न झालेले चक्षुआयतन इत्यादी, किंवा चक्षुआयतन इत्यादींना उपस्तंभन (आधार) देणारे चक्षुआयतन-उपचय इत्यादी.

Aññamaññacatukkavaṇṇanā niṭṭhitā.

अञ्ञमञ्ञ-चतुष्क वर्णन समाप्त झाले.

Saṅkhārādimūlakanayamātikāvaṇṇanā

संखार-आदि-मूलक-नय-मातिका वर्णन

247. Yadipi sāmaññato gataviseso, tathāpi sāmaññaggahaṇena nayagato viseso sarūpato dassito hotīti ‘‘nāmapaccayā avijjā’’ti vatvāpi nāmavisesānaṃ tassā paccayabhāvo dassetabboti āha ‘‘nāmavisesānaṃ…pe… vuttā’’ti. ‘‘Yadeva pana nāma’’ntiādi kasmā vuttaṃ, nanu nāmaggahaṇena aggahitopi jātiādi bhavaggahaṇena gahitoti dassitovāyamatthoti codanaṃ sandhāyāha ‘‘bhavaggahaṇena cā’’tiādi. Idhāpīti ‘‘bhavapaccayā avijjā’’ti idhāpi. Na [Pg.146] siyāti ‘‘avijjāpaccayā avijjā’’ti vuttaṃ na siyā. Tasmāti yasmā sāmaññacoditaṃ visesacoditameva na hoti, tasmā. Soti bhavo. Tenāti sabhāvāsabhāvadhammasaṅgahaṇena.

२४७. जरी सामान्य रूपाने विशेष समजला जात असला, तरी सामान्य ग्रहणाने नयातील विशेष स्वरूपाने दर्शवला जातो, म्हणून 'नामपच्चया अविज्जा' (नामप्रत्ययाने अविद्या) असे म्हणूनही नामविशेषांचा तिचा प्रत्ययभाव दर्शवला पाहिजे, म्हणून 'नामविसेसाने...पे... वुत्ता' असे म्हटले आहे. 'यदेव पन नामं' इत्यादी कशासाठी म्हटले आहे? नामग्रहणाने ग्रहण न केलेली जाती इत्यादी देखील भवग्रहणाने ग्रहण केली आहे, हाच अर्थ दर्शवला आहे ना? या शंकेचे निरसन करण्यासाठी 'भवग्गहणेन चा' इत्यादी म्हटले आहे. 'इधापि' म्हणजे 'भवपच्चया अविज्जा' येथेही. 'न सिया' म्हणजे 'अविज्जापच्चया अविज्जा' असे म्हटले गेले नसले पाहिजे. 'तस्मा' म्हणजे ज्या अर्थी सामान्य रूपाने विचारलेले विशेष रूपाने विचारलेले नसते, त्या अर्थी. 'सो' म्हणजे तो भव. 'तेन' म्हणजे स्वभाव आणि अस्वभाव धर्मांच्या संगहाने (समावेशाने).

Upādānassapi bhavekadesattā vuttaṃ ‘‘upādānapaccayā…pe… aggahite’’ti. ‘‘Bhavapaccayā jātī’’ti idaṃ vacanaṃ sandhāyāha ‘‘bhavasaddo…pe… vuccamāno’’ti. ‘‘Nāmapaccayā avijjā’’ti ettha paccayuppannaṃ ṭhapetvā paccayassa gahaṇato avijjāvinimuttā eva cattāro khandhā nāmasaddena vuccantīti āha ‘‘na nāmasaddo niravasesabodhako’’ti. Na cettha ekaṃsato kāraṇaṃ maggitabbaṃ. Yena bhava-saddo niravasesabodhako, na nāma-saddoti āha ‘‘evaṃsabhāvā hi etā niruttiyo’’ti. Iminā adhippāyenāti bhavasaddo niravasesabodhako upādinnacatukkhandhavisayattāti iminā adhippāyena. Jāyamānādidhammavikārabhāvato jāyamānādikkhandhapaṭibaddhā jātiādayo vucceyyuṃ, na pana jātiādipaṭibaddhā jāyamānādikkhandhāti na ekacittakkhaṇe jātiādīnaṃ avijjāya paccayabhāvo sambhavatīti imamatthamāha ‘‘jāyamānānaṃ panā’’tiādinā. Nānācittakkhaṇe pana jātiādayo avijjāya upanissayapaccayo hontīti ‘‘ekacittakkhaṇe’’ti visesitaṃ. Tenevāti asambhaveneva.

उपादानाचा देखील भवाचा एक भाग असल्यामुळे 'उपादानप्रत्यया...पे... न घेतलेल्या' असे म्हटले आहे. 'भवप्रत्यया जाती' या वचनाचा संदर्भ घेऊन 'भवशब्द...पे... म्हटला जातो' असे म्हटले आहे. 'नामप्रत्यया अविद्या' येथे प्रत्ययोत्पन्नाला (कार्य) बाजूला ठेवून प्रत्ययाचे (कारण) ग्रहण केल्यामुळे अविद्येपासून मुक्त असलेलेच चार स्कंध 'नाम' शब्दाने म्हटले जातात, म्हणून 'नामशब्द निरवशेषबोधक (पूर्णपणे बोध करून देणारा) नाही' असे म्हटले आहे. आणि येथे एकांताने (निश्चितपणे) कारण शोधले जाऊ नये. ज्याने करून 'भव' शब्द निरवशेषबोधक आहे, 'नाम' शब्द नाही, म्हणून 'अशा स्वभावाच्याच ही निरुक्ती (व्युत्पत्ती) आहेत' असे म्हटले आहे. 'या अभिप्रायाने' म्हणजे भवशब्द उपात्त (गृहीत धरलेल्या) चार स्कंधांचा विषय असल्यामुळे निरवशेषबोधक आहे, या अभिप्रायाने. उत्पन्न होणाऱ्या इत्यादी धर्मांच्या विकाराच्या अवस्थेमुळे उत्पन्न होणाऱ्या इत्यादी स्कंधांशी बद्ध असलेले जाति इत्यादी म्हटले जावे, परंतु जाति इत्यादींशी बद्ध असलेले उत्पन्न होणारे इत्यादी स्कंध नव्हेत, म्हणून एका चित्तक्षणात जाति इत्यादींचा अविद्येसाठी प्रत्ययभाव (कारणभाव) संभवत नाही, हा अर्थ 'उत्पन्न होणाऱ्यांच्या तर...' इत्यादींनी स्पष्ट केला आहे. वेगवेगळ्या चित्तक्षणात मात्र जाति इत्यादी अविद्येचे उपनिश्रयप्रत्यय होतात, म्हणून 'एका चित्तक्षणात' असे विशेषित केले आहे. 'त्यामुळेच' म्हणजे असंभवतेमुळेच.

Mātikāvaṇṇanā niṭṭhitā.

मातिकावण्णना (मातृका-वर्णन) समाप्त झाली.

Akusalaniddesavaṇṇanā

अकुसलनिद्देसवण्णना (अकुशलनिर्देश-वर्णन)

248-9. Tanti diṭṭhupādānaṃ. Itarassāti kāmupādānassa. Taṇhāgahaṇenāti ‘‘taṇhāpaccayā’’ti ettha taṇhāgahaṇena gahitattā. Yadi evaṃ nāmaggahaṇena gahitā taṇhā kasmā puna vuttāti āha ‘‘nāme viya visesapaccayattābhāvā’’ti. ‘‘Nāmapaccayā chaṭṭhāyatana’’nti ettha hi kāmataṇhāpi nāme saṅgahitāti nāmassa yathārahaṃ chaṭṭhāyatanassa paccayabhāvo vuttoti atthi tattha visesapaccayattaṃ, upādānassa pana bhavasaṅgahopi atthīti ‘‘taṇhāpaccayā upādāna’’nti etena ‘‘kāmupādānapaccayā bhavo’’ti etassa nattheva visesoti vuttaṃ ‘‘nāme viya visesapaccayattābhāvā’’ti. Taṇhā etissā paccayoti taṇhāpaccayā, diṭṭhi[Pg.147]. Bhavassa paccayabhūtāti duvidhassapi bhavassa kāraṇabhūtā. Ubhayenapi upādānassa bhavaniddese ṭhapetabbataṃyeva vibhāveti. Paccayuppannaṃ paccayo ca ekamevāti ‘‘taṇhāpaccayā upādāna’’nti ettha vuttapaccayuppannaṃ, ‘‘upādānapaccayā bhavo’’ti ettha vuttapaccayo ca eko evattho, tasmā paccayo visuṃ paccayuppannato bhinnaṃ katvā na vibhatto.

२४८-९. 'ती' म्हणजे दिट्ठुपादान (दृष्ट्युपादान). 'इतराचे' म्हणजे कामुपादानाचे. 'तण्हाग्रहणाने' म्हणजे 'तण्हाप्रत्यया' (तृष्णाप्रत्यया) येथे तृष्णेच्या ग्रहणाने ग्रहण केल्यामुळे. जर असे आहे, तर नामग्रहणाने ग्रहण केलेली तृष्णा पुन्हा का सांगितली? म्हणून 'नामाप्रमाणे विशेषप्रत्ययत्वाचा अभाव असल्यामुळे' असे म्हटले आहे. 'नामप्रत्यया छट्ठायतनं' (नामप्रत्यया षडायतन) येथे कामतृष्णा देखील नामात समाविष्ट आहे, म्हणून नामाचा योग्यतेनुसार सहाव्या आयतनासाठी (मन आयतनासाठी) प्रत्ययभाव सांगितला आहे, म्हणून तेथे विशेषप्रत्ययत्व आहे. परंतु उपादानाचा भवसंग्रह देखील आहे, म्हणून 'तण्हाप्रत्यया उपादानं' याने 'कामुपादानप्रत्यया भवो' याचा काही विशेष नाही, हे 'नामाप्रमाणे विशेषप्रत्ययत्वाचा अभाव असल्यामुळे' याने सांगितले आहे. तृष्णा हिचा प्रत्यय (कारण) आहे म्हणून 'तण्हाप्रत्यया' म्हणजे दृष्टी. 'भवाचे प्रत्ययभूत' म्हणजे दोन्ही प्रकारच्या भवाचे कारणभूत. दोन्ही प्रकारे उपादानाचा भवनिर्देशात ठेवले जाणेच स्पष्ट करते. प्रत्ययोत्पन्न आणि प्रत्यय हे एकच आहेत, म्हणून 'तण्हाप्रत्यया उपादानं' येथे सांगितलेले प्रत्ययोत्पन्न आणि 'उपादानप्रत्यया भवो' येथे सांगितलेला प्रत्यय हा एकच अर्थ आहे, म्हणून प्रत्यय हा प्रत्ययोत्पन्नापासून वेगळा करून विभागला नाही.

252. Upatthambhakasamuṭṭhāpanapacchājātapaccayavasenāti upatthambhakassa cittasamuṭṭhānarūpassa samuṭṭhāpanavasena, pacchājātapaccayavasena ca.

२५२. 'उपस्तंभक-समुत्थापक-पश्चाज्जातप्रत्ययवशेन' म्हणजे उपस्तंभक अशा चित्तसमुत्थान रूपाच्या समुत्थापनवशेन आणि पश्चाज्जातप्रत्ययवशेन.

254. Pañcannanti cakkhāyatanādīnaṃ pañcannaṃ. Sahajātādipaccayoti sahajātanissayaatthiavigatādipaccayo. Vatthusaṅkhātaṃ rūpaṃ. Purejātādipaccayoti purejātanissayavippayuttaatthiavigatapaccayo. Pacchājātādipaccayoti pacchājātavippayuttaatthiavigatapaccayo. Chaṭṭhassa sahajātādīti ādi-saddena aññamaññanissayasampayuttaatthiavigatādayo gahitā.

२५४. 'पाच' म्हणजे चक्षुआयतन इत्यादी पाच. 'सहजात-इत्यादी-प्रत्यय' म्हणजे सहजात, निश्रय, अस्ति, अविगत इत्यादी प्रत्यय. 'वस्तू' संज्ञक रूप. 'पुरेजात-इत्यादी-प्रत्यय' म्हणजे पुरेजात, निश्रय, विप्रयुक्त, अस्ति, अविगत प्रत्यय. 'पश्चाज्जात-इत्यादी-प्रत्यय' म्हणजे पश्चाज्जात, विप्रयुक्त, अस्ति, अविगत प्रत्यय. 'सहाव्याचे सहजात इत्यादी' येथील 'इत्यादी' शब्दाने अन्योन्य, निश्रय, संप्रयुक्त, अस्ति, अविगत इत्यादी ग्रहण केले आहेत.

264. Yassāti ‘‘yassa ca hotī’’ti ettha vuttaṃ ‘‘yassā’’ti padaṃ sandhāya vuttaṃ. Tenāha ‘‘hotīti yojetabba’’nti.

२६४. 'ज्याला' हे 'ज्याला आणि होते' येथे सांगितलेल्या 'ज्याला' या पदाचा संदर्भ घेऊन म्हटले आहे. म्हणूनच 'होते असे जोडावे' असे म्हटले आहे.

280. Tassāti ‘‘balavakilesabhūtāya vicikicchāyā’’ti (vibha. aṭṭha. 280) padassa. Tenāti ‘‘taṇhāṭṭhāne’’ti padena. Cittuppādakaṇḍādīsūti ādi-saddena imasmiṃ paṭiccasamuppādavibhaṅge suttantabhājanīyādiṃ saṅgaṇhāti.

२८०. 'त्याचे' म्हणजे 'बलवान क्लेशरूप विचिकित्सेचे' या पदाचे. 'त्याने' म्हणजे 'तणhyaठाने' (तृष्णास्थाने) या पदाने. 'चित्तुप्पादकंड' इत्यादींमध्ये येथील 'इत्यादी' शब्दाने या प्रतीत्यसमुत्पादविभंगातील सुत्तंतभाजनीय इत्यादींचा संग्रह होतो.

Akusalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

अकुसलनिद्देसवण्णना (अकुशलनिर्देश-वर्णन) समाप्त झाली.

Kusalābyākataniddesavaṇṇanā

कुसला ब्याकतनिद्देसवण्णना (कुशलाव्याकृतनिर्देश-वर्णन)

306. Sabyāpārānīti saussāhāni, vipākadhammānīti attho. Parihīnaṃ avijjāṭṭhānaṃ etesanti parihīnāvijjāṭṭhānā.

३०६. 'सब्यापारानी' म्हणजे सोत्साह, विपाकधर्मी असा अर्थ आहे. 'ज्यांचे अविद्येचे स्थान नष्ट झाले आहे' ते 'परिहीनाविज्जाठाना' (परिहीनाविद्यास्थानाः).

Sandhāyāti adhippāyaṃ vibhāvento viya vadati, sarūpeneva pana ‘‘na ca cakkhuviññāṇādīni rūpaṃ samuṭṭhāpentī’’ti (vibha. aṭṭha. 306) aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Nāmarūpaṃ na na labbhatīti yojanā.

'संदर्भ घेऊन' म्हणजे अभिप्राय स्पष्ट केल्यासारखे बोलतात, परंतु प्रत्यक्ष रूपानेच 'आणि चक्षुविज्ञानादी रूपाचे समुत्थान करत नाहीत' असे अट्ठकथेत म्हटले आहे. 'नामरूप प्राप्त होत नाही असे नाही' अशी योजना आहे.

Kusalābyākataniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

कुसला ब्याकतनिद्देसवण्णना (कुशलाव्याकृतनिर्देश-वर्णन) समाप्त झाली.

Avijjāmūlakakusalaniddesavaṇṇanā

अविज्जामूलककुसलनिद्देसवण्णना (अविद्यामूलककुशलनिर्देश-वर्णन)

334. Kusalaphaleti [Pg.148] kusalavipākapaṭisandhiviññāṇassa gahitattā tassa sādurasavisarukkhabījasadisatā vuttā.

३३४. 'कुशलफलात' म्हणजे कुशलविपाक प्रतिसंधी विज्ञानाचे ग्रहण केल्यामुळे त्याची गोड रसाच्या विषवृक्षाच्या बीजाशी समानता सांगितली आहे.

Yadipi ‘‘saṅkhārahetuka’’ntiādinā yojanā labbhati, avigatacatukkādīni pana na labbhanti yathālābhayojanāya dassitattā.

जरी 'संस्कारहेतुक' इत्यादींनी योजना प्राप्त होते, तरी अविगतचतुष्क इत्यादी प्राप्त होत नाहीत, कारण ते यथालाभ योजनेसाठी दाखवले आहेत.

Avijjāmūlakakusalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

अविज्जामूलककुसलनिद्देसवण्णना (अविद्यामूलककुशलनिर्देश-वर्णन) समाप्त झाली.

Kusalamūlakavipākaniddesavaṇṇanā

कुसलमूलकविपाकनिद्देसवण्णना (कुशलमूलकविपाकनिर्देश-वर्णन)

343. Kammaṃ viya paccayo hoti vipākabhāvatoti adhippāyo. Vipākassa kammaṃ paccayo hontaṃ sātisayaṃ hotīti tassa nippariyāyatā, taṃsampayuttānaṃ pariyāyatā siyāti adhippāyena ‘‘pariyāyena upanissayapaccayoti vuttānī’’ti āha. ‘‘Kusalo dhammo abyākatassa dhammassa upanissayapaccayena paccayo (paṭṭhā. 1.1.423), akusalo dhammo abyākatassa dhammassa (paṭṭhā. 1.1.423), vipākadhammadhammo nevavipākanavipākadhammadhammassa upanissayapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.3.103) pana vacanato nippariyāyena sabbepi kusalākusalā dhammā vipākassa upanissayapaccayo hotīti ayamattho dissati. ‘‘Kusalamūlaṃ akusalamūla’’nti imesaṃ anvādesopi paccayasaddāpekkhāya ‘‘esā’’ti pulliṅgavasena vuttoti dassento āha ‘‘esāti…pe… yojetabba’’nti.

३४३. कर्माप्रमाणे विपाकभावामुळे प्रत्यय होतो, असा अभिप्राय आहे. विपाकासाठी कर्म प्रत्यय (कारण) होणे हे अतिशययुक्त (मुख्य) असते, म्हणून त्याची निष्पर्यायता (थेटपणा) आहे, आणि त्याच्याशी संप्रयुक्त असलेल्यांची पर्यायता (गौणता) असावी, या अभिप्रायाने 'पर्यायाने उपनिश्रयप्रत्यय असे म्हटले आहे' असे म्हटले आहे. परंतु 'कुशल धर्म अव्याकृत धर्माचा उपनिश्रयप्रत्ययाने प्रत्यय आहे, अकुशल धर्म अव्याकृत धर्माचा..., विपाकधर्मी धर्म हा विपाक नसलेल्या आणि विपाकधर्मी नसलेल्या धर्माचा उपनिश्रयप्रत्ययाने प्रत्यय आहे' या वचनावरून निष्पर्याय रूपाने सर्वच कुशल-अकुशल धर्म विपाकाचे उपनिश्रयप्रत्यय होतात, हा अर्थ दिसून येतो. 'कुशलमूल, अकुशलमूल' यांच्या निर्देशात देखील प्रत्यय शब्दाच्या अपेक्षेने 'एषः' (हा) असे पुल्लिंगी रूपाने म्हटले आहे, हे दर्शवताना 'एषा...पे... जोडावे' असे म्हटले आहे.

‘‘Manasikāropī’’tiādinā appahīnāvijjānampi kiriyāya kusalākusalamūlāni, avijjā ca upanissayā na hontīti dasseti. Kammavaṭṭavipākavaṭṭabhūtāniyeva saṅkhāraviññāṇāni pacchimanaye adhippetānīti vuttaṃ ‘‘kiriyāni pana…pe… gacchantī’’ti. Tesaṃ paccayānaṃ vasena anekappakāratoti adhippāyoti yojanā.

'मनसिकारोपि' (मनस्कार देखील) इत्यादींनी ज्यांची अविद्या नष्ट झाली नाही त्यांच्या देखील क्रियेसाठी कुशल-अकुशल मुळे आणि अविद्या उपनिश्रय होत नाहीत, हे दर्शवते. कर्मवट्ट (कर्मवर्त) आणि विपाकवट्ट (विपाकवर्त) रूप केलेलेच संस्कार आणि विज्ञान अंतिम नयात अभिप्रेत आहेत, हे 'क्रिया मात्र...पे... जातात' याने म्हटले आहे. त्या प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) वशात अनेक प्रकारांनी, असा अभिप्राय आहे, अशी योजना आहे.

Navādibhedānanti navaaṭṭhasattachāti evaṃpabhedānaṃ. Catunnaṃ catukkānanti purimanaye pacchimanaye ca āgatānaṃ yathālābhaṃ catunnaṃ catunnaṃ catukkānaṃ. ‘‘Kusalākusalānaṃ [Pg.149] pana vipāke cā’’ti ca-saddena kusalākusale cāti samuccetabboti āha ‘‘kusala…pe… vattabba’’nti. Mūlapadekapaccayatāvasenāti mūlapadassa ekapaccayabhāvavasena upanissayapaccayatāvasena. Ekasseva nayassāti kusalākusalesu avijjāmūlakassa, vipākesu kusalākusalamūlakassāti evaṃ ekasseva nayassa vasena. Dhammapaccayabhedeti dhammassa paccayabhūtassa, paccayuppannassa vā paccayabhāvena bhedeti imamatthaṃ dassento ‘‘avijjādīna’’ntiādiṃ vatvā puna tameva ‘‘taṃtaṃcittuppādā’’tiādinā pakārantarena vibhāveti.

‘नवादिभेदानं’ (नऊ इत्यादी भेद असणाऱ्यांचे) म्हणजे नऊ, आठ, सात आणि सहा अशा प्रकारच्या भेदांचे. ‘चतुन्नं चतुक्कानं’ (चार चतुष्कांचे) म्हणजे पूर्व नय (पद्धती) आणि उत्तर नय यामध्ये आलेल्या, यथालाभ चार-चार चतुष्कांचे. “कुसलाकुसलानं पन विपाके चा” (कुशल आणि अकुशल यांच्या विपाकात देखील) यातील ‘च’ शब्दाने कुशल आणि अकुशल यांचा समुच्चय करावा, म्हणून “कुसल...पे... वत्तब्बं” (कुशल...पे... म्हणावे) असे म्हटले आहे. ‘मूलपदेकपच्चयतावसेना’ म्हणजे मूळ पदाच्या एक-प्रत्ययभावामुळे, उपनिस्सय-प्रत्ययभावामुळे. ‘एकस्सेव नयस्स’ (एकाच नयाच्या द्वारे) म्हणजे कुशल-अकुशलांमध्ये अविद्या-मूलक आणि विपाकांमध्ये कुशल-अकुशल-मूलक अशा प्रकारे एकाच नयाच्या (पद्धतीच्या) द्वारे. ‘धम्मपच्चयभेदे’ म्हणजे प्रत्ययभूत (कारणभूत) किंवा प्रत्ययोत्पन्न (कार्यभूत) धर्माच्या प्रत्ययभावाने होणाऱ्या भेदाविषयी, हा अर्थ दर्शविताना “अविज्जादीनं” (अविद्या इत्यादींचे) असे सांगून पुन्हा त्यालाच “तं तं चित्तुप्पादा” (त्या त्या चित्तोत्पादांमुळे) इत्यादी दुसऱ्या प्रकारे स्पष्ट केले आहे।

Kusalamūlakavipākaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

कुशलमूलक-विपाक-निर्देश-वर्णना समाप्त झाली.

Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

अभिधम्म-भाजनीय-वर्णना समाप्त झाली.

Paṭiccasamuppādavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

पटिच्चसमुप्पाद-विभंग-वर्णना समाप्त झाली.

7. Satipaṭṭhānavibhaṅgo

७. सतिपट्ठान-विभंग (स्मृतिप्रस्थान-विभंग)

1. Suttantabhājanīyaṃ

१. सुत्तन्त-भाजनीय

Uddesavāravaṇṇanā

उद्देसवार-वर्णना

355. Samānasaddavacanīyānaṃ [Pg.150] atthānaṃ uddharaṇaṃ atthuddhāro. So yasmā saddatthavicāro na hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘na idha…pe… atthadassana’’nti. Pa-saddo padhānatthadīpako ‘‘paṇītā dhammā’’tiādīsu (dha. sa. tikamātikā 14) viya.

३५५. समान शब्दांनी सांगता येणाऱ्या अर्थांचे उद्धरण (बाहेर काढणे) म्हणजे ‘अत्थुद्धार’ (अर्थोद्धार) होय. तो ज्याअर्थी शब्दार्थाचा विचार नसतो, म्हणून “न इध...पे... अत्थदस्सनं” (येथे अर्थदर्शन नाही...) असे म्हटले आहे. ‘प’ हा शब्द ‘पणीता धम्मा’ (प्रणीत धर्म) इत्यादींप्रमाणे प्रधान अर्थाचा द्योतक (प्रकाशक) आहे.

Anavassutatā anupakiliṭṭhatā. Tenāha ‘‘tadubhayavītivattatā’’ti.

‘अनवस्सुतता’ म्हणजे अनुपक्किळिट्ठता (मलरहित असणे). म्हणूनच “तदुभयवीतिवत्तता” (त्या दोन्हीचे उल्लंघन करणे) असे म्हटले आहे.

Bhusatthaṃ pakkhandananti bhusatthavisiṭṭhaṃ pakkhandanaṃ anupavisanaṃ.

‘भुसत्थं पक्खन्दनं’ म्हणजे अत्यंत विशिष्ट प्रकारे प्रवेश करणे किंवा अनुप्रवेश करणे.

Assādassāti taṇhāya. ‘‘Niccaṃ attā’’ti abhinivesavatthutāya diṭṭhiyā visesakāraṇānaṃ cittadhammānaṃ taṇhāyapi vatthubhāvato visesaggahaṇaṃ, tathā kāyavedanānaṃ diṭṭhiyāpi vatthubhāvasambhavato ‘‘visesenā’’ti vuttaṃ. Sarāgavītarāgādivibhāgadvayavaseneva cittānupassanāya vuttattā taṃ ‘‘nātipabhedagata’’nti vuttaṃ. Dhammāti idha saññāsaṅkhārakkhandhā adhippetā, saṅkhārakkhandho ca phassādivasena anekabhedoti dhammānupassanā ‘‘atipabhedagatā’’ti vuttā. Sarāgādivibhāgavasena soḷasabhedattā vā cittānupassanā nātipabhedagatā vuttā, sutte āgatanayena nīvaraṇādivasena anekabhedattā dhammānupassanā atipabhedagatā vuttā. ‘‘Visuddhimaggoti vuttānī’’ti ānetvā yojetabbaṃ. Tā anupassanā etesanti tadanupassanā, cittadhammānupassino puggalā, tesaṃ.

‘अस्सादस्स’ म्हणजे तण्हा (तृष्णा). “निच्चं अत्ता” (नित्य आत्मा) अशा अभिनिवेशाचे वस्तू (विषय) असल्यामुळे, दृष्टीच्या विशेष कारणांच्या चित्तधर्मांचे तण्हा देखील वस्तू बनत असल्यामुळे विशेष ग्रहण होते; तसेच काय आणि वेदना हे दृष्टीचे देखील वस्तू बनणे शक्य असल्यामुळे “विसेसेन” (विशेषतः) असे म्हटले आहे. सराग, वीतराग इत्यादी दोन विभागांच्या द्वारेच चित्तानुपस्सना सांगितली असल्यामुळे तिला “नातिपभेदगतं” (अतिशय भेद नसलेली) असे म्हटले आहे. ‘धम्मा’ म्हणजे येथे सञ्ञा (संज्ञा) आणि संखारकंध (संस्कारस्कंध) अभिप्रेत आहेत, आणि संखारकंध हा फस्स (स्पर्श) इत्यादींच्या द्वारे अनेक भेदांचा असल्यामुळे धम्मानुपस्सना “अतिपभेदगता” (अतिशय भेद असलेली) अशी म्हटली आहे. किंवा सराग इत्यादी विभागांच्या द्वारे सोळा प्रकारची असल्यामुळे चित्तानुपस्सना ‘नातिपभेदगता’ म्हटली आहे, आणि सुत्तात आलेल्या पद्धतीने नीवरण इत्यादींच्या द्वारे अनेक भेदांची असल्यामुळे धम्मानुपस्सना ‘अतिपभेदगता’ म्हटली आहे. “विसुद्धिमग्गोति वुत्तानी” (विशुद्धिमार्ग असे म्हटले आहे) हे आणून जोडावे. ‘त्या अनुपस्सना ज्यांच्या आहेत ते’ म्हणजे तदनुपस्सना, चित्त आणि धर्म यांचे अनुपस्सना करणारे पुग्गल (व्यक्ती), त्यांचे.

Tattha ‘‘asubhabhāvadassanenā’’ti yathāṭhitavasenāpi yojanā labbhateva. Bhavoghassa vedanā vatthu bhavassādabhāvato. Niccaggahaṇavasenāti attābhinivesavisiṭṭhassa niccaggahaṇassa vasena. Tathā hi vuttaṃ ‘‘sassatassa attano’’ti. Oghesu vuttanayā eva yogāsavesupi yojanā atthato abhinnattāti te na gahitā. Niccaggahaṇavasenāti [Pg.151] attābhinivesavisiṭṭhassa niccaggahaṇassa vasena. Paṭhamoghatatiyacatutthaganthayojanāyaṃ vuttanayeneva kāyacittadhammānaṃ itarupādānavatthutā gahetabbāti vedanāya diṭṭhupādānavatthutā dassitā. Tathā kāyavedanānaṃ chandadosāgativatthutā kāmoghabyāpādakāyaganthavatthutāvacanena vuttāti. Tenāha ‘‘avuttānaṃ vuttanayena vatthubhāvo yojetabbo’’ti.

तेथे “असुभभावदस्सनेन” (अशुभभाव दर्शनाने) यामध्ये यथास्थित पद्धतीने देखील योजना मिळतेच. भव-ओघाचा (भवप्रवाहाचा) वेदना हा विषय (वस्तू) आहे, कारण तो भवाचा आस्वाद घेणारा आहे. ‘निच्चग्गहणवसेन’ म्हणजे आत्म-अभिनिवेशाने विशिष्ट अशा नित्य ग्रहणाच्या द्वारे. कारण तसेच म्हटले आहे - “सस्सतस्स अत्तनो” (शाश्वत आत्म्याचे). ओघांमध्ये सांगितलेली पद्धतच योग आणि आसवांमध्ये देखील योजावी, कारण अर्थाच्या दृष्टीने ते अभिन्न आहेत, म्हणून ते येथे घेतले नाहीत. ‘निच्चग्गहणवसेन’ म्हणजे आत्म-अभिनिवेशाने विशिष्ट अशा नित्य ग्रहणाच्या द्वारे. पहिल्या ओघाच्या आणि तिसऱ्या व चौथ्या गंथाच्या (बंधनाच्या) योजनेमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच काय, चित्त आणि धर्म यांची इतर उपादान-वस्तूता ग्रहण करावी, म्हणून वेदनेची ‘दिट्ठुपादानवत्थुता’ (दृष्ट्युपादानविषयता) दर्शविली आहे. तसेच काय आणि वेदना यांची छंद, दोष आणि अगतीची विषयता ही काम-ओघ, व्यापाद आणि कायगंथ यांच्या विषयतेच्या कथनाने सांगितली आहे. म्हणूनच “अवुत्तानं वुत्तनयेन वत्थुभावो योजेतब्बो” (जे सांगितले नाही, त्याचा सांगितलेल्या पद्धतीने विषयभाव जोडावा) असे म्हटले आहे.

Dhāraṇatā asammussanatā, anussaraṇameva vā. Ekatteti ekasabhāve nissaraṇādivasena. Samāgamo sacchikiriyā. Satipaṭṭhānasabhāvo sammāsatitā niyyānasatitā samānabhāgatā ekajātitā sabhāgatā. Purimasminti ‘‘ekatte nibbāne samāgamo ekattasamosaraṇa’’nti etasmiṃ atthe. Visunti nānāatthadvayabhāvena. Tadeva gamanaṃ samosaraṇanti satisaddatthantarābhāvā…pe… ekabhāvassāti yojetabbaṃ. Satisaddatthavasena avuccamāneti ‘‘eko satipaṭṭhānasabhāvo ekatta’’ntiādinā avuccamāne, ‘‘ekatte nibbāne samāgamo ekattasamosaraṇa’’nti evaṃ vuccamāneti attho. Dhāraṇatāva satīti ‘‘saraṇatā’’ti (dha. sa. 14) vuttadhāraṇatā eva satīti katvā. Satisaddatthantarābhāvāti satisaṅkhātassa saraṇekattasamosaraṇasaddatthato aññassa atthassa abhāvā. Purimanti saraṇapadaṃ. Nibbānasamosaraṇepīti yathāvutte dutiye atthe saraṇekattasamosaraṇapadāni sahitāneva satipaṭṭhānekabhāvassa ñāpakāni, evaṃ nibbānasamosaraṇepi ‘‘ekatte nibbāne samāgamo ekattasamosaraṇa’’nti etasmimpi atthe sati…pe… kāraṇāni.

‘धारणता’ म्हणजे असमूषणता (न विसरणे), किंवा अनुस्मरणच होय. ‘एकत्ते’ म्हणजे निस्सरण (मुक्ती) इत्यादींच्या द्वारे एकाच स्वभावामध्ये. ‘समागमो’ म्हणजे सच्चिकिरिया (साक्षात्कार). सतिपट्ठान-स्वभाव म्हणजे सम्मासतिता (सम्यक्-स्मृतिता), निय्यानसतिता (नैर्याणिक-स्मृतिता), समानभागता, एकजातिता, सभागता होय. ‘पुरिमस्मिं’ म्हणजे “एकत्ते निब्बाने समागमो एकत्तसमोसरणं” (एकाच निर्वाणामध्ये समागम म्हणजे एकत्व-समोसरण) या अर्थामध्ये. ‘विसुं’ म्हणजे वेगवेगळ्या दोन अर्थांच्या भावाने. ‘तेच गमन म्हणजे समोसरण’ कारण सति-शब्दाच्या इतर अर्थाचा अभाव असल्यामुळे...पे... ‘एकभावाचे’ असे जोडावे. ‘सति-शब्दाच्या अर्थाच्या द्वारे न बोलले जात असताना’ म्हणजे “एको सतिपट्ठानसभावो एकत्तं” (एक सतिपट्ठान-स्वभाव म्हणजे एकत्व) इत्यादी प्रकारे न बोलले जात असताना, “एकत्ते निब्बाने समागमो एकत्तसमोसरणं” असे बोलले जात असताना, असा अर्थ आहे. ‘धारणताच सति’ म्हणजे “सरणता” (स्मरणता) असे म्हटलेली धारणताच सति (स्मृति) आहे असे मानून. ‘सतिसद्दत्थन्तरभावा’ म्हणजे सति संज्ञक असलेल्या सरण-एकत्त-समोसरण या शब्दांच्या अर्थापेक्षा इतर अर्थाचा अभाव असल्यामुळे. ‘पुरिमं’ म्हणजे सरण-पद. ‘निब्बानसमोसरणेपि’ म्हणजे यथावक्त दुसऱ्या अर्थामध्ये देखील सरण-एकत्त-समोसरण हे शब्द एकत्रच सतिपट्ठानाच्या एकभावाचे ज्ञापक आहेत, अशा प्रकारे निर्वाण-समोसरणात देखील “एकत्ते niब्बाने समागमो एकत्तसमोसरणं” या अर्थामध्ये सति...पे... कारणे आहेत.

Ānāpānapabbādīnanti ānāpānapabbairiyāpathacatusampajañña koṭṭhāsa dhātumanasikāranavasivathikapabbānīti etesaṃ. Imesu pana yasmā kesuci devānaṃ kammaṭṭhānaṃ na ijjhati, tasmā tāni anāmasitvā yadipi koṭṭhāsadhātumanasikāravasenevettha desanā pavattā, desanantare pana āgataṃ anavasesaṃ kāyānupassanāvibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘cuddasavidhena kāyānupassanaṃ bhāvetvā’’ti (vibha. aṭṭha. 355) vuttaṃ. Tenāha ‘‘mahāsatipaṭṭhānasutte vuttāna’’nti. ‘‘Tathā’’ti iminā ‘‘mahāsatipaṭṭhānasutte (dī. ni. 2.382) vuttāna’’nti imameva upasaṃharati. Pañcavidhenāti nīvaraṇaupādānakkhandhāyatanabojjhaṅgaariyasaccānaṃ vasena pañcadhā. Bhāvanānubhāvo ariyamaggaggahaṇasamatthatā.

‘आनापानपब्बादीनं’ म्हणजे आनापान-पब्ब (आनापान-पर्व), इरियापथ (इर्यापथ), चतुसम्पजञ्ञ (चतुःसंप्रजन्य), कोट्ठास (अवयव), धातुमनसिकार आणि नवसीवथिक-पब्ब (नवशिवथिका-पर्व) यांचे. परंतु, यांमध्ये ज्याअर्थी काही देवांचे कम्मट्ठान (कर्मस्थान) सिद्ध होत नाही, म्हणून त्यांचा उल्लेख न करता जरी येथे कोट्ठास आणि धातुमनसिकाराच्या द्वारेच देशना प्रवृत्त झाली आहे, तरी दुसऱ्या देशनेमध्ये आलेला संपूर्ण कायानुपस्सना-विभाग दर्शविण्यासाठी “चुद्दसविधेन कायानुपस्सनं भावेत्वा” (चौदा प्रकारांनी कायानुपस्सना भावित करून) असे म्हटले आहे. म्हणूनच “महावतिपट्ठानसुत्ते वुत्तानं” (महाप्रतिष्ठानसुत्तात सांगितलेल्यांचे) असे म्हटले आहे. “तथा” याने “महावतिपट्ठानसुत्ते वुत्तानं” याचाच उपसंहार करतो. ‘पञ्चविधेन’ म्हणजे नीवरण, उपादानक्खन्ध (उपादानस्कंध), आयतन, बोज्झङ्ग (बोध्यंग) आणि अरियसच्च (आर्यसत्य) यांच्या द्वारे पाच प्रकारे. ‘भावनानुभाव’ म्हणजे अरियमग्ग (आर्यमार्ग) ग्रहण करण्याची समर्थता.

Taṃniyamatoti [Pg.152] tassā kāyānupassanādipaṭipattiyā niyamato. Tassā bhikkhubhāve niyate sāpi bhikkhubhāve niyatāyeva nāma hoti.

‘तंनियमतो’ म्हणजे त्या कायानुपस्सना इत्यादी प्रतिपत्तीच्या (साधनेच्या) नियमामुळे. तिचा भिक्खूभावामध्ये (भिक्षुभावामध्ये) नियम निश्चित झाल्यावर ती देखील भिक्खूभावामध्ये निश्चितच होते.

Kāyānupassanāuddesavaṇṇanā

कायानुपस्सना-उद्देस-वर्णना

Etthāti kāye. Avayavā assa atthīti avayavī, samudāyo, samūhoti attho, so pana avayavavinimuttaṃ drabyantaranti gāho laddhi avayavīgāho. Hatthapādādiaṅgulinakhādiaṅgapaccaṅge sannivesavisiṭṭhe upādāya yāyaṃ aṅgapaccaṅgasamaññā ceva kāyasamaññā ca, taṃ atikkamitvā itthipurisarathaghaṭādidrabyantiparikappanaṃ samaññātidhāvanaṃ. Atha vā yathāvuttasamaññaṃ atikkamitvā pakatiādidrabyādijīvādikāyādipadatthantaraparikappanaṃ samaññātidhāvanaṃ. Niccasārādigāhabhūto abhiniveso sārādānābhiniveso.

'येथे' म्हणजे शरीरात. ज्याचे अवयव आहेत तो 'अवयवी', म्हणजे समुदाय किंवा समूह असा अर्थ आहे. परंतु, तो अवयवांपासून वेगळे असे दुसरेच द्रव्य आहे, असे ग्रहण करणे किंवा अशी धारणा असणे म्हणजे 'अवयवीग्राह' होय. हात, पाय, बोटे, नखे इत्यादी अंग-प्रत्यंगांच्या विशिष्ट रचनेला ग्रहण करून जी ही 'अंग-प्रत्यंग संज्ञा' आणि 'काय संज्ञा' निर्माण होते, तिचे उल्लंघन करून स्त्री, पुरुष, रथ, घट इत्यादी द्रव्यांची कल्पना करणे म्हणजे 'संज्ञातिधावन' होय. अथवा, पूर्वोक्त संज्ञेचे उल्लंघन करून प्रकृती इत्यादी द्रव्ये, जीव इत्यादी काय आणि इतर पदार्थांची कल्पना करणे म्हणजे 'संज्ञातिधावन' होय. नित्य, सार इत्यादी ग्रहण करण्याच्या स्वरूपातील जो अभिनिवेश आहे, तो 'सारादान-अभिनिवेश' होय.

Na taṃ diṭṭhanti taṃ itthipurisādi diṭṭhaṃ na hoti. Diṭṭhaṃ vā itthipurisādi na hotīti yojanā. Yathāvuttanti kesādibhūtupādāyasamūhasaṅkhātaṃ.

'ते पाहिले नाही' म्हणजे ते स्त्री, पुरुष इत्यादी पाहिलेले नसते. किंवा पाहिलेले हे स्त्री, पुरुष इत्यादी नसते, अशी योजना करावी. 'पूर्वोक्त' म्हणजे केस इत्यादी महाभूत आणि उपादाय रूपांचा समूह म्हणून ओळखले जाणारे.

Kesādipathavinti kesādisaññitaṃ sasambhārapathaviṃ. Pubbāpariyabhāvenāti santānavasena. Aññatthāti ‘‘āpokāya’’nti evamādīsu.

'केस इत्यादी पृथ्वी' म्हणजे केस इत्यादी नावाने ओळखली जाणारी ससंभार पृथ्वी होय. 'पूर्वापरभावाने' म्हणजे संतानाच्या रूपाने. 'इतर ठिकाणी' म्हणजे 'आपोकाय' इत्यादींमध्ये.

Ajjhattabahiddhāti saparasantāne kāyo vuttoti. ‘‘Kāyo’’ti cettha sammasanupagā rūpadhammā adhippetāti āha ‘‘ajjhattabahiddhādhammāna’’nti. Ghaṭitaṃ ekābaddhaṃ ārammaṇaṃ ghaṭitārammaṇaṃ, ekārammaṇabhūtanti attho. Tenāha ‘‘ekato ārammaṇabhāvo natthī’’ti.

'अध्यात्म आणि बाह्य' म्हणजे स्वतःच्या आणि इतरांच्या संतानातील शरीर सांगितले आहे. आणि येथे 'काय' या शब्दाने मनन करण्यास योग्य असलेले रूपधर्म अभिप्रेत आहेत, म्हणून 'अध्यात्म आणि बाह्य धर्मांचे' असे म्हटले आहे. जोडलेले, एकत्र बांधलेले आलंबन म्हणजे 'घटित-आलंबन', म्हणजेच एकच आलंबन झालेले असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे की, 'एकत्रितपणे आलंबनभाव नसतो.'

Antoolīyanā antosaṅkoco antarāvosānaṃ.

'अंतःलीनता' म्हणजे अंतःसंकोच किंवा मध्येच थांबणे होय.

Dvīhīti abhijjhāvinayadomanassavinayehi.

'दोन्हींनी' म्हणजे अभिज्झा (लोभ) दूर करणे आणि दोमनस्स (दौर्मनस्य) दूर करणे या दोन्हींनी.

Sati ca sampajaññañca satisampajaññaṃ, tena. Etena karaṇabhūtena. Vipakkhadhammehi anantaritattā avicchinnassa. Tassa sabbatthikakammaṭṭhānassa.

स्मृती आणि संप्रजन्य म्हणजे 'स्मृती-संप्रजन्य', त्याच्याद्वारे. या साधनभूत असलेल्याद्वारे. विरोधी धर्मांमुळे खंडित न झाल्याने जे अविच्छिन्न आहे, त्या सर्वार्थिक कर्मस्थानाचे.

Kāyānupassanāuddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

कायानुपश्यना उद्देश-वर्णन समाप्त झाले.

Vedanānupassanādiuddesavaṇṇanā

वेदनानुपश्यना इत्यादींचे उद्देश-वर्णन.

Sukhādīnanti [Pg.153] sukhadukkhādukkhamasukhānaṃ.

'सुख इत्यादींचे' म्हणजे सुख, दुःख आणि अदुःख-असुख यांचे.

Rūpādiārammaṇanānattabhedānaṃ vasena yojetabbanti sambandho. Tathā ca sesesupi. Savatthukāvatthukādīti ādi-saddena hīnādiyoniādibhedaṃ saṅgaṇhāti. Visuṃ visuṃ na vattabbanti codanaṃ dassetīti yojanā. Ekatthāti kāyādīsu ekasmiṃ. Purimacodanāyāti ‘‘pubbe pahīnattā puna pahānaṃ na vattabba’’nti codanāya. Pahīnanti vikkhambhitaṃ. Paṭipakkhabhāvanāyāti maggabhāvanāya. Ubhayatthāti ubhayacodanāya. Ubhayanti parihāradvayaṃ. Yasmā purimacodanāya nānāpuggalaparihāro, nānācittakkhaṇikaparihāro ca sambhavati, dutiyacodanāya pana nānācittakkhaṇikaparihāroyeva, tasmā vuttaṃ ‘‘sambhavato yojetabba’’nti. Maggasatipaṭṭhānabhāvanaṃ sandhāya vuttaṃ. Sabbatthāti sabbesu kāyādīsu.

रूप इत्यादी आलंबनांच्या विविध भेदांच्या आधारे योजना करावी, असा संबंध आहे. आणि त्याचप्रमाणे उर्वरितांमध्येही. 'सवत्थुक-अवत्थुक' इत्यादींमधील 'इत्यादी' शब्दाने हीन इत्यादी योनी इत्यादी भेदांचा संग्रह होतो. 'वेगवेगळे सांगू नये' हा आक्षेप दर्शवतो, अशी योजना करावी. 'एका ठिकाणी' म्हणजे काया इत्यादींपैकी एका ठिकाणी. 'पहिल्या आक्षेपात' म्हणजे 'पूर्वीच प्रहाण झाल्यामुळे पुन्हा प्रहाण सांगू नये' या आक्षेपात. 'प्रहीण' म्हणजे विक्खंभित (स्तंभित केलेले). 'प्रतिपक्ष भावनेने' म्हणजे मार्ग भावनेने. 'दोन्ही ठिकाणी' म्हणजे दोन्ही आक्षेपांमध्ये. 'दोन्ही' म्हणजे दोन परिहार. कारण पहिल्या आक्षेपात वेगवेगळ्या पुद्गलांचे परिहार आणि वेगवेगळ्या चित्तक्षणांचे परिहार संभवतात, परंतु दुसऱ्या आक्षेपात केवळ वेगवेगळ्या चित्तक्षणांचेच परिहार संभवतात, म्हणूनच 'संभवानुसार योजना करावी' असे म्हटले आहे. हे मार्ग-स्मृतिप्रस्थान भावनेला अनुसरून म्हटले आहे. 'सर्व ठिकाणी' म्हणजे सर्व काया इत्यादींमध्ये.

Vedanānupassanādiuddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

वेदनानुपश्यना इत्यादींचे उद्देश-वर्णन समाप्त झाले.

Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

उद्देशवार-वर्णन समाप्त झाले.

Kāyānupassanāniddesavaṇṇanā

कायानुपश्यना निर्देश-वर्णन.

356. Ajjhattādīti ādi-saddena idha vuttā bahiddhāajjhattabahiddhāanupassanappakārā viya mahāsatipaṭṭhānasutte vuttā samudayadhammānupassiādianupassanappakārāpi kāyānupassanābhāvato gahitā icceva veditabbaṃ. Tatthāti ajjhattādianupassanāyaṃ. Cuddasa pakārā mahāsatipaṭṭhānasutte āgatacuddasappakārādike apekkhitvā idha vuttā. Ajjhattādippakāro eko pakāroti āha ‘‘ekappakāraniddesenā’’ti. Bāhiresūti ekaccesu aññatitthiyesu. Tesampi hi ānāpānādivasena samathapakkhikā kāyānupassanā sambhavati. Tenāha ‘‘ekadesasambhavato’’ti.

३५६. 'अध्यात्म इत्यादी' मधील 'इत्यादी' शब्दाने येथे सांगितलेल्या बाह्य, अध्यात्म-बाह्य अनुपश्यनेच्या प्रकारांप्रमाणेच महासतिपट्ठान सुत्तात सांगितलेले समुदयधम्मानुपस्सी इत्यादी अनुपश्यनेचे प्रकार देखील कायानुपश्यना असल्यामुळे ग्रहण केले आहेत, असे जाणावे. 'तेथे' म्हणजे अध्यात्म इत्यादी अनुपश्यनेमध्ये. चौदा प्रकार हे महासतिपट्ठान सुत्तात आलेल्या चौदा प्रकार इत्यादींच्या अपेक्षेने येथे सांगितले आहेत. अध्यात्म इत्यादी प्रकार हा एकच प्रकार आहे, म्हणून 'एका प्रकारच्या निर्देशाने' असे म्हटले आहे. 'बाह्य लोकांमध्ये' म्हणजे काही अन्यतीर्थिकांमध्ये. कारण त्यांच्यामध्येही आनापान इत्यादींच्या द्वारे शमथ-पक्षाची कायानुपश्यना संभवते. म्हणूनच म्हटले आहे की, 'एका भागामध्ये संभवत असल्यामुळे'.

Tacassa ca atacaparicchinnatā tacena aparicchinnatā atthīti yojanā. ‘‘Dīghabāhu naccatū’’tiādīsu viya aññapadatthepi samāse avayavapadatthasaṅgaho labbhatevāti vuttaṃ ‘‘kāyekadesabhūto taco gahito evā’’ti. Tacapaṭibaddhānaṃ nakhadantanhārumaṃsānaṃ, tacapaṭibaddhānaṃ tadanuppaviṭṭhamūlānaṃ kesalomānaṃ, tappaṭibaddhapaṭibaddhānaṃ itaresaṃ samūhabhūto sabbo kāyo [Pg.154] ‘‘tacapariyanto’’tveva vuttoti dassento ‘‘tappaṭibaddhā’’tiādimāha. Atthi kesā, atthi lomāti sambandho. Tattha atthīti puthuttavācī ekaṃ nipātapadaṃ, na kiriyāpadaṃ. Kiriyāpadatte hi santīti vattabbaṃ siyā, vacanavipallāsena vā vuttanti.

आणि त्वचेची अत्वचेने अपरिच्छिन्नता ही त्वचेद्वारे अपरिच्छिन्नता आहे, अशी योजना करावी. 'दीर्घबाहू नाचतो' इत्यादींप्रमाणे अन्यपदार्थ प्रधान असलेल्या समासात देखील अवयव पदांच्या अर्थाचा संग्रह होतोच, म्हणून 'कायाचा एक भाग असलेली त्वचा ग्रहण केलीच आहे' असे म्हटले आहे. त्वचेशी बद्ध असलेल्या नखे, दात, स्नायू, मांस यांचे; त्वचेशी बद्ध असलेल्या आणि तिच्यात मूळ शिरलेल्या केस व रोमांचे; आणि त्यांच्याशी बद्ध असलेल्या इतरांच्या समूहरूप असलेला संपूर्ण काय हा 'त्वचापर्यंत' असाच सांगितला आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'त्यांच्याशी बद्ध असलेले' इत्यादी म्हटले आहे. 'आहेत केस, आहेत रोम' असा संबंध आहे. तेथे 'अत्थि' हे अनेकत्व दर्शवणारे एक निपात पद आहे, क्रियापद नाही. कारण जर ते क्रियापद असते, तर 'सन्ति' असे म्हणावे लागले असते, किंवा ते वचन-विपर्यासाने म्हटले गेले आहे.

Kammaṭṭhānassa vācuggatakaraṇādinā uggaṇhanaṃ uggaho. Koṭṭhāsapāḷiyā hi vācuggatakaraṇaṃ, manasikiriyāya kesādīnaṃ vaṇṇādito upadhāraṇassa ca paguṇabhāvāpādanaṃ idha uggaho. Yena pana nayena yogāvacaro tattha kusalo hoti, so vidhīti vutto.

कर्मस्थानाचे मुखोद्गत करणे इत्यादींद्वारे ग्रहण करणे म्हणजे 'उद्ग्रह' होय. कारण कोष्ठास-पाळीचे मुखोद्गत करणे, मनसिकाराने केस इत्यादींच्या रंगादींचे चिंतन करणे आणि त्यात नैपुण्य मिळवणे, याला येथे 'उद्ग्रह' म्हटले आहे. आणि ज्या पद्धतीने योगावचर त्यात कुशल होतो, ती 'विधी' म्हटली आहे.

Purimehīti purimapurimehi pañcakachakkehi sambandho vutto. ‘‘Maṃsaṃ…pe… vakka’’nti hi anulomato vakkapañcakassa puna ‘‘vakkaṃ…pe… kesā’’ti vakkapañcakassa, tacapañcakassa ca paṭilomato sajjhāyakkamo sambandho dassito. Svāyaṃ sajjhāyoti sambandho. Visuṃ tipañcāhanti anulomato pañcāhaṃ, paṭilomato pañcāhaṃ, anulomapaṭilomato pañcāhanti evaṃ pañcakachakkesu paccekaṃ tipañcāhaṃ. Purimehi ekato tipañcāhanti tacapañcakādīhi saddhiṃ anulomato vakkapañcakādīni ekajjhaṃ katvā vuttanayeneva tipañcāhaṃ. Ādiantadassanavasenātiādibhūtassa anulomato sajjhāyassa, anulomapaṭilomato sajjhāye antabhūtassa paṭilomato sajjhāyassa dassanavasena. Tenāha ‘‘anuloma…pe… antimo’’ti. Etampīti yadidaṃ purimehi saddhiṃ pacchimassa pañcakādino ekato sajjhāyakaraṇaṃ, pañcakādīnaṃ paccekaṃ anulomādinā sajjhāyappakārato añño sajjhāyappakāro esoti attho. Dvinnaṃ hatthānaṃ ekamukhā aññamaññasambandhā ṭhapitā aṅguliyo idha hatthasaṅkhalikāti adhippetāti āha ‘‘aṅgulipantī’’ti. Asubhalakkhaṇaṃ kesādīnaṃ paṭikkūlabhāvo. Thaddhādibhāvo dhātulakkhaṇaṃ.

'पूर्वीच्यांशी' म्हणजे पूर्वीच्या प्रत्येक पंचक आणि षटकाशी संबंध सांगितला आहे. कारण 'मांस...पे... वृक्क' अशा अनुलोम क्रमाने वृक्कपंचकाचा, आणि पुन्हा 'वृक्क...पे... केस' अशा प्रतिलोम क्रमाने त्वचापंचकाचा स्वाध्यायक्रम संबंध दर्शवला आहे. 'तो हा स्वाध्याय' असा संबंध आहे. 'स्वतंत्रपणे तीन-पाच दिवस' म्हणजे अनुलोम क्रमाने पाच दिवस, प्रतिलोम क्रमाने पाच दिवस आणि अनुलोम-प्रतिलोम क्रमाने पाच दिवस, अशा प्रकारे पंचक आणि षटकांमध्ये प्रत्येकी तीन-पाच दिवस. 'पूर्वीच्यांसह एकत्रितपणे तीन-पाच दिवस' म्हणजे त्वचापंचक इत्यादींसह अनुलोम क्रमाने वृक्कपंचक इत्यादींना एकत्रित करून सांगितलेल्या पद्धतीनेच तीन-पाच दिवस. 'आदी आणि अंत दर्शवण्याच्या द्वारे' म्हणजे सुरुवातीला असलेल्या अनुलोम स्वाध्यायाच्या आणि अनुलोम-प्रतिलोम स्वाध्यायात शेवटी असलेल्या प्रतिलोम स्वाध्यायाच्या दर्शनाद्वारे. म्हणूनच म्हटले आहे की, 'अनुलोम...पे... अंतिम'. 'हे देखील' म्हणजे जे पूर्वीच्यांसह शेवटच्या पंचक इत्यादींचे एकत्रित स्वाध्याय करणे आहे, तो पंचक इत्यादींच्या स्वतंत्रपणे अनुलोम इत्यादी स्वाध्याय प्रकारांपेक्षा वेगळा स्वाध्याय प्रकार आहे, असा अर्थ आहे. दोन्ही हातांची बोटे एकमेकांसमोर ठेवून एकमेकांत गुंफलेली असणे, याला येथे 'हस्तशृंखला' असे अभिप्रेत आहे, म्हणून 'बोटांची ओळ' असे म्हटले आहे. केस इत्यादींचा प्रतिकूलभाव हे 'अशुभलक्षण' आहे. कठीणपणा इत्यादी भाव हे 'धातूलक्षण' आहे.

Attano koṭṭhāso, samāno vā koṭṭhāso sakoṭṭhāso, tattha bhavo sakoṭṭhāsiko, kammaṭṭhānaṃ.

स्वतःचा भाग किंवा समान भाग म्हणजे 'सकोठ्ठाय' (स्वभाग), त्यात उत्पन्न होणारे ते 'सकोठ्ठायिक' कम्मट्ठान (कर्मस्थान) होय.

Kāyānupassanaṃ hitvāti asubhato vā dhātuto anupassanaṃ manasikāraṃ akatvā. Pubbe viya pariyantatālañca āditālañca agantvā.

'कायानुपस्सना सोडून' म्हणजे अशुभाने किंवा धातूने अनुपस्सना (अनुप्रेक्षा) मनसिकार न करता. पूर्वीप्रमाणे पर्यन्तताल (शेवटचा ताल) आणि आदिताल (सुरुवातीचा ताल) येथे न जाता.

Samādhānādivisesayogena adhikaṃ cittanti adhicittaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘samathavipassanācitta’’nti. Manasikaraṇaṃ cittanti ekantaṃ samādhinimittasseva samannāhārakaṃ [Pg.155] cittaṃ. Vikkhepavasena cittassa nānārammaṇe visaṭappavatti idha pabhañjanaṃ, samādhānena tadabhāvato na ca pabhañjanasabhāvaṃ.

समाधानादी विशेष योगाने युक्त असलेले अधिक चित्त म्हणजे 'अधिचित्त' होय. म्हणूनच त्याला 'समथ-विपस्सना चित्त' असे म्हटले आहे. मनसिकार करणारे चित्त म्हणजे एकांतपणे समाधीच्या निमित्ताचेच ग्रहण करणारे चित्त होय. विक्षेपामुळे चित्ताची विविध आरंमणांमध्ये (आलंबनांमध्ये) विखुरलेली प्रवृत्ती येथे 'पभंजन' (भंग पावणारे) आहे, समाधानाने (एकाग्रतेने) त्याचा अभाव असल्यामुळे ते पभंजन स्वभावाचे नसते.

Sakkhibhavanatā paccakkhakāritā. Pubbahetādiketi ādi-saddena tadanurūpamanasikārānuyogādiṃ saṅgaṇhāti.

साक्षिभाव म्हणजे प्रत्यक्षकारिता (प्रत्यक्ष अनुभवणे) होय. 'पूर्वहेतू इत्यादी' यातील 'इत्यादी' (आदि) शब्दाने त्याला अनुरूप अशा मनसिकाराचा अभ्यास इत्यादींचा संग्रह होतो.

Samappavattanti līnuddhaccarahitaṃ. Tathāpavattiyāti majjhimasamathanimittaṃ paṭipattiyā, tattha ca pakkhandanena siddhāya yathāvuttasamappavattiyā. Paññāya tosetīti yāyaṃ tattha jātānaṃ dhammānaṃ anativattanā, indriyānaṃ ekarasatā, tadupagavīriyavāhanā, āsevanāti imāsaṃ sādhikā bhāvanāpaññā, tāya adhicittaṃ toseti pahaṭṭhaṃ karoti. Yathāvuttavisesasiddhiyāva hi taṃsādhikāya paññāya taṃ cittaṃ sampahaṃsitaṃ nāma hoti. Evaṃ sampahaṃsanto ca yasmā sabbaso paribandhavisodhanena paññāya cittaṃ vodāpetīti ca vuccati, tasmā ‘‘samuttejeti cā’’ti vuttaṃ. Nirassādanti pubbenāparaṃ visesālābhena bhāvanārasavirahitaṃ. Sampahaṃsetīti bhāvanāya cittaṃ sammā pahāseti pamodeti. Samuttejetīti sammā tattha uttejeti.

'समप्रवृत्त' म्हणजे लीनता (आळस) आणि उद्धच्च (चंचलता) यांनी रहित. 'तशा प्रवृत्तीने' म्हणजे मध्यम समथ निमित्ताच्या प्रतिपत्तीने (साधनेने), आणि तेथे प्रवेश केल्याने सिद्ध झालेल्या यथोक्त समप्रवृत्तीने. 'प्रज्ञेने संतुष्ट करतो' म्हणजे जी तेथे उत्पन्न झालेल्या धर्मांचे उल्लंघन न करणे, इंद्रियांची एकरसता, त्याला अनुकूल अशा वीर्याचे (उत्साहाचे) वहन करणे आणि सेवन (अभ्यास) करणे यांची साधक असणारी 'भावनाप्रज्ञा' आहे, तिच्याद्वारे अधिचित्ताला संतुष्ट करतो, प्रफुल्लित करतो. कारण यथोक्त विशेष सिद्धीनेच, तिची साधक असणाऱ्या प्रज्ञेने ते चित्त संप्रहर्षित (अत्यंत आनंदी) होते. अशा प्रकारे संप्रहर्षित करत असताना, ज्याअर्थी सर्व प्रकारे अडथळे दूर करून प्रज्ञेने चित्त शुद्ध केले जाते असे म्हटले जाते, म्हणूनच 'समुत्तेजित करतो' असे म्हटले आहे. 'निरास्वाद' म्हणजे पूर्वीपेक्षा अधिक विशेष लाभ न झाल्यामुळे भावना-रसाने रहित. 'संप्रहर्षित करतो' म्हणजे भावनेने चित्ताला सम्यक प्रकारे प्रफुल्लित करतो, प्रमोद देतो. 'समुत्तेजित करतो' म्हणजे तेथे सम्यक प्रकारे उत्तेजित (उत्साहित) करतो.

Āsayo pavattiṭṭhānaṃ.

आशय म्हणजे प्रवृत्तीचे स्थान होय.

Vavatthitatanti asaṃkiṇṇataṃ.

'व्यवस्थित' म्हणजे असंकीर्णता (अमिश्रितता) होय.

Antoti abbhantare koṭṭhāse. Sukhumanti sukhumanhāruādiṃ sandhāya vadati.

'आत' म्हणजे अभ्यंतर (अंतर्गत) भागात. 'सूक्ष्म' म्हणजे सूक्ष्म स्नायू इत्यादींना उद्देशून म्हटले आहे.

Tālapaṭṭikā tālapattavilivehi katakaṭasārako.

तालपट्टिका म्हणजे ताडाच्या पानाच्या पट्ट्यांनी बनवलेली चटई होय.

Gaṇanāya mattā-saddo katipayehi ūnabhāvadīpanatthaṃ vuccati. Dantaṭṭhivajjitāni tīhi ūnāni tīṇi aṭṭhisatāni. Tasmā ‘‘timattānī’’ti vuttaṃ. Yaṃ pana visuddhimagge ‘‘atirekatisataaṭṭhikasamussaya’’nti (visuddhi. 1.122) vuttaṃ, taṃ dantaṭṭhīnipi gahetvā sabbasaṅgāhikanayena vuttaṃ. ‘‘Gopphakaṭṭhikādīni avuttānī’’ti na vattabbaṃ ‘‘ekekasmiṃ pāde dve gopphakaṭṭhīnī’’ti vuttattā, ‘‘ānisadaṭṭhiādīnī’’ti pana vattabbaṃ.

गणनेत 'मत्ता' (प्रमाण) हा शब्द काही अंशाने कमी असणे दर्शवण्यासाठी वापरला जातो. दातांची हाडे वगळून तीनशे हाडांमध्ये तीन कमी असतात. म्हणूनच 'सुमारे तीनशे' (तिमत्त) असे म्हटले आहे. परंतु विसुद्धिमग्गात जे 'तीनशेहून अधिक हाडांचा सांगाडा' असे म्हटले आहे, ते दातांच्या हाडांनाही गृहीत धरून सर्वसमावेशक पद्धतीने म्हटले आहे. 'घोट्याची हाडे इत्यादी सांगितलेली नाहीत' असे म्हणू नये, कारण 'प्रत्येक पायात दोन घोट्याची हाडे असतात' असे म्हटले आहे; परंतु 'नितंबाची हाडे इत्यादी' असे म्हटले पाहिजे.

Tena aṭṭhināti ūruṭṭhinā.

'त्या हाडाने' म्हणजे मांडीच्या हाडाने.

Marumpehīti marumpacuṇṇehi.

'मरुम्प' द्वारे म्हणजे खडीच्या किंवा वाळूच्या चूर्णाने.

Susamāhitacittena [Pg.156] hetubhūtena. Nānārammaṇavipphandanavirahenāti nānārammaṇabhāvena vipphandanaṃ nānārammaṇavipphandanaṃ, tena virahena. Anatikkantapītisukhassa jhānacittassa. Taṃsamaṅgīpuggalassa vā.

सुसमाहित (चांगल्या प्रकारे एकाग्र) चित्त हेतू असल्यामुळे. 'विविध आरंमणांच्या (आलंबनांच्या) कंपनांच्या विरहाने' म्हणजे विविध आरंमणांच्या भावाने जे कंपन होते ते 'नाना-आरंमण-विप्पंदन' होय, त्याच्या विरहाने. प्रीती आणि सुखाचे उल्लंघन न करणाऱ्या ध्यानचित्ताचे किंवा त्या ध्यानाने युक्त असलेल्या पुद्गलाचे (व्यक्तीचे).

Paṭikkūladhātuvaṇṇavisesanti paṭikkūlavisesaṃ, dhātuvisesaṃ, vaṇṇakasiṇavisesaṃ. Vakkapañcakādīsu pañcasu visuṃ, heṭṭhimehi ekato ca sajjhāye channaṃ channaṃ pañcāhānaṃ vasena pañca māsā paripuṇṇā labbhanti, tacapañcake pana visuṃ tipañcāhamevāti āha ‘‘addhamāse ūnepī’’ti. Māsantaragamanaṃ sajjhāyassa sattamādimāsagamanaṃ.

'प्रतिकूल, धातू आणि वर्ण विशेष' म्हणजे प्रतिकूल विशेष, धातू विशेष आणि वर्ण-कसिण विशेष होय. वक्कपंचक (वृक्कपंचक) इत्यादी पाच भागांमध्ये स्वतंत्रपणे, आणि खालच्या भागांसह एकत्र सज्झाय (पठण) करताना सहा-सहा पाच दिवसांच्या हिशोबाने पाच महिने पूर्ण मिळतात; परंतु तचपंचकात (त्वचापंचकात) स्वतंत्रपणे तीन पाच दिवसांचेच (पंधरा दिवस) असते, म्हणून 'अर्धा महिना कमी असतानाही' असे म्हटले आहे. सज्झायचा (पठणाचा) दुसऱ्या महिन्यात प्रवेश करणे म्हणजे सातव्या इत्यादी महिन्यात प्रवेश करणे होय.

Yamentanti bandhentaṃ.

'यमन करणारे' म्हणजे बांधणारे.

‘‘Nīlaṃ pīta’’ntiādinā saṅghāṭe nīlādivavatthānaṃ taṃnissayattā mahābhūte upādāyāti āha ‘‘mahābhūtaṃ…pe… duggandhantiādinā’’ti. Upādāyarūpaṃ mahābhūtena paricchinnanti yojanā. Tassāti upādārūpassa. Tatoti mahābhūtato. Chāyāya ātapapaccayabhāvo ātapo paccayo etissāti, ātapassa chāyāya uppādakabhāvo chāyātapānaṃ ātapapaccayachāyuppādakabhāvo. Tena uppādetabbauppādakabhāvo aññamaññaparicchedakatāti dasseti. Āyatanāni ca dvārāni cāti dvādasāyatanāni, tadekadesabhūtāni dvārāni ca.

“निळे, पिवळे” इत्यादींद्वारे संघातामध्ये (समुदायात) निळे इत्यादी निश्चित करणे त्यावर आश्रित असल्यामुळे महाभूतांना उपादाय (आश्रय) करून आहे, म्हणून 'महाभूत...पे... दुर्गंधी इत्यादींद्वारे' असे म्हटले आहे. उपादाय रूप महाभूताने परिच्छिन्न (मर्यादित) आहे, अशी योजना आहे. 'त्याचे' म्हणजे उपादाय रूपाचे. 'त्याच्यापासून' म्हणजे महाभूतापासून. छायेचा (सावलीचा) उन्हाशी असलेला प्रत्ययभाव (कारणभाव) म्हणजे ऊन हा तिचा प्रत्यय (कारण) आहे; उन्हाचा छायेला उत्पन्न करण्याचा भाव म्हणजेच छाया आणि उन्हाचा, ऊन-प्रत्ययाने छाया-उत्पादक भाव होय. त्याद्वारे उत्पाद्य-उत्पादक भाव (उत्पन्न होणारे आणि उत्पन्न करणारे यांचा संबंध) हा परस्परांना परिच्छिन्न (मर्यादित) करणारा आहे, हे दर्शवले जाते. 'आयतन आणि द्वारे' म्हणजे बारा आयतने आणि त्यांचेच एक भाग असलेली द्वारे होत.

Sappaccayabhāvāti sappaccayattā.

'सप्रत्ययभाव' म्हणजे सप्रत्यय (कारणयुक्त) असल्यामुळे.

Yathāvuttena ākārenāti ‘‘iti idaṃ sattavidhaṃ uggahakosallaṃ suggahitaṃ katvā’’tiādinā (vibha. aṭṭha. 356), ‘‘imaṃ pana kammaṭṭhānaṃ bhāvetvā arahattaṃ pāpuṇitukāmenā’’tiādinā (vibha. aṭṭha. 356) vā vuttappakārena vidhinā. ‘‘Avisesato pana sādhāraṇavasena evaṃ veditabbā’’ti, ‘‘ito paṭṭhāyā’’ti ca vadanti. Vaṇṇādimukhenāti vaṇṇapaṭikkūlasuññatāmukhena. Upaṭṭhānanti kammaṭṭhānassa upaṭṭhānaṃ, yo uggahoti vutto. Etthāti catukkapañcakajjhānapaṭhamajjhānavipassanāsu ekasmiṃ sandhīyati. Kena? Kammaṭṭhānamanasikāreneva, tasmā uggahova sandhi uggahasandhīti veditabbaṃ.

'यथोक्त आकाराने' म्हणजे 'अशा प्रकारे हे सात प्रकारचे उद्ग्रह-कौशल्य चांगल्या प्रकारे ग्रहण करून' इत्यादींद्वारे, किंवा 'या कम्मट्ठानाची (कर्मस्थानाची) भावना करून अर्हत्त्व प्राप्त करण्याची इच्छा असणाऱ्याने' इत्यादींद्वारे यथोक्त प्रकारच्या विधीने. 'परंतु विशेष नसता, साधारण रूपाने असे जाणावे' आणि 'येथून पुढे' असे म्हणतात. 'वर्ण इत्यादींच्या मुखाने' म्हणजे वर्ण, प्रतिकूलता आणि शून्यता यांच्या मुखाने (द्वारे). 'उपस्थान' म्हणजे कम्मट्ठानाचे (कर्मस्थानाचे) उपस्थान, ज्याला 'उद्ग्रह' (ग्रहण करणे) असे म्हटले आहे. 'येथे' म्हणजे चतुष्क-पंचक ध्यान, प्रथम ध्यान आणि विपस्सना यांपैकी एकाशी जोडले जाते. कशाने? कम्मट्ठान मनसिकारानेच; म्हणून उद्ग्रह हाच संधी आहे, त्याला 'उद्ग्रहसंधी' असे जाणावे.

Uṭṭhānakaṃ uppajjanakaṃ. Sātirekāni cha ambaṇāni kumbhaṃ. Tatoti mukhadhovanakhādanabhojanakiccato. Nivattatīti arahattādhigamena accantanivattivasena nivattati.

'उठणारे' म्हणजे उत्पन्न होणारे. सहापेक्षा काही अधिक 'अंबण' (एक माप) म्हणजे एक 'कुंभ' (घडा) होय. 'त्याच्यापासून' म्हणजे मुख प्रक्षालन (तोंड धुणे), खाणे आणि भोजन करणे या क्रियांपासून. 'निवृत्त होते' म्हणजे अर्हत्त्व प्राप्तीमुळे अत्यंत (पूर्णपणे) निवृत्त होण्याच्या रूपाने निवृत्त होते.

Kammamevāti [Pg.157] manasikārakammameva. Ārammaṇanti pubbabhāgabhāvanārammaṇaṃ.

'कर्मच' म्हणजे मनसिकार रूप कर्मच. 'आरंमण' (आलंबन) म्हणजे पूर्वभाग भावनेचे आरंमण होय.

Tathāti vanamakkaṭo viya.

'तशा प्रकारे' म्हणजे जंगलातील माकडाप्रमाणे.

Ekanti ekaṃ koṭṭhāsaṃ.

'एक' म्हणजे एक भाग.

Sattagahaṇarahiteti sattapaññattimpi anāmasitvā desitattā vuttaṃ. Sasantānatāya ahaṃkāravatthumhi appahīnamānassa pahīnākāraṃ sandhāyāha ‘‘viddhastāhaṃkāre’’ti. Tatthāti parassa kāye.

'सत्त्व-ग्रहणाने रहित' यामध्ये 'सत्त्व-प्रज्ञप्ती'चा (प्राणी अशी संज्ञा) देखील उल्लेख न करता उपदेश केल्यामुळे असे म्हटले आहे. स्वतःच्या संतानामध्ये अहंकाराच्या वस्तूमध्ये नष्ट न झालेल्या मानाचा, नष्ट झाल्यासारखा आकार उद्देशून 'विध्वस्त अहंकारामध्ये' असे म्हटले आहे. 'तेथे' म्हणजे दुसऱ्याच्या शरीरात.

357. Ādimhi sevanā manasikārassa uppādanā ārambho.

३५७. सुरुवातीला सेवन करणे, मनसिकार उत्पन्न करणे म्हणजे 'आरंभ' होय.

362. Gamitāti vigamitā.

३६२. 'गेलेली' म्हणजे निघून गेलेली (नष्ट झालेली).

Kāyānupassanāniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

कायानुपस्सना-निर्देश-वर्णना समाप्त झाली.

Vedanānupassanāniddesavaṇṇanā

वेदनानुपस्सना-निर्देश-वर्णना

363. Sampajānassāti sammā pakārehi jānantassa, vatthārammaṇehi saddhiṃ sukhasāmisādippakārehi aviparītaṃ vedanaṃ jānantassāti attho. Pubbabhāgabhāvanā vohārānusāreneva pavattatīti āha ‘‘vohāramattenā’’ti. Vedayāmīti ‘‘ahaṃ vedayāmī’’ti attupanāyikā vuttāti, pariññātavedanopi vā uppannāya sukhavedanāya lokavohārena ‘‘sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’’ti jānāti, voharati ca, pageva itaro. Tenāha ‘‘vohāramattena vutta’’nti.

३६३. ‘संपजानस्स’ (संप्रजन्य असलेल्याचे) म्हणजे योग्य प्रकारे जाणणाऱ्याचे; वस्तू आणि आलंबनांसह सुख, सामिष इत्यादी प्रकारांनी विपरीत नसलेली (यथार्थ) वेदना जाणणाऱ्याचे, असा अर्थ आहे. पूर्वभाग-भावना (प्रारंभिक टप्प्यातील भावना) केवळ व्यवहाराच्या अनुषंगानेच चालते, म्हणून ‘केवळ व्यवहाराने’ (वोहारमत्तेन) असे म्हटले आहे. ‘वेद्यामी’ (मी अनुभवतो) म्हणजे ‘मी अनुभवत आहे’ असे आत्म-उपनयाने (स्वतःवर लागू करून) म्हटले आहे; किंवा ज्याने वेदना पूर्णपणे परिज्ञात (पूर्णपणे जाणली) आहे, तो देखील उत्पन्न झालेल्या सुखवेदनेला लोकव्यवहारानुसार ‘मी सुखवेदना अनुभवत आहे’ असे जाणतो आणि व्यवहार करतो, मग इतरांचे काय सांगावे! म्हणूनच म्हटले आहे—‘केवळ व्यवहाराने म्हटले आहे’.

Ubhayanti vīriyasamādhiṃ. Saha yojetvāti samadhurakiccato anūnādhikaṃ katvā. Atthadhammādīsu sammohaviddhaṃsanavasena pavattā maggapaññā eva lokuttarapaṭisambhidā.

‘उभय’ म्हणजे वीर्य आणि समाधी. ‘एकत्र जोडून’ म्हणजे समतोल कार्याने कमी-अधिक न करता. अर्थ, धम्म इत्यादींमध्ये संमोह (भ्रम) नष्ट करण्याच्या रूपाने प्रवृत्त होणारी मार्गप्रज्ञा म्हणजेच लोकोत्तर पटिसंभिदा (लोकोत्तर प्रतिसंभिदा) होय.

Vaṇṇamukhādīsu tīsupi mukhesu. Pariggahassāti arūpapariggahassa. ‘‘Vatthu nāma karajakāyo’’ti vacanena nivattitaṃ dassento ‘‘na cakkhādīni cha vatthūnī’’ti āha. Aññamaññupatthambhena ṭhitesu dvīsu naḷakalāpesu ekassa itarapaṭibaddhaṭṭhititā viya nāmakāyassa rūpakāyapaṭibaddhavuttitādassanañhetaṃ nissayapaccayavisesadassananti.

‘वर्णमुख’ इत्यादी तिन्ही मुखांमध्ये (मार्गांमध्ये). ‘परिग्गहस्स’ (परिग्रहाचे) म्हणजे अरूप-परिग्रहाचे. ‘वस्तू म्हणजे करजकाय (भौतिक शरीर)’ या वचनाने जे वगळले आहे ते दर्शवताना ‘चक्षू इत्यादी सहा वस्तू नव्हेत’ असे म्हटले आहे. एकमेकांच्या आधाराने उभे राहिलेल्या दोन लव्हाळ्यांच्या पेंढ्यांपैकी एकाची स्थिती जशी दुसऱ्यावर अवलंबून असते, त्याप्रमाणे नामकायाची रूपकायावर अवलंबून असणारी प्रवृत्ती दर्शवणे, हे निस्सयप्रत्यय (निश्रयप्रत्यय) विशेषाचे दर्शन आहे.

Tesanti [Pg.158] yesaṃ phassaviññāṇāni pākaṭāni, tesaṃ. Aññesanti tato aññesaṃ, yesaṃ phassaviññāṇāni na pākaṭāni. Sukhadukkhavedanānaṃ suvibhūtavuttitāya vuttaṃ ‘‘sabbesaṃ vineyyānaṃ vedanā pākaṭā’’ti. Vilāpetvā vilāpetvāti suvisuddhaṃ navanītaṃ vilāpetvā sītibhūtaṃ atisītale udake pakkhipitvā patthinnaṃ ṭhitaṃ matthetvā paripiṇḍetvā puna vilāpetvāti satavāraṃ evaṃ katvā.

‘त्यांचे’ (तेसं) म्हणजे ज्यांचे स्पर्श आणि विज्ञान प्रकट आहेत, त्यांचे. ‘इतरांचे’ (अञ्ञेसं) म्हणजे त्यांच्याव्यतिरिक्त इतरांचे, ज्यांचे स्पर्श आणि विज्ञान प्रकट नाहीत. सुख-दुःख वेदनांच्या स्पष्ट प्रवृत्तीमुळे ‘सर्व विनेयांना (शिष्यांना) वेदना प्रकट असते’ असे म्हटले आहे. ‘वितळवून वितळवून’ (विलापेत्वा विलापेत्वा) म्हणजे अत्यंत शुद्ध लोणी वितळवून, ते थंड झाल्यावर अतिशय थंड पाण्यात टाकून, साठलेले लोणी घुसळून, त्याचा गोळा करून पुन्हा वितळवणे; असे शंभर वेळा करणे.

Tatthāpīti yattha arūpakammaṭṭhānaṃ eva…pe… dassitaṃ, tatthāpi. Yesu suttesu tadantogadhaṃ rūpakammaṭṭhānanti yojanā.

‘तेथेही’ (तत्थापि) म्हणजे जेथे केवळ अरूप-कर्मस्थानच...पे... दर्शवले आहे, तेथेही. ज्या सूत्रांमध्ये रूप-कर्मस्थान त्यातच समाविष्ट आहे, अशी योजना करावी.

Vedanānupassanāniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

वेदनानुपस्सना-निर्देश-वर्णन समाप्त झाले.

Cittānupassanāniddesavaṇṇanā

चित्तानुपस्सना-निर्देश-वर्णन

365. Kilesasampayuttānaṃ na visuddhatā hotīti sambandho. Itarehipīti attanā sampayuttakilesato itarehipi asampayuttehi. Visuṃ vacananti aññākusalato visuṃ katvā vacanaṃ. Visiṭṭhaggahaṇanti visiṭṭhatāgahaṇaṃ, āveṇikasamohatādassananti attho, yato tadubhayaṃ momūhacittanti vuccati.

३६५. ‘क्लेशसंप्रयुक्तांची विशुद्धता होत नाही’ असा संबंध आहे. ‘इतरांशीही’ (इतरेहिपि) म्हणजे स्वतःशी संप्रयुक्त असलेल्या क्लेशांव्यतिरिक्त इतर असंप्रयुक्त क्लेशांशीही. ‘वेगळे सांगणे’ (विसुं वचनं) म्हणजे इतर अकुशलांपासून वेगळे करून सांगणे. ‘विशिष्ट ग्रहण’ (विसिट्ठग्गहणं) म्हणजे विशिष्टतेचे ग्रहण; आवेणिक (असाधारण) संमोहता दर्शवणे असा अर्थ आहे, कारण त्या दोन्हीला ‘मोमूहचित्त’ (अत्यंत संमोहित चित्त) म्हटले जाते.

Cittānupassanāniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

चित्तानुपस्सना-निर्देश-वर्णन समाप्त झाले.

Dhammānupassanāniddeso

धम्मानुपस्सना-निर्देश

Ka. nīvaraṇapabbavaṇṇanā

क. नीवरणपब्ब-वर्णन (नीवरण-पर्व-वर्णन)

367. Ekasmiṃ yuge baddhagoṇānaṃ viya ekato pavatti yuganaddhatā.

३६७. एकाच जूवाला बांधलेल्या बैलांप्रमाणे एकत्र चालणे म्हणजे ‘युगनद्धता’ होय.

Gahaṇākārenāti asubhepi ārammaṇe ‘‘subha’’nti gahaṇākārena. Nimittanti cāti subhanimittanti ca vuccatīti yojanā. Ekaṃsena sattā attano attano hitasukhameva āsīsantīti katvā vuttaṃ ‘‘ākaṅkhitassa hitasukhassā’’ti. Anupāyo eva ca hitavisiṭṭhassa sukhassa ayonisomanasikāro, ākaṅkhitassa vā yathādhippetassa hitasukhassa anupāyabhūto. Avijjandhā hi tādisepi pavattantīti. Nipphādetabbeti [Pg.159] ayonisomanasikārena nibbattetabbe kāmacchandeti attho.

‘ग्रहण करण्याच्या आकाराने’ (गहणाकारेण) म्हणजे अशुभ आलंबनातही ‘शुभ’ असे ग्रहण करण्याच्या आकाराने. ‘आणि निमित्त’ (निमित्तन्ति च) म्हणजे ‘शुभ निमित्त’ असे म्हटले जाते, अशी योजना करावी. प्राणी निश्चितपणे स्वतःच्याच हितसुखाची आकांक्षा करतात, म्हणून ‘आकांक्षित हितसुखाचे’ (आकङ्खितस्स हितसुखस्स) असे म्हटले आहे. आणि अयोनिसोमनसिकार (अयोग्य विचार) हा हितविशिष्ट सुखाचा अनुपाय (चुकीचा मार्ग) आहे, किंवा आकांक्षित अशा इच्छित हितसुखाचा अनुपायभूत (अयोग्य साधन) आहे. कारण अविद्येने आंधळे झालेले लोक अशातही प्रवृत्त होतात. ‘उत्पन्न करावयाच्या’ (निप्फादेतब्बे) म्हणजे अयोनिसोमनसिकाराने उत्पन्न करावयाच्या कामच्छंदात, असा अर्थ आहे.

Tadanukūlattāti tesaṃ asubhe ‘‘subha’’nti, ‘‘asubha’’nti ca pavattānaṃ ayonisomanasikārayonisomanasikārānaṃ anukūlattā. Rūpādīsu aniccādiabhinivesassa, aniccasaññādīnañca yathāvuttamanasikārūpanissayatā tadanukūlatā.

‘त्याच्या अनुकूलतेमुळे’ (tadanukūlattā) म्हणजे अशुभात ‘शुभ’ आणि ‘अशुभ’ अशा प्रवृत्त होणाऱ्या अयोनिसोमनसिकार व योनिसोमनसिकारांच्या अनुकूलतेमुळे. रूप इत्यादींमध्ये अनित्यता इत्यादी अभिनिवेशाची (दृढ समजुतीची) आणि अनित्यसंज्ञा इत्यादींची वर सांगितलेल्या मनसिकारावर उपनिस्सयता (अवलंबित्व) असणे, हीच त्याची अनुकूलता होय.

Āhāre paṭikkūlasaññaṃ so uppādetīti sambandho. Tabbipariṇāmassāti bhojanapariṇāmassa nissandādikassa. Tadādhārassāti udarassa, kāyasseva vā. Soti bhojanemattaññū. Suttantapariyāyena kāmarāgo ‘‘kāmacchandanīvaraṇa’’nti vuccatīti āha ‘‘abhidhammapariyāyenā’’ti. Abhidhamme hi ‘‘nīvaraṇaṃ dhammaṃ paṭicca nīvaraṇo dhammo uppajjati napurejātapaccayā’’ti (paṭṭhā. 3.8.8) etassa vibhaṅge ‘‘arūpe kāmacchandanīvaraṇaṃ paṭicca thinamiddhanīvaraṇaṃ uddhaccanīvaraṇaṃ avijjānīvaraṇaṃ uppajjatī’’tiādivacanato bhavarāgopi kāmacchandanīvaraṇaṃ vuttanti viññāyati. Tenāha ‘‘sabbopi lobho kāmacchandanīvaraṇa’’nti.

‘तो आहारात प्रतिकूलसंज्ञा उत्पन्न करतो’ असा संबंध आहे. ‘त्याच्या विपरिणामाचे’ (तब्बिपरीणामस्स) म्हणजे भोजनाच्या विपरिणामाचे (पचनाचे), निष्यंद (उत्सर्जन) इत्यादींचे. ‘त्याच्या आधाराचे’ (तदाधारस्स) म्हणजे उदर (पोट) किंवा शरीराचेच. ‘तो’ (सो) म्हणजे भोजनात मात्रा जाणणारा (मितहारी). सुत्तंत-पर्यायाने कामरागाला ‘कामच्छंद-नीवरण’ म्हटले जाते, म्हणून ‘अभिधम्म-पर्यायाने’ असे म्हटले आहे. कारण अभिधम्मात ‘नीवरण धम्मावर अवलंबून नीवरण धम्म उत्पन्न होतो...’ याच्या विभंगात ‘अरूपात कामच्छंद-नीवरणावर अवलंबून थिनमिद्ध-नीवरण, उद्धच्च-नीवरण, अविद्या-नीवरण उत्पन्न होते’ इत्यादी वचनावरून भवराग देखील कामच्छंद-नीवरण म्हटले आहे, असे समजते. म्हणूनच म्हटले आहे—‘सर्व प्रकारचा लोभ हा कामच्छंद-नीवरण आहे’.

Sīmābhede kateti attādimariyādāya bhinnāya, attādīsu sabbattha ekarūpāya mettābhāvanāyāti attho. Vihārādiuddesarahitanti vihārādipadesaparicchedarahitaṃ. Uggahitāya mettāya. Aṭṭhavīsatividhāti itthiādivasena sattavidhā paccekaṃ averādīhi yojanāvasena aṭṭhavīsatividhā. Sattādiitthiādiaverādiyogenāti ettha sattādiaverādiyogena vīsati, itthiādiaverādiyogena aṭṭhavīsatīti aṭṭhacattārīsaṃ ekissā disāya. Tathā sesadisāsupīti sabbā saṅgahetvā āha ‘‘asītādhikacatusatappabhedā’’ti.

‘सीमाभेद केल्यावर’ (सीमाभेदे कते) म्हणजे स्वतः इत्यादींची मर्यादा तोडल्यावर, स्वतः इत्यादींमध्ये सर्वत्र एकरूप अशा मैत्रीभावनेने, असा अर्थ आहे. ‘विहार इत्यादी उद्देशांशिवाय’ म्हणजे विहार इत्यादी प्रदेशांच्या मर्यादेशिवाय. ग्रहण केलेल्या मैत्रीने. ‘अठ्ठावीस प्रकारची’ म्हणजे स्त्री इत्यादींच्या रूपाने सात प्रकारची, प्रत्येकी अवेर (वैर नसणे) इत्यादींच्या योजनेने अठ्ठावीस प्रकारची. ‘सत्त्व इत्यादी आणि स्त्री इत्यादींच्या अवेर इत्यादींच्या योगाने’ म्हणजे येथे सत्त्व इत्यादींच्या अवेर इत्यादींच्या योगाने वीस, स्त्री इत्यादींच्या अवेर इत्यादींच्या योगाने अठ्ठावीस, अशी एका दिशेला अठ्ठेचाळीस होते. त्याचप्रमाणे उर्वरित दिशांमध्येही, असे सर्व एकत्र करून ‘चारशे ऐंशी प्रकारची’ (असीताधिकचतुसतप्पभेदा) असे म्हटले आहे.

Katākatānusocanañca na hotīti yojanā. ‘‘Bahukaṃ sutaṃ hoti suttaṃ geyya’’ntiādivacanato (a. ni. 4.6) bahussutatā navaṅgassa sāsanassa vasena veditabbā, na vinayamattassevāti vuḍḍhataṃ pana anapekkhitvā icceva vuttaṃ, na bahussutatañcāti.

‘केलेल्या आणि न केलेल्या गोष्टींबद्दल पश्चात्ताप होत नाही’ अशी योजना करावी. ‘पुष्कळ ऐकलेले असते, सुत्त, गेय...’ इत्यादी वचनांवरून बहुश्रुतता ही नवांग शासनाच्या (नऊ अंगांच्या बुद्धशासनाच्या) अनुषंगाने जाणावी, केवळ विनयाच्या अनुषंगाने नव्हे; परंतु वृद्धत्वाची अपेक्षा न करता असेच म्हटले आहे, बहुश्रुततेची नव्हे.

Tiṭṭhati anuppannā vicikicchā ettha etesu ‘‘ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhāna’’ntiādikāya (ma. ni. 1.18; sa. ni. 2.20) pavattiyā anekabhedesu purimuppannesu vicikicchādhammesūti te ṭhānīyā vuttā.

‘मी भूतकाळात होतो काय?’ इत्यादी प्रवृत्तीच्या अनेक भेदांमध्ये पूर्वी उत्पन्न झालेल्या विचिकित्सा (शंका) धम्मांमध्ये अनुत्पन्न विचिकित्सा राहते, म्हणून त्यांना ‘स्थानीय’ (ते ठानीया) म्हटले आहे.

Aṭṭhavatthukāpīti [Pg.160] na kevalaṃ soḷasavatthukā, nāpi ratanattayavatthukā ca, atha kho aṭṭhavatthukāpi. Ratanattaye saṃsayāpannassa sikkhādīsu kaṅkhāsambhavato, tattha nibbematikassa tadabhāvato ca sesavicikicchānaṃ ratanattayavicikicchāmūlikatā daṭṭhabbā. Anupavisanaṃ ‘‘evameta’’nti saddahanavasena ārammaṇassa pakkhandanaṃ.

‘आठ वस्तूंचीही’ (अट्ठवत्थुकापि) म्हणजे केवळ सोळा वस्तूंचीच नव्हे, किंवा रत्नत्रय वस्तूंचीच नव्हे, तर आठ वस्तूंचीही. रत्नत्रयाविषयी संशयात पडलेल्याला शिक्षा (नियम) इत्यादींमध्ये शंका निर्माण होणे शक्य असल्यामुळे, आणि तेथे निःशंक असलेल्याला ती शंका नसल्यामुळे, उर्वरित विचिकित्सा या रत्नत्रय-विचिकित्सेवर आधारित आहेत असे समजावे. ‘अनुप्रवेश’ (अनुपविसनं) म्हणजे ‘हे असेच आहे’ अशा श्रद्धेच्या बळावर आलंबनात प्रवेश करणे.

Nīvaraṇapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

नीवरणपब्ब-वर्णन (नीवरण-पर्व-वर्णन) समाप्त झाले.

Kha. bojjhaṅgapabbavaṇṇanā

ख. बोज्झङ्गपब्ब-वर्णन (बोध्यंग-पर्व-वर्णन)

Tenāti atthasannissitaggahaṇena.

‘त्याच्याद्वारे’ (तेनाति) म्हणजे अर्थाश्रित ग्रहणाने (अर्थावर आधारित ग्रहण करण्याने).

Paccayavasena dubbalabhāvo mandatā.

प्रत्ययाच्या (कारणाच्या) प्रभावाने दुर्बल असणे म्हणजे ‘मंदता’ होय.

Pabbatapadesavanagahanantaritopi gāmo na dūre, pabbataṃ parikkhipitvā gantabbatāya āvāso araññalakkhaṇūpeto, tasmā maṃsasoteneva assosīti vadanti.

पर्वतीय प्रदेश आणि दाट जंगलाने वेढलेला असला तरीही गाव दूर नाही, पर्वताला प्रदक्षिणा घालून (वळसा घालून) जावे लागत असल्यामुळे तो आवास (विहार) अरण्यलक्षणांनी युक्त आहे, म्हणूनच त्यांनी "मांस-श्रोतानेच" (भौतिक कानानेच) ऐकले असे म्हणतात.

Sampattihetutāya pasādo sinehapariyāyena vutto.

संपत्तीचे कारण असल्यामुळे "प्रसाद" (चित्तप्रसन्नता) हा स्नेहाच्या पर्यायाने (स्नेह या अर्थाने) सांगितला आहे.

Indriyānaṃ tikkhabhāvāpādanaṃ tejanaṃ. Tosanaṃ pamodanaṃ.

इंद्रियांना तीक्ष्ण बनवणे म्हणजे "तेजन" (उत्तेजित करणे) होय. संतुष्ट करणे म्हणजे "प्रमोदन" (आनंदित करणे) होय.

Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.

बोज्झंगपब्ब (बोध्यंग पर्व) ची वर्णना समाप्त झाली.

Samathavipassanāvasena paṭhamassa satipaṭṭhānassa, suddhavipassanāvasena itaresaṃ. Āgamanavasena vuttaṃ aññathā maggasammāsatiyā kathaṃ kāyārammaṇatā siyāti adhippāyo. Kāyānupassiādīnaṃ catubbidhānaṃ puggalānaṃ vuttānaṃ. Tenāha ‘‘na hi sakkā ekassa…pe… vattu’’nti. Anekasatisambhavāvabodhapasaṅgāti ekacittuppādena anekissā satiyā sambhavassa, sati ca tasmiṃ anekāvabodhassa ca āpajjanato. Sakiccaparicchinneti attano kiccavisesavisiṭṭhe. Dhammabhedenāti ārammaṇabhedavisiṭṭhena dhammavisesena. Na dhammassa dhammo kiccanti ekassa dhammassa aññadhammo kiccaṃ nāma na hoti tadabhāvato. Dhammabhedena dhammassa vibhāgena. Tassa bhedoti tassa kiccassa bhedo natthi. Tasmāti yasmā nayidha dhammassa vibhāgena kiccabhedo icchito, kiccabhedena [Pg.161] pana dhammavibhāgo icchito, tasmā. Tena vuttaṃ ‘‘ekāvā’’tiādi.

शमथ आणि विपनाच्या मार्गाने पहिल्या सतिपट्ठानाचे (स्मृतिप्रस्थानाचे) आणि शुद्ध विपनाच्या मार्गाने इतरांचे वर्णन केले आहे. हे आगमनाच्या (परंपरेच्या) मार्गाने सांगितले आहे, अन्यथा मार्ग-सम्यक्-स्मृतीमध्ये काया-आलंबन (शरीर हे आलंबन) कसे असू शकेल? हाच अभिप्राय आहे. कायानुपस्सी (शरीराचे अनुदर्शन करणारे) इत्यादी चार प्रकारच्या पुद्गलांसाठी (व्यक्तींसाठी) हे सांगितले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "कारण एकासाठी... पे... सांगणे शक्य नाही". "अनेक स्मृतींच्या उत्पत्ती आणि बोधाचा प्रसंग" म्हणजे एकाच चित्तोत्पादाने अनेक स्मृतींची उत्पत्ती होणे आणि ती असताना अनेक बोध प्राप्त होणे. "स्वकृत्यपरिच्छिन्न" म्हणजे स्वतःच्या विशिष्ट कृत्याने युक्त असलेले. "धम्मभेदाने" म्हणजे आलंबनभेदाने विशिष्ट अशा धम्मविशेषाने. "धम्माचे कृत्य धम्म नाही" म्हणजे एका धम्माचे कृत्य दुसरा धम्म असू शकत नाही, कारण त्याचा अभाव असतो. "धम्मभेदाने" म्हणजे धम्माच्या विभागाने. "त्याचा भेद" म्हणजे त्या कृत्याचा भेद नाही. "त्यामुळे" कारण येथे धम्माच्या विभागाने कृत्याचा भेद अभिप्रेत नाही, तर कृत्याच्या भेदाने धम्माचा विभाग अभिप्रेत आहे, म्हणून. म्हणूनच "एकच" इत्यादी म्हटले आहे.

Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुत्तन्तभाजीनीय वर्णना समाप्त झाली.

2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā

२. अभिधम्मभाजीनीय वर्णना

374. ‘‘Kāye kāyānupassī’’ti idaṃ puggalādhiṭṭhānena satipaṭṭhānavisesanaṃ, tañca āgamanasiddhaṃ, aññathā tassa asambhavatoti āha ‘‘āgamanavasena…pe… desetvā’’ti. Puggalaṃ anāmasitvāti ‘‘kāye kāyānupassī’’ti evaṃ puggalaṃ aggahetvā. Tathā anāmasanato eva āgamanavisesanaṃ akatvā. Nayadvayeti anupassanānayo, suddhikanayoti etasmiṃ nayadvaye.

३७४. "काये कायानुपस्सी" (कायेत कायाचे अनुदर्शन करणारा) हे पुद्गलाधिष्ठानाने (व्यक्तीच्या आधाराने) सतिपट्ठानाचे विशेषण आहे, आणि ते आगमसिद्ध (परंपरेने सिद्ध) आहे, अन्यथा ते असंभव असल्यामुळे म्हटले आहे - "आगमनाच्या मार्गाने... पे... उपदेश करून". "पुद्गलाचा उल्लेख न करता" म्हणजे "काये कायानुपस्सी" अशा प्रकारे पुद्गलाचे ग्रहण न करता. तसेच उल्लेख न केल्यामुळेच आगमनाचे विशेषण न करता. "दोन नयांमध्ये" (दोन पद्धतींमध्ये) म्हणजे अनुदर्शन-नय (अनुपस्सना-नय) आणि शुद्धिक-नय या दोन नयांमध्ये.

Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

अभिधम्मभाजीनीय वर्णना समाप्त झाली.

Satipaṭṭhānavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

सतिपट्ठानविभंग वर्णना समाप्त झाली.

8. Sammappadhānavibhaṅgo

८. सम्मदप्पधानविभंग (सम्यक्प्रधानविभंग)

1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā

१. सुत्तन्तभाजीनीय वर्णना

390. Kāraṇasaddo [Pg.162] yuttivācako ‘‘sabbametaṃ akāraṇaṃ vadatī’’tiādīsu viya, tasmā kāraṇappadhānāti yuttippadhānā, anuppannapāpakānuppādanādikiriyāya anurūpappadhānāti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo. Anuppannapāpakādīnaṃ anuppādādi anuppannapāpakānuppādādi.

३९०. "कारण" हा शब्द "हे सर्व अकारण सांगत आहे" इत्यादींप्रमाणे युक्तिवाचक (तर्कवाचक) आहे, म्हणून "कारणप्रधान" म्हणजे "युक्तिप्रधान" (तर्कावर आधारित प्रयत्न), या अर्थाने किंवा अनुत्पन्न पापांच्या अनुत्पादनादी क्रियेसाठी "अनुरूपप्रधान" (योग्य प्रयत्न) असा अर्थ येथे समजला पाहिजे. अनुत्पन्न पापादींचा अनुत्पाद इत्यादी म्हणजे "अनुत्पन्नपापकानुत्पादादी" होय.

391. ‘‘Na añño dhammoti yathā taṇhāyanamicchābhinivesavāyamanasabhāvānaṃ taṇhādīnaṃ chandapariyāyo aññadhammo nāma hoti kattukamyatāsaṅkhātassa chandaniyassa tesu abhāvā, dhammacchando pana taṃsabhāvattā aññadhammo na hoti. Tenāha ‘‘dhammacchandoti sabhāvacchando’’ti.

३९१. "दुसरा धम्म नाही" म्हणजे ज्याप्रमाणे तृष्णा, इच्छा, अभिनिवेश आणि प्रयत्न या स्वभावाच्या तृष्णा इत्यादींसाठी "छंद" हा पर्याय खरोखरच दुसरा धम्म ठरतो, कारण त्यांच्यामध्ये "करण्याची इच्छा" (कत्तुकम्यता) नावाच्या छंदनीयतेचा अभाव असतो; परंतु "धम्मच्छंद" (धम्माची इच्छा) हा तशाच स्वभावाचा असल्यामुळे दुसरा धम्म ठरत नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - "धम्मच्छंद म्हणजे स्वभावच्छंद होय".

406. Aṭṭhakathāyanti porāṇaṭṭhakathāyaṃ. Vaṭṭānatthasaṃvattanatoti saṃsāradukkhasambhavato.

४०६. "अट्ठकथेत" म्हणजे प्राचीन अट्ठकथेत (पोराण-अट्ठकथेत). "संसारचक्राच्या अनर्थाकडे नेणारे असल्यामुळे" म्हणजे संसारदुःखाच्या उत्पत्तीमुळे.

Na sakkontīti āha ‘‘santāya samāpattiyā parihīnā brahmacariyavāse santhambhituṃ na sakkontī’’ti.

"ते असमर्थ ठरतात" म्हणून म्हटले आहे - "शांत समापत्तीपासून भ्रष्ट झालेले लोक ब्रह्मचर्यवासात स्वतःला टिकवून धरण्यास असमर्थ ठरतात".

Tattha duvidhāyāti yojetabbaṃ. Uppannāyevāti uppannapubbā eva uppajjanti samudācārādivasena.

तेथे "दोन प्रकारच्या" याच्याशी संबंध जोडला पाहिजे. "उत्पन्न झालेलेच" म्हणजे जे पूर्वी उत्पन्न झाले होते तेच समुदाचारादींच्या (सक्रिय प्रकटीकरणाच्या) मार्गाने पुन्हा उत्पन्न होतात.

Sabbāsu avatthāsūti pakatattādiavatthāsu. Pakatattāvatthena hi sabbena sabbaṃ tāni na caritabbāni. Itarāvatthena ca tadavatthāya tāni tāniyeva caritabbāni. Vattabbantiādīnīti ādi-saddena ‘‘na ekacchanne anāvāse vatthabbaṃ, na ekacchanne āvāse vā anāvāse vā vatthabbaṃ, na ekāsane nisīditabbaṃ, na nīce āsane nisinne ucce āsane nisīditabbaṃ, na chamāyaṃ nisinne āsane nisīditabbaṃ, na ekacaṅkame caṅkamitabbaṃ, na nīce caṅkame caṅkamante ucce caṅkame caṅkamitabbaṃ, na chamāyaṃ caṅkamante caṅkame caṅkamitabba’’nti imāni saṅgaṇhāti. Tesanti pārivāsikavuḍḍhatarādīnaṃ vasena. Sampiṇḍetvāti saṅkaḍḍhitvā. Ekekaṃ katvāti navāpi ekamekaṃ [Pg.163] katvā. ‘‘Abhivādanapaccuṭṭhānañjalikammasāmīcikammaṃ na sāditabbaṃ, āsanābhihāraṃ, seyyābhihāraṃ, pādodakaṃ, pādapīṭhaṃ, pādakathalikaṃ, pattacīvarapaṭiggahaṇaṃ na sāditabba’’nti idaṃ sabbampi asādiyanasāmaññena ekaṃ. Dasāti ‘‘na sīlavipattiyā, na ācāravipattiyā, na diṭṭhivipattiyā, na ājīvavipattiyā, na bhikkhū bhikkhūhi bhedetabbā, na gihiddhajo dhāretabbo, na titthiyaddhajo dhāretabbo, na titthiyā sevitabbā, bhikkhū sevitabbā, bhikkhusikkhāya sikkhitabba’’nti (cūḷava. 60) evamāgatā dasa.

"सर्व अवस्थांमध्ये" म्हणजे प्रकृतत्व (सामान्य स्थिती) इत्यादी अवस्थांमध्ये. कारण प्रकृतत्व अवस्थेमध्ये त्या सर्वांचे मुळीच आचरण करू नये. आणि इतर अवस्थेमध्ये (परिवसादी अवस्थेत) त्या त्या अवस्थेनुसार त्यांचेच आचरण केले पाहिजे. "राहावे" इत्यादींमध्ये "इत्यादी" शब्दाने - "एकाच छताखाली अनावसात (उघड्या जागेत) राहू नये, एकाच छताखाली आवासात किंवा अनावसात राहू नये, एकाच आसनावर बसू नये, कोणी खालच्या आसनावर बसले असताना वरच्या आसनावर बसू नये, कोणी जमिनीवर बसले असताना आसनावर बसू नये, एकाच चंक्रमणावर (फिरण्याच्या मार्गावर) चंक्रमण करू नये, कोणी खालच्या चंक्रमणावर चंक्रमण करत असताना वरच्या चंक्रमणावर चंक्रमण करू नये, कोणी जमिनीवर चंक्रमण करत असताना चंक्रमणावर चंक्रमण करू नये" - या सर्वांचा संग्रह होतो. "त्यांच्या" म्हणजे पारिवासिक (परिवसात राहणारे) आणि ज्येष्ठ इत्यादींच्या अनुषंगाने. "एकत्र करून" म्हणजे गोळा करून. "प्रत्येक एक करून" म्हणजे नऊही गोष्टींना एकेक करून. "अभिवादन, प्रत्युत्थान (उठून उभे राहणे), अंजलीकर्म (हात जोडणे), सामीचीकर्म (योग्य आदर) स्वीकारू नये; आसन आणणे, शय्या आणणे, पादोदक (पाय धुण्याचे पाणी), पादपीठ (पायाची चौरंग), पादकथलिक (पाय पुसणे), पात्र-चीवर ग्रहण करणे स्वीकारू नये" - हे सर्व न स्वीकारण्याच्या सामान्य नियमाने एकच आहे. "दहा" म्हणजे - "शीलविपत्तीने नाही, आचारविपत्तीने नाही, दृष्टीविपत्तीने नाही, आजीवविपत्तीने नाही, भिक्खूंनी भिक्खूंमध्ये फूट पाडू नये, गृहस्थांचे चिन्ह धारण करू नये, तीर्थिकांचे (इतर पंथीयांचे) चिन्ह धारण करू नये, तीर्थिकांची सेवा करू नये, भिक्खूंची सेवा करावी, भिक्खूंच्या शिक्षेमध्ये (शिस्तीत) शिक्षित व्हावे" (चुळवग्ग ६०) अशा प्रकारे आलेले दहा नियम.

‘‘Kammañcā’’ti paccattavasena vuttaṃ kammaṃ ‘‘avipakkavipākassā’’ti ettha ‘‘kammassā’’ti sāmivacanavasena pariṇāmetvā yojetabbaṃ. Bhūtāpagatuppannanti vuttanti sambandho. Idhāti imissā sammohavinodaniyā. ‘‘Evaṃ kate okāse vipāko…pe… uppannoti vuccatī’’ti vadanto vipākameva vadati. Tatthāti aṭṭhasāliniyaṃ. Maggena samucchinnā thāmagatā kāmarāgādayo ‘‘anusayā’’ti vuccantīti āha ‘‘anusayita…pe… maggena pahātabbā’’ti.

"कम्मं च" (आणि कर्म) असे प्रथमा विभक्तीत (पच्चत्तवचनात) सांगितलेले कर्म, "अविपक्कविपाकस्स" (न पिकलेल्या विपाकाचे) येथे "कम्मस्स" (कर्माचे) अशा षष्ठी विभक्तीच्या (सामीवचनाच्या) रूपाने बदलून जोडले पाहिजे. "भूत-अपगत-उत्पन्न" (जे घडून गेले आहे त्यातून उत्पन्न झालेले) असे म्हटले आहे, हा संबंध आहे. "येथे" म्हणजे या सम्मोहविनोदनीमध्ये. "अशी संधी मिळाल्यावर विपाक... पे... उत्पन्न झाला असे म्हटले जाते" असे म्हणताना ते विपाकाविषयीच बोलत आहेत. "तेथे" म्हणजे अट्ठसालिनीमध्ये. मार्गाने समूळ नष्ट केलेले आणि दृढ झालेले कामराग इत्यादी "अनुशय" (सुप्त प्रवृत्ती) म्हटले जातात, म्हणूनच म्हटले आहे - "अनुशयित... पे... मार्गाने प्रहाण (नष्ट) करण्यायोग्य".

Āhatakhīrarukkho viya ārammaṇaṃ, kathaṃ? Nimittaggāhavasena. Tamevatthaṃ vivarati ‘‘adhigata’’ntiādinā. Tattha nimittaggāhavasena ārammaṇassa adhiggahitattā taṃ ārammaṇaṃ anussaritānussaritakkhaṇe kilesuppattihetubhāvena uppattiṭṭhānato adhigatameva nāma hotīti āha ‘‘adhigataṃ nimittaggāhavasenā’’ti, taṃ ārammaṇaṃ pātubhūtakilesanti adhippāyo. Kilesuppattinimittatāya uppattirahaṃ kilesaṃ ‘‘ārammaṇaṃ antogadhakilesa’’nti vuttaṃ. Tañca kho gāhake labbhamānaṃ gahetabbe upacaritvā, yathā nissite labbhamānaṃ nissaye upacaritvā ‘‘mañcā ukkuṭṭhiṃ karontī’’ti. Idāni upacāraṃ muñcitvā nippariyāyeneva atthaṃ dassento ‘‘nimittaggāha…pe… sadisā’’ti āha. Vitthāretabbanti ‘‘yathā kiṃ? Sace khīrarukkha’’ntiādinā vitthāretabbaṃ.

कापलेल्या दुधाच्या झाडाप्रमाणे (क्षीरवृक्षाप्रमाणे) आलंबन असते, ते कसे? निमित्तग्रहणाच्या (निमित्तग्गाह) वशामुळे. तोच अर्थ 'अधिगत' इत्यादी शब्दांनी स्पष्ट केला आहे. तेथे निमित्तग्रहणाच्या वशामुळे आलंबन अधिग्रहित (प्राप्त) झाल्यामुळे, त्या आलंबनाचे वारंवार स्मरण करण्याच्या क्षणी क्लेशांच्या उत्पत्तीचे कारण बनून उत्पत्तीच्या स्थानावरून ते 'अधिगत' (प्राप्त) झालेलेच असते, म्हणून 'निमित्तग्रहणाच्या वशामुळे अधिगत' असे म्हटले आहे. ते आलंबन प्रकट झालेल्या क्लेशांचे कारण आहे, असा याचा अभिप्राय आहे. क्लेशांच्या उत्पत्तीचे निमित्त असल्यामुळे उत्पत्तीला योग्य असणाऱ्या क्लेशाला 'आलंबन अंतर्गत क्लेश' (आरम्मणं अंतोगधकिलेसं) असे म्हटले आहे. आणि ते ग्रहण करणाऱ्यामध्ये (ग्राहकात) उपलब्ध असणारे ग्रहण करण्यायोग्य (ग्राह्य) वस्तूवर उपचारित करून, जसे आश्रितामध्ये उपलब्ध असणारे आश्रयावर उपचारित करून 'मंचक (खाटा) ओरडत आहेत' असे म्हटले जाते. आता उपचाराचा त्याग करून थेट (निप्परियायेन) अर्थ दर्शवताना 'निमित्तग्गाह...पे... सदिस' असे म्हटले आहे. 'विस्तार करावा' म्हणजे 'कसे काय? जर क्षीरवृक्ष...' इत्यादी प्रकारे विस्तार करावा.

Tidhāti atītādivasena tidhā. Ābhato upamāvasena. Appahīnatādassanatthampīti pi-saddena ‘‘tidhā navattabbatādassanatthampī’’ti vuttameva sampiṇḍeti. Evaṃ maggena pahīnakilesā daṭṭhabbā magge anuppanne uppattirahānampi uppanne sabbena sabbaṃ abhāvato.

'तिधा' (तीन प्रकारे) म्हणजे भूतकाळ इत्यादींच्या वशामुळे तीन प्रकारे. 'आभतो' म्हणजे उपमेच्या वशामुळे आणलेला. 'अप्पहीणतादस्सनत्थम्पि' (प्रहीण न झाल्याचे दर्शवण्यासाठी सुद्धा) यातील 'पि' (सुद्धा) शब्दाने 'तीन प्रकारे सांगता न येण्याजोगे दर्शवण्यासाठी सुद्धा' हे जे म्हटले आहे, त्याचाच संग्रह करतो. अशा प्रकारे मार्गाने प्रहीण (नष्ट) झालेले क्लेश पाहावेत; मार्ग उत्पन्न न झाल्यास जे उत्पत्तीला योग्य असतात, ते मार्ग उत्पन्न झाल्यावर पूर्णपणे नष्ट होतात (त्यांचा सर्वथा अभाव होतो).

Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुत्तन्तभाजनीयवर्णना समाप्त झाली.

3. Pañhapucchakavaṇṇanā

३. पञ्हपुच्छकवर्णना (प्रश्न विचारण्याची वर्णना).

427. Vīriyajeṭṭhikāya [Pg.164] pana maggabhāvanāya na vattabbāni sammappadhānāni ‘‘maggādhipatīnī’’ti vā ‘‘namaggādhipatīnī’’ti vāti vāti ettha paṭhamassa vīriyantarābhāvo, itarassa itarādhipatino, namaggabhūtavīriyādhipatino ca abhāvo navattabbatāya kāraṇanti imamatthamāha ‘‘maggādhipatīnī’’tiādinā. Tadāti vīriyajeṭṭhikamaggabhāvanākāle.

४२७. परंतु, वीर्य-श्रेष्ठ (वीर्यजेठ्ठिका) मार्गभावनेमध्ये सम्यक्प्रधानांना 'मार्गाधिपती' किंवा 'अ-मार्गाधिपती' असे म्हणता येत नाही. येथे पहिल्या (विकल्पा) मध्ये इतर वीर्याचा अभाव असणे, आणि दुसऱ्या (विकल्पा) मध्ये इतर अधिपतीचा तसेच अ-मार्गभूत वीर्याधिपतीचा अभाव असणे, हे न सांगता येण्याचे कारण आहे, हा अर्थ 'मग्गाधिपतीनि' इत्यादींनी सांगितला आहे. 'तदा' (तेव्हा) म्हणजे वीर्य-श्रेष्ठ मार्गभावनेच्या वेळी.

Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.

पञ्हपुच्छकवर्णना समाप्त झाली.

Sammappadhānavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

सम्मप्पधानविभंगवर्णना (सम्यक्प्रधानविभंगवर्णना) समाप्त झाली.

9. Iddhipādavibhaṅgo

९. इद्धिपादविभंग (ऋद्धिपादविभंग).

1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā

१. सुत्तन्तभाजनीयवर्णना.

431. Paṭhamo [Pg.165] kattuattho ‘‘ijjhatīti iddhī’’ti. Dutiyo karaṇattho ‘‘ijjhanti etāyā’’ti. Pajjitabbā iddhi vuttā ‘‘iddhiṃ pajjanti pāpuṇantī’’ti kattusādhanassa iddhisaddassa karaṇasādhanena pādasaddena samānādhikaraṇatāya asambhavato, ijjhanakassa ca atthassa karaṇabhūtena pādena pajjitabbattā ‘‘iddhi eva pādo’’ti saddayojanā na sambhavatīti imamatthamāha ‘‘na ca…pe… vattu’’nti. Iddhikiriyākaraṇenāti ijjhanakiriyāya karaṇabhūtena atthena sādhetabbā ca iddhi pajjitabbāti yojanā. Dvinnaṃ karaṇānanti ijjhanapajjanakiriyākaraṇānaṃ iddhipādatthānaṃ. Na asamānādhikaraṇatā sambhavati paṭisedhadvayaṃ pakatiyaṃ ṭhapetīti. Tasmāti yasmā paṭhamenatthena samānādhikaraṇasamāso, dutiyena sāmivacanasamāso iddhipādasaddānaṃ na yujjati, tasmā. Yathāvuttā vā paṭhamenatthena samānādhikaraṇasamāsavaseneva yojanā yujjati pādassa pajjamānakoṭṭhāsabhāvato. Dutiyenatthena itarasamāseneva yojanā yujjati pādassa ijjhanakaraṇūpāyabhāvato.

४३१. पहिला कर्तृ-अर्थ आहे: 'जी समृद्ध होते (सिद्ध होते) ती इद्धि (ऋद्धी)'. दुसरा करण-अर्थ आहे: 'जिच्याद्वारे समृद्ध होते ती (इद्धि)'. प्राप्त करण्यायोग्य इद्धीला 'इद्धीला प्राप्त करतात, मिळवतात' असे म्हटले आहे. कर्तृसाधन असलेल्या 'इद्धि' शब्दाचा करणसाधन असलेल्या 'पाद' शब्दाशी समानाधिकरण असणे असंभव असल्यामुळे, आणि समृद्ध होणाऱ्या अर्थाचा करणभूत असलेल्या पादाने प्राप्त करण्यायोग्य असल्यामुळे 'इद्धि हाच पाद (इद्धिपाद)' अशी शब्दयोजना संभवत नाही, हा अर्थ 'न च...पे... वत्तुं' (असे म्हणता येत नाही) इत्यादींनी स्पष्ट केला आहे. 'इद्धिक्रियाकरणेन' म्हणजे समृद्ध होण्याच्या क्रियेचे करण असलेल्या अर्थाने साध्य करण्यायोग्य इद्धी प्राप्त केली पाहिजे, अशी योजना आहे. 'द्विन्नं करणानं' (दोन करणांचे) म्हणजे समृद्ध होणे आणि प्राप्त करणे या क्रियांच्या करणांचे, जे इद्धिपाद अर्थ आहेत. समानाधिकरण नसणे संभवत नाही, कारण दोन नकार मूळ स्थिती प्रस्थापित करतात. 'तस्मा' (त्यामुळे) म्हणजे ज्या कारणाने पहिल्या अर्थाने समानाधिकरण समास आणि दुसऱ्या अर्थाने षष्ठी-तत्पुरुष समास 'इद्धिपाद' शब्दांना योग्य ठरत नाही, म्हणून. किंवा, पूर्वोक्त पहिल्या अर्थानुसार समानाधिकरण समासाच्या वशामुळेच योजना योग्य ठरते, कारण पाद हा प्राप्त होणारा भाग (कोठ्ठास) आहे. दुसऱ्या अर्थानुसार इतर समासानेच (षष्ठी समासाने) योजना योग्य ठरते, कारण पाद हा समृद्ध होण्याचा (सिद्धीचा) उपाय आहे.

Kecīti dhammasirittheraṃ sandhāya vadati. Duvidhatthāyāti nibbattiatthāya, vuddhiatthāya ca. Visunti ‘‘iddhi eva pādo iddhipādo’’ti imasmā visuṃ. Samāsayojanāvasenāti ‘‘iddhiyā pādo iddhipādo’’ti evaṃ samāsayojanāvasena. Yathāyuttoti kattukaraṇatthesu yo yo yutto. Paṭilābhapubbabhāgānanti visesādhigamataṃpubbabhāgānaṃ yathākkamaṃ kattiddhikaraṇiddhibhāvaṃ sandhāya vuttoti yojanā. Uttaracūḷabhājanīye ‘‘chandoyeva chandiddhipādo, cittameva, vīriyameva, vīmaṃsāva vīmaṃsiddhipādo’’ti vuttattā āha ‘‘uttaracūḷabhājanīye vā vuttehi chandādīhi iddhipādehī’’tiādi.

'केचि' (काही आचार्य) हे धम्मसिरि थेरांना (धम्मसिरित्थेर) उद्देशून म्हटले आहे. 'दुविधत्थाय' (दोन प्रकारच्या अर्थासाठी) म्हणजे उत्पत्तीच्या अर्थासाठी आणि वृद्धीच्या अर्थासाठी. 'विसुं' (वेगळे) म्हणजे 'इद्धि हाच पाद आहे, तो इद्धिपाद' यापेक्षा वेगळे. 'समासयोजनावसेन' म्हणजे 'इद्धीचा पाद तो इद्धिपाद' अशा प्रकारे समास योजनेच्या वशामुळे. 'यथायुत्तो' म्हणजे कर्ता आणि करण अर्थांमध्ये जो जो योग्य आहे तो. 'पटिलाभपुब्बभागानं' म्हणजे विशेष अधिगमाच्या पूर्वभागांच्या अनुक्रमे कर्तृ-इद्धि आणि करण-इद्धि भावाला उद्देशून म्हटले आहे, अशी योजना आहे. उत्तरचूळभाजनीयामध्ये 'छंद हाच छंदिद्धिपाद, चित्त हेच (चित्तिद्धिपाद), वीर्य हेच (वीरियिद्धिपाद), मीमांसा हीच मीमांसिद्धिपाद' असे म्हटल्यामुळे 'किंवा उत्तरचूळभाजनीयामध्ये सांगितलेल्या छंदादी इद्धिपादांद्वारे' इत्यादी म्हटले आहे.

Chandacittavīmaṃsiddhipādesu tāva yuttaṃ padhānasaṅkhāraggahaṇaṃ apubbattā, vīriyiddhipāde pana kathanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘vīriyiddhipādaniddese’’tiādi. Yadi dveyeva samannāgamaṅgāni, chandādayo kimatthiyāti āha ‘‘samādhivisesanānī’’ti. Na idha…pe… vuttā hoti atabbisesanattā. Yadipi [Pg.166] samādhivisesanasamannāgamaṅgadassanatthaṃ dvikkhattuṃ vīriyaṃ āgatanti vuttaṃ, taṃ pana ‘‘vīriyasamādhisamannāgata’’nti ettāvatāpi siddhaṃ hoti. Evaṃ siddhe sati puna vacanaṃ vīriyantarasabbhāvaṃ nu kho dīpetīti kadāci āsaṅkeyyāti tadāsaṅkānivattanatthaṃ ‘‘vīriyañcā’’tiādimāha. Chandādīhi visiṭṭhoti chandādīnaṃ adhipatipaccayatāvisesena visiṭṭho. Teneva hi chandādimukheneva iddhipādā desitā. Tathā ca vuttaṃ ‘‘chandaṃ ce bhikkhu adhipatiṃ karitvā labhati samādhi’’ntiādi. Taṃtaṃavassayanavasenāti tassa tassa chandassa samādhino avassayatāvasena, paccayavisesatāyāti attho. Upāyatthena…pe… vuttā hoti adhigamūpāyatāpi nissayabhāvoyevāti. ‘‘Tenevā’’tiādinā yathāvuttaṃ chandādīnaṃ iddhipādataṃ pāḷiyāyeva vibhāveti. Tattha tenevāti chandādīnaṃyeva upāyatthabhāveneva iddhipādabhāvassa adhippetattā. Upāyiddhipādadassanatthamevāti chandādike dhure jeṭṭhake pubbaṅgame katvā nibbattitasamādhi chandādīnaṃ iddhiyā adhigamūpāyatādassanaṃ upāyiddhipādadassanaṃ, tadatthameva ‘‘tathābhūtassa vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho’’ti tattha tattha pāḷiyaṃ nissayiddhipādadassanaṃ kataṃ chandādivisiṭṭhānaṃyeva vedanākkhandhādīnaṃ adhippetattā. Evañcetaṃ sampaṭicchitabbaṃ. Aññathā kevalaṃ iddhisampayuttānaṃyeva khandhānaṃ vasena iddhipādabhāve gayhamāne catubbidhatā na hoti visesakāraṇābhāvatoti adhippāyo.

पहिल्यांदा छंद, चित्त आणि मीमांसा इद्धिपादांमध्ये प्रधानसंस्कारांचे ग्रहण करणे अपूर्व असल्यामुळे योग्य आहे, परंतु वीर्य इद्धिपादामध्ये ते कसे? या शंकेला (चोदना) उद्देशून 'वीर्यिद्धिपादनिर्देशात' इत्यादी म्हटले आहे. जर दोनच समन्वित अंगे आहेत, तर छंदादी कशासाठी आहेत? यावर 'समाधिविशेषणे आहेत' असे म्हटले आहे. येथे... पे... ती विशेषणे नसल्यामुळे असे म्हटले आहे. जरी समाधिविशेषण आणि समन्वित अंग दर्शवण्यासाठी वीर्य दोनदा आले आहे असे म्हटले असले, तरी ते 'वीर्यसमाधिसमन्वागत' एवढ्यानेच सिद्ध होते. असे सिद्ध होत असताना, पुन्हा तेच सांगणे दुसऱ्या वीर्याचे अस्तित्व दर्शवते की काय, अशी शंका कधी येऊ नये म्हणून, त्या शंकेचे निवारण करण्यासाठी 'वीर्य च...' इत्यादी म्हटले आहे. 'छंदादींनी विशिष्ट' म्हणजे छंदादींच्या अधिपती-प्रत्ययतेच्या विशेषतेमुळे विशिष्ट. म्हणूनच छंदादींच्या मुखानेच (माध्यमातूनच) इद्धिपाद उपदेशिले आहेत. आणि तसेच म्हटले आहे: 'जर भिक्खू छंदाला अधिपती करून समाधी प्राप्त करतो...' इत्यादी. 'त्या त्या अवश्रयणाच्या वशामुळे' म्हणजे त्या त्या छंदाच्या समाधीच्या आश्रयत्वाच्या वशामुळे, म्हणजेच प्रत्ययविशेषतेमुळे, असा अर्थ आहे. उपाय अर्थाने... पे... अधिगमाचा उपाय असणे हा सुद्धा आश्रयभावच आहे, असे म्हटले आहे. 'तेनेव' इत्यादींनी पूर्वोक्त छंदादींचे इद्धिपादत्व पाळीमध्येच स्पष्ट केले आहे. तेथे 'तेनेव' म्हणजे छंदादींच्याच उपाय-अर्थभावामुळेच इद्धिपादभाव अभिप्रेत असल्यामुळे. 'उपाय-इद्धिपाद दर्शवण्यासाठीच' म्हणजे छंदादींना धुरा (प्रमुख), श्रेष्ठ आणि पुरोगामी करून उत्पन्न झालेली समाधी ही छंदादींच्या इद्धीच्या अधिगमाचा उपाय असल्याचे दर्शवणे म्हणजे उपाय-इद्धिपाद दर्शन होय; त्याचसाठी 'तशा प्रकारच्या व्यक्तीचा वेदनास्कंध... पे... विज्ञानस्कंध' असे तिथे तिथे पाळीमध्ये आश्रय-इद्धिपाद दर्शन केले आहे, कारण छंदादींनी विशिष्ट असलेल्या वेदनास्कंधादींचाच येथे अभिप्राय आहे. आणि हे अशाच प्रकारे स्वीकारले पाहिजे. अन्यथा, केवळ इद्धीशी संप्रयुक्त असलेल्या स्कंधांच्या वशामुळेच इद्धिपादभाव ग्रहण केला गेल्यास, विशेष कारणाच्या अभावामुळे चार प्रकार असणार नाहीत, असा अभिप्राय आहे.

433. Tosanaṃ satthu ārādhanaṃ, sikkhāya vā. Thāmabhāvatoti thirabhāvato. Kulāpadese jātimā purissaro hotīti ‘‘pubbaṅgamattā cittassa visiṭṭhajātisadisatā’’ti vuttaṃ. Vicāraṇāpaññāhetukattā mantassa vīmaṃsāsadisatā suviññeyyāvāti na uddhaṭā.

४३३. तोषण म्हणजे शास्त्यांची (बुद्धांची) किंवा शिक्षेची (सिक्खेची) आराधना (प्रसन्न करणे) होय. 'थामभावतो' म्हणजे स्थिरतेने (थिरभावतो). 'कुलापदेसे जातिमा पुरिससरो होति' (कुलाच्या निर्देशात कुलीन पुरुष श्रेष्ठ ठरतो) यामध्ये 'चित्ताच्या पुरोगामीपणामुळे विशिष्ट जातीशी समानता आहे' असे म्हटले आहे. विचारणा-प्रज्ञेच्या हेतूमुळे मंत्राची (विचाराची) विमंसेसोबत समानता सहज समजण्यासारखी आहे, म्हणून ती उद्धट (चंचल) नाही.

Chandādiketi chandasamādhipadhānasaṅkhārā, vīriyacittavīmaṃsāsamādhipadhānasaṅkhārāti ime tayo tayo dhamme. Abhedato bhedaṃ akatvā abhinditvā iddhibhāvasāmaññena, iddhipādabhāvasāmaññena ca saṅgaṇhitvā. Tenāha ‘‘sampiṇḍetvā’’ti. Bhedanaṃ vā sambhedanaṃ missīkaraṇanti āha ‘‘amissetvā’’ti. Tathā hi ‘‘sesā pana sampayuttakā cattāro khandhā iddhipādāyevā’’ti (vibha. aṭṭha. 433) iddhiiddhipāde amissetvāpi kathitaṃ. Visesenāti bhedena catūsu iddhipādesu asammissabhāvena āveṇikattā. Āveṇikā [Pg.167] hi chandādayo tassa tassa iddhipādassa. Avisesenāti abhedena, caturiddhipādasādhāraṇabhāvenāti attho.

'छंदादिके' म्हणजे छंद-समाधि-प्रधानसंस्कार, वीर्य-चित्त-विमंसा-समाधि-प्रधानसंस्कार हे तीन-तीन धर्म होत. अभेदाने, भेद न करता, न विभागता, ऋद्धिभावाच्या सामान्यतेने आणि ऋद्धिपादभावाच्या सामान्यतेने संग्रह करून. म्हणूनच 'पिंडित करून (एकत्र करून)' असे म्हटले आहे. भेद किंवा संभेद म्हणजे मिश्रण करणे, म्हणून 'मिश्रण न करता' असे म्हटले आहे. तसेच 'उरलेले संप्रयुक्त चार स्कंध ऋद्धिपादच आहेत' (विभंग अट्ठकथा ४३३) असे ऋद्धि आणि ऋद्धिपादांचे मिश्रण न करताही सांगितले आहे. 'विशेषेकरून' म्हणजे भेदाने, चार ऋद्धिपादांमध्ये अमिश्रित भावाने आवेणिक (असाधारण) असल्यामुळे. कारण छंद इत्यादी त्या त्या ऋद्धिपादाचे आवेणिक (असाधारण) धर्म आहेत. 'अविशेषेकरून' म्हणजे अभेदाने, चारही ऋद्धिपादांच्या साधारण भावाने, असा अर्थ आहे.

Chandiddhipādasamādhiddhipādādayoti ādi-saddena padhānasaṅkhāraṃ, vīriyacittavīmaṃsā ca saṅgaṇhāti. Pādoti tehi sampayuttaṃ catukkhandhamāha. ‘‘Chandiddhipāde pavisantī’’tiādinā visiṭṭhesveva pavesaṃ avatvā. Catūsūti chando, samādhi, padhānasaṅkhārā, taṃsampayuttā khandhāti evaṃ catūsu. Chandahetuko, chandādhiko vā samādhi adhippetoti āha ‘‘chandavato ko samādhi na ijjhissatī’’ti. Itīti evaṃ anena pakārena, yaṃ samādhibhāvanāmukhaṃ. Samādhibhāvanānuyogena bhāvitā khandhā samādhibhāvitā.

'छंदर्द्धिपाद-समाधिर्द्धिपाद' इत्यादींमध्ये 'आदि' शब्दाने प्रधानसंस्कार, वीर्य, चित्त आणि विमंसा यांचा संग्रह होतो. 'पाद' म्हणजे त्यांच्याशी संप्रयुक्त असलेले चार स्कंध म्हटले आहेत. 'छंदर्द्धिपादात प्रवेश करतात' इत्यादींद्वारे केवळ विशिष्टांमध्येच प्रवेश न सांगता. 'चारांमध्ये' म्हणजे छंद, समाधी, प्रधानसंस्कार आणि त्यांच्याशी संप्रयुक्त स्कंध अशा चारांमध्ये. छंदहेतुक किंवा छंदाधिक समाधी अभिप्रेत आहे, म्हणून 'छंदवानाचा कोणता समाधी सिद्ध होणार नाही?' असे म्हटले आहे. 'इति' म्हणजे अशा प्रकारे, या मार्गाने, जे समाधीभावनेचे मुख (द्वार) आहे. समाधीभावनेच्या अनुयोगाने (अभ्यासाने) भावित झालेले स्कंध म्हणजे 'समाधीभावित' होत.

‘‘Ye hī’’tiādinā ‘‘abhinavaṃ natthī’’ti saṅkhepato vuttaṃ vivarati. Tiṇṇanti chandasamādhipadhānasaṅkhārānaṃ. Idanti ‘‘ime hi tayo’’tiādivacanaṃ. Purimassāti ‘‘chando samādhī’’tiādivacanassa. Kāraṇabhāvenāti sādhanabhāvena. Tenāti ‘‘ime hi tayo dhammā’’tiādivacanena. Yasmā chandādayo tayo dhammā aññamaññaṃ, sampayuttakānañca nissayabhāvena pavattanti, tasmā tesampi iddhipādabhāvo vutto. So pana nissayabhāvo sampayogāvinābhāvīti āha ‘‘tadantogadhattā’’ti, sampayuttakantogadhattāti attho. Chandādīnaṃ viya sampayuttakkhandhānaṃ sabhāvato iddhibhāvo natthīti āha ‘‘iddhibhāvapariyāyo atthī’’ti. Tena vuttaṃ ‘‘sesā sampayuttakā…pe… na attano sabhāvenā’’ti. Ekadesassāti chandādīnaṃ. Catunnampi khandhānaṃ, chandādīnaṃ vā catunnaṃ. Punapīti ‘‘sampayuttakā panā’’tiādiṃ sandhāyāha. Iminā catukkhandhatadekadesānaṃ iddhibhāvadīpanena.

'ये ही' इत्यादींद्वारे 'काही नवीन नाही' हे संक्षेपाने सांगितलेले स्पष्ट केले आहे. 'तिघांचे' म्हणजे छंद, समाधी आणि प्रधानसंस्कारांचे. 'हे' म्हणजे 'हे तीन' इत्यादी वचन. 'पूर्वीच्याचे' म्हणजे 'छंद, समाधी' इत्यादी वचनाचे. 'कारणभावाने' म्हणजे साधनभावाने. 'त्यामुळे' म्हणजे 'हे तीन धर्म' इत्यादी वचनाने. ज्याअर्थी छंद इत्यादी तीन धर्म परस्परांच्या आणि संप्रयुक्त धर्मांच्या आश्रयभावाने प्रवृत्त होतात, त्याअर्थी त्यांचाही ऋद्धिपादभाव सांगितला आहे. तो आश्रयभाव संप्रयोगाशी अविनाभावी (अविभक्त) आहे, म्हणून 'त्यात अंतर्भूत असल्यामुळे' म्हणजेच संप्रयुक्तांमध्ये अंतर्भूत असल्यामुळे, असा अर्थ आहे. छंद इत्यादींप्रमाणे संप्रयुक्त स्कंधांचा स्वभावाने ऋद्धिभाव नाही, म्हणून 'ऋद्धिभावाचा पर्याय आहे' असे म्हटले आहे. म्हणूनच 'उरलेले संप्रयुक्त...पे... स्वतःच्या स्वभावाने नाही' असे म्हटले आहे. 'एका भागाचा' म्हणजे छंद इत्यादींचा. चारही स्कंधांचा किंवा छंद इत्यादी चारांचा. 'पुन्हाही' हे 'संप्रयुक्त तर' इत्यादी संदर्भाने म्हटले आहे. याद्वारे चार स्कंध आणि त्यांच्या एका भागाच्या ऋद्धिभावाचे प्रकाशन होते.

Pubbe vuttato vacanakkamena aññanti āha ‘‘apubbanti katvā’’ti. Kenaṭṭhena iddhi paṭilābho, kenaṭṭhena pādo pubbabhāgoti yathākkamaṃ yojanā. Yadi patiṭṭhānaṭṭhena pādo, nissayiddhipādoyeva vutto siyā, na upāyiddhipādoti āha ‘‘upāyo cā’’tiādi. Sabbatthāti suttantabhājanīye, abhidhammabhājanīye ca. Tenāha ‘‘suttantabhājanīye hī’’tiādi. Samādhivisesanabhāvenāti ‘‘chandādhipati, chandahetuko, chandādhiko vā samādhi chandasamādhī’’tiādinā samādhissa visesanabhāvena[Pg.168]. ‘‘Samādhisevanavasenā’’ti ca pāṭho. Tattha samādhisevanavasenāti chandādhike adhipatiṃ karitvā samādhissa āsevanavasena. Upāyabhūtānanti ‘‘chandavato ce samādhi ijjhati, mayheva ijjhatī’’ti samādhiāsevanāya upāyabhūtānaṃ.

पूर्वी सांगितलेल्या वचनक्रमापेक्षा वेगळे आहे, म्हणून 'अपूर्व करून (नवीन न मानता)' असे म्हटले आहे. कोणत्या अर्थाने ऋद्धीचा लाभ होतो, कोणत्या अर्थाने पाद हा पूर्वभाग आहे, अशी यथाक्रम योजना आहे. जर प्रतिष्ठेच्या अर्थाने 'पाद' असेल, तर केवळ 'निश्रय-ऋद्धिपाद'च सांगितला गेला असता, 'उपाय-ऋद्धिपाद' नाही, म्हणून 'उपाय देखील' इत्यादी म्हटले आहे. 'सर्वत्र' म्हणजे सुत्तंतभाजनिय आणि अभिधम्मभाजनिय या दोन्हीमध्ये. म्हणूनच 'सुत्तंतभाजनियात हि' इत्यादी म्हटले आहे. समाधीच्या विशेषणभावाने म्हणजे 'छंदाधिपती, छंदहेतुक किंवा छंदाधिक समाधी हा छंदसमाधी होय' इत्यादींद्वारे समाधीच्या विशेषणभावाने. 'समाधिसेवनवसेन' असाही पाठ आहे. तेथे 'समाधिसेवनवसेन' म्हणजे छंदाधिकाला अधिपती करून समाधीच्या आसेवनाच्या (अभ्यासाच्या) वशाने. 'उपायभूत असलेल्यांचे' म्हणजे 'जर छंदवानाचा समाधी सिद्ध होतो, तर माझाच सिद्ध होईल' अशा प्रकारे समाधीच्या आसेवनासाठी उपायभूत असलेल्यांचे.

Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुत्तंतभाजनिय-वर्णना समाप्त झाली.

2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā

२. अभिधम्मभाजनिय-वर्णना

444. Sādhipativārāni aṭṭhasatāni, tesu paccekaṃ cattāro iddhipādā na sambhavantīti āha ‘‘sādhipativārānaṃ paripuṇṇānaṃ abhāvā’’ti. Tattha kāraṇamāha ‘‘na hi adhipatīnaṃ adhipatayo vijjantī’’ti. Yadi hi adhipatī siyuṃ sādhipatīti iddhipādabhedena dvattiṃsa nayasatāni, suddhikāni aṭṭhāti cattāri nayasahassāni bhaveyyuṃ, taṃ pana natthīti adhippāyo. Yattakā pana nayā idha labbhanti, taṃ dassetuṃ ‘‘ekekasmiṃ panā’’tiādi vuttaṃ. Suddhikāni aṭṭha nayasatāni sādhipatikānipi aṭṭhevāti catunnaṃ maggānaṃ vasena soḷasa nayasatāni.

४४४. साधिपतिवार आठशे आहेत, त्यांपैकी प्रत्येकात चार ऋद्धिपाद संभवत नाहीत, म्हणून 'साधिपतिवारांच्या परिपूर्णतेचा अभाव असल्यामुळे' असे म्हटले आहे. त्याचे कारण सांगतात: 'कारण अधिपतींचे अधिपती नसतात.' जर अधिपती साधिपती असते, तर ऋद्धिपादांच्या भेदाने बत्तीसशे नय आणि शुद्धक आठशे मिळून चार हजार नय झाले असते, परंतु तसे नाही, असा अभिप्राय आहे. परंतु येथे जेवढे नय मिळतात, ते दर्शवण्यासाठी 'प्रत्येकामध्ये तर' इत्यादी म्हटले आहे. शुद्धक आठशे नय आणि साधिपतिक देखील आठशेच, अशा प्रकारे चार मार्गांच्या वशाने सोळाशे नय होतात.

Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

अभिधम्मभाजनिय-वर्णना समाप्त झाली.

3. Pañhapucchakavaṇṇanā

३. पञ्हपुच्छक-वर्णना

Sayaṃ jeṭṭhakabhāvena pavattanato cattāro adhipatayo aññamaññaṃ garuṃ na karonti. Tasmā ‘‘cattāro iddhipādā na maggādhipatino’’ti vuttā. Tenāha ‘‘aññamaññassa pana adhipatayo na bhavantī’’ti. Etamatthanti ‘‘adhipatayo aññamaññassa adhipatī na bhavantī’’ti etamatthaṃ. Adhipatinoti adhipati bhavituṃ samatthassa. Adhipatiṃ na karontīti adhipatiṃ katvā garuṃ katvā nappavattanti. Adhipatīnaṃ sahabhāveti adhipatikiccakaraṇena sahapavattiyaṃ. ‘‘Avīmaṃsādhipatikassa maggassa abhāvā’’ti idaṃ ‘‘adhipatitāsamatthā dhammā adhipatibhāveneva pavatteyyu’’nti dosāropanavasenāha, na yathādhigatavasena. Adhipatidhammānañhi pubbābhisaṅkhāre sati adhipatibhāvena pavatti, na aññathāti sahabhāvepi tadabhāvaṃ sandhāya visesanaṃ na [Pg.169] kattabbaṃ siyāti sakkā vattuṃ. Aññamaññādhipatikaraṇabhāveti aññamaññaṃ adhipatiṃ katvā pavattiyaṃ. Vīmaṃsādhipatikattavacananti vīmaṃsādhipatikabhāvassa vacanaṃ. Na vattabbaṃ siyā sabbesampi adhipatīnaṃ sādhipatikattāti adhippāyo. Sahabhāvo paṭikkhitto eva sādhipatibhāvassa anekaṃsikatāvacanato.

स्वतः ज्येष्ठभावाने (श्रेष्ठभावाने) प्रवृत्त होत असल्यामुळे चार अधिपती परस्परांना आदर देत नाहीत (परस्परांचे महत्त्व मानत नाहीत). म्हणूनच 'चार ऋद्धिपाद हे मार्गाधिपती नाहीत' असे म्हटले आहे. म्हणूनच 'परस्परांचे तर अधिपती होत नाहीत' असे म्हटले आहे. 'हा अर्थ' म्हणजे 'अधिपती परस्परांचे अधिपती होत नाहीत' हा अर्थ होय. 'अधिपतीचे' म्हणजे अधिपती होण्यास समर्थ असलेल्याचे. 'अधिपती करत नाहीत' म्हणजे अधिपती करून, आदर देऊन प्रवृत्त होत नाहीत. 'अधिपतींच्या सहभावात' म्हणजे अधिपतीचे कार्य करण्यासह एकत्र प्रवृत्तीमध्ये. 'अविमंसाधिपतिक मार्गाचा अभाव असल्यामुळे' हे 'अधिपतित्वासाठी समर्थ असलेले धर्म अधिपतीभावानेच प्रवृत्त व्हावेत' अशा दोषारोपणाच्या वशाने म्हटले आहे, यथाप्राप्त वशाने नाही. कारण अधिपती धर्मांचा पूर्व-अभिसंस्कार असतानाच अधिपतीभावाने प्रवृत्ती होते, अन्यथा नाही; म्हणून सहभावातही त्याचा अभाव लक्षात घेऊन विशेषण दिले जाऊ नये, असे म्हणता येऊ शकते. 'परस्परांना अधिपती करण्याच्या भावात' म्हणजे परस्परांना अधिपती करून प्रवृत्त होण्यात. 'विमंसाधिपतिकत्वाचे वचन' म्हणजे विमंसाधिपतिक भावाचे वचन होय. सर्वच अधिपती साधिपतिक असल्यामुळे ते बोलले जाऊ नये, असा अभिप्राय आहे. साधिपतीभावाच्या अनैकांतिकतेच्या वचनामुळे सहभाव नाकारलाच गेला आहे.

Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.

पञ्हपुच्छक-वर्णना समाप्त झाली.

Iddhipādavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

ऋद्धिपादविभंग-वर्णना समाप्त झाली.

10. Bojjhaṅgavibhaṅgo

१०. बोझंगविभंग

1. Suttantabhājanīyaṃ

१. सुत्तन्तभाजनीय

Paṭhamanayavaṇṇanā

प्रथम नय वर्णना

466. Patiṭṭhānaṃ [Pg.170] idha saṃsāre avaṭṭhānaṃ, tassa mūlaṃ kilesāti āha ‘‘kilesavasena patiṭṭhāna’’nti. Patiṭṭhānāya pana byāpārāpatti kammanti vuttaṃ ‘‘abhisaṅkhāravasena āyūhanā’’ti. Yasmā kilesesu taṇhādiṭṭhiyo taṇhādiṭṭhicaritānaṃ visesato saṃsāranāyikā, kilesasahitameva ca kammaṃ patiṭṭhānāya hoti, na kevalaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘taṇhādiṭṭhīhi…pe… āyūhanā’’ti. Tathā taṇhāya bhavassādabhāvato, diṭṭhiyā vibhavābhinandanabhūtāya vibhavābhisaṅkharaṇabhāvato ‘‘taṇhāvasena patiṭṭhānaṃ, diṭṭhivasena āyūhanā’’ti vuttaṃ. Diṭṭhīsupi antomukhappavattāya bhavadiṭṭhiyā visesato saṃsāre avaṭṭhānaṃ, yato olīyanāti vuccatīti āha ‘‘sassatadiṭṭhiyā patiṭṭhāna’’nti. Bahimukhappavattāpi vibhavadiṭṭhi bhavābhisaṅkharaṇaṃ nātivattatīti vuttaṃ ‘‘ucchedadiṭṭhiyā āyūhanā’’ti. Layāpatti yathāraddhassa ārambhassa aniṭṭhānaṃ antosaṅkocabhāvatoti āha ‘‘līnavasena patiṭṭhāna’’nti. Uddhatāpatti anupāyabhūtā byāpārāpatti asaṅkocabhāvatoti vuttaṃ ‘‘uddhaccavasena āyūhanā’’ti. Tathā kosajjapakkhikattā ca kāmasukhānuyogassa uddhaccapakkhikattā ca attakilamathānuyogassa tadubhayavasena patiṭṭhānāyūhanā vuttā, itaraṃ vuttanayānusārena veditabbaṃ. Idhāti imissā sammohavinodaniyā. Avuttānanti ‘‘kilesavasena patiṭṭhāna’’ntiādīnaṃ vasena veditabbā patiṭṭhānāyūhanāti yojanā.

४६६. येथे संसारात स्थिर राहणे म्हणजे 'प्रतिष्ठान' (प्रतिष्ठा/स्थैर्य) होय, त्याचे मूळ क्लेश आहेत, म्हणून 'क्लेशांच्या वशाने प्रतिष्ठान' असे म्हटले आहे. परंतु प्रतिष्ठानासाठी (स्थैर्यासाठी) कर्माची जी प्रवृत्ती (व्यापार) होते, त्याला 'अभिसंस्काराच्या वशाने आयूहन (प्रयत्न/संचय)' असे म्हटले आहे. ज्याअर्थी क्लेशांमध्ये तण्हा (तृष्णा) आणि दिट्ठि (दृष्टी) या तण्हा-दिट्ठि-चरित असलेल्यांसाठी विशेषतः संसार चालवणाऱ्या आहेत, आणि क्लेशांनी युक्त असलेलेच कर्म प्रतिष्ठानासाठी कारणीभूत होते, केवळ कर्मच नाही, म्हणून 'तण्हा आणि दिट्ठि यांच्याद्वारे...पे... आयूहन' असे म्हटले आहे. तसेच, तण्हा ही भवाचा आस्वाद घेणारी असल्यामुळे आणि दिट्ठि ही विभवाचे (उच्छेदाचे) अभिनंदन करणारी व विभव-अभिसंस्कार करणारी असल्यामुळे 'तण्हा वशाने प्रतिष्ठान, दिट्ठि वशाने आयूहन' असे म्हटले आहे. दृष्टींमध्येही अंतर्मुख प्रवृत्ती असलेल्या भवदृष्टीमुळे विशेषतः संसारात राहणे होते, ज्याला 'ओलीयन' (लीन होणे/चिटकून राहणे) असे म्हटले जाते, म्हणून 'शाश्वतदृष्टीच्या वशाने प्रतिष्ठान' असे म्हटले आहे. बहिर्मुख प्रवृत्ती असलेली विभवदृष्टी देखील भवाच्या अभिसंस्काराचे उल्लंघन करत नाही, म्हणून 'उच्छेददृष्टीच्या वशाने आयूहन' असे म्हटले आहे. लय (आळस/मंदी) प्राप्त होणे म्हणजे आरंभ केलेल्या कार्याची समाप्ती न होणे, अंतःसंकोच भावामुळे होय, म्हणून 'लीनतेच्या (मंदीच्या) वशाने प्रतिष्ठान' असे म्हटले आहे. उद्धत (चंचलता) प्राप्त होणे म्हणजे अयोग्य मार्गाने कर्मात प्रवृत्त होणे, असंकोच भावामुळे होय, म्हणून 'उद्धच्चाच्या (औद्धत्याच्या) वशाने आयूहन' असे म्हटले आहे. तसेच, कामसुखानुयोगाची बाजू आळसाची (कोसज्ज) असल्यामुळे आणि आत्मक्लेशानुयोगाची बाजू औद्धत्याची (उद्धच्च) असल्यामुळे, त्या दोन्हीच्या वशाने प्रतिष्ठान आणि आयूहन सांगितले आहे; इतर गोष्टी सांगितलेल्या पद्धतीनुसार समजून घ्याव्यात. 'येथे' (इध) म्हणजे या सम्मोहविनोदनीमध्ये. 'न सांगितलेल्यांचे' म्हणजे 'क्लेशांच्या वशाने प्रतिष्ठान' इत्यादींच्या वशाने प्रतिष्ठान आणि आयूहन समजून घ्यावे, असा संबंध आहे.

Samappavatte dhammeti līnuddhaccavirahena samappavatte sampayuttadhamme. Paṭisañcikkhatīti patirūpaṃ saṅkaleti gaṇeti tuleti. Tenāha ‘‘upapattito ikkhatī’’ti. Tadākāroti paṭisaṅkhānākāro upapattito ikkhanākāro. Evañca katvāti paṭisaṅkhānasabhāvattā eva upekkhāsambojjhaṅgassa. Pacchimapacchimakāraṇabhāvoti pacchimassa pacchimassa kāraṇabhāvo. Purimaṃ purimañhi pacchimassa pacchimassa visesapaccayoti.

'समप्रवृत्त धर्मांमध्ये' म्हणजे लीनता (मंदी) आणि उद्धच्च (चंचलता) यांच्या अभावामुळे सम्यक रीतीने प्रवृत्त झालेल्या संप्रयुक्त धर्मांमध्ये. 'प्रतिसंचिक्खति' (विचार करतो/परीक्षण करतो) म्हणजे योग्य प्रकारे विचार करतो, गणना करतो, तुलना करतो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'उपपत्तीने (युक्तियुक्ततेने) पाहतो'. 'तदाकार' म्हणजे प्रतिसंख्यानाचा (विचाराचा) आकार, उपपत्तीने पाहण्याचा आकार. आणि असे करून, उपेक्षासंबोज्झंगाचा स्वभाव प्रतिसंख्यान (विचार) स्वरूपाचाच असल्यामुळे. 'उत्तर-उत्तर कारणभाव' म्हणजे नंतरच्या नंतरच्या गोष्टीचे कारण असणे. कारण पूर्वीची पूर्वीची गोष्ट ही नंतरच्या नंतरच्या गोष्टीचा विशेष प्रत्यय (कारण) असते.

467. Aviparītakāyādisabhāvaggahaṇasamatthatāya [Pg.171] balavatī eva sati. Paññā gahitā satinepakkenāti attho. Evaṃcittoti evaṃ lābhasakkārasilokasannissitacitto. Cirakatavattādivasenāti cirakatavattādisīsena. ‘‘Vutto’’ti imināpi ‘‘katvā āha kāyaviññattiṃ…pe… koṭṭhāsa’’nti yojanā.

४६७. काया इत्यादींच्या अविपरीत (यथार्थ) स्वभावाचे ग्रहण करण्यास समर्थ असल्यामुळे सती (स्मृती) बलवानच असते. 'सतिनेपक्क' (स्मृती आणि प्रज्ञा) याद्वारे प्रज्ञा ग्रहण केली आहे, असा अर्थ आहे. 'असे चित्त असलेला' म्हणजे लाभ, सत्कार आणि कीर्ती यांवर आश्रित असलेले चित्त. 'फार पूर्वी केलेल्या भाषणादींच्या वशाने' म्हणजे फार पूर्वी केलेल्या भाषणादींच्या मुख्यतेने. 'म्हटले आहे' याने देखील 'करून कायविज्ञप्ती...पे... भाग' असा संबंध जोडला जातो.

Paresanti na anantarānaṃ. Sabbesaṃ…pe… yojetabbā ‘‘sabbe bojjhaṅgā sabbesaṃ paccayavisesā hontiyevā’’ti. Kāmetīti kāmo, assādanavasena āmasatīti āmisaṃ, kāmova āmisanti kāmāmisaṃ, kilesakāmo. Vatthukāmo pana āmasīyatīti āmisaṃ. Evaṃ sesadvayampi. Tesu lokīyanti ettha sukhavisesāti loko, upapattiviseso. Vaṭṭaṃ saṃsāro. Kāmassādavasena pavatto lobho kāmāmisaṃ. Bhavavisesapatthanāvasena pavatto lokāmisaṃ. Vibhavo nāma kimatthiyo, ko vā taṃ abhipattheyyāti vaṭṭānugedhabhūto lobho vaṭṭāmisanti ca vadanti. Tadārammaṇanti tassā taṇhāya ārammaṇaṃ, rūpādi. Lokadhammā lābhādayo. Vuttāvasesā sabbāva taṇhā saṃsārajanako rāgo.

'इतरांचे' म्हणजे लागूनच असलेल्यांचे नाही. 'सर्वांचे...पे... असा संबंध जोडावा की 'सर्व बोज्जंग हे सर्वांचे विशेष प्रत्यय (कारण) असतातच'. जो कामना करतो तो 'काम', आस्वादाच्या वशाने ज्याला स्पर्श केला जातो ते 'आमिस' (आमिष), काम हेच आमिष म्हणजे 'कामामिष' (काम-आमिष), म्हणजेच क्लेशकाम. परंतु वस्तुरूप काम हा स्पर्श केला जाणारा असल्यामुळे 'आमिष' आहे. याचप्रमाणे उरलेले दोन देखील आहेत. त्यांच्यामध्ये 'लौकिक' म्हणजे येथे सुखाचे विशेष प्रकार म्हणजे लोक, उत्पत्तीचे विशेष प्रकार. वट्ट (वर्तुळ) म्हणजे संसार. कामाच्या आस्वादाच्या वशाने प्रवृत्त झालेला लोभ म्हणजे 'कामामिष'. विशिष्ट भवाच्या प्रार्थनेच्या (इच्छेच्या) वशाने प्रवृत्त झालेला लोभ म्हणजे 'लोकामिष'. 'विभव म्हणजे काय अर्थाचा आहे, कोण त्याची इच्छा करेल?' अशा प्रकारे संसाराच्या आसक्तीरूप असलेला लोभ म्हणजे 'वट्टामिष' (संसार-आमिष) असेही म्हणतात. 'त्याचे आलंबन' म्हणजे त्या तण्हेचे (तृष्णेचे) आलंबन, रूप इत्यादी. लोकधर्म म्हणजे लाभ इत्यादी. सांगितलेल्या व्यतिरिक्त उरलेली सर्व तण्हा (तृष्णा) म्हणजे संसाराला जन्म देणारा राग (आसक्ती) होय.

Paṭhamanayavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथम नय वर्णना समाप्त झाली.

Dutiyanayavaṇṇanā

द्वितीय नय वर्णना

468-9. Sabbe sattāti kāmabhavādīsu, saññībhavādīsu, ekavokārabhavādīsu ca sabbabhavesu sabbe sattā. Āhārato ṭhiti etesanti āhāraṭṭhitikā, paccayaṭṭhitikā. Yena paccayena te tiṭṭhanti, so ekova dhammo ñātapariññāsaṅkhātāya ‘‘āhāraṭṭhitikā’’ti abhiññāya abhiññeyyo. Dve dhātuyoti saṅkhatāsaṅkhatadhātuyo. Tisso dhātuyoti kāmadhāturūpadhātuarūpadhātuyo. Pañca vimuttāyatanānīti ‘‘idha, bhikkhave, bhikkhuno satthā dhammaṃ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo’’tiādinā (dī. ni. 3.322, 355; a. ni. 5.26) āgatāni vimuccanakāraṇāni. Anuttariyānīti dassanānuttariyādīni cha anuttariyāni. Niddasavatthūnīti yehi [Pg.172] kāraṇehi niddaso hoti, tāni niddasavatthūni nāma. Desanāmattañcetaṃ. Khīṇāsavo hi dasavasso hutvā parinibbuto puna dasavasso na hoti. Na kevalañca dasavasso, navavassopi…pe… ekamuhuttikopi na hotiyeva puna paṭisandhiyā abhāvā, aṭṭhuppattivasena panevaṃ vuttaṃ. Tāni pana ‘‘idha, bhikkhu, sikkhāsamādāne tibbacchando hotī’’tiādinā (dī. ni. 3.331) sutte āgatāniyeva. ‘‘Sammādiṭṭhissa purisapuggalassa micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hotī’’tiādīni (dī. ni. 3.360; a. ni. 10.106) dasa nijjaravatthūni. Khandhādayoti khandhāyatanadhātādayo. Vinandhananti ‘‘bhavādivinandhanaṭṭhena vānaṃ vuccati taṇhā’’ti dasseti. Gamananti assādanavasena ārammaṇe pavattimāha. Tena vuttaṃ ‘‘piyarūpasātarūpesū’’ti.

४६८-९. 'सर्व प्राणी' (सब्बे सत्ता) म्हणजे कामभव इत्यादींमध्ये, संज्ञीभव इत्यादींमध्ये आणि एकवोकारभव इत्यादी सर्व भवांमध्ये असणारे सर्व प्राणी. आहाराने ज्यांची स्थिती (अस्तित्व) टिकून राहते ते 'आहारस्थितिक' (आहारट्ठितिका) किंवा प्रत्ययस्थितिक (कारणावर अवलंबून असणारे) होत. ज्या प्रत्ययाने (कारणाने) ते टिकून राहतात, तो एकच धर्म ज्ञातपरिज्ञा संज्ञक 'आहारस्थितिक' अशा अभिज्ञेने (विशेष ज्ञानाने) जाणण्याजोगा आहे. 'दोन धातू' म्हणजे संस्कृत (संखत) आणि असंस्कृत (असंखत) धातू. 'तीन धातू' म्हणजे कामधातू, रूपधातू आणि अरूपधातू. 'पाच विमुक्तायतने' म्हणजे 'येथे, भिक्खूंनो, भिक्खूला शास्ता (बुद्ध) किंवा इतर कोणी आदरणीय गुरु धर्म उपदेशतात' इत्यादी सूत्रांमध्ये आलेली विमुक्तीची (मुक्तीची) कारणे होत. 'अनुत्तरिये' म्हणजे दर्शनानुत्तरिय इत्यादी सहा अनुत्तरिये. 'निद्दसवस्तू' म्हणजे ज्या कारणांमुळे मनुष्य निर्दोष (निद्दस) होतो, त्यांना निद्दसवस्तू म्हणतात. आणि हे केवळ देशनामात्र (उपदेशमात्र) आहे. कारण क्षीणास्रव (अर्हत) दहा वर्षांचा (दीक्षित) होऊन परिनिर्वाण पावल्यावर पुन्हा दहा वर्षांचा होत नाही. आणि केवळ दहा वर्षांचाच नाही, तर नऊ वर्षांचा देखील...पे... एका मुहूर्ताचा देखील पुन्हा होत नाही, कारण पुनर्जन्म (प्रतिसंधी) नसतो; परंतु प्रसंगाच्या उत्पत्तीनुसार असे म्हटले आहे. परंतु ती 'येथे, भिक्खू, शिक्षा ग्रहण करण्यामध्ये तीव्र इच्छा बाळगतो' इत्यादी सूत्रांमध्ये आलेलीच आहेत. 'सम्यक दृष्टी असलेल्या व्यक्तीची मिथ्या दृष्टी क्षीण होते' इत्यादी दहा निर्जरावस्तू (निर्जरेची कारणे) आहेत. 'स्कंध इत्यादी' म्हणजे स्कंध, आयतन, धातू इत्यादी. 'विबंधन' (बंधन) म्हणजे 'भव इत्यादींना बांधून ठेवण्याच्या अर्थाने तण्हेला (तृष्णेला) वान म्हटले जाते' असे दर्शवते. 'गमन' म्हणजे आस्वादाच्या वशाने आलंबनामध्ये प्रवृत्ती होणे असे म्हटले आहे. म्हणूनच 'प्रियरूप आणि सातरूप (सुखद रूप) गोष्टींमध्ये' असे म्हटले आहे.

Vipassanāsahagatanti veditabbaṃ viññattisamuṭṭhāpakattā. ‘‘Maggaṃ appattaṃ kāyikaṃ vīriya’’nti visesetvā vuttattā pana lokuttaravīriyampi pariyāyena kāyikaṃ nāma atthīti dīpitaṃ hoti.

विज्ञप्तीला (शारीरिक/वाचिक अभिव्यक्तीला) उत्पन्न करणारे असल्यामुळे ते 'विपश्यनासहगत' (विपश्यनेने युक्त) समजावे. परंतु 'मार्गाला प्राप्त न झालेले कायिक वीर्य' असे विशेष करून सांगितल्यामुळे, लोकोत्तर वीर्य देखील पर्यायाने कायिक असते, हे स्पष्ट होते.

Rūpāvacare pītisambojjhaṅgoti na vuccatīti āha ‘‘rūpāvacare…pe… paṭikkhittā’’ti. Yathā vipassanāsahagatā pīti pariyāyena ‘‘pītisambojjhaṅgo’’ti vuccati, evaṃ rūpāvacare pīti nibbedhabhāgiyā vattabbā siyā. Evaṃ labbhamānāpi alabbhamānaṃ upādāya na vuttā. ‘‘Avitakkaavicārā’’ti visesanaṃ santapaṇītāya pītiyā dassanatthaṃ. Bojjhaṅgabhūtāti pariyāyabojjhaṅgabhūtā. Avitakkaavicāro pīti…pe… na vutto savitakkasavicārattā tassa. Na hi kāmāvacarā avitakkaavicārā pīti atthi.

रूपावचरामध्ये 'प्रीतिसंबोज्झंग' असे म्हटले जात नाही, म्हणून 'रूपावचरामध्ये...पे... नाकारले आहे' असे म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे विपश्यनासहगत प्रीतीला पर्यायाने 'प्रीतिसंबोज्झंग' म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे रूपावचरातील प्रीतीला 'निब्बेधभागिय' (भेदकभागीय) म्हटले पाहिजे. अशा प्रकारे ती प्राप्त होत असली तरी, अप्राप्ततेचा आधार घेऊन ती सांगितलेली नाही. 'अवितक्कअविचार' (वितर्करहित आणि विचाररहित) हे विशेषण शांत व प्रणीत प्रीती दर्शवण्यासाठी आहे. 'बोझ्झंगभूत' म्हणजे पर्यायाने बोझ्झंगभूत होय. अवितक्क-अविचार प्रीती...पे... सांगितलेली नाही, कारण ती सवितक्क-सविचार आहे. कारण कामावचरामध्ये अवितक्क-अविचार प्रीती नसते.

Idha vutto pariyāyenāti attho. Maggapaṭivedhānulomanato vipassanāya viya pādakajjhānesupi satiādayo ‘‘bojjhaṅgā’’tveva vuccantīti āha ‘‘nibbedhabhāgiyattā na paṭikkhipitabbo’’ti. Evaṃ kasiṇajjhānādīsu bojjhaṅge uddharantānaṃ adhippāyaṃ vatvā anuddharantānaṃ adhippāyaṃ vattuṃ ‘‘anuddharantā panā’’tiādimāha. Te hi āsannekantakiccanibbattīhi vipassanākkhaṇe bojjhaṅge uddharanti, na jhānakkhaṇe tadabhāvato. Tenāha ‘‘vipassanākiccassa viya…pe… na uddharantī’’ti. Kasiṇanissando arūpānīti āha ‘‘tadāyattānī’’ti.

येथे पर्यायाने सांगितले आहे असा अर्थ आहे. मार्गप्रतिवेधाच्या अनुकूलतेमुळे विपश्यनेप्रमाणेच पादकध्यानांमध्येही स्मृती इत्यादींना 'बोझ्झंग' असेच म्हटले जाते, म्हणून 'निब्बेधभागियत्वामुळे त्याचा निषेध करू नये' असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे कसिणध्यान इत्यादींमध्ये बोझ्झंगांचा उद्धार करणाऱ्यांचा अभिप्राय सांगून, उद्धार न करणाऱ्यांचा अभिप्राय सांगण्यासाठी 'परंतु उद्धार न करणारे' इत्यादी म्हटले आहे. कारण ते अत्यंत जवळच्या एकांत कार्याच्या सिद्धीमुळे विपश्यनेच्या क्षणी बोझ्झंगांचा उद्धार करतात, ध्यानाच्या क्षणी त्याचा अभाव असल्यामुळे नाही. म्हणूनच म्हटले आहे 'विपश्यनेच्या कार्याप्रमाणे...पे... उद्धार करत नाहीत'. कसिणनिष्यंद हे अरूप आहेत, म्हणून 'त्याच्यावर अवलंबून असणारे' असे म्हटले आहे.

Dutiyanayavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुसरी नयवर्णना समाप्त झाली.

Tatiyanayavaṇṇanā

तिसरी नयवर्णना

470-1. Vossajjanaṃ [Pg.173] pahānaṃ vossaggo, vossajjanaṃ vā vissaṭṭhabhāvo nirāsaṅkānuppavesoti āha ‘‘vossaggasaddo…pe… duvidhatā vuttā’’ti. Vipassanākkhaṇe tadaṅgatanninnappakārena, maggakkhaṇe samucchedatadārammaṇakaraṇappakārena.

४७०-१. वोसgg (त्याग) म्हणजे प्रहाण (सोडून देणे) होय, किंवा वोसग्ग म्हणजे विसर्जन भाव किंवा निःशंकपणे प्रवेश करणे होय, म्हणून 'वोसग्ग शब्द...पे... द्विविधता सांगितली आहे' असे म्हटले आहे. विपश्यनेच्या क्षणी तदंग-तन्निम्न प्रकारे, आणि मार्गाच्या क्षणी समुच्छेद-तदालंबन करण्याच्या प्रकारे.

Tatiyanayavaṇṇanā niṭṭhitā.

तिसरी नयवर्णना समाप्त झाली.

Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुत्तन्तभाजीनीयवर्णना समाप्त झाली.

2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā

२. अभिधम्मभाजीनीयवर्णना

472. Upekkhanamupekkhāsambojjhaṅgassa sabhāvo, so ca samādhivīriyasambojjhaṅgo viya sampayuttānaṃ ūnādhikabhāvabyāvaṭo ahutvā tesaṃ anūnānadhikabhāve majjhattākārappavattīti imamatthaṃ āha ‘‘upekkhanavasenā’’tiādinā. Tattha upapattito ikkhananti paṭisaṅkhānamāha.

४७२. उपेक्षण (तटस्थपणे पाहणे) हा उपेक्खासंबोज्झंगाचा स्वभाव आहे, आणि तो समाधी व वीरिय (वीर्य) संबोज्झंगाप्रमाणे संप्रयुक्त धर्मांच्या कमी-अधिकतेमध्ये व्यस्त न राहता, त्यांच्या कमी-अधिक नसलेल्या अवस्थेत तटस्थ भावाने प्रवृत्त होणे होय, हा अर्थ दर्शवण्यासाठी 'उपेक्षणाच्या वशाने' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे उत्पत्तीनुसार पाहणे म्हणजे प्रतिसंख्यान (विचारपूर्वक पाहणे) म्हटले आहे.

Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

अभिधम्मभाजीनीयवर्णना समाप्त झाली.

Bojjhaṅgavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

बोझ्झंगविभंगवर्णना समाप्त झाली.

11. Maggaṅgavibhaṅgo

११. मग्गंगविभंग (मार्गांगविभंग)

2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā

२. अभिधम्मभाजीनीयवर्णना

490. Abhidhammeti [Pg.174] dhammasaṅgahe. So hi nibbattitābhidhammadesanā, na vibhaṅgadesanā viya suttantanayavimissā. Ariyopapadataṃ na karoti vināpi tenassa ariyabhāvasiddhito. Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘yathā hī’’tiādi.

४९०. 'अभिधम्मात' म्हणजे धम्मसंगणीत. कारण ती विशुद्ध अभिधम्मदेशना आहे, विभंगदेशनेप्रमाणे सुत्तन्तनयाने मिश्रित नाही. 'अरिय' (आर्य) हा शब्द जोडत नाही, कारण त्याशिवायही त्याचे आर्यत्व सिद्ध होते. म्हणूनच अट्ठकथेमध्ये 'जसे की' इत्यादी म्हटले आहे.

493. ‘‘Lokiyakālenā’’ti idaṃ pubbabhāgabhāvanānubhāvena kiccātirekasiddhīti dassanatthaṃ vuttaṃ. Etesanti sammādiṭṭhiādīnaṃ. Appahāne, pahāne ca ādīnavānisaṃsavibhāvanādinā visesappaccayattā sammādiṭṭhiādīni micchāvācādīni pajahāpentīti vuttāni. Micchāvācādito nivatti sammāvācādikiriyāti vuttaṃ ‘‘sammāvācādikiriyā hi viratī’’ti. Sammādiṭṭhiādayo viya na kārāpakabhāvena, taṃsamaṅgīpuggalo viya na kattubhāvena. Lokuttarakkhaṇepīti na kevalaṃ lokiyakkhaṇeyeva, atha kho lokuttarakkhaṇepi.

४९३. 'लौकिक काळात' हे पूर्वभाग-भावनेच्या प्रभावाने कार्याच्या अतिरेकाची सिद्धी दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. 'यांच्या' म्हणजे सम्मादिट्ठि (सम्यक् दृष्टी) इत्यादींच्या. प्रहाण न होण्यात आणि प्रहाण होण्यात आदीनव (दोष) व आनिसंस (फायदा) यांच्या स्पष्टीकरणाने विशेष प्रत्यय असल्यामुळे सम्मादिट्ठि इत्यादी मिच्छावाचा (मिथ्या वाचा) इत्यादींचा त्याग करवून घेतात, असे म्हटले आहे. मिच्छावाचा इत्यादींपासून निवृत्ती म्हणजे सम्मावाचा (सम्यक् वाचा) इत्यादींची क्रिया होय, हे 'सम्मावाचा इत्यादींची क्रिया ही विरतीच आहे' यावरून सांगितले आहे. सम्मादिट्ठि इत्यादींप्रमाणे कारयितृभावाने (करवून घेण्याच्या भावाने) नाही, आणि त्यायुक्त पुद्गलाप्रमाणे कर्तृभावाने नाही. 'लोकोत्तर क्षणीही' म्हणजे केवळ लौकिक क्षणीच नाही, तर लोकोत्तर क्षणीही.

Khandhopadhiṃ vipaccatīti paṭisandhidāyikaṃ sandhāyāha. Tattha vipaccatīti pavattivipākadāyikaṃ.

'स्कंधोपधी विपाकाला प्राप्त होते' हे प्रतिसंधी देणाऱ्याच्या संदर्भात म्हटले आहे. तेथे 'विपाकाला प्राप्त होते' म्हणजे प्रवृत्ती-विपाक देणारे होय.

Ekekanti ‘‘tattha katamā sammādiṭṭhī’’tiādinā ekekaṃ aṅgaṃ pucchitvā. Tassa tassevāti ekekaaṅgasseva, na aṅgasamudāyassa. Saha pana pucchitvāti ‘‘tattha katamo pañcaṅgiko maggo’’ti pucchitvā. Ekato vissajjanapaṭiniddesattāti yadipi ‘‘tattha katamā sammādiṭṭhi? Yā paññā’’tiādinā (vibha. 495) vissajjanaṃ kataṃ, ‘‘tattha katamo pañcaṅgiko maggo’’ti (vibha. 494) pana ekato katāya pucchāya vissajjanavasena paṭiniddesabhāvato na pāṭiyekkaṃ pucchāvissajjanaṃ nāma hoti. Kasmā panettha pañcaṅgikavāre eva pāṭiyekkaṃ pucchāvissajjanaṃ kataṃ, na aṭṭhaṅgikavāreti codanaṃ sandhāyāha ‘‘tatthā’’tiādi. Ekekamukhāyāti sammādiṭṭhiādimukhāya. Tena vuttaṃ ‘‘ariyaṃ vo, bhikkhave, sammādiṭṭhiṃ desessāmi saupanisaṃ saparikkhāra’’ntiādi [Pg.175] (saṃ. ni. 5.28). Pubbasuddhiyā sijjhanti. Tathā hi vuttaṃ ‘‘pubbeva kho panassa kāyakammaṃ vacīkammaṃ ājīvo suparisuddho hotī’’ti (ma. ni. 3.431), tasmā sammāvācādimukhā bhāvanā natthīti adhippāyo. Tenāha ‘‘na maggassa upacārenā’’ti.

'एक-एक' म्हणजे 'तेथे सम्मादिट्ठि कोणती?' इत्यादी प्रकारे प्रत्येक अंगाविषयी विचारून. 'त्या त्या अंगाचेच' म्हणजे प्रत्येक अंगाचेच, अंगसमुदायाचे नाही. 'एकत्र विचारून' म्हणजे 'तेथे पंचंगिक मार्ग कोणता?' असे विचारून. 'एकत्र विसर्जन (उत्तर) व प्रतिनिर्देश असल्यामुळे' जरी 'तेथे सम्मादिट्ठि कोणती? जी प्रज्ञा...' इत्यादी प्रकारे (विभंग ४९५) उत्तर दिले गेले असले, तरी 'तेथे पंचंगिक मार्ग कोणता?' (विभंग ४९४) या एकत्र केलेल्या प्रश्नाच्या उत्तराच्या रूपाने प्रतिनिर्देश असल्यामुळे ते स्वतंत्र प्रश्नोत्तर होत नाही. परंतु येथे पंचंगिक वारातच स्वतंत्र प्रश्नोत्तर का केले गेले, अष्टांगिक वारात का नाही, या शंकेचे निरसन करण्यासाठी 'तेथे' इत्यादी म्हटले आहे. 'प्रत्येक मुखाने' म्हणजे सम्मादिट्ठि इत्यादी मुखाने. म्हणूनच म्हटले आहे 'भिक्खूहो, मी तुम्हाला उपनिषद व परिकरासह आर्य सम्मादिट्ठि देशित करीन' इत्यादी (संयुत्त निकाय ५.२८). पूर्वशुद्धीने सिद्ध होते. कारण असे म्हटले आहे 'त्याचे कायकर्म, वचीकर्म आणि आजीव आधीच सुपरिशुद्ध असते' (मज्झिम निकाय ३.४३१), म्हणून सम्मावाचा इत्यादी मुखांनी भावना होत नाही, असा अभिप्राय आहे. म्हणूनच म्हटले आहे 'मार्गाच्या उपचाराने नाही'.

Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

अभिधम्मभाजीनीयवर्णना समाप्त झाली.

Maggaṅgavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

मग्गंगविभंगवर्णना समाप्त झाली.

12. Jhānavibhaṅgo

१२. झानविभंग (ध्यानविभंग)

1. Suttantabhājanīyaṃ

१. सुत्तन्तभाजीनीय

Mātikāvaṇṇanā

मातिकावर्णना (मातृकावर्णना)

508. Pātimokkhasaṃvarādīti [Pg.176] ādi-saddena indriyesu guttadvāratā, bhojane mattaññutā, satisampajaññaṃ, jāgariyānuyogoti evamādike saṅgaṇhāti. Asubhānussatiyoti asubhajhānāni, anussatijhānāni ca. Sati samaṇabhāvakarapubbabhāgakaraṇīyasampattiyaṃ samaṇabhāvopi siddhoyeva hotīti āha ‘‘suññā…pe… dassetī’’ti. Kāraṇe hi siddhe phalampi siddhameva hotīti. Sikkhāpadānaṃ sarūpaṃ, sikkhitabbākāraṃ, saṅkhepato vibhāgañca dassetuṃ ‘‘sikkhāpadesū’’tiādi vuttaṃ. Tattha nāmakāyādivasenāti nāmakāyapadakāyabyañjanakāyavasena vuttesu. Iminā sikkhāpadānaṃ sikkhāya adhigamūpāyabhūtapaññattisabhāvataṃ dasseti. Tesu sikkhitabbākāro satthuāṇānatikkamoyevāti āha ‘‘vaca…pe… tabbesū’’ti. Sikkhākoṭṭhāsesūti vuttappabhedesu adhisīlasikkhābhāgesu. Tesu samādānameva sikkhitabbākāroti vuttaṃ ‘‘paripūraṇavasena sikkhitabbesū’’ti. Sikkhāpadekadesabhūtāti sikkhāpadasamudāyassa avayavabhūtā. Bhikkhusikkhā hi idhādhippetā ‘‘idha bhikkhū’’ti vuttattā. Tathā hi vakkhati ‘‘sesasikkhā pana atthuddhāravasena sikkhāsaddassa atthadassanatthaṃ vuttā’’ti (vibha. aṭṭha. 516).

५०८. "पातिमोक्खसंवर आदी" यातील 'आदि' शब्दाने इंद्रियांमध्ये गुप्तद्वारता (इंद्रिय संवर), भोजनात मात्रा जाणणे (भोजने मत्तञ्ञुता), सति-संपजन्य (स्मृती व जागृतता), आणि जागृततेचा अभ्यास (जागरियानुयोग) इत्यादींचा संग्रह होतो. "असुभानुस्सति" म्हणजे अशुभ ध्यान आणि अनुस्सति ध्यान होय. श्रमणभाव निर्माण करणाऱ्या पूर्वभागातील करणीय गोष्टींची पूर्तता झाल्यावर श्रमणभाव देखील सिद्धच होतो, म्हणून "सुञ्ञा...पे... दस्सेति" (शून्य... दाखवतो) असे म्हटले आहे. कारण कारण सिद्ध झाल्यावर फल देखील सिद्धच होते. सिक्खापदांचे (शिक्षानियमांचे) स्वरूप, शिकण्याची पद्धत आणि थोडक्यात विभागणी दाखवण्यासाठी "सिक्खापदेसु" (शिक्षानियमांमध्ये) इत्यादी म्हटले आहे. त्यात "नामकाय आदींच्या द्वारे" म्हणजे नामकाय, पदकाय आणि व्यंजनकाय यांच्या द्वारे म्हटलेल्यांमध्ये. याद्वारे सिक्खापदांचे शिक्षणाच्या प्राप्तीचे उपाय असणारे प्रज्ञप्ति-स्वरूप दाखवले आहे. त्यामध्ये शिकण्याची पद्धत म्हणजे शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) आज्ञेचे उल्लंघन न करणेच होय, म्हणून "वच...पे... तब्बेसु" असे म्हटले आहे. "सिक्खाकोट्ठासेसु" म्हणजे सांगितलेल्या प्रभेदांमधील अधिशील-शिक्षाभागांमध्ये. त्यामध्ये समादान (स्वीकार) करणे हीच शिकण्याची पद्धत आहे, म्हणून "परिपुरणवसेन सिक्खितब्बेसु" (परिपूर्णतेने शिकण्याजोग्यांमध्ये) असे म्हटले आहे. "सिक्खापदेकदेसभूता" म्हणजे सिक्खापद-समुदायाचे अवयव असणारे. येथे भिक्खूंची शिक्षाच अभिप्रेत आहे, कारण "इध भिक्खू" (येथे भिक्खू) असे म्हटले आहे. तसेच पुढे सांगतील की, "उर्वरित शिक्षा तर अर्थाच्या उद्धाराद्वारे 'सिक्खा' शब्दाचा अर्थ दाखवण्यासाठी सांगितली आहे" (विभङ्ग अट्ठकथा ५१६).

Mātikāvaṇṇanā niṭṭhitā.

"मातिकावण्णना" (मातृका-वर्णन) समाप्त झाली.

Niddesavaṇṇanā

"निद्देस-वण्णना" (निर्देश-वर्णन)

509. Diṭṭhattāti sayambhūñāṇena sacchikatattā. Khantiādīsupi eseva nayo. Sayambhūñāṇena sacchikaraṇavaseneva hi bhagavato khamanaruccanādayo, na aññesaṃ viya anussavākāraparivitakkādimukhena. Aviparītaṭṭho ekantaniyyānaṭṭhena veditabbo. Sikkhiyamānoti sikkhāya paṭipajjiyamāno[Pg.177]. Sikkhitabbāni sikkhāpadānīti sikkhāpadapāḷiṃ vadati. Khandhattayanti sīlādikkhandhattayaṃ. ‘‘Sabbapāpassa…pe… buddhāna sāsana’’nti (dha. pa. 183; dī. ni. 1.90; netti. 30) vacanato āha ‘‘anusāsanadānabhūtaṃ sikkhattaya’’nti.

५०९. "दिट्ठत्ता" (पाहिले असल्यामुळे) म्हणजे स्वयंभू ज्ञानाने साक्षात केले असल्यामुळे. खंती (क्षमा/सहनशीलता) इत्यादींमध्येही हाच नियम आहे. कारण स्वयंभू ज्ञानाने साक्षात करण्याच्या द्वारेच भगवंतांचे क्षमा करणे, आवडणे इत्यादी होते, इतरांप्रमाणे अनुश्रुत (ऐकीव माहिती), आकार-परिवितर्क (तर्क-वितर्क) इत्यादींच्या मुखाने नाही. "अविपरीत अर्थ" हा एकांत-नैर्याणिक (नक्कीच मुक्तीकडे नेणारा) अर्थाने समजला पाहिजे. "सिक्खियमानो" म्हणजे शिक्षेचे प्रतिपादन (आचरण) करणारा. "सिक्खितब्बानि सिक्खापदानि" (शिकण्याजोगे शिक्षानियम) याद्वारे सिक्खापद-पाळीचे कथन केले आहे. "खन्धत्तयं" म्हणजे शीलादी तीन स्कंध (शील, समाधी, प्रज्ञा). "सब्बपापस्स...पे... बुद्धान सासनं" (सर्व पापांचा अकरण... हे बुद्धांचे शासन आहे) या वचनावरून "अनुशासनदानरूप तीन शिक्षा" असे म्हटले आहे.

Sammādiṭṭhiyā paccayattāti maggasammādiṭṭhiyā ekantahetubhāvato. Ettha ca sammādiṭṭhīti kammassakatāsammādiṭṭhi, kammapathasammādiṭṭhi ca. Phalakāraṇopacārehīti phalūpacārena sammādiṭṭhipaccayattā, kāraṇūpacārena sammādiṭṭhipubbaṅgamattā. Kusaladhammehi attano ekadesabhūtehīti sammādiṭṭhidhamme sandhāyāha. Kusalapaññāviññāṇānaṃ vā pajānanavijānanavasena dassanaṃ diṭṭhīti. Tena avayavadhammena samudāyassa upacaritataṃ dasseti. Vinayanakiriyattāti desanābhūtaṃ sikkhattayamāha. Dhammenāti dhammato anapetena. Avisamasabhāvenāti avisamena sabhāvena, samenāti attho.

"सम्मादिट्ठिया पच्चयत्ता" (सम्यक् दृष्टीचा प्रत्यय/हेतू असल्यामुळे) म्हणजे मार्ग-सम्यक् दृष्टीचा एकांत हेतू असल्यामुळे. आणि येथे "सम्मादिट्ठि" (सम्यक् दृष्टी) म्हणजे कम्मस्सकता-सम्यक् दृष्टी (कर्मस्वकीयता सम्यक् दृष्टी) आणि कर्मपथ-सम्यक् दृष्टी होय. "फलकारणोपचारांनी" म्हणजे फलोपचाराने सम्यक् दृष्टीचा प्रत्यय असल्यामुळे, आणि कारणोपचाराने सम्यक् दृष्टी पूर्वगामी असल्यामुळे. "स्वतःचे एकदेशभूत असणाऱ्या कुशल धर्मांनी" हे सम्यक् दृष्टी धर्मांना उद्देशून म्हटले आहे. किंवा कुशल प्रज्ञा आणि विज्ञानाच्या प्रजानन (विशेष जाणणे) व विजानन (जाणणे) द्वारे दर्शन म्हणजे 'दिट्ठि' (दृष्टी) होय. त्या अवयव-धर्माने समुदायाचे उपचरितत्व (लाक्षणिकत्व) दाखवले आहे. "विनयनक्रिया असल्यामुळे" याद्वारे देशनाभूत तीन शिक्षांचे कथन केले आहे. "धम्मेन" (धर्माने) म्हणजे धर्मापासून विचलित न होता. "अविसमसभावेन" म्हणजे विषमता नसलेल्या स्वभावाने, म्हणजेच समभावाने, असा अर्थ आहे.

510. Anaññatthenāti garahādiaññattharahitena sakatthena. Bhinnapaṭadhareti bhikkhusāruppavasena pañcakhaṇḍādinā chedena chinnacīvaradhare.

५१०. "अनञ्ञत्थेन" (अनन्य अर्थाने) म्हणजे निंदा इत्यादी अन्य अर्थांशिवाय स्वतःच्या खऱ्या अर्थाने. "भिन्नपटधरे" म्हणजे भिक्खूंच्या योग्यतेनुसार पाच खंड इत्यादींच्या छेदाने कापलेले चीवर धारण करणारे.

Bhedanapariyāyavasena vuttaṃ, tasmā kilesānaṃ pahānā kilesānaṃ bhedā bhikkhūti vuttaṃ hoti.

"भेदन-पर्यायाच्या (विदारण करण्याच्या अर्थाच्या) दृष्टीने म्हटले आहे, म्हणून क्लेशांचा प्रहाण केल्यामुळे, क्लेशांचे भेदन केल्यामुळे 'भिक्खू' असे म्हटले आहे."

Guṇavasenāti sekkhadhammādiguṇānaṃ vasena. Tena bhāvatthato bhikkhusaddo dassito hoti.

"गुणवशात" म्हणजे शैक्ष-धर्मादी गुणांच्या वशात. याद्वारे भावार्थाने 'भिक्खू' शब्द दाखवला आहे.

Idaṃ dvayanti ‘‘ettha cā’’tiādinā parato saṅgahadassanavasena vuttaṃ ‘‘sekkho’’tiādikaṃ vacanadvayaṃ. Imināti ‘‘sekkho bhikkhu bhinnattā pāpakāna’’nti padānaṃ atthadassanena. Na sameti sekkhaasekkhaputhujjanāsekkhadīpanato. Tadidanti paṭhamadvayaṃ. Nippariyāyadassanaṃ ariyānaṃ, asekkhānaṃyeva ca sekkhabhinnakilesabhāvadīpanato. Vuttoti paṭiññāvacanaṃ, saccaṃ vuttoti attho. Na pana idhādhippeto atthuddhāravasena dassitattā.

"हे दोन्ही" म्हणजे "येथे च" इत्यादींनी पुढे संग्रह दाखवण्याच्या वशात म्हटलेले "सेक्खो" (शैक्ष) इत्यादी दोन वचने. "याद्वारे" म्हणजे "सेक्खो भिक्खू भिण्णत्ता पापकानं" (शैक्ष भिक्खू पापांचे भेदन केल्यामुळे) या पदांचा अर्थ दाखवण्याद्वारे. शैक्ष, अशैक्ष आणि पृथग्जन-अशैक्ष यांचे प्रकटीकरण होत असल्यामुळे ते समान होत नाही. "ते हे" म्हणजे पहिले द्वय. आर्यांचे आणि अशैक्षांचेच शैक्ष-भिन्न-क्लेशत्व प्रकट करत असल्यामुळे हे निष्पर्याय दर्शन आहे. "म्हटले आहे" हे प्रतिज्ञा-वचन आहे, सत्य म्हटले आहे असा अर्थ आहे. परंतु येथे ते अभिप्रेत नाही, कारण ते अर्थाच्या उद्धाराद्वारे दाखवले आहे.

Bhagavato vacananti upasampadākammavācamāha. Tadanurūpanti tadanucchavikaṃ, yathāvuttanti attho. Parisāvatthusīmāsampattiyo ‘‘samaggena saṅghena akuppenā’’ti (vibha. 510) iminā pakāsitāti ‘‘ṭhānāraha’’nti padassa ‘‘anūna…pe… avutta’’nti ettakameva atthamāha.

"भगवंतांचे वचन" याद्वारे उपसंपदा कम्मवाचा (कर्मवाचा) म्हटली आहे. "तदनुरूप" म्हणजे त्याला अनुरूप, जसे म्हटले आहे तसे, असा अर्थ आहे. परिषद, वस्तू आणि सीमा यांची संपत्ती "समग्र संघाने अकोपने" (विभङ्ग ५१०) याद्वारे प्रकाशित केली आहे, म्हणून "ठाणारहं" (स्थानायोग्य) या पदाचा "अन्यून...पे... म्हटले नाही" एवढाच अर्थ सांगितला आहे.

511. Avītikkamanaviratibhāvatoti [Pg.178] avītikkamasamādānabhūtā viratīti katvā vārittasīlaṃ patvā virati eva padhānanti cetanāsīlassapi pariyāyatā vuttā. ‘‘Nagaravaḍḍhakī vatthuvijjācariyo’’ti idaṃ idhādhippetanagaravaḍḍhakīdassanaṃ. Vatthuvijjā, pāsādavijjāti duvidhā hi vaḍḍhakīvijjā. Lehitabbanti sāyitabbaṃ. Cubitabbanti pātabbaṃ.

५११. "अतिक्रमण न करणे आणि विरती भाव असल्यामुळे" म्हणजे अतिक्रमण न करण्याचे समादान असणारी विरती असे मानून, वारित्त-शीलाला (वर्जन शीलाला) प्राप्त करून विरतीच प्रधान आहे, म्हणून चेतना-शीलाची देखील पर्यायता सांगितली आहे. "नगरवड्ढकी वत्थुविज्जाचरियो" (नगर-सुतार/शिल्पी वास्तुविद्या-आचार्य) हे येथे अभिप्रेत असलेले नगर-सुताराचे दर्शन आहे. कारण वास्तुविद्या आणि प्रासादविद्या अशी दोन प्रकारची सुतारविद्या (शिल्पविद्या) असते. "लेहितब्बं" म्हणजे चाखण्याजोगे. "चुबितब्बं" म्हणजे पिण्याजोगे.

Indriyasaṃvarāhārattāti indriyasaṃvarahetukattā. Pātimokkhasīlaṃ sikkhāpadasīlaṃ na pakatisīlādikena gayhatīti āha ‘‘pātimokkhato aññaṃ sīlaṃ kāyikaavītikkamādiggahaṇena gahita’’nti. Taṃ pana pātimokkhasīlena na saṅgayhatīti na sakkā vattuṃ, kāyikavācasikasaṃvarassa tabbinimuttassa abhāvatoti dassento ‘‘iminā adhippāyena vutta’’nti āha.

"इंद्रियसंवर आहार असल्यामुळे" म्हणजे इंद्रियसंवर हेतू असल्यामुळे. पातिमोक्ख-शील आणि सिक्खापद-शील हे प्रकृती-शील इत्यादींनी ग्रहण केले जात नाही, म्हणून "पातिमोक्खापेक्षा अन्य शील हे कायिक अतिक्रमण न करणे इत्यादींच्या ग्रहणाने ग्रहण केले आहे" असे म्हटले आहे. परंतु, ते पातिमोक्ख-शीलामध्ये समाविष्ट होत नाही असे म्हणता येत नाही, कारण त्याशिवाय कायिक व वाचिक संवर असणे अशक्य आहे, हे दाखवताना "या अभिप्रायाने म्हटले आहे" असे म्हटले आहे.

Tattha pātimokkhasaddassa evaṃ attho veditabbo – kilesānaṃ balavabhāvato, pāpakiriyāya sukarabhāvato, puññakiriyāya ca dukkarabhāvato bahukkhattuṃ apāyesu patanasīloti pātī, puthujjano, aniccatāya vā bhavādīsu kammavegakkhitto ghaṭiyantaṃ viya anavaṭṭhānena paribbhamanato gamanasīloti pātī, maraṇavasena vā tamhi tamhi sattanikāye attabhāvassa pātanasīloti pātī, sattasantāno, cittameva vā. Taṃ pātinaṃ saṃsāradukkhato mokkhetīti pātimokkhaṃ. Cittassa hi vimokkhena sattopi ‘‘vimutto’’ti vuccati. Vuttañhi ‘‘cittavodānā visujjhantī’’ti (saṃ. ni. 3.100), ‘‘anupādāya āsavehi cittaṃ vimutta’’nti (mahāva. 28) ca. Atha vā avijjādinā hetunā saṃsāre patati gacchati pavattatīti pātī. ‘‘Avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sandhāvataṃ saṃsarata’’nti (saṃ. ni. 2.124; 3.99; 5.520; kathā. 75) hi vuttaṃ. Tassa pātino sattassa taṇhādisaṃkilesattayato mokkho etenāti pātimokkhaṃ. ‘‘Kaṇṭhekāḷo’’tiādīnaṃ viya tassa samāsasiddhi veditabbā.

तेथे 'पातिमोक्ख' या शब्दाचा अर्थ असा समजावा - क्लेशांच्या प्रबळतेमुळे, पापकर्म करणे सुलभ असल्यामुळे आणि पुण्यकर्म करणे कठीण असल्यामुळे वारंवार अपायांमध्ये पडण्याचा स्वभाव असलेला तो 'पाती' म्हणजेच पृथग्जन; किंवा अनित्यतेमुळे भवांमध्ये कर्मवेगाने फेकला गेलेला, रहाटपाळण्याप्रमाणे अस्थिरतेने फिरणारा आणि गमन करणारा तो 'पाती'; किंवा मरणाच्या वशतेमुळे त्या त्या सत्त्व-निकाय (प्राणीसमूह) मध्ये आत्मभावाला पाडणारा तो 'पाती' म्हणजेच सत्त्व-संतान किंवा चित्तच होय. त्या 'पाती'ला संसारदुःखातून मुक्त करतो म्हणून ते 'पातिमोक्ख' होय. कारण चित्ताच्या विमुक्तीने सत्त्व देखील 'विमुक्त' असे म्हटले जाते. कारण असे म्हटले आहे - 'चित्ताच्या शुद्धीने प्राणी शुद्ध होतात' आणि 'उपादान न करता आसवांपासून चित्त विमुक्त झाले'. अथवा अविद्या इत्यादी कारणांमुळे संसारात पडतो, जातो, प्रवृत्त होतो तो 'पाती'. कारण असे म्हटले आहे - 'अविद्येचे आवरण असलेल्या आणि तृष्णेचे बंधन असलेल्या, धावणाऱ्या व संसरण करणाऱ्या सत्त्वांचे...' त्या 'पाती' सत्त्वाची तृष्णा इत्यादी तीन संक्लेशांपासून याच्याद्वारे मुक्ती होते म्हणून ते 'पातिमोक्ख' होय. 'कण्ठेकाळो' इत्यादी शब्दांप्रमाणे याच्या समासाची सिद्धी समजावी.

Atha vā pāteti vinipāteti dukkheti pāti, cittaṃ. Vuttañhi ‘‘cittena nīyati loko, cittena parikassatī’’ti (saṃ. ni. 1.62). Tassa pātino [Pg.179] mokkho etenāti pātimokkhaṃ. Patati vā etena apāyadukkhe vā saṃsāradukkhe vāti pātī, taṇhādisaṃkileso. Vuttañhi ‘‘taṇhā janeti purisaṃ (saṃ. ni. 1.55-57), taṇhādutiyo puriso’’ti (itivu. 15; mahāni. 191; cūḷani. pārāyanānugītigāthā niddesa 107) ca ādi. Tato mokkhoti pātimokkhaṃ.

अथवा (सत्त्वाला दुर्गतीत) पाडते, विनिपात करते, दुःखी करते ते 'पाती' म्हणजेच चित्त होय. कारण असे म्हटले आहे - 'चित्ताने जग नेले जाते, चित्तानेच ओढले जाते.' त्या 'पाती'ची याच्याद्वारे मुक्ती होते म्हणून ते 'पातिमोक्ख' होय. किंवा याच्याद्वारे अपायदुःखात किंवा संसारदुःखात पडतो तो 'पाती' म्हणजेच तृष्णा इत्यादी संक्लेश होय. कारण असे म्हटले आहे - 'तृष्णा माणसाला जन्म देते', 'तृष्णा हाच ज्याचा सोबती आहे असा माणूस' इत्यादी. त्यापासून मुक्ती म्हणजे 'पातिमोक्ख' होय.

Atha vā patati etthāti pātīni, cha ajjhattikabāhirāni āyatanāni. Vuttañhi ‘‘chasu loko samuppanno, chasu kubbati santhava’’nti (saṃ. ni. 1.70; su. ni. 171). Tato chaajjhattikabāhirāyatanasaṅkhātato pātito mokkhoti pātimokkhaṃ.

अथवा ज्यांच्यामध्ये सत्त्व पडतो ती 'पाती' म्हणजेच सहा आध्यात्मिक आणि बाह्य आयतने होत. कारण असे म्हटले आहे - 'सहा आयतनांमध्ये जग उत्पन्न झाले आहे, सहा आयतनांमध्येच ते संबंध जोडते.' त्या सहा आध्यात्मिक व बाह्य आयतन नावाच्या 'पाती'पासून मुक्ती म्हणजे 'पातिमोक्ख' होय.

Atha vā pāto vinipāto assa atthīti pātī, saṃsāro, tato mokkhoti pātimokkhaṃ.

अथवा ज्याच्यामध्ये पतन आणि विनिपात आहे तो 'पाती' म्हणजेच संसार होय, आणि त्यापासून मुक्ती म्हणजे 'पातिमोक्ख' होय.

Atha vā sabbalokādhipatibhāvato dhammissaro bhagavā ‘‘patī’’ti vuccati, muccati etenāti mokkho, patino mokkho tena paññattattāti patimokkho, patimokkho eva pātimokkhaṃ. Sabbaguṇānaṃ vā mūlabhāvato uttamaṭṭhena pati ca so yathāvuttenatthena mokkho cāti patimokkho, patimokkho eva pātimokkhaṃ. Tathā hi vuttaṃ ‘‘pātimokkhanti mukhametaṃ pamukhameta’’nti (mahāva. 135) vitthāro.

अथवा सर्व लोकांचे अधिपती असल्यामुळे धम्मेश्वर भगवान यांना 'पती' म्हटले जाते, याच्याद्वारे मुक्त होतो म्हणून तो 'मोक्ष' होय; पतीचा (भगवंतांचा) मोक्ष, कारण तो त्यांनी प्रज्ञप्त केला आहे, म्हणून तो 'पतिमोक्ख' होय. 'पतिमोक्ख' म्हणजेच 'पातिमोक्ख' होय. अथवा सर्व गुणांचे मूळ असल्यामुळे उत्तम अर्थाने तो 'पती' आहे आणि वर सांगितलेल्या अर्थाने तो 'मोक्ष' देखील आहे, म्हणून तो 'पतिमोक्ख' होय. 'पतिमोक्ख' म्हणजेच 'पातिमोक्ख' होय. कारण तसे म्हटले आहे - ''पातिमोक्ख' म्हणजे हे मुख आहे, हे प्रमुख आहे' इत्यादी सविस्तर वर्णन आहे.

Atha vā pa-iti pakāre, atīti accantatthe nipāto, tasmā pakārehi accantaṃ mokkhetīti pātimokkhaṃ. Idañhi sīlaṃ sayaṃ tadaṅgavasena, samādhisahitaṃ paññāsahitañca vikkhambhanavasena samucchedavasena ca accantaṃ mokkheti mocetīti pātimokkhaṃ. Pati pati mokkhoti vā patimokkho, tamhā tamhā vītikkamadosato paccekaṃ mokkhoti attho, patimokkhoyeva pātimokkhaṃ. Mokkho vā nibbānaṃ, tassa mokkhassa paṭibimbabhūtoti patimokkhaṃ. Sīlasaṃvaro hi nibbedhabhāgiyo sūriyassa aruṇuggamanaṃ viya nibbānassa udayabhūto tappaṭibhāgo viya hoti yathārahaṃ kilesanibbāpanatoti patimokkhaṃ, patimokkhaṃyeva pātimokkhaṃ.

अथवा 'प' हा प्रकार अर्थाचा आणि 'अति' हा अत्यंत अर्थाचा निपात आहे, म्हणून विविध प्रकारांनी अत्यंत मुक्त करतो ते 'पातिमोक्ख' होय. कारण हे शील स्वतः तदंग-वशतेने, आणि समाधी व प्रज्ञेसह विष्कंभन-वशतेने व समुच्छेद-वशतेने अत्यंत मुक्त करते, म्हणून ते 'पातिमोक्ख' होय. अथवा प्रत्येक मोक्ष म्हणजे 'पतिमोक्ख' होय; त्या त्या अतिक्रमणाच्या दोषापासून प्रत्येक वेळी मिळणारी मुक्ती असा याचा अर्थ आहे. 'पतिमोक्ख' म्हणजेच 'पातिमोक्ख' होय. अथवा मोक्ष म्हणजे निर्वाण होय, त्या मोक्षाचे जे प्रतिबिंब स्वरूप आहे ते 'पतिमोक्ख' होय. कारण शीलसंवर हा भेदक असून, सूर्याच्या अरुणोदयाप्रमाणे निर्वाणाच्या उदयाचे कारण आणि योग्य प्रकारे क्लेशांचे शमन करणारा असल्यामुळे त्याचे प्रतिबिंब असल्यासारखा असतो, म्हणून तो 'पतिमोक्ख' होय. 'पतिमोक्ख' म्हणजेच 'पातिमोक्ख' होय.

Atha [Pg.180] vā mokkhaṃ pati vattati, mokkhābhimukhanti vā patimokkhaṃ, patimokkhaṃyeva pātimokkhanti. Idampi pātimokkhasaddassa mukhamattadassanameva. Sabbākaārena pana jinapātimokkho bhagavāva anavajjapatimokkhaṃ pātimokkhaṃ saṃvaṇṇeyya.

अथवा जे मोक्षाप्रत प्रवृत्त होते, मोक्षाभिमुख असते ते 'पतिमोक्ख' होय. 'पतिमोक्ख' म्हणजेच 'पातिमोक्ख' होय. हे देखील 'पातिमोक्ख' शब्दाचे केवळ मुखदर्शन दाखवणेच आहे. परंतु सर्व प्रकारे जिन-पातिमोक्ख असलेले भगवानच या अनवद्य पातिमोक्खाचे वर्णन करू शकतात.

513. Garubhaṇḍavissajjanakaraṇabhūtaṃ etassa atthīti garubhaṇḍavissajjanaṃ. Garubhaṇḍantarabhūtaṃ thāvarādi. Ūnakaṃ na vaṭṭatīti phātikammaṃ vuttaṃ. Atirekagghanakaṃ, tadagghanakameva vā vaṭṭatīti. Yathāvuttanti pokkharaṇito paṃsuuddharaṇādithāvarakammaṃ.

५१३. ज्याच्यामध्ये गरूभांड विसर्जन करण्याचे साधन आहे ते 'गरूभांड-विसर्जन' होय. गरूभांडामध्ये समाविष्ट असलेल्या स्थावर इत्यादी वस्तू. कमी मूल्याचे चालत नाही, म्हणून 'फातिकम्म' म्हटले आहे. अधिक मूल्याचे किंवा तितक्याच मूल्याचे चालते. 'यथावृत्त' म्हणजे तलावातून माती काढणे इत्यादी स्थावर काम.

Dhāreti, poseti vā paresaṃ dārake.

इतरांच्या मुलांचे संगोपन करतो किंवा त्यांचे पालनपोषण करतो.

Gihīnaṃ kariyamānaṃ vuttaṃ, na saṅghassa, gaṇassa vāti attho. Piṇḍapaṭipiṇḍanti uttarapadalopaṃ, purimapade uttarapadalopañca katvā niddesoti āha ‘‘piṇḍattha’’ntiādi. Ayoniso vicāraṇaṃ ayāthāvapaṭipatti.

गृहस्थांसाठी केले जाणारे म्हटले आहे, संघासाठी किंवा गणासाठी नाही, असा अर्थ आहे. 'पिंड-प्रतिपिंड' यामध्ये उत्तरपदाचा लोप करून, आणि पूर्वपदातील उत्तरपदाचा लोप करून निर्देश केला आहे, म्हणून 'पिंडार्थ' इत्यादी म्हटले आहे. अयोनिशो विचार करणे म्हणजे अयोग्य आचरण होय.

514. Gacchanti yathāsakaṃ visaye pavattantīti gāvo, cakkhādīni indriyāni.

५१४. जे आपापल्या विषयांमध्ये जातात, प्रवृत्त होतात ते 'गावो' म्हणजेच चक्षु इत्यादी इंद्रिये होत.

Vidhunanaṃ papphoṭanaṃ, pavāhananti attho.

झटकणे, दूर करणे असा अर्थ आहे.

515. Yathā karaṇattho karaṇīyasaddo, evaṃ vikiraṇatthopi hotīti āha ‘‘vikkhipitabbānī’’ti, viddhaṃsitabbānīti attho. Saṃyamanīyāni vā saṃyamakaraṇīyāni, ‘‘na puna evaṃ karomī’’ti attano dahanaṃ manasā adhiṭṭhānaṃ saṃyamanaṃ, saṃyamanakaraṇīyāni saṃvarakaraṇīyānīti cittamattāyattā eva saṃyamasaṃvarā ācariyena adhippetāti āha ‘‘anāpattigamanīyānī’’ti. Antevāsikatthero pana desanāpi cittuppādamanasikārehi vinā na hotīti desanāvisuddhiṃ nissaraṇaṃ vadati.

५१५. ज्याप्रमाणे 'करणीय' हा शब्द करण्याच्या अर्थात आहे, त्याचप्रमाणे तो विखुरण्याच्या अर्थातही होतो, म्हणून 'विक्खिपितब्बानि' म्हटले आहे, ज्याचा अर्थ 'विध्वंस करण्याजोगे' असा आहे. किंवा संयमनीय म्हणजे संयम-करणीय होय; 'मी पुन्हा असे करणार नाही' असे स्वतःला बजावणे, मनाने अधिष्ठान करणे म्हणजे संयमन होय. संयम-करणीय आणि संवर-करणीय हे केवळ चित्तावरच अवलंबून असणारे संयम व संवर आचार्यांना अभिप्रेत आहेत, म्हणून त्यांनी 'अनापत्तिगमनीयानि' असे म्हटले आहे. परंतु अंतेवासिक थेर म्हणतात की, देशना देखील चित्तोत्पाद आणि मनसिकाराशिवाय होत नाही, म्हणून ते देशना-विशुद्धीलाच 'निस्सरण' म्हणतात.

516. ‘‘Alaṅkato cepi…pe… sa bhikkhū’’tiādīsu (dha. pa. 142) viya idhāpi guṇato bhikkhu adhippeto. Tathā ca vuttaṃ ‘‘idha bhikkhūti paṭipattiyā bhikkhubhāvadassanato evamāhā’’ti (vibha. aṭṭha. 355). Yattakaṃ ekena puggalena asesetvā samādātuṃ [Pg.181] sakkā, taṃ sandhāyāha ‘‘yena samādānena sabbāpi sikkhā samādinnā hontī’’ti yathā upasampadāpāripūriyā asesaṃ upasampannasikkhāsamādānaṃ. Tanti samādānaṃ. Anekesūti visuṃ visuṃ samādānesu. Yathā samādinnāya sikkhāya sabbena sabbaṃ avītikkamanaṃ sikkhitabbākāro, evaṃ sati vītikkame desanāgāminiyā desanā, vuṭṭhānagāminiyā vuṭṭhānaṃ tadupāyabhūtaṃ pārivāsikavattacaraṇādīti vuttaṃ ‘‘avīti…pe… ākārenā’’ti. Yaṃ sikkhāpadaṃ pamādena vītikkantaṃ, taṃ sikkhiyamānaṃ na hotīti sesitaṃ nāma hotīti āha ‘‘vītikkamanavasena sesassā’’ti.

५१६. जसे ‘अलं कतो चेपि...पे... स भिक्खू’ (धम्मपद १४२) इत्यादींमध्ये, तसेच येथेही गुणांच्या दृष्टीने ‘भिक्खू’ अभिप्रेत आहे. तसेच म्हटले आहे - ‘येथे भिक्खू म्हणजे प्रतिपत्तीने (आचरणाने) भिक्खूभाव दर्शविल्यामुळे असे म्हटले आहे’ (विभंग अट्ठकथा ३५५). एका व्यक्तीद्वारे जेवढे पूर्णपणे ग्रहण (समादान) करणे शक्य आहे, त्याला उद्देशून म्हटले आहे - ‘ज्या समादानाने सर्वच शिक्षा समादत्त (स्वीकृत) होतात’, जसे उपसंपदा परिपूर्णतेने संपूर्ण उपसंपन्न शिक्षा-समादान होते. ‘तं’ म्हणजे ते समादान. ‘अनेकेसु’ म्हणजे वेगवेगळ्या समादानांमध्ये. ज्याप्रमाणे समादत्त केलेल्या शिक्षेचे पूर्णपणे उल्लंघन न करता शिकण्याची पद्धत आहे, तसेच उल्लंघन झाले असता देशनागामिनी (देशनेने शुद्ध होणारी) देशना, वुट्ठानगामिनी (उठण्याने शुद्ध होणारी) वुट्ठान (निकासी) आणि त्याचा उपाय असणारे पारिवासिक वृत्त आचरण इत्यादी, म्हणून म्हटले आहे - ‘अवीति...पे... आधारे’. जे शिक्षापद प्रमादाने (दुर्लक्ष करून) उल्लंघिले गेले आहे, ते शिकले जात नाही, म्हणून ते ‘उर्वरित’ (सेसित) राहते, म्हणून म्हटले आहे - ‘उल्लंघन करण्याच्या दृष्टीने उर्वरिताचे’.

519. Cittaparisodhanabhāvanāti cittassa parisodhanabhūtā āvaraṇīyadhammavikkhambhikā samādhivipassanābhāvanā cittaparisodhanabhāvanā. Suppapariggāhakanti niddāpariggāhakaṃ. Idanti idaṃ abbokiṇṇabhavaṅgottaraṇasaṅkhātaṃ kiriyamayacittānaṃ appavattanaṃ suppaṃ nāma. Ito bhavaṅgottaraṇato. Pubbe ito kiriyamayacittappavattito parañca natthi. Ayaṃ kāyakilamatho, thinamiddhañca etassa suttassa paccayo.

५१९. ‘चित्तपरिसोधनभावना’ म्हणजे चित्ताचे परिशोधन करणारी, आवरणीय धर्मांना (अडथळ्यांना) दूर करणारी समाधी-विपस्सना भावना म्हणजे चित्तपरिसोधनभावना होय. ‘सुप्पपरिग्गाहकं’ म्हणजे निद्रेचे ग्रहण करणारे (झोप घेणारे). ‘इदं’ म्हणजे हे, जे अव्यकीर्ण (मिश्रित नसलेले) भवंग-उत्तीर्ण संज्ञक क्रियामय चित्तांचे अप्रवर्तन आहे, त्याला ‘सुप्प’ (झोप) म्हणतात. ‘इतो’ म्हणजे या भवंग-उत्तीर्ण होण्यापासून. या क्रियामय चित्ताच्या प्रवृत्तीच्या आधी आणि नंतर काहीही नाही. हा कायिक थकवा (कायकिलमथ) आणि थिनमिद्ध (आळस व ग्लानी) या सुप्ताचे (झोपेचे) कारण आहे.

522. Satipaṭṭhānādayoti satipaṭṭhānasammappadhānaiddhipādā, ekacce ca maggadhammā saha na pavattanti, tasmā pāḷiyaṃ na vuttāti adhippāyo. Ete tāva ekasmiṃ ārammaṇe saha na pavattantīti na gaṇheyyuṃ, indriyabalāni kasmā na gahitānīti āha ‘‘pavatta…pe… hontī’’ti. Evampi saddhindriyabalāni bojjhaṅgehi na saṅgayhantīti kathaṃ tesaṃ tadantogadhatāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘pīti…pe… vuttattā’’ti.

५२२. ‘सतिपट्ठानादयो’ म्हणजे सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान), सम्मप्पधान (सम्यक्प्रधान), इद्धिपाद (ऋद्धिपाद) आणि काही मार्गधर्म एकत्र प्रवृत्त होत नाहीत, म्हणून ते पाळीमध्ये (पालिपाठात) सांगितले नाहीत, असा अभिप्राय आहे. हे एकाच आलंबनावर एकत्र प्रवृत्त होत नाहीत असे समजू नये, मग इंद्रिय-बले का ग्रहण केली नाहीत? म्हणून म्हटले आहे - ‘पवत्त...पे... होन्ति’. तरीही सद्धिन्द्रिय (श्रद्धेंद्रिय) आणि बले यांचा बोज्झंगांमध्ये (बोध्यंगांमध्ये) संग्रह होत नाही, तर मग त्यांचा त्यात कसा अंतर्भाव होतो? या शंकेचे निरसन करण्यासाठी म्हटले आहे - ‘पीति...पे... वुत्तत्ता’ (म्हटल्यामुळे).

523. Samantatoti sabbabhāgesu sabbesu abhikkamādīsu, sabbabhāgato vā tesu eva abhikkamādīsu atthānatthādisabbabhāgato sabbākārato. Sammāti aviparītaṃ yoniso. Samanti avisamaṃ, iṭṭhādiārammaṇe rāgādivisamarahitaṃ katvāti attho.

५२३. ‘समन्ततो’ म्हणजे सर्व भागांमध्ये, सर्व अभिक्रम (पुढे जाणे) इत्यादींमध्ये, किंवा सर्व भागांतून त्या अभिक्रम इत्यादींमध्येच, हित-अहित इत्यादी सर्व भागांतून सर्व प्रकारे. ‘सम्मा’ म्हणजे अविपरीत (यथार्थ), योनिशः (योग्य प्रकारे). ‘समं’ म्हणजे अविषम (समान), इष्ट इत्यादी आलंबनांमध्ये रागादी विषमता नष्ट करून, असा अर्थ आहे.

Bhikkhā carīyati etthāti bhikkhācāro, bhikkhāya caraṇaṭṭhānaṃ, so eva gocaro, bhikkhāya caraṇameva vā sampajaññassa visayabhāvato gocaro, tasmiṃ bhikkhācāragocare. So pana abhikkamādibhedabhinnanti visesanavasena vuttaṃ ‘‘abhikkamādīsu panā’’ti. Kammaṭṭhānasaṅkhāteti yogakammassa bhāvanāya pavattiṭṭhānasaṅkhāte ārammaṇe, bhāvanākammeyeva [Pg.182] vā, yogino sukhavisesahetutāya vā kammaṭṭhānasaṅkhāte sampajaññassa visayabhāvena gocare. Abhikkamādīsūti abhikkamapaṭikkamādīsu ceva cīvarapārupanādīsu ca. Asammuyhanaṃ cittakiriyāvāyodhātuvipphāravaseneva tesaṃ pavatti, na aññathāti yāthāvato jānanaṃ.

जिथे भिक्षा मागितली जाते तो ‘भिक्षाचार’ (भिक्खाचार) होय, भिक्षेसाठी फिरण्याचे ठिकाण, तोच गोचर (विहारक्षेत्र) होय, किंवा भिक्षेसाठी फिरणे हेच संपजन्य (संप्रजन्य) चा विषय असल्यामुळे गोचर होय, त्या भिक्षाचार-गोचरामध्ये. तो (गोचर) अभिक्रम (पुढे जाणे) इत्यादी भेदांनी भिन्न आहे, हे विशेषण दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे - ‘अभिक्रम आदीसु पना’ (परंतु अभिक्रम इत्यादींमध्ये). ‘कम्मट्ठानसंखाते’ म्हणजे योगकर्माच्या भावनेच्या प्रवृत्तीचे स्थान असलेल्या आलंबनामध्ये, किंवा भावनाकर्मामध्येच, किंवा योग्याला विशेष सुखाचे कारण असल्यामुळे कम्मट्ठान (कर्मस्थान) संज्ञक संपजन्याच्या विषय रूपातील गोचरामध्ये. ‘अभिक्रम आदीसु’ म्हणजे अभिक्रम (पुढे जाणे), पटिक्क्रम (मागे फिरणे) इत्यादींमध्ये आणि चीवर परिधान करणे इत्यादींमध्ये. ‘असंमुयहनं’ (असंमोह) म्हणजे चित्तक्रिया आणि वायुधातूच्या प्रसारामुळेच त्यांची प्रवृत्ती होते, इतर प्रकारे नाही, असे यथार्थपणे जाणणे.

Kammaṭṭhānaṃ padhānaṃ katvāti cīvarapārupanādisarīrapariharaṇakiccakālepi kammaṭṭhānamanasikārameva padhānaṃ katvā.

‘कम्मट्ठानं पधानं कत्वा’ (कम्मट्ठान प्रधान करून) म्हणजे चीवर परिधान करणे इत्यादी शरीराच्या देखभालीच्या (परिहरण) कार्याच्या वेळी सुद्धा कम्मट्ठान-मनसिकारालाच (कर्मस्थान-मनस्कारालाच) प्रधान करून.

Tasmāti yasmā ussukkajāto hutvā ativiya maṃ yācasi, yasmā ca jīvitantarāyānaṃ dujjānataṃ vadasi, indriyāni ca te paripākaṃ gatāni, tasmā. Tihāti nipātamattaṃ. Te tayā. Evanti idāni vattabbākāraṃ vadati. Sikkhitabbanti adhisīlasikkhādīnaṃ tissannampi sikkhānaṃ vasena sikkhanaṃ kātabbaṃ. Yathā pana sikkhitabbaṃ, taṃ dassento ‘‘diṭṭhe diṭṭhamattaṃ bhavissatī’’tiādimāha.

‘तस्मा’ (त्यामुळे) म्हणजे ज्याअर्थी तू अत्यंत उत्सुक होऊन माझ्याकडे याचना करत आहेस, आणि ज्याअर्थी तू जीवनातील अंतरायांचे (अडथळ्यांचे) कठीणपण सांगत आहेस, आणि तुझी इंद्रिये परिपक्व झाली आहेत, म्हणून. ‘तिहा’ हा केवळ निपात (अव्यय) आहे. ‘ते’ म्हणजे तुझ्याद्वारे. ‘एवं’ म्हणजे आता बोलण्याच्या पद्धतीविषयी सांगत आहेत. ‘सिक्खितब्बं’ म्हणजे अधिशील-शिक्षा इत्यादी तिन्ही शिक्षांच्या द्वारे शिक्षण घेतले पाहिजे. जसे शिकले पाहिजे, ते दर्शवताना ‘दिट्ठे दिट्ठमत्तं भविस्सति’ (दृष्टात केवळ दृष्टच असेल) इत्यादी म्हटले आहे.

Tattha diṭṭhe diṭṭhamattanti rūpāyatane cakkhuviññāṇena diṭṭhamattaṃ. Yathā hi cakkhuviññāṇaṃ rūpe rūpamattameva passati, na niccādisabhāvaṃ, evaṃ sesataṃdvārikaviññāṇehipi me ettha diṭṭhamattameva bhavissatīti sikkhitabbanti attho. Atha vā diṭṭhe diṭṭhaṃ nāma cakkhuviññāṇaṃ, rūpe rūpavijānananti attho. Mattāti pamāṇaṃ. Diṭṭhaṃ mattā etassāti diṭṭhamattaṃ, cakkhuviññāṇamattameva me cittaṃ bhavissatīti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā āpāthagate rūpe cakkhuviññāṇaṃ na rajjati na dussati na muyhati, evaṃ rāgādivirahena cakkhuviññāṇamattameva me javanaṃ bhavissati, cakkhuviññāṇappamāṇeneva naṃ ṭhapessāmīti. Atha vā diṭṭhaṃ nāma cakkhuviññāṇena diṭṭharūpaṃ. Diṭṭhe diṭṭhaṃ nāma tattheva uppannaṃ sampaṭicchanasantīraṇavoṭṭhabbanasaṅkhātaṃ cittattayaṃ. Yathā taṃ na rajjati na dussati na muyhati, evaṃ āpāthagate rūpe teneva sampaṭicchanādippamāṇena javanaṃ uppādessāmi, nāssa taṃ pamāṇaṃ atikkamitvā rajjanādivasena uppajjituṃ dassāmīti evamettha attho daṭṭhabbo. Esa nayo sutamutesu. Mutanti ca tadārammaṇaviññāṇehi saddhiṃ gandharasaphoṭṭhabbāyatanaṃ veditabbaṃ. Viññāte viññātamattanti ettha pana viññātaṃ nāma manodvārāvajjanena viññātārammaṇaṃ, tasmiṃ viññāte. Viññātamattanti āvajjanappamāṇaṃ. Yathā āvajjanaṃ na rajjati na dussati na muyhati, evaṃ rajjanādivasena uppajjituṃ adatvā āvajjanappamāṇeneva cittaṃ ṭhapessāmīti ayamettha [Pg.183] attho. Evañhi te bāhiya sikkhitabbanti evaṃ imāya paṭipadāya tayā bāhiya tissannaṃ sikkhānaṃ anupavattanavasena sikkhitabbaṃ. Iti bhagavā bāhiyassa saṃkhittarucitāya chahi viññāṇakāyehi saddhiṃ chaḷārammaṇabhedabhinnaṃ vipassanāvisayaṃ diṭṭhādīhi catūhi koṭṭhāsehi vibhajitvā tatthassa ñātatīraṇapariññaṃ dasseti.

त्यात ‘दिट्ठे दिट्ठमत्तं’ (दृष्टात केवळ दृष्टच) म्हणजे रूपायतनामध्ये चक्षुविज्ञानाने केवळ पाहिलेले (दृष्टमात्र). कारण ज्याप्रमाणे चक्षुविज्ञान रूपामध्ये केवळ रूपच पाहते, नित्य इत्यादी स्वभावाने नाही, त्याचप्रमाणे उर्वरित इंद्रियद्वारांच्या विज्ञानांद्वारे देखील माझे येथे केवळ दृष्टमात्रच असेल, असा अभ्यास (शिक्षण) केला पाहिजे, हा अर्थ आहे. अथवा, ‘दिट्ठे’ म्हणजे दृष्ट, ज्याला चक्षुविज्ञान म्हणतात, रूपामध्ये रूपाचे विशेष ज्ञान असा अर्थ आहे. ‘मत्ता’ म्हणजे प्रमाण (मर्यादा). ‘दिट्ठं मत्ता एतस्स’ म्हणजे दृष्टमात्र, माझे चित्त केवळ चक्षुविज्ञानमात्रच असेल, असा अर्थ आहे. हे असे म्हटले आहे - ज्याप्रमाणे समोर आलेल्या रूपामध्ये चक्षुविज्ञान आसक्त होत नाही, द्वेष करत नाही, मोहित होत नाही, त्याचप्रमाणे रागादींच्या अभावामुळे माझे जवन (जवनचित्त) केवळ चक्षुविज्ञानमात्रच असेल, चक्षुविज्ञानाच्या प्रमाणातच मी त्याला ठेवीन. अथवा, ‘दिट्ठं’ म्हणजे चक्षुविज्ञानाने पाहिलेले रूप. ‘दिट्ठे दिट्ठं’ म्हणजे तिथेच उत्पन्न झालेले संपटिच्छन (संप्रतीच्छन), संतीरण (संतिरण) आणि वोट्ठब्बन (व्यवस्थापन) संज्ञक तीन चित्ते. ज्याप्रमाणे ती आसक्त होत नाहीत, द्वेष करत नाहीत, मोहित होत नाहीत, त्याचप्रमाणे समोर आलेल्या रूपामध्ये त्याच संपटिच्छन इत्यादींच्या प्रमाणात मी जवन उत्पन्न करीन, त्या प्रमाणाचे उल्लंघन करून राग इत्यादींच्या वश होऊन त्याला उत्पन्न होऊ देणार नाही, असा येथे अर्थ समजला पाहिजे. हाच नियम सुत (श्रुत) आणि मुत (मत) यांच्या बाबतीतही लागू होतो. ‘मुत’ म्हणजे त्या आलंबन विज्ञानांसह गंध, रस आणि फोट्ठब्ब (स्पर्श) आयतन समजावे. ‘विञ्ञाते viññātamattanti’ (विज्ञातात केवळ विज्ञातच) यामध्ये ‘विञ्ञातं’ म्हणजे मनोध्वारावर्जनाने (मनोद्वारावर्जनाने) विज्ञात झालेले आलंबन, त्या विज्ञातामध्ये. ‘विञ्ञातमत्तं’ म्हणजे आवर्जनाचे प्रमाण. ज्याप्रमाणे आवर्जन आसक्त होत नाही, द्वेष करत नाही, मोहित होत नाही, त्याचप्रमाणे राग इत्यादींच्या वश होऊन उत्पन्न होऊ न देता, आवर्जनाच्या प्रमाणातच मी चित्त ठेवीन, असा येथे अर्थ आहे. ‘एवञ्हि ते बाहिय सिक्खितब्बं’ म्हणजे हे बाहिय, या प्रतिपदेने तुझ्याद्वारे, बाहिय, तिन्ही शिक्षांचे अनुपालन करण्याच्या दृष्टीने शिकले पाहिजे. अशा प्रकारे, भगवंतांनी बाहियच्या संक्षिप्त आवडीमुळे (संखित्तरुचिताय) सहा विज्ञानकायांसह सहा आलंबनांच्या भेदांनी युक्त असलेल्या विपस्सना-विषयाला दृष्ट इत्यादी चार भागांमध्ये विभागून, तिथे त्याला ज्ञातपरिज्ञा आणि तीरणपरिज्ञा दर्शविली आहे.

Kathaṃ? Ettha hi rūpāyatanaṃ passitabbaṭṭhena diṭṭhaṃ nāma, cakkhuviññāṇaṃ pana saddhiṃ taṃdvārikaviññāṇehi dassanaṭṭhena, tadubhayampi yathāpaccayaṃ pavattamānaṃ dhammamattameva, na ettha koci kattā vā kāretā vā. Yato taṃ hutvā abhāvaṭṭhena aniccaṃ, udayabbayapaṭipīḷanaṭṭhena dukkhaṃ, avasavattanaṭṭhena anattāti kuto tattha paṇḍitassa rajjanādīnaṃ okāsoti ayañhettha adhippāyo. Esa nayo sutādīsupi.

कसे? येथे रूपायतन हे पाहण्याच्या अर्थाने “दृष्ट” (diṭṭha) म्हटले जाते, आणि चक्षुविज्ञान त्याच्या द्वाराच्या विज्ञानांसह पाहण्याच्या क्रियेच्या अर्थाने; हे दोन्हीही प्रत्ययानुसार (कारणांनुसार) प्रवृत्त होणारे केवळ धर्मच आहेत, येथे कोणीही कर्ता किंवा करविता नाही. ज्याअर्थी ते उत्पन्न होऊन नष्ट होण्याच्या अर्थाने “अनित्य”, उदय आणि व्ययाच्या पीडेच्या अर्थाने “दुःख” आणि वश न होण्याच्या अर्थाने “अनात्म” आहे, तर मग तेथे विद्वानाला आसक्ती इत्यादींसाठी कोठे वाव आहे? हाच येथे अभिप्राय आहे. हाच नियम श्रुत (ऐकलेले) इत्यादींच्या बाबतीतही लागू होतो.

Idāni ñātatīraṇapariññāsu patiṭṭhitassa upari saha phalena pahānapariññaṃ dassetuṃ ‘‘yato kho te bāhiyā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha yatoti yadā, yasmā vā. Teti tava. Tatoti tadā, tasmā vā. Tenāti tena diṭṭhādinā, diṭṭhādipaṭibaddhena vā rāgādinā. Idaṃ vuttaṃ hoti – bāhiya, tava yasmiṃ kāle, yena vā kāraṇena diṭṭhādīsu mayā vuttavidhiṃ paṭipajjantassa aviparītasabhāvāvabodhena diṭṭhādimattaṃ bhavissati, tasmiṃ kāle, tena vā kāraṇena tvaṃ tena diṭṭhādipaṭibaddhena rāgādinā saha na bhavissasi, ratto vā duṭṭho vā mūḷho vā na bhavissasi pahīnarāgādikattā, tena vā diṭṭhādinā saha paṭibaddho na bhavissasīti. Tato tvaṃ, bāhiya, na tatthāti yadā, yasmā vā tvaṃ tena rāgena vā ratto, dosena vā duṭṭho, mohena vā mūḷho na bhavissasi, tadā, tasmā vā tvaṃ tattha diṭṭhādike na bhavissasi, tasmiṃ diṭṭhe vā sutamutaviññāte vā ‘‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti (mahāva. 21) taṇhāmānadiṭṭhīhi allīno patiṭṭhito na bhavissasi. Ettāvatā pahānapariññaṃ matthakaṃ pāpetvā khīṇāsavabhūmi dassitā. Tato tvaṃ, bāhiya, nevidha, na huraṃ, na ubhayamantarenāti yadā tvaṃ, bāhiya, tena rāgādinā tattha diṭṭhādīsu paṭibaddho na bhavissasi, tadā tvaṃ neva idha loke, na paraloke, na ubhayattha hosi. Esevanto dukkhassāti kilesadukkhassa, vaṭṭadukkhassa ca ayameva anto ayaṃ paricchedo parivaṭumabhāvoti ayameva hi ettha attho[Pg.184]. Ye pana ‘‘ubhayamantarenā’’ti padaṃ gahetvā antarābhavaṃ nāma icchanti, tesaṃ taṃ micchā. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ parato antarābhavakathāyaṃ (kathā. 505 ādayo ) āvi bhavissati.

आता ज्ञातपरिज्ञा आणि तीरणपरिज्ञा यांमध्ये प्रतिष्ठित झालेल्याला फळासह प्रहाणपरिज्ञा दर्शवण्यासाठी “यतो खो ते बाहिय” (जेव्हा खरोखर तुला, बाहिय) इत्यादी सुरू केले आहे. तेथे “यतो” म्हणजे जेव्हा, किंवा ज्या कारणाने. “ते” म्हणजे तुझे. “ततो” म्हणजे तेव्हा, किंवा त्या कारणाने. “तेन” म्हणजे त्या दृष्ट इत्यादीने, या दृष्ट इत्यादींशी बद्ध असलेल्या रागादींनी. हे असे म्हटले आहे – हे बाहिय, तुझ्या ज्या काळात, किंवा ज्या कारणाने, माझ्याद्वारे सांगितलेल्या विधीचे दृष्ट इत्यादींमध्ये आचरण करणाऱ्याला, यथार्थ स्वभावाच्या आकलनाने केवळ दृष्टमात्र होईल, त्या काळात किंवा त्या कारणाने तू त्या दृष्ट इत्यादींशी बद्ध असलेल्या रागादींसह असणार नाहीस, राग, द्वेष किंवा मोहाने युक्त असणार नाहीस, कारण तू रागादींचा प्रहाण केलेला असशील, किंवा त्या दृष्ट इत्यादींशी बद्ध असणार नाहीस. “त्यामुळे तू, बाहिय, तेथे असणार नाहीस” म्हणजे जेव्हा किंवा ज्या कारणाने तू त्या रागाने आसक्त, द्वेषाने द्वेषयुक्त किंवा मोहाने मोहित असणार नाहीस, तेव्हा किंवा त्या कारणाने तू त्या दृष्ट इत्यादींमध्ये असणार नाहीस; त्या दृष्ट, श्रुत, मत किंवा विज्ञात गोष्टींमध्ये “हे माझे आहे, हा मी आहे, हा माझा आत्मा आहे” अशा तृष्णा, मान आणि दृष्टीने लिप्त किंवा प्रतिष्ठित असणार नाहीस. याद्वारे प्रहाणपरिज्ञेला शिखरावर पोहोचवून क्षीणासव अवस्था दर्शवली आहे. “त्यामुळे तू, बाहिय, येथे नाहीस, परलोकात नाहीस, आणि दोन्हीच्या मध्येही नाहीस” म्हणजे जेव्हा तू, बाहिय, त्या रागादींमुळे तेथे दृष्ट इत्यादींमध्ये बद्ध असणार नाहीस, तेव्हा तू या लोकातही नसशील, परलोकातही नसशील आणि दोन्हीच्या मध्येही नसशील. “हाच दुःखाचा अंत आहे” म्हणजे क्लेशदुःखाचा आणि संसारदुःखाचा हाच अंत, हीच मर्यादा आणि पुनरावृत्तीचा अभाव आहे, हाच येथे अर्थ आहे. परंतु जे लोक “उभयमंतरेण” हा शब्द घेऊन “अंतराभव” (मध्यवर्ती अवस्था) मानतात, त्यांचे ते मत चुकीचे आहे. त्याविषयी जे काही सांगायचे आहे, ते पुढे “अंतराभवकथा” मध्ये स्पष्ट केले जाईल.

Etesanti atiharaṇavītiharaṇānaṃ.

“यांचे” म्हणजे अतिहरण (पुढे नेणे) आणि वीतिहरण (पावले टाकणे) यांचे.

‘‘Tattha hī’’tiādinā pañcaviññāṇavīthiyaṃ puretaraṃ pavattaayonisomanasikāravasena āvajjanādīnaṃ ayoniso āvajjanādinā iṭṭhādiārammaṇe lobhādippavattimattaṃ hoti, na pana itthipurisādivikappagāho, manodvāreyeva pana so hotīti dasseti. Tassāti ‘‘itthī, puriso’’ti rajjanādikassa. Bhavaṅgādīti bhavaṅgaāvajjanadassanāni, sampaṭicchanasantīraṇavoṭṭhabbanapañcadvārikajavanañca. Apubbatittaratāvasenāti apubbatāittarabhāvānaṃ vasena.

“तेथे खरोखर” इत्यादींद्वारे पंचविज्ञानवीथीमध्ये पूर्वी प्रवृत्त झालेल्या अयोनिशोमनसिकारामुळे आवर्जन इत्यादींच्या अयोनिशो आवर्जन इत्यादींद्वारे इष्ट इत्यादी आलंबनांमध्ये केवळ लोभ इत्यादींची प्रवृत्ती होते, परंतु स्त्री-पुरुष इत्यादींचा विकल्पयुक्त ग्रह होत नाही, तर तो केवळ मनोद्वारातच होतो, हे दर्शवले आहे. “त्याचे” म्हणजे “स्त्री, पुरुष” अशा प्रकारे आसक्त होणे इत्यादींचे. “भवांग इत्यादी” म्हणजे भवांग, आवर्जन, दर्शन, संपटिच्छन, संतीरण, वोठ्ठब्बन आणि पंचद्वारिक जवन. “अपूर्वता आणि इतरतेच्या वशाने” म्हणजे अपूर्वता आणि इतरतेच्या (अल्पतेच्या) भावामुळे.

Atiharatīti mukhadvāraṃ atikkamitvā harati. Taṃtaṃvijānananipphādakoti tassa tassa pariyesanādivisayassa, vijānanassa ca nipphādako. Yena hi payogena pariyesanādi nipphajjati, so tabbisayaṃ vijānanampi nipphādeti nāma hoti. Sammāpaṭipattinti dhammesu aviparītapaṭipattiṃ yathābhūtāvabodhaṃ.

“अतिहरती” (पुढे नेतो) म्हणजे मुखद्वाराचे उल्लंघन करून नेतो. “त्या त्या विज्ञानाचा निष्पादक” म्हणजे त्या त्या गवेषणा (शोध) इत्यादी विषयाचा आणि विज्ञानाचा (जाणिवेचा) निष्पादक (उत्पन्न करणारा). कारण ज्या प्रयोगाने (प्रयत्नाने) गवेषणा इत्यादी निष्पन्न होते, तो त्या विषयाचे विज्ञान देखील निष्पन्न करतो. “सम्यक् प्रतिपत्ती” म्हणजे धर्मांमध्ये अविपरीत (यथार्थ) प्रतिपत्ती, म्हणजेच यथाभूत ज्ञान (यथाभूत अवबोध).

Gamanepīti gamanapayogepi. Atiharaṇaṃ yathāṭhitasseva kāyassa icchitadesābhimukhakaraṇaṃ. Gamanaṃ desantaruppatti. Vakkhamānoti ‘‘abhikkante paṭikkanteti…pe… addhāgamanavasena kathito. Gate ṭhite nisinneti ettha vihāre cuṇṇikapāduddhārairiyāpathavasena kathito’’ti (vibha. aṭṭha. 523) vakkhamāno viseso.

“गमनातही” म्हणजे गमनाच्या प्रयोगातही (चालण्याच्या प्रयत्नातही). “अतिहरण” म्हणजे जसा आहे तसाच शरीर इच्छित दिशेकडे वळवणे. “गमन” म्हणजे दुसऱ्या ठिकाणी जाणे (देशांतर उत्पत्ती). “सांगितले जाईल” म्हणजे “पुढे जाण्यात, मागे येण्यात... पे... मार्गावरील गमनाच्या वशाने सांगितले आहे. चालताना, उभे असताना, बसताना येथे विहारात पाऊल उचलण्याच्या इरियापथाच्या (चर्यापथाच्या) वशाने सांगितले आहे” हा पुढे सांगितला जाणारा विशेष आहे.

Pavatteti caṅkamādīsu pavatte rūpārūpadhamme. Pariggaṇhantassa aniccādito.

“प्रवृत्त करतो” म्हणजे चंक्रमण इत्यादींमध्ये प्रवृत्त होणाऱ्या रूप आणि अरूप धर्मांना. अनित्य इत्यादी रूपाने ग्रहण करणाऱ्याचे.

Kāyikakiriyādinibbattakajavanaṃ phalūpacārena ‘‘kāyādikiriyāmaya’’nti vuttaṃ. Kiriyāsamuṭṭhitattāti pana kāraṇūpacārena.

कायिक क्रिया इत्यादींना उत्पन्न करणाऱ्या जवनाला फलोपचाराने “कायादी क्रियामय” असे म्हटले आहे. आणि “क्रियेने समुत्थित (उत्पन्न) झाल्यामुळे” हे कारणोपचाराने म्हटले आहे.

526. Kammaṭṭhānaupāsanassāti kammaṭṭhānabhāvanāya. Yogapathanti bhāvanāyoggakiriyāya pavattanamaggaṃ.

५२६. “कर्मस्थान उपासनेचे” म्हणजे कर्मस्थान भावनेचे. “योगपथ” म्हणजे भावनेला योग्य अशा क्रियेचा प्रवृत्ती मार्ग.

537. Kāyādīsūti kāyavedanācittadhammesu. Suṭṭhu pavattiyāti asubhānupassanādivasena pavattiyā. Niyyānasabhāvo sammāsatitā eva[Pg.185]. Upaṭṭhānanti satiṃ kiccato dasseti. Ettha ca yathāvutto pariggaho jāto etissāti pariggahitā, taṃ pariggahitaṃ niyyānabhūtaṃ satiṃ katvāti attho veditabbo.

५३७. “काया इत्यादींमध्ये” म्हणजे काय, वेदना, चित्त आणि धर्मांमध्ये. “चांगल्या प्रकारे प्रवृत्ती” म्हणजे अशुभानुपश्यना इत्यादींच्या वशाने प्रवृत्ती. “नैर्याणिक स्वभाव” म्हणजे सम्यक् स्मृतीच होय. “उपस्थान” म्हणजे स्मृतीला तिच्या कार्याच्या रूपाने दर्शवणे. आणि येथे सांगितल्याप्रमाणे जिचा परिग्रह झाला आहे ती “परिगृहीत”, त्या परिगृहीत नैर्याणिक स्मृतीला करून, असा अर्थ समजला पाहिजे.

542-3. Pakuppanaṃ idha vikārāpattibhāvo.

५४२-३. “प्रकोपण” म्हणजे येथे विकाराला प्राप्त होण्याचा भाव (विकार पावणे).

550. Tappaṭipakkhasaññāti thinamiddhapaṭipakkhasaññā. Sā atthato tadaṅgādivasena thinamiddhavinodanākārappavattā kusalavitakkasampayuttasaññā, tathābhūto vā cittuppādo saññāsīsena vuttoti veditabbo.

५५०. “त्याची प्रतिपक्ष संज्ञा” म्हणजे स्त्यान-मृद्ध (आळस आणि डुलकी) ची प्रतिपक्ष संज्ञा. ती अर्थतः तदंग इत्यादींच्या वशाने स्त्यान-मृद्ध दूर करण्याच्या आकाराने प्रवृत्त झालेली कुशल वितर्कसंप्रयुक्त संज्ञा आहे, किंवा तशा प्रकारचा चित्तोत्पाद “संज्ञा” या मुख्य शब्दाने सांगितला आहे, असे समजले पाहिजे.

553. Sārambhanti ārambhavantaṃ, sahārambhanti attho. Nirāvaraṇābhogā thinamiddhandhakāravigamena nirāvaraṇasamannāhārasaññā. Vivaṭā appaṭicchādanā.

५५३. “सारंभ” म्हणजे आरंभयुक्त, आरंभसहित असा अर्थ आहे. “निरावरण आभोग” म्हणजे स्त्यान-मृद्ध रूपी अंधकाराचा नाश झाल्यामुळे आवरणाने रहित असलेली समन्नाहार संज्ञा. “विवृत” म्हणजे न झाकलेली (उघडी).

564. Tattha tatthāti ‘‘iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hotī’’tiādīsu (vibha. 511).

५६४. “तेथे तेथे” म्हणजे “या प्रातिमोक्ष संवराने युक्त असतो” इत्यादींमध्ये.

588. Yathā kenaci nikkujjitaṃ ‘‘idaṃ nāmeta’’nti pakatiñāṇena na ñāyati, evaṃ sabbappakārena aviditaṃ nikkujjitaṃ viya hotīti āha ‘‘sabbathā aññātatā nikkujjitabhāvo’’ti. Niravasesaparicchindanābhāvoti duviññeyyatāya niravasesato paricchinditabbatābhāvo, paricchindikābhāvo vā. Ekadeseneva hi gambhīraṃ ñāyati.

५८८. ज्याप्रमाणे एखाद्याने पालथे घातलेले भांडे “हे अमुक आहे” असे सामान्य ज्ञानाने समजत नाही, त्याचप्रमाणे सर्व प्रकारे अज्ञात असलेले पालथ्या घातलेल्या भांड्यासारखे असते, म्हणून म्हटले आहे – “सर्व प्रकारे अज्ञात असणे हाच पालथा घातलेला भाव (निकुज्जितभाव) आहे.” “पूर्णपणे परिच्छिन्न न होणे” म्हणजे समजण्यास कठीण असल्यामुळे पूर्णपणे परिच्छिन्न न करता येणे, किंवा परिच्छेदकतेचा अभाव असणे. कारण एका अंशानेच ते गंभीर जाणवले जाते.

Ācikkhantītiādito paribyattaṃ kathenti. Desentīti upadisanavasena vadanti, pabodhenti vā. Paññāpentīti pajānāpenti, saṃpakāsentīti attho. Paṭṭhapentīti pakārehi asaṅkarato ṭhapenti. Vivarantīti vivaṭaṃ karonti. Vibhajantīti vibhattaṃ karonti. Uttānīkarontīti anuttānaṃ gambhīraṃ uttānaṃ pākaṭaṃ karonti. Ettha ca ‘‘paññāpentī’’tiādīhi chahi padehi atthapadāni dassitāni. ‘‘Ācikkhanti desentī’’ti pana dvīhi padehi byañjanapadānīti evaṃ atthabyañjanapadasampannāya uḷārāya pasaṃsāya pasaṃsanaṃ dasseti. Yaṃ panetesu atthabyañjanapadesu vattabbaṃ, taṃ nettiaṭṭhakathāyaṃ (netti. aṭṭha. 23 ādayo) vitthārato vuttameva, tasmā tattha vuttanayeneva veditabbaṃ.

‘आचिक्खन्ति’ (सांगतात) म्हणजे सुरुवातीपासून स्पष्ट करून सांगतात. ‘देसेन्ति’ (उपदेश करतात) म्हणजे उपदेशाच्या रूपाने सांगतात किंवा प्रबोधन करतात. ‘पञ्ञापेन्ति’ (प्रज्ञापित करतात) म्हणजे जाणवून देतात, स्पष्टपणे प्रकाशित करतात असा अर्थ आहे. ‘पट्ठपेन्ति’ (प्रस्थापित करतात) म्हणजे विविध प्रकारे संकर न करता (स्पष्टपणे) मांडतात. ‘विवरन्ति’ (विवृत करतात/उघडतात) म्हणजे उघडे करतात. ‘विभजन्ति’ (विभाजन करतात) म्हणजे विभागणी करतात. ‘उत्तानीकरोन्ति’ (उत्तान करतात) म्हणजे जे अनुत्तान (गूढ, गंभीर) आहे त्याला उत्तान (स्पष्ट, प्रकट) करतात. आणि येथे ‘पञ्ञापेन्ति’ इत्यादी सहा पदांद्वारे अर्थपदे दर्शविली आहेत. ‘आचिक्खन्ति देसेन्ति’ या दोन पदांद्वारे व्यंजनपदे दर्शविली आहेत; अशा प्रकारे अर्थ आणि व्यंजन पदांनी युक्त अशा उदार (महान) प्रशंसेने प्रशंसा दर्शविली आहे. या अर्थ आणि व्यंजन पदांच्या संदर्भात जे काही सांगायचे आहे, ते नेत्तिअट्ठकथेत (नेत्ति. अट्ठ. २३ इत्यादी) विस्ताराने सांगितलेच आहे, म्हणून तेथे सांगितलेल्या पद्धतीनेच ते समजून घ्यावे।

602. Ettheva [Pg.186] yojetabbaṃ tassa heṭṭhābhūmisamatikkamanamukhena bhūmivisesādhigamupāyadīpanato. Sabbatthāpīti ‘‘rūpasaññānaṃ samatikkamā, ākāsānañcāyatanaṃ samatikkammā’’ti sabbesupi samatikkamavacanesu.

६०२. येथेच त्याची योजना केली पाहिजे, कारण त्याच्या खालच्या भूमीचे अतिक्रमण करण्याच्या द्वारे विशिष्ट भूमीच्या प्राप्तीचा उपाय स्पष्ट केला आहे. ‘सब्बत्थापि’ (सर्वत्रही) म्हणजे ‘रूपसंज्ञांच्या अतिक्रमणाने, आकासानञ्चायतनाचे अतिक्रमण करून’ अशा सर्वच अतिक्रमणाच्या वचनांमध्ये (हाच अर्थ आहे)।

610. Taṃyeva ākāsaṃ phuṭaṃ viññāṇanti taṃyeva kasiṇugghāṭimākāsaṃ ‘‘ananta’’nti manasikārena phuṭaṃ pharitvā ṭhitaṃ paṭhamāruppaviññāṇaṃ ‘‘anantaṃ viññāṇa’’nti manasi karotīti attho. Dutiyavikappe pana sāmaññajotanā visese tiṭṭhatīti ‘‘phuṭa’’nti iminā viññāṇameva vuttanti phuṭaṃ viññāṇanti paṭhamāruppaviññāṇamāha. Tañhi ākāsassa sapharaṇakaviññāṇaṃ. Viññāṇenāti ca karaṇatthe karaṇavacanaṃ, tañca dutiyāruppaviññāṇaṃ vadatīti āha ‘‘viññāṇañcāyatanaviññāṇena manasi karotī’’ti. Tenāti paṭhamāruppaviññāṇena. Gahitākāranti anantapharaṇavasena gahitākāraṃ. Manasi karotīti dutiyāruppaparikammamanasikārena manasi karoti. Evanti yathāvuttākāraṃ kasiṇugghāṭimākāse paṭhamāruppaviññāṇena anantapharaṇavasena yo gahitākāro, taṃ manasi karontaṃyeva. Taṃ viññāṇanti taṃ dutiyāruppaviññāṇaṃ. Anantaṃ pharatīti ‘‘ananta’’nti pharati, tasmā dutiyoyevattho yuttoti. ‘‘Yañhī’’tiādinā yathāvuttamatthaṃ pākaṭaṃ karoti. Taṃpharaṇākārasahitanti tasmiṃ ākāse pharaṇākārasahitaṃ. Viññāṇanti paṭhamāruppaviññāṇaṃ.

६१०. ‘त्याच आकाशाला व्यापून असलेले विज्ञान’ म्हणजे त्याच कसिण-उद्घाटित आकाशाला ‘अनंत’ अशा मनसिकाराने व्यापून राहिलेल्या पहिल्या अरूप विज्ञानाला ‘अनंत विज्ञान’ असे मनसिकार करतो, असा अर्थ आहे. दुसऱ्या पर्यायात (विकल्पात) सामान्य प्रकाश हा विशेषात स्थित असतो, म्हणून ‘व्यापलेले’ याने विज्ञानालाच म्हटले आहे, म्हणून ‘व्यापलेले विज्ञान’ असे पहिल्या अरूप विज्ञानाला म्हटले आहे. कारण ते आकाशाला व्यापणारे विज्ञान आहे. ‘विज्ञानाने’ (विञ्ञाणेन) हे करण अर्थातील तृतीया विभक्तीचे वचन आहे, आणि ते दुसऱ्या अरूप विज्ञानाला सांगते, म्हणून म्हटले आहे— ‘विज्ञानानञ्चायतन विज्ञानाने मनसिकार करतो’. ‘त्याने’ म्हणजे पहिल्या अरूप विज्ञानाने. ‘ग्रहण केलेला आकार’ म्हणजे अनंत व्यापण्याच्या स्वरूपात ग्रहण केलेला आकार. ‘मनसिकार करतो’ म्हणजे दुसऱ्या अरूप भूमीच्या परिकर्म-मनसिकाराने मनसिकार करतो. ‘अशा प्रकारे’ म्हणजे वर सांगितलेल्या प्रकारे कसिण-उद्घाटित आकाशात पहिल्या अरूप विज्ञानाने अनंत व्यापण्याच्या स्वरूपात जो आकार ग्रहण केला आहे, त्याचा मनसिकार करत असतानाच. ‘त्या विज्ञानाला’ म्हणजे त्या दुसऱ्या अरूप विज्ञानाला. ‘अनंत व्यापतो’ म्हणजे ‘अनंत’ असे व्यापतो, म्हणून दुसराच अर्थ योग्य आहे. ‘यञ्हि’ (कारण जे) इत्यादींनी वर सांगितलेला अर्थ स्पष्ट केला आहे. ‘त्या व्यापण्याच्या आकारासह’ म्हणजे त्या आकाशात व्यापण्याच्या आकारासह. ‘विज्ञान’ म्हणजे पहिले अरूप विज्ञान।

615. Pubbeti dutiyāruppaparikammakāle. Yaṃ ‘‘anantaṃ viññāṇa’’nti manasi kataṃ, taṃyeva paṭhamāruppaviññāṇameva. Taṃyeva hi abhāveti. Ārammaṇātikkamavasena hi etā samāpattiyo laddhabbāti.

६१५. ‘पूर्वी’ म्हणजे दुसऱ्या अरूप भूमीच्या परिकर्म काळात. जे ‘अनंत विज्ञान’ असे मनसिकार केले गेले, ते पहिले अरूप विज्ञानच होय. कारण तो त्याचाच अभाव करतो (किंवा भावना करत नाही). आलंबनाच्या अतिक्रमणानेच या समापत्ती प्राप्त करून घ्यायच्या असतात।

Niddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

निर्देश-वर्णन समाप्त झाले।

Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुत्तन्त-भाजनीय-वर्णन समाप्त झाले।

2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā

२. अभिधम्म-भाजनीय-वर्णन

623. Catukkanaye dutiyajjhānameva yesaṃ vicāro oḷārikato na upaṭṭhāti, yesañca upaṭṭhāti, tesaṃ vasena dvidhā bhinditvā desitanti [Pg.187] catukkanayato pañcakanayo nīhatoti āha ‘‘uddhaṭānaṃyeva catunnaṃ…pe… dassanato cā’’ti.

६२३. चतुष्क पद्धतीमध्ये (चतुक्कनय) दुसरे ध्यानच, ज्यांना विचार स्थूल रूपाने उपस्थित होत नाही आणि ज्यांना उपस्थित होतो, त्यांच्या आधारे दोन भागात विभागून उपदेशिले आहे; म्हणून चतुष्क पद्धतीतून पंचक पद्धती काढली आहे, हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे— ‘उद्धतांचेच चार...पे... दर्शविल्यामुळे’।

Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

अभिधम्म-भाजनीय-वर्णन समाप्त झाले।

3. Pañhapucchakavaṇṇanā

३. पञ्हपुच्छक-वर्णन (प्रश्न-पृच्छक वर्णन)

640. Tīsūti paṭhamādīsu tīsu. Catukkanayena hi taṃ vuttaṃ. Evaṃkoṭṭhāsikāti appamāṇāti vuttā. Tenāha ‘‘lokuttarabhūtā evāti adhippāyo’’ti. Paricchinnākāsa…pe… catutthānaṃ vaṭṭavipassanāpādakattā ‘‘sabbatthapādakacatutthe saṅgahitānī’’ti vuttaṃ.

६४०. ‘तिन्हींमध्ये’ म्हणजे पहिल्या इत्यादी तिन्हींमध्ये. कारण ते चतुष्क पद्धतीने सांगितले आहे. ‘अशा भागांचे’ म्हणजे ‘अप्रमाण’ असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘लोकोत्तर स्वरूपच, असा अभिप्राय आहे’. परिच्छिन्न आकाश...पे... चौथ्या ध्यानांचे संसार-विपश्यनेला आधारभूत असल्यामुळे ‘सर्वत्र आधारभूत चौथ्या ध्यानात समाविष्ट आहेत’ असे म्हटले आहे।

Ayaṃ kathāti parittārammaṇādikathā. Heṭṭhimo ariyo uparimassa ariyassa lokuttaracittāni paṭivijjhituṃ na sakkotīti vuttaṃ ‘‘na ca…pe… sakkotī’’ti.

‘ही कथा’ म्हणजे परीत्त-आलंबन (मर्यादित आलंबन) इत्यादींची कथा. खालचा आर्य वरच्या आर्याच्या लोकोत्तर चित्तांना जाणू शकत नाही, हे सांगण्यासाठी म्हटले आहे— ‘आणि नाही...पे... शकत’।

‘‘Kiriyato dvādasanna’’nti ca pāṭho atthi. Saha vadati lokuttaraphalacatutthatāsāmaññenāti adhippāyo. Idha sabbasaddassa padesasabbavācibhāvato ekadesassa asambhavepi sabbatthapādakatā eva veditabbāti dassetuṃ ‘‘sabbattha…pe… daṭṭhabba’’nti āha. Paricchinnākāsakasiṇacatutthādīnīti ādi-saddena ānāpānacatutthādayo saṅgahitā. Navattabbatāyāti navattabbārammaṇatāya.

‘क्रिया चित्तांतून बारांचे’ असाही पाठ आहे. लोकोत्तर फल-चतुष्टयाच्या समानतेने एकत्र सांगतो, असा अभिप्राय आहे. येथे ‘सर्व’ हा शब्द एका भागाचा वाचक असल्यामुळे, एका भागाचा असंभव असला तरी सर्वत्र आधारभूतता आहेच असे समजावे, हे दर्शवण्यासाठी ‘सर्वत्र...पे... पाहावे’ असे म्हटले आहे. ‘परिच्छिन्न आकाश-कसिण चौथे ध्यान इत्यादी’ यातील ‘इत्यादी’ शब्दाने आनापान चौथे ध्यान इत्यादींचा संग्रह होतो. ‘अवक्तव्यतेमुळे’ म्हणजे अवक्तव्य आलंबन असल्यामुळे।

Nibbānañcāti vattabbaṃ tadārammaṇassāpi bahiddhārammaṇabhāvato.

‘आणि निर्वाण’ असे म्हटले पाहिजे, कारण त्याचे आलंबन देखील बाह्य आलंबनच असते।

‘‘Sasantānagatampī’’ti idaṃ rūpa-saddena, kamma-saddena ca sambandhitabbaṃ ‘‘sasantānagatampi apākaṭaṃ rūpaṃ dibbacakkhu viya sasantānagatampi apākaṭaṃ kammaṃ vibhāvetī’’ti. Pākaṭe pana sasantānagate rūpe, kamme ca abhiññāñāṇena payojanaṃ natthīti ‘‘apākaṭa’’nti visesetvā vuttaṃ.

‘स्वतःच्या संततीमध्ये असलेले देखील’ हा शब्द ‘रूप’ आणि ‘कर्म’ या शब्दांशी जोडला पाहिजे— ‘स्वतःच्या संततीमध्ये असलेले देखील अप्रकट रूप, दिव्य चक्षूप्रमाणे स्वतःच्या संततीमध्ये असलेले देखील अप्रकट कर्म स्पष्ट करते’. परंतु स्वतःच्या संततीमध्ये प्रकट असलेल्या रूपाच्या आणि कर्माच्या बाबतीत अभिज्ञा-ज्ञानाचे काही प्रयोजन नसते, म्हणून ‘अप्रकट’ असे विशेषण देऊन सांगितले आहे।

Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.

पञ्हपुच्छक-वर्णन समाप्त झाले।

Jhānavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

झानविभंग-वर्णन (ध्यानविभंग-वर्णन) समाप्त झाले।

13. Appamaññāvibhaṅgo

१३. अप्पमञ्ञाविभंग (अप्रमाणविभंग)

1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā

१. सुत्तन्त-भाजनीय-वर्णन

642. Disādesodhināti [Pg.188] ‘‘ekaṃ disa’’ntiādidisodhinā, vihāragāmanigamanagarajanapadarajjādidesodhinā ca. Sattodhināti ‘‘sabbā itthiyo, sabbe purisā, ariyā, anariyā’’tiādivasappavattena sattodhinā. Etassāti etassa padassa, padatthassa vā. Anuvattakanti adhikāravasena pavattakaṃ. Taṃ dvayanti tathā-saddo, iti-saddoti ubhayaṃ. ‘‘Tathā dutiya’’nti hi vutte ‘‘tathā-saddo yathā mettāsahagatena cetasā puratthimādīsu ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyampi disaṃ mettāsahagatena cetasā pharitvā viharatī’’ti imamatthaṃ dīpeti. Sesadvayepi eseva nayo. Yasmā itīti ayaṃ iti-saddo pakāratthe, evanti vuttaṃ hoti, tasmā ‘‘yathā mettāsahagatena cetasā ekaṃ, dutiyaṃ, tatiyaṃ, catutthaṃ disaṃ pharitvā viharati, evaṃ uddhaṃ, adho, tiriyaṃ mettāsahagatena cetasā pharitvā viharatī’’ti imamatthaṃ dīpeti. Tena vuttaṃ ‘‘mettā…pe… taṃ dvaya’’nti. Tassāti dvayassa. Pharaṇantarādiṭṭhānanti pharaṇato aññaṃ pharaṇantaraṃ, taṃ ādi yassa, taṃ pharaṇantarādi. Pharaṇantarañhetaṃ mettābhāvanāya, yadidaṃ vipulatā. Ādi-saddena bhummantarapaguṇabhāvādi gayhati, tassa pharaṇantarādino ṭhānaṃ ṭhānabhūto ‘‘vipulenā’’tiādinā vuccamāno mettābhāvanāviseso. Vuttappakāramattaparāmasanassa tassa dvayassa aṭṭhānaṃ anokāsoti. Iti katvā iminā kāraṇena na vuttaṃ taṃ dvayanti attho.

६४२. "दिशादेसोधिना" म्हणजे "एक दिशा" इत्यादी दिशांच्या मर्यादेने, आणि विहार, गाव, निगम, नगर, जनपद, राज्य इत्यादी देशांच्या मर्यादेने. "सत्तोधिना" म्हणजे "सर्व स्त्रिया, सर्व पुरुष, आर्य, अनार्य" इत्यादींच्या वशने प्रवृत्त होणाऱ्या प्राण्यांच्या मर्यादेने. "एतस्स" म्हणजे या पदाचा किंवा पदाच्या अर्थाचा. "अनुवत्तकं" म्हणजे अधिकाराच्या वशने प्रवृत्त होणारे. "तं द्वयं" म्हणजे 'तथा' शब्द आणि 'इति' शब्द हे दोन्ही. कारण "तथा दुतियं" असे म्हटले असता, "तथा-शब्द जसा मैत्रीयुक्त चित्ताने पूर्व इत्यादी दिशांपैकी एका दिशेला व्यापून विहरतो, तसेच दुसऱ्याही दिशेला मैत्रीयुक्त चित्ताने व्यापून विहरतो" हा अर्थ स्पष्ट करतो. उर्वरित दोन्हींमध्येही हाच नियम आहे. ज्याअर्थी 'इति' हा 'इति' शब्द प्रकार अर्थामध्ये आहे, 'अशा प्रकारे' असे म्हटले आहे, त्याअर्थी "जसे मैत्रीयुक्त चित्ताने पहिल्या, दुसऱ्या, तिसऱ्या, चौथ्या दिशेला व्यापून विहरतो, तसे वर, खाली, तिरके मैत्रीयुक्त चित्ताने व्यापून विहरतो" हा अर्थ स्पष्ट करतो. म्हणूनच म्हटले आहे - "मेत्ता...पे... तं द्वयं" (मैत्री...पे... ते दोन्ही). "तस्स" म्हणजे त्या दोन्हीचे. "फरणन्तरादिट्ठानं" म्हणजे व्यापण्यापेक्षा अन्य व्यापणे (फरणन्तर), ते आहे आदी ज्याचे, ते 'फरणन्तरादि'. मैत्रीभावनेचे हे अन्य व्यापणे आहे, जे 'विपुलता' आहे. 'आदि' शब्दाने भूमीचे अंतर, प्रगल्भता इत्यादी ग्रहण केले जाते, त्या फरणन्तरादीचे स्थान म्हणजे स्थानभूत असलेले "विपुलेन" इत्यादींनी सांगितले जाणारे मैत्रीभावनेचे वैशिष्ट्य. सांगितलेल्या प्रकाराचा केवळ निर्देश करणाऱ्या त्या दोन्हीचे अस्थान म्हणजे अनवकाश (जागा नसणे) आहे. असे करून या कारणाने 'ते दोन्ही' असे म्हटले नाही, हा अर्थ आहे.

643. Rāgassāti kāmarāgassa. Sinehassāti puttasinehādisinehassa. Vipattiyāti rāgasinehasaṅkhātāya mettābhāvanāya vipattiyā vināsassa. Anuppattito hirottappabalena anuppajjanato.

६४३. "रागस्स" म्हणजे कामरागाचा. "सिनेहस्स" म्हणजे पुत्रस्नेह इत्यादी स्नेहाचा. "विपत्तिया" म्हणजे राग आणि स्नेह म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या मैत्रीभावनेच्या विपत्तीचा (नाशाचा). "अनुप्पत्तितो" म्हणजे ह्री (लाज) आणि ओत्तप्प (भय) यांच्या बलाने उत्पन्न न होण्यामुळे.

645. Adhimuñcitvāti bhāvanācittaṃ ārammaṇe suṭṭhu vissajjetvā, taṃ panettha adhimuccanaṃ yasmā pharaṇavaseneva hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘suṭṭhu pasāretvā’’ti. Yasmā pana ārammaṇe suṭṭhu asaṃsappanavaseneva taṃ mettābhāvanāya adhimuccanaṃ hoti, tasmā ‘‘balavatā vā adhimokkhena adhimuccitvā’’ti ca vuttaṃ.

६४५. "अधिमुञ्चित्वा" म्हणजे भावनाचित्ताला आलंबनामध्ये चांगल्या प्रकारे सोडून (एकाग्र करून), आणि येथे ते अधिमुच्चन (अधिमुक्ती) ज्याअर्थी व्यापण्याच्या वशनेच होते, म्हणून "चांगल्या प्रकारे पसरवून" असे म्हटले आहे. परंतु ज्याअर्थी आलंबनामध्ये चांगल्या प्रकारे संकोच न पावण्याच्या वशनेच ती मैत्रीभावनेची अधिमुक्ती होते, म्हणून "किंवा बलवान अधिमोक्षाने अधिमुच्चित होऊन" असेही म्हटले आहे.

648. Etesaṃ [Pg.189] padānaṃ sabbena sakalena disādesādibhedena avadhinā. Sabbāvadhidisādipharaṇākārehīti sabbāvadhibhūtadisādesapuggalapharaṇappakārehi.

६४८. या पदांच्या सर्व, संपूर्ण दिशा-देश इत्यादींच्या भेदाने असलेल्या मर्यादेने. "सब्बावधिदिसादिफरणआकारेहि" म्हणजे सर्व मर्यादाभूत दिशा, देश आणि पुद्गलांच्या (व्यक्तींच्या) व्यापण्याच्या प्रकारांनी.

650. Vighātavasenāti vikkhambhanavasena.

६५०. "विघातवसेन" म्हणजे विष्कंभन (दडपून टाकणे/नष्ट करणे) च्या वशने.

Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुत्तन्तभाजनीयवर्णना समाप्त झाली.

3. Pañhapucchakavaṇṇanā

३. पञ्हपुच्छकवर्णना

699. Kathitānaṃ kusalādidhammānaṃ. Imasmiṃ pana appamaññāvibhaṅge kathitā appamaññā, tā ca sabhāvato lokiyā eva, na khandhavibhaṅgādīsu kathitā khandhādayo viya lokuttarāpīti ekaṃsato sabbāsaṃ appamaññānaṃ lokiyabhāvameva dīpetuṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘imasmiṃ panā’’tiādi vuttanti imamatthaṃ dassento āha ‘‘imasmiṃ pana…pe… hotī’’ti.

६९९. सांगितलेल्या कुशल इत्यादी धर्मांचे. परंतु या अप्पमञ्ञाविभंगात (अप्रमाणविभंगात) सांगितलेल्या ज्या अप्पमञ्ञा (अप्रमाण भावना) आहेत, त्या स्वभावाने लौकिकच आहेत, खंधविभंगात (स्कंधविभंगात) सांगितलेल्या स्कंधांप्रमाणे लोकोत्तर नाहीत, हे निश्चितपणे सर्व अप्पमञ्ञांचे लौकिकत्वच दर्शवण्यासाठी अट्ठकथेमध्ये "इमस्मिं पना" इत्यादी म्हटले आहे, हा अर्थ दाखवताना "इमस्मिं पन...पे... होति" असे म्हटले आहे.

Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.

पञ्हपुच्छकवर्णना समाप्त झाली.

Appamaññāvibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

अप्पमञ्ञाविभंगवर्णना समाप्त झाली.

14. Sikkhāpadavibhaṅgo

१४. सिक्खापदविभंग (शिक्षापदविभंग)

1. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā

१. अभिधम्मभाजनीयवर्णना

703. Sikkhāsaṅkhātānaṃ [Pg.190] kusaladhammānaṃ pañca sīlaṅgāni nissayabhāvena vā patiṭṭhā siyuṃ, upanissayabhāvena vāti tadubhayaṃ dassento āha ‘‘sampayogavasena, upanissayavasena ca okāsabhāvenā’’ti.

७०३. 'सिक्खा' (शिक्षा) म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या कुशल धर्मांचे पाच शील-अंग हे निश्रयभावाने (आश्रयभावाने) किंवा प्रतिष्ठा असावेत, अथवा उपनिश्रयभावाने असावेत, हे दोन्ही दर्शवताना "संप्रयोगवशने आणि उपनिश्रयवशने अवकाशभावाने" असे म्हटले आहे.

704. ‘‘Kammapathā evā’’ti niyamassa katattā vuttaṃ ‘‘asabbasādhāraṇesū’’ti. Na hi sakkā indriyādisādhāraṇakoṭṭhāsavasena niyamaṃ kātuṃ. Kammapathakoṭṭhāsikā eva, na jhānādikoṭṭhāsikā. Kammapathabhāvena āgatanti vadanti, duggatiyā, tattha uppajjanadukkhassa ca pavattiupāyabhāvatoti adhippāyo. Assa surāpānassa. Upakārakattaṃ sabbesaṃ. Sabhāgattaṃ micchācārassa.

७०४. "कम्मपथा एव" (कर्मपथच) असा नियम केल्यामुळे "असव्वसाधारणेसु" (असर्वसाधारणांमध्ये) असे म्हटले आहे. कारण इंद्रिय इत्यादींच्या साधारण भागाच्या वशने नियम करणे शक्य नाही. ते केवळ कर्मपथाच्या भागाचेच आहेत, ध्यानादी भागाचे नाहीत. कर्मपथभावाने आलेले आहे असे म्हणतात, दुर्गतीचे आणि तेथे उत्पन्न होणाऱ्या दुःखाच्या प्रवृत्तीचे उपायभूत असल्यामुळे, असा अभिप्राय आहे. "अस्स" म्हणजे या सुरापानाचा (मद्यपानाचा). सर्वांना उपकारक असणे. मिच्छाचाराशी (व्यभिचाराशी) समान असणे.

Tathāgahitasaṅkhārārammaṇatāyāti ‘‘sattaṃ avaharāmi, satte vippaṭipajjāmī’’tiādinā sattākārena gahitasaṅkhārārammaṇatāya, na pana sattapaññattiārammaṇatāyāti adhippāyo. ‘‘Pañca sikkhāpadā’’tiādinā tamevatthaṃ vivarati.

"तथागहितसङ्खारारम्मणताय" म्हणजे "मी प्राण्याला हरण करतो, प्राण्यांच्या बाबतीत गैरवर्तन करतो" इत्यादी प्रकारे ग्रहण केलेल्या संस्कारांच्या आलंबनत्वामुळे, परंतु प्राण्यांच्या प्रज्ञप्तीच्या (संकल्पनेच्या) आलंबनत्वामुळे नाही, असा अभिप्राय आहे. "पञ्च सिक्खापदानि" इत्यादींनी तोच अर्थ स्पष्ट करतात.

Tassa tassāti yassa yassa byasanatthāya. Sayaṃ vā usuādiṃ khipati, opātakhaṇanādiṃ karoti, tādisaṃ mantaṃ parijappati, kammajaiddhiṃ vaḷañjeti, aññena vā taṃ sabbaṃ kāretīti āha ‘‘nissaggiya…pe… dve eva gahitā’’ti.

"तस्स तस्स" म्हणजे ज्याच्या ज्याच्या विनाशासाठी. स्वतः किंवा बाण इत्यादी फेकतो, खड्डा खणणे इत्यादी करतो, तशा प्रकारचा मंत्र जपतो, कर्मज ऋद्धीचा वापर करतो, किंवा दुसऱ्याकडून ते सर्व करवून घेतो, म्हणून "निस्सग्गिय...पे... दोनच ग्रहण केले आहेत" असे म्हटले आहे.

Yadipi koṭṭhāsavāre virati sarūpena nāgatā ‘‘yevāpanā’’tveva vuttā, bhajāpiyamānā pana maggabhāvaṃyeva bhajatīti āha ‘‘viratisīlaṃ pana maggakoṭṭhāsika’’nti. Sesasīlānanti sesaavītikkantasīlānaṃ.

जरी कोठ्ठासवारामध्ये (भागांच्या वारात) विरती (विरती शील) स्वतःच्या रूपाने आलेली नाही, केवळ "येवापना" (किंवा जे काही) असेच म्हटले आहे, तरी विभागली जात असताना ती मार्गभावालाच प्राप्त होते, म्हणून "विरतीशील हे मार्गाच्या भागाचे आहे" असे म्हटले आहे. "सेससीलानं" म्हणजे उर्वरित उल्लंघन न केलेल्या शीलांचे.

712. Abhabbaṭṭhānāti pāṇātipātādayo. Yathā pāṇātipātādayo verahetutāya veraṃ, evaṃ tadaññepi akusalāti vuttaṃ ‘‘taṃsabhāgatāya verabhūtāna’’nti. Viratīnaṃ uppatti na na bhavissati sekkhānanti yojanā. ‘‘Akusalasamuṭṭhitāni cā’’tiādināpi sekkhānaṃ ubhayena viratisabbhāvaṃyeva vibhāveti. Tassattho – yāni akusalasamuṭṭhitāni kāyakammādīni, tāni tesaṃ sekkhānaṃ kāyaduccaritādīnīti verāniyeva[Pg.191], tehi verehi tesaṃ sekkhānaṃ viratiyo sambhavantiyeva. Yatoti yasmā pāṇātipātādiviramitabbanippariyāyaverābhāvepi kāyaduccaritādiveramattato sekkhānaṃ viratisambhavato. Naphalabhūtassāpīti yathā phalassa maggapaṭibimbabhūtattā maggasadisaṃ sattaaṭṭhaṅgikatā siyā, evaṃ aphalabhūtassāpi sakadāgāmimaggādikassa yato viratisambhavato aṭṭhaṅgikatā hoti, aññathā pañcaṅgiko eva siyāti adhippāyo.

७१२. "अभब्बट्ठाना" म्हणजे प्राणातिपात (जीवहिंसा) इत्यादी. ज्याप्रमाणे प्राणातिपात इत्यादी वैराचे हेतू असल्यामुळे वैर आहेत, त्याचप्रमाणे त्याव्यतिरिक्त इतर अकुशलही वैर आहेत, म्हणून "त्यांच्या समानतेमुळे वैरभूत असलेल्यांचे" असे म्हटले आहे. शैक्षांना (सेक्खांना) विरतीची उत्पत्ती होणार नाही असे नाही, अशी योजना आहे. "अकुसलसमुट्ठितानि च" इत्यादींनी देखील शैक्षांच्या दोन्ही प्रकारच्या विरतीचे अस्तित्वच स्पष्ट करतात. त्याचा अर्थ असा - जी अकुशलसमुत्थित कायकर्म इत्यादी आहेत, ती त्या शैक्षांची कायदुश्चरित इत्यादी असल्यामुळे वैरच आहेत, त्या वैरांपासून त्या शैक्षांच्या विरती संभवतातच. "यतो" म्हणजे ज्याअर्थी प्राणातिपात इत्यादींपासून विरमित होण्याच्या मुख्य वैराच्या अभावी देखील कायदुश्चरित इत्यादींपासून केवळ विरमित होण्यामुळे शैक्षांची विरती संभवते. "नफलभूतस्सापि" म्हणजे ज्याप्रमाणे फल हे मार्गाचे प्रतिबिंब असल्यामुळे मार्गासारखे सात किंवा आठ अंगांचे असावे, त्याचप्रमाणे फलभूत नसलेल्या सकदागामी मार्ग इत्यादींचे देखील ज्याअर्थी विरती संभवण्यामुळे अष्टांगिकत्व होते, अन्यथा ते केवळ पंचंगिकच झाले असते, असा अभिप्राय आहे.

Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

अभिधम्मभाजनीयवर्णना समाप्त झाली.

2. Pañhapucchakavaṇṇanā

२. पञ्हपुच्छकवर्णना

714. Yathāviramitabbatoti yo yo pāṇātipātādi viramitabbo, tato virativasena.

७१४. "यथाविरमितब्बतो" म्हणजे ज्या ज्या प्राणातिपात इत्यादींपासून विरमित व्हायचे आहे, त्यापासून विरतीच्या वशने.

Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.

पञ्हपुच्छकवर्णना समाप्त झाली.

Sikkhāpadavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

सिक्खापदविभंगवर्णना समाप्त झाली.

15. Paṭisambhidāvibhaṅgo

१५. पटिसम्भिदाविभंग (प्रतिसंभिदाविभंग)

1. Suttantabhājanīyaṃ

१. सुत्तन्तभाजनिय

1. Saṅgahavāravaṇṇanā

१. संगहवारवण्णना (संगहवाराचे स्पष्टीकरण)

718. ‘‘Eseva [Pg.192] nayo’’ti dhammādīsu kato atideso saṅkhepato tesaṃ dassanaṃ hotīti āha ‘‘saṅkhepena dassetvā’’ti. Tesaṃ niruttipaṭibhānānaṃ visayā tabbisayā, tesaṃ, niruttipaṭibhānavisayabhūtānanti attho. Paccayuppannādibhedehīti paccayuppannanibbānabhāsitatthādibhedehi.

७१८. “हाच नियम आहे” (एसेव नयो) असे धम्मादींमध्ये जे लागू केले आहे, ते थोडक्यात त्यांचे दर्शन घडवते, म्हणून “थोडक्यात दर्शवून” (संखेपेन दस्सेत्वा) असे म्हटले आहे. त्या निरुत्ती आणि पटिभानाचे जे विषय आहेत ते ‘तद्विषय’ (तब्बिसया) होत; म्हणजेच, ‘त्या निरुत्ती आणि पटिभानाचे विषय बनलेल्यांचे’ असा अर्थ आहे. ‘पच्चयुप्पन्न (प्रत्ययोत्पन्न) इत्यादी भेदांद्वारे’ म्हणजे पच्चयुप्पन्न, niब्वान (निर्वाण), भाषित अर्थ इत्यादी भेदांद्वारे.

Dukkhahetuphalajātādidhammajarāmaraṇāni dukkhādīni. Saccahetudhammapaccayākāravāresu dukkhasamudayādipariyāyena āgato phalanibbattako hetu, saccapaccayākāravāresu ariyamaggo, pariyattivāre bhāsitaṃ, abhidhammabhājanīye kusalaṃ, akusalanti evaṃ pāḷiyaṃ vuttānaṃyeva vasena pañca dhammā veditabbāti imamatthamāha ‘‘tathā dhammā cā’’ti iminā.

दुःख, हेतू, फल, उत्पन्न झालेले धर्म, जरा आणि मरण इत्यादी म्हणजे ‘दुःखादी’ होत. सच्च (सत्य), हेतू, धम्म आणि पच्चयाकार (प्रत्ययाकार) वारांमध्ये दुःखसमुदय इत्यादी पर्यायाने आलेला, फळ उत्पन्न करणारा हेतू; सच्च आणि पच्चयाकार वारांमध्ये अरियमग्ग (आर्यमार्ग); परियत्ति वारात भाषित केलेले; आणि अभिधम्मभाजनियात कुसल व अकुसल; अशा प्रकारे पाळीमध्ये सांगितलेल्यांच्याच आधारे पाच धम्म जाणावेत, हा अर्थ “तसेच धम्म सुद्धा” (तथा धम्मा चा) याद्वारे स्पष्ट केला आहे.

Nibbattakahetuādīnanti nibbattakasampāpakañāpakānaṃ. Purimoti pavattanattho. Tasminti magge. Pacchimoti pāpanattho daṭṭhabbo.

‘उत्पन्न करणारा हेतू इत्यादींचे’ म्हणजे उत्पन्न करणारे, प्राप्त करून देणारे आणि ज्ञापक (जाणून देणारे) यांचे. ‘पूर्वीचा’ म्हणजे प्रवृत्तीचा अर्थ असणारा. ‘त्यामध्ये’ म्हणजे मार्गामध्ये. ‘नंतरचा’ म्हणजे प्राप्तीचा अर्थ असणारा समजावा.

Aviparītaniruttīti buddhādīhi āciṇṇā tassa tassa atthassa vācakabhāve niruḷhā yāthāvanirutti. Yasmā viññattivikārasahito saddo paññattīti attano adhippāyo, tasmā paramatato taṃ dassento ‘‘avacanabhūtāyā’’ti visesetvā ‘‘keci vaṇṇayantī’’ti āha. Evaṃ satīti evaṃ niruttiyā paññattibhāve sati. Paññatti abhilapitabbāti āpajjatīti vutte, hotu, ko doso tassā vacanīyabhāvatoti kadāci vadeyyāti āsaṅkanto āha ‘‘na ca vacanato…pe… uccāretabbaṃ atthī’’ti. Tesaṃ atthadhammānaṃ. Na vacananti avacanaṃ avacanasabhāvaṃ. Evaṃpakāranti evaṃvidhaṃ evaṃ niyataliṅgavisesajotanākāraṃ.

‘अविपरीत निरुत्ती’ म्हणजे बुद्ध इत्यादींनी आचरलेली, त्या त्या अर्थाच्या वाचकभावात रूढ झालेली यथार्थ निरुत्ती होय. ज्याअर्थी विज्ञाप्ती-विकारासह असलेला शब्द ही ‘पण्णत्ती’ (प्रज्ञप्ती) आहे, असा स्वतःचा अभिप्राय आहे, म्हणून परमार्थतः ते दर्शवताना “अवाचनिक असलेल्या” (अवचनभूताय) असे विशेषण देऊन “काही जण वर्णन करतात” असे म्हटले आहे. ‘असे असताना’ म्हणजे अशा प्रकारे निरुत्ती ही पण्णत्ती रूप असताना. ‘पण्णत्ती ही बोलली जाण्यायोग्य आहे’ असा प्रसंग येतो असे म्हटले असता, ‘असू दे, तिच्या बोलण्यायोग्य असण्यात काय दोष आहे?’ असे कोणी कधी म्हणू नये, अशी शंका घेऊन “आणि वचनाने...पे... उच्चारण्यासारखे काही नाही” असे म्हटले आहे. ‘त्या’ अर्थ आणि धम्मांचे. ‘वचन नसणे’ म्हणजे अवचन, जे अवचन-स्वभावाचे आहे. ‘अशा प्रकारची’ म्हणजे अशा प्रकारची, अशा निश्चित लिंगविशेषाला प्रकट करणारी.

Paratoti [Pg.193] parabhāge anantaramanodvāre. Saddaggahaṇānusārena gahitāya nāmaniruttiyaṃ niruttipaṭisambhidā pavattatīti vadanti. Yadi evaṃ kasmā pāḷiyaṃ ‘‘niruttipaṭisambhidā paccuppannārammaṇā’’ti vuttāti āha ‘‘nirutti…pe… sandhāya vutta’’nti. Pacchā jānananti saddaggahaṇuttarakālaṃ nāmaniruttiyā jānanaṃ. Evanti evaṃ saddaggahaṇato pacchā nāmaniruttiṃ ārabbha pavattaṃ ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidāti gayhamāne. Evaṃ niruttiyā nāmapaññattipakkhe pāḷiyā, aṭṭhakathāya ca virodhaṃ dassetvā saddapakkhe tadabhāvaṃ dassento ‘‘yathā panā’’tiādimāha. Taṃtaṃsaddavibhāvakanti yathā tassa tassa saddappabhedanicchayassa paccayabhūtaṃ dibbasotañāṇaṃ saddārammaṇameva taṃ taṃ saddaṃ vibhūtaṃ karoti, evaṃ niruttippabhedanicchayassa paccayabhūtaṃ niruttisaddārammaṇameva niruttipaṭisambhidāñāṇaṃ taṃ vibhūtaṃ karotīti tassa paccuppannārammaṇatā vuttā. Saddaṃ pana vibhāventaṃ ekantato saddūpanibandhaṃ paññattimpi vibhāvetiyeva, yato sabhāvāsabhāvavisesavibhāvanaṃ sampajjati. Aññathā hi saddamattaggahaṇe visesāvabodho eva na siyāti porāṇā paññattivibhāvanampi tassa icchanti. Taṃvibhāvakanti niruttisaddavibhāvakaṃ. Na pāḷivirodho hotīti yadipi abhidhammabhājanīye ‘‘yāya niruttiyā tesaṃ dhammānaṃ paññatti hotī’’ti (vibha. 727) vuttaṃ, tampi sabhāvaniruttisaddena dhammānaṃ pabodhanameva sandhāya vuttaṃ, na tabbinimuttaṃ paññattinti ‘‘niruttisaddārammaṇā niruttipaṭisambhidā’’ti vuccamāne pāḷiyā virodho na hotīti attho. ‘‘Paccavekkhantassā’’ti vuttattā saddaṃ gahetvā pacchā gahitāya paññattiyā paccavekkhaṇena bhavitabbanti āsaṅkeyyāti tadāsaṅkānivattanatthamāha ‘‘taṃ sabhāvaniruttiṃ saddaṃ ārammaṇaṃ katvā’’tiādi. Sabhāvaniruttiṃ vibhāventaṃyevāti sabhāvaniruttivisayassa sammohassa pageva viddhaṃsitattā atthasādhanavasena abhiññāñāṇaṃ viya taṃ vibhāventameva pavattati. Tenāha ‘‘niruttiṃ bhindantaṃ paṭivijjhantameva uppajjatī’’ti. Pabhedagamanañcettha anavasesato niruttivibhāgajānanaṃ. Tathā sesesu. Sakkaṭanāmādīti sakkaṭavasena vuttanāmākhyātādi. Nipātapadaṃ nāmādipadāni viya atthaṃ na vadati, atha kho byañjeti jotetīti ‘‘byañjana’’nti vuttaṃ nipātapadaṃ.

‘दुसऱ्या’ म्हणजे दुसऱ्या भागात, लगेचच नंतरच्या मनोद्वारावर. शब्दाच्या ग्रहणाच्या अनुषंगाने ग्रहण केलेल्या नामनिरुत्तीमध्ये ‘निरुत्तिपटिसम्भिदा’ प्रवृत्त होते, असे म्हणतात. जर असे आहे, तर पाळीमध्ये “निरुत्तिपटिसम्भिदा ही वर्तमान-आरंबण (पच्चुप्पन्न-आरम्मणा) आहे” असे का म्हटले आहे? म्हणून “निरुत्ती...पे... संदर्भात म्हटले आहे” असे सांगितले आहे. ‘नंतर जाणणे’ म्हणजे शब्द ग्रहण केल्यानंतरच्या काळात नामनिरुत्तीद्वारे जाणणे. ‘अशा प्रकारे’ म्हणजे अशा प्रकारे शब्द ग्रहण केल्यानंतर नामनिरुत्तीला अनुसरून प्रवृत्त झालेले ज्ञान हे ‘निरुत्तिपटिसम्भिदा’ आहे, असे मानले असता. अशा प्रकारे निरुत्तीच्या नाम-पण्णत्ती पक्षाबाबत पाळी आणि अट्ठकथा यांच्यातील विरोध दर्शवून, शब्द-पक्षाबाबत त्याचा अभाव दर्शवताना “परंतु ज्याप्रमाणे...” इत्यादी म्हटले आहे. ‘त्या त्या शब्दाला स्पष्ट करणारे’ म्हणजे ज्याप्रमाणे त्या त्या शब्दाच्या भेदाच्या निश्चयाला कारणीभूत असणारे दिव्यश्रोतज्ञान हे शब्द-आरंबण होऊनच त्या त्या शब्दाला स्पष्ट करते, त्याचप्रमाणे निरुत्तीच्या भेदाच्या निश्चयाला कारणीभूत असणारे निरुत्ति-शब्द-आरंबण असलेलेच निरुत्तिपटिसम्भिदाज्ञान त्याला स्पष्ट करते, म्हणून त्याची वर्तमान-आरंबणता सांगितली आहे. परंतु शब्दाला स्पष्ट करताना, ते एकांताने शब्दाशी संबंधित असलेल्या पण्णत्तीलाही स्पष्ट करतेच, ज्यायोगे स्वभाव आणि अस्वभाव यांच्यातील विशेषाचे स्पष्टीकरण प्राप्त होते. कारण अन्यथा केवळ शब्दाचे ग्रहण केल्यास विशेष बोध होणारच नाही, म्हणून प्राचीन आचार्य त्याच्या पण्णत्तीचे स्पष्टीकरणही मान्य करतात. ‘त्याला स्पष्ट करणारे’ म्हणजे निरुत्ति-शब्दाला स्पष्ट करणारे. ‘पाळीशी विरोध होत नाही’ कारण जरी अभिधम्मभाजनियात “ज्या निरुत्तीने त्या धम्मांची पण्णत्ती होते” असे म्हटले असले, तरी ते देखील स्वभाव-निरुत्ति शब्दाने धम्मांचे प्रबोधन करण्याच्या संदर्भातच म्हटले आहे, त्यापासून मुक्त असलेल्या पण्णत्तीच्या संदर्भात नाही; म्हणून “निरुत्ति-शब्द-आरंबण असलेली निरुत्तिपटिसम्भिदा” असे म्हटले असता पाळीशी विरोध होत नाही, असा अर्थ आहे. “प्रत्यवेक्षण करणाऱ्याचे” असे म्हटल्यामुळे, शब्द ग्रहण करून नंतर ग्रहण केलेल्या पण्णत्तीचे प्रत्यवेक्षण झाले पाहिजे, अशी शंका येऊ नये म्हणून त्या शंकेचे निवारण करण्यासाठी “त्या स्वभाव-निरुत्ति शब्दाला आरंबण करून...” इत्यादी म्हटले आहे. ‘स्वभाव-निरुत्तीला स्पष्ट करणारेच’ म्हणजे स्वभाव-निरुत्तीच्या विषयासंबंधीचा संमोह आधीच नष्ट झालेला असल्यामुळे, अर्थ सिद्ध करण्याच्या हेतूने अभिज्ञा-ज्ञानाप्रमाणे त्याला स्पष्ट करतच प्रवृत्त होते. म्हणूनच म्हटले आहे: “निरुत्तीचा भेद करत, तिचा वेध घेतच उत्पन्न होते.” आणि येथे ‘प्रभेदगमन’ म्हणजे निरुत्तीच्या विभागांचे पूर्णपणे ज्ञान होणे होय. उर्वरित बाबतीतही तसेच समजावे. ‘सक्कठ (संस्कृत) नाम इत्यादी’ म्हणजे सक्कठ भाषेनुसार सांगितलेले नाम, आख्यात इत्यादी. निपातपद हे नाम इत्यादी पदांप्रमाणे अर्थ सांगत नाही, तर ते व्यक्त करते, प्रकाशित करते, म्हणून निपातपदाला “व्यंजन” असे म्हटले आहे.

Bodhi [Pg.194] ñāṇaṃ maṇḍabhūtaṃ etthāti bodhimaṇḍo, mahābodhiṭṭhānaṃ. Tenāha ‘‘paṭhamābhisambuddhaṭṭhāne’’ti. Aññena pakārenāti uggahādippakārena.

बोधी म्हणजे ज्ञान, जे येथे सारभूत झाले आहे, म्हणून तो ‘बोधिमंड’ म्हणजेच महाबोधीचे स्थान होय. म्हणूनच “प्रथम अभिसंबुद्ध झालेल्या स्थानी” असे म्हटले आहे. ‘दुसऱ्या प्रकारे’ म्हणजे उद्ग्रहण (ग्रहण करणे) इत्यादी प्रकारे.

Aññathā hontīti purisayuge purisayuge ekadesena parivattantā kālantare aññākārā bhavanti. Vinassantīti taṃtaṃbhāsānaṃ manussānaṃ vināsena na paññāyanti, manussānaṃ duruggahaṇādinā katthaci kadāci parivattantīpi brahmalokādīsu yathāsabhāveneva avaṭṭhānato na sabbattha, sabbadā, sabbathā ca parivattati. Tenāha ‘‘kappavināsepi tiṭṭhatiyevā’’ti. Etassa niruttipaṭisambhidāñāṇassa.

‘वेगळ्या होतात’ म्हणजे पिढ्यानपिढ्या अंशतः बदलत जाऊन कालांतराने त्या वेगळ्या स्वरूपाच्या होतात. ‘नष्ट होतात’ म्हणजे त्या त्या भाषा बोलणाऱ्या माणसांच्या विनाशाने त्या ज्ञात राहत नाहीत; माणसांच्या कठीण ग्रहणामुळे कधी कुठे बदलत असल्या तरी, ब्रह्मलोक इत्यादींमध्ये त्या आपल्या मूळ स्वभावानेच टिकून राहत असल्यामुळे त्या सर्व ठिकाणी, सर्व काळी आणि सर्व प्रकारे बदलत नाहीत. म्हणूनच “कल्पविनाशाच्या वेळीही ती टिकूनच राहते” असे म्हटले आहे. हे या निरुत्तिपटिसम्भिदाज्ञानाचे (वर्णन आहे).

Atthādīsu ñāṇanti atthapaṭisambhidādi. Atthadhammaniruttivasena tīsu. Atthadhammaniruttipaṭibhānavasena catūsupi vā. Atthadhammādinā attanā jotetabbena saha atthenāti sātthakāni. Sabbo atthadhammādiko attho visayabhūto etassa ñāṇassa atthīti sabbatthakaṃ. Sabbasmiṃ atthādike visaye khittaṃ attano paccayehi ṭhapitaṃ pavattitaṃ. Arahattappattiyā visadā honti paṭipakkhadhammānaṃ sabbaso viddhaṃsitattā. Pañcannanti adhigamapariyattisavanaparipucchāpubbayogānaṃ. Yathāyoganti yaṃ yaṃ yassa puggalassa visadatāya yujjati, tathā yojetabbaṃ.

‘अर्थ इत्यादींमधील ज्ञान’ म्हणजे अर्थपटिसम्भिदा इत्यादी. अर्थ, धम्म आणि निरुत्तीच्या रूपाने तिन्हींमध्ये; किंवा अर्थ, धम्म, निरुत्ती आणि पटिभान यांच्या रूपाने चारींमध्ये. स्वतः प्रकाशित करावयाच्या अर्थ, धम्म इत्यादी अर्थासह असल्यामुळे ती ‘सार्थक’ आहेत. सर्व अर्थ, धम्म इत्यादी अर्थ या ज्ञानाचा विषय बनलेला आहे, म्हणून ते ‘सर्वार्थक’ आहे. सर्व अर्थ इत्यादी विषयांमध्ये प्रक्षिप्त केलेले, स्वतःच्या प्रत्ययांद्वारे स्थापित केलेले आणि प्रवृत्त केलेले. अरहंतपद प्राप्तीमुळे ती स्पष्ट होतात, कारण विरोधी धर्मांचा पूर्णपणे नाश झालेला असतो. ‘पाचांचे’ म्हणजे अधिगम, परियत्ति, श्रवण, परिपुच्छा आणि पूर्वयोग यांचे. ‘यथायोग्य’ म्हणजे ज्या व्यक्तीच्या स्पष्टतेसाठी जे जे योग्य असेल, ते त्याप्रमाणे योजावे.

Paripucchāhetu pavattā kathā paripucchāti vuttāti āha ‘‘pucchāya…pe… paripucchāti vuttā’’ti.

परिपुच्छेच्या (प्रश्न विचारण्याच्या) हेतूने प्रवृत्त झालेली चर्चा म्हणजे ‘परिपुच्छा’ होय, असे सांगण्यासाठी “प्रश्नाद्वारे...पे... परिपुच्छा असे म्हटले आहे” असे सांगितले आहे.

Tehīti maggehi. Paṭilābho nāma pubbayogasampattiyā atthādivisayassa sammohassa samucchindanaṃ, taṃ pana maggakiccamevāti āha ‘‘so lokuttaro’’ti. Atthādīnaṃ pabhedato sallakkhaṇavibhāvanavavatthāpanā yathārahaṃ parittakusalamahākiriyacittavasena hotīti vuttaṃ ‘‘pabhedo kāmāvacaro’’ti. Yathā pubbayogo adhigamassa balavapaccayo sabhāvahetubhāvato, na tathā pabhedassa asabhāvahetutāya, paramparapaccayatāya cāti adhippāyo. Pariyattiādīnaṃ pabhedassa balavapaccayatāya, adhigamassa ca tadabhāve eseva nayo. Tatthāti nimittatthe bhummaṃ, tāsu pariyattisavanaparipucchāsu nimittabhūtāsūti attho. Yaṃ vuttaṃ hotīti ‘‘etesu panā’’tiādinā aṭṭhakathāvacanena yaṃ atthajātaṃ vuttaṃ [Pg.195] hoti. Taṃ dassentoti taṃ niddhāretvā dassento. ‘‘Pubbayogādhigamā’’ti vatvā ‘‘dvepī’’ti vacanaṃ adhigamasahitoyeva pubbayogo pabhedassa balavapaccayo, na kevaloti dassanatthaṃ. Tena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘dvepi ekato hutvā’’ti (vibha. aṭṭha. 718). ‘‘Dvepi visadakāraṇā’’ti vutte pubbayogassāpi visadakāraṇattaṃ labbhatevāti āha ‘‘dvepi visadakāraṇāti…pe… vutta’’nti.

"तेहीति" (त्यांच्याद्वारे) म्हणजे मार्गांद्वारे. "प्रतिलाभ" (पटिलाभो) म्हणजे पूर्वयोगाच्या संपत्तीने अर्थ इत्यादी विषयांच्या संमोहाचा (अज्ञानाचा) समूळ उच्छेद करणे होय, आणि ते तर मार्गाचेच कार्य आहे, म्हणून "तो लोकोत्तर आहे" असे म्हटले आहे. अर्थ इत्यादींच्या प्रभेदाने (वर्गीकरणाने) लक्षण निश्चित करणे, स्पष्ट करणे आणि प्रस्थापित करणे हे योग्यतेनुसार परित्त-कुशल (मर्यादित कुशल) आणि महाक्रिया चित्ताच्या वशाने होते, म्हणून "प्रभेद कामावचर आहे" असे म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे पूर्वयोग हा अधिगमाचा (प्राप्तीचा) स्वभावहेतू असल्यामुळे प्रबळ प्रत्यय (कारण) आहे, त्याप्रमाणे प्रभेदाचा अस्वभावहेतू आणि परंपरा-प्रत्यय असल्यामुळे नाही, असा अभिप्राय आहे. परियत्ती (अभ्यास) इत्यादींच्या प्रभेदाच्या प्रबळ प्रत्यय असण्यात आणि अधिगमाच्या बाबतीत त्याचा अभाव असण्यात हाच नियम आहे. "तथ" (तेथे) हा निमित्त अर्थातील सप्तमी विभक्तीचा प्रयोग आहे, त्या परियत्तीचे श्रवण आणि परिपृच्छा (प्रश्न विचारणे) निमित्तभूत असताना, असा अर्थ आहे. "जे म्हटले आहे" म्हणजे "एतेसु पना" इत्यादी अट्ठकथा वचनाने जो अर्थ स्पष्ट केला आहे. "ते दर्शविताना" म्हणजे त्याचे निर्धारण करून दर्शविताना. "पूर्वयोग आणि अधिगम" असे म्हणून "दोन्हीही" हा शब्द वापरणे हे दर्शविण्यासाठी आहे की, अधिगमासह असलेला पूर्वयोगच प्रभेदाचा प्रबळ प्रत्यय आहे, केवळ पूर्वयोग नाही. म्हणूनच अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे - "दोन्ही मिळून एकत्र होऊन" (विभङ्ग अट्ठकथा ७१८). "दोन्ही स्पष्ट कारणे आहेत" असे म्हटल्यावर पूर्वयोगाचेही स्पष्ट कारणत्व प्राप्त होतेच, म्हणून "दोन्ही स्पष्ट कारणे आहेत... इत्यादी... म्हटले आहे" असे सांगितले आहे.

Saṅgahavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

संग्रहवार-वर्णना समाप्त झाली.

2. Saccavārādivaṇṇanā

२. सच्चवार (सत्यवार) इत्यादींची वर्णना.

719. Kālattayepīti atītādīsu tīsupi kālesu. Hetuphaladhammā hetūnaṃ phalabhūtā dhammā, paccayanibbattāti attho. Tesañca hetudhammāti tesaṃ hetuphalānaṃ paccayanibbattānaṃ hetubhūtā dhammā ‘‘dhammā’’ti vuttāti yojanā. Vineyyavasenāti tathāvinetabbapuggalajjhāsayavasena. Uppannā samuppannātiādi na vuttanti uppannā samuppannā uṭṭhitā samuṭṭhitā paccuppannātiādi na vuttaṃ ekantapaccuppannasseva saṅgāhakattā. Taṃnibbattakāti tesaṃ atthabhāvena vuttānaṃ nipphādakā. Dhammāti vuttā dhammabhāvena kathitā.

७१९. "तिन्ही काळातही" (कालत्तयेपि) म्हणजे अतीत (भूतकाळ) इत्यादी तिन्ही काळात. "हेतुफलधम्म" म्हणजे हेतूंचे फल असणारे धर्म, जे प्रत्ययाने (कारणाने) उत्पन्न झाले आहेत, असा अर्थ आहे. "आणि त्यांचे हेतुधर्म" म्हणजे त्या प्रत्ययोत्पन्न हेतुफलांचे हेतुभूत असणारे धर्म "धर्म" असे म्हटले आहेत, अशी योजना आहे. "विनेयवशाने" (विनेय्यवसेन) म्हणजे विनीत करावयाच्या पुद्गलांच्या (व्यक्तींच्या) आशयाच्या वशाने. "उत्पन्न, समुपन्न" इत्यादी म्हटले नाही, कारण उत्पन्न, समुपन्न, उत्थित, समुत्थित, प्रत्युत्पन्न इत्यादी म्हटले नाही कारण ते केवळ प्रत्युत्पन्नाचाच (वर्तमानकाळाचाच) संग्रह करणारे आहे. "त्यांचे उत्पादक" (तंनिब्बत्तका) म्हणजे अर्थभावाने सांगितलेल्या त्या धर्मांचे निष्पादक (उत्पादक). "धर्म" असे म्हटलेले धर्मभावाने कथित आहेत.

Saccavārādivaṇṇanā niṭṭhitā.

सच्चवार (सत्यवार) इत्यादींची वर्णना समाप्त झाली.

Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुत्तन्तभाजनीय-वर्णना समाप्त झाली.

2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā

२. अभिधम्मभाजनीय-वर्णना.

725. Sāmaññena vatvā visesena avuttattāti ‘‘tesaṃ vipāke’’ti yathāvuttakusalavipākatādisāmaññena vatvā sahetukāhetukādivisesena avuttattā, sarūpena niddhāretvā avuttattāti attho. Avipākattāti avipākadhammattā. Yadi evanti paccayabhāvato labbhamānopi dhammabhāvo avipākadhammatāya kiriyānaṃ yadi na vutto, evaṃ sati. Satipi paccayuppannabhāve avipākabhāvato atthabhāvopi na vattabbo. Tenāha ‘‘vipākā na hontīti atthabhāvo ca na vattabbo’’ti. Evañceti yadi paccayuppannattā kiriyānaṃ atthabhāvo vutto. Nappaṭisiddho icchitovāti [Pg.196] attho. Yadi evaṃ kasmā na vuttoti āha ‘‘vipākassa panā’’tiādi. Tesanti kusalākusalānaṃ, vipākakiriyadhammānañca. Atthadhammatāti vuttanayena labbhamānopi yathākkamaṃ atthabhāvo, dhammabhāvo ca na vutto. Paccayabhāvaṃ sattivisesaṃ sanipphādetabbatanti padattayenāpi vipākadhammatamevāha. Sā hi vipākānaṃ hetubhāvato paccayabhāvo, taduppādanasamatthatāya sattiviseso, tehi sagabbhā viya hotīti ‘‘sanipphādetabbatā’’ti ca vuccati. Taṃ passantī nipphādakavisesāpi nipphādetabbāpekkhā hoti dhammapaṭisambhidā. Taṃsambandhenāti nipphādetabbasambandhena. Dhammapaṭisambhidaṃ vadantena atthapaṭisambhidāpi vuttā.

७२५. "सामान्य रूपाने सांगून विशेष रूपाने न सांगितल्यामुळे" म्हणजे "त्यांच्या विपाकात" असे सांगितलेल्या कुशल-विपाकत्वाच्या सामान्य रूपाने सांगून, सहेतुक-अहेतुक इत्यादी विशेष रूपाने न सांगितल्यामुळे, म्हणजेच स्वरूपाने निश्चित करून न सांगितल्यामुळे, असा अर्थ आहे. "अविपाकत्वामुळे" म्हणजे अविपाकधर्मी असल्यामुळे. "जर असे असेल तर" म्हणजे प्रत्ययभावामुळे प्राप्त होणाराही धर्मभाव जर अविपाकधर्मी असल्यामुळे क्रियांच्या बाबतीत सांगितला गेला नाही, तर असे असताना. प्रत्ययोत्पन्न भाव असूनही अविपाक भाव असल्यामुळे अर्थभावही सांगता कामा नये. म्हणूनच म्हटले आहे - "विपाक होत नाहीत म्हणून अर्थभावही सांगता कामा नये." "आणि जर असे असेल तर" म्हणजे जर प्रत्ययोत्पन्न असल्यामुळे क्रियांचा अर्थभाव सांगितला गेला. तर तो प्रतिषिद्ध (नाकारलेला) नाही, तर इष्टच आहे, असा अर्थ आहे. जर असे आहे तर का सांगितले नाही? म्हणून "विपाकाचे तर..." इत्यादी म्हटले आहे. "त्यांचे" म्हणजे कुशल-अकुशलांचे, आणि विपाक-क्रिया धर्मांचे. "अर्थधम्मता" म्हणजे सांगितलेल्या पद्धतीने प्राप्त होणाराही अनुक्रमे अर्थभाव आणि धर्मभाव सांगितला नाही. "प्रत्ययभाव, शक्तिविशेष आणि सनिष्पाद्यता" या तीन पदांद्वारे देखील विपाकधर्मताच सांगितली आहे. कारण ती विपाकांचे हेतू असल्यामुळे प्रत्ययभाव आहे, त्यांच्या उत्पत्तीच्या सामर्थ्यामुळे शक्तिविशेष आहे, आणि त्यांच्याशी युक्त असल्यामुळे तिला "सनिष्पाद्यता" असेही म्हटले जाते. तिला पाहणारी निष्पादक-विशेष देखील निष्पाद्य-अपेक्षित असणारी धम्मपटिसम्भिदा (धर्मप्रतिसंभिदा) असते. "त्याच्या संबंधाने" म्हणजे निष्पाद्याच्या संबंधाने. धम्मपटिसम्भिदा सांगताना अत्थपटिसम्भिदा (अर्थप्रतिसंभिदा) देखील सांगितली आहे.

Sabhāvadhamme paññatti sabhāvapaññattīti āha ‘‘na sattādipaññattiyā’’ti. Sabhāvena, niruttiyeva vā sabhāvapaññattīti vuttāti āha ‘‘aviparītapaññattiyā vā’’ti.

स्वभावधर्मामध्ये जी प्रज्ञप्ती (संकल्पना) असते ती स्वभावप्रज्ञप्ती होय, म्हणून "सत्त्व (प्राणी) इत्यादींच्या प्रज्ञप्तीने नाही" असे म्हटले आहे. स्वभावाने किंवा निरुक्तीनेच स्वभावप्रज्ञप्ती म्हटली जाते, म्हणून "अविपरीत (यथार्थ) प्रज्ञप्तीने किंवा" असे म्हटले आहे.

746. Vohārabhūmiṃ, adhigamabhūmiñca ekajjhaṃ katvā āha ‘‘kāmāvacarā, lokuttarā ca bhūmi bhūmī’’ti. Cittuppādā vā pavattiṭṭhānabhāvato bhūmi.

७४६. व्यवहारभूमी आणि अधिगमभूमी यांना एकत्र करून "कामावचर आणि लोकोत्तर भूमी ही भूमी आहे" असे म्हटले आहे. किंवा चित्तोत्पाद हे प्रवृत्तीचे स्थान असल्यामुळे भूमी आहे.

Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

अभिधम्मभाजनीय-वर्णना समाप्त झाली.

3. Pañhapucchakavaṇṇanā

३. पञ्हपुच्छक-वर्णना (प्रश्नपुच्छक-वर्णना).

747. Sabbañāṇārammaṇatāyāti paṭisambhidāpaṭisambhidāñāṇārammaṇatāya. ‘‘Suttantabhājanīye pana…pe… siyā’’ti idaṃ abhidhammabhājanīyena virujjhati, tassa vā sāvasesadesanatā āpajjatīti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘abhidhammabhājanīye’’tiādi. Niravasesakathananti asesetvā kathanaṃ. Tena cittuppādasaṅgahite atthe asesetvā desanā idha abhidhammabhājanīyassa bhāro, na sabbañeyyadhammeti dasseti. Yathādassitavisayavacanavasenāti dassitappakāravisayassa kathanavasena, dhammatthavasena dassite taṃtaṃcittuppāde tattha dhammaniruttābhilāpena ñāṇassa kathanavasenāti attho. Aññārammaṇataṃ na paṭisedheti atapparabhāvatoti adhippāyo. Na niravasesena kathanaṃ acittuppādapariyāpannassa visayassa akathitattā. Evaṃ paṭibhānapaṭisambhidāvisayassāpi na [Pg.197] niravasesena kathananti suttantabhājanīye avisesavacanena sabbañāṇārammaṇataṃyeva paṭibhānapaṭisambhidāya patiṭṭhāpeti. Tathā tisso paṭisambhidātiādipañhapucchakapāḷiyāpi. Tissoti atthadhammapaṭibhānapaṭisambhidā. Niruttipaṭisambhidā hi ‘‘parittārammaṇā’’teva vuttā.

७४७. "सर्वज्ञान-आलंबनत्वामुळे" म्हणजे प्रतिसंभिदा-प्रतिसंभिदा-ज्ञान-आलंबनत्वामुळे. "सुत्तन्तभाजनीयमध्ये तर... इत्यादी... असावे" हा अभिधम्मभाजनीयशी विरोध दर्शवितो, किंवा त्याची सावशेष देशना (अपूर्ण उपदेश) प्राप्त होते, हा आक्षेप मनात ठेवून "अभिधम्मभाजनीयमध्ये" इत्यादी म्हटले आहे. "निरवशेष कथन" म्हणजे काहीही शिल्लक न ठेवता पूर्णपणे सांगणे. याद्वारे चित्तोत्पादामध्ये समाविष्ट असलेल्या अर्थाचा पूर्णपणे उपदेश करणे हा येथे अभिधम्मभाजनियाचा भार (मुख्य विषय) आहे, सर्व ज्ञेय धर्म नाही, हे दर्शविले आहे. "दर्शविलेल्या विषयाच्या वचनानुसार" म्हणजे दर्शविलेल्या प्रकारच्या विषयाच्या सांगण्यानुसार, धर्म आणि अर्थाच्या रूपाने दर्शविलेल्या त्या त्या चित्तोत्पादामध्ये तेथील धर्म-निरुक्तीच्या अभिलापाने (शब्दाने) ज्ञानाचे कथन करण्याच्या वशाने, असा अर्थ आहे. तो इतर आलंबनत्वाचा निषेध करत नाही कारण तो तदधीन नाही, असा अभिप्राय आहे. चित्तोत्पादात समाविष्ट नसलेल्या विषयाचे कथन न केल्यामुळे हे निरवशेष कथन नाही. अशा प्रकारे पटिभानपटिसम्भिदा (प्रतिभानप्रतिसंभिदा) विषयाचे देखील निरवशेष कथन नाही, म्हणून सुत्तन्तभाजनीयमध्ये सामान्य वचनाने सर्वज्ञान-आलंबनत्वच पटिभानपटिसम्भिदेमध्ये प्रस्थापित केले आहे. त्याचप्रमाणे "तिन्ही प्रतिसंभिदा" इत्यादी प्रश्नपुच्छक पाळीमध्ये देखील आहे. "तिन्ही" म्हणजे अत्थ, धम्म आणि पटिभान प्रतिसंभिदा. कारण निरुत्तिपटिसम्भिदा (निरुक्तिप्रतिसंभिदा) ही "परित्त-आलंबन" (मर्यादित आलंबन असणारी) अशीच सांगितली आहे.

Yadipi siyā na tassā mahaggatārammaṇatāti sambandho. ‘‘Na hi maggo paccayuppanno na hotī’’ti iminā ‘‘atthapaṭisambhidā na maggārammaṇā’’ti vacanassa yathāvuttatthasādhakataṃ vibhāveti. Tassāti paṭibhānapaṭisambhidāya na mahaggatārammaṇatā sambhavati nanu nayaṃ anussarantassāti adhippāyo. Dvepīti ‘‘atthapaṭisambhidā na maggārammaṇā, tisso paṭisambhidā siyā parittārammaṇā, siyā mahaggatārammaṇā, siyā appamāṇārammaṇā’’ti ca dvepi etā pāḷiyo. Tāsu balavatarāya ṭhānassa, itarāya adhippāyamagganassa ca upāyadassanamukhena tāsaṃ aññamaññaṃ avirodhaṃ dassetuṃ ‘‘kusalākusalānaṃ panā’’tiādimāha. ‘‘Nippariyāyā tattha dhammapaṭisambhidā’’ti etena tattha atthapaṭisambhidāya pariyāyabhāvamāha. Tathā vipākakiriyānantiādi yathādhippetassa atthassa visadisūdāharaṇadassanaṃ. Ubhayenapi ‘‘atthapaṭisambhidā na maggārammaṇā’’ti (vibha. 749) vacanaṃ suttantanayānugataṃ nippariyāyatthassa tattha adhippetattāti dīpeti. Kiñci pana ñāṇantiādi ‘‘tisso paṭisambhidā’’tiādipāḷiyā samatthakaṃ. Yathādhippetassa atthassa paṭibhānaṃ dīpanaṃ paṭibhānaṃ. Tenāha ‘‘ñeyyappakāsanato’’ti. Iti yā ‘‘tisso paṭisambhidā’’ti pāḷi, tassā balavabhāvavibhāvanena itarāya adhippāyamagganaṃ katanti veditabbaṃ. Nippariyāyāti pariyāyarahitā ujukaṃ sarūpeneva pavattā. Nippariyāya…pe… pavattiyanti ekantikaatthārammaṇaṃ ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā, ñāṇārammaṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidāti gahetvā desanāyaṃ.

जरी "सिया न तस्सा महग्गतारम्मणता" (कदाचित् तिचे महग्गत-आलंबन नसावे) असा संबंध आहे. "न हि मग्गो पच्चयउप्पन्नो न होती" (कारण मार्ग प्रत्ययोत्पन्न नसतो असे नाही) याने "अत्थपटिसम्भिदा न मग्गारम्मणा" (अर्थप्रतिसंविदा ही मार्गालंबन नसते) या वचनाची यथोक्त अर्थसिद्धता स्पष्ट केली जाते. "तस्सा" म्हणजे पटिभानपटिसम्भिदेचे (प्रतिभानप्रतिसंविदा) महग्गत-आलंबन असणे संभवत नाही, कारण जो या नयाचे (पद्धतीचे) अनुसरण करतो, असा अभिप्राय आहे. "द्वेपि" म्हणजे "अत्थपटिसम्भिदा न मग्गारम्मणा, तिस्सो पटिसम्भिदा सिया परित्तारम्मणा, सिया महग्गतारम्मणा, सिया अप्पमाणारम्मणा" या दोन्ही पाळी (पाठांचे) वचन आहे. त्यामध्ये बलवत्तर स्थानाचा आणि दुसऱ्या अभिप्रायाचा शोध घेण्याच्या उपायाचे दर्शन घडवून त्यांच्यातील परस्पर अविरोध दाखवण्यासाठी "कुसलाकुसलानं पना" इत्यादी म्हटले आहे. "निप्परियाया तत्थ धम्मपटिसम्भिदा" याने तेथे अर्थप्रतिसंविदेचा पर्यायभाव सांगितला आहे. तसेच "विपाककिरियानं" इत्यादी यथोक्त अभिप्रेत अर्थाचे विसदृश उदाहरण दाखवणे आहे. दोन्ही प्रकारे "अत्थपटिसम्भिदा न मग्गारम्मणा" (विभंग ७४९) हे वचन सुत्तंतनयानुसार (सूत्रपद्धतीनुसार) निष्पर्याय अर्थाचे तेथे अभिप्रेत असल्यामुळे स्पष्ट करते. "किंचि पन ञाणं" इत्यादी "तिस्सो पटिसम्भिदा" इत्यादी पाळीचे समर्थक आहे. यथोक्त अभिप्रेत अर्थाचे प्रतिभान (प्रकटीकरण) म्हणजे प्रतिभान होय. म्हणूनच "ञेय्यप्पकासनतो" (ज्ञेय प्रकाशनामुळे) असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे जी "तिस्सो पटिसम्भिदा" ही पाळी आहे, तिच्या बलवान भावाचे स्पष्टीकरण करून दुसऱ्या अभिप्रायाचा शोध घेतला आहे, असे समजावे. "निप्परियाया" म्हणजे पर्यायरहित, सरळ स्वतःच्या रूपानेच प्रवृत्त झालेली. "निप्परियाय...पे... पवत्तियं" म्हणजे एकांतिक अर्थालंबन असणारे ज्ञान म्हणजे अर्थप्रतिसंविदा आणि ज्ञानालंबन असणारे ज्ञान म्हणजे प्रतिभानप्रतिसंविदा, असे गृहीत धरून देशनेमध्ये सांगितले आहे.

So evāti parassa abhilāpasaddo eva. Anuvattamānatā cassa niruttipaṭisambhidā paccuppannameva saddaṃ ārammaṇaṃ karontī, saddaṃ sutvā ‘‘ayaṃ sabhāvanirutti, ayaṃ na sabhāvaniruttī’’ti jānantīti ca ādivacanavasena veditabbo.

"सो एवा" म्हणजे दुसऱ्याचा अभिलापशब्द (उच्चारलेला शब्द) च होय. आणि याची अनुवर्तनशीलता (अनुसरण करणे) ही निरुत्तिपटिसम्भिदा (निरुक्तिप्रतिसंविदा) वर्तमानकाळातील शब्दालाच आलंबन बनवून, शब्द ऐकून "ही स्वभाव-निरुक्ति आहे, ही स्वभाव-निरुक्ति नाही" असे जाणते, या आदि वचनाच्या द्वारे समजून घेतली पाहिजे.

Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.

पञ्हपुच्छकवण्णना समाप्त झाली.

Paṭisambhidāvibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

पटिसम्भिदाविभंगवण्णना समाप्त झाली.

16. Ñāṇavibhaṅgo

१६. ञाणविभंग

1. Ekakamātikādivaṇṇanā

१. एककमातिकादिवण्णना

751. Sampayuttānaṃ [Pg.198] nissayapaccayatāya, ārammaṇassa pavattiṭṭhānatāya okāsaṭṭho veditabbo. Nahetādīti ādi-saddena ‘‘ahetukā’’tiādikaṃ sabbaṃ ekavidhena ñāṇavatthuṃ saṅgaṇhāti. Ekaṃ nahetūti nahetutāya ekaṃ pañcaviññāṇaṃ nahetūti vuttā tesaṃ nahetutā. Ekantāhetubhāvena hi te ekappakārāvāti. Aññampīti ahetukādi. Avitathasāmaññayuttanti teneva ahetukatādinā yathābhūtena samānabhāvena yuttaṃ. Ñāṇārammaṇanti ñāṇassa ārammaṇaṃ yathāvuttapañcaviññāṇādi. Vatthuvibhāvanāti pañcaviññāṇādikassa ñāṇavatthussa yathāvuttavisesena vibhāvanā pakāsanā paññā.

७५१. संप्रयुक्तांच्या निश्रयप्रत्ययत्वामुळे (निस्सयपच्चयता) आणि आलंबनाच्या प्रवृत्तीस्थानामुळे 'ओकासट्ठो' (अवकाशार्थ) समजला पाहिजे. "नहेतादी" मधील "आदि" शब्दाने "अहेतुका" इत्यादी सर्व एकविध ज्ञानवस्तूंचा संग्रह होतो. "एकं नहेतू" म्हणजे नहेतुत्वामुळे एक पंचविज्ञान "नहेतू" असे म्हटले आहे, त्यांचे नहेतुत्व होय. कारण एकांत अहेतुभावामुळे ते एकाच प्रकारचे आहेत. "अञ्ञम्पि" म्हणजे अहेतुक इत्यादी. "अvitathasāmaññayuttaṃ" (अवितथसामञ्ञयुत्तं) म्हणजे त्याच अहेतुकत्व इत्यादी यथाभूत समानभावाने युक्त. "ञाणारम्मणं" म्हणजे ज्ञानाचे आलंबन, जे यथोक्त पंचविज्ञानादी आहे. "वत्थुविभावनी" म्हणजे पंचविज्ञानादी ज्ञानवस्तूचे यथोक्त विशेषाने स्पष्टीकरण करणारी, प्रकाशित करणारी प्रज्ञा होय.

Osānadukassāti ‘‘atthajāpikā paññā, jāpitatthā paññā’’ti imassa dukassa. Dukamātikā dhammasaṅgaṇiyaṃ vuttadukamātikāti āha ‘‘dukamātikaṃ anissāyā’’ti.

"ओसानदुकस्स" म्हणजे "अत्थजापिका पञ्ञा, जापितत्था पञ्ञा" (अर्थ उत्पन्न करणारी प्रज्ञा, उत्पन्न केलेल्या अर्थाची प्रज्ञा) या दुकाचे (द्विकाचे). धम्मसंगणीमध्ये सांगितलेली दुकमातिका (द्विकमातृका) हीच दुकमातिका आहे, म्हणून "दुकमातिकं अनिस्साया" (दुकमातिकेचा आश्रय न घेता) असे म्हटले आहे.

‘‘Cintāmayā paññā’’tiādikā tikamātikaṃ anissāya vuttāti āha ‘‘evaṃ tikānurūpehīti etthāpi daṭṭhabba’’nti. Yadipi jāpa-saddo byattavacane, mānase ca pavattati, jananatthepi pana daṭṭhabboti dassento āha ‘‘anekatthattā dhātusaddāna’’ntiādi. Kusalapaññā vipākasaṅkhātassa, kiriyapaññā parikammādibhūtā attanā nibbattetabbaphalasaṅkhātassa atthassa nibbattanato atthajāpikāti vuttāti āha ‘‘atthajāpikā kāraṇagatā paññā’’ti. Vipākapaññā, kiriyapaññā ca sahajātādipaccayavasena taṃtaṃvipākādiatthaṃ jāpeti janetīti āha ‘‘jāpito janito attho etissāti jāpitatthā’’ti. Satipi sahajātānaṃ paccayabhāve vipākakiriyapaññā na kusalā viya vipākānaṃ nippariyāyena kāraṇavohāraṃ labhatīti āha ‘‘kāraṇapaññāsadisī’’ti. Vibhāvanatthena paññā ārammaṇaṃ viya sampayuttepi pakāsetiyevāti vuttaṃ ‘‘phalappakāsanabhūtā’’ti. Yato sā ālokobhāsapajjotapariyāyehi vibhāvitā.

"चिंतामयी प्रज्ञा" (चिन्तामया पञ्ञा) इत्यादी त्रिकमातृकेचा (तिकमातिका) आश्रय न घेता सांगितले आहे, म्हणून "एवं तिकानुरूपेहीति एत्थापि दट्ठब्बं" (अशा प्रकारे त्रिकांच्या अनुरूप येथेही पाहावे) असे म्हटले आहे. जरी "जाप" शब्द स्पष्ट बोलण्यात आणि मनात प्रवृत्त होतो, तरी तो उत्पन्न करण्याच्या अर्थातही पाहिला पाहिजे, हे दर्शवताना "अनेकट्ठत्ता धातुसद्दानं" (धातूशब्दांचे अनेक अर्थ असल्यामुळे) इत्यादी म्हटले आहे. कुशल प्रज्ञा ही विपाक नावाच्या, आणि क्रिया प्रज्ञा ही परिकर्मादी रूप स्वतः उत्पन्न करावयाच्या फल नावाच्या अर्थाला उत्पन्न करत असल्यामुळे तिला "अत्थजापिका" (अर्थ उत्पन्न करणारी) म्हटले आहे, म्हणून "अत्थजापिका कारणगता पञ्ञा" (कारणभूत प्रज्ञा अर्थ उत्पन्न करणारी आहे) असे म्हटले आहे. विपाकप्रज्ञा आणि क्रियाप्रज्ञा सहजतादी प्रत्ययांच्या बळावर त्या त्या विपाकादी अर्थाला उत्पन्न करतात (जापेति), म्हणून "जापितो जनितो अत्थो एतिस्साति जापितत्था" (जिच्याद्वारे अर्थ उत्पन्न केला जातो ती जापितार्था) असे म्हटले आहे. सहजतांचा प्रत्ययभाव असतानाही, विपाक आणि क्रिया प्रज्ञा ही कुशल प्रज्ञेप्रमाणे विपाकांच्या निष्पर्याय कारणाचा व्यवहार प्राप्त करत नाही, म्हणून "कारणपञ्ञासदिशी" (कारणप्रज्ञेसारखी) असे म्हटले आहे. स्पष्टीकरणाच्या अर्थाने प्रज्ञा ही आलंबनाप्रमाणे संप्रयुक्तांनाही प्रकाशितच करते, म्हणून "फलप्पकासनभूता" (फल प्रकाशित करणारी) असे म्हटले आहे. कारण ती आलोक, ओभास (अवभास) आणि पज्जोत (प्रद्योत) या पर्यायांनी स्पष्ट केली जाते.

10. Dasakamātikāvaṇṇanā

१०. दसकमातिकावण्णना

760. ‘‘Jātipaccayā [Pg.199] jarāmaraṇanti ñāṇaṃ, asati jātiyā natthi jarāmaraṇanti ñāṇaṃ. Atītampi addhānaṃ jātipaccayā jarāmaraṇanti ñāṇaṃ, asati jātiyā natthi jarāmaraṇanti ñāṇaṃ. Anāgatampi addhānaṃ jātipaccayā jarāmaraṇanti ñāṇaṃ, asati jātiyā natthi jarāmaraṇanti ñāṇaṃ. Yampissa taṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ, tampi khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammanti ñāṇaṃ. Bhavapaccayā…pe… avijjāpaccayā saṅkhārā…pe… nirodhadhamma’’nti (saṃ. ni. 2.34) evamāgatāni sattasattati ñāṇāni. ‘‘Jarāmaraṇe ñāṇaṃ, jarāmaraṇasamudaye ñāṇaṃ, jarāmaraṇanirodhe ñāṇaṃ, jarāmaraṇanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ. Jātiyā ñāṇaṃ…pe… saṅkhāresu ñāṇaṃ…pe… paṭipadāya ñāṇa’’nti (saṃ. ni. 2.33) evamāgatāni catucattārīsaṃ ñāṇāni. Sutamayañāṇādīni anāvaraṇañāṇapariyosānāni paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. mātikā 1.1 ādayo) āgatāni tesattati ñāṇāni. Tenāha ‘‘tesattati pana…pe… na saṃyuttake’’ti. ‘‘Saṃyuttake’’ti vā idaṃ ‘‘sattasattati ñāṇānī’’ti iminā sambandhitabbaṃ, na ‘‘tesattatī’’ti iminā. Aññattha nikkhepakaṇḍādīsu. Yathā sammāpaṭivedhābhāvato micchāñāṇādi thusarāsimhi nikhātakhāṇuko viya ārammaṇe cañcalaṃ hoti, na evaṃ hoti yathābhūtāvabodhakaṃ ñāṇanti āha ‘‘yāthāvapaṭivedhato sayañca akampiya’’nti. Adhibalakaraṇaṃ upatthambhananti taṃ puggale āropento āha ‘‘puggalañca…pe… karotī’’ti. Visabhāgadhammesu vā akampiyattho, sabhāgadhammesu upatthambhanattho veditabbo.

७६०. ‘जातीच्या प्रत्ययाने जरामरण होते हे ज्ञान, जाती नसताना जरामरण नसते हे ज्ञान. भूतकाळातही जातीच्या प्रत्ययाने जरामरण होते हे ज्ञान, जाती नसताना जरामरण नसते हे ज्ञान. भविष्यकाळातही जातीच्या प्रत्ययाने जरामरण होते हे ज्ञान, जाती नसताना जरामरण नसते हे ज्ञान. त्याचे जे हे धम्मस्थितीज्ञान आहे, ते देखील क्षयधम्म, वयधम्म, विरागधम्म आणि निरोधधम्म आहे हे ज्ञान. भवप्रत्ययाने... पे... अविद्याप्रत्ययाने संस्कार... पे... निरोधधम्म’ (सं. नि. २.३४) अशा प्रकारे आलेली सत्याहत्तर ज्ञाने आहेत. ‘जरामरणाचे ज्ञान, जरामरणसमुदयाचे ज्ञान, जरामरणनिरोधाचे ज्ञान, जरामरणनिरोधगामी प्रतिपदेचे ज्ञान. जातीचे ज्ञान... पे... संस्कारांचे ज्ञान... पे... प्रतिपदेचे ज्ञान’ (सं. नि. २.३३) अशा प्रकारे आलेली चव्वेचाळीस ज्ञाने आहेत. सुतमयज्ञानापासून सुरू होऊन अनावरणज्ञानापर्यंत समाप्त होणारी, पटिसंभिदामग्गात (पटि. म. मातिका १.१ इ.) आलेली त्र्याहत्तर ज्ञाने आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘त्र्याहत्तर परंतु... पे... संयुत्तकात नाही’. ‘संयुत्तकात’ हे ‘सत्याहत्तर ज्ञाने’ याच्याशी जोडले जावे, ‘त्र्याहत्तर’ याच्याशी नाही. इतर ठिकाणी निक्खेपकंड इत्यादींमध्ये. ज्याप्रमाणे सम्यक् प्रतिवेध नसल्यामुळे मिथ्याज्ञान इत्यादी भुश्याच्या ढिगाऱ्यात रोवलेल्या खुंटीप्रमाणे आलंबनात चंचल असते, तसे यथार्थ बोध करून देणारे ज्ञान नसते, हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे— ‘यथार्थ प्रतिवेधामुळे स्वतः अकंपित असते’. सामर्थ्य देणे म्हणजे उपस्तंभन (आधार देणे), ते पुद्गलावर आरोपित करताना म्हटले आहे— ‘आणि पुद्गलाला... पे... करते’. विसभागाधम्मांमध्ये अकंपित अर्थ आणि सभागाधम्मांमध्ये उपस्तंभन अर्थ समजावा.

Abhimukhaṃ gacchantīti ‘‘upagacchantī’’ti padassa atthavacanaṃ. Upagamanañcettha sabbaññutāya paṭijānanamevāti vuttaṃ ‘‘paṭijānanavasenā’’ti. Aṭṭha vā parisā upasaṅkamantīti etthāpi paṭijānanavasena sabbaññutanti yojetabbaṃ. Aṭṭhasu parisāsu dassitaakampiyañāṇayuttoti sambandho.

‘अभिमुख जाणे’ हा ‘उपगच्छन्ति’ या पदाचा अर्थ आहे. आणि येथे उपगमन म्हणजे सर्वज्ञतेची प्रतिज्ञा करणेच होय, म्हणून ‘प्रतिज्ञा करण्याच्या वशाने’ असे म्हटले आहे. ‘आठ परिषदांमध्ये उपस्थित होतात’ येथेही प्रतिज्ञेच्या वशाने सर्वज्ञता जोडली पाहिजे. आठ परिषदांमध्ये दर्शविलेल्या अकंपित ज्ञानाने युक्त, असा संबंध आहे.

Phalasampattipavattīti sappurisūpanissayādīnaṃ kāraṇasampattīnaṃ phalabhūtāya patirūpadesavāsaattasammāpaṇidhiādisampattiyā pavattanaṃ. Ādi-saddena suttasesā saṅgahitā. Tattha sappurisūpanissayādike. Kasmā panettha samāne atthakicce paṭivedhañāṇassa viya desanāñāṇassāpi yāva arahattamaggā uppajjamānatā na vuttāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘paṭivedhaniṭṭhattā’’tiādi[Pg.200]. Paṭivedhaniṭṭhattāti paṭivedhassa pariyosānattā. Tenāti paṭivedhapariyosānabhūtena arahattamaggañāṇena. Tadadhigamena hi sampattasakalasabbaññuguṇo bhagavā anantapaṭibhāno anupamāya buddhalīḷāya dhammaṃ desetuṃ samattho ahosi. ‘‘Paṭiladdhassāpī’’ti iminā sabbathā labhāpakassa paṭivedhānurūpatā desanāñāṇassa asakkuṇeyyāti dīpeti, tena ca paṭivedhanamattenettha atthasiddhīti dasseti. Tenāha ‘‘desanāñāṇassā’’tiādi.

‘फलसंपत्तीची प्रवृत्ती’ म्हणजे सत्पुरुष-संश्रय इत्यादी कारणसंपत्तीचे फल असलेल्या प्रतिरूपदेशवास, आत्मसम्यक्प्रणिधी इत्यादी संपत्तीची प्रवृत्ती होय. ‘आदि’ शब्दाने सूत्रातील उर्वरित भाग समाविष्ट केला आहे. त्यामध्ये सत्पुरुष-संश्रय इत्यादींचा समावेश होतो. परंतु येथे समान अर्थकृत्य असताना, प्रतिवेधज्ञानाप्रमाणे देशनाज्ञानाची देखील अर्हत् मार्गापर्यंत उत्पत्ती का सांगितली नाही? या शंकेचे निरसन करताना म्हटले आहे— ‘प्रतिवेधनिष्ठत्वामुळे’ इत्यादी. ‘प्रतिवेधनिष्ठत्वामुळे’ म्हणजे प्रतिवेधाची समाप्ती झाल्यामुळे. ‘त्याच्याद्वारे’ म्हणजे प्रतिवेधाची समाप्ती असलेल्या अर्हत् मार्गज्ञानाद्वारे. कारण त्याच्या प्राप्तीने सर्वज्ञतेचे सर्व गुण प्राप्त झालेले भगवान, अनंत प्रतिभा असलेले, अनुपम बुद्धलीळेने धम्माची देशना करण्यास समर्थ झाले. ‘प्राप्त झालेल्याचे देखील’ याने सर्व प्रकारे लाभ करून देणाऱ्या देशनाज्ञानाची प्रतिवेधानुरूपता अशक्य आहे हे दर्शविले आहे, आणि त्याद्वारे केवळ प्रतिवेधानेच येथे अर्थसिद्धी होते हे दाखविले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘देशनाज्ञानाचे’ इत्यादी.

Hānabhāgiyadhammanti vā hānabhāgiyabhāvassa kāraṇaṃ. Kāmasahagatasaññādidhammanti kāmaguṇārammaṇaṃ saññāmanasikārādiṃ. Pubbeva katābhisaṅkhārādinti ‘‘cande vā sūriye vā ettakaṃ gate vuṭṭhahissāmī’’tiādinā samāpajjanato pubbe pavattacittābhisaṅkhāraparikammādiṃ.

‘हानभागीय धम्म’ म्हणजे हानभागीय अवस्थेचे कारण. ‘कामसहगत संज्ञा इत्यादी धम्म’ म्हणजे कामगुणांचे आलंबन असणारी संज्ञा, मनसिकार इत्यादी. ‘पूर्वीच केलेल्या अभिसंस्कार इत्यादी’ म्हणजे ‘चंद्राने किंवा सूर्याने इतके अंतर पार केल्यावर मी उठेन’ इत्यादी प्रकारे समाधीत प्रवेश करण्यापूर्वी प्रवृत्त झालेला चित्ताभिसंस्कार, परिकर्म इत्यादी.

Tadabhāvaggahaṇenāti kilesāvaraṇābhāvaggahaṇena. Ṭhitinti atthibhāvaṃ. Tabbiparītāyāti ‘‘natthi dinna’’ntiādikāya micchādiṭṭhiyā. Ṭhānābhāvanti appavattiṃ, natthibhāvaṃ vā. Uparīti imissā balānaṃ anukkamakathāya upari anantarameva. Vipākāvaraṇābhāvadassanādikassāti ādi-saddena kammāvaraṇābhāvadassanaṃ saṅgaṇhāti. Itaranti adhigamassa aṭṭhānadassanaṃ. Taṃsahitānaṃ dhātūnanti rāgādisahitānaṃ sabhāvānaṃ. Vemattatā ca tesaṃ paccayavisesasiddhena avatthādivisesena veditabbā. Cariyāhetūnanti rāgādicariyākāraṇabhūtānaṃ dhammānaṃ.

‘त्याच्या अभावाच्या ग्रहणाने’ म्हणजे क्लेशावरण-अभावाच्या ग्रहणाने. ‘स्थिति’ म्हणजे अस्तित्व. ‘त्याच्या विपरीत’ म्हणजे ‘दिलेले काही नाही’ इत्यादी मिथ्यादृष्टीने. ‘स्थानाचा अभाव’ म्हणजे अप्रवृत्ती किंवा अस्तित्व नसणे. ‘वर’ म्हणजे बलांच्या या अनुक्रमकथेच्या लगेच वर. ‘विपाकावरण-अभावाचे दर्शन इत्यादींचे’ यामध्ये ‘आदि’ शब्दाने कर्मावरण-अभावाचे दर्शन समाविष्ट केले आहे. ‘इतर’ म्हणजे अधिगमाचे अस्थान-दर्शन. ‘त्यांनी युक्त असलेल्या धातूंचे’ म्हणजे रागादींनी युक्त असलेल्या स्वभावांचे. आणि त्यांची ‘वेमत्तता’ (विविधता) ही प्रत्ययविशेषाने सिद्ध होणाऱ्या अवस्थाविशेषाने समजली पाहिजे. ‘चर्याहेतूंचे’ म्हणजे रागादी चर्यांचे कारण असलेल्या धम्मांचे.

1. Ekakaniddesavaṇṇanā

१. एककनिद्देस-वण्णना (एकक निर्देश वर्णन)

761. Ayaṃ visesoti samānepi nayadvayassa tesaṃ ahetubhāvādidīpane ekassa hetubhāvādipaṭisedhatā, itarassa rāsantarāsaṅgahoti idaṃ nānākaraṇaṃ. Ekāya jātiyāti ādānanikkhepaparicchinnassa ekassa bhavassa. Tadantogadhatāyāti gatiantogadhatāya. Tattha tatthāti taṃtaṃgaticutibhavesu.

७६१. ‘हा विशेष’ म्हणजे दोन्ही नय समान असतानाही, त्यांच्या अहेतुभाव इत्यादींचे स्पष्टीकरण करताना एकाचा हेतुभाव इत्यादींचा प्रतिषेध करणे आणि दुसऱ्याचा राशींतर्गत संग्रह न करणे, हा भेद आहे. ‘एका जातीने’ म्हणजे ग्रहण आणि निक्षेपाने परिच्छिन्न असलेल्या एका भवाच्या. ‘त्याच्या अंतर्गत असण्याने’ म्हणजे गतीच्या अंतर्गत असण्याने. ‘त्या त्या ठिकाणी’ म्हणजे त्या त्या गतीतील च्युती आणि भवांमध्ये.

762. Tathāti aññadvārārammaṇatāya. Khīrādīnaṃ…pe… vilakkhaṇatāti yathā khīrassa dadhibhāvena, dadhino takkabhāvena vilakkhaṇatāpatti, na evaṃ pañcaviññāṇānaṃ nahetubhāvādito aññassa sabhāvāpatti atthīti attho.

७६२. ‘तसेच’ म्हणजे इतर द्वारांच्या आलंबनभावाने. ‘दुधादींचे... पे... विलक्षणत्व’ म्हणजे ज्याप्रमाणे दुधाचे दही बनण्याने आणि दह्याचे ताक बनण्याने विलक्षणत्व प्राप्त होते, त्याप्रमाणे पंचविज्ञानांचे न-हेतुभाव इत्यादींपेक्षा वेगळ्या स्वभावात रूपांतर होत नाही, असा अर्थ आहे.

763. Mahattepīti [Pg.201] puthuttepi. Bahubhāvavācako hi ayaṃ mahā-saddo ‘‘mahājano’’tiādīsu viya rūpasaṅghāṭassa adhippetattā. Aññathā sabhāvadhammassa kā mahantatā, sukhumatā vā. Cakkhuviññāṇassa vacanaṃ katvā vuttattā āha ‘‘cakkhupasāde mama vatthumhī’’ti. Issariyaṭṭhānanti issariyapavattanaṭṭhānaṃ. Tathā hi naṃ aññattha bhāvitaṃ vibhāventameva tiṭṭhati, aññaviññāṇāni ca tena dinnanayāneva tattha pavattanti, api dibbacakkhuñāṇaṃ, yato taṃ andhassa na nipphajjati.

७६३. ‘महत्त्वातही’ म्हणजे विपुलतेतही. कारण हा ‘महा’ शब्द ‘महाजन’ इत्यादी शब्दांप्रमाणे बहुत्वाचा वाचक आहे, कारण येथे रूपसंघाताचा अभिप्राय आहे. अन्यथा स्वभावधर्माची काय महत्ता किंवा सूक्ष्मता असणार? चक्षुविज्ञानाचा उल्लेख करून म्हटल्यामुळे सांगितले आहे— ‘माझ्या चक्षुप्रसादरूपी वस्तूमध्ये’. ‘ऐश्वर्यस्थान’ म्हणजे ऐश्वर्य प्रवृत्त होण्याचे स्थान. कारण ते इतर ठिकाणी भावित झालेल्यालाच प्रकट करत राहते, आणि इतर विज्ञाने देखील त्याने दिलेल्या मार्गानेच तेथे प्रवृत्त होतात, दिव्यचक्षुज्ञान देखील, कारण ते अंध व्यक्तीला प्राप्त होत नाही.

764. Vavatthitānampīti aññamaññaṃ asaṃkiṇṇānampi. Paṭipāṭiniyamo niyatānupubbikatā. Tenāti ‘‘abbokiṇṇā’’ti vacanena.

७६४. ‘व्यवस्थित असलेल्यांचेही’ म्हणजे परस्परांमध्ये संकीर्ण नसलेल्यांचेही. ‘प्रतिपाटी-नियम’ म्हणजे निश्चित अनुक्रम. ‘त्याच्याद्वारे’ म्हणजे ‘अब्बोकिण्णा’ या वचनाने.

766. Āvaṭṭanabhāvo āvajjanakiccatā.

७६६. ‘आवर्तनभाव’ म्हणजे आवर्जनकृत्यता.

Tesanti rūpādīnaṃ. Etesañhi rūpādīnaṃ pañcahi viññāṇehi samāgamo. Abhinipatitabbāni ālambitabbāni, vijānitabbānīti attho. Tenāha ‘‘ārammaṇakaraṇena paṭivijānitabbānī’’ti. Kusalākusalacetanāya, taṃsampayuttānañca yathāvuttānaṃ ‘‘manopubbaṅgamā…pe… akusalaṃ vā’’ti (vibha. aṭṭha. 766) evaṃ vuttānaṃ paṭivijānitabbānaṃ paṭivijānananti sambandho. Kammatthe hi etaṃ sāmivacanaṃ. Sahajapubbaṅgamadhammenāti dassanādīhi sahajātaphassādinā pubbaṅgamena āvajjanādinā. Kiccantaranti dassanādikiccato aññaṃ sampaṭicchanādikiccaṃ.

“तेसं” म्हणजे रूपादींचे. कारण या रूपादींचा पाच विज्ञानांशी संयोग होतो. 'अभिनिपतितब्बानि' (अभिमुख होऊन पडणे), 'आलम्बितब्बानि' (आलंबन करणे), 'विजानितब्बानि' (विशेष जाणणे) असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - “आलंबन केल्याने विशेष जाणले जाणारे”. कुशल-अकुशल चेतना आणि तिच्याशी संप्रयुक्त असणारे, जसे की “मनोपुब्बङ्गमा...पे... अकुसलं वा” (विभङ्ग अट्ठकथा ७६६) असे म्हटले आहे, अशा विशेष जाणल्या जाणाऱ्या धर्मांचे 'विशेष जाणणे' असा संबंध आहे. कारण येथे षष्ठी विभक्ती कर्म अर्थामध्ये आहे. 'सहजपुब्बङ्गमधम्मेन' म्हणजे दर्शनादींसोबत सहजात असणाऱ्या स्पर्शादी पूर्वगामी धर्मांद्वारे किंवा आवर्जनादी पूर्वगामी धर्मांद्वारे. 'किच्चन्तरं' (कृत्यांतर) म्हणजे दर्शनादी कृत्यापेक्षा वेगळे असणारे संप्रतीच्छनादी कृत्य.

Avipākabhāvena kāraṇena, tena vā saddhiṃ. Aññanti rūpabhāvādiṃ. Bhāsanakaraṇakarāti viññattisamuṭṭhāpanavasena pavattakusalākusalacittuppādadhammā. Te eva kāyaṅgavācaṅgaṃ acopetvā pavattā taṃsadisā. Pubbaṅgamapaṭivijānananti pubbaṅgamabhāvena vijānanaṃ manodvārikajavanānaṃ purecarabhāvena gahaṇaṃ. Tatthāti pañcadvāre. ‘‘Na paṭisiddha’’nti vatvā svāyamappaṭisedho sāmatthiyaladdhoti dassetuṃ ‘‘na kāyakammaṃ…pe… anuññātattā’’ti vuttaṃ. ‘‘Tathā’’ti idaṃ yathā kāyavacīkammapaṭṭhapanaṃ, evaṃ kusalādidhammasamādānampi natthīti upasaṃharaṇatthaṃ veditabbaṃ. Yadi na bhavato cavati, kathaṃ pañcadvāre cuti vuttāti āha ‘‘na pañcadvārika…pe… ataṃdvārikattā’’ti. Tassā pāḷiyā. Āpāthamattanti āpāthagamanamattaṃ [Pg.202] ārammaṇapaccayabhāvamattaṃ. Aññanti ‘‘rūpaṃ nīla’’nti evamādidhammavisesaṃ. Tenāha ‘‘dhammasabhāva’’nti. Rūpanti ca na gaṇhātīti rūpārammaṇampi samānaṃ ‘‘rūpaṃ nāmeta’’nti na gaṇhāti. Tathā cāhu eke ‘‘cakkhuviññāṇasamaṅgī nīlaṃ vijānāti, no tu nīla’’nti. Rūpanīlādiākāro rūpārammaṇarūpādānākārapaññatti. Tajjāpaññatti hesā yathā aniccatādi. Sātisayaṃ savitakkasavicārattā. Tato aññanti saddārammaṇato aññaṃ nāmapaññattiārammaṇaṃ, aññathā sahuppattipaṭisedho na sambhaveyyāti adhippāyo.

'अविपाकभावेन' म्हणजे अविपाकभावाच्या कारणाने, किंवा त्याच्यासह. 'अञ्ञं' (इतर) म्हणजे रूपभावादि. 'भासनकरणकरा' म्हणजे विज्ञप्ति-समुत्थापनाच्या वशाने प्रवृत्त होणारे कुशल-अकुशल चित्तोत्पाद धर्म. तेच काय-अंग आणि वाक्-अंग न हलवता प्रवृत्त होणारे आणि त्याच्यासारखेच असतात. 'पुब्बङ्गमपटिविजाननं' म्हणजे पूर्वगामी भावाने जाणणे, म्हणजेच मनोद्वारिक जवनांचे पुरोगामी भावाने ग्रहण करणे. 'तत्थ' म्हणजे पंचद्वारांमध्ये. “प्रतिषिद्ध नाही” असे सांगून, हा अप्रतिषेध सामर्थ्याने प्राप्त झाला आहे हे दर्शवण्यासाठी “कायकर्म नाही...पे... अनुज्ञात असल्यामुळे” असे म्हटले आहे. “तथा” हे जसे काय-वची-कर्माचे प्रस्थापन आहे, तसेच कुशलादी धर्मांचे समादानही नाही, अशा उपसंहारासाठी समजले पाहिजे. जर भवापासून च्युत होत नाही, तर पंचद्वारांमध्ये च्युती कशी सांगितली आहे? म्हणून म्हटले आहे - “पंचद्वारिक नाही...पे... अतद्द्वारिकत्वामुळे”. त्या पाळीचे. 'आपाथमत्तं' म्हणजे केवळ गोचर होणे (आभासमात्र), केवळ आलंबनप्रत्ययभाव असणे. 'अञ्ञं' म्हणजे “रूप निळे आहे” इत्यादी धर्मविशेष. म्हणूनच म्हटले आहे - “धर्मस्वभाव”. “रूप” असे ग्रहण करत नाही म्हणजे रूपालंबन असूनही “हे रूप नावाचे आहे” असे ग्रहण करत नाही. तसेच काही आचार्य म्हणतात - “चक्षुविज्ञानसमंगी निळे जाणतो, परंतु 'हे निळे आहे' असे नाही.” रूप-नीलादी आकार हा रूपालंबन-रूपादान-आकार-प्रज्ञप्ती आहे. ही तज्जाप्रज्ञप्ती आहे, जसे की अनित्यता इत्यादी. सवितर्क-सविचार असल्यामुळे ती अतिशययुक्त आहे. 'ततो अञ्ञं' म्हणजे शब्दांलंबनापेक्षा इतर नामप्रज्ञप्ती-आलंबन, अन्यथा सह-उत्पत्तीचा प्रतिषेध संभवणार नाही असा अभिप्राय आहे.

Manodvārepīti na pañcadvāreyeva dutiye moghavāre, atha kho manodvārepi. Āvajjanaṃ dvattikkhattuṃ…pe… daṭṭhabbaṃ ekacittakkhaṇikassa āvajjanassa uppattiyaṃ tathā asambhavato.

'मनोद्वारेपि' म्हणजे केवळ पंचद्वारांमध्येच दुसऱ्या मोघवारामध्ये नाही, तर मनोद्वारांमध्येही. आवर्जन दोन-तीन वेळा...पे... पाहावे, कारण एकचित्तक्षणिक आवर्जनाच्या उत्पत्तीमध्ये तसे असणे असंभव आहे.

Tassāti yāthāvakavatthuvibhāvanāya paññāya.

'तस्स' म्हणजे यथार्थ वस्तूचे स्पष्टीकरण करणाऱ्या प्रज्ञेचे.

Ekakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

एकक-निर्देश-वर्णना समाप्त झाली.

2. Dukaniddesavaṇṇanā

२. दुक-निर्देश-वर्णना

767. Adhikaraṇesūti padatthesu. Aññatra sabhāvaṃ gahetvāti atthasaddassa tattha pavattanākāradassanaṃ, tena atthasaddassa sabhāvatthataṃ dasseti. Adhikaraṇavasena liṅgaparivattiṃ gacchati. ‘‘Abhidheyyānurūpaṃ liṅgavacanānī’’ti hi saddavidū vadanti.

७६७. 'अधिकरणेसु' म्हणजे पदार्थांमध्ये. 'अन्यत्र स्वभाव ग्रहण करून' याद्वारे 'अत्थ' (अर्थ) शब्दाची तेथे प्रवृत्तीची पद्धत दर्शविली आहे, त्याद्वारे 'अत्थ' शब्दाचा स्वभाव-अर्थत्व दर्शविला आहे. अधिकरणाच्या वशाने लिंगपरिवर्तन होते. कारण व्याकरणकार म्हणतात - “अभिधेयाच्या (वाच्य अर्थाच्या) अनुरूप लिंग आणि वचन असतात.”

Dukaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुक-निर्देश-वर्णना समाप्त झाली.

3. Tikaniddesavaṇṇanā

३. तिक-निर्देश-वर्णना

768. Paripācitesūti sādhitesu. ‘‘Vihitesū’’ti ettha duddhādīsu viya bhūtakālatā nādhippetāti āha ‘‘visayavisesanamattamevā’’ti. ‘‘Kammaṃ, sippa’’nti paññā kāraṇūpacārena vuttāti āha ‘‘paññā eva vā…pe… veditabbā’’ti.

७६८. 'परिपाचितेसु' म्हणजे साध्य केलेल्यांमध्ये. 'विहितेसु' यामध्ये दुधादींप्रमाणे भूतकाल अभिप्रेत नाही, म्हणून म्हटले आहे - “केवळ विषयाचे विशेषण मात्र आहे.” 'कर्म, शिल्प' याद्वारे प्रज्ञा कारणांच्या उपचाराने सांगितली आहे, म्हणून म्हटले आहे - “प्रज्ञाच किंवा...पे... समजली पाहिजे.”

Kusalaṃ [Pg.203] kammaṃ sakaṃ ekantaṃ hitasukhāvahattā. Tappaṭipakkhattā itaraṃ akusalaṃ kammaṃ nosakaṃ. Saccapaṭivedhānulomanaṃ saccānulomanaṃ vuttanti āha ‘‘tappaṭivedhapaccayabhāvenā’’ti. Maggasaccassa anulomanato vā saccānulomikatā, tathā paramatthasaccassa anulomanato. Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘maggasaccassā’’tiādi. Paññā vuttā paññāvisaye paññākiccassa dassitattā. ‘‘Yogavihitesū’’tiādinā vuttabhūminiddeso, ‘‘kammassakataṃ saccānulomika’’nti vuttasarūpaniddeso, ‘‘rūpaṃ anicca’’ntiādinā vuttappakāraniddeso ca yathāvuttā…pe… niddesā. ‘‘Yogavihitesu kammāyatanesu khantiṃ, kammassakataṃ khantiṃ, ‘rūpaṃ anicca’nti khanti’’ntiādinā khantiādipadehi yojetabbā. Olokanaṃ paccakkhakaraṇaṃ. Dhammā olokanaṃ khamantīti paññāya tadolokanasamatthatamāha.

कुशल कर्म हे स्वतःचे आहे, कारण ते एकांताने हित आणि सुख देणारे आहे. त्याच्या विरुद्ध असल्यामुळे दुसरे अकुशल कर्म हे स्वतःचे नाही. सत्यप्रतिवेधाला (सत्याच्या साक्षात्काराला) अनुकूल असण्याला 'सत्यानुकूल' म्हटले आहे, म्हणून म्हटले आहे - “त्याच्या प्रतिवेधाचा (साक्षात्काराचा) प्रत्ययभाव असल्यामुळे”. किंवा मार्गसत्याला अनुकूल असल्यामुळे 'सत्यानुकूलता' आहे, तसेच परमार्थसत्याला अनुकूल असल्यामुळे. म्हणूनच अट्ठकथेमध्ये “मार्गसत्याचे...” इत्यादी म्हटले आहे. प्रज्ञेच्या विषयात प्रज्ञेचे कृत्य दर्शविले गेल्यामुळे प्रज्ञा सांगितली आहे. “योगविहितेसु...” इत्यादींद्वारे सांगितलेला भूमी-निर्देश आहे, “कम्मस्सकतं सच्चानुलोमिकं” याद्वारे सांगितलेला स्वरूप-निर्देश आहे, आणि “रूपं अनिच्चं” इत्यादींद्वारे सांगितलेला प्रकार-निर्देश आहे, हे जसे सांगितले आहे...पे... निर्देश आहेत. “योगविहित कर्मायतनांमध्ये क्षंती (स्वीकृती), कर्मस्वकीयता क्षंती, 'रूप अनित्य आहे' अशी क्षंती” इत्यादींद्वारे क्षंती इत्यादी पदांशी जोडले पाहिजे. 'ओलोकनं' म्हणजे प्रत्यक्ष करणे. धर्म अवलोकनाला सहन करतात (स्वीकारतात), याद्वारे प्रज्ञेची ते अवलोकन करण्याची समर्थता सांगितली आहे.

769. Muñcatīti pajahati. Ārabbha-kiriyāya adhiṭṭhānaṃ samaṅgibhāvo, adhikaraṇaṃ paṭṭhapananti āha ‘‘muñca…pe… vattuṃ yutta’’nti.

७६९. 'मुञ्चति' म्हणजे त्याग करतो. आरंभ-क्रियेचे अधिष्ठान म्हणजे समंगीभाव, अधिकरण म्हणजे प्रस्थापन, म्हणून म्हटले आहे - “मुञ्च...पे... म्हणणे योग्य आहे.”

770. Pañcasīladasasīlāni kammavaṭṭekadesabhūtāni sandhāya tesaṃ dhammaṭṭhitiyaṃ samavarodho vutto. Satipi savaneti ‘‘idha, bhikkhave, ariyasāvako pāṇātipātā paṭivirato’’tiādinā (a. ni. 8.39; katā. 480) tathāgatato savane satipi. Bhikkhuādīnampi taṃ vuttaṃ adhisīlapaññāpanaṃ viya na buddhāveṇikanti.

७७०. पंचशील आणि दशशील हे कर्मवट्टाचा (कर्मचक्राचा) एक भाग आहेत, हे लक्षात घेऊन त्यांचा 'धम्मस्थिती'मध्ये समावेश सांगितला आहे. 'सतिपि सवणे' (ऐकणे असतानाही) म्हणजे “येथे, भिक्खूहो, आर्यश्रावक प्राणातिपातापासून विरत होतो” इत्यादींद्वारे तथागतांकडून ऐकणे असतानाही. भिक्खू आदींसाठीही ते सांगितले आहे, जसे की अधिशील-प्रज्ञप्ती ही केवळ बुद्धांचीच असाधारण (आवेणिक) नाही.

Adhipaññānibbattesūti ṭhapetvā adhipaññaṃ tadaññesu maggaphaladhammesu. Tadadhiṭṭhānesūti tassā adhipaññāya adhiṭṭhānesu vipassanādhammesu.

'अधिपञ्ञानिब्बत्तेसु' म्हणजे अधिप्रेत प्रज्ञा (अधिप्रज्ञा) सोडून, त्याव्यतिरिक्त इतर मार्ग-फल धर्मांमध्ये. 'तदधिट्ठानेसु' म्हणजे त्या अधिप्रज्ञेच्या अधिष्ठानांमध्ये, म्हणजेच विपश्यना धर्मांमध्ये.

771. Apāyuppādanaṃ avaḍḍhinibbattanaṃ. Tasmiṃyeva ṭhāneti tasmiṃyeva khaṇe.

७७१. 'अपायुप्पादनं' म्हणजे अपाय (अवनती) उत्पन्न करणे. 'तस्मिंयेव ठाने' म्हणजे त्याच क्षणी.

Tikaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

तिक-निर्देश-वर्णना समाप्त झाली.

4. Catukkaniddesavaṇṇanā

४. चतुष्क-निर्देश-वर्णना

793. Paritassanaṃ parittāso, cittutrāso cāti ‘‘na paritassatī’’ti padassa ‘‘na pattheti na uttasatī’’ti atthamāha.

७९३. 'परितस्सनं' म्हणजे परित्रास (भीती) आणि चित्ताचा त्रास, म्हणून “न परितस्सति” या पदाचा “इच्छा करत नाही आणि घाबरत नाही” असा अर्थ सांगितला आहे.

796. Ariyasaccesu [Pg.204] dhammasaddo ‘‘diṭṭhadhammo’’tiādīsu viya. Ariyamaggo, tassa ca phalaṃ dhammo yathānusiṭṭhaṃ paṭipanne apāyesu apatamāne dhāretīti. Tattha paññāti tasmiṃ ariyamaggaphale nissayabhūte paññā. Tenāha ‘‘taṃsahagatā’’ti. Aviditaṃ viditaṃ viya neti ñāpetīti nayo, anumānaṃ, tassa nayanaṃ pavattanaṃ, taṃ pana visuṃyevekaṃ ñāṇuppādananti āsaṅkāya nivattanatthamāha ‘‘na añña…pe… viseso’’ti. Attano hi adhigamānusārena parādhigatānaṃ kālattaye maggādīnaṃ pavattiākārānumānaṃ nayanayanaṃ. Anuminanākārameva hissa sandhāya vuttaṃ ‘‘ñāṇasseva pavattiviseso’’ti. Kāraṇañca nayanayanassa saccesu paccakkhapavattanato. ‘‘Tathā’’ti iminā yathā maggañāṇato aññāpi ‘‘iminā dhammenā’’ti vattuṃ yuttaṃ, tathā pakārantarenapi ‘‘iminā dhammena ñāṇenā’’ti ettha attho yujjatīti imamatthaṃ upasaṃharati. Tenāti tasmā ñāṇena ñātato sampayogehi nayanayanato. Ñāṇavisayabhāvenāti paṭivedhañāṇassa visayabhāvena. Ñātena paṭividdhena catusaccadhammena, ñāṇasampayogena vā ñātena jānitvā ṭhitena maggaphaladhammena.

७९६. अरिय सच्च (आर्यसत्य) मध्ये 'धम्म' हा शब्द 'दिट्ठधम्मो' (दृष्टधम्म) इत्यादींप्रमाणे आहे. अरियमग्ग (आर्यमार्ग) आणि त्याचे फल हा 'धम्म' आहे, जो उपदेशिल्याप्रमाणे आचरण करणाऱ्यांना अपाय (दुर्गती) मध्ये पडण्यापासून वाचवतो (धारण करतो). तेथे 'पञ्ञा' (प्रज्ञा) म्हणजे त्या आश्रयभूत असलेल्या अरियमग्गफलामध्ये असणारी प्रज्ञा होय. म्हणूनच म्हटले आहे - 'तंसहगता' (त्याच्याशी सहगत). जे अज्ञात आहे ते ज्ञात असल्यासारखे नेणे किंवा जाणवून देणे म्हणजे 'नय' (अनुमान) होय, आणि त्याचे 'नयन' म्हणजे प्रवृत्ती होय. परंतु, ती केवळ एक वेगळीच ज्ञाननिर्मिती आहे, या शंकेचे निवारण करण्यासाठी 'न अञ्ञ...पे... विसेसो' (इतर काही नाही... विशेष) असे म्हटले आहे. स्वतःच्या अधिगमनानुसार (प्राप्तीनुसार) इतरांनी तीनही काळात प्राप्त केलेल्या मार्गादींच्या प्रवृत्तीच्या आकाराचे अनुमान करणे म्हणजे 'नयनयन' (नयाचे नयन) होय. त्याच्या अनुमानाच्या आकारालाच उद्देशून 'ञाणस्सेव पवत्तिविसेसो' (ज्ञानाचाच प्रवृत्तीविशेष) असे म्हटले आहे. आणि नयाच्या नयनाचे कारण सत्यांमध्ये प्रत्यक्ष प्रवृत्ती असणे हे आहे. 'तथा' या शब्दाने, जिसप्रमाणे मार्गज्ञानापेक्षा इतरही 'इमिना धम्मेना' (या धम्माद्वारे) असे म्हणणे योग्य आहे, त्याचप्रमाणे दुसऱ्या प्रकारेही 'इमिना धम्मेना ञाणेना' (या धम्मरूप ज्ञानाद्वारे) येथे अर्थ जुळतो, या अर्थाचा उपसंहार केला आहे. 'तेन' म्हणजे त्या ज्ञानाने जाणल्यामुळे आणि संप्रयोगांद्वारे नयाचे नयन केल्यामुळे. 'ञाणविसयभावेना' म्हणजे पटिवेधञाण (प्रतिवेधज्ञान) चा विषयभाव असल्यामुळे. ज्ञात आणि प्रतिवेध केलेल्या चतूसच्चधम्माद्वारे (चतुरार्यसत्यधर्माद्वारे), किंवा ज्ञानसंप्रयोगाने ज्ञात होऊन राहिलेल्या मार्गफलधम्माद्वारे.

Sabbena sabbanti sabbappakārena sabbaṃ, anavasesanti attho. Addhattayapariyāpannañhi sabbaṃ tebhūmakasaṅkhāragataṃ sammasīyati. Nayanatoti nayaggāhato. Anurūpatthavācako vā kāraṇasaddo ‘‘kāraṇaṃ vadatī’’tiādīsu viya.

'सब्बेन सब्बं' (सर्व प्रकारे सर्व) म्हणजे सर्व प्रकारे सर्व, काहीही शिल्लक न ठेवता (अनवसेस) असा अर्थ आहे. कारण तीनही काळांत समाविष्ट असलेले सर्व त्रिभूमिक संस्कारगत (तेभूमिकसंखारगत) धर्म तपासले जातात (समसन केले जाते). 'नयनतो' म्हणजे नयाच्या ग्रहणाने. किंवा 'कारण' हा शब्द योग्य अर्थाचा वाचक आहे, जसे 'कारणं वदति' (कारण सांगतो) इत्यादींमध्ये.

Anvayañāṇassapi pariyogāhetvā pavattanato saviseso visayāvabodhoti vuttaṃ ‘‘dhamme ñāṇa…pe… abhāvā’’ti. Visayobhāsanamattajānanasāmaññenāti asatipi abhisamecca gahaṇe visayavibhāvanasaṅkhātaavabodhasāmaññamattena. ‘‘Ñāṇa’’nti sammatesūti ‘‘ñāṇa’’nti voharitesu laddhañāṇavohāresu. Sammutivasenāti dhammañāṇādi viya samukhena visaye appavattitvā paññattimukhena pavattaṃ. Avasesanti sammutiñāṇamevāha. Itarañāṇattayavisabhāganti dhammañāṇādiñāṇattayavidhuraṃ.

अन्वयज्ञानाची (अन्वयञाण) देखील सखोल चौकशी करून प्रवृत्ती होत असल्यामुळे, तो एक विशेष विषय-अवबोध (विषयाचे आकलन) आहे, असे दर्शवण्यासाठी 'धम्मे ञाण...पे... अभावा' असे म्हटले आहे. 'विसयोभासनमत्तजाननसामञ्ञेना' (विषयाच्या केवळ प्रकाशनाने जाणण्याच्या सामान्यतेने) म्हणजे अभिसमय करून ग्रहण करणे नसतानाही, विषयाचे स्पष्टीकरण करणाऱ्या अवबोध-सामान्यतेने. 'ञाणं'ति सम्मतेसू' म्हणजे ज्यांना 'ज्ञान' असे व्यवहारात म्हटले जाते, अशा प्राप्त ज्ञानव्यवहारांमध्ये. 'सम्मुतिवसेना' (संमृतीच्या वशाने) म्हणजे धम्मज्ञान इत्यादींप्रमाणे विषयामध्ये थेट प्रवृत्त न होता, प्रज्ञप्तीच्या मुखाने प्रवृत्त होणारे. 'अवसेसं' (उर्वरित) म्हणजे संमृतीज्ञानालाच (सम्मुतिञाण) म्हटले आहे. 'इतरञाणत्तयविसभागं' म्हणजे धम्मज्ञान इत्यादी तीन ज्ञानांपेक्षा भिन्न असणारे.

797. Kāmabhavadhammeti kāmabhavasaṅkhāte dhamme.

७९७. 'कामभवधम्मे' म्हणजे कामभव संज्ञक धर्मांमध्ये.

798. Sāti [Pg.205] paṭhamajjhānapaññā. Vītarāgabhāvanāvatthassāti ‘‘vītarāgo hotī’’ti evaṃ vuttassa. Tanti chaṭṭhābhiññaṃ. Maggañāṇañhi kiccato maggasaccampi paṭivijjhati. Itarāti heṭṭhimamaggapaññā. Tadupanissayattāti tassā chaṭṭhābhiññāya, tassa vā paṭivijjhanassa upanissayattā paṭivijjhati nāma. Yathānurūpanti diṭṭhāsavādīnaṃ yathānurūpaṃ. Āsavakkhayeti āsavakkhayapariyāye kāraṇūpacārena. Taṃnibbattanatoti tassa āsavakkhayasaṅkhātassa phalassa nibbattanato. Idañca ‘‘āsavānaṃ khaye ñāṇaṃ chaṭṭhābhiññā’’ti sutte āgatattā vuttaṃ.

७९८. 'सा' म्हणजे प्रथम ध्यान प्रज्ञा (पठमज्झानपञ्ञा). 'वीतरागभावनावत्थस्स' म्हणजे 'तो वीतराग होतो' असे ज्याच्याविषयी म्हटले आहे त्याच्या. 'तं' म्हणजे सहावे अभिज्ञान (छट्ठाभिञ्ञा). कारण मार्गज्ञान (मग्गञाण) हे कृत्याच्या दृष्टीने मार्गसत्याचाही (मग्गसच्च) प्रतिवेध करते. 'इतरा' म्हणजे खालची मार्गप्रज्ञा (हेट्ठिममग्गपञ्ञा). 'तदुपनिस्सयत्ता' म्हणजे त्या सहाव्या अभिज्ञानाचा किंवा त्या प्रतिवेधाचा उपनिष्रय (आश्रय) असल्यामुळे प्रतिवेध करतो असे म्हटले जाते. 'यथानुरूपं' म्हणजे दिठ्ठि-आसव (दृष्टी-आसव) इत्यादींच्या यथायोग्यतेनुसार. 'आसवक्खये' म्हणजे आसवक्षय पर्यायामध्ये कारणाच्या उपचाराने. 'तंनिब्ब्त्तनतो' म्हणजे त्या आसवक्षय संज्ञक फलाच्या उत्पत्तीमुळे. आणि हे 'आसवानं khaye ञाणं छट्ठाभिञ्ञा' (आसवांच्या क्षयाचे ज्ञान हे सहावे अभिज्ञान आहे) या सूत्रात आल्यामुळे म्हटले आहे.

801. Abhivisiṭṭhena vā ñāṇena pākaṭaṃ karontassāti adhigamavasena pakāsaṃ vibhūtaṃ karontassa.

८०१. 'अभिविसिट्ठेन वा ञाणेन पाकटं करोन्तस्स' म्हणजे अतिविशिष्ट ज्ञानाने प्रकट करणाऱ्याच्या, म्हणजेच अधिगमनाच्या (प्राप्तीच्या) वशाने प्रकाश स्पष्ट करणाऱ्याच्या.

802. Vasitāpañcakarahitaṃ vasibhāvaṃ apāpitaṃ paṭiladdhamattaṃ. Paṭipadārammaṇasahagatā paññā paṭipadārammaṇasambandhinīti āha ‘‘paññāya paṭipadārammaṇuddesenā’’ti.

८०२. पाच प्रकारच्या वशितेने (वशीलता-पंचक) रहित, वशिभावाला प्राप्त न झालेले, केवळ प्राप्त झालेले. प्रतिपदेच्या आलंबनाशी सहगत असलेली प्रज्ञा ही प्रतिपदेच्या आलंबनाशी संबंधित असते, म्हणून 'पञ्ञाय पटिपदारम्मणुद्देसेना' असे म्हटले आहे.

Catukkaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

चतुष्क-निर्देश-वर्णन समाप्त झाले.

5. Pañcakaniddesavaṇṇanā

५. पंचक-निर्देश-वर्णन

804. Tameva paññaṃ ‘‘dvīsu jhānesu paññā pītipharaṇenā’’tiādinā vibhajati. Abhisandanaparisandanaparipūraṇānipi parippharaṇaṃ viya pharaṇāpītiyā, taṃsahagatasukhassa ca kiccavisesabhūtāni adhippetānīti āha ‘‘abhisandetīti…pe… veditabba’’nti. Ādinā nayenāti ‘‘abhisandetī’’tiādinā (dī. ni. 1.226; ma. ni. 1.427) sutte āgatanayena. Pharaṇañcettha pītisukhasamuṭṭhitapaṇītarūpehi kāyassa abhibyāpanaṃ daṭṭhabbaṃ. Ārammaṇeti pītipharaṇatāsukhapharaṇatāsīsena vuttānaṃ tikadukajhānānaṃ ārammaṇe. Tāti pītipharaṇatāsukhapharaṇatā.

८०४. त्याच प्रज्ञेचे 'द्वीसु झानेसु पञ्ञा पीतिफरणेना' (दोन ध्यानांमध्ये प्रीती-स्फुरणाने प्रज्ञा) इत्यादींद्वारे विभाजन केले आहे. अभिष्यंदन (झिरपणे), परिष्यंदन (वाहणे) आणि परिपूरण हे देखील परिस्फुरणाप्रमाणेच स्फुरण पावणाऱ्या प्रीतीचे आणि तिच्याशी सहगत असलेल्या सुखाचे विशेष कृत्य म्हणून अभिप्रेत आहेत, म्हणून 'अभिसन्देतीति...पे... वेदितब्बं' असे म्हटले आहे. 'आदिना नयेना' म्हणजे 'अभिसन्देति' इत्यादी (दी. नि. १.२२६; म. नि. १.४२७) सूत्रात आलेल्या नयाने. आणि येथे 'स्फुरण' म्हणजे प्रीती व सुखापासून उत्पन्न झालेल्या प्रणीत रूपांनी शरीराला व्यापून टाकणे असे समजले पाहिजे. 'आरम्मणे' म्हणजे प्रीती-स्फुरणता आणि सुख-स्फुरणता या शीर्षकाखाली सांगितलेल्या त्रिक आणि द्विक ध्यानांच्या आलंबनामध्ये. 'ता' म्हणजे प्रीती-स्फुरणता आणि सुख-स्फुरणता.

Samādhimukhenāti samādhiṃ mukhaṃ pamukhaṃ katvā, samādhisīsenāti attho, samādhipamukhena vā uddesaniddesena. Aññe kilesā diṭṭhimānādayo[Pg.206]. Appayogenāti jhānavimokkhādīnaṃ viya uppādanīyaparikammapayogena vinā. Āvajjanāsadiso hi phalasamāpattiattho sammasanacāro. Ṭhapitattāti pavattitattā. Satibahulatāyāti satiyā abhiṇhuppattiyā. Paricchindanasatiyā kālassa satoti dassetīti yojanā.

'समाधिमुखेना' म्हणजे समाधीला मुख्य (प्रमुख) करून, समाधीच्या शीर्षकाने असा अर्थ आहे, किंवा समाधी-प्रमुख उद्देश व निर्देशाद्वारे. 'इतर क्लेश' म्हणजे दृष्टी, मान इत्यादी. 'अप्पयोगेना' म्हणजे ध्यान, विमोक्ष इत्यादींप्रमाणे उत्पन्न करण्याच्या परिकर्म-प्रयोगाशिवाय. कारण फलसमापत्तीचा अर्थ असलेला संमसनचार (विचार) हा आवर्जनासारखाच असतो. 'ठपितत्ता' म्हणजे प्रवृत्त केल्यामुळे. 'satiबहुलताया' म्हणजे स्मृतीच्या (सती) वारंवार उत्पत्तीमुळे. काळाचे परिच्छेदन करणाऱ्या स्मृतीमुळे 'स्मृतिमान' (सतो) असे दर्शवतो, अशी योजना आहे.

Pañcakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

पंचक-निर्देश-वर्णन समाप्त झाले.

6. Chakkaniddesavaṇṇanā

६. षट्क-निर्देश-वर्णन

805. Visuddhibhāvanti visuddhiyā sabbhāvaṃ. ‘‘Dibbacakkhuñāṇekadesattā’’ti idaṃ tassa paribhaṇḍañāṇattā vuttaṃ. Tathā hi pāḷiyaṃ ‘‘sattānaṃ cutūpapātañāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmetī’’ti (dī. ni. 1.247) ārabhitvā ‘‘so dibbena cakkhunā visuddhenā’’tiādi (dī. ni. 1.246) vuttaṃ. Dibbassa tirohitavippakaṭṭhādibhedassa, itarassa ca rūpāyatanassa dassanasamatthassāpi dibbacakkhuñāṇassa sikhāpatti cavamānopapajjamānasattadassananti āha ‘‘muddhappattena cā’’tiādi.

८०५. 'विसुद्धिभावं' म्हणजे विशुद्धीचे अस्तित्व. 'दिब्बचक्खुञाणेकदेसत्ता' (दिव्यचक्षू ज्ञानाचा एक भाग असल्यामुळे) हे त्याचे परिभांड-ज्ञान (परिकर ज्ञान) असल्यामुळे म्हटले आहे. कारण पाळीमध्ये 'सत्तानं चुतूपपातञाणाय चित्तं अभिनीहरति अभिनिन्नामेति' (प्राण्यांच्या च्युती आणि उत्पत्तीच्या ज्ञानासाठी चित्त वळवतो) येथून सुरुवात करून 'सो दिब्बेन चक्खुना विसुद्धेन' (तो विशुद्ध दिव्य चक्षूने) इत्यादी म्हटले आहे. दिव्य अशा लपलेल्या, दूर असलेल्या इत्यादी भेदांच्या आणि इतर रूपायातन पाहण्यास समर्थ असलेल्या दिव्यचक्षू ज्ञानाची शिखरप्राप्ती म्हणजे च्युत होणाऱ्या आणि उत्पन्न होणाऱ्या प्राण्यांचे दर्शन होय, म्हणून 'मुद्धप्पेत्तेन चा' इत्यादी म्हटले आहे.

Chakkaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

षट्क-निर्देश-वर्णन समाप्त झाले.

7. Sattakaniddesavaṇṇanā

७. सप्तक-निर्देश-वर्णन

806. Chabbidhampi paccavekkhaṇañāṇanti ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇanti ñāṇa’’ntiādinā (vibha. 806) vuttaṃ paṭiccasamuppādaṅgānaṃ paccavekkhaṇavasena pavattañāṇaṃ. Saha gahetvāti ekajjhaṃ gahetvā vipassanārammaṇabhāvasāmaññena ekattena gahetvā. Saṅkhipitvā vuttenāti pubbe chadhā vuttaṃ viya dassitaṃ dhammaṭṭhitiñāṇanti evaṃ saṅkhipitvā vuttena. ‘‘Khayadhamma’’ntiādinā pakārena dassananti sambandho. Pavattañāṇassāti ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇa’’ntiādinā pavattassa ñāṇassa, pavatte vā saṃsāravaṭṭe ñāṇassa. Ñāṇārammaṇā vipassanā ñāṇavipassanā. Vipassanāti ca ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇa’’ntiādinā [Pg.207] paccayapaccayuppannadhamme vibhāgena dassanato dhammaṭṭhitiñāṇaṃ idhādhippetaṃ. Tassa khayadhammatādijānanaṃ paṭivipassanā. Tenāha ‘‘vipassanāpaṭivipassanādassanamatta’’nti.

८०६. सहा प्रकारचे प्रत्यावेक्षणज्ञान (paccavekkhaṇañāṇa) म्हणजे 'जातीमुळे जरामरण होते हे ज्ञान' इत्यादी प्रकारे (विभङ्ग ८०६) सांगितलेले, प्रतीत्यसमुत्पाद अंगांच्या प्रत्यावेक्षणाच्या वशाने प्रवृत्त झालेले ज्ञान होय. 'एकत्र करून' (saha gahetvā) म्हणजे एकत्र घेऊन, विपश्यनेचे आलंबन असण्याच्या सामान्यतेने एकत्व रूपाने ग्रहण करून. 'संक्षिप्त करून सांगितलेल्या' (saṅkhipitvā vuttena) म्हणजे पूर्वी सहा प्रकारे सांगितल्याप्रमाणे दर्शविलेले धम्मठितीज्ञान (dhammaṭṭhitiñāṇa) अशा प्रकारे संक्षिप्त करून सांगितलेल्याने. 'क्षयधर्म' (khayadhamma) इत्यादी प्रकारे दर्शन असा संबंध आहे. 'प्रवृत्त ज्ञानाचे' (pavattañāṇassa) म्हणजे 'जातीमुळे जरामरण होते' इत्यादी प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या ज्ञानाचे, किंवा प्रवृत्त संसारचक्रात असणाऱ्या ज्ञानाचे. ज्ञानाचे आलंबन असणारी विपश्यना म्हणजे ज्ञानविपश्यना (ñāṇavipassanā) होय. आणि 'विपश्यना' म्हणजे 'जातीमुळे जरामरण होते' इत्यादी प्रकारे प्रत्यय (कारण) आणि प्रत्ययोत्पन्न (कार्यात्मक) धर्मांचे विभागाने दर्शन घडविणारे धम्मठितीज्ञान येथे अभिप्रेत आहे. त्याचे क्षयधर्मत्व इत्यादी जाणणे म्हणजे प्रतिविपश्यना (paṭivipassanā) होय. म्हणूनच म्हटले आहे - 'विपश्यना आणि प्रतिविपश्यना यांचे केवळ दर्शन' (vipassanāpaṭivipassanādassanamatta).

Evamettha aṭṭhakathādhippāyavasena pāḷiyā atthaṃ dassetvā idāni attano adhippāyavasena dassetuṃ ‘‘pāḷiyaṃ panā’’tiādimāha. Sabbatthāti addhattaye paccayavisesena paccayuppannavisesaniddhāraṇe. Ñāṇavacanenāti ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇa’’ntiādinā ñāṇassa gahaṇena. Aṅgānanti sattasattatiyā aṅgānaṃ. Itisaddenāti ‘‘nirodhadhamma’’nti ettha vuttaitisaddena. Pakāsetvāti ñāṇassa pavattiākāraṃ jotetvā. Tena dhammaṭṭhitiñāṇato aññaṃyeva pariyosāne vuttaṃ ñāṇanti dasseti. Tenāha ‘‘vipassanāñāṇaṃ sattamaṃ ñāṇa’’nti. Ayameva cettha attho yuttoti dassento ‘‘na hī’’tiādimāha. Tattha ‘‘tampi ñāṇanti sambandho na hotī’’ti evaṃ sambandho na yutto aṅgantarabhāvassa avibhāvanatoti attho. Tena vuttaṃ ‘‘taṃñāṇa…pe… anadhippetattā’’ti. Na hi visuṃ visuṃ vuttameva ekajjhaṃ vacanamattena atthantaraṃ hotīti. ‘‘Khayadhammaṃ…pe… cā’’ti iminā purimasmiṃ pakkhe upacayena dosamāha.

अशा प्रकारे येथे अट्ठकथेच्या अभिप्रायानुसार पाळीचा (मूळ पाठाचा) अर्थ दर्शवून, आता स्वतःच्या अभिप्रायानुसार दर्शविण्यासाठी 'पाळीमध्ये तर' (pāḷiyaṃ panā) इत्यादी म्हटले आहे. 'सर्वत्र' (sabbatthā) म्हणजे तिन्ही काळात प्रत्ययविशेषाने प्रत्ययोत्पन्नविशेषाचे निर्धारण करण्यामध्ये. 'ज्ञान या शब्दाने' (ñāṇavacanenā) म्हणजे 'जातीमुळे जरामरण होते' इत्यादी प्रकारे ज्ञानाचे ग्रहण केल्याने. 'अंगांचे' (aṅgānaṃ) म्हणजे सत्याहत्तर (७७) अंगांचे. 'इति' या शब्दाने म्हणजे 'निरोधधर्म' (nirodhadhamma) येथे वापरलेल्या 'इति' या शब्दाने. 'प्रकाशित करून' (pakāsetvā) म्हणजे ज्ञानाच्या प्रवृत्तीचा आकार स्पष्ट करून. त्याद्वारे धम्मठितीज्ञानापेक्षा वेगळेच शेवटी सांगितलेले ज्ञान आहे, असे दर्शवितात. म्हणूनच म्हटले आहे - 'विपश्यनाज्ञान हे सातवे ज्ञान आहे' (vipassanāñāṇaṃ sattamaṃ ñāṇaṃ). हाच येथे योग्य अर्थ आहे हे दर्शविताना 'नाही तर' (na hī) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'ते देखील ज्ञान असा संबंध होत नाही' अशा प्रकारे संबंध योग्य नाही, कारण दुसऱ्या अंगाचा भाव स्पष्ट होत नाही, असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'ते ज्ञान...पे... अनभिप्रेत असल्यामुळे'. कारण वेगवेगळ्या प्रकारे सांगितलेले केवळ एकत्र बोलण्याने वेगळा अर्थ होत नाही. 'क्षयधर्म...पे... आणि' याद्वारे पूर्व पक्षातील उपचयाने दोष सांगितला आहे.

Sattakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

सप्तक निर्देश वर्णन समाप्त झाले.

8. Aṭṭhakaniddesavaṇṇanā

८. अष्टक निर्देश वर्णन

808. Paccanīkadhammeti nīvaraṇādipaccanīkadhamme. Dukkhanti samāpajjane asati uppajjanakadukkhaṃ.

८०८. 'प्रत्यनीक धर्म' (paccanīkadhamme) म्हणजे नीवरण इत्यादी विरोधी (प्रत्यनीक) धर्म. 'दुःख' (dukkhaṃ) म्हणजे समापत्ती (ध्यान) प्राप्त न झाल्यास उत्पन्न होणारे दुःख.

Aṭṭhakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

अष्टक निर्देश वर्णन समाप्त झाले.

10. Dasakaniddeso

१०. दशक निर्देश

Paṭhamabalaniddesavaṇṇanā

प्रथम बल निर्देश वर्णन

809. Na ṭhānanti aṭṭhānaṃ, anupalabbhanattho ayamakāroti āha ‘‘avijjamānaṃ ṭhānaṃ aṭṭhāna’’nti. Abhāvattho vā, na aññapaṭipakkhādiatthoti āha ‘‘natthi ṭhānanti vā aṭṭhāna’’nti. Ko panetassa atthadvayassa [Pg.208] visesoti? Paṭhamo hetupaccayehi anupalabbhamānataṃ vadati, dutiyo sabbena sabbaṃ abhāvanti ayametesaṃ viseso. Taṇhupādānādīnampi sukhato upagamanassa hetubhāve diṭṭhivipallāsassa so sātisayo asukhepi daḷhaṃ pavattāpanatoti āha ‘‘diṭṭhivipallāsova…pe… adhippeta’’nti. ‘‘Attadiṭṭhivasenā’’ti kasmā visesetvā vuttaṃ, nanu ariyasāvakassa sabbāpi diṭṭhiyo natthīti? Saccaṃ natthi, attadiṭṭhisannissayā pana sabbadiṭṭhiyoti dassetuṃ ‘‘attadiṭṭhivasenāti padhānadiṭṭhimāhā’’ti vuttaṃ. Bhedānurūpassa vatthuno. Bhedānurūpena ‘‘adhamme dhammo’’tiādinayappavattena.

८०९. 'स्थान नाही' ते अस्थान (aṭṭhāna). हा 'अ' कार अनुपलब्धतेच्या अर्थाने आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'अविद्यमान स्थान म्हणजे अस्थान'. किंवा अभावाच्या अर्थाने, इतर प्रतिपक्षादी अर्थाने नाही, म्हणून म्हटले आहे - 'स्थान नाही ते अस्थान'. तर या दोन्ही अर्थांमध्ये काय फरक आहे? पहिला हेतू आणि प्रत्ययांद्वारे अनुपलब्धता सांगतो, दुसरा पूर्णपणे अभाव सांगतो, हा या दोघांमधील फरक आहे. तृष्णा, उपादान इत्यादींना देखील सुखरूपाने प्राप्त होण्याच्या हेतूभावामध्ये दृष्टीविपर्यास (diṭṭhivipallāsa) हा अतिशय दुःखामध्येही दृढपणे प्रवृत्त करणारा असल्यामुळे म्हटले आहे - 'दृष्टीविपर्यासच...पे... अभिप्रेत आहे'. 'आत्मदृष्टीच्या वशाने' (attadiṭṭhivasenā) असे विशेष करून का म्हटले आहे? आर्यश्रावकाला सर्वच दृष्टी नसतात काय? सत्य आहे, नसतात; परंतु सर्व दृष्टी या आत्मदृष्टीच्या आश्रयाने असतात हे दर्शविण्यासाठी 'आत्मदृष्टीच्या वशाने असे म्हणून प्रधान दृष्टी सांगितली आहे' असे म्हटले आहे. भेदानुरूप वस्तूचे. भेदानुरूप 'अधर्मामध्ये धर्म' इत्यादी नयाने प्रवृत्त झालेल्या.

So evāti yo liṅge aparivatte tasmiṃ attabhāve bhavaṅgajīvitindriyappabandho, so eva. Tañhi upādāya ekajātisamaññā, na cettha bhāvakalāpajīvitindriyassa vasena codanā kātabbā tadaññasseva adhippetattā. Tañhi tattha avicchedavuttiyā pabandhavohāraṃ labhati, itarampi vā bhāvānupālanatāsāmaññenāti anokāsāva codanā.

'तोच' (so eva) म्हणजे लिंग (स्त्री-पुरुष भाव) न बदलता त्या आत्मभावामध्ये जो भवंग आणि जीवितेंद्रियाचा प्रवाह आहे, तोच. कारण त्यालाच धरून एका जातीची संज्ञा (समानता) असते. येथे भावकलाप आणि जीवितेंद्रियाच्या वशाने आक्षेप घेऊ नये, कारण त्याहून भिन्नच अभिप्रेत आहे. कारण तो तेथे अविच्छिन्न प्रवृत्तीमुळे 'प्रवाह' (pabandha) हा व्यवहार प्राप्त करतो, किंवा दुसरा देखील भावाचे रक्षण करण्याच्या सामान्यतेमुळे, त्यामुळे आक्षेपाला वावच नाही.

Sapattavasena yojetabbanti ‘‘sapattaṃ māremīti abhisandhinā sapattena nipannaṭṭhāne nipannaṃ manussabhūto manussabhūtaṃ mātaraṃ pitaraṃ vā mārento’’tiādinā yojetabbaṃ. Sabbatthāti catūsupi vikappesu. Purimaṃ abhisandhicittanti pubbabhāgiyo maraṇādhippāyo. Appamāṇaṃ tena atthasiddhiyā abhāvato. Puthujjanasseva taṃ dinnaṃ hotīti ettha yathā arahattaṃ patvā paribhuttampi puthujjanakāle dinnaṃ puthujjanadānameva hoti, evaṃ maraṇādhippāyena puthujjanakāle pahāre dinne arahattaṃ patvā teneva pahārena mate kasmā arahantaghātoyeva hoti, na puthujjanaghātoti? Visesasambhavato. Yathā hi dānaṃ deyyadhammassa pariccāgamattena hoti, na evaṃ vadho. So hi pāṇo, pāṇasaññitā, vadhakacetanā, upakkamo, tena maraṇanti imesaṃ pañcannaṃ aṅgānaṃ pāripūriyāva hoti, na apāripūriyā. Tasmā arahattaṃ pattasseva maraṇanti arahantaghātoyeva hoti, na puthujjanaghāto. Yasmā pana ‘‘imaṃ māremī’’ti yaṃ santānaṃ ārabbha māraṇicchā, tassa puthujjanakhīṇāsavabhāvena payogamaraṇakkhaṇānaṃ vasena satipi santānabhede abhedoyeva. Yadā ca atthasiddhi, tadā khīṇāsavabhāvo. Tasmā arahantaghātova [Pg.209] hotīti nicchitaṃ. Kathaṃ panettha vadhakacetanā vattamānavisayā siyāti āha ‘‘vadhakacittaṃ paccuppannārammaṇampi…pe… pavattatī’’ti. Tattha pabandhavicchedavasenāti yena pabandho vicchijjati, tādisaṃ payogaṃ nibbattetīti attho. Tena yadā pabandhavicchedo, tadā arahāti yathāvuttaṃ arahantaghātaṃ patiṭṭhāpeti. Na evanti yathā kālantarāpekkhakiccasiddhaṃ vadhakacittaṃ, na evaṃ cāgacetanā. ‘‘Sā hī’’tiādinā cāgacetanāya kālantarānapekkhakiccasiddhitaṃyeva vibhāveti. Aññasakakaraṇanti attato vinimocetvā aññassa dakkhiṇeyyassa santakabhāvakaraṇaṃ. Tassāti cajitabbassa vatthuno. Yassāti yassa puthujjanassa. Tasseva taṃ dinnaṃ hoti, sacepi arahattaṃ patvā tena paribhuttanti attho.

शत्रूच्या (सपत्त) संदर्भात जोडले पाहिजे, जसे की 'मी शत्रूला मारतो' या हेतूने (अभिसंधिना) शत्रू निजलेल्या ठिकाणी निजलेल्या, मनुष्य असलेल्या आई किंवा वडिलांना मनुष्य असलेल्या व्यक्तीने मारणे इत्यादी प्रकारे जोडले पाहिजे. 'सर्वत्र' म्हणजे चारही पर्यायांमध्ये. 'पूर्वीचे हेतूचे चित्त' (अभिसंधिचित्त) म्हणजे पूर्वभागातील मारण्याचा हेतू. ते अप्रमाण आहे, कारण त्याने कार्यसिद्धी (अर्थसिद्धी) होत नाही. येथे 'ते पृथग्जनालाच दिलेले असते' या संदर्भात, जसे की अर्हत्त्व प्राप्त करून उपभोगले गेले असले तरी, पृथग्जन काळात दिलेले दान हे पृथग्जन-दानच असते, त्याचप्रमाणे मारण्याच्या हेतूने पृथग्जन काळात प्रहार केला असता, (त्यानंतर) अर्हत्त्व प्राप्त करून त्याच प्रहाराने मृत्यू झाला असता, तो अर्हत-घातच का होतो, पृथग्जन-घात का नाही? विशेष संभव असल्यामुळे. कारण जसे दान हे देयधर्माच्या केवळ त्यागाने होते, तसा वध (हत्या) होत नाही. कारण तो (वध) प्राणी, प्राणि-संज्ञा (प्राणी असल्याची जाणीव), वधक-चेतना (मारण्याची इच्छा), उपक्रम (प्रयत्न) आणि त्याने मृत्यू, या पाच अंगांच्या परिपूर्णतेनेच होतो, अपूर्णतेने नाही. त्यामुळे अर्हत्त्व प्राप्त झालेल्याचाच मृत्यू झाल्याने तो अर्हत-घातच होतो, पृथग्जन-घात नाही. परंतु ज्या अर्थी 'याला मारतो' अशी ज्या संतानाला (प्रवाहाला) उद्देशून मारण्याची इच्छा असते, त्याचा पृथग्जन आणि क्षीणासव (अर्हत) भावामुळे प्रयोग-क्षण आणि मरण-क्षण यांच्या वशात संतानभेद (प्रवाहाचा भेद) असला तरी अभेदच (एकच) मानला जातो. आणि जेव्हा कार्यसिद्धी होते, तेव्हा तो क्षीणासव भाव (अर्हत अवस्था) असतो. त्यामुळे तो अर्हत-घातच होतो, हे निश्चित आहे. परंतु येथे वधक-चेतना वर्तमान-विषयक कशी असू शकते? म्हणून म्हटले आहे: 'वधक-चित्त हे प्रत्युत्पन्न-आरंभाने...पे... प्रवृत्त होते.' तेथे 'प्रबंध-विच्छेद-वशात' म्हणजे ज्याने (जीवनाचा) प्रवाह खंडित होतो, तसा प्रयोग (प्रयत्न) निर्माण करतो, असा अर्थ आहे. त्यामुळे जेव्हा प्रवाहाचा विच्छेद होतो, तेव्हा तो 'अर्हत' असतो, म्हणून वर सांगितल्याप्रमाणे अर्हत-घात सिद्ध होतो. तसे नाही, जसे की कालांतराची अपेक्षा ठेवून कार्य सिद्ध करणारे वधक-चित्त असते, तशी त्याग-चेतना नसते. 'ती (त्याग-चेतना) हि' इत्यादींद्वारे त्याग-चेतनेची कालांतराची अपेक्षा न ठेवता कार्य सिद्ध करण्याची क्षमताच स्पष्ट केली आहे. 'अञ्ञसककरणं' (दुसऱ्याच्या मालकीचे करणे) म्हणजे स्वतःपासून मुक्त करून दुसऱ्या दक्षिणेय (दान स्वीकारण्यास योग्य) व्यक्तीच्या मालकीचे करणे. 'त्याचे' म्हणजे त्याग करण्याच्या वस्तूचे. 'ज्याला' म्हणजे ज्या पृथग्जनाला. त्यालाच ते दिलेले असते, जरी अर्हत्त्व प्राप्त करून त्याने त्याचा उपभोग घेतला असला तरी, असा अर्थ आहे.

‘‘Kappavināse’’ti idaṃ ‘‘saṇṭhahante kappe’’ti vuttattā mahākappavināsaṃ sandhāya vuttanti āha ‘‘kappaṭṭhakathāya na sametī’’ti ettha āyukappassa adhippetattā. Āyukappo cettha avīciyaṃ nibbattasattānaṃ antarakappaparimāṇaṃ paramāyu veditabbaṃ. Tañhi sandhāya ‘‘ekaṃ kappaṃ asītibhāge katvā tato ekabhāgamattaṃ kāla’’nti (kathā. aṭṭha. 654-657) vuttaṃ. Tayidaṃ ‘‘ekaṃ kappa’’nti yadi ekaṃ mahākappanti attho, tathā sati vīsatiantarakappaparimāṇo eko asaṅkhyeyyakappoti vuttaṃ hoti. Atha ekaṃ asaṅkhyeyyakappanti attho, sabbathāpi ‘‘catusaṭṭhi antarakappā’’ti vacanena virujjhatīti vīmaṃsitabbaṃ. Yathā pana kappaṭṭhakathāya ayaṃ aṭṭhakathā sameti, taṃ dassetuṃ ‘‘kappavināseyevāti panā’’tiādimāha.

'कल्पविनाशात' हे 'कल्प स्थिर होत असताना' असे म्हटल्यामुळे महाकल्पविनाशाला उद्देशून म्हटले आहे, असे सांगून 'कल्प-अट्ठकथेशी जुळत नाही' असे म्हटले आहे, कारण येथे 'आयु-कल्पाचा' अभिप्राय आहे. आणि येथे अवीची (नरकात) उत्पन्न झालेल्या प्राण्यांचे अंतरकल्प-प्रमाण हेच परम आयुष्य (आयु-कल्प) समजावे. त्यालाच उद्देशून 'एका कल्पाचे ऐंशी भाग करून त्यातील एका भागाएवढा काळ' (कथावत्थु-अट्ठकथा ६५४-६५७) असे म्हटले आहे. ते जर 'एक कल्प' म्हणजे 'एक महाकल्प' असा अर्थ असेल, तर तसे असताना वीस अंतरकल्पांच्या प्रमाणाचा 'एक असंख्येय कल्प' होतो, असे म्हटले जाईल. आणि जर 'एक असंख्येय कल्प' असा अर्थ असेल, तर कोणत्याही प्रकारे 'चौसष्ट अंतरकल्प' या वचनाशी विरोध होतो, याचा विचार केला पाहिजे. परंतु ज्या प्रकारे कल्प-अट्ठकथेशी ही अट्ठकथा जुळते, ते दर्शवण्यासाठी 'कल्पविनाशातच पुन्हा' इत्यादी म्हटले आहे.

Pakatatto vā apārājiko. Samānasaṃvāsako kammaladdhīnaṃ vasena anānāsaṃvāsakoti evamettha attho veditabbo.

प्रकृतत्व (शुद्ध शील असलेला) किंवा अपराजित (पाराजिकापत्ती न झालेला). समानसंवासक (समान संवास असलेला) हा कर्माच्या आणि मतांच्या (लद्धी) वशात असमानसंवासक होतो, असा येथे अर्थ समजला पाहिजे.

Niyatassa puggalassa vijjamānataṃ paṭisedhetvāti yojanā. Tattha paṭisedhetvāti ‘‘puggalo pana niyato nāma natthī’’ti evaṃ paṭisedhetvā. Tattha kāraṇamāha ‘‘micchattasammattaniyatadhammānaṃ viya sabhāvato’’ti. Paññattimattañhetaṃ micchattasammattaniyatadhammanissayaṃ, yadidaṃ niyato puggaloti. Yathāpucchitanti ‘‘kiṃ pubbahetu niyametī’’tiādinā pucchitappakāraṃ niyāmakahetuṃ. Yenāti yena uparimaggattayavipassanāñāṇena. Niyatāniyatabhedanti [Pg.210] sotāpannādiniyatabhedaṃ, sattakkhattuparamādianiyatabhedañca. Sotāpanno eva hi eko sattakkhattuparamo nāma hoti, eko kolaṃkolo nāma, eko ekabījī nāmāti sotāpannassa niyatabhāvo vuttoti āha ‘‘sotāpanno ca niyato’’ti. Byatirekattho hi ayaṃ ca-saddo. Tato pubbeti sotāpattimaggato pubbe. ‘‘Pubbahetukiccaṃ natthī’’ti idaṃ sotāpannassa niyatatāya vuttattā vakkhamānañca dosaṃ hadaye ṭhapetvā vuttaṃ. Uparimaggānaṃ saupanissayatte paṭhamamaggassāpi saupanissayatā siddhā evāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘yadi hī’’tiādi. Tañca niyatattaṃ. Assāti sotāpattimaggassa.

नियत (निश्चित) पुद्गलाचे अस्तित्व नाकारून, असा संबंध (योजना) आहे. तेथे 'नाकारून' म्हणजे 'पुद्गल निश्चित असा कोणी नाही' अशा प्रकारे निषेध करून. तेथे कारण सांगितले आहे: 'मिथ्यात्व आणि सम्यक्त्व या नियत धर्मांप्रमाणे स्वभावाने (अस्तित्व नसल्यामुळे)'. कारण 'नियत पुद्गल' हे मिथ्यात्व आणि सम्यक्त्व या नियत धर्मांवर आधारित केवळ प्रज्ञप्ती (संकल्पना) आहे. 'यथापृच्छित' म्हणजे 'काय पूर्वहेतू नियत करतो?' इत्यादी प्रकारे विचारलेला नियामक हेतू. 'ज्याने' म्हणजे ज्या वरील तीन मार्गांच्या विपश्यना-ज्ञानाने. 'नियत-अनियत भेद' म्हणजे स्रोतापन्न इत्यादींचा नियत भेद, आणि सप्तकृत्वपरम (सात जन्मांची मर्यादा असलेला) इत्यादींचा अनियत भेद. कारण स्रोतापन्नच एक 'सप्तकृत्वपरम' नावाचा असतो, एक 'कोलंकुल' नावाचा, एक 'एकबीजी' नावाचा असतो, अशा प्रकारे स्रोतापन्नाचा नियतभाव (निश्चितता) सांगितला आहे, म्हणून म्हटले आहे: 'आणि स्रोतापन्न नियत आहे'. कारण हा 'च' (आणि) शब्द व्यतिरेक अर्थाचा आहे. त्याच्या आधी म्हणजे स्रोतापत्ती-मार्गाच्या आधी. 'पूर्वहेतूचे कार्य नाही' हे स्रोतापन्नाच्या नियततेसाठी म्हटले असल्याने, पुढे येणारा दोष मनात ठेवून म्हटले आहे. वरील मार्गांना उपनिषय (प्रबळ आधार) असताना पहिल्या मार्गालाही उपनिषय असणे सिद्धच आहे, या आक्षेपाला उद्देशून 'जर खरोखर' इत्यादी म्हटले आहे. आणि ते नियतत्व (निश्चितता). 'याचे' म्हणजे स्रोतापत्ती-मार्गाचे.

Teneva khīṇāti sotāpattimaggeneva khīṇā. Kāraṇupacchedena hi phalupacchedo siyā. Tatoti sattakkhattuparamādito. Sāti sattakkhattuparamāditā. Pavattitoti vipākappabandhato. Tenāti sotāpattimaggena. Vuṭṭhāneti vuṭṭhāne sati. Kāraṇena vinā phalaṃ natthīti āha ‘‘sakkāya…pe… bhavitabba’’nti. ‘‘Nāmakaraṇanimittato’’ti iminā nāmakaraṇahetutāya niyāmakataṃ vibhāveti ekabījiādisamaññānaṃ anvatthasaññābhāvato. Tenāha ‘‘vipassanā…pe… sandhāya vutta’’nti.

'त्यानेच क्षीण झाले' म्हणजे स्रोतापत्ती-मार्गानेच क्षीण झाले. कारण कारणाचा उच्छेद झाल्यानेच फळाचा उच्छेद होतो. त्याच्यापासून म्हणजे सप्तकृत्वपरम इत्यादींपासून. ती म्हणजे सप्तकृत्वपरमता इत्यादी. 'प्रवृत्त झाली' म्हणजे विपाक-प्रवाहातून (विपाकाच्या परंपरेतून). त्याने म्हणजे स्रोतापत्ती-मार्गाने. 'उत्थान' म्हणजे उत्थान झाले असता. कारणाशिवाय फळ नसते, म्हणून म्हटले आहे: 'सत्काय...पे... असले पाहिजे'. 'नामकरण-निमित्ताने' याने नामकरणाच्या हेतूमुळे नियामकता स्पष्ट होते, कारण एकबीजी इत्यादी संज्ञा या सार्थ संज्ञा (अन्वर्थ संज्ञा) आहेत. म्हणून म्हटले आहे: 'विपश्यना...पे... उद्देशून म्हटले आहे'.

Ādi-saddena ‘‘ekomhi sammāsambuddho, sītībhūtosmi nibbuto’’tiādīni (mahāva. 11; kathā. 405; ma. ni. 1.285) saṅgayhanti. Ettha ca ‘‘sadiso me na vijjati, ekomhi sammāsambuddho (mahāva. 11; kathā. 405; ma. ni. 1.285). ‘Atthetarahi aññe samaṇā vā brāhmaṇā vā bhagavatā samasamā sambodhiya’nti evaṃ puṭṭho ahaṃ, bhante, ‘no’ti vadeyya’’ntiādi (dī. ni. 3.161) vacanehi imissā lokadhātuyā viya aññassa buddhassa aññissā lokadhātuyā uppādo nivāritoti daṭṭhabbaṃ. Na hi vijjamāne ‘‘sadiso me na vijjatī’’tiādi sakkā vattuṃ. Yaṃ pana vadanti ‘‘lokadhātuvisesāpekkhāya vutta’’nti, tampi natthi tathā visesanassa abhāvato, buddhānubhāvassa ca asamatthabhāvavibhāvanato. Āṇākhettakittanañcettha dhammatādassanatthaṃ. Sakkoti hi bhagavā yattha yattha icchati, tattha tattha āṇaṃ [Pg.211] vattetuṃ. ‘‘Ekissā lokadhātuyā’’ti ca idaṃ buddhakhettabhūtāya lokadhātuyā dassanatthaṃ vuttaṃ. Tatthāyamattho – buddhakhettabhūtā ekāvāyaṃ lokadhātu. Tattha ekasmiṃ kāle eko eva sammāsambuddho uppajjatīti. Tenāha ‘‘buddhakhetta…pe… adhippāyo’’ti.

आदि शब्दाने "मी एकटाच सम्यक्संबुद्ध आहे, मी शीतलीभूत (शांत) व निवृत्त (निर्वाणप्राप्त) झालो आहे" इत्यादी (महाव. ११; कथा. ४०५; म. नि. १.२८५) समाविष्ट केले जातात. आणि येथे "माझ्यासारखा दुसरा कोणी नाही, मी एकटाच सम्यक्संबुद्ध आहे (महाव. ११; कथा. ४०५; म. नि. १.२८५). 'भन्ते, सध्या इतर कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण संबोधीच्या बाबतीत भगवंतांच्या समान आहेत का?' असे विचारले असता, मी 'नाही' असे म्हणेन" इत्यादी (दी. नि. ३.१६१) वचनांवरून या लोकधातूमध्ये जसा, तसाच दुसऱ्या लोकधातूमध्ये दुसऱ्या बुद्धाचा उत्पाद (उत्पत्ती) निषिद्ध केला आहे, असे समजावे. कारण (दुसरा बुद्ध) विद्यमान असताना "माझ्यासारखा दुसरा कोणी नाही" इत्यादी म्हणणे शक्य नाही. परंतु जे म्हणतात की, "हे लोकधातूच्या विशेषाच्या अपेक्षेने म्हटले आहे", ते देखील योग्य नाही; कारण तशा विशेषाचा अभाव आहे आणि बुद्धांच्या प्रभावाच्या असमर्थतेचे प्रकटीकरण होते. आणि येथे आज्ञाक्षेत्राचे कीर्तन हे धम्मतेचे (धम्मतेचा नियम) दर्शन घडवण्यासाठी आहे. कारण भगवान जेथे जेथे इच्छितात, तेथे तेथे आपली आज्ञा प्रवर्तित करण्यास समर्थ आहेत. "एकाच लोकधातूमध्ये" हे बुद्धक्षेत्र असलेल्या लोकधातूचे दर्शन घडवण्यासाठी म्हटले आहे. तेथे हा अर्थ आहे – बुद्धक्षेत्र असलेली ही एकच लोकधातू आहे. तेथे एकाच वेळी एकच सम्यक्संबुद्ध उत्पन्न होतात. म्हणूनच म्हटले आहे – "बुद्धक्षेत्र...पे... अभिप्राय" असे।

Tasmāti yasmā upasampadādhīnaṃ pātimokkhaṃ, upasampadā ca pabbajjādhīnā, tasmā. Pātimokkhe siddhe, siddhāsu tāsu pabbajjūpasampadāsu. Tato paraṃ vinaṭṭhaṃ nāma hotīti pacchimapaṭivedhato paraṃ paṭivedhasāsanaṃ, pacchimasīlabhedato ca paraṃ paṭipattisāsanaṃ vinaṭṭhaṃ nāma hotīti sāsanabhāvasāmaññena pana ubhayaṃ ekajjhaṃ katvā dassento ‘‘pacchima…pe… ekato katvā’’ti āha.

त्यामुळे म्हणजे ज्या अर्थी प्रातिमोक्ष (पातिमोक्ख) उपसंपदेवर अवलंबून आहे आणि उपसंपदा प्रव्रज्येवर (पब्बज्जेवर) अवलंबून आहे, म्हणून. प्रातिमोक्ष सिद्ध झाल्यावर, त्या प्रव्रज्या आणि उपसंपदा सिद्ध होतात. त्यानंतर 'नष्ट झाले' असे म्हटले जाते, म्हणजे अंतिम प्रतिवेधानंतर प्रतिवेध-शासन नष्ट होते, आणि अंतिम शीलभेदानंतर प्रतिपत्ती-शासन नष्ट होते. परंतु शासनाच्या सामान्य भावामुळे दोन्ही एकत्र करून दाखवताना "पश्चिम...पे... एकत्र करून" असे म्हटले आहे।

Paridevanakāruññanti paridevanena karuṇāyitabbatā karuṇāyanā.

'परिदेवनकारुण्य' म्हणजे परिदेवनाने (विलापाने) करुणा करणे, कारुण्य दाखवणे होय।

Dhammānaṃ sabhāvaviseso na sakkā dhāretuṃ, yato pāramīpavicayādīsu udakapariyantaṃ katvā mahāpathavīkampo ahosi, abhisambodhidivase ca ṭhapetvā pubbuttaradisābhāge bodhirukkhamūle bhūmibhāgo mahāpurisaṃ dhāretuṃ nāsakkhi, aññadatthu ekapasse pakkhittaatibhārabharitanāvā viya cakkavāḷagabbho viparivatto. ‘‘Samuppādikā’’ti vattabbe sa-kāre a-kārassa ā-kāro, ekassa ca pa-kārassa lopo katoti dassento āha ‘‘samaṃ uddhaṃ pajjatīti sāmupādikā’’ti. Samaṃ upādiyatīti vā samupādā, samupādā eva sāmupādikā, samupāhinīti attho.

धम्मांचा स्वभावविशेष धारण करणे शक्य नाही, कारण पारमी-प्रविचय इत्यादींच्या वेळी पाण्यापर्यंत महापृथ्वीचा कंप झाला होता, आणि अभिसंबोधीच्या दिवशी ईशान्य दिशेचा भाग सोडून बोधिवृक्षाच्या मुळाशी असलेला भूमीचा भाग महापुरुषाला धारण करू शकला नाही; उलटपक्षी, एका बाजूला अतिभार टाकलेल्या नौकेप्रमाणे चक्रवाळगर्भ उलटला. "समुत्पादिका" असे म्हणावयाचे असताना 'स' कारामधील 'अ' काराचा 'आ' कार झाला आहे, आणि एका 'प' काराचा लोप झाला आहे, हे दाखवताना "समं उद्धं पज्जतीति सामुपादिका" (समान रूपाने वर उत्पन्न होते म्हणून सामुपादिका) असे म्हटले आहे. किंवा 'समं उपादियतीति समुपादा' (समान रूपाने ग्रहण करते म्हणून समुपादा), समुपादा म्हणजेच सामुपादिका, जिचा अर्थ 'समुपाहिनी' (एकत्र आणणारी) असा आहे।

Santatikhaṇavasenāti santativasena āyūhanasamaṅgitā, sapubbapacchābhāgassa gahaṇavasena cetanākkhaṇavasena cetanāsamaṅgitāti yojetabbā. Ekasmiṃ upaṭṭhite paccayavasena tadaññassa upaṭṭhānaṃ parivattanaṃ.

'संतती आणि क्षणाच्या वशाने' म्हणजे संततीच्या वशाने आयूहन-समंगिता (कर्म गोळा करण्याची युक्तता), पूर्व आणि उत्तर भागाच्या ग्रहणाच्या वशाने आणि चेतनाक्षणाच्या वशाने चेतना-समंगिता अशी योजना करावी. एकाच्या उपस्थितीमध्ये प्रत्ययाच्या (कारणाच्या) वशाने दुसऱ्याची उपस्थिती होणे म्हणजे परिवर्तन होय।

Paṭhamabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथम बलनिर्देशाची वर्णना समाप्त झाली।

Dutiyabalaniddesavaṇṇanā

द्वितीय बलनिर्देशाची वर्णना।

810. Bhoge [Pg.212] bhuñjituṃ na jānāti, vināsetīti yojanā.

८१०. भोगांचा उपभोग घेण्यास जाणत नाही, त्यांचा विनाश करतो, अशी योजना आहे।

Lahuparivattitāya jīvitassāti adhippāyo.

'जीवनाच्या शीघ्र परिवर्तनामुळे' असा अभिप्राय आहे।

Na adāsi payuttavācāya uppannanti adhippāyena.

'प्रयुक्त वाणीने उत्पन्न झालेले दिले नाही' या अभिप्रायाने।

Sammāpayogenāti sammāpaṭipattiyā.

'सम्यक् प्रयोगाने' म्हणजे सम्यक् प्रतिपत्तीने (योग्य आचरणाने)।

Dutiyabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

द्वितीय बलनिर्देशाची वर्णना समाप्त झाली।

Pañcamabalaniddesavaṇṇanā

पंचम बलनिर्देशाची वर्णना।

813. Dhātusabhāvoti bhūtādisaṅkhātadhātūnaṃ sabhāvo. Sabhāgavasena phalabhūtena. Ajjhāsayadhātuparicchindanatoti ajjhāsayasabhāvassa ‘‘hīnaṃ, paṇīta’’nti vā paricchijja jānanato, vuṭṭhinimittena viya mahoghena uparimeghavuṭṭhiyā.

८१३. 'धातूस्वभाव' म्हणजे महाभूत इत्यादी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या धातूंचा स्वभाव. सभागवशात फलभूत झालेल्या. 'अध्याशय-धातूच्या परिच्छेदाने' म्हणजे अध्याशयाच्या स्वभावाला "हीन किंवा प्रणीत (उत्कृष्ट)" असे विभागून जाणल्यामुळे, जसे पावसाच्या निमित्ताने महापुराने किंवा वरील मेघांच्या पावसाने होते।

Pañcamabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

पंचम बलनिर्देशाची वर्णना समाप्त झाली।

Chaṭṭhabalaniddesavaṇṇanā

षष्ठ बलनिर्देशाची वर्णना।

Saddattho sambhavati samāsanteneva tathā saddasiddhito. Tesanti paroparānaṃ visadāvisadānaṃ saddhādiindriyānaṃ. Evañca katvāti āsayādito indriyaparopariyattassa, indriyaparopariyattato ca adhimuttibhedassa visiṭṭhasabhāvattā eva.

शब्दाचा अर्थ समासानेच संभवतो, कारण तशा शब्दाची सिद्धी होते. 'त्यांच्या' म्हणजे श्रेष्ठ आणि कनिष्ठ, स्पष्ट आणि अस्पष्ट अशा श्रद्धा इत्यादी इंद्रियांच्या. 'आणि असे करून' म्हणजे आशय इत्यादींपासून इंद्रिय-परोपरियत्ततेच्या (इंद्रियांच्या तीव्रतेच्या व मंदतेच्या), आणि इंद्रिय-परोपरियत्ततेपासून अधिमुक्तीच्या भेदाच्या विशिष्ट स्वभावामुळेच।

815. ‘‘Ke pana te ariyāvāsā’’ti pucchitvā te sutteneva dassento ‘‘idha, bhikkhave’’tiādipāḷiṃ āharitvā ‘‘evaṃ vuttā’’ti nigametvā puna maggādhigameneva tesaṃ adhigamaṃ dassento ‘‘etesū’’tiādimāha. Tattha itareti chaḷaṅgasamannāgamaekārakkhāsaṅkhāyapaṭisevanādayo.

८१५. "पण ते आर्यवास कोणते आहेत?" असे विचारून, ते सूत्रानेच दाखवताना "येथे, भिक्खूहो" इत्यादी पालि वचन उद्धृत करून, "असे म्हटले आहे" असा निष्कर्ष काढून, पुन्हा मार्गाच्या अधिगमनानेच (प्राप्तीनेच) त्यांचा अधिगम दाखवताना "यांमध्ये" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'इतर' म्हणजे षडंगसमन्नागम (सहा अंगांनी युक्त असणे), एकारक्षा (एकच रक्षण), संख्याय-प्रतिसेवना (विचारपूर्वक सेवन करणे) इत्यादी होत।

816. Ārammaṇasantānānusayanesūti ārammaṇānusayanaṃ, santānānusayananti dvīsu anusayanesu. Yathā hi maggena asamucchinno rāgo kāraṇalābhe [Pg.213] uppajjanāraho thāmagataṭṭhena santāne anusetīti vuccati, evaṃ iṭṭhārammaṇepīti tassa ārammaṇānusayanaṃ daṭṭhabbaṃ. Taṃ panassa anusayanaṃ uppattiyā pākaṭaṃ hotīti dassetuṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘yathā nāmā’’tiādi (vibha. aṭṭha. 816) vuttaṃ. ‘‘Āciṇṇasamāciṇṇā’’ti etena iṭṭhārammaṇe rāgassa ciraparibhāvanaṃ vibhāveti. Yasmā pana evaṃ ciraparibhāvitaṃ pariveṭhetvā viya ṭhitaṃ hoti, tasmā ‘‘samantato veṭhetvā viya ṭhitabhāvena anusayitataṃ dassetī’’ti vuttaṃ. Tathā hi udake nimuggasadiso udāhaṭo. ‘‘Sabbepi tebhūmakā dhammā kāmanīyaṭṭhena kāmā’’tiādipāḷivasena bhavarāgassāpi vatthukāmatā veditabbā. Rāgavasenāti ārammaṇarajjanavasena.

८१६. 'आलंबन आणि संततीमधील अनुशायांमध्ये' म्हणजे आलंबन-अनुशय आणि संतती-अनुशय या दोन अनुशायांमध्ये. कारण ज्याप्रमाणे मार्गाने नष्ट न झालेला राग (आसक्ती) कारण मिळाल्यास उत्पन्न होण्यास योग्य अशा दृढतेने संततीमध्ये अनुशीत (सुप्त) राहतो असे म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे इष्ट आलंबनामध्ये देखील त्याचा आलंबन-अनुशय समजावा. आणि त्याचा तो अनुशय उत्पत्तीने प्रकट होतो हे दाखवण्यासाठी अट्ठकथेमध्ये "जसे की..." इत्यादी (विभ. अट्ठ. ८१६) म्हटले आहे. "आचिर्ण-समाचिर्ण" याने इष्ट आलंबनामध्ये रागाची दीर्घकालीन भावना स्पष्ट होते. आणि ज्या अर्थी अशी दीर्घकालीन भावना वेढून राहिल्यासारखी असते, म्हणून "सर्व बाजूंनी वेढून राहिल्यासारख्या भावाने अनुशयितत्व दाखवते" असे म्हटले आहे. कारण पाण्यात बुडलेल्यासारखे उदाहरण दिले आहे. "सर्वच त्रिभूमीतील धम्म हे कामनीयतेच्या अर्थाने काम आहेत" इत्यादी पालि वचनानुसार भवरगाची देखील वस्तुकामता समजावी. 'रागाच्या वशाने' म्हणजे आलंबनाच्या रंजनाच्या (आसक्तीच्या) वशाने।

818. Indriyaviseso vineyyānaṃ indriyaparopariyattaṃ.

८१८. विनेयांच्या (शिष्यांच्या) इंद्रियांचा विशेष म्हणजे इंद्रिय-परोपरियत्तता (इंद्रियांची तीव्रता व मंदता) होय।

819. Pahātabbena upaddutanirodhanatthaṃ pahāyakaṃ pariyesatīti paṭhamaṃ pahātabbaṃ, pacchā pahāyakanti ayaṃ pahātabbapajahanakkamo pahānakkamapadena vutto. Yassāti pahātabbassa. Tanti pahātabbaṃ. Paṭhamaṃ vuccatīti pahānavicāraṇānaṃ paṭhamaṃ vuccati. Tato pacchā appahātabbaṃ yathā taṃ dassanattikādīsu.

८१९. प्रहातव्याने (त्याग करण्यायोग्य गोष्टीने) झालेल्या उपद्रवाच्या निरोधासाठी प्रहायक (त्याग करणारा मार्ग) शोधतो, म्हणून आधी प्रहातव्य आणि नंतर प्रहायक, हा प्रहातव्य-त्यागाचा क्रम 'प्रहाणक्रम' या पदाने सांगितला आहे. 'ज्याचे' म्हणजे प्रहातव्याचे. 'त्याला' म्हणजे प्रहातव्याला. 'प्रथम म्हटले जाते' म्हणजे प्रहाण-विचारांमध्ये प्रथम म्हटले जाते. त्यानंतर अप्रहातव्य (त्याग न करण्यायोग्य), जसे की दर्शनत्रिक इत्यादींमध्ये।

826. Tanti bhavaṅgaṃ. Tassāti lokuttarassa. Pādakanti antimabhavikassa bhavaṅgaṃ sandhāyāha.

८२६. 'ते' म्हणजे भवांग. 'त्याचे' म्हणजे लोकोत्तराचे. 'पादक' (पायाभूत) हे अंतिम भविक (ज्याचा हा शेवटचा जन्म आहे अशा) व्यक्तीच्या भवांगाला उद्देशून म्हटले आहे।

Chaṭṭhabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

षष्ठ बलनिर्देशाची वर्णना समाप्त झाली।

Sattamabalaniddesavaṇṇanā

सप्तम बलनिर्देशाची वर्णना।

828. Samāpannomhīti maññatīti attho.

८२८. 'मी समापन्न (समाधी प्राप्त) झालो आहे' असे मानतो, असा अर्थ आहे।

Samādhi vā tassa ārammaṇabhūtaṃ kammaṭṭhānaṃ vā cittamañjūsāti yojanā. Ṭhapetunti yathāparicchinnaṃ kālaṃ samāpatticittaṃ pavattetuṃ.

समाधी किंवा त्याचे आलंबन असलेले कम्मट्ठान (कर्मस्थान) म्हणजे 'चित्तमंजूषा' अशी योजना आहे. 'ठपेतुं' (ठेवण्यासाठी) म्हणजे निश्चित केलेल्या वेळेपर्यंत समापत्ति-चित्त प्रवृत्त ठेवण्यासाठी.

Tehīti [Pg.214] saññāmanasikārehi. Taṃsabhāvatāti kāmādidutiyajjhānādianupakkhandanasabhāvatā. Paguṇavodānaṃ paguṇabhāvasiddhā jhānassa paṭipakkhato visuddhi.

'तेहि' म्हणजे संज्ञा आणि मनसिकारांद्वारे. 'तंसभावता' म्हणजे काम इत्यादींमध्ये आणि द्वितीय ध्यानादींमध्ये प्रवेश न करण्याचा स्वभाव असणे. 'पगुणवोदानं' म्हणजे अभ्यासाने (सरावाने) सिद्ध झालेली, ध्यानाच्या प्रतिपक्षापासून झालेली विशुद्धी होय.

Sattamabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

सातव्या बल-निर्देशाची वर्णना समाप्त झाली.

Dasamabalaniddesavaṇṇanā

दहाव्या बल-निर्देशाची वर्णना.

831. Paññāva vimuttīti rāgādīhi vimuttibhūtā paññāva vimuttīti yojanā. Kammantarassa vipākantaramevāti attho vipākantarajānanasseva dutiyabalakiccattā, kammantarajānanassa ca tatiyabalakiccattā. Balasadisatanti ekaccabalasadisataṃ. Kasmā panettha balañāṇakicce vuccamāne jhānādiabalañāṇaṃ udāhaṭanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘yadipī’’tiādi. Tadantogadhanti tasmiṃ jhānādipaccavekkhaṇāsabhāve sattamabalañāṇe antogadhaṃ. Evanti jhānādiñāṇaṃ viya. Appetuṃ, vikubbituñcāti attanā vuttākāraṃ sandhāyāha. Samudayappahānādiekaccañāṇakiccampi akarontaṃ sabbaññutaññāṇaṃ kathamappanādikaṃ jhānādikiccaṃ kareyya, balañāṇehi pana jānitabbaṃ, tato uttariñca jānantampi yasmā ekaccabalakiccaṃ na karoti, tasmā aññāneva balañāṇāni, aññaṃ sabbaññutaññāṇanti dassanatthaṃ ‘‘etesaṃ pana kiccaṃ na sabbaṃ karotī’’tiādi (vibha. aṭṭha. 831) aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Tattha yathā sabbaññutaññāṇaṃ abalakiccaṃ ekaccaṃ na karoti, evaṃ balakiccampīti udāharaṇadassanavasena ‘‘tañhi jhānaṃ hutvā appetu’’ntiādi vuttanti dassetuṃ ‘‘atha vā…pe… daṭṭhabba’’nti vuttaṃ.

८३१. 'पञ्ञाव विमुत्ती' (प्रज्ञाच विमुक्ती) म्हणजे रागादी क्लेशांपासून विमुक्त झालेली प्रज्ञाच विमुक्ती होय, अशी योजना आहे. 'कम्मान्तरस्य विपाकान्तरमेव' (कर्माच्या अंतराचा विपाकाचाच अंतर) असा अर्थ आहे, कारण विपाकाचे अंतर जाणणे हेच दुसऱ्या बलाचे कार्य आहे आणि कर्माचे अंतर जाणणे हे तिसऱ्या बलाचे कार्य आहे. 'बलसदृशता' म्हणजे काही बलांची सदृशता होय. 'परंतु येथे बल-ज्ञान-कार्याविषयी सांगितले जात असताना, ध्यानादींचे अबल-ज्ञान का उदाहरणादाखल दिले आहे?' या आक्षेपाचा संदर्भ घेऊन 'यद्यपि' (जरी) इत्यादी म्हटले आहे. 'तदंतर्गत' म्हणजे त्या ध्यानादींच्या प्रत्यवेक्षण स्वभावाच्या सातव्या बल-ज्ञानामध्ये समाविष्ट असणे. 'एवं' म्हणजे ध्यानादी ज्ञानाप्रमाणे. 'अर्पण (अप्यना) करण्यासाठी आणि विकुर्वाण (ऋद्धी-चमत्कार) करण्यासाठी' असे स्वतः सांगितलेल्या प्रकाराचा संदर्भ घेऊन म्हटले आहे. समुदय-प्रहाण इत्यादी काही ज्ञान-कार्ये न करणारे सर्वज्ञता-ज्ञान (सब्बञ्ञुता-ञाण) अर्पणा इत्यादी ध्यानादी कार्ये कशी बरे करील? परंतु बल-ज्ञानांद्वारे जे जाणले पाहिजे, आणि त्याहून अधिक जाणत असूनही, ज्या अर्थी ते काही बल-कार्ये करत नाही, त्या अर्थी बल-ज्ञाने वेगळीच आहेत आणि सर्वज्ञता-ज्ञान वेगळेच आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'परंतु हे त्यांचे सर्व कार्य करत नाही' इत्यादी अट्ठकथेत (विभंग अट्ठकथा ८३१) म्हटले आहे. तेथे ज्याप्रमाणे सर्वज्ञता-ज्ञान काही अबल-कार्ये करत नाही, त्याचप्रमाणे बल-कार्येही करत नाही, हे उदाहरण दाखवण्याच्या उद्देशाने 'ते ध्यान होऊन अर्पित व्हावे' इत्यादी म्हटले आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'अथवा...पे... पाहावे' असे म्हटले आहे.

Dasamabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

दहाव्या बल-निर्देशाची वर्णना समाप्त झाली.

Ñāṇavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

ज्ञानविभंगाची वर्णना समाप्त झाली.

17. Khuddakavatthuvibhaṅgo

१७. खुद्दकवत्थुविभंग (क्षुद्रकवस्तुविभंग)

1. Ekakaniddesavaṇṇanā

१. एकक-निर्देशाची वर्णना

843-4. Atthipaṭiccaṃ [Pg.215] nāmāti atthitā paṭiccattho nāma, asatipi sahajātapurejātādibhāve yasmiṃ sati yaṃ hoti, so tassa paccayoti katvā yathā tathā atthitāmattaṃ idha paṭiccatthoti attho. Taṃ pana paṭiccatthaṃ byatirekamukhena pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘yathā’’tiādimāha. Tattha nissayādipaccayabhāvena paṭiccāti vuttanti nissayādipaccayabhāvato paccayabhūtaṃ cakkhādi ‘‘paṭiccā’’ti vuttaṃ. Ekissā seṇiyāti aṭṭhārasasu seṇīsu mayaṃ amukāya seṇiyā jātāmha, na aññe viya appaññātāti evamettha atthaṃ vadanti.

८४३-४. 'अत्थिपटिच्चं' (अस्तिप्रतीत्य) म्हणजे अस्तित्व असणे हाच 'प्रतीत्य' (पटिच्च) चा अर्थ आहे. सहजात, पुरेजात इत्यादी भाव नसतानाही, ज्याच्या अस्तित्वात जे होते, तो त्याचा प्रत्यय (कारण) होतो, असे मानून जसे तसे केवळ अस्तित्व असणे हाच येथे 'प्रतीत्य' चा अर्थ आहे. तो 'प्रतीत्य' चा अर्थ व्यतिरेक मुखाने अधिक स्पष्ट करण्यासाठी 'यथा' (जसे की) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे निश्रय (निस्सय) इत्यादी प्रत्ययभावाने 'प्रतीत्य' (पटिच्च) असे म्हटले आहे, म्हणून निश्रय इत्यादी प्रत्ययभावामुळे प्रत्ययरूप बनलेल्या चक्षू इत्यादींना 'प्रतीत्य' (पटिच्च) म्हटले आहे. 'एकिस्सा सेणिया' (एका श्रेणीची) म्हणजे अठरा श्रेणींपैकी 'आम्ही अमुक एका श्रेणीत जन्मलो आहोत, इतरांसारखे अप्रसिद्ध नाही,' असा येथे अर्थ सांगतात.

Purato karaṇaṃ pamukhabhāvakaraṇaṃ. Nidhānarāsīti nidahitvā ṭhapitadhananicayo. Yasoti issariyaṃ. Taṃ pana yesu vattati, tesu paṭṭhāpakaāṇākaraṇehi pākaṭo hotīti ‘‘paṭṭhāpakamado, āṇākaraṇamado’’ti ca vuttaṃ.

पुढे करणे म्हणजे प्रमुख बनवणे होय. 'निधानराशी' म्हणजे पुरून ठेवलेला धनाचा साठा. 'यशो' (यश) म्हणजे ऐश्वर्य (प्रभुत्व). आणि ते ज्यांच्यावर चालते, त्यांच्यावर प्रस्थापित करणे आणि आज्ञा देणे यांद्वारे ते प्रकट होते, म्हणून 'प्रस्थापक-मद' आणि 'आज्ञाकरण-मद' असे म्हटले आहे.

845. Vatthunāti jātiādipavattihetunā.

८४५. 'वत्थुना' म्हणजे जन्म इत्यादींच्या प्रवृत्तीच्या कारणाने.

846. Patiṭṭhābhāvoti kusalakammesu patiṭṭhānābhāvo, so pana yasmā kusalakiriyāya ṭhānaṃ na hoti, tasmā ‘‘kusalakaraṇe aṭṭhāna’’nti āha. Pamādasaṅkhātassa atthassa evamādiko pariyāyoti yojanā. Ādi-saddena ‘‘vacīduccarite, manoduccarite cittassa vossaggo, makkho, paḷāso’’ti ca evamādikassa saṅgaho daṭṭhabbo. ‘‘Pamādo pamajjanādī’’tiādiko tadatthappakāsako, ‘‘cittassa vossaggo vossaggānuppādana’’ntiādiko tappariyāyappakāsako byañjanapariyāyo ca apariyantoti sambandho. ‘‘Cattāro khandhe dassetī’’ti iminā sativossaggākārappavattā cattāro akusalakkhandhā pamādoti vadati.

८४६. 'पतिट्ठाभावो' (प्रतिष्ठाभाव) म्हणजे कुशल कर्मांमध्ये प्रतिष्ठेचा (स्थिरतेचा) अभाव. आणि तो ज्या अर्थी कुशल क्रियेसाठी स्थान नसतो, म्हणून 'कुशल कर्माच्या बाबतीत अस्थान' असे म्हटले आहे. प्रमाद संज्ञेच्या अर्थाचा हा अशा प्रकारचा पर्याय आहे, अशी योजना आहे. 'आदि' शब्दाने 'वचीदुश्चरित, मनोदुश्चरित यामध्ये चित्ताचा त्याग (शिथिलता), मख (गुणनाश), पळास (मत्सर)' इत्यादींचा संग्रह समजावा. 'प्रमाद म्हणजे प्रमत्तता इत्यादी' हा त्याचा अर्थ प्रकट करणारा आहे, 'चित्ताचा त्याग म्हणजे त्यागाची अनुत्पादकता' इत्यादी त्याचा पर्याय प्रकट करणारा आहे, आणि व्यंजनांचा पर्याय अमर्याद आहे, असा संबंध आहे. 'चार स्कंध दर्शवतो' याने स्मृतीच्या त्यागाच्या रूपाने प्रवृत्त होणारे चार अकुशल स्कंध म्हणजे 'प्रमाद' होय, असे सांगितले आहे.

847. Anivātavuttitāya hetubhūto cittasampaggaho mānaviseso.

८४७. नम्रतेचा अभाव (अविनीत वृत्ती) असण्याचे कारण असलेला चित्ताचा उद्दामपणा हा मानाचा (अहंकाराचा) एक विशेष प्रकार आहे.

848. Uttarabhāvo uttariyaṃ, karaṇena uttariyaṃ karaṇuttariyaṃ, sārambhena parassa kiriyato uttarikiriyā.

८४८. श्रेष्ठ भाव म्हणजे 'उत्तरीय', करण्याने श्रेष्ठ असणे म्हणजे 'करणुत्तरीय' होय; स्पर्धात्मक भावनेने दुसऱ्याच्या क्रियेपेक्षा श्रेष्ठ क्रिया करणे (म्हणजे करणुत्तरीय).

849. Neruttikavidhānenāti [Pg.216] i-kāracca-kārānañca ra-kāratāpādanena.

८४९. 'निरुक्तीच्या विधानाने' म्हणजे 'इ' कार आणि 'च' कार यांच्या जागी 'र' कार आणल्याने.

Attahitaṃ attāti uttarapadalopena niddesamāha yathā ‘‘rūpabhavo rūpaṃ, bhīmaseno bhīmo’’ti ca. Ādinno, patto vā attho attāti niruttinayena padasiddhi veditabbā.

'आत्महित हेच आत्मा' असे उत्तरपदाचा लोप करून निर्देश केला आहे, जसे 'रूपभव म्हणजे रूप, भीमसेन म्हणजे भीम' असे म्हणतात. ग्रहण केलेला किंवा प्राप्त केलेला अर्थ म्हणजे 'अत्ता' अशी निरुक्तीच्या नियमाने पदसिद्धी समजावी.

Mudditassāti aṅkitassa.

'मुद्दितस्स' म्हणजे अंकित केलेल्याचा (मुद्रित केलेल्याचा).

850. Jānantasseva mahājanassa. Upādānādipaccayeti indhanudakacīvarādike pāripūrihetuke.

८५०. जाणणाऱ्या महाजनांचेच. 'उपादान इत्यादी प्रत्यय' म्हणजे इंधन, पाणी, चीवर इत्यादी परिपूर्तीचे (तृप्तीचे) कारण असणारे.

851. Gaṇṭhikā sayaṃ gaṇṭhikaraṇato. Patirūpavacanato, aññesaṃ gaṇṭhibhedato ca gaṇṭhibhūtā.

८५१. स्वतः गाठ निर्माण करण्यामुळे गाठ (गंठिका) होते. योग्य बोलण्यामुळे आणि इतरांच्या गाठी सोडवण्यामुळे ती गाठ बनलेली असते.

852. Abhejjantaratāya samāsevitatāya suṭṭhu āsevitatāya.

८५२. अभेद्य अंतरंग असल्यामुळे, चांगल्या प्रकारे सेवन केल्यामुळे, उत्तम प्रकारे आचरण केल्यामुळे.

853. Cirakālaparibhāvitattena temanakaraṇaṃ allabhāvakaraṇaṃ, lobhavasena avassavananti attho.

८५३. दीर्घकाळपर्यंत भावित राहिल्यामुळे ओले करणे म्हणजे ओलेपणा निर्माण करणे होय, लोभाच्या प्रभावाने पाझरणे असा अर्थ आहे.

Evaṃ sante kathaṃ khīyananti niddesoti āha ‘‘khīyananti cā’’tiādi.

असे असताना, 'खीयनं' (निंदा करणे) असा निर्देश कसा काय? म्हणून 'खीयनं च' इत्यादी म्हटले आहे.

854. Cīvaramaṇḍanādīnanti cīvaramaṇḍanā pattamaṇḍanā senāsanamaṇḍanāti imesaṃ. Idāni taṃ visesanabhāvaṃ yojetvā dassetuṃ ‘‘cīvarena hī’’tiādi vuttaṃ.

८५४. 'चीवर-मंडन इत्यादींचे' म्हणजे चीवर-मंडन (चीवर सजवणे), पत्त-मंडन (पात्र सजवणे), सेनासन-मंडन (शयनगृह सजवणे) यांचे होय. आता तो विशेषणभाव जोडून दर्शवण्यासाठी 'चीवराने हि' इत्यादी म्हटले आहे.

855. Sabhāgarahito, sabhāgapaṭipakkho vā asabhāgo, ananukūlānaṃ paṭikkūlatā vā. Tenāha ‘‘mānathaddhatā, virodho vā’’ti.

८५५. समानतेने रहित किंवा समानतेचा प्रतिपक्ष असलेला म्हणजे 'असभाग' (असमान), किंवा जे अनुकूल नाही त्यांची प्रतिकूलता होय. म्हणूनच 'मानाची स्तब्धता (ताठरपणा) किंवा विरोध' असे म्हटले आहे.

856. Saṅkampanā ukkaṇṭhanāvasena anavaṭṭhānaṃ, anavadhānaṃ vā. Tassa tassa ārammaṇassa taṇhāyanā.

८५६. 'संकंपना' म्हणजे उत्कंठेमुळे अस्थिरता किंवा अनवधान होय. त्या त्या आलंबनाची (आरम्मणाची) तृष्णा करणे (म्हणजे संकंपना).

857. Kāyassāti nāmakāyassa. Tasmiñhi avipphārike rūpakāyopi avipphāriko hoti.

८५७. 'कायाचा' म्हणजे नामकायाचा. कारण तो (नामकाय) अस्फुरित असताना रूपकाय देखील अस्फुरित असतो.

860. Rāgādīnanti [Pg.217] rāgamohaahirikānottappavicikicchādīnaṃ.

८६०. 'रागादींचे' म्हणजे राग, मोह, अहीरिक (निर्लज्जपणा), अनोत्तप्प (भयहीनता), विचिकित्सा (शंका) इत्यादींचे.

861. Tividhampi kuhanavatthuṃ dassetunti sambandho. Tatthāti mahāniddese. ‘‘Tattha katamā kuhanā lābhasakkārasilokasannissitassā’’tiādinā (vibha. 861) idha khuddakavibhaṅge āgataṃ desanānayaṃ nissāya mahāniddesadesanā pavattāti āha ‘‘nissayabhūtāya imāya pāḷiyā’’ti.

८६१. तिन्ही प्रकारच्या कुहनवस्तू (कपटाच्या वस्तू) दर्शवणे, असा संबंध आहे. 'तेथे' म्हणजे महानिद्देसामध्ये. 'तेथे लाभ, सत्कार आणि कीर्ती यांवर आश्रित असलेली कुहना कोणती?' इत्यादीद्वारे (विभंग ८६१) येथे खुद्दकविभंगात आलेल्या देशना-पद्धतीचा आश्रय घेऊन महानिद्देसाची देशना प्रवृत्त झाली आहे, म्हणून 'आश्रयभूत असलेल्या या पाळीद्वारे' असे म्हटले आहे.

Antarahitānīti antavikalāni chindantāni.

'अंतरहित' म्हणजे अंत-विकल (मर्यादेने रहित) करून छेदणारे.

Lābhasakkārasilokahetu sambhāvanādhippāyena saṃyatākāradassanaṃ kohaññanti āha ‘‘pāpicchatāya niratthakakāyavacīvipphandaniggahaṇaṃ koraja’’nti. Yo saṃvegabahulo kukkuccako pubbenāparaṃ attanopi kiriyaṃ parisaṅkanto paccavekkhamāno tiṭṭhati, tādisaṃ viya attānaṃ dassento ‘‘atiparisaṅkito’’ti vutto.

लाभ, सत्कार आणि कीर्ती मिळवण्याच्या हेतूने, आदराची इच्छा धरून संयमित आचरण दाखवणे म्हणजे 'कुहना' (ढोंग) होय, हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे: 'पापी इच्छेमुळे (वाईट हेतूने) शरीर आणि वाणीच्या निरर्थक हालचालींवर नियंत्रण ठेवणे म्हणजे 'कुरज' (कृत्रिम संयम) होय.' जो मनुष्य अत्यंत संवेगशील (उद्विग्न) आणि कुक्कुच्चक (पश्चात्ताप करणारा) असतो, जो आपल्या पूर्वीच्या आणि नंतरच्या कर्मांविषयी शंका घेत, त्यांचे पुनरावलोकन करत राहतो, तशा प्रकारचा स्वतःला दाखवणारा मनुष्य 'अतिपरिशंकित' (अतिशय शंका घेणारा) म्हटला गेला आहे.

864. Pasaṃsāmukhena nindananti pasaṃsāvatthuto khipanaṃ bahi chaḍḍanaṃ yathā ‘‘adāyakaṃ aho dānapatī’’ti.

८६४. स्तुतीच्या माध्यमातून निंदा करणे म्हणजे स्तुतीच्या विषयावरून खाली पाडणे किंवा बाहेर फेकणे होय, जसे की 'हा दान न देणारा खरोखरच दानशूर आहे!' असे म्हणणे.

865. Gavesanakammanti appakena lābhena mahantassa pariyesanakabyāpāro.

८६५. 'गवेषणकर्म' (शोध घेण्याचे काम) म्हणजे थोड्या लाभाच्या बदल्यात मोठ्या लाभाचा शोध घेण्याचा उद्योग होय.

866. Pokkharaṃ vuccati sundaraṃ, vaṇṇassa sundarabhāvo vaṇṇapāripūrī hotīti āha ‘‘vaṇṇapāripūrī vā vaṇṇapokkharatā’’ti.

८६६. 'पोक्खर' म्हणजे सुंदर म्हटले जाते. वर्णाची (रूपाची) सुंदरता म्हणजेच वर्णाची परिपूर्णता होय, हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे: 'वर्णाची परिपूर्णता म्हणजेच वर्णपोक्खरता (रूपाचे सौंदर्य) होय.'

879. Seyyamānādiniddesesūti ‘‘tattha katamo seyyassa ‘seyyohamasmī’ti māno’’tiādinā (vibha. 869) niddiṭṭhesu navasu mānaniddesesu. ‘‘Seyyādipuggalo’’ti idaṃ tattha pāḷiyaṃ seyyādīnaṃ navannaṃ puggalānaṃ āmaṭṭhattā vuttaṃ. Idha pana puggalāmasane sati seyyapuggalo ca āmasitabbo siyā. Tenevāha ‘‘seyyamānabhāvepī’’ti. Seyyamānabhāvepīti pi-saddo ākaḍḍhako aseyyamānaniddesepi puggalāmasanassa katattā. Yassa kassacīti seyyādīsu yassa kassaci puggalassa.

८७९. 'श्रेयमान (श्रेष्ठत्वाचा अभिमान) इत्यादींच्या निर्देशात' म्हणजे 'तेथे श्रेष्ठ माणसाचा 'मी श्रेष्ठ आहे' असा मान कोणता?' इत्यादी प्रकारे (विभंग ८६९ मध्ये) निर्देशित केलेल्या नऊ प्रकारच्या मान-निर्देशांमध्ये होय. 'श्रेय-इत्यादी पुद्गल' (श्रेष्ठ इत्यादी व्यक्ती) हे तेथे पाळीमध्ये श्रेष्ठ इत्यादी नऊ पुद्गलांचा उल्लेख केल्यामुळे म्हटले आहे. परंतु येथे पुद्गलाचा उल्लेख करताना श्रेष्ठ पुद्गलाचाही उल्लेख केला पाहिजे. म्हणूनच म्हटले आहे: 'श्रेयमानभावात सुद्धा'. 'श्रेयमानभावात सुद्धा' यातील 'अपि' (सुद्धा) हा शब्द आकृष्ट करणारा (समावेश करणारा) आहे, कारण अश्रेयमान निर्देशातही पुद्गलाचा उल्लेख केला गेला आहे. 'ज्या कोणाचेही' म्हणजे श्रेष्ठ इत्यादींपैकी ज्या कोणाही पुद्गलाचे (व्यक्तीचे).

880. Purimamānassāti [Pg.218] pubbe pavattassa sadisamānassa, hīnamānassa vā, sadisamānavaseneva pana pāḷi āgatā.

८८०. 'पूर्वीच्या मानाचा' म्हणजे पूर्वी उत्पन्न झालेल्या सदृश मानाचा (समानतेचा अभिमान) किंवा हीन मानाचा (कनिष्ठतेचा अभिमान) होय; परंतु पाळीमध्ये केवळ सदृश मानाच्या संदर्भानेच हा उल्लेख आला आहे.

881. ‘‘Migānaṃ kotthuko anto, pakkhīnaṃ pana vāyaso’’ti (jā. 1.3.135) vacanato āha ‘‘pakkhijātīsu vāyaso anto lāmako’’ti.

८८१. 'पशूंमध्ये कोल्हा सर्वात निकृष्ट आहे, तर पक्ष्यांमध्ये कावळा' (जातक १.३.१३५) या वचनावरून म्हटले आहे: 'पक्षी जातींमध्ये कावळा हा अत्यंत निकृष्ट (अधम) आहे.'

882. Virāganti arahattaṃ.

८८२. 'विराग' म्हणजे अर्हत्त्व होय.

883. Mānasampayuttacchando taṇhāchando. Mānasabhāvaṃ anugato seyyādito sampaggaṇhanavasena pavatto mānasampayuttakattukamyatāchando vā mānacchando.

८८३. मानाशी (अभिमानाशी) संप्रयुक्त असलेला छंद म्हणजे 'तण्हाछंद' (तृष्णा-इच्छा) होय. किंवा मानभावाचे अनुकरण करणारा, श्रेष्ठत्वाच्या भावनेने ग्रहण केल्यामुळे प्रवृत्त झालेला, मानाशी संप्रयुक्त असलेला आणि काहीतरी करण्याची इच्छा असणारा छंद म्हणजे 'मानछंद' होय.

884. Tatthāti tasmiṃ vilambane nipphādetabbe. Yuttaṃ anucchavikaṃ. Muttaṃ vissaṭṭhaṃ. Siliṭṭhaṃ sahitaṃ, atthadvayavibhāvakaṃ vā.

८८४. 'तेथे' म्हणजे त्या विलंबाने साध्य करावयाच्या गोष्टीत. 'युक्त' म्हणजे योग्य (अनुरूप). 'मुक्त' म्हणजे सोडलेले (विसर्जित केलेले). 'श्लिष्ट' म्हणजे जोडलेले किंवा दोन अर्थ स्पष्ट करणारे.

888. Anuddayassevāti mettāyantassa viya anukampantassa viya vikappanāti āha ‘‘sahananditādikassā’’ti, mettādipatirūpena pavattagehasitasinehassāti attho. Tenāha ‘‘tādiso rāgo’’ti. Attho yujjatīti evampi ‘‘tatthā’’ti pāḷipadassa attho yujjati. Parānuddayatāhetuko hi parānuddayatāsahito so vitakkoti.

८८८. 'अनुकंपा करणाऱ्याप्रमाणेच' म्हणजे मैत्री करणाऱ्याप्रमाणे किंवा दया करणाऱ्याप्रमाणे जी कल्पना केली जाते, म्हणून म्हटले आहे: 'सह-नंदित इत्यादींचा'. याचा अर्थ असा की, मैत्री इत्यादींच्या रूपाने प्रवृत्त झालेला गृहसित स्नेह (घरगुती किंवा सांसारिक प्रेम) होय. म्हणूनच म्हटले आहे: 'तशा प्रकारचा राग (आसक्ती)'. 'अर्थ योग्य ठरतो' म्हणजे अशा प्रकारे देखील 'तेथे' (तत्थ) या पाळी पदाचा अर्थ योग्य ठरतो. कारण दुसऱ्याबद्दलच्या दयेमुळे निर्माण झालेला आणि दुसऱ्याबद्दलच्या दयेने युक्त असलेला तो वितर्क (विचार) असतो.

890. Kāmaguṇapāripūriyā yebhuyyena loko sambhāvetīti āha ‘‘anavaññattatthameva kāmaguṇe ca patthetī’’ti.

८९०. कामगुणांच्या परिपूर्णतेमुळे बहुतांश लोक आदर करतात, म्हणूनच म्हटले आहे: 'अनादर न व्हावा (मान मिळावा) याचसाठी तो कामगुणांची इच्छा करतो.'

Ekakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

एकक-निर्देशाची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

2. Dukaniddesavaṇṇanā

२. दुक-निर्देशाची वर्णना (टीका)

891. Bandhatīti kujjhanākāraṃ bandhati ghaṭeti. Upanāho hi āghātavatthunā cittaṃ bandhanto viya hoti, yato aññathā pavattitvāpi avidite upanāhe āghātavatthusannissitova hoti.

८९१. 'बांधतो' म्हणजे क्रोधाचा आकार बांधतो किंवा जोडतो. कारण 'उपनाह' (वैरभाव किंवा अढी) हा आघातवस्तूने (क्रोधाच्या कारणाने) चित्ताला बांधल्यासारखा असतो, कारण इतर प्रकारे प्रवृत्त होऊनही, उपनाह (अढी) प्रकट नसतानाही तो आघातवस्तूवरच आश्रित असतो.

892. Dantehi [Pg.219] chinditvāti dantehi chinditvā viya ekadesaṃ apanetvā ekadesaṃ gahetvāti adhippāyo.

८९२. 'दातांनी तोडून' म्हणजे दातांनी तोडल्याप्रमाणे एका भागाला दूर करून आणि दुसऱ्या भागाला ग्रहण करून, असा अभिप्राय आहे.

894. Accayaṃ katvāti vītikkamaṃ katvā. Paṭicchādaneti attanā katassa accayassa paṭicchādane. Vocchindanaṃ vītikkamakiriyāya appaṭijānavasena upacchindanaṃ, vocchindanena chādanā vocchindanachādanā.

८९४. 'अत्यय करून' म्हणजे उल्लंघन (अतिचार) करून. 'झाकण्यामध्ये' म्हणजे स्वतः केलेल्या उल्लंघनाला लपवण्यामध्ये. 'वोच्छिंदन' (खंडन) म्हणजे उल्लंघनाच्या क्रियेला कबूल न करण्याद्वारे खंडित करणे; खंडन करून लपवणे म्हणजे 'वोच्छिंदनच्छादना' (खंडनपूर्वक लपवणे) होय.

Asammābhāsane saṭha-saddo loke niruḷhoti āha ‘‘yo na sammā bhāsati, so saṭho’’ti. Saṭhassa yakkhasūkarasadisataṃ dassento ‘‘kucchi vā piṭhi vā jānituṃ na sakkā’’ti āha, indajālasadiso vā eso daṭṭhabbo.

अयोग्य भाषणाच्या संदर्भात 'शठ' (धूर्त/कपटी) हा शब्द लोकात रूढ आहे, म्हणूनच म्हटले आहे: 'जो योग्य प्रकारे बोलत नाही, तो शठ होय.' शठ माणसाचे यक्ष-डुकरासारखे (यक्षसूकर) साम्य दाखवताना म्हटले आहे: 'त्याचे पोट किंवा पाठ ओळखता येत नाही.' किंवा तो इंद्रजालासारखा (जादूगारासारखा) समजला पाहिजे.

Yo sabbathā vipannajjhāsayopi samāno kāyavacībhedamattena attānaṃ sampannaṃ viya dassetvā lokaṃ vañcento aññathā santaṃ aññathā pavedeti. Tenāha ‘‘tenetaṃ sāṭheyyaṃ māyāto balavatarā vañcanāti daṭṭhabba’’nti. Santadosapaṭicchādanameva hi māyā. Tenevāti balavataravañcanābhāveneva. Daḷhakerāṭiyañhi ‘‘parikkhatatā’’ti vuttaṃ.

जो सर्व प्रकारे दुष्ट हेतू असलेला असूनही, केवळ शरीर आणि वाणीच्या व्यवहाराने स्वतःला सदाचारी दाखवून, जगाला फसवून, प्रत्यक्षात वेगळा असताना स्वतःला वेगळाच प्रकट करतो. म्हणूनच म्हटले आहे: 'त्यामुळे हे शाठ्य (कपटीपणा) मायेपेक्षाही अधिक बलवान फसवणूक आहे, असे समजले पाहिजे.' कारण स्वतःमधील दोष लपवणे म्हणजेच 'माया' होय. 'त्यामुळेच' म्हणजे अधिक बलवान फसवणूक असल्यामुळेच. दृढ कपटीपणालाच 'परिक्षतता' (पूर्णपणे नष्ट झालेले किंवा कपटाने वेढलेले असणे) म्हटले आहे.

908. Abhāvepīti pi-saddena ‘‘ko pana vādo bhāve’’ti dasseti. Yadipi hi puthujjanānaṃ, ekaccānañca sekkhānaṃ yathārahaṃ attābhinivesādīhi katūpakāraṃ rūparāgādisaṃyojanakiccaṃ sādheti, ekaccānaṃ pana vinā eva tehīti kassacipi kilesassa avikkhambhitattā kathañcipi avimutto kāmabhavo ajjhattaggahaṇassa visesapaccayoti ‘‘ajjhatta’’nti vuccati, tadabhāvato ‘‘bahiddhā’’ti laddhavohāre rūpārūpabhave kevalampi saṃyojanakiccaṃ sādhentaṃ pavattatīti, tato eva rūpārūpāvacarasattānaṃ bahiddhāsaṃyojanabhāvahetajātanti ca ‘‘bahiddhāsaṃyojana’’nti vuccatīti imamatthamāha ‘‘sakkāyadiṭṭhādīnaṃ…pe… yojanaṃ nāmā’’ti.

९०८. 'अभावात सुद्धा' यातील 'अपि' (सुद्धा) शब्दाने 'भावामध्ये तर काय सांगावे!' हे दर्शवले आहे. कारण जरी पृथग्जनांच्या आणि काही शैक्षांच्या बाबतीत योग्यतेनुसार आत्म-अभिनिवेश इत्यादींद्वारे उपकारक असलेले रूपराग इत्यादींचे संयोजनकार्य साध्य होते, तरी काहींच्या बाबतीत त्यांच्याशिवाय देखील कोणत्याही क्लेशाचे दमन न झाल्यामुळे कोणत्याही प्रकारे मुक्त न झालेला कामभव हा आंतरिक ग्रहणाचा विशेष प्रत्यय (कारण) असल्यामुळे त्याला 'आध्यात्मिक' (अज्झत्त) म्हटले जाते. त्याच्या अभावामुळे 'बाह्य' (बहिद्धा) अशी संज्ञा मिळालेल्या रूप आणि अरूप भवामध्ये केवळ संयोजनकार्य साध्य करत तो प्रवृत्त होतो. म्हणूनच रूप आणि अरूप भूमीतील प्राण्यांच्या बाह्य संयोजनाच्या अस्तित्वाचे कारण असल्यामुळे त्याला 'बाह्य संयोजन' (बहिद्धासंयोजन) म्हटले जाते, हा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी म्हटले आहे: 'सत्कायदृष्टी इत्यादींचे...पे... संयोजन होय.'

Dukaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुक-निर्देशाची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

3. Tikaniddesavaṇṇanā

३. तिक-निर्देशाची वर्णना (टीका)

909. Avijjābhavataṇhāhi [Pg.220] viya issāmacchariyadomanassādisahāyabhūtena dosenapi bhavābhisaṅkharaṇaṃ hotīti ‘‘akusalamūlāneva vaṭṭamūlānī’’ti. Tenāha ‘‘tīhi…pe… kathito’’ti.

९०९. ज्याप्रमाणे अविद्या आणि भवतृष्णा यांच्याद्वारे भव-अभिसंस्कार (पुनर्जन्माची निर्मिती) होतो, त्याचप्रमाणे ईर्ष्या, मत्सर आणि डोमनस्य (खिन्नता) इत्यादींचा सहकारी बनलेल्या द्वेषाने देखील भव-अभिसंस्कार होतो, म्हणूनच 'अकुशल मुळेच संसारचक्राची मुळे आहेत' असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे: 'तिन्हींद्वारे...पे... सांगितले आहे.'

919. Rūpārūpāvacaravipākānaṃ santapaṇītabhāvena uḷāratamattā tattha sātisayo bhavarāgo vutto.

९१९. रूप आणि अरूप भूमीतील विपाकांच्या शांत आणि प्रणीत (उत्कृष्ट) स्वरूपामुळे तेथे अत्यंत श्रेष्ठ असा 'भवरोग' (भवतृष्णा) सांगितला आहे.

920. Mānena ṭhapanāti mānena seyyādivasena attano ṭhapanā. Ṭhapanāti ca dahanā, paggaṇhanā vā.

९२०. 'मानाने प्रस्थापित करणे' म्हणजे मानाच्या (अभिमानाच्या) श्रेष्ठत्वाच्या भावनेने स्वतःला प्रस्थापित करणे होय. प्रस्थापित करणे म्हणजे स्वतःला श्रेष्ठ मानणे किंवा स्वतःला उंचावणे होय.

921. Taṃsampayuttāti dosasampayuttā.

९२१. 'त्याच्याशी संप्रयुक्त' म्हणजे द्वेषाशी संप्रयुक्त.

922. Tesaṃ vaṇṇabhedanti tesaṃ jīvānaṃ vaṇṇavisesaṃ, tesaṃ vā tathā kathentānaṃ sutvā. Byāpīti sakalalokabyāpī, sakalasarīrabyāpī vā. Parimaṇḍaloti paramāṇuppamāṇo hutvā parimaṇḍalo. Ādi-saddena aṅguṭṭhappamāṇo vayappamāṇotiādikaṃ saṅgaṇhāti.

९२२. 'त्यांच्या वर्णाचा भेद' म्हणजे त्या जीवांच्या वर्णाचा (रूपाचा) विशेष प्रकार, किंवा त्या प्रकारे बोलणाऱ्यांचे ऐकून. 'व्यापी' म्हणजे संपूर्ण जगाला व्यापणारा, किंवा संपूर्ण शरीराला व्यापणारा. 'परिमंडल' म्हणजे परमाणूच्या आकाराचा होऊन गोलाकार असणारा. 'इत्यादी' शब्दाने अंगठ्याच्या आकाराचा, वयाच्या आकाराचा इत्यादींचा संग्रह होतो.

923. Utuvipariṇāmajo sītādiutuviparivattajāto. Opakkamiko attano, parassa vā tādisaupakkamanibbatto. Visamaparihārajo cirāsanaciraṭṭhānādinā kāyassa visamapariharaṇato jāto. Sannipātajo sañcayato paṭṭhāya paccekaṃ visamākārato dosattayasamodhānato jāto. Kammasamuṭṭhāno utuvipariṇāmādīhi vinā kammato samuṭṭhito. Pittasemhavātasamuṭṭhānā pana pittādīnaṃ adhikabhāveneva vuttā. Sabbassāpi hi rogassa dosattayaṃ āsannakāraṇaṃ dosappakopena vinā abhāvato. Kammaṃ padhānakāraṇaṃ katokāse eva tasmiṃ uppajjanato, itaraṃ pana tassa sahakārikāraṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Tayidaṃ pubbekatahetuvādino paṭikkhipanti. Upapajjavedanīyaphalampi pubbekatahetukapakkhikameva atītaddhikattā kammassāti arucisūcanatthaṃ kira-saddaggahaṇaṃ karoti ‘‘upapajjavedanīyañca kira paṭikkhipantī’’ti.

९२३. ‘ऋतुविपरिणामज’ म्हणजे थंडी इत्यादी ऋतूंच्या परिवर्तनामुळे उत्पन्न झालेला. ‘औपक्रमिक’ म्हणजे स्वतःच्या किंवा दुसऱ्याच्या तशा उपक्रमामुळे (प्रयत्नामुळे/हस्तक्षेपामुळे) निर्माण झालेला. ‘विषमपरिहारज’ म्हणजे दीर्घकाळ बसणे, दीर्घकाळ उभे राहणे इत्यादींमुळे शरीराच्या विषम हालचालींमुळे उत्पन्न झालेला. ‘सन्निपातज’ म्हणजे संचयापासून सुरू होऊन प्रत्येक विषम रूपाने तीन दोषांच्या (वात, पित्त, कफ) एकत्र येण्यामुळे उत्पन्न झालेला. ‘कर्मसमुत्थान’ म्हणजे ऋतूंचे परिवर्तन इत्यादींशिवाय केवळ कर्मामुळे उत्पन्न झालेला. पित्त, श्लेष्मा (कफ) आणि वात यांपासून उत्पन्न होणारे रोग तर पित्त इत्यादींच्या अधिकतेमुळेच सांगितले आहेत. कारण सर्वच रोगांचे तात्कालिक कारण तीन दोषांचा प्रकोप हेच असते, कारण दोषांच्या प्रकोपाशिवाय रोग होऊ शकत नाही. कर्म हे मुख्य कारण आहे, कारण कर्माला संधी मिळाल्यावरच रोग उत्पन्न होतो, तर इतर कारणे त्याचे सहकारी कारण समजावे. पूर्वकृतहेतुवादी (सर्व काही पूर्वकर्मामुळेच होते असे मानणारे) या गोष्टीचा निषेध करतात. उपपद्यवेदनीय (पुढील जन्मात अनुभवता येणारे) फल देखील पूर्वकृतहेतूच्या पक्षाचेच आहे, कारण कर्म हे भूतकाळातील असते, हे अरुची (असंमती) दर्शवण्यासाठी ‘किर’ (असे म्हणतात) या शब्दाचे ग्रहण करून ‘उपपज्जवेदनीयञ्च किर पटिक्खिपन्ति’ (उपपद्यवेदनीय फलाचा देखील निषेध करतात असे म्हणतात) असे म्हटले आहे.

924. Dāhakāraṇatāyāti rāgādidasavidhaggidāhassa, narakaggidāhassa ca kāraṇatāya.

९२४. 'दाहकारणताया' म्हणजे राग (आसक्ती) इत्यादी दहा प्रकारच्या अग्नीच्या दाहाचे आणि नरकाग्नीच्या दाहाचे कारण असल्यामुळे।

926. Puthunimittasabhāvesūti [Pg.221] puthu nānākilesādīnaṃ kāraṇasabhāvesu.

९२६. 'पुथुनिमित्तसभावेसु' म्हणजे विविध क्लेशादींच्या कारणस्वभावांमध्ये।

931. Addanaṃ addā maddavo, anekatthattā dhātūnaṃ tappaṭikkhepena anaddāti āha ‘‘amudutā vā anaddā’’ti.

९३१. 'अद्दनं अद्दा मद्दवो' (मृदुता), धातूंच्या अनेक अर्थांमुळे त्याचा निषेध करून 'अनद्दा' असे म्हटले आहे, म्हणून "अमृदुता (कठोरता) किंवा अनद्दा" असे म्हटले आहे।

936. Ayonisomanasikārahetukattā āvajjanāya akusalānukūlakiccatā daṭṭhabbā.

९३६. अयोनिसोमनसिकार (अयोग्य मनन) हे कारण असल्यामुळे, आवज्जनाचे (चित्त वळवण्याचे) अकुशलाला अनुकूल असणारे कार्य समजले पाहिजे।

Tikaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

तिकनिद्देसवण्णना (त्रिक-निर्देश-वर्णन) समाप्त झाली।

4. Catukkaniddesavaṇṇanā

४. चतुक्कनिद्देसवण्णना (चतुष्क-निर्देश-वर्णन)।

939. Evaṃ-saddenāti nidassanatthena evaṃ-saddenāti adhippāyo. Bhavo eva abhivuddho abhavo yathā ‘‘asekkhā dhammā’’ti (dha. sa. tikamātikā 11). Dutiyasmiṃ pakkhe bhavābhavasaddena sampattivipattiyo, vuddhihāniyo vā vuttāti veditabbā.

९३९. 'एवं' या शब्दाने उदाहरणाच्या अर्थाने 'एवं' हा शब्द अभिप्रेत आहे। भव (अस्तित्व) हाच अभिवृद्ध झालेला अभव आहे, जसे की "असेक्खा धम्मा" (अशैक्ष धर्म)। दुसऱ्या पक्षात 'भवाभव' या शब्दाने संपत्ती आणि विपत्ती, किंवा वृद्धी आणि हानी सांगितली आहे असे समजावे।

Agatiyāti ayuttagatiyā, appatirūpakiriyāyāti attho.

'अगतिया' म्हणजे अयोग्य गतीने, अयोग्य क्रियेने असा अर्थ आहे।

Kodhūpāyāsa…pe… mātugāmā vā ūmiādibhayanti yojanā. Pañcakāmaguṇamātugāmaggahaṇeti pañcakāmaguṇaggahaṇe, mātugāmaggahaṇe ca.

'क्रोध, उपायस (संताप)...पे... किंवा स्त्री ही लाटा इत्यादींचे भय आहे' अशी योजना आहे। 'पंचकामगुण आणि स्त्री यांचे ग्रहण' यामध्ये पंचकामगुणांचे ग्रहण आणि स्त्रीचे ग्रहण अभिप्रेत आहे।

‘‘Sayaṃkataṃ sukhadukkha’’ntiādikā diṭṭhi yadipi aññesampi diṭṭhigatikānaṃ attheva, timbaruko pana tathādiṭṭhiko bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pucchīti sā diṭṭhi ‘‘timbarukadiṭṭhī’’ti (saṃ. ni. 2.18) vuttā. Tenāha ‘‘timbaruko…pe… āgatattā’’ti.

"सुख-दुःख स्वतः निर्माण केलेले आहे" इत्यादी दृष्टी (मत) जरी इतरही अन्यधर्मीयांची (दृष्टीगतिकांची) असली, तरी तिम्बरुक नावाच्या तशा दृष्टी असलेल्याने भगवंतांकडे येऊन विचारले, म्हणून त्या दृष्टीला "तिम्बरुक-दिट्ठी" (तिम्बरुक दृष्टी) असे म्हटले आहे। म्हणूनच "तिम्बरुको...पे... आल्यामुळे" असे म्हटले आहे।

Catukkaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

चतुक्कनिद्देसवण्णना (चतुष्क-निर्देश-वर्णन) समाप्त झाली।

5. Pañcakaniddesavaṇṇanā

५. पंचकनिद्देसवण्णना (पंचक-निर्देश-वर्णन)।

940. Āgamanassa [Pg.222] paṭisandhiggahaṇavasenāti adhippāyo.

९४०. 'आगमनाचे' म्हणजे प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) घेण्याच्या दृष्टीने, असा अभिप्राय आहे।

941. Upacayanatoti vaḍḍhanato. Aññathāti lābhato takkanato ca aññappakāro gahitoti taṃ dassento ‘‘saddhāruciādīhī’’ti āha. Anussavato hi saddahanaṃ, ruccanaṃ pana jātissarañāṇatopi hoti. Ādi-saddena khantiādīnaṃ saṅgaho.

९४१. 'उपचयनतो' म्हणजे वाढीमुळे (वृद्धीमुळे)। 'अन्यथा' म्हणजे लाभापासून आणि तर्कापासून दुसऱ्या प्रकारे ग्रहण केले आहे, हे दर्शवताना "सद्धा-रुचि-इत्यादींनी" असे म्हटले आहे। कारण ऐकीव माहितीवरून (अनुस्सव) श्रद्धा निर्माण होते, तर आवड (रुचि) ही जातिस्मर ज्ञानामुळेही (पूर्वजन्माच्या स्मरणाच्या ज्ञानामुळे) होते। 'इत्यादी' (आदि) शब्दाने क्षंती (सहनशीलता) इत्यादींचा संग्रह होतो।

942. Akkhanti mūlaṃ etesanti akkhantimūlakā. Dukkaṭadubbhāsitatādidosā tādisāni kāyavacīmanoduccaritāni.

९४२. 'अक्खंती' (असहनशीलता) हे ज्यांचे मूळ आहे ते 'अक्खंतिमूलक' (असहनशीलता-मूलक) होत। दुष्कृत (वाईट कृत्य) आणि दुभाषित (वाईट बोलणे) इत्यादी दोष हे तशाच प्रकारचे कायिक, वाचिक आणि मानसिक दुश्चरित (वाईट आचरण) आहेत।

943. Udaggatāsaṅkhāto avūpasamo na uddhaccasaṅkhātoti pītiyā eva savipphārikatāsaṅkhātaṃ asantasabhāvaṃ āha. Avūpasamahetubhūtoti vikkhepahetubhūto. Pītiyā ākāroti pītiyā pavattiākāro.

९४३. 'उदग्गता' (उत्साह) म्हणून ओळखली जाणारी अशांतता (अवूशम) ही 'उद्धच्च' (चंचलता) म्हणून ओळखली जाणारी नाही, तर ती प्रीतीचाच (आनंदाचाच) विस्तार असणारा अशांत स्वभाव सांगते। 'अशांततेचे कारण असणारा' म्हणजे विक्षेपाचे (चित्तभ्रमाचे) कारण असणारा। 'प्रीतीचा आकार' म्हणजे प्रीतीच्या प्रवृत्तीचा आकार होय।

Pañcakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

पंचकनिद्देसवण्णना (पंचक-निर्देश-वर्णन) समाप्त झाली।

6. Chakkaniddesavaṇṇanā

६. छक्कनिद्देसवण्णना (षट्क-निर्देश-वर्णन)।

944. Tenāti kodhādīnaṃyeva vivādamūlattā.

९४४. 'तेन' (त्यामुळे) म्हणजे क्रोध इत्यादीच विवादाचे मूळ (विवादमूल) असल्यामुळे।

945. Kusalānuyoge sātaccaṃ kusalānuyogasātaccaṃ.

९४५. कुशल धर्माच्या अभ्यासातील (अनुयोगातील) सातत्य म्हणजे 'कुसलानुयोगसातच्चं' (कुशल-अनुयोग-सातत्य) होय।

Gaṇena sattasamūhena saṅgaṇi sannipatanaṃ yena saddhiṃ, tena saṅgati gaṇasaṅgaṇikā. Kassaci ghāsacchādanādikassa.

'गण' म्हणजे प्राण्यांच्या समूहाशी एकत्र येणे (संनिपात), ज्यांच्याशी संगती होते ती 'गणसंगणिका' (समूहात राहण्याची आवड) होय। कोणा एकाच्या अन्न-वस्त्रादींच्या (घासाच्छादनादींच्या) निमित्ताने।

946. Upavitakketīti ārammaṇaṃ upecca takketi.

९४६. 'उपवितक्केति' म्हणजे आलंबनाजवळ (विषयाजवळ) जाऊन विचार करतो।

948. Adhiccasamuppannikoti ‘‘adhiccasamuppanno attā ca loko cā’’ti evaṃvādī.

९४८. 'अधिच्चसमुप्पन्निको' म्हणजे "आत्मा आणि लोक हे अहेतुकपणे (योगायोगाने) उत्पन्न झाले आहेत" असा वाद मांडणारा।

Chakkaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

छक्कनिद्देसवण्णना (षट्क-निर्देश-वर्णन) समाप्त झाली।

8. Aṭṭhakaniddesavaṇṇanā

८. अट्ठकनिद्देसवण्णना (अष्टक-निर्देश-वर्णन)।

952. Osīdanākārenāti [Pg.223] kattabbakamme anussahanākārena.

९५२. 'ओसीदनाकारेण' (खचून जाण्याच्या आकाराने) म्हणजे कर्तव्य कर्मामध्ये उत्साह न दाखवण्याच्या (प्रयत्न न करण्याच्या) आकाराने।

958. Te abhinivesā asaññīvādā vadanti etehīti.

९५८. त्या अभिनिवेशांना (दृढ मतांना) असंज्ञीवादी (असंञ्ञीवादा) यांच्याद्वारे सांगतात।

Aṭṭhakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

अट्ठकनिद्देसवण्णना (अष्टक-निर्देश-वर्णन) समाप्त झाली।

9. Navakaniddesavaṇṇanā

९. नवककनिद्देसवण्णना (नवक-निर्देश-वर्णन)।

960-963. Dasamassāti aṭṭhānaghātassa.

९६०-९६३. 'दसमस्स' (दहाव्याचे) म्हणजे अस्थानघाताचे (अयोग्य ठिकाणी राग येण्याचे)।

Ajjhattanti gocarajjhattaṃ adhippetaṃ. Etassa gāthāvacanassa. Niṭṭhapetvāti abhinivissa.

'अज्झत्तं' (अध्यात्म/स्वतःमध्ये) म्हणजे गोचर-अध्यात्म (विषयाच्या अंतर्गत) अभिप्रेत आहे। या गाथावचनाचे। 'निट्ठपेत्वा' (निश्चित करून) म्हणजे अभिनिवेश करून (दृढ धरून)।

964. Aññesaṃ phassādīnaṃ saṅkhatabhāve yathāsakaṃpaccayehi. Yenākārena mānassa sātisayā pavatti, taṃ dassetuṃ ‘‘ahanti, asmīti cā’’ti vuttaṃ. Attanoti diṭṭhigataparikappitassa attano. Yathā mānassa sampaggahavasena, evaṃ taṇhāya mamattavasena, diṭṭhiyā niccādivasena pavatti visesavatī samānepi anāgatakālāmasaneti āha ‘‘bhavissantī…pe… vutto’’ti. ‘‘Ahamasmī’’ti pana pavattamānasseva bhavatīti sabbapadasādhāraṇassa mānasseva vasena iñjitāditā aṭṭhakathāyaṃ vuttā.

९६४. स्पर्श (फस्स) इत्यादी इतरांच्या संस्कृतभावामध्ये (संस्कारित अवस्थेत) आपापल्या प्रत्ययांनुसार (कारणांनुसार)। ज्या प्रकारे मानाची (अभिमानाची) अतिशय प्रवृत्ती होते, ते दर्शवण्यासाठी "मी" आणि "मी आहे" असे म्हटले आहे। 'अत्तनो' (स्वतःचे) म्हणजे दृष्टीने कल्पिलेल्या स्वतःचे। ज्याप्रमाणे मानाच्या संप्रग्रहामुळे (धारण करण्यामुळे), त्याचप्रमाणे तण्हाच्या (तृष्णेच्या) ममत्वामुळे आणि दिट्ठीच्या (दृष्टीच्या) नित्यता इत्यादींमुळे होणारी प्रवृत्ती ही भविष्यकाळाला स्पर्श करणारी समान असली तरी विशिष्ट असते, म्हणून "ते होतील...पे... म्हटले आहे" असे सांगितले आहे। परंतु "मी आहे" हे वर्तमानकाळात असणाऱ्याचेच होते, म्हणून सर्व पदांना साधारण असणाऱ्या मानाच्याच प्रभावाने कंपित होणे (इञ्जित) इत्यादी अट्ठकथेत (अट्टकथेत) सांगितले आहे।

Navakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

नवकनिद्देसवण्णना (नवक-निर्देश-वर्णन) समाप्त झाली।

10. Dasakaniddesavaṇṇanā

१०. दसकनिद्देसवण्णना (दशक-निर्देश-वर्णन)।

970. Saṅkappananti ‘‘kusalatā’’ti vuttapadassa atthavacanaṃ. Tassā upāyacintāya. Micchābhāvo sāvajjabhāvo. Tadākāro mohoti yathāvuttākārena pavatte cittuppāde moho. Tassāpi yathāvuttapaccavekkhaṇāyapi yathākatapāpepi. Adhimānasampayuttaṃ sañjānanaṃ pakatipurisantaradassanādivasena pavattaṃ diṭṭhisampayuttacittaṃ phalaṃ viya vimuttanti gahitaṃ daṭṭhabbaṃ.

९७०. 'संकल्पन' म्हणजे "कुशलता" या सांगितलेल्या पदाचे अर्थवचन होय। त्या उपायाच्या चिंतनाचे। 'मिथ्याभाव' म्हणजे सदोष भाव (सावज्जभाव)। 'तदाकार मोह' म्हणजे वर सांगितलेल्या प्रकारे उत्पन्न होणाऱ्या चित्तोत्पादामधील (चित्तुप्पाद) मोह होय। त्याचेही, वर सांगितलेल्या प्रत्यवेक्षणात (पुनरावलोकनात) आणि केलेल्या पापातही। अधिमानाने (अति-अभिमानाने) युक्त असणारे संज्ञान (जाणून घेणे) हे सामान्य माणसांमधील भेद पाहणे इत्यादींमुळे प्रवृत्त होणारे दृष्टीयुक्त चित्त (दिट्ठिसंपयुत्तचित्त) हे विमुक्तीच्या फळासारखे ग्रहण केले आहे असे समजावे।

Dasakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

दसकनिद्देसवण्णना (दशक-निर्देश-वर्णन) समाप्त झाली।

Taṇhāvicaritaniddesavaṇṇanā

तण्हाविचरितनिद्देसवण्णना (तृष्णा-विचरित-निर्देश-वर्णन)।

973. Visesaṃ [Pg.224] akatvāti anupanidhānaṃ, samato ca asamato ca upanidhānanti imaṃ vibhāgaṃ akatvā, yo ‘‘itthaṃ, evaṃ, aññathā’’ti padehi pakāsito.

९७३. 'विशेष न करता' म्हणजे तुलना न करता, आणि समान व असमान अशी तुलना असा विभाग न करता, जो "अशा प्रकारे, याप्रमाणे, अन्यथा" या शब्दांनी प्रकट केला आहे।

Visesassāti ‘‘itthaṃ, evaṃ, aññathā’’ti yathāvuttasseva visesassa. Diṭṭhiyāti diṭṭhiyā gahitāya tadavinābhāvinī taṇhā dassitā. Sīsasīsamūlakehīti catūhi sīsehi, dvādasahi ca sīsamūlakehi. Sayameva ca taṇhā dassitāti yojanā. Yadi diṭṭhimānagāhopi idhādhippeto, yato ‘‘taṇhāmānadiṭṭhivasena samūhagāhato’’ti (vibha. aṭṭha. 973) aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ, kathaṃ ‘‘taṇhāvicaritānī’’ti vacananti āha ‘‘diṭṭhimānesū’’tiādi. Taṃmūlakattāti taṇhāmūlakattā.

'विशेषाचे' म्हणजे "अशा प्रकारे, याप्रमाणे, अन्यथा" या वर सांगितलेल्या विशेषाचेच। दृष्टीने (दिट्ठीने) ग्रहण केल्यामुळे तिच्याशी अविनाभावी (अविभक्त) असणारी तण्हा (तृष्णा) दर्शवली आहे। 'सीससीसमूलकेहि' म्हणजे चार मुख्य (शीर्ष) आणि बारा मुख्य मुळांद्वारे (शीर्षमुळांद्वारे)। आणि स्वतः तण्हाच दर्शवली आहे अशी योजना आहे। जर दिट्ठी (दृष्टी) आणि मान (अभिमान) यांचे ग्रहण देखील येथे अभिप्रेत असेल, कारण अट्ठकथेत "तण्हा, मान आणि दिट्ठी यांच्याद्वारे समूहग्रहणामुळे" असे म्हटले आहे, तर मग "तण्हाविचरितानि" (तृष्णा-विचरित) असे वचन कसे? म्हणून "दृष्टी आणि मानामध्ये" इत्यादी म्हटले आहे। 'तन्मूलकत्वात्' म्हणजे तण्हा-मूलक (तृष्णा-मूलक) असल्यामुळे।

974. Na avakkarīyatīti anavakārī, taṃ anavakāriṃ katvā, taṃ padantarena vibhāvento ‘‘anavakkari, taṃ katvā’’ti āha. Vikkhepanaṃ avayavato vibhāgo. Attato avinibbhujitvāti yvāyaṃ diṭṭhigatikaparikappito attā, tato avisuṃ katvā.

९७४. 'जे टाकून दिले जात नाही' ते 'अनवकारी' (न टाकणारे), त्याला अनवकारी करून, दुसऱ्या पदाने त्याचा विभाग करताना "अनवक्करी, ते करून" असे म्हटले आहे। 'विक्खेपन' (विक्षेपण) म्हणजे अवयवांद्वारे विभाग करणे। 'आत्म्यापासून वेगळे न करता' म्हणजे जो हा दृष्टीगतिकाने (अन्यधर्मीयाने) कल्पिलेला आत्मा आहे, त्याच्यापासून वेगळे न करता।

976. Bahikatāni rūpādīni upagantvā pavattā taṇhā upādāyāti vuttāti yojanā.

९७६. बाह्य रूप इत्यादींच्या जवळ जाऊन प्रवृत्त होणारी तण्हा (तृष्णा) ही 'उपादाय' (उपादान) म्हटली जाते, अशी योजना (संबंध) आहे.

Ekaccassa puggalassa ekasmiṃ attabhāve kassaci taṇhāvicaritassa asambhavo, kassacideva sambhavoti āha ‘‘kassaci sambhavadassanatthaṃ vutta’’nti.

एकाच पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) एकाच अत्तभावात (आत्मभावात) कोणत्यातरी तण्हाविचरिताचा (तृष्णा-विचरणाचा) असंभव असतो, तर कोणत्यातरी विचरिताचा संभव असतो, हे दर्शवण्यासाठी 'कोणाच्यातरी संभवाचे दर्शन घडवण्यासाठी म्हटले आहे' असे म्हटले आहे.

Taṇhāvicaritaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

तण्हाविचरित-निद्देस-वण्णना (तृष्णा-विचरण निर्देश वर्णन) समाप्त झाली.

Khuddakavatthuvibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

खुद्दकवत्थु-विभंग-वण्णना (क्षुद्रकवस्तु-विभंग वर्णन) समाप्त झाली.

18. Dhammahadayavibhaṅgo

१८. धम्महदयविभंग (धम्महृदयविभंग)

1. Sabbasaṅgāhikavāravaṇṇanā

१. सब्बसंगाहिकवार-वण्णना (सर्वसंग्राहकवार वर्णन)

978. Dhātusambhava…pe… [Pg.225] saṅgahitattāti ettha khandhādīnaṃ kāmadhātuādidhātūsu sambhavabhedabhinnānaṃ niravasesato saṅgahitattāti vibhāgena yojanā, tathā sesesupi pariyāpannapabhedabhinnānantiādinā. Tattha ‘‘niravasesato saṅgahitattā’’ti iminā ‘‘sabbasaṅgāhikavāro’’ti ayamassa atthānugatā samaññāti dasseti. Yasmā cettha khandhādīnaṃ dvādasannaṃ koṭṭhāsānaṃ anavasesasaṅgaho, tasmā evaṃ dutiyavārādīnañcettha anuppaveso veditabbo. Khandhādīnameva hi tesaṃ sambhavādivicāro uppattānuppattidassanavāroti vattuṃ yuttoti yojanā. Anuppattidassanañcettha atthāpattisiddhaṃ veditabbaṃ. Na hi tattha ‘‘kati khandhā na pātubhavantī’’tiādipāḷi atthi.

९७८. “धातुसंभव...पे... संगहितत्ता” (धातूमध्ये उत्पन्न होणारे... इत्यादी... संग्रहित असल्यामुळे) येथे कामधातू इत्यादी धातूंमध्ये उत्पन्न होण्याच्या भेदाने भिन्न असलेल्या खंध (स्कंध) इत्यादींचा पूर्णपणे (निरवशेष) संग्रह केल्यामुळे, असा विभागाद्वारे संबंध (योजना) आहे; तसेच उर्वरित भागांमध्येही 'परियापन्न (अंतर्भूत) भेदाने भिन्न असलेल्या' इत्यादी प्रकारे संबंध जाणावा. तेथे 'पूर्णपणे संग्रहित असल्यामुळे' याने 'सब्बसंगाहिकवार' (सर्वसंग्राहकवार) हे याचे अर्थाला अनुसरून असलेले नाव आहे, असे दर्शवले आहे. आणि ज्याअर्थी येथे खंध इत्यादी बारा कोष्ठासांचा (भागांचा) पूर्ण संग्रह आहे, त्याअर्थी येथे दुसऱ्या वाराचा (विभागाचा) इत्यादींचा प्रवेश अशा प्रकारे जाणावा. कारण त्या खंध इत्यादींच्याच संभवाचा विचार हा 'उत्पत्ती आणि अनुत्पत्ती दर्शवणारा वार' (उप्पत्तानुप्पत्तिदस्सनवार) आहे असे म्हणणे योग्य आहे, अशी योजना आहे. आणि येथे अनुत्पत्तीचे दर्शन हे अर्थापत्तीने (तात्पर्याने) सिद्ध झालेले जाणावे. कारण तेथे 'किती खंध प्रादुर्भूत होत नाहीत?' इत्यादी पाळी (पाठात) नाही.

979. Pucchānurūpanti yenādhippāyena pucchā katā, tadanurūpaṃ. Avitathabyākaraṇaṃ nāma buddhānaṃ eva āveṇikaṃ, aññesaṃ taṃ yādicchikaṃ sutakkharasadisanti āha ‘‘sabbaññuvacanaṃ viññāya katattā’’ti.

९७९. 'पुच्छानुरूपं' (प्रश्नानुसार) म्हणजे ज्या अभिप्रायाने प्रश्न विचारला आहे, त्याला अनुसरून. अचूक व्याकरण (स्पष्टीकरण) हे केवळ बुद्धांचेच आवेणिक (असाधारण) लक्षण आहे, इतरांचे ते यादृच्छिक (योगायोगाने) आणि सुलेखनासारखे असते, म्हणून म्हटले आहे - 'सर्वज्ञ बुद्धांचे वचन जाणून केल्यामुळे'.

Sabbasaṅgāhikavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

सब्बसंगाहिकवार-वण्णना (सर्वसंग्राहकवार वर्णन) समाप्त झाली.

2. Uppattānuppattivāravaṇṇanā

२. उप्पत्तानुप्पत्तिवार-वण्णना (उत्पत्ती-अनुत्पत्ती वार वर्णन)

991. ‘‘Kāmabhave’’ti idaṃ okāsavasena vatvā puna sattasantānavasena vattuṃ ‘‘kāmadhātusambhūtānañcā’’ti vuttanti tamatthavisesaṃ dassento ‘‘iddhiyā…pe… attho’’ti āha. ‘‘Na vattabbaṃ siyā’’ti kasmā vuttaṃ, yadipi asaññasattānaṃ acakkhukattā rūpāyatanaṃ accantasukhumattā heṭṭhimabhūmikānañca agocaro, samānabhūmikānaṃ pana vehapphalānaṃ, uparibhūmikānañca suddhāvāsānaṃ cakkhāyatanassa gocaro hotīti āyatanādikiccaṃ karotiyevāti sakkā vattuṃ. Yaṃ panettha vitthārato vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. ‘‘Heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ katvā uparito paranimmitavasavattideve [Pg.226] antokaritvā yaṃ etasmi’’ntiādinā (dha. sa. 1287) vuttapadesā kāmāvacarādiokāsā. Te sattanikāyā ca dhātūti vuccanti samudāyassa avayavādhārabhāvato yathā ‘‘māsapuñjo māso’’ti. Sattā uppajjanti etthāti sattuppatti, uppajjanaṭṭhena sattāva uppatti sattuppattīti evaṃ okāsasattalokadvayassa sattuppattipariyāyo veditabbo. Sattabhāvena uppatti, na anupādinnakkhandhā viya saṅkhārabhāvenevāti adhippāyo. Ke pana teti āha ‘‘sattāvāsavasena…pe… upādinnakakkhandhā’’ti. Taṃtaṃpariyāpannānanti taṃtaṃsattāvāsapariyāpannānaṃ sattānaṃ, saṅkhārānameva vā. Sadisādhiṭṭhānabhāvenāti sadisākārena pavattamānānaṃ khandhānaṃ patiṭṭhānabhāvena. Yebhuyyena hi tasmiṃ sattāvāse dhammā samānākārena pavattanti.

९९१. “कामभवात” हे ओकास (अवकाश/स्थान) च्या दृष्टीने सांगून, पुन्हा सत्त्व-संतानाच्या दृष्टीने सांगण्यासाठी “कामधातूमध्ये उत्पन्न झालेल्यांचे” असे म्हटले आहे, तो विशेष अर्थ दर्शवताना “ऋद्धीने...पे... अर्थ आहे” असे म्हटले आहे. “असे म्हणता येणार नाही” (न वक्तव्यं स्यात्) असे का म्हटले आहे? जरी असंज्ञी प्राण्यांना चक्षू नसल्यामुळे रूपायतन अत्यंत सूक्ष्म असल्यामुळे आणि खालच्या भूमीतील प्राण्यांना अगोचर असले, तरी समान भूमीतील वेहप्फल देवांना आणि वरच्या भूमीतील शुद्धावास देवांच्या चक्षुआयतनाला ते गोचर होते, त्यामुळे ते आयतनाचे कार्य करतेच, असे म्हणता येणे शक्य आहे. येथे जे विस्ताराने सांगायचे आहे, ते पूर्वीच सांगितले आहे. “खाली अवीची निरयापर्यंत मर्यादा करून आणि वर परनिर्मितवसवत्ती देवांना अंतर्भूत करून जे यामध्ये आहे” इत्यादी (धम्मसंगणी १२८७) वचनाने सांगितलेले प्रदेश हे कामावचर इत्यादी ओकास आहेत. ते सत्त्वनिकाय आणि धातू असे म्हटले जातात, कारण समुदायाचा अवयव आणि आधार असा भाव असतो, जसे की “उडदाचा ढीग म्हणजे उडीद”. “येथे सत्त्व उत्पन्न होतात म्हणून सत्तुप्पत्ती (सत्त्व-उत्पत्ती)”, किंवा “उत्पन्न होण्याच्या अर्थाने सत्त्वच उत्पत्ती म्हणजे सत्तुप्पत्ती” - अशा प्रकारे ओकासलोक आणि सत्त्वलोक या दोन्ही लोकांच्या सत्तुप्पत्तीचा पर्याय जाणावा. “सत्त्वभावाने उत्पत्ती होते, अनुपादिन्न खंधांप्रमाणे केवळ संस्कारभावाने नाही” असा अभिप्राय आहे. “पण ते कोण आहेत?” यावर म्हटले आहे - “सत्त्वावासाच्या वशाने...पे... उपादिन्नकखंधा (उपात्त स्कंध)” असे. “त्या त्या परियापन्नांचे” म्हणजे त्या त्या सत्त्वावासात अंतर्भूत असलेल्या सत्त्वांचे, किंवा संस्कारांचेच. “सदृश अधिष्ठानभावाने” म्हणजे समान आकाराने प्रवृत्त होणाऱ्या खंधांच्या (स्कंधांच्या) प्रतिष्ठानभावाने (आधाराने). कारण बहुतांश करून त्या सत्त्वावासात धम्म समान आकाराने प्रवृत्त होतात.

Uppattānuppattivāravaṇṇanā niṭṭhitā.

उप्पत्तानुप्पत्तिवार-वण्णना (उत्पत्ती-अनुत्पत्ती वार वर्णन) समाप्त झाली.

3. Pariyāpannāpariyāpannavāravaṇṇanā

३. परियापन्नापरियापन्नवार-वण्णना (अंतर्भूत-अनंतर्भूत वार वर्णन)

999. Tattha, aññattha cāti tasmiṃ, aññasmiñca bhave, okāse ca. Paricchedakārikāya kāmāditaṇhāya paricchijja āpannā gahitāti pariyāpannāti taṃtaṃbhavādiantogadhā taṃtaṃpariyāpannā.

९९९. 'तेथे आणि इतरत्र' म्हणजे त्या आणि इतर भवात (अस्तित्वात) आणि ओकासात (अवकाशात). मर्यादा करणाऱ्या कामादी तण्हेने (कामादी तृष्णेने) मर्यादित करून ग्रहण केलेली ती 'परियापन्ना' (अंतर्भूत) होय; त्या त्या भवामध्ये अंतर्भूत असलेली ती 'त्या त्या परियापन्ना' होय.

Pariyāpannāpariyāpannavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

परियापन्नापरियापन्नवार-वण्णना (अंतर्भूत-अनंतर्भूत वार वर्णन) समाप्त झाली.

6. Uppādakakammaāyuppamāṇavāro

६. उप्पादककम्म-आयुप्पमाणवार (उत्पादक कर्म आणि आयुष्यमान वार)

1. Uppādakakammavaṇṇanā

१. उप्पादककम्म-वण्णना (उत्पादक कर्म वर्णन)

1021. Dhātuttayabhūtadevavasenāti kāmādidhātuttaye nibbattadevānaṃ vasena.

१०२१. 'तीन धातूंमध्ये उत्पन्न झालेल्या देवांच्या वशाने' म्हणजे कामादी तीन धातूंमध्ये उत्पन्न झालेल्या देवांच्या वशाने.

Uppādakakammavaṇṇanā niṭṭhitā.

उप्पादककम्म-वण्णना (उत्पादक कर्म वर्णन) समाप्त झाली.

2. Āyuppamāṇavaṇṇanā

२. आयुप्पमाण-वण्णना (आयुष्यमान वर्णन)

1026. Suparimajjitakañcanādāsaṃ [Pg.227] viya sobhati vijjotatīti subho, sarīrobhāso, tena subhena kiṇṇā vikiṇṇāti subhakiṇṇā.

१०२६. उत्कृष्टपणे घासलेल्या सोन्याच्या आरशाप्रमाणे शोभतो, चमकतो तो 'सुभ' (शुभ) म्हणजे शरीराचा प्रकाश; त्या शुभाने (प्रकाशाने) जे व्याप्त किंवा पसरलेले आहेत ते 'सुभकिण्णा' (शुभकृत्स्न देव) होत.

1027. Taṃtaṃmanasikāranti parittapathavīkasiṇādigatamanasikāraṃ. Appanākkhaṇepīti pi-saddena pubbabhāgaṃ sampiṇḍeti. Chandanaṃ ārammaṇapariyesanaṃ chando, kattukamyatāchando. Paṇidhānaṃ cittaṭṭhapanā paṇidhi, saññāvirāgādīhi ārammaṇassa visesanaṃ tathāpavattāya bhāvanāya ārammaṇakaraṇameva.

१०२७. 'त्या त्या मनसिकाराला' म्हणजे मर्यादित पृथ्वी-कसिण (पृथ्वी-कृत्स्न) इत्यादींविषयीच्या मनसिकाराला (मनोयोगाला). 'अप्पना-क्षणीही' (अर्पणा-क्षणीही) - येथे 'अपि' (ही) शब्दाने पूर्वभागाचा (पूर्व तयारीचा) संग्रह केला आहे. आलंबनाचा (विषयाचा) शोध घेणे म्हणजे 'छंद' होय, म्हणजेच करण्याची इच्छा असणारा छंद (कत्तुकम्यताछंद). चित्त स्थिर करणे म्हणजे 'पणिधान' (प्रणिधी) होय, संज्ञा-विराग इत्यादींद्वारे आलंबनाला विशेष बनवणे आणि तशा प्रकारे प्रवृत्त होणाऱ्या भावनेचे आलंबन करणे म्हणजेच हे होय.

Vipulaṃ vuccati mahantaṃ, santabhāvopi mahanīyatāya mahantamevāti āha ‘‘vipulā phalāti vipulasantasukhāyuvaṇṇādiphalā’’ti.

'विपुल' म्हणजे महान म्हटले जाते; शांत भाव देखील पूजनीय असल्यामुळे महानच आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'विपुल फळे' म्हणजे विपुल, शांत सुख, आयुष्य, वर्ण (तेज) इत्यादी फळे.

1028. Yaṃ cātumahārājikānaṃ āyuppamāṇaṃ, sañjīve eso eko rattidivo, tāya rattiyā tiṃsa rattiyo māso, tena māsena dvādasamāsiko saṃvaccharo, tena saṃvaccharena pañca vassasatāni sañjīve āyuppamāṇaṃ. Yaṃ tāvatiṃsānaṃ āyuppamāṇaṃ, eso kāḷasutte eko rattidivo…pe… tena saṃvaccharena vassasahassaṃ kāḷasutte āyuppamāṇaṃ. Yaṃ yāmānaṃ āyuppamāṇaṃ, eso saṅghāte eko rattidivo…pe… tena saṃvaccharena dve vassasahassāni saṅghāte āyuppamāṇaṃ. Yaṃ tusitānaṃ āyuppamāṇaṃ, roruve eso eko rattidivo…pe… tena saṃvaccharena cattāri vassasahassāni roruve āyuppamāṇaṃ. Yaṃ nimmānaratīnaṃ āyuppamāṇaṃ, mahāroruve eso eko rattidivo…pe… tena saṃvaccharena aṭṭha vassasahassāni mahāroruve āyuppamāṇaṃ. Yaṃ paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ, tāpane eso eko rattidivo…pe… tena saṃvaccharena soḷasa vassasahassāni tāpane āyuppamāṇaṃ. Mahātāpane upaḍḍhantarakappo. Avīciyaṃ eko antarakappo ca āyuppamāṇanti vadanti. Devānaṃ adhimuttakālakiriyā viya tādisena puññabalena antarāpi maraṇaṃ hotīti ‘‘kammameva pamāṇa’’nti vuttanti veditabbaṃ. Evañca katvā abbudādiāyuparicchedopi yuttataro hotīti.

१०२८. चातुमहाराजिकांचे जे आयुष्यमान आहे, तो संजीवात (संजीव नरकात) एक अहोरात्र (दिवस-रात्र) आहे; त्या रात्रीने (अहोरात्राने) तीस रात्रींचा एक महिना होतो, त्या महिन्याने बारा महिन्यांचे एक वर्ष होते, त्या वर्षाने पाचशे वर्षे हे संजीवातील आयुष्यमान आहे. तावतींसांचे जे आयुष्यमान आहे, तो काळसुत्तात (काळसूत्र नरकात) एक अहोरात्र आहे...पे... त्या वर्षाने एक हजार वर्षे हे काळसुत्तातील आयुष्यमान आहे. यामांचे जे आयुष्यमान आहे, तो संघात (संघात नरकात) एक अहोरात्र आहे...पे... त्या वर्षाने दोन हजार वर्षे हे संघातातील आयुष्यमान आहे. तुसितांचे जे आयुष्यमान आहे, तो रौरुवात (रौरव नरकात) एक अहोरात्र आहे...पे... त्या वर्षाने चार हजार वर्षे हे रौरुवातील आयुष्यमान आहे. निम्माणरतींचे जे आयुष्यमान आहे, तो महारौरुवात (महारौरव नरकात) एक अहोरात्र आहे...पे... त्या वर्षाने आठ हजार वर्षे हे महारौरुवातील आयुष्यमान आहे. परनिर्मितवसवत्ती देवांचे जे आयुष्यमान आहे, तो तापनात (तापन नरकात) एक अहोरात्र आहे...पे... त्या वर्षाने सोळा हजार वर्षे हे तापनातील आयुष्यमान आहे. महातापनात अर्धा अंतरकल्प आणि अवीचीमध्ये एक अंतरकल्प हे आयुष्यमान आहे असे म्हणतात. देवांच्या अधिमुक्त-कालक्रियेप्रमाणे (इच्छामरणाप्रमाणे) तशा प्रकारच्या पुण्यबलाने मध्येच देखील मृत्यू होतो, म्हणून “कर्मच प्रमाण आहे” असे म्हटले आहे, हे जाणावे. आणि असे केल्याने अब्बुद (अर्बुद) इत्यादी आयुष्य-मर्यादा देखील अधिक योग्य ठरते.

Kiṃ [Pg.228] jhānanti aṭṭhasu jhānesu kataraṃ jhānaṃ. Bhavasīsānīti bhavaggāni, puthujjanabhavaggaṃ ariyabhavaggaṃ sabbabhavagganti vehapphalādīnaṃ samaññā. Kassaci sattāti puthujjanassa, kassaci pañcāti sotāpannassa, sakadāgāmino ca, kassaci tayoti anāgāmino vasena vuttaṃ. Tasmā so brahmakāyikādīhi cuto arūpaṃ upapajjanto veditabbo. ‘‘Navasu brahmalokesu nibbattaariyasāvakānaṃ tatrūpapattiyeva hoti, na heṭṭhūpapattī’’ti (vibha. aṭṭha. 1028) ayaṃ aṭṭhakathāpāṭhoti adhippāyena ‘‘yaṃ panā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Tatrūpapattipi hoti uparūpapattipi, na heṭṭhūpapattī’’ti pana pāṭhoti tena ‘‘heṭṭhūpapattiyeva nivāritā’’tiādivacanena payojanaṃ natthi. Arūpadhātūpapatti ca na nivāritāti sambandho. Arūpadhātūpapatti na nivāritā ‘‘matthake ṭhitova parinibbātī’’ti niyamassa anicchitattā.

कोणते ध्यान म्हणजे आठ ध्यानांपैकी कोणते ध्यान? 'भवसीसानी' म्हणजे भवग्ग (भवाचे शिखर), जे पुथुज्जन-भवग्ग, आर्य-भवग्ग आणि सर्व-भवग्ग अशा वेहप्फल इत्यादींचे सामान्य नाव आहे. 'कोणाचे सात' म्हणजे पुथुज्जनाचे, 'कोणाचे पाच' म्हणजे सोतापन्नाचे आणि सकदागामीचे, आणि 'कोणाचे तीन' म्हणजे अनागामीच्या संदर्भात म्हटले आहे. म्हणून तो ब्रह्मकायिक इत्यादींमधून च्युत होऊन अरूपलोकात उत्पन्न होतो असे समजावे. 'नऊ ब्रह्मलोकांमध्ये उत्पन्न झालेल्या आर्यश्रावकांची तेथेच उत्पत्ती होते, खाली उत्पत्ती होत नाही' (विभंग अट्ठकथा १०२८) हा अट्ठकथापाठ आहे, या अभिप्रायाने 'जे पुन्हा...' इत्यादी म्हटले आहे. 'तेथेही उत्पत्ती होते आणि वरच्या लोकातही उत्पत्ती होते, खाली उत्पत्ती होत नाही' असा पाठ असल्यास, 'खाली उत्पत्ती होणेच निवारित केले आहे' इत्यादी वचनाचे काही प्रयोजन राहत नाही. आणि अरूपधातूतील उत्पत्ती निवारित केलेली नाही, असा संबंध आहे. अरूपधातूतील उत्पत्ती निवारित केलेली नाही कारण 'शिखरावर राहूनच परिनिर्वाण पावतो' हा नियम अनिश्चित आहे.

Aññatthāti kāmaloke. Tatthāti rūpaloke. Ayaṃ aṭṭhakathāti ‘‘paṭhamajjhānabhūmiyaṃ nibbatto…pe… parinibbātī’’ti evaṃ pavattā aṭṭhakathā. Tenevāti yasmā rūpadhātuyaṃ upapanno adhippeto, na upapajjanāraho, teneva kāraṇena. Tassāti yathāvuttassa rūpadhātuyaṃ upapannassa ariyasāvakassa. Yena rūparāgena tattha rūpabhave upapanno, tasmiṃ arūpajjhānena vikkhambhite sammadeva diṭṭhādīnavesu yathā kāmarūpabhavesu āyatiṃ bhavābhilāso na bhavissati, evaṃ arūpabhavepīti dassento āha ‘‘puna…pe… bhavissatiyevā’’ti. Tattha nibbattoti rūpadhātuyaṃ upapanno. Ariyamaggaṃ bhāvetvāti heṭṭhimaṃ ariyamaggaṃ sampādetvā. Nibbattabhavādīnavadassanavasenāti tasmiṃ rūpabhave nibbattopi tattheva ādīnavadassanavasena. Anivattitabhavābhilāsoti upari arūpabhave avissaṭṭhabhavapatthano, yato arūpadhātuyaṃ upapajjanāraho. Tassa vasenāti tādisassa ariyasāvakassa vasena. ‘‘Kassaci pañca, kassaci tayo anusayā anusentī’’ti ayaṃ yamakapāḷi (yama. 2.anusayayamaka.312) pavattā.

'अन्यत्र' म्हणजे कामलोकात. 'तेथे' म्हणजे रूपलोकात. 'ही अट्ठकथा' म्हणजे 'प्रथमध्यानभूमीत उत्पन्न झालेला...पे... परिनिर्वाण पावतो' अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेली अट्ठकथा होय. 'त्यामुळेच' म्हणजे ज्या अर्थी रूपधातूमध्ये उत्पन्न झालेला अभिप्रेत आहे, उत्पन्न होण्यास पात्र असलेला नाही, त्याच कारणाने. 'त्याचा' म्हणजे रूपधातूमध्ये उत्पन्न झालेल्या पूर्वोक्त आर्यश्रावकाचा. ज्या रूपरागामुळे तो तेथे रूपभवात उत्पन्न झाला, तो रूपराग अरूपध्यानाने दाबला गेल्यानंतर, काम आणि रूप भवांप्रमाणेच भविष्यात अरूपभवाविषयी देखील भवाभिलाषा (अस्तित्वाची इच्छा) राहणार नाही, हे दाखवताना 'पुन्हा...पे... होईलच' असे म्हटले आहे. 'तेथे उत्पन्न झालेला' म्हणजे रूपधातूमध्ये उत्पन्न झालेला. 'आर्यमार्गाची भावना करून' म्हणजे खालचा आर्यमार्ग प्राप्त करून. 'उत्पन्न झालेल्या भवातील दोषदर्शनामुळे' म्हणजे त्या रूपभवात उत्पन्न होऊनही तेथेच दोष पाहिल्यामुळे. 'भवाभिलाषा निवृत्त न झालेला' म्हणजे वरील अरूपभवाविषयीची भवाची इच्छा न सुटलेला, ज्यायोगे तो अरूपधातूमध्ये उत्पन्न होण्यास पात्र ठरतो. 'त्याच्या संदर्भात' म्हणजे अशा प्रकारच्या आर्यश्रावकाच्या संदर्भात. 'कोणाचे पाच, कोणाचे तीन अनुशय अनुसरतात' ही यमकपाळी (यमक २. अनुशययमक ३१२) प्रवृत्त झाली आहे.

Āyuppamāṇavaṇṇanā niṭṭhitā.

आयुष्यप्रमाणवर्णन समाप्त झाले.

7. Abhiññeyyādivāravaṇṇanā

७. अभिज्ञेय-आदी-वार-वर्णन

1030. ‘‘Ruppanalakkhaṇaṃ [Pg.229] rūpaṃ, anubhavanalakkhaṇā vedanā’’tiādinā sāmaññalakkhaṇapariggāhikā. ‘‘Phusanalakkhaṇo phasso, sātalakkhaṇaṃ sukha’’ntiādinā visesalakkhaṇapariggāhikā.

१०३०. 'रूप पावणारे ते रूप, अनुभवण्याचे लक्षण ती वेदना' इत्यादींद्वारे सामान्य लक्षण ग्रहण करणारी आहे. 'स्पर्श करण्याचे लक्षण तो फस्स, सुखाचे लक्षण ते सुख' इत्यादींद्वारे विशेष लक्षण ग्रहण करणारी आहे.

‘‘Cattāro khandhā siyā kusalā’’tiādīsu idha yaṃ vattabbaṃ, taṃ khandhavibhaṅgādīsu vuttaṃ, tasmā tattha vuttanayeneva gahetabbanti adhippāyo. Sesaṃ yadettha na vuttaṃ, taṃ suviññeyyamevāti.

'चार स्कंध कुशल असू शकतात' इत्यादींमध्ये येथे जे सांगायचे आहे, ते स्कंधविभंगादींमध्ये सांगितले आहे, म्हणून तेथे सांगितलेल्या पद्धतीनेच ते ग्रहण करावे असा अभिप्राय आहे. उर्वरित जे येथे सांगितले नाही, ते सहज समजण्यासारखेच आहे.

Abhiññeyyādivāravaṇṇanā niṭṭhitā.

अभिज्ञेय-आदी-वार-वर्णन समाप्त झाले.

Dhammahadayavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

धम्महदयविभंगवर्णन समाप्त झाले.

Iti sammohavinodaniyā ṭīkāya līnatthavaṇṇanā

अशा प्रकारे संमोहविनोदनी टीकेची लीनत्थवर्णना (गूढार्थवर्णन) आहे.

Vibhaṅga-anuṭīkā samattā.

विभंग-अनुटीका समाप्त झाली.


မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
PáliAṭṭhakathāṬīkāOutro
1101 Ofensas Graves (Pārājika)
1102 Ofensas Leves (Pācittiya)
1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga)
1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga)
1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)
1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1
1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2
1203 Comentário das Ofensas Leves
1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya
1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya
1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya
1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1
1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2
1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3
1401 Texto das Duas Matrizes
1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya
1403 Subcomentário de Vajirabuddhi
1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1
1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2
1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1
1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2
1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas
1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior
1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1
1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2
1412 Texto da Aplicação das Regras
1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental

8401 Caminho da Purificação - Vol. 1
8402 Caminho da Purificação - Vol. 2
8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1
8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2
8405 História da Origem do Caminho da Purificação

8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita)
8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita)
8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita)
8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita)
8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita)
8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita)
8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita)
8413 Elucidação da Etimologia
8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo
8415 Texto do Subcomentário Elucidativo
8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições
8417 Subcomentário da Saudação
8418 Grande Texto de Saudação
8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais
8420 Saudação com Recitação
8421 Oferenda de Lótus
8422 Ornamento dos Vencedores
8423 Mel dos Versos
8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda
8425 Pequena Crônica dos Livros
8427 Crônica do Ensinamento
8426 Grande Crônica
8429 Gramática de Moggallāna
8428 Gramática de Kaccāyana
8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras
8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes
8432 Realização das Formas das Palavras
8433 Comentário de Moggallāna
8434 Texto sobre a Realização da Aplicação
8435 Texto sobre a Origem dos Versos
8436 Texto do Dicionário Iluminado
8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado
8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão
8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão
8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra
8446 Ética do Poeta
8447 Coleção de Ética
8445 Ética do Dhamma
8444 Grande Ética Secreta
8441 Ética do Mundo
8442 Ética dos Suttas
8443 Ética do Herói
8450 Ética de Cāṇakya
8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens
8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções
8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes
8452 Texto sobre a Purificação dos Limites
8453 Canto de Vessantara
8454 Explicação do Comentário de Moggallāna
8455 Crônica das Estupas
8456 Crônica da Relíquia do Dente
8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos
8458 Crônica das Relíquias
8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla
8460 História do Vencedor
8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores
8462 Versos da Panela de Óleo
8463 Subcomentário de Milinda
8464 Cacho de Flores de Palavras
8465 Realização das Palavras
8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática
8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana
8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha
2102 Grande Seção - Dīgha
2103 Seção de Pāthika - Dīgha
2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha
2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha
2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1
2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima
3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima
3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima
3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1
3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2
3203 Comentário dos Cinquenta Médios
3204 Comentário dos Cinquenta Superiores
3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais
3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios
3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta
4102 Seção das Causas - Saṃyutta
4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta
4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta
4105 Grande Seção - Saṃyutta
4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta
4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara
5102 Grupos de Dois - Aṅguttara
5103 Grupos de Três - Aṅguttara
5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara
5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara
5106 Grupos de Seis - Aṅguttara
5107 Grupos de Sete - Aṅguttara
5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara
5109 Grupos de Nove - Aṅguttara
5110 Grupos de Dez - Aṅguttara
5111 Grupos de Onze - Aṅguttara
5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.
5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha)
6102 Versos do Dhamma (Dhammapada)
6103 Exclamações Inspiradas (Udāna)
6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka)
6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta)
6106 Histórias das Mansões Celestiais
6107 Histórias dos Fantasmas
6108 Versos dos Monges Anciãos
6109 Versos das Monjas Anciãs
6110 Histórias Passadas - Vol. 1
6111 Histórias Passadas - Vol. 2
6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa)
6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka)
6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6116 Grande Exposição (Mahāniddesa)
6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa)
6118 Caminho da Discriminação Analítica
6119 O Guia (Nettippakaraṇa)
6120 As Perguntas de Milinda
6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)
6201 Comentário da Pequena Leitura
6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1
6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2
6204 Comentário do Udāna
6205 Comentário do Itivuttaka
6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1
6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2
6208 Comentário das Histórias das Mansões
6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas
6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1
6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2
6212 Comentário dos Versos das Monjas
6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1
6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2
6215 Comentário da História dos Budas
6216 Comentário do Cesto das Condutas
6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3
6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4
6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5
6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6
6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7
6224 Comentário da Grande Exposição
6225 Comentário da Pequena Exposição
6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1
6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2
6228 Comentário do Guia
6301 Subcomentário do Guia
6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī)
7102 Análise (Vibhaṅga)
7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā)
7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti)
7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu)
7106 O Livro dos Pares - Vol. 1
7107 O Livro dos Pares - Vol. 2
7108 O Livro dos Pares - Vol. 3
7109 Condições de Originação - Vol. 1
7110 Condições de Originação - Vol. 2
7111 Condições de Originação - Vol. 3
7112 Condições de Originação - Vol. 4
7113 Condições de Originação - Vol. 5
7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos
7202 Comentário que Dissipa a Confusão
7203 Comentário dos Cinco Tratados
7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos
7302 Subcomentário Principal da Análise
7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados
7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos
7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados
7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma
7307 Compêndio do Abhidhamma
7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma
7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канонКомментарииСубкомментарииДругое
1101 Параджика-пали
1102 Пачиттия-пали
1103 Махавагга-пали (Виная)
1104 Чулавагга-пали
1105 Паривара-пали
1201 Параджиканда-аттхакатха-1
1202 Параджиканда-аттхакатха-2
1203 Пачиттия-аттхакатха
1204 Махавагга-аттхакатха (Виная)
1205 Чулавагга-аттхакатха
1206 Паривара-аттхакатха
1301 Сараттхадипани-тика-1
1302 Сараттхадипани-тика-2
1303 Сараттхадипани-тика-3
1401 Двематика-пали
1402 Винаясангаха-аттхакатха
1403 Ваджирабуддхи-тика
1404 Вимативинодани-тика-1
1405 Вимативинодани-тика-2
1406 Винаяланкара-тика-1
1407 Винаяланкара-тика-2
1408 Канкхавитаранипурана-тика
1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая
1410 Винаявиниччая-тика-1
1411 Винаявиниччая-тика-2
1412 Пачиттиядийоджана-пали
1413 Кхуддасиккха-муласиккха

8401 Висуддхимагга-1
8402 Висуддхимагга-2
8403 Висуддхимагга-махатика-1
8404 Висуддхимагга-махатика-2
8405 Висуддхимагга-ниданакатха

8406 Дигханикая (пу-ви)
8407 Мадджхиманикая (пу-ви)
8408 Самъюттаникая (пу-ви)
8409 Ангуттараникая (пу-ви)
8410 Винаяпитака (пу-ви)
8411 Абхидхаммапитака (пу-ви)
8412 Аттхакатха (пу-ви)
8413 Нируттидипани
8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха
8415 Анудипанипатха
8416 Паттхануддеса дипанипатха
8417 Намаккаратика
8418 Махапанамапатха
8419 Лаккханато буддхатхоманагатха
8420 Сутавандана
8421 Камаланджали
8422 Джиналанкара
8423 Паджамадху
8424 Буддхагунагатхавали
8425 Чулагантхавамса
8427 Сасанавамса
8426 Махавамса
8429 Моггалланабьякарана
8428 Каччаянабьякарана
8430 Садданитиппакарана (падамала)
8431 Садданитиппакарана (дхатумала)
8432 Падарупасиддхи
8433 Могалланапанчика
8434 Пайогасиддхипатха
8435 Вуттодаяпатха
8436 Абхидханаппадипикапатха
8437 Абхидханаппадипикатика
8438 Субодхаланкарапатха
8439 Субодхаланкаратика
8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара
8446 Кавидаппананити
8447 Нитиманджари
8445 Дхамманити
8444 Махараханити
8441 Локанити
8442 Суттантанити
8443 Сурассатинити
8450 Чанакьянити
8448 Нарадаккхадипани
8449 Чатурараккхадипани
8451 Расавахини
8452 Симависодханипатха
8453 Вессантарагити
8454 Моггаллана вуттививаранапанчика
8455 Тхупавамса
8456 Датхавамса
8457 Дхатупатхавиласиния
8458 Дхатувамса
8459 Хаттхаванагаллавихаравамса
8460 Джиначаритая
8461 Джинавамсадипа
8462 Телакатахагатха
8463 Милидатика
8464 Падаманджари
8465 Падасадхана
8466 Саддабиндупакарана
8467 Каччаянадхатуманджуса
8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали
2102 Махавагга-пали (Дигха)
2103 Патхикавагга-пали
2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха
2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха)
2203 Патхикавагга-аттхакатха
2301 Силаккхандхавагга-тика
2302 Махавагга-тика (Дигха)
2303 Патхикавагга-тика
2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1
2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали
3102 Мадджхимапаннаса-пали
3103 Упарипаннаса-пали
3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1
3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2
3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха
3204 Упарипаннаса-аттхакатха
3301 Мулапаннаса-тика
3302 Мадджхимапаннаса-тика
3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали
4102 Ниданавагга-пали
4103 Кхандхавагга-пали
4104 Салаятанавагга-пали
4105 Махавагга-пали (Самъютта)
4201 Сагатхавагга-аттхакатха
4202 Ниданавагга-аттхакатха
4203 Кхандхавагга-аттхакатха
4204 Салаятанавагга-аттхакатха
4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)
4301 Сагатхавагга-тика
4302 Ниданавагга-тика
4303 Кхандхавагга-тика
4304 Салаятанавагга-тика
4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали
5102 Дуканипата-пали
5103 Тиканипата-пали
5104 Чатукканипата-пали
5105 Панчаканипата-пали
5106 Чхакканипата-пали
5107 Саттаканипата-пали
5108 Аттхакадинипата-пали
5109 Наваканипата-пали
5110 Дасаканипата-пали
5111 Экадасаканипата-пали
5201 Экаканипата-аттхакатха
5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха
5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха
5204 Аттхакадинипата-аттхакатха
5301 Экаканипата-тика
5302 Дука-тика-чатукканипата-тика
5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика
5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали
6102 Дхаммапада-пали
6103 Удана-пали
6104 Итивуттака-пали
6105 Суттанипата-пали
6106 Виманаваттху-пали
6107 Петаваттху-пали
6108 Тхерагатха-пали
6109 Тхеригатха-пали
6110 Ападана-пали-1
6111 Ападана-пали-2
6112 Буддхавамса-пали
6113 Чарияпитака-пали
6114 Джатака-пали-1
6115 Джатака-пали-2
6116 Маханиддеса-пали
6117 Чуланиддеса-пали
6118 Патисамбхидамагга-пали
6119 Неттиппакарана-пали
6120 Милиндапаньха-пали
6121 Петакопадеса-пали
6201 Кхуддакапатха-аттхакатха
6202 Дхаммапада-аттхакатха-1
6203 Дхаммапада-аттхакатха-2
6204 Удана-аттхакатха
6205 Итивуттака-аттхакатха
6206 Суттанипата-аттхакатха-1
6207 Суттанипата-аттхакатха-2
6208 Виманаваттху-аттхакатха
6209 Петаваттху-аттхакатха
6210 Тхерагатха-аттхакатха-1
6211 Тхерагатха-аттхакатха-2
6212 Тхеригатха-аттхакатха
6213 Ападана-аттхакатха-1
6214 Ападана-аттхакатха-2
6215 Буддхавамса-аттхакатха
6216 Чарияпитака-аттхакатха
6217 Джатака-аттхакатха-1
6218 Джатака-аттхакатха-2
6219 Джатака-аттхакатха-3
6220 Джатака-аттхакатха-4
6221 Джатака-аттхакатха-5
6222 Джатака-аттхакатха-6
6223 Джатака-аттхакатха-7
6224 Маханиддеса-аттхакатха
6225 Чуланиддеса-аттхакатха
6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1
6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2
6228 Неттиппакарана-аттхакатха
6301 Неттиппакарана-тика
6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали
7102 Вибханга-пали
7103 Дхатукатха-пали
7104 Пуггалапаннятти-пали
7105 Катхаваттху-пали
7106 Ямака-пали-1
7107 Ямака-пали-2
7108 Ямака-пали-3
7109 Паттхана-пали-1
7110 Паттхана-пали-2
7111 Паттхана-пали-3
7112 Паттхана-пали-4
7113 Паттхана-пали-5
7201 Дхаммасангани-аттхакатха
7202 Саммохивинодани-аттхакатха
7203 Панчапакарана-аттхакатха
7301 Дхаммасангани-мулатика
7302 Вибханга-мулатика
7303 Панчапакарана-мулатика
7304 Дхаммасангани-анутика
7305 Панчапакарана-анутика
7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо
7307 Абхидхамматтхасангахо
7308 Абхидхаммаватара-пуранатика
7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi